·Το
My Revered Teacher
Professor Dr P. L. Vaidya
Director
Mithila lastitute
DARBHANOA

·CONTENTS
Pages
Preface
5
Introduction
8-22
Critical Apparatus
8
2 Constitution and Presentation (f the Text
3 Ghanaśyama the Author
12
4 His Anandasundarı
15
5 Bhattanatha's Commentary
21
Anamdasumdari Prakrit Text
1-55
Sanskrit Commentary
57 88
Notes
89 98
Index of Verses
99 100
Additions and Correctioris
101 102

·PREFACE While working as the Springer Research Scholar of the University of Bombay, during 1940-1913, I could bring to light a number or Prakrit works from South India Poems and plays bke the Kamsaraho Usânuruddhan and Camda'chd were fully edited by me with critical Introductions and on other works like the Sirici mdhal aoram Soricanitiam etc I wrotc criti cal papers giving extracts from them The resul s of my udy, which shed abundant light on the evolution of Pak its and on the last phases of Pakrit literature, were received by scholars with great appreciation In tny Introduction to the Camdaleha I presented a crita cal study of a number of P akrit plays or Ssttakas which opened for study almost a new tract of literature It 13 la continuation of these atudies that I decided to cdit the Anamdasumdari with its San«krit Vyakhya from the limited Ms material that was accessible to me The path for the first editor of any Prakrit work 1s extraordinarily thorny but some day somnc one or the other has to tread it If I have dared to do this on many occasions I must confess that I have done $0 with utmost mo desty and wib a sense of duty which one awes to this neglected branch of Indian learning Though there 19 margia for differ ences of opinion and scope for improvement I can assure the scholars that in bringing out these editions I am guided by the best critical standards and editorial discipline Ghanaśyama is a gifted author, ang bus attempt to introduce Desi or Marathi words and expressions in Prakrit 33 just a continuation of the age long impact of the papular idiom on the literary style to which preachers, princes and even paudits had to pield, throughout the literary history of ·6 ANANDASUNDARI India, if they really wanted themselves to be understood by the society at large. The brief Introduction is a modest attempt to study some of the aspects of the author and his Sațţaka. The Notes record some of the striking points and a few problems which the editor had to face. They are not intended for explanation which purpose is greatly served by the Sanskrit commentary of Bhattanātha. In the pattern of Ethical Socialism towards which we are fast moving, our National Language is going to play a funda. mentally vital role, and the success of Hindi depends on how it is plied with facility and ease for the common man without under. mining its heritage and dignity. It is very lately that is being realised what an important part thc Prākrits (including Apabhramsa) have played in the evolution of Hindi. But it is still a pathetic story that, along with Sanskrit, Prakrit and Pali are not being studied with duc adequacy and urgency which they demand. What Sylvain Levi complained, decades back, against a premier Indian University which made no provision for Pāli and Präkrit studies, is more true today in the case of most of our Universities. Some of us may not like it, but it is a fact that Hindi will grow on exclusive lines to the extent to which we igaore its immediate predecessors, viz. Prā. krits and Apabhramśa, in our efforts to evolve and cnrich it ay our National Language. It is with great pleasure that I record my thanks to my scholar-friends like Dr. V Raghavan, University of Madras, Madras, Shri K. G. Dixit, B.A., B. T, Sangli, Shri R. P. Nipanikar M. A., Kolhapur, who helped me in various ways while I worked on this Sattaka. I have taken the liberty of dedicating this work to my rcvered Professor, Dr. P. L. Vaidya, as an humble token of the unredeemable debt of gratitude which I owe to him as his pupil: words cannot adequately express what he has bestewed on ne by way of instruction and encouragement. I am highly obliged to Shri Sundarlalji of the Motilal Banarasidass Form. He suffered terrible loss when bis Firm in Lahore was consigned to flames by the communal frenzy at the 3

·PREZACE
7
time of the partition of India, and he left his burning house,
as he wrote to me, only with clothes on his person Despite
this calamity, he sincerely carried out what was a casual
promise and thus enabled me to present this Satpaka to the
world of scholars
The editor and publishers acknowledge their indebtedness
to the University of Bombay for the grant in and received by
them from the University towards the cost of the publication
of this work.
harmangerddhikaras te/
Rajaram College
KOLHAPUR
A N Upadhye
(1-1955

·INTRODUCTION 1. Critical Apparatus This edition of the Anardasumdari is based on the following two Mss.: P: This Ms. belongs to the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, and is numbered 432 of 1899-1915. It is written on indigenous Indian paper in black ink. It measures about 8 by 5 inches The age is not mentioned It may be about one hunderd years old It is well preserved on the whole, though game pages show patches of moisture It contains the Präkrit text of the Sattaka in 16 folus (or eight double sheets) and also the Sanskrit commentary of Bhattanātha an 24 folios (or twelve double sheess). Each page has 15 to 18 lunes, and each line 35 to 40 letters The script 1s Devanāgari. The text is better presented with marginal lines and uniform bandwriting. The commentary portion is not so neatly copied, Its handwriting too is not uniform and shows more than one hand, The first page conta ns the title thus within a line-decoration: ॥ श्रानंदसुदरीसंज्ञं सट्टकं प्रारभ्यते ॥ On the next page the text begins with ut frogatill rarg etc. and ends with. Il tiqgHCAREETRIATH AEE 11 Sireto Il etc. The Sanskrit commentary begins with Ayah TAI N gauti 11 Felge It Bittee (I etc. and ends thus: ॥ इति पदवाक्यप्रमाणज्ञमहोपाध्यायभहनाथविरचितायां प्रानंदसुदरी- नामसदकव्याख्यायां चतुर्थ यवनिकांतर ॥ सपूर्णमिदं व्याख्यान । Throughout the Ms, the only sign of punctuation that is used is the danda, single or double. The names of characters and stage-directions are represented by their initial con'onants, for instance, v=ordüşakah, prali-pratīhāri, sog=soagatam, da ·INTRODUCTION 9 ātmagatam, and so on. At times even stagc-directions look like coaversation passages. Very often the numerical symbol 2 is used to indicate that the previous word is to be repeated. The shape of letters and style of writing are quite normal, though now and then 1000 and the are confused. Throughout the Ms., both in Prākrit and Seoskrit, anuspara is used (arga, pamdu) and not parasagarna (anga, pandu) in the conjunct groups Very often ( is written for l, and ou is often represented by u in Prākrit. As is the case with certain Dravidian scripts when employcd for writing Prakrit, a dot (in Kannada, a fat zero, called nölli) in between two letters is used here to indicate that the following letter is to be doubled. This mode of writing shows in Prakrit doubling of even aspirated consonants. Sometimes cven vowels a and u are doubled in this way: a a rcally spcake ing stands for aypa. Now and then mha and kms are confused. In some places yellow paste is used to cover unwanted letters; in many places letters and words are scored off or omitted by putting a series of dots on them; and at times necessary substitutes or additions are shown on the margin with some indication or the other. T: This stands for a modern transcript (in 64 pages ) on blue ledger paper Coacfourth foolscap shects) of a Ms. number. cd 683/4681, belonging to the Tanjore Maharaja Sarfoji's Saraswati Mabal Library, Tanjore. Though it opens with the title, 11 ani STATARİ HESTII I a good bit of its opening portion is lost, and it begins with « dhic Hemavadi di ctc. in the speech of Vidūsaka after the 22nd verse in the First Scene (p. 11 of this edition ). I got this transcript prepared in 1944, and have now presented it to the Rajaram College Library, Kolhapur, where its Regd. No is 43714 (035 006 ). It contains only the Prākrit text and is not accom. panied by any cháya or Sanskrit commentary. The transcript contains many errors; and by itself it cannot present a readable text, much less a correct one dandas are irregularly placed; words are wrongly spaced; the copyist neither knows Prakrit nor is he a mechanical transcriber; and there are gaps here and there. Only dandas, single or double, are used for punctuation, ·INTRODUCTION actual 1cadings in T now; and further the Sanskrit commentary of Bhattanátha, though it accompanies the Ms, P, its readings are more allied to those in T. There is no doubt that P is corrected with the help of a Ms. which must have been a predecessor ( say T') of T. The relation of these can be shown thus : Gha T Ghanayama himself wrote first P', a predecessor of P, and after some time he presented a revised text indicated by T'. Somebody with the help of T' corrected here and there the text or P, and the resulting text is now preserved in P. And T' is further copied and represented now by T. 2. Constitution and Presentation of the Text The Präkrit text, presented here, is primarily based on the one preserved in P. Its collation with that in T is quite careful and sufficiently thorough; and thereby all the scribal crrors got automatically eliminated. Readings of !, peculiar to P alone, arc not Doted : as a rule, I is used instead. The readings like a. a aod of double khkh ctc. are not noted, but they are written as anya, kkh etc. according to recogaised conventions. The Ja-fruti is not used, because P does not give it; and what is given by T is a highly exaggerated practice. Some readings of Ja-fruti are, however, nored by way of illustration. Both these Mss. are in Devanāgari script, and they almost uniformly read kım si, i. c., they use oi after an anuspīra This point I have discussed in details on an earlier occasion (Candralekha, Bombay 1945, Iotro., pp. 8 ff.), but some leadıog scholars do not approve of it (see Dr. P. L. Vaidya's remarks in his Intro. to Trivikrama's Prakrit Grammar, Sholapur 1954, pp. xv ff ). In cootinuation of what I have alerady said, I would add only this much.These authors from the South had a limited ·12 ANANDASUNDARI grammatical standard before them; and having bad no contact with the living tradition of Prakrit as current in the North, they never he itated to use kim ol, though kin çi is linguistically more gound that such usages were developed in the South is confirmed by another piece of evidence. I have with me an advance copy in print (without any face-page ete. ) of Ramastotra by a modern poet from the South, Bhāradvāja Rājagopala kavi, in 35 Prakrit verses with Sanskrit chāva. He uses not only di after an anusvāra (mohan vi ahılaṁ verse 26 ) but also a (equal to ca) after an anuspära (nisevian 0, verse 6; samdhārian a verse 7). Most of the additional passages in T are put in the foot-notes along with other readings, with very minor corrections Too much liberty is not taken with these readings. In the longer passages of T, which have no counterparts in P or the printed text, some regularisation is adopted by eliminating pa-fruti etc. In the constituted text pames of characters arc added in full, and a dash is added after them. The stage-directions are put in round brackets. A samdhi between a Prakrit and a Sanskrit word is avoided. Now and then commas are used in the text for facility of understanding, As to the prescatation of the Sanskrit coinmentary of Bhafanatha, what is given here is based on Ms P only. Most of the scribal errors are corrected, and thus an attempt is made to present a readable text, Double dandas are used to mark the end of a specch. Quotations are put in inverted commas. Throughout in the Sanskrit passages para sadarna is used. As in the Ms.Sandh is not rigourously enforced, and no Sandhi is allowed between a Sanskrit and a Prākrit word, In many places the commentary presumes a text which has different readings and some additional passages, in most cases agreeing with those of T; and it stands as it is An intelligent reader can casily verify it by looking into the readings of T. Some striking cases are discussed in the Notes Here and there some commas are used for a better understanding The running matter of the commentary is cut into convenient paragraphs corresponding to the pages of the Präkrit text for referential purpose. 3. Ghana yama: the Author The poet Ghanaśyāma, who calls himself maharastracüdamaaj and who possessed epithets like Kanthirava, was tbc ·14 ANANDASUNDARI Gbanaśyāma was offensively self-conceited, and be paraded his learning in various quarters He looked down upon earlier authors, even of established eminence, and he cxpressed poor opinions about their literary achievements He treats with contempt even those authors on whose works he u writing commentaries He ridicules Kalidasa, Bhavabhuti, Krşnatnißra etc, because they had few works to their credit He went to the extent of believing that it is he that made their works immortal by writing commentaries on them 'It was his arrogant claim that he was making poor texts sich by his condescension to comment on them' Among the commentatos he had som regard only for Appayya Dikșita and Mallınatha all others were considered worthless by him It is Ghanaśyama's vanity and extreme self-concet that must have made him unpopular among his learned contempo. raries The death of his great patron Tukkoji, therefore, was a great blow to him, though highly optimistic, self-confident and spinted he was That is wby he has expressed himself in this manner on the death of his royal patron भायु किं शरदा सहसमथ किं देवेन यहीयते तमाल जठरस्य हन्त गिरिनाकान्त शिव चिन्तय । मसान्याणुविलनिकविमुखे कोचिराने गतेऽ TEHT FRANA garatuta 771 a 11 Ghanaśyama styles himself sarda-bhasa kaut, with a mastery over seven or eight languages and script. He feels huraself quite competent, almost equal, if not superior, to Rajaſekbara, in compoung a Sattaka which is entirely in Prakrit His attıtude towards Pralrit is well expressed in the conversation be tween Viduşaka and Sutradhara In huis opinion, an eminent poct need not be ashamed of composing works in Prakrit A herctic shuns a sacrifice, a voluptuory, virtues, a blockhead, Icarning one vaidly condemns whatever is impossible for one. self Those who are skilled in only one language are part. poets, while he who can compose sa mady languages is a full. blown poct of renowa VAR Shastri estimates Ghana yana in these words 'It may be said to the credit of our author Ghanaiyina that his poetry us simple, that hu krowledge 13 cyclopaedic and bus ·INTRODUCTION 15 vocabulary is vast. He is one of the many later poets in whose hands the old Vaidarbhi style of classical poetry was revived in the South. Though at times given to verbal puns and alliterations, he writes a very clear and pointed language. His independence in thonght and in language and his unique position in the royal court of Tanjore as an able poet-minister, made him all-powerful in the temporal world; and for his renunciation of all worldly pleasures, his desire to do public good and his complete reliance upon God-for all these virtues he deserves to be retnémbered by his posterity for all time to come.' According to Prof, Chaudhari's list, Ghanaśyāma, besides writing different varieties of dramas like Nātaka, Prahagana, Bhảna, Dima etc, is said to have composed three Sattakas; 1) Vaikuntha-carita, 2) Anandasundarī, and 3) an anonymous one. | It has to be seen whether the anonymous play can be the Novagrahacarita which, though put by Kesth' under Nātaka, is described by M. Krishnamachariars as Sattaka in Prākrit It is necessary that Mss. of Varkünfkacarita and Navagrahacarita ahoula be inspected and scen whether they are really Sattakas 4 His Anandasundari This edition of tbe Anandasundari is based on two M39 which are fully described above. A third M8 also is reported to be preserved in the India Office Library, No. 7398. The contents of the play are summarised below.s I. After benedictory verses invoking Vişnu-Lakşmi etc., Sthāpaka or Sūtradhāra and Vidūsaka discuss a letter received from an Association ( sâmājika-lekhah ) for staging an interesting play; and it is decided to enact a Sattaka, the Anandasundari composed, at the age of 22, by Ghanaśyāma (described ) who is more competent than Rājasekhara, who bas non a title Kanthirava, and who can compose works in various languages. 1. The Sanskrit Drama p. 343. 2. Harbory of Classical Sanskrit Literaturi, p'448. $. Thanks to the Director, Dhäradya Vidya Bhavana, Bombay, with wbosc kund permission (No. 1078 June 1, 1954 ) poruons of my Introduction of the Candralek art adopted here, ·16 ANANDASUNDARI Sutradhara, who is wishing for a son, suggests the plot by a simile: Sikhandacandra marries the daughter of Candavega; be has a son from her; and he becomes a Universal monarch. The king reflects on his fortune and discloscs certain details The minister Dindiraka has been sent out to subduc Vibhand. aka of Sindhudurga who refused to pay the tribute; and he is cxpected to come back victorious. The king further hopes that his anxiety for a son would soon disappear: the king of Angas has sent his daughter Anandasundari to win his affection; ſearing that the queen might know this, Anandasundari has been dressed as man, with a name Pingalaka, and given in charge of the chamberlain Mandāraka; and as forctold by an astrologer she might give birth to a son. Bards greet the king with morning prayers by describing the advancing day Vidūşaka has offended uwittingly another Brahmana, Mangüraka; and the king settles this quarrel by giving a present to the latter. The king wishes to see a nafaka staging how Anandasundari was brought etc. composed by Páraijāta Kavi Pingalaka and Mandaraka are also invited, and a garbhanafaka is introduced. It depicts how Anandasundari was dressed as man and brought to thc harcm. As the characters of the spectators are also taking part in the garbha-nataka, a good deal of fun is created by Vidū. şaka who often misunderstands the situation. The king broods over Anandasundarl's beauty while the play is being acted. The time for midday meals is announced, and all get up for bash. II. The king tells Vidüşaka that Hemavati divulged their secret to the queen with the result that Mandaraka bas been chained; and Anandasundari is imprisoned in the ornament box and guarded by fifty maid servants. He reflects over the miserable lot which has befallen that beautiful girl on account of queen's jealousy. Vidūsaka blesses him with good luck. Then to divert king's mind, there enters the poet Pārijāta, alias Kanthirava, vaunting his poetic abilities In a highflown style, full of long compounds, subtle allusions, double entendre and myth. ological references, he praises the metropolis Srnkbalavali, the palace Damarula and the king Sikhandacandra of great glory and his virtues The king is highly pleased and is ready to give any present, even his kingdom, to the poet who declined 1 ·INTRODUCTION 17 the affer by saying that he already possesses the kapitanaha-sd. mrdija. To divert himself the king proposes to Vidūşaka that they should describe the various limbs of the heroine Anandafundari; and they do so by singing the lines of a verse alternatively. The king is suffering acute pange of separation which are heightened by midday announcements of bardg: he realices that the real remedy now is to win quren's favour. III. The king is now in a happy mood because he is succ. essful in winning queen's favour. With sly interpellations Vidasaka wants to koow bow this could be achieved. The king narrates the details how be met her in the bed-room, how she was angry with him, how he lay prostrate at her feet like a servant, and how thus finally her heart was won over; and she promised to clebrate bis marriage with the heroine Anandasundarl. The queen enters with the heroine and attendants, the former in her wedding dress: the king must have an issue, so the marriage is approved by all. The queen bestows the heroioc on the king and the wedding ceremony is celebrated. The couple is blessed and greeted by all; and Vidūsaka exchanges a few bitter jokes with maid-servants. The king, heroine, Vidūşaka etc. to the Srúgäravana where the heroine is made acquainted with various trees etc. The evening and rising moon are announced by bards; the king and heroine retire to the bed-chamber. IV. Vidūsaka finds the king anxious about heroine's worrics whethier king's love for ber would remain firrn, whether she would have a meritorious son, and whether she would deliver happily. The king has 29sured her duly. Vidūşaka cuts a few jokes with him, and getting the necessary details from him be concludes that the period of pregnancy is full and that she would certainly deliver a son. The victorious minister Dindiraka arrivcs. A garbha-rāſaka composed by Pārijāta Kavi is Haged. It is shown how Dindíraka leads a fleet, and how the demon Vibbāņdaka is overpowered and made to run away by a sudden terrific uproar, and thus the victory was won. The king is highly pleased with this triumph and is almost ready to give his kingdom to the brave minister. Just at that moment the report of birth of the prince is conveyed to the king. By eating a miraculous herb sent by her father Candavega, Anandasundari is quite bale and hearty now. The queen enters accomp- Anied by heroinc with the child and attendants and congratu. comc ·18 ANANDASUNDARI lates the king on the birth of a prince. The queen names the prince Ananda-candra and puts him on king's lap. Bards greet the king; and the play ends with a significant Bharata vākya. Ghanaśyāma almost vies with Rājasekhara in composing a Sațţaka; it must be said to his credit that his is a sufficiently independent plot; and excepting a few echocs of expression, he borrows very little from the Karpüramaijari. The introduction of two garbha-nāļakas is a speciality of the Ananda sundari, especially because they represent episodes which are a part and parcel of the theme of the play itself. It appears from a casual remark of Viduşaka that Ghanaśyāma believed (p. 44 ) that a Sattaka without the garbha-nătoka is positively faulty (apahasabhājana ). The first garbha-nātaka ( see pp. 6, 10 ff.) presents a scene in which Anandasundari is given a male dress with a name Pingalaka and sent to the metropolis with her attendants. This gives an opportunity to the king to see her from close vicinity and wax eloquent on her physical beauty, while Vidūşa aka also adds something of his own with a few joker kere and there. The second one (see pp. 5, 47 ff.) enacts the naval battle scene in which Dindiraka skilfully attacks the fort Sindhu-durga and defeats Vibhāndaka by creating shrill noise and presenting a counter army of Raksasag through mirror reflection whereby the enemy is routed away. Ghanaśyāma is more a Sanskrit poet; and some of his forms and expressions are so artificial in Prākrit that at times his verses become intelligible only after they are rendered into Sanskrit. A few of his Prākrit verses (II. 6, III. 11, etc.), as remarked in the Notes, can be converted into Sanskrit without spoiling the metre. This shows very well how these later authors and poets lacked close touch with the live expression and genuine style of early Prākrit works and still finished their compositions mainly by studying Prakrit grammars and by reading Prakrit portions of plays. What is true of Pāniyāda, Rudradāsa and others from the South holds good in Ghanayšāma's case 1. During the last few years I have tried to shed a good deal of light on a number of Prakrit works from the South. Some of them are duly edited, and on some I have written short papers giving extracts from them: Rima Pânıvada's Kansabaho, Bombay 1940; Usäntruddhan, A Priknt Kārya, Journal of 1 University of Bombay, X, *; Sinc undhakappath of ·INTRODUCTION 19 as well They primarily thought, or mentally drafted, first 19 Sanskrit and then wrote in Prakrit What I have observed about Rudradāsa and his Prakrit in the Candralekha 15 applicable to Ghanaśyama and his Anandasundan Ghanaśyama follows to begio with (sce the remarks on the differences between P and T above ), Vararuci s Prokrla prahasa, ia cight or nine chapters, as current in the South, and the Prakrit portions of earlier plays show their influence on him He uses only one language, besides the stray Sanskrit passages, both 10 verse and prose, and 1 s name 13 Prakrit the dialectal dist- 1ocuon of Maharastri and Saurasen, as understood by Hemacandra and other gammarians is not there the mould of the verses and compound cxpressions, 13 basically Sanskrit, both in concept and finish Retention of imual conjunct groups even in prose, repeated use of Dative singular, abnormal forms like cakira for cakra siris for sirsa, nude for nypa etc only show a lack of sufficient contact with the living and genuine Prakrit style cultivated by many authors in the North One does not find here the steady percolation of Apabhramsa forms which 13 detected in different P akrit works composed especially 1o Gujarat Rajaš-khara and other authors do use certain Deši words In a way tbe same tendency is carried to its logical cxtreme when Ghanaśyama freely and studiously uses number of nouns and roots current in Marathi Most of them have their counterparts in Marathi even to this day All these are fully discussed in the Notes To a very great extent the interest of the reader or spectator of this play is sustained by light humour with which many of the conversations and remarks, especially of Vidusaka, arc replete The author creates humour by words of double mean. ing (pp 8, 38 etc), stray pricky remarks (pp 8,38 etc), cari cature of holy things (PP 9, 12 etc.), exaggeration (pp 9 etc), innocent tricks and slips (pp 3, 15, 22, 46 etc), sly jokes (pp 8, 10, 13, 14, 15, 20, 34, 41, 45 etc) somewbat vulgar refercoces (PP 17, 31, 34, 35, 38, 45 etc ), outspoken frankness Krpaluasuta, Bhara ya Vidya III 1, The Sonconia, A Prikrit Kavya Journal of the University of Bombay XII 2 Rudradasa s Candralekha, Bombay 1945, Bhangarondata A Prakrit Kävya Prir, Karmarkar Com moralin Voluas, Poona 1948. a ·20 ANANDASUNDARI (pp. 2, 3, 8, 9, 10, 12-3, 15, 27, 32, 35, 37, 45, 53 etc.) and by light remarks on serious occasions (pp 2, 33, 86 etc. ). Ghanaśyāma is well known for his pride and show of learning, and it is not surprising that the poet Pārijāta alias Kanthirava, is only his own replica One Ms actually writes the name of Ghanaśyāma, though it is replaced later. These descriptive passages clearly show not only his mastery over Sanskritic vocabulary but also his deep study of mythology. Some of his expressions remind us of the style of Subandhu, Bāna and Dandin It is the descriptions and longer verses that give a suitable opportunity to the author to make a show of his learning which 19 an outstanding trait of his personality. Ghanaśyāma is a master of expression, and he is one of thosc later authors who have handled language with an amount of case and facility His conversations are crisp and his short verses lucıd. He has handled a number of metres, including Sloka; and they can be listed here alphabetically: Anuştubh (or Sloka). I 9 (Sanskrit), 19; II. 1, 14, 16; III. 5, 14, IV 8 Indravaisā III 12, IV 4 Upajātı . I. 12, 28, II. 6, III 15, 19; IV.3. Gāihā (or Arya): 1 6; III 9; IV. 13 Glui. III 11. Pusputāgrā: I 26; II. 17. Prihvi 1. 4, 10, 11, 23, II. 18; III, 2; IV. 1, 5. Praharşıni. I 27; II 8, 9, 10, 11, 12 Mañubhäşıņi. III. 3. Mandakianta: II. 13. Mālıni: I 13 Vasautaulakā. I. 14, 11. 2; III 4, 7, 18, 23. Ratboddha å: I 29, III, 8, 10. Särdülavikrīdua. I 2, 3, 5, 7, 8, 15, 16, 17, 18, 20, 22; II. 3, 4, 5, 15, 111. 13, 17, 20, 22; 1V 2, 11, 12, Sālıní II. 7, IV. 7, 9, 10. Sıkharıņi: I 21, 24, 25, III 1, 6, 16. Sragdhara: I. 1; III 21. Harinl. IV. 6. The entire play in ſour Yavanikāntaras is in Prakrit. Sutradhāra, however, once quores a Sanskrit versc (1.7) which brought to Ghanaśyāma the title Kanthirava, and a second ·LYTRODUCTION 21 time repeats (1.9) the request of the Association in Sanskrit The king also speaks in Prakrit: only once in the fourth Vava. nikāatara (IV. 1), he sings a verse in Sanskrit (sanskylam afniya ). This sporadic use, I think, has nothing to do with the view of some theorists like Bādarāyana that the king is to speak in Sanskrit. 5. Bhattanatha's Commentary The Sanskrit Vyakhyā or Vivecanam of the Anandasundari, as found in the Ms. P, is printed bars. Its author is Bhatta. nātha who gives us hardly any details about him.elf beyond that he was well-versed ia grammar and logic and that he bore a title Mahopādhyāya. It seems probable that Bhattanätha, like Ghanaśyāma, bailed from Mabărăstra: that explains very well his references to Marāthi idioms and words here and there (pp. 64, 65, 66, 69 etc.). He follows the Longer Recension of the text given by T. His commentary gives a close Sanskrit Chāyā or rendering of the Präkrit text, explains obscure words here and there, elucidates mythological allusions, dissolves out-of-the-way compounds, and notes alternative readings and interpretations given by some of his predecessors: on the whole it is a good attempt to explain a Prakrit play for those who know Sanskrit sufficiently well. Bhattanātha, cither to elucidate or to substantiate a point at issue, gives a number of quotatioos. Some of them are anonymous pp. 57-8(ācārya),59 (Paurānika), 61, 65, 69, (acārsāh) 75, 85(&cēryaih etc.); but in a few cases cither the works (Mahabhärola p.92, Sangilasāgara p 71, Nilicintāmagi and Mantrasaroaspa p 74, Kadikalpalatâ P-75, Tandavollasadarpana p.82, Buddhacanla [ of Asvaghoşa, the line is traced with minor variants at visi. 13, E. H. Johastoo's ed.] p. 82, and Jyourfcakrērnada p. 88) or authors ( Agastya p. 69, Bharata pp 58 & 60, Bhartſbari and Mallinātha p. 75.) are specified. He quotes the authority of lexicographers like Amara (-sinha) pp. 59, 67, 70, 73, Halayudhap 66, Jaya p. 66, Keśava p. 65 and Vāmada p. 74, and lexicons like Drirüpakola p. 56, Podárthasainomáls p. 64, rädavaprakala p.75 and Pifca- prakāsa) p 70. Some Sūtras from Sanskrit and Prakrit grammars are quoted. Most of the latter are traced to the Prakſisprakåla of Vararuci. They are arranged alphabetically here; the First is the reference to the ·22 ANANDASUNDARI page of this ed. and the second to that of the Praksla-prakāla by E. B. Cowell (London 1868 ): p. 68, v. 24; p. 77. iv. 29; p 59, vii. 23; p. 81, iv. 2; p. 81, i. 24; p. 74, v. 31; p. 77, iv. 28, p. 72, iv. 3; p. 68, viii. 64; p. 60, ii. 27; p. 87, ii. 13; p. 69, ii. 10; p. 66, vi. 64, p. 81, ii. 6; p. 85, v. 19 (as in the Sou. thern Recension ); p. 62, iii. 18; p. 57, ii. 35; P, 65, iii, 4; P 79, vi. 63; p. 87, viii, 7; p. 83, vii. 12; p. 66, v. 34; p. 65, iv. 20; p. 82, ii. 38; p 69, iv. 4; pp. 82, 86-7, iv.5; p. 73, i. 4; p. 74, iv. 10; p. 65, ii 3 (Southern Recension); p. 62, iii. 19. Though I have given references to Cowell's edition, the readings of some of the Sutras clearly agrec with those commented upon by Rama Păņivāda and others in the South. Once the Commentator specifically quotes from the Prākstamañjari (p. 60, ii. 25). There are casual references to earlier authors like Kälidāsa, Sårvabhauma, Dindima, Rājasekhara, Kanthirava (p. 59 ), Valmiki (p. 59), and Parijātakavi (p. 63). Or these, we know, Kanthirava and Pārijātakavi are the titles of Ghanaśyama himself. Besides these there are a few other references which deserve special attention. Expressions like ange'pi, kecit (pp. 61-3) accompanied by varying explanations have some earlier annotators in view. Different interpretations of Srikantha are spe cially mentioned more than half a dozen times (pp. 58, 62, 70, 72, 77, 82, 85 and 88 ); and the way in which he is mentioned indicates that he wrote a commentary on the Anandasundari. Similarly Răma-candra (or -bhadra ) Kavi ( pp. 63,85 & 88 ) appears to be another carier commentator on this play. Other annotators like Bhatta Rāghava (p. 69), Gadadhara (p.66) and Lakshmana (p. 58 ) are also referred to by Bhattanātha; but as these are casual refereaces, one might presume that these are their vicws in other works and contexts and not necessarily from their commentaries on this play. It is highly probable that Srikantha and and Ramacandra wrote commentaries on the Azondasundari This is really a credit to the scholarsbip of Ghanaśyāma. The possibility of a few learned colleagucs discussing the meaning of the text and their different views being recorded is not ruled out. The pames of these authors can be identified with some known authors only if we get more definite details about them, ·घणस्साम-विरइया आणंदसुंदरी ·[१] अत्ताणं कोहन्मि पटिहलिददरं जाणि' को हल्ल कार्दु जार पररणा मणसि अमरिसं भग्गनी दार सिग्छ । मुद्धे किं भाउसंगं कुणसि ण हु तुहावत्तव त्ति पहासं घोल्लंतो चस्पाणी स-रहम टइब्रालिंगियो पाउ तुम्हे ॥१॥ अविश्रा जंणाहीसल गठिब-किमि-पडी सदूल चम्मचलं अण्णोएणं रइणाह-सासण वसा कोडेख रतिदिनं। तं किंगाहर-चुंपि-चंग-ममिणत्योर-स्थणालिंगियं मोरगं सोपस घरं पडेउ मिहुण तुम्हाण पिम्हाननं ॥२॥ अलमिमिया । पचेसुप्पहुणो विलोअजइणो जाणं फडक्सो सरो मुदंडो घणु-चल्लरी भुन ला पासो थ तत्तारिसो। वाणं सोडसम्हाप्रयाण महिलाहीराण जीसह पीवी मोक्स महा-सुहं भजहणं कामारिणो दुल्लहं ॥३॥ थएण च। लुलंत कश्य-मालिअंसरण-टिल्ल दोनं मणत-मणि-मंडणं सनिल मंडलिल्लालियं। यल च्चुभ-विसेसन यइद-दीह दिहि छड पमोद-रस णिन्भरं जबइ मीर-वीराद्धं ॥४॥ (नान्यन्वे) स्थापक-(दिनाणि पदानि परिक्षामन्) पिंगु पदं पंदुर दीसइ । हो, घेत्तण देक्सिस्स। (तया कृत्वा) कह पचनं एदं । .. P has a title like this 'n मानदमुदरीसंत सहकं पारम्यते ।' on the earher page, and opens with प्रोगपपतये नमः । P चादिमको 1. P मनु। १. P पर ।

·२ देमि । -आणंदसुंदरी- (परिवर्तयन् ) हंत, अक्खरावलीओ लिहिदाओ। को गु खु बाइस्सदि । (विचिन्त्य ) होदु, जवणिअंतराहि को वि तुंटुं। दंसेदि, त हकारिरसं । (शोणपटकृतनेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) इदो इदो भद्दमुहो। (प्रविश्य) विदूषकः-कि कज कहिजदु। सूत्रधारः-(स्वगतम्) कहं अय्यरे मडव्वो। (प्रकाशम्) एदं पढिजदुः। विदूषक -किं तेण मह बम्हणम्स लाहो। सूत्रधारः--इदं एव्व पत्तअं दिनइ । विदूषक'-(गृहीत्वा) ता गमिस्सं । (इति पत्रहस्तो जिगमिपति ।) सूत्रधारः-(पटाञ्चले धृत्वा ) अन्ज, मा परिहस । वाणाणंदरं विदूषकः-(आत्मगतम् ) होदु, पोरअस्स याअण णिमित्तं भवि सिदि । (प्रकाशम् ) एसो वाएमि । सूत्रधार'-अवहिदो म्हि । विदूषकः-(वाचयात ) सोस्थि भरदरल तिलअस्स सुहमव्याहदं सव्वदो विसेसो दु उपरस्सहस्साई णाड आई वट्टति पेक्खिदाइ अ अम्हेहिं, एहि पुणो अपुव चमक्किदि रस-भर भरिअं किं वि णिबधणं दंसणिज्जं तुम्हहिं ति। सूत्रधारः-(आकर्य, स कौतुकाश्चर्यहम् ) हंहो, विण सुत्ती पहिआण। विदूषक.-किं सामाजिअ लेहो एसो। सूनधारः-अह-ई। विदूषकः-तेण हि तुवर तुवर । सूत्रधार.-(स्मरणमभिनीय) अस्थि एत्थ पाणंदसुदरीणामहेअं तारिक्खं सट्टलं, त जेव्व इमस्सिं'महा समाए जोग्गं । विदूषकः-पाउडं खु तं सव्वं । सूत्रधारः-अदो जेव्व सट्टा ति भणिजइ । विदूषक -को गु खु तस्स कई । 1. P writes first मुह डसेदि, then there is an interlinear correctton attempted as Iतु...द। २. P० । ३. P साह perhaps corrected into सह । ४. P वटुंदि।

·- पढमं सवपिअंतरं सूत्रधारः-फो अपणो पुराण-कर्दणं चि दुछरम्मि सरस्सई भासा- गियधणम्मि राअसेहर-कदमो परं पिटणो। विदूपक:-अपि सो महरह-चूडामणी घणसाम-यई। ईसो जम्म वु पुचो उए महादेव्यो पिदा अजुत्रा कासी जस्स अ सुंदरी पिश्रयमा सामरी अस्ससा। सतहोत्ति लिवि-पहू' गुण-सणी चोडाजि बालाजियो पोत्तो याविस हायपो चउर ही जो सव्य भासा-कई ॥शा पडु छमासा कव्यं णाड-माणा रसुम्मिलो चंपू । श्रणावदेम-सदयं लीलाए विरइदं जेण ।।६।। सूत्रधारः-अहई। विदूपः-सी चेय कई कठोरव-कइति श्र भुवणेसु किथइ । जापामि तत्व को हेदु ति। सूत्रधारः-णं तम्स व एक “सिलोयं मुणिय सच्चेहिं जेब मीसि मंडलेहिं कंठीरव का ति णामहेअपारितोलिदिएणं । विदूषकः-(सादरविनयविस्मयम् ) को णु बु सो एपो सिलोओ। सूत्रधारः-(संस्कनमाश्रित्य) सारङ्गा मृदुलाद्का ययममी सारेण होना भृशं दीना नः समवेक्ष्य हन्त भवतः झोधः कथं वर्धते । उद्दण्डोन्मदगण्डमण्डलमहाकुम्मीशकुम्भामिप. प्रासप्रामपरिप्रदाय परमुन्कएटरव कण्ठीरय ।।। इति । विदूषकः-जुन्नइ जुम्जद। सूत्रधारः-(सोल्लासम्')-अन किं चम्वितंत-गव-दुव्यो सिंधु. देस पोडो विष पुरफुरंतोही दीससि । विदुपर-पहारिस-कई मविध फहं पाउट णिबंध करणे एलचित्रो। सूत्रधारः--(शिरा फम्पयन ) गलत्रियो। वय जेव्य मुरादि । 1. P faſter! 7. Pol! 3. Commentary presumes somc additional passage liere with a verse. 1. P FESTI ५. Pis wavering between fi and मु. ५. Pfa. corner cted ase ... Pसोचा।

·४ - आणदमुदरी- पासडो ण मह तिदिक्खइ विडो सीलाइ विजं जडो ज ज जरस सुदुल्लह सिदिसु सो त त मुहा णिदइ । हु, अवहिदो सुरणाहि । ते सव्वे उण एक देस कईणो जे एक भासा-चणा सो सपुण्ण कई विहाइ भुवणे जो सव्व भासा कई ॥८॥ विदूपक ---सोस्थि होदे, घर-कन्न उपरज्झइ, ता गमिरस । सूत्रधार -(विदूपकस्य कर्णे) एव्व वित्र। विदूषक -तहेति । ( पत्रहस्तो निफान्त ।) सूत्रधार -(श्रात्मगतम् ) अवि णाम अय्य मडव्वो गिहीद भूमित्र मारिस तुवरतो पेसिश्र उवारी भये (प्रकाशम् । ससभ्रमम् आकाशे) अन्जा सामाजिश्रा, कि भणह । (प्राकृत परिहत्य) कलशाम्भोधिकल्लोलगर्वसवस्वहारिणी। घनश्यामकवेर्वाणी कस्य नानन्दकारिणी ॥धा तदस्यैव कण्ठीरवकवे कृति सट्टक सत्वर भवताभिनेतव्यमिति । (सानन्दगद्गदम्) अहो अहिमुहो विही तह हि सारसी- सहा गिरदर-विहूसिदा महुर रगसाला इअ । महाण्ड सिरोणई लिण सोरह सदृशं सुहा रस-वो कई जअइ छप्पबंधीअरो॥१०॥ (नेपथ्ये महान्कलकल.) सूत्रधार -(आकर्ण्य सोल्लासम् ) जदो मगल-डिडिम सगीदरवो समुज्जुभइ तदो पउडमुवहिन मरणे । (क्षणमुग्रीविक्रमवलोकयन्) लुढत भसलावली-पण डबराचुविना फुडत णवमाला विणिपडति रगगणे । अणत मुह-दवा महिद-खीर सिंधुथली कढत-पत्र-मडली णिबिड बिंदु-लीलाहरा ॥१२॥ (सद प्रति) अजा, किं भणह । भरदउत्त तुवरीअदु तुवरीअदु तुवरीअदु त्ति । (क्षण स्थित्वा सचिन्त निश्पसन् ) अवि णाम मह वि 1. Pसद सद ।

·- -पटमं जणियंतरं- पुत्तो मवित्र' सो वि अहं विअ मरदउत्त चि इकारणम्स ठाण-मही भवे । (परिक्रमितकेन, पारमगतम्) यहं वा मम पुत्र-जोगतएं, ज घरिणी अपुलिणी सयुत्ता । (प्रकाशम् ) अल विधारहि । अहमणोष्णं परिणमि दंड. कुमारियं पुत्त मसया। सिह-चंदो रिश्र चढदेश्य- कराए मदी-मंडल-सबभोमो ॥१२॥ (नेपथ्ये ) एटु पटु मट्टा । सूत्रधार:-रान्दानुसारं रिलोस्य, सानन्दविरमयम् ) अहो यह पच्चूमे फर पहियुद्धो पटिहारिमाणिवेदित मग्गो महाराश्रो अवे उरादो धम्मासणटाएमडय सेवइ, ना अहं दि अणुवद-साग-पररि नाथ सन्नीहामि । (इति निकान्तः ।) ॥श्रामुखम् ।। (वतः प्रविशति राजा वेवहरता प्रविहारी च।) प्रतिहारी-एदु एदु देन्यो। राजा-(परिक्रम्य) जलगिहिरमणाए यल्लदो म्हि विदीए पराय-मरिदणीदीय व्य रंजेमि लो। फुल समुदद-सोला पेश्रमी घगम्मा घरगिरिधसिवासा मामराहा परदा ॥१३॥ सिंधु-ममममल गए सिंधु-दुग्गे वहनास रकमस-यलाइरेपर फर. दृषिणाई पदंवरस मिद्ध-कुन उनकम्म विहरदग्रम दि ममून पाद पादराम कलि जैन पढे पहिलो हिंडोरी विपद पर-परंपरा- परायो ए चिर मानन्। सम्यमिदं सम्जस परंदु रसिदिय पेव- दूसद गिरंदर-पिहुनाहि-दग्गन-यादिरेदांगम्स मम + व पय 1. Pोकर on the margin १. PRI.P Interlincar correction as re!

