·शिरोमणिकतदीधित्याः अनुमितिग्रन्थः ।। तत्र सङ्गतिप्रकरणं प्रारश्यते । ॐ नमः सर्वभूतानि विष्टभ्य परितिष्ठते । अखण्डानन्दवोधाय पूर्णाप परमात्मने । -000- -0- जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थः॥ तत्र सङ्कतिप्रकरणं प्रारभ्यते । सस्मितामनसरोजमग रिङ्गमाणमतिलोलकुन्तलम् । रोचनोल्लसितमालमस्तु मे कैशवं मनसि शैशवं वपुः । प्राच्यरनुचितयिविधक्षोदै कलुपीकृतोप्यधुना । दीधितियुतमणिरेप श्रीजगदीशप्रकाशितः स्फुरतु । परमात्मने सर्वोत्कृष्टात्मने नमः । उत्कर्पश्चात्रोत्पत्तिस्थित्यादि. कर्तृत्यम् । तस्य चैकन संभयो न सहकार्यन्तरं विनेत्यत उसाम भोमिति । ब्रह्मविष्णुशिवात्मकाय नम इत्यर्थः। तथा च तत्तच्छरीर- सहफारदिकस्यापि नामाकार्यकर्तृवं नानुपपन्न मिति मायः । यद्यपि सुसाविसमवायिकारणतावच्छंदकत्येन [द्रव्यमानसं प्रति विषयवि. भया कारणतापच्छदकत्वेन या सिद्धाया मारमत्वज्ञातेरीश्वरावृत्ति- ज्यादात्मन इत्यसंगतम् नित्यस्थत्यादिव्यारमयोजकत्येन ताहराजा. तेरीश्वरवत्तियोपगमे तु गगनादावपि तज्जातिप्रसङ्गात् द्रव्यत्यमेव वा सुपादिसमवायिकारणताबछेदकं भवेदतिप्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् मत पव लाघवेनात्मत्यजातेरेवात्मपदप्रवृत्तिमिमित्ततयात्मपदगर्मा श्रुतिरेय तन्त्रात्मत्यजातिसत्त्वे प्रमाणमित्युक्तावपि म निस्तार: (शाक्यतावच्छेदकतया जातिसिद्धेरपसिद्धान्तत्वात], तथापि अत्रा. मेष कृपाचदर्थकमिस्याहुः । नमस्यताप्रयोजक रूपान्तरमप्यार सर्वति । सर्वभूतानि सर्वप्राणिनः विष्टश्य स्वस्थकर्मणि नियोज्य परिशिष्टते सर्थ: । फेचिनु भूनपद यथाभुनार्थकमेव विष्टम्भोषि संयोगविशेष न'च विमुद्वयसंयोगास्वीकारादाकाशेन समं तदा संमवावसंगतिः मन्यमत गगनस्पेश्वरानतिरेकात भत्र च स्वम.

·૨ . जागीश्या. अनुमितिग्रन्थे अध्ययनभावनाभ्या सारं निर्णीय निखिलतन्त्राणाम् । दीधितिमधिचिन्तामणि तनुते ताकिकशिगेमणिः श्रीमान् ।। परजुटनयान्निवर्तमाना मननास्वाधरसा विशुद्धवोधैः । रघुनाथकवेरपेतदोपा तिरेपा विदुपा तनोतु मोदम् ॥ न्यायमधीते सर्वस्तनुते कुतुकान्निबन्धमप्यत्र । अस्य तु किमपि रहस्यं के चन विज्ञातुमीशते मुधियः॥ मान्यान्मणम्य विहितामलिरेप भूयो- भूयो विधाय विनयं विनिवेदयामि । दृप्य वचो मम परं निपुणं विभाव्य भावावयोधपिहितो न दुनोति दोपः ।। पूर्वापरग्रन्यैकवाक्यताप्रतिपत्तये शिष्याणामधानाय च तियोगिकसयोगविरहेपिसवृत्तिसयोगानपायादित्याहु ।[ केचित्तु विष्टम्भ आरम्भकसयोग भूतपद जन्यभूतपरम जनकत्व द्वितीयार्थ तयाच जन्यसर्वभूतजनकसयोगानुकूल कृतिसमानाधिकरणतादृश सयोगोत्तरस्थैर्याश्रयतावते इत्यर्थ इति प्राहु । अखण्डौ नित्यो मानन्दयोधौ यस्य तस्मै । न च सुखत्यावच्छेदेन पुण्यजन्यतया नित्यसुखासम्भव । श्रुतिवाक्येश्यो नित्यमुखसिद्धौ सुखस्वावा- न्तरजातेरेव पुण्यजन्यतावच्छेदकत्यकल्पनात् । आनन्दाय स्वर्गा दिरूपाय बोधो यस्य तादृशो योऽखण्डो नित्यस्तस्मै इति वार्थ । अखण्डो दु खानवछिन्न थानन्दो यस्मादेतादृशो योभो यस्य तस्मै पप्ठ्यर्थस्त विषयतेत्यपि कश्चित् । [पूर्णाय स्वनिष्ठसुस खाभावगी- घरेच्छावद्भिताय] निपुण विभाध्येति। [चस्तुता] निपुणतरविभाधने सर्यमे दोषा प्रयास्यन्तीति भाव ॥ सगतिप्रदर्शनप्रतिशयोरा- न्तरस्य निराचिफीपुस्तयो प्रकृतोपयोगिता दर्शयति पूर्वेत्यादिना । अध व मगतिप्रदर्शनस्य फल मेषवाक्यताप्रतिपत्ति । प्रतिज्ञायास्तु फट शिप्यारधामम् । तयोत्तरग्रन्थप्रवृत्यनुफूलव्यापाररूपम् तत्प्र- प्रत्यनुकूळधर्तमानतिसाध्यताशानादिपर्यवसितम् । भस्ति चौतर- अन्धे पूर्यग्रन्याघमगतार्थक्त्वहतुना पूर्वप्रन्येन महैपप्रयोजनडेनुप्रति (१)'गाय प्रतिसाटाय' ·४ अय जागदीश्या अनुमिनिप्राधे स्पानुमित्यनुव्यवसायादेरनुमित्युपजीवकवेपि न सर्वा प्रत्यक्षम- मितिस्तथा (अनुमितयस्तु सर्वाः साक्षात्परम्परयावाव्याप्यादिम- स्पक्षोपजीविका पुरस्कृतश्चायमुपजीवकोकपः यद्यपि सकलमेव इति [ फलद्वारेत्यर्थः तथा च प्रत्यक्षफलोपजीयफत्वमेव सगतिः तथा च स्वाश्रयकरणपरंपरासबन्धेनानुमानगतत्वम् ] साक्षास- पन्धेन प्रत्यक्षोपजीवकत्वस्य सगतित्वलामाथै लिङ्गज्ञानकरणताधा- दिनों [मणिकारस्य] मतमवलम्ब्योक्त स्वरूपत इत्याहु. [तनालि- गस्य नित्यत्वेप्य नुमिनीत्यादिग्रन्थविरोभात) । ननूपजीयकत्व न सं- गतिः मनन्तराभिधानव्याप्यस्यैव संगतित्वात् अनुमित्युपजीवकस्य तत्साक्षात्कारस्यानुमित्रानन्तरमनिरूप्यतया यस्य प्रमायफलस्योप- जीवकं यत्प्रमाणफल तत्तनिरूपणानन्तर निरूप्यमिति व्याप्तिधिरा- दत माद्द प्रत्यक्षफलस्योति । अनुमित्यनुव्यवसायादेरियादिपदे- नानुमित्युपनीतधर्मप्रकारकप्रत्यक्सग्रह. । न सर्वेति । घट इत्यादिप्रत्यक्षस्यैवानमित्यनुपजीवकत्वादिति । तथा चोप- जीवफत्वमात्रस्यानन्तराभिमानप्राप्यत्यामायपि प्रमाणफलधिमा- जकोपाधिव्यापफायरिशिष्टमुपजीवफल तादृशामिधानव्याप्यमेति स्यादेवोपजीवकत्व सगतिरिति भाव ननु प्रमाणफल- विमासफोपाधिव्यापकत्वविशिष्टं साक्षात्कारोपजीवकत्वमनुमिताय- सिरा शान्दादिपरामर्यादप्यनुमित्युत्पत्त्यानुमिसित्तावच्छेदेन साक्षा. कारोपजीवकत्वाभावात्कुतोस्य संगतित्वमत माह अनुमितयस्त्वि- तिसाक्षादिति। तथा चोपजीवकत्व प्रयोज्यतामात्र नत्वनन्यथासि. खत्वटितमपीति माव ॥ नन्वेषमुनस्योपजीरकताविशेषस्यानन्त- रामिभानव्याप्यत्वे प्रत्यक्षोपजीवात्मादित्युपजीवकत्वमात्रस्य व्या- प्यताप्रत्यायको मूलप्रन्यो विरुद्ध इत्यत माह पुरस्कृत इति । अय प्रमाणफलविभाजफोपाधियापकावरूप उत्कपा मध्यकृतापितापर्य- विषयीरत सामान्यशब्दस्य लक्षणयाविशेषयाघवत्यादितिमा ननु परंपरोपजीरकन्यस्यापि सगतित्वे प्रमाणफलविभाजकोपाध्य धच्छिन्नोपजीयनमपि न ताहनाभिभानव्याप्यम् प्रत्यक्षप्रमितावनु. मितेस्नाशपजीयकत्यसत्येप्पमित्युत्तरतदनिरूपणात तत्कुताऽस्य (१),खनन्यपाक्षिदनियमपरितमपति' n ·५ सङ्गतिप्रकरणम्। भत्यक्षफलमुपजीवत्पदृष्टजननी समयमत्कर्तव्यतादिपरिच्छेदिका- मनुमितिम् ईश्वरप्रत्यक्षं तु न फलम् तथापि दृष्टद्वारकमिह तथा- त्वमादरणीयम् । इतरस्याविनिगम्यत्वात्। सर्व चानुमितिकरणमि- संगतित्वमित्याशङ्कते यद्यपीति । अदृष्टजननीमिति । तत्प्रयोजिका- मित्यर्थः । समयः शक्तिः । मत्कर्तव्यतादीत्यादिषदादिपसाधनत्या: देः परिग्रहः । अयं भावः कार्यमा प्रत्यदृष्टस्य हेतुतया साक्षात्कार प्रत्यपि धर्मादिक हेतुः तच्च स्वकारणीभूतं यगादिकं यागादिश्च स्वगोचरप्रवृत्ति यागादिप्रवृत्तिश्च योगादिगतेप्टसाधनत्वधियं तार- अधीश्च वेदं विनानुपपद्यमाना वेदस्थपदानां शक्तिग्रहमपक्षते इद पद- मत्र शक्तमसति वृत्त्यन्तरे वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वादित्यायनुमिति- रूपराक्तिलाई चिना वेदवाक्यादर्थावगमासंभवात पवं प्रवृत्तिजनिका यागो मत्कृतिसाध्य इत्यादिधीरपि मानुमानिक्येव मदन्तायेण विधेः यत्यभावादिति । इदं तु चिन्त्यते यत्र शत्यादिघटकप्रत्येकपदार्थोप. स्थित्या मनसैच शक्तमत्कर्तव्यत्यादेर्या ग्रहात्मवृत्तिस्तत्रत्याहटजन्य- प्रत्यक्षव्यक्तेरेयामित्यनुपजीवकत्यात्सफलमेवेत्याद्यायुक्तमिति किंच यत्तदन्तीवेण सामान्यव्याप्ती व्यभिचारेपि अनुमित्तिनिष्टप्रत्यक्षोप. जीवफरवस्य ताठूप्यण प्रत्यक्षानन्तराभिधानन्यायायादेव तत्र संग- तिलक्षणसम्गवात्साक्षात्कारादायमित्युपजीवकरय हेतोयभिचारप्र- दर्शनानौचित्यादिति दिक। ननु प्रत्यक्षफलमात्रस्यानुमित्युपजीयक- स्वेपि तद्तमनुमित्युपजीवकत्व न प्रमाण फलविभाजकमर्मव्यापक प्रमाणफलविभाजकस्य साक्षात्कारत्वस्य नित्यशानेपि सत्त्वादत माह ईश्वरेति। तथा च जान्यसाक्षात्कारत्वं फलविमाजकं न तु साक्षात्का. रत्वमा नित्येऽतिप्रसक्तत्यात्तद्व्यापकत्वविशिष्टमनुमित्युपजीवकत्वं घ्र नानुमित्यनन्तराभिधानव्याप्यमिति व्यभिचारस्तदयश एबोते साधारति। इष्टद्वारकत्वम् तन्मानद्वारकत्वम् अदृष्टाद्वारकत्वपर्य- घसितमातेनाद्वारकस्यापि प्रवृत्यादिरूपदृष्टद्वारकतया नोक्तदोषः। तथा प्रमाणफलविभाजकोपाध्ययन्छिन्नमुपजीवकरयम् । एतरस्य उक्तधर्मानच्छिन्नोपजीवक्तामानस्य । अविनिगश्यत्वात् मनन्तरा. मिधानरूपं यत्साध्यं तद्वत्येव घर्तते म तु तदभाषथतीति पिनिगम- नाया मविषयस्यात् व्यभिचारित्वादिति याचात् ॥ यत्तमाएं यस्यो- .

·जागीश्याः मनुमितिग्रन्थे न्द्रियापेक्षोत्पत्तिकम् । अनुमिति भावयतोऽपीश्वरज्ञानस्य तत्कर- णतानिवाहिकप्रत्यासत्तिविरहेणातयात् । सर्व पुनरिन्द्रियं नानु- मानाधीनजन्म। मनःश्रवणयोरजन्यत्याद । दृष्टद्वारा वा तत्त्वमाद- रणीयम्। न चोत्पत्तिमदपीन्द्रियं दृष्टद्वारकमनुमानमपेक्षते । अ. - पजीवकं तत्तदनन्तरनिरूप्यमिति व्याप्तेरनुमानोत्तरानिरूपिते प्रत्यक्ष प्रमाणे व्यभिचारात स्वरूपत उपजीवकतापिप्रमाफरणतावच्छेदको पाध्यच्छिन्नैवान माह्या इत्याशयेनाह सर्वमिति । व्याप्तिबुद्धीनामेवा- नुमानत्वात्तासां च सर्वसामेव मनःस्वरूपप्रत्यक्षप्रमाणाधीनत्वादिति मायः ॥ अथानुमितिप्रमाकरणतावच्छेदकं व्याप्तिज्ञानत्वं तदध. छिन्न च न प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवकं व्याप्तिहानत्वस्येश्वरबुद्धा- वपि वृत्तरिति प्रकृतासिद्धिरत आह् अनुमितिमित्यादि । भावयतो जनयतः । तत्करणतेति । अनुमितिकरणताया निर्वाहिका घटिका या प्रत्यासत्तिः संवन्धो जन्यत्ववैशिष्टयरूपस्तद्विरहेणातत्त्वाद- नुमित्य करणत्वादित्यर्थः व्याप्तिज्ञानत्वं नानुमितिकरण- तावच्छेदकम् तथा सति तद्वतो नित्यज्ञानस्य स्वरुपयोग्यतया ततोऽमित्यात्मकफलावश्यभावापत्तेः कि तु जन्यत्वविशिष्टं व्याप्तिानत्वम् तदवच्छिन्नं च भवत्येव प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवक- मतो नासिद्धिरिति भावः । अनुमानत्यावच्छेदेन प्रत्यक्षो- पजीवकत्वं सम्पाय प्रत्यक्षत्यावच्छेदेनानुमानोपजीवकत्वस्य व्यत्ति- रेकमाह सर्व पुनरिति ॥ ननु व्याप्तिज्ञानत्वमेवानुमितिकरणतावच्छे- दकम नित्यस्य स्वरूपयोग्यत्वे इत्यादिव्याप्तरप्रयोजकत्वात् प्रयोजक- स्थेचा समवायिकारणस्थलीयत्वात्तत्रैव प्राच्यस्ताराव्यासे सर्वत्रो- दाक्तित्वात् [तथा च हेत्यमिद्धिरत] आह इष्टद्वारेति । एमात्रद्वारे- त्यर्थः । तथा चाइएमद्वारी कृत्य यत्प्रमाणं यदुपजीयकं तत्तदनन्तर- निरून्यमित्येव व्याप्ति: न तु प्रमाणतावच्छरकोपाध्यवच्छिन्नत्व- मपि निवेश्यमिति भावः ॥ निरुक्तमनुमानोपजीवकत्वं न प्रत्यक्षेऽस्ति यतो व्यभिचार स्यादित्याह न चेति । अपिना नित्यन्द्रियं सुतरां नानुमानमपेक्षत इति सूचित्तम् । अथाहटमवारीकृत्य यत्प्रमाणं पदुपजीयक तत्तदनन्तरनिरूप्यामित्यपिन व्याप्तिः यत्र चक्षुर्घषणा- प्रसविशेषपानावा पूर्यचक्षुनांगानन्तरं चक्षुरन्तरोत्पादस्ताहाबार- ·७ सङ्गतिप्रकरणम् । योपजीन्यं निरूप्यैवोपनीवकं निरूप्यमिति न नियमः कचित्कार्य निरूप्यापि कारणनिरूपणाद। किं चातः। न हि मङ्गतिरनन्तरा- भिधानव्याया। आनन्तर्या(अनन्तरा)भिधानप्रयोजकजिज्ञासाज- नकज्ञानविपयो ह्यर्थः संगतिः । जायते च कार्ये कारणे वा ज्ञाते कस्य घर्पणरसपानादिप्रयोजफतद्गतेष्टसाधनत्यायनुमानस्योपजी- यफे अनुमानानन्तरानिरुपिते च घर्पणजन्यचरमचक्षुपि रसपानाधी- नप्रकृएचक्षुपि च व्यभिचारात न चानोपजीयकत्वं जन्यतारूपमेव घर कमुक्तस्यले तु वक्षुपोऽनुमानप्रयोज्यत्यमेवैत्यदोपः तथा सति गहष्टा- द्वारकत्यविशेपणयथ्यांपत्तरित्याशयेन शकते प्रति । उपजीवकाम- ति । अष्टमद्वारीकृत्येत्यादिः। एवं कार्यमित्यत्रापि कचिदिति । यत्री- तप्रणाल्या चक्षुरन्तरोत्पादस्तत्रत्यं कार्यमित्यर्थः ॥ प्राध्यैरनन्तरा- भिधानव्याप्यस्यैव सङ्गतिलमिष्टमतस्तन्मतमनुसृत्यैव प्रान प्रपश्चि- तम् वस्तुतस्ताहशनियमाभावेपि न क्षतिः प्रत्यक्षोपजीवकत्यादित्यत्र च पञ्चमी न हेतुतायाम किं तु ज्ञानप्रयोज्यतायाम सुगात्मवर्तत इत्यादी तथा व्युत्पत्चरित्याशयेन परिहरति कि चात इत्यादि । मान- न्तराभिधानव्याप्यस्यैव संगतिपदार्थत्वे तदोपतादवस्थ्यमतोऽन्य- थैव सङ्गतिपदार्थ निक्ति मनन्तति । तदभिधानानन्तरे तदभिधा- नस्य प्रयोजिका या जिज्ञासा तजनकशानविपयो योर्यः स तस्य तत्र सङ्गतिरित्यर्थः । अथ च प्रत्यक्षं कस्यचित्कारणमिति शानोतरं प्रत्यक्षकार्यत्वेन सामान्यतः प्रत्यक्षकार्य]ज्ञान ततः सामान्य- प्रकारेण ज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारकजिज्ञासाजनकत्याद्विशेषतः प्रत्यक्षकार्यशान मवश्चितीच्छा ग्रियाणाम् सैव च किमस्य कार्यमित्याकारा ततश्च विशेषतः प्रत्यक्षकार्यज्ञानस्येष्टस्य साध- नतया अनुमादिरूपप्रत्यक्षकार्ययोधकानां वाक्यानां ज्ञानात् तप्प्रेच्छा ताशवाक्यस्य साधनताशानात् [कण्ठाभिघाते इच्छा तत इष्टस्य कण्ठाभिघातस्य साधनताशानात्कण्ठक्रिया. यामिच्छा तत.] कण्ठक्रियायां गुरोः प्रवृत्तिस्ततस्तु फण्ठ- फ्रियया तदभिघातादिक्रमेण प्रत्यक्षकार्यारमफानुमानयोधफवाश्य- स्यानन्तराभिधानरूपस्य निष्पत्तिरिति प्रत्यक्षानन्तरमनुमानाभिधा- नस्य परम्परया प्रयोजिकायाः किं प्रत्यक्षकार्यमित्याकारफजिशा- (१) 'स' निरूपिते वण्डचभुपिर तत इएस्य ·जागवीश्या अनुमितिप्रन्थे न्द्रियापेक्षोत्पत्तिकम् । अनुमिति भावयतोऽपीश्वरज्ञानस्य तस्कर- णतानिवाहिकप्रत्यासत्तिविरहेणातचात् । सर्वं पुनरिन्द्रिय नानु- मानाधीनजन्म । मनःश्रवणयोरजन्यत्वात् । दृष्टद्वारा वा तवमाद- रणीयम्। न चोत्पत्तिमदपीन्द्रियं दृष्टद्वारकमनुमानमपेक्षते । अ भाव पजीवक तत्तदनन्तरनिरूप्यमिति व्याप्तेरनुमानोत्तरानिरूपिते प्रत्यक्ष प्रमाणे व्यभिचारात् स्वरूपन उपजीवकतापिप्रमाकरणतावच्छेदका- पाध्याच्छिन्नयात्र ग्राह्या इत्याशयेनाह सर्वमिति । व्याप्तिसुद्धीनामेया- नुमानत्वात्तासाच सर्वसामेव मन स्वरूपप्रत्यक्षप्रमाणाधीनत्वादिति ॥ अथानुमितिप्रमाकरणतावच्छेदक व्याप्तिज्ञानत्व तदव- च्छिन्न च न प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवक व्याप्तिशानत्वस्येश्वरयुद्धा. बपि वृत्तरिति प्रकृतासिद्धिरत आह अनुमितिमित्यादि । भावयतो जनयत । तत्करणतेति । अनुमितिकरणताया निर्वाहिका घटिका या प्रत्यासत्ति सवन्धो जन्यत्ववैशिष्टयरूपस्तद्विरहेणातत्त्वाद नुमित्य करणत्वादित्यर्थ व्याक्तिज्ञानत्व नानुमितिकरण तावच्छेदकम तथा सति तद्वतो नित्यज्ञानस्य स्वरूपयोग्यतया ततोऽनुमित्यात्मकफलावश्यभावापत्ते जन्यावविशिष्ट व्याप्तिज्ञानत्यम् तदवच्छिन्न च भवत्येव प्रत्यक्षप्रमाणोपजीवक- मतो नासिद्धिरिति भाव । अनुमानत्यावच्छेदेन प्रत्यक्षो- पजीवकत्व सम्पाध प्रत्यक्षत्वावर देनानुमानोपजीवकत्वस्य व्यति रकमाह सर्व पुनरिति ॥ ननु व्याप्तिज्ञानमेवानुमितिकरणतावच्छे दकम् नित्यस्य स्तरूपयाग्यले इत्यादिव्याप्तेरप्रयोजकत्वात् प्रयोजक वेधा समवायिकारणस्थलीयत्वात्तत्रैव प्राच्यस्ताराव्याप्त सर्वत्रो द्भावितत्वात् [तथा च हेत्वमिद्धिरत] आह इटद्वारेति । एमाद्वार- स्यर्थ । तथा चाहएमद्वारीकृत्य यत्प्रमाण यदुपजीयक तत्तदनन्तर रुप्यमित्ये। व्याप्ति न तु प्रमाणनारच्छरकोपाध्यच्छिन्नत्व मपि निवेश्यमिति भाव ॥ निरुत्त मनुमानोपजीयकस्य न प्रत्यक्षेऽस्ति यतो व्यभिचार स्यादित्याहन चेति । अपिना नित्येन्द्रिय सुतरां नानुमानमपेक्षत इति सूचितम् । अयादृष्टमद्वारीत्य यत्प्रमाण पशुपजीयक तत्तदनन्तरनिरूप्यमित्यपिन व्याप्ति यत्र चक्षुर्घर्षणा- द्रसपिशषपानावा पूर्वचक्षुनाथानन्तर चक्षुरन्तरोत्पादस्तत्राहयाद्वार- ·सङ्गतिप्रकरणम् । थोपजीव्य निरूप्यैगोपजीवक निरूप्यमिति न नियमः कचित्कार्य निरूप्यापि कारणनिरूपणात्। किं चातः। न हि सङ्गतिरनन्तरा भिधानव्याया। आनन्तर्या(अनन्तरा)भिधानप्रयोजकजिज्ञासाज- नाज्ञानविपयो ह्यर्थः सगतिः । जायते च कार्ये कारणे वा ज्ञाते फस्य घर्पणरसपानादिप्रयोजफतद्गनेटसाधनत्याधनुमानस्योपजी वफे अनुमानानन्तरानिरुपिते च घर्षणजन्यचरमचक्षुपि रसपानाधी नप्रष्टचक्षुपिच व्यभिचारात् न चात्रोपजीयकत्व जन्यतारूपमेव घट कमुक्तस्थले तु चक्षुषोऽनुमानप्रयोज्यत्वमेयेत्यदोष तथा सति गटा- द्वारपत्ययिशपर्णवैयध्यापत्तरित्याशयेन शङ्कते भयेति । उपजीवमि- ति । अदृण्मद्वारीकृत्येत्यादि । एच फायमित्यत्रापि कचिदिति । यत्री- तपणाल्या चक्षुरन्तरोत्पादस्तप्रत्य कार्यमित्यर्थ ॥ प्राच्यैरनन्तरा- भिधातव्याप्यस्यैव मनतिरमिष्टमतस्तन्मतमनुसृत्यैव प्राण प्रपश्चि- तम् पस्तुतस्तादृशनियमामावपि न क्षति प्रत्यक्षोपजीवकरयादित्यत्र च पञ्चमी न हेतुतायाम फि तु ज्ञानप्रयोज्यतायाम् सुपात्प्रयर्तत इत्यादी तया व्युत्पत्तरित्याशयेन परिहरति किं चात इत्यादि । मन न्तराभिधानल्याप्यस्यैघ सगतिपदापत्ये तदोपतादयस्थ्यमतोऽन्य- धेय सङ्गतिपदार्थ निपत्ति मनन्तति । तदभिधानानन्तर तदभिधा नम्य प्रयोजिका या निशासा तजनकज्ञानविपयो योर्य स तस्य तत्र सङ्गतिरित्यर्थ । मन्त्र च प्रत्यक्ष कस्यचिरफारणमिति शानात्तर प्रत्यक्षकार्य[त्वा सामान्यन प्रत्यक्षकार्य]ज्ञान तत प्रकारण ज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारफजिज्ञासाजनकत्यादिशेपत प्रत्यक्षपार्यशान भवत्यितीच्या शिष्याणाम सैय च किमस्य पार्यमित्याफारा ततम्य विशपत प्रत्यक्षपायज्ञानस्येष्टस्य साध नतया अनुमादिरूपप्रत्यक्षपार्ययाधाना याश्याना शानात तपच्छा एम्य ताररायाफ्यस्य साधनताशानात् [फण्टाभिघाते इच्छा तत एस्य पण्ठाभिघातस्य साधनतामानावण्टनिया यामिछा तत] पण्ठप्रियायां गुरो प्रवृत्तिस्ततस्तु फण्ठ प्रिपया तदभिघातादिप्रमेण प्रत्यक्षकार्यात्मपानुमानयोधफयाक्य स्थान तराभिमानरूपस्य निप्पत्तिरिति प्रत्यक्षानन्तरमनुमानाभिधा- मस्य पपरपा प्रयोजिषाया कि प्रत्यक्षार्थमिस्याकारपजिला (१) निपिने मायपि। सामान्य- ·जागदोश्याः अनुमितिमन्ये साया जनकं यत्प्रत्यक्षकार्यशानमिष्टसाभनमित्याकारकं ज्ञानं तस्य विषयः प्रत्यक्षकार्यत्यमिति तत्र लक्षणसमन्वयः। जिज्ञासाजनक- छानविषयत्यमानस्य घटादायतिप्रसक्तत्वेन प्रयोजकान्तं जिज्ञासा- विशेषणम् । प्रत्यक्षानन्तरमनुमानस्याभिधानप्रयोजिका प्रत्यक्षका. याभिधानेच्छापीति तफज्ञानस्य विपये प्रत्यक्षकार्याभिधाना- दायतिव्याप्तिरतो जिज्ञासानुसरणम् । प्रत्यत्तकार्यशानस्य यत्फलं सुखादि तद्गोचरज्ञानस्यापि ताशजिज्ञासाप्रयोजकत्वात्तद्विपये सुखादायतिव्याप्तिरतस्तादृशजिज्ञासायाः प्रयोजकत्वमुपेक्ष्य जनक- त्यमुक्तम् फलेच्छयैयान्यथासिद्धस्य फलज्ञानस्थोपायेच्छां प्रत्यहेतु. स्वात् ताशजिज्ञासाजनिकायाः फलेच्छाया विपये फलादी तथा- प्यतिव्याप्तिप्रसङ्गोतो शानपदम् । यत्र फ्रमेण दण्डचक्रयोनिरूपयो। त्तरं किं दण्डस्य कार्यमिति जिज्ञासया घटो निरूपितस्तत्र दण्डकार्यस्थ मपि घटे चकस्य सङ्गतिः स्यात्तस्य चक्राभिधानानन्तरं घटामिधा- नप्रयोजकाजशासाजनकज्ञानविषयत्वादत उक्तम् अर्थ इति । तज्ज्ञान- जन्यविशेष्यफययार्थस्मृतिप्रकारतापन्न इति तदर्थः । तथाचोक्त. स्थले दण्डाननैव दण्डकार्यत्वप्रकारेण घट.स्मारितो न तु चक्राने- नेति नातिव्याप्तिः । एवंव यत्र चक्रज्ञानोत्तरमेव दण्डकार्यत्व:- फारेण घटं स्मृत्वा तस्य निरूपणं तत्र दण्डकार्यत्यमपि घरे चक्रस्य प्रसद्गरूपा सद्भतिर्भवत्येव । न च यथार्थपदचैयर्य: । यत्र दण्डकार्य किमिति जिज्ञासया भ्रमवशेन दण्डोत्तरं गगनादिक निरूपितं तत्र गगनादौ दण्डकार्यत्वस्य सङ्गतिवापत्तेः । नचैयं यत्र प्रथमत एव घटयोधेच्छया घटस्य निरूण तत्र कस्यापि सङ्गतिघंटे न स्थादिति वाच्यम् । एत्वात् । तदनन्तरनिरूणत्यस्यैव तत्सङ्गति. नियनत्येन निरूपणमानस्य सत्यनियतत्वात् । यद्यपि चैयमपि प्रत्यक्षकार्यशानमिएमाधनमित्येव बोधस्पैच प्रत्यक्षकार्य किमिति जिज्ञासायाः फारणस्याद्विषये [शाने] शानवादाविरसायनवादी चातिध्याप्तिः तथापि यद्धमविशिष्टविषयकशानधर्मिकष्टसाधनता- शानरवेन नदनन्तरं तदभिधानप्रयोजकीजज्ञासां प्रति जनकत्वं ताशो धर्मस्तस्य तत्र सङ्गतिरिति वियक्षितम् । अत्र च तदनन्तर तदभिमान प्रति राष्ट्रप्रेश जिशासाया: प्रयोजकत्वं तद्रूपार्याच्छ- न्नायताप्रतियोगिफमैप ताजिशासाजनकत्वं वक्तव्यम् तेन यत्र ·सङ्गतिप्रकरणम। कारणत्वस्य कार्यत्वस्य वा ज्ञानाकिमस्य कार्य कारणं वेति को घटः किं च द्रध्यमिति समूहालम्बन जिज्ञासया भीलो घट इत्ये. माभिधानं तत्र न द्रव्यत्वेतिव्याप्तिः । नीलो घट इत्यभिधानं प्रति का घर इत्यादि जिज्ञासात्वेनैव प्रयोजकतया तदवच्छिन्नं प्रति द्रष्यस्यविशिरविषयकज्ञानधामकेटमाधनताज्ञानत्वेनाहेतुत्वात् । न घ यर्मविशिएविपयकशानच्छात्वेन जिज्ञासाया अनन्तराभि- धानप्रयोजकत्वं तस्वमित्यय सम्यक् जनकज्ञानविषयत्वादिप्रये. शो व्ययं इति पाध्यम । तस्य लक्षणान्तरत्येपि यथासंनिवेशे घेय- यविरहात । अत एव तदनन्तराभिधेयवृत्तित्वे सति तज्ज्ञानजन्य- स्मृति प्रकारतापत्रमित्येव सम्यगित्यपि समाहितम् । [नव्यास्तु अन. तराभिधानेत्याः स्यावधीद्वारा अनन्तरामिधानस्य प्रयोजिका नियत्या या जिज्ञासा प्रत्यक्षकार्य फिमित्याफारा तस्या जनकं विषविधया जनकतापच्छेत्रके यज्ज्ञानं तस्य विपयो विषयता- घच्छेत्रका प्रत्यक्ष कार्यत्वमित्यर्थ इति वदन्ति । ] यनु कार्यत्वाद्यन्य- तमत्वं सङ्गतित्वमिति तन्न । तदनन्तरमनिरूपितेपि तत्कायवादे सङ्गतिवापत्तः । प्रमयनिरूपणोत्तर प्रमेयपरिकमिति जिज्ञासया यत्र प्रमयधानिरूपितस्तन प्रमेयस्वरूपायां प्रसन्नसङ्गतावच्याप्तः। प्रमेयमेदाप्रसिद्धया तदन्यतमत्वस्य दुर्घचत्वादिति ध्येयम् । सङ्गतिः पहिधा । तदुक्तममियुक्कैः सप्रसङ्ग उपोद्धातो हेतुताधसरस्तथा । निर्धाहकककार्यत्वे पोढा सङ्गतिरिप्यते' इति । तन्त्र निर्दियोपपाद- परवमुपोदातः । चिन्ता प्रकृतसिर यर्थामुपोद्घातं विदुर्बुधाः' इति प्राचीनगायायामपि चिन्तापदं कृदभिहिती भाषः [द्रव्ययत्प्रकाशते] इति न्यायेन चिन्तनीय परम्।तथा च तस्था अॉपिप्रकृतसिद्धथुपपा. पफतया चिन्तनीयत्यम् प्ररुतमिद्धयुपपादकत्य[पर्यवसन]मेवार्थः। हेतुत्यं फारणश्यम् । अवसरोऽनन्तरवक्तव्यत्यम् । मनन्तरोहियत्व सपेत्ति न्यायभास्करकृतः । नियांदकं कारणतानिवाहकं कायंत्वमिति घायत् । एफकार्यत्व एकं कार्य ययोरिति व्युत्पत्या एककार्य कारित्वम् । प्रसनत्यं नु सङ्गतित्ये सत्युपोद्धातादिभिन्नत्यस्। स्मृत- श्योपेक्षानईत्यं प्रसङ्ग रति प्रवादोषि स्मृतत्वमनन्तराभिधानप्रयो- अजिशासाजनकस्मृतिविषपत्यम् उपेक्षामहत्त्वं व प्रसरलक्षणे ·जागीश्याः अनुमितिनन्धे जिज्ञासा। अतस्तयोयोरेव सङ्गतित्वम् । इत्थं चोपजीवकतायास्तु- स्पत्वेपिन क्षतिरिति मन्तव्यम् । लघवायात्रैवोपमानस्य संगात दर्शयनि बहुवादीति। मुमसिद्धतया निरसनीयाल्पवादिविमति- पत्तिकत्वेन मुमतिपदतया चानुमाने एव प्रथमं व्युत्पित्सो- जिज्ञासा । नोपमाने। अप्रसिद्धवाद । निरसनीयबहुवादिविपति- उपेक्षाहीं ये उपोद्घातादयस्तदन्यत्यम्। तेन नतोपि प्रागुक्तस्यैवार्थस्य लाम इति संक्षेपः कारणवस्य कार्यस्वस्य यति । पयर्थःप्रकारि- स्वम् । तथा च कार्ये शाते कारणत्वप्रकारेण कारणस्य शाना. किमस्य कारणमिति जिज्ञासा फारणे च शाते कार्यत्यप्रकारेण कार्यस्य ज्ञानाकिमस्य कार्यामिति जिज्ञासेत्यन्धयः । कार्यकारण- शानयोस्तु कारणकार्यज्ञानजनकत्वमेकसम्बन्धिज्ञानस्यापरसम्ब. धिस्मारकतयेति भावः । जिज्ञासेति । तदुत्तरं च कार्यादिभीजन- फवारपेच्छादिक्रमेण कार्याद्यभिधानमिति शेषः । इत्थं चेनि । सङ्ग- तेरनन्तराभिधानन्याप्यत्वाघटितत्वे चेत्यर्थः। तुल्यत्वेपीति । तथा च व्याप्यतारक्षार्थ प्रागुक्त उक्तों नादरणीयः। प्रत्यक्षोपजीवकत्वादिति पञ्चमी तु तज्ज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यतायाम् न तु हेतुतायामिति भायः ॥ लायचायति । सङ्गतिप्रदर्शनस्य यत्फलमेकवाक्यतानुमान तल्लाघयायेत्यर्थः । अनुमानोपमाने पक्षीकृत्य समूहालम्बनकवा. क्वतासायकानुमित्यपेक्षयोपमानधर्मिकवाक्यतानुमित्यन्तरकल्प- मायाँ गौरवादिति भावः ॥ अथानुमानगतं महुवादिसम्मतत्य कथ. मुगमाने सङ्गतिरत आह सुप्रसिद्ध तयेति । इष्टसाधनीभूतप्रतिपत्ति- फरयेत्यर्थः। सुप्रतिपदतयों मिनिष्टाजनकप्रतिपत्तिकत्वेन] अन हेतु- निरसनीयेत्यादि। तथा यानुमानप्रतिपत्ताविष्टसायनत्तवलवदनिए- जनकत्वयोःसत्त्यात्ताप्रतीत्या तरच्ोत्पत्तीवाचक नास्तीति भावः॥ नोपमान इति । जिझासेत्यनुपज्यते ॥ अप्रसिद्धत्यादिति । येषामु- पमाने श्रिमनिरेय नेपामुपमानज्ञानात्मनो धर्मिण पचासत्त्वात्कुप्रेच्छा स्यादिति मायः॥ यस्योपमाने सम्मतिस्तस्याप्युपमानप्रतिपसी बहु- (१'विभाधम्' (२) तयेति ·सङ्गतिप्रकरणम्। पत्तिकतेनानिदुरूहत्वाश्च । औत्सगिर्की रीतिमनुस्-येदम् । तेन कस्य चिदुसहजिज्ञासोदपि न क्षतिः । तथा चावसरसङ्गत्यो- पमाननिरूपणमिति भावः । यथा चावसरस्य सङ्गतित्व तथा व्यक्तमाकरे शब्दान्तरसमयग्राहकं सपत्तिनिमित्तकत्वयोधक- मन्ततः सामान्यतोदृष्टजीवनकमत्यौपयिक चानुमानमपेक्षते नि. सादु मानुगन्धिवमहामेच्छा सम्मपतीत्याह निरसनीयेति । प्रनि- दुराहत्यम् बहुतरदु सानुवन्धिप्रतिपत्तिफायम ॥ ननु बहुनरदु था- नुन्न्यिपि पदार्थे सादृशदु ने यह प्रवेवाभावदशाया प्रथम जिज्ञासा जायत एवेत्यत थाह अंतिमगिफीमिति । प्रायशो यहुत- रदुम्न ननवग्रह द्वेपो भवत्येवेति रीतिमनुरुध्येत्यर्थ ॥ तथाधेति । प्रथममनुमानजिशासोत्पत्ती तनिवृत्तावुपमाननिरूपणमिति भाव ॥ गनु प्रतिवन्धपीभूनजिनामानिवृत्तिनास्यासरस्य कुत सद्भनि- घनत्मपारजिनासाया अनन्तरमनभिधानादत माह ययाति । सरसरस्य अमरपदार्थस्य । माकरे पञ्चमतगधादी। अनन्तरघ- सव्यत्वमेयायसर तत्र चात पर फि धक्तव्यमिति जिज्ञासयघा- मन्तराभिधानान्न सङ्गतिर क्षणाध्यासिरिति मात्र । अनन्तरोहित्य- मेवायमर मन एवायसरत पथकाश निरूपणमिति परिशिष्ट- ध्यारणाने म्याग्मास्फरस्ताद्देशरक्षणा चात्र सङ्गतिरित्युक्त मिस्यपि पेचित् ॥ सार्यमीममतमाह शम्दान्तरेति । गोसहयो गययपदधाच्य इत्याचतिदेशवाश्यार्थशानस्य गवादिपरिप्रद विनानुपपछे गोगद गवि शत्तमसति वृत्त्यन्तर वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्यादित्याच नुमानोरक्षा । उपमित्यात्मपस्यगययादिपश्यत्ति प्रहस्योपमानाधीन. स्था पूर्व तप्नापेक्षितमत शम्दान्तरेत्युत्तम् ।गययादिपदस्य नि शक्ति पत्यप्रदनिदेशयाश्यार्थशानासम्मयात्तत्प्रतियन्मार्य गधयादिग्द किंचिवच्छिन्न शनि मरसाधुपदत्यादित्येषिधमुपमितिविषयीभूतस्य गययादिपदस्यापि शतभनुमान प्रागपेक्षित मयतीत्याशयेनाइ सप्रतिनिमित्तस्यादि । मनु यत्र मनमेय गययपदयाच्यायग्रहमा दरनसारयापमितिस्नत्रोपमानस्य गत अनुमानानपेक्षितरया (१)कासति - ·जागदीश्याः अनुमितिनन्थे खिलमेवोपमानमितीहाप्युपजीवकत्वमेव सङ्गतिरिति केचित। संभव- तिचेह निरूपणयोरपि कार्यकारणभावः। अथ तत्पूर्वकम्'इत्यादिषु- मत्यक्षपूर्वकत्वेनानुमाननिरूपणात् । तच्छन्दन व्याप्तयादिमत्य- निखिलोपमानेनुमानापेक्षितस्वं न सम्भवत्यत आह अन्तत इति । पहुवादीत्यादिग्रन्थतस्तादृशसङ्गतरलाभ एवं केचिदित्यत्रास्वरसः॥ अथोपजीयकत्यसङ्गतेरनन्तराभिधाननियामकत्वोपक्षायामनुमानोत्त- रमेय प्रत्यक्षं किं न निरूपितमत प्राह सम्मवति चति । इह प्रत्य- क्षानुमानस्थले । निरूपणमत्र ज्ञानम् ।न तु तदर्थक शब्दः। प्रत्यक्ष- घोधकशब्दस्यानुमानयोधकशब्द प्रत्यहेतुत्वात् । तथा च प्रत्यक्षस्य प्रागज्ञानेनुमानधीरेव न स्य कारणं विना कार्यानुत्पत्तरतः प्राक प्रत्यक्ष निरूपितमिति भावः । नन्चनुमानत्वादिरूपेणानुमानभाने ध्यमिचारात्प्रत्यक्षनिरूपणं नानुमाननिरूपणहेतुरत आह.. अथ तत्पूर्वकामति । सामान्यतो व्यभिचारेपि प्रत्यक्षपूर्वकत्येनानुमाननिः रूपणं प्रत्यक्षानजन्यमेवेति भावः। 'भय तत्पूर्वकमनुमामं त्रिविधं पूर्ववच्छेपवत्सामान्यतोहष्टं च'इति सूत्रम् । अथ प्रत्यक्षानन्तरम् श्रनु मानम निरूप्यते इति शेपः। तच्च त्रिविधम तदाह पूर्वदिति । पूर्व कारणम् तद्वत्तल्लिङ्गाकम् । यथा ओन्धनप्रभवह्निना घूमाद्यनुमा- नम् शेषः कार्यम् । तद्वत्तल्लिङ्गकम् । यथा धूमादिना चहाधनु मानम् । कार्यकारणमिन्नलिङ्गकं तु सामान्यतोहष्टम् । यथा पृथ्वी स्वादिना द्रव्यत्वादेरनुमानमिति । वाचस्पतिमिश्रास्तु एमिति सर्व- प्रान्वितम् । तथा च पूर्वमन्ययसहचारः तत्तया दृष्टं गृहीतम शेपो ध्यतिरेकसहवारस्तद्वत्तया गृहीतम् सामान्यतस्तदुभयसहचारव- तया गृहीतमित्येवं विध्याविवरणमाहुः ॥ तच्छन्दन सीत्रेण । ध्या- प्यादीति । व्याप्स्यादेः प्रत्यक्षं यस्मादिति व्युत्पत्त्या प्रत्यक्षप्रमाण- परामर्यादित्यर्थः । यथाश्रुते व्याप्रयादिसाक्षात्कारपूर्वकत्वनानुमान- निरूपणस्य सूत्राल्लाभेपि प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणस्यानमाननिरूप- हेतुत्वालामादसगत्यापत्तेः ॥ व्यास्तु प्रत्यक्षफलानुमानफलयोः प्रमेण निरूपणे नियामफाफालायामाह सम्भवति चेति तत्पूर्वक (१) चिकीपाविज्ञान (तुना प्राधानुमानम्' (२)'नश्यास्तु प्रत्यक्षप्रमियनुमानयोगमणनिरूपमययाश्रुतार्यकमिति माह ·अथ मनुमानलक्षणम् । तत्र व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्य ज्ञान- मनुमितिः । तत्करणमनुमानम् ॥ क्षपरामर्शाद । अत्रापि सहचारप्रत्यक्षजन्यवादिना तनिरूपणाद। तस्य चमत्पक्षनिरूपणाधीनत्वात् । एवमनुमानभिनत्वेनोपमाननि- रूपणमपि अनुमाननिरूपणापेक्षमिति संक्षेपः ॥ अथ अनुमानलक्षणम! तत्र लक्षणस्वरूपममाण्यादिभिरनुमाने निरूपणीये । करणस्य मित्यादिसूत्रं चानुमानपद मायव्युत्पत्यानुमितिपरम एवं च व्या. प्यादिप्रत्यदेति ययाश्रुतमेव सम्यगिति प्राहुः ॥ नन्वेतावता सौत्र- झमस्योपपादितत्वपि प्रकृतप्रन्यक्रमो नोपपादित इत्यत माह मत्रा. पीति । अनुमानस्त्रण्डेपीत्यर्थः सहचारेति । अत्र प्रत्यक्षत्वमिन्द्रियसं. निफर्पजन्यज्ञानस्वरूपं [प्रत्यक्षमण्युक्तं] ग्राहम् । न तु साक्षात्कारत्य- रूपम् । तथा सति प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणस्य अनुमाननिरूपणहेतुत्या- प्राप्तरित्यवधातव्यम् । तन्निरूपणात् अनुमाननिरूपणात ॥ तस्य चेति । प्रत्यक्षपूर्वकत्येन सहचारप्रत्यक्षजन्यत्येन चानुमाननिकप- पस्येत्यर्थः । अनुमानापमानयोरपि क्रमेण निरूपणे कार्यकारणभाष एव नियामक इत्याह एवमिति। अथ अनुमानखक्षणम्। भयानुमानपदेन भायव्युत्पत्यानुमितैरपि निरूप्यत्वेन प्रतिज्ञात- त्याचप्रत्यतच्छम्देनानुमितेः परामनुमितेरनुमितापविशेपणत्या. रसप्तम्यांसगतिरतः करणव्युरपरया लम्भमनुमानमेव परामृश्य ध्याचष्टे तति । निरूपणीये इति । प्रकारान्तरेण ध्यामिमानत्यानु-- मितिकरणत्यादिना निरूपणीयनुमाने व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशान- अन्यमानस्यप्रकारेणानुमितेरविग्रेषणत्वात्तपत्र सप्तम्यर्थताशाय- ·૨૨ जागदीश्या अनुमितिनाये खिलमेवोपमानमितीहाप्युपजीवकत्वमेव मनतिरिति केचित् । संभव- तिचेह निरूपणयोरपि कार्यकारणभावः। अथ तत्पूर्वकम् इत्यादिमू- प्रत्यक्षपूर्वकत्वेनानुमाननिरूपणाद । तच्छब्देन व्याप्तयादिप्रत्य- निखिलोपमानेऽनुमानापेक्षितस्य न सम्भवत्यत श्राह अन्तत इति । यहुयादीत्यादिनन्यतस्तादृशसनतेरलाम एव केचिदित्यनास्तरस ॥ थथोपजीवक सहतेरनन्तराभिधाननियामकरवोपक्षायामनुमानोत्त- रमव प्रत्यक्ष किन निरूपितमत शाह सम्मपति चति । इह प्रत्य- क्षानुमानस्थल निरूपणमत्र शानम् । न तु तदर्थक शब्द । प्रत्यक्ष- योधकश दस्यानुमानवोधकशब्द प्रत्यहतुत्वात् । तथा च प्रत्यक्षस्य मागज्ञानेऽनुमानधीरेव न स्यात्कारण विना कार्यानुत्पतरत मा प्रत्यक्ष निरूपितमिति भाव ॥ नन्वनुमानत्यादिरूपेणानुमानशाने ध्यभिचारात्प्रत्यक्षनिरूपण नानुमाननिरूपणहेतुरत आह अथ तत्पूर्वकामति । सामान्यतो व्यभिचारेपि प्रत्यक्षपूर्वकत्वनानुमाननि रूपण प्रत्यक्षशानजन्यमेवेति माव 1 'अथ तत्पूर्वकमनुमान निविध पूर्ववच्छपयरसामान्यतोदृष्टं च इति सूत्रम् । अथ प्रत्यक्षानन्तरम अनु मानम् निरुप्यत इति ग्रेप । तच्च त्रिविधम् तदाह पूर्वपदिति । पूर्व फारणम् तद्वत्तल्लिङ्गकम् । यथा थोटेंन्धनप्रमावह्निना घूमाद्यनुमा- नम शेष कार्यम् । तद्वत्तल्लिङ्गम् । यथा धूमादिना बहाधनु मानम् । कार्यकारणभिन्नलिङ्गफ तु सामान्यतोदष्टम् । यथा पृथ्वी स्वादिना द्रव्यत्वादेरनुमानमिति । वाचस्पतिमिधास्तु दृष्टमिति सर्व- प्रान्वितम् । तथा च पूर्वमन्वयसद्दचार तद्वत्तया दृष्ट गृहीतम शपो व्यतिरेकसहचारस्तद्वत्तया गृहीतम् सामान्यतस्तदुभयसहचारव- तया गृहीतमित्येव त्रैविध्यविवरणमाहु ॥ तच्छदेन सीत्रण । ध्या यादीत । व्याप्यादे प्रत्यक्ष यस्मादिति व्युत्पत्त्या प्रत्यक्षप्रमाण- परामर्यादित्यधं । ययाश्रुते व्याप्पयादिसाक्षात्कारपूर्वकत्वनानुमान- निरूपणस्य सूग्राल्लामेपि प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणस्थानमाननिरूप- महतुत्वालामादसगत्यापत्ते ॥ नव्यास्तु प्रत्यक्षफलानुमानफलयो प्रमेण निरूपण नियामकाकाङ्क्षायामाह सम्भवति चति तापूर्वक (१) चिकीपाविज्ञान (हतुना प्रवृस्थापनुमानम् (२) नम्यास्तु प्रत्यक्षप्रामस्यनुमानयो क्रम निरूपणयपाश्रुतापकमिति माह ·अथ मनुमानलक्षणम् । तत्र व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मताज्ञानजन्य ज्ञान- मनुमितिः । तत्करणमनुमानम् ॥ क्षपरामर्शाद। अत्रापि सहचारमत्यक्षजन्यत्वादिना तनिरूपणाद। तस्य च प्रत्यक्षनिरूपणाधीनत्वात् । एवमनुमानभिन्नत्वेनोपमाननि. रूपणमपि अनुमाननिरूपणापेक्षमिति संक्षेपः ॥ '०- अथ अनुमानलक्षणम् । तत्र लक्षणस्वरूपप्रमाण्यादिभिरनुमाने निरूपणीये । करणस्य मित्यादिसूत्रं चानुमानपदं भावव्युत्पत्यानुमितिपरम एवं च व्या. प्रयादिमत्यति यथाश्रुतमेव सम्यगिति प्राहुः । नन्वतावता सौत्र- ममस्योपपादितत्वपि प्रकृतप्रन्यक्रमोनोपपादित इत्यत माह मन्त्रा. पोति । मनुमानस्त्रण्डेपीत्यर्थः। सहचारेति । अत्र प्रत्यक्षत्वमिन्द्रियसं- निफर्षजन्यज्ञानत्वरूपं [प्रत्यक्षमण्युक्तं] ग्राह्यम् । न तु साक्षात्कारत्य. रूपम् । तथा सति प्रत्यक्षप्रमाणनिरूपणस्य मनुमाननिरूपणहेतुत्वा- प्राप्तरित्यवधातव्यम् । तन्निरूपणात अनुमाननिरूपणात ॥ तस्य चेति । प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन सहचारप्रत्यक्षजन्यत्वेन चानुमाननिरूप- णस्येत्यर्थः । अनुमानापमानयोरपि ऋमेण निरूपणे कार्यकारणभाष पष नियामक इत्याह एवमिति। -'- अथ अनुमानलक्षणम्। भयानुमानपदेन मायव्युत्पत्यानुमितेरपि निरुप्यत्वेन प्रतिक्षात. स्वासप्रत्यतच्छदनानुमितेः परामरोंनुमितेनुमितापविशेषणत्या- रसप्तम्यर्थासंगतिरतः करणयुरपत्या लम्भमनुमानमेव परामृश्य व्याघट तशेति निनपणीये इति प्रातरण व्यतिक्षानस्यान. मितिकरणस्यादिना निरूपणीयेनुमाने व्याप्तिपिविष्टपक्षधर्मताहान. जन्यज्ञानत्यप्रकारणानुमितेरपिरोपणस्यात्तस्यत्र सप्तम्यर्यतापशयि- ·१४ जागवीश्याः अनुमितिमाथे क्रियाभेदभिन्नमूर्तिकतया क्रियालक्षणपूर्वकं तल्लक्षणमाह। व्याप्ती- शेषणत्यमुपपादयितुंमध्ये पूरयति लक्षणस्वरूपप्रमाण्यादिभिरिति । तस्करणमित्यादिनालक्षणस्य तच्च लिड्नेत्यादिना स्वरूपस्याथानुमा. नमित्यादिना प्रमाण्यस्य च निरूपणे यदनुमाने निविष्टं तत्र व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताशानजन्यज्ञानत्वेनैवानुमितर्विरोपणत्वान्नासंगतिरिति भायः ॥ ननु प्रागुक्तक्रमेणानुमित्यनुमानयोद्वयोरेव निरूपणस्य प्रति- शातत्वादनुमाननिरूपणपूर्वमनुमितिः कथ निरूपिता इत्यत आह फर- णस्येति । फ्रियाया यो भेदो व्यावतंकयों व्याप्त्यादिझानजन्यज्ञान- स्वरूपानुमितित्वादिस्तेन भिन्ना घटिता मृतिः शरीरमनुमितिकरण- त्यादिरूप यस्य तादृशत्वेनेत्यर्थः । तथा च विशिएवुद्धर्विशेषणशानं विनानुत्पत्या पूर्वमनुमितिनिरूपितेति भावः । प्राञ्चस्तु नन्वनुमान स्य निरूप्यत्वन प्रतिशातत्वादनुमितेर्निरूपणमर्थान्तरग्रस्तमत माह फरणस्येतीति वदन्ति । तन्मन्दम् । तावताप्यनुमितेः प्रथमतो निरूप णेमातकाल[त्य]तादवस्थात् । किं च व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताशान. जन्यज्ञान करणत्वेनानुमाननिरूपणे हेतुभूतस्य व्याप्त्यादिशानजन्य- त्येनानुमितिझानस्य सम्पत्त्यर्थं यदि प्रागेवानुमितेनिरूपण तर्हि ध्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्यं यज्ज्ञानं तत्करणमनुमानमित्येष मणिकारी यूयात् ।तावतैव विशेषणक्षानसम्पत्तेः कृतमनुमित्यभिला- पेन । अत्रोपजीव्योपजीवकमानार्थान्तरनिरास इति तु न वाच्यम तस्य प्रकारान्तरेण सङ्गमादिति दिक । भाह मणिकार उक्तवानि- स्वपः। व्याप्तीति स्वातन्त्र्येण पाठभारणम । यथाश्रुते ध्याप्तीत्यनेन क्रियालक्षणस्ययोक्तत्यादसङ्गतेः । तल्लचणमित्यनन्तर वक्तुमिति पूरणीयम माह मनुमितिलक्षणमाहेत्यपि कश्चित् । [क्रियालक्षपूर्व- कम् अनुमानरूप]क्रियाविशेषलक्षणपूर्वकमिति कः स्वार्थे तथा च मनुमानलक्षणपूर्वमित्यर्थः तलक्षणमाह भनुमितिलक्षITATE कचि- वाकांक्षाधैचित्र्येण समासस्थैकदेशस्यापि तत्पदेन परामर्यादिति तु नव्याः । [व्याप्तीत्यादीत्येय पाठ इत्यन्ये । व्याप्तीत्यन रतिशब्द- स्थापयोधकत्यमित्यपरे । तयोः सम्यक्त्वमेव यदि ताहशमय- (0"कियोभनोनुमिीसस्तेन मिना घटिता' (२) व इत्यापिनान्त' ·अनुमानलक्षणम्। १५ ति । अन पाप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मलसामानाधिकरण्यावगाहिज्ञा- नजन्यत्वमर्थः कर्मधारयोत्तरभावमत्ययस्य पदार्थतावच्छेदकद्व- यसामानाधिकरण्यवचनत्वात् ज्ञानपदोपसधानेन च वाधितावा- धितसाधारणतज्ज्ञानलाभाव नभ्रान्तानुमित्यव्याप्तिरित्याहुः तन्न। स्थापि पुन पुनर्धारणम् सम्प्रदायसिद्धम् । यइपतिमतमुत्थापयति] अमेति । अर्थ इति परेणान्वय । व्याप्तीति । व्याप्सिसम्रन्यपक्षस- म्बन्धयो सामानाधिकरण्य ससर्गविधया यदवगाहते घहिव्या- प्तिवैशिष्ट्यवत्पर्वतवैशिष्टयवान् धूम इत्याफारक [वहिव्याप्ति शिष्टयवस्पर्वतवैशिष्ट्य धूमे इत्याकारक वा] शान तजन्यत्य मर्य । पदार्थतावच्छदकति। न च तान्तस्य विशिष्टपदस्य वैशि एयायबोधकत्वाद्वयाप्तिवैशिष्टयाश्रयत्वमेव पदार्थतावच्छदफम तत्प्रकार ज्ञान नोपाध्यायमतेपि हेतुरिति वाच्यम् । भावविहि- तक्तान्तस्य विशिष्टपदस्य वैशिएचपरतया व्याप्तेवैशिष्टच यत्रेति व्युत्पत्या व्याप्तिग्रिण्यस्वैव व्यामिविशिष्टपदार्थतायच्छदकत्यादिति भाच धचनस्यादिति । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विरोषणतावच्छे दकविशिष्टस्य विशेष्यतावच्छेदकस्यैव कर्मधारयोत्तरभावप्रत्यया- यत्वादिति भाव । इत्य च नीलात्पलत्वमित्यादी ताहशससर्गेण नीलववदुत्पलत्यस्येव तादृशभावार्थस्य प्रत्यर्थे नीलोत्पलेऽन्व- यानीलोत्पलीय नीलत्ववदुत्पलत्यमित्यन्वयवाध । एतेन साहय भावप्रत्ययस्य यदि सामानाधिकरण्यत्वेन शक्तिस्तदा पदार्थतावच्छ दफयोरक्दशतया तनावयासम्भव यदि च तत्तत्पदार्थतावच्छे दकद्वयसामानाधिकरण्यत्वेन शक्तिस्तदा तादृशसामानाधिकरण्य स्याप्यवच्छदकद्वपमानवृत्तित्वात्प्रकृतपर्थस्य च तत्रानन्ययप्रसङ्ग फथ चिदवच्छेदत्यादिसम्बन्धेन प्रत्यर्थस्य तत्रान्वयसम्भप्युत्प लत्त नीलरात्पलत्यमित्यादिव्यवहारप्रसङ्ग तादृश सामानाधिकर ण्यस्योत्पललेषि सत्तात् नीलात्पलत्य न समवतमित्यादिव्यवहारा पत्तिश्चेत्यादिक समाहितम् । यत्तु तत्ताद्विशपषतावच्छेदकादिभे दादन तशक्ति फापनापन कर्मधारयात्तरभावमाययस्य उत्तरूपेण शक्ति वितु वृत्तित्वमा तथा च नीलोत्पल रमित्यादी [भाव) समान्यशक्त्यापस्थापितस्योत्पलत्वानीलाविनवृत्तिवन सहा- ·जागदीश्याः अनुमितिप्रन्धे न्वयान्नीलवृत्त्युत्पलत्वं वाक्यार्थ तिमतम् तन्ना मीलोत्पलत्वमित्या. दो नीलोत्पलयोरभेदानुभवस्यापलापप्रसङ्गात् । वस्तुतो घटत्वमि. त्यादी घटेतरावृचित्ये सति सकलघवृश्चित्वरूपेण घटत्वस्यानुभवः सर्वसिसः तत्र घटस्य घटपदादेव लाभादितरावृत्तित्वादी भांव. प्रत्ययस्य शक्तिः तत्रापि इतरत्वमाश्रयो वृत्तिमान साफल्यघट. कीभूतं प्रतियोगित्वमवच्छेदकं च प्रत्येकमर्थः तथा च प्रकृत्य- र्थस्य घटस्येतरत्वे तस्य चाश्रये आश्रयस्य वृत्तिमति वृत्तिमतः पुनरितरत्वेऽन्ययात् घटेतरावृत्तित्व[स्य सत्यन्तदलस्य लाभ एवं प्रकृत्यर्थस्य घटस्य वृत्तिमति तस्य चेतरत्वे इतरत्वस्य च प्रतियोगि. स्वेप्रतियोगित्वस्य चाबच्छेदके तस्य च पुनरितरत्वेऽन्वयादवृत्य- न्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकाभिन्नत्वरूपस्य सकलपटवृत्तित्वस्य खामः व्युत्यत्तिवैचित्र्याश्चैकपदार्थानां परस्परमन्धयः न च विशिष्ट स्यापदार्यत्वे प्रथमं विशिष्टवैशिष्टयान्यययोधो न स्यादिति वाच्यम इष्टत्वात् काचित्कस्य [प्रथम] विशिष्टवैशिष्टयवोधस्य विशिष्टे लक्षणा- दितोप्युपपसेः प्रकृत्यर्थे तत्त्वावच्छेदकस्य यादृशः सम्बन्धो भासते ताशसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिमत्त्वादिकं ग्राह्यम् तेन घटत्वादि. जातेः फालिफादिसम्बन्धेन घटेतरवृत्तित्वेपि न क्षति. ने वा विष. यितासम्बन्धेन घटत्ववतो मेदस्य घटवृत्तित्वेपि घटत्वादेर्घटवृत्यः न्योन्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वदानिः सत्यं प्रमेयत्वमित्यादी च सदितरावृत्तित्वादेर्न भानमप्रसिद्धत्वात् किं तु सवृत्तिभेदप्र. तियोगितानवच्छेदकरयादिरूपसकलसद्वृत्तित्वादिमानं भासते न चेमपि घटत्वमित्यादितोऽभावस्य गगनादेर्वा भानप्रसङ्ग, स्वात- येणापि पृत्तिमतोऽन्वयात् [वस्तुतः सदितरत्वावच्छेदेन वर्तमा- नभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव सदिरावृत्तित्वं वाच्यम् तच सत्तायामस्त्येव सरवं घदत्वमित्यादितो नामावस्य गगना- देवा लामप्रसङ्गः तेपां समवायसम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदक- स्थामावाद प्रमेयत्वादी तु फथितरीत्या सकलप्रमेयवृत्तितामात्रं मासते न तुतदितरवृत्तित्यमप्रसिद्धः] इत्यं च नौलोत्पलत्व मत्या. दिकर्मधारयस्थलेपि नीलामिन्नोत्पलस्य भायप्रत्ययान सहान्वये नीलत्यसमवापिसमवायरूपस्य पदार्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्य- (१)नपा विपयतया परेतरलवतो घटज्ञानस्य घर' ·१७ मेनुमानलक्षणम्। स्य मान भवत्येव न चोकरीत्या भावप्रत्ययस्य शक्तिकल्पने गुरु. रवमित्यादितो रसपत्चस्य सयोगवत्वमित्यादितो द्रव्यत्वस्य [तद्रू- पवनमित्यादिनस्तद्वसवत्वस्य] प्रतीत्यापत्ति. प्रकृत्यर्थतावच्छेद कनिरूपितरपरिशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकतापटकसम्यन्येन वृत्तिम. स्वस्यैर शक्यरगें प्रवेश तु नत एव निखिलातिप्रसङ्गभङ्गा. दितरावृत्तित्यादी शक्तिकल्पनायां मानाभाव इति वाच्यम् सादूप्येणानुभवानुरोधादेव तत्र रक्त कल्पनात् अव्यावर्तकस्यापि शक्यतारच्छेदकत्वादिति सम्प्रदाय । पचित्तु धर्मत्वनैव धर्म भाव- प्रत्ययस्य यक्ति तत्र च प्रत्यर्थनारच्छेदकनिष्टाधेयत्वसम्पन्धेनैष प्रकृत्यर्थान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् घटत्वमित्यादितो न द्रव्यत्वादेमी. नम् न वा पटादी घटधर्मस्य द्रव्यत्वादे सत्यपि पदादी घटत्वं नास्तीत्यम्य वाक्यस्यायोग्य त्वमित्याहु । तन्मन्दम् । घटे घटस्वमित्या. दिवाक्यस्य निराकाड्तत्वापत्ते । घटधर्मस्वावच्छिन्ने [घटत्ये] घटवृ- तित्वस्यान्वयवोधे उद्देश्यतााच्छेदकविधेययोरैक्यस्यावश्यफत्या. दिति । नव्यास्तु घटयत्चमन्यत्वमित्यादिमुरयप्रयोगसम्भवाल्लाघवेन घटवादिक जातिभेंदत्वादिरखण्डोपाधि भावप्रत्ययस्य शक्यताया- मवच्छेफ घटत्वमित्यादौ तु घटत्वत्वादिप्रकारेण लक्षणयैव बुद्धिरिति प्राहु । तन्मन्दम् । तथा सति घटवत्वमित्यादौ प्रत्यर्थस्य घटदा. देर्भावार्थवादी माधेयत्वसम्बन्धेन अन्वयस्यानुपपत्ते । घटादिवि- शिष्टे घटादोरिव घटादी घटादिमवृत्तित्वस्याप्यन्ययस्य निराकाश. त्वात् । घट्वान्घटगानित्यत्रेर घट गति घट इत्यादावप्यन्वयवो. धानुत्पादस्य सयांनुमासिद्धत्वादिति सक्षेप । ननु वहिव्याप्ति- यशिष्टयरपतवृत्तितावद्व्यवमित्येवपरामर्शजन्यानुमितावव्याप्ति- स्तत्र व्याप्तिविशिष्टत्यसमानाधिकरणपक्षधर्मताया द्रव्यत्वेऽभावादत माह ज्ञानेति ।म्रान्तानुमिति भ्रान्तस्यानामति । तथा च तत्र व्याप्ति. विशिष्यसमानाधिकरण यत्पर्वतवृत्तित्र पर्वतरूपादी प्रसिद्ध तस्य द्रव्यत्यादायारोपमादायैव रक्षणसगम इति भाव । [यद्वा ननु का. चनमयपर्धतो घहिमानित्याद्यनुमिताचव्याप्ति तादृशक्षवृत्तित्वाप्रसि- चरत माह झानपदनि । तथा वह्वयादिव्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरण. तत्तद्धमिवृत्तितायास्तत्तपायच्छिन्नत्तित्वस्नेन धानजन्यमानत्व त. तपायचिन्नतत्तद्धर्मिक्यन्हादिसायकानुमितेर्लक्षणमिति भाव।]