·आणंदसुदरी सामीरिश्रामिअ चहु वनोत्तरग' ऊसग-मडण मणिं सुह-पंचउड । लाला-जलेहि उण उल्ल तणु सिसुं जं आलिगिदु हद विही ण हि मं घडे ॥१४॥ (स्मरणमभिनीय) अहवा केत्तिरं दाव एसो मिव्वेदो, णं ठावि. देव मए अतेउरे मदारअ कंचुइ यसम्मि देवी जाणिस्सदि त्ति रणरण एण पिगलो त्ति णामहेज्ज ठेवृण पुरुस-वेस-झकि विग्गहा मह पीदि सपादिउकामेण सुगिहीद-णामहेएण अगराएण पेसिदा श्राणदसुदरी णाम अप्पणो करणा। तिरसा उण पोट्टए मम पुत्तो भवे । जदो जादअ पत्तए वि इमस्स दुदीअपरिग्गहे सताण ति जग्गइ देवगणादिहिं वि तहेत्ति बालविद पालवीअदि । (नेपथ्ये वैतालिकयोरेक ) [ वैतालिक -] जन जअ सिंखलावई वल्लह, जअ जअ भडीरअ देय णदण, जअ जअ लीलावई-देवि-गम्भ सुत्तिया-मोत्तिश्र, जब जब डमरुअ-हेला विहार, जअ जअ चपन वल्ली-कोमार हर, विभई होहि । एरिह खु जाइ ढेर विओइणी-मुह-गअ-च्छाआ सिरिं चदमा जादा सुक्क कविट्ठ डिंभ-सरिसी एक्खत्त माला तह । सुको सो इसिर्हि वहेइ दिअहे दीवस्स दीण दस आआसो जलदेहि भाइ.गहणे सिधू तरगेहि व ॥१५॥ अवि अ। लीला-सगर खिएए भीरु-सुहश्रो सेर तरट्टी-महा. माणगठि विमुत्ति साहिअ-मणी कदप्प दप्पाउहं । मल्ली विद्"-मरद-बिंदु लुलिओ पाडीर गधावलि- ग्गाहा मदअरो समीरण सिसू मद मुहू पदइ ।।१६।। २. P १ Par corrected as fire on the margin even णामहेश्र । ३. Pठे ऊण। ४ P सड़ादिना is corrected on the margin as मक्किम-विगाहा। ५. P हिंद ।

·-पदम जवरिणश्रवर S द्वितीय पारंणदइ चक्नाय मिहुण यधुक्चरो दे जहा जीवजीव-गणो विसूरड तहा तुज्मारि जूहू जह। दण तुह पाश्र चित्र गय दूर तमिस्सार दुप्पेसो भुवणे भव जह तहा सूरो समुम्मीलइ ॥१७॥ अविश्रा उग्धाटिन्नइ सुदरीहि भयणे लीला कवाड दिया अग्य देति रिस पसूण लिन मदेह चहारिणो । धूरो दोसइ दिस्सिदग्गि-जणिो साला घरस्सोवरि त्योय गोडर-मस्यएसु पडिदो हेलाथ यालादवो ॥८॥ राना-(सानन्दम्) सन्महा सोत्थि भविस्सदि उदो जब जब त्ति जश्र पुव्वा दठिया सरस्सई । (नेपथ्ये क्लक्ल ) राना हेमयदि, जाणोअटु किं एदति । प्रतिहारी 1-अ देवो पाणवेदि । (इति नियम्य पुन प्रविश्य) जेदु भट्टा, अय्य मडयो मडूरएण सम लाइ । राजा-हेमवदि, श्रवि सच। प्रतिहारी-किमउलियो उपरि मन्ली मह जेए अलीय देव्य- पादेमु विएणवेमि। राजा-(स्वगतम् ) विधारणिन्न एन । (प्रकाशम् ) तेण हि तुय- रिददर दुवे वि पवेसन । प्रतिहारी-तह (इवि निकम्य पुनस्वाभ्या प्रविश्य) इदो दो पलहचड़ा। विदूपर -(उपमृत्य) वडा भय । मण्दूरक- जेदु महारानो . , Pघूमो corrected 1s धूरो। २.P can be read as गोपुर also P मे । कल रामवदिete १ P"दिति नि। ५P कलादि is corrected on the margin asar६P carraf is written after Au, but the dots above indı cate that it is either struch oft or corrected as a as above • Pइसि।

·-आणंदसुदरी राजा-(सविस्मयम् ) वअरस, किं गु खु एदं । विदूषक -(सक्रोधम् ) हु, म पुच्छसि । प्रतिहारी-किं तुम रात्रा। विदूषक -राअसहो । (राजा हसति !) मण्डूरक -(विदूषक निवार्य) सुणादु महाराो । एसो खु अन्न अम्ह घरे सअागदुअ उवरि पुलोअतो सयदो वि बालेसु खेलतेसु' वसक्खनो त्ति भणिदवतो। राजा-(स्वगतम् ) अहो से दुविणीदत्तण । विदूषक --किं मए अलीश्रमतिद। कीअक घरं ति तह भणिद । मण्डूरक-(विदूषक प्रति ) रे रे मुक्ख, सच कहेहि पुणो वि किं भुक्किद। विदूपक ~यअस्स, किं कादव मए। मह अतेहि कादं परस्सहस्सा अबाल मिच्चुणो मिलिदा तक्खण पाण सरक्सणाम णहि णहि वस क्खो णिव्वसो दे बालो त्ति भणद । राजा-(विहस्य ) मडूरअ, खमेहि, सपदि घरं गच्छ । मण्डूरक --ज देव्यो आदिसह। राजा-(स्वगतम् ) एसो महाबम्हणो ता परितोसणिनो । (प्रका शम्) हेमवदि, इमरस मंडूरअस्स सहस्स दिजउ । विदूषक - -लउड ताडणाण। मण्डूरक'-तरस एणो को जोग्गो तुम्हाहिती । को अत्थि अवरो विसओ मोच्चिा ताडणाणा कुक्कुर दट्ठाहिंतो । प्रतिहारी-भट्टा, किं पणाण प्रादु दीरणाराणं । विदूषक --णं पुढमाणं । राजा-पच्छिमाण । विदूषक -(जनान्तिकम् , मण्डूरक प्रति) मज्म धम्मो एसो। (मंडरको हसति ।) प्रतिहारी-तह । (इति मण्डूरवेण सह निष्क्रान्ता।) राजा-अस्स, कीस उण तरस घर गदो सि । , P कोड Is conected as खेल । २. P तुम्हाहिंदो। ३. P दहा हिंदो। ४ Pत्ति मडू।

·-पढम जणिभंवर विदूषकः-भो, गिद्दा परवसदाए। राजा-किं तत्य कारणं। विदूषकः-पच्चूस-णिहा अणुहविव ति पिसोहे जेन्च रहाण- संझा होमादि सव्वं बम्हण काम-जाग्रं समाविध! राजा-दो तदो। विदूषक-दो समाविश्र यहिदेसे लहुसंकाए पाप्रदो अहं मग्मे उण हिदा-पिसाइनाविट्ठोणिय घर-संकाए वापरं पविठ्ठो । राजा-अहो केत्तिथ यम्हणरस धम्हणत्तम् । विदूषकः-( सरोपमपपीतं परामशन ) मो, मुहिमेप्रजएणीव. वीदरम मह बम्हाणे का हाणी पासी । राजा-चिठ्ठदु एदं । पारिजाश्र-मइणा श्राणंदसुंदरीए समाप्रम- गादिशंस बुतं गाडअदाए गुछ' ति तुमए पुरा कहिदं सु. तं दापि देक्सिदव्यं । विदूपः-साहु यस्स साहु, जुतमुत्तं । राजा-को एत्य दुधारे। (प्रविश्य) प्रतिहारी-बाणवेदु महा। राजा हेमवदि, पिंगलपण सह मंदारो हकारीअदु । प्रतिहारी-तह ( इति निकम्य पुनस्ताभ्यों संह प्रविश्य ) इदो इदो महमुद्दा । उमो-(उपसृत्य) जेदु देयो । ( राजा सानन्दं विदूषकमव. लोकते।) विदूषकः-रत्यं पसदु पिंगलयो। (इति नित्रमासनमर्पयति । पिङ्गलशस्तया परोति ।) (हेमवत्याः कर्णे) पवित्र प्रतिहारी-तहा। (इति' निक्रमणनाटितकैन प्रविश्य) अत्र, सव्यं मनीफिद। विदूषक-किं विलंयोधादि । 1. Pliü corrected as T on the margin 1 %. Pa looks like ..Pईत 1ि ., P first दिप is written; then x and fx are struck off with dots and a is changed to 4.1 4. P felis again added before हेम' etc.a. P तहे नि ।

·. - भाणंदसुंदरी प्रतिहारी-निपथ्याभिमुखमवलोक्य) इदो दाव णदरहो । (प्रविश्य) सूनधार-(परिवृत्य नीलपटकृतनेपथ्यमवलोक्य' ) अरणाए पिदुरणो एसा क्ण्णा आणंदसुंदरी। जुत्ता कचुइ धत्तीहिं पत्ता णं सिंसलायदि ॥१६॥ ता श्रह वि अणदर करणिजाय गच्छामि । (इति निष्कान्त ।) (तत प्रविशति धात्रीनुविभ्यामुपास्यमाना श्रध्वगवेपा श्रानन्दसु-दरी।) श्रानन्दसुन्दरी-अज्जुए किरिणमित्त एत्थ म तादो पेसेदि । धानी-जादे, अत्तणा सह तुह मगल णिमित्त । विदूषक -(साश्वयम् ) हहो, पञ्चक्सो चित्र वेसो। -राजा-(चिर निर्वर्ण्य) कचोली दिढ गठिया कुअतडे पाए किया मोचिआ वेणीए मणि-भूसणेसु सिरिसे दिएण वरिल्लचल । घोलो क्चण कचिअम्मि गुणिओ कच्छेण पच्छा सम एसा वम्मह वल्लहा विलसइ पट्ठाणसीला वित्र ॥२०॥ मन्दारक -(अपवार्य) पिंगलअ, सरिसो खु तुझ सरो। (पिङ्गलको लजते ।) विदूषक -दाणिं लजा, श्राश्रम समम्मि उण सभमो। पिङ्गलक -अय्य, अल परिहासेहिं । विदूप-मए परिहसिद् श्रादु सच्च भणिद वेत्ति तुझ रणाम- प्रकरणोवज्झाओ पुच्छीअदु । (पिङ्गलकरतूष्णीमवाङ्मुखस्तिष्ठति ।) आनन्दसुन्दरी-अय्य कुरगा, सिविआ कीस दोसइ । कुरङ्गक -कदाइ इमस्स रएणो देवी अम्ह समाग्रमण सुरिगरसदि त्ति जदा एद पुरोवसल्ल पवएणा अम्हे तदेव्य ताद एअर पेसिदा । विदूषक -(जनान्तिरम् ) भो क्अस्स, मह एक्कास एव्व ण भन्न देवीए ज कुरगादियो वि भाति । पिझलक -(स्वगतम् ) वह अत्तो पडिच्चं किथ कचुइया । 1.P. कतने०मव २ P सिंखजावदि। ३. P a corrected as a on the margin 18. P is a marginal correction for चि।

·- १२ पढम जवणियंतरं. आनन्दसुन्दरी-(सरोपम् ) किं ति एकदा गाह पुन्छिदा । उदारमूकंप भमित्र तरलासोण अण किय ग्गीवा भगं पुरिद-सुउमाराहर-पुट । जदो दिट्ठो एमो विहु मुहि तुए सपदि तदो अभएको घण्णो निहि विदिसु सेसो ण हि रिई ॥२१॥ विदूपक-(स्वगतम् ) अहो एसा देनीदो नि चहिआ। धानी-जादे मा कुप्प, तदा णिदिदा खु तुम । पिङ्गलक - विम्हरिदमए । (मन्दारक पिङ्गलकं पश्यन हसति ।) आनन्दसुन्दरी-अम्हो,' मोच्चिासु लोह खडो पडिदो ता णं परिहरसु। कुरङ्गक-एसो परिहरेमि । ( इति तथा क्रोति।) राजा-(विभाव्य) पायाण जह सोणिमा विलसइ फारो तहा बाहरे । सेन्चू णिडिले विराजइ जहा कठे ण हागे तह । णीसासे ए पुरानणे तह भवे एम्हि जहा सोरही । मरणे चदमुहीम सुदर मिरी-मन्गेण दिएणा विश्र ॥२॥ पुरङ्गक -यह महाराअणिड पहिदो अम्ह बिहुको पुराण-मज्मडो श्रय्य महन्यो त घेऊण अन्न विणाअच्छा। विदूषक --मुक्स, पापदी म्हि खु रएणा समं । प्रतिहारी-तुमंजेन मुक्सो । विदूपक --या दासीए' धोए हेमवदि ति किं अहिरिससि मं। (राजा हसति ।) मन्दारक यन मा कु'प, पेसरिज सु । (विदूषको ललते।) भानन्दसुन्दरी-पद सद्दो विम। (तत प्रविशति राजा गिदूपश्च ।) . . Pएक्वार corrected as एकए । २Pघर। Ale ani , PTO is corrected as 700114. It looks like पाम् or पाम् । ६ us Tis available from this corn text onward, beginning with ए धारा etc 10.Tो पर।

·- १२ आणदसुदरी- राजा-अवि सच्च सगीद-साला दुवारे चिट्ठइ। विदूषक'-किं दिक्खिदो अह दाणि पुन्य वित्र अली भगामि । राजा-कदिवार दिक्खिदो तुम । विदूषक -जदा जदा मस' चक्खणे वछातदा तदा दिक्खिदो होमि। प्रतिहारी-(सोत्प्रास') अय्य मडव्व, बम्हणेसु खाडो सि तुम। विदूषक -(सक्रोधम् ) आ गम्भदासि, किं अमत मए पसू मारीअदि। मन्दारक-अय्य, तुम समत मारेसि एणो दण असतय। प्रतिहारी-हिंसा दु तुल्ला खु । पिझलक -हेमर्वाद, स हु भणिद । विदूषक-(सक्रोधम्) पसा उण रडा अक्खेवधारिणी। एसो पिंगल पक्खी अहिणदयो । (सवें उच्चैहसन्ति । ) विदूषक -एसो एमि । (इति "उत्तिष्ठति ।) राजा-चिट्ट मुक्ख सिहामणे। प्रतिहारी-अन्न किं भमसि, पेक्खणिज्ज खु । विदूपक-(स्वगतम् ) हत, सच्च एव्य भमो "सवुत्तो, ता एव्व दाव। (प्रकाशम् ) हेमवदि, तुम्ह परिक्खणाम घडि घडि एज्व करेमि। पिगलफ-(सशिर कम्पम् ) अय्य, जाणामि जाणामि । (प्रति हारी हसति ।) मन्दारकः-अहो विइत्त सविहाण । (विदूषक पुनरुपविशति।) विदूषकः-एसो आअदो म्हि (इति परिक्रामन् विलोक्य सस भ्रमम्) भो वअम्स, गच्छ दूर, एसो काल-सप्पो। प्रतिहारी-(ससाध्वसम्")अय्य, कहिं सो कहिं सो। राजा-मुद्धे तुझ वि भमो जादो। - ७ PT Tअलिय। मास । ३ Pसौरप्राश। P. Tपथ्य । ५ P एमिति उ'। ६ P स्व., T घरमा । उको । 515 corrected 15 घटि२ on the margin १P विचित्त is corrected as वित्त । 1. T एसो यायकोहि । "T सभ!

·- 1 -पदमं जरिएअंतरं १३३ विदूपकः-(स्वगतम् ) खुहिद-'वग्घरस कदली-मंसं विन चिराहि एदं मह सणिहिद रंध। (प्रकाशम् ) गोली सयाण वि सणं कहेदि, सअंगदुध तंडुल-जल भंडे पहइ। राजा-यप्रस मा भबाहि, कहिं गु खुसो काल-सप्पो। विदूषकः-एत्य एत्य। राजा-(विलोक्य ) भो मुक्सपद, पुढमाहिहेअ कोवीणं खु । विदूपकः-भो, ताणं वि अग्गि-दाणं धूमेहिं मंदीभूदाई णेत्ताइ" 1 अवि सच्चं कोवीणं, जेण पोराणिमित्तं गेरिहस्सं । (सर्वे हसन्ति ।) राजा-(साश्चर्यम) अहो बम्हणरस फियत्ती दुरासा । विदूषकः-मा एवं भण । संगही रावसीददि ति तुए. जेव्य सव्वदा कहिन्नइ खु। राजा-अलं एदारिक्स -संगह-युद्धीए । विदूषकः-(पुरोऽवलोक्य ) एसा अम्हाण चोर देवी तुह पाण- वल्लहा आणंदसुंदरी संगीद-साला-दुवारं अलंकरेदि। राजा-मुक्ख, सणि चित्र' भण। विदूपक.-(स्वगतम्) किं चोरिनं"। (प्रकाशम्) अलं रामपणाए। राजा-कहं रामपणाण होदु । विदूषकः-(सभयं चमत्कृत्य) ए मम तुमं राया, ए वनस्सो। राजा-(आनन्दसुन्दरी निभालयन् ) पस्स, जोवणे वट्टइ व्व अत्तहोदी। जदो से मुदि भजइ लोअण पश्रमिदुःचंगत्तणं दर फुहिद-दाडिमी-युरिद-बीज-लच्छिरदो। कुओ चिलिउअलणं फणि सिरिं च रोमावली को नि कुडिलत्तणं कुलद च गाही ठह ॥२३॥ विदूषकः- भो, ए सुछ तुमए वरिषदं13 | ताई वएणइरसं । ..Tछुहिय । २. Pषदखीमंसं, T कालीमासं । ३.Tवयरस. ४.T कम्मि देसे खु । ५. T मंदोदामो एदायो अच्छोम्रो । ६. P सगिदी । ७. Tणावीदद । म. T एनारिष्छ । 1. T प्रलं कोह। 10. PT चीन। 1.Tोरिय कयं । १२. Tपुरिग्रीन। १३.T: पपिए। ११. ग्रह।

·- 1 १४ आणंदसुंदरी- राजा-मुक्ख, एत्थ विसए वि पुच्छिदव्वं । विदूषकः- मुहं चंदापार अरण जुअलं केदअ-णिहं लदा-दीहा बाहा रण-कुसुमा कुंद-सरिसी। थणा घोर स्थोरा चकिर चउरं सोणि-वलयं का मेह च्छापा दसण वसणं बिंब महुरं ॥२४॥ राजा-(विपकमपराङ्गे मुहुरास्फालयन् ) साहु वअस्स साहु, एहिवतं दसा-विसेस अणदिकमि चण्णिद। विदूपकः-अस्थि मइ सरस्सई-पसादो। राजा-के उण दुवे एदे। विदूषकः-एसो कंचुई, एसा उण दाई । राजा-( उपमृत्य) अवि कुसलं धत्ती-कंचुइण । उभौ-(स्वगतम् ) कहं महाराो जेव्व समाप्रदो। (प्रकाशम) महाराअस्स १°पाअ-कमल-णिहालणेण । विदूषकः-मह वि ति भणह । प्रतिहारा-अय्य कहं अहिदो वि मक्कड चेटुं पड़ेसि । विदूषक' हुं दाणि मा किं वि भण, खुहा-पिसा आविट्ठो'' हि । प्रतिहारी-वेत्तं ठाइ मज्झ हम्मि । मन्दारकः-ण हु पिसाअंपिसाओ वाहइ । राजा-मा तह जंप,१२ बम्हणो खु । विदूषकः-(सक्रोधम्'3) ठेरावसद पुणो वि एक वारं जंप ४ मन्दारकः-किं तुह तादो ठेगे ण जादो। विदूषकः-कहं संणिहाणे १"महाराअस्स व अस्स तादं दूसेसि । पिगलकः-तुम ६ कहं महाराअस्स कंचुइणं उबालहसि । १.'T चन्द्रायारं । २. Tला। ३. PT सुसुमा। ४. T संण । ५. T एपिणं । ६. T अबइकमिश्र । ७. T घरिणयं । ८. T बेरिण । S.P धतो is corrected as उण दाई on the margin | 10. P this is a marginal correction of the original पामारविंद-संदस- णेण: T पाय कमल। 11. T सुहापिसायाविहो । १२. P जप्प, T घोल । १३. T सरोषं । १४. P जप्प, Tबोल । १५.T रायस्स for महारामस्स ।। ६.Tतु।

·• पढम जणिभंवरं १५ विदूषक-पिंगलब भत्तुणो' पिअ सह मम' मा अवमएणसु । (पिङ्गलको लज्जते ।) प्रतिहारी-अज, किं ति तु धणि-गेह-जामादुरो विश्र बम्हण घर"-बट्टकी वित्र तुरकी पोसिअ-वीसकद्दू वित्र रोइ-गोमाऊ वित्र सव्य लोअडससि। विदूषक-युक्कुरो बडबडइ, राश्रा आअण्णेदि। धानीकञ्चुकिनी-ज वम्हण सिरोमणी पाणवेदि । आनन्दसुन्दरी-(स्वगतम्) अहो वम्हणस प्रणारिश्रत्तण । राजा--(जनान्तिकम् ) घरस, अतेउर गदुल रहस्सदाए मंदा रअ-कचुइण पञ्चारहि । विदूपक-तह । ( इति निष्क्रम्य तेन सह प्रविशति ।) मन्दारक ---(श्रममभिनीय स्वलननाटितरेन ) कह पइट्टाण'' ठकामि । (निश्वस्य) पणामो देव्यस्स परल रुइणो दिनद मुहू महातित्थ सेविजई पडिअल मतिहि सह । करती णिव्वेद तह वि णिमिस सोडहाण म'३ कह देहे लग्गा चल अल पिसाई विअ जरा ॥ ( उपमृत्य) जेदु भट्टा। विदूपक -(समन्तादवलोकयन् उनके ) भो वग्यो वग्यो । (आनन्द सुन्दरी ससभ्रमरणरणिक राजानमालिङ्गति । धात्री-कुरङ्गको मन्दार- कश्च भयं नाटयन्ति ।) प्रतिहारी-किं एवं उबहिब। (मन्दारको दिशो निमान्य दरड. मधो घट्टयति ।) विदूषक -( कण्ठे यज्ञसून बध्नन् ) कहिं णु सु धावनि। 1. T भत्तारस्स। २. Pomits मम! ३.Pomitst1T.T धणियाजामायरो विश्र। ५. Tomats धर। r.T ..T रायायारणे । 5 This is a marginal corection fo- इकोरेहि in PIT.P तहत्ति, T तह...TE 1. हनिदी is corrected as on the man in P: 1. TOS a'marginal correction for EP, 13. TFT ** सोड अम्।

·-- श्राणदसुदरी राजा-हु मुक्स, कह पडिघडिथ भमो । विदूषक -सञ्च पेक्सगिज खु । मन्दारक --ण मह विभती जादा । राजा-(स्पर्शसुस नाटयन) ससियर-पझरत चदक्तो चणअहिमबु विहिद चदण वा । सुरउल पडिटो सुहा-रसो किं पिअ-जण फस' वसा ण होइ एव्वं ॥२६|| तदहि, अगेसु पिहु विधईल फुल्ल मुद्दा होलेसु सरस-सरो कोस लच्छी । मुत्तीए एव वरिसा पोद विच्च चित्ते मे उण पर बम्ह मोय सारो ॥२७॥ मन्दारक-कहिं सो वग्यो। विदूपक-सगीद साला दुवारअलोवरिभाअम्मि । राजा-अहह, मुक्खेण चित्त बग्घ पेक्खिा ‘तुम्हि कोलाहलो कियो विदूपक -(स्वगतम् ) किं गु खु इमरस ऊणत्तण पर दु गल्लूरणा दिअस्थि । (प्रकाश सरोपम् ) भो किदम्यो सि ज मह पहावेए श्रलिंगण पत्तो वि एव्व मतेसि । राजा-(सहर्पम् ) तुह पहायो (इति विदूपकाय मणिवलय विदूपक --(करे धृत्वा ) भो, अहः वि अद्धमही-सव्वभोमो। राजा-तेकह। विदूषक -ज तुए° सह मह वि एक हत्थ कडा । राजा-पअस्स, कक्खे किं। मर्पयति ।) १ विधिह 1s corrected as विधि in P। ३T परियो। P981 . This is a marginal correction for dag in P ५ Tथ माए सो। ६ T कुमारय । ७ T कोम Pयोति वि। Tथहथ वि।१. Tह मह वि।

·पढगं जनणिअंतरं विदूपफ-साफावली' (सर्वे इसन्ति ।) णहि पहि, पुरुसवेसो. वरणाई। राजा-(सानन्दम् ) मंदारअ, अत्तहोदि पुरुस वेसवदि करहि । मंदारकर-णं पुरुस-वेसवदी जेव्य चिट्ठ। पिङ्गलक'-अन, कहं पदे पदे वामोहो। विदूषकः-हंहो विद्धावसद ।(इति हसति ।) प्रतिहारी-इमिणा संविहाणेण क्रस वा ए व्भमो भवे । मन्दारक-जं देवो प्राणवेदि । (इति तया "करोति।) राजा-(विभाव्य) एराणणारीण अ भूमियामो परं जणं भूमिसु सोहयति । एसो समासादिअ तत्तहोदि वेसो सरं सोहइ णं विइत्त ॥२८॥ मदार, अन्न-प्पहुदि पिंगलअत्ति हकारंतो देवी जद्द रण पेक्खि- स्सदि तह णं रक्स। मन्दारक –जं देव्यो आदिसइ । राजा-(धात्री-कञ्चकिनी प्रति) दुवे हि तुम्हे णिअ-एअर'' गच्छह । विदूषकः-वअरस, साहु छइल्लो" सि, तरुण-जणं१२ घेत्तूण ठेर जणं पेसेसि। राजा-मुक्स, देवीए सम्झसेण । बिदूपक -एद सज्मसं अत्तहोदी विसए कीस ण होदु । मन्दारक -अज्ज, वेसो दिएणो खु । विदूषक'-तरिहि एदाणं वि वेसो दिज्जउ । 1.स.फा' is corrected into सपावली In P1. PTNA यहि। ३.Tवद्धावसय । १.T इमेण । ५ P 'दि ति तया। First line corrupt in T। ७. विचित्त corrected into विचं in P८. Tमंतर । t.T देरिखस्सः । ..T तुममे शिप्रपदणं । 13. This is a marginal correction for fun in P, T सइल्लो। १२, T सरुणयण । १३, T perhaps सधसेण ।

·- श्राणदसुदरी धानी कचुकिनौ-साहु बम्हण, करण विदेऊण सोग धारिहि विश्र वेसो वि गिहिदव्वो। राजा-(विहस्य ) मदारअ, गन्छ तुम । मन्दारक-तह । (इति पिगलकेन सह निष्प्रान्त ।) धात्री-(सनाप्पम्, राजान प्रति) जम्मणो पहुदि वड्डिदा माग लालणेहि विविहेहि कएणमा । सपद तुह करे समप्पिा से पिओ गुरुअणो सही तुम* ॥२६॥ प्रतिहारी-ण सव्यरस ति वत्त-वे कह से इत्ति विसेस णिदेसो कियो। मन्दारक –हेमवदि साहु तुए चिंतिदः । एव्व जेव्ध मतिदव्य । पिङ्गलक - (स्वगतम् ) पुरा अजू विसज्जण काले मह वि सरिएल चित्र किचि क्खेदो पासी । (प्रकाशम् , राजानमालोक्य सस्मितलज्जा फूत तिष्ठति ।) राजा-एद वि मह कहिदव्व। धात्रीकञ्चुकिनो-जेदु मट्टा । ( इति निष्क्रान्तौ । ) (नेपथ्ये) जब जब भूमडलाहडल, जश्र जब सिहड चद रणरेंद-चूडामणे, सुहास दे होदु मज्झएण भोपण वेला। राजा-बस्स, गच्छम्ह । विदूषक -तह । (इति निष्क्रान्तौ।) राजा-अहो अब्भुद एद सविहाए । विदूषक-को णु खु वट्टइ गुणग्गाही तुम्हाहितो' । (नेपथ्ये) सुहाथ होदु ण्हाण समो देव्यस्स । विदूषक -एहि गच्छम्ह । १ देसधारिणो 1s corrected as सॉगधारिहिं in PI २ Tगहि दम्वो। ३ P गछ T गमिरो होहि तुन । ४ P सहेत्ति पि', T तहेति । HT तुमें। ६ T चितिय । T जय २ 15 T गच्छामु । ६ T श्रमू for एद । १. P तुम्हा हिंदो।"P गछम्ह T गच्छाम । ७ ·- दुदिनं जवाणअतरं- १६ राजा-तह । प्रतिहाराटदो एदु भट्टा। मन्दारक-आअच्छ' पिंगलब। (इति यथोचित परिक्रम्य निष्कान्ताः सर्ने।) {{प्रथम यवनिकान्तरम् ॥ [ २ ] (ततः प्रविशति राजा विदूपकश्च ।) विदूषक -मो बअरस, किं बाल विहव व्व सिज्जतो चिट्ठसि । राजा-कि अपारण खिज्जा। विदूपक -कि एत्य कारण । राजा-(निःश्वस्य ) वअरस, हेमवदीए देवी-णिअडे अम्हाणं वुत्त भड' सव्य फोडिद। विदूषक-(स्वगतम् ) साहु कि वोए, विसूरउ दाय इस्थिश्रा मेंगो एसो। (प्रकाशम् ) भो पुलं जेव्व मह हिअए एव्व सका आसी, एसा दु-दासी अपत्थं करिस्सदि त्ति । तत्थ वि पुव्व-प्पहुदि सा देवीए दुदीअ सरीर । अह देवीए सुणिअ किं याअरिद । राजा-जं आअरिदव्य तं श्राअरिदं । विदूषकः-कहेदु पिच वयस्सो । राजा-सिसला संदाणिदो मंदारयो । सा उण तवस्सिणी अंगराअ- करणा' भूसण पेटारए ठाविदा१२ । अणुवर्द जेन पण्णासंगणा- 1. T श्रायह। २ T सिनतो मिजतो वेहलो उज्वेलसि। ३. T श्रयालणं । ४. T काजण । ५ Perhaps वित्त 15 corrected as वुत्त in P, T अम्दो उत्तम । ६. T कोडियं । ७. T करिस्मइ। म. T दुदिय । 1. T पायरिय । 10. T पायरिय and the rest identical 11. Some portion of the text is covered with yellow paste here, and the words सा कएणधा are untten on the margin in P, T तवस्सिणी सम्धस्येवमाथि किलेसमिलतसउ- मानसामलगी अग। १२. Tठाविया।

·२० - आणदसुदरी परिवारिश्रा । विदूषक -(सश्लाघम् ) मडेदु णाम सा अगाइ मडणे हि, मा तुम खिज्ज । राजा-अल मुक्ख समस्सासए पारेण । विदूषक -(सरोषम्) भो किं मुरसि,चिट्ठदु सुह णिवादत्यलम्मि ।' राजा- अत्थि णीससिदु जत्य गावधासो कह चित्र। अग-सकोधणेहिं सा तत्थ वट्टदु पेडए ॥१॥ विदूषक - अह हेमवदीए पारितोसिन किं दिएण देवीए । राजा-(सवैलक्ष्यम् ) अगेसु ज ठिअ तदा त सव्व । विदूषक -(सहासम् ) अहो ए गए कहिद मुक्सेण । राजा-तुह परिहासो मह व्ण पानासो। विदूषक'-(विचिन्त्य ) अघि सा तरिंस काले दिट्ठा तुए तत्तहोदी । राजा-(सबैक्लव्यम्) धाराल-याह-विसरोल्ल मुह त्यणघी कपत पेसल-तणू करुण रडती । अच्चुएह लबमरणीससिदाणिला सा दिट्ठीहि तारिस दसा वि कहचि दिहा विदूषक -किं ण पडिसिद्धा' तुए देवी। राजा- बाल ताडिदुमच्चुदार-गमणा वेअक्सलतसुत्र कोहुज्जुभण-दह दत सिअप पखोलिअ-भू लद। एसा मझ सपत्तिमत्ति बहुसो देवि भणति तदा लक्खा-सोण-मुहि ण कि वि सविहे दट्टु मए पारिश्र ॥३॥ . P omits this last sentence To for 13 T णिवायत्य' । ३.T कहिथ । ४ T शिणो for अवि । ५ P विसरोल्ल । ६ 1 तणुई for करण । ७ रुदती corrected into रडती in PI ८ लव is a marginal correction for दोह in P T लक्षण । + Tadds जूरतेण before तुए। १० T पेरुखोलिभ। 1.T लय ।

·~ दुदिअ जवणिअंतर विदूपक -कहिं गु खु गद तुम सूरत्तण' । राजा-किं घरिणी-जणेसु सूरत्तण' काव्वं । विदूषक-होदु दाव तुह मगलं' पडिवसंत-दिक्सिदस्स सुक्क कमज्झमण दक्खिणरस तवो विहि-सुक्स" सरीरस्स संपत्त-मुणि णाम- हेअरस मह वम्हणस्स वश्रणेण । राजा-(स्वगतम्) अहो विसेसण-परंपरा । प्रतिहारी-अस्स, कह एदारिसो कालो अदिवाणिज्जो । विदूपक-वहेमि ( इति ध्यान नाटयति ।) (प्रविश्य पटाक्षेपेण) दोवारिक-जेदु भट्टा, पारिजाअ कई सपत्तो। विदूपक -(समभ्रमम्) वअरस, दाणिं तुह विरणोद-कालो भविस्सदि । राजा-अवि सो महा-पुरुसो जा कठोरव-कह त्ति भुवणे सुकिचा । विदूषक -होइ होइ। राजा-(सानन्दम् ) भमरम, विण प्राहि झत्ति पवेसीअदु । दीवारिक'-तह । (इति' • निष्कान्त ।) (ततः प्रविशति पारिजाव-कवि. शिष्यश्च । पारिजात.१-(परिक्रम्य) जो जाणादि ए कि विणिंदइ सु सो जाणादि जो किं वि सो ईसाए ण हु गेहइ फुड-रसग्गठतरठ्ठ गुण । एसा कीस महाणसे क्सइण वाणी महाकेदई- कुकील-पवहत सोहन्लहरी सोहग्ग-सारावहा ।।४।। (विचिन्त्य) वत्तारिक्स रुई सुवेसन पदा सोरभ सकेद भू सज्जा-कोसल सालिणा सुवग्रणा वड्डत लीला-रसा । ..Tसोरिन । २. P मगल, T मगल मांग। ३ P वस। ४ T जहापयाम:म for सुरु etc । ५ सुक्क, T सुख । ६ Tomits हेघरस etc upto रा । उत्याय below ! • कहमित्ति या in P। E TUERIA is corrected as afeaua partly on the letters and pactly on the margin in PI & This and the nest speech are put in round brackets in P1. तहेत्ति नि in PI 11. On this folio घनश्याम 1s corrected as पारिजात ·२२ - आणंदसुंदरी एसा वार-वरगणेत्र कविदा मोत्तूण लज्जा-गुणं देखतेसु जणेसु संसदि कहं मज्माणण चुंबइ ।।६ शिष्यः-इदो एदु सत्तभवं । (पारिजात उपसरति । १ एसो महाराओ उहइ, पुलोएदु तत्थभव । राजा-(उत्थाय) एसो पणामो । पारिजातः-सोत्थि होदे। राजा-आसणं आसणं। विदूषकः-एदं मसूरश्र, उपविसदु पारिजाअ-कई । पारिजातः-(उपविश्य) अम्हे ण केवलं कइणो होम्ह, विहुणो वि । राजा-(उपविश्य ) ण हु राबत्तिसिक्खेमि,जं किंचिवच्छोमी-पमुह- णिहिल रीइ-चुंबियकाल-विणोदण-कव्वं णिबंधणिज्ज। पारिजातः-(सशिरःकम्पम् ) अहो 'सत्र परणदर पहूणं विहादि गाढं विणादिरेओ। "वुत्ताअमालंकिदि कुंडलाण साहिच्च-हारो विअ पंडिदाण ॥६॥ राजा-(सविनयम् ) तुवरीअदु । विदूषकः-(शिष्य प्रति ) उवणेहि तुरण पोत्यश्र । शिष्यः-किं बहिरहो' सि, किंण सुद तुए णिवधणिज्ज ति वश्रण। विदूषकः-(सरोषम् ) कदा णु खु णिवणिज्ज | राजा-गं वरसवो खु एसो कई । विदूषकः-मए ण जाणिद१२ । पारिजातः-सुणाहि दाणिं । राजाः-अवहिदो म्हि । (विदूषकः प्रसारितदन्तं विस्मयते । ) 1. P has again freq: here i 2. After the gap noted above T begins here । ३. ग्रासण 1s corrected as मसूर on the margin in Pis. T omits some words from the to उपविश्य both inclusive :५. T गम्भिण for चुंबिय । ६. T सयपरा श्रर । ७. T रायति for विहादि। ८. T दिया। 8. T उत्तायमा । १०. Tहारा विश्र पण्डियाण | 11. बहिरी is corrected as बहिरहो in P, T बहिरहो। १२. T जाणियं ।