·१० जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे नियमतो व्याप्तिवैशिष्टचादसामानाधिक- परामर्शन यसु हृदो घहिमान्धूमादित्यादी व्याप्तिविशिष्टत्यसमानाधिकरणहरध. मत्याप्रमिद्धचातज्ज्ञानासभादव्याप्तिरन उक्त मानपदत्यादितत्तुच्छम् तत्र ताशसामानाधिकरण्यस्याप्रसिद्धया नज्ज्ञानामभरस्यानुपर्द वक्ष्यमाणत्वन सदर्भविरोधात् । केचित्तु बाधिताबाधितसाधारणे. त्यस्य सदसरसाधारणेत्यर्थः तथा च सदुपरागेणासनो भानस्य टीकाकृता स्वीकारादसदेय सामानाधिकरण्यमादाय हो यहि- मानित्यापनुमित्यव्याप्तिनिरासाभिप्रायकोयं ग्रन्थ इत्याहुः । परे तु पर वहिव्याप्तिविशिष्टत्यवद्गुणसंयुक्तस्ययान्धूम इत्यादिपरामर्शाद्गु. णो यहिमानित्यनुमितिस्तत्राव्याप्तिर्गुणसंयुक्तस्वरूपस्य पक्षधर्मत्व- स्याप्रसिद्धया तज्ज्ञानासभवादत प्राह ज्ञानेति याधितावाधितेत्यस्य सदमत्माधारणस्य पक्षवृत्तित्वस्य ज्ञानलाभादित्यर्थ इत्याहुः । तन्मन्दम् । सदुपरागेणासतः ससर्गमर्यादयैव भानस्य टीकाकृदादि. प्राचीनममतत्येन प्रकारविधयाऽलीवस्य गुणसयुक्तत्वादेर्भानासं• भयात् । अन्यथा परमताविशेषप्रसगादिति । [ नव्यास्त ननु याध. फालीनस्य परामर्शस्यानुव्यवसायेतिव्याप्ति न च माद्यशानेऽवा- धितत्वं विशेषणम् मप्रामाण्यज्ञानविशिष्टवाचकालीनपरामर्शजन्यानु- मितायव्याप्तिप्रसगादन आह ज्ञानेति बाधितायाधितेति याधिता. याधितसाधारणपरामर्शयेन ज्ञानस्य कारणत्वलामादित्यर्थः तथा च नाराकारणत्वं लक्षणे निविष्टमिति नातिव्याप्तिः अत एवं याधितपदमपि साधु संगच्छत इति प्राहुः। केचिनु ननु चरम. शानपदस्य निमपरत्वे प्रमानुमितौ] प्रमापरत्वे च भ्रमानुमितायव्या. तिरत उक्तं शानेति इति क्रमेणावतारणिकामाहु. तश्चिन्त्यम् ॥ [यस्तु- गत्या] ताहशपक्षधमंताया ज्ञानमात्रनिवेशे धूमपानगवंत इति ज्ञान- जनयुद्धावस्यतिव्याप्तिरतस्ताहराप्तामानाधिकरण्यावगाहिशान निये. मित्याशायेन दूपयति परामर्शनेति । अनुमितिजनकक्षानेनेत्यर्थः । नियमत इति । तथा च वहिव्याप्तिसंबन्धविशिष्टपर्वतसंबन्धवान् पहिच्याप्यधूमपांच पर्वत इत्यादिसमूहालम्बनजन्यानुमितो लक्षण सत्येऽपि पहिव्याप्यधूमधापर्यत इत्यादिधीजन्यममानुमित्यव्याप्ति- ·न- अनुमानलक्षणम्। रण्यग्रहे मानाभावात् । गौरवण तद्विपयत्वेनाहेतुत्वाच्च । सम्ब- न्यमम्बन्धाग्रहपि विशिपृज्ञानत्वस्योपपादितत्वात् । भ्रमस्थले तादृशसामानाधिकरण्यामसिद्धया तज्ज्ञानासंभवात् । अप्स- रिति भावः॥ ननु व्याप्तिसंवन्धविशिष्टपक्षसंवन्धनिश्चयत्वेन हेतुत्या- दुक्तस्थलेऽनुमितिरेवाप्रसिद्धा कुत्राव्याप्तिरत आह गौरवेति । लाघवालाक्षवृत्ती व्याप्तिविशिष्टत्यनिश्चयत्वेन पक्ष वा व्याप्तिविशिष्ट- शिष्याचगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्वादिति भावः ॥ [ ताप्येण हेतुना मास्तु तथाप्यनुमितिहेतुपरामर्शस्य पक्षर्मिकल्याप्तिविशिष्टयत्ता- ज्ञानस्वादिगा व्याप्तिविशिष्टत्वपक्षधर्मत्वयोः सामानाधिकरण्या वगाहित्वानुमानावश्यमुभयसामानाधिकरण्यावगाहित्यमतो क्ष-या(नोक्तानुमित्यव्याप्तिरत अाह सम्बनभोति । व्याप्तिमंघ- न्धपक्षमम्बन्धयो. सवन्याग्रहेपीत्यर्थः । विशिष्टतानस्य पक्षधर्मि- कन्याग्निविशिष्टज्ञानस्य । उपपादितत्वादिति । 'यत्र घहिण्या- प्यवानयमिति शाब्दपरामदिनुमितिः' इत्यादिप्रन्धेन मूलरुतयो- कस्वादित्यर्थः । तथाच तायपरामर्श एय व्यभिचारास्रोतकोणा- ..नुमानमिति भावः। ननु व्याप्तिविशिष्टयुद्धित्वं न व्याप्ति- सम्बन्धावगाहिबुद्धित्वम् न्याप्तितत्संबन्धादिसमूहालम्पनादन- मित्यापातात फि तु व्याप्तिसम्बन्धसम्बन्धावगादिबुदित्यमेव तत्कुतो वाधवमित्यत माह सम्बन्धेत्यादि तद्विशिष्टबुद्धित्वं साप्रकारफझानत्वम् न तु सम्बन्धसम्बन्धावगाहित्वम् सम्बन्धसम्य- भावगादिसमूहालम्बनेऽतिप्रसक्तः [अन्यथा दण्डी पुरुष इत्यादितो दण्डपुरुषसंयोगा इत्यस्य चैलक्षण्यानुपपत्तेः] प्रकारता च विषयता विशेषः स च स्वरूपसम्बन्धः पदार्थान्तरं चा मत पवाधिकारणा- भावयोः सम्बन्धस्य स्वरूपानतिरेकेपि तदीयसमूहालम्वनवि. शिष्टयुद्धयोर्भेदः न च तुल्यविपयफत्वे विपयतालक्षण्येन बुद्धि- भेदे साफारवादापत्तिरिति वाच्यम् या वस्तूनां प्रामाणिकत- यापह्नोतुमशक्यत्वादित्यादेचौदाधिकारटिप्पण्यामुक्तत्वादिति भाव इति प्राञ्च [तन्मन्दम् विशिष्टबुद्धःसम्बन्धसम्बन्धायगाहित्वमतेपि व्यातिविशिष्टद्धित्यापेक्षया व्याप्तिसम्बन्धीवशिष्टवुद्धित्वस्य गुरु. (१)इन प्रभृति प्राचीनमतम ।

·२० जागदीश्मा. अनुमितिग्रन्थे तया तुल्यत्वायोगादिति । ] नव्यास्तु ननु व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मता- शान नानुमितिजनकं व्याप्तिसम्बन्धपक्षसम्बन्धयोः समानाधिकर- एयायगाहिताकान्यत्यादित्यनुमानादुक्तगौरव प्रामाणिकमेवेत्यत शाह सम्बन्धेत्यादि व्याप्तिमम्बन्यपक्षसम्बन्धयोः सामानाधिकरण्याग्र- हेपीत्यर्थः विशिष्टज्ञानत्वस्य विशिष्टस्य सानत्व यति व्युत्पत्या. नुमितिजनफीभूतविलक्षणशानस्य उपपादिनत्वात् मिश्रादिभिरुपपा- दितरवादित्याहुः । ननु व्याप्तिविशिष्टत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मताया विशिष्ट वैशिष्ट्यनिरूपितविपयिताविशेषेण झानपदार्थेऽन्वयाद्विलक्ष- पज्ञानलाभान वहिव्याप्यधूमयान्पर्वत इत्यादिधीजन्यप्रमानुमित्य- व्याप्तिरत माह भ्रमस्थल इति । तज्ज्ञानेति । व्याप्तिविशिएत्यस- मानाधिफरणपक्षधर्मत्वज्ञानेत्यर्थः । तथा च दो पहिमानि. त्यादिभ्रमानुमितावव्याप्तरिति भावः ॥ अथासदेव यहि च्यातिविशिष्टत्वसमानाधिकरणं हृदवृत्तियं ममस्यले प्रतिसमत आह असदिति । मलीके चनुः सन्निकर्षादेाप्त्यादेः शक्त्यादेश विरहेण प्रत्यक्षादिप्रमाएतस्तरख्यात्यसम्मवात् । सत्वे चासत्त्व- व्याघातात् । विनापि प्रमाणव्यापार तदुद्धयुपगमे च शशवि. पाणादिप्रतीतिदशायां वध्यासुतादेरपि ग्रहप्रसङ्गात् । अगृही- तपशादिकस्य पुमः शविषाणमित्यादिप्रतीत्यनुत्पत्या फ्लप्तश- शादियिषयतामाहत्य नमनय तारथप्रतीत्युपपत्तावतिरिक्तात्र- एडालीकविषयत्वे मानाभावात् । शशविषाणयोः सम्बन्भोलीक इत्याविव्यवहारस्य चापायकत्वात्। शये विषाणमसदित्यादिस्थले घा. सच्छन्दस्यात्यन्ताभावप्रतियोग्यधकत्यादिति मावः । [न चासतोप्रा सिधा तत्स्यातिनिषेधस्यायोगः । तदीयसंसर्गत्वावच्छेदेन तरप. मात्य घटकत्वोपगमेनार्थतस्तन्निरासादिति भावः । नव्यास्तु लिङ्गा. संसर्गाप्रहाल्लङ्गिफासंसगांग्रहस्योपेयत्वात् भ्रमस्थलेनुमित्यनुत्पत्तेः कुत्राव्याप्तिरन माह असदिति मसतः प्रमापरमदिनुत्पन्नस्य स्यातिनिरासादनुमितिभिन्नत्यनिरासादिति घदन्ति ॥] लक्षणाव्या- . (१)'विधिज्ञान यत इति ध्युरपच्या (0) 'नि पाहु । मरिचन्यम् ।' (1)'पविराममियादिव्याहारस्य चापाकला' ·मनुमानलक्षणम्। २१ ख्यातिनिरासात् । अवान्तरवाक्यायोग्यत्वनिर्णये महावा- क्यार्थज्ञानानुदयात् । विपाणे शशसवन्धाभावनिश्चयदशायां श- शविपाणजन्यमिदं कार्मुकामिति बुद्धेर्यह्मणापि दुरुपपाद- त्वात् । न चात्र प्रमाण्यप्रस्तावात्समैव लक्ष्या यदि च स- मिमुद्भाव्य लक्षणवाक्यतः शाम्दयोभोप्यनुपपन्न इत्याह गवान्तरेति । भयोग्यतासंशयस्याप्रतिवन्धकारवादुक्तं निर्णय इति । तथा च हर- धमंता न व्याप्तिविशिष्टत्यसमानाधिकरणेत्यवान्तरवाक्यायोग्य- त्वनिश्चये ताशपतधर्मनाया न झानपदार्थेऽन्धयः सम्भवतीति मायः॥प्रय हटान्तयति चिपाण इति । पिपाणत्वावनेनेत्यर्थः। प्रशसम्पन्धेति । शशविपाणेत्यत्र तत्पुरुषे यशपदेन लक्षितस्य प्रशसं. भन्धिनस्तादाम्येन विषाणेऽन्ययं शरासम्बन्धिभेदप्रहस्येव यशस. सन्धामावग्रहस्यापि स्वतो विरोधित्वात् । शशसम्बधामावत्यस्येव पाशशसंबन्धेनाभाव इति व्युत्पत्या शशसंबन्धापछिन्नभेदोर्य तथा विषाणजन्यं फार्मुफमित्यादिवाक्यस्थलीयान्वयवोधाभिप्रायेण [पा] इदम निपातायस्य ययप्तम्पन्यादेः साक्षादेव विषाणादिनामा- ऽन्वयसंमयादिति तु परमार्थः। [वैयाकरणमते ग्यविषाणमित्या. दिवाक्यतः शशसंवन्धधद्विपाणमित्याकारको योधः तैलुप्तविभ- तिप्रतिसंधानस्यान्वयसकारित्यस्वीकारात् नामार्ययोमेंदेनान्व- यषोधस्य समासातिरिक्तस्थल पवाध्युत्पन्नतया मणिकृन्मतेपि राय- पदस्य शशसंपन्यपरतया वेति तु नन्याः। अनुभवानुरोधेनासमाना- फारस्यापिविरोधित्यमित्यपि कश्चिता अपरेतु पयस्य संबन्धो यत्रति व्युत्पत्या शशसंबंधाभाष इत्यस्य शशंसंबधिभेवस्य लाभेन यया. श्रुतमेय सम्पगिति प्रादुः । तचिन्त्यम् ॥] नचैति । घाच्यमिति परे- गान्धपः । प्रमधेति । प्रकृतपक्षधर्मिफप्रकृतसाध्यफप्रमानुमितिरेवे. त्यर्थः । तेन भ्रमानुमितेरप्पंशतःप्रमावेपि न क्षतिः । प्रमापदस्य भ्रमसामान्यभिभार्थकत्वे हदः पर्वतध हिमानित्यादिसम्हालम्प. नानुमिरलस्थरतापकीरशास्ती चोकायालेपि ताशसम्हाक. बनानुमितावेवातिप्रसङ्गसंभवादने यदि चेत्यभिधानस्य संदर्भवि- रोधापत्तरिति भाव । [मलिङ्गपरामर्शादित्यत्र सलिनपरामर्गमात्रा- ·૨૨ जागदीश्या: अनुमितिग्रन्थे लिङ्गकपरामादपि भ्रान्तानुमितिस्तदा चरमज्ञानपदं म. मापरमिति वाच्यम् अव्याप्यापक्षधर्मयोस्तत्त्वावगा- हिना पशमशेन जनितायां वस्तुतः साध्यावगाहितया प्रमा-' यामन्याः लिगोपहितलैङ्गिकभाननिरासनांशिकभ्र. दित्यर्थ इत्यपि यति । ननु भ्रमस्यालक्षत्ये पृथिधीत्वादिहेतुनाया गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवानित्याविनमानुमिती महानसीये. तरवहिाधसहरुताद्ययार्थग्रह्निपरामर्शजायमानायां पर्वतो महान- सीयवहिमानित्यादिभ्रमानुमिता चातिव्याप्तिरत आह यदि चेत्या. दि। पक्षतावच्छेदफमामानाधिकरण्येनैव गृहीतव्यापकतावच्छेद- फरूपेणेव घ पर्व साध्यस्यानुमितिरित्युपाध्यायमतमालम्ब्योक्त यदि चेति । प्रथमझानपदस्य प्रमापरत्ये तदोषतावस्थ्यमतश्चर- मेति । प्रमापरमिति । प्रकृतपक्षर्मिकप्रकृतसाध्यात्ताप्रमापरमि- स्पर्थः। तेन हदो बन्दिमानपर्वतश्च वह्निमानित्यादिप्रमानुमितेरतो भ्रमत्येपिन नत्राव्याप्तितादयस्थ्यम्॥ यत्र व्याप्तिविशिष्यत्वसमानाधि- करणपक्षधर्मत्वस्य हेती न भ्रमः किं तु पक्षधर्महेती व्याप्यत्वमात्र. स्प व्याप्ये पा हेती पक्ष धर्मघमात्रस्य भ्रमतारशपरामर्शजन्यप्रमा- पामन्याप्तिमाह व्याप्येत्यादिना । वस्तुनो वस्तुगस्या । तथा च घोतिष्याम्यद्रव्यत्ववान् माशमहानसत्ववान्या पर्वत इत्याकारफः परामयों यत्र दम्पत्यानमेव पक्षधर्मत्वं महानसत्वगतमेव च्याप्यत्वं विषयाकरोति तत्रत्यायां पनो पतिमानिनि प्रमायामन्याप्तिरिति भारः ॥ ननु अनुमिनिमात्रस्पैर साध्यव्याप्यत्पशावगाहित्वादुक्त- स्थलीयानुमितिर्लिङ्गाशे भ्रमरुपैय सा च न लक्ष्या भ्रमसामान्यमि- प्रत्यरूपस्य र प्रमात्यस्य लक्ष्यलक्षण योनिसनीयत्वात् पर्वतो हवश्व पहिमानित्यादिसमूहातम्यनानुमितेरखश्यत्वेऽपि क्षत्यमावात्कुतो. व्याप्तिरत माह लिऐति । साधकामायादित्यादिः । न च धूमादि- परामर्शजन्यतायाकतीयानुमिहिन्याप्यघूमादिविषयफायसि सिः अन्यथा दिनापि घूमादिपरामर्ग मालोकादिपरामद्विवचनु- मितेस्पत्या शनिवारारित यायम् तायतापि द्रव्यत्ययपर्वतध. (१)इदा पाहमानीत धमानुमितेरयमन प्रमासेलिन वासिष्यामि HITTER ·२४ जागदीश्या अनुमितिग्रन्ये प्रसजकत्वात् । अत एव व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मता तज्ञानं वेसादिकमपास्तम् । यदपि व्याप्तिरिशिष्ट पक्षधर्मश्चेति द्वन्द्वाश्र- यणाद्वयाप्तिविशिष्टाधर्मत्वावगाहिज्ञानजन्यत्व लभ्यतेपदार्थयोर- भेदेऽपि पदार्थतावच्छेदकभेदेनैव प्रमाणममेय'इसादिसूत्रे अन्यत्र सत्रानुमिती हेतुत्वादिस्याथयादिति॥अत एर उक्तानुमित्यव्याप्तेरेव । विपरिधि विना कारकविभक्तिमन्तर्भाव्यैव तत्पुरुषस्य व्युत्पन्न- घाबाह तज्ज्ञान वेति । व्याप्तिनिशिष्टे यत्पक्षधमताज्ञानमिति शानान्ततत्पुरुषोपि नेत्यर्थ ।मादिपदात् व्याप्तिविशिष्टा व्याप्तिसमा. नाधिकरणा या पक्षधर्मतत्यादिकर्मधारयपरिग्रह ॥ मिश्रमतमुप. न्यस्यति व्याप्तिविशिष्टमिति । अथ चाथै द्वन्द्व इति पाणिनिसूत्रेण चारों समस्यमानपदार्ययो दे द्वन्द्वस्य विधानदुतवाक्यत तव स लिंगपरामालाभ तत्र व्याप्तिविशिष्टस्पैर पक्षधर्मतया तदु. भयार्भेदविरहादत आह पदार्थयोरितिाननु न्यायसूत्रे द्वादशविधस्यैव प्रमेयस्य प्रविष्टत्वात्तस्य भद प्रमाणऽस्त्यवेत्यतउसम अन्यत्र चेति । अन्यत्र नीजघदयारभेद इत्यादिवाक्ये । तथा च सूनपि चार्थो भेद' समभ्यमानपदप्रनिपाद्यतावच्उदकयोरेव प्राह्य । स च प्रकृतपि व्यापितविशिश्वपक्षमत्वयाभदादस्त्येति भार । ननु पदाथता- घच्छेदभेदेन द्वन्द्रनिगाने घटावित्यादिसरूपैकशपो न स्यात् द्वन्बा- पवादास्य तस्य द्वन्द्वाप्रसक्तारसम्भवात् न च पदयाध्यमद पव द्वन्द्वस्तथा च घटारित्यत्रापि घटपदयोध्याना घटव्यक्तीना परस्पर- भेदसत्यान्न छन्ताप्रसकिरिति वाच्यम् तथा सति घटकलया वित्येरमपि द्वन्दप्रसङ्गात् अनुशासनामारेन तत्रैफरोषस्य पर्तु। मशक्यत्वादिति चेन्न सरुपैफरोपासत्वपि क्षत्यभावात् । यप्रविष्णुसिंहत्यादिक विभिन्नमर हरिपदार्थतावच्छेदक तत्रैवत. रसमजाच्नेति दिफ् । अत्र च नीलघदयोरभद इत्यादिस्थले विभ परयुपस्याप्य द्वित्यादिक न विशेष्याक्ति तस्यैकत्वेन याचा नापि घिरापणीभून नीरत्यघटत्वादावन्वितम् तयो पदार्थतापच्छेदकत्वे नामालाविरहात । फित्वमन्वितमेन । न चैव हिरचनयम्यम् वारा इत्यत्र पहुवचनम्त् [सुप्यते इत्पन्न एक्चनपच्च ] साधुत्वार्य मेष तदुपयागादिति व्ययम् । स्वामिनो ददेवरारित्यत्रय व्युत्पधिवे.

·२६ जागहीश्या अनुमितिप्रन्ये मियस्तदुमपोपलेपावगाहित्वस्य च परामर्शम्पापकत्वात् । न च तदुभयविषयकत्वनियतधर्मावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिका. पताशालित्वमर्थः । पक्षधमतापदोपदानयात् । व्याप्तिवि- घूमस्येप द्रव्यत्येन पक्षधमत्याप्रगाहनादिति भाघ मामफेतिामामा सकेरनुमितित्येनाभिमते [अनु-पघसायाद्यात्मक पाने उक्तलक्षण स्यानुप्रवेशागतस्यादित्यर्य नधा च यदिव्याप्यया-पत्रंत इत्यादि पराम शेतन्यानुमितायव्यापजातिगतपा घारणपिहिव्याप्यो धूमो धूम धाइघ पर्वत हत्याकारकसमूहालम्बनस्पानुव्यघमायेतिव्याप्तरिति भाष ॥ ननु व्याप्तिसंयन्धपक्षसपश्चयो परस्परवैशिएचायगाहिरण पाच्य तथा चोक्तसमूहालम्पनस्यातधात्वानोक्तातिव्याप्तिरत माह मिथ इति । अव्यापकत्वावद्विध्यायधूमवान्पर्वत इत्यादिधान एधा- मस्यात् । तथा व ताशपरामस्थलीयानुमित्यव्याप्तिरिति भाय । लक्षणस्थ जन्यपद जन्यताविशेषपरमतो घहिव्याप्यो घूमो द्रव्य पर्व तवृत्ति इत्यापिशानजन्य नानिव्याप्तिरित्याशङ्कय निराचष्टे न घति । तदुभयविपयफत्यनियतति । व्याप्तिसम्बन्यविषयकत्वाभावस्य तार राविषयकान्यत्यस्य धा पक्षधर्मताविषयकवामावस्य तारशषिषय फास्यत्वस्य घाधिकरणावृत्तीत्यर्थ ।य्याप्तिविशिष्ट-वपक्षधर्मलोभय विषयकस्यनियता या धर्म परामर्थत्व तदवच्छिन्नकारणतानिरूपित कार्यसमस्त्यनुमिताविति तत्र लक्षणसत्यम् परामोद्यनुव्यवसाये तु म परामवादिना हेतुत्वम् फितु प्रत्यक्षमा विषयत्वेन तथ न तदु- भयविषयपत्यनियत घटानादी व्यभिचारात् सप्तत्परामर्थप्रत्यक्ष विषयविधया घटादिस्मृती चोदाभकविधया सत्तत्परामर्शव्यक्तित्वेन हतामस्थे तु धर्मपठ मानापनि पुत्तिधर्मार्थक पास्यमिति भाय ॥ घेयथ्योरिति रिव्यापफसदुभविपयफरवसामानाधिकरण्यात्मक तनुभवविश्यकावनियमे स्यमापफव्याप्तिविषयत्वसमानाधिकरण- भापरिरस्यस्पैव सम्यक्त्यादिनि प्राश सतुभयधिपयफरपाभा- पयत्तिरवलक्षणनियमस्य निघेशऽखण्टामायघतफतथा पक्षधर्म ताविषयकरपस्प पैयथ्यधिरहेपनतिमयाजनकरयादिपर्थ रति ·२९ जागदीश्या अनुमितिग्रन्थे धिकरणाभावप्रतियोगितानयन्छेदकरहित्वावच्छिन्नबहिसमाना- धिकरणेन्धनमानयामित्यादिपरामर्शजन्येऽध्याप्तिः भखण्डव्याप्ते- रमसिद्धत्वात भ्रमानुमितेर्लक्ष्यत्वे चात्राकाशमात्मन इत्यादी नितरां तथा । तथापि तावत्पदार्थानां तथाविधपरस्परोपपाव- ध्याप्तिप्रकारफमित्यस्य व्याप्त्या प्रकारो पस्येति व्युत्पत्त्या व्याप्स्य- पच्छिन्नप्रकारताफमित्यर्थ । तथा च छानान्तकर्मधारयेऽन्ययिताप- च्छेदकावच्छेदेनैवान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धतया पक्षधर्मतापगाहित्या. पच्छेदेन व्याप्त्यवच्छिन्नप्रकारताकत्वस्य शब्दादेव लाभान विधक्षा। द्वन्द्व तुस्वातन्त्र्येणैव तद्वियश्क्षणीयमिति पूर्वतो चैलक्षण्यमिति भाय । मत्रापात्यपिकारेण प्रागुक्तसमस्तसमास. समुशीयते ॥ वहिव्याप्ये- धनवानियुक्ती साध्यवदन्यावृत्तित्यरूपव्याप्तिमादाय कदाचि- त्प्रसिद्धिं कुर्यादतो विशिष्य निर्दिशति इन्धनसमानाधिफरणेति । अखण्डव्याप्तेरिति । यद्यपि तमो द्रव्य रूपपत्त्यादित्यादी तम सम- घेतत्वरूपस्य पक्षधर्मत्वस्याप्रसिद्धिरस्ति तथापि पक्ष धर्मता- धानमिति शानान्ततत्पुरुषेण पक्षांशे धर्मतावमाहिशानखाभाष म तदोप इत्याशय । ननु साध्ये हेतुव्यापफत्वावगाहितानिरूपित पोती साध्यसामानाधिकरण्यस्यावगाहित्य तदेव व्याप्तिप्रकार- करव धाच्यमतो नोक्ताव्याप्तिरित्यत आह । भ्रमानुमितेरिति ।[ननु साध्याभाववदत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपैन च्याप्तिरत पाह भ्रमानुमितेरितत्यिपि फश्चित् ।] मृत्यनियामफसयोगा। दिसम्बन्धेन साध्यहेतुमावेऽपण्डव्याप्ते. प्रसिद्धया तत्रत्यानुमिती प्रव्याप्त्यसमवात् वृत्तिनियामकसम्बन्धेन साध्यरवसापनत्वयोः सूचनार्थमत्युक्तम् । नितरामिति । मन्याप्तिरिति पूर्वेणान्ययः । [साध्ये हेतुव्यापकत्वावगाहि यत्साधने साध्यसामाधिकरण्यायगा- हिपान तस्यैव व्याप्तिप्रकारकपदेन षिवक्ष्या कथं चित्पूर्वोक्ताव्या. प्तिधारणपि] अत्र हेतुव्यापकत्वसाध्यसामानाधिकरण्ययोरप्रसि. यथा तदुमयावगाहित्यमन्त व्यापि पक्षणस्य तुमशक्यत्यार- प्याप्तिरचेति भावः । ताचदिति । प्रागुक्तझमेणान्वयव्याप्तिघनफे- स्यादि । तथाविधमनुमित्युपयोगि यत्परस्परसम्यन्धापगाहिरवं (१)'या' ·मनुमानचक्षणम्। गाहिलमात्रं विवक्षितमान च व्यतिरेकिण्यव्याप्तिः ध्यभिचा रधीविरोधिधीविषयत्वेनान्वयव्यतिरेकव्याप्तयोरनुगमात् । भव- ति हि घूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावामतियोगिपतिसमानाधि- करणधूमत्वे वह्नयभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगिघूमत्वे पा गृहीते नियमतो वहिव्यभिचारधीमतिरोधः । तथाविधघूमसमा- नधिकरणत्वादिक तु न तथा । रासमादौ तद्ग्रहेपि व्यभि- विरिष्टनैशिष्टयविपयिताविशेषरूप तदेव विरक्षित व्याप्तिप्रचार- फपदेनेत्यर्थ । तेन घूमस्याधिारणमधिकरणचिरभाव इत्या- घाफारकस्य तात्पदार्थगाचरसमूहालम्बनस्य व्युदास ॥ यद्य- प्यन्योन्याभावादिगर्भान्वयव्याप्तिज्ञानस्थलीयानुमितावव्याप्ति स. भवति अत्यन्ताभावगर्भान्वयव्याप्तिनिविष्टवस्तूनामेव तावत्पदायें स्यादिना परामृष्टत्वात् तथाप्यन्वयव्याप्तीना मध्येऽत्यन्ताभावगी- पा सिद्धान्तोक्त व्याप्तेरेवानुमित्युपयोगित्वमनुस्त्य शङ्कते न चेति। ध्यतिरेकिणीति [व्यतिरेकव्याप्तिमानजन्यानुमितापित्यथ । फेचित निरुक्तापगाहिताशून्यपरामर्शजन्यानुमितावित्यर्थ तथा चान्यो भ्याभावगर्भव्याप्त्यवगाहिपरामर्शस्यापि सग्रहान्न दोष अप्रे विरोधप्रदर्शनेऽत्यन्ताभावप्रदर्शनमुपलक्षणमिति वदन्ति । ] तत्र परामर्शस्य पक्षे साध्याभावव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिरवन हेत्वघ- गाहितयान्वयगाप्तिप्रकारकत्वाभावादिति भाव व्याप्तिद्वये व्यभि- धारधीविरोधित्व प्र हयति भवति हीति।धूमत्व इति । गृहीत इत्यने ऽन्त्रितम् ॥ ननु घुमव्यापकरहिसमानाधिकरणघूमममानाधिकरण रासभयान्पर्वत इति ज्ञानसत्वेपि घूमे व्यभिचारमानानुदयासस्यापि व्यभिचारबीविरोधित्वमतस्तजन्यानुव्यवसायतिव्याप्तिरत आह तथाविधति । बह्निव्याप्यत्यर्थ ।न तया न पक्षनर्माये व्यभिचारधी. पिरोधि । तथा च तदछिन्नविशेष्यफव्यभिचारधीविरोधिवषय प्रकारकतदरच्छिन्नवत्ताज्ञानजन्यत्वमथ । प्रागुक्तबुद्धिस्तु न रासम यावच्छिन्नविशेष्यकव्यभिचारशानस्य विरोधिनी। धूमत्यायच्छिन्न- व्यभिचारधीविरोधित्वेपि न तस्य पक्षधर्मतया भानमतो न दोष इति भाव । नव्यास्तु ननु धूमव्यापफवाहिमामानाधिकरण्यमात्र ·जागदीश्या अनुमितिग्रन्थे चारग्रात् । व्यतिरेकसहचारेणान्ययव्याप्तिग्रहणाश्रयणादा।न तथा मन्वयव्याप्तिस्तस्याश्च न व्यभिचारधीविराभित घूमव्यापकद्धि- समानाधिकरणो रामभ इति ग्रहेपि रासभो वहिव्यभिचारीति प्रत्य. यात्तत्कथ व्यभिचारधीविरोधिधीनिषयत्वेन तदनुगम इत्यन उत्तम तथाविधनि नथाविध धूमन्यापकरहिनिरूपित घुमनिष्ठ समानाधि. फरण्य न तथा न व्याप्ति रासभादौ पक्षवृत्तिरासभादौ व्याप्तिप्रहेपि] व्यभिचारग्रहादनुमित्यात्मकनार्यस्या-जयव्यभिचारग्रहात चैतदयमे घूमव्यापकरहिममानाधिकरणघूमत्वपर्यन्त प्रामुक्तमिति मार इति प्राहु ॥ ननु साध्यमामानाधिकरपयस्यापि व्यभिचारभी- चिराधिधीविषयतया तत्प्रकारकस्य बाह्नसमानाधिकरणधूमधा-पर्वत इति शानम्य जन्ये तदनुव्यरमायादावातव्यानि यादृशविशिष्टविप. यकत्येन व्यभिचारज्ञानविराधित्य तत्प्रकारकत्वोक्ती चान्वय. ग्याप्त्यमाह केवल धूमव्यापको घहिरिति प्रहेपि धूमो पहिव्यः भिचारीति शानानुदयेन धूमत्वविशिष्ट वहिव्यभिचारग्रह प्रति यही धूमव्यापकतानश्चयत्वना प्रतिबन्धकत्वध्रौव्ये व्याप्तिनिश्चय- स्वेन पृथक प्रतिवन्धक पाकरपनात् वस्तुन समानाकारस्येय झानस्य प्रतिय-धकतया द्वयोरपि व्याप्तिबुद्ध्योयभिचारधीप्रतियन्ध- परवाभावादनुगमासम्भव न च व्याभचारधीपदनान्यव्याप्त- व्यतिरकव्याप्तेश्चाभावविषयकज्ञानविशेषमुपादाय तद्बुधिप्रति- बन्धकतारच्छदकप्रकारितात्वनान्वयव्यतिरेकव्याप्ते प्रकारिताद्वय- मनुगमय्य ताशप्रकारतावच्छिन्नपक्षधमताझानजन्यत्वमर्थ इति धाच्यम् धूमो घट्टि याप्यो ननि बुद्धावधिकरण न घुमीयमित्यादि शानस्यापि घिरोस्निया निधूम[धूम]वा-पर्वत इत्यादिशानस्थापि निरुत रूपरत्तया तजन्यानुव्यवमायादावतिव्याप्ते प्रतिवन्धक- तापच्छदकादिभदेन प्रतिवन्यात्वम्य भदादेवमप्यनुगमस्य कर्तु- मशक्यत्वात्यम्बरमादाह व्यातिरेफनि । तथा च व्यतिरफच्या निभान हेतुरेव न । कुतम्तजन्यानुमितावव्याप्तिरिति भाघ । स्वय व्यनिरपरामर्शजन्यबुद्धरापत्तित्वोपगमादाश्रयणादित्युत्तम शाचायगश्रयणागिति तदर्थ ॥ [श्रप म्याणुत्यरत्यय न स्थाणु स्थाणुन घेत्यादिनमसशयातर स्थाणुरवव्याप्यघकोटरादिमान- ·अनुमानलक्षणम। च भ्रमसंशयोत्तरसत्यक्ष प्रति विशेपदर्शनस्य हेतुतामते तत्रा- - पमिस्याविधिशेषशनजन्ये अय स्थाणुरित्यादिप्रत्यक्षेऽतिव्याप्ति. व्याप्तिविशिष्टपक्षनर्मत्यज्ञानजन्यत्वस्यापि तत्र सत्यादित्यायइते न घेति ।] भ्रमसशयोनि । यद्यपि स्वमपि विशेपणज्ञानत्यनोपनयधि- धपाचविशेषदर्शनस्य भ्रम]सशयोत्तरप्रत्यशेतुरयाशंतुतामत इत्य. संगतम तथापि प्रत्यक्षादिष्ठानस्यापि कालोपाधिविधया परामोज- म्पत्यासद्वारणार्थमेवावश्यं किंचिद्विशयकत्वावच्छिन्न पक्षीभूतपर्व तादिविशेष्यकत्वाच्छिम वा परामराजन्यत्वमय लक्षण निघेश्यम तथा घनसत्प्रकारपवुद्धिवारच्छिन प्रत्येव तसद्विशपणहानत्यादिना । तुरवातसद्विशेषणशानादिजन्यताया. किंचिद्विशेष्यपत्यानच्छिन्न- स्वान तामावाय दोष।फितु मशयोत्तरप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नजन्यतामा- दायर । तादृशजन्यतायां धय॑न्तीयस्यावश्यकत्यादिति भाष यत्तु कालापाभिविधया परामराजन्यतामादाय प्रत्यक्षादावतिव्याप्ति निराकतुं प्रमितिविभाजकोपाध्यवचिउन्नमेर परामर्शजन्यत्व लक्षणे निवेश्यम् ताहरा चन विशेषणशानजन्यत्व पिनियुरियनैव तदा च्छेदनादनो हेतुनामत इत्युक्तमन च तथापि तदलौकिकप्रत्यक्ष तत्प्र. फारफप्रत्यक्ष प्रत्यव या तद्विषयकशानत्वेन हेतुत्यात् व्याप्त्या घुपन- पजन्यतामादाय स्वमनपि मशयोत्तरप्रत्यक्षेतिव्याप्त्या हेतुतामत त्यसगतमेवेति वाच्यम् ताहशहेतुतायां मानामावात अप्रसिद्ध- साध्य कानुमिते साध्यवियपणत्वधारणाय तत्प्रकारकानुभवत्या- पच्छिन्न प्रत्येव तद्विषयकज्ञानत्वेन हतुत्वावश्यपत्ये तत एनोपनीत. प्रत्यक्षसभवादिनि मतम् तश्चिन्त्यम् । एनायनापि भावस्य स्थाणुत्या- घरलौकिकप्रत्यक्षवाच्छिन्न प्रत्येय तद्गोचरमानत्वेन हेतुतायो याध- कामापात् । तदुपनीतमानात्मफे सशयात्तरप्रत्यक्ष स्वमतेऽप्यतिन्या- प्तिसम्भवात् । अभावसाध्यफानुमितरेवाप्रासद्धसाध्यकत्वनाभावम कारफानुमवस्यावच्छिन्न प्रत्यत्र तद्गोचरज्ञानत्वेन हेतुत्यस्य फलप्त स्वात् । प्रसिद्धसाध्यक्परामर्शस्य साध्यविशेष्यकानुमिति प्रत्येव हेतु चात्तन' साध्यविशषणकानुमितेरसम्भवाति ध्येयम् । अत्र सशयोत्तरप्रत्यक्ष विशेषदर्शनस्य हेतुत्य मानाभाव विशिष्टवुद्धि- सामान्यासामप्रीत एचसशयायुत्तरप्रत्यक्षस्यापि सभधात् एफको- ·३२ जागदीश्या. अनुमितिप्रन्ये तिव्याप्तिः । तथाविधनिश्चयत्वेन हेतुनाया विवक्षितवाद । टिविशेषदर्शनस्यापरकोटिविशिष्टयोप्रतियन्यकतयोपयोगात् म चैवं तदीयतशयात्तरप्रत्यक्ष प्रति तदीयावशेषदर्शनस्याहेतुर सरायोत्तरं विरोपदर्शनोत्पत्तिदशायामपि तद्वत्ताप्रत्यक्षस्योत्पत्तिः स्यादिति धाच्यम् इष्टत्वात् क्षणचिलम्मस्य पनिणेतव्यत्वात् [म च बहि- व्याप्यघूमपत्तानिश्चयोत्तर पर्यनकिरहिविधेयकवायच्छिनं प्र. स्यय यहिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्वेन हेतुत्वमुच्यता लाघवान तु ताशानुमिति वायच्छिन्न प्रति हेतुत्य गौरवात् स्वीक्रियता च ता. हशविधेयताकत्वमनुमिताविव भ्रमसशयोत्तरनिश्चयात्मकप्रत्यक्षे. पीति तेनैव विशेषदर्शनोत्पत्तिकाले संशयोत्तरप्रत्यक्षमारणं स. भवतीति वाच्यम् अनुमितावेव पक्षनिष्टविशेष्यतानिरूपितलाध्य. प्रकारतानतिरिक्तस्य विधयत्वस्य सानुभवसियतया निरस्पतया प्रत्यक्षे तस्य शङ्कानास्पदत्यादिति भावः ] किं च भूमसशयो तर मिकतद्विपरीनज्ञानत्वेनानुगमय्य तादृशज्ञानाव्ययहिनोत्तरतद्धर्मिकत- प्रकारकनिश्चयात्मक प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रत्येष तद्धर्मिकनद्याप्यदर्श- नस्य हेतुत्व वाच्यम् अन्यथा व्यभिचारात न चे युक्तम प्रव्यवहितोत्तरत्यस्य स्वत्वादिगर्भवेन अननुगतत्वात विशिष्टयुद्धि सामान्य प्रत्येव विपरीतनिर्णयस्य प्रतिवन्धकमया याधनमसर तद्वत्ताप्रत्यक्षस्य विरोपदर्शनसहनेणाप्यसंभवात् निश्चयत्वस्यायम- माजप्रस्तत्वेन कार्यतावच्छेदकत्वासमवाय न च तद्धर्मिकतद्वत्ताप- धारणात्मकप्रत्यक्ष प्रत्येव तद्धर्मिकतद्याप्यदर्शनस्य हेतुत्वम् नियमपि- पयकत्वस्यावभारणत्वस्य सर्वन सशयोत्तरप्रत्यक्षासभधात् त. स्याप्यर्थसमाजप्रस्ततया कार्यतानवच्छेद फत्वाच्च विपयिताधिशेष- स्यानधारणत्वस्य च मानाभावेन निरस्तत्वादित्याशयेन हेतुतामत इत्युक्ताऽस्सरसो व्यञ्जित ॥ तथाविधनिश्चयत्वेनेति । पक्षाक- व्याप्ययत्तानिश्चयत्यमानेणेत्यर्थः । न च तत्तदप्रामाण्यवानानास्फ. न्दित वस्यापिधारणतावच्छेदके प्रवेशात्तन्माप्रामिधानमयुक्तमारा. मशर्मिकतत्तदप्रामाण्यज्ञानामावस्य सातव्येणैवानुमितिहेतुरघास मध्यया विशेष्यविरोषणमायभेदेन गुरुतरानन्तकार्यकारणभाषप्रस. मात् । एघमाणामामाण्यफस्यै फस्य परामर्शस्योत्तरमम्पपरामर्णत ·मनुमामलक्षणम्। विशेपदर्शनस्य च भ्रमादिविरोधित्वेन सबमित्युक्तत्वात् । अत क्षणविलम्येनेपानुमितेः स्वीकारातातदुत्तरपराममायविशिष्टतात. दमामाग्यज्ञानरयावच्छिन्नाभापत्यनेय या हतुरवस्य यक्तप्यस्यादिति मापः । [के चित्तु भूमेत्यादि तथाघिनिश्चयत्वेनेत्यातमेक पथ प्रम्पः तेन पिरोपदर्शनस्य विशेषणतानविधया कुत्र चिननफरवेषि हेनुतामत इत्यस्य नासङ्गतिरित्याः ॥ ननु निश्चयत्वेन हेतुत्ववियश्क्षणेप्यतिव्याप्तितादयस्थ्यम् तनिषदर्शनस्यापि तधाप्ययत्तानिधयत्यादत माह । विपवनस्प चेति । तथा घ विशेषदर्शनस्य भ्रमारिधिरोपित्वेन कारणत्यम् । अनुमिती तु पाप्यवत्तानिश्चयत्वेनातो घलक्षण्यमिति माघः।] भ्रमावीति । मन्यथा तमसि घटसंशयोत्तर दिनापि घ्यायवर्शनमालोक संयोगमात्रात् घटनिर्णयो न स्यादिति भाघ । जव तुस्थम । [व्याप्यप्रकारकवान]व्यापतकधर्मदर्शमध्यसकधर्मनाळोफसयो- गादिसाधारण भ्रमादिविरोधित्यमप्येक दुयंचमित्यादयितुमुक्तरवा- दिति । यस्तुनस्तदपि पचनमात्र न तु वोपस्थलीपपीतरवाभायम्या- प्यदर्शनध्यात्त सम्मपतीति भाय' | पद्यपि पहिल्याप्पयत्तानिश्च. परयघटपरलपस्य विशेषणविशेष्यमावेन गुयतरकार्यकारणमा पवयफल्पनामपेक्ष्य तत्पशफतत्साध्यफानुमितिं प्रति तद्विशष्यफत. वयाप्यामावप्रकारफशानरयेन प्रतिबन्धकसाया एप खाययेन कल्प- मात् व्याप्यमययनोनुमित्यनुत्पत्तिसम्मघात् व्याप्यरत्तानिधयरोग मानुमितो हेतुत्यम् किं तु व्याप्यप्रकारकशानत्यमाप्रेण सत्र घ प्रम. स्वशानानास्कन्दितत्यमे नगपेक्षितम् न तु तनिश्चयानास्कन्दितत्यप संशयसाधारणस्य व्याप्यवत्ताशानस्य फचित्रप्यनुमित्यनुपधायफ स्पात् व्यायामाचप्रकारकत्वन प्रतियन्धफसापामपिन भ्रमस्वमिध- पानास्कन्नितत्वस्य भ्रमरवज्ञानानास्फम्दितत्यस्य धा निवेशोभूम- त्वनिश्चयास्कन्दितावयाप्याभाषसंशयादप्यनुमिस्यापत्ते पत्र ट्याप्याभावस्व ममासशयावानन्तरं व्याप्यपरामर्शस्तष भ्रमा. पेनांशोत्तरमेवानुमितिः गुरुतर व्याप्यनिश्चयत्न/ हेतुमपेक्ष्य. क्षणनिलम्पकल्पनाया न्यायपरथात् । तथापि व्याप्यतदायसमुश- पारमकपरामादबुमित्युत्पत्तये व्याप्याभाषप्रकारकत्थानच्छि. 1 ५ ·जागदीश्याः अनुमितिप्रन्धे एव लिङ्गवत्वादिलक्षणातिदशवाक्यार्थज्ञानजन्योपस्थिती नाति- व्याप्तिः । तथाविधवाक्यार्थप्रतिसन्धानलेन तस्य हेतुत्वात् । न चोपनपार्थज्ञानजन्यन्यायार्थज्ञाने तच्छन्देन संकेतितशब्दान्तरेण पव्याप्यमकारकत्वापच्चिन्नपक्षनिष्ठविशेष्यताकशानरपर पक्षधर्मि- फव्याप्ययत्तानिश्चयस्वं गुरुतरमपि ['तुतापच्छेदफीकृतमिति प्राश्चः । नग्यास्तु व्याप्यप्रकारत्घान्यप्रकाररवानपरिपक्षनिष्ठ- विशष्यताकशानश्वमेय पक्षधर्मिकच्याप्यघतानिश्चयर पापम् मातस्ताप्येण ऐतुतायां न विनिगमनाधिरहाघकाशः पक्षः साय- घ्यायचाच घेत्यादिसंशस्य व्याप्यप्रकारतानिरूपित परपक्षनिष्ठ. विशेष्यत्वं तदेष व्याप्यप्रकारताभिमेन व्याप्याभावप्रफारस्वनाय- च्छिन्नमतस्तादशसंशयावनुमित्यनुरपादः संशयमाप्रस्यैष प्रकार- ताद्वयनिरूपितकधिशेष्यत्यात प्रत पय बोलावतीप्रकारोऽपि विरो- धिनानारूपायच्छिन्नधिपयताप्रतियोगिज्ञान संशयः समूदालम्यने मु विरोधिप्रत्येकाकारतावच्छिन्ना विमिव विशेष्यता न तु घिरो- धिनानारूपनिरूपितैकेति संशयमन्ये स्फुटममिहितमितिं प्राष्टुः ।। मत पपेति । तादृशनिश्चयत्वेन हेतुत्यस्य पक्षणघटकरयादेपेत्यर्थः । लिङ्गायत्त्वेति । लिङ्गं व्याप्यम् । तया च प्याप्ययस्वरूपी योऽतिरे. प्रयाफ्यायः तस्य यग्ज्ञानं घहिन्याप्यघूमयरपर्वतसरां चस्परपद- पाच्यमित्याफार तजन्यायामिवं चत्वरपदयाच्यमित्याफारो- पमितावित्यथः । तथापिधेति । ताहशो योऽतिवेशधाक्याथैः साध इयं सरप्रतिसन्धानरयेनेत्ययः । न तु वाफ्यायस्यस्पापि प्रवेशो गीर- पान्मानाभायोति ध्येयम मचेति । पाध्यमिति परेणान्ययः म्याया- यति चिन्तामणिकृतां मते । तैः पद्माषयषजन्यविशिएयुद्धिस्वीका- रात । स्वमते तुपनपाधिशष्पकनिगममार्थप्रकारकांधेतिप्रसको दएपः। ननु द्विपाप्यघूमपानयमित्युपनयार्थज्ञानं न पक्षे व्याप्तिः चिसियमकारकं मतुपर्थस्य घहिण्याप्यघूमसम्बन्धिम पय तादा. रम्येन तत्र प्रकारत्वात् बक्षणघटकंच तादृशमेष छानातो नाति- ध्याप्तिः तथा घायमित्यादिप्रयोगस्तु न सर्घसम्मत इत्यत्त माह (१) प्रति टेप परिकरय केचित्त विशिष्टवशिष्ट सन्तो अन्य एकस्मिन् पुमके लेखकोपाइटः ।

·। अनुमामलक्षणम्। वा व्याप्यादिविशिष्टोपस्थितिद्वारा जनि मान्दवोधेतिष्पाप्ति- युत्पादयिष्यतेहि महावाक्यार्थज्ञानस्यावान्तरवाक्यार्थज्ञानजन्य- स्त्रम् तदादेश्च विशेषरूपेणोपस्थापकत्वमिति वाच्यम्। तत्रातिरि. क्तस्य पदजन्यत्वस्य कारणतावच्छेदकेऽनुमवेशात् । निश्चय- सच्उदइनेति । ननु यत्र सोस्तीत्यादिवाक्पात् पहियाप्पधूमबाप- घेतोस्तीत्याविधीस्तवकारसळ इष व्याप्तपादिघरकीभूतमपेकप- चार्य पव तच्छन्दकिमानारप्रत्येफपदार्थोपस्थिस्या परस्परमम्पप- योधो न त्याहत्यैव तरपदात् व्याप्यघरपर्वतस्योपास्यतिरतोनातिण्या- प्तिरित्ययदि घूयात्तदाप्याहसंफेतितेति। यत्र वहिव्याप्यघूमघरपर्वत पर डिम्यादिपदस्य संकेतमहः प्रथमं जातः तत्र दियोस्तीत्यादिवा- फ्यजन्य वहिन्याप्यधूमघरपर्वतोस्तीत्याफारकणादयोऽतिम्याप्तिरि- त्यर्थः । शब्दान्तरे निरुक्तव्युत्पत्तेरसत्वादिति भावः। ननु उपनयाज्ञान न न्यायार्थबुद्धौ हेतुस्तखटकप्रत्येकपदजन्पपदार्थस्मतेमहाषाफ्याय. बानपर्यन्तमसत्वेनावान्तरवाक्यार्थबोधस्य महावाक्यार्थदुखावहेत. स्वा[स]त्कथं तत्रातिव्याप्तिरत शाह व्युत्पादयिष्यत इति। परजन्यप- दार्यस्मतिमात्रं नान्वययोधहेतु । किं तु पदमयोज्य पदार्थधीमात्रम्। तयायान्तरवाश्यार्थयोधमादायैव सावरपर्यन्तमस्तीति भाष. 1 ननु तच्छदागुधिस्थत्वेनैव पदार्थोगस्थितिरतः सोस्तीत्याविषापज. म्ययोधे कथमतिव्याप्तित्तत्यत माह तदादेधेति । ग्युत्पावषिष्यताति पूर्वेणान्वयः॥ व्याप्ययत्वादेः संस्कार इव स्मरणेप्युपेक्षाम्यतत्ता- निश्चयत्वेन हेतुत्वस्य प्रामाणिकत्वे तत्रातिव्याप्तिधारणाय तथा विनिश्चयत्यमाप्रावच्छिन्नहेतुत्वं लक्षणे निवेश्यमित्याण्येनाह तत्रा- तिरिक्तस्येति । पदजन्यत्वस्येति । कारपरवादिसंबन्धेन [घटादि] पदादुपस्थितस्याप्याफागादेः पादयोधानुस्पत्या वरया पदजन्यता सुपमितित्वेनैव तच्छाब्दबोध प्रति हेतुत्वादित्यर्थः ॥ ननु घरमछान- परस्यानुभयपरत्वेनैव स्मृतेर्वारणसम्भवासयायिधनिश्चयस्वमात्रेप हेतु न लक्षणे प्रवेश्यम किं तु ताहानिधयत्वेन हेतुत्यमेषा- (१)'यश न मानपद इति कषिपाठ तस्मिन् पुस्तके मातिया निर्पित भाव ' (३६ पृष्ठे १५ पो) रवि मन्धानरतामय मय 'इस्यपि काम (Yष्टे १.पण्यस्याभाव।

·जागदीश्याः मनुमितिग्रन्थे त्वस्याप्रवेशाच । न च तथापि तत्तहिशिष्टवैशिष्ट्यज्ञान प्रति तत्त विशेषणतावच्छेदकमकारकनिश्चयत्वेन देवत्वाचावाशाब्दबोधे प्रयक्षे चातिव्याप्तिा दण्डो रक्तो न वेति संशये रक्तदण्डवानयमि- न्यथानुमितापपि: भ्रमरमठानानास्फन्दितव्याप्यवसानिश्चयत्वेनैव हेतुत्वादसंभवापत्तेस्तत्फुतः शादधीवारणमत माह निश्चयत्वस्येतिा ननु तरकाव्दयोधे तदर्थफपदझानत्यनेय हेतुत्वं तत्र च वृत्त्या स्वज• न्यपदार्थोपस्थिते.फारणताघटकप्रत्यासप्तित्यादेवोक्तातिप्रसननिरा. ससंभवे पदार्थोपस्थितिहेतुतायां न पदजन्यत्यप्रवेशो मानाभा. घादित्यतिव्याप्तितादयस्थ्यमत आह निश्चयत्वस्येतीत्यपि कश्चित् । स्मृतिशाब्दरूपाया एव पदार्थोपस्थितेव्यापारत्वात् [तस्याच निश्चय स्यनियमात शाब्दयोधे पदार्थस्मृतित्वेन वृत्तिज्ञानजन्य पदार्थोपस्थित तित्वेनैव[वा] हेतुत्वं न तु निश्चयत्वेनेति नातिव्याप्तिरिति भाषः ॥ न चति। वाध्यमिति परेणान्वयातथापि पदार्थोपस्थितिजन्यतयातिव्या. प्लेनिरासेपि । अत्र च घटवदित्यादिविशिएवैशिययुद्धी न घटत्वाः दिनिश्वपत्वेन हेतुत्यं किं तु घटस्वादिप्रकारकशानरयमाणाय घटो न वेति संशयोसरमपि ताशघुद्यधुत्पादात किं तु यत्र विशे- पणतावच्छेदकांशे धर्मितावच्छेदकतया किंचिद्भासते तत्रैव तत्प्र. फारकनिधपत्वेन हेतुत्वम् यथा नीलघटवरित्यादौ वटत्यधिशिवि- गप्पकनीळनिश्चयत्वेन [हेतुत्वम्] इत्यावेदयितुं तत्तदित्यभिहितमित्ति ध्येयम् । वस्तुतः पर्यतो पहिव्याप्यघूमवान्न घेति संशयदशायर्या पहि च्याप्पधूमवत्पर्यतत्वावच्छिन्नप्रकारताकस्पेव ताश विशिष्ट] पर्वत- स्थायच्छिन्नविशेष्यताफस्यापि ज्ञानस्यानुत्पादावुमय व पर्वतषि- शेष्यफवहिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयत्येन हेतुत्वम् । जन्यता तु घहिव्या- प्यघूमघत्पनत्वावच्छिन्नविषयताफहानत्वेनैव योध्या विशेष्यत्व. प्रफागवयोवयोरपि ताहय [छानविषयताकत्वादेवं च विशिएस्प घेशिएचवुयो[पक]विशिष्टेऽपरवैशिष्टयमिति वुद्धी चोभयत्रापि वि. शेषपातायच्छेदफप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वमित्यापेदयितुं तदित्य- मिहितामिति ध्येयम् । विशेष्ये विशेषणं तत्रापि च विशेणान्सरमिस्या. विज्ञानस्यापि विशिष्टवैशिष्टयज्ञानतया सत्र विशेषणतायच्छदेफप्र. पारफनिभयरुप हेतुरयासम्मयात् तत्तदिरयुक्तमित्यपि केचित् । बले ·भनुमानलक्षणम्। तिज्ञानानुदयादिति वाच्यम् । ज्ञानोपरमेपि विशिष्टविषपोपधान- कपोतन्यायनेष शाब्दधीरिति मते ताशप्रत्यत्वं प्रत्येव विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वं शादादेस्ताहशविषयतायाः पदा. थोपस्थित्यावर नियामकत्वसम्भवादिति मते वा न शावादाव. तिव्याप्तिरतःप्रत्यई चेत्युक्तम् । ननु विशिष्टवैशिष्टयबुद्धी विशे. पणतावच्छेदकप्रकारज्ञानत्वेनैव हेतुत्वम न तु निश्चयत्वेन गौर- घात्तत्कुतोऽतिव्याप्तिरत अाह दण्डो रक्तोन चेति । तादृशसं. शयानुव्यवसायस्तु रक्तत्वेन दण्ड सदेहीत्याकारो रक्तरवतदभा. पप्रकारकदण्डविशेष्यकशानयत्त्वावगाही न तु रक्तत्वविशिष्टदण्ड- शानावगाही । रक्तदण्ड संदेशोत्यनुव्यवसायस्तु रक्तदण्डकोटिकस्थ ताहशर्मिकस्यैव संशयस्य । न तु दण्डर्मिफरक्तत्वसंशयस्य । तदीयत्वे चा विशेप्ये विशेषणमिति न्यायेनैव । न चैवं दण्डो रक्तो न वेति सथयानन्तरमयं रक्तदण्डवान घेत्यौचित्या पर्जितः सशयों न स्यादिति घाच्यम् । रटत्वात् । सत्वे वा तस्यापि विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्यैव स्वीकारात् । ] के चित्तु विशिष्टवैशिष्टय. विषयताफस्याप्युक्तसंशयस्यानुभवसिद्धतया विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकज्ञानत्वनेव ताहशवोधहेतुत्य न तु ताहनिश्चयत्वेन व्यभि- चारागीरवाश्च न च संशयसाधारणहान मात्रस्याप्रामाण्यानिश्चया- [ना] स्फन्दितस्यैव कार्यजनकतया तत्तरप्रामाण्यनिश्चयत्यावच्छि- मामावत्वेन हेतुत्ये गौरवमिति वाच्यम् सर्वत्रैवाप्रमाण्यशानस्यानु- गतरूपेण तद्विरोधित्वस्य दुवंधत्वेनाप्रामाण्यनिश्चयानां तत्तद्वयक्ति- श्यावच्छिन्नाभावत्वेन हेतुतया गौरवानवकाशात् [विशेषणतावच्छे. एक प्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्वपक्षे एव तप्रमाण्यज्ञानमात्रस्य कार्यविरेधितया तत्तदममाण्यनिश्चयव्य[क्तीनामिव तदप्रमाण्यसं- पयव्य] कीनामप्यभाव[कूदस्य तत्तद्वयक्तित्वेनैव विशिष्टवैशिष्टपधी- हेतुत्वकल्पनायां विपरीतगौरवापत्तरित्याहुः॥ विशिष्टेति।घटरवादि- विशियो यो विषयस्तद्विषयकत्येनेत्यर्थातथाच विनश्यपस्पशाना नितयोरिच्छावपयोघंटमिच्छामि घ८ वष्मीत्यादिविपिएपशिएप. प्रत्यक्षे व्यभिचारान ज्ञानत्वं तदीयकारणतापच्छेदके,निपिएमिति (२) 'मह निश्च (१) निन्यज्ञानन' ·जागदीश्याः अनुमितिनन्थे नेच्छाद्वेषयोः कृतेश्च साक्षात्काराहिशेपणविषयकाद्विशिष्टसंस्का- रादेव विशिष्टस्मरणाच तद्विपयकगुणानां तत्र हेतुत्वेन भायः । तेनापिनश्यदयस्यानजनितेच्छादेरिसास्वायंशे निर्विक- रूपकप्रत्यक्षस्य तजनकझानादिच्छास्वादिप्रकारण तादृशेच्छादेद्विती- यसाक्षात्कारस्य च प्रागुपनीतघटादिविषयकेच्छापारिनिर्विकल्प. कादेव सम्भवातादृशस्थले व्यभिचारासम्मवेपि न क्षतिः । ननु झानस्येच्छाद्वेषौ प्रति कार्यसहभावेन हेतुत्यमते विनश्यवस्थशानेन तयोरजननात् कस्य प्रत्यक्ष व्यभिचार इत्यतः स्थलान्तरमाह कृते- धेति। न च कृतिसाक्षात्कार एव विषयोपनीतभानाथै विपयस्मतरा. घश्यकत्याप्न व्यभिचारः। समकारकतद्विपयकत्वेनेच्छादिसाभार- नैव तद्विषयकालौकिकप्रत्यक्षेपि हेतुस्वादिति भावः । ननु प्रत्या. सत्तिविषय] विधया विशिष्टविषयकस्मृतेरनपेक्षायामपि विशिष्ठ- पुखी विशेषणशानस्य हेतुत्वानुरोधारादपेक्षावश्यकीति फुतो व्यभि- चार इत्यत माह विपणविषयकादिति । तथा च विशिरघुनावपिन विशेपणज्ञानत्वेन हेतुत्वं स्मरणे व्यभिचाराकि तु तद्विपयकत्वेनैव । तच कृत्यादिसाधारणमतो नेतदनुरोधेन [विषय] स्मृतरावश्यफरव- मिति मायः। समानविषयकत्वेनैव संस्कारस्मृत्योः कार्यकारणभावा- हिरोपणविषयकसंस्कारात्कुतो विशिष्टस्मृतिरित्यारावामपनेतुं विशि- प्रसंस्कारदिरयुक्तम् ।तप्रेति।तत्तद्विशिष्टयषिष्टययोष इत्यर्थः। तथाच विशेपणतावच्छेदीभूततचर्मामायाप्रकारकतत्तमप्रकारकत्वेन तत्तद्धर्मप्रकारत्वान्यप्रकारत्वानिरूपिततविशेषणनिष्ठविशेष्यता- करवेनेव वा तद्विषिष्टवैशिष्टयबुद्धी हेतुत्वालक्षणे च सारनप्रकार- ताफहानत्वावच्छिनहेतुताया एव निवेग्रान्नातिव्याप्तिरिति भावः।य- यपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारतामात्रेण विशिष्टवैशिष्ट्यबुखिहेतु. स्ये पद्विव्याप्यांशेऽनुदुरसस्फारारपर्वतेन्द्रियसंयोगदापी पहि- प्याप्यघूमयान्पर्वत इत्याफारफविशिएचशिष्ट्यप्रत्यक्षापत्तिः सस्फा- रात्मकस्यैव संनिकस्य वहिव्याप्यांशे सत्त्यात् घूमो पहिच्याप्यो म येत्याफारिफाया मानलक्षणप्रत्यासत्तेः सम्भवाय न घापाचतत्त. स्मस्पक्षव्यक्तिविशेगम्मति तत्तदुद्बोधफस्य तत्तध्यक्तित्वेन हेतुरषफ- फत्पनात् तरमायादेप वारशमत्पदापरपसम्मपःतचामत्पसम्पती- ·मनुमानलक्षणम्। न्यूनचित्रानलस्यामवेशात् । इच्छादिता संस्काराचानुमितेर- नुयात् । सस्काराद्यन्यत्वस्य गुरुतया मानत्वेनैव तत्र हेतुत्यात् । न च परामर्शानुव्यवसायेऽतिव्याप्ति सामान्यतः मत्यो विषय- मा पूर्व स्मृतिव्यक्ती कल्पयित्या तत्तत्स्मती तत्तयुद्धोधफव्यक्तित्वेन हेतुत्यफल्पनामोश्य तत्सत्प्रत्यक्षव्यक्तिप्येष तप्तदुद्धोधपव्यतीनांहेतु- स्यकल्पनायां लाघयादिति पाच्यम् [पतो] विशिएपशिएपप्रत्ययव्य- होना पूर्व विशेषणतापच्छेदकप्रकारिफा स्मृतिव्यतापोऽनुभपसिधा. स्तप्रत्यप्रत्यक्षपतीनां शादानुमित्योधात्मकरिशेपणतापरफम- कारकशानर्जनितप्रत्यक्षम्पत्तीनां चापाचस्यात् न हिताशप्रत्यक्षव्य- तिप्यपि हेतुत्यमुदोभषव्यतीनां[क्लप्त]यन तपमायादेष तारामत्य. क्षनिरास सम्मति । तयापिपिशेषणतायच्छवषप्रकारक्सपारसस्ये पपरिवायां विशिष्ट शिष्ट्य]प्रत्यक्ष तत्तदुख्यमाषविपिष्ट[ता. यसस्फारत्येन विशिएवैशिष्ट्ययोध प्रति प्रतिवन्धपत्यफ्ल्पनादयो पनच मानत्यस्प कारणतायकाफत्यमेपश्पोक्तप्रतियन्धफरकल्पने गोग्यम् । शानोपरमेऽपि विशियिषयोपधानेन श्यादिसाक्षात्का- पत्याध्यभिचारेण हानरपस्याप्रयेशनियमेन तारशप्रतियध्यप्रतियः घफमाघपल्पनागौरवस्प प्रामाणिकत्यादित्याशय ॥ नन्वनुमिता पि व्याप्यामागप्रफारफव्याप्यमकारपस्वमात्रेण हेतुत्यम मतु हानश्यान्तर्मायेणेत्यसम्मय एवंत्यत आह इच्छादित इति । ननु साम्यव्याप्यवरपक्षावगाहीच्छादेषयोर्वितीयक्षणे प्रायशोनुमितिस्व. पापि पापेच्छादिजनपस्य परामशारमशानस्य पूर्षे सत्त्वात प्रत्युत्तरश्च विविक्षणेऽनुमित्यनुत्पादो गिणेतुमशक्य इत्यत स्फुट व्यभिचारस्थलमाह सस्काराच्चेति । सस्कारादीत्यादिपदादिष्ठा. पतीनां परिग्रह । शानरयेनैवेति । तदतन्भावणैवेत्यर्थ । तत्र मनु- मिती॥ न च परामांनुव्यवासायेऽतिव्याप्तिरिति । तथाविधानिध- परवेन हेतुत्वस्य विवक्षितत्वादिति प्रात्तनो हेतुरनुपानीयः सामा. म्यतोहत्येध या पाठ ।तेन न घेत्यत्रत्यनामपि नक्षतिरिति ज्ये. पम्॥पिपयरवेनेति । साधारफरोमीति प्रतीतिसाक्षिषविलक्षणविषय- ११) पुरुपति' (२) प्यपवि' () साधादेव तादृयनियम समधात' ܚܕ ·जागदीश्याः मनुमितिप्रन्धे खेन तत्तद्विषयकमत्यक्षे तस्वेन कदाचिंगमानादिमत्यो शानत्वा- स्पेनेत्यर्थ । तेनातीन्द्रियस्य गुरुवारयादेः सत्यपीन्द्रियसनिकर्षे न प्रत्य. क्षम्। न तु निर्विकल्पकविषयत्वेनेत्यर्थः । ज्ञानादेः सविफल्पकमात्र पत्वात्तरप्रत्यक्ष व्यभिचारापत्तेः। अत्रच कारणस्य तादात्म्य कार्य- स्प तु लौकिकविषयत्व प्रत्यासत्तिस्तनातीतविषयकप्रत्यक्षऽतीत. विषयाणामहेतुत्वेपि न क्षतिः। ननु लौकिकविषयत्वस्येफस्याभावा स्फार्यतायच्छेदकसम्बन्धाननुगमात्कथमनुगत. कार्यकारणभाषः लौकिकसन्निकर्षजन्यत्वादेरपि सन्निकपभेदेन नानारयात् न च सा- क्षारकारत्वनिरूपितविपयत्वमेव कार्यताघटक सम्वन्धस्तादशविप- यतया च प्रत्यक्ष नातीतादावतो न व्यभिचार इति पाच्यम् शुक्ति- मगतष्पादिधर्मिफस्य तद्रजतमेवेद तजलमेवेदमित्यादिप्रत्यक्षस्य दोपविशेषजन्यस्य ताहविषयतासम्बन्धनातीतरजतजलादावपि सत्येन व्यभिचारात तत्रापि तद्रजत साक्षात्करोमीत्यनुभवात् न च तत्रताहशविपयताशे भ्रम मानाभावात् साक्षात्कारत्वनिरूपित. विषयताया लौक्किसन्निकर्षस्यव दोपदिशेपस्यापि जन्यतावच्छेद फत्वप्रसत्ताकशेषस्य फतुमययत्वत् लौफिफस्येर दोपविशेषज म्यस्यापि रजतरप्रकारफप्रत्यक्षस्य रजतानयनगोचरप्रवृत्तिहेतुत. पोपानानप्रत्यक्षनिष्ठप्रवृत्तिजनक्तायादपत्वेन तारशपिपपतापाली फिमनिषजन्यदापविशेषजन्यप्रत्यक्षधिशेषसाधारणत्वाय पस्तु. तो विषयत्वस्य शानसमानफालीनतया निस्तविषयत्वावच्छिन्न- स्प घटादे. प्रत्यक्षप्राशाखासत्वात् ताहविषयावेन तस्य म्पभिचाय [तात्यविषयस्याभारयत्ति धर्मवस्थेन हेतुत्ये न देप) इस्पात गाह तत्तविषयकेति । भत्र तत्तत्पर विपये प्ररयदं चोभयान्वितम् तथा प तत्सद्विपयात्वविशिष्टतस- रप्रत्यक्षम्पतित्येन पापत्यम् तत्तद्विषयव्यत्तित्वेन हेतुत्यम घ पापस्थ विषयता मात्र] पारणस्य तु प्रत्यासचि म घ तत्ताद्वषयकत्यस्य पार्यतायच्छेदके प्रयेशो प्य तमस्यज्ञायतेरेप विषयतासम्बन्धेनापत्रापि सत्येन पमि- (१)पा (२) 'रिशिया (O'मेकिलाबिकमारपसाभारताच ·अनुमानलक्षणम् । ४१ चारधारपत्यादिति भावः । ननु मसरपरामर्शव्यक्तिमत्यक्षे नत्ताप. रामशंव्यक्तिरोन हेतुत्वे परामप्रत्यवसामान्य प्रत्यपि परामययन हेतुत्वमावश्यक यद्विषयोरिति व्याप्तस्तथा च तदनुष्यबसाये- इतिव्याप्तिरयेत्यत आह कदाचिदिति । प्रमाणामापासाहशी व्या. प्तिरेव नासती पा तत्तत्परामपंचव्यापफीभूतज्ञानत्याविधायच्छि- सफारणतामादायध चरितार्था न परामगन हेतुस्य व्यपस्थापयतीति भाय । यद्यपि विपयस्य प्रत्यक्ष प्रति हेतुत्ये मानामाघ. न च घटादि- विषयस्य नायवशायामपितदिन्द्रियमन्त्रिकर्षसत्तात्तदुत्तरकाल तत्प्र- स्पदापत्तिरिनिपाच्यम् यदायययरफार्यस्योपतिस्तव्यचहितमान- क्षणे तत्र तरफारणमिति व्याप्ते कारणतासपादकतया विषपनाश. कालापच्छेदन विषयसग्निकर्यास्मयकारणधिरहादेर तदसम्भपात [न घ यदा यत्तिफार्यस्योत्पादस्तदव्यवहितपूर्व सदुदृप्तिफार्यस्प शरणमित्येर व्याप्ति कारणताया प्राधिकेति मिनटविषयस्य प्रस्य- धयारणार्य विषयस्य हेतुत्वमापश्यफ मिति याच्यम्] कार्यकारण. मायान्तरफापनागीरण घटीयरूपे घक्षु मयुन ममयायसत्वे विद्य- मानस्यासग्निरटरुपान्तरस्य प्रत्यक्षप्रसनेन च ताहशव्याप्त प्रति. इतत्वात् न च राब्दप्रत्यक्ष प्रत्ययश्य गांवच्छिन्नदान विष यम्य हेतुत्वमन्यथा पर्णानपच्छिन्नस्यापि तम्य प्रत्यक्षापते नाय. धिनत्यप्रत्यामत्या पर्णस्य तत्र हेतुत्वे र्णावच्छिन्नसयोगावरपि थायणमत्यक्षप्रसगादिति पाच्यम नायनापि मानादिसाक्षात्कार विषयस्य हेतुरयामाप्ने । तथापि सत्यपीन्द्रियसग्निकांची सामान्य- पारणे गुरत्याधतीन्द्रिय पदार्थानामप्रत्यक्षनयामश्य विषयाणा पि. शेषतो हेनुप पाच्यम् । तद्विरहादेव गुरुग्यावरतीन्द्रियस्यात् । यतु नेपामतीन्द्रिययानुरोधन साक्षात्कार गनिरूपितविषयत्वन [ताय विषयतायपृत्तिधर्मयत्वेन पा] प्रत्यक्षमामान्य प्रति हेतुरयम् तत्र च लोरियमग्निकर्षजन्यतापच्छेषतया सियस्य लौकिक- ৪াযিঘনঘিনাথ বাবাঘয়ানমগ্ন বমি धर्मविधयेयमपन्धयिषयाविवातावच्छेदम[य]मिनी वाधकामा- पानामत पारणताया अतिरिनाम्येन तदपच्छेद कोपलसिना स्येय पूर्वमस्थापक्षणादिति धान्तिा तन्मन्नमा कार्यताधयच्छरमत्ये. (१) 'यमलाविकमाशय नरकल्पना के चिमु' ·लागदीश्याः मनुमितिनन्ये दिना तद्धेतुत्वम् । न तु यावानेव तत्तदितरत्वादिविषयनिष्ठी धर्मः तेन तहिपयलेन च कार्यकारणभावः । मैत्रावलोकितचैत्र- निर्मितनीलेवरघटतद्विपयकलादिना तत्त्वेऽनन्तकार्यकारणभा- वामगात् । मानाभावात् । अन्यथोपपत्तेश्च । अय विशिष्टस्मरणे अतिव्याप्तिः न चोपैक्षान्यत्लेन तत्र हेतुत्वम् उपेक्षालं हि म जातिश्चाशुपत्वादिना संकरमसद्भाव न विषयत्वसिद्धावपसिद्धान्तात् । अन्यया विशिष्टवुद्ध्यादौ विशेष. यज्ञानादिजन्यस्यं विपिएबुद्धित्यादिना वद्वयनुमिान प्रति च पहि- स्याप्ययत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वं न स्यात् । [ लाघवात्] विषयनावि. शेषस्यैव तादराजन्यतावच्छेदकत्वौचित्यादिति दिक् ॥ तत्तादतर रवादिरिति । व्याप्यप्रकारफत्वव्याप्यामायप्रकारकेतरत्वादीत्यर्थः ॥ पगमर्शत्वस्य विशेषणचतुष्टयघटितत्वात्तत्माम्यप्रदर्शनार्थ मैत्राष. लोकिनेत्यादिविशेषणचतुष्टयमुक्तमाघटतद्विपयकत्वेतिाद्वद्वात्परस्प स्वप्रत्ययस्य प्रत्येकं संयन्ध्रात्ताहराघटत्वेन हेतुत्यम् [तद्विपयकप्रत्य- क्षसामाग्न्या चानविषयकप्रत्यक्षत्वेन च कार्यत्यमित्यर्थः । रापची घाभकमाए मानामायादिति ॥ मन्येताहशकार्यान्ययानुपपत्तिरेव मान मविप्यतीत्यत माह अन्यथेत्यादि । मैत्रावलोकनादि- सामाग्या द्रव्यप्रत्यक्षादिसामाग्न्या च ताराप्रत्यक्षस्योत्पत्ते. रित्यर्थः । तथा चापसमाजग्रस्तत्यानोक्तरूप कार्यतावच्छेदक- मिनि मायः । अपेति । विपिएस्मरण इति । वागिन्याप्यघूम. घत्पवंतस्मरण इत्यर्थः । संशयोतरं तदाफारस्मृत्यापत्तिमयेन स्मृतिजनफतायामपि निधयत्वप्रवेशादित्याग्रयः । यद्यपि घिविन्या- प्पयसादिसस्कारं प्रति व्याप्यरत्त्वनिधयत्येन हेतुत्वात्तायसंस्फारा- नुत्पत्यय ध्याप्ययस्यादिसंशयान तहोचरस्मृतः संमय इत्यनुमयस्य निधयत्यन[स्मृति देनुतायोमानामायान घिशिष्टस्मृतावनिम्यानि. संमायनातियापिट्यापारीभूनमस्कारं प्रत्यनुभयस्य निधयत्वेन हेतुत्ये फलीभूतम्मृति मत्यषि तादूप्येण देनुत्यमायदयषाम् फलम्यापारी प्र. स्पेकरूपेणव फरणस्य हेतुत्यादिति प्राचीनमतेनेदम् । दंत चिस्यते ·भनुमानलक्षणम्। आशिकलोपगमाच्च नापि प्रतिनित्यजनकत्वमजिज्ञा- धमत्वपर्वतस्वादिरूपेण बाष्पवृक्षादिगोवरादपि यहिपरामारपर्वतो घह्निमानित्यनुमित्युत्पादादनुमिति प्रति बहिव्याप्तिधूमत्वपर्यतत्या- दिनिरूपितविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि[विषय]ताविशेषणैव हेतुत्वं न तु धूमपर्वताद्यन्तर्भावेण व्यभिचारत् [पक्षसाध्ययोविशिष्य प्रवेशेपि है. तावनयात्वात् स्मरणे तु धूमादिकमन्तव्यैव तथारवमन्यथा धूमत्वेन बाप्पगोचरादप्यनुभवात्ताद्रूप्येण घूमस्मरणे. स्मृतेरगु- हीतग्राहित्यप्रसङ्गात् अनुमितिजनकतावच्छंदकरूपेण स्मृताव- हेतुत्वात्फथ तत्रातिव्याप्तिप्रसक्किरिति । [माचार्यमते त्वयं दोपः तन्मते करणीभूतशाने धुमत्वादिना याहशवस्तुनो भानं फलेपि तथेति तु नव्याः] यत्तु ज्ञानपदस्य फरणव्युत्पत्त्यभिप्रायेण शङ्कनेऽति विशिष्टस्य स्मरणं यत इति व्युत्पत्त्या विशिष्टसस्का• रेऽनिव्याप्तिरित्यर्थ इति तन्न संस्कारानुत्पत्त्यवेत्यानिमग्रन्थवि- रोधापत्तेः। फेचित्तु याहशस्मृती पहिल्याप्यधूमयत्तानिश्चयत्वेनानु. गतरूपेणोद्धोधकविधया हेतुत्वं तारयस्मृतावतिव्याप्तिरित्यर्थ इत्याहु.। तञ्चित्यम्। उपेक्षान्यत्येनेत्यादिग्रन्थस्य [व्याप्त्यविषयकत्वेनेत्यादि- ग्रन्थस्य च विरोधापत्तेः। तत्र हेतुत्वमिति । स्मृती हेतुत्वमित्यर्थः । तया च व्याप्यवत्तानिश्चयत्वमात्रावच्छिन्नहेतुत्वस्य लक्षणे प्रवे. पान [विशिष्ट स्मरणेऽतिव्याप्तिरिति भावः। ननु] उपक्षात्यं यधेक सुरचं स्यात्तदा तद्वदन्यत्वं स्मृतिजनकतावच्छेदकं भवेत् तदेव तु न संभवनीत्याशयेनाद उपेक्षात्वं हीति।संकरेति । चाक्षुपत्वं विहायो- पेक्षात्वं तृणस्पार्शनादौ उपेक्षात्वं विहाय चाक्षुषत्वं कामिनीदर्श- नादी धर्तमानमेका तृथचाक्षुषे संकीर्णमित्यर्थः । चाक्षुषत्वव्याप्य नानैवोपेक्षात्वं निरुच्य तत्तद्भेदकटमेव स्मृतिजनकतावच्छेदकं यदि घूयात्तदाह आधिकेति । [पपस्मिन्नेघ ज्ञाने किंचिदशे उपेक्षात्वस्य कचिदंगे सदभावस्यानुभवादित्यर्थः। न च व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्व. मित्यादावनुकत्वादांशिकत्यं न जातियाधकमिति धाच्यम् । रूपहाना. सपन्ध वा तदन्तर्भावादिति भावः। [सांकयघंटकपरस्परामावयव- (१) 'पसभ' (२). 'मरणपङ्गात् [सपा च स्नेरगृहीसमाहिलेन मामाचार:

·जागदीश्या अनुमितिग्रन्थे सितविपयत्व वा तादृशादपि स्मृत्युत्पादाद नापि संस्का- राजनकत्वम् तज्जनकतावच्छेदकरूपान्तरापरिचयाद अन्योन्या- श्रयमसङ्गात् सस्कारानुत्पत्त्यैवास्मरणसम्भवे स्मृतिजनक तिताया भाभावत्व निरवच्छिन्नविशपणतया प्राहम् । तथा च साक- यं पवांशिफत्वस्याप्यन्तर्भाव इति कश्चित् । ] नापि प्रवृत्तीत्यादि । तथा च तद्गोचरप्रवृत्यजनकत्वे सति तद्गाचरनिवृत्यजनक यत्तद न्यज्ञानत्वन तद्गोचरस्मृती हतुत्यम् । तद्गाचरप्रवृत्तिनिवृत्त्युभयजनक वेन तत्प्रत्येकजनफरवन वा तगोचरस्मृतिहेतुत्ये व्यभिचाराभाव यगर्भतेति ध्ययम् । अजिशासितेति । तथा च तत्प्रकारकस्मृती तद्ध मव्याप्यधर्मप्रकारकजिज्ञासाया भजनक यद्यत्तदन्यज्ञानत्वेन हेतु दम व्याप्यधर्माणामननुगमात्तद्धर्मव्याप्यधर्मप्रकारकजिशासाजनकज्ञान स्वमप्यननुगतमतस्तादूप्येण स्मृतिहनुवासभवादनापि निषेधद्वयग भंतावश्यफीति भाय । तारशाद पीति । प्रवृत्याद्यजनकादपीत्यर्थ । नापि सस्कारात । तथा च पर्वतधर्मिकव्याप्यवत्तास्मरण प्रति तदा कारसस्कारजनमानत्यनैव हेतुत्वान्न व्याप्यवत्तानिश्चयत्वावच्छि पहेतुताघटितलक्षणस्य तपातिव्याप्तरिति भाव तजनकतावच्छद फरूपान्तरेतिानिश्चयत्यभिन्नस्य सस्कारजनकतावच्छेदकरूपस्यापरि चयादिस्यपः। तथा च निश्चयाचमात्रस्य तथात्वे स्मृताधपि तादू- प्यर्णय इतुत्व फर व्यापारी प्रत्येकरूपेण करणस्य हेतुत्वनियमादित्यु सातिव्याप्तिस्तदघस्थति भार । ननु तद्धर्मिकतत्प्रकारफस्मृताधिय तादृशसस्कारेप्यनुभवस्य तदाकारसस्थारजनकहानत्यनेकरूपेण हेतुत्वाच्यम् अतोनातिव्याप्तिरत माह म योन्येति । अनावच्छेद्यम पच्छदवीभूत च सस्फारजनपत्त विभिन्नव्याप्तिघटितमतोऽन्यान्या- घयत्वम् इतरथा पुनरात्मश्रयो द्रष्टव्य । [रूपान्तरापरिचयाशित स्मृतिजनक्तायच्उदकरूपभिन्नस्यापरिचयादित्यर्थ ननु सस्कारे स्मृति ननकहानत्यन हेतुत्वमत माह अयो-येति तथा च स्मृति- जाफनामहे सति सस्कारजनकरयरूपापक्षान्यत्यज्ञान तज्ज्ञान सति स्मृतिपनपताशानमित्यन्योन्याश्रय इत्यपि पश्चित् । ननु उर्मिक तरमवारिया यावत्यो शान व्यक्त यस्तादृशमस्तारानुत्पादियास्तत्त (१) लपवन (२) 'सया प कारपसायदकभेवामातम्याति - ·अनुमानलक्षणम् । ४५ झेदकूटयत्त्वमेवोपेक्षान्यत्वं निरुच्य तद्विशिष्टतद्धर्मिकतत्प्रकारकनि- शयत्वेन तादृशस्मृतौ तथाविधसंस्कारे च हेतुत्वं घाच्यमतो नाति. व्याप्ति न वान्योन्याश्रयादि]रत माह संस्कारेति । उपेक्षात्मकशा- नादिति] इत्यादि तिवप्रवेशादिति। उपेक्षान्यत्वाप्रवेशादित्यर्थ न च स्मृताविध संस्कारपि समानाकारनिश्चयत्वेनैव हेतुत्यादुपेक्षात्मक- निश्चयायसंस्कारानुत्पत्तिरेव दुघंटोति वाच्यम् । समानाफारोपेक्षा- धुद्धिव्यक्तीनां तत्तद्यक्तित्वेन समानाफारसस्कार प्रति प्रतिवन्धकत्यो- पगमादुपेक्षाज्ञानोत्तरं तन्ना सत्यय ज्ञानान्तरेण संस्कारोत्पादादिति भावः । नव्यास्तु चाक्षुषचक्षु संयोगी प्रति चक्षुष्टद्रव्यत्याभ्यां विभिन्नरूपाभ्यां चक्षुपो हेतुनया फलव्यापारी प्रति पफरूपेण कर- णस्य हेतुत्वनियमे व्यभिचारात्समानाकारतानत्वेनैव स्मृतिजनक- त्वम् सस्कारं प्रत्येव निश्चयत्वेन हेतुतया संश्रयात्संस्कारानुत्पत्य- धास्मरणसम्भवात् न च विनिगमनाविरहः समानाकारशानत्वेन संस्कारहेतुत्वे सशयजन्यानामनन्तपण्डसंस्काराणां तन्नाशफत्वे. न कारणान्तराणां च कल्पनापत्तरेव विनिगमकत्वात् तथा च स्मृती नातिव्याप्तिशङ्कापि चात्यन्ताजनफसंदेहव्यावृत्त निश्चयत्वेन हेतुत्वसम्भये तत्साधारण समानाकारज्ञानत्येन स्मृ. तिहेतुत्वमन्याय्यम तथा सत्युपेक्षाशानस्याप्यत्यन्ताजनकतया तद्या- पर्तकेनोपेक्षान्यत्वेनापि स्मृतिजनकत्वस्यावश्यकत्वापातात् वस्तुतः समान प्रकारकज्ञानत्वेनापि न स्मृतिहेतुता किं तु स्मृतिसामान्ये शानत्वमात्रेण तद्धर्मिकतत्प्रकारकस्मृति प्रति तादृशसस्कारत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया तत एवातिप्रसङ्गभङ्गादित्ति प्रासयत्तु सस्कार प्रत्यपि समानाकारज्ञानत्वनच हेतुत्वम् न तु तादृशनिश्चयत्वेन गौर- यात् सशयेन संस्कारोत्पादेपि उद्बोधफसमयभानविरदादेव ततः स्मृत्यनुत्पादसम्मवादिति तन्न । संशयजन्यपण्डसंस्कारख्यक्तीना मा- शार्थ हेत्वन्तरकल्पनागौरयप्रसङ्गात यस्य पुंसः पटसंस्कारसत्वेपि त. सहशवस्तुविशेषदर्शनादेव पटस्मृतिः तत्पुरुषीयपटस्मृतिसामान्य प्रति तत्पुरुषीयतादृशवस्तुदर्शनत्येनानुगतेफरूपेणैवोदोधफस्य हेतु तया संशयजन्यसंस्कारसत्वे तादृयवस्तुदर्शनदयायां तत्पुरुषीयप स्मृत्यात ब्रिह्मणापि धारयितुमशक्यत्वाति दिवानन्य ते निच- यत्यघटकदलद्वयस्य विशेषणविशेष्यभावेन गुरुतरफार्यफरणमाय- इयफल्पनामपक्ष्य लाघवेन तद्विशेष्यकतत्मकारफसंस्कार प्रति तद्वि- ·जागीश्याः अनुमितिप्रन्ये शेप्यफतदभावप्रकारफज्ञानत्वेन प्रतियन्धफत्वं तद्विशेष्यफनत्प्रकार- फसानत्वमात्रेण इंतुन्वं चेत्युभयफल्पनमवोचितं संशोत्तरवर्तिनि- श्चयादपि संदेहनाशानन्तरमेव संस्कारोत्पादसम्भवाशित प्राहुः । तन्मन्दम् । तत्प्रकारत्वान्यप्रकारत्यानिरूपिततनिष्ठविशेष्यताकहान- त्वपर्यवसितेन निश्चयत्वेन हेतुतायां निश्चयत्यघटफदलद्वयस्यैवास- म्मवात् । एतेन व्याप्यसंग्रयोत्तरं व्याप्ययत्वस्य संशयाकारस्मृतेरुत्प. तिमयग व्याप्यवत्तायाः स्मृतौ न तन्निश्चयत्वेन हेतुत्वम् किं तु व्या. प्यवसाधानत्वमात्रेण व्यायामाचप्रकारकस्मृति प्रति व्याप्याप्रकार: कव्याप्यामाधमकारफज्ञानत्वेन हेतुत्वादेव व्याप्यभावप्रकारकस्यनि- यतस्यव्याप्यसंशयत्यस्य स्मृतावसम्भवात् न च व्याप्यामावयत्ता- स्मृति प्रति व्याप्यामायवत्तानिश्चयत्वेनेव व्याप्यवत्तास्मृति प्रत्यपि व्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुतायां प्रमाणप्रसरे तदप्युचि. तमुमयधैव संशयाकारस्मृतेधारणसम्भवादिति वाच्यम् व्याप्य. पत्तास्मृती व्याप्ययत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वे व्याप्याभावाप्रकारफत्व स्थ हेतुतावच्छेदककोटिप्रवेशे गौरवम् व्याप्याभाववत्तास्मृति प्रति तु व्यायामकारकत्वधदिनेन व्याप्यामायवत्तानिश्चयत्वेम हेतुत्वेऽव. च्छेदकलाघवमित्यस्यैव विनिगमकत्वात् तथा च व्याप्ययत्तास्मृती नातिप्रसङ्गशवापि तत्र निश्चयत्वेनाहतुत्वादित्यापि मतं निरस्तम्। प्रागुनादिशा निश्चयत्वस्य दलद्वयाघटितत्वात् । पर्वतो वहिव्याप्या. माधवान्न वेत्यादिमशयादपि ताहशसशयाकारस्मृत्यापत्तिभयन व्याप्यामापत्रत्ताम्मृनि प्रत्यपि व्यायामावाप्रकारयायघाटन ध्याप्यामापयत्तानिश्चयत्वेन हेतुताया मायश्यकत्येन विपरीतगी. रयायेति दिए । फेचित्तु सस्कार प्रति निश्चयत्वेन हेतुत्वोक्ता. यपि यत्रायं घट इत्यादिप्रत्यक्षानन्तरं दिवसान्तरेऽयं न घट इत्या. पारकं शानं तत्र तादृशशानद्वयेन माजनितस्य घटत्यतदमा• घगोचरसंस्मरद्वयस्य सस्वादयं घरी न घेति सदेहात्मकस्मृत्या. पत्तिः न च विस्तोमयकोस्योरेषदा उदाधकलमवानिवरदान रुपा स्मृतिरिति घाच्यम यस्य पुंसो घटत्यनभाययोः संस्का. रसत्ये तदुमयसासषस्तुपिंपदनादेव तदुभयस्मृतिस्तत्पुरुषी. यघटरयतदमापस्मृतिसामान्यं प्रत्येव तत्पुरतीयताहशयस्तुदर्शन• (१) परिक्षा ·अनुमानलक्षणम्। सायां तदप्रवेशाच्च नाप्यनुभवत्वेन तथात्वम् संस्कारस्य फल- नाश्यतया सकृदनुभूतस्य स्मरणोत्तरमस्मरणप्रसाद समाना- स्नानुगतरूपेणोद्योधफस्य हेतुत्वेन तत्समयधानस्यापि सम्भयात तथा च तादृशसशयाकारस्मृतारणार्थमिदत्वारच्छेदन घटत्व. प्रकारकस्मृतौ तद्वच्छेदेन घटत्वाभाववत्तास्मृनिसामग्न्यास्ताहा. धर्मिकघटस्वाभाववत्तास्मृती व ताराघटत्यवत्तास्मृतिसामग्न्याः प्रतिमाधफत्यस्य प्रामाणिकतया स्मृत्तिजनक तायामिव संस्कारजन- कतायामपि.निश्चयत्वं ना प्रवेशनीयमम्यथैव संशयोत्तरं तदाकार- स्मृारणादित्याहुः । तचिन्त्यमासंशयजन्य[पण्ड] संस्कारव्यक्ती- नानागार्थ हेत्वन्तरकल्पनामपेश्य संस्कारजनकतायां मिश्चयत्व- प्रवेशस्पा लाघवेनोचिताचादिति सक्षेपः तथास्यमिति । स्मृतिहे- तत्वमित्यर्थः । तथा च निश्चयरघमात्रण' स्मृति प्रति महेतुत्वान्न तत्र' लक्षणातिध्याप्तिः अनुमवर' च जातिन तु स्मृतिभित्रशामत्वम्। सेन शानरवापेक्षया गुरुतया न तस्य स्मृतिकारणतापच्छदफाय- हानिरिति मायः । विधायनुमवस्सले स्वजन्यस्मरएनकसंस्का- रनायपि संस्कारान्तरसत्त्वात्तदुत्तर स्मरणं संमवत्यत उकं सदिति । [अनुभवोत्तरमननुभूनस्पेत्यर्थः । वस्तुतस्तु] स्वविषयफस्मृत्युत्त- रमननुभूतस्येत्यर्थः । एतेन समानप्रफारकत्येनैव स्मृतेः सस्कारना. माकरवायहुशोनुभूतस्याप्य कस्मृत्या संस्कारशतनाशात्स्मरणान्त- रासंभवे सरपर्यन्तानुभावन व्यर्थमित्यपास्तम् न चान्ततः स्वानु- भवीयानुव्यवसायस्यैव स्थानुमयान्तरस्वात सकृदनुभूतत्वं वस्तु- नोऽसिमिति वाच्यम स्वतःप्रामाण्यभियानुव्यवसायस्य व्यवसा. योलिखितधर्मपर्मिविपयकत्यास्थाफीरात विषयान्तरसंचारादिना. नुय्यवसायानुत्पत्तिसमवाच्चेति भावः । स्मरणोत्तरमितिः । कालान्तर इति शेषः । तेनैकसंस्कारणधः कचित् झमिफस्मरण- योत्पादसंभवेपि न क्षतिः। प्रसङ्गादिति । तथा चानुमयरवेन हेतुत्वे व्यभिचाराग्निश्चयत्वेनवः तयात्यं धाच्यमितिः स्मृत्यत्तिच्याप्ति स्तदवस्यैवेति भावः । [वस्तुतस्तु स्वजन्यत्वं विहाय स्वप्रयोज्यसं- स्कारसयन्धनानुभवत्येन स्मृति प्रति हेतुत्वोक्तयानातिव्याप्तिगेंशः मघा स्मरणोत्तरमस्मरणप्रसङ्गोपि । संस्कार प्रत्यनुमयत्वेन तत्वम्, (पुरुपीयोहोकतम (२) बम्ध' ·जागदीश्याः अनुमितिग्रन्थे कारस्यैव फलस्य नाशकत्वात् समूहालम्बनादितोनकैकगोचर- क्रमिकस्मरणानुपपत्तिः, जायते च पुनः पुनः स्मरणादृढतरः तत्र च स्मृतिविशिष्टसस्कार प्रति प्रयोज्यस्मृतिसंयन्धेनानुभवत्वेन तत्त्वमाअनुभव विशिष्टसस्कार प्रत्यनुभवत्वन तत्त्वम् फलव्यापारी प्रत्येकरूपेण तत्त्वमितिव्याप्ते । ननु स्मरणात्मकं फल न संस्कारनाश- हेतुः तथा सति घट' पटश्च द्रव्यमित्याफारकसंस्कारेणोद्धोधकवशाज- नितया घटो द्रव्यमित्यकारकस्मृत्या तन्नाशे पश्चात्पटो द्रव्यमित्या. फारकस्मृतेरनुत्पत्तिप्रसङ्गादत माह समानेति । तथा च घटर्मिक- द्रव्यत्वप्रकारकसंस्कारनाशं प्रत्येव ताशस्मृतित्वेन हेतुत्वात्ताश- स्मरणस्य सत्येपि पटर्मिकताहशस्मृतेरभावादेव नोक्तसमूहालम्ब नसंस्कारस्य नाश नंच घटधार्मिकद्रव्यत्वप्रफारफसंस्कारनाशत्याव- च्छिन्नस्य सामग्रीसत्वादसमूहालम्बन स्थल] इव प्रकृतेपि तदधच्छि. अस्य उत्पादो दुर्यार इति वाच्यम् । घटधर्मिक[द्रव्यत्व] सस्कारमात्र- स्यैव सामग्रीवशेन घटे वस्त्वन्तरे या पदार्थान्तराचगाहित्यनियमेन पदार्थान्तरगोचरतादृशस्मरणात्मकविशेषसामग्रीधिरहादेव घटर्मि- कद्रव्यत्रसस्कारनाशत्वावीच्छन्नस्योत्पत्त्यसम्भवादिति भानः समू- हालम्यनस्यापि सस्कारस्याविरलपमेण प्रत्येकगोचरम्माद्वियजनक- त्यसम्भवात् ऋमिकेत्युक्तम् । क्रमिकदिनद्वयानन्तरोत्पन्नेति तदर्थ ! याप्येवमपि कालरोगादिना संस्कारनाशस्थले व्यभिचार इति फालरोगाद्यजन्यसस्कारनारात्यनेय स्मृतिजन्यत्व वाच्यम् तत्र च गंगाधजन्यत्र तत्तद्देदकटातिरिक्त दुर्वचम् तथा तेषां विशेषणविशेष्यभारे चिनिगमकामापादनन्त कार्यकारणभायधीव्ये तत्तरम्मृतिव्यक्तित्वेन तत्तत्समारनाय प्रति हेतुत्वमेय लाघ• घाटकमत मरुदनुभयस्थलपि चरमम्मृतस्तत्तद्वयक्तित्वनय तमा- शप गद्गीफारान स्मरणोत्तरमस्मरणप्रमदः । तथापि रोगादि। नपाध्यायनस्य पसारस्यव्या'यजातिविशेषस्यैव स्मृतिनाश्यता. पच्छेदपतया मिस्त्यात् न तत्तनाशव्यक्ति प्रति तत्तत्स्मृतिव्य. नित्यन हेतुभ्यम् यस्तुतो या पुरुषोययत्यकारफसस्कारा न रोगा- दिनाश्यस्तरपुरुषपितरप्रकारफसंवारनाशसामान्यं प्रत्येव तत्पु.