·-दुदिअंजत्रणिअंतरं पारिजात:-अस्थि शिहिल-मही मंडली-मंडणाश्रमाया अमरा. वदि व्य बहुविह बुह रिणवह णिवासाणुउला भोअपदि व्व रण- राअंत सिरिस-णाश्र-सहस्स संकुला मिहिलेन्य जणाणुवट्टि-जणा विसाले व्व मुमइ माणसाणंद-संदाइणी वाराणसी विथ वीसणाह-पाश्रारपिंद- घंदार-सव्वप्पा वस्सोपसारा विश्र सददोवचीअंत मणुस्सधम्मा दुवारवटी वित्र वसुदेवाहिणंदिन गोविंदा लंकेव्य पिरंतर रन- णाअर परिवुदा किकिंवेव्व मंसलसंध-जुग्ग-मणहरंगद-कुमाराहस्थि- व्य" सुश्रोहण-भुअचल-परिवालिदा१२ अोझज्य सेविजंत-महा- रामा गंगेव्य परमहंस-चक परिवारिमा रेवेव्व सोम-प्पहवा गोदावरि 3 ध्य पदुमिणी सदसमेदा जमुणेब भुअंग-संघ-संगदा'५ मुरलेब्व पडिऊल-दिएण-मंगा तमसेव्य समजाद पट्टि-सकरुण पुरणाश्रा कर दोन व्व सदाजीवण पदा तंबपएणी" विश्व पढिवद-सिहरि-वरंविदा कावेरि व्व गाणा विह दिन विहरणा पवरेव्य भंडारअसणाहा गिरि दरि व्य हरिवहणक थिई: गणत्यलि व्य पडिक्सण-वडत-मित्त मंडला सरसी विअ रइदकुयलअप्पमदा संमा वेलेब्व परिदीसंतरणेक- घण्णा जलण-संहदी विश्र श्रणेनन्हेदि सहिदा२ • कलस सिंधु-सीमे व्व रिणवसंत-महोदार-पीदंबरा 'कुमुद-बंधुलेहे व्य हरिणालिंगिया कादंबि. णी२२ विश्र रक्सिजंत दूरागअ-स्थोअन लोया वणराइ3 व्य भू दार परंपरा णिसेविश्रा सिंसलावदी णाम अरी। जत्थ २ अट्टर परिस- देसीश्राणं तरट्टियाणं मंद-णीसास-पवण घण-सोरह-ग्घाण-लंपडाणेअ. चंभर ग्गाम-मंकार-याालिनं हत्य-सोणगुली-विद्दुम कंड६-हणिज्जत. १.T पुहई । २, अमरावह । ३. T भोप्रवह । ४. T 'वष्टिय एवसही विलासेख श्राहिण्डं सुमह । ५. T पायपोस्मारवंदारु । ६. Possibly अलय व is corrected on the margin as यस्तो असारो विन in P, T असारा वि । .. T गोइन्दा । ८. P विरंधर । .T परिउदा । १०. P मंसलकंदजुअल । 11. T मीसणसुयोहण भुप । १२, T परिवालिया । १३.T गोलेव । ११. जउणेव्व । १५.T भुयंगसगवा 11. T सकलुय । १७. P तमपएणो। १८.T करविया । ११. Tपण- प्कभं गयख । २.. Tपहिया। २१. Tपीयबरा कुमुय । २२.T कार्यबिसी । २३. सिंघलाबई । २१. जि 1s corrected intos. २५. अन्तदस is corrected as अटर in P, T यहारह । २६. Tवकण्ह. इम्मि जंतवि तती ।

·२४ आणंदसुंदरी तक्खणुम्मोलत पत्त तती कलकाण-थोरीकिअं आ णिसाद आ-पंचम पञ्चेअदाए वत्तीकिअ-सत्त सरं पञ्चूस-सगीदअ सुणि लज्जालुा विश्न ण दक्खवंति णिअ-तोंड गंधव्वजणा । जिस्सा पुणो सोएण"-कप्पि- दुभंकस णव-प्पाआर भित्ति खच्चिद णव रमण-राइ दित्ति च्छडा घोरणीहि सारहिणा सह चिरमरुणाहिक्ख पत्तो खज्जोओ । जाए१ बुडणुब्बुडणसील-जाद-संतदि११-दंतुर-दुरवगाहाओ अगाहारो महापरिहाओ१२ देठूण एसा पुणरुत्त त्ति सत्तएणविं पीऊण वाडव- हिंसा-दोसं विसकतो विझत्ति जेव्वत पुणोतज्जीवणोइद-स्थलाई ताइ सलिलाई सलील पोट्टयाहि १४ मुत्तवंतो मेत्तावरुणी। अवि अ जस्सिं चचत-चडुल चडचड-करण खेलत'५पदाइआ दड पट्टिया-चड-गधवाह- जुव धाविअंबुवाहो१६ कुडिल विअड-कढिण-विसम-भीसणाराल कराल कडारक्खि तिक्ख ७ विक्खेव वेलक्खि' 'अ-दिढ -दाढा- दतुरिद९. ददसूअपडिछद-सदसण-भअक्कदत मज्झ देस हिडत चग चद विवो चूडा- वगुंफिअ-संफुल्ल-फुल्ल-मालिया-संदोहर सुदेर संदेह - सदाइ-णक्खत्त वी हिरो सिहरावहाविद२१ कंत कामहेणु . २२कजिआ-पंडुर-च्छत्तओ चउर- खिडकि-कोडि-मणि विच्छुरिअ दह-दिसोजअइ को विडमरुभ णामहेओ २३पासाद विसेसो। राजा-(आत्मगतम्) अम्ह पुर वरिणद२४ होदु पुणो वि सुणिस्स। पारिजात.-ठाइ तत्थ सदमएयू२५ विअ घणवाहो किसाणू विश्र दीह सिहावंतो कीणासो विअपर-दड६-हरोणेरुदो विअ पुण्णजण२८. १. Tथोरीकयं । २. Tसगीदसामिद्धीमर । ३. P तुड । ४. T -यणा । ५ कण is corrected as सोण in P। ६. खइद Is corrected as स्वचिद in P। ७.T पदुमरायराइ for याद etc ८.Some letters are covered with yellow paste, they are not included in the text as they are not clearly visible in P I. T दियहमणी for खानोयो। १० T जमि । १. P जादोसतदि. T जादसतह । १२. T महाफलिहायो । १३.T "पोइदाई। १४. "दो is corrected into °हि in P । १५.T पटाया डड। १६. T पापड कुडिल' । १७. T कडारच्छितियह । १.T दुल्लएन । १. T दतरिय । T सदोहस देहसदाइ सुदरे सदा पियालेसणखत्त । २१. T मउडसिहरावटाविष । २२. PTकचिया । २३.T पाताय । २४ Tरिणयं । । जेराह । २६ T डड । २०.Tणेविदो। २८, T पुषणयण। २.

·१ -दुदिनं जवाणिअंतरं- वरिखो वरुणो वित्र भुवण-पई पवणो विश्र जगप्पाणो जक्स-पई विध राम-राश्र-पद-लबिश्रो ईसाणो विष विस-बद्दण निअड्डो महुमहणो विअविरइदुम्म यलि-द्धसणो 'सदाणदो वित्र चउराणणो यम्महो विष मअरद्धअ-पदो तिम्स-महो' चित्र लोअभ्यधयो ससहरो वित्र समल- कला-'पासणाहिएणो हिमालश्रो वित्र "पुद्धिवीहर-सेट्ठोसुरालश्रो विध पल्लाण-रूमाहिरामो गधन्व-राओ विन चित्तरहो जुहिहिरो' विभ धम्मभू पडु-दुदीअ'पुत्तो विश्र भीमसेणो अज्जुणो निश्र सुहद्दालक्दि "सरीरो दुब्बोहणो विमार अगारिस पिअर-पसाटो अगरानो विध सूरदाआदो हेरवो विश्र विणाश्रो कत्तिको चित्र तत्तारिस- सत्तिहरो आदिमच्छो विश्रा कि महाअमुद्धारो कमढो विशिमग- महीहरावलपणरो पुराए-बराहो चित्र विउल-फोडण-पडुदरो'५ परसिंहो' विष अत्तमत्त-पलहाद' करणाअरो१८ वामणो विश्र तिहुवणक्कमण-परकमी परसुरामो वित्र अणुक्सएक्सत्तिअ-धस-वडण णियहादो वलरामो वित्र गदवसहाओ दसरह-२"रामो विथ मिअ- गुण विरइद-सुमित्नाणदो गोइदो विथ वहु-प्पमदालिंगियो कुहणा- घोडो विश्र अगीकिअ-२२भडो सिहड-चदो णाम महीमहेंदो । (विदूपको रानानमालोक्य हसति । राना लजते । ) ज खु२3 अहड पुढिवा महलाहडलो महीरो हेमवम्मणो अबच्चेण लीलावदीए धम्मदारेहि सह ढेर-जण सरएणमरण जिगमिसू२५ अापणा चिराल-गोवाइदम्मि सम्व-सव्वसहामडलम्मि अहिसित्तवतो । जस्स भुअप्पदाव-जलत जलप जालाहि फडित्ति उहीण अपरग्ग-लग्ग तुग २ एक्कलिंग सुय्यो २४ विवे। 1, T पाउसरायो। १ T चन्दलामेनो। ३ P"महुगो, T वेयह ? This is a marginal substitute for fotoutto in P T सयाणदो । ५T तिरदमोहो । ६ P कला०५.(= कलाप),T कन्नाप्पयास 1 • Tपुइईहर । - T नहिडिनो । T दुदिय । .. Tअहि मग्नुपियरो। " Tलयस१२ T मिव । १३ T 'पसायो । 18. T मित्र कय । १५ पयरो। १६T सीहो। 10 परदाद 1s corrected as पजहाद in P T पल्हाद। १८ कलुणायरो। १६T interchanges the order of this and the next simile २०T दहा । २१T करहो। २२ Tअगाश्य । २३ PT पारिज etc 1२४ Tपुहई । २५ T सापण रयण जियमस् । २६ T पदिति । २०.T एक्का ·- उण . ११ २६ -आणंदसुंदरी सुय्यो 'त्ति बोल्लंति मुद्ध-जणा । जस्स महदीयो कित्तीओ सोहंति महीसु हिमाणीहर-खजूर-महीहर-दुद्ध-वद्धि-रूवेहिं पहले सारदब्भ-तार-तारेसरूवेहिं । एसो उण सधे बालो वि अणुसरंतो कुलकमागाण, धी सइवाणं धिसणं अणुल्लंघतो, विद्ध-पुरोहिद हिद्दिढ णीदि-पहं संमाणतो, बधुसहस्सं सदोसअंतो, सिणिद्ध मंडलं अहेदअंतो, णाअर जणं अगिएहंतो छह भााहिलं, अपेक्खंतो'. परकेर अं इत्थिा रअणं, आहरंतो गाणा विहाइ जएण-सदाइ, असहंतो दुविह दीणक्खराइं,' अहसतो पंगुल-वामण-खंज-कुज-बहिरे, पण- मंतो ठेर-ठक्कुर-जदि-देवदाओ, पकुणतो जिएण-देवापदणुद्धारं,' णिम्मावअंतो पवा मंडव तडाअ सालाओ, कारअंतो उवणअण-विवाह कम्माई, आअण्णअंतो घर'२-कहिज्जंतं पुर-रट्ठ वुत्तंत, जाणतो पणिहि-जणेहिं पर राअ-कन्न रहस्साई, परिहरतो जल स्थल-दुग्ग-दुम्म- गं, विआरअंतो पडिक्खणं१५ किवदंती-विसेसं, अफंसतो अण्णय्य- धण, विअलअंतो मलिम्मुअ वग्गं, पहरंतो पिसुण-लोअं, सिक्खअंतो मिसा-वादिणं," बहु मण्णंतो दूरागअंधीरजण, विम्हरतो दोस-सदं, कित्तअंतो गुणा-लेस, अणदिकामतो अज्ञासीवअणं," अदूसअतो बाल. भणिदं वि मदि मग्गं, अप्पवेसअंतो हास१९-गोट्ठीसु तिदीअ जणं, अरण- हिक्खिवंतो सिसु ठेर-ललणाओ, दिउणअंतोष हरि वीसणाह प्पमुह देव- महूसवं, अच्छिदंतो महासाहिणो, अत्थुवतो२१ अप्पणो गुणअणं, विइरंतो२२ सव्व-साहारणं भूरि वित्ताई, अकिलेसअंतो भिच्च-सत्थं, णिव्यसअंतो 3 उम्मत्त२४ विरोहिणो, वड्डअंतो साहु प्पाणिणो, सुमरंतो 1. P सु नो २,1 सुजो जो २। २. T बोलति मुदा जणा। ३. P सोहदि । ४.T वदपुरेहिय । ५. T गयडयन्तो। ६.T अगेयहतो । ७. सहभायाहियं । ८. अणियच्छतो (तो): t. T दीणच्छराइ । १०.T देवयायो। १. T देउलुदारं । १२. T फसकहिज्जतपुर । १३.T उत्तंतं बुझतो। ११. T थलजलदुग्गेसु सुरंगादिकवमग्ग। १५. T पदखणं । १६. T निसावाइण । १७.T दारयण । 15. T श्रवण । १६. P रहस्स Some words on this folio are covered with yellow paste 1२०.T बलणा य ठणयतो । २१. The original letter is not readable, but it is corrected as I have emended it as थु । २२.T पुसतो धणेहिं दरिदयणबिडाजगपदरिदत्तणच्छराई अकिलेस. for विहरतोetc| २३.Tणिस्सयतो। २४.Pउ०म०,T उम्मद ।

·- दुदिनं जवणिवरं २७ पुराण-राअ-पावण-चरिदाई, मुंचंतो विईद' चरितं, अमुंचंतो कोल-धम्म, णलो विश्र पहुसो विश्र धम्मो विश्र रामो विश्र हरिच्चंदो विथ सिवि णरेंदो वित्र पिहू विश्र मुच्चुकुंदो विश्र मुख्दो विश्न मंधादु विहू विश्न मणू विश्र जणश्रो विश्र रक्सइ सव्व-जणं । राजा-( सप्रणाममञ्जलिं वध्वा ) अलं इदोचरं कन्व-बंधेण इदं विएणवीअदि । गाथा वाहा संदरणा राप्रहाणी" कोसो रटुंणारा रत्नमम्दे । एद सव्वं ते वोधोरणीए णूणं पत्त णाह साहीण-भावं ।।७।। पारिजात.-(सानन्दम्) अलं दे एक-यप्रणामिश्र जेन्य किं तेण मह कजं । अस्थि खु मज्म 'किलित्तं कविदा-महा-सामरज । राजा-ए सच्चं एव्व । पारिजात.-चिरं जीय, साहीअदि । ( इति सशिष्यो निष्कान्तः।) राजा-(क्षणं स्थित्वा, स्मृति-नाटितकेन, सचिन्तम् ) ययस्स, एत्तिय काल कह वि पारिद, एरिह उण ण पारेमि । तं खु मह मणे सन वट्टइ । जसु से पियो गुरुअणो सही तुमति पत्तीए पुरा जंपिदं । विदूषकः--यअस्स, धीरो होहि । राजा-(विचिन्त्य, सवैग्लव्यम् ) वरस, एकक तीन पट्टी वरणअता कालवोलणं'• करम्ह । विदूपक.--(स्वगतम् ) किं तत्यमसर्ण' संपावीअदिमिश्राम) तह जेव्य काव्यं । वत्तं से समुउर-विक्-डबराहं 1. fanta is corrected as fatz in Pis, Perlaps gt- *) is corrected as gerea in P- T611, Touri B.T इस पर । ५. T इत्या घोटामदा., Pomtts किलित्त । ७.T महाराज | E.T पद बावर्ग Ecorrected as alay on the maroint!, ini zig is! T तरयमसपावीयदि P तरथमपण ·२८ -आणंदसुंदरी- विदूपक णेत्ताइ घण-कदली.दलाअदाइ । राजा- मज्म त एलिण मिणाल-तंतु तुच्छ विदूषक- सोत्ताइ रदि किअ-सक्कुली समाई ।।८।। राजा- चपेप्पडिकिदि हारिणी अणासा विदूपक - सेरीसिं घरइ सिरि जुत्र भुआण । राजा- भू-दडा सुमर धणू-विडंब चडा विदूषक- कठो से विजणदि पचजएण-सोह" ॥६॥ - - - दताली ण सहदि दोण-फुल्ल-लच्छि विदूषक: वक्खोपा गणवदि-मोदुओयमाणा । राजा- णाही से तरुण-गहोस्-कूय-तुल्ला विदूपक पाआ से थल सदवत्त-कति-चोरा ॥१०॥ वधूअ दुम-सुम-वधुरो तहोट्ठो विदूषक- रोमाली मलप्रअ-धूम-रेहिमाली राजा- जघाओ सुम-सर-काहली णिहारो 1 1.T मुणाल । २.T रहकयसख्खुली । ३ T भूटा । १. T विजसइ । ५.T सोहो । ६ T सहइ । ७. T से मणरमगमिरधुव५ । . T रेहिली ।

·- २४ - - दुदिअंजणिअंतरं विदूषक- उरू से गुव-कदली-सवम्हारी ॥११|| राजा- सोवाण-पडितुलिद तअंवलीणं विदूपक- सोणी से मण-सदंग'-च-चंगा। राजा- कंकेलि-च्छद-सरला दहंगुलीश्रो विदूपक- सञ्जूरी-सुअ-मुह-पाडला राहा से ॥१२॥ राजा-(निश्वस्य) वअस्स, किं करिना । अच्चुएहा मे पिहुल पिहुला' होति णीसास-दंडा जीहा सुक्खा सलिल कलिल' लोअणं सचमंग। "कप्पाआमं वजइ णिमिसो कंठरणालो सिढिल्लो दोहा मोहा ण रुचई जणो हंत तीए निओए ॥१३॥ विदूपक'-(स्वगतम्) अहो, बलिअं खु मरणाअल्लम-मरट्ट किलिहो पसो। (प्रकाशम् ) समस्ससहि समस्ससहि । राजा- रमणी-विरहे रूढे सहसा मरणं वरं । विदूषकः- मंदोऽसि किं धरादार घर-भावं महत्वरं ||१४|| (नेपथ्ये वैतालिकयोरेक ) [वैवालिकः] -सुइ देउ देवस्स मज्मरण-वेला । दाणिं सु, 'श्रच्छादेदि रजेहि ताव विहुरं मत्यं मुहू हत्यि पथा जति गिवंत-तंततगुणो धम्म-प्पवा-पालिअं। 1. T सपढ । २.T पिहुल विपणा । ३. T भुवासलिलं " is co- Prected as 'ain P .Tोनथे। ५.T कप्पत्योहोएवाणिसो। &. These two speeches are written on the margin and No 1 instead of 14 in Pio, T fat at I 5. Tan C भूलिहिंमदपल माय । ..T पया मति चलति त ।

·३० -आणंदसुंदरी- मोरोणीजइ कोडरे कलरवा गोवाणसीसु ट्ठिा कीरो पिंजरमेइ हाति बलिअंतिण्हाउला सारिआ ॥१॥ अवि । वक्खेण ढक्कलंतीओ घडं णित्र-थणाहिदं। खेलति: सर-शीरेसु सारंग-सिसु लोअण्णा ।।१६।। अन्य:- परिहरि जवेण कंचुआई णिअसिअअंचल वाउणा कुणंता । सिहण-जल समं णिहालअंतं तडपडअंति जणं वहू-विसेसा ॥१७॥ अवि अ। तवावलिद कंधर धुरि ठिाण बालाण जे हिमंबु रस" घिट्टि सहिम-वालुओं चंदणं । गले सरहसं थणोवरि खलंत-हत्थं चिरं विलित्तमुर-मंडले मुहु कुणंति धण्णा खु दे ॥१७॥ राजा-(सविषादम् ) वअस्स, विचुअ वेयणा-दूसह विरह-दहण- सदीवणज्जं खु बंदिजण वएणणं, ता णत्थि एत्थ विसए देवी-पसाद- मंतरेण पडिआरो। विदूषकः-एव्वं । राजा-को एत्थ दुवारे । (प्रविश्य) दौवारिकः-एदु एदु भट्टा । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ॥ द्वितीयं यवनिकान्तरम् ॥ १. सेदि तरुत्थले is corrected as सीजइ कोडरे on the margin in Piz. This verse is numbered 14, and so on in P३.१ खेलादि। १, बलजलहरण is corrected as सिहण जल समं in P। ५. हिरीवलिय । ६. P omits this expression | ७.T परिण। 2. T दुवारियो। . T महारयो ।

·[३]
(तत प्रविशति राजा विदूपश्च 1)
विदूपक -(स्वगतम् ) ही हीमाणहे, किं ति परिहसामि पिअसह,
होदु एव्य दाय। (प्रकाशम, रिहत्य) भो वयस्स किं णु खु लद्ध
बेलुरिला-सणी दरिदो चित्र मुसिद' मणि पेडियो चोरो विप्र भक्सिदरे.
मोदुओ वालो विन सद्ध भुत्तो बम्हणो विश्न पत्त सभोआ बाल रडेव्व
सतुस्ससि।
राजा-(सानन्दम् ) वास, पसादिदा खु देवी।
विदूपक-ण पारो कहिनदु ।
राजा-
गदे" सन्नोवत मइ लहु विदूर गवदा
गदे तत्याादा सवदि उण पल्लग -सश्रण ।
ठिदे तस्सि जादु बद वहि पउट्टा सरहस
कराडवासत्ते कढिण सिदि भाए ठिअवदीशा
विदूपक-(विहस्य) साहु तुए पसादिदा ।
राजा-मुक्स, सुरणाहि।
विदूपक-तदो तदो।
पुणो मइ पुरोगदे विमुहमजस व्व द्विा ।
मए गदुध समुह 'फरिसिदे फढिल्लचले।
धु सरसेण त करअलेण तीए तदो
कह वि धरियो मए सह भिअध्य"तिस्सा करो।
विदूषक --(सविस्मयम् ) किं तदा जाट ।
Tमुसिया । २ T मरिखय । ३ Tहसमायो तूमसि। Tपसादिया।
५ Tगए सना'६T गए। पल्लग Is a correction for पक्षक
in PLE F रिए । १.Tपुरोगए । ०T फरिसिए, P परिसिदे। 1.
Tतिसे।

·३२ - पाणंदसुंदरी- भमिदालसारुण विलोश्रण प्पहा- किरणादि 'लंब-उण-बंधिअंगयो । अहमच्चुदास मण संगिणी से रमणीअ कोव-कवली कदो खणं ॥३॥ विदूपक -तदो तदो। राजा-तुझ पित्र म्हि ण, पित्रो सि तुमंण मज्म, जरिसं मणो तुह खु तीन घर घुसेहिण, इत्थं मणिद देवीए । विदूपक --तुए किं ण भणिद' ती घरं पेट्टारो त्ति । राजा-पहि णहि। विदूपक --तरिहि किं तुए किद ! राजा- वक्केहि सुत्ति रअणेहि किमथि कज्जं एसो म्हि किंकर जणोति पदं गिहीदं ॥४॥ विदूषक -१ (सहासम्) भो वअरस, किदत्यो" सि। राजा-कह ण किदत्यो। अजंपति'२ धिअ-कोहं फंसे 3 झत्ति धुदग। पसादअति धरणा खु वदणेहि णिबिणं'५ ॥५॥ विदूपक-तदो तोए कि किदं। राजा-उठेहि उठेहि त्ति उत्ति-पुव्वं उट्ठाविदो। विदूषक -अअ जेव्व किं पसादो। राजा-सुाहि पुणे वि। १.T किरणालि । २, लय Is a marginal correction for दीह in P, गुण Is corrected as ण in P1 ३. अगो is a marginal correction for fama in Pir, T omits I and reads झाप्पयाम्मि । ५. पजाहि Is thus corrected on the margin in P, the commentary perhaps takes as etc as a verse! ६. Tमयिं । ७.T सुमे कय । ६.Tो । १.Tीद। ...T has something more वि । स्वग । पाहणेसरिंधेण पिसापारण सता- डियो एसो । प्रका० । सहास । 1. T कयथ्यो । ११. P प्रजापति, T अयो- प्रति । १३. P पंसे। ४.Tधुर्यगय । १५. T विविणिं । ११, Tकन्न ।

·३३ वइग्रंजवरिणअंतरं- विदूषक'-किं एवं रामायण मार। राजा-(विक्षस्य) वअस्स, 'तदासु कुगंता पुत्वं में कुक्लश्रवणी-मम्माम-गधे किरंता धारालं मइ उण तदो कन्नल-रसं। पता मोहं मे मणहरतमाणं वएमहो दिअंता देवीप मिश्र-मश्रण-मचे णिरडिदा ॥६॥ विदूषक -तदो नदो। राजा-तक्षणं एव सणिज्ज णिअंगेहि महिदवई। अहं नि लामन्न-धजए पिंट-ममीरणेहिं देवि ठियोसणमहो मुवि यीअंती । विदूपक-हुँ नदो सदो। सा रहिमा थण भार-बसा यह वि घंगण मं किदवई सश्रणे करेण ॥७॥ 'मिदूपक-अवि वदो संवुत्तो कुक्कुट-घो। राजा-अले मुस्स, परिहासेण । विदूपक-मो एदं जरई-बु घिदु, सा रग' मिला-गोल त्यणी किं रिमुत्ता। राजा-मुत्ता २ पिना विदूपर-तं कहं। राजा-अयउच अन्न व दुग्म महागुरूवं परिम्यं नि देवर मएि। विदूपक-मो वस्न, व्यरि मुरश्रति वीए मायो। 1.Terपा। २.PI.T Tी प म गयी। Tपिरिपा। ५. Tमहिपाई। .TI ..THE.T Funki t. These two speeches are not on the margin in PI 10. Perhaps fr is coming Tin P. Tसमाहित 1.T उप मटमाnिari..: मोण18.Train fores ·३४ -आणंदसुंदरी- राजा-मुक्ख, अलं भावव्वक्खाणेण । (प्रविश्य पटाक्षेपण) दौवारिका-जेदु भट्टा। एसा देवी विवाह कादंम्भाअच्छइ । विदूषकः-वधस्स, वंचिदो सिणं- एसा अत्तणो जेव्व पुणो. विवाह-णिमित्तं श्राअच्छत्तिसंके। राजा--विहस्य ) भमरमहोदु, गच्छ तुम दुवार देसम्मि । दौवारिकः-तह । (इति निष्कान्तः।) (तवः प्रतिशति देवी मङ्गलाभिपिक्ता मंण्डितसर्वाङ्गी श्रानन्दसुन्दरी प्रतिहारी चतुरिका भानुमती विभवतश्च परिवारः।) देवी-हला सहीओ, अवि णाम तुम्हांणं समदं एदं कोउहल्लं कादं पउटामि। भानुमती-सश्लाघम् ) णं सिविणए५ 'वि "णाकजं देवीए करीअदि। चतुरिका-(सहर्पम् ) भट्टिदांरिए, सव्वहा एवं करणिज्जं । जेण संताण-जणण-मूलं । नायिका-(स्वगतम्) अम्हो', अणुऊलों विश्र मह विही । -प्रतिहारी-भट्टिणि, एव्वं किदे अहं वि महाराअ-पादेसु अपराहा •भघिरसं। देवी-इंजे हेमवदि, तुण्णदरं आदिस मग्गं । प्रतिहारी-इदो एदु, भट्टिणी। (देवी परिकामति । ) भानुमती-देवि, एसो महाराश्रो चादयो विश्र' कादंविणि चोरो विध चंदलेई चकात्रो विश्र इ-पहं तुहागदि पडिवालेदि। देवी-हला भाणुमदि, " से इत्ति भण। नायिका-(स्वगतम्) अम्हहे। फहमज विं ईसुत्ति-दुहोली । ..'T.अपंणो ।..T तुम । ३. P सहेति नि' 'T समयं । ५. T.सिविणे ।।T'कारसह । .. Pअंग्हे । ८.T.एई। ..T पाए । ...Tोहामि IT एण्यरं । R. T.पापों विय बारहसयह। Yaz is corrected as I in Pi 18.0W is corrected asmik in P11५.T परिवारोह 11. T मारामह । 10.Tयो।

·- . तइअंजपणिअंतर- चतुरिका-हला मट्टिदारिए, माएवं मण, सवाणं वि तुम 'जेल' मंडणंग नायिका-(स्वगतम् ) साहु, सच्चं मणिदं इमाए । देवी-(उपसृत्य ) जेदुग्अय्यउत्तो।। राजादेवीए पसादेण । विदूषक'-सोत्यि होदीए। देवी अन्न-पिंगलअस ति भणः । (विदूपका ससावसं लग्जते।) नायिका-(स्वगवम्) केत्तित्र दाव से कोढिल्लं । (प्रकाशम् । सविपादपिरमयाकूद्रनग्जाभयप्रणय राजानमालोकते।), राजा-(नायिकां विलोक्य । स्वगतम्) जत्यजत्य एथबाइ: मंथर सुदरीय पसरवि क्सणं। वत्यावन्य मह चंगमगाए पुंटरीमजुअलं ठिनं विमा अवि., दिट्टीण पेसणेमुं योइइ विष मज्म बुद्धिचित्त-जुश्र।। ताण पञ्चाहिदिसुं सोडा विन तं पुणो रमणी देवी--अय्यउत्त, जिस्सा किए तुम्हेहिं पामवरेण सह वेस विसेसो। दिएगो तं देमि दागि। राजा-(स्वगवम् ) एवं विणाम मवे। (प्रकाशम्)एसो जयो देवीए-परवसो। देवी-अप्यउत्त, जापामि तं सव्यं । नायिका-(स्वगतम्) कई अन्ज वि यथोचिरिच्छोली। राजा-अपवार्य) यस्सा सच्च बु दागि। विदूपका-(जनान्तिरम्) मो वरस, महा सापाचो, मिसा- यादियो यु हिमवणं मोमणाणतर सयं जाणिदव्यं। सेह. ..Tजेच पेम्ममा महारापर.T मदिपं । १.T परगदेव । १. T सामग्रीमा ५ P पसरदिन.T'मित्र ! • This is a marginal correction for करिसदि in PIC. This is a marginal correction for prin P! t Tपामंदरेष । ...Tाति । 11. 6t is corrected asfazion the margin in P117. T'यो । १. P नंदर।

·- आणंदसुंदरी- दसणाणंतरं' पुत्तो त्ति संतोसो काव्यो । देवी-अज्ज वि कीस पाश्रदो पुरोहिदं३ हकारिदं रणोदियो मंदारयो। (प्रविश्य, पुरोहितेन सह मन्दारकः) मन्दारक'-इदो इदो उवज्झाओ। पुरोहित -(उपमृत्य) देवि, तुवर तुवर, वेला अदिकामदि । देवी-हजे हेमवदि, अय्यउत्तं एहाणिदं भूसिई" च करेहि । (प्रतिहारी सर्व तथा नाटयति ।) पुरोहित.-महाराअ, पाणिणा पाणिं से पीडेहि । (राजा तथैव नाटयति।) देवी-कहं अव्य-मंडव्वेण झत्ति सज्जीकिदो अग्गी । विदूपक:-होदि, महाबम्हणो अहं जेव्व एक्को अग्गी । देवी-ए तत्य संदेहो । (विदूपक लज्जते ।) पुरोहित'-महाराज, पज्जलंत-पिहुलगार भर-भरिदम्मि विहूमम्मि हव्ववाहम्मि लाआहुदि-विहिं आअरेहि । एक-समए जेव्व घरिणीए 'तुह अहिअएसुहिअअंजण णिहित्तं"कुण । (राजा तथा कुर्वन्सप्रदक्षिण नमस्करोति । १२ (सहर्पम् ) महाराअ, इमस्सिं कलत्तम्मि अत्ताणुउण पुत्तं लहसु । विदूषक -तहत्थु । देवी-अय्यउत्त, गच्छीअदि मए तुम्हाणं १४सेज्जा-घरं अलं- फादु । आणंदसुदरी उण मुहुत्तमत्त भाणुमई चउरिश्राविणोदिमा अय्य- मंदारपण सह एत्थ एव्व चिट्ठदु । (इति सपरिवारा निष्क्रान्ता ।) पुरोहितः-(विचिन्त्य ) मए वि तत्थ गंदव्यं । विदूप:-कि केलि-घरालंकार-समए वि दक्षिणा दिज्जइ । पुरोहित-(विहस्य ) अलं परिहासेहिं । फल-तचूल-दाण-णिमित्तं तत्य मए ठाव्वं । । 1. P गर । २.P सदोसो। ३ T पुरोहियं । १.T इकामह ५. हा धारियनुयह भूमिय च । T सनीकयो बगही ! - Tampोह एग्य एको ययही । .. P omits this ! ..Togलिंगालमारियमि । ... Trय।... Pomits णिहित । १२. PT पुरो। सहर्ष । T गम्मह। 1.P.समा।

·- इअंजवणिअंतरं विदूपक: :-ता गच्छ गच्छ, पुढमं मग्म 'दुदीअं तुज्म । पुरोहितः-(विहसन् ) वह (इति निष्फान्तः।) राजा-(नायिकां विलोक्य सानन्दम्) आणणस्स सविहे चिराअदिः न्मू-लदा कर-मिअत्यणीभ से संणिहाण-जणिदं सुहंसको दाण-वारि-पइणोघा विभा ॥१०॥ विदूषक.-(स्वगतम) अहं वि वएपइरसं । (प्रकाशम् ) विलसइ लोअरण-जुअलं "जमुणा-जल-कवि-चूसणे सज। मुह-पंकरहारूढं धम्मह-केली-मिलिंद-मिहुणं ।।११।। राजा-माणुमदि, तुमं किं तुहि चिट्ठसि । भानुमती-(सलज्जम् ) णाला-मणोएणतण-सार-हारिणी पासा परं से तरुणीनदीसए । अच्चंत-सच्छंतर-बत्त-दप्पणी निवग्गह-हाविद लट्टिा विध ॥१२॥ राजा-साहु माणुमदि साहु, चंगं दे कइत्तणं । पतुरिका- अएपोएणं मिलिदाण हाड-मश्रााराण' गोमाण जा लच्छी त हरिदं बिपद्ध'कुटुश्रा सोहति याला-यणा । पाही-रंध-सलिन्त सुत्त-एलिउम्मीलंत-रोमावली पीलुच्चंबु-"मरी-गप्रकाप्रवणूजधीर-मल्ला वित्र ॥१३॥ राजा-(साश्चर्यम) अहो अपु-वत्तणं टप्पेराए । चतुरिका-(सचमत्कारम् ) सच्चं महाराध-वभएं । अपुव्यचर्य जेव्य इमस्स '"मुलोअरस । 1.Tदुदिपं । २. P सदेति, T तहेति । ३. 'tis corrected as 'दि in PT.Tअपि । ५. Tया। ६.TEदिय । .. कवि- 15 corrected asar in P1 ८.T मायोराप। 1.T विनित for बिर। १.. Pोहदि, सोचि। 11. Tऐम्नु। ११. सि corrected into g in P1 ·-आणंदसुंदरी- राजा-(विभाव्य ) साहु साहु सम्यहा चरित्रा' चरिश्रव्य । मन्दाकिनी- ऊरुणो भंति कंवाए कंदप्प-घडआरिणा। सोणि-चक्काण मूलेसुदंडा' संदाणिंदा विध॥१४॥ विदूषकः-अह केरणाविण ममं वरिणदं । चतुरिका-मुक्सण हु से मम वट्टइर जेण वरिणदं भवे । राजा-(स्वगतम् ) हंत ण 'हु से मझ वट्टइत्ति णिसेहो जेव्व मुक्सं वएणण' भानुमती हला चउरिए, सच्चं एव्व । विदूषकः-हला चतुरिए, सच्चं एव । (इति श्रोष्ठं विकरोति ।) भानुमती-तुज्म ओहो वह व्व होदु । विदूषकः-तुज्म ओहो तह व्व होदु । (इति निमीलितेकनेत्रं यक्रित- प्रीवं जिहां दर्शयति५।) (नायिका राजानमवलोक्य साकूत हसति ।) चतुरिका-हला भाणुमदि, .एदस्सणेत्त-गल-जीहं- एव्यं एव भवे, तुमं दाव तुण्डीमा चिट्ट। भानुमती-हला, एसो खु सिंगार-यण रक्ख-साहासु मोअणिज्जो, जेण वत्थ मिश्रो भवे। विदूपक:-('सक्रोघम्') भाणुमदि तुम वि. मह सह-धम्म- आरिणी वत्थ रिचप्रमोमणिज्जा। भानुमती-कि अलक्को विष किं वि किं.वि. मुंकसि। तुह कि भइणी रणत्यि सा एव्य होदुः।। विदूपकः-एं तुम एक्वामे भइणी होहि ।। चतुरिका-अय्यामा तह भण', भअयदी महालच्छी एसा। विदूषकः-(सहासम् ) चउरिए, सच्चं एश्व एसा भयवदी। (सर्वे सलग्जं स्मिवमभिनयन्ति ।) 1.T संदाणिया। २. वह। ३.T पिणयं । This speech is written on the margin and and is corre cted as पिसेहो in P,T पिपेडो। ५.२ दण्पति ।.T पुण्य IT माधमई । ८. Pीम, T पीय। .T एप सा हो। ... Pजपा ·•राजा- -तइजयणियंतरं राजा-मुस्सा केच्चिरं दाव वक्कार। -नायिका-गाह, मंगलग्गि-समीव-णिवासेण - -मह-वलियं.आमासो, ता उपवणं गच्छम्ह । विदूषकः-माणुमइ, तनवेडं गएह जेण.सम-परिहारो.भवे । राजा-(सविनयम् ) तुए सणाहों म्हि कहं वि एण्हि +इत्यं-सदि असि पाण-पाडि। वासेत्ति सुत्ति-मह जुचस्वं -मोत्तूण माहेत्ति समीरिदं" किं.॥१॥ नायिका-अय्यउत्त, जाणामि दे पीदि । -'इदो दो पाण-वल्लहे। (सर्व परिकामन्ति ।) विदूपक:-णं सिंगार-वणं पत्त म्ह । राजा-पेअसि. ददंतो सोरन्मं विविह-कुसुमाएं सुह्मरं करतो.बीसद्धं फुरल सियाणं वरलणं । किरंतो सीदाई सलिल कण-तालाइ सुहओ -जगप्पाणो-चट्टो: विश्र सददमालिंगइ तुमं ॥१६॥ चतुरिका-महाराध, अहं विश्र तिमण । नायिका-हला घरिए/मा परिहस । विदूषकः-अनन्य रमणीए सच्चं-भक्स्सिदि।(मायिका सावं लबते ।) राजा-देक्स मुंदरि-पदं.घण-पवणंदोलिभ-सिण्ह "जोहा-जल- गिहनालिब-डुकरी" दहि-पंदुर-पापुल-मुल-स्थयम-योर स्थण पक्षया. हर-सोउमल्लापरिणहि ललिदलदा-ललणाभएप्पदाप चाहा-मुहावे. 1. P perhaps tot! 2. Tit. This specch is found only in T where the reading looks.like.oriti ..THE प्येसि । ५. T.समीरियं । .Tn.nरवाहरे गचाम in stead::T.पिहर । ८. This is a marginal.correction for.तो in PII.T.मविस्माइ।...T स.11.दिक्षिणिक पेपर १.PERTRोमम।". T.लिपलपासना।