·मनुमामलक्षणम् । रुपीय तत्प्रकारकस्मृतित्वेन हेतुत्वे घाधकामाव इति तय स्मरणो- 'तरमस्मरणप्रसङ्ग उक्त इत्यदोपः । केचित्तु रोगकालादिजायतत्त- संस्कारनाशभेदकूटस्य, युगपदेव विशेषणत्वम् न त्यफपिशि- टापर भेदनेनं एकविशिष्टापरवैशिष्ट्यप्रवेशे कार्यतावच्छेदकस्य गुरुत्वापानादतोऽनन्तकार्यकारणभावशदेव नेत्यपि वदन्ति । सम्- हालम्बनादित इत्यादिपदादेकधार्मिकनानाप्रकारकसंस्कारपरिग्रहः । मदमबधेयम् तद्विरोज्यकति]मस्कारनाशं प्रति तादृशस्मृतेः कार्य- सहमावेनैव हेतुत्वं वक्तव्यमन्यया स्मरणजन्य[संस्कार व्यक्तीनां क्षणिकरवापत्तेः नायकीभृतस्य स्वजनकस्मरणस्यैव सत्त्यादुत्पत्त्य- मन्तरमेव नासम्मवात् न चैवमपि यत्र घटत्वप्रकारकानुभयो। तर युगपत्ताहरामस्कारोऽनुमवान्तरं च ततो घटत्वप्रकारेण संस्कारान्तरस्मरणे तत्र द्वितीयस्य घटत्वप्रफारफसंस्कारस्य क्षणि- कायापतिः द्वितीय संस्कारकालीन]स्मरणव्यक्तरुत्तरक्षणेपि सत्या- दिति वाच्यम् उपेक्षान्यज्ञानस्यैघ, संस्कारजनकनया तत्रत्यद्विती- पायनुभवस्योपेक्षात्वस्वीकारेणैव ततः संस्कारानुत्पत्तेः प्रतियो- गिनया संस्कारनायत्यावच्छिन्नं प्रति प्रारक्षणवृत्तित्वविशिष्टजन- फनया स्मृतिस्वेन हेतुत्वमित्यपि फश्चित् वस्तुतः सस्कारनाश प्रति समानाकारस्मृतित्यनेय झानसुख दुःखेच्छाद्वपप्रयत्नशब्दानामपि नाशं प्रति सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या शान[स्वसुखत्वदुःखत्वादिप्रत्ये- करूपेणैव हेतुत्वम् न तु स्त्रोत्तरोत्पन्न[विभु]विशेषगुणत्वादिना तयात्वं स्थत्यस्य तत्तद्यक्तिविश्रान्तिकत्येनानन्तकार्यकारणभावापत्तेः एव चधानसुखदुःखादीनां स्वातरक्षण एव चिनाशचारणाय प्रतियो- गितासयन्न ध्यससामान्य प्रति स्त्रमनियोग्यधिफरणतादात्म्य- संबन्धन यंमत्येनाप्यनुगतफरूपेण हेतुत्वं कल्प्यमनो ज्ञानसुखा. दीनामिव स्मृति[जन्य]मस्कारस्थापि नक्षणिशस्यम् म्वप्रतियोग्यधि- फरणतादात्म्यसम्मन्धेन घंसवत्तायाः सस्कारादी द्वितीयक्षण एव सम्भयात् अधिकरण [चह] कालिफसम्बन्धन प्रवेश्यमतो न नि- त्यस्य शानेच्छादेश्य क्षणिकताप्रसङ्ग इति मदेकपरिशीलिप्तः पन्थाः। यतु स्मृतिजन्यसस्कारनायस्य तत्तथरमस्मृत्युत्तरनष्टसविषय. कप्रतियोगिफत्यम्य बाघयेन कल्पनात्तादृशप्रतियोगिनः [प्रथम स्मृ. (१) नासबन्धन' ·५० जागदीश्या भानुमितिमन्ये त्युत्तरमसम्म पान स्मृतिजन्एसस्फारस्य क्षणिकरयमिति तनुच्छम तथा सति सरदनुभवजन्यसस्कारनाशस्यापि तप्रत्यचरमस्मु. तिम्राक्कालीनविषयकव्यक्ति प्रतियागिकत्यफर पनया तधातथि रहादीपस्मरणोत्तर तदुतावासम्मर इत्यनुमवत्वनापि स्मृति. तुताया दुरुच्छापत्त । फेचित्तु रूपादिक प्रति रूपादेरिर सस्कार प्रत्यपि समानाकारससारत्यनेर प्रतिवन्यपत्य धारा बहनस्थल नेक्सस्कारख्यत्ति कल्पनामपेदय त यत्पो राघरादेव च न कस्यापि सस्कारस्य क्षणिकत्वम् प्राक्तासस्वारसाचे स्मर- णाव्यरहिनोत्तरक्षण सस्कारानुत्पादात् तन्नाशात्तरमुत्पन्नस्य च सस्कारस्य तदानीं नाशकविरहादेय क्षणिफारसम्भवात् न च यौकस्मृत्यनन्तरमेय स्मरणान्तरमाकनसस्वारनाशा पश्चाच प्रथ. मस्मरणेन सस्कारापादस्तत्रयस्थ सस्कारस्य क्षणिस्त दु:- रमिति वाच्यम् सस्वारस्य कार्यसविन स्मृतिहेतुत्वादक- स्मृतिद्वितीयक्षणे समानाकारस्मृत्यन्तरासभवादित्याहु । तन्मन्दम् । पत्र घटपटावित्याकारसस्कारोत्तर क्रमेण सरदनुभूतस्य घनस्यप- टस्य च प्रत्येक स्मरण तत्र पुनस्ताहशघस्मरणानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । ममिकस्मरणान्या समूहालम्पनसस्कारनाशदशायामेव घटस्मरण. स्यापि नाशासन पुनर्घटसस्कारजननासम्मवादिति दिक् । ननुस्मृ- तेश्च सस्कारजनकतासरन एव तद्वारा स्मृतिजनकान चाच्यम तदेवासिद्धम् सस्कार प्रत्यपि अनुभवत्वनर हतुत्यादत आह जायते चेति । तथा च सस्कार [प्रनि] अनुभत्वेन हेतुत्वे दृढतर]सस्कार प्रति पुन पुन स्मरणत्वन हेतुता न स्यात् सामान्यसामग्रीविरहादत प्रत्यपि निश्च- यत्वमात्रेण हेतुत्वमिति भाव । प्रावस्तु समानाफारस्मृतित्वेन सस्कारनाराहतुतामतेपि भनन्तात्मगोचरसस्कारनाशानुराधात्पुरुप भदन कार्यकारणभावनन्त्यमाचश्यकमय तथा च तत्तदात्मीय सस्कारसामान्यनारा प्रत्येव तत्तदात्मीयचरमस्मृतिव्यक्तीना तत्तद्यक्तित्वेन हेतुत्व युक्तमन्तरानन्तसस्कारध्वसकल्पनाया गौ रवादयच्छेदकाघवाञ्च [सकल] सस्काराणा च[रम]स्मृतिपर्यन्त. स्थायित्वप्युदायकविरदणैव मध्य स्मरणासम्भवात् तथा च सक (१) स्पन सस्कार ·* भनुमानलक्षणम् । संस्कारः परित्यज्य च निश्चिताव्याभिचारक रूपं गृह्यमाण- ध्यभिचारकेण कारणत्वकल्पनानुदयात् इदमेव धात्पत्र सामा. दनुभूतस्यापि स्मरणोत्तरं स्मरणसम्भवादनुभवत्येन स्मृति हेतु- तायां वाधकाभाव इत्यत उक्तम् जायते चेत्यादीत्याहु । तञ्चिन्त्यम् । तावता स्मृते: संस्कारजनकत्वसिद्धावपि स्मृतिजनकल्याप्राप्तेः । यन स्वमदशपदार्थशानत्यादिनाऽनुगतरूपेणोदोधकस्य स्मृतिहेतु- स्व नत्रान्तरा स्मरणचाराप्रमाश । नव्यास्तु ननु स्मृती न समानाकारज्ञानत्वेन हेतुत्वम् सदनुभवस्थले स्मृतिजन्यानेकसं. म्फारकल्पनागारयापत्तः किं तु तादृश्यनुमवत्वेनैव तयात्यम न च संस्कारस्य फलानाश्यतया सकृदनुभूतस्य स्मरणद्वयानुपपत्ति घरमफलमात्रवृत्तिस्मृतित्वव्याप्यजातिविशेषेणैव संस्कारनाशहेतु- स्यादित्यनः [आह] जायते चेत्यादि तथा चढ[तर]संस्कारात्मकका- र्यप्रयोजकतया सरुदनुभूतस्यले पुनः पुनः स्मरणस्य प्रामाणिकतया नतत्करमनागौरवम् फि तुसंस्कारनाशकतावच्छेदकतया चरमम्मृति- निष्ठजातिकल्पनायामेय तदिति माय इत्यादुनिनु दृढत्य न. संस्कारगता आतिर्मानाभावात् परं झटिरयुद्धोधकंसम्पतिः सा. चन कारणनियम्या तस्याः कार्यतानवच्छेदफत्वेपि चत्य मायात्तत्कु. . तोनुश्वत्वेन सस्कारजनकतापरित्याग इत्यत माह परित्यज्य चेति । तथा च विनाप्यनुभयं स्मृतेरनन्तरं संस्कारस्य सम्भाव्यतया- नुभवत्वं सन्दिग्धव्यभिचारकमतो व्यभिचारधिया प्रतिवन्धान तादूप्येण हेतुत्वं कल्प्यते किं तु निश्चिताव्यभिचारफेण हानत्वे- नेव मानं बिना संस्कारम्य केनाप्यनङ्गीकारादिति भावः । अथा- नुभवरवं विशेषधर्म परित्यज्य तद्यापफेन निश्चयत्वेन स्मृतिहेनुत्यो. पगमे घटादिकं प्रत्यपि दण्डत्वदिकं परित्यज्य व्यत्वादिना हेतुता स्पादत माह इदमेष चेति । गृहमाणन्यभिचारफेण कारणत्यकल्पनानुदय एवेत्यर्थः । [अन्यत्र घिरिएबुद्धयादी। तथा च यत्र विशिष्टयुद्धवादी विशेषणशानत्यादिविशेषरूपेण हेतुतायां व्यभिचारप्रहस्तच विशेषणविषयफत्वादिसामान्यधर्मण हेतुत्वम् घटादो तु दण्डत्वद्रव्यत्वाधोई योश्च निश्चिताव्यांमचारफरवाह- पडत्यादिविरोधणैव तखेतुत्वम् न तु तद्यापफदव्यत्यादिनाः (१)'साय मायस्यार्पसमाप्रमातयात्तस्याः' ·५. जागदीश्या मानुमितिप्रन्ये त्युत्तरमसम्मान स्मृतिजन्सस्कारस्य क्षणिकरयमिति तनुच्छम तथा सति सरदनुभनजन्यसस्कारनाशस्यापि तप्रत्यचरमस्म. तिप्राक्कालीनविषयकव्यक्तिप्रतियागिकत्यफरपनया तद्यातवि रहादन नेफ्स्मरणोत्तर तदुत्पादासम्मव इत्यनुमवत्वनागि स्मृति. तुताया दुरुच्छेदापत्त । फेचित्तु रूपादिक प्रति रूपादेरिस सस्कार प्रत्यपि ममानाकारसस्कारस्यनेन प्रतियन् प्रपत्य धारा बहनस्थलग्नेकसारख्यचिकल्पनामपेक्ष्य तयरपो लाघादेव च न फस्यापि सस्कारस्य क्षणिकत्वम् प्राक्तासस्मारसत्त्वे स्मर- णाव्यहिनोत्तरक्षण सस्कारानुत्पादात् तनाराात्तरमुत्पन्नस्य च सस्कारस्य तदानीं नाशकविरहादेव क्षणिकत्वसम्भवात् न च यकस्मृत्यनन्तरमय स्मरणान्तरमाक्तनसमारनाशी पश्चाच प्रथ- मस्मरणन सस्कारात्पादस्तत्रयस्य सस्कारस्य क्षणिरत्य दुर्या- रमिति वाच्यम् सस्वारस्य कार्यसतित्वेन स्मृतिहेतुत्वादेक- स्मृतिद्वितीयक्षणे समानाकारस्मृत्यन्तरासमवादित्याहु । त-मन्दम् । पन घटपटावित्याकारसस्कारोत्तर कमेण सरदनुभूतस्य धवस्य प- टस्य च प्रत्येक स्मरण तर पुनस्तादृशघटस्मरणानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । ममिकस्मरणाच्या समूहालम्बनमस्कारनाशदशायामेय घटस्मरण स्यापि नाशात्तन पुनर्घटसस्कारजननासम्म गादिति दिक् । ननुस्मृ- तेश्च सस्कारजनकतासच एव तद्वारा स्मृतिजनकत्व वाच्यम तदेयासिराम सस्कार प्रत्यपि अनुभवत्वनर हतुत्वादत आद जायते चेति । तया च सस्कार प्रनि] अनुभवत्वेन हेतुत्वे हृढ तर]सस्कार प्रति पुन पुन स्मरणत्वन हेतुता न स्यात् सामान्यसामग्रीविरहादत सस्कार प्रत्यपि निश्च- यत्वमात्रेण हेतुत्वमिति भाव । पाश्चस्तु समानाफारस्मृतित्वेन सस्कारनारोहतुतामतेपि अनन्तात्मगोचरसस्कारनाशानुराधात्पुरुष भेदन कार्यकारणभावनन्समावश्यकमेव तथा च तत्तदात्मीय सस्कारसामान्यनाथ प्रत्येव तत्तदात्मीयचरमस्मृतिव्यक्तीना तत्तद्यक्तित्वेन हेतुत्य युक्तमन्तरानन्तसस्कारध्यसकरपनाया गौ. रवादवच्छेदकलाघवाच [सफल] सस्काराणा च[रम]स्मृतिपर्यन्न- सायित्येप्युवामचिरहणव मध्य स्मरणासम्भवात् तथा च सछ ·4 नुभवाव पियपधर्म परित्यज्य तद्यापफेन निधयत्न. स्मृतिहेतुत्यो पगमे घदादिक प्रत्यपि दण्डत्यदिक परित्यज्य द्रच्यत्रादिना हेनुता स्यादत आह इदमेव चति । गृधमाणब्यभिचारपण कारणत्वबालानानुदय एवेत्यर्थ ।[अन्यत्र पिपिटबुद्धया। तयाच व्यभिचारप्राइस्तत्रैव विशेषणविषयपत्वादिसामान्यधर्मश हेतुत्रम् या विशिष्टयुद्धयादी विशेषणशानख्वादिविशेषरूपेण हेतुनायां घदादी तु दण्डत्वद्रव्यत्वाद्याईपोश्च निश्चिताध्यामगारपवाद- पडत्वादिविग्रेपधर्मेणच तशेतुत्वम् न तु तद्यापकद्रव्यरनादिना मनुमानलक्षणम्। संस्कार: परित्यज्य च निश्चित्ताच्यभिचारकं रुपं गृपमाण- ध्यभिचारकेण कारणत्वकल्पनानुदयाव इदमेर घान्पन सामा- दनुभूतस्यापि स्मरणोत्तर स्मरणसम्मवादनुमवस्येन स्मृतिहेतु- ताया वाधकाभाव इत्यन उत्तम् जायते चेत्यादीत्याहु । तधिनस्यम् । तावता स्मृते सस्कार जनकरयसिद्धानपि स्मृतिजनकल्यामाते । यन स्वसरशपदार्थचानत्यादिनाऽनुगतरूपेणोद्बोधरस्प स्मृतिहेतु- स्व तान्तरा स्मरण शाराप्रमाय । नयास्तु ननु स्मृती न समानाकारहानायेन हेतुत्वम् सदनुभनस्थले स्मृतिजन्यानेफ्स. स्फारकल्पनागारवापत किं तु तारानुभवानेच तयात्यम् ना घ सस्कारस्य फलानाश्यतया सरदनुभूनस्य स्मरणद्वयानुपपत्तिः चरमफलमात्रवृत्तिस्मृतित्वव्याप्यजातिथिपेणेच सस्वारनाशहेतु- आदित्यन [आह] जायते चेत्यादि तथा चढतिर सम्पारात्मकता प्रयोजकतया सहानुभूतस्यले पुन पुन स्मरणस्य प्रामाणियतया न तत्पत्पनागौरवम् किंतुसम्मारनायरतायच्छेद कनया चरमम्मृति- निष्ठजातिकरपनायामेव तदिति माय इत्याहु ननु इंढरपन सस्कारगता जातिर्मानामावात पर टिरयुद्धामकसम्पत्ति चन धारणनियम्या तस्या कार्यतानपच्छेदफारवेपि क्षत्यमावातत्यु तोनुयायेन सस्कारजनकतापरित्याग इत्यत श्राद परित्यज्य चेति । तथा च पिनाप्यनुभव स्मृतेरनन्तर सस्थरस्य सम्मा यतया नुभवत्य सन्दिग्धव्यभिचारकमती व्यभिचारधिया प्रतिबन्धान ताप्येपणा हेतुत्व कल्यते किं तु निश्चिताव्यभिचारण मानले. ने ज्ञान विना सस्कारम्य केनाप्यनगीकारादिति माद 17. सा (साप स्मरयस्यार्पसमाप्रपातमानस्या ·जागदीश्याः मनुमितिमधे न्यस्य च हेतुतावच्छेदकते चीजम् अभिहितश्च तात्पर्यटी- कायां प्रथमसूत्रेऽवयवविवचनमस्ताबे मिश्रेः स्मृतीनां स्वकार्य- संस्कारावरोधिनीनामसहभावादितीति चेन्न । चरमज्ञानपदस्यानु भवपरत्वादासाक्षात्तज्जन्यत्तस्य वा विवक्षितत्वादित्यापि कश्चिद। किश्च व्याप्यविशेष्यकात्पक्षविशष्यकाच्च परामर्शादमितिदर्श- ताप्येण हेतुतायामन्यथासिद्धरिति भावः । कार्यतावच्छेदकरयं विशेषरूपस्यैव युक्तम् न तु सामान्यस्य सन्दिग्धव्यभिचारकत्वा- दत पव विशेषणशानजन्यत्वं विशिष्टानुमवत्वेनैव न तु तादृशशा- मत्वेनेति प्राच्यक्तमित्याशयेनाह हेतुतावच्छेदकत्व इति । ननु स्मृतेः संस्कारजनकत्वेऽपसिद्धान्त इत्यत माह अभिहितं चेति । स्वकार्यः संस्कारों विरोधी नाशको यासामित्यर्थः । तथा चाच- यवेभ्यो न वाक्यार्थधीसम्भवस्तद्धटकप्रत्यकेपदार्थस्मृतीनां ताव- स्फालमसत्यादिति टीकार्थः ॥ साक्षात्तजन्य धम् व्यापारमद्वा- द्वारीकृत्य परामर्शजन्यत्वम् [न तु स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्ति फत्वम् तेन याधादिस्थलीयपरामर्शतृतीयक्षणजन्यानुमिती नाव्यातिः न तु स्वाव्यवहितप्राककाल[वृत्ति परामर्शजन्यत्वं तदर्थः । स्मृतिवि- प्रतिव्याप्तितादयस्थ्यात् । वस्तुविशेषस्मृति प्रति साध्यव्याप्य- पत्तानिश्चयत्यप्रकारेणानुगतरूपेण [उद्बोधक हेतुत्वसम्मवे तस्या- भतिव्याप्तिः पूर्वकलापेक्षाया गौरव च फश्चिदित्युक्त्या सूचितम् ॥ [ ननु पक्ष पर्मिफव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वस्य लक्षणघटकत्येनु- मितिमात्रेऽप्तम्भवःलिङ्गधर्मिकपरामर्शजातायामतिभ्यप्तिश्चेत्यत माह किं चेति । प्राञ्चस्तु] ननु वहिव्याप्यादिविशिष्टवैशिष्टयधुचौ वहिव्या- प्यादिप्रकारकनिश्चयत्वेनय हेतुत्वं न तुज्ञानत्वमनन्तर्भाव्य विशेषणा- धंग्रेऽनुदुद्धसंस्कारसत्त्वेपि विशिष्टपैशिष्ट्यप्रत्यक्षापत्तेः तत्तद्विशिष्टवै. शिष्टयप्रत्यक्ष प्रति तत्तद्विशेपणादिशानव्यक्तीनां विग्रिभ्य फारपत्वस्य [तादृशमस्कारस्य] प्रतिवन्धकत्वस्य वा कल्पनायां गौरवात् न च स्मृत्यादिम्यले व्यभिचारः यग्रे निरमनीयत्वात् तथा व घहिव्याप्यघूमघत्पर्वतगानित्याकारप्रत्यतिव्याप्तिस्तद्वारणार्थ प्र. पारान्तरानुसरणे ततोपि स्मृत्यतिव्याप्तिनिरासः सम्मवतीति इन चरममानपदस्यानुभवपरत्वे सस्फाराधापत्तिः इनि] आययेनाइ ·- प्यकतत्प्रकारफाज्ञानत्यादिनत्यर्थः॥ नानाविधन्यासरनुमित्युपयोगि भनुमानलक्षणम्। नाच्च तदुभयवैशिष्ट्यायवाहिनिश्चयत्वेन तत्र हेतुत्वम् लक्षणघ- टकमा तदेव एकतरविशेप्यकज्ञानादन्यतरविशेष्यकस्मरणा- भावाद अन्यथा नियमेनस्मृतरुभयविशेष्यकत्वासद्भाव समान- मकारकत्लेनैव शानस्मरणयोः कार्यकारणभावाच्च तत्र विशि- प्येव कार्यकारणभाषः न तुक्तरूपेण गौरवान्मानाभावच्च इत्य- पि केचित् । एवञ्च विशिष्टवैशिष्टयबोधादौ क्वापि नातिमसङ्ग- शङ्कापि ।वहयाद्यनुमिती बयादिव्यभिचारधीविरोधिधीविषय- धर्ममकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतुतामते तु नितराम । तथैव किं चेति । तत्र अनुमिती । तदेयेति । मन्यथा पक्षधर्मिफव्याप्यवत्ता. निश्चयत्वेन हेतुत्वस्य लक्षणे प्रविष्टत्येऽनुमितिमाऽसम्भवापत्तरिति मायः । ननु तद्विशेष्यकतत्वकारस्मृति प्रत्यपि तदुमयवैशिष्टया- अगाहिनिश्चयत्वेनेय हेतुत्वात्तवातिव्याप्तिरेवमपीत्यत आह एकत. रेति । तथा चान्वयव्यभिचाराप्नोतरूपेण तत्र हेनुत्यमिति मायः। ननु जन्यतापि तदुमयवैशिष्टवायगाहिस्मृतित्यनेच याच्या तथा च कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नस्योत्पादानोक्तदाप इत्यन वाह अन्यथेति । नियमेन नियमतः । (मन्यया] अनियमेन विशेषतो नियामकामायेनेत्यपि फश्चित् । प्रसङ्गादिति । एकभर्मिफस्मृति- सामान्या एवापरधर्मिफम्मृतिसामग्रीत्वादिति भावः । ननु तद्वि- रोप्यकतत्प्रकारकस्मृतो तारशनिश्चयत्वेन हेतुत्वं मयापि धाच्यमेव मातः स्मरणस्योमवियप्यकरयम् परं तु उभयवैशिष्टयावगा- विनिश्चयत्येनापि [देतुत्वं] यद्विशेषयोरिति न्यायादेव वक्तव्यमिति स्मृत्यतिव्याप्तिस्तदयस्थेवेत्यन आइ समानेति । समानप्रकारकत्य- सबन्धेनेत्ययः। तेन सामान्यहेतुतायां विषयानन्नायपि नक्षीत तथा घ तत्प्रकारकस्मृनिसामान्य प्रतितप्रफारफज्ञानत्यनेय हेतुतयय यदि- शेषयोरिति न्यायसामन्जस्यान तदुभयवैशिष्टयावगादिनिश्चयवनापि हनुत्यम गोरयादिति भायातनमानस्मरणयोः। विनियेति । तदिये- स्वमतनाइ व्यभिचाति । हेतुनामत इत्यनेन प्रागुनदोषः सूचितः । (२)विष्यमाथा. निया' (१) पादाना' ·जागदीश्याः अनुमिनिग्रन्थे लक्षणे निवेशात् । अत एव व्याप्यवत्पक्षाद्यभावग्रहं प्रति व्याप्य: यत्पक्षादिज्ञानत्वेन हेतुत्वेऽपि न क्षतिः । व्याप्यविषयकत्वेन वा जन्यज्ञानं विशेषणीयम् । एतेन स्मृति प्रति संस्कारद्वारा अनुभवं. नितरार्माित । नातिप्रसङ्गशङ्कापीत्यनुपज्यते ॥ तथैव व्यभिचारधीधि रोधीत्यादिरूपेणैव ॥ मत एवेनि । व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्याचगाहि- स्वादिना जनकत्वस्य लक्षणे प्रवेशादेवेत्यर्थः । शानत्येन निश्चः यत्वेन । हेतुत्वेऽपीत्यपिनाऽस्वरसः सूचितः। स च व्याप्यवत्त्वाव. च्छिन्ने योग्यानुपलब्धिविरहात्तदवच्छिन्नाभावस्यातीन्द्रियतया न तत्र प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानं हेतुरभावलौकिक- प्रत्यक्षं प्रत्येव तस्य हेतुत्वादित्यादिः । अधिकं सामान्यलक्ष 'णायां वक्ष्यते ॥ ननु व्याप्यपक्षोभयवैशिष्टयावगाहनिश्चयत्वं तदुमयनिरूपितसांसर्गिकविषयताकनिश्चयत्वम् तथा च तादू प्येण हेतुत्वे वहिव्याप्यघूमे पर्यत [इति शानदप्यनुमित्यापत्तिः पक्षे साध्यव्याप्याधारत्वावगाहित्यस्यावच्छेदकोटिप्रवेशे तु पर्वते वह्नि- व्याप्यधूम] इत्यादिलिङ्गधर्मिफपरामर्थस्यासंग्रहः तत्र व्याप्यांशे पक्षाधेयत्वस्यैव भानात् किं च पक्षधर्मिफव्याप्याभावप्रकारका. न्यत्वे सति व्याप्यविशेष्यकपक्षाभावप्रकारकान्यव्याप्यपक्षोभय- धैशिष्टचावगाहिज्ञानत्यमेव तादृशनिश्चयत्वं वाच्यम् तस्यापि विशेषणविशेष्यभावभेदाद्गुरुतरकार्यकारणभावापत्तिरतो व्याप्यवत्पक्षिनिश्चयत्वेनाधेयतया पक्षप्रकारकव्याप्यधर्मिकनिश्च- यत्वेन चा यथानुभवमनुमितिहेतुत्वं चाच्यमनस्ताहशस्मृतावति. व्याप्तितादयस्थ्यमेवेत्यत आह व्याप्त्यविषयकोनेति । नव्यास्तु व्याप्यपक्षोभयवैशिष्टयावगाहिनिश्चयत्वेन हेतुत्यस्य लक्षणघटकत्वे घहयाद्यापत्तावतिव्याप्तिरनुमिता विवापत्तौ च परामर्शस्यैकरूपेण हेतुत्वावत उक्तम् व्याप्त्यविषयकेति तथा चापत्तेः साक्षात्कारतया परामपनातव्याप्तेस्तद्विपयत्वनियमानातिव्याप्तिरित्याहुः । तन्म- न्दमा पक्षमतांशे गृहीताप्रामाण्यकत्वस्याहार्यत्वस्य वाधिकस्याप. तिजनयातायामयच्छेदकत्यादन्यथा स्थाणुत्वाद्यभावभ्रमोत्तरं स्था. शुस्यादिप्रत्यक्षस्थलेपि व्याप्यदर्शनवशेन स्थाणुत्वादेरापत्तिप्रसङ्गा- तथा च (१) प्याति ·। मनुमानलक्षणम् । भात च साक्षाद्विशे पणधियो हेतुत्वस्य निविकल्पकात्मकस्य ना स्मरणस्यानुभव प्रत्येव वा तस्या हेतुत्वस्य नियमतः कृतिसा- सात्कारपूर्ण विषयस्मते*च कल्पनात् व्याप्यवत्पक्षवत्त्वादि. दिति ध्येयम् । एतेन व्याप्तयविषयकत्यप्रदेशेन । परास्तमिति परेणा- न्यय । विशिष्टयुनो विगपणानस्य हेतुत्व व्यवस्थापिते विशिष्ट शिएयबुद्धरपि विशिष्टबुद्धितया तदर्थमपेक्षितविशेषणझानस्यैव विपणतापच्छेदफप्रकारकत्वसम्मयाद्विपिष्टवैशिष्टयबुद्धी विशेषण- तावच्छेदकप्रकारफज्ञानस्य व्यभिचागे न स्यादित्यारायनाक्तम विशेपणधिय इति । हेतुत्वस्येति । करपनादिति परणान्वय । ननु सम्बन्धवयेनेय [हेतुरप्रत्येक व्यभिचारात् विशिष्टज्ञानत्यावच्छिन्न प्रत्यनुगतहेतुत्यासम्मय इत्यत आह निर्षियरपकात्मफ्स्य या स्मर. णस्येति । विशेषणाप्रकारकस्य या स्मरणस्येत्यथ । तेन व्याप्यव- स्पादिस्मरणस्य सविकल्पकत्येपिन क्षति । [हतुत्यस्य] कल्पनादिति पोजना । तथाचसाक्षात्मम्यचनेव सबंध हेतुत्यम् [न तुसम्बन्धद्वये- नैय]इतिभार । ननु विशिष्टगुद्वित्वं स्मरणस्यले सन्दिग्ध यभिचार. पत्यान विशेषणधीजन्यतायच्छदकम चिसमानकारकत्वनशान. स्मृत्यो पार्यकारणमावस्य फलमत्याग्निापल्पफस्मरणस्यासम्म. पोपात्यत भाद अनुभव प्रत्येर येति । तस्या हेतुत्यस्य पल्पनादित्य- वय । तस्या विशेषणधिय । नन्वेरमपि विषयापरकटत्यादिसाक्षा- पार व्यभिचार एव इत्यत माह नियमत इति।नियम पारणत्वम् । तदनीए येत्यर्थ । तथा च ल्यम्लोपे पञ्चमी । तेन यप्रापेक्षा या एनिजनिता यत्र या प्रथम चिपीपा ततो विषयोपरत मुपादानप्र. स्पच पधारामिस्ता तिसाक्षात्कारपूर्य विषयस्मृत्यल्पापि मामलसिरिति ध्येयम् । न घोरपणारया व्यभिचारयारणेपि शान- स्यमन्तमाय्य हेनुत्ये मानाभाय इमि याच्यम विरोरणगायरानुदु. सस्मारदायो यिशिष्टप्रत्यक्षानुपायय तग्नियेयायस्यास्यादिति माया नम्यास्तु यागादिव्यापारतया सिसम्यापूर्यस्ययानुमपप्या. पारतया मिरस्य मस्कारस्यापि मयिएयर मानामायाविषण- विषयपनय पिशिशनुमय नुस्य मस्पारद्वारा ममानाकारनि. चयनय स्मृतिदनुस्य यातिप्रसदाभायात् न च मम्पारस्य मा. पपकाये यत्र घटपटापि यनुभयम्य पास एयाचा तम ताशा (पेन।

·ऑगदीश्याः अनुमितिमन्य नस्य घटस्मृत्युपधायकस्वजन्यसंस्कारसम्बन्धेन सत्यात् घंटेस्यवं परस्यापि स्मरणापत्तिः यस्य पुंसः पटानुभवोत्तर तत्सदशवस्तु. दर्शनादंव पटस्मृतिस्तत्पुरुषापपटस्मृतिसामान्यं प्रत्येव तदीयताह. शवस्तुदर्शनत्वेनानुगतरूपेणोदोधकस्य हेतुनया तत्सत्त्वदायामु. छोधकविरहस्यापि वक्तुमशक्यत्वात् इति वाच्यम् स्वजन्यसंस्का- रद्वारा तर्मिकतत्यकारपोपेक्षान्यताहशनिश्चयत्वेन तथाविध. स्मृति प्रति हेतुत्वादुक्तस्थले च पटोपेक्षान्यत्वविशिष्टस्य पटर्मिः फपटसप्रकारकशानस्य स्वजन्यसंस्कारद्वारा विरहादेव पटस्मृत्यों- पत्यसम्भवावयापि सस्कारजनकतायामप्युपेक्षान्यत्वस्य प्रवेशनीय- तया गौरवानवकाशात् अन्यथोक्तस्थल एव पटत्यप्रकारकसस्कारस्य दुधारत्वापत्तेः यत्तु स्वध्वसद्वारेवानुमवस्य स्मृतिजनकत्यसंभवाद- तिरिक्तः संस्कार एब नास्ति फस्य सविषयकत्वचिन्तेति तत्तुच्छम यस्य पुंस. पटानुभयोत्तरं ऋमिकचतुष्पञ्चप्रत्यक्षायुत्पत्त्यव्यवहितपू. घकाळ एच दशदिनेषु पटस्य दशस्मरणान्युपेक्षात्मकान्युत्पन्नानि तस्य नत्तदिन एव स्मरणोत्तरमपि पटस्य पुन स्मरणप्रसङ्गात स्व- ध्वसद्वारानुभयस्य सस्थात् तत्रत्यदशस्मरणेपूवोधकदशकस्य विशे- पतो हेतुत्वकल्पनया तत्र स्मृत्यनास्पद[संपादन]मपेक्ष्य मंकारस्य स्मृतिहेतुत्यकल्पनयैव तत्संपादने लाघवात् संस्कारस्य फल नाश्यतया प्रथमस्मरणेन तन्नाशादेवास्मन्मते पुनः स्मरणासभवात् तत्तत्स्मरणपूर्वक्षण एव तत्तत्स्मरणस्योत्पादप्रसङ्गेन संस्कार. हेतुत्वादिनापि तत्रोदोधकस्य विशेषतो हेतुत्वं वक्तव्यमिति सांप्रतम् प्रत्यक्षादिसामग्न्याः प्रतिबन्धकत्यादेव नत्तत्स्मृतिप्राक- क्षणे स्मरणासंभवादिति प्राहुः । केचित्तु स्मृतिनाश्यतावच्छद- फतयैव सस्कारस्य सविषयकस्वसिद्धिस्तद्धर्मिकतत्प्रकारकमका. रना प्रत्यव तादृशस्मृनित्वेन [हेतुत्यात् स्मृतित्वन] मामान्यतः संस्कारनाशं प्रति हेतुत्वे घटस्मरणादेव निखिलसंस्कारनाशा- दनुभयान्तरं विनोत्तरकालं पटादिस्मरणानुपपत्ते न हि तर घट- स्मृतिरेव स्वजन्यसस्कारद्वारा पटादिस्मृति जनयितुमीष्टे भिन्न- विषयकत्वात् अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् न वा पटादिधीरेव तत्र संस्कारद्वारा समवति तज्जन्यसस्कारस्यापि घटस्मृत्यव नाशात म च तर्मिकस्रायपेक्षया लायगेन तद्धर्मिकतत्प्रकारकस्मृतिना. न च ·अनुमानलक्षणमा ज्ञानिऽतिव्याप्तिरित्यपि परास्तम् । साध्यादेरननुगमात् एको- पादाने अन्यानुमिनी देवाद्याप्तिविपयिण्याश्च तस्यामव्याप्तिः परमवशिष्यते।मापि तादृशज्ञानत्त्यनुभवलव्याप्यजातिमचावे. वक्षया निरमनीया। एनल्लाभायैव चानुभवार्थकं चरमज्ञानपदम्। एवञ्चान्वयव्यतिरेकव्याप्त्योः पृथक् प्रयोजकत्वेऽपि न क्षतिः। श्यतावच्छंदकं संस्फारनिष्ठं वैजात्यमेव फल्ययितुं युक्तम् घटस्वप्र. कारकस्मृतिनारगनायच्छेदकजातेघटाटोमयानुभवजन्ये तदुभय. स्मृतिनाश्यसंस्कारे पदत्यप्रकारकस्मृतिनाश्यतावच्छेदकजात्या सं. करात् न च तत्रोमयगोचरस्मृतिनाश्यतावच्छेदकं वैजात्यान्तर प्रत्येकस्मृतिप्रयोजकजातिविरुद्धमेव स्वीकार्यमिति वाच्यम् सति मनन्तजातितदाश्रयकल्पनामनन्तनाश्यनाशफभावकल्पनां घापेक्ष्य संस्कारस्य सविषयकत्वकल्पनाया [एच लाघवेन]औचि- स्पमिति माहुः । ननु तरपक्षहेतुमाध्यकानुमितित्वं विशिष्यय लक्ष्य. तावच्छेदकं वाच्यमत आह देवादिति । सामग्रीवयादित्यर्थः । तथा घ दिव्याप्यो धूमो द्रव्य पयतंश्च पहिमानित्याकारानुमित्यन्या- प्तिरिति भायः ॥ ज्ञानत्तित्व ज्ञानसमवेतत्वम् । तेन साक्षात्का- रत्यादेः कालिकादिसबन्धन तादृशहानस्विपि प्रत्यक्षादी नाति- ध्याप्तिः। अनुभवत्यव्याप्योत । अनुभवत्याव्यापकेत्यर्थः । तेनानुभ- चत्वस्यापि स्वव्याप्यत्वात्तदादाय प्रत्यक्षादी नातिप्रसन्नः च्याप्यत्व भेदगर्भमित्यपि कश्चित् । यत्किचिदनुभयात्तित्येनापि जातेविंगे। पगीयत्यमित्यन्य जातिपदेसमवायेन हेतुनालाभाय । नातः स्पन्दा- दो व्यभिचारः । [अनुमत्यजातेरसत्वपक्षे स्मृत्यन्यज्ञानत्वस्येय तयारयात्तद्याप्यं तादृशज्ञानत्यमपीति तद्वारणाय जातिपदमराण्डध. मार्थमित्यपि पदन्ति ॥ ] अयानुभवत्वव्याप्यजातेनिवेशे मूलोतं घरमशानपद व्यधमध्यायतकत्यादत माह एतदिति । तथा घन स्थातव्येण ज्ञानपदार्थप्रवेश इति मायः ॥ पृथक् अन्य- पथ्याप्ति यादिनान क्षति: नान्याप्तिः। मनुमितित्यमादाय सवय ल. सणसत्यादिति मायः ॥ अनुभवत्यव्याप्यतमानियेश्य मूलस्थज. म्पपदमासन्यतायदा विशिष्टपरनया तानुसारि[लघुलक्षणमाद ८ ·जागदीश्या अनुमितिप्रन्थे पर्वतवहिव्याप्यवशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणतामति- यौगिक कार्यताया पहिल्याप्यवत्पर्वतनिश्चयत्वावच्छिन्नकारण- ताप्रतियोगिकव्याप्त्यविषयकत्तिकार्यताया वा अवच्छेदिका ज्ञानत्तिः सामानाधिकरण्येन वावच्छेदिका या जातिस्तहत्वं पर्वतवहिव्याप्यति । [अनारच्छेदकत्यस्य व्यासज्यवृत्तित्वमते] का- यतावच्छेदकत्वं तत्कोटिनिविष्टतामात्रेण वाच्यमन्यथानुमितित्व- स्यापि तारशकार्यतावच्छेदकत्वपर्याप्त्यनधिकरणत्वादसंभवापत्ते. म्तथा च वह्वयनुमितित्वेन जन्यतायां वद्वित्वस्यापि प्रवेशात्तदा- दाय ययादावतिव्याप्तिरत उक्तं शानवृत्तिरिति ।शानसमवेतेति तद- थः तेन [यहित्वादेरपि] कालिकादिसंयन्धेन ज्ञानवृत्तित्वपि नोक्त- दोपः । [चरमशानपदस्यैतल्लाभायमेव माणकृतीक्तत्वादिति भावः।] न च तादृशजातिमज्ञानस्यमेव वक्तुमुचितं ज्ञानवृत्तित्वप्रवेशे गौरवादिति वाच्यम् । तादृशजातिमशानत्वं हि ताहराजातिविशि- पक्षानत्यम् । तथा च तस्य लक्षणत्ये सामानाधिकरण्यात्मकशि- ध्यस्य हेतुतावच्छेदकविधया ज्ञानत्वत्वस्य च प्रवेशे विपरी. तमेव गौरवं स्यादिति भावः । ननु धूमपरामर्शविशिष्टानुमितित्वेन ताशपरामर्शनाशकानुमितित्वेन घा तादृशपरामर्शजन्यत्वे ताह. शापरामर्शघटकतया ज्ञानत्वस्यापि प्रवेशात्तदादाय बुद्धिमानति- व्याप्तिरत आह सामानाधिकरण्येन वेति । विशेष्यविधयायच्छदिफे. त्यर्थः । तेन ज्ञानत्वस्यापि ताहराजन्यताया समानाधिकरणत्वेपि नोक्तदोपः । वस्तुतस्तु कार्यतावच्छेदकत्यस्य व्यासज्यवृत्तित्वेऽपसि- खान्तः अन्यथा कुत्रापि कार्यतावच्छेदकधर्मस्य विशेष्यवियषण- भावभेदानानात्वासानं शास्त्र कृतां विरुध्येत तथा च वह्नयन: मितित्वेन जन्यतायामनुमितित्वमेव जन्यतावच्छेदकं चह्नित्यादिक तु तादृशजन्यतावच्छेदकायामवच्छेदकमतो नोक्तफ्रमेण शानवृत्या. दिपदस्य व्यावृत्तिरुचिता किं तु घहित्यावच्छिन्नविधेयकानुमि- तित्वस्येव विनिगमनाविरहारस्यावच्छिन्नविधेयताकत्यसबाधेन भ- (१) 'जन्यस्वात्तादृशोमयषिपायगाहिज्ञानजन्यताछेदकान्तर्गतज्ञानस्वमा दाय बादमायेऽतिम्याति ·मनुमानलक्षणम् । नुमिनिवृत्तिवाहित्वस्यापि परामर्शजन्यतावच्छेदकत्वात् तारावाहि- स्यादिकमादाय घयादाचंनिघ्यावारणार्थमेव ज्ञानवृत्तिपदम सम- घायमसर्गणैव जन्यतावच्छेदकरस्य विषश्नया चहित्यारेरण- संभधाज्ञानवृत्तित्वप्रवेशे गौरवमित्याशयादेव च सामानाधिकर- ज्येन वेति [कल्पान्तरमुक्तमिति] युक्तमुत्पश्यामः । किचित्तु स्त्रा- पनिछन्नविधेयतासबन्धेन वहित्यस्य संबन्धान्तरेण पर्वतस्वस्यापि अबच्छेदकतया नदादाय ययादावतिव्याप्तियारणाय ज्ञानवृत्तिरिति ज्ञानसमवेतार्यकम् लाघवादाह समानाधिकरण्येनति जन्यतायाः समायेनावच्छेदिका पा जातिरित्यर्थ इत्याहुः । । यद्यपि पर्वतय. हिव्याप्योभय[वैशिष्टयावगाहि]निश्चयोत्तरशानत्वावच्छिन्न प्रत्येव लाययात्ताहरावैशिष्ट्यावगाहिनिश्चयत्येन हेतुरये पर्वतधर्मिकवयनु- मिनितादेः कार्यतावच्छेदकोट्यप्रविष्टत्याद्नुमितिमात्र एवोक्तलक्ष- णस्याममनः । तथापितत्तदप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिततादृशामययेशि- ट्यावगाहिनिश्चययनयानुमितिहेतुत्वं वाच्यमन्यथा भ्रमन्वन गृ. ह्यमाणादपि परामशदिनुमितिप्रसङ्गात् न च परामर्शधर्मिकतत्तद- प्रामाण्यज्ञानामावस्थ स्वातन्त्र्येणयानुमिनिहेतुत्वमिति नोक्तदोपः तथा मति गृहीताप्रामाण्यकस्यैव परामर्शस्योत्तर परामर्शान्तरो. स्पाटेऽऽनुमित्यनुत्पत्त्यापत्ते. एव च [पर्वतवहिव्याव्योभयवैशिष्ट्या- वाहिनिश्चयोत्तरज्ञानत्वमात्रस्य तादृशनिश्चयजन्यतावच्छेद- कत्वे गृहीताप्रामाण्यकात्] पर्वतबहिन्याप्योभयवैशिष्टचाव. गाहिनिश्चयादनन्तरं स्ससामग्रीवशाज्जायमानायां पर्वते द्रव्यत्यस्य चत्वरे यह हिमपर्वत एय वा द्रव्यत्वादेरनुमिती पर्वते वहि- विधेयकान्वयबुद्धी धूमेन पर्वते चढेरापत्तौ च व्यभिचारः स्याः दित्यवश्य पर्वनरहिन्याप्योभयवैशिष्टयावगाहिनिश्चयोत्तरपर्वतर्मि- कनिविधेयाकानुमितिन्वावच्छिन्नं प्रत्यंच तत्तदप्रामाण्यज्ञानानास्क. न्दिततादृशोमयवैशिष्ट्यावाहिनिश्चयत्वेन हेतु वाच्यम् इत्यनु. मितित्वस्यापि कार्यनारच्छेदकेऽनुप्रवेशानासंभवः न च तत्तः दप्रामाण्यशानानास्कन्दितपर्वतयशिव्याप्योमयवैशिष्टगवगाहिनिश्च योत्तरज्ञानत्वावच्छिन्नं प्रत्येव तत्तदप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितताशवे- विश्वावगादिनिश्चयत्वेन हेतुत्वं वाच्यमनो न व्याभिचारः पर- तभर्मिकवनिविधेयकानुमितित्यापेक्षया गुरुत्वेन तत्चदप्रामाण्यज्ञाना- ·६० 1 सत्त्या जागदीश्या अनुमितिग्रन्थे भारफूटस्य नाशनिश्चयकार्यतापयच्छेदकोटयप्रविण्यात अनयेय दिशानिमलक्षणेप्यमभवो वारणीय इति परैरपरिशीलित पन्था । ननु पूर्वोक्तयुक्त्या व्याप्यपक्षोभयनैशिष्ट्याचगाहिनिश्चय[वस्य दुई चपात्तद्रूप] नानुमितावपि न हेतुत्वम् अत फल्पान्तरमाह व हिव्याप्यदिति । [फेचित्तु व्याप्यपक्षोभयवैशिष्ट्यनिरूपितपर्वतत्या व उन्नविशेष्यताकझानत्वावच्छिन्नत्यर्थ एतेन व्ययत्तानिश्चयत्व घटकदलद्वयापक्षया लाघाद्वयाप्यधर्मिकपर्वतनिश्चयत्वेनेर पनो घनिमानित्यनुमिती हेतुत्वादसभवोपीत्यपास्तम् निश्चयत्वे नलद्व यस्थाप्रवेशादिति ध्येयम् । व्याप्तिक्षानस्वाच्छिन्नकारणत्वप्रवेशेऽनु मितावसंभवोऽनुमितिमात्रे ज्ञानत्वेन वहयाद्यनुमितौ च वह्वयादिशा नापनेव हेतुल्यस्य स्वय वक्ष्यमाणत्यादतस्तत्परित्याग । यद्यपि व हृयाद्यनुमिती बढ्यादिव्याप्ययत्तानिश्चयलेनैव [समानविषयता वच्छदकसामानाधिकरण्येन] समानविशेष्यतारच्छदकत्यप्रत्या हतुवमुचितम पर्वतत्वचत्वरत्वाद्ययनिपक्षनि- खिलानुमितिसाधारण्यातत्तदात्मव्यक्तीनामपि कचित्पक्षतया परषां विषयविधयेवास्माक स्वरूपतस्तत्पुरुपीयत्वस्यावच्छेदकको टिप्रवेशेपि गौरवानप्रकाशात् न च पर्चतत्वाद्यवच्छेदेन साध्या स्थानुमितो तदवच्छदन वहिव्याप्ययत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्यमावश्य- कमुक्तक्रमेण हेतुताया तदनिर्वाहादिति राच्यम् तावतापि पक्षता घच्छदक[सामानाधिकरण्येनानुमितौ समानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्र- त्यासत्त्या परामर्शस्य हेतुताया वाभकाभावात् साध्यतद्वयाप्यवत्ता नतिरिक्तवृत्तित्वविशिगक्षतावच्छेदकताघटक्ससर्गावच्छिन्नस्य वि शेष्यतावच्छेदकत्यस्य] प्रत्यासत्तित्वे पक्षतावच्छेदकधर्मावच्छदनानु मिताप्रप्युक्त क्रमेण हेतुनासभवाच्च [वस्तुत पक्षतावच्छेदकारच्छे. देनानुमिती न तदवाउदेन हेतुमत्तनिश्चय कारण कि तु तदयदेन वाधाद्यनिश्चय एवेति एतेन पर्वतत्यापच्छेदेन प्रमेयत्वाद्यनुमिते प्रमेयत्वानतिरिक्तत्वावगाहने भ्रमापत्तिरित्यपि प्रत्युक्तमेताचतापि यमगदिमाध्यानुमिती समानविशेष्यतारच्छेदफायप्रत्यासत्या घ- द्वयादिपरामर्शस्य हेतुत्ये वाधाप्राप्ते ] तथापि साध्यव्याप्यस्य धूमा- छोत्रादेरजनुगमात्ताशैफव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्वोक्तायन्याल- निकाया पयत धूमस्य चत्वरे चालोफस्य समूहालम्बनपरामर्शा.

·अनुमानरक्षणम्। वा वो-यम् । व्याप्तिमानेऽवश्य भासमानो यस्तादृशानुनित्य- विपयस्तदविपयत्तमात्र वा ग्राह्यम् । या काञ्चिदनुमितिव्यक्ति- रणमात्र ज्ञानसमानकाल जजायमानायां माध्यस्यानुमिनी व्याभिचार स्गदन पक्षीमूनम्य पर्व- तादेरपि विशेष्यतावच्छेदकफाटारनुप्रनेश कृत । यदि च तत्पु. रुषीय गहिव्याप्यधूमपत्तानिश्चयवेनेर हेतुव नापुरुषीययद्यनुमि- तित्वेन च काय तत्र फारणस्य विशेष्यतारच्छेदकत्वमेर सरन्ध कार्यम्य तु तत्पुरुषनिष्ठज्ञानीयवहिव्याप्यघूमयत्ताप्रका रतानिरूपितविशेष्यताचच्छदकत्वविशिष्टमेव विराध्यतावच्छेदकत्व मयन्य नाशनियेष्यतावच्छेदक वैशिष्ट्य तु स्वनिरूपकज्ञानोत्तर- शानीयवस्वमामानाधिकारण्योभयमयधन ग्राह्यमित्युच्यते नदा समानविशेष्यतावच्छेदकानप्रत्यामत्यापि परामर्शानुमित्यो कायका- मभवत्येर । पर तु रिपयताया तया विनश्ययस्थपरामर्थेन जनिताया अनुमितशिप्यता. बच्छेदकीभूतपर्वतवादी तदानी तादृशपरामर्शविशेष्यतारच्छे. दक-वस्यासमराददमुपेक्षितमस्माभिरिति ध्ययम् । व्याप्यविशि- वैशिष्टययुद्धामनिव्याशारणाय व्याप्त्यविषयकेति । न च व्या. प्यविशिष्ट वैशिष्टयागाहिनामात्रस्यैव जन्यतायच्छदकतया पराम- शेजन्यतापदफजातिविरदादय न तत्रातिप्रसङ्ग । तथापिविशिष्ट- स्मरणत्यस्य परामर्शजन्यतावच्छेदकनयातद्वति स्मरणेतियाप्तिवार णाथै व्याप्त्यविषयकावनिवेशस्यावश्यकत्वात् ।रद्गद्यापत्ताधापत्ति- त्यजानिमादायानिशामिगरक तदित्यपि कचित् ॥ ननु यत्र [चहि]. व्याप्यविशिष्टगैशिष्टयमुद्धौ धूमत्यरहित्यादिना घाणगुजादिफ व भात तस्या मखण्डव्याप्त्यविषयफत्वात्तप्रतिव्याप्तिरतो लाधगम्याह व्याप्तिमान इति । ताहशानुमित्यविषयीभूतघटादि यस्त्यविषयक ससस्त्र व्याप्तिविशिष्टनैशिष्टयुद्धायपि सवाद्भासमानान्तम् व्याप्ति- भानेऽप्रश्य भासमान साध्यतावच्छेदीभूत द्वित्गदिकमिति न- दविषयकत्व चानुमितायसभनीत्यत उक्त तादृशानुमित्यतिपय इति । तथा च तादृश यदभावत्वधूमत्यादिक तदविण्यफन्यमेघ पिशिष्य यतन्यमिति भाव ॥ ननु यदिव्याप्यालोक्परामर्शजन्यायां पर्यतो घनिमानित्यनुमिती व्यभिचारादडिम्याप्यघूमर पर्वतनिध.

·जागदीश्याः गनुमितिमन्थे . मादाय तव्यक्तिसमवेतानुभवत्वान्यानुभवान्यासमवैतधर्मसमवा- यत्येन नानुमिनिहेतुत्वमित्युक्तलक्षणासंभवः न च पर्वतधर्मि- कवानिव्याप्यधूमयत्तादिनिश्चयविशिष्टानुमिति प्रत्येव ताहशनिश्चय- स्वैन हेतुत्यं धैशिष्टय चाव्यवहितोत्तरत्वसंपन्धेन नच्च क्षणद्व- यसाधारणम तेन विनश्यदयस्थधूममरामर्थस्थलीयानुमितावपि तद. पेक्षति वाच्यम् अव्यवहितोत्तरवस्य संबन्यत्ये मानाभावात् ताह- शनिश्चयसामान्याव्यवहितोरत्वाप्रसिद्धया .तत्तत्परामर्शीव्यवहितो- त्तरतत्तद्वयक्तीनामननुगतानामेव निवेश्यत्वेऽनुगत कार्यकारणभा- पासंभवाच्च नापि धूमलिङ्गकपर्वतधर्मिफवद्विविधेयकानुमिनि प्रत्येष तादृशनिश्चयवन हेतुत्वं धूमलिङ्गकत्वं तु धूमान्यमालि. निका यावत्योऽनुमितयम्तत्तद्भदकूटवस्यमतो न व्यभिचार इति घाच्यम तथा सति तावद्भेदकूटनां विशेष्यविशेपणभावभेदादनन्त. कायकारणभावधौध्ये लाघवेन तत्तदनुमितिव्यक्तित्वायच्छिन्नं प्रति तत्तत्परामर्शव्यक्तित्वेन हेतुत्यस्यैवोचितत्यादित्यतः स्वयं लक्षणमा यां कांचिदित्यादिना । न च यहिव्याप्यधूमवरपर्यतनि- श्चयत्वेन कारणतायां संस्कारान्यताहशनिश्चयनाशकविशिष्टा. नुमितित्यमेव कार्यतावच्छेदकमित्युक्तलक्षणमेव सम्यगितिवाच्यम् । धूमपरामर्शगोचरकामिनजिज्ञासानन्तरोत्पन्नतादृशपरामर्शन स्त्र- विनारादशायामुत्पद्यानुमितेरसंग्रहापत्तः। कामिनीजिशामायाः प्रति- यन्धकत्येनेष्टसाधनतादिज्ञानविरहेण च तादशपरामर्थद्वितीयक्षणे संस्कारभिन्नस्य ज्ञानेन्डाकृत्यादेरुत्पत्त्यसंमयात् । एवं सिद्धया- रमकघूमपरामर्शोत्तरमुत्पनेनापेक्षायुद्धधात्मकालोकपरामर्शन जनि- तायां वह्नयनुमिती व्यभिचारात् । ज्ञानादिनाशं प्रति लाघवेन स्योत्तरोत्पनत्वेनैव जनतया धूमपरामर्शोत्तरजातसयोगादेरपि तन्नायकतया तद्विशिष्टायामालोकादिलिग कानुमितावपि व्यभिचा- राय । मन पय घूमपरामर्शनाशकानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येर यहि. ग्याप्यघूमयत्तानिश्चयत्वेन हेतुत्य [न च विनश्यदयायधूमपरा- मर्गजन्यानुमित्यसंग्रहः तत्र विशिष्यव तत्तत्परामर्शानुमितिव्य- पतीनां कार्यकारणभाषस्वीकरात्तदतिरिकसल एमोक्तानुगतरू' पेण देतृत्वसंभयात्] न च विनश्यदयस्थपरामर्शजन्यानुमितिदशा;

·अनुमानलक्षणम्। पामपि परामर्शनाशफानुमित्यापत्ति. सामग्रीसत्वादिति वाच्यं कार्यमहवृत्तित्वेनैव धूमपरामर्शनाशफानुमिती तादृशपरामर्शत्वेन हेतुत्वस्योक्तत्वादित्यपि निरस्तम् । घूमपरामर्शव्यधिकरणानुमितिव्य- कीनामपि स्वोत्तरोत्पन्नावेन तादृशपरामर्थनाशकतया तत्रैव व्यभि- चारादिति । नव्यास्तु पहिव्याप्यधूमवत्पर्यतनिश्चयविशिष्टानु- मिति प्रत्यय ताहरानिश्चयत्वेन हेतुत्वम् वैशिष्टय च तत्र स्वप्सा- मानाधिकरण्यस्ववृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वोमयसबन्धेन ग्राह्यम् वृ. त्तिरपि कालिकी निवेश्यति नोक्तलक्षणस्यासंभव न च विनश्यद- स्थपरामर्शजन्यानुमित्यसग्रह. तत्तदनुमिती परामर्शव्यक्तीनां वियिध्यैर हेतुत्यान्तरस्य चकव्यत्यात घस्तुतो वहिव्योप्यधूमवत्- पर्वतनिश्चयविशिएकतिमदनामति प्रत्येय तात्यनिश्चयत्वेन हेतुत्वं पाच्यम् तेन विनश्यदयस्थपरामर्शस्पलीयानुमिते सग्रह. मत्र च निश्चयस्य चैमिटर पूर्ववत स्वसामानाधिकरण्यस्ववृत्तिप्रागमाघ- प्रतियोगित्वोमयसयन्धन निवेश्यम् ताशकृतिमत्त्वं तु सामानाधि- करण्यसयन्धेन पाच्यमतो न फोपिदोष सर्वत्र जीवनयोनियतमादा- येर कार्यतारच्छेदकसपत्ते न च यत्र धूमपरामर्शोचरं तर्मिका प्रमाण्यग्रहारमकालोकपरामर्शस्योत्पाददयायां याधादिनिश्चयस्य घस तदुत्तरवद्वयनुमितेरपि निरुक्तकृतिमदनुमितियात्तदव्ययहि- तप्राक्काले चाप्रामाण्यज्ञानामाववियिटघूमपरामर्शस्यासत्याद्यमि. चार इति याच्यम् मप्रामाण्यज्ञानव्यकीनामपि विशेषत एवोचे- जकतया तमत्यतधक्तरनुत्तेजकत्वेपि क्षत्यभावादेघ च परामर्शध. मिफाप्रामाण्यशानामाग्कूटस्य स्वातन्त्र्येणानुमितिप्रयोजकत्वमवे हिव्याप्यघूमयत्ताानश्चयविशिष्टकृतिमत्याच्छिन्न प्रत्येष तादृशनि- श्चयत्वेन हेतुत्वादनुमितित्वस्य जन्यतानवच्छेदकत्यात जातिघटितत- योक्तलक्षणस्यासम्मय स्यादत स्वय लक्षणमाह यां कांचिदित्यादि- नेतिप्राहु । यत्तु चह्रिव्याप्यधूमवत्पर्वतनिश्चयत्यपदेन मानसत्यव्या. प्यपरामर्शत्वजातिरूपवक्षितेति तदपच्छिन्नकारणतामन्त व्ययोक्तल- क्षणसंभव मागननुभूतसाध्यादिपरामदिनुमित्युत्पत्या च परामर्श स्वजोतन स्मृतित्वव्याप्यत्यशङ्कापीति मतम् तत्तुच्छम् । निश्चयस्या- न्तेन परामर्शत्वज्ञात्युपलक्षण व्याप्त्यविषयकवृत्तीत्यस्य ज्ञानवृत्तिरित (१),पक्षीया (२) ज्याप्यत्तया ताहचनिश्चय (३) समते ·जागदीश्या. गनुमितिग्रन्थे त्यादेश्च व्यर्थतापत्ते नि या परामर्शत्वस्य जातित्वे प्रमाणमस्ति ।तुत्य. न्यायतयापायेच्छाप्रवृत्यादिजनकतावच्छेदकत्वन सद्धयेष्टसाधनता ज्ञानत्वादिजात्या साकार्यात् । किं चानुमितित्वाच्छन्न प्रति ज्ञान- स्वेने हेतुत्वसमवात्तादृशजाती मानामार । घटादापरण्यस्थदण्डा- देरियानुमिती ज्ञानमात्रस्य खरूपयोग्यत्येपि क्षतिविरहात् । किं चानु मिनिसामान्य प्रति परामर्शवजात्या हतुत्यस्वीकारपि यह्वयनुमि तिवाद्यवच्छिन्न प्रत्यनुगतनियामकालाम । वहिविषयकपरामर्श वन तर हतुत्व पहिविषयकाटादिसाध्यकपरामादपि यद्वयनुमिति- प्रसङ्गात् । न च पर्वतधर्मिकवयनुमितित्वस्य कार्यतानपच्छेदक- स्वात्तदवच्छिमस्योत्पत्तावापादयाभाव तादृशानुमितित्वस्यापि प रामर्शर्मिकाप्रामाण्यज्ञानामावस्य पक्षताविशेषस्य वा कार्यता. यच्छेदकत्वन तदधच्छिन्नस्यापत्तिममयात् । इद त्यवधातव्यम पर्य तधर्मिक नवयनुमिनित्यायच्छिन्न प्रति जनकतावच्छद्कतया धूमा- लोकादिनानाहेतुकबाहि[व्याप्य]परामर्थसाधारणी भ्रमत्वज्ञानास्कान्द तव्याप्यवत्तानिश्चयावृत्तिमानसातव्याच्या परामर्शत्व जाति [कदा चित्] कल्पयितु शक्यत एव यदि चाक्षुपादिपरामर्यात् क्षणनिलम्बेने वानुमितिदव्यत्वरदया. साध्ययो समूहालम्बनपरामर्शाद्वा द्रव्यत्व- बद्दयो नुमिति किं तु प्रत्येकस्पैच परामर्शादन्यथा तदुभयजनक ता. घच्छरजात्यास्तत्रैव सकरापत्ते [एतेन धूमादिलिप त्यमेव धूमा- दिपरामजन्यतायच्छदक तथानुमितित्यव्याप्ययजास्यमित्यपि मत व्याख्यातम्] इति दिक् । फेचित्तु यहिव्याप्यघूमचत्पवतनिश्चय. त्येनेव हेतुल्य जन्यता तु ताहराधृमविशिष्टपर्वतधर्मिकरधनुमिति- त्यनय न च घूमयरपर्वतधर्मियपनुमिति येनेव लाघवादस्तु जन्य. तेति वाच्यम नानाविधव्याप्तरनुमित्युश्यागितया जनपशानधि पयोभूतव्याप्तीना विशिष्यानुमिनी कायतापच्छदकत्वादेकविधव्या- मेरेवानुमितिप्रयाजकत्ये तु धूमवत्पनत्वायच्छिन्नमर्मिषयन्यनुमि. तित्यनय जन्यत्य पत्तव्यम् लिङ्गापधानस्याचार्यसमतत्येन तस्येय परामशंगम्यतायच्छेदकायाचित्यात् तथा च पाते लक्षणमये सम्यक न चानुमिातमात्रस्य पक्ष इत्ययगाहित्ये यन [पाधपाली. म]परामोत्तर पसे देस्यमावस्य मोरज खीकिक.या प्रत्यक्ष सूत्रा नुमितिन स्यादिति पाच्यम् ग्यात् न चैव सति तदानीं तन्मत ·अनुमानलक्षणम् । प्रत्यक्षानुपादन माक्षात्कारादिकं प्रत्यनुमितिसामग्रया विरोधि. तायां मियभावस्येव पक्षधर्मिकत्यभावनिश्चयाभावस्यापि प्रवेशे गौरवं स्यादिति वाच्यम् मणिन्मतेपि यत्र सिद्धयंशे भ्रमत्वज्ञानात्म- कस्यैव परामर्शस्योत्तरं पक्षे हेत्वभावस्य निश्चयस्तदुत्तरमनुमिते. रुत्पत्यर्थ सिद्धरनुमितिविरोधितायां तत्तदप्रामाण्यज्ञानामावस्य प्रवेशे गौरवस्य तुल्यत्वादस्माकं मते हेत्वमावनिर्णयेन प्रतिवन्धा. तत्रानुमितेरनुत्पत्त्या सिद्धेपिराधितायां [घटादेविरोधितायां नत्त- दप्रामाण्यज्ञानामावस्याप्रविष्टत्वात् यत्तु लिङ्गोपधानमते [पक्षेऽनु- मितिमात्रस्यैव विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वेन तनिष्ठ साध्यव्याप्ययत्ताप- रामर्यजन्यत्वं वहिन्याप्यधूमयत्पर्वतत्वावच्छिन्नविषयताकत्येनेधाव- च्छिद्यते तादृशप्रत्यक्षादिसाधारण्येन क्लप्तत्वान्न तु वहिव्याप्यधूम- यत्पर्वतर्मिकवन्धनुमितित्वेन कार्यकारणभावान्तरकल्पने गौरवा- दिति कुतः परामर्शजन्यतावच्छेदकीभूनमनुमितित्वमादाय प्रागुकल- क्षणमम्मयः न च तत्तत्साध्यकानुमितित्वस्य परामर्शजन्यतानयच्छे- दकत्वे वहिव्याप्यविशिष्टपर्यते वरनुमितिदशायां घटादेरपि ताह- शपर्वतेनुमित्यापत्तिः पर्वतविशेष्यक[घटविधेयकानुमितित्यस्यापि घटसाध्य कपक्षताजन्यतावच्छेदकतया तदवच्छिन्नस्यापादनसंभवा- दिति वाच्यम् लिङ्गोपधानपक्षे पर्वतधर्मिकघटानुमितिमात्रस्यैव घट. व्याप्यवरपर्वतत्वावच्छिन्नविषयताकत्यनियमेन तदवच्छिन्नं प्रति हेतो. घंटव्याप्यवत्तया पर्वतनिश्चयस्य विरहादेव तदानी] घटविधेयकानु. मित्यसंभवात् व्यापकधर्मावच्छिन्नसामग्रीसहिताया एव विशेषध- विच्छिन्नसामग्रयाः कार्यजनकत्वादिति तत्तुच्छम् पक्षतावच्छेद- फसामानाधिकरण्येन व्याप्यवत्तापरमर्शात्तदवच्छेदेन साध्यानुमि- त्यनुत्पत्त्या तदवच्छेदेन साध्यानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्यवश्यं तदव. च्छेदेन साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शत्वेन हेतुत्वादनुमितित्वस्याप्यवश्यं परामर्शजन्यतावच्छेदकेऽनुप्रवेशात्पर्वतत्वाद्यवच्छेद्यत्वविशिष्टसंयोग. संवन्धेन वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतर्मिकयनयनुमिति प्रति पर्वतत्वाधव. च्छेदन पनिव्याप्यघूमवत्ता[पराम]निश्चयत्वेम हेतुताया सुवचत्वा- दित्याहुतिचिन्त्यम। नहाक्तीत्यादि। अनुमिनिसमवेतत्याक्तावनुमिति. स्वप्रवेश [गौरवमतस्तदवशे] लाघवं सूचयितुं [प्रथम] व्यक्तिपदम् । जातीतरस्यापि स्वरूपतः प्रकारतायाः कचिदिप्रतया व्यक्तिगतभा. न्तरस्यामानपि क्षत्यभागत् । यत्तु अनुमितिसमवेतत्वोकायनुमिति ·जागदीश्या. अनुमितिग्रन्ये यित्वमिति वा वक्तव्यम् । अनुभवत्वजासनङ्गीकारे तु तद्यक्ति- प्रये लघुनस्तस्यैव लक्षणत्वसभरेषयापत्तेरतस्तद्यक्तित्वेन प्रवेश छत इति तन ।स्वरूपतोनुमितित्वस्य प्रवेपि हेतुतारच्छेदक रूपेणाप्रविष्टतया रक्षणासभात्।प्रत्यक्षत्वमादायातिव्याप्तर्वारणा [माद्य समोतान्नम् । प्रत्यक्षवस्याप्यनुमिता कालिकादिसवन्धेन सत्तात्ममयतेति । अनुभवत्वमादाय प्रत्यक्षाद्यतिव्याप्तेयारणार्थ मनु भरत्यान्यति । यद्यप्यनुभवत्वप्रतियागिकभेदस्यानुमत्वोपि सचा दुक्त दोपनादयस्य्यम अनुमपत्नत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदस्योक्ती च नद्धनकीभून यत्मकलानुभवृत्तिव तवच्छिन्नमेदस्यैव सम्यक्त ज्ञानत्यादिधारकस्यानुमगन्यासमवेतवस्य वैयर्थ्यम् । तथाप्यनुभू तिरित्याकारकयत्किचिद्बुद्धिप्रकारवारच्छिन्नमेदस्यैवानुमवत्वान्य पदेनोक्तत्वाददोप । सकलानुभागृत्तित्वस्य तनाप्रविष्टत्वात् । पायनिर्णयादिप्रतिवध्यतारच्छेदकतया परोक्षत्वज्ञाते प्रामाणिकत्ये मकलानुभववृत्तिभिन्ना तादृशजातिमादाय शाब्दयोधादायतिव्या तिवारणार्थमनुभमन्याममतादस्यावश्यकरवायेति ध्येयम् । ज्ञान- स्वादिचारणार्थमनुभमन्याममतेति । अनुमितित्वस्यापि कालिका दिसान्धेनानुभवादन्यत्र वृत्त ममवेतत्यप्रवेश । नाहराधर्मात्मक म्यानुमिनित्वस्य कालियादिमयन्धेनेतरभेदव्यभिचारित्वात्समवा. येन नस्य हेनुत्वलाभाथै ममगायित्रमुतम् ॥ ननु स्वर्गाधनुमिती स्वर्गमनुमनामीत्यनुन्यामायविरहात्माक्षात्कारत्यमेगनुभयत्व तया चानुभयत्वान्येत्यम्य वैयथ्यमेर तद्वयतिसमतदलनय प्रत्यक्षात यारणात नारित्यागपयनुमिनित्यमप्यनुमगन्यममतमित्यममय तत्र अनुमयादम्य स्मृत्यन्यमानपरत्रे च स्मरणान्यज्ञानमिन्नास मयनर फलिनापमपेन्दय स्मरणाममोतरनमेय लघुतर निनायितु मुचिनमित्याशयेना अनुमरत्वेत्यादि । नच्याम्तु या काचिदनुमिति- व्यनिमित्यम्यानुमिनि म्मृतिभिन्ना इत्याचारपानुमितिव्यक्तिमित्यर्थ तपनिमायतम्यम्ग घ तम्याम्नारयानुमिनिय्यनयाँ भ्यनिर्षिपय. तामधन माधयम्नममयतेत्यर्थ तथा चानुभक्त्यमादाय प्रत्य. (.) मनुभाम्यागपतनि कार्वा ।

·६७ अनुमानलक्षणम् ।। समवेतस्मरणासमवेतधर्मसमवायित्वं वक्तव्यम् । व्याप्तिज्ञानत्वाव- च्छिनकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकावच्छिन्ना या विशि- परामर्शत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यता तत्समानाधि- करणानुभवत्वव्याप्यजातिमत्त्वं तत्त्वमिसपि केचित् । परेतु क्षादावतिव्याप्तिवारणायानुभवत्यान्यति सकलानुभववृत्तिभिन्नमात्रा. र्थकम् तादृशानुमितिविषयनिष्ठस्य स्मृतित्वस्य वारणार्थमनुभवा- न्यासमवेतेति भथानुभवत्वं न जातिः किं तु स्मृत्यन्यज्ञानत्वं तथा च तदन्यत्वस्य निवेशो व्यर्थः एवं स्मृत्यन्यज्ञानभिन्नासमवेतत्वस्वरूपम- नुमवान्यासमयतत्वमपेक्ष्य स्मरणासमवेतत्वं लघुतरं तावतच स्मृति- त्वस्य वारणसंभवादत आह अनुभवत्वेतीति प्राहुः । ज्ञानत्वादिया- रणाय स्मरणासमवेतेनि । यद्यपि प्रत्यक्षासमवेतेत्युक्तवपि तद्वारण- सभव. । तथापि प्रत्यक्षासमवेतत्यघदितनिरुक्तेरनुभवत्वजात्यङ्गी कारेऽनङ्गीकारे चोभयथैव सम्यक मेतस्य तु तदनङ्गीकारे एव स म्यवमिति विशेषः ॥ [चक्रवर्तिलक्षणमाह] व्याप्तीत्यादि । व्याप्य- विशिष्टवैशिष्टयबुद्धिवारणार्थमवच्छिन्नान्त कार्यताविशेषणम्। व्याप्ति- विशिष्टबुद्धिवारणाय परामर्शत्वावच्छिन्नेत्यादि । यद्यपि धूमलिङ्गक- घट्नानुमितित्यमेव धूमघटितव्याप्तिज्ञानस्य जन्यतावच्छेदकं तदय- च्छिन्नं प्रति च न वहिव्याप्यधूमवत्पर्यतीनश्चयत्वेन हेतुत्वं धूम- लिनिकायां महानसं यह्रिमदित्यायनुमिनी व्यभिचारात किंतु पर्वत- पक्षकतादृशानुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव तथात्वेन हेतुत्वं तथा चका- वच्छेदेन व्याप्तिज्ञानपरामर्शमयजन्यत्वाभावादनुमितावसंभवः । तथापि धूमघटितव्याप्तिमानस्य स्वजन्यपरामर्शद्वारानुमितिकारण. तायां धूमलिङ्गकपर्वतपक्षकबद्नयनुमितित्वस्यैव कार्यतावच्छेदफ- त्वादेकापच्छेदेनोभयजन्यत्वसंभवः । अन्यथा धूमगतव्याप्त्यवगा- हिना यदिव्याप्यालोकपरामर्शन जनितायां पर्वतो बद्मिानित्यनु. मिती व्यभिचारेण स्वजन्यपरामर्शद्वार। धृमीयव्यानिशानस्यानु- मितिकारणत्यानुपपत्तेरित्याशयः । जन्यतावच्छेदफायच्छिन्नान्तमा गस्य ताहशव्याप्तिशानजन्यतावच्छेदकधर्मघटितरूपावच्छिन्नार्थक स्याददोष इत्यप्याहुः । अत्र पूर्वोक्तयुक्त्यानुमिता परामर्शवना ·(८ जागदोश्या. मनुमितिप्रन्ये पक्षधर्मतसत्र पक्षता विशेषणम् तथाच पक्षतासहकृतताहश- परामर्शजन्यत्वमर्थ यथोक्ताया विशेष्याधभावरूपाया वा पक्षतायाः प्रसक्षवारणाय परामर्शस्योपादानम् तत्त्वेन जनक- त्वमेकावच्छेदेन तदुभयजन्यत्वञ्च विवक्षितम् तेन वाधादि- हेतुत्वासभवो न या व्याप्तिमानत्वेन तथात्वमनुमितिसामान्ये ज्ञानत्वेन हेतुत्वस्याने व्यवस्थाप्यत्वादित्यस्वरस केचिदित्यनेन सूचित ॥ मिश्रमतमाह परे त्विति । पक्षताजन्यत्वस्य शब्दाला भार्थमाह विशेषणमिति । ज्ञानरूपविशेष्यान्ययि यजन्यत्वं तेनान्वि. नमित्यर्थ । पक्षधर्मताशामेत्यत्र पक्षतावद्वृत्तित्वघटकतया सह. कृतत्यसबन्धेन साक्षादेव वा पनत्व ज्ञाने विशपणमिति भावः । यथोक्ताया इति । विषिष्टामावरूपाया पक्षताया प्रत्यक्षस्य वारणा- येत्यर्थः । ननु विशिष्टाभावरूपाया पक्षताया कालाधतीन्द्रियघटित त्यान स्वगोचरप्रत्यक्षहेतुत्वमत आह विशेष्येति । विशेष्य सिद्धि- स्तथा च यत्पक्षसाध्यस्थले सिद्धिदशाया कदाप्यनुमितिनं जाता तत्र सिद्धधमाघमान पक्षता सा च याग्यत्वात्प्रत्यक्षहेतुरेवेति तंत्रवातिव्याप्तिरिति भाव । ननु पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकनि यत्वमेघ मिरित्य तक्ष्यच्छिन्नाभावश्च न योग्यो निश्चयत्य- स्यातीन्द्रियश्वरक्षानादिघटित वातादृशनिश्चये चाप्रमाण्यवानाधना. स्कन्दितत्यप्रवेशे मुनरामयोग्यत्वमत आह मादीति । विषेपणा- भावरूपाया घेति नदर्थ । तथा च यत्र स्थलविशेपेसिद्धिफाली. नपरामर्शसमानयालीनेकविधानुमित्सर्यवानुमितिर्जनिता तनविग्रेप. णामायरूपा तादृशानुमित्सय पक्षतेति तत्प्रत्यक्षातव्याप्तियारणार्थ परामर्शोपादानमिति माय । तस्येनेति । परामस्नेत्यर्थः । तरोन जनक्तपा फलमाह तेनेति । याभादीत्यादिना सत्प्रति पक्षमप्रद । तथा च सदानीमनुमितिसामग्न्यमायान्न तत्ममा- पनापीति । प्रतियोगीति । पचताया प्रतियोगिनी या सिदिस्तद्धि- पय नेत्यर्थः तथा च[सिमभाव बोषियप्रत्यक्षायायधमायच्छिन्न प्रत्यय विपर्यायधया मिसयमापस्य सिदित्यरूपप्रतियोगिताय डेरपनपारतप्रतियोगिझानस्येन च परामर्यस्य हेतुयमिति माय ।

·मनुमानलमणमा कालीनेन देवात् प्रतियोगिविषयकेण परामर्शेन जन्ये पक्ष- तायाः प्रसक्षे तदुभयसमूहालम्बने वा नातिममद्गः तद्वत्यनु- मवत्वव्याप्यजातिमचविवक्षया च नान्याप्तिरिसाहुःतिचिन्सम्।। एफायच्छेदेनेत्यस्य फलमाह तदुभयेति । पक्षतापरामशोभयेत्यर्थः । न च परामर्शप्रत्यक्ष विषयत्यादिनव तस्य हेतुत्यम् न तु परा- मर्शत्वेनेति प्रागुनम तथा च तत्वन जनफत्यविपक्षयच मम्हाल. म्यनव्युदामः मंमयनीनि याच्यम्। यद्विव्याप्यघूमवरपर्वतं जानामी- त्याफारफस्य परामर्शानुष्यवसायस्य शानधर्मिकव्याप्यविशिष्टपशि. प्रययुद्धितया तत्र पर्वतधार्मिकन्याप्यप्रकारकनिश्चयत्वेन हेतुत्यस्या- यश्यकरयात् । यद्यपि पक्षनाजन्यतावच्छेदकं तत्पक्षकतत्साध्यफानु. मितिरयम तथन परामर्शजन्यतावच्छेदकं तलिङ्गकत्यस्याप्यधिकस्य तरप्रयणादिस्येकापच्छेदेन तदुमयजन्यत्वमनुमितायप्यमिदं तथापि पक्षताजन्यतायच्छेदफटितधर्मायच्छिन्नं परामर्शजन्यत्यं वियक्षितम् पक्षताया अपि लिङ्गशिपनियन्त्रितत्यमप्रेघाच्यमतो था नोक्तदोपः। पस्तुतो विषयतासंयन्यनेय तदुमयजन्यतयोरयच्छेदफस्यक्यं या- ध्यम तथा च यिपययिधया परामर्शजन्यतायच्छेनफस्य यनिमत्पर्ध- तस्य पक्षनाजन्यतायामपि विषयतयायच्छेदकत्याग्नोक्तदोषः । एतेन पक्षताजन्यत्यत्यत्रामायजन्यस्यमय लाययात्प्रयेपितुमुचितं यिएयैशिएयपोधस्य प्राधामापनिधयाभायजन्यत्येपि धर्मिताय. च्छदफनियन्त्रितस्य तज्ञापतायच्छेदकत्यस्य विशेषणतायच्छंदकर कारफनिधयजन्यतानयच्छंदकरयादेकायच्नामापपरामशोमयज- म्यस्यामायादेय तत्रानिध्याप्त्यसंभयारिति परास्तम् । पिपयधिया सानिधयामापजन्यतायच्छेदकम्यय विषपतया विशेषणतायच्छं. फप्रकारफनिधयमन्यतायच्वंकतया नंयातिप्रमापतेरिति दिक माव्याप्तिरिति । अन्य पेकसाप्यादिकमन्तभाव्य परामशंपादाने- ज्यमायकानुमिसायम्याप्तिः स्यादति भावः । तचिन्त्यमिति । पू. पौनयुक्त्या परामरयनानुमितिदनुस्यमय मास्ति पदतायाध तु. रथम स्ययं निराम्यमित्यादिपमा चिन्ताजम् ।

·जागदीश्याः अनुमितिप्रन्ये तत्करणमिति । न च व्याप्यादिज्ञानजन्यज्ञानकरण- वेनेवरभेदसाधने व्याप्तिज्ञानत्वं तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्तिज्ञान- मेव वा गमकं व्याप्तेरननुनमेऽपि अधिकस्य भागासिद्धवारण- मात्रप्रयोजनत्वादिति वाच्यम् । फलोपहितस्य लक्ष्यतया व्याप्ति- ज्ञानत्वादेरतिमसक्तत्वात् । करणत्वनिष्ठव्याप्तेस्तादृशज्ञानत्ववाद्य नवच्छेद्यत्वाताव्यतिरेकच्याप्सर्गमकतया वैयर्थ्यशङ्कानवकाशाचेति।। न चंति वाच्यमित्यग्रिमेणान्वयः । व्यातिज्ञानत्वमिति । व्या- प्तिप्रकारकशानत्यमित्यर्थ न च परामर्शजन्यज्ञानकरणत्वरूपेऽनुमा- मलक्षणे व्याप्तिज्ञानत्यत्वेन तस्याप्रवेशान्न वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । व्या- सिप्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताधीटतनिरुक्तस्तद्वाटितमूर्तिक- स्वात् । व्यापकताविशेषात्मन. कारणत्वस्य ताहशनिश्चयत्वत्वेन नि. श्चयत्यग्रहं विना दुर्ग्रहत्वादिति भावः । तादृशनिश्चयवदन्यावृत्तित- स्फत्वरूपव्याप्तेः कारणताघटकत्वे त्वाह व्याप्तिशानमेवेति । व्यासि- प्रफारकक्षानमेवेत्यर्थः । ननु साध्यादिभेदेन व्याप्तर्विमिन्नतया व्या. तिक्षानत्यादिकमनुमानमात्रस्य पक्षत्ये भागासिद्धमतो व्याप्तिविशि- प्रशानजन्यवृत्त्यनुमवत्यव्याप्यजातिमत्करणत्वं हेतुः कर्तव्यमत आह व्याप्तरिति । अधिकस्य ताहराजातिमत्करणत्यस्य । भागासिद्धी- ति । तथा च व्यभिचाराचारकत्वाद्वयर्थ्यमिति भावः ॥ फलेति । अ. नुमितिरूपं यत्फलं तदुपधायफस्यैव लक्ष्यतया स्वतरभिन्नत्वेन मा. प्यतया व्याप्तिमानत्वस्यानुमित्यनुपधायकवृत्तित्वेन व्यभिचारित्या- पहेतुत्यमतस्ताहराजातिमत्फलोपहितकरणत्यमेय हेतरतमिति मायः ॥ स्यरूपयाग्यस्य लक्ष्यत्येपि न क्षतिरित्याशयेनाह फरणत्वेति। तथा ५ धर्मिभेदान येयमिति माय ॥ ननु [मनुमितिकरणत्य फरणतापच्छेदको धर्मः स च प्रकृते व्याप्तिज्ञानत्वमेति गभर्मिभे- दसंमय इस्थत माद व्यतिर फेति । व्यनिरफिम्पले साध्यामायस्थेच गामायम्याप्यतामहान पेयध्यति मायः ।

·मय अनुमानस्वरूपम् । तच्च लिगपरामर्शो न तु परामृश्यमाणं लिगमिति वक्ष्यते ॥ मथ अनुमानम्वरूपम् । लिङ्गस्य निसलेप्यनुमितिकरणस्य स्वरूपतः प्रससोपनी- वकत्वं व्यवस्थापयन्नाह तथेति । अनुमितेानाकरणकसानलेन मससमितिमध्यनिगे नत्करणस्यापि प्रसमप्रमाणान्तर्भावः स्पादिति तन्निरस्यनि त सपि कश्चित् ।। -- अथ अनुमानम्यरूपम। तपस्यादिमूखस्य लक्षणपरीक्षयोरनुपयोगारन्याशा नत्यापयति लिङ्गस्येति । नित्यलिनानामहाशदिवारा कदाचिदिन्द्रियापजीयक- स्यमभयांनिरयस्पीति पर्यन्तमनुपतम् । अनुमितिकरणम्य तत्सा- माग्यम्य । मानेनि मानाकरणकमानपत्यनुभयरयग्याप्यमातिमरय. मयः । मन मिशिष्टयेशिएशादिप्रत्यचे नाव्यानिः। साक्षात्कारत्यादि. म्यकपणानरस्य हानाहनुकम्येयनिरिनानुमानस्य च मममा. द युनामिम्यम्परमन कधिदित्यनम् । ननु नाराजातिमाकरण. स्पंदनेतरमदमाधने जातिमदग्नमागो ध्यपंःचक्षुरादेरप्पनुमानतपा करणयमात्रम् दनुमंमयादिम्पतम्मपन्यादिमममिति नण्याः । पिनु मिदस्य करणाने जगत ग्यानुमाननया तदितराममिल्पा कगगनलक्षणापतरमेदानुमापमम्मचन्यादीनि प्रादः सपिम्पम् । कार्यमा प्रत्यारणपारिमापारागानुमितिशा. संतरणस्प मिदिमानागसंगापंमतेपि तुफामिनी परा. मंम्पेन पारपरयादिति दिए । (१)हापापा (०मामला।

·जागदीश्या अनुमितिग्रन्ये अथ अनुमानप्रामाण्यम् । अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधीनां यो. ग्यानुपलभ्याभावनिश्चये ऽप्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचारसंशयात् शतशः महचरितयोरपि व्य- भिचारोपलब्धेश्च लोक धूमादिदर्शनानन्तरं व- यादिव्यवहारश्च सम्भावनामावात् संवादेन च अथ अनुमानप्रमाण्यम् । अनुमानमामाण्य परोक्षितु चार्वाकमतमुत्थापयति अथेति । अनुमानमनुमानलेनाभिमत घूमादिज्ञानम् असत्रख्यात्युपनीत मनुमानमेव वा। सवाटेन सवादाभिमानेन । मम्भावितस्यासतोऽनु गताकारस्य परमार्थमत्स्वलक्षणमात्रमाक्षिणा यक्षेणानुल्लेखाद अ यक्षमूलकविकल्पोल्लिखितत्वाद्वा मवादः । अनुमानाप्रमाण्येच अथ अनुमानप्रमाण्यम् । द्धम्यानुमानवाप्रमिद्ध्या ताटूप्येण पक्ष याममवाद्याचष्ठ अनुमानरचनेति । अनुमानत्याप्रमिद्ध्या तदभिमतत्वमति नथ स्यता विशिघ्याह घृमेति । अनुमानराब्दस्य गक्षणिकत्यापत कल्पान्तरमा अमादति । पारमार्थिके धूमादिक्षानेऽसनोनुमा न रम्य माधायागात् मनुमिनिकारणत्ववियष्टम्याठीकान्न स्पदेयामचमिान मात्र ॥ निकल्पाममानविषयकस्यरूपम. पारम्य ममायनायामममदाह मनादाभमाननति ॥ मयादामम पे पाजमा ममायितस्थान । ममत इत्यय तुरनुगताकारस्यति। एशिरायगुगलपन इथई । अापक्षणानुगाकारस्पानुलेने (1) নাৰাধ দিব ·अनुमानप्रमाण्यम्। 'प्रामाण्याभिमानादिति नाप्रत्यक्ष प्रामाणमिति । न । अप्रमाणसाधम्र्येणाप्रामाण्यसाधने दृष्टसा: धर्म्यस्यानुमानत्वात् । एतद्वाक्यस्य सन्दिग्धत्रि- पर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात्। तयोच परकीययो- तन्मूलकसमयनिर्णयायधीनमवृत्तिकयोः शन्दोपमानयोः मुत रामममाण्यान्नामसक्षं प्रमाणमिसाह इतीसादि ॥ अप्रमाण माधम्र्पण प्रमाणतामयोजकरूपशून्यत्वेन दृष्टसाधर्म्यस्य हेतुगर्भविशेषणमाह परमार्थेत्यादि । परमार्थसत्स्वमेय लक्षणं व्यावर्तक यस्य तन्मात्रसाक्षिणेत्यर्थः । परेपामभेदेनैव धर्मनिमा. धादिति माय.॥ विकल्पद्वयपि परस्परसंघादव्यवहारात्प्रकारान्तरण संवादपदार्थ निरुच्याह अध्यक्षेत्यादि । संभावितस्य [इत्यर्थ इ]. स्पनुपश्यने । तथा च संभाषितस्याध्यक्षमूलफविकल्पोटिखितत्या दध्यक्षमूल कविकल्पविषयकरवरूप. संवादः संभावनायामम्त्यति मायः । विमलाममानविषयकत्वस्यानादियामनामूल के शटडा. विविकल्पेऽमिप्रसक्तत्यादध्यक्षमूलफरमेन विफल्पो विशेपितः ॥ समयादीनां शानमात्रस्पोपयोगे तत्संभावनामहफारेणत्र शब्दादे. प्रामाण्य स्यादत उक्त निर्णयेति । प्रादिना तात्पर्यनिर्णयादेः परि- ॥ अप्रमाणसाधम्या हेतुनायां चक्षुरादी व्यभिचारादाह प्रमाणनेति । न चेन्द्रिमायामय व्याप्तिनिश्चयत्वमाप प्रमाणता- प्रयोजकम मनस्तरसामान्यशूल्यत्व पक्षं सम्पामिममिति था. ध्यम गोरोपापीनामित्यादिप्रायोक्तफमण फांचापि प्याप्तिनि. घयस्यामम्मग्न तस्वस्य प्रमाणताप्रगंजाराममवादिति मायः । प्रह ("मालवार ·जागदीश्या. अनुमितिग्रन्थे रप्रत्यक्षत्वात् । अनुमानमप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामण्याप्रामाण्ययोाघातश्च । अपिचानुमाना- प्रामाण्ये प्रत्यक्षस्याप्यप्रमाणत्वापत्तिः। प्रामाण्य- साधर्म्यदर्शनस्य वा ।। नन्वभिहितमेव साधर्म्यदर्शन सम्भा- वनां भावयति सम्भावनेनैव च वडशो व्यवहारहेतुरिसत आह अनुमानमिति । ननु न वयमापाततो भ्रमजनकत्वलक्षणममा- माण्यं निरूपयामो येन भूमस्य विषयवाधाधीनतया प्रामाण्यं सम्भाव्यतापि परन्तु प्रमाकरणत्वव्यतिरेकमत आह अपि चेति ।। स्वत इति। न चानुगताकारासंस्पशिनि परमार्थसत्स्वलक्षणसाक्षि- णि स्वसंवेदनसंविदितमामाण्ये निर्विकल्पकज्ञाने नाप्रामाण्यं मन्दिाते परन्तु तदुत्तरभाविनि समुल्लिखितालोकानुगताकारे मणिकृता लिङ्गस्यानुमानत्यनिरासात्तन्मते पूरयति साधन्यदर्शन. स्येति । अभिहितमेवेत्येवकारः संमायनामित्यनन्तर यायः । तथा चाभिहितं यत्साधर्म्यदर्शनंप्रमाणताप्रयोजकरूपशून्यत्वदर्शनरूपं स- रसभावनमनुमानेप्रमाण्यस्य सभावनामेवोत्पादयतिनत्यनुमितिम् । यसोनुमानेनैव तदप्रामाण्यसाधने व्याघातः स्यादिति भाव. । यहुश इति । तया च परकीयसदेहादिकमपि संभाव्येय तदुच्छेदाय शब्दः प्रयोक्तव्य इति न द्वितीयोपि दोष इति भायः ॥ यायदसण्या- तिन व्यवस्थाप्यते तापदेव भ्रमजनफरयरूपमप्रमाण्यं नोच्यते तस्याः सिदो तुम्रममात्रस्यैवासरख्यातिरूपत्वादनुमान न प्रमाणमिति वाक्यस्य प्रमजनकस्यमिदायप्यनुमानस्य न प्रामाण्यसिद्धिरित्या- पेनोक्तापाता इति न बेति। याव्यमिति पलान्यपः । - ("mar ·मनुमानप्रमाण्यम्। स्यानुमेयत्वात् । स्वतश्च प्रामाण्यग्रहे तत्संश- यानुपपत्तेः॥ व्याप्तिग्रहोपायश्च वक्ष्यते । सविकल्पक एवेति वाच्यम् । निर्विकल्पकस्य सन्मात्रावलम्बन- त्वसविषयत्वप्रामाण्यावगाहित्लानामनुमानाधीनसिदिकवाद। सर्वमिदं साते व्याप्तिनिश्चये स्यात् स एव तु न संभवत्युपाया- भावादिसत आह व्याप्तीति ॥ सन्मात्रावलम्बनत्वम सदन्याविषयकत्वम् प्रामाण्याचगाहित्य [स. द्विश्यकत्वावगाहित्यम्] न च सन्मात्रावलम्पनत्वादरपि स्थानतिरि- कस्वादनेनैव स्वग्रहसंभवः । तस्यास्तटितमूर्तिकरयेनातिरिक्त स्यात् । संभावनया चाध्यक्षनिष्ठस्य सन्मात्रावगाहित्यादेपंहे तेपा- मप्रामाणिकत्यापत्तेः । संभावनामात्रस्यैयाप्रमात्यादिति भाषः ॥ [इदम अनुमानप्रामाण्यषणादिकम् । ध्याप्तिनिश्चये सतीति । व्याप्ति निश्चयत्वं प्रमाणताप्रयोजकरूपम्। तच्छून्यत्वं पक्षे नास्तीति सरूपासिद्ध्वानुमानप्रामाण्यं न साधयितुं शक्यत इति भावः ॥] इति जगदीशतर्कालंकारविरचितानुमितिदीधितितिप्पणी ।। (१)'लात स्वनय यह (२)' साध्यनि' (1) इति श्रीजगी. रातकनियारभाराचार्यविराषितामामनुमानीधितिटीकायामनुमानमामाण्यादि समान।

·चिन्तामणेः पञ्चलक्षणप्रकरणम् ॥ नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः । न ताव- दव्यभिचरितत्वम् । तद्धि न साध्याभावववृत्तित्वं साध्यवद्भिन्नसाध्याभावववृत्तित्वं साध्यवत्प्रतियोगिका- शिरोमणिकृतदीधित्याः पञ्चलक्षणप्रकरणम् ॥ समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षणकारणीभूतव्याप्तिग्रहोपाय- प्रतिपादननिदानं व्याप्तिस्वरूपानरूपणमारभते नन्विसादिना ॥ साध्याभाववदत्तित्वस्याव्याप्यत्तिसाध्यकसद्धेतावव्यातिमाश- माह साध्यवद्भिन्नेति । साध्यवद्भिन्ने यः साध्याभावस्तद्वद- जागदीश्याः पञ्चलक्षणप्रकरणम् ॥ समारब्धेति । समारब्धं यदनुमानप्रामाण्यपरीक्षणं तत्कार- णीभूतं यद्वयाप्तिग्रहोपायप्रतिपादनं तनिदानं व्याप्तिस्वरूपनिरूप- णमित्यर्थः । तथा च प्रामाण्यव्यवस्थापनोपोद्धातसङ्गत्या व्याप्ति- स्वरूपनिरूपणमिति भावः॥ अव्याप्यवृत्तीति । फपिसंयोगी एतवृ- क्षत्वादित्यादावव्याप्तिरित्यर्थः । इदं च येन रूपेण येन सम्बन्धेन च साध्यत्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावस्य प्रवेशमादृत्य । अ- न्यया तु व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलेपि विशिष्टाभावादिफमादाय दोपो योध्या अव्याप्यवृत्तिसाध्यकेप्याकाशादिहेतावव्याप्त्यमावादाह स. खेताविति चिमद्धतावित्यर्थः। ननु साध्यवद्भिन्नो यःसाध्याभाववा- नित्यर्थे साध्याभाववत्पवैयय साध्यवद्भिश्नावृत्तित्वस्यैव सम्य- ·जागदीश्या व्याप्तिादे तित्वमर्थः । कर्मादी संयोगाद्यभावस्य भिन्नले मानाभावादाह पत्वात नचात्तित्वेन समं साध्यवद्भिन्नस्यान्वयाविचक्षणासाध्या- भाववता सममय तादात्म्येनान्वयविवक्षणान वैयर्थ्यमिति वाच्यम् तथा सति साध्याद्भिग्नात्मको यो मतुर्थ सम्बन्धी तदवृत्तित्व- स्यैव सम्यक्तेन साध्याभाषपदव्यर्थताधीश्यात् अत सप्तमीसमास समर्थ्य व्याचष्ट साध्यद्न्नि इति । तथा च साध्यवद्भिग्नस्या- वृत्तावनन्ययाधथासग्निवेशे न वैयर्थ्यम् । साध्यामात्र साध्यव- द्भिन्नवृत्तिविशेषण त्यव्याप्यवृत्तिसाध्यक्सङ्ग्रहार्थमेवेत्याशय । साध्यवद्भिग्नवृत्तिद्रव्यत्नादिमति धूमादे सचादव्याप्तिरसम्भवो धा स्पात् अत साध्याभायेति । न च फपिसयोगी एतवृक्षरयादित्या- दे सङ्ग्रहार्थमधिकरणभेदेनामावभेदमादायैव लक्षणमिद कार्यम् त. याच साव्यवद्भिने योभावस्तद्वदवृत्तित्वमित्यस्यैव सम्यक्तात्साध्य पद व्यर्थमिति वाच्यम् प्रतियोगिताससर्गपा साध्यीयत्वनेर साध्या- भावस्य प्रवेश न त्वभावत्वेनापीति तद्वैयर्थ्यशङ्कानवकाशात् । वस्तुतस्तु सप्रतियोगितावच्छेदकससर्गण साध्यवद्भिने वर्तते य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यीयोऽभावस्तद्वदवृत्तित्वमर्थ । तथा च साव्यतावच्छेदकमम्बन्धेन साध्यीयत्वार्थकस्य साध्यपदस्यानु- ती स्वप्रतियोगितावन्छेदकीभूतसमवायादिससर्गेण वह्नयादिम- ताऽन्यस्मिन्पर्वतादौ वर्तते य समवायसम्बन्धाद्यवच्छिन्नययभा- वस्तद्वति धूमादे सरवादव्याप्ति स्यादतस्तदुपात्तमित्ति नया । के- चिन्नु व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वादिरूपविरुद्धधर्माध्यासात्सयो- गाद्यभावस्यैर द्रव्यगुणाद्यधिकरणभेदेन भेदोन तु गगनाद्यभावस्था- पि मानाभागात तथा च साव्यवद्भिन्नगगनाद्यभावयति धूमादे स- चादव्यातिरत साध्यपदमित्याह तन्मन्दम्।गुणे गगनाद्यभावे गु- णत्वादिसामानाधिकरण्य न तु द्रये गगनाद्यभावे तथात्वमित्यादि- प्रतीत्या गगनाद्यमावस्यापि गुणत्वसामानाधिकरण्यतदभावयोर्वि- रुद्धधर्मयो सम्भवादिति दिक न च घटत्यघटाकाशसयोगान्यतर स्थावच्छिनामावधान् गगनत्यादित्यत्राव्याप्ति साध्यवद्भिने घटे वर्त- ·पश्यलक्षणप्रकरणम् । न्योन्याभावासामानाधिकरण्यं सकलसाध्याभाववन्निप्ठा- साध्यवदिति । हेतोः माध्यवत्पक्षभिन्नदृष्टान्तवृत्तित्वेनाव्याप्तेराह सकलेति।साकल्यं साध्याभाववति माध्ये चवोध्यम्। साध्याभावो मानस्य गगनघटसंयोगात्मकस्य साध्यामावस्याधिकरणे गगनत्वहेतोः सत्यादिति वाच्यम्। अभावाभावस्यातिरिक्ततामते एवैतल्लक्षणकरणा- दिति भावः। भिन्नत्व इति । द्रव्यनिष्ठसंयोगाभावतो भिन्नत्वे इत्यर्थः । मानाभावादिति । तथा चाताव्याप्यवृत्तिसाध्यफसद्धेतावव्याप्ति- रिति भावः ॥ हेतोरिति । न च साध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावस्य केवलान्ययित्यादसम्भव एव वक्तुमुचितो नाव्याप्तिरिति याच्यम् । वहिमान् गगनादित्यत्र अवृत्तिगगनादिहेती लक्षणसम्भयात् । तस्या- पिसोतुतायाः स्वयं वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । साध्यपदस्य सिद्धि- कर्मतत्तव्यक्तिपरतया तत्तद्वयक्त्यवच्छिन्नान्योन्याभावासामानाधि- करण्यरूपपर्यवसितार्थस्य द्रव्यं पृथिवीत्यादित्यादावेच लक्षणसम्भ- घान्धवती पृथिवीत्यादित्यादावव्याप्तिकथनमित्यपि यदन्ति ॥ ननु सकलस्य साध्यप्रतियोगिकाभावस्याधिकरणाप्रसिद्ध्या व्यभि- चारिण्यतिव्याप्तिवारणार्थ यदि साध्याभावस्य विशेपणं साफल्यं तदा वह्निमान्धूमादित्यादिस तायव्याप्तिः तत्रापि तत्तद्विपक्षावृत्ति- त्वावच्छिन्नाभावरूपस्य तत्तत्सपशवृत्तित्वावच्छिन्नाभावरूपस्य वा साध्यप्रतियोगिकामावस्तोमस्याधिकरणाप्रसिद्धरत आह साकल्यं साध्याभाववतीति । तथा च साकल्यंनसाध्याभावविशेषणमतो ना. प्रसिद्धिरिति भावः [फेचित्तु ननु धूमवान् घढेरित्यादिव्यभिचारि- प्यतिव्याप्तिःसाध्याभाचवद्यत्किश्चिनिष्ठाभावप्रतियोगित्यादत आह साध्याभाववतीत्याहु.]nनन्येवमपि साध्याभाववन्निखिलान्तर्गते म- हानसादौ वर्तमानस्याभावस्य प्रतियोगित्वं धूमादौ नास्तीत्यव्याप्ति- तादयस्थ्यमत आह साध्ये चेति । तथा च सपक्षो महानसादिन सकलसाध्यस्याभाववान् इत्यदोषः।प्राञ्चस्तु व्यभिचारिण्यतिव्याप्ति- .

·८० जागदीश्याः व्याप्तियादे वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताको ग्राह्यः । तेन विप- क्षैकदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिण नातिव्याप्तिः । न वा नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धेतावव्याप्तिः । अव्याप्यत्तिसाध्यक- व्याप्यवृत्तिसद्धेतावव्याप्तळभिचारिणि चाव्याप्यवृत्तावतिव्याप्ते. रिणायामावद्वये प्रतियोगिव्यधिकरणलं वोध्यम् । हत्वभावोऽपि घारणार्थ साध्यामाववति यावत्वविशेपणे दत्ते एव साध्ये या वत्यमव्याप्तियारकतया सार्थकं भवतीत्यतः साध्यामावयत्येव साक- ल्यं प्राग्योजयतिसाफल्यमित्यादिनेत्यवतारयन्ति। तन्मन्दमासाध्या- भावयति साफल्यानुक्तावप्यतिव्याप्तिवारकतयवसाध्ये साकल्यवि- शेषणस्य प्रयमतः सार्थस्यसम्मयात् । अन्यथा गगनावृत्तिधर्मवान् दव्यत्वादित्यादौ पटत्वादिलक्षणतत्तत्साध्यव्यक्त्यभाववद्गुणादि- निष्ठाभावप्रतियोगिनि द्रव्यत्वादावतिप्रसङ्गादिति ध्येयम् [इत्थं च प्रथमतः साध्ये साकल्यविशेपणोपादाने गुणत्वादेरपि संग्रहात्तद- भाववान गुणादिः किं तु गगनमात्रं तत्र हेतोवृत्तित्वान्नातिव्याप्तिः॥ मनु साध्यवत्यपि द्वित्वाद्ययच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य सकलसाध्यप्र- तियोगिकामावस्य सत्त्वादसम्भवः किं च सकलपदोत्तरनाम्ना सकलसाध्यप्रतियोगिफाभाववतोनुपस्थापनात्तेन समं सकलपद. स्य फर्मधारयोप्यनुपपन्न इत्यत आह साध्याभावो वेति । तथा च साध्याभाववत्येव साकल्यं देयम् न तु साध्येपीति भावः ॥ साध्या- मावधति साफल्यप्रयोजनमाह तेनेति । विपक्षकदेशःफश्चिद्विपक्षः। साध्यनिष्ठसाफल्यस्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्य धा विव- क्षायाः फलमाह न येति । एफव्यक्तिसाध्यके सकलसाध्योकाव- प्यव्याप्तिरने स्थास्यतीत्याशयेन नानेत्युक्तम् [न चैकव्यक्तिसा- ध्यफस्थलेपि द्वित्याधवच्छिन्नाभावमादायासम्भव एव सम्भवति न त्वन्याप्तिरिति पाध्यम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्यविशे- पणेनैव तद्वारणसम्भवात् ॥ अन्याप्यवृत्तीति । फपिसंयो. ग्येतस्यादित्यादावित्यर्थः । यद्यप्यने हेत्वमावस्यापि प्रतियोगि.