·४० पाणंदसुंदरी ढिद' लडह-विडवि विड-पडलकरंबिद णिअड-मही फलिद-जबीर- जंबूफल-पडण तरगिद-तुगदरतरग सघ-रिंगण-कंपंत पकरुहुप्पतत लीला-लोल-लोलब रिणउरुव-रल्लि-झकार-मुहरि दतरालं अमोडिन- परप्पर-णेह-फार-जउद्धृत-जद-कुसद्ध-विअड्ड सिणिद्ध-मुद्ध-मसिण-मण- हरण-हरिणी सिसुभाण पिजत-फलिह-वेलुरिअ-विमल-जल "माणसा- णदणाहिहेअ तडा। मन्दारक -एत्थ देउ दिढि देवी, एसो १ कप्पूर-प्पहवो छत्तवएणो, एसा उण सोण-कदली, एसो उण सोण-मक्कड-कूड-वेविर-साहो सजूर- साही, अअ तबूली-चुविप्रो केरल-कमुश्रो, सो उण सोण-कोर-लछणो जाइफल-महीरहो, एसो एला-लदालिंगियो लवग-दरू अअ दु पिप्प- लिया-पिअसहो रोहण-दरू१५ अअ चदिमा गोर'६-पिहु-मल्लिा-सपएणो चपेश्रो। भानुमती-भट्टिणि, एसो सिंहल-द्दीक-रसालो। नायिकाको विसेसो। चतुरिका-भट्टिदारिए, एकस्सि विडवे महुर फल अण्णरिस तुवर पररिंस आमल''प्रवरस्सि कडुअ' एसो एव विसेसो । नायिका-एत्य कि भूमी फुडिदा । मन्दारक'- एसो पणसो, अरस मूल-भूअलम्मि फल पक जाद, वा भूमी पुडिदा। नायिका-एत्थ किं घदकत-युत्तलिया। राजा-पिए, चदण२२ जल-सुत्त-प्पडिमा । विदूषक-(सभयम् ) भो वस्स, तिल-पुरुसो एस्थ चिट्ट । भानुमती-अन्न, णील२४-जल-सुत्त-पडिमा खु । , faint is corrected as afaz in PIRT aglat ! ३. T करवियरयटिमपेरतमहीयपिरजवार । १. T सरगियतुगपर । ५.Tपकपडत । ६.T मुहलियत । Tणेहवेरिसघरदुवारफार । 5T सिसुपण। 1.P omits फलिह 11. T पाणिय । 11.P एसा कप्पर कदली । ।३T सेंदूरदयणकोर । १. Tलया. 11.Tमरू।५ Tरोणो।1. P omits चरिमागोर । 10 Tीवरपपट्टियो प्रयपतो। 15T मम्मल । HTadds प्रवरस्थ तित्त । २. Tमा.॥मधेर । सम्यतोऽवतोश्य । एरय किपमा फुडिया । २१.T बन्द । २९. Pomits पदण। २३. T फुरिसो। २१, Tकतज for यीझ । ७ ·.- वइअंजवणिवर ४१ नायिका-अय्यउत्त, कहं एत्य' उइंत-जल-प्पवाहम्मि पास समुप्पत्ती। राजा-मुद्धे, रणं कुदूहलाभ मिक्सित्तं एदं । नायिका-इदं किं ए पड़ड । मन्दारक'–ण पडइ । चतुरिका-पदस्सि जल-सुत्तम्मि उंबर-प्पमाणं जंबीरअं वट्टइ । विदूपक-भो रुम्सो रुक्सो । नायिका-(ससाध्वसम्) अम्हो, कहिं सो कहिं सो। विदूपकः- -एस्थ एत्य । राजा-मुक्स, जल-सुत्त- सिंगा-रुक्खो। विदूपकः-५ (विहस्य ) मह वि तह व्ब भायो । चतुरिका-को अएणो तुम्हाहितो भावएणो। विदूपक -(स्वगतम् ) एदेण' णारिएल-सिसु-पत्तेण विरइद-सप्पो एण मीसइस्सं । (प्रकाशम् । तथा कृत्वा) मो चउरिए, सप्पो सप्पो। (इति तदद्गोपरि पातयति ।) चतुरिका-(समयसंभ्रमम् ) कहिं कहिं । विदूषकः-" तुह् सरीरम्मि । चतुरिका-(विलोक्य ) अम्हो, सच्चं एव्व सप्पो। भानुमती-(विभाव्य ) णं वम्ह-बंधुणा वंचिदा" सि, परण-सप्पो खु एसो। चतुरिका-णं इमम्स जेव्व एदं चेटिदं । ( विदूपक हसति ।) नायिका-अय्यठच, कह।३ सालस्स उवरि तालो। 1.T एरय दुग [रस)मीवे उडत' । २. P omits उवाप्पमाय । ३. T has an additional passage here thus : पिए एस्थ पिच्छ कंठजग्गतममलिग्राफुलमालो कच्चयामुथालिगियो मसिश्रममुद्भूतपप्पहु- रंगो तुगफलम्म पागप मूलयले सोहना नमस्करोति । वि०॥मो घडरिए दावेहि मम्म णारिंगफलाह ॥ मानु०॥ अन किं जप्पेक्किामग्गिरोसि तुव।। रा. हमति ॥ वि०॥ उच्च मो रिच्छ। ॥ ना. ॥ समावस अहो। १.T कलम for सिसुवा । ५ T has an additional sentence रिच्छोति पमाएण मए मणिय ता एव दाव। प्र॥ विहस्थ॥ ६. P सुम्दाहिंदो। ७. Tomats स्वगतम् । ८. T पारिएनएएणविरहदे मप्पे एण It.T ब्दुपरि । ...T तुम पट्टामा। 11. T वंचिया। २.Tइद । १३. T ताडोपरि।

·- ४२ आणंदसुंदरी मन्दारक:-एं एत्य पेच्छ एकस्सिण पारिएल-तरुत्थंभम्मि सत्त उणारिएल-तरुणो जादा। नायिका-अम्हो, विडवा विष दीसंति "अञ्चरिअं अच्चरिश्चं। राजा-एत्य सारिणी-समीवे "पंडुर-संवल-रक्खो । (नायिका विलोकते।) (नेपथ्ये वैतालिकयोरेकः) [वैतालिक.] -सुहास समुवडिओ साअण्ह-समओ महाराअस्स । सपदं खु, एसो चद-भएण वासर-मणी किंचिप्पहा-चुंबिमओ दीणेहि किरणेहि केहि वि समं जादो दिसं वारुणिं । गाम कं वि पदाहिआरि- जणिद-तासाणिसच्चाउलो वधूहिँ चइदेहि जाइ-सहिदो पुश्वाहिधारी जह ॥१७॥ अवि अ। चचू-लसंत क्लमग्गिम-मंजरी पीड भअंतिणह-संगम-मंडलाइं। जापा-विओअविहुरा विसिणी २.दलम्मि १३दंति मद-करुणं सर-कोअ-लोया ॥१॥ अविश्रा गए दिणेसे णलिणी मिलाणा को ५ णाम सदुस्सह मित्त-हीणो। परहं टक्कर भिंगपाली गच्छत १७, भग्ग भुवि का गणेइ॥१॥ ..Tण एस्य मा gap पर पेच्छ । २. T महारुहरसमम्मि । ३.T पारिएला जादा । ४ Tच्चेर २ । ५P पडा, T पढर । ६. T 'बद्धि P मयण, T भए । 5T कररिंदरे देवा अस्थगिरि गच्छद । 1. T जथियत्ताप्ताहियधाउलो । १. Tकमलग्गिम । 1.P मपदि । १२.T मिमिणा । १३. P कददि। ११.T reads this line thus कोसति पश्यया हरिसेगा हाया। १५T को वा जण तूप मित्तडीयो । 94. The onginal reading is geft in P, it is dotted above indicating that it is corrected, and on the margin there is a remark: र सोहह इति वा पाठः। १७.Tperhaps जिंगग ।

·- तइअजयरिएअतर ४३ द्वितीय जेत्त पचसरस्स रुप्प-पडिमा जत व कालक्सर' मज्मे दिएण मिरिचिओ एह बहू कापूर चडू वित्र। वाउच्छिएण दिवच्चुअवर गओ लोलविश्रा-चुनिमो मदार त्यवओ व सुन्दर मिश्रो चदो पर दीसइ ॥२०॥ अवि अ। समा-पट्ट पट्ट क्खिदिहर तणाकत क्त-पवेध क्लोह-न्यालाल गगा-तड तर-पडिद -ट्ठाइ-फुल्लालिसकं । देती ताराण पती भजइ सरहस सव्वरी सव्वभोम ण पाओ भीरु-लोओ "परिहरिअ सण वट्टइ पाणणाह ।।२१॥ अवि । बहादो सोममलकिअ घुसिणय चुरणगरायजण पत्ताली सुम चदाइ धरित्र प्पीदो "णोढा-जणो। सेरधी-कहिदामणो घण-महा मजीर-मजुद्धणी मद चोदृश्य-रहाण टिक्किद पइ-प्पासादमारोहदि ।।२२।। अधिया दुद्देव्व दुव्विलसिदेण' पिओ कहिं वि दूरे तहा विरहिणी तहा चि एगिह । सेलाई पुर-वणाइ पहि क्सणेणारे १३ उल्लहिय ध्वजइ ती मुहू मणो त४ ॥२३॥ विदूषक -वअस्स, सेना"घर सज्जा'६-कदुध देवी तुम पडि- बालेदित्ति मरणे। राजा-ता गछच्म्ह। (इति निप्कान्ता सर्वे ।) ॥ तृतीय यवनिकान्तरम् ।। , T कालर। २ T Reading corrupt | ३ T सणुया । ४ T पढिय । ५ T हरिय छण । ६ Tणादो खोमविहाघुसिराय । . Tणवोढायणो। T Reading corrupt I T 'रोहह । १.T सिएए। 11 Pसेल T सेले । १२ T पहिव्वयति । १३ उल्लषि' corrected as हलटि' in PI १४ Tटल्लडिया मुहिन याइ परप्पा रसि । १५ P सना । १६T सज कत्तण । १७ T पश्विालेह । १८ T गच्छामु।

·[४] (तत प्रविशति राजा विदूषकश्च ।) विदूषक -भो वअस्म, अप्पाउड विअ णाडा, अगम्भ णाडअ वित्र सदृश्य, असा करो विश्र सकई, अप्प 'कवणारभ-सूरो विष दुपई, अकच्छ सुद्धी विअदिक्खिओ,अरण-णर-सगिणी विभठेर भारिया, अदिमुक्स विहु गो विष पडिलो अणिस वाणी विकई विथ पोट्ट- दिएण दिट्ठी, अध्चत मूढो विष उपडिद-कुमारो, अमुडिद केसाविला विष बाल-रडा, "श्रणालवतो तुम वहास भाषण होसि । (राजा अश्रुतिमभिनयति । ) भो वस्स, पित्रा गम्भिणि त्ति गम्विदो किंण भाससि। राजा-यअस्स, रत्ति वुत्तेण परवसो म्हि । विदूपक'-(साशय ) मो, कि त रत्ति वुत्त तुवन्दि भणिजदु। राजा-हिओ रत्तीए एमाइणी तत्तहोदा अवि एसो पणथो णिच्च एव्व भवे । अवि गुणसीलो पुत्तो भवे । अपि ण भये अम्हाण विह- डण । अषि मज्म भवे सुहप्पसूदि त्ति अहिणव-गभदाए 'सोअती 'सेज्जुट्ठलम्मि विश्रा। विदूपक -- (स्वगतम् ) सोश्रण यि सोहण भाइ । (प्रकाशम् ) तुए किति समरससिभ । राजा-(सस्कृतमुपाश्रित्य । ) अय प्रणय निर्भर सुमुसि नित्यमेव भवेत् पुरङ्ग नयने गुणर्मदधिर कुमारो भवेत् । नवा विघटन भवेत्सुचरिते द्वयोराययो सुस प्रसय एव ते भवति मुधु मैव शुध ॥१॥ इति। १ । कासारम। २ T यणिसवाण विभकई ।। I पटिय II पमेसिरिसा विय ५Tयरमापसे for प्रथाला ६Tपोहास माण। • PT वि। मो etc तुवरिय मणि। १. सोमती औषणिराए धोखंता सेग्मापसमिहिपा 11. P से, ·- १५ चल्य जयणिअंतरं विदूषकः-किं पुराण गमा तत्तहोदी। राजा-'मए ण जाणीअदि । विदूपक-गमं कादूं कई जाणिदं । राजा-किंमए किदो गमो। विदूपक-(विहस्य) किं चंपत्र-वल्लीए किदो। राजा-मुक्स, किं इस्यिाए इत्यिा गम्भिरणी होइ । बिदूपक-तुम भणसिण मए किदो गम्भो त्ति, ता केण किदो । राजा-ईसरेण। विदूपक ---अस्स, बाल-रंडा-विसए कि ईसरो मुओ, सा कीस गन्मिणी ण होइ। राजा भट्टा वि णिमित्तं सु। विदूषक'-(सहासम्) 'तरिहि सिएह वि णिमित्तं । राजा-मुक्ख, अलं थसप्पलावेण । विदूषक'-वपस्स, एण्हि "वटुंतिं अवत्यं कहि, तेण व्व अहं गाभो पुण्णो वा एवेत्ति गिगणेमि । णाही गाइदरा' मुश्रा किसकिसा थूलुत्तलं पोथ ह व्य त्तिवली गलो यिसमिदृ सोणी जुअखुल्लम। गडेमुं फुड-चाभचक-लहरी लग्गा मिहो उरुषो मन्म दीसइ मसलं थण-जुश्र से चुच्चुभ मेच्च ।।२।। विदूषक -ता पुरणो गभो। राजा-वअस्स, ण जाणामि पुत्तो या पुत्ती मविरसदि। विदूप:-अहं कहेमिा । (इति ध्यान नायित्वा) वअस्स, उहाणं" मज्मे एक्कं। राजा-परिच्छेम-करणम्मि फस्स पंडिच्चं तुम्हाहियो'५॥ 1.T ममाह । १.T कह तुमाइ जाणिय । ३. T कयो । १.T दवेय। ५.Tदव मुय । Tमविसेसो मह ति मणिम | N.TE माष । ८.T गायरा । T विषमऊ ... The reading गडम्मि पपुर appears to be corrected as गदेसु फुट'T जाया 11.T होषित। 1. P 'मिति ज्या 11.T पहाण | RTER I १५.P तुम्हारो, Tamासुनो।

·४६ - प्राणदसुदरी विदूपक-भो दाणि तत्तदो भणामि, विहूदि भक्सेदि वा मिद वा तत्तहोदी। राजा-विहूदि। विदूषक :-ता पुत्तो, ण एस्थ सदेहो राजा-कह तुए जाणीअदि । विदूषक ---पडिवरिस मह वम्हणी गभ-समए मित्तित्र खाऊण' पुत्तिय पसूदा । एस्करिस एव्य वारस विहूदि भक्सिअ५ एक्क पोरन पसूदा। (प्रविश्य पटाक्षेपेण) दौवारिक-जेदु देव्यो, एसो जिदसत्तू अमञ्चो सपत्तो। राजा-भमरत्र, मत्ति पवेसीअटु । दौवारिक --तह । ( इति निष्कान्त 1) (प्रविश्य) डिंडीरक-जेदु महाराया। राजा-हिंडीर, कहिनदु सुदुलम रिउजअचुत्त । हिंडीरक-महाराअ, पारिजाश्र-इणा त सव्यं वुत्त हाइधदाए पिबद्ध' वट्टइ, त पेक्सिदु पसादो' कादव्यो। विदूषक-अवि णाम सव्य सजीक्द' । हिंडीरक-सज्ज व्व सव्य । राजा-ता तुवरीप्रदु मह पित पित्र एन । डिंडीरक-(नेपथ्यभिमुख विलोक्य ) णदरह, किं विलवीअदि । , Tघलेह पा। २. T किणो कह हुए [य] जए। ३. मरियम is corrected as 61ga on the margin in PIX.T पसूया । ५ T एपपोरय पस्या । ६ T has an additional passage presented here with corrections po, Farfeme सामास्मितम् । पयास गयोढाए पसूयाए य इस्थियाए का टण पुरिमस्म हाह जमश्च बहेक्षिावि०॥ स्वग ॥ पासु एसा पयहा। प्र०॥ विस्य n वयस्स 'मुपाहि अगाइ विनाइहत बलिय ति[म पणा लदियो, महामोसिदिला किसा कटितटी प्रोटो वि मुठा छ। पहापोत्यमोजो मुपद गला सगा सदो, यवोटा जा रपए ण हु सहा सोए पस्पा वह ॥२॥ स एव एवं प्ररिप etcs . P सहेच,1 तहेति । - T गुट for पिया .. Tपसापो ..TRAच्य।

·- सजो सदा घउत्यं जवरियंवरं (प्रविश्य) सूत्रधारः-(परिवृत्य पाण्डुपटकृतनेपथ्याभिमुसमवलोक्य) सद्दर-दारीद'-यलंगदेहि णोआहिरूढो सरलो सुजुत्ती । डिंडीरो सेवइ सिंधु-दुग्ग विहंडयं मारिदुमएणवम्मि ॥३॥ ता भए वि जोग्ग संविहाण-परगान गदव्वं । (इनि निष्क्रान्त ।) (तत. प्रविशति तथाविधो डिण्डीरक।) डिण्डीरकः२. अम्हारिसो चिट्टइ कोडिसो जणो ज्ज-विसेस साहणे। देव्यो पदत्येदि तहा वि मं मुहू जोएदि एक्कं हि भरम्मि स पहू ॥४॥ हारीत:--अमनचराअ-बट्टतेमु वि परस्सहरसेसु को तुम्ह-सरिसो। सुभद्रः-सच्च भणिद, को गु सु एव्यं साहसी । अगदा-बटुंति" णाम साहसिणो, तह वि सिंधु मज्मम्मि जुग्झ-' चिईसू को वि एत्यि। विदूपक -कह समुदम्मि णोआहिरूढी अमच्चा धीरेण गदो। राजा-अहो, सब्य एवं पच्चक्स विन। हिंडीरक'-महाराध अदो एव्य वापाए ण कहिदं, जह दंसणे कोठहल्ल तहण होइ णिसमणे।' 1.Tीय । २. Tomats this ! ३.T सो। १.T पदयेह । ५. P बहदि । १.Tद । ०.1 गपो । - T णिमामणे। .. T has an additional passage presented here with corrections पर पारवतोयनाक्य । कह पाय पुष्ट्रिय सुरुण्यपहा व दामह काम पुषकदा सत्तटनालपम गरि पपणा [माम] पेरत फरिमिम भूमी दुटिं सरगरि समुदे - जिविध । यलं.। हिलोको दो भायाता रम पायरो। परिमि माया दुि परिसामालम्मि पनि एम्य कतिधमा फारकिलिसघाखामोहलाहमा सवाादिभात पार । पगमता भूमि विमोय। हम ममएम पत्तश माहामारिष समति भगवामा पटणारयाचा मुजारीपदालि पेल पुरवायम्मा रस्ममप महाप्रापपर्समुह माह यामा बिन etc ·- आणंदसुंदरी बल:- तरंग-तरला तरी कुरणइ लोल-डोला रई सुभद्रः-- बहुएह-सिसिरो मरूलवण-गंध-दाई मुहू । हारीत:- कहंचि' परिदीसए जल-गदो वि जादोगणोरे दिसा-विहरणे परंण हु विलोअणं दक्खिणं ॥५॥ डिण्डीरकः- ण लगइ तरी सेवालेसुं हारीतः- ण ककडा मसा तरिणि-सविहे णो वा सेला सपाअ-परंपरा। अणुउरण-गई वादो अगदः- मेहाण वारिणि डिएडीरक:-- तदो समर-सिरिसे तस्स क्खिप्पं हारीत:- वहो रिउरणो भवे ॥६॥ "चल:-सच्चं भवे एव । डिएडीरकः-(विचिन्त्य)। जस्सावासो सारे सिंधु-दुग्गे जो एक्कं रक्खसाणं सिगिद्धो t. T कहं वि।२, Tबादशे पयो । ३. T सकए for विखणं । १.T बायो। ५.ris corrected as a in P ·पत्यं जयणिप्रवरं - अम्हहिं सोएं कहं मारणिज्जो (क्षणं स्थित्वा सधैर्यम्) किं चिंताए सोथि जुत्ती होदु ॥॥' Thas a long additional passage after this verse, added here with minor corrections हा॥हन समुहमाझम सपद सपत्त द॥०॥ अमञ्चराय एद समुगध घभुन पिच्छ । एमा तु पात्रा पुरो वधिएण करवत्तमताणे ण दीवजमायत गाजनसढ जटिल समीसपर्सहधु गतुद [ र ] गधपाणमसक्कदसघात हस्थिपइरस राप्रवे प्रविपण मजाजराइ सेवाजकूढाइ कपूण कपूण जाइ ॥श्र । कौतुम् । पत्य कम्दग्य जागुदग्धेमु पाणिएसु मोतिप्रसिधीनो दीसति ॥२०॥ साश्रयम् ।। हन य [=] स्य जवाले सु लगा वि का वि णोपा समुदसलिलबह- णेण सदो एव बहिणिग्गया |हा०सुहद पश्य पेन्छ एक्कलिंप भाम्मि दह- तजपमाणाम्रो तरगमालामो दीपति अएगा रिप ण तायो ।सु.।। हारीध एव्य देख सेजणिप्फाजतणईराइडणवेएण सादो वि महुराइ समुह गयी छ घेप्पति कपपधारपणेहिं ।।।। पल प्रयम्भुद एद ज सु कहि वि कहिं वि भाएं समुद्दो सारगवणुजीग्रामोत्तवायतेन पवहह ॥व० । श्रगद समुद्दो उच्चुचो वि लक्सिजन । हन सिपग्गेश जे. भूवल यादि वि समुद्दो उएय [] महा|| सच एव जसु पुरो पुरो गच्छताए अम्हारा सोवाणसतइयणादण समुद्दो उच्चुचो वइ । हिं।। एत्य पेह काण वि दोगीश्रो प्राविमाणेसु श्रावसु चक- मम ममतीनो सहसा वुड्डति ।। सुमद एसो खु मोत्तपाथै अरुई अम्हाण याविश्नो जलगायो कढिणकवडश्रयस्वदलिपात्रो अनग्गसमीरएदाए प्रोल्लासोपव्वाल- वेल्लीप्रो जलमाणुसहथ दु घेऊण खाइ हा०॥ पुस्य देवख लरखजोप्रणवि यारदुग्ग पन्च अगए चामुदाहिटिए स्वदीरजम्मि सोरणगिदाणवालुकाए गाईए जोवरप्रणाह सदो सचरति एरय जेब रामरावजुद दु पलाइदो पहरखसम्वगो को दि रसखसो अाज विलीणो चिट्ठदासमन्तावनोक्य । श्रम्हो कह विउल बाधन सउत्त ज तु एकदवघगधडासिंधुपजिले सु पाणम्स प्रायासादु श्रोदिपणा १०॥ अहह पाणिएहि सह मेग्योदृय पविहा का वि डोगीपरपरा राहा। साश्चर्यम् । कह पाणवेनादु सटिनोयणपेरत तालसदयमाण गरिसु अढो पडियो ॥सु।। हन तस्सि अडे सह सव्वजनीनो ऐकामा उडप्यतरणीयो पडिप्रायो। सर्वे भय नायन्ति ॥टिं। सधयम् ॥ रेरे महमहा मत्ति कप्रधेसु लोहखाणु ·-- - पाणंदसुंदरी अगदः वह दिसा ण जाणीअदि । हारीत'-होदु, समुहार-चकं पेक्खिरसं । ३(तथा कृत्वा) भो, उत्तर- दिसा भाए माअदा णोया। सुमद्रः-णं तत्थ एव्व सिधु-दुग्गो। डिण्डीरकः-घल. दूर-दिहि-गलिएण पेक्स पेक्ख । वल - पेक्सामि । ( इति तथा कुर्वन साश्चर्यम् ) अमच्चरात्र, एकसि व्विदेतिएिण पाारा दीसंति । डिण्डीरक -तं' एम तस्स दुग्ग-स्थलं ता झत्ति डोणी ढकलरिणज्जा। अगदः-सा दिल्लीकिया पत्रण पट्टिा, एसो उण णोआ मुह. दडो संभमिश्र उवरि किंचि कड्डिदो"। पलः-(पुरोऽवलोक्य ) अमच्चराश्र, एसो दीसइ गाइदूरे गाइ- समीवे दुग्गो। हारीता-यह 'अम्हे पाहूण'उरक्ससेहि सह सज्जइ विहंडन. हदो। अगदः-हंत, श्राअच्छवित्र दीसइ । (ततः प्रविशति दुर्गस्थः सराक्षस सज्जो विभएड 1) विभएक:- यह सिरिणदो रक्साणं "सिंधु दुग्गाहिद-हिई । माणुसरस पिए भीदो कर देमि जडी विश्र|| कामगडणेहि डोणी जाए कुटे ।। स तथा नाटयन्ति ॥३०॥ पावनोऽवलोक्य । सदाभयम् । यह एत्य मच्छच्छष्टामाडणेहि फड ति फुटिया कामो वि दोणांनो हा पुरोवलोक्य ।। हंत काणं यि डोणोपरं रेव पाहिवसलंतरी. यहणजनपिजिन तरबत्तणकालगण अकंशसमुष्टिएण प्रासुलेण महंतेय झमावाउणा कम्य विमाए इन कारिणी सदा ही हो रवमतो मंझावात्रो साग्दो गोमादकरणीमा ॥ सर्व तथा नाट्यन्ति ।। ..T दिमायो या पनि [ = यात] 12. T समुखा । ३. PR T continues without any स | ४. मिति तथा in P1 ५.T प्रमापराय विज्ञापसे दिए ( विन) एकस्मिं पवए । ..P दीसंदि। OT omits तं । 5.Tदुग | t.T कया। ...Tो। 1.T कतिपो १२. T कई देवमेणा विप्र अाहे। is corrected on the margin by पाहव in Pr.T प्रापरतो। १५.T एमाणं,'1 भीयो।

·- 31368 घउत्थ जवणिमंतरं विदूषकः--(सभयम) कह रक्ससा आअदा। राजा-मुक्ख, पेक्सणिज्ज । डिण्डीरक:-अय्य, मा भाहि । विदूषकः-(सोच्छासम्) होदु, रक्सोग्घर-मंतं पढिस्स। ( इति तथा करोति।) डिण्डीरक.--(विचिन्त्य । सानन्दम् ) भो भो, जाव एसो ए पवलीहोइ दाव विरइदग्गि-जंत-सदग्यो-डमरु हिंडिम- मह. दुंदुहिन्ढका- चच्चरी-झल्लि मल्लरी-झन्झर-झुडुक्का-ताल मद्दल - मिअंग"-डपह-णीसाण- पडह णिग्योसं दप्पण-विया दंसणिज्जा तेसु अत्तप्पडिविचं अमुरगतो मुणंतो पडिरक्सस-बलं कदाचि' पलाअण-परो भवे । सर्वे-तह काव्य । ( इति यथोक्तं कुर्वन्ति । ) विदूपफ.-(कर्णयोरगुल्यो पूरयन्) अहो, यह उहिओ एक्कद व्य' सह कोलाहलो। राजा-साहु साहु, अपुग्यो उवाओ णिम्मिदा । डिण्डीरक:-महाराश्र पसादा' । विभण्डकः-(विलोक्य । ससाध्वसम् , स्वगतम्) ह हो रक्सस बलं पदं, सह-कोलाहलेण सामग्गी-बहुलत्तणं जाणीअदि, जअ पराजा अ गिएणआविसा, कदाचि'दुश्विहि-दुबिलास-वसाहिसाजच्चेण अम्ह- रक्ससाणं पडिरक्ससारणं च जइ एकत्तणं भवै तदा महंतो अणत्यो भविस्सदि,२ जाव भएदे रक्ससा मह साहीणा दाव' 3 एदेहिं सह कहिं वि गदव्वं ।१४ (प्रकाशम) भो भो वअस्सा, आअच्छह । (इति सपरिवारो निष्क्रान्तः।) हारीत.-हंण को वि एत्य दीसह, अहो सहला जादा अमच्च- राम-जुत्ती। डिण्डीरकः-(स्वगतम् ) अहो देव्व सहाथ महाराअरस मएिणमो १.T मयाहि । ३. Trछोग्य । ३. P एसो पारिफदी य पवलीहोई । ४. T मड। ५.T मुइंग । ६. T कदाइ ] ७.TA पलयघणघडा घोर- गजणाटबरगंमीरो सहसंमडकोलाहलो। ८. T मिम्मियो। १.T 'पसायो। १०. T corrupti T कदाइ । १२. T भविस्तइ जा एदे। १३. Tदा । 1.Tकहि विहंगदग्वं । ५.Tराज ।

·- -आणंदसुंदरी- जं रक्खस-बलादिरित्तो' विहंडनो वि पलाइदो। (प्रकाशम्) भो, जअधुचं रिणवेदितुं' महाराअ-समीवं गच्छम्ह । श्रङ्गादः-(क्षणं स्थित्वा ) ण अणुऊल-पवरण-गुल्लिदाए डोणीए माह- प्पेण झत्ति पत्त म्ह पार चार-वेल' । ता ओदरम्ह । ( इति सर्वे श्रवतरणं नाटयन्ति ।) डिण्डीरकः-भो सव्वे वि तुम्हे णित्र-णिन-घरं जाण" हुड्डुग्ग- बाइलाओ उवह । अहं एस्को एव महाराअपाअ-संगिहाणं जामि । (इति सपरिन्छदो निग्रान्त. 1) राजा-अहो अच्च मुदं एद संविहाण । विदूपः--वअस्स, अदिसाहसं किअं अमच्चेण । राजा--णं रज्ज एव्य एरस । .(प्रविश्य पटाक्षेपेण) दौवारिफा--(सहगद्गदम् ) देव्य, पुत्तस्स ! राजा-(स्वगतम् ) णं रजं एव्य एदस्स' ति मणिदे देव पुत्तरस चि एसो भणइ, सव्यहा एसा सरस्सई सच्चा होदु । (प्रकाशम्) भमरन। किं तं । (दौवारिकः पुनस्तदेव पठति ।) विदूपक:-(सक्रोधम् ) भो ठेर, सव्वं वि कहेहि । डिएडीरक:-णं आणंद-परवसो ता एवं कहेदि। दौवारिका-देव्य, पुत्तरस जणणीए सह देवी प्रान्छ । विदूषकः-भी ठेर, का णाम सा जपणी । दौवारिका-पुत्तस्स । राजा-वभरस, किं पीडेसिगच्छदु जरढो। दोवारिक: (इति निष्कान्तः।) (ततः प्रविशति देवी पुत्रवत्यानन्दसुन्दरी मानुमती चतुरिका मन्दारकः प्रतिहारी ।) १.T पदावलितो पावोलो (यलो ] विहंदयो । २. Tणिवेहूं। ३. T has some additional passage: सु० ॥ त तीरम्मि ममुद्दो थियण प्ररो ता साहाणं कोलसुहतरणिफल साहणे िोदरामु । इति etc. IT नामे । ५. गच्यह is substituted by जाऊण etc. on the margin in P६, Tो विहिप इमं सविधाएं । ७.T 15. T इमरुप I Tइमम ति मणिए देय | 10. Tरेर पढे । HTaमो पत्ता [ यो ता] एवं गगरन्दरं कह । १२. T पादेहि । १३. P सहेत्ति ',T तहवि नि। १3 ·चायं जवणिअंतरं- देवी-(अमृत्य) जेदु अय्यउत्तो पुत्त महूसवेण । राजा-(सहसोत्याय सानन्दम्) देवि, सव्वं' सव्वं एदं तुह पसादो। विदूपक'-मज्म पित्र-वअस्सस्स पुत्तो संजादो। (इति नृत्यति ।) डिएटीरका-उवविसदु महाराश्रो। राजा-देवि अविम, अहं वि उपविसामि । (इति सर्वे यथायथ- मुपविशन्ति । ) ( सविस्मयम् ) देवि, कई अत्तहोदी वही सचरदि । भानुमती-सिद्ध-विज-दिएण-बल्ली भवसणेण । राजा-सिद्ध विज्ज दिएण-बल्जी-परखणेण एव सरीर-दिढत्तण । देवी-किं सो सामरणो। विदूषक:-अपि सो चिश्न जो अत्तहोदीए पिदुरणा चडवेएण 'अंगदेसादि पेसिदो। मन्दारकः-श्रह-इं। विदूप-(नायिकामुपेत्य ) होदि, वट्ठसि एदेण सिसुणा । नायिका-कहं प्रामंतणोइदेमु देवी-पाएसु मं पामतेसि, कहिं गदाई' वरिसाई। विदूषक -(सलनम् । देवीमुपेत्य) यहुदु देवी पुत्तेण । देवी-(म्वगवम् ) सणं दाव कोदुभं करिस्सं । (प्रकाशम् ) पुढम जत्थ तुम गदो सत्य एव गन्छ । विदूपकः-(ससेदम् । राजानमुपेत्य ) वढ्दु भवं पुत्त-महूसरेण । राजा-णं सध्यरस देवी छत्तं, को उप अहं । विदूषकः-(सक्रोधमुच्चः) किं अभालादो पडिदो एसो पालो। (सर्वे उन्हसन्ति ।) (शिशुमुसमवलोक्य) श्रहो माटु' मुद्दो एसो, ता यहु-भग्गो भवे। चतुरिका-अग्य सन्च एव । प्रतिहारी-महाराश्र, दाणि अण्वराहा अहं । (राजा हसति ।) 1. सवं only oncer R. PTA सवि । ३. अगदेवादोयमत चोदहीमामपणे एल्य पेसयो। ४. P ग्रामंदयो', T श्रामंदयोइदाए । देवीए ममं । ५. P श्रामदेसि । ६.T कहिं दे गयाई । ७.T गयो। ET प्रमालादु पडियो । १.PT वि शि...T मायामुहो। १.Tबहुधरणो।

·-आणंदसुंदरी- देवी-अय्यउत्त, आणंदचंदो त्ति पदरस' णामहेअं जदो तुम्हाणं उहाण वि वामदेसर-घडिअं। राजा-कोणाम लंघइ देवी-सासणक्रसरं । देवी-(सस्मितम् । शिशुं गृहीत्वा ) अय्यउत्त, उसगे ठावेहि पुतभा राजा-(सानन्दवाष्पम् ) जं देवी प्राणवेदि । (इति तथा करोति ।) (नेपथ्ये । वैतालिको पठतः।) पथम:- सव्व-क्खोणी-मंडली-पाह एण्हि' भासि फोदं सूगुणा रोहिणीहिं । गंगा-गोरी-चम्मुहेहिं हरो वा भूमी-लच्छी वम्महेहिं विहू व ॥६॥ द्वितीयः- पुत्तो जादो तुझ तूसति लोप्रा रित्तो कोसो संभित्र लोअनोहं । बालं एव्व पेक्सिदुं एदि लोगो एवं एवं पट्टणे होइ बुत्त ॥१०॥ देवो-अय्यउत्त, किं दे पुणो वि पिश्यं करोमि । राजा-अदो वि श्रवरं पिनं। पेच्छ । एक-च्छत्त-पइत्तणं मह तुमं रहा वि तुहा पर एसा पाण-वहू तहग-पइणा बंधुत्तणं वधि। सिंधुट्ठो विजिदो" विहंडन-रिऊ वंसावदंसो सुदो" किं मग्गामि गिहाण णाम भुवणे देषि मे दुल्लह ।।११।। तह पि एवं अत्थु। (भरतवाक्यम्) 1.Tमस । २. PT Pामा । ३.T सासणुरचरं । १. दिति तथा in P1 ५. एपिग। ६. Pणादि। ७.r९ ६८. Ttt. T10. Tवियो..Tसुयो। ११.T गहाण ।