·पश्चलक्षणप्रकरणम्। ८१ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिन्यधिकरणः । तत्सतियो- गित्वञ्च हेतुनावच्छेदकरूपेण वोध्यम्। तेन द्रव्यलादी साध्ये वि- शिष्टसत्तादौ नाव्याप्तिः।नवा विशिष्टसत्तावादिना तादृशाभाव- वैयधिकरण्यावच्छिन्नस्यैव निवेश: फरणीय इत्यव्याप्यवृत्तिहे. ताचप्यव्याप्तिः सम्मयति । तथापि ययाश्रुतमूतस्य न तत्राव्या- प्तिरित्यावेदयितुं व्याप्यवृत्तिहेतूक्तिः । व्यभिचारिणोति । एतवृक्ष- त्ववान् फपिसंयोगादित्यादावित्यर्यः। अभावद्वय इति । साध्याभाये हेत्वमावे चेत्यर्थः । अत्र च साध्यामावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं सा- ध्यताघटकसम्बन्धेन प्रतियोगिनो यदनधिकरणं तवृत्तित्वम् । तेन घूमाद्यभाववतोप्ययःपिण्डादेः कालिकादिसम्बन्धेन धूमादिमत्त्वेपि नातिव्याप्तिः। हत्यमा प्रतियोगिवैयधिकरण्यं तु प्रतियोगितावच्छे- दकसम्बन्भेन प्रतियोग्यनधिकरणस्वघटितं वाच्यम् । तेनायमात्मा ज्ञानादित्यादी साध्यामाववतो घटादेर्विपयतया हेत्वभावप्रतियोगि- मत्वेपि नाग्याप्तिः॥ हेत्वमारोपीति । अपिना साध्याभावसमुच्चयः। तेन विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादी नातिव्याप्तिः । यद्यपि साध्या- भावोपीत्येव क्रमानुरोधाद्वक्तुमुचितम् । अपिशब्दादेव हेत्वमावस्य लामसम्मवात् । तथापि तत्प्रतियोगित्वं चेत्यप्रेतनतत्पदेनानिर्दि- एहत्यामावपरामर्शसम्भवाद्धत्वामावप्रतियोगित्वं चेत्यभिधाने च अन्यगौरवं स्यादितीत्थमभिधानम् । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- अप्रतियोगीति । प्रतियोगिपदं प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्धे. नावच्छेदकस्य चैशिएचलाभाय । तेन इदादौ कालिकादिसम्बन्धेन धूमरवाधवच्छिन्नस्य काष्ठादेः संयोगसम्बन्धेन सत्येपि नान्याप्तिः। तत्प्रतियोगित्वं हेत्वमायप्रतियोगित्यमा हेतुतावच्छेदफरूपेणेति।हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यपि योध्यम् । तेनात्मभिन्नं द्रव्यवादित्यादी साप्यामाववत्यात्मनि वर्तमानस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्र. तियोगिध्यधिकरणस्य कालिकादिसम्यन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वत्यावच्छि- म्नाभावस्य प्रतियोगित्वपिद्रव्यत्वस्य नातिन्याप्ति निच हेतुनावच्छे- एफसम्पन्न प्रतियोगियधिकरण्याक्वातिव्याप्तिधारणसम्मयात् ११ ।

·८२ जागदीश्या. व्याप्तियादे भावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यावृत्तित्वं वा । केवलान्व- यिन्यभावात् ॥ प्रतियोगिनि सत्तादावतिमसङ्गः। यत्रकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा तत्र निघूमत्वादिव्याप्ये तत्त्वेन साध्ये निहित्यादौ चाव्याप्ति. स्तत्र हेत्वभावस्य वयादेः प्रसेकं यावद्विपक्षावृत्तित्वादत आह साध्यवदिति । अनान्योन्याभावस्य साध्यवत्त्वावच्छि नप्रतियोगि- ताकत्वं व्युत्पत्तिवललभ्यम् । नाहे भवति नीलो घटो घटान्य इति ॥ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगित्ववियक्षा व्यथेति वाच्यम् । तथा सति निघूमत्यव्याप्यवान् निर्गहित्यादित्यादी निर्वहित्यभेदमादायव लक्षणसम्भवे निघूमत्यव्याप्येत्याधुत्तरप्रन्थे वक्ष्यमाणाव्याप्त्यलग्न- कतापत्तेरिति ध्येयम् ॥ हेलभारे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिवैयधिकरण्यविषक्षाया फलमाह तेन द्रव्यत्यादाविति । अ- न्यथा साध्यामावरति गुणादी विशिष्टसत्ताभावस्य सत्तारूपप्रति- योगिसमानाधिकरणत्वादव्याप्तिरेव स्यादिति भाव । अत्र द्रव्यत्वस्य साध्यतायां सकलसाध्याप्रसिद्ध्याऽन्यातेरक्तविवक्षयाप्यप्रतीकारा- दादिपदम् । तेन गुणवत्त्वादिसाध्यस्योपसनह द्रव्येतरासमवेतमात्र या प्रकृते द्रव्यत्यमिति ध्येयम् ॥ हेतुतावच्छेदकरूपेण हेत्वभावप्रति- योगित्वविवक्षाया फलमाह न वेति । सस्वादाविति । द्रव्यत्यादी साध्ये इत्यनुवर्तते ॥ यत्रैकव्यक्तिकमिति । तथा च द्रव्य पृथिवीत्वा- दित्यादावव्याप्ति तत्र सफ्लसाध्याप्रसिद्धरित्यर्थ । नन्वितोप्यखर- सात्साध्यसामान्याभावस्यैव निवेशितत्वात्साध्ये साकल्य न देय- मेरेत्यत आह विपक्षो वेति । एक्व्यक्तिक इत्यनुपज्यते । तथा च यत्रैकव्यक्तिरेव साध्यामावरती तर गगनावृत्तिधर्मवान् गगनान्य- त्वादिसादावच्याप्ति साध्याभाववत साकल्याप्रसिद्धरित्यर्थ । ननु साध्यादिमंदन व्याप्तमदाद्यत्रैक पर विपक्षस्तप्रत्यलक्षणे साध्या- ·पश्चलक्षणप्रकरणम्। भापति साकल्यविशेषण न देयमशेषत्वरूप वा साकल्यं निवेश्य- मतो दोपान्तरमाह निघूमत्यव्याप्य इति । निघूमत्यस्य साध्यत्वे य. कव्यक्तिकमित्यनेनैव गतार्थता स्यादतो व्याप्यपर्यन्तम्।निघूमत्व- व्याप्यस्यापि स्नेहादे स्नेहत्यादिना साध्यत्वे वयभारस्य व्यभि- चारित्वादसङ्ग्रहो न दोपायेत्यत उक्तम् तत्त्वेन साध्ये इति। निर्धूम- त्वव्याप्यत्वेन साध्य इत्यर्थ । प्रत्येकमिति। तथा च हेत्वमावस्य म- हानसीयचन्हे साध्याभावरत्सकलान्तर्गतपर्वताद्यवृत्तित्वादव्याप्ति- रिति भाव । अत्र निरक्तप्रतियोगियधिकरण्यावच्छिन्नसाध्याभाव- व्यापफतावच्छेदक निरुक्त प्रतियोगिवैयधिकरण्यायच्छिन्नयद्धर्माव- च्छिन्नाभाव व तधर्मवत्त्व व्याप्तिरित्युक्ती तु नैष दोष इति ध्येयम् । ननु साध्यव प्रतियोगिवान्यत्वम्य घूमादिमति सत्त्वाव्याप्तिरत आह अत्रेति । तथा च साध्यवत्पदेन निरूढलक्षणयोपस्थापितस्य साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्त्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यान्यप- दार्थकदेशेऽन्यत्वे तादात्म्येनान्ययात्साध्यवति च विशिष्टसाध्यव- स्वाच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदासत्वान्नाव्याप्ति गुरुधर्मस्यापच्छेद- फत्वोपगमाघ द्रव्य पृथिवीत्यादित्यादी द्रव्यत्वत्वविशिष्टद्रव्यत्वा- घच्छिन्नभेदाप्रसिद्ध्या नाव्याप्तिरिति भाव ॥ तद्धर्मविशिष्टोधक- पदसमभिव्याहृतेनान्यादिपदेनोपस्थापितेन्यत्वादौ तद्धर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वप्रकारेणैव तादात्म्येनान्वयो न तु तद्धर्माश्रयमति- योगिताकत्येनेत्यत्र व्युत्पत्ती प्रमाणमाह न हीति । तथा च तार शव्युत्पत्त्यस्वीकारे नील घटे घटप्रतियोगिकभेदसत्वान्नीलो घटो घटान्य इत्यपि व्यवहार स्यादिति माय । अत्र च द्रव्य घटान्यदि. त्याचप्रयोगात् यन्निष्टप्रतियोगिताकत्वेनान्यादिपदेन भेदो योध्यते तदवृत्तिधर्मस्ययानुयोगितावच्छेदकत्वात् ततएव घटो घटान्य इत्यस्य धारणसम्मवात् नीलघटस्यस्यानुयोगितावच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावन- मिति मन्तव्यम् ।नीलाघटी घटान्य इत्येवसम्यक् पाठ तथैव प्रकृतो- पयोगित्वसगते । घटादन्य इति पाठस्तु साध्यवदन्यत्यत्र पञ्चमी- समासे लुप्तविभक्तिस्मारितप्रतियोगित्वे प्रकृत्यर्थतावच्छेदकावच्छि- मत्यस्य ससर्गमर्यादया मानमादृत्य कय चित्सङ्गमनीय । घट पटो नेत्यादौ तु पटपद मुख्यार्थपरमेव न तु प्रकृत इव पटत्वाव. च्छिन्नप्रतियोगिताफपरम् । निपातातिरिक्तस्थले एष नामार्ययोर्मेंदा- ·२४ जागदीश्याः व्याप्तिवादे म्ययस्याव्युत्पन्नतया नमोपस्थापित भेदे पटत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वसंसर्गेणैव पटस्यान्वयसम्भवात् । पटवावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वं तु पटत्वमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वं चेति नितयमेव वि. शेप्यविशेषणमावापन्नं संसर्गः। न तु वस्तुगत्या पटत्यावच्छिन्नं य. प्रतियोगित्वं तन्मात्रम्। पटो नेत्यत्र पटत्वावच्छिन्नत्वस्याप्यनुभव- सिद्ध वाताअन्यथा प्रतियोगिताब्यक्तिभिरेवतत्तद्विशिष्टबुद्ध युपपत्ती पटत्वादेस्तदवच्छेदकत्वमेव न स्यात् ।मानाभावाताअत एव केवला. न्यायग्रन्थे पह्रिनास्तीत्यत्र पह्नित्वं तदवच्छिन्नत्वं प्रतियोगित्वं च संसर्गमर्यादया भासत इति स्वयमप्युक्तम् । इत्थमेव च प्रमेयं नास्ति फम्बुग्रीवादिमान्नास्तीत्यादिशादयोधानां संसर्गकोटावेवप्रतियोगि- तायां प्रमेयत्यावच्छिन्नत्वावगाहितया भ्रमत्वम् । संसर्गप्रकारसाधा- रणविशेष्यविशेपणभावस्यैव भ्रमत्वघटकत्वात् । अन्यथा स्वरूपस. म्बन्धेन प्रमेयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगित्वस्यालीकतयाऽखण्डतास- म्य धेन प्रमेयस्याभावे धर्मिण्यन्वयासम्भवेन भ्रमत्यानुपपत्ते. स. दुपरागेणाप्यसतः ससर्गमर्यादया भानस्यानगीकारात् । क्लोन पटत्यावच्छिन्नप्रतियोगि-धसम्बन्धेन चाभावे प्रमेयस्य सत्वेन ता- दृशसम्बन्धेन भ्रमत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । पटत्वादेरन्वयितानव- च्छेदकतया तदवच्छिन्नप्रतियोगित्यसम्बन्धेन प्रमेयत्वादिविशिष्ट- स्यान्वये निराकाहत्वाच । अन्यथा घटवत्यपि घटो नास्तीत्यादेः प्रमाणस्वापत्तेः । तत्तद्धटत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धेन घटवि- शिष्टस्य घटविशेषामावस्य तत्र सत्त्वात् । एतेन सत्तासमवायिन्यपि गुणादौ विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नस्य समवायेनासत्त्ववत् घटत्वाव च्छिन्नप्रतियोगित्यसम्बन्धेन घटत्यायच्छिन्नवतोपि घटाद्यभावस्य न तादृशसम्बन्धन प्रमेयत्यावच्छिन्नयत्त्यमतःप्रमेय नास्तीत्यादी घटत्वा- पच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्बन्धन प्रमेयत्वावच्छिन्नस्यैवाभावांशे भ्रम- त्वमित्यपि प्रत्युतम्। घटत्वादेरेल्वयितानवच्छेदकतया तवच्छिन्न- प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रमेयन्वविशिष्टस्यान्वये निराकासतया तथा शाब्दस्यासम्मवादिति ध्येयम् । नीलो घटो नास्तीत्यादौ तु नीलघ- टत्यस्यान्वयितावच्छेदकत्ये तादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वमेव सं- सर्गःनि नु नीलत्यघटत्यादिप्रत्येकावच्छिन्नप्रतियोगित्वम् । नीलपट- स्थ पीवघटस्य वाधिरकणे ताशप्रयोगापलापापः।नीलोपलक्षितस्य ·पञ्चलक्षणप्रकरणम्। घटत्वमानस्यान्वयितावच्छेदकत्वे तु घटत्वावच्छिन्नमतियोगत्व- मेव तथा । संयोगेन घटो नास्तीत्यादौ तु तृतीयाविमन्नावच्छिन्न- स्वमर्थः। संसर्गीभूतप्रतियोगितायां तदन्वयासम्भवात्।फित्ववच्छि- न्नप्रतियोगिताकत्वम् । प्रतियोगित्वमात्र या ! अवच्छिन्नत्यसंसर्गेण संयोगादेः तत्रान्वयादेव विशिष्टलामसम्भवात् । न चैवं संयोगेन घटाभावस्व समवायेन घटविशिएदव्यत्वामावतयासमवायेन कपा. ले घटो नास्तीति व्यवहारापत्तिः। तृतीयान्तसममिव्याहारस्थले त- दुपस्याप्यप्रतियोगित्वस्यैव संसर्गतया व्युत्पन्नत्वात् । समयायाव- छिन्नघटप्रतियोगिताफामावस्य च कपाले विरहात् । अस्तु या घटत्वायच्छिन्नस्यस्येव संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि प्रतियोगि- त्वांशे संसर्गमर्यादयैवमानम् तृतीयान्तसमभिव्याहारस्य नियामफ- त्वाच नातिप्रसङ्गः । घटानधिकरणं भूतलमित्यादौ तु लक्ष- पाधिकरणपदमेव घटाधिकरणार्यकम् । घटपद तात्पर्य ग्राह- कम् । अन्ययानधिकरणपदेनाधिकरणसामान्यमिन्नत्योक्ती भू- तले तस्य याधः स्यात् । न च घटान्वितस्यैवाधिफरणस्य भेदस्तत्रनमा बोधनीयः । समासान्तर्गतनामुत्तरपदार्थमात्रान्वयित्वव्युत्पत्तेः । भन्यया नीलाघटो घट इत्यादी नीलघटान्यस्य घटत्वं नीलाममयः पट इत्यादौ च नीलपमेयान्यस्य पटत्वं प्रतीयेत । वस्तुत.ससम्बन्धि- कपदमले व्युत्पत्तिवैचित्र्यात प्रतियोगितानवच्छेदकं घटानधिक- रणं मूतलमित्यादी घटाघन्धितस्यैवाधिकरणादे दो भासते अ. न्यत्र त्रिपदतत्पुरुषानुपगमपि घटस्य नाधिकरणं प्रतियोगिताया नावच्छेदकमित्यादिरीत्या त्रिपदतत्पुरुषेण विशिष्टलाभसम्भवादिति तु परमार्थः । पीतः शड्डो नास्तीत्यादौ शाब्दयोधस्तु न शड्डयाव- चिन्नतया प्रतियोगित्वमवगाहते तन्मात्रस्यान्वयितानवच्छेदक- त्यात् । शवयत्तया निश्चिते घर्मिण्यपि तादृशप्रयोगात् । परंतु पीतत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेन संसर्गमर्यादया प्रतियोगित्व- मवगाहतानमादिपदानां यधर्मविशिष्टवैशिष्टयावगाहिखोपस्थाप्या- मावधर्मिकान्वययोघजनकत्वं तशावच्छिन्नप्रतियोगितात्येन तियोगितासंसर्गकान्वययोधजनकत्वव्युत्पत्ते । इयांस्तु विशेष: य- बटो नास्तीत्यादिशाब्दे सांसर्गिकी प्रतियोगित्वावगाहिता प्रसि- पेन घटत्वावच्छिन्नमतियोगितात्वेन निरूपिता पीतः शवो नास्ती- स्थादी तु पीतशतत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वेनाप्रसिद्धेनैवेत्यादिक बहतरमहनीयम् ॥ इति जागदीशी पश्चलक्षणी सम्पूर्णा ॥

·जागदीश्याः ध्याप्तिवादे चिन्तामणेः सिंहव्याघलक्षणे ॥ नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्य- शिरोमणिकृतदीधित्याः सिंहव्याघलक्षणे ॥ 'नापीति । साध्यमसमानाधिकरपं यस्य यदधिकरणानधि करणं साध्यं तत्त्वम् साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यमतियोगित्वम् जागदीश्याः सिंहव्याघ्रलक्षणे ॥ साध्यासामानाधिकरण्यपदस्य साध्यवद्भिनवृत्तित्यार्यकरये साध्य. यधिकरण्यत्याधुत्तरलक्षणेन पौनरुत्यापत्तिरतो व्याचष्टे साध्य मसमानाधिकरणं यस्येति।तत्त्वमिति परेणान्ययःावह्निमात्रस्यैव व्य- धिकरणतत्तमसमानाधिकरणत्यात् घहिमान्घूमादित्यादावव्या. सेराह यदधिकरणेति । यदधिकरणमनधिकरणं यस्येति व्युत्पत्या यस्याधिकरणं साध्यानविकरणं तत्त्वमित्यर्थः । तत्तदूमाधिफरणन्तु न चह्विसामान्यानाधिकरणमतो नाच्याप्तिरिति भावः । ननु घटादि- सरूपयत्किञ्चिद्वयत्यधिकरण साध्यीभूतघूमाद्यनधिकरण तद्वय तित्वानविकरणत्वं यहगदेरप्यतो घूमवान्वतरित्याद्रावतिव्याप्तिः यद्यद्वयत्यधिकरणं साध्यानधिकरणं तत्तद्वयक्तित्वानधिकरणत्वो. को तु महागौरवमत आह साध्यनिष्ठेति । साध्यनिष्ठामावप्रतियो- गित्व सदेतोरप्यतीत्यतः सामानाधिकरण्याभाव उक्तान च साध्यनिष्ठस्य सामानाधिकरण्यामावस्य प्रतियोगित्वं सामानाधि- फरण्य पर न तु घड्यादावित्यसद्धताचतिव्याप्तिः साध्यनिष्ठा- भावप्रतियोगिवृत्तित्वनिरूपकाधिकरणवृत्तित्वस्प विवक्षितत्वात् । य- स्तुतः असामानाधिकरण्यं सामानाधिफरण्यसम्बन्धेनाभाय प्रतिय ·सिंहव्यानलक्षणे। वैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा । तदुभयमपि साध्यान- साध्यनिष्ठाघेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमिति यावत् तदन- धिकरणलमिसर्थः। साध्यवद्भिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूप- कलात्तत्तौ नातिमसङ्गः साध्यनिष्ठायलानिरूपकाधिकरण- त्वव्यापकाभावप्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वमिति निष्कर्षः। रमार्थः। तदनधिकरणत्यमित्यत्राधिकरणत्वं स्वाश्रयाधिकरणत्व- सम्बन्धेन ग्राह्यम् तेन सामानाधिकरण्याभावप्रतियोगित्वस्य सा- मानाधिकरण्यमात्रनिष्ठतया साक्षात्सम्बन्धेन तदनधिकरणत्वस्य व्यभिचारिसामान्य सत्वेपि नातिव्याप्तिरिति तु नव्याः। न चैवं द्रव्यं पृथिवीत्यादित्यादावव्याप्तिः । सामानाधिकरण्यामावस्य व्या. प्यवृत्तित्वेन साध्येऽसत्त्वात् । पतदस्वरसेनैव या फल्पान्तरानुस- रणादित्यपरे । नन्वेवमपि यहिमान्धूमादित्यादिविपमन्याप्तहेता- घव्याप्तिः महानसीयवन्हिनिष्टस्य पर्वतवृत्तिवाघमावस्य प्रतियो- गिभूतं यदाधेयत्यं तन्निरूपके पर्वतादी धूमादेर्वर्तमानत्वात सा- ध्यसामान्यनिष्ठामावतियोग्याधेयतानिरूपफाधिकरणवृश्चित्वोको .घ महागौरवमत आह साध्यनिष्ठाधेयत्वेति । अत्राधेयत्वं साध्य- ताघटकसम्बन्धन प्राह्यम्।तेन रूपयान्महाकालन्यादित्यादौ सम्बन्ध- सामान्येन रूपनिष्ठाधेयत्यानिरूपफे गगनादौ हेतोरवृत्तिायेपि नाति- च्याप्तिः तवृत्ती साध्यवद्भिन्नवृत्ती ॥ ननुसाध्यनिमाधयत्वानिरूप- .काधिकरणवृत्तित्वमवश्यं हेतुताघटकसम्बन्धेन चान्यमन्यथा पन्छि- निष्ठाधेयरवानिरूपके स्वावयचे समवायादिना धूमादेः सत्यादन्या- .प्त्यापत्तेः तथा च सत्तायन्द्रव्यन्यामाद्वैल्यादायव्याप्तिः साध्यनि- .छाधेयत्यानिरूपके जात्यादी समवायेन संयोगेन या वृत्यप्रसिदः किं च द्रव्यं विशिएसत्यादित्यादावव्याप्तिः व्यायनिष्ठाध्यापानि- रूपफगुणादिवृत्तित्वस्य विशिष्टसक्षायां सत्त्यादिपठ आह साध्य- निष्ठेति । पूमनिष्ठाधेपत्यानिरूपके जलादी वहायधिकरणत्यामा- यसत्यायभिचारिण्यतिन्याप्तिरतो व्यापफेति । व्यापफरवं तु प्रति- योगिवैयधिकरण्याघटितमेव ग्राह्यम् । तेन संयोगेन् चन्ाधिकरण- ·८ जागदीश्याः व्याप्तियादे तेन सत्तावान् द्रव्यत्वादिसादौ न दोपः । साध्यवैयधिकरण्यं साध्यवद्भिन्नाधिकरणकलम् ॥ चरमाधिकरणलांशस्यानविप्रयो- जनकतया तदपहाय द्वयमेकोक्सा अनूध दुपयति तदुभयमपीति । स्वस्थाव्याप्यवृत्तितया तदभावस्य तप्तायःपिण्डवृत्तित्येपि नातिव्या- तिः।वन्यधिकरणत्वगगनोभयत्वाधवच्छिन्नाभावस्य घूमनिष्ठाधेय- त्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापफत्वादतिव्याप्तिरत.सामान्यपदमातथा च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वसा- मान्याभावत्वेन साध्यनिष्ठाघेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वं त- धर्मवत्वमर्थः। तेन वन्हिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणजलादी कालि- कसम्बन्धेन धूमाधिकरणतायाः सत्त्वेपि नान्याप्तिः। न वा वन्यधि- फरणत्वाभावस्यापि प्रमेयत्यादिना धूमनिष्ठाधेयरवानिरूपफाधिफ- रणत्वव्यापकत्येप्यतिव्यातिः । न च हेतुतावच्छेदफसम्यन्धेन यस- मीवच्छिन्नाभावत्वेन ताहशाधिकरणताव्यापफत्वमिस्यस्यैव सम्य- परवेधिकरणत्याभावपर्यन्तानुप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् इत्यनिया- भफसम्बन्धेन हेतुतायामव्याप्तिप्रसगात्। तादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगित्वाप्रसिद्धः अस्माकं तु ताशसम्बन्धेन यबेतुसम्यन्धित्वं तस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वमादाय लक्षणसम्भ- धात् । किं चाधिकरणत्वाप्रवेशे धयादेःसाध्यत्वे संयोगादिसम्ब- न्धेन रूपादिहेतावतिव्याप्त्यापत्तिः संयोगेन रूपाद्यमाचस्य फेवला- न्ययितया वाहिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्वव्यापकत्वादिति भा- व. ॥ साध्यवद्भिन्नति । अत्रापि साध्यवद्भिन्नत्वव्यापकाभावप्रतियो- भ्यधिकरणतासामान्यकत्वमिति निष्कर्षो योध्यः। तेन सत्तावान्द्रव्य- त्वादित्यादी नाव्याप्तिः ॥ ननु प्रागुक्तस्यार्थस्य शब्दान्तरेणाभिधान- मनुवादः स चाधासम्भवी साध्यं यदधिकरणानाधिकरणं तत्त्वान- धिकरणत्वस्य साध्यवद्भिन्नवृत्तित्यानधिकरणत्वस्य च प्रागुक्त- स्य साध्यानधिकरणानधिकरणत्वशब्देनावोधनादत माह चरमे. ति । तस्बाधिकरपात्याभावे तरवामावस्याप्रवेशाद्वैयर्यमसम्भवी- स्थत उक्तम् अनतिप्रयोजनकतयति । तथा च प्रकृतलक्षण- थाक्यस्य साध्यं यदधिकरणानधिफरणं तत्वाभावे साध्यस्य ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। धिकरणानधिकरणलम् । तच तत्र यत्किञ्चित्साध्या- नधिकरणाधिकरणे धूमे चासिद्धम् ॥ साध्येत्यादेः साध्यं यदधिकरणानधिकरणं तत्त्वाभावः साध्यस्य यवनधिकरणं तत्तिवाभावश्चार्यः ॥ तत्र केवलान्वयिनि साध्य. निष्ठाघेयत्वानिरूपकाधिकरणामसिदया नानाव्यक्तिसाध्यके च एकसाध्यव्यक्तिनिष्ठाधेपत्वानिरूपकाधिकरणत्वं साधनाधिकर• णव्यत्यन्तरस्येत्पव्याप्तिः कचियभिचारिण्यतिप्रसङ्गश्चाये। द्वि- तीये च साध्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यवत्वावच्छिन्नमतियोगि- ताको भेदो विवक्षितस्तदा केवलान्चायनि यदि च यत्किञ्चित्सा. ध्यवद्वयक्तिभेदस्तदा नानाधिकरणसाध्यके सर्वत्राव्याप्तिः॥काचे- तु साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधिकरणे यदनधिकरणं तवृतित्वामाष पव च तात्पर्यात् प्रागभिप्रे- तार्थस्य शब्दान्तरेणाभिधानमेवानुवादः स चात्र सम्भवत्येवेति भावः ॥ साध्यमित्यादि । साध्यानधिकरणेत्यादी मध्यवर्तिनप्रो व्य- त्यासेन चरमाधिकरणत्वांशेन सहान्वयादेव तल्लाभ रत्याशयः ॥ केवलान्वयिनीति । अव्याप्तिरिति परेणान्वयः। अव्याप्तेहेतुमाह । साध्यनिष्ठेति । नानाव्यक्तिसाध्यके चेति मूलोकं धूमहेतुमभिप्रेत्य [अय या नानाव्यक्तिसाध्यके नानासाध्यआधेयके चेत्यर्य.]तेिन शब्द- घान् गगनत्यादित्यादौ नानाव्यक्तिसाध्यकाव्याप्तिविरहेपि न क्षतिः। न्यूनतां परिहरति । क्वचिदिति । विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादा- यतिव्याप्तिरित्यर्थः । विशिएधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वस्येव तदवच्छि- प्राधेयत्वस्यानतिरिक्तत्वादिति भावः ॥ यत्किञ्चिदिति।साध्यपत्तत्त- अयक्तित्वावच्छिन्नेत्यर्थः । नानाधिकरणसाध्यके इति । यत्र साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नाधिफरणं नाना तत्रेत्यर्थः । तेन फस्याश्चिदपि वहिव्यक्तानाधिकरणवृत्तित्वविरहेपि न यन्हिमाध्यकधूमाद्यसं- ग्रहः । सर्वत्र केवलान्ययिनि तद्भिन्ने च ॥ सार्वभौममतमुत्थापयति ૨ ·जागदीश्याः व्याप्तिबादे तेनैव सम्बन्धेन साध्यवत्तित्वाभावस्तदधिकरणभिन्नत्वमर्थः तेन धूमस्य स्वावयवे संयोगेन वह्निमति च समवायेनावृत्तावपिन क्षतिः फे चिरियति ।हेविधिकरण इति ।सप्तम्यर्थोवच्छेद्यत्वम् । तच साध्य. घवृतित्वाभान्वितम् । तेनयेति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनैवेत्यर्थः । तस्य च साध्ययवृत्तित्वेन सहान्वयः साध्यवत्यमपि येन सम्बन्धेन येन रूपेण साध्यता तत्सम्यन्धेन तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं योध्यम् । तेन समवायेन वह्नः साध्यत्वे धूमे विशिष्टसत्त्वसाध्यफे सत्त्वादी ना. तिव्याप्तिः। तदधिकरणमिनत्यमिति । तदत्यन्ताभायवरयोक्ती द्रव्यं सरवादित्यादावतिव्याप्तिः । गुणाद्यवच्छेद्यद्रव्यवृत्तित्यामावस्यैव द्र- व्यावच्छेदेन सत्तायामभावसत्वादतो भिन्नत्वपर्यन्तानुसरणम् । भे दस्तु नाव्याप्यवृत्तिः । तदव्याप्यवृत्तित्ये तु ताशवृत्ति-चामाववती यावती व्यक्तिस्तत्तद्नेदकूटवत्त्वं वक्तव्यमिति भावः।हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धन हेत्यधिकरण इत्यस्य फलमाह खावयये संयोगेनेति । अथ. त्तावपि न क्षतिरित्यन्वयः । तथा च तादृशसम्बन्धेन हेत्वधिकरण- त्याप्रवेशे स्वावयवावच्छेदेन धूमस्य वह्निमत्संयुक्तत्वाभाववत्त्वादहि- मान्घूमादित्यादावव्याप्तिः स्यान्न पुनरसम्भवः।इदं वाच्यं शेयत्वादि- त्यादिकवलान्वयिनि लक्षणसम्भवादिति भावः। अत्र चोत्पत्तिकाला- घच्छिने घटे पृथिवीत्वे रूपववृत्तित्वं नेत्यादिप्रतीत्या घटाघवच्छे- देन पृथिवीन्यादी रूपघवृत्तित्वामावाभ्युपगमे हेत्वधिकरणनिष्ठ- मवच्छेदकत्वं निरवच्छिन्नं पाह्यम् । तेनरूपवान् पृथिवीत्यादित्यादी नाव्याप्तिः । तत्र घटनिष्ठावच्छेदकत्वस्योत्पत्तिकालेनावच्छेदादिति ध्येयम् । तेनैवेत्यस्य फलमाइ घहिमति च समवायेनेति । हेतु. तावच्छेदकसम्बन्धेन साध्ययवृत्तित्वानुको सम्बन्धसामान्येन है- त्यधिकरणावच्छेद्यसाध्यववृत्तित्वसामान्यामावो न निवेश्यः । साधनाधिकरणाधवच्छेद्यताहशामावस्याप्रसिद्धः । किंतु यत्कि- चित्सम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वामायः प्रवेशनीयः। तथा च हेत्व- विफरणपर्वताधवच्छेदेन धूमादौ पहिमत्समवेतत्याधभावसरवाद- सम्मय एव स्यात् यदि तेनैव सम्बन्धेन साध्यवचित्यप्रवेशो न स्यादिति मायः । ननु त्यधिफरणायच्छेद्यत्यविशिष्टस्य साध्यव- ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। ताशाभावश्च सम्बन्धान्तरेण तत्रैव वर्तमाने सुलभाव्यभिचारिणस्तु - घवृत्तित्वामावस्याधिकरणाप्रसिद्ध्या लक्षणमिदमसम्मवि तदधि- फरणस्यैव तनिष्ठधर्मावच्छेदफतया गगनजलत्वादी वहिमपर्वत- संयुक्तरवाभावस्य घूमवत्पर्वतानवच्छेद्यत्वादत आह तादशाभाव- श्वेति । हेत्वधिफरणावच्छेद्यसाध्यववृत्तित्याभावश्चेत्यर्थः । स- म्बन्धान्तरेण हेतुतावच्छेदकसम्बन्धान्यसम्बन्धेन । तथा च हेतुम- स्पर्वतावच्छेद्यत्वविशिष्टस्य चह्निमसंयुक्तत्वाद्यभावस्याधिकरणत्वं पर्वतीयरूपादावेव प्रसिमिति भावः । यद्यपि रूपादौ पह्निम- संयुक्तत्याधमावस्य व्याप्यवृत्तित्वात् तत्र पर्वतादिकं नावच्छेदकं भावाभावयोरेफत्र वृत्त्यर्थमेवायच्छेदकभेदस्वीकारादित्यप्रसिद्धिता- वस्थ्यम् न च महानसादिसंयुक्तं कालिकादिसम्यन्धेन पर्वतादि- निष्ठघटादी चह्निमत्संयुक्तत्वाभावस्य पर्वतावच्छेद्यत्वप्रसिद्ध्या नदोप इति वाच्यम् इत्थमपि एतद्रूपयानतद्रसादित्यादायतद्साधिक- रणावच्छेदेन एतद्रूपवत्समवेतत्याभावस्याप्रसिद्धर्दुरत्वात्। तथापि पर्वतावच्छेदेन तदीयरूपे न वहिमत्संयुक्तत्यमित्यादिप्रतीत्या व्या- प्यवृत्तेरवच्छेदकत्वस्वीकारादित्यमभिधानम् । हेतुतावच्छेदकस- म्बन्धेन साध्यववृत्तिन्वामावविशिष्टस्य यस्याधिकरणं हेत्वधिकरणं पदन्यत्वे या ग्रन्यतात्पर्यम् तथा च व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकत्वासत्वेपि साध्यववृत्तित्वामावविशिष्टस्य तस्याधिकरणत्यमादायैव लक्षणस- इतिः न च वस्तुगत्या साध्यववृत्तित्वाभावविशिष्टस्य यस्याधिक- रणं हेत्वधिकरणं तदन्यत्वोक्तौ वह्निमान्धूमादित्यादावव्याप्तिः खाव- यवावच्छेदेन वद्धिमत्संयुक्तस्वाभाववतो धूमस्याधिकरणतायाः साधनवापर्वतादौ सत्यात् साध्यववृत्तित्वभावविशिष्टयद्वयक्ति स्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं हेतुमतस्तदन्यत्वोक्तौ तु वह्निमान् घूमादिदं । वाच्यं शेयत्वादित्यादौ सर्वत्रैवासम्भवः साध्यवदसंयुक्तत्वादिविर, शिष्टतत्तद्पाद्रिव्यक्तित्वस्य गुरुतया प्रमेयरूपत्वावच्छिन्नीयाःप्रति- योयिताया इव] तदवच्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्धः केवलस्यातिप्रस- पर विशिष्टधर्मस्याधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वकल्पनादिति चाच्यम् । सार्वभौमानां मते प्रतियोगिताया इचाधिकरणताया थपि ८ ·जागदीश्याः व्याप्तियादे व्यभिचारनिरूपकाधिकरण एव तादृशि तादृशामाववत्वम् सत्ता यां गुणे न द्रव्यलसामानाधिकरण्यमिसनुभवाद न चैवं गुणक- मान्यत्वविशिष्टसत्त्वेऽव्याप्तिः, विशिष्टस्यातिरिक्तत्वाव, अनति- गुरुधविच्छेद्यत्योपगमात् । अन्यथा समवेतत्वत्वादिकमपेक्ष्य सप्ता- घरसमवेतत्वत्यस्य गुरुतया साध्यववृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताफामायाप्रसिद्धया सत्तावान्द्रव्यस्यादित्यादायव्याप्तिप्रसङ्गात् ननु साध्यसमानाधिकरण्यवतो न तदमाववत्त्वमतो द्रव्यं सत्वादित्यादी व्यभिचारिप्यतिप्रसङ्ग इत्यत आह व्यभिचारिणस्त्विति । तादृशी- ति । हेतुताघटकसम्बन्धन हेतुमतीत्यर्थः । ताहशामाववस्वं साध्यव. वृत्तिन्यामावयत्वम्। अवैवानुभवं प्रमाणयति सत्तायामित्यादि।एवं सत्तायामपि द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यविरहे। विशिष्टसत्त्व इति। वि- शिष्टसत्वशब्दप्रतिपाद्यहेतावित्यथैः । यथाश्रुते गुणफर्मान्यत्वविशि- एसत्ताव्यकावव्याप्त्याशङ्कायामुत्तरप्रन्येन तदनिरासादसगत्याप- तेः । अतिरिक्तत्वादिति । विशेष्यविशेषणाभ्यां भिन्नत्वादित्यर्थः । तथा च गुणादिकं न हेत्वधिकरणमतो नाव्याप्तिः । उभयत्वमपि एफविशिष्टापरत्वमेव । तचातिरिक्तमेवानातः स्पर्शवान् मूर्तत्वभूत- त्वोमयस्मादित्यादायव्याप्तिरिति भावः । यद्यपि हेतुतावच्छेदकवि- शिष्टहत्यधिकरणावच्छेदेनेत्युक्तावपि विशिष्ठसत्तादिहेतौ नाव्याप्तिः न च धूमाधिकरणमहानसाधवच्छेदेन पर्वतीयादिधूमे वह्निमत्सयु. करवामावस्य चालनीन्यायेन सत्वादष्याप्तिःमहामसादेरपि कालि- कादिसम्यन्धेन पर्वतीयघूमाधिकरणत्वात् तत्र साध्यववृत्तित्वामा- घवत्तायामवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्नाधिकरणावच्छेच- साध्यवदृत्तित्वामावयवृत्तिधर्मवत्त्वमित्यस्यैव फलितार्थस्य तस- मत्यधर्ममादायैव धूमादी लक्षणसंभवेन धूमत्वस्य हेतुतावच्छेद- कत्वेपिक्षस्यमावातातथापिविशिष्टस्यातिरिक्तत्वात् तत पवाव्याप्ति- धारणसम्मये हेतुतायच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वप्रवेशे गौरवम् । भसमयो या।विशिष्टनिरूपकाधिकरणस्याप्रसिपयं घूमत्यादेव्या- प्यतानयच्छेदकत्ये साद्रूप्येण कथायां हेतोरुपन्यासो न स्यादित्याश- 'माधिकरबताया इस ·सिंहव्याघ्रलक्षणे। रिक्तले तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव परम्परया व्याप्तत्वाद् केवलान्वयिनि चाव्यातेरभिधानं द्वितीयलक्षणाभिमायेणेसाहः।त- यः। ननु विशिरस्यातिरिकरवे मानाभावः न च गुणो विशिष्टस- तावानिति प्रतीत्यभाव एव मानम् गुणस्य विशिष्टनिरूपिताधिक- रणत्वविरहादेव तादृशप्रतीत्यसम्भवात् न च विशिष्टनिरूपितमधि- फरणत्वं यद्यतिरिक्तं तदा विशिष्टमेवातिरिक्तमस्तु विशिष्टाधिकर- णतायाः क्लप्ताधिकरणस्वरूपत्वाभ्युपगमात किं च विशिएस्या- तिरिक्तत्वे द्रव्यं विशिष्टसत्तावदिति निर्णयदशायामपि द्रव्यं न सत्तावदिति प्रत्ययप्रसङ्गः सत्तामायबुद्धिं प्रति सत्तानिश्चयस्यैष विरोधितया तदसत्त्वात् स्वातन्त्र्येण विरोधितान्तरकल्पने गौर. घात पर्व विशेषणविशेष्योभयग्राहकसामग्रीविरहेपि विशिएग्रहम- सङ्गः तदुभयग्राहकसामग्ऱ्या विशिष्टस्य प्रहे हेतुत्वकल्पनेपि गौर- पान्तरं स्फुटमेवेत्यत आहअनतिरिक्तत्त्वे विति। गुरवस्तु विशिष्टस्या- तिरिक्तत्वादितिनन्यस्य विशिष्टनिरूपिताधिकरणत्वस्यातिरिक्तवा. दित्यर्थः तया च हेतुताषच्छेदकविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छेदेन ता- शवृत्तित्वामाववत्त्वमपि निवेश्यमतो नाव्याप्तिरित्याशयः ननु वि शिष्टाधिकरणत्वं यदि नातिरिकं विशिष्टसत्तावानितिप्रतीतेः प्र- स्येफनिरूपिताधिकरणताद्वयावगाहितयैवोपपत्तेः अन्यथा विशेष णाभावनिर्णयदशायामपि विशिष्टसत्तावत्त्वप्रतीत्यापत्तेः विशिष्टस. साबुदो विशेषणाभाषपत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धफतायाः खातव्येण कल्पनापातादित्युच्यते तदाप्याह अनतिरिक्तत्वे त्वितीति प्राहुः । विशेषणेति । विशेषणं गुणकर्मान्यत्वं विशेष्यं सत्ता । तयोः समा. नाधिकरण्यात्मफसम्बन्धस्यैवेत्यर्थः । साक्षात्सम्बन्धेन तस्य व्यभि- धारित्यादाह परम्परयेति । अवच्छेदकताख्यस्वरूपसम्यन्धेनेत्यर्थः । सत्यगुणफर्मान्यत्वयोर्द्रव्ये एवं सामानाधिकरण्यमिति प्रतीत्याव- च्छेदकतासम्बन्धेन तदुभयसामानाधिकरण्यस्य द्रव्य एव सत्वान इयभिचार राति भावः । नन्वेवं शेयत्याधिकरणपटाद्यवच्छेदेन वा- व्यत्ययवृत्तित्वाभावस्य पटीयरूपादावेव सत्यात्तदधिकरणमित्र- ·जागदीश्या व्याप्तिवादे चिन्सम् । सत्तायो गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यामिति प्रतीतिाह द्रव्यले गुणे न पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यामितिपतीतित्रत्मत्तानि- छद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवन्छेदकलाभावं परम्परासम्बन्धन सा स्वमस्त्येर शेयत्वादिहेतोरित्यग्रे केवलान्ययिन्यव्याप्तिप्रदर्शनमसङ्ग तमत आह केवलान्वयिनीति । द्वितीयेति । तर साध्यवद्भिग्नस्या- प्रसिद्धत्वादिति भाव । यद्यपीद याच्य प्रमेयादित्यादी तादा ल्येन केलान्ययिनि प्रथमलक्षणव्याप्ति सम्भवति प्रमेयावच्छे देन धाच्यत्ववत्तादात्म्यक्त्वविरहिणोप्रसिद्ध न च घटाद्यव- च्छेदेन वाच्यत्वरत्तादात्म्यविरहो घटत्यादी सुलभ तथा सति घटत्व घटेन वाच्यमिति प्रतीत्यापत्ते । तथापि स्माधिकरणनिरू- पितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्ययवृत्तिवाभाचोर लक्षणघटक इत्यभिप्रायेण द्वितीयलक्षणाभिधानम् । स्वपदस्य तत्तत्साधन यक्ति परतया तादात्म्यन पटात्मकहेत्वधिकरणीभूतपटव्यक्तिनिरूपिता- दात्म्येन वाच्यत्ववत्तादात्म्यकत्वाभावस्य पटायच्छेदेन पटत्वादा- चैव प्रसिद्ध । वस्तुतस्तु फेवलान्वयित्व वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रति- योगित्वमानम् न त्ववच्छदकगर्भम् । तथा च तादात्म्येन किञ्चिद- पि प्रमेय न केवलान्वयीति द्वितीयलक्षणे एव ताशकवलान्वाय- न्यव्याप्तिसम्भवात् यथाश्रुतमेव सम्यगिति ध्येयम् ! नव्यास्तु फेवलान्वयिनि चायाप्तरिति केवलान्वयिसामान्येऽयाप्सरभिधान द्वितीयलक्षणाभिप्रायेणेत्यर्थ प्रथमलक्षणे यत्किञ्चित्वेचलान्ययि- नि तादात्म्येन प्रमयादिहेतावच्याप्तावपि न क्षतिरित्याहु ॥ सत्ता या गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमितिमताति सत्तानिष्टद्रव्य त्वसामानाधिकरण्यस्यावच्छेदवत्याभाव गुणादावरगाहते इत्यत्र ममानाकारकप्रतीति दृशन्तयति द्रव्यत्वे गुण इति । न तूत प्रती- तगुणावच्छेदेन द्रव्यत्व पृथिवीत्वसामानाधिपरण्याभावो विषय । गुणस्प हव्यवानधिकरणतया तनिष्ठपृथिवीकृत्तित्यामायावच्छेदक- त्यासम्भवात् । किं तु द्रव्यत्वनिष्ट यत्पृथिनीत्वसामानाधिकरण तदवच्छन्दपरवामाय एच गुणे विषय इति तद्वदियमपि इति भाव ।

·सिंहव्यानलक्षणे। मानाधिकरण्यस्य वा अभावं गुणेऽवगाहते । न तु सत्तायामेव द्रव्य- वृत्तित्वाभावम।सत्ता नद्रव्यवृत्तित्वाभाववती द्रव्यवृत्तित्वाभावो न सत्तावृत्तिरियादिसर्वजनसिद्धमतीतियाधितत्वात् बाधकाभावात्तु, संयोगतदभावयोवच्छेदकभेदेनैकत्र प्रतीसातदुभयोरेकत्र सिद्धिः। अवच्छेदकत्याभावमितिाप्रात्यक्षिकमत्ययाभिप्रायेणेदमासत्तायांगुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमित्यादिशाब्दस्यलेऽवच्छेदकत्योपस्थाप- कपदान्तरविरहात्तदभावस्य गुणादा बोधयितुमशक्यत्वात् । किन्तु सत्तानिष्ठं द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यं न गुणावच्छेद्यमित्याकार एव तत्र योधः । गुणादावित्यत्र सप्तम्यर्यस्य नर्थेऽन्ययादिति ध्येयम् । 'नन्वेवं ताशप्रतीते. सामानाधिकरण्याभावविषयकत्वमनुभवसिद्ध विरुध्येत सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वेन तदवच्छेदकस्वाम- सिद्ध्या ताहशावच्छेदकत्वामावविषयकप्रतीतेभ्रमत्यापत्तिश्च स्याद. त आह परम्पपसम्बन्धेनेति । निरूपफतास्यस्वरूपसम्बन्धेनेत्य- यः। न त्यवच्छेदकतास्यस्वरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः। तथा सति सत्तायां द्रव्ये न द्रव्यवसामानाधिकरण्यमिति प्रतीतिप्रसङ्गात् । सामा- नाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितया कुत्राप्यवच्छेदकत्यसम्बन्धेन तस्या- सत्त्वात् ॥ न त्विति । तथा च द्रव्यं सत्यादित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः ॥ ननूक्तदृष्टान्तस्थले वाधकसत्त्वादवच्छेदकत्वाभावोस्तु प्रती- तेविषयः प्रकृते तु साक्षात्सामानाधिकरण्याभावविषयकत्ये न किश्चिद्बाधकमस्तीत्यतो वाधकमाह सत्ता नेति । तथा च स- त्तायां द्रव्यवृत्तित्याभावसत्वे द्रव्यवृत्तित्वाभावयद्भिन्नत्वधीस्तत्र न स्यादिति भावः। ननु व्यवृत्तित्याभावोऽव्याप्यवृत्तिरेवेति तद्वद्भेदो- प्यव्याप्यवृत्तिर्वाच्यः तथा च द्रव्यगुणात्मकविभिन्नावच्छेदेन तयोः सत्तायां समवेशात्कुतो विरोध इत्यत आह द्रव्यदृचिवाभाव इति ॥ नन्वेवं मूले न कपिसंयोगीति प्रतीत्या वृक्षादौ कपिसंयोगा- मायोपि न सिद्धयेत् तत्रापि वृक्षनिष्ठसंयोगावच्छेदकत्वाभावस्य मू- लेवगाहनसम्मवादत आह वाधकामावादिति । कपिसंयोगामा- वो न वृक्षवृत्चिरित्यादिप्रत्ययस्यासम्भवादिति भावः॥ ननु द्रव्यवृत्ति- ·जागदीश्याः व्याप्तियादे अतीन्द्रियसाध्यकेऽतीन्द्रिये व्यभिचारिण्यतिमसङ्गाच तत्र सामा- नाधिकरण्याभावस्य प्रसक्षत्वासम्भवेनासिद्धेः। नच तदभावव- तिलेन तब तदनुमेयम् । तद्रबृत्तिभिन्नत्वस्योपाधित्वाद। किञ्च इदमिदानीमितिप्रतीतिनियामकविशेषणताधिशेपेण हेतुतायां.स. देतावव्याप्तिः । तेन सम्बन्धेनाधिकरणे काले तेन सम्बन्धेन साध्पववृत्तित्वस्य विरहिणाऽभसिद्धः ॥ त्वामायो न सत्तावृत्तिरिति प्रतीतिरेवासिद्धा द्रव्यवृत्तित्वामावो गुणावच्छेदेन सत्तावृत्तिरिति प्रत्ययात् एकशेषस्य कर्तुमशक्य- त्पादतो दोपान्तरमाह अतीन्द्रियेति।मनस्त्वपदणुत्वादित्यादावित्य- यः॥ तत्र अतीन्द्रियसाध्य के अतीन्द्रियामदेती ॥ ननु प्रत्यक्षासम्म घेप्यणुत्यं मनस्त्वसामानाधिकरण्याभावयन्मनस्त्वामावयवृत्ति- स्वाद पृयियीत्ववदित्यनुमानेनैव तत्र सामानाधिकरण्याभावः से. स्पतीत्यत आह न चेति ॥ तद्वदृत्तीति । साध्यववृत्तिभिन्नत्व स्पेत्यर्थः। तथा चोक्तानुमाने मनस्त्वववृत्तिभिन्नत्वमुपाधिः । तस्य च साध्यव्यापकत्वं घटत्यादौ साधनाव्यापकत्यं द्रव्यत्वादी प्राधमाभेदस्याव्याप्यवृतित्वे तु साध्यववृत्तितत्तद्वयक्तित्वावच्छि नभेदकूट उपाधिर्योध्यः ॥ ननूतोपाध्यप्रतिसन्धानदशायामुक्कानु मानादेव साध्यषवृत्तित्यामापसिद्धिस्तत्र भविष्यति मन्यथा व्या प्यन्तरस्यापि तत्रातिप्रसगादित्यत आह किश्चेदमित्यादि । तथा घ फालो गोमान् गोत्वादित्यादी कालिकसम्यन्धेन हेताव- व्याप्तिः। कालिकसम्बन्धेन हेतुमति महाफाले तेन सम्बन्धेन का- लवृत्तित्वाभायस्य कुवाप्यसत्यात् । न च फालापच्छेदेन गगनादा. घेव साध्ययवृत्तित्यामावस्य प्रसिद्धिः। कालस्य गगनाचनधिफर- णत्वेन तनिष्ठवृत्तित्वामा कालावच्छेद्यत्यासम्मयात् । फालिफस. म्यन्धेन गगनादेईतिमत्त्वस्वीफाराायद्यपि गोत्यायधिकरणतत्तत्क्ष- णायच्छेदेन फालवृत्तित्वाभावस्य तत्तत्क्षणासमानकालीने तत्तत्क्षणगो- परक्षाने प्रसिदिः तत्तत्क्षणस्यापि विषयतया स्वविषयफशानाधि- ·२७ सिंहव्याघ्रलक्षणे। फरणतया तनिष्ठताइशवृत्तित्वाभाववत्तायामवच्छेदकत्वसम्भवात् । तथापि महाकाल एव कालिकसम्बन्धनाधिकरणम् उपाधीनां तत्त- वृत्तितायामवच्छेदकत्वमात्रमिति प्राचीनसिद्धान्तमनुसृत्येदम् । महाकालनिरूपितविशेषणतया या हेतायव्याप्तिद्रष्टव्या । इदमि- दानीमित्याफारकप्रतीतिनियामकविशेषणतायां यो विशेषस्तेन हे. तुतायामिति व्याख्यया तादृशविशेषणतायाः प्राप्तेः। सामान्यत एष विभिन्नफालीनयोनांधाराधेयभाव इति मते नानुपपसिगन्धोपि। क्ष- णानां स्वसमानकालीनविषयतयाप्यनधिफरणत्वेन तदवच्छेदेन शाने साध्यववृत्ति घामावप्रसिद्ध्यमम्भवादिति ध्येयम् । अत्र हेतुता- वच्छेदकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे स्वनिरूपितहेतुतापच्छेदफसम्ब- न्धेन साध्यववृत्तित्वामावस्य विवक्षायां न कोपि दोपःसाधनी- भूतगोत्याधिकरणमहाफालावच्छेदेन गोत्वनिरूपितकालिकसम्प- न्धेन साध्यववृत्चित्वाभावस्य घटादावेव प्रसिदत्वात् सा- ध्यसामानाधिकरण्यत्वं यदायच्छिनाधिकरणावच्छेपहेतुवृत्ति- कात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं तद्धर्मवत्वं घा विवक्षितम इन्थं च वाच्य प्रमेयादित्यादी प्रमेय यक्तीनां भेदेपि न व्या- सेर्भेद इत्यस्मद्गुरुचरणा । कंचितु स्वनिष्ठं यत्साध्यपवृत्ति- त्यं हेत्वधिकरणावच्छेद्यतदभाषाधिकरणभिन्नत्वमित्यर्थः तादृशा- भावाधिकरणत्य सद्धतुम्थले स्खभिन्नव्यक्तावेव प्रसिद्धमतो नाव्या- सिरित्याहुः। साध्यववृत्तित्वाभायाधिकरणत्वसामान्ये यनिष्ठत्यय- दधिकरणावच्छेद्यत्वोभयाभावस्तत्त्वं व्याप्तिः पर्वतीयरूपनिष्ठं यत्प- र्यतावच्छेद्यं वह्निमसंयुक्तत्वाभावाधिकरणत्वं न त मनिष्ठं यथ धूमनिष्ठं न तधूमाधिकरणावच्छेद्यमधिकरणभेदेन तस्य नानात्वा- तू अन्यथा पर्वते तदीयरूपे न यहिमत्सयुक्तत्वमितिघत्पर्यते घूमे न घहिमसंयुक्तरयमित्यादिप्रतीत्यापत्ते अतो घहिमान्धूमादि- त्यादी नाव्याप्तिः व्याप्यवृनेरवच्छेदक धास्वीकारे तु तादृशाभावा- धिकरणत्वसामान्ये यदधिकरणावच्छेद्यत्वसामान्यामाचस्तत्वमित्ये- घधाच्यमित्यादिकं पुनरुदक्षरत्यादुपेक्षितम् । वाच्यत्वादिसाध्यके तादात्म्येन तायव्याप्तेश्ची वाच्यत्यवत्तादात्म्यामायाप्रसिद्ध.। एतेन सत्तायां कर्मणि न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यमिति प्रतीती कर्मण इव कर्मसत्वयोः समयायस्याप्यवच्छेदकत्वं भासते अन्यया इदानीं १३

·२८
.
जागदीश्याः व्यातिवादे
सत्तायां न द्रव्यत्यसामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतीत्यापत्तेःपतत्कालस्य
कानतिरेकात् एवं च यद्धेतुव्यक्त्यधिकरणीयहेतुतावच्छेदकमा
म्यन्धे साध्यववृत्तित्वाभावावच्छेदफत्यं नास्ति तस्वमित्यर्थः कालो
गोमान् गोत्यादित्यादी कालवृत्तित्वाभावावच्छेदकत्वस्य द्रव्याधा-
दिनिष्ठात्मसमवेतत्वादी प्रसिद्धस्य गोत्याधिकरणीयकालिफसम्ब.
न्धे विरहानाम्याप्तिरित्यपि निरस्तमिति सनेपः॥
इति सिंहव्यानलक्षणद्वयविवरणं समाप्तम् ॥

·चिन्तामणेः ब्यधिकरणप्रकरणम् ॥ अथेदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यत्र समवायितया वाच्य. स्वाभावो घट एवं प्रसिद्धः व्याधिकरणधर्मावच्छिन्नप्र- शिरोमणिकृतदीधित्याः व्यधिकरणप्रकरणम् ॥ समवायितयेति वाच्यत्वं न यया समवाय तथा वक्ष्यते । घ. टादिनमवायितयेसर्थ इसप्याहुः। प्रमेयसाध्यके च भावत्वेनाभावा- नाम् अभावत्वेन भावानां वद्वित्वेन निर्वही अत्तिमात्रचिग- जागदीश्याः व्याधिकरणप्रकरणम् ।। नन्वीश्वरेच्छारूपस्य याच्यत्वस्य गुणत्वादिसमवायित्वात् समचा. यित्वं न ताधिकरणधर्म इत्यत आह वाच्यत्यमिति । अस्माच्छ- ब्दादयमयों योद्धव्य इतीश्वरेच्छाविपयत्वं पदार्थान्तरंया धाच्यत्यम्। न तु तादृशेच्छामात्रमतिपसक्तस्यात् । तच न कस्यापि समयायीति भाव समयायितयेति मूलस्य समयायिफारणतयेत्यर्थ इत्यप्याहुः। नन्धिदं वाच्यं यत्यादित्यादौ समवायितयावाच्यावाभावरूपस्य सा- ध्याभावस्य प्रसिखायपि प्रमेयवान घाच्यत्वादित्यादिफेवलान्ययिनि तदप्रसिद्धरनुसारात मूलस्य न्यूनत्यमत आह प्रमेयेति।मावत्येना- भावानामभावः सर्वत्र सुलभ इत्यत्ययाननु भाषत्वेनामाचो नास्ती- ति प्रतीतिरमावस्ययामापत्येन मायो नास्तीति प्रतीतिर्भावस्येय प्रतियोगित्यमवगाहते न चेतायता प्रमेयमारप्रतियोगिकामायसि- चिरत आह पहित्येनेति यहित्येन नियही सर्वेषाममावः सुलभ इति योजना निनु जले यहित्येन प्रमेयं नास्तीति प्रतीतियंतिमात्रप्रतियो- .

·१०० जागदीश्याः व्याप्तिवादे तियोगिताकाभावस्य केवलान्वयित्वात् न चैवं घट एव व्यभिचारः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा- वववृत्तित्वं हि व्यभिचारः न च वाच्यत्वाभावस्ताह- शो घट इति चेतर्हि तादृशसाध्याभावसामानाधिकरण्या- गनत्वादिना विरुद्धघटत्वपटलाभ्याश्च सर्वत्र प्रमेयमात्रस्याभावः मुलमः ॥ ननु परिभापिकमेवाव्यभिचरितलं तथाहि यत्समाना• गिकामावमवगाहते न तु प्रमेयसामान्यप्रतियोगिकं वह्निमति ताह. शप्रतीत्यनुत्पत्त्या यद्विप्रतियोगिफामायावगाहित्वस्यावश्यक वादत आह मवृत्तीति । तथा च गगनत्वेन प्रमेयं नास्तीति प्रतीत्येव प्रमेयः- सामान्पप्रतियोगिफामावसिद्धिः।न हि तत्रापिगगनमात्रप्रतियोगि- फरवं भासते इति वक्तुं शक्यतं । विनिगमनामावेन प्रमेयमानप्रति- योगिफत्वावगाहने याधकामायात्।फालिफसम्बन्धेन गगनत्वादिवि- शिष्टस्य प्रमेयस्य सर्वत्र नामावः सम्भयतीत्यत उक्तम् प्रवृत्तिमात्र• वृत्तीति।तया च यारशसम्यन्धेन गगनत्यादेईत्तिमदवृत्तित्वं ताश• सम्बन्यायच्छिन्नायन्छेदफताफप्रतियोगिताको गगनत्यादिना प्रमेय. सामान्यामायो पाच्य इति भावः । ननु फालिफसम्बन्धन प्रमेयसा• घ्यफे तेन सम्बन्धेन साध्यामावस्यैव प्रसिद्धिः कार्या सा च का- लिफसम्यन्धेन गगनग्येन प्रमेयं नास्तीति प्रतीत्या न सम्भयति त- रसम्बन्धेन गगनादेदृत्तिमत्यमते ताशप्रतीतर्गगनप्रतियोगिफत्याय- गाहितयेयोपपत्ती प्रमेयान्तरप्रतियोगिफत्ये मानाभायादतभाहविरु ऐतितिया च घटत्यपटत्याभ्यांप्रमेयं नास्तीतिप्रतीत्यानिखिलप्रमेयम- तियोगिफस्तत्राप्यमायः सुलभाति मायः। इदमुपलक्षणमासंयोगादि. सम्पन्न घटस्यादिकमपिप्रमेयग्ययदवृत्ति इति तासम्बन्धेन घटरया. पपच्छिन्नमतियोगिताफरमेयसामान्यामायोपियोध्यः । अप्रसिदि- दोषस्थापि सत्यान्मूले प्रतियोग्यतीत्यादिदोपान्तरं फिमित्युपा. उमनालदपठारार्थमाशहुने नन्यिति । पारिमारिफमेयेस्येयकारेण ·ज्यधिकरणप्रकरणम्। . नव्यमिधारोम्यभिचार इति योगायों व्ययच्छिद्यते । अग्यमिच- रितव्यमिति । अथेदं घाच्यमित्यादिप्रन्यामिप्रेतमिति शेपः । तथा च न चैवं पट इत्यादिमूलस्य फेयलायनो व्यभिचरितम्येनालस्य- "ताप्रदर्शनपरत्वान्न पूर्वमूलासङ्गतिरिति ध्येयम् । यदित्यादि । मत्र य. समानाधिकरणा इत्यस्यानुको साध्यातावच्छेदकावच्छिन्नम्याप- कतावच्छेदकप्रतियोगिताकस्यात्मत्वसामान्यामावस्यापि यायदन्त. गंतत्वात्तस्य च व्यापकताघटकसमवायसम्बन्धन प्रतियोग्यधिक रणे फेनापि सम्बन्धेनावृत्तित्यादयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिरत. स्तदुपातमित्यने स्फुटीभविष्यति । न चाग्मरयाद्यमायोपि समा- मकालीनत्वादिसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणवृत्तिः । तथाविधसम्म. न्धानां पृत्यनियामकत्वात् । कचिदपि तेन सम्बन्धेन वृत्तित्यामतीते। त्यं च हेतुसमानाधिकरणत्यमपि हेतुताय छेदकसम्बन्धेन हेत्य. धिकरणाधयत्वं प्राह्यम्। तेनारमत्वाधभावस्यापि हेत्वधिकरणसभ्य- निवरयानोक्तदोषतादयस्प्पम् । न च हेतुसमानाधिकरगा . स्यपहाय साध्यसमानाधिकरणा यावन्तस्तारशामायाः स्यविशिष्ट- • यधर्मावच्छिनत्यधिकरणावच्छेन प्रतियोगिसमानाधिकरणास्त- धर्मयत्यमित्येय कुतो लक्षण न रुतमिति वाच्यम्।द्रव्यमात्मत्यादि त्यादी महाफाले साध्यसमानधिकरणस्य द्रव्यत्वादिसामान्यामावस्य स्वविशिष्टन्यधिकरणाप्रसिद्धपा तनाव्याप्तिसगातादेशिकविशे पणतासम्बन्धेन साध्याधिकरणदृचिवोक्तौ च गौरवात् यस्तुतोद्रयं संसाया मारमत्यादित्यादायव्याप्तिः पृथिव्यन्यस्यविशिष्टद्रव्यत्या. मापस्य गुणाग्यरायशिष्टमत्तामायम्य या दैशिकविशेषणतया साम्य- ममानाधिकरणस्य फेनापि संबन्धेन त्यधिकरणेऽधर्तमानत्वात् । यत्तु परसमानाधिकरणा यायन्तस्तारशाभावाःसाध्यसमानाधिकरणास्त. स्वमित्येयास्तु लक्षण म्बम्प प्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्य प्रवेशे पीजा- मायादिति तनुच्छमातया सति यत्समानाधिकरणा यायन्तोऽमायाः साध्यसमानाधिकरणास्तवमित्यत्यैर सम्यक साम्यतायच्छेदका. पच्छिमव्यापफतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यस्य व्यर्थतापत्तेः । त- ग्मात्रोतो व विनापि व्यधिकरमधमावच्छिमामाचं लक्षणसम्मये प्रतियोग्यवृत्तिधेस्यादेरयतारकायानुपपत्तिः। यदपि यत्समानाधिक रपाः साश्यतायनछेदकावच्छिन्नम्यापकतायच्छेदयमतियोगिताका.. 6 ·૨૨ जागदीश्या व्याशियादे धिकरणाः साध्यतावच्छेदकारच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियो- गिताका यावन्तोऽभावाःप्रतियोगिसमानाधिकरणास्तत्वम सर्वर यायतोऽभाग दैशिफयिशेषणतयोभयवृत्तयस्तत्वमित्येय लक्षणम- स्तु म्यम्बप्रतियोगिसामानाधिकरण्यान्तमांचे गौरवात् हेतुममा माधिकरणस्य तत्तदयोगोल्यान्यत्वामाघस्यैव देशिफविशेषणत. योमयवृत्तित्याभायाभूमयान्वटेरित्यादायतिव्याप्तियिरहादिति तन्म- न्दम् । हेतुसमानाधिकरणस्य घहिसयोगाद्यात्मफाभावस्य देशि- फनिशेषणतयोभयवृत्तित्वविरहण यनिमान्धृमादित्यानायव्याप्तिप्र• सङ्गात् । न च भावभिन्नस्यैव हतुसमानाधिपरणाभायस्य प्रवेशा. प्रेष दोष । सद्धटभिन्न घटत्यादित्यादायाव्याप्त्यापत्त । तद्घट- भिन्नत्याद्यभायस्य तद्घटन्यादिस्वरूपत्वेन भावत्वात् । पटत्वादि- मा तयटभिन्नत्वाद्यभावस्य चोभयात्तत्वादिति । [अन च हेतु. समानाधिकरणा याय-तस्तादशाभावा स्वप्रतियागिमत्ताग्रहविरो- घिसाघरकसम्बन्धेनोभयवृत्तयस्तत्वमिति कृत न फाप्यनुपपत्ति- रित्यल पल्लवितेन ।] अत्र च यत्पद यधर्मावच्छिन्नपरम् । अग्ने च तत्त्वमित्यस्य हेतुनायच्छदवीभूततद्धर्मवत्वामत्यवार्थ । तेग सफ- लघूमव्यक्त्यनुगताया यहिव्याप्तनालाम ज्ञानवा- मनोन्यत्वे सति यात्ममन सयागादित्यादौ मनसि हेतुसमा- माधिकरणस्यात्म वसामान्याभावस्य स्वविशिष्टरेतुनावच्छेदकाय. छिनत्वधिकरणाप्रसिद्धिनिबन्धनाव्याप्ति । यत्तु द्रव्य गुण- धर्मान्यत्व सति सत्तादित्यादी हेतुसमानाधिकरणस्य द्रव्यत्वाध भारस्यातधात्यादव्याप्तिरलो यत्पदस्य यद्धर्मावच्छिन्नपरत्वमिति तन्न । द्रव्यत्वाद्यभावस्यापि कालिकादिसम्बन्धन स्वविशिष्ट यद्धेतु- तारच्छदकावच्छिन्नहेत्वधिकरण जन्यद्रव्यादि तदवच्छदेन प्रति- यागिसामानाधिकरण्यात्तनाव्याप्तिविरहात् ।साध्यतेत्यादि। साध्य- तानच्छदकावच्छि-नवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छदिका यदभाव प्रतियोगिता तादृशामाग इत्यर्थ । अन च निशिष्टसत्तारान् जा. तेरिन्यादौविशिएसनारयावच्छिन्नामाघस्यैव सत्ताखरूपसाध्यव्या- । न वा ·७५ यधिकरणप्रकरणम्। पकतावच्छेदकप्रतियोगिताफतया तस्य स्वविशिष्टत्यधिकरणाय- ज्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादतिच्याप्तिरतः साम्यतायच्छे. पफावच्छिन्नेति । तथा च द्रव्यत्याचमाषस्यैव निरुक्तयायदन्तर्ग- सस्यातधारचामातिष्याप्तिः। साध्ययस्य चान साध्यतावच्छेदकस. म्पन्धेन नियेश्यम् । तेन घस्तुमात्रस्यय विषयतासम्पन्धन शानयस्या- बदरवादिना पायरयामावस्येय साध्यतायन्डेकायच्छिन्नम्याप- फतावच्छेदफप्रतियोगिताफरवेपि समयायेन शानस्य साध्य ये द. ध्यत्वादिहेती नातिप्रसङ्गः । समयायसम्बन्धावच्छिन्नशानमन्निटा- भावप्रतियोगितानयच्छेदकप्रतियोगिताय.स्या-मायामायस्पय प्रति- योगिसमानाधिकरणत्यात् । मन च साध्यवान्निष्ठामायः प्रतियोगि- ध्यधिकरण ऐन विशेषणीयः । तेन साध्ययम्मान एय समयायि- त्यायच्छिनचाच्यत्वाभावप्रतियोगित्वेन घटाघमायसनपिन सा. ध्ययन्निष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदकप्रतियोगिताकाभायम्याप्रसि- दिसा इत्थं च तत्सम्बन्धेन म्यावच्छिन्नानधिकरणसाध्यन्निष्ठाभा. घप्रतियोगितावच्छेदको यो यस्तदन्यत्वे सति तत्सम्बन्धायच्छिन्ना. धेयतावच्छेदकरवरूपतरसम्यन्धेन साम्यव्यापकतायच्छंदकत्वं नि- रुच्य ताशव्यापफतायच्छेदिका यदभाषप्रतियोगिता ताशामा- पा:प्रवेशनीयान च तत्सम्बन्धावछिन्नाधेयतेत्यादिफं व्यर्थम्। ध्यत्यायमारप्रतियोगितायामपि सयोगसम्बन्धेन वहयादिव्याप- फताव छदकत्यापत्त्या यायदन्तर्गतस्य तत्सम्बन्धेन द्रव्यत्वाचमा- धम्य सायव्यापकनायटकीभूतसंयोगादिसम्बन्धन प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्याप्रसिद्धया सहेतुमात्र पयासम्मयस्य धारणार्थ तदुपादा- नात् । मयोगसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वस्य द्रव्यत्वादावसत्त्वेन दव्य- स्यादिनिप्रतियोगित्यस्य तादृशाधेयतानवच्छेदफत्यानातत्सम्बन्धन स्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वं च तत्सम्बन्धेन स्वावच्छिन्नाधिकरणसा- मान्यभेदः । तेन यहयादिनिष्ठमतियोगित्यावच्छिन्नाधिपारणग-- गनोमयभेदस्य घटत्यादिना ययादिनिष्ठप्रतियोगि-यावच्छिमाधि. फरणभेदस्य च वयादिसाध्यपति सत्येपि न क्षति [अप्रामावा इति स्वरूपकथनम् । वस्तुतः साध्यबग्निष्ठाभावस्य तत्सम्यन्धानच्छिन्न- प्रतियोगितायाः सामानाधिकरणदेनानवच्छदकत्वमेव न सम्बन्धम साभ्यव्यापंफतारच्छेदका घाच्यम् । तत्र च साध्ययन्निष्ठत्वमा ·मागदीदया. घ्याशिवाय पाच्यखायभावस्य तयालाद्यावत्वोपादानम् अत एव भूतसमू- भावस्प स्वरूपसम्बन्धेन प्रायम् । तेन स्पन्दः फालत्यादित्यादी स्पन्दयाघमावस्यापि फालिकसम्बन्धन साध्यवति पृत्या यावदन न्तर्गतत्यात् समवायिधेन घाच्यत्वाद्यमावस्य च ताहशप्रतियो- गिसमानाधिकरणत्यपि नातिव्याप्तिः । इत्थं च जातिसामान्यामा. पादरपि ययादिव्यापकतया तत्प्रतियोगिफस्य जात्यादिस्वरूपस्य हेतुसमानाधिकरणामाघस्य जातिसामान्याभायात्मकप्रतियोग्यसमा. नाधिकरणत्वादसम्भवापत्तिरतोऽभावा इत्युक्तमाभायमिन्ना इति च तदर्थः । यथा च सामानाधिकरण्यनानवच्छंदकरयघटितायां ध्या- पफतायां न दोपस्तथाग्रे प्रपञ्चयिष्यत । नध्यास्तु साध्यतापच्छंद- फेत्यादि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणानि यायन्ति तत्प्र- त्येकवृत्तिवृत्तिप्रतियोगिताकेत्यर्थः न चैफमानपत्तिसाध्यफसद्धता घव्याप्तिः तत्र याचस्वस्थानुपादेयत्वात् शब्दक्यस्याफिश्चिन्फरत्यात यद्वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणा यावन्तो धर्मा स्तत्प्रत्येकसमानाधिकरणत्तिप्रतियोगितात्यर्थ इति प्राहुः। यत्तु साध्यवदवृत्त्यभावप्रतियोगितायच्छदफप्रतियोगिताफत्यर्थ इति तन्न। केवलान्वायसाध्यफंसद्धती तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्याव्याप्तेः ग. गनस्वरूपामावस्य तादृशत्वपि हेतुसमानाधिकरणग्यासम्भवादिनि । यत्र व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताका इत्यत्र व्यापकताया अव. च्छेदा ययेति बहुग्रोही फप्रत्ययः तेन प्रतियोगितया सममय. छेदिकापदभ्य समासे कोपधत्वपि पुनद्भाय । तद्धितघुन्कोपध. स्व पुंवद्रावनिषेधादित्यभियुक्ताः। सर्वप्रेति । सद्भतायसद्धताविस्य. यं. J तथा च यावत्यानुक्तावतिव्याप्तिरेव स्यान्नाट्याप्तिरिति मायः। सफलध्यमिवारिणात्यर्थ इत्यन्ये । केचित्तु सर्वप्रेति सफलहेत्यधि- कागार देनेत्ययं इत्यपाहु. पायवाद्यमावस्योत।घटत्वादिना पाव्यस्राभावस्य चेत्यये । तयात्वात प्रतियोगिसमानाधिकरणस्या- न । तथा च घूमनान्यरित्यादातिव्याप्तियारणार्थमेय यायापदो. पादानमिति भाष.1 ननु साध्यतावच्छेदफव्यापकप्रतियोगिताफया- पदमायोपैव पाच्यत्वाद्यमाघमादायोकस्यातिप्रसद्भस्य ध्युदास- ·ध्यधिकरणप्रकरणम् । सम्मधात् साध्यतारच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगि- ताफामायानां यावत्योपादान गौरवग्रस्तमत माह अत एवेति । निरु- कामावे यावखोपादानादेवेत्यर्थ । अन्यथा भूतत्वाद्यमावस्य सा. ध्यतावच्छेदकव्यापकप्रतियोगिताकान्यत्याभूतत्यमूर्तत्वोभयत्वाद्य- धच्छिनामावस्य च तादृशप्रतियोगिताकस्य स्वविशिष्टहेत्वाध- करणावच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणमादत्तिव्याप्ति स्यादेवेति भार । यत्तु साध्यप्रतियोगिको यत्किश्चिदभागो यद्धर्मावच्छिन्नहे. स्वधिकरणारच्छन प्रतियोगिसमानाधिकरणस्तद्धर्मवत्वमित्येव लक्षणमस्तु कृत यावत्त्वगर्भनिरुत्या धूमवान्वहारत्यादी घटत्वेन घू. मामावस्यापि तादशहेत्यधिकरणावच्छदेन प्रतियोग्यसमानाधि- करणवादतिव्याप्तिव्युदासादित्याशयात एवेत्यादिकमवतारयन्ति तत्तुच्छम् । तादृशशङ्काया घूमवान्चरित्यादिप्रसिद्धस्थल एव य- द्विधूमोमयत्वावच्छिन्नामावमादायातिव्याप्तिसम्मघे भूतत्यमूर्तरयो। भयवानित्याधनुधारनस्य सन्दर्भविरोधापत्ते । यदपि याहशा- भावस्य प्रतियोगिताया व्यापक साध्यतावच्छेदक ताहरा कश्चिद- भावो यसमावच्छिन्नाधिकरणावच्छदेन प्रतियागिसमानाधिकरण- स्तद्धर्मनत्व व्याप्तिरित्युक्त्येव वाच्यत्वाद्यभावमादायातिव्याप्तिधार- सम्मायावतगर्मलक्षण गौरवग्रस्तमत उक्त अत एवेत्यादीति तदप्यसङ्गतम् । प्रतियोगितामात्रस्यैव प्रत्येकपर्ययसितत्वेन पहिघू. मोमयत्वादेस्तदव्यापकत्वासम्मवाहिघूमोमयवान्घूमादित्यादाव- व्याप्तिमयेन तादृशानिरुक्त शङ्कितुमप्यशक्यत्वात् । ननु प्रतियोगिसा. मानाधिकरण्यामेत्यत्र प्रतियाग्यधिकरणत्व माध्यनिरूपितसाध्य- तावच्छेदकसम्बन्धन प्राह्यमित्यल यावत्वनिवेशेनेत्यत आह अत एवत्यादीत्यापे घदन्ति । नव्यास्तु ननु साध्यतावच्छदकातिरिक्तप- मानवच्छिन्नसाध्यनिष्ठयाशप्रतियागिताफा यत्किञ्चिदमावो यद- धिकरणापच्छदेन तादृशप्रतियागिताश्रयसमानाधिकरणस्तत्त्वमित्य- स्यय सम्यक्त्वे यावत्यगर्मलक्षणारम्मो गौरवप्रस्त प्रमेयवान् घा- व्यत्वादित्यादी विरुद्धघटत्वपटत्वोमयगगनायबच्छिन्नप्रतियोगिता- कपमेयाभावमादाय लक्षणसम्मवात् गगनादवृत्तिमत्त्वलक्षणधर्म. स्वाभावात सामान्यामावीयान्यप्रतियोगित्व स्वरूपसम्बन्धन प्रत्या- धयविमिनमुपेयमतोविरुद्धघटत्वपटत्याभ्यांप्रमयमात्रस्याभाषमा- १४ ·जागदीश्या व्याप्तियादे तत्वोभयवान्मूलादिसादौ द्वित्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगि- सामानाधिकरण्येऽपि भूतत्वमनोन्यत्वाधभावस्यातथात्वानातिम- दायैव घूमयान्वहेरित्यादी मातिप्रसङ्गः न चानवच्छिन्नान्तवैयध्यै घह्निधूमोमयत्वायच्छिन्नाभायमादाय घूमयान्यदरित्यादावतिव्या- नारफत्यासाव्यनिष्ठपदमपि तदर्थमेव अन्यथा गगनायवच्छिन्न• प्रतियोगिताफवाच्यत्याद्यभावमादाय व्यभिचारिमातिव्या याप• त्तरित्यत आह अत एवंति इत्थं च भूतत्वविशिष्टमूतत्वाद्यमावस्य साध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया तस्य प्र. तियोगिसामानाधिकरण्यं नातिव्याप्ति सम्पादयतीत्याशयेन द्वि. त्याचवच्छिन्नाभावपर्यन्तस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमपि साधु सङ्गच्छते परं तु प्ररुतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकप्रतियोगिताको यः कश्चिदभायो यढधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिममानाधिकरणस्तत्व. मेवाव्यभिचरितत्व कुतो नोक्तम् भूतत्वमूर्तत्योभयत्यावच्छिन्नप्रति- योगिताव्यक्तेस्तादृशोभयात्मकसाध्यव्याप्यतावच्छेदकत्वाभायादेव तादृशोभयाभायमादायातिव्याप्त्यसम्भवादिति विभायनीयमिति माहु.।[के चिनु ननु साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपदस्य व्यर्थतयासा- ध्यव्यापफतावच्छदफप्रतियोगिताफाभाव एव यावत्वविशेषणमुचि- तमित्यत आह अत एवेति उक्ताभावे यावत्त्वोपादानादेवेत्यर्थः इति प्राहु.] भूतत्वमात्मभिन्नत्वे सति विशेषगुणवत्त्वम् तच्च न व्याप- फतायाः प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितफल्पे भूतत्वमूर्तत्वोभयस्य व्यापकं ताहशोभयवति घटादावुत्पत्तिक्षणावच्छेदेन विशेषगुण त्वाद्यवच्छिन्नाभावसत्वादत उक्त मनोन्यत्येति । साध्यस्यैवाभाव. मादाय नातिव्याप्ति सुतरां घस्स्वन्तरस्यैवेति फैमुतिकन्यायेनोक्त मनोन्यत्येतीत्यपि वदन्ति । अतथात्वादिति । स्वविशिष्टत्वधिक- रणायच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादित्यर्थ । मनस्येव व्यभि• चारादिति भावः । ननु यसमानाधिकरणा यावन्तोभावाः प्रतिया. गिममानाधिकरणास्तत्त्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे साध्यतावच्छेदकाय. च्छिन्नत्यादि व्यर्थम् न च [साधनसमानाधिकरणगोत्वाद्यमानस्य हेत्यधिकरणायच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादसंभव इति वा ·व्यधिकरणप्रफरणम् । १०७ सहः साधनसमानाधिकरणम्य गोत्वाद्यभावस्य तत्तत्साध्यव्य- त्यभावस्य चातथालात् साध्यतावच्छेदकेसादि येन सम्बन्धेन हेतुः तेनैव तदधिकरणं बोध्यम् तेनात्मत्वे साध्ये समवायेन हेतो. निस्य विपयतयाऽधिकरणे घटादौ वर्तमानस्य साध्यामावस्या- सथात्वेऽपि न क्षतिः एवं दलान्तरेऽपि सम्बन्धभेदनिबन्धनो च्यम् तस्यापि पूर्वक्षणावृत्ति वविशिष्टस्वाभावात्मकप्रतियोगिसमा. नाधिकरणत्वात् नि चैवंरीत्या] व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति वाच्यम् थमावस्य स्खसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नस्वकीययत्प्रतियोगिताथ- यसामानाधिफरण्यंतदन्यप्रतियोगिताया एव व्याप्यत्तितानिरूपक- तया धूमाद्यभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिएखामावनिष्ठप्रतियोगिता- या अतथात्येन धूमवान्यहरित्यादावतिव्याप्त्ययोगादत आह साधने- स्यादि।गोत्यादीत्यादिपदेन गगनादिसंग्रहः। तथाच तहलानुक्तायस- म्भव एव स्यादिति भावःनिन्वेवं यत्समानाधिकरणायावन्तःसाध्य- प्रतियोगिकाभावाः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमाना- धिकरणास्तत्त्वमित्येवोच्यतो तावतैव गोत्वाद्यभायमादायासम्भवस्य ध्युदासादत आह तत्तदिति । तथा चोक्तविवक्षायां द्रव्यत्वाचेक- ध्यक्तिसाध्यफसद्धेती लक्षणसम्मवेपि वढिमान् धूमाजातिमान सत्त्वादित्यादी साध्यप्रतियोगिकानां तत्तद्वयभायानामात्मत्याध. भावानां च प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादव्याप्तिरिति भावः । न च साध्यध्यापकप्रतियोगिका इत्यस्यैव सम्यक्के व्यापकतावच्छे- दफप्रतियोगिताकपर्यन्तं व्यर्थमिति वाच्यम् । तत्तत्साध्यव्यक्तीनां गगनादीनां च प्रमेयत्वादिप्रकारेण साध्यव्यापकतया भावमादा- यामम्भवापत्तेः। न च वृत्तिमत्वे सति स्वानधिकरणसाध्यवनिष्ठा- भावाप्रतियोगित्वेन साध्यव्यापफत्वं निरुच्य तन्प्रतियोगिफाभाव पर निवेश्यतामिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वेप्युक्तलक्षणस्या- "दुष्ट यादिति भावः । यत्समानाधिकरणा इत्यत्र हेत्वधिकरणत्वं विशिष्टि येनेत्यादिना । तदधिकरणमिति । तत्सम्यन्धीत्यर्थः । तेन तादात्म्येनाधिकरणाप्रसिद्धायपि तत्सम्बन्धेन सदेतो माव्याप्तिः ।

·१०० मागदीश्याः व्याप्तिवादे दोपः सम्बन्धक्यविवक्षया निरमनीयः रूपादिसामान्याभावे साध्ये भतधान्येपोति प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वविरहेपीत्यर्थः । यद्यपि प्र. तियोगितामानाधिकरण्यमवश्यं स्वविशिष्टहत्यधिकरणायच्छेदनाने विवक्षणीयम् नथा च हेतुतावच्छेदफसम्यन्धेन हेत्यधिकरणानु तो कालिकसम्बन्धेन धूमस्याधिकरण महाकाले वर्तमानस्य प्रल- यान्यावाद्यमावस्यापि यावदन्तर्गतत्वात् स्वविशिष्टहेत्वधिकर- णाप्रसिद्धया यद्विमान् घूमादित्यादायव्याप्तिः सम्भवति। तथापि स्व. विशिष्टहेत्वधिकरणेत्यादेरुक्तावनुक्तो चौमयथैव अयमात्मा साना- दित्यत्राव्याप्तिः घहिमान् घूमादित्यत्र स्वविशिष्टेत्याधुक्तायेध तथे- स्याशयेन प्रसिद्धोदाहरणं परित्यक्तम् । यत्तु महाकालस्यैव प्रल- पान्यत्वाधभापविशिष्टहेत्वधिकरणत्वसम्भवात् विशिष्टेत्याधु- कावपि वह्निमान् धूमादित्यादी नाव्याप्तिः महाकालस्य हेतुता• घटफसंयोगसम्बन्धेन धूमाधिकरगन्यामावेपि हेतुसम्बन्धित्यानपा- यात् तादात्म्येन हेतोः सङ्ग्रहार्थ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यो हेतु सम्बन्धी तवृत्तियाबदभावानामेव निवेशित वादिति मतं तत्तुच्छम। संयोगमात्रेण धूमहेतोः प्रभामण्डलादी चढेर्व्यभिचारितया पर्व- तादिनिरूपितसंयोगेनैव तस्य हेतुत्वात्ताशसंयोगेन च धूमस्याधि- करणे पर्वतादौ प्रलयत्वादिस्वरूपस्य प्रलयान्यत्वाधभावस्य वैशि- प्ट्याप्रसिद्धरावश्यकत्यात् । विभिन्नकालीनयोपियतान्यसम्बन्ध- सामान्येनैवाधाराधेयभावविरहादिति दिछ । ननु पृथिधीत्ववा- न महाकालकपालान्यतरत्यादित्यादावतिन्याप्तिः नाधिकरणस्य महाकालान्यन्यायभावस्यापि हेत्वधिकरणमहा. कालाधवच्छेदेन कालिकसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वा- दत आह पयमिति । दलान्तरेपि प्रतियोगिसामानाधिकरण्यदलेपी. स्यः । एफसम्पन्धन व्यापकत्वमन्यसम्बन्धेन प्रतियोगिसामाना- धिकरण्यमित्येवं सम्बन्धभेदनियन्धनः प्रोक्तातिव्यातिपो दोषः साध्यव्यापकताघटकासम्बन्धेन साई प्रतियोगिसामानाधिकरण्य- घटफसम्यन्धस्यैत्यविवक्षया निसनीय इत्यर्थः । यत्सम्बन्धे. न स्थावच्छिन्नानाधकरणसाध्ययन्निष्टाभावप्रतियोगितायच्छदफ साधनसमा ·ब्यधिकरणप्रकरणम् । २०९ यद्यपदन्यमतियोगिताकःसाध्ययन्निष्ठामावीयतत्सम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताया सामानाधिकरण्येनावच्छेदकान्यमतियोगिको बायो- मायस्ताहशसम्यन्धेन प्रतियोगिनो यदधिकरणं तवृत्तित्वं विव- क्षितमिति फलितोयः। पृथिवीत्वामावप्रतियोगित्वं तु न कालिक- सम्बन्धेन पृथिवीत्यादिव्यापकतावच्छेदकं नित्यपृयिन्यां व्यभिचा- रात्। किंतु समयायेनैव। तेन च सम्बन्धेन पृथिवीत्वाद्यभावस्य हे- त्वधिकरणमहाकालायच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावा- लोकातिव्याप्तिरिति भावः । यत्तु येन सम्बन्धेन व्यापकत्वं तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्योकावपि नित्यशानमीश्वरस- विषयकवादित्यत्रातिव्याप्तिः साधनसमानाधिकरणस्येच्छाभिन्न- ग्याचमावस्यापि साध्यव्यापफताघटकविपयितासम्बन्धेन यावखे- त्यधिकरणे प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् न च येन येन सम्बन्धे. न व्यापकत्वं तेन तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविपक्ष- जान्नोकदोपः तया सति यावत्पदवैयथ्यांपत्तेः विशेपणतासा- मान्यनेष साध्यग्निरूपितविशेषणतयापि वाच्यत्वादेः साध्यव्या- पकतया घटत्यादिना याच्यत्वाघमावस्यैय तारासम्बन्धेन इत्व. धिकरणापच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरदात धूमयान् घरिस्यादी व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिविरहात इति तन्मन्दम् । विप-' यितासम्बन्धेन व्यापफताया एयासत्त्वाद्विपयितासम्बन्धेन स्वाय. च्छिन्नाधिफरणत्याप्रसिद्धया स्वायच्छिन्नानधिकरणसाध्यपन्निष्ठे- स्यादिव्यापकतायास्तेन सम्बन्धेनासम्मवात् । न च तेन सम्यन्धेन स्वायच्छिन्नसम्बन्घित्यमेव व्यापकतायां निवेशनीयम् । स्वदुक्का- तिप्रसङ्गमयेनेय तस्यानिधेशनीयत्वात् । न च तत्सम्बन्धापच्छिन्ना- या. साध्ययनिष्ठामायप्रतियोगिताया: सामानाधिकरण्येनानयच्छे- दकधर्मपस्यलक्षणं व्यापफत्यं विपयितासम्बन्धेन सुलमं साध्ययति निस्पकाने यस्तुमात्रस्यैय विषयितासम्यन्धेन सत्यपि नित्यमानान्य. रयापिशिएघटादपिपयितासम्बन्धेनामायस्प तत्र सत्ये पाधकामा. चादिति पाच्यमा निपपिताया प्रत्यनियामकतया तत्सम्बन्धापछि. अप्रतियोगिरयाप्रसिः। यदापि मनस्वयत् मणुत्यादित्यत्रातिय्या. निःपरमाणुत्यसमानाधिकरणस्य मनस्याघमायस्यापि साम्यन्या- पतापराविषयवपिशेषणतपासयंत्रेय परमाणो प्रतियोगिसमा.

·११० जागदीश्या व्याप्तियादे नाधिकरणत्यादिति तदपि तुच्छम् । निस्यानामव्यावर्तकत्वाजन्या- नामेव मूर्नानां दिगुपाधितया परमाणो दिपस्तविशेषणतया कस्या- प्यसत्वात् तेन सम्बन्धन माव्यव्यापकत्वविरहात् । अन्यथा वस्तु- मात्रस्यैव कालोपाधित्वसम्भवात्तदपि जन्यमात्रस्य न स्यात् । अत एव प्रलयदशायां टिम्देशविभागो नास्तीत्यादिसिद्धान्त. स. गच्छते । अन्यथा परमाणूना सत्यात्तदानीमपि दिग्यिभागप्रसङ्गा- दिति दिक् । यदि च स्पन्दो महाकालत्यादित्यादायतिव्याशि. साधनसमानाधिकरणस्य महाकालायित्वाद्यभावस्यापि साध्यव्या- पकताघटककालिकसम्बन्धेन महाकाले प्रतियोगिसमानाधिकरण• त्वात न चायं स्पन्द इत्याकारकयत्किश्चियोधव्यक्तीविषयतासम्ब- धेनैव स्पन्दत्वव्यापक धात् यावदन्तर्गतस्य तदभावस्यैव साध्य व्यापकताघटकविषयतासम्यन्येन हेत्वधिकरणमहाकाले प्रतियोगि- समानाधिकरणत्याभावान्नानियाप्तिः न हि तादृशयोधव्यको का. लिकसम्बन्धेनापि स्पन्दत्वव्यापरुत्व भाविभूतेषु स्पन्देषु व्यभिचा- रादिति वाच्य विषयताया. ज्ञानसमानकालीनतया तबुद्धिव्यत्त्य भावदशायामेव स्पन्दत्ववति विपयतासम्बन्धेन तत्तबुद्धिव्य- त्यभावस्य सत्याद्विपयतासम्बन्धेनाय स्प-द' इत्याकारकजन्यबुद्धे. साध्यव्यापकत्वासम्भवात् किं च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामाव- स्यासत्त्वेपि व्यधिकरणसम्यन्यावच्छिनावाच्यत्वाद्यभावमादायर फै- बलान्यायसाध्यकस्यले लक्षणसमन्वया प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिमूल- स्य तदृषकस्वानुपपत्त न च साध्यवशिष्ठाभावीयप्रतियोगिताया. सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकधर्मरत्वरूपव्यापकतायां व्यधिकर- धर्मावच्छिन्नाभावमादायासम्भववारकस्य सामानाधिकरण्येनेत्य- स्य व्यर्थतायामेव तन्मूलग्रन्थस्य तात्पर्यमिति वाच्य सामान्यधर्मेण विशेषाभायमादाय व्यापकत्वस्याप्रसिद्धरणार्थमय सामानाधि- करण्यदलस्य व्यापकतायामपश्य निवेशनीयत्वादित्याकं विभाव्यते तदा सम्बन्धेश्यविषक्षयेति ग्रन्थस्य माध्यापकत्वस्य तदवच्छेद फप्रतियागित्वस्य प्रतियागिसामानाधिकरण्यघटफीभूतप्रतियोग्य- धिकरणत्वस्य चैकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविवक्षयेत्यर्थः । तथा च स्व- प्रतियागितावच्छंदकसम्बन्चावछिन्नसाध्यव्यापकतावच्छेटफप्रति- योगिनाफा यावन्तोभावा. खप्रतियोगितावच्छेदकसम्मन्धेन प्रति- ·व्यधिकरणप्रकरणम। ११ योगिसमानाधिकरणा इत्यर्थलाभात् यावदन्तर्गतस्य समवायादि. सम्बन्धन नित्यज्ञान यमनस्वस्पन्दन्याद्यभावस्य स्वप्रतियोगिताच च्छेदयीभूतसमवायादिसम्पन्धेन यावद्धत्यधिकरणे प्रतियाग्यस- मानाधिकरणत्वात् नित्यज्ञान नित्यमविपयकत्वात् मनस्त्ववत् अ- णुत्वात् स्पन्दो महाकालवादित्यादा कुनापि नातिव्याप्ति । नचैत्र वाच्य शेयत्वादित्यादारव्याप्ति' व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवाच्यावा- धभावस्यैव तन घटवतया तस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसत्वे मानाभायादिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धन घटत्यादिना वाच्यत्वं नाम्तीत्यादिप्रतीत्यनुरोधेन तादृशाभावस्यापि प्रतियोगितावच्छेद- फसम्बन्धम्बीकारात् । अन्यथा भूता सयोगेन पटत्यारच्छिन्नघटव- दित्येर निर्णयसत्तेपि भून रे सयोगेन पटत्वेन घटो नास्तीति प्रत्यय. प्रसङ्गात्। न चैरमपसिद्धान्त । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नोपिचेदभाय प्रामाणिस्तदा सर्व सम्पन्वन्तत्प्रतियोगिता अवचिन्तामिति ग्र- न्थकृतव सामान्यामा उदयमाणत्वात्।केचित्तु सम्बन्धक्ययिवक्षये- त्यस्य साध्य सत्त्व साध्यव्यापक व प्रतियागिसामानाधिकरण्यघटकी- भूतप्रतियोग्यधिकरण-य चकेन साध्यतारच्छदवसम्बन्धेन विवक्ष- णीयमित्यर्थ तया च माध्यतावच्छेश्य सम्पन्धायच्छिन्नसाध्यव्या- पकतापच्छेदकीभूततादृशम्मम्बन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताका यावन्तो- ऽभावा साध्यतावन्छेदसम्बन्धन प्रतियागिसमानाधिकरणा इत्य- र्थलाभान युप्राप्यतिव्याप्ति न च प्रतियागिताया साध्यतावच्छेद- पसम्पन्धानाच्छन्नत्यविवक्षण व्यर्थीमति वाच्यम् तदनुक्ती वा- न्यत्वादिभेदमादायेव केवगन्धय्यादी लक्षणसम्भव प्रतियोग्य- वृत्तिश्चेत्यादिमूल तन्निराफरगस्यास तत्वायत्त न वमपि सर- बघाच्यवाद्यभारस्येत्यादिग्रन्यविराव वाच्यत्वा सयोगादि- सम्पन्धन धूमाधव्यापक पारिति वाच्यम् वाच्यत्वाद्यमावस्य- त्यादिपदमचात् यन म्बस्पसम्म धेन साध्यता तत्र वाच्यत्याध- मायमादाय सयोगादिराम्मन्येन साव्यताया च द्रव्याद्यभाउमादा- यातिव्यामिपरतयेव तत्मगतरित्या ! त मन्दम् ! मनोन्यानाधमा- यस्येत्यायुक्त प्रथपिरावात् । भून पान पस्य समयायन सा- ध्यताया मनोन्यत्तस्य त सम्पन्धन साध्यव्यापस्त्वामम्मपात् । श्यनियामकसम्मन्धनाधिकरणस्पस्य प्रतियोगिरवस्य थामिया ·जागदीश्याः व्याप्तियादे तेन साध्यतायां धनी चैत्रत्वादित्यादिसतापन्याप्तिः । तदूपान्य- रूपं रूपत्वादित्यादापतिव्याप्तेश्च । साध्यताघटफसमवायेन साध्य व्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताफानां व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नगुण- स्वाधमायानां सर्वेपामेव स्वविशिष्टहेत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियो- गिसमानाधिकरणत्वादिति । यत्तु विशेषणताविशेषेण साध्यव्याप. फत्वं तेनैव च प्रतियोगित्वं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यं च सम्प- न्धैक्यविवक्षेत्यस्पार्थमाह तदपि गवाघभावस्यात्मत्वाधभावस्पेत्या- दिग्रन्यस्यालग्नकतापत्तेरुपेक्षितर्मिति । नन्येतायताप्ययमात्मा हाना- दित्यादावव्याप्तिरेव घटत्यादिनात्मत्वसामान्यामावस्यापि स्ववि- शिष्टस्य हेतोर्विपयतयाधिकरणे घटादौ व्यापकताघटकसमषायेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावादत आह दलान्तरेति पधायुक्त- हेत्वधिफरणावच्छेदेनेत्यत्र हेत्वधिकरणदलेपीत्यर्थः [ सम्बन्धभेद नियन्धनो दोपः एकसम्यन्धेन हेत्वधिकरणस्वं स्वविशिएहेत्वधिक रणेत्यनान्यसम्बन्धेन हेत्वधिकरणत्वनियन्धनोऽध्याप्तिरूपो दोप इत्यर्थः] सम्बन्धेश्यविवक्षयेति हेतुसमानाधिफरणा इत्यत्रं हेत्व. धिकरणत्वं येन सम्यन्धेन स्वविशिष्टहेत्वधिफरणापच्छेदेनेत्यत्र हेत्वधिकरणत्वं तेनैव सम्बन्धेनेति विवक्षयेत्यर्थः इत्थं च दला. न्तरपदमपि साधु सङ्गच्छत इति तु नव्याः। यद्वा धूमयान्वहेरि- त्यत्रातिव्याप्तिः धूमसामान्याभावस्यापि हेत्वधिकरणायोगोलका. वच्छेदेन वप्रतियोगित्वस्य फालिकसम्यन्धेनाश्रयीभूतबहादेः स. मानाधिकरणस्वादत आह दलान्तरेपीति । प्रतियोगिसामानाधिकर. प्यमित्यत्र प्रतियोगिताश्रयदलेपीत्यर्थः । सम्यन्धभेदनियन्धनो दो- पः प्रकृतसाध्यव्यापफत्वस्यैफसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदफताफप्रति- योगितकामावस्यान्यसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताश्रयीभूतवहादेः सामानाधिकरण्यनियन्धनो दोषः सम्बन्धैक्यविषक्षया यत्सम्बन्धेन व्यापकतावच्छेदकत्वं प्रतियोगिसामानाधिकरण्यमित्यत्रापि तेन स- म्बन्धेन प्रतियोगिताश्रयत्वविवक्षयेत्यर्थ इति संक्षेपः। अत्र सम्बन्धे- फ्याविवक्षायां रूपसामान्याभाववान् पृथिवीत्याजन्यपृथिवीत्यारे- त्यादियिरुद्धहेतावप्यतिव्याप्तिःसाधनसमानाधिकरणस्य पृथिव्यन्य. रघाघमायस्यापि हेत्वधिकरणपृथिव्यवच्छेदेन जन्यपृथिव्ययच्छेदेन या दिपकृतविशेपणतया प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् मृर्तमात्र:

·यधिकरणप्रकरणम् । पृथिवीत्लादिकं सहेतुरेख प्रलये परमाणावुत्पत्तिकाले चावयविनि तत्सत्त्वाद नच प्रतियोगिवतध्वंमागभावयोरसन्ताभावविरो. पिलम् मानाभावाद अतएव अन्तराश्यामे रक्तं रूपं नास्तीति स्यैव दिगुणाधित्योपगमात् न च तस्यालक्ष्यत्वे नीम्पमित्याकारक- यत्किश्चित्ममाव्यक्तर्विषयतासम्बन्धेन साध्यव्यापकत्वाधायदन्तर्ग- सस्य तदमावस्यय हेत्वधिफरणावच्छंदेन प्रतियोगिसामानाधिक- रण्यविरहानातिन्याप्तिः तादृशबुद्धिव्यक्तीविभिन्नकालीनघटादी के नापि सम्बन्धेनासस्यादिति वाच्यम् विषयताया शानसमानफा- लीनतया ताशयुद्धसमापदशायामेय रूपशून्ये गगनादी विषयता- सम्बन्धन तयुद्धयमावप्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावसत्यात्तादशहान- व्यक्त्यमायस्य साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियोगिताकत्याभायात् सायच्छिन्नानधिकरणसाध्यवनिष्ठेत्यादिव्यापफतायास्तद्युसिव्यक्ती सस्वपि प्रतियोगियधिकरण्याघटितयापकत्यस्य तबुद्धि- व्यक्तायसत्त्वेनोक्तस्थलेप्रतिव्यारावश्यकत्वादिति भ्रम निराकुरते रूपसामान्येत्यादिना । पृयिवीरयादिकमिति । नित्यपृथिव्या दिगुपा- धित्ये मानामावादादिपदम् । तेन जन्यपृथिवीग्याधुपग्रहः । सबेतु. प्रतिकूलपिरोधं निरस्पति प्रलय इति । महाप्रलय इस्पर्यः खण्डप्रल- ये तु पार्थिपपरमाणी रूपमस्त्येष अन्यथोत्तरसगें पार्पियद्वषणुकस्य रूपोरपत्ययं परमाणी पाफान्तरफल्पनापत्तरित प्रायः। प्रलय इत्यस्य पाफेन रूपादेः प्रलयदशायामित्यर्थः तेन महाप्रलयानभ्युपगमेपि न क्षतिः उत्पत्तिकाले घेत्पर यकारण निगकमलपस्यानुकर्ष- णाच्चायययिन्यपि पाकदशायां तत्सत्यात् न प्रन्यन्यूनतेत्यपरे । ननु पिराधपिरहे घटाघवच्छेदेन ग्यभिचारित्याग्कुतः सदेतुरयमत बाह उत्पत्तीति । यद्यपि पान दयामादिरूपनाशकालपि अप- पविनि रूपसामान्यामायसत्य तथापि पीलुपाकपादिमते तदस- म्मयात् मपच्यमानापयम्यनुराधाच्च उत्पत्तिकालमानानुस- रणम्। तरसरयादिति । रूपादिसामाग्यामायसत्यादिस्पः। प्रति- योगियदिति । प्रतियोगिन इयत्ययः । पिरोधियं परदेशाट. हित्यम् । मानामावादिति । मलयापयच्छेदेन परमाण्यादीपादि.