·- १५ चय जयरिणअंतरं सजा पंच-स.दुरसुलोप करणे शिंदंतु' मा सक्काई मिच्छा-दोस गवसणेक मइणो मा होतु सप्पंडिला । ईसारोस-करंतिए"णिय-किदि वाएदु मा सई मा यएहंतु 'गर-थुई सुकइयो दुप्पाअंररिसर्दु ॥१२॥ अविश्रा आणंदसुंदरी गिरिभू-पथ-वल्लि जराहुश्रा-जुट्टो । अणंद-बद-गुहा मिहंडचंदेसरो चिरं जेउ ॥१३॥ (इनि निष्कान्ताः सर्वे ।) ॥ चतुर्थ यवनिकान्तरम् ।। ॥ मंपूर्णमिदमानन्दसुन्दरी-नामक सट्टकम् ॥ ।''श्रीरस्तु ॥ छ॥ . 1. P जिंदंदु । २. P "स०क, T 'एक' | ३. P होंदु । १. T दुष्फंदिया। ५. T रोमप्रतिए णिविई। ६. P बरहंदु ७.T पोपिदं । ८. T बेलि । १T चंद सविड । १०.T omits this lines ·|| मोः॥ [भट्टनाथविरचिता संस्कृतव्यारया।] श्रीगणपतये नमः । यविनमातु । इष्टसिद्धिरस्तु । पोरस्तु ! सरस्वत्यै नग । लदम्यै नमः।शुपमस्तु॥ गएनायपदाम्भोजद्वयं ययमुपास्महे । सर्वामामपि विधानां यदेय करणं मतम॥१॥ आनन्दमुन्दरीनाम्नो पनश्यामकचे ते । तन्यते भट्टनायेन सहास्य विवेचनम् ॥ २ ॥ F Page 1] अथ तानदारयप्रन्यपरिसमाप्त्यर्थ मलमापरति ॥ अत्ताणं इति । प्रात्मानं फौम्नुभे प्रतिफलिततरं माया पौतूहल कर्तु यावत्प्रपन्ना मनम्यम भार्गवी तारन्छीयम् । मुग्धे किं भ्रातृसंग रोपिन सनु तवापतपेति प्रहासं यदन् पमपाणि सरमसदायितालिङ्गिवः पातु युष्मान ॥११॥ अत्र अमर्पः अन्यस्त्रीधारणाप्रयुक्तः । स प कौतूहलार्थमा- रोपित इति बोध्यम् । प्रहाममिति क्रियाविशेषणम् ॥ अपि च । इति । यन्नामीनलप्रन्यितमिमिपटीशार्दूलधर्मावलम अन्योन्यं रतिनायशासन- यशात्कौतुकेन रात्रिदियम् । तविम्याघग्घुम्यिसुन्दरमसृणम्यूलरतना. लिहितं मोक्षं सौख्यगृह प्रददाा मिधुन. युष्मा विस्मापकम् ॥२॥ अलममुना। पंचेसु इति । पत्रेषुप्रभोरियलोकयिनो येषा फटात शरःभूदण्डो धनुल्लरी भुजलतापाशश्च तत्ताहराः । वेषापोडशहायनानां महिलाहोराणा जोवौषध नीयोमोक्षमहामुसं मजत मनु कामारेर्दुर्ल- भम् ॥ ३॥ 'दोलादशनदएडेपुर' इति दण्डशब्दे विद्यमानस्य दस्य इत्यम् ।। अन्यश्च । लुलंत इति । लुलत्युचमालिक अयणशिथिल- नीलोत्पल मरणन्माणमण्डन सलिलमण्डलवलिकम् । स्थलच्युतविशेषक स्थगितदीर्घदृष्टिच्छट प्रमोदरसनिर्भरं जयति मीरवीरायितम ॥४॥ सलिलमण्डलानि सलिलबिन्दव इति यावत् । 'मण्डल बिन्दुविम्य- यो.' इति यादव. ॥ स्थापर इति सूत्रधार इत्यर्थः । तथा चोकमाचार्यः। स च सूत्रधार एव पूर्वरङ्गस्य स्थापकत्वात् स्यापक इति चाभिधीयत इति ।

·॥ श्रीः॥ [। भनाथविरचिता संस्कृतव्याख्या।] श्रीगणपतये नमः । अविनमस्तु । इष्टसिद्धिरस्तु । श्रीरस्तु । सरस्वत्यै नमः । लक्ष्म्यै नमः । शुभमस्तु ।। गणनाथपदाम्भोजद्वयं वयमुपारमहे । सर्वासामपि विद्यानां यदेय करणं मतम् ॥ १॥ श्रानन्दसुन्दरीनाम्नो घनश्यामकवेः कृतेः । तन्यते भट्टनाथेन सट्टक्स्य विवेचनम् ॥ २॥ [ Page 1 ] अथ तावदान्धग्रन्थपरिसमाप्त्यर्थ मङ्गलमाचरति ॥ अत्ताणं इति । प्रात्मानं कौस्तुभे प्रतिफलिततरं ज्ञात्वा कौतूहल कर्तु यावत्प्रपन्ना मनस्यमर्ष भार्गवी तावन्छीतम् । मुग्धे किंभ्रातृसंगं करोपि न सलु तवापतपेति प्रहासं वदन् चक्रपाणिः सम्भसदयितालिङ्गितः पातु युप्मान ।।१।। अत्र अमर्पः अन्यस्त्रीधारणाप्रयुक्त । स च कौतूहलार्थमा रोपित इति बोध्यम् । प्रहाममिति क्रियाविशेषणम् ॥ अपि च । जं इति । यन्नामीनलग्रन्थितकिमिपटीशार्दूलचर्माञ्चलम अन्योन्यं रतिनाथशासन- वशात्कौतुकेन रात्रिदिवम् । तदिनाघरचुम्बिसुन्दरमसृणस्यूलस्तना- लिङ्गितं मोक्षं सौख्यगृह प्रददातु मिथुन. युष्माकं विस्मापकम् ।।२।। अलममुना । पंचेसु इति । पछेपुप्रभौस्त्रिलोकयिनो येषां कटाक्षः शरः भ्रुदण्डो धनुर्वल्लरी भुजलतापाशश्न तत्तादृशः। तेषां घोडशहायनानां महिलाहीराणां जीवोप, नीवीमोक्षमहासुसं भजत ननु कामारेदुर्ल- भम् ।। ३ ।। 'दोलादशमदण्डेपु ड.' इति दण्डशब्दे विद्यमानस्य दस्य डत्यम् ॥ अन्यच । लुलंत इति । लुलाकुचमालिकं श्रवणशिथिल- नीलोत्पलं मणन्माणमण्डन सलिलमण्डलवदलिकम् । स्थलच्युतविशेपर्क थगितदीपष्टिच्छटं प्रमोदरसनिर्भर जयति मीरवीरायितम ॥४ा सलिलमण्डलानि सलिलबिन्दव इति यावत् । 'मण्डलं बिन्दुविम्य- यो.' इति यादवः ।। स्थापक इति सूत्रधार इत्यर्थः । तथा चोकमाचार्यः। स च सूत्रधार एव पूर्वरङ्गस्य स्थापकत्वात् स्थापक इति चामिघीयत इति ।

·- आनन्दसुन्दरी किं णु खु इत्यादि। किं नु खल्वेतत्पाण्डुरं दृश्यते । भवतु, गृहीत्वा- द्रक्ष्यामि । कथं पत्रकमेतत् । [ Page 2] हन्त अतरायल्यो लिखिताः। कोनु खलु वाचयिष्यति । भवतु यवनिकान्तरात् कोऽपि तुण्डं दर्शयति, तं तावदाकारयिष्यामि । तुंडं आननम् । इत इतो भद्रमुखः ।। प्रस्तावनायां कचिद्विदूषकस्यापि प्रवेशो युज्यते । अत एवोक्तमाचार्यभरतेन । 'सूत्रधारो नटी ब्रूते मारिपं घा विदूपकम् ' इति ।। किं कार्य कथ्यताम् ।। कथमार्यमाण्डव्यः । एतत्प- व्यताम् ॥ कि तेन मम ब्राह्मणस्य लाभः॥ इदमेव पत्रक दीयते ।। तस्माद्गमिष्यामि ॥आर्य,मा परिहस । वाचनानन्तरं ददामि ।। भवतु पोर- कस्य वाचननिमिचं भविष्यति । एप वाचयामि ।। प्रवाहितोऽस्मि ॥स्वस्ति भरतकुलतिलकाय सुखमव्याहतं सर्वतो विशेषस्तु परःसहस्राणि नाटकानि गृहं गृहं वर्तन्ते प्रेतितानि चास्माभिः, इदानीं पुनरपूर्व चमत्कृतिरसभर- भरितं किमपि निबन्धनं दर्शनीयं युष्माभिरिति ॥ हंहो विनयसूक्तिः प्राभिकानाम् ।। किं सामाजिकलेख एप. ॥ अथ किम् ।। तेन हि त्वरस्व त्वरस्व ॥ अस्स्यत्र आनन्दसुन्दरीनामधेयं तादृशं सट्टक, तदेवास्मिन्महा- समाजे योग्यम्। अनेन सामाजिकानां प्रबन्धस्य चातिमहत्तरत्वं व्यज्यते ।। प्राकृतं खलु तत्सर्वम् । अत एव सट्टयमिति भण्यते ॥ अनेन सर्वप्राकृतं सट्टकमिति स्पष्टमुक्तं भवति । तथाचाहुगचार्याः । 'सैव प्रवेशेन विना विष्कम्भेन विना कृता । अकस्थानीयविन्यम्ना चतुर्यवनिकान्तरा । प्रकृष्ट- प्राकृतमयी सट्टकं नाम नामतः । सैव नाटिकैवेत्यर्थः' इति । को नु खलु तस्य कविः ।। [ Page 3] कोऽन्यः पुरातनकवीनामपि दुष्करे सरस्वतीभापा. निमन्धने राजशेखरकवेः पर निपुणः ।। पुरातनकवयो डिण्डिमसार्वभौमा- दयः । राजशेखरकः परं निपुण इति राजशेसरकवेरपि परम् उत्कृष्टं यथा तथा निपुणो भवतीत्यर्थः। तच्चोत्कृष्टत्वं गर्भनाटकद्वयसंविधान- रहस्यसन्दर्भविशेषप्रयोगगहनत्ववात्यपूर्ववश्लेपोतिपरानुक्तार्थवर्णनादि. विशिष्टप्रयन्धपर्तृत्वमेय । तत्र नैपुण्यं स्वस्यैव पर्तत इति कवेमहतीयं प्रशस्तिरयगन्तव्या। अनेन अनीशप्रयन्धफर्तरि राजशेखरफयो निकर्ष उक्तो भवति । अत एव 'अगमणाड पिन सदृश असहअधरो विध सफाई' इति अप्रे पतुर्थयनिकान्तरे फविना यक्ष्यते । श्रीकण्ठस्तु पुगतन- फषयः कालिदासादयः, राजशेसरफवेरिति पष्ठी । परम् अत्यन्तम् । तेन ·-संरकतन्याख्या १ राजशेखरकवेः पुरातनकवीनामपि दुष्करे सरस्वतीभापानिवन्धने अन्यः कः परं निपुण इत्यन्वयो योज्यः । तेन च प्रकृतप्रन्धकविरेव परं निपुण इत्यर्थो लभ्यते । कवेरप्ययमेवाभिप्राय इति व्याचकार । लक्ष्मणा- दयस्तु पुरातनकवयो वाल्मीकिप्रमुसाः।राजा चन्द्रः । 'राजा मृगाके क्षत्रिये नृपे' इत्यमरः । तच्छेखरः परमेश्वरः तस्य कविझा ब्रह्मणश्च परमेश्वर- कवित्वं 'शम्भो तब गुणस्तोत्रेप्वह मर्त्य कवि. कियान । यद्ब्रह्मवित्कविर्वेद प्रबन्धेस्तौति ते गुणान् ।।' इति पौराणिकवचनैः प्रसिद्धम् । तथा च पुरातनकवीनां वाल्मीकिप्रमुखाना राजशेखरकवेरपि ब्रह्मणोऽपि दुष्करे सरस्वतीभाषानिवन्धने कोऽन्य पर निपुण इति वाक्यार्थो योजनीयः । एतेन अग्यैव कवेः सतिशायित्वं संसूच्यत इति व्याचारित्यलमवि प्रसङ्गेन । अपि स महाराष्ट्रचूडामणिर्घनश्यामवि. । ईसो इति । ईशो यस्य खलु पूर्वज पुनर्महादेवः पिता, अम्मा काशी यस्य च सुन्दरी प्रियतमा शाकम्भरी च स्वसा । सप्ताष्टोक्तिलिपिप्रभुर्गुणसनिश्चीएडाजि- बालाजेः पौत्रो द्वाविंशतिहायनश्चतुरधीयः सर्वमापाकविः ॥५॥ पड्ड इति । पटुपड्भापाकाव्यं नाटकमाणौ रसोर्मिलौ चम्प । अन्यापदेशशतक लीलया विरचितं येन ॥ ६॥ अथ किम् । अपि प्रस्तुतरूपकारम्भसमये किमप्यमाणीत्। अभाणीदेव। भणीअ इत्यत्र 'ईअभूते' इति ईअ-आदेशः। किमिति । वाणी इति । वाणीशासनगौरवे कृतमतिर्मय्नाम्यहं सट्टकम् ईग्रंया न सलु तर शङ्कर्ष मुधा धीरा गुणं गृहीत । ओ किं दीनवचोभिः शवध्यं सुसं पाण्डित्यगर्वोद्भटा इदानीं सर्पकलाम्बुराशितलकं युष्माभिदृष्टं यदि ॥६॥ इति । ओ पश्चातापे । अनेन च लोकेन कवेः प्रत्यक्षवाणीकत्वं सर्वविद्यासमुद्रमूलभूतलद्रप्तृत्व च व्यज्यते । शोभन्ते नाम गर्योक्तय ॥ स एन कवि कण्ठीरवकविरिति च भुवनेषु कीर्त्यते । न जानामि तत्र को हेतुरिति ।। ननु तस्यैव एकं श्लोकं श्रुत्वा सर्वैरेव मनीपिमएडलैः क्ण्ठीरव. कविरिति नामधेयपारितोपिकं दत्तम् ॥ को नु खलु स एक. श्लोकः । अन्यापदेशनिबन्धनस्थोऽयं सारङ्गा इति श्लोकः। युज्यते युज्यते । प्राय किं साधमाननवदूर्वः सिन्धुदेशघोट इव स्फुरदोष्ठो दृश्यसे ।। एताहशकविर्भूत्वा कथं प्राकृवनिरन्धनकरणे न लन्जितः ।। न लजितः । तत्रैव शृणु। [ Page 4 ] पासंडो इति । पापण्डो न मसं तितिक्षते, विटः शीलानि, विद्यां जहो, यद्यद्यस्य सुदुर्लभं क्षितिपु स तत्तन्मुधा निन्दति । हुं अवहितः शृणु । ते सर्वे पुनरेकदेशकवयो ये एकभापाचणाः स सपूर्ण ।

·+ ६० आनन्दसुन्दरी- कविर्विभाति भुवने यः सर्वभापाकविः ॥ ८॥ अनेन कवेदिकलोकिक- सरण्यसाधारणप्रागल्भ्यं वर्णितं भवति ।। स्वस्ति भवते, गृहकार्यमुप- रुध्यते, तस्माद गमिष्यामि ।। एवमिव । तथा [इति ] | अपि नाम आर्य- माण्डव्यो गृहीतभूमिकं मारिपं त्वरमाण: प्रेपयित्वा उपकारी भवेत् । आर्याः सामाजिकाः किं भणय ।। ग्रहो इति । अहो अभिमुखो विधिस्तथा हि सारसीभूः सभा निरन्तरविभूपिता मधुररङ्गशालेयम् । महानट- शिरापगा नलिनसौरभं सहक सुधारसवचाः कविर्जयति पटप्रबन्धीकरः ॥ १० ॥ सभेत्यत्र "ख ध ध ध भां हः' इति इकारो नेप्यते । तथा धोक्तं प्राकृतमञ्जर्याम । 'पखएणो पलअघणो सो पाथेअं बाधकं सभा च पुनः । पञ्चरवेपु न हत्व प्रायावृत्तिप्रसङ्गेन।' इति । यतो मङ्गलडिण्डिमसंगतरवः समुज्जृम्भते ततः प्रकृतमुपस्थितं मन्ये । लुटुंत इति । लुठद्भसलावली [-भ्रमरावली ]-प्रणयहम्यराचुम्बिताः स्फुटन्नवमल्लिका विनिपतन्ति रगाहणे । अनन्तमुम्बदेवतामथितक्षीसिन्धुस्थलीफयत्पयोमण्डलीनि- विडायन्दुलीलाधराः ।। ११ । लुढंत-अलिमालिया इति पाठे लुठदलि. मालिकेत्यर्थः ।। आर्याः किं भणय । भरतपुत्र त्वर्यतां त्वर्यतामिति । अपि नाम ममापि [ Page 5 ] पुत्रो भूत्वा सोऽप्यहमिव भरतपुत्रेति श्रआकारणस्य स्थानमही भवेत् । कथं या मम पुत्रयोग्यत्वं यद्गृहिणी अपुप्पिणी संवृत्ता । अलं विचारः । श्रहं इति । अहं मनोज्ञां परिणयामि दण्डकुमा- रिकां पुत्रमहोत्सवाय । शिखण्डपन्द्र इव चएडवेगकन्यां महीमण्डल- सार्यमोमः ॥ १२ ॥ एतु पतु भर्ता | अहो फथं प्रत्यूष एक प्रतियुद्धः प्रतिहारिकानिवेद्यमानमार्गः महाराजोऽन्तःपुराद्धर्मासनस्थानमण्डपं सेयते, तस्मादहमप्यनुपक्ष्योग्यकरणीयाय सजीभयामि ॥ आमुरमः मिति प्रस्तायनेति यावत् । तथा घोक्तमाचार्यभरतेन । 'स्थकार्य प्रस्तुनातेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुसम् । प्रस्तावना या तत्र स्यात् ।। इति एतु एतु देवः ॥ जलणिहि इति । जलनिधिरसनाया यलमोऽस्मि तितः प्रणयमरितनीत्येव रजयामि लोकम् । फुलसमुचितशीला प्रेयसी सुन्दर रूपा धरणिकननियासाः शासनस्या नरेन्द्राः ॥ १३ ॥ सलिलहि- यसणाए इति पाठे सजिलाधयमनाम इत्यर्थः ॥ सिन्धुमध्यमतलगते सिन्धुदुर्गे यर्वमानस्य राक्षसपलातिरफेरण करपिणान्यददतः सिदयुनः कास्य विमएहतकस्यापि समूलपातं पावनाय पूर्वपुरेय प्रमावे 1. " १. - ·- संस्कृतव्याख्या १ प्रहितो डिएडीरको विरचितपरम्परापराभवो न घिरमागच्छेत् । सर्व- मिदं समञ्जस परतु रात्रिदिवप्रदीपप्रज्वलद् सहनिरन्तरधुलाधिदन- दह्यमानबाह्येतरागस्य ममैकमेवान सेदावहम् ।। [ Page 6 ] सामीरित्र इति । सामीरितामृतमधुरगिरोत्तरङ्गम् उत्सङ्गमण्डनमणिं शुभपञ्चपूडम् । लालाजलैरीपदान्तनु शिशु यदालि ङ्गितुं हतविधिन मा घटयति ॥ १४॥ मामि अधम् । गिराश द आकारा- न्तोऽप्यस्ति । 'आत्व चैव हलन्तानाम्' इति प्रयोगश्च । अधिगम्य गिरा. मनीतमूल्यमिति ।। अथवा कियास्तापदेष निर्वेदो ननु स्थापितव मया अन्त पुरे मन्दारकफक्तिशे देवी ज्ञास्यतीति मयेन पिङ्गलक इति नामघेय विन्यस्य पुरुपवेषान्छादितविप्रहा मम प्रीति सपार्दायतुकामेन सुगृहात- नामधेयेन अगराजेन प्रेपिना आनन्दसुन्दरी नामात्मन कन्या। तस्याः पुनरदरे मम पुत्रो भवेत् । यतो जातकपत्रकेऽपि अन्य द्वितीयपरिग्रहे सन्तान इति जागर्ति देवज्ञादिभिरपि तथेत्यालपितमालप्यते च ॥ अथ जय जयेत्यादिस्तुतितालिकेरितेति लक्षणात् जय जयेत्यादिना प्रात- सन स्तोत्रमुपक्रम्यते ।। जय जय शृङ्खलावतीवल्लभ, जय जय भण्डीरक- देवनन्दन, जय जय लीलायतीदेवीगर्भशुक्तिवामीचिक, जय जय डमरत- हेलाविहार, जय जय चम्पकवल्लीकौमारहर, विजयी भष । इदानी सलु । जाइ इति । याति स्थविरवियोगिनीमुखगतच्छायाश्रिय चन्द्रमा जावा शुष्कळपित्याडिम्भसहशी नक्षत्रमाला तथा । शुक्र स ऋपिमिर्वति दिवसे दीपस्य दीना दशाम् आकाशो जलभांति ग्रहणे सिन्धुस्तरगर्व ॥१५॥ इवार्थको वशब्द । तथाचोक्तम् 'कादम्बरसण्डितदलानि व पङ्क- जानि' इति ॥ अपि च । लीला इति । लीलासङ्गरसिन्नभीरसुखद. स्वैर विदग्ध त्रीमहामानग्रन्थिविमुक्तिसाधितमणि कन्दर्पदर्पायुधम् । मल्लीवृन्दमरन्दबिन्दुलुलित पाटीरगन्धावलिग्राहामन्दतर' समीरण- शिशुर्मन्द मुहु स्पन्दते ॥ १६ ।। केचित् भीरुसुहओ इत्या भीरसुभग इति व्याचक्रु । लाके मन्त्रतत्रादिसाधितमणिदशने सति प्रन्थिमोक्षो भवति ॥ [ Page 7] फारं इति । स्कार नन्दति चक्वामिथुन बन्धूत्वररते यथा जीवजीवगण सिद्यते तथा तवारियूथ यथा । द्रष्टणा व पातक मिय गत दूर तमिस्राङ्कुर दुष्पेदो भुवने भवान् यथा वा सूर. समुन्मी- ·६२ आनन्दसुन्दरी लति ॥ १७ ॥ राजदर्शनस्य पातकापनोदित्वं प्रसिद्धमेव । अत एवोक्तं महाभारते । 'अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दर्शनेन पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत्तु नित्यश' ।।' इति । श्रीकण्ठस्तु सूरो समुम्मीलइ इत्यत्र सूर्यः समुन्मीलतीत्यर्थमुक्त्वा सूरो इत्यत्र च 'तूर्यधैर्यसौन्दर्या- श्वर्यपर्यन्तेपुर' । 'सूर्ये वा' इति विकल्पेन र्यस्य रेफादेश इति व्याकरोत् । अन्येऽपि केचिदेवमेव व्याचक्रु. । भट्टराघवस्तु सूर्यस्य सूर इति च नाम्नो वर्तमानतया लाघवेन चास्मन्मतमेवानुसृत्य व्याचकारेति दिक् ॥ अपि च । उग्धाडिज्जइ इति । उद्वाट्यते सुन्दरीभि. स्वैरं लीलाकवाट द्विजा अर्घ्य ददति विसप्रसूनकलित मन्देहचण्डारये । धूमो दृश्यते दीक्षिता- ग्निजनितः शालागृहस्योपरि स्तोकं गोपुरमस्तकेषु पतितो हेलया घाला तपः ॥ १८ ॥ विसप्रसून कमलम् । मन्देहचण्डारिः सूर्यः ॥ सव्वहा इत्यादि । सर्वथा स्वस्ति भविष्यति यतो जय जयेति जयपर्वा उत्थिता सरस्वती ।। हेमपति ज्ञायता किमेतदिति । यद्देव श्राज्ञापयति । जयतु भर्ता, आर्यमाएडव्यो मण्डूरण समं फलहायते ॥ हेमवति अपि सत्यम् ॥ कि मौलेरपरि मौलिर्मम येनालीकं देवपादयोर्विज्ञापयामि ।। विचारणीयमेतत् । तेन हि त्वरिततरं द्वावपि प्रवेशय ॥ तथा! इत इतः फलहचण्डौ । वर्धतां भवान् ।। हे राजन स्वस्ति भवते । [ Page 8 ] वयस्य किं नु खल्वेतत् यत्सरेव युध्यसे ।। हु, मा पृच्छसि ॥ किं त्वं राजा ॥ राजसख. ॥ शृणु भो राजन् । एप खलु अध अरमाक गृहे स्वयमागत्य उपर्यवलोकयन् सर्वतोऽपि वालेषु खेलत्सु वश- सय इति भणितवान् ॥ अहो अस्य दुर्विनीतत्वम् ।। किं मया अलीक मन्त्रितम् । कीचक्गृहमिति तथा भणितम् ॥ रे रे मूर्स सत्य कथय पुनरपि किं भुक्ति बुफितमित्यर्थः । श्वरवे धुकधातुः॥ वयस्य किंफर्तव्यं मया, ममान्त्येष्टिं कर्तुं पररसहस्रा अकालमृत्ययो मिलितास्तत्क्षणं प्राण- संरक्षणाय । नहि नहि वंशक्षय निर्वशस्ते श्रालय इति मणितम् ।। मण्डूरक क्षमस्व, संप्रति गृहं गच्छ । यदेव आदिशति ॥ एप महाब्राह्मणस्तरमा- स्परितोषणीयः। हेमयत्यस्य मण्डूरपस्य सहस्रं दीयताम् ।। लगुडवाहना- नाम् ।। तस्यान्यः को योग्यस्त्वत्त । कोऽत्यपरो विषयः पादरशाताडनामां फुक्थुरदष्टात् । फुक्र शुनकः ।। भर्तः किं पणानाम् आहोरिखदीनाराणाम् ।। ननु प्रयमानाम् ।। पश्चिमानाम् ।। मम धर्म एपः ।। तया ॥ ययस्य फरमा- पुनस्तस्य गृहं गतोऽसि ॥

·-संस्कृतव्याल्या - [ Page 9 ] भो निद्रापरवशतया ॥ किं तत्र कारणम् । प्रत्यूपनिद्रा भनुभवितव्येति निशीथ एव स्नानसंध्याहोमादिकं सर्व ब्राह्मणकर्मजावं समापितम् ॥ हुमित्याकर्णनाभिनयः ॥ अनन्तरं वहिर्देशे लघुशवाय श्रागतोऽहं मध्ये पुनर्निद्रापिशाचिकाविष्टो निजगृहशङ्कया सद्गृहं प्रविष्टः ।। अहो कीदृशं तावत्तव ब्राह्मणत्वम् ।। भो मुष्टिमेययज्ञोपवीतस्य मम ब्राह्मएये का हानिगसीत्। तिष्ठत्वेतत् । भो मुष्टिमेयपदेन स्मृतं मयेदानी यत्पनु पारिजातकविना तम्या मुष्टिमेयमध्याया श्रानन्दसुन्दर्याः समागमनादिकं सर्व वृत्त नाटकतया प्रथितमिति त्वया पुरा कथितं तद्रष्टव्यम् ।। साधु वयस्य साधु, युक्तमुक्तम् ।। कोऽत्र द्वारे ।। अाज्ञापयतु भर्वा ॥ हेमवति पिङ्गलकेन सह मन्दारक आकार्यताम् ।। तथा, इत इतो भद्रमुखी ।। जयतु देवः ॥ अत्रोपविशत पिङ्गलकः । एवमिव ॥ तथा । आये सर्व सजीकृतम् ।। किं विलम्ब्यते ।। [ Page 10 ] इतस्तावन्नन्दरथः ।। अथेदानी गर्भनाटकं प्रकम्यते । अण्णाए इति । आज्ञया पितरेपा कन्याऽऽनन्दसुन्दरी । युक्ता कचुकि- धात्रीभ्यां प्राप्ता ननु शवलावताम् || १६ || तस्मादहमप्यनन्तरकरणीयाय गच्छामि ।। अज्जुए इत्यादि । अम्ब किं निमित्तमन्त्र मां तातः पयति ।। जाते वयोनुरूपं तव मङ्गलं कर्तुम् ।। हहो प्रत्यक्ष इव वेप. ।। कंचोली इति । कचोली दृढप्रन्यिता कुचाटे पादे कृता पादरक्षा वेण्या मणिभूप- णेषु शी दत्तं वस्त्राचलम् । घोलः काश्चनकाश्चिकायां गुणितः कच्छेन पश्चात्समम् एषा मन्मथवल्लभा विलसति प्रस्थानशीलेव॥२०॥ कचोली कञ्चकः । घोलः पापादम्बिनीवीसारसमुच्चयः । अत्र केचित् पट्टाण- सीला इत्यत्र पट्ठाणशब्दो म्लेच्छविशेषवाची देशायः तच्छीलेय विल- सतीति व्यायः । रामचन्द्रेणाप्येवमेव व्याकृतम् ॥ पिङ्गलस इत्यादि । पिङ्गलक, सरशः खलु तव स्वरः । इदानी लजा श्रागमसमये पुनः संभ्रमः ।। आर्य अलं परिहासैः । मया परिहसितमाहोस्वित् सत्यं भणितं वेति तव नामकरणोपाध्यायः पृन्छयताम् ॥ नामकरणोपध्यायो राजेत्यर्थः । इयं पपरिहासाक्तिः ॥धार्य कुरङ्गक शिविका करमान्न दृश्यते ॥ कदाधिदस्य राहोदेवी अस्माकं समागमनं श्रोप्यतीति यदेतत्पुरोपशल्यं प्रपन्नाधयं तदेव छात-नगरं प्रेपिता ॥ भो चयस्य मम एकत्येव न भयं देव्याः यत्कुरङ्ग- कादयोऽपि विम्यति ।। फयमात्मनः पाण्डित्यं कृतं फचुकिना ।। [ Page 11 ] रिमित्येकदानाई पृष्टा । उदार इति । उदारभूकम्पं ·६४ -आनन्दसुन्दरी- भ्रमिततरलारुणनयनं कृतम्रीवाभङ्ग स्फुरितसुकुमाराधरपुटम् । यतो. दृष्ट एष सुमुसि स्वया सप्रति तत, अयमेको धन्यो विधिकृतिपु शेषो न हि कृती ।। २१॥ अहो एषा देवीतोऽपि चण्डिका ॥ जाते मा कुप्य, तदा निद्रिता खलु त्वम् । निद्रिता सजातनिद्रेत्यर्थः ॥ ननु विस्मृत मया || अन्वो पादरक्षयो लोटसण्ड पतित तस्मादेन परिहर । अव्वो इति सेवाचको निपात ॥ एष परिहरामि ॥ पाणं इति । पादयोर्यथा शोणिमा विलसति स्फारस्तथा नाधरे स्वेदाम्बु निटिले विराजति यथा कण्ठे न हारस्तथा । नि धासे न पुरातने तथा भवेदिदानी यथा सौरभी मन्ये चन्द्रमुख्य सुदरश्रीगिण दत्तेव ॥२२॥ श्री शोभा श्रीधरचना शोभा सपत्सरलशारिखपु । वाणी लक्ष्मीलवङ्गेषु विपे बिल्वेऽपीति पदार्थ- रत्नमाला ।। क्थ महाराजनिकट प्रहित अस्माक विभो पुराणमध्यस्थ आर्यमाण्डव्यस्त गृहीत्वा अद्यापि नागच्छति ।। मूर्ख आगतोऽस्मि सलु राज्ञा समम् ।। त्वमेव मूर्ख ॥ श्रां दास्या पुनि हेमवतीति किम् अधि तिपसि माम् ।। आर्य मा रप्य । प्रेक्षणीय सलु ॥ ओ पदशब्द इव ॥ या इति सूचनार्थको निपात ॥ [Page 12 Jअपि सत्य सगीतशालाद्वारे तिष्ठति ।। किं दीक्षितोऽह- मिदानी पूर्वमिय अलीक भणामि ।। कनिवार दीक्षितस्त्वम् ॥ यदा यदा मामसादने वाञ्छा तदा तदा दीक्षितो भवामि ।। आर्य माण्डव्य ब्राह्मणेषु साटकोऽसि त्वम् । सापक शौनिक इत्यर्थ ॥ आ गर्भदासि किम् अमन्त्रक मया पशुओर्यते ।। आर्य त्व समन्त्रक मारयसि अन्य पुनरमन्त्रम्म ॥ हिसातु तुल्या खलु ।। हेमवति साधु भणितम् । एपा पुना रएडा आक्षेपक रिणी। एप पुन पिङ्गलपक्षी अभिनन्दक । वयस्य त्वरिनतरमागम्यताम् ।। एप एमि ॥ तिष्ठ मूपशिसामणे ॥ आर्य किं भ्रममि प्रेक्षणीय सल ।। हन्त सत्यमेव भ्रम सवृत्त तस्मादेव तावत् ॥ हेमवति तव पराक्षणाय पदे पदे एव करामि ॥ घडिघडि इति देशीय शब्द ।। आर्य जानामि जानामि ॥ अहो विचित्र सविधानम् ।। एप आगतोऽस्मि । भा धयस्य गच्छ दूरम् एप कालसर्प ॥ श्राय फस क स॥ मुग्धे तवापि भ्रमो जात !! [Pune 13. सुपिरल्यामर पालामासीमय चित् मम सनिहित रन्ध्रम् । गौली सर्वेषामपि शरुन फययति स्वय गत्वा तण्डुल जलभाण्डे पति ॥ एप महाराष्ट्राय आभाणफ ॥ ययस्य मा यिभिदि ।

·- -संस्कृतव्यारया १ ६१ कस्मिन् देशे खलु स कालसर्पः । अत्र अत्र ।। भो मूसंपदप्रथमाभिधेय, कौपीनं खलु ॥ भोस्त्रयाणामपि अग्निहतकानां धूममन्दीभूते एते अक्षिणी। अपि सय कौपीनं येन पोरकनिमित्तं ग्रहीयामि || अच्छीओ इत्यत्र 'पृपाक्षिप्रश्नाः स्त्रियां वा' इति प्राकृते अनिशब्दस्य त्रीलिमत्वमपि वर्तते । पोरको बटुः ।। अहो ब्राह्मणस्य कियती दुराशा | मैवं मण 'संग्रही नावसीदति' इति त्वयैव सर्वदा क्थ्यते स्खलु ।। अलमेतारक्ष- संग्रहवुध्या ।। एपाऽस्माकं चोरदेवी तव प्राणवल्लमा आनन्दसुन्दरी संगीत- शालाद्वारम् अलंकरोति ॥ मूर्स शनैरेव भरण ।। किं चौर्य कृतम् । अलं राजाज्ञया । कथं राजाज्ञा न भवतु ।। न मम त्वं राजा, ननु वयस्यः ।। वयस्य यौवने वर्तत इवानभवती । यतोऽस्याः । सुदि इति । श्रुतिं भजति सोचनं वदनमिन्दुसुन्दरत्वं दरपुटितदाडिमीरपुरितबीजलक्ष्मी रदः । कुचोऽपि लिकुचत्वं फरिणनियं च गोमावली कचोऽपि कुटिलत्वं कुहरतां च नाभी तथा ॥२३॥ भो न सष्ठु त्वया वर्णितम् । तस्माददं वर्णयिष्यामि ।। [Page 14} मूर्स अनविपयेऽपि प्रष्टव्यम् ॥ मुहं इति। मुसंचन्द्राकार नयनयुगलं केतरनिभं लतादी बाहे रदनस्पुमा [-कुसुमाकुन्दसदृशी । स्तनी बदरम्यूली चक्रचतुर श्रोणिवलयं कचा मेघच्छाया दशनवसनं विम्ब- मधुरम् ।। २४ ।। चन्द्राप्रारं इत्यत्र 'सर्वर लवराणाम्' इति रलोपाय 'द्रे रो वा' इति विकल्पादभावः ।। साधु वयम्य साधु । इदानी वर्तमान दशाविशेषम् अनतिक्रम्य वर्णिनम् । अस्ति मयि सरस्वतीप्रसादः ॥ को पुनद्वावेतौ । एप कञ्चकी एपा पुनर्घात्री। दाई इति देशीयः शन्दः ।। अपि कुशलं धात्रीकञ्चुकिनाः॥ कय महाराज एवं समागतः । महाराजस्य पादकमलनिभालनेन ।। ममापोति भणतम् । आर्यकयमभितोऽपि मर्कट- चेष्टां प्रस्टयमि । हुं इदानीं मा स्मिपि मण । सुधापिशाचाविष्टोऽस्मि । हुमिति रोषाभिनय. ॥ वेन विष्ठति मम हस्ते ।। न सलु पिशाच पिशाचो यापते ॥ मा तथा वद ब्राह्मण. पतु ॥ स्थविरापसद पुनरप्येकवारं वद ॥ किं तव तात स्थविरो न जातः ।। क्थं सनिधाने राज्ञो वयस्यता दूपयमि ॥ त्वं क्थ महाराजस्य कन्चुकिनमुपालभसे ।। [Page 15 ] पिङ्गलकमतु. प्रियससं मा मावमन्याव । भर्तुः स्वामिनः पत्युश्चेति चमत्कारः । 'भर्ता स्वामिनि पत्यो' चेवि केशव ।। आर्य किमिति त्व धनिगृहजामानेव ब्राह्मणदासीर तुरष्कपोषितविश्व- करिव रोगिगोमायुरिव सर्व लोकं दशसि । विश्वमृगयाकुशलः शुनक ·- -आनन्दसुन्दरी- 'मृगयाकुशलो यः श्वा विश्वकद्रुः स कथ्यते' इति हलायुधः। जामाबरोइत्यत्र 'पितृभ्रातृजामातणामरःइत्यरादेशः । गदाधरस्तु लामातर इवेति व्याच- कार । तदसत् । (सर्वन एकवचनस्यैव जागरूकत्वेन बहुवचनस्य नित. रामसंगतत्वात् ) उत्तरत्र डससि इत्येकवचनान्तत्वात् दाष्टोन्तिकैकवचना- नुसारात् दृष्टान्तान्तरानुगुण्याचकवचनस्यैवाचितत्वात् ॥ कुक्कुरो बुक्कति, राजा आकर्णयति। बडबडइ इति देशीयः शब्दः आमाणकोऽयं देशीयः। यद् ब्राह्मणशिरोमणिराज्ञापयति ॥ अहो ब्राह्मणस्य अनागरिकत्वम् ।। वयस्य यन्त पुरं गत्वा रहस्यतया मन्दारकफन्चुकिनमायस्व ॥ तथा। कथं प्रतिस्थानं स्खलामि । पणामो इति । प्रणामो देवाय प्रक्लरुचये दीयते मुहुः महातीर्थ सेव्यते प्रतिकलं मन्त्रिभिः सह । कुर्वती निर्वेद तथापि न मां मुञ्चति असौ कथं देहे लग्ना चलदलपिशाचीव जरा ॥ २५ ॥ देवो देवता राजा च महातीर्थ सेत्वादिकं गुरुजनश्च मन्त्रिणो मान्त्रिका अमात्याश्च । चलदलोऽश्वत्यः ॥ देवरस इत्यत्र 'चतुर्थ्याः पष्टी' इति पष्ठी ।। जयतु भर्ता ।। भो व्याघ्रः व्यायः ॥ किमेतदुपस्थितम् ।। फनु पलु धावामि ॥ [ Page 16] हुं मूर्स कथं प्रतिटिक भ्रमः।। सत्यं प्रेक्षणीयं पलु॥ पेक्रमण खु इति पाठे प्रेवणकंसल्वित्यर्थः। ननु ममापि भ्रान्तिर्जाता ॥ ससि इति । शशिकरमहप्यचन्द्रकान्तः पणकहिमाम्युविघृष्टचन्दनं था। सुरकुलपतितः सुधारसः किं प्रियजनस्पर्शवशान भवत्येवम् ।।२६।। चणक- हिमाम्बु घणकगुल्मेषु प्रावीणैर्वनादिभिः संभृतं सुपारोदफमित्यर्थः । एतेन अतिशैत्यं योत्यते । सिसिरहिमंबु इति पाठे शिशिरहिमाम्यु इत्यर्थः । तथाहि ॥ अंगेसु इति । अङ्गेषु पृथुविचकीलपुष्पमुद्रा नयनयोः सरससरोजकोशलक्ष्मीः। मूनी नववर्षापयोदकृत्यं पित्ते मे पुनः परमा- मोदसारः ॥ २७ ॥ विवकिल मल्लिका। 'स्यान्मल्लिका वि फलम् इति जयः । विद्यकीलशमय वर्तते । तथा घोक्तं द्विरूपकोशे "विचकोलं विकिलम्' इति । अवयवेषु पुलकमुद्रा, नयनयोर्मुकुलोमावः, गाने सात्विकमावात् स्वेदसमद्धिर्मनसि पासण्डसञ्चिदानन्दपरब्रह्मसाक्षात्कारो भवाति भावः । फत्य इत्यादि ॥ कुत्र मागे स व्याघ्र. 11 सगीतशाला. द्वारठलोपरिमागे || अहह पुम्भकारेण पिनव्या प्रेक्ष्य तूष्णी कोलाहल छवः॥ किं नु सल्यस्य ऊनलं परंतु गल्लूरणादिक नास्ति । व्यामरए मोपणगम्भोरकण्ठम्वनिर्गलूरणशब्दार्यः । मोः कृतमाऽसि यन्मम ·संस्कृतव्याख्या - ६७ प्रमावेन आलिङ्गनं प्राप्तोऽपि एवं मन्त्रयसे ।। दव प्रभावः ॥ भो अहम प्यमहीमार्वभौमः ।। तत्कयम् ॥ यत्तवेव ममाप्येकं हस्तकटकम् ।। वयस्य को किम् ।। [ Page 17 ] शष्पावलिः । नहि नहि पुरुपवेपोपकरणानि। उपकरणं सामग्री ॥ मन्दारक अत्रभवी पुरुषवेषवती कुरुष्व ॥ ननु पुरुपवेपवत्येव तिष्ठति ॥ आर्य कय पदे पदे व्यामोहः ।। हो वृद्धापसद ।। अनेन सविधानेन कस्य ना न भ्रमो भवेत् ॥ यद्देव प्राज्ञापयति । परस्स इति । नरस्य नार्याश्च भूमि निजास्पदं भूमिपु शोमयेते । एप समासाद्य वन्न भवी वेपः स्वयं शोमते ननु विचित्रम् ।।२८।। अनेन चास्या लोकोत्तरः सौन्दर्यातिशयो व्यज्यते । मन्दारक अधप्रभृति पिङ्गलकेत्याकारयन् देवी यथा न द्रक्ष्यति तथैनां रक्ष ।। यद्देव आदिशति । द्वावपि युवां निजपत्तनं गच्छतम् ।। वयस्य साधु विदग्धोऽसि, तरुणजनं गृहीत्वा स्थविरजनं प्रेपयसि ।। मूर्स देव्याः साध्वसेन । एतत्साध्वसं अत्रमवतीविपये करमान्न भवतु ॥ आर्य वेपो दत्तः सलु । तर्हि एतयोरपि वेपो दीयताम् ।। [ Page 18] साधु ब्राह्मण कन्यामपि दत्त्वा वेषधारिभ्यामिव वेपोऽपि नहीवव्यः । सोंगशब्दो वेषवाचको देशीयः ॥ मन्दारक गन्ता भव त्वम् ।। तया ॥ जम्मणो इति । जन्मनः प्रभृति वर्षिता मया लाल- मैर्विविधैः कन्यका। साम्प्रतं तव करे समर्पिता अस्याः प्रियो गुरुजनः सखी त्वम् ॥ २६॥ सही अतुं इति पाठे सस्त्री प त्वमित्यर्थः । ननु सर्वस्येति वक्तव्ये कथमस्या इति विशेषनिर्देशः कवः ।। हेमवति साधु त्वया चिन्तितम् । एवमेव मन्त्रयितव्यम् ।। पुरा अम्बाविसर्जनाले ममापि शनैरेव किंचित्सेद आसीत् । शनैर्मन्दम् ॥ एतदपि मम कयाय- तन्यम् ॥ जयतु भट्टारकः । 'राजा भट्टारको देवः' इत्यमराजय जय भूमण्डलासण्डल जय जय शिसण्डचन्द्रनरेन्टच्डानन्याय ते भवतु मध्याहभोजनवेला । वयस्य गन्छामः।। तया ।। दावयन्न गर्मनाटक प्रवृत्तमिति शेयम् ।। अहो अद्भुतमिदं सविमानन ॥ को नु मनु वर्द गुणग्राही त्वत्त ॥ सुखाय मयतु स्नानमननों देवन्ध | हि गाना [ Page 19 ] तया । हत पतु मा ।। मगच पिनरक । इति पदवाक्यप्रमाणममहोरायविरचिवागम्। सुन्दरीनामसहसयार जयनं वयनिकन्दरता हम ·, [२] भो वयस्य फि बालविधवेव खिद्यमानः तीयमाणो विह्वल उद्वेष्टसे ॥किम् अकारणं खिद्यते ॥ किमत्र कारणम् । वयस्य हेमवत्या देवी- निकटे अस्माकं वृत्तभाण्डं सर्व स्कोटितम् ॥ साधु कृतं तया । खिद्यता तावत् स्रोलम्पट एप । मेंगो इति देशीय शदः । भो. पूर्वमेव मम हृदये एवं शङ्कऽऽसात् , एपा दुष्टदासी अनर्थ करिष्यतीति । तनापि पूर्वप्रभृति सा देव्या. द्वितीय शरीरम् । अथ देव्या भुत्वा किमाचरितम् ॥ यदा चरितव्य तदारितम् ॥ क्थयत प्रियवयस्यः ॥ शृङ्खनासदानितो मन्दारकः । सा पुनस्तपस्विनी साध्वसवेपमाना क्लेशलान्तसुकुमार- श्यामलाङ्गी अङ्गराजकन्यका भूषणपेटिकाया स्थापिता । अनुपदमेव पञ्चाशदाना- {Page 20] परिवारिता च। वेवमाणी इत्यत्र 'आदीतौ बहुलम् इति ईकारः ॥ मण्डयतु नाम सा अगानि मण्डनै, मा त्वं खिद्यस्व ॥ अलं मूर्खसमाश्वासनप्रकारेण ॥ भो कि यसे, तिष्ठतु सुसं निवातस्थले ॥ अत्थि इति । अस्ति निश्चसितु यत्र नावकाश कथमिव । अझसङ्कोचने. सावत्र वर्तता पेटके ॥१॥ अथ हेमवत्यै पारितोषिकं किं दत्त देव्या ।। अगषु यत् स्थित तदा सत्सर्वम् ।। अहो न मया कथितं मूर्सेण ॥ तव परिहासो मम पुनरायासः ॥ किणो सा तस्मिन् काले घटा त्वया तभ. भवती ।। किणा इति प्रश्न ॥ धाराल इति । धारालवाष्पविसरामुख. स्तनादि कम्पमानपेशलतनुस्तन्वी रुदती । अत्युष्णायतघननिश्वासि तानिला सा दृष्टिभ्या ताशदशापि कथंचिद् दृष्टा ।। २॥ किं न प्रतिषिद्धा मुध्यता त्वया देवी । जूरन्तेण इत्यत्र 'बुधेजूर' इति जूरादेश. ॥ वालं इति । बाला ताडयितुमत्युदारगमनावेगस्खल्दंशुकम् , क्रोधाज़म्भए- दष्टदन्तसिचया प्रेडोलितभूलताम् । एपा मम सपन्नीति घदुशो देवों भयन्ती तदा, लाक्षाशाणमुसीन किमपि सविधे द्रष्टु मया पारितम् ॥३॥ [ Page 21 ] क नु सनु गत तव शौर्यम् ।। किं गृहिणीजनेषु शौर्य कर्तव्यम् ॥ भव तावत्व मङ्गलभाजनं प्रतिवसन्तदीक्षितस्य जटापद- क्रमाभ्ययनदक्षिणाय तपोविधिशुष्कशरीरस्य संपातमुनिनामधेयस्य ·-संरकंतव्याख्या २ ६१ मम ब्राह्मणस्य वचनेन । भाणं इत्यन'भाजनेजस्य' इति जकारस्य लोपः।। अहो विशेषणपरम्परा ।। वयस्य क्थमीदृशः कालोऽतियाहनीयः ॥ भई पक्ष्यामि ॥ जयतु भर्ता, पारिजातकविः संप्राप्त. ॥ वयस्य इदानीं तब विनोदकालो भविष्यति ।। भ्रमरक विनयात् झटिति प्रवेश्यताम् ।। तथा । जो इति । यो जानाति न किमपि निन्दति सलु स जानाति यः किमपि स ईय॑या न सलु गृहाति स्फुटरसग्रन्थान्तरस्थं गुणम् । एपा करमान्म. मानने वसति ननु वाणी महारेतकीकुत्कीलप्रवहत्सौधलहरी सौभाग्य- सारायहा ॥ ४॥ केतकीपत्तोलप्रवदित्यनेन वाण्या सौरभ्यातिशयः । सौघलहरीत्यनेन च माधुर्यविशेषो लक्ष्यते । फुत्कील. पर्वतः । निलिम्प- कन्तुकुरकीलकन्नशा ध्याजवंजवा' । देवस्मरगिरिक्षीरवार्घिससारवाचका.' इत्यगस्यः। तत्ताग्क्सि इति । तत्ताक्षरचिः स्निग्धचरणा सौरभ्य- संकेतभूः शय्याकौशलशालिनी सुचना वर्धमानलीनारसा। [ Page 22 ] एपा बारवराङ्गनेन कविता मुक्त्या लज्जागुणं पश्यत्सु जनेषु संसदि कथं ममाननं चुम्वति ।। ५॥ रचिर्माधुर्य कान्तिव्य । शय्या पदवाक्यसन्दर्भः शयन च ।। इत एतु तत्रमवान् । एप महाराज उत्तिष्ठति अपलोफयतु तभगन् । श्रोलोरदु इति पाठेऽप्ययमेवार्थ. ॥ एप प्रणामः।। स्वस्ति भरते ॥ श्रासनम् श्रासनम् ॥ इदं मसूरकम् उपविशतु पारिजात- कविः । 'पूरित पेशल स्तूलै. पट्टवस्त्रादिमि पृतम् । यदासनं चतुष्कोणं तन्म- सुरकमीरितम्।' गादी इति महाराष्ट्रा वदन्ति ।। वयं न केवल क्वयो भवामः विमोऽपि । विभयः राजतन्त्रधुरंधरा इति भावः। अनेन चैदिकलौकिक मार्गप्रावीण्यमुक्त भवति ॥ न पनु राजेति शिक्षयामि यत्किंचिद्वदर्भी- प्रमुसनिखिलरातिगर्भित कारविनोदकाव्यं निरन्धनीयम् । गम्भिणं इत्यत्र 'गर्भिते ए.' इति णसम् । निखिलरीतय. पविघा रीतय इत्यर्थः । तयाचाहुराचार्याः । 'वैदर्भी साथ पाञ्चाली गोडी चावन्तिका वथा । लाटी तथा मागधी च पोढा रीतिर्निगद्यते' इति ॥ अहो इति ।। अहो खय प्राज्ञतरप्रभूणा राजन्ति गाढं विनयातिरेका. वृत्तागमालति- कुण्डलाना साहित्यहारा इव पण्डितानाम् ।। ६॥ श्रयं च शोकः प्राकृत- सस्कृतसाधारणवृत्त.॥ तुवरीयटु इत्यादि । त्वर्यताम् ॥ उपनय तूर्ण पुस्तकम् । उपनय समीप नयेत्यर्थः । किं बधिरोऽसि कि न श्रुतं त्वया फर्णाभ्यां निबन्धनीयमिति वचनम् ।। कदा नु सलु निबन्धनीयम् ।। ननु ·७० - -आनन्दसुन्दरी- बश्यवचाः खलु एप कविः ।। मया न ज्ञातम् ।। शृणु इदानीम्।। श्रव- हितोऽस्मि ।। [Page 23/अस्तिनिखिलपृथिवीमण्डलीमण्डनायमाना अमरावतीव बहुविधबुधनिवहनिवासानुकूला । बुधाः पण्डिताः सुराश्च । भोगवतीव रनराजच्छीर्षनागसहस्रसंकुला। नागाः कुञ्जराः सर्पाश्च । मिथिलेव. जनकानुवर्तिजनवसतिः । जनकः पिता जनकराजर्षिश्च । विशालेव अभीक्ष्णं सुमतिमानसानन्दसदायिनी । सुमतिः कविजनः सुमतिर्नाम राजा च । वाराणसीव विश्वनाथपादपुष्करवन्दारसर्वप्रजा । विश्व- नाथः एतत्पुरीस्थितदेवः काशीस्थदेवश्च । अलकेव सततोपचीयमान- मनुष्यधर्मा । पुरीपक्षे मनुष्याणां धर्मा इत्यर्थः अन्यत्र मनुष्यधर्मा कुबेरः। द्वारवतीव वसुदेवामिनन्दितगोविन्दा । वसूनां द्रव्याणां देवाः भार इत्यर्थ, धनिका इति यावत् । अन्यत्र वसुदेवः कृष्णस्य पिता । गोविन्दाः गोष्टाध्यक्षाः। 'गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्दः' इत्यमरः । अन्यत्र गोविन्दः कृष्ण। लकेव निरन्तररत्नाकरपरिवृता । रत्नाकरः रत्नखनिः समुद्रश्च । किष्कि- न्धेव मांसलस्कन्धयुग्ममनोहराङ्गदकुमारा । अगदं केयूरम् । कुमाराः तनया । अन्यत्र अङ्गदो वालिपुत्रः स एव कुमारो युवराज इत्यर्थः । इस्तिनेव मासलश्मश्रुभीषणसुयोधनभुजबलपरिपालिता । सुयोधनाः समीचीनयोधाः दुर्योधनश्च । अयोध्येव सेव्यमानमहारामा । आराम उपवनम् । अन्यत्र रामो रामभद्रः । गॉव परमहंसचक्रपरिवारिता । परमहंसचक्रं महायोगिसमूहः । अन्यत्र हंसाः मानसौकस' चकाः चक- वाकाः । रेवेव सोमप्रभवा सोमलतानां प्रभवा उत्पत्तिस्थानमित्यर्थः । श्रीकण्ठस्तु उमया सहित' सोमो विश्वनाथ: तस्याविर्भावस्थानमिति व्याचकार । अन्यत्र सोमप्रभवा चन्द्रोत्पन्नेत्यर्थः । गोदावरीव पद्मिनी. शतसमेता। पग्रिन्य. स्त्रीविशेषाः कमलिन्यश्च । यमुनेव भुजङ्गसंगता । भुजङ्गा धूर्ताः कालियश्च । मुरलेव प्रतिकूलदत्तभङ्गा । पुरीपक्षे शत्रुभ्यो दत्तपराभवेत्यर्थः । नदीपक्षे तु प्रतितटदत्ततरङ्गेत्यर्थ । तमसेव समर्याद- वर्तिसकरुण 'नागा।पुरीपक्षे सविनयवर्तिसदयपुरुषश्रेष्ठेत्यर्थ. नदीपले तु समीपवर्तिसवृक्षविशेषपुनागोत्यर्थः । 'करुणरतु रसे वृक्षे कारुण्येऽपि प फथ्यते' इति विश्व [ करतोयेव सदा जीवनप्रदा | जीवन जीविका सलिल चौताम्रपर्णीव प्रतिपदशिखरिकरम्बिता शिखरिणो वृक्षाः शैलाश्च । कावेरीव नानाविधद्विजविहरणा। द्विजाः पतिणो ब्राह्मणाश्च । प्रवरेव ·- -संस्कवव्याख्या २ भएडीरक्सनाथा । प्रवरा नाम नदी । भएडीरकः शिखएडचन्द्रपिता वृक्षविशेषश्च । गिरिदरीव हरिवर्तनास्पदम् । हरयो वाजिनः सिंहाश्च । गगनस्थलीव प्रतिक्षणवर्धमानमित्रमण्डला । मित्रमण्डलं सुदृवर्गः सूर्य- बिम्वं । सरसीव रचितकुवलयप्रमदा । कुवलयं भूवलयम् उत्पलं च । सध्यावेलेव परिदृश्यमाननैकवर्णा । वर्णा. ब्राझणादयो रक्तपीतादयश्च । ज्वलनसंहतिरिवानेकतिसहिता । हेवयः आयुधानि ज्वालाश्च । कलश- सिन्धुसीमेव निवसन्महोदारपीताम्बरा । निवसन्तो महान्त क्षारा यस्यां सा तथा । पीतान्यम्बराणि वस्त्राणि यस्यां सा। तथा पदयस्यापि कर्मधारय । अन्यत्र तु निवसन्महसो दाराः लक्ष्मीर्यस्य वारशः पीताम्बरी विष्णुर्यवेत्यर्थः। कुमुदबन्धुलेसेव हरिणालिगिता। हरिणेति तृतीया । स व हरिरेतत्पुरीस्थो देवः कोयते । अन्यत्र हरिणः कुरङ्गः । कादम्बि- नीव रक्ष्यमाणदूरागतातोकालोका, स्तोककालजनाश्चातकाश्च । वनराजीव भूदारपरम्परानिपेविता । भूदारा महीजानयो वराहाश्च । शृखलायती नाम नगरी । यत्र अष्टादशवर्षदेशीयानां विदग्धस्त्रीणां मन्दनिश्वासपवनयनसौरभाघ्राणलम्पटाने कसम्भरप्राममङ्कारवाचालित शोमाहुली विद्रुमकाण्डहन्यमान- [ Pgae 24 ] विपश्चिमातन्त्रीकलक्काणस्थूलीकृतम् । पानिपा- दमापञ्चमं प्रत्येक्तया व्यकीकृतसप्तस्वरं प्रत्यूपसंगीतसमृद्धिभरं श्रुत्वा लज्जाशीला इव न दर्शयन्ति निजतुण्ड गन्धर्वजना' । अत्र निषादमारभ्य पवमपर्यन्तं गणने कृते सप्त स्वरा भवन्ति । तथा चोक्तं सगीतसागरे 'निषादर्पमगान्धारपड्जमध्यमधैवताः । पञ्चमश्चेति कय्यन्ते सप्ततन्त्री- रषरा इमे ॥ इति। यस्या. पुन मणकल्पिता_कपनवप्राकारभित्तिखचित. पपरागराजिदीप्तिच्छटाधोरणीभिः सारथिना सह चिरमरुणामिख्या प्राप्तो दिवसमणिः। अरुणाभिख्या शोणकान्तिः पठणनामधेयं च । यस्यां मन्जनोन्मन्ननशीलयादस्सन्ततिदन्तुरदुरवगाहा. अगाघा. महा. परिसा: दृष्ट्वा एपा पुनरुक्तेवि सप्तार्णवों पीत्वा वाडवहिंसादोपं विश मान इव मटित्येव त पुनरतज्जीवनोचितानि तानि सलिलानि च सनीलमुदरान्मुक्तवान्मत्रावरणिः । बाहवो ब्राह्मण और्वश्च । अपि च यस्यां चचचटुलचटपटात्करणसेलत्पताकादण्डपट्टिकाचण्डगन्य- वायुवधाविताम्युवाहः प्रकटकुटिविस्ट कठिन विषमभीपणाराल- करालकडाराक्षितीषणविक्षेपदुर्लक्षदृष्टदष्ट्रादन्तुरितवदनकालायसपरिघसक्ष- ·-वानन्दसुन्दरी चण्डदन्दशुकप्रतिच्छन्दसंदर्शनभयाक्रन्दन्मध्यदेशहिण्डमानसुन्दरचन्द्र . बिम्बः, चूडावगुम्फितसंफुल्लपुष्पमालिकासंदोहसंदेहसदायिसौन्दर्य- सन्दानिताशेषनक्षत्रवीथिका मुकुटशिखरावस्थापितकान्तकामधेनुतका पाण्डुरच्छत्रकः चतुरगवाक्षकोटिमणिविच्छुरितदशदिशः जयति काऽपि डमरुकनामधेयः प्रासादविशेपः । कालास इत्यत्र 'कालायसे यस्य वा' इति यकारस्य लोपः । अस्माकं पुरं वर्णितं भवतु पुनरपि भोष्यामि ॥ तिष्ठति तत्र जिष्णुरिव घनवाहः । धनवाहो हढाश्यो मेघवाहनश्च । कृशानुरिव दीर्घशिसावान् । शिखा चूडा अर्चिश्च । कोनाश इव परदण्डधरः । परदण्डः शत्रपु दण्डः उत्कृष्टदण्डम् । नैऋत इव पुण्यजन-- [Pgae 25] वरिष्ठः । पुण्यजनाः पवित्रजनाः राक्षसाश्च । प्रावृड्राज इव भुवनपतिः । भुवनं जगत् सलिलं च । प्रायड्राजो वरुण इत्यर्थः । पवन इव जगत्प्राणः। जगतां प्राणः रजकत्वेन प्राणवस्परमप्रेमास्पद- मिति राजपक्षेऽर्थः। पवनपक्षे तु मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् जगन्छब्देन तत्रत्या जना लक्ष्यन्ते तेषां प्राणः संरक्षणशील इत्यर्थः । यक्षपतिरिव राजराजपदलान्छितः। राजराजपदं सार्वभौमपदम अन्यत्र राजराज इति पदेन लाञ्छित इत्यर्थः । चन्द्रकलापीड इव वृषवर्धनविदग्धः । वृषो धर्मो पृषभश्च । श्रीकण्ठस्तु विसवडणविअड्डो इत्पन्न विषवर्धनाव- दग्धो विषच्छेदनचतुर इति पतंद्वयेऽपि व्याचकार । विष्णुरिव विर- चितोन्मत्तलिध्वंसनः । बलिनो बलवन्तः श्रन्यन बलिर्दानवेन्द्रः । शता. नन्द इष चतुराननः । चतुगनन पेशलाननः चिह्नं च । तीक्ष्णमयूस इव लोकमान्धवः । पक्षद्वयेऽपि साधारणमिदं पदम् । श्रीकण्ठस्तु सूर्य- पक्ष रूढ,राजपक्षे यौगिकमिदं पदमिति व्याचकार । शशधर इव सकलकलाप्रकाशनाभिज्ञः । कलाः विद्याः भागाश्च । हिमालय इव पृथिवीधरश्रेष्ठः । पृथिवीधराः राजानः शैलाश्च । सुगलय इय कल्याण- रूपाभिरामः । कल्याणरूपं शुभसौन्दर्य सुवर्णाकृतिश्च । गन्धर्वगज इव चित्ररथः एतच पदम् एफर रूढम् अभ्यन्त्र यौगिकम् । युधिष्ठिर इव धर्मभूः। धर्मभूः प्राचारस्थानम् अन्यन्न धर्मराजोत्पन्न इत्यर्थः । पाण्डु- द्वितीयपुत्र इव भीमसेनः । अभिमन्युपितेव सुभद्रालंकृतशरीरः । सुभद्रं सुमङ्गलम् , अन्यत्र सुभद्रा कृष्णस्य सोदरी। दुर्योधन इव अन्या- शधृतराष्ट्रप्रसादः । अन्यादृशं यथा तथा धृतो राष्ट्र प्रसादो येनेत्यर्थः । .

·. -संस्कृतव्याल्या २- अन्यत्र अन्यादृशो धृतराष्ट्रस्य प्रसादो यस्मिन्नित्यर्थः । श्रङ्गराज इब शू (सू) रदायादः शूराणां दायादो बान्धवः, अन्यत्र सुरम्य रचेर्दा यादः सुत इत्यर्थः । 'दायादौ सुतवान्धवी' इत्यमरः । हेरम्ब इव विनायकः। विगतो नायको यस्य स सथोक्तः । सर्वोत्कृष्ट इति भाव. । अन्यत्र विनयति शिक्षयति इति विनायकः । तस्य सर्वविद्यागुरुतया शिक्षकत्वमुपपद्यते । कार्तिकेय इव तत्तादृशशक्तिधरः। शक्तिलम् थायुधविशेषश्च । आदिमत्स्य इव कृतमहागमोद्धारः। महागमा. उसवद्रुमाः। मह उद्धव उत्सव ' पलाशी दुर्दुमो गमः' इति चामरः । अन्यत्र महागमा महावेदाः । महासमठ इव निमग्नमहीधरावलम्बनकरः। निमग्नमहीधराः राज्यभ्रष्टराजाः । अन्यत्र महीधर' पर्वतःमन्दर इति यावन्। पुराण राह इव विपुलास्फोटनपटुतः । विपुलास्फोटनं महायुद्ध महीदारण च । नरसिंह इव आर्तभक्तप्रहाद- करुणाकरः। आर्तस्य भक्तप्रह्लादकरणानाम् अन्नसतोपदयानाम् श्राकर इत्यर्थः। अन्यत्र प्रात्मभक्तप्रह्लादकरुणाकर वामन इव त्रिभुवनारमणपरा- कमी। त्रिभुवनं गङ्गा-यमुना-सरस्वत्यात्मिका बिजलीत्यर्थ. तस्याक्रमण- मवगाहः तत्र पराक्रमी साहसी कुशल इति यावत् | अन्यत्र त्रिभुवनं त्रिजगन् । परशुराम इव अनुतणक्षत्रियवशवर्धननिष्णात.। वर्धनं पालन छेदनं च । दशरथराम इव निजगुणविरचितसुमित्रानन्दः । सुमित्राणि सुहदः । अन्यत्र सुमित्रा लक्ष्मणमाता । वलराम इव गदैकसहायः । गदा आयुधविशेषः । अन्यत्र गदो यादवभेदः । कृष्ण इव बहुप्रमदालिङ्गितः । ममदाः संतोपाः स्त्रियश्च । कसणो विश्र इति पाठेऽपि कृष्ण इवेत्येवार्थः। कुहनाघोट इव अङ्गीकृतभाण्डः । भाण्डं मूलवणिग्धनम् अश्वाभरणं च । 'स्थादाण्डमश्वाभरणेऽमन्ने मूलवणिग्धने" इत्यमरः। शिखएडचन्द्रो नाम महीमहेन्द्रः॥ यं सलु निजधीनिन्दित गृहस्पति सैन्धववारणारोहकुशलः अमलिनशीलः असण्डपृथिवीमण्डलासण्डलो भण्डीरको हेमवर्मणो- ऽपत्येन लीलावत्या धर्मदारैः सह स्थविरजनशरण्यम् अरण्यं जिगमिपु- रात्मना चिरकालगोपायिते सर्वसर्वसहामण्डलेऽमिपितवान् । दोग्यन्दो [-दोग्यहो| इति वारणवाचको निपातः।रएणं इत्यन 'लोपोऽरएये' इत्य. फारस्य लोपः । यस्य भुजप्रतापञ्चलग्नलनज्वालात्फस्त्युिद्दीनम् अम्पप्रि- लग्न तुगमेकं सुलिग सूर्यः [ Page 26 ] सूर्य इति वदन्ति मुग्धा जनाः। पहिति शब्दानुकारः। यस्य महत्यः कीर्वयः शोमन्ते महीपु हिमानीघरसजूरमहीघरदुग्धवाधि- ·. -आनन्दसुन्दरी- रूपः नभस्तले पुनः शरत्कालतारतारेशरूपैः। हिमानीधरो हिमवान खजूरमहीधरः कैलासः । सरदाल इत्यत्र 'शरदो द.' इति दकारः । छ राजनीति वक्तुमुपक्रमते । एसो उण इति । एप पुनः स्वयं बालोऽपि अ सरन् कुलक्रमागतानां घीसचिवानां धिपणाम् , अनुल्लबमानो वृद्धपुरोहि निर्दिष्टं नीतिपथं, संमानयन् बन्धुसहस्रं, मण्डयन स्निग्धमण्डलमखेदर नागरं जनम् ,अगृहन पष्ठभागाधिक्म् , अपश्यन् परकीयं स्त्रीरत्नम्, थाह नानाविधानि यज्ञशतानि, असहमानः दुर्विधदीनाक्षराणि, अहसन प वामनराजकुजबधिरान्, प्रणमन् स्थविरयोगियतिदेवता', जीर्णदेवकुलोद्वारम्, निर्मापयन प्रपामण्डपतदारशालाः कारयन्नुप यनविवाहकर्माणि, शृण्वन् पशकथ्यमानं पुरराष्ट्रमत्तान्तम् स्पशाः चाराः। युध्यमान. प्रणिधिजनै परराजकार्यरहस्यानि । ' धिगूढचारः स्यात्' इति वामनः । परिहरन् स्थलजलदुर्गेषु सुरङ्गादिकप मार्गम् । विचारयन् प्रतिक्षणं किंवदन्तीविशेषम् अस्पृशन्नन्याय्यधनम् श्रफरिसंतो इति पाठेऽप्यस्पृशनित्येवार्थः । विकलयन्मलिम्लुपय प्रहरन पिशुनलोकं, शिक्षयन् मृपावादिनं, बहु मन्यमानो दूराग धी जनम्, विस्मरन् दोपशतम्, कीर्तयन् गुणलेशमनविनामन् आर्यवच मदूपयन् बालमणितमपि मतिमार्गम् । अत एवोक्तं नीतिचिन्तामर 'युक्तियुक्तं यचो प्राचं वालादपि शुकादपि' इति । अप्रवेशयन् रहस्यगोष्ट तृतीयं जनम् । तथा चोक्तं मन्त्रसर्वस्वे पट्को भिद्यते मन्त्रः' इति । अ धिक्षिपन शिशुस्थविरललनाः द्विगुणयन् हरिविश्वनाथप्रमुसदेवमहोत यम् अच्छिन्दन महाशाखिन प्रस्तुवन्नात्मनो गुणगणं मार्जयन् धनेरि जनललागतदरिद्रत्याक्षराणि ग्रहाशयन् मृत्यसार्थ निवेशयन्नुन्मत्तवि धिनः पर्धयन् साधुप्राणिनः स्मरन् [ Page 27] पुराणराजपावनचरितानि, मुश्चन् विगीतचरिः अमुञ्चन फोलधर्म नल इव नहुप इव धर्म इव राम इव हरिश्चन्द्र ! शिपिरिव पृथुरिव मुचुकुन्द इव मुकुन्द इव मान्धातेय मनुरिय जनक ! रक्षति सर्व जनम् । मंधावारो इत्यत्र 'गृत धारः सुपि' इत्यारादेशः अलमित परं पाठ्ययन्धेन । इदं विज्ञाप्यते । हत्थी इति 1 हरवी घोर स्यन्दना योधवर्गः फोशो राष्ट्र नागरा राज्यं वयम् । एतत्सर्य ते पर धोरण्याः नूनं प्राप्त नाथ साधीनमावम् ।।७॥ एतत्सर्व राज्यं ते यधारय धीनमिति भावः ।। भलं ते एकं वचनामृतमेव, किं तेन मम कार्यम् अस्ति यनु मम मनं कवितामहाराज्यम् । एतेन राज्याच्या सर्व विद्यापे ·- 4 -संस्छवव्याख्या २ च्या च कविवायास्वावदाधिम्यं वर्णिनं भवति । क्या चोकं महरिणा 'सुकविता यद्यस्ति राज्येन किम्' इति । 'का विद्या कवितां विना' इत्या. चार्याश्चाहुः । 'विद्यारलं सरमळविता' इति मल्लिनाथोऽप्याह । अत एवोकं कविम्ल्पलाकारेण सर्व विनश्यति विहाय कवित्वमेकं कायेन साकमिति साधु विचार्यमार्याः। तस्मादनन्यमनसः मुस्तफ्लभ्या स्वभ्यासमेव कवि- वासु परं कुरुध्वम् ।।' इति दिक्॥ ननु सत्यमेव ।। चिरंजीव साध्यते । गम्यत इति यावत्। वयस्य एतावन्तं कालं कथमपि पारितम् , इदानीं पुनर्न पारयामि । तत्सलु मम मनप्ति शल्यं वर्तते । यत् सलु अस्याः प्रियो गुरु- जन' सस्ती नमिति धाच्या पुरा भणितम् ।। ययस्य धीरो भव ।। वयस्य एक तस्याः प्रतीकं वर्णयन्ती कालयापनं कुर्नः ।। किं तत्र मष्टान्नं प्राप्यते । वथैव कर्तव्यम् ।। वंऊ इति । वयं तस्याः समुकुरविम्बहनरामम् । [Pgae 28 ] नेरे घनादलीदलायते । मध्यं तेन्नलिनमृणाल- तन्तुतुन्छम् । श्रोने रतिकृतशप्jलीसमे ॥८॥ शप्पली मध्यविशेषः ।। चंपेत्र इति। घाम्पेयप्रतिकृतिहारिणी घ नासा । शेरीषी धरवि श्रियं युग भुजयोः। भ्रदण्डी ग्मरधनुर्विडम्बचण्डी कएठस्तस्या विलसति पाञ्चजन्यशोमः ॥ दंताली इति । दन्तालिन सहते कुन्दपुप्प- लक्ष्मीम् । यज्ञोजी गणपतिमोदकोपमानी । नामी वस्या मनोरमगम्मी. रान्धुपन्धुः । पादौ तस्याः स्थल शतपत्रकान्तिचोरी ॥ १० ॥ अन्धु. कूपः।। चन्यूथ इति । पन्धूकद्रुमसुमयन्धुरस्तथीप्टः । रोमालिमलयजधूमरेस्त्रि फाली । ज सुमशरफाहलीनिभे । [Page 29] ऊमस्तस्या नृपकदलीसनाचारी ॥११॥ मलयज कपणा- गरिति मायः। पानी संसी समानेति यावत् ॥ सोनाप इति । सोपान- प्रतितुलितं प्रयं वलीनाम् । श्रोणिस्तस्या मदनशम्टपक्रमनोहरा । फलि. च्छदसरला दशालय. । सरीशुकमुपपाटला नसारतस्याः॥१॥ ययस्य किं क्रियताम् । यच्चुरहा इति । अत्युप्या मे पृथुमवेदना भवन्ति निःश्वासदएडा, जिद्वा शुफा भयति सनिल लोचने तमम् अगम । कल्प. स्यूल फेवलं निमिप फण्टनाल:शिथिल,दीर्घा मोहान रोचतेजनो इन्ट तस्या वियोगे ।। १३ ।। अहो यज्ञवरपतु मनायाहरविज्ञासनिष्ट एपः। मदनायल मनोरएठा। समाश्वसिहि समाश्वसिहि ॥ रमणी इति ॥१४ा मायः आत्मा । प्राकृतसंबनसाधारपाइरोऽयं शोकः ।। मुम्न ददातु देवस्य मध्याहवेता। सानी सलु । वचं इति । तमाच्यादयति ·- - आनन्दसुन्दरी धूलिभिर्मदकलं मस्तं मुहुर्हास्तिकं पान्था झटिति चलन्ति तान्ततनवो धर्म- प्रपापालिकाम् । [ Page 30 ] मयूरो निद्राति कोटरे कलरवा गोपानसीपु स्थिवाः कीरः पञ्जरमेति भवन्ति बलवत्तृष्णाकुलाः शारिकाः॥१॥ हास्तिकं हस्ति- समूहः । (पालिकाः प्रदेशाः । पवामझमं इति पाठे प्रपामध्यममित्यर्थः।) अपि च । वक्खेण इति । वक्षसा प्रेरयन्त्यो घटं निजस्तनाहितम् । खेलन्ति सरोनीरेषु सारङ्गशिशुलोचनाः ॥ १६॥ परिहरिब इति । परिहत्य जवेन कन्चुकानि निजसिचयाश्चलवायुना कुर्वन्तः । स्तनजलशमं निमालयन्तं तरलयन्ति जनं वधूविशेषाः ||१७|| स्तनजलशमं स्तनसंजातस्वेदजलाप- नोदम् । अत्रोत्तरार्धे सिहणजलसमं यहूविसेसा सडपडअंति जणं गिहाल- अंतं. इति पाठे स्तनजलशमं वधूविशेषाः तरलयन्ति जनं निभालयन्त- मित्यर्थः । अपि च । हिरी इति । ह्रीवलितकन्धरं धुरिस्थितानां बालानां ये हिमाम्बुरसघृष्टं सहिमवालुकं चन्दनम् । गले सरभसं स्तनोपरि स्खलद्धरतं चिरं विलिप्तमुरोमण्डले सदा कुर्वन्ति धन्याः खलु ते ॥१८॥ मिवालुका कर्पूरम् ॥ क्यस्य वृश्चिक् वेदनादुःसहं विरहदहनसंदीपनाज्यं सलु घन्दिजनवर्णनम् । तस्मानास्त्यन्न विषये देवीप्रसादमन्तरेण प्रतिकारः ॥ एवं ।। कोऽत्र दौवारिकः ।। एतु एतु भट्टारकः ।। इति पदवास्यप्रमाणज्ञमहोपाध्यायभट्टनाथविरचितायाम् श्रानन्द- सुन्दरीनामसदृकव्याख्यायां द्वितीयं यवनिकान्तरम् । [३] [ Page 31 ] ही हीमाणहे इत्याश्चर्यद्योतको निपाता । किमिति परित्सामि मियसर्ख, भवत्येवं तावत् । भो षयस्य कि नु खलु लब्धवैदूर्य- खनिदरिद्र इव मुपितमणिपेटिकश्योर इव भक्षितमोदको बाल इव श्राद्धभुक्तो प्राण इव प्राप्तसंभोगा यालरएडेव हसन तुप्यसि ॥ षयस्य प्रसादिता खलु देवी ।। ननु प्रकारः कथ्यताम् ॥ गए इति । गते शय्योपान्तं मयि लघु विदूरं गतयती गते वागावा सपदि पुनः पर्यवशयनम् । स्थिते तस्मिन् यातुं यत यहिः प्रवृत्ता सरमसं फवाटव्यासक्त कठिनक्षिविभागे स्थिती ॥शा साधु स्वया प्रसादिता ।। मूर्स शृणु ॥ ववस्ततः ॥ पुणो इति। पुनमयि पुरोगते विमुममक्षसय स्थितामया गत्वा संमुखपृष्टे यस्मानजे। , ·- ७७ . रमण्याः -संस्कृतव्याख्या ३ धुतं सरमसेन वत्करतनेन तया तवः कयमरि घृतो मया सह मियैव वस्याः करः।।२किं तदा जातम् ॥ [Page 32 ] ममिद इति । भ्रमितालसाम्णविलोचनप्रभाफिर- णाल्यायतगुणवद्धानकः । अहमत्युदासमन सगिन्याम्तस्य कोपकवलीकृतः क्षणम् ॥३॥ श्रीकण्ठस्तु रमणीअोवकालीको इत्यत्र रमणीयेन कोपेन कवलीकृत इति व्याचल्यो । ततस्ततः ॥ तुज्म इति। तव प्रियास्मि न प्रियोऽसित्वं न मम यस्यां मनस्तव सनु तस्या गृहं प्रविश । इत्थं मणितं देव्या | नया किं न भणिवं तस्या गृहं पेटिकेति ।। नहि नहि ॥ तर्हि किं त्वया कृतम् ॥ वकेहि इति । वःसूतिरपने.किमस्ति कार्यम् एपोऽस्मि किंकरजन इति पदं गृहीतम् ॥४॥ अहह नूपुरचिहेन प्रियामादेन संताडित एपः 1 भो वयस्य कृतार्योऽसि ॥ कथं न कृतार्थः ।। अयोलंति इति । अवदन्तीं धृवक्रोधा स्पर्श झटिति घुतागकाम् । प्रसादयन्ति धन्याः सनु चन्दननिम्धिनीम् ।।५।। ततस्तया किं कृतम् ।। रत्तिष्टोत्तिष्टेति रक्तिपूर्वमुत्यापितः ।। अयमेय किं प्रसादः ।। णु पुनरपि । [ Page 33] किमेतद्रामायणमारतम ॥ वयस्य तदा सलु । कुणंता इति । पुर्यन्तः पूर्व मां कुवलयपनीमध्यमगतं किन्यो धारालम- नन्तरं मयि यन्त्रलरसम् । प्रददतो मोई मे मनोहरतमसां तणमयो हंग- न्ता देव्या निजरायनम निपतिताः ॥ तवस्तन. ॥ सत्तणमेव शय- नीय निजागर्मण्डितवती ॥ अहमपि । लामजय इति । लामबम- व्यजनपिच्छसमीरणः देवी स्थितः क्षणमधो भुवि पीजयन् ॥ टुंतत. स्वतः ।। सा न्याय स्तनभारवशात्कयपि मनोहरेण मां कृतवती शयने फरेण ||| अपि ततः संवृत्त. कुमुटयफ ॥ अलं मूर्ख परिहासेन ।। मो एपा उरतीयचसाधा नितु सा पुनः सुकुमाराङ्गदूपिठहरिद्रावर्णा शिलागोलस्तनी कि मुछा। मुख्य । हिण्डता नाम घणम् पालान- लाभ्रष्टेय पालकरेणुः पेटिकामुक्का । थापालमित्यत्र परोग इत्यत्र प'मालाने लनो' 'करेण्या रणो' इति लनोः रणोध स्थितिपरिचिः।। सकपम् ।। आर्यपुन अद्यैर तय मनोऽनुरूपं फरिप्यामीति देव्या भगितम् ।। मो ययस्य उपरि मुरतमिति वस्या मायः ।। [ Page 3 | मूर्व अलं मावचल्यानेन ।। जयतु मा, पपा देवी विपाई कतुं पागध्यति ॥ ययस्य शिवोऽसि नन्वेग भारमन पय पुन- ·-संस्कृतव्याख्या ३- पुत्रं लमस्व । वयस्य इदानी खलु रुक्मिणीरमण इव भाससे ॥ तथास्तु । आर्यपुत्र गम्यते मया युवयोः शय्यागृहं अलंकर्तुम् । आनन्दसुन्दरी पुनर्मुहूर्तमानं भानुमतीचतुरिकाविनोदिताार्यमन्दारकेण सहाव तिष्ठतु || मयापि तत्र गन्तव्यम् ।। किं केलिगृहालङ्कारसमयेऽपि दक्षिणा दीयते ॥ अलं परिहासैः । फलताम्बूनदाननिमित्तं तत्र मया स्यातव्यम् । [ Page 37] तस्माद् गच्छ गच्छ प्रथमं मम, द्वितीयं तव । प्रथम फलं द्वितीयं ताम्बूलम् ।। तथा ॥ आणणस्स इति । श्राननस्य सविधे विराजति भूलताः करमितस्तन्या अस्याः । संनिधानजनितं सुधांशोर्दा- नवारिपतेर्धनुरिव ॥ विराअदि इत्यत्र झलक्कइ इति पाठे प्रकाशत इत्येवार्थः । भूमश्रा इति धूवाचका निपातः । दानवारिपतिरिन्द्रः ।। अहमपि वर्णयिष्यामि ।। विलसइ इति । विलसति लोचनयुगलं यमुना- जलकान्तिचूपणे सज्जम् । मुसपङ्करहारूढं मन्मथवेलिमिलिन्दमिथुनं च ।। ११ ।। प्राकृतसंस्कृतसाधारणत्त एप श्लोकः ॥ भानुमति त्वं किं तूपणी तिष्ठसि ॥णाला इति । नालामनोज्ञत्वसारहारिणी नासा परम. स्यास्तरण्या दृश्यते । अत्यन्तस्वच्छान्तरतुण्डदर्पणी पिम्पप्रहस्थापित यष्टिकेच ॥ १२ ॥ साधु भानुमति साधु । मनोहरं ते कवित्वम् ।। अएणोएणं इति । अन्योन्यं मिलितयोहाटकमयस्यूलयोगलियोर्या लक्ष्मी- स्वां इतुं फ्लप्तकुतुको शोभेते वालास्वनी। नाभीरन्ध्रसलिलसूत्रनलिकोन्मी- लद्रोमावलीनीलोश्वाम्बुमरीगतेककतनूजम्बीरमल्लाविव ॥ १३॥ एक- फतनूजम्बोरे परस्परनग्नजम्पीरे इत्यर्थः ।। अहो अपूर्वत्यमुत्प्रेक्षायाः ॥ सत्यं महाराजवचनम् । अपूर्वत्वमेवास्य श्लोकस्याश्रमारःपूर्वा यस्य सोऽपू. यस्तमस्य श्लोकस्य वर्वत इति चमत्कारःH. [ Page 38 ] साधु साधु सर्वथा चतुरिका चतुरिकव निपुणैवेति यावत् ॥ ऊरुणो इति। ऊरु भावः कान्तायाः फन्दर्पघटकारिणा । श्रोणि- पक्रयोलयोर्दण्डी संदानिताविव ॥१४॥ घटकारी पुलालः। अरुणो इत्यादिपु 'द्विवचन बहुवचनम्' इति पहुवचनत्वम् ।। अय केनापि न मध्यं पर्णितम् ॥ मूर्स न सल्वस्या मध्यं वर्तते येन यपि भवेत् ॥ हन्त न सल्यस्या मध्य पर्वत इति निषेध एव मुरयं वर्णनम् ।। हला चतुरिके सत्य- मेय ।। हला पतुरिके सत्यमेव ।। वयोमरवयव भवतु॥योधस्तथैव भवतु॥ हना भानुमति पतस्य नेप्रगलजितम् एवमेव मवेत् । स्वं पापणीका .

·७८ -आनन्दसुन्दरी- विवाहनिमित्तम् आगच्छतीति शङ्के । भ्रमरक भवतु गच्छ त्वं द्वारदेशे ।। तथा। हला सख्यौ अपि नाम युवयोः संमतं यदेत कौतूहलं कर्तुं प्रवर्ते॥ ननु स्वप्नेऽपि नाकार्य देव्या क्रियते ॥ भर्तृदारिके सर्वथा एतत्करणीयम् । येन सतानजननमूलम् ।। अम्हो अनुकूल इव मम विधिः ॥ अम्हो इत्या- नन्दे ।। भट्टिनि एव कृते अहमपि महाराजपादयोरनराधा भविष्यामि ॥ हले हेमवति पूर्णतरम् आदिश मार्गम् ।। इत एतु भट्टिनी स्वामिनीति यावत् ॥ देवि एष महाराज. चातक इव कादम्बिनी चकोर इव चन्द्रलेखां चक्रवाक इव द्वादशात्मप्रभा तवागतिं प्रतिपालयति ॥ हला भानुमति अस्या इति भण ।। अवो कथमद्यापि ईोतिप्रणाली । प्रणाली परम्परेत्यर्थः ॥ [ Page 35 ] हला मर्तृदारिके मैवं भण । त्वमेव प्रेममाण्डं महा- राजस्य ।। साधु सत्यं भणितमनया । जयत्वार्यपुत्रः ॥ देव्याः प्रसादेन ।। स्वस्ति भवत्यै ।। आर्य पिङ्गलकायेति भण ॥ कियत्तावदस्याः कौटिल्यम् । जत्थ जत्थ इति । यत्र यत्र नयने मन्थरं श्यामलायाः प्रसरतस्तत्क्षणम् । तत्र तत्र मम मनोहरमन के पुण्डरीक्युगलं स्थितमिव ।।।। श्यामलायाः यौवनमध्यस्थायाः अभिनवतारुण्याया इत्यर्थः। सारसाण जुअलं इति पाठे सारसयोर्युगलमित्यर्थः ।। अपि च । दिट्ठीण इति । दृष्ट्योः प्रेषणेपु कर्षतीव मम बुद्धिचित्तयुगम् । तयो. प्रत्याहृतिषु मुवतीव तत्पुनारमणी l आर्यपुत्र यस्य युष्माभिर्नामान्तरेण सह वेषविशेषो दत्तस्ता ददामी. दानीम् ।। एवमपि नाम भवेत् । एष जनो देव्याः परवशः ।। आर्यपुत्र जानामि तत्सर्वम् ।। कथमद्यापि वक्रोक्तिरीतिः ॥ वयस्य सत्यं खल्विदा नीम् ॥ भो वयस्य मम न प्रत्ययो मृषावादिनः खलु निमन्त्रणं भोज- नानन्तरं सत्यं ज्ञातव्यम् । अङ्गविशेष- [ Pgae 36 ] दर्शनानन्तरं पुत्र इति सतोषः कर्तव्यः ।। अद्यापि फरमानागत. पुरोहितमाकारयितु नोदितो मन्दारक ।। इस इत उपाध्यायः । देवि त्वरस्य त्वरस्व वेलातिक्रमति ।। हल्ले हेमवति आर्यपुत्रं स्नातं धारित दुकूल भूषितं च कुरुष्व ।। महाराज पाणिना पाणिमस्याः पीडय ।। कथ- मार्यमाण्डव्येन झटिति सजीकृतो वह्निः ॥ भवति महाब्राह्मणः अहमेव एको वह्निः ॥ न तत्र संदेह. ॥ महाराज प्रज्वल पृथुलाङ्गारभरभरिते विधूमे हव्यवाहे लाजाहुतिविधिमाचर । एकसमय एव गृहिण्यास्ते च हृदययोहदयाञ्चनं निहितं कुरु । महाराजास्मिन् कलने आत्मानुगुणं ·-संस्कृतव्याख्या ३- पुत्रं लमस्व । वयस्य इदानी सलु रुक्मिणीरमण इव भाससे ॥ तथास्तु ।। आर्यपुत्र गम्यते मया युवयोः शय्यागृहं अलंर्तुम् । आनन्दसुन्दुरी पुनर्मुहूर्तमानं मानुमतीचतुरिकाविनोदिताार्यमन्दारकेण सहाव तिष्टतु ॥ मयापि तत्र गन्तव्यम् ।। किं केलिगृहालङ्कारसमयेऽपि दक्षिणा दीयते । अलं परिहासैः । फ्लताम्यूलदाननिमित्तं तत्र मया स्थातव्यम् ॥ [ Page 37] तस्माद् गच्छ गच्छ प्रथमं मम, द्वितीयं तव । प्रथम पतं द्वितीयं ताम्बूलम् ।। तथा ॥ आणणस्स इति । आननस्य सविधे विराजति मूलताः करमिवस्तन्या अस्याः । सनिधानजनितं सुधाशो- नवारिपतेर्धनुरिय || विराअदि इत्यत्र मलक्कइ इति पाठे प्रकाशव इत्येवार्थः । भूमा इति भ्रूवाचका निपातः । दामवारिपतिरिन्द्रः ।। अहमपि वर्णयिष्यामि ।। विलसइ इति । विलसति लोचनयुगलं यमुना- जलकान्तिचूपणे सञ्जम् । मुसपकाहारूढं मन्मथकेलिमिलिन्दमिथुन व।॥ ११ ॥ प्राकृतसंस्कृतसाधारणवृत्त एप श्लोकः ।। भानुमति त्वं किं तूणी विष्ठसि ।। णाला इति । नालामनोज्ञत्वसारहारिणी नासा परम- स्यास्वरुण्या दृश्यते । अत्यन्तस्वच्छान्तरतुण्डदपणी बिम्वग्रहस्थापित- यष्टिकेव ॥ १२ ॥ साघु मानुमति साधु । मनोहरं ते कवित्वम् ।। श्रएणोएणं इति। अन्योन्यं मिलितयोटिकमयस्थूलयोर्गोलियोर्या लक्ष्मी- स्तां हेतु क्लप्तस्तुको शोभेने वालास्तनौ। नाभीरन्ध्रसलिलसूत्रनलिकोन्मी- लद्रोमावलीनीलोधाम्युझरीगतैककतनूजम्मीरमल्लाविव ॥ १३॥ एक- कतनूजम्नीरे परस्परलग्नजम्बीरे इत्यर्थः । अहो अपूर्वत्यमुत्प्रेक्षायाः ॥ सत्यं महाराजवचनम् । अपूर्वत्वमेवास्य श्लोकस्य । असारःपूर्वो यस्य सोऽपू- वस्तमस्य श्लोकस्य वर्तत इति चमत्कारः। [ Page 38 ] साधु साधु सर्वथा चतुरिका चतुरिकर निपुणैवेति यावत् ॥ ऊरुणो इति। ऊरु भातः कान्तायाः कन्दर्पघटकारिणा। प्रोणि- चक्रयोद्लयोर्दण्डी संदानिताविव ||१४|| घटकारी कुलालः । अरुणो इत्यादिषु 'द्विवचने बहुवचनम्' इति बहुवचनत्वम् ॥ अथ केनापि न मध्यं पर्णितम् ।। मूर्स न सल्वस्या मध्यं वर्तते येन वर्णितं भवेत् ।। हन्त न सल्यस्या मध्यं वर्तत इति निषेध एव मुख्यं वर्णनम् ।। हला चतुरिके सत्य- मेव ।। हला चतुरिके सत्यमेव ॥ तवौष्टस्तथैव भवतु॥तवीप्टस्तथैव भवतु।। हला भानुमति एतस्य नेत्रगलजिहम् एवमेव भवेत् । त्वं वावजूप्यीका .

·आनन्दसुन्दरी तिष्ट। नेत्रगलजितमित्यत्र प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः ॥ ६ला एप खलु शृङ्गारवनवृक्षशाखासु मोचनीयो येन तत्र मृगो भवेत् । शाखामृग इति चमत्कारोक्तिः ॥ भानुमति त्वमपि मम सहधर्मचारिणी तत्रैव मोचनीया । किं अलर्क इव किमपि किमपि बुक्कसि । तव किं भगिनी नास्ति, सैव भवतु ।। ननु त्वमेव मे भगिनी भव ।। आर्य मा तथा भण भगवती महालक्ष्मीरेषा ॥ चतुरिके सत्यमेव एषा भगवती । [ Page 39 ] मूर्ख कियचिरं तावत्परिहासः ।। मङ्गलाग्निसमीप- निवासेन मम बलवदायासः तस्मादुपयनं गच्छामः । भानुमति तालवृन्त गृहाण येन श्रमपरिहारो भवेत् ।। तुए इति । स्त्रया सनाथोऽस्मि कथ- मपीदानीमित्थं सति प्रेयसि प्राणनाडि । दासेति सूक्ति मम युक्तरूपां मुक्त्वा नाथेति समीरितं किम् ॥१५॥ आर्यपुत्र जानामि ते प्रीतिम् ॥ बम्वे बिम्बाधरे गच्छामः । बम्बे आमन्त्रणे ॥ ननु शृङ्गारवनं प्राप्ताः स्मः। प्रेयसि । ददंतो इति । ददत्सौरभ्यं विविधकुसुमानां सुखकरं कुर्वन् विस्रब्धं चिकुरसिचयानां तरलनम् । किरन्छीतानि सलिलकाजालानि सुभगो जगत्प्राणो विट इव सततमालिङ्गति त्वाम् ।।१६।। महाराज अह- मिवेति भरण ॥ हला चतरिके मा परिहस ॥ अद्यैव रजन्यां सत्यं भवि- ध्यति ॥ पश्य सुन्दरि एतद्धनपवनान्दोलितश्लक्ष्णज्योनाजलनिभगालित- सूकरीदधिनिबिडपिष्टपिण्डपाण्डुरप्रफुल्लमल्लिकापुष्परलबकरथूलस्तनपल्लवा- धरसौकुमार्यनिधिललितवल्लीललनाजनप्रतानबाहा- [ Page 40] सुखावेष्टितलटहविटापिचटुविटपटलकरम्वितरत्न- कुहिमपर्यन्तमहीकं पक्कजम्बीरजम्बूफलोत्करपतनतरङ्गिततुङ्गवरतरङ्गसंघ- रिङ्गणकम्पमानपङ्करहोत्पललीलालोललोलम्बनिकुरुम्बरल्लिङ्कारमुखरिता- न्तरालं अभग्नपरस्परस्नेहवेतसगृहद्वारस्फारजवोडीयमानजग्धकुशा• धमुखविदग्धस्निग्धमुग्धमसूणमनोहरणहरिणीशिशुगणपीयमानस्फटिक वैदूर्यविमलपानीयं मानसानन्दनाभिधेयं तटाकम् ॥ गालित शोधितम् अतिनैबिड्यद्योतनार्थ सूकरीदधीत्युक्तम् । लटहा सुन्दराः। रलिझङ्कारः मधुरदोघभङ्कारः । रल्लि इति देशीयं पदम् ।। अत्र ददात दृष्टि देवी । एप कर्पूरप्रभवः सप्तपर्ण,। एषा पुनः शोणकदली । एप पुनः शोणमर्कटकूटवेपमानशासः सर्जूरशाखी । अयं ताम्बूलीचुम्बितः केरल- कमुकः । स पुनः सिन्दूरवर्णकीरलाञ्छनो जातिफलमहीमहः । एप पला- लतालिङ्गिवो लवङ्गतरुः । अयं तु पिप्पलिकाप्रियसखो रोहणः । अयं ·-संस्कृतव्यास्या- १ चन्द्रिकागौरपृथुमक्षिकासंपन्नश्याम्पेयः। रोहणश्चन्दनः । चन्दिमा इत्यत्र 'चन्द्रिकायां मः' इति मादेशः ।। भट्टिनि एप सिंहलद्वीपारण्यस्थित आम्र- वृक्षः। को विशेषः ।। भरीदारिके एकस्मिन विटपे मधुरं फलम् अन्यस्मिन् तुवरं परस्मिन्नाम्लम् अपरम्मिन् कटुकम् इवरस्मिन् लवणम् अपरत्र विकम् एष एव विशेप. ॥ आश्चर्यमाश्चर्यम् । अत्र किं घमा स्फुटिता ।। एप पनमः । अस्य मूलभूतले फलं पकं जातं तस्माद्भूमिः स्फुटिता ॥ अन किं चन्द्रकान्तपुत्तलका पाश्चालिकेति यावत्।। प्रिये चन्दनजलसूनप्रतिमा।। मो वयस्य तिलपुरुषोऽत्र तिष्ठति ॥आर्य कजलजलसूत्रप्रतिमा सलु ॥ [ Page 41 ] आर्यपुत्र कथमत्र लतागृहसमीपे उड्डीयमानजन- प्रवाहे पनससमुत्पत्तिः॥ मुग्धे ननु कुतूहलाय निनितमेतत् ।। इदं कि पवति ।। न पतति । एतस्मिन् जलसूने उदुम्बरप्रमाणं जम्बीरकं वर्तते । उम्बरमित्यत्र 'उदुम्बरे दो.प.' इति टुकारस्य लोपः ॥ प्रिये अत्र पश्य कण्ठलग्नतानमल्लिकापुष्पमाल. कात्यायनीभुजालिगितो मसिनसमु- धूलनात्यन्तपाण्डुरागो महेश्वरस्तुगमनस्य नारिङ्गस्य मूलवले शोभते ।। पंडुरंगो इति महेश्चरवाचको निपात ॥ मोश्चतुरिके दापय मम नारिङ्ग- फलानि ॥ आर्य किं दृष्टमात्रयाचकोऽसि त्वम् । भो ऋत. ऋक्ष. | अम्हो क सकस.। अत्र अन! मूर्य जलसून कक्ष. अहह ऋक्ष इतिप्रमादेन मया भणितं तस्मादेवं तावत्।। ममापि तथैवभाव ।। कोऽन्यस्वत्तो मावस.।। एतेन नारिक्लपर्णविरचितेन मर्पण एनां भार्यायप्यामि । मोश्चतुरिके सर्पः सर्पः॥ क क | तब पृष्टमध्ये ।। अम्हो सत्यमेव सर्प ॥ ननु ब्रह्मवन्धुना पश्चिचासि पर्णसर्पः सल्वेपः ।। नन्वस्येवेदं चेष्टितम् ।। आर्यपुत्र कयं तालोपरि तालः ॥ [ Page 42] नन्वतमधूकात्परं पश्य एकस्मिन्नारिकेलमहीमहन्तम्भे सप्त नारिकेला जाताः ॥ महुअादु इत्यत्र 'उदूतो मधूके' इत्युकारः॥ अम्हो विटपाइव दृश्यन्ते। आश्चर्यमाश्चर्यम् ।। श्रन सारिणीसमीपे पाएडुर- जम्वृतः ॥ सुखाय समुपस्थितः सायाह्नसमयो महाराजस्य । साप खलु ।। एसो इति । एष चन्दमयेन वासरमणि' किंचित्तमाचुम्बितो दीनः करपृन्दैदेवादस्तंगिरि गन्चति । ग्रामं कमपि नवाधिकारिजनित. त्रासाधिव्याकुलो बन्धुभिश्वकिन टिति सहितः पूर्वाधिकारी यया ॥१७॥ गच्छइ इत्यापोच्चइ इति पाठ प्राप्नोतीत्यर्थ । अपि च । चंचू इति । पन्चूलसत्कलमाग्रिममञ्जरीकं नीडं मजन्ति नम संगममण्डलानि जाया- ·दर -आनन्दसुन्दरी- वियोगविधुरा बिसिनीदले क्रोशन्ति चक्रकबजा हर्षेण हीनाः ॥१८॥ भिसिणी इत्यत्र 'विसिन्यां भः' इति भकारः । श्रीकण्ठस्तु चकवा इत्यत्र चक्रवाकव्रजा इत्यर्थमुक्त्वा 'यावदादिषु वस्य' इति वकारस्य लोप इति व्याचकार । अपि च ।गए इति । गते दिनेशे नलिनी म्लाना को वा जनस्तुष्यति मित्रहीनः । पङ्केरुहं त्यजति भृङ्गवर्गो गच्छद्भाग्यं भुवि को गणयति ॥१॥ ( Page 43] जेवं इति । जैत्रं पञ्चशरस्य रूप्यप्रतिमायन्त्रमिव कालाक्षरं मध्ये दत्तमरीचिको नभोवधूकपूरकन्दुक इव । वायुच्छिन्नदिव. च्युताम्बरगतो लोलम्बिकाचुम्बितो मन्दारस्तबक इव सुन्दरमृगश्चन्द्रः सुसं दृश्यते ॥२०॥ दिवं स्वर्गः दिवशब्दोऽपि वर्तते । तथा चोक्तं बुद्धचरिते । 'नराजते तेन विना महापुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् । इति । अपि च । संझा इति । संध्यानाट्यप्रवृत्तक्षितिघरतनुजाकान्त कान्तप्रवेक- क्षोभव्यालोलगङ्गातटतरुपतितस्थायिपुष्पालिशवाम् । ददती ताराणां पक्तिर्भजति सरभसं शर्वरी सार्वभौम न पायो भीरुलोकः परिहत्य क्षणं वर्तते प्राणनाथम् ॥२१॥ प्रवेको नामाभिनयविशेषः । तथा चोक्तं ताण्डवोल्लासदर्पणे 'चक्राकार-मिर्या सा प्रवेको विदुषां मत्तः' इति । अपि च । पहादो इति । स्नातः क्षोमविभूषणं घुसृणकं चूर्णाङ्गरागाञ्जनं पत्राली- सुमचन्दनानि धृत्वा प्रीतो नवोढाजनः । सैरन्ध्रीकथिताय नो धनमहा- मञ्जीरम ध्वनिमन्दं मनोलस्नातालंकृतपतिप्रासादमारोहति ॥२२॥ अयनं मार्गः। अपि च । दुद्देव्य इति । दुर्दैवदुर्विलसितेन प्रियः कापि दूरे प्रिया च निवमति तथापीदानीम् । शैलान्नदीपुरवनानि पथि जति सल्लंघ्याशु हृदये परस्परं तयो.॥२३॥ परस्परं ब्रजत इत्यर्थः । वयस्य शय्या- गृह सज्ज कृत्वा देवो त्वा प्रतिपालयतीति मन्ये ।। तस्माद्गच्छामः ॥ इति पदवाक्यप्रमाणज्ञमहोपाध्यायभट्टनाथविरचितायाम् आनन्द- सुन्दरीनामसट्टकव्याख्यायां तृतीयं यवनिकान्तरम् । [४] [ Page 44 ] मो वयस्य अप्राकृतमिव नाटकम् श्रगर्भनाटकमिव . षटकम् अप्सट्टककर इव सत्कविः अल्पकवनारम्भशूर इव दुष्कविः अकच्छशुद्विरिव दीक्षितः अन्यनरसंगिनीव स्थविरभार्या अतिमूर्यविभुः गत इव पण्डितः अनिशवाणीविक्रयीव उदरदत्तदृष्टिः अत्यन्तमूद इव - ·-संस्कृवव्याख्या ४.- पण्डितकुमारः अमुण्डशीव वालरण्डा राज्यकार्यपरत्वं अपहासमाजनं भवसि । मो वयस्य प्रिया गर्भिणीति गर्वितः किं न भाषसे । वयस्य रात्रिचेन परवशोऽस्मि || मोः किं तदानिवृत्तं त्वरितं मण । होरात्र्यामे- काकिनी तत्रभवती अप्येप प्रणयनिर्मरो नित्यमेवं भवेत् । अपिगुणशील: पुत्रो भवेत् । अपि न भवेदावयोर्विघटनम् । अपि मम भवेत् सुखप्रसूति- रिति प्रथमगर्भतया शोचती दौनिद्रया पूर्णमाना शय्यातले स्थिना । श्राशासनवाचका अपिशब्दाः।। शोचनमपि शोभनं भावि त्वया किमिति समावासितम् ॥ मैवं शुच इति यद्यपि शुचशोक इति घातोमीवादिकस्य नेदं रूपं तथापिशुचिर पूतीमाव इतिदेवादिकस्य ईरित्वादभिरूपं मिध्यति। घातूनामनेकार्थत्वाच प्रकृतार्थोपपत्तिः ।। किं पूर्णगर्भा तत्र मवती ॥ मया न ज्ञायते ॥ गर्म कर्तु कथं त्वया ज्ञावम् ।। किं मया कृचो गर्मः।। किं धम्पकवल्ल्या कृत ॥ मूर्स किं स्त्रिया स्री गर्मिणी भवति ॥ त्वं भणसि न भया कृतो गर्म इति तस्मात्केन कृतः ॥ देवेन ॥ क्यस्य बालरण्डाविषये किं देवं मृतं सा कस्मात् गर्भिणी न भवति ।। भऽपि निमित्तं स्खलु ।। कि- मद्गविशेषो भर्तेति भएयते ।। मूर्स अलम् असत्प्रलापेन !! वयस्य इदानी वर्तमानावस्थां कथय.तेनेराई गर्भः पूर्णो वा नवेवि निर्णयामि ।। णाही इति । नाभी गायतरा भुजी कृशशौ स्थूलोत्तलमुदरं नष्ट्रय त्रिवली गलो विसमृदुः श्रोणीयुगं तुल्लकम् । गएडयोः स्फुटचाकचिक्यलहरी लग्नी मिथ अरू मध्यं दृश्यते मांसलं स्तनयुगं तस्याश्चूचुकं मेचकम् ।।२।। उत्तलं उत्तानम् । मंसला घायणा इति पाठे मांसनो घनस्वनावित्यर्थः । मेचक श्यामम् ॥ वरमारपूर्णो गर्भः । वयस्य न जानामि पुनो वा पुत्री वा भवि. प्यति । होहिइ इत्यत्र 'घातोर्मयिष्यति हिः' इति हिप्रत्ययः॥ अहं कथयामि । वयस्य उभूयोर्मध्ये एकम् ।। परिच्छेदकरणे कस्य पाण्डित्यं त्वचः । परिच्छेदोऽयनिश्चयः॥ [ Page 46 ] भो इदानी तत्वतो भयामि विमूविं प्रसते वा मृदं घा तत्रभवती घसेइ इत्यन प्रसेघस' इति घसादेशः। विभूतिम् ॥ वरमा- पुत्रो नात्र सदेहः॥ कियो कथं त्वयाः ज्ञायते । प्रतिवर्ष मम माझणी गर्भसमये मृत्तिका सादित्वा पुत्रिका प्रसूता । एकस्मिन्नेव वर्षे विभूति भतायिस्या एक पोरकं प्रसूता ॥ वयस्य नवोदायां प्रसूतायां च नियां का पुनः पुरुषाय रोचते यत्सत्यं कथय । प्रकृत' सल्वेप प्रभः । वयस्य शृणु। अंगाई इति । अङ्गानि पिरलानि हन्त बलवद्भवतः स्वनौ लम्बिनौ । अरु .

·आनन्दसुन्दरी- शिभिलौ कशा कटितटी अोष्टोऽपि शुण्ठीकटुः । पृष्ठोदरमुलूसलो भवति यदल्लौ सगर्ती ततः नवोढा यथा रोचते न खलु तथा लोके प्रसूता वधूः ।।२।। होतीत्यत्र भवन्तीवि चार्थः। पृष्टोदरमुलूखलो भवति उलूखलसदृशं भवतीत्यर्थः । अत्र विरलाई होति इति पाठे विरलानि भवन्तीत्यर्थः । यलिअंहोति इत्यत्र पलवद्भवत इत्येवार्थो बोध्यः । एवमेव जयतु देवः । एष जितशत्रुरमात्यः संप्राप्तः ।। भ्रमरक झटिति प्रवेश्यताम् ।। तथा।। जयतु महाराजः ।। डिण्डीरक कथ्यता सुदुर्जयरिपुजयवृत्तम् ।। महाराज पारि- जातकविना तत्सर्व वृत्तं नाटकतया मथितं वर्तते। तत्प्रेक्षितप्रसादः कर्तव्यः ।। अपिनाम सर्वसजीकृतम् ॥ सज्जमेव सर्वम् ।। तस्मात्त्वर्यतां ममापि तत्प्रि- यमेव ।। नन्दरथ किं विलम्ब्यते ॥ अथेदानी गर्भनाटकमुपक्रम्यते । [ Page 47] सुहद्द इति । सुभद्रहारीतवलाङ्गदैनौकाधिरूढःसवलः सुयुक्तिः । डिएडीरकः सेवते सिन्धुदुर्ग विभएडकं मारयितुमर्णवे ॥३॥ तस्मान्मयापियोग्यसंविधानकरणाय गन्तव्यम् ॥ अम्हारिसोइति । अस्मा- दृशस्तिष्ठति कोटिशो जनः सन्जः सदा कार्यविशेषसाधने । देवः पदार्थयति तथापि मां मुहुः यो जयत्येकं हि भरे सत्प्रभुः ॥४॥ भरे सर्वराज्यनिर्वाह- रूपे भार इत्यर्थः । अमात्यराज धर्तमानेष्वपि पर सहस्रेषु कस्तव सदृशः।। सत्य भरिणतं को नु खल्वेव साहसी॥वर्तन्ते नामसाहसिनस्तथापि सिन्धु- मध्ये युद्धचिकोए. कोऽपि नास्ति । युद्धचिकीर्षुरित्यत्र आनन्दमकरन्दपि- पासुरित्यादिवत् द्वितीयेति योगात्समासः) कथं समुद्रे नौकाधिरूढोऽमात्यो धैर्यण गतः । अहो सर्वमेतत्प्रत्यक्षमिव । महाराजात एव वाचा न कथितम् । यथा निशामने कौतूहल तथा न भवति निशमने । निशामननिशमने दर्शनाकर्णने ॥ कथमत्र पूर्वस्थित तुरुष्कपत्तन न दृश्यते ॥ तखल्वेकदा सप्ताप्टतालप्रमाणाभ्यां पञ्चाशग्रामपर्यन्तस्पृष्टभूमिभ्यां द्वाभ्यां तरङ्गाभ्यां समुद्रेण विनाशितम् ।। किणो इत इत आगच्छति रलाकरः ॥ प्रतिवर्ष- मागच्छति । किंतु वर्षाकाले एकस्मिन्नेव कार्तिकमासे स्फारक्लापनोल्लोल- कल्लोलहल्लोइलगर्जन नवदशदिवसपर्यन्तं शुष्यति । हल्लोहलमाडम्बर- विशेषः ॥ इन्व समुद्रग्योच्चत्वेन शाकिनीपालय इव दृश्यन्ते भूगताः पत्तन- परम्पराः ।। हारीसेदानी पश्य पुच्छदण्डकलानिर्भारभ्रमणेन महावेगपवन- संमुखं याति नौका । पुछदण्डकला नाम नौकापश्चाद्भागवर्ती अनिलाभि- मुखगमनहेतुगनिर्मितो भ्रमणशीलो यन्त्रविशेषः ।। [ Page 48 ] तरंग इति । तरङ्गतरला तरी: करोति लोलदोलारविं ·-संजयया ४- दरम्परिरीरो मन्तवरत्वदानी हुः । कसमत परिहरपते बस ऽतिपादोगर दिरा विमाने परं न खनु विलोचनं शरति ॥२॥ इति । न गति तरी:शवान् न करटका सररिसविधे नो या शैः सनादारनगः । अनुगुरुगदितिः नेपा न वारिरि वन वनः समरश दन्द झिं वयो रिपोर्भवत् ॥६॥ सचं मदेव ॥ बम इति । पत्यावामसागरे सिन्धुदुर्ग य एकरासनां स्निग्धः । [ Page 49] अमामिःसन्नु र मारण्यः किंचिन्तया स्वस्ति युन्चे मरतु ॥॥ युद्धिस्तायः । एवेन पराक्रमापेझ्या युरोपियं लाते । तयाचौतमाचार्यः । 'रायन तु मन्दस्यं न तच्छायं पराक्रने' इति । हन्त समुद्रमध्यनं सान्प्रतं संप्रातः स्म ॥ अनात्यराज एत-सन्द्र- गतम् अद्भुत परय । एषा सनु नौका पुरो पद्धेन करसवानेन द्वीपम्ममागगर्नत्सटाइटिलांसभीपसिंहगन्धुराङ्गतुवरगन्धामणभय- क्रन्दाबद्धस्तिसहस्रगदवेगविन्यासजर्जराणि शैचालकूटानि कतिवा कर्तिबा यानि । फरपत्रं कथम् । कवित्वा छित्त्वेत्यर्थः।। अत्र कण्ठदन जानुग्नेषु पानीयेषु मौक्तिशुतो श्यन्ते । हन्तात्र जम्पालेउ लग्नापि कापि नौका समुद्रसनिलवर्धनेन स्वत एक पहिनिर्गता । श्रीकण्ठ लगा यिका दियोमा इत्यत बिगया इत्यत्र च लग्ना अपि का अपि नौकाः निर्गता इति बहुवचनतया व्याकुरुत । रामचन्द्रेण तु भस्मन्मवानुसारमेष च्यामतम् ॥ सुभद्रान पश्य एकस्मिन् भागे दशवालप्रमाणावणमाला दृश्यन्वे, अन्यस्मिन्न ताः। वरमालाउ इत्यत्र 'जसो या खियामुदोतो' इत्युकाराहारीवार पश्य शैलनि पद्यमाननदीप्रवाहपतनवेगेन सर्वतोऽपि मधुराणि समुद्रपानीयानि गृह्यन्ते कर्णधारजने.॥ पल अन्यगतमेतत् । यत् सनुपापि पापि मागे समुद्रः शाईचतुर्मामुक्तयाणवेगं प्रवहति ॥ अद्गद समुद्रः उग्रोथ इय लक्ष्यते । हन्त निसर्गेणेय भूवलयादपि समुद्र उन्नतः ।। सत्यमेय यात् सगु पुरः पुरो गच्छतामस्माकं सोपानसंवकि- न्यायेन समुद्र नमोयो पर्तते । संततिः परम्परा ।। यत्र पश्यत फेषामपि द्रोण्यः आयर्वमानेषु श्रावतेपु परभ्रम भ्रमन्त्यः सहसा मनन्ति ।। सुभद्र एष मनु मुक्तपायेयरुचिरस्माक नायिको जलगता पठिनकटकनस. दलिताः अलग्नसमीरणतया . प्रयालपाली. जलमानुपहरवाद्गृहीत्या सादति ॥ पश्य लक्ष्योगनविशारदुर्गपतगते पर मुख्याधिष्ठिते साडी. राग्ये स्वर्णनिदानयागुफागं नया जीवरमानि स्वर संपरन्ति । अत्रेय रामरावणयुद्धात्पलायितः प्रहारपतसागः फोऽपि रापसः अधापि + ·- म६ आनन्दसुन्दरी- लीनस्तिष्ठति । वालुकाः सिकताः ॥ अम्हो कथं विपुलं बाधकं संवृत्तं यत् खलु एकदैव धनघटा सिन्धुसलिलेषु पानाय श्राकाशादवतीर्णा ।। अहह पानीयः सह मेघोदरं प्रविष्टा कापि द्रोणीपरम्परा ।। कथं पानवेगात् पष्टि- योजनपर्यन्तं तालशतप्रमाणं नीरेऽत्रवटः पतितः) अडो इत्यन्न यावदादिषु वस्य' इति वकारस्य लोपः। हन्त तस्मिन्नवटे सहसैव यान्त्यो नैकाः उडुपतरण्यः पतिताः । रे रे भद्रमुखाः झटिति कबन्धेषु लोहस्थाणुक- फंदकपातनैः द्रोणीयानं कुण्ठयत । कबन्धेषु जलेषु ।। अहह अत्र मत्स्य- पुच्छच्छटाधूननैः फडिति स्फुटिता का अपि द्रोण्यः ॥ हन्त केषामपि द्रोणीपरम्परेव पातितसकलान्तरीपवृक्षण जलनिधिजलतरलत्वकारणेन अकाण्डसमुपस्थितेन अपांसुलेन महता झल्मायायुना कुत्रापि भागे नीयते कादम्पिनी ॥ ही ही उपशान्तो झञ्झायायुः । वरमादस्माकं नौका प्रेरणीया । ही हीति हपंद्योतको निपातः॥ [ Page 50 ] कथं दिशा न ज्ञायन्ते ॥ भवतु संमुखाचक्रं द्रक्ष्यामि । संमुखाचक्र नाम दिक्परिज्ञानहेतुर्यन्त्रविशेषः ।। भो उत्तरदिग्भागे धागतं प्रवहणम् ॥ ननु तत्रैव सिन्धुदुर्गः ।। बल दूरदृष्टिनलिकेन पश्य पश्य । दूरदृष्टिनलिको नाम दूरतरवर्तिवस्तुनिर्णयैकहेतुः पर्वपरिहीणो वेणुविशेष ॥ ननु पश्यामि । अमात्यराज किरातसेविते एकस्मिन् पर्वते त्रयः प्राकारा- दृश्यन्ते । तदेव तस्य दुगम् । तस्माज्झटिति द्रोणी प्रेरणीया ॥ एपा शिथिलीकृता पवनपट्टिका । एप पुनौकामुखदण्डः संभ्रम्योपरि किचित् कृष्टः । पवनपट्टिका नाम नौकातिशीघ्रगमनहेतुमहत्तरस्तिरस्करणिका विशेष । मुसदण्डो नाम पुरोभागवती नौकायाः पुरोगमनपार्श्वगमनपश्चा- दागमननिवर्तनमन्दगमनशीघ्रगमनस्तम्भनादिहेतुभ्रमणशीलो नानासूत्रः फाष्ठनिर्मितो दण्डविशेप. ॥ अमात्यराज एप दृश्यते नातिदूरे नातिसमीपे दुर्गः ॥ कथं देवसेना इवास्मान् दृष्ट्वा कैटभ इव देत्यैर्दशास्यः राक्षसैः सह सजते विभण्डकहतक ॥ हन्त आगच्छन्निव दृश्यते ॥ कह इति । कथं स्निग्धो रक्षसां सिन्धुदुर्गाहितस्थितिः । मानुपस्य कृते भीतः करं ददामि जड इव 110 [ Page 51] कथं रातमा आगताः ।। मूर्ख प्रेक्षणीयम् ।। आर्य मा भैषीः ॥ भवतु रक्षोनमन्त्रं पठिष्यामि ॥ भो भो यावदेप प्रतिस्पर्धी न प्रबलीभवति तावत् विरचिताग्नियन्त्रशतघ्नीहमरूडिण्डिममड्डुदुन्दुभि. ढक्काचरीमल्लिमल्लरीझमरहुडुकातालमहलमृदगडफडनिःसाणपटह - ·- संस्कृतव्याख्या ४ निर्घोपं दर्पणबिम्बा दर्शनीयास्तेषु आत्मप्रतिविम्बमजानन् जानन् प्रति- राक्षसवलं कदाचित् पलायनपरो भवेत् ॥ तथा कर्तव्यम् ।। अहो कयमु. त्थित एकदेव प्रनयघनघटापोरगर्जनाडम्बरगम्भीरःशब्दसंमर्दकोलाहलः।। साधु साधु अपूर्व उपायो निर्मितः 11 महाराजप्रसादः ।। अहो राक्षसयल मेतत् । शब्दकोलाहलेन सामग्रीबहुलत्वं ज्ञायते । जयपराजयो ध निर्ण- याविषयो। कदाचिढविधिदुविनासरशात् साजात्येनास्माकं राक्षसानां प्रतिराक्षसानां च यद्यकत्वं भवेत् तदा महाननर्थो भविष्यति । यावदेते राक्षसा मम स्वाधीनास्तावदेतः सह कापि गन्तव्यम् । भो भो वयस्या आगच्छत । जा इत्यत्र दा इत्यत्र प 'यावदादिषु यस्य' इति यकारस्य लोपः।। कथं नवोऽप्यत्र दृश्यते । अहो सफला जाता अमात्यराजयुक्तिः।। अहो देवं सहायं महाराजस्य मन्यामहे । [Page 52] यदाक्षसवलावलितः प्रबलो विमण्डकोऽपि पलायितः। भो जयवृत्तं निवेदयितुं महाराजसमीपं गन्तारो भवामः। नन्वनुकूल- पवननोदिताया द्रोण्या माहाम्येन झटिति प्राप्ताः स्मः पारावारवेलाम् । पोलिदाए इत्यन 'नुदेोलः' इति गोलादेशः । हन्त नीरे समुद्रो निम्न- वररवस्मात्सावधानं कोलनद्रवरपिफन्न साधनेरयवरामः ॥ भोः सर्वेऽपि यूयं निजनिजगृहं यात्वा शिशुदारान् पश्यत । श्रमेक एव महाराजपाद- संनिधानं यामि । शिशुदारानित्यत्र शिशुंश्च दारांश्चन्यर्थः ।। अहो विस्मय- प्रदमिदं संविधानम्।। वयस्य अतिसाहसं कृतममात्येन।। ननु राज्यमेवारय।। देव पुत्रस्य ।। ननु राज्यमेवारयेति मणिते देव पुत्रस्येति एप भणति । सर्वपा सरस्वती सस्या भवतु । भ्रमरक किं तत् ॥ मायविर स्पष्टं सर्व- मपि कथयनन्धानन्दपरवश एप तस्मादेव गद्दाक्षरं कथयति । गरगर- मित्यर 'गद्देस इति रेफादेशः ॥ देव पुत्रस्य जनन्या सह देवी प्रागच्छति ।। भोः स्यविर का नाम सा जननी । पुत्रस्य ।। पयस्य किं पीडयसि गच्छनु जरठः । वथा ।। { Page 53 ] जयत्वार्यपुत्र पुत्रमहोत्सवेन ॥ देवि सर्वमेवत् सदैव प्रसादः।। मम प्रियषयायस्य पुनःसंजातः । उपविशतु महाराजः ॥ देव्यु- पपिरा। अहमप्युपविशामि । देवि फयमत्रभवती पहिः संघरति ॥ सिद्धयिपदसवनीमतऐन || सिद्धविद्यदत्तवल्लीमक्षणेन एवं शरीरहट- त्वम् ।। किं स सामान्यः॥ अपि म एवं योऽत्रमघरयाः पिना पएड. वेगेनादेशादनन्तचतुर्दशीम यान्त्रि प्रेषितः ।। अथ शिम् ॥ भवति वर्षसे पतेन शिगुना ॥ कयमामन्यपोषितायां देव्यां मामामन्ययसे । कहे ·- - आनन्दसुन्दरी गतानि वर्षाणि ) वर्धता देवी पुत्रेण ॥ क्षण तापत्कौतुक करिष्यामि । प्रथम यत्र त्व गतस्तत्रैव गच्छ । वर्धता भवान् पुनमहोत्सवेन । ननु सर्वस्व देवी छत्र क पुनरहम् ॥ छत्र प्रधानमित्यर्थ ।। किमाकाशापतित एष बाल ॥ अभालशब्दो देशीयः । अहो माटमुख एप तस्माद्वहुधन्यो भवेत् । तथा चोक ज्योतिश्चक्राणवे । 'धन्यो मातृमुस सुत' इति । बहु भूय । श्रीकण्ठस्तु बहुधएणो इत्यत्र बहुधान्य इति व्याकार्षीत् । तस्याय भाष । बहुपु धान्येषु सत्सु बहूनि धनानि तेषु सत्सु कोशसमृद्धि , तस्या सत्या राज्याभिवृद्धिरिति । रामभद्रेण तु बहुधएणो इत्यत्र धनशब्दस्य सेवादित्वेन द्वित्वमङ्गीकृत्य बहुधन इति व्याचके | आर्य सत्यमेव ।। महाराज इदानीम् अनपराधाहम् ॥ [ Page 54 ] आर्यपुत्र आनन्दच द इति अस्य नामधेय कर्तव्यम् । यतो युवयोरुभयोरपि नामैकदेशघटितम् ॥ को नाम लइते देवीशासना क्षरम् ॥ आर्यपुत्र उत्सङ्गे स्थापय पुत्रकम् ।। यद्देवी आज्ञापयति ॥ सम्य इति । सर्वक्षोणीमण्डलीनाथदानी भासि स्कीत सूनुना गेहिनीभ्याम् । गगागौरीषण्मुखैहर इव भूमिलदम मन्मथैविधुरिव ॥६॥ विधुर्विष्णु ॥ पुत्तो इति । पुत्रो जातस्तव तुष्यन्ति लोका रिक्त कोश सभृत लोकगेदम् । बालमेव प्रेक्षितुमेति लाको नव्य नव्य पत्तने भवति वृत्तम् ॥१०॥ आर्यपुत्र किं ने पुनरपि प्रिय करोमि ॥ अतोऽपि किमपर प्रियम् । पश्य । एक इति । एकच्छत्रपतित्व मम त्व रुगापि तुण परम् एषा प्राणवथूरतथाग- पतिना बधुत्व बद्धम् । सिन्धुरथो विनितो विभण्डारिपुर्यशापतस सुत किं याचे गृहाण नाम भुवने यहेवि मे दुर्लभम् ॥ ११ ॥ तथाप्येतदस्तु॥ [ Page 55 ] सज्जा इति । सजा पञ्चपदु शोककरणे निन्दन्तु मा सत्कविं मिथ्यादोषगवेपणकमतयो मा भवन्तु दुष्पण्डिता । ईया- रोषकरान्तिके निजकृति वाचयतु मा सत्कवि मा बन्नन्तु नरस्तुति सुकवयो दुरुदर पोपयितुम् ।।१२।। अपि च । अथ गगा-गोरीछ मुद्देहि हरो पा इति दृष्टान्ते पूर्वमुक्तेऽपि भगय तरेण पुनराह ।। पाणंद इति । आनन्दसुदूरीगिरिभूचम्पफवल्लिनद्वजाजुरा आनन्दचन्द्रशरज शिस्त्रएडचन्द्रेश्यरश्विर जयतु ।। १३ ।। गिरिभू पार्वती। जदुना गया। शरर पएमुग्य । प्राकृतसस्कृतसाधारणगण से एप शोक ।। इति पदयाश्यप्रमाणक्षमहोपाध्यायभट्टनायविरपितायाान दमुन्दरी. नामसट्टफव्यारयाया पतुर्थ यवनिकान्तरम् ॥ संपूर्णमिद व्यारयानम् ।।

·: NOTES Page 1 : Note the initial doubling in afferti, quant and certi; many such instances are seen in this text; obviously the author has first the Sanskrit expression in mind, and then he puts it into Prakrit. T illustrates gr and of; in dramaser and yra are quite usual in prose, Hemacandra would find the latter as normal in TATI. In this context यहर, वीराइदं in verse 4 and संपदि, किरिमु in verse 21 below may also be noted. Verse 2 cf Marathi 12-496, Desi F-71. Verse 3 : Com. specifically reads 637. Page 2: The correction of TË into të shows the author's desire to use more Varathi (Mar.) or Marathi-hke words हारिस्म ci. Mar. हाकारणे. Note मणंदर ISH, Tig=qia, ferrage = fais (p 5) (Hema iv. 261). पोरcf. far. पोर or पोरगा. Against the specific grammatical tradition, more than once this text shows for after Fig. = 79 fan which is treated as one word. Normally arv=afie, so Here drew=UFEN. Note पाउट for पाहत. Page 3: Verse 5 : Falfare indicates his mastery over seven or eight languages and scripts. Verse 6 : Com. Tafinal=Hai ! After act, the Com. presumes an additional passage with a verse which may be tentatively respastructed thus:fugly. HAC FE for (or fa ) avia I TOTSIE SIRÈ ufa , ter 064 High gorica i at gratuite (or 'पहि)संह मुहं पहिल्यमयुष्मदा, दापि सम्बवंबुरासितल तुम्हहि रिट ·90 ANANDASUNDARI जह ॥ell. With चक्खिज्जत, घोडो and फुरफुरंत cf. Mar. चाखणे, घोडा and फुरफुरणे. Is there no दूर्वा grass in सिन्धुदेश, for, as the author puts, it seems something new to horses? facut's remark presumes that to compose in Prakrit was something below dignity. Page 4: We come across plenty of change of & to e in these verses (see my observations on this point in my Intro to Stdel, pp. 62 ff). Note zwart Verse 10 Com specifically presumes Ft for nat. Verse 11 Now and then the Com. proposes alternative readings Page 5 that looks like a doublet? Is guegaffar to be cxplained on the analogy of game? Note the use of Dative Etat, afuzia, yra etc. sine is abnormally Sanskritic. Femgr is a well-known fort on the Western Coast near Malvan (Dt. Ratnagiri); it was built by Shivaji and was often a scene of conflict between Marathas and Siddis The author has in mind some historcal episode from the Maratha period The term fore stands obviously for feret, a term used for Africans or Abyssinians. cf FeeIRIER etc. in Mar. Compare se, ve and dea with Mar. Ta, R. and पेटण. Page 6 : Verse 14. One is reminded of for etc piº VII 17. Com. reads fremti agreeing mth P corrected. पहु-निमा, लोन in देशी, but here मधुर according to the Com. Cf. Popular Mar. tata, Cf. The tg1, ***, tz in Mar. with us at, flew and det Verse 15 : Should we read गायो for गहणे ! जलहि गहलो TATA) art (160) Yg 8731. $ for dig!

·NOTES 91 Page 7: Verse 18: Perhaps Com. Hgi for . for en is Marathi. ace cf. Mar. 5. According to the Com. महरक perhaps says हे रायं सोयि होदे instead of जेदु महारायो। Page 8 : 781 has perhaps an additional sentence, according to Com., like this, i la sta boala. Com. has perhaps tri instead of trait in the speech of H4679. The source of the wit lies in the double meaning of du (family as well as bamboo) and a (ruin as well as house). He cf. Mar. u. Alirat cf. Mar. 777 Kannada mocci, shoes. fas creates laughter : it may be at his or other's cost. Page 9: It is a part of the sacred routine of a Brahmana that he should get up early in the morning and finish his holy rituals. fapta amusingly sets aside the routine, and thus an occassion for humour. Com. perhaps has only į for at azt said by 72. cf. Mar. wyuz, passing urine. The king's speech has some more sentences according to Com.: the jocular adjective मुष्टिमेय, used by विदूषक, reminds the king of मानन्दuri whose waist was slender enough to be held in a fist. Ie=afuu. E cf. Nar. Fü. Page 10 : Here we have a mara which extends almost up to the end of this Act. Com. has perhaps मोगुरूवं for प्रचणा सह. Terms like महल, कल्याण etc. are used specifically for wedding, especially in the South. Verse 20 : alfa, cf. grela in Mar. Alluar is more akin to Kannada pronunciation, a cf. Mar. ghola as in oruula. Note Com. on gre. Note 44 for 14, generally wr. It is the king who had given mer, ·97 ANANDASUNDARI in her male dress, a name for the and hence Farm jocularly refers to him. Page 11. Verse 22: Are we to read the winter Esta cf. Mar. 257. Page 12 . The humour lies in the reference that Reque, though a Brahmana, is addicted to flesh; and still he parades that he kills an animal only after uttering मंग्रा चस्खणे cf. Mar. चाखणे, खाइयो cf. Mat. खाटीक, afe afs cf. aviat every moment' in Mar. Page 13 • कदली is a kind of deer गोली or गौली stands for tilfat, domestic lizard, ya in Mar. The author is referring to some popular saying. मुक्खपदपुढ- HIERE, Voc., 'you who have the first claim to the title of a fool!. alia as on p 2 above In discussing the gender of weat, the Com. has the reading of T in view. कियत्ती cf Mar किती. Note एदारिक्ख or एदारिच्छ for Targ. Verse 23 : One is reminded of a galera verse superqa) lagu FE : 1 gagnaat fangeeinasi era: u'. gang = gerai. Page 14 : Verse 24 : Better paghatarai; please omit (syg#1] in the Com=9* is abnormal. थपराङ्गे मुहुरारफालयन् , cf पाट योपटीत in Mar. दाई a maid servant in Mar. मकडचेटु cf. माकडचेष्टा in Mar, ठेर cf. थेरडा in Mar, Page 15 : NENTATGUT cf. Marag in Mar, qani, fet, घडबाइ cf वटीक, तुर्क and बडबडणे in Afar. पञ्चारेहि cf. पाचारणे in Mar. ठक्कामि reminds one of थकणे in Mar. सोदह . सोरणे in Mar, Page 16 : The reading might have been even afiraler for sales as above on p. 12. fatadzamai, ·NOTES 99 or a mira: as in the com. On p. 17 : Verses 26-7 : a cf. Mar, HRU. Com. notes some alternative readings. ziag cf sia in Mar. T reads 4 1 (for eff) and is followed by Com. This doubling of the initial consonant प्पहावेण, पहायो etc. even in prose is rather abnormal Page 17 : fun at times creates humour by unusual, if not obscene, references faut faerdy etc. This is an indirect compliment by the poet, to himself. waqfa also uses similar expressions 'HET ETETHUI- अदा संविहायरस' in his मालतीमाधव VI The author repeated. ly uses cara. Verse 28 : Com us for utry and some other variants also. Very often the com. has the readings of T in view. Page 18 sin is still current in which is a n language in the opinion of WTA. Note the reading of T afat alle gå followed by Com Note Arten for मग्झरह. The गर्मनाटक ends with विदूषक's speech. [ 2 ] Page 19 : T reads faque's speech differently and it is followed by Com Note भालणं, कालणं in T. मेंगो 93: is a quit word; has it anything to do with the Mar. word 'n' meaning 'meek or submissive'? DETTE cf. Mar. tatet, As in T the Com has some additions in king's speech. That ap 15 Surrounded by fifty ladies reminds us how it was guarded by an army of girls, posted in different directions. ore cf. Mar. 0. Verse 2: Comori for Taus instead of करणं. रती and खंव. रद and air in Mar. The text of ·94 ANANDASUNDARI the commentary is more akin to that of T. Erafiat cf. ac in Marathi. Page 21 : Note the additions in विदूषक's speech in T and Com The sentence 'वनस्स, कह"अदि at furat l', put in the mouth of aftert, should be really speaking read as a part of the king's speech which follows (स्वगतम्) अहो विसेसणपरंपरा I. Moreover the king is to utter it loudly, 177, which word, therefore, should be substituted for afavart. It is a quite unlikely that प्रतिहारी should address विदूषक, as वनस्स, and further express anxiety how the time should be passed. Obviously 4. stands for 1674 and not for sfert. The original reading tussen is corrected. as an in P. Does this mean that the poet gaura (the author of the present cet ) himself was one of the characters of the main drama > The Com also omits those two speeches put in round brackets by P. Note forces's consent by EIE TE which expression seems to be the forerunner of Mar, ela eta. Verse 8 : sale is an instance how the Sanskrit form is being retained. Page 22 : Read er for her, or split the latter * Hi, if it is to be read as 74. This verse can be converted into Sanskrit without voilating metre. Note the forms you, faenla, nistat, lor, silegri in which a is changed to g. gryzi cf. Mar. alet. aleat cf, Mar. face. Page 23 In the long prose passage that follows, the poet seems to be greatly influenced by similar descriptions found in the works of पाप, पिन ·NOTES 95 and particularly of gay who is wellknown for his er, faffair4, rather abnormal. The Com. shows some differences in the text, often agreeing with those of T. FATHER=0511=40. mfal, better render once by Tiltaat. faeufefTe = Efecatafafa; below on page 25, Fal=neet4:; the Sandhi in both the cases deserves attention. Note also qaerga on page 27, and गसकपाकक on page 37. घट्टर cf. भठरा in Mar. Page 24 : Freifa fundit cf. a tenia hlava in far. स्वर्ण-सोपण, compare सोन in Mar. Note खचिदmia, because a might give some other meaning. इहप cf. Mar. बुद. Note देवण, rather an abnormal form, fou cf. f954 in Mar. The Com. bas in view most of the readings of T on this page. कंजिया, खिरकिया cf. stant and face in Mar. Page 25: JEI, compare Joc in Mar. Rather बलिदसणो. The simile तिरथमऊहो विन लोप्रबंधवो is not very happy : strugere is not the cause of sun's popularity. Note पलहाद-प्रहाद. कुछणावोटो is a mockhorse. The Com. has some additional expression in the Prakrit text in which the word ghaa must have Occurred. Note ugurl which is optionally allowed in शौरसेनी. T however has सुबो. Page 26 : The commas in the four lines (from En Tu etc.) should be put as in the Sanskrit com. T has some different readings followed in the com. Better रहस्स for इस्स. Page 27: sa here has perhaps nothing to do with start, but refers to family (2) traditions. Better read tai as in T. Verse 7: Obviously the ·98 ANANDASUNDARI Com follows T ++ 50T, IS a Sandhi. consonant Does the Com take वक् धक्नम् । Page 28 स्मर-सुमर दोण is a kind of tree bearing white flowers Note मोदुप्रमोदक (also on page 31) काहली, a kind of trumpet or quiver ? Page 29 . एव = नृप, rather abnormal खजूरीशुक seems to be a kind of parrot habitually perching on and trees The gender of Hra presents some misgiving, so better read TIER HEBI Verse 15 T and Com begin this verse differently खोजह cf Mar निजणे पार % पिंजर, Mar पिंजरा ढक्कल and खेल cf Mar ढकलणे and खेलणे सिहिण, here सिहण, stands for स्वन, and it is a देशी word तपाति cf सदपदणे in Mar विंचु cf Mar विंचू [ 3 ] Page 31 कढिल, generally कडिल meaning कटीवस्त्र, Page 32 The speech of the needs a little emendation fee for fax, then we have first two lines of वसन्ततिलका thus तुज्म पित्र म्हि ण पिभो सि तुम ए माम, मस्सि H41 TF q ata ai gafe i followed by referent serie The two concluding lines are uttered by TT below, thus making verse No 4 complete gare of gero in Mar Page 33 Verse 6 Are we to read FTUETS ? Note that the speeches of faque and IT, following Verse 7, are not found originally in P possibly because they contain a bit vulgar reference Page 34 . After a fax the Com has something more girsta zi word meaning a row of trees, here TOW, series ·NOTES 97 Page 35: Verse 9: azz, AISEE cf. Mar. 17, I. freelat or flat a row (in qui, a row or cluster of stars). Page 36 : Verse 10: The presence of rainbow near the moon is unscientific. Verse 11 : This retains its metre even when rendered into Sanskrit. Page 38 : Fruto's use of a7 is obviously obscene. Page 39 : तलवेट for तलवेंट. Both गण्ड and गेरह are used by our author. Gre cf. gik in Nar. Page 40 : The author treats , ficut etc. as one word; that alone explains the change of a to . Some of the objects or exhibits in the park are not quite clear. Page 41 : Note the Dat. sing yana. Tafts (in the foot Note 3), cf. gradi in Mar. to show, fargar cf. fuser in Mar, 841 ge=a. Page 42 : gui for ficut a channel. sina cf. in Mar. gere Dat. sing. : such usages are inherited from similar expressions in Sansknt found in plays. Presignfa. TIE Cf. zzü in Mar. Page 43 : itafahrerte is a silver plate' with mystical diagram and letters, used an amulet. Read संमा-पर-प्प for metre. Rather सम्बरी-सम्यमोम, उरचस्मिct. watch in Mar. Page 44: In the opinion of 7774, a free must contain mars, and a good poet must have written a 06, stragi 4-one who ever sells his speech. fa* combines both humour and logic. It is obvious from the alternative sentence in the mouth ·98 ANANDASUNDARI of fac at how the author himself hesitates to use an obscene reference Note the sandhi ta gazte sa, एवेत्तिण वा इत्ति. T has an additional passage with a verse, and it is commented upon by #2770 Page 47 : Here begins the second miara representing the defeat of fact. Here again an additional passage is presumed by the commentary Page 49: The long additional passage is commented upon by भट्टनाथ Read aftagem TV cf कापून in Mar Note सदो-स्वत Read समुहपापी Put a दण्ड after सचरति. Read एक्कद व घणघडा etc and further DEE E ), Read you for meg Page 50 : T97 is obviously the Mariners' Compass' and alculas the Telescope note their explanations by the Com FaFUSHT cf dū in Mar पवएपहिया the sail and णोआमुहदडो the helm पेविन 15 corrected by 0764, a Marathi word Page 51: घनश्याम is describing विभाण्डक as राक्षस This should help us to correctly understand who pray was Better put a दण्ड after दसणिज्जा Note again the सधि, एवंदव Page 52 cf 557, a boy, in Kannada. avant cf थाईल in Mar Page 53 : TTGE The reminds one of a sinilar expression in Mar i SEHARI etc R17 2747 ST NI हा मुलगा Page 64 : The verse no 12 has some personal touch of घनश्याम ·पञ्जसूई १-० अामुण्डा मे पिलपिहुशा माहादेदि रजेहि अपति धिप्रसोई थरमाए पिदुको अरपोपं मिलिदाए अचाणं कोथुम्मि भन्धि योससिदं अन्दारिसो चिर अयं प्रयपनिर्भर अहो अहिमुद्दो विही पदो मयोपणं महो समं पपपर चंगाई विरसाद मंगे, पिहुविभईल मापणस्म सविहे भयंदसुंदरी गिरि इसो अस्स सु उग्पारिमा मुंदरीहि उदारम्भूकंप ऊम्पोभंति कंताए एकदपाइतम् एसो चंदभएप कलगाम्माधिको कई सिमिदो रस्सा पंचोली दिगरिमा कुरता पुम्यं में गरदिपसे पक्षिपी २-१३ गते समोवंतं मह २-1५, चंचूलसंतकलममिगम ३-५ चपेयपदिकिदि जय जय पवाद ३-12 | अम्मयो पहुदि अपिहिरसमाए जस्सावासो साभरे छ णाहीअलगंटिन भाइ हरविमोइशी जे पंचसरस्म 1-18| जो जापादिया कि पराप पारीण या लगइ तरी १-२० रामा पाहा संदणा ३-खानामयोपपत्तय 1-12 माहीगाहधरा मुभा 1-4 यहादो खोममकिय 1-16त्तारितसरई वरंगतरला तरी 1-12 तवावलिदकंधरं तुए सपादो हि सुग्म मि हिप से सम्ये उप दतो सोरम्भ !-१० देताजी ए सहदि 1-दिहोए पेममुं 1-1रेपम्मिसिदेव २-10 ·98 ANANDASUNDARI Page 50 of faça how the author himself hesitates to use an obscene reference Note the sandhi लेण एव तेण न्य, qalaraq 21 T has an additional passage with a verse, and it is commented upon by HETTU Page 47 Here begins the second opiates representing the defeat of facsa Here again an additional passage is presumed by the commentary Page 49 The long additional passage is comme nted upon by HETTA Read THIETIAPÍTANU U cf कापून in Mar Note सदो-स्वत Read समुपाणी Put a दण्ड after सचरति Read एक्कद व घणघडा etc and further सहस व जतीश्रो. Read पाडिय for पाडिव FEETITE is obviously the 'Mariners' Compass' and aroufax the Telescope note their explanations by the Com fuit cf cemo in Mar पवणपटिया the sail and णोयामुहदडो the helm पेक्खिम 19 corrected by Eu, a Marathi word Page 51 : 9734TA is describing faults as 7 This should help us to correctly understand who Tat was Better put a दण्ड after दसपिज्जा Note again the सधि, एषद व Page 62 56 cf gol, a boy, in Kannada sea cf আৱ in Mar Page 53 , कहि गदाइ वरिसाइ remands one of a similar expression in Mar कि अम्मालादो ete मग काय श्राभालातून पदला OJAM? Page 64 : The verse no 12 has some personal touch of घनश्याम ·पज्जसूई अनुहा मे पिडुलपिहुला अछादेदि रजेहि धनपति विनोहं अरमाए पिदुको अपणोणं मिलिदाण अत्ताणं कोत्युहम्मि मन्थि योससितुं सम्हारिसो चिट अयं प्रथयनिर्मरः अहो अहिमुहो विही महो मपोषण महो सयं पपणादर अंगाई विरलाइ मंगेमुं पिहुविभईल मायणस्म सविहे मदसुदरी गिरिम् ईसो बस्सस उग्वारिमा सुंदरीहि उदारम्भूकंप ऊरूपो भति कंताए एकादत्तपइसणं एसो चंदभएण कलशाम्मोधियोल कई सिपिदो रक्खाएं रंगोजी दिवगठिया इया पुणे में गर रिसेपजिवी १-६ २-१३ | गदे समोवंतं मह २-१५ चंचूलसंतकनमग्गिम ३-५) पेप्पढिकिदि 1-18 अप उथ गधगाइ ३-12 | बम्मणो पहदि 1-1 | जनपिहिरसणाए २-1 अस्सावासो सामरे ४-1 | जणाहीयलगंठिन बाइ हेरविमोइणी जेत्त पंचसरस्म जो माणादिया कि २-६ पराणणारीण ण लगइ तरी १-२७ यामा वाहा संदणा ३-10 याज्ञामणोपयत्तण १-11 पाही गाहधरा मुभा -५ एहादो सोममलकि 1-10 तत्तारिरसरई 1-1 | तरंगतरला सरी ३-१४ | तवारशिदकंधर १-21 तुए सपाहो हि 1-12 १-२ २-५ ४-५ . तुम प्पिय दिए 1-1 से सम्वे उप ४-८ | दांतो सोरम्म 1-20/ताबी ए सइदि 1-1/ दिटोप पेमणे २-10 दुरेपधिसिदेश ·१०० पाणंदसुंदरी भारालवाहविसरोल पहुधब्मासाकम्व पणामो देवस्स परिहरिभ जवेण पचेसुप्पहुणो तिलोत्र पाश्राण जह सोगिमा पुणो मइ पुरोगदे पुत्तो जादो तुम फार गदह चक्कवान भूप्रदुमसुम पाल साडिदुमच्चुदार भमिदालसारुण मुह चदाचार रमणीविरहे रुढे लामज्जव्वजय २-२ | लीलासगरखिएण 1-4 | लुढतभसलावली 1-२५ लुल्तकुममालिन २-10 | वक्सेण ढकलतीनो वत्त से समुउर १-२२ | विलसइ लोभणजुयल सना पचसदुस्सुलोत्र ४-१० सव्वस्खोणीमहली 1-१७ / ससिअरपमरत समाएपउद्द २-३ सामारिवामिन ३-३ | सारा मृदुलाग्नका १-२४ सुदि भजइ लोअण ३-19 सुहहहारीद ३-७ | सोवाणप्पडितुलिद ·ERRATA Due to the distance between the Editor and the Press, the machine proofs could not be seen by the Editor who regrets very much, therefore, that some dots, hyphens etc. are not clearly printed in some places. Page Line Read लुलंतकुम १६ सकोतुकों ५ कइजो जे एक मात्रा २६ मुइ-देवत्रा संवुचार पिहलाहिडग्मत १८ विदुःलुलियो गंधावक्षि अय्यमंतव्यो १४ मिलिदा। १० सरोपमुपवीवं 15-17 Remove I after पाइरे and सोरही मुक्तपदपुढमाहिम १३ २३ सुदि १४ १३ फंघुईणं ६ सध्यं १५ १६ मंतिदि १६ परंदु १८ छन्चुफिनो जाइ हर 00xx urururus ·१०१ २१ २१ २३ २० २१ १८ ११ २५ 26 २६ २६ २७ ११ पाणंदसुंदरी 'गगंठंतरह महाणणे घसा पंधुनेहेत्व पदाइमा दुख विसबढण Commas as in com. सिम्मावयतो गुणलेस फन्वयघेण जेव्य, ववावलिद हिमवुरसपिट्टिय सरस दाएषारि रोमावली. एपिह एफरिस पारिएन ३० ३० ३१ ६ १२ १३ १४ १२ २२ ४२ १२ जाइ सहिदो ४२ ४ १५ एहस-नाम पडिमाजत वहू कापूर कहिदामणो एहाएटिछिद् गच्छम्ह ४३ ४३ २४ एवेत्ति ४५ प्रमपराध, मरू लवण प्रवन्धे स्वौति तथा चौकम् पेशलैस्तूलै ८ २२ १६ ५६ ६१ ६६ ·BY Dr. A. N. UPADEYE 1 Pamca sutlan of an Unknown Ancieat Writer: Prakrit Text edited with Introduction, Translation, Notes with copious Esstracts from Haribhadra's Commentary, and a Glossary. Second Ed, Revised and Enlarged, Crown pp. 96, Kolhapur 1934. 2. Prasacanasära of Kuadakunda, An authoritative work on Jaina ontologs, episteposlogy etc.: Prāknt text, the Sanskrit commentaries of Amrtacandra and Jayasena, Hindi exposition by Pande Hemarāja: Edited with an English Translation and a critical elaborate Introduction etc New Edition, Published in the Rāyachandra Jaioa Sastramālā vol. 9, Rogal 8vo pp 16+ 132+376+6+, Bombay 1935 3 Paramitma prakasa of Yozindudeva An Apabbramsa work on Jaina Mysticism: Apabhramsa text with Various R-adings, Sanskrit Tīkā of Brahmadeva and Hindi exposition of Daulatarama, al'o the critical Text of Yogasara with Hindī paraphrase. Edited with a critical Cotroduction in English New id Pablished in the Rāyachandra Jaina Šāstramāli vol 10. Royal Svo pp 12+1244-396, Bombay 1937. 4 Varatgacanta of Jatāsimhanandı A Sanskrit Paränic kávya of A D 7th century: Edited for the first time from two palm-Icaf Mes with Various Readings, a critical Introduction, Notes, etc, Published in the Mānikachandra D Jaina Granthamäla No.40, Crown pp 16+88+396, Bombay 1938 5 Kamsabaho of Rāma Pânivada A Prakrit Poem in Classical Style: Text and Châyā critically edited for the first time with Various Readings, Introduction, Translation, Notes, etc Pub. lished by Hindi Grantha Ratnākara Kāryālaya, Hirabag, Bombay 4, 1940, Crown pp 50+214. 6 Usăniruddham: A Prākrit Kavya (attributed to Räma Pånivāda ) Text with Critical Introduction, Variant Readings and Select Glossary, Published in the Journal of the University of Bombay, Vol. X, part 2, September 1941, Royal 8vo pp. 156-194 7. Tiloyapannath of Jadivasaha. An Ancient Präknit Text dealing with Jaina Cosmography, Dogmatics ctc. Authentically cdited for the first time in collaboration with Prof Hiralal Jain) with Various Readings etc. Part I, Published by Jaina Sariskeſti Samrakşaka Samgha, Sholapur 1943, Double Crown Wp 8+38+532 8. Brhat Kathakota of Harişena. A Thesaurus of 157 Tales in Sanskrit, congected with the Bhagavati Aradhanā of Sivärya: The Sanskrit Text authentically cdited for the first time, with Various Readings, with a Critical Introduction ( covering 122 pages), Notes, Index of proper Names etc.

·$ 104 . Published in the Singhi Jain Series, No 17, Bharatiya Vidyā Bhavana, Bombay 1943 Super Royal pp 8+20+123+406. 9 The Dhurtakhyana A Critical Study This is a critical essay on the Dauriaknyana (of Ha ibbadra) which is a unique satire in Ind an literature Included in A harya Jinavijayajı': edition, Bharauya Vidya Bhavana, Bombay 1944, Super Royal PP 1 54 10 Candralekha of Ridradāsa A Drama in Prākrit The Prākrit Text and Sinek it chayā authet tically edited with a Critical Introduction, Notes etc It is an important Satt ka resembling Karpūramañjari in various respects The Iotro duction presents a study of Sattaka in the back.ground of Indian theory of drama and also a crucal survey of sonne half a dozen Sattakas, most of them brought to light for the first time Printed in grareful types at the Nirnayasagara Press, Bombay Bharatiya Vidya Bhavana, Bombay 1945, Royal 8vu pp 8+66 +96 11 Lilavalı of Kutuhala (c 800 A D ) Prakrit Text and an anonymous Sanskrit commentary, crically edited with Introduction, Glossary, Notes etc It is a stylistic romantic Kavya dealing with he love story of king Sa avahana and Lilavati a princess from Ceylon Published in the Singhi Jain Series Royal O tavo pp 28+88 +384, Bombay 1949 12 Tiloyapannath of Jadivagaha As above No 7, Part II, with ladices erc latroduction Double Crown, pp 116 540, Sholapur 1951 13 Anandasundant of Ghanaśyāma A Drama in Prākrit. The P akrit Text and the Sanskrit commn of Bhaftanātha, Auib entically Edited for the fi st time, with Cruical Introduction, Notes cic Demy pp 102 Published by Moulal Banarası Days, Banaras 1955 14 Kattigeyanubpekkha of Kumāra with the Sanskrit Commentary of Subhacandra An important work dealing with Jainism in its different aspects (In Pres3 ) 15 Kudaldyamåla of Uddyotana A Didactic Campů 12 Prakrit One of the early P akrit Romances written in fluent style and containing important linguistic material (In P1089)