·जागदीश्या व्याप्तिवादे प्रसयः न चैप रक्तिम साद्यवगाही पूर्वापरगक्तिम वनमाग भाववति रक्तेऽपि तथाप्रसयप्रसङ्गात् तत्सामानाधिकरण्यश्च सामान्याभावे तु योग्यसन्निपामावाद प्रत्यक्षासम्मप्यनुमा- नादिकमानमम्तीत्याशय । यत्तु घटादावुत्पत्तिकालावर ठेदेन रूप सामान्याभावस्य प्रत्यक्षमेव सम्भवति तदानी चक्षु सयुक्तविश पणतायास्तनासत्येपि द्रव्यसमवेतवृत्त्यभावप्रत्यक्षहेतोश्चभु सयु सममयेतविशेपणताया सत्त्वेन सनिकर्षसम्भवादिति तत्तुच्छम । चथु सयुक्तसमवेतद्वयगुकविशेषणतया रूपाद्यभारचाशुपापत्या चभुर्याग्यसयुक्तसमयेतविशेषणताया एर अभावग्राहक्वेन द. व्यान्यद्रव्यसमतत्यभाव माथुरत्वत्येव तज पनावका त् । अन्यथा सरेणुवृत्त्यभावचाभुपे व्यभिचारापत्ते । वस्तुत पोत्पत्त पूर्व चशु मयुनसमवेतत्य घटादेर रातात्तद्विशेषणताया अपि तदानीमसत्वात्तदुक्तरमेण हेतुनेर नास्तीति व्येयम् । अत एवेति । यसप्रागभावयारत्यन्ताभावविरोधित्वे मानाभावादेवत्य- र्थ । रक्तिमध्यसप्रागभावयो सत्चमावेदयितुमन्तरापदम् । रक्त रूपमिति । न च गुणे शुक्लाश्य पुमीत्यनुशासनात् रक्तो नास्ती- त्यर प्रयोगो युक्त इति वाच्यम्। यस्त्वन्तरविशेषणतानापनस्र्थन शु- फगादिशब्दस्य पुर वानुशासनात् । अत एव शुक्ल रूपमिात प्रयोग समासे मणिरतंत्र वश्यत इति ध्येयम् । एप रत प नास्तीति प्र त्यय । पूर्वेत्यादि । पूर्वरतस्य ध्वमवति उत्तररतस्य प्रागभावयति इदानी रत्ते पीत्यर्थ । न च रक्ततादशाया वर्तमानस्यापि रत्तान्तर घसादस्तदानी रस्त्यानचिन्नप्रतियोगिता विरहान्न तारश- प्रत्ययस्तस्याव्याप्यवृत्तित्वादिति वान्यम् । धसादिप्रतियोगित्यस्य किश्चिद्धर्मानवच्छयत्वात् । तत्तदनन्तघरामागभागादिपु रतला- वच्छिन्नप्रतियागितापत्यकल्पनामपेक्ष्य रक्तत्वावच्छिन्नात्यन्तामात्र मम्मन्धम्येनान्तगश्यामादिपु क पनाया लघुवाच । न च यावन्ति रक्तरूपाणि तत्तद्वपत्ति वनग्धर्मान पच्छिन्नतनह पनि निष्ठप्रतिया- गिनायामापकृरय रक्त रूप नास्तीति प्रत्यय मियते प्रश्ते च घि धमानरुपप्रतियोगिरम्य नारशामाघस्यामत्वान्न नया प्रतीतिगिति ·व्यधिकरणप्रकरणम् । ११५ स्वविशिष्टत्वधिकरणावच्छेदेनबोध्यम् तेन गोत्व जन्यद्रव्यत्व-भ- चाच्चम् । तथा सत्यन्तरा श्यामे रक्तं रूप नास्तीत्याकारकनिर्णयेपि तत्र रक्त रूपमस्तीति प्रत्ययापत्ते । विरोधिन सामान्याभावस्यानि- श्चयात् । विशेषाभावकूटनिर्णयस्याप्रतिवन्धक्त्यात् । अन्यथा सा- मान्याभाव एव न सिद्ध्यदिति भाव 1 प्राञ्चस्तु प्रतियोगितासम्ब- न्चन रूपत्नमात्रावच्छिन्नप्रकारताक ससर्गाभावविशेष्यक प्रत्यया रूपत्वावच्छिनप्रकारताकवुद्धविरोधीति रूपत्व प्रतियोगितावच्छेद- कमव नेति श्यामतादशाया रूपत्वावच्छिन्नाभाव एव रूप नास्ती- तिप्रतातेन विषय किमनुरोधेन रूपध्वसादमति तदत्यन्ताभावसि- द्धिरित्याहु । तन्मन्दम् । अन्तरा श्मामे समवायन रक्त रूप नास्ती- तिप्रतीत प्रामाण्यानुरोधेनर मसात्यन्ताभाययोर्न विरोध । न्यथा समपायावच्छिन्नप्रतियोगिताकघसाद्यप्रसिद्ध्या तत्प्रतीतेदँ- मत्वापत्तरिति तु परमार्थ । तत्सामानाधिकरण्य चेति । प्रतियोगि- सामानाधिकरग्य चेत्यर्थ । स्वविशिष्टेति । स्वपद लक्षणघटकतत्त- दमारव्याते परम्।तथा च तत्तदभावाश्रयीभूत यद्धेतुताघटकसम्ब- ग्वन हतुतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाधिकरण तदवच्छेदेन तत्तदभावे म्वस्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्य ग्राह्यमित्यर्थ । तेन हेतुसमाना- धिकरणस्य घटत्यादिना यह वाद्यभावस्यापि कारिकसम्बन्धेन घू. माद्यधिकरणम्पन्दादौ व्यापकताघटकसयोगादिसम्बन्धन प्रतियो- गिमामानाधिरगयाभावेपि वह्निमान धूमादित्यादौ नाव्याप्ति ।न वा द्रव्य विशिष्टसत्तादित्यादौ घटत्यादिना द्रव्यत्वाद्यभावस्य है- नविकरणाद्ययच्छदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरण वेपि क्षति । गु- जादीनां विशिष्टसत्तामधिकरण नात् । यद्यपि व्याप्यवृत्तेरवच्छे- दकमत्व मानाभागद्वाच्यत्वाद्यभागनिष्ठ यत्प्रतियोगिसामाना- धिरण्य तदवच्छेदकल न हत्यधिकरणस्येत्यसम्भव कथि- तातिव्याप्तितादरस्थ्य च न च स्वविशिष्टहेत्वधिकरणता- व्यापकीभूतप्रतियोग्यधिकरणताघवृत्तित्व धाच्य स्वविशिष्ट- पदवयापने प्रतियोग्यकरणीभूतस्वविशिष्टयावझत्वधिकर- •पत्तियस्पोरा द्रव्य तद्घटत्वादित्यादावच्याप्ति. यावद्धत्वधिकर- ·नागदीश्या व्याप्तियादे सयात्तित्वादिना गवादेरभावस्य गवाघनधिकरणधर्माच्छेदेन तद्वति काले महाकाले या वृत्तावपि यदा गोत्वं तदा गौर्यत्र का. ललं तत्र जन्पद्रव्यम् मलयात्ति बेसादी नातिप्रसङ्गः हेतुमति णामसिः। तथापि यावन्तो हेतुमद्वृत्तिधर्माः हेत्वधिकरणत्वानि था यायन्ति तत्प्रत्येकाश्रयीभूतप्रतियोग्यधिफरणवृत्तित्वस्य विवक्षि- तत्वाददोषः । एकमात्रवृत्तिहतोरपि तत्तत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य बह- म्यधिफरणत्यानि सन्तीति न ताव्याप्तिःनच प्रतियोग्यधिकरण- त्तिस्वविशिष्टयावद्धत्वधिकरणताफल्यमानं सम्यक् स्वविशिष्टपदस्य हेतुसमानाधिकरणा इत्यस्य च वैयापचेरिति भावः । प्रागुतम- पिस्वविशिष्टपदं हेत्वधिकरणावच्छेदेनेत्यस्य प्रवेशे एवार्यवद्भवति इत्यतः पधादुक्तस्यापि तस्य प्रथम प्रयोजनमाह तेनेति। गोत्वादि- ना गवाघमावस्य तद्वति काले वृत्तावपि यदा गोत्यं तदा गौरित्या- दौ. नातिप्रसङ्ग इति योजना । इदमुपलक्षणम् । तत्पदयोगोलफा- म्यस्याघमावस्यापि प्रतियोगिसमानाधिकरणत्याड्मयान्वरित्या- दापतिप्रसङ्गो द्रष्टव्यः । गयाघमावस्य प्रतियोग्यधिकरणे देशिफ- सम्बन्धेनापि वृत्तित्वमुपपादायतुमाह गवाघनधिकरणेति । इदानी चत्वरे गौर्नास्तीतिप्रत्ययात् गोमत्यपि काले कालिकसम्बन्धावच्छि- भगवाघमावस्य गवानधिकरणकालाद्यवच्छेदेन वृत्तौ न विरोध.। न चैतत्प्रत्ययस्य चत्यर एवैतत्कालावच्छेदेन गधात्यन्ताभावो विषय इति वाच्यम् । देशे वृत्तौ कालस्येव काले वृत्ती देशस्यावच्छेदकरवा- नुमवादेकशेपस्य कर्तुमशक्यत्वात् । इदानी गगने गौनास्तीतिप्रती. तेगवाघमावस्यैतत्कालावच्छेदेन गगनत्तित्वावगाहितायां भ्रम- त्वापत्तेश्च । गवाघमावस्य गगनादौ सादिकत्वेन व्याप्यवृत्तितया कालावच्छेघरवासम्मवादिति भावः । तद्वतीति । गधादिमतीत्यर्थः। काले जन्यफाले । ननु चरमध्वंसात्मफस्य प्रलयात्यन्तामायामाच- स्यापि यावदन्तर्गतत्वात्तस्य सटिफाले प्रतियोगिसामानाधिक- रण्यामायानातिव्याप्तिरत आह महाकाले येति । तथाच तस्यापि म- हाकाले प्रतियोगिसामानाधिकरण्यात्तस्य कालिकसम्पन्धेन जग- दाधारस्यादिति मायः । ननु गोत्वादिजातेः प्रलये फालिकसम्बन्धेन ·व्यधिकरणप्रकरणम्। मलये तत्सामानाधिकरण्याभावात् स्वविशिष्टेति विशेषणात्कपि- 'सत्त्वे प्रमाणामायाघदा गोत्यं तदा गौरिति सद्धेतुरेवेति यदि घ्या- तदाप्या यत्न कालत्यमिति । उक्तविरक्षानादरे घटादिसाधारणरूपे. ण गोः साध्यतायामतिव्याप्तिरित्याशयेन साध्यान्तरमाह जन्यद्- व्यमिति । द्रव्यस्य साध्यतायां फालत्वं सद्धेतुरेव प्रलये फालिक सम्बन्धेन परमाण्यादेः सत्त्वात् कार्यद्व्यानधिकरणीभूनत्ये सति द्रव्ययत्वेनेव धर्मिग्राहकप्रमाणेन तत्सिद्धरतो व्यभिचारित्वसम्प तये जन्यपदम् । ननु महाप्रलयाननीफारे प्रागुक्तहेतुद्वयमेव लक्ष्य खण्डप्रलयपि ब्रह्माण्डान्तरे जन्यद्रव्यसत्त्वात् अतः साध्यान्तरमाह मलयावृत्ति येति । खण्डप्रलयावृत्ति वेत्यर्थः । यद्यपि प्रतियोगिनो यदधिकरणं तवृत्तित्वस्य देशिफसम्बन्धेन विवक्षायामपि यदा गोत्यं तदा गौरित्यादापतिव्याप्तियारणं सम्भयति प्रलयाघवृत्तित्या- पच्छिमामायस्य प्रतियोग्यधिकरणे महाफालादी देशिफविशेषण- तासम्बन्धेन पृत्तित्वविरहात न च द्रव्यं महाफालत्यादित्यादाव- व्याप्तिः फालिकसम्यन्धेन महाफालनिष्ठस्य द्रव्यत्याघमारस्य स्व. प्रतियोग्यधिकरणे देशिफविशेषणतया वृत्त्यमायादिति पाच्य हे. तुसमानाधिफरणत्वस्यापि तादृशाविशेषणतया विवक्षणीयत्वात् त. पापि रूपभिग्नं गुणत्वादित्यादी साधनसमानाधिकरणस्य रूपान्य- स्पाचमायस्य रूपभिन्नत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्याधमायस्य च रूप- स्वादिस्वरूपतया देशिफविशेषणतासम्पन्धेन वृत्तित्वविरहेण या- यदनन्तर्गतत्वात् घटत्यादिना रूपभिन्नत्याघमावस्य च सर्पस्थय तारशामायस्य महाकालादो स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणत्यादति. ग्यासिरतः स्वयिशिटहरयधिफरणेत्यादियिवक्षानुसरणमिति पद- न्ति । यस्तुनो दैशिफविशेषणताघटितस्य लक्षणान्तरत्यादेकनापर- स्पान्यथा फतुमायायायुक्तलक्षणे न धैयर्थ्यमिति परमार्थः । यत्तु त्यधिकरणे विशेषणतया यर्तमानानां निरकयावदमायानां प्रति. पोगित्तित्यमेय पिरोपणतासम्बन्धेनोचितं प्रतियोग्यभिफरणवृत्ति. स्वप्रयेदो गौरपात सर्वत्र व्यभिचारिस्थलान्यत्यापमायमादायाति- म्याप्यमापारिति तत्तुच्छम् । स्पतिरयविशिष्टानां फेपलान्यपिछ:

·११८ जागदीश्याः व्याप्तिधादे संयोगाभाववान् मेयत्वादिसादी संयोगाद्यात्मकस्य साध्याभाव- स्य सकलदेवधिकरणावृत्तिवेऽपि नाध्याप्तिः जलादित्तित्ववि- शिष्टगोतायभावस्याभावस्तु जलवाद्यभावो न तु धूमाग्रभा' वो जलादावपि तदभावप्रययप्रसङ्गात् यत्समानाधिकरणानां संयोगाभायनि- माणामत्यन्ताभावस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वेनासम्भयापत्तेः । न हि पाच्यत्यादिवृत्तित्यविशिष्टानां वाच्यत्यादीनामभावो वाच्यत्वादि- रूपमतियोगिवृत्तिरिति दिए । प्राचां मते संयोगसामान्याभाव- माध्यर्क मेयत्वं द्रव्य एव व्यभिचारीत्यतः फपिपदम् । प्रतियो- गियधिकरण्यघटितमेव साध्यव्यापकत्वमा प्रवेशितम् । यथा- सग्निवेशे वैयर्यविरहादतस्तदवच्छेदकत्यस्य प्रतियोगित्वेप्यक्षतेरित्याशयेन संयोगात्मकाभावस्याभिधान- म् । तद्घटितसाध्यव्यापकतायाः प्रवेश, तु गगनत्वादिविशि- ध्याध्यत्वाधमावगगन वयाच्यत्वोमयत्यावच्छिन्नाभावदेर्यावदन्तर्ग- स्वात्तस्य च हेत्वधिकरणीभूतगगनावच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधि. करण वादव्याप्तिरतः स्वविशिष्ठपदम् । एतदभिप्रायेणैव संयोगाद्या- रमकामावेत्यत्राद्यपदमुदात्तम् । वस्तुतः सत्तावान् द्रव्यत्वात् गुण: त्यवान् रूपत्वात् इत्यादौ काले जन्यरूपे च हेतुसमानाधिकरणस्य सत्ताभावस्य गुणत्वसामान्याभावस्य च केनापि सम्बन्धैनात्मगग- नादी नित्यरूपे घावृत्तित्वाद्धे वधिकरणावच्छेदेन तस्यैव यावदन्त र्गतस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्तिः स्याद्यदि स्ववि- शिष्टपदं न स्यादिति दिए । ननु धूमाद्यभावनिष्ठो जालादिवृत्तित्य- विशिष्टगोत्याभावस्यामावो धूमाभाव एवाभावप्रतियोगिकस्याभाया: धिकरणफाभायस्याधिफरणस्वरूपत्वात् तथा च घूमादी साध्ये यहादिहेतावतिव्याप्ति—माद्यमावस्य हेत्वधिफरणायच्छेदेन गो. स्थापभावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणयादत आह जलादिवृत्तीति । म च ताहशामायस्य घूमाभावस्वरूपत्वेपि जलादेनं तादृशाभावत्या- पच्छिनाधिकरणस्यम् किंतुघूमामावत्यायच्छिन्नाधिकरणत्वमेवेति म प्रत्ययातिप्रसङ्ग इति याव्यम् । एवं सत्यभावमात्रस्यैव प्रायेणा- मेवमसनात् । उक्तझम.पातिप्रसनवारणसम्मवादिति भावः। ननु ·व्यधिकरणप्रकरणम् । तथापि घूमवान् वझेरित्यादावविव्याप्तिः समनियताभावानामैक्या- माभावस्य घहिधूमोमयाभावादामिन्नस्यायोगोलकान्यत्वाभाया- देवायोगोलफभेदत्वादिना भेदसामान्याभावादभिन्नस्य हेत्यधिक- रणावच्छेदेनैव वहयादिमेदाधात्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यावि- ति चेदत्राहुः यावत्पदस्य फलतः प्रतियोगिताविशेषणत्वेन साध्य ध्यापकतावच्छेदकीभूतयद्यत्प्रतियोगिताकोमावस्तस्य स्वविशिष्टहे. स्वधिकरणावच्छेदेन तसत्प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यं विव- क्षितम् तथा च धूमादिसामान्याभावस्य घूमादिनिष्ठतादृशानियो। गिताकस्य घूमादिनिष्ठप्रतियोगिताश्रयेण धूमादिना हत्यधिकरणा- घच्छेदेन सामानाधिकरण्यविरहान्नातिव्याप्तिः न च यत्समाना- भिकरणा इत्यस्य वैयर्थ्यम् आत्मत्वसामान्यामावीयप्रतियोगि- ताया अपि साध्यव्यापकतावच्छेदक्तया तत्प्रतियोगिताकस्या- स्मत्वसामान्यामावस्य तादृशप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यविर- हादयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिवारकत्वात् जलादिवृत्तित्व विशिष्टत्यादिग्रन्यस्तु वस्तुगतिमनुरुध्ययोक्तस्तेन ताहशामावस्य धूमामावखरूपत्वेपि तस्य हे वधिकरणावच्छेदेन साध्यव्यापकता- घच्छेदकीभूतधूमनिष्ठप्रतियोगिताम्यक्त्याश्रयसामानाधिकरण्यघिर- हादेवातिव्याप्त्यसम्भवेपि न क्षतिः न च घूमत्वेन घूमामावस्य घूम. मिष्ठं यत्प्रतियोगित्वं तदेव घूमत्वेन प्रमेयसामान्यामावस्य प्रमेयसा- मान्यनिष्ठं प्रतियोगित्वं लाघानतु तद्भिग्नं प्रतियोगित्वान्तरंगौरया. दित्युक्तविवक्षयाप्यप्रतीफार इति वाच्यम् स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतियोगितायाः सामान्याभावस्थ लेपि प्रतियोगिभेदेनैव भिन्नत्वादिति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतः साध्यव्यापकतावच्छेदिकावाः बन्यून- त्तिधर्मानवच्छिन्नाया यादृशप्रतियोगिताया निरूपकोभायम्तस्य सविशिष्टत्यधिकरणावच्छेदेन तादृशप्रतियोगिताभयमामानाधि- फरण्यमेव वक्तव्यम तथा च घूमादिसामान्याभावस्य घूमत्वादिना प्रमेयसामान्याभावानतिरेकेपि तदीयं प्रमेयसामान्यनि प्रतियोगि- त्वं स्वन्यूनवृत्तिनैव घूमत्यधर्मेणावच्छिन्नमतो न ताहशप्रतियोगि- ताश्रयसामानाधिकरण्यमादायातिप्रसङ्ग इति युक्तमुत्पश्याम । य. नु समनियनाभावानामैक्यमते घूमवान्यहरियादावतिव्याप्तियारणा- ये येन येन सम्बन्धेन व्यापकत्वं तेन तेन प्रत्येक प्रतियोगिसामाना.

·जागदीश्याः व्याप्तिधादे संयोगाभाववान् मेयत्वादिसादौ संयोगाद्यात्मकस्य साध्याभार- स्य सकलदेवधिकरणावृत्तिवेऽपि नाव्याप्तिः जलादितित्ववि- शिष्टगोताधभावस्यामावस्तु जलसाधभावो न तु धूमाग्रभा वो जलादावपि तदभावप्रययप्रसङ्गात् यत्समानाधिकरणानां माणामत्यन्ताभायस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वेनासम्भयापत्तेः । न हि पाच्यत्यादिवृत्तित्यविशिष्टानां याच्यत्यादीनामभावो वाच्यत्वादि- रूपप्रतियोगिवृत्तिरिति दिक् । प्राचां मते संयोगसामान्याभाव- माध्यकं मेयत्वं द्रव्य एव व्यभिचारीत्यतः फपिपदम् । प्रतियो- गियधिकरण्यघटितमेव साध्यव्यापकत्वमत्र प्रवेशितम् । यथा सनिवेशे धैयर्यविरहादतस्तदवच्छेदकत्यस्य संयोगाभावनि- ठप्रतियोगित्वेप्यक्षतेरित्याशयेन संयोगात्मकामावस्याभिधान म । तद्घटितसाध्यव्यापकतायाः प्रवेश, तु गगनत्यादिविशि- ध्याच्यत्वाद्यभावगगन वयाच्यत्योमयत्वावच्छिन्नाभावदेोवदन्तर्ग- स्वात्तस्य च हेत्यधिकरणीभूतगगनावच्छेदेन प्रतियोग्यसमानाधि. करण यादव्याप्तिरतः स्वविशिष्टपदम् । एतदभिप्रायेणैव संयोगाद्या- रमकामावेत्यत्राद्यपदमुदात्तम् । वस्तुतः सत्तावान् द्रव्यत्वात् गुणः त्यवान् रूपत्वात् इत्यादौ काले जन्यरूपे च हेतुसमानाधिकरणस्य सत्तामावस्य गुणत्वसामान्याभावस्य च केनापि सम्बन्धनात्मगग. नादी नित्यरूपे चावृत्तित्वाद्धे वधिकरणायच्छेदेन तस्यैव यावदन्त- गंतस्य प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहादव्याप्तिः स्याद्यदि स्ववि- शिष्टपदं न स्यादिति दिक् । ननु धूमाधभावनिष्ठो जालादिवृत्तित्व विशिष्टगोत्याभावस्थामावो धूमाभाव एवाभावप्रतियोगिकस्याभावा- धिकरणकामावस्याधिकरणखरूपत्वात् तथा च घूमादौ साध्ये यहमादिहेतावतिव्याप्तिधूमाद्यभावस्य हेत्वधिकरणावच्छेदेन गो- स्याघमावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्यादतआह जलादिवृत्तीति । मच ताहशामावस्य धूमाभावस्वरूपत्वेपि जलादेन तादृशाभावत्वा पच्छिमाधिकरणस्यम् फितुधूमामावत्वावच्छिन्नाधिकरणत्यमेवेति म प्रस्थयातिप्रसङ्ग इति याव्यम् । एवं सत्यभावमात्रस्यैव प्रायेणा- मेवपसनात् । उनकम यातिप्रसगवारणसम्मवादिति भावः । ननु ·व्यधिकरणप्रकरणम्। तथापि घूमवान् बढेरित्यादावविव्याप्तिः समनियताभावानामैक्या- बूमामावस्य वहिधूमोमयाभावादामिन्नस्यायोगोलकान्यत्वाभावा- देश्चायोगोलकभेदत्वादिना भेदसामान्यामावादभिन्नस्य हेत्वधिक- रणावच्छेदेनैव धयादिभेदाधात्मकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यादि ति चेदत्राहुः यावत्पदस्य फलतः प्रतियोगिताविशेषणत्वेन साध्य- व्यापमतावच्छेदकीभूतयद्यत्प्रतियोगिताकोभावस्तस्य स्वविशिष्टहे. स्वधिकरणावच्छेदेन तत्तत्प्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यं विव क्षितम् तथा च धूमादिसामान्याभावस्य घूमादिनिष्ठतादृशानियो. गिताकस्य घूमादिनिष्ठप्रतियोगिताश्रयेण धूमादिना हत्यधिकरणा- घच्छेदेन सामानाधिकरण्यविरहानातिव्याप्तिः न च यत्समाना- भिकरणा इत्यस्य वैयर्यम् आत्मत्वसामान्याभावीयप्रतियोगि. ताया अपि साध्यव्यापकतावच्छेदक्तया तत्प्रतियोगिताकस्या- रमत्वसामान्यामावस्य तादृशप्रतियोगिताश्रयसामानाधिकरण्यविर- हादयमात्मा ज्ञानादित्यादावव्याप्तिवारकत्वात् जलादित्तिय विशिष्त्यादिग्रन्थस्तु वस्तुगतिमनुरुध्यैवोक्तस्तेन ताशामावस्य घूमामायस्वरूपत्वेपि तस्य हे बधिकरणावच्छेदेन साध्यव्यापकता- वच्छेदकीमूनघूमनिष्ठप्रतियोगिताब्यक्त्याश्रयसामानाधिकरण्यघिर- हादेवातिव्याप्त्यसम्भवेपि न क्षतिः न च धूमत्वेन घूमामावस्य घूम- निष्ठं यत्प्रतियोगित्वं तदेव घूमत्वेन प्रमेयसामान्यामावस्य प्रमेयसा- मान्यनिष्ठं प्रतियोगित्वं लाघवानतु तद्भिग्नं प्रतियोगित्वान्तरंगोरया. दिरयुक्तविवक्षयाप्यप्रतीकार इति वाच्यम् स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतियोगिनाया. सामान्याभारस्य लेपि प्रतियोगिभेदेनत्र भिन्नस्यादिति साम्प्रदायिकाः । वस्तुतः साध्यव्यापकतावच्छेदिकाया. म्वन्यून- त्तिधर्मानवच्छिन्नाया याशप्रतियोगिताया निरूपकोभावस्तस्य स्वविशिष्टहत्यधिकरणावच्छेदेन तादृशप्रतियोगिताश्रयसामानाधि- फरण्यमेव वक्तव्यम तया च धूमादिसामान्यामाघस्य घूमत्वादिना प्रमेयसामान्याभावानतिरेकेपि तदीय प्रमेयमामान्यनिष्प्रं प्रतियोगि- त्वं स्वन्यूनवृत्तिनैव घूमत्वधर्मेणावच्छिन्नमतो न तादृशप्रतियोगि- ताश्रयसामानाधिकरण्यमादायातिप्रसङ्ग इति युक्तमुत्पश्याम । य. नु समनियतामावानामैक्यमते घूमवान्यहरित्यादायतिव्याप्तिधारणा- में येन येन सम्बन्धेन व्यापकत्वं तेन तेन प्रत्येक प्रतियोगिसामाना- ·१२० जागदीश्याः व्याप्तियादे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नमतियो- गिताकानां यावदभावानां प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामाना- भिकरण्यं विवक्षितम् तथा च व्यभिचारिमात्र पव यत्राधिकरणे व्यभिचारस्तदन्यत्वस्य स्वात्मकस्वरूपसम्यन्धेनापि साध्यव्यापक त्वात्तदभावस्य च हेत्वधिकरणावच्छेदेन तादृशान्यत्वनिरूपितस्व- रूपसम्यन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावान्नातिव्याप्तिः अन एव विपयितासम्बन्धस्य व्यापफताघटफत्वेपि नित्यशानं नित्यसवि. पयफत्वादित्यादी नातिव्याप्तिः नित्यज्ञानत्याचमावस्य व्यापकताघ- टकीभूतसमवायसम्बन्धेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्यादिति मतं तत्तुच्छम् । घटत्यादिना याच्यत्वाद्यभावस्यैव घटत्यादिनाय:- पिहान्यत्वाघमावरूपतया तस्य व्यापकताघटकाय पिण्डान्यत्वनि- रूपितस्वरूपसम्बन्धेन यावद्धत्यधिकरणे प्रतियोगिसामानाधि- करणयविरहादेव धूमयान् चहारत्यादावतिव्याप्तिविरहायावत्प. दस्य स्यविशिष्टेत्यस्य यत्समानाधिकरणा इत्यस्य च व्यर्थतापातादिति दिक । ननु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावासत्त्येपि सर्वत्र सद्धेती घटत्वादिविशिष्टवाच्यत्वाद्यभावं गगनपाच्यत्वोभयामा वा स- मादायप्रोक्तलक्षणसम्मवात्प्रतियोग्यवृत्तिश्चेतिमूलावतारानुपपत्तिः। न च वैशिष्टयव्यासज्यवृत्तिधर्मानचिन्नत्वेन व्यापकतावच्छेद- फीभूतप्रतियोगिताया विशेषणीयत्वान्नैवमिति वाच्य व्यभिचारा पारकत्वेन तादृशविशेषणस्य व्यर्थत्वात् अन्यथा व्यधिकरणध- विच्छिन्नामावसमानकालीनत्वेनापि हेतुं विशिष्यैव प्रन्यावतारणं कुतो न समर्थयेदतो लक्षणान्तरमाह यत्समानाधिकरणानामिति। घहिमान्धूमात्सत्तावान् द्रव्यत्यादित्यादायव्याप्तिः साध्यव्यापक- प्रतियोगिकानां जलत्यविशिष्टद्रव्यवाभावगुणत्वविशिष्टसत्त्वाघमा. पानां स्वविशिष्टत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगितावच्छेदकीभूत जलस्यविशिष्दव्यत्वत्वाचवच्छिन्नसामानाधिकरण्यामावादत उक्तं रूपावच्छिनेति । तथा च जलत्यविशिष्टद्रव्यत्यत्वादेः साध्यव्या- पकतानयच्छेदकरयाददोषः । यत्तु साध्यव्यापकतावच्छेदकप्रतियो- गिताफस्य घटत्येन ग्रहसमायस्य . यापद्धत्यधिकरपो घटस्याय.

·व्यधिकरणप्रकरणम्। भावो व्याप्तिः तथा चाप्रसिद्धिः। प्रतियोग्यवृत्तिश्च धम्मों न प्रतियोगितावच्छेदकः । तद्विशिष्टज्ञानस्याभावधीहेतु- धिकरण्यं तत्त्वं वा तत् ज्ञेयत्वत्वादिना वाच्यत्वादीनामभावः मुलभ एव शेष दर्शितदिशावमेयम् अत आह प्रतियोग्यवृत्तिश्चे- च्छिन्नसामानाधिकरण्यामायावयापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नेति त- दत्यन्तमसत् । घटत्वेन यहयमायस्थय वहिरवेन घटामावतया तस्या- पि यावदेतुमति स्वप्रतियोगितावच्छेदकीभूतहित्वावच्छिन्नसमा- नाधिकरणत्वात् । ननु समवायित्यस्य वाच्यत्यव्यापकतानवच्छेदक- स्वात्तदवच्छिन्नस्य वाच्यत्वाद्यमावस्य मूलोक्तस्यैतल्लक्षणाघटक- त्वादाह ज्ञेयत्वग्वादिनेति । शेषमित्यादि । येन सम्बन्धेन हे. तुस्नेन सम्बन्धन हंतुनावच्छेदकाचच्छिन्न त्यधिकरणवृत्तित्वममाघे ग्राह्यम् । तेनायमात्मा ज्ञानात् घटान्यत्वविशिष्टात्मघटसंयोगा- द्धत्यादावात्मत्यसामान्यामावस्यातथात्वेपि नाव्याप्तिः । एवं येन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताफामावस्य ख- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसा- मानाधिकरण्यं योध्यम् । अतो न व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाया- सत्वेपि व्यधिकरणसम्बन्धापच्छिन्नयाच्यत्वाद्यमावमादाय लक्षण- सम्मवात् प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनन्थावतारानुपपत्तिः । न पा ज- लत्वादेः समवायेन साध्यतायां महाकालत्यादापत्तिव्याप्तिः । प्रति- योगितापच्छेदकायच्छिन्नसामानाधिफरण्यं स्वविशिष्टहेत्वधिकर णावच्छेदेन योध्यम् । तेन द्रव्यं सत्यादित्यादौ द्रव्यत्वाद्यमावस्य काले हेतुमति प्रतियोगिसामानाधिकरण्येपि नातिव्याप्तिः । इर्द खवधातव्यं साध्यवलिष्ठामावप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्ये- नानवच्छेदकत्वरूपमेव व्यापकतावच्छेदकस्यमत्र पूर्वत्र च निये- श्यं न तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितं तथा सति व्यधिकरणधर्मा- पच्छिन्नामावसत्त्वपि सन्न प्रमेयमित्याकारयत्किश्चिजन्यबुद्धिवि- पयत्वसामान्यामायमादायैव सर्वत्र लक्षणसमन्वयात्मतियोग्यवृत्ति- ·जागदीश्या व्याप्तिवादे श्वेत्यादिग्रन्थावतारानुपपत्ति. जन्यज्ञानव्यक्तिविषयत्वस्य तादृशबु- द्धिदशायामेव सरसेन तदसत्त्वदशायामेव तादृशज्ञानविषयत्या- भावस्य हेतुसमानाधिकरणत्वात् एवं चात्र स्वविशिष्टपद न कपि- सयोगात्मकामावं गगनत्वादिविशिष्टवाच्यत्वाभावं वादाय कपिस. योगामाववान्प्रमेयत्वादित्यादावव्याप्तियारकं फपिसयोगाभावत्या- देरुक्तव्यापकतारच्छेदक याभावात् किं तु हेतुमति काले वर्तमानस्य सत्त्वसामान्याभावस्यापिनिरुक्तरूपशालिस्यात्तस्य चात्मादायसवेन यावद्धत्यधिकरणे प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य- विरहात्सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादायव्याप्तिधारकमेस्सविशिष्टपदम्। न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साव्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्र- तियोगिताको यत्किश्चिदभावो यद्धत्वधिकरणापच्छेदेन स्वावच्छे. दकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणस्तत्व- मित्येन सम्यक् वाच्यत्वत्यादिना घटाभायमादायैव घाच्य शेयरमा- दित्यादी लक्षणसमन्वयादिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न- प्रमेयत्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्या प्रमययान् शेयत्वादित्यादाव्या- प्ति ! गुरुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या प्रमेयवह्निमान् धूमादि- स्यादार याप्ते । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत- या गोमी चैत्रवादित्यादौ स्वामित्वादिसम्बन्धेन गवादे साध्य- तायामव्याप्तिश्चेति दिक । ननु वह्नित्वेन धूमववृत्तिसामान्याभायो घूमीयसयोगसम्बन्धेन द्रव्यसामान्याभावो वा धूमाभाव पर तथायोगोलकभेदतदमावान्यतरत्वेनायोगोरफावृत्तेरमावोऽयोगोल- धान्यत्वस्वरूपसम्बन्धेन भेदसामान्याभावो वाध्योगोलकभेदाभाव पय समनियतामावानामैक्यात् तथा च घूमाद्यभावस्य प्रतियोगिताव- च्छेदक यद्वहित्यादिक तदवच्छिन्नेन सम यारद्धेत्यधिकरणे धूमाद्य- भावम्य प्रतियोगितारच्छेदकारच्छिन्नसामानाधिकरण्यातधमवान्य- हरित्यादावति याप्ति सामान्यधर्मेण विशेषामाषाभ्युपगमे तु सुत- रो तथा घूमत्वेन घूमाद्यभागानामेव प्रमेयत्यादिना घूमाघमाव- तया तस्य प्रतियोगितापच्छे कीभूतप्रमेयत्वावच्छिन्नसामानाधि- फरण्यादिति चेत् । अत्रापि यारत्वस्य फलत प्रतियोगित्वस्य यि- शेषणतया साध्यव्यापक्तावच्छेदकरूपावच्छिन्नयद्यत्मतियोगिताको यत्समानाधिकरणोमाय म्वविशिष्टहत्यधिकरणावच्छेदेन तत्तत्म ·व्यधिकरणप्रकरणम् । ૨૨૨ नि । केचित्तु व्याप्यवृनेहेतुसमानाधिकरणसाध्याभावस्य प्रति- योगिनाया अनवच्छेदकं हेतुसमानाधिकरणस्य व्याप्यत्तेः प्र. तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणस्तत्वमिति पर्यवसिता. र्थः तथाच धमादिनिष्ठतादृशधमत्यायच्छिन्नप्रतियोगिताकामाव- स्य धूमदिनिष्ठं यत्प्रतियोगित्वं नयच्छेदकीभूतधूमत्यावच्छिन्नेन सार्धं हेत्वविकरणायच्छंदन सामानाधिकरण्यविरहान्नातिव्याप्ति- रिति साम्प्रदायिकाः वस्तुतोवापि साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपाव- निधनायाः म्वन्यूनवृत्तिधर्मानयच्छिन्नयादशप्रतियोगिताया निरूप- फोभायस्तादृशप्रतियोगिताया यदवच्छेदकं तदयच्छिन्नेन सामाना- धिकरण्यं वक्तव्यम् । धुमत्यादिना धूमाद्यमावस्तु न प्रमेयस्यादिना धूमाघभावः सामान्यधर्मेण विशपामायानभ्युपगमात् तदभ्युपगमेतु यादृशमातियोगिताकाभाये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नयवृत्ति- स्वस्य जगवृत्तिभिन्नत्वस्य च द्वयोव्यतिरेकः साध्यव्यापकतावच्छेद- करूपायच्छिन्नप्रतियोगिताकानां ताशप्रतियोगितारच्छेदकावच्छि. न्नसामानाधिकरण्यं वाच्यमतो न फश्चिहोप इति ध्येयम् ॥ चक्रव- तिलक्षणान्याह के चित्विति । अनपच्छेदकमिति यत्साध्यतावच्छे- दक्रमिति परेणान्यितम् । धन्यादिना वह्वयमावमादाय पह्निमान् धूमादित्यादी लक्षणसङ्गतिः। व्यभिचारिणि तु हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यसामान्यामावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकं साध्यतावच्छेदक- मतो नातिव्याप्तिः ।कपिसंयोगी एतवृक्षत्यादित्यादावव्याप्तिवार- णार्य व्याप्यत्तरिति । यहित्यादिना घटामायमादायाव्याप्तिरतः साध्येति । अन्न च प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्राहा। तेन ममवायादिसम्बन्धन वहयाद्यमावस्य हेतुसमानाधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि वह्नित्याद सम्भव. । प्रतियोगिवैयधिक- रण्यप्रवेशे चाच्यं शेयत्वादित्यादायव्याप्तिः प्रतियोगिव्यधिकरणसा- यामायाप्रसिद्धरतस्तत्परित्यागः1 व्याप्यवृत्तिवं निरवच्छिमहत्व- धिकरणवृत्तिकत्वं हेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्वयक्तिकृत्यमायप्रति- योगितामा सामानायकालदेगानवच्छेदकं पदभापतित्व पंचा एवं चैतहामार्यमेव हेतुसमानाधिकरणस्येत्युक्तमान तु खातन्त्र्येण ·१२४ जागदीश्याः व्याप्तिवादे तियोगिव्यधिकरणस्य चा अभावस्य प्रतियोगितायाः सामाना- धिकरण्येनानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामाना- तद्विशेषणं वैयर्थात् । यत्किञ्चित्यनिवेशाश संयोगाभावस्य हेत्व- धिफरणीभूतद्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगित्येपि संयोगि सत्यादित्यादी- नातिव्याप्तिः । ननु समनियताभावानामैक्यात घटत्वेन बहयभाव- स्यैव वद्वित्वेन घटाभावतया हेतुसमानाधिकरणस्यैव तादशसाध्य- प्रतियोगिकाभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकं घहित्यादिकमित्यव्या- प्तिः अतः समनियताभावैक्यमते निरुक्तिमाह हेतुसमानाधिकरण- स्येति । व्याप्यवृत्तरभावस्य प्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येना- नवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकमिति योजना । नन्वत्रापि हेतुसमा- नाधिकरणस्य वहित्येन वहिधूमोभयामावस्य वह्नित्वेन पर्वतावृत्ते- रभावस्य च प्रतियोगितायाः समानाधिकरणं सदेव घहिन्यमवच्छे- दकमित्यव्याप्तिः तादृशप्रतियोगिताया अन्यूनवृत्तित्वे सति यदन- छछदकं तदन्यत्वोक्तावपि तथा पर्वते वह्नित्वेन तार्णातार्णदहनोभयं नास्तीतिप्रतीतिसिद्धस्यैव तादशाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वा- दद्वित्वस्य न च तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व न घहित्वमा पर्याप्तं किं तु तार्णातार्णोमयत्वेपि अन्यथा तादृशप्रतियोगितावच्छे- दकीभूतवाहित्वावच्छिन्नवति पर्वतादी तादृशाभावासत्त्वप्रसङ्ग इति याच्यम सोन्दडमते प्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नवत्तामात्र स्याभावाविरोधित्वात् अन्यथाघटवति घटत्वेन पटाभावस्यापलापा. पत्तेः किं तु प्रतीतिबलाद्वयाधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदक. त्यसिद्धी सत्यां प्रतियोग्यशे प्रकारीभूतधर्मविशिष्टप्रतियोगिताव. च्छेदकायच्छिन्नेनैव सार्धमनायत्याऽभायस्यविरोधित्वं पाध्यं तदेत- इहित्यादिना तार्णातार्णोभयामाधादिसत्वेपिन क्षतिकरम् अत एब घ द्रव्यत्येन वहिर्नास्ति घद्वित्वेन तद्वह्निनास्तीति प्रनीत्या सामान्यध- मेंण विशेषामायोभ्युपेयते न च तत्र वह्नित्वस्यैव प्रतियोगितावच्छे- दकत्वं भासते द्रव्यत्वस्य तु वैशिष्टयमानं विषयइति वाच्यम् यहि- मानयमित्येवं निर्णयसत्त्वेपि द्रव्यत्वेन घहिनास्तीतिप्रत्ययात् द्रव्य स्वस्यायच्छेदफतया भानात् अन्यथा यहित्यावच्छिन्नयाहिनिष्ठमा ·ज्यधिकरणप्रकरणम्। तियोगिताकत्वेन बयभावबुद्धि प्रति वह्नित्वेन वह्रिविशिष्टनिश्च- यस्यैव विरोधित्वात्ताहशप्रतीत्यसम्भवापत्तेः भस्माकं तु द्रव्यत्वा पच्छिन्नवह्निनिष्ठप्रतियोगिताकत्येन वड्यभाववुद्धि प्रति द्रव्यत्वेन वह्निविशिष्टनिश्चयस्यैव विरोधित्वाचदसत्त्वादेव तादृशाभावप्रतीति- सम्भवात् इत्यतो लक्षणान्तरमाह प्रतियोगिव्यधिकरणस्य वेति। केचित्तु सामानाधिकरण्यमभेदः तथा च हेतुसमानाधिकरणामा घीयस्वाभिन्न प्रतियोगितावच्छेदकं यद्यत्स्वं तदन्यत्वं साध्यतावच्छे- दके विवक्षितं प्रतियोगित्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः स च सामान्या- भाषस्थले प्रतियोगितावच्छेदफखरूप एव न तु प्रतियोगिस्वरूपः मननुगमादभेदेनाधाराधेयभावानुपपत्तेश्च सामान्यधर्मेण विशेषा- माघस्सले च प्रतियोग्यंशे प्रकारीभूतो विशेषधर्म एव तथा न तु सामान्यधर्मः अतिप्रसक्तत्वात् व्यधिफरणधर्मावच्छिन्नाभावस्थले च प्रतियोगितावच्छेदकादिस्वरूपं न प्रतियोगित्वं किं त्वतिरिक्त मेवान्यथा प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिनैव सार्धमभावस्य विरोधात् तदवच्छिन्नवति तादृशामावस्यासवप्रसद्भात विवादोप्य- तिरिक्तायां प्रतियोगितायामेव अन्ययासमनियताभावैक्येन निखिल- ध्यधिकरणाधर्मावच्छिन्नामावस्यैव गगनाभावात्मकतया गगनामाव- स्वीफर्तणां चिन्तामणिकाराणां तदनङ्गीकारानुपपत्तेः इत्यं च प- ते पहित्वेन ताणातार्णयही न स इति प्रतीतिबलात्ताशाभाय- प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य वहित्ये सत्त्वेपि तादृशप्रतियोगित्वं न पहिन्वाभिनं किं तु तादृशोभयत्वाभिन्नमतिरिक्कमेवेतिस्वाभिनायाः साधनयनिष्ठाभावप्रतियोगिताया यवच्छेदकं तदन्यत्वस्य वह्नित्वे सत्वान्न तस्य घूमध्यापकतावच्छेदकत्यहानिः नन्यत्र लक्षणे हेय. धिकरणवृत्तित्वममावस्य सम्यन्धमात्रेण न याच्यम् वहिसामान्या- मावस्यापि कालिकादिसम्यन्धेन धूमपति सत्त्वादव्याप्त्यापत्ते. ना- पि दैशिकविशेषणतया घटमिन्नं द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः घटत्यरूपस्य साध्याभावस्य दैशिकविशेषणतया वृत्तित्वविरहादि- स्यतो लक्षणान्तरमाह प्रतियोगिव्यधिकरणस्य वेति माहुः । अपरे तु मागुक्त व्याप्यवृत्तित्वं यत्किञ्चित्वघटितत्वेन दुर्वचमतः प्रतियो. गिव्यधिकरणस्येत्यादिलक्षणान्तरमुक्तमित्यप्याहुः । अन्ये तु कालि- फसम्बन्धावच्छिन्मप्रतियोगिफाकाशामावामावादौ साध्ये भात्मत्ये ·जागदीश्याः व्याप्तियादे हेतावव्याप्तिः श्राफाशाभावात्मकस्य साध्याभाषस्य निरवच्छिन्नवृत्ति कतया तत्मतियोगितावच्छेदकमेव साध्यतावच्छेदकमतः प्रतियोगि- ध्यधिकरणस्य वेति लक्षणान्तरमित्याहुः । हेतुसमानाधिकरणस्य प्रतियोगिळ्यधिकरणस्याभायस्य प्रतियोगितायाः सामानाधिकरपये. मानवच्छेदकं यत्साध्यतावच्छेदकमिति योजना । अथात्र प्रतियोगि- । ध्यधिकरण म स्वप्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नत्वं समनियता- भाधानामभिन्नतया घामावादेरपि घटत्वेन प्रमेयसामान्याभाष- स्वरूपत्वात्तस्य च प्रमेयात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणतया तदन्य- स्थासम्मयात् एवं स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधि- करणो यो यस्तदन्यत्वमपि न तथा घटत्वेन घटामायादेरपि प्रमे यत्यादिना घटाद्यभावस्य द्रव्यत्येन घटववृत्तेरमावस्य पा तादा- रम्योपगमात् अप्रसिद्धयापत्तेः व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नामावस्यापि. तत पय धारणसम्भवेऽव्याप्तिधारफस्य सामानाधिकरण्येनेस्यस्य थे- यथ्यापाताच्च म च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पादशप्रतियोगि. ताश्रयानधिकरण ताशप्रतियोगित्यं प्रतियोगितान्तार्थः तथा व यहित्येन घटाभावीयं घटानिष्ठप्रतियोगित्वमपिताशमतस्तदपच्छेर- फचं घहित्येप्यस्तीति सामानाधिफरण्यपदं तेन साहशप्रतियोगि- तायाः सामानाधिकरण्येनावच्छेदकाप्रसिद्ध्या तद्भिन्तप्रतियोगि- तेष लक्षणयटिकेति धान्ये विशिसत्तावान् जातरित्यादापतिष्या- गुणादीनामपि विशिष्टसत्तानिष्ठप्रतियोगिताधयाधिकरणरवात घट्यान् महाकालत्यादित्यादापव्याप्तिप्रसङ्गाच्च हेतुमतो महाका. लस्य माध्यताघटककालिकसम्बन्धेन घटायभावप्रतियोगिताश्रया- धिकरणतया प्रतियोगियधिकरणाभावामसिद्धेरिति चेदमाहुः सा- ध्यताघटकसम्बन्धेन म्याश्रयवृसिम्बायच्छेदकधर्मापच्छिन्नाधिकर यावत्यधिफरणिका यावत्यः प्रतियोगितास्तदन्यप्रतियोगित्य प्र- नियोगितान्तायः तथा च पद्वित्वेन घटाघमायस्यापि घटा. दिनिष्टा प्रतियोगिता सारशीनि तदयच्छंदकत्यं यहित्येऽव्यस्ती- स्सनः सामानाधिकरण्यपदम् घटयान् महाकालरादित्यादी ग. गनाभाषीयं गगननिष्ठमेय साशं प्रतियोगित्ये सुलममिति न फोपि दोषः। यस्तुना धमयति पहिरयेन घटा नास्तीतियम्मपा. ग्यहिन्येन न पटयान् कि घटायनति प्रतीविपलाइधिकर ·व्यधिकरणप्रकरणम्। ૧૨૭ धर्मावच्छिन्नावच्छेदकताफप्रतियोगिताकान्योन्याभावोप्यस्ति मत एव समवायितया वाच्यत्यवद्भेदो घटादौ पक्षधरमित्रैः स्वीकृतः तथा च याप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नीयत्वेन साध्यतावच्छे- दकसम्बन्धेन याशप्रतियोगिताधयाधिकरणान्यत्वं हेतुमतस्ताह- शप्रतियोगितासमानाधिकरणत्तियापच्छिन्नप्रतियोगिताकतादश- प्रतियोगितावच्छेदकत्वामावयवं साइशप्रतियोगितावच्छेदकान्यत्वं या साध्यतावच्छेदके विवक्षितं तथा च घटादिनिष्ठस्य बहित्येनैव घटाघमावप्रतियोगित्यस्यापि तादृशत्वेन बहिन्वादेस्तदवच्छेदक- फत्यादव्याप्तिरतः सामानाधिकरण्येनेत्युक्तम् तथा च घहित्यस्य ताशप्रतियोगितावच्छेदकत्वात्यन्तामापस्य तत्र सस्वान्नाव्याप्तिः कालो घटवान महाकालस्वादित्यादौ तु घटादिसामान्योभावप्रति- योगिताया भतयात्वेपि घटन्धेन पटाद्यभावप्रतियोगितामादायव लक्षणसमन्वयः कालः पटत्वेन पटयान् न तु घटत्वेनेत्यनुभवातू पहिरवादिसामान्यधर्मेण महानसीययहयाधभावसरवे तु यादशप्र- तियोगितावच्छेदकेल्यावच्छेदकत्वमनतिरिक्तवृत्तित्यं प्राह्यम् तथ तदतिरिक्तवृत्तित्वे सति तत्समानाधिकरणं यद्यचदन्यत्वं नातों व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नप्रतियोगितायास्तत एध वारणसम्भये सा- मानाधिकरण्यदलवैयमित्यस्मद्गुरुचरणाः । यत्तु यत्प्रतियो- गितावच्छेदकविशिएस्प यत्प्रतियोगिताधयस्य च द्वयोः साध्यता- पच्छेदकसम्बन्धेनानधिकरणं हेत्यधिकरण तारामतियोगित्व प्र- तियोगितान्तार्थः तया च हित्वेन घटाघमायस्य घटनिष्ठप्रतियो- गिनाया मपि ताशत्वादहित्यादेतदयच्छेदकत्वमादायाव्याप्ति: मतःसामानाधिकरगयेनेतिप्रागुक्तार्थफम पतन्मते च सामान्यरूपेण पिशेपामाधानभ्युपगमः नातो यहित्धेन तदहधभावमादायाव्याप्तिः न च सम्पसम्बन्धात्मस्पतियोगिताया:प्रतियोगिभेदेन मिन्नत्वा- देहिमान् धूमादित्यत्राव्याप्तिः द्विसामान्यामायीर्य यन्महानसी. यवहिनिष्ठप्रतियोगित्यं सदयच्छेदकीभूनयहित्यविशिष्टस्य तत्पतियो. गिताश्रयीभूतमहानसीयवहेश द्वयोरनधिकरणत्वस्य हेतुमति पर्वते सरयादिति याच्यं प्रतियोगिव्यक्तीनां मेदेपि एकधर्मावच्छिन्नमति- पोगिताया लाययेनेक्यस्वीकारादिति न च फालो घट्यान्महाका. सत्यादिस्यादी ताराप्रतियोगित्यामसिदधाम्याप्तिः गगनापमा- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे धिकरण्यं व्यप्तिः एवञ्च व्याप्तेरव्यभिचारिसम्बन्धरूपतापि सङ्ग- ने हेती साध्यतावच्छेदकावच्छिमसाध्याभाववत्तितस्पेत्र साध्यतावच्छेदके हेतुमनिष्टसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व- स्यापि व्यभिचारत्वात् अवच्छेदकत्वचेह तत्पर्याप्यधिकरण- स्वम तेन विशिष्टवयभावस्य इदत्ववाहित्योभयावाच्छन्नामावस्य घीयप्रतियोगिताश्रयीभूतगगनस्याधिकरणाप्रसिद्धया तादृशमति. योगिताया लक्षणाघटकत्वादिति वाच्यम् महाकालान्यत्वविशिष्टय. टाघमावस्य तादृशविशिष्टघटन्याचवच्छिन्नमतियोगिताम्यक्रव त- यात्वात् यत्प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टयत्प्रतियोगिताथयोमयत्वं घा हेत्वधिकरणयत्किञ्चिनिष्ठाधिकरणतावच्छेदकं तादृशप्रतियोगि- ताया एव निवेश्यतया गगनामावादिकमादायैव लक्षणसम्भघा- ज्चेति तन्ना प्रतियोगिभेदेषि प्रतियोगितावच्छेदकाभेदेन प्रतियोगि- ताया यद्यभेदस्तदा चहित्येन घटाभावस्य या चद्वित्वावच्छिन्ना घट- निष्ठप्रतियोगिता सैय बहित्वादिना घहिमोभयामावस्यापि पछि- स्वावच्छिन्ना घूमादिनिष्ठा प्रतियोगिता लाघवात् तया च सामा- नाधिकरण्येने यस्य वैयध्यै दुार यहित्येन घटाभावीयं यदटनि। छप्रतियोगित्यं तदयच्छेदफीभूतबहित्वविशिष्टस्य तादृशमतियोगि- ताश्रयीमूतवहिधूमादेव द्वयोरधिफरणत्वस्य सर्वश्रेय हेतुमति सत्येन घहित्वरूपज्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणाघ- टफवादिति दिकाएवं चेति। तथा चास्य पारिभाषिकत्यानादरोपि न क्षतिरिति मायः। यद्वित्वाधच्छिन्नघटाघमावपति घूमादेवर्तमान- स्वादुकं माध्यामावति । अत्र साध्यामायो व्याप्यचिोप्यः। पर्य परप्रापि।विशिऐति । महानमीयत्यादिविशिष्टयहित्यायच्छिष प्रतियोगिताकस्येत्ययं । ननु विशिष्टस्पातिरिक्तरयान्महानसीपरययहि- ग्ययोपैशियस्येप या परंपरया तवायच्छेदफरयान्नैप दोष स्थित माह हरत्ययतित्यति । ननु व्याप्यत्तित्यपरितलक्षणयोः संयोगि मस्यादिवत्रातिम्पाप्तिः स्वसमानाधिकरणामायाप्रतियोगिरयस्थाय- ·यधिकरणप्रकरणम्। च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि वह्नित्वस्य न क्षतिः सत्ववति गुणादी संयोगाद्यभावोऽपि व्याप्यवृत्ति वक्ष्यमाणं वा प्रतियोगि- तावच्छेदकानतिरिक्तचित्वमेव तदवच्छेदकत्वमिदापि बोध्यम् भवति च गुणत्वगुणावृत्तित्तद्रव्यमानसमवेतवाद्यवच्छिन्नप्रतियो- च्छिन्मवृत्तिकान्यत्यरूपस्य या व्याप्यवृत्तित्वस्य संयोगामावेऽस- स्वादत आह सत्यवतीति । तयाच हेतुसमानाधिकरणस्य व्याय- तेरित्यन्तेन निरवच्छिन्नहेत्यधिकरणवृत्तित्वं हेत्यधिकरणीभूतय. रिफश्चिद्धपक्तिनिष्ठामावाप्रतियोगित्वं या ऽभावस्य विपक्षिमिति भावः । गुरुधर्मेण साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तियारणाय पारिभाषिकावच्छेदकत्यानुसरणस्यावश्यकत्वे व्याप्यवृत्तित्यस्य प्रकनिकायप्रवेशेपि. न क्षतिरित्याशयेनाह पक्ष्यमणे घेति । यपाथुतस्य प्रतियोगितावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्योक्ती चावान् जातिमत्यादित्यादायव्याप्तिः तादृशप्रतियोगितायच्छे. दफीभूतविशिष्टसत्तास्वानतिरिक्तवृत्तित्वात्सत्तात्यस्यत्यतो पश्यमा- णमिति । सिद्धान्तलक्षणे यक्ष्यमाणमित्यर्थः । तथा च हेतु- मनिष्ठामावीययत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायाः सामान किंकर प्येनावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठामावीयतत्सम्बन्धाव- घिउन्नप्रतियोगितायाः सामानाधिकरण्येनानवच्छेदकं तदेव पारि- भाषिकावच्छेदकम् तदन्यत्वं माध्यतावच्छेदके याच्यमिति मायः। ननूरपत्तिदशायां गुणसामान्यामायस्य संयोगपति घटादी सरवा- दुगुणस्वस्य संयोगत्यविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठामाधीयनसम्बन्धावच्छि- प्रतियोगितानयच्छेदकरयविरहान तमादाय संयोगत्यस्य पारि भापिकायच्छे फरवसम्मायमापीत्यत आह गुणावृत्तित्योति । गुणा- समयेतत्वत्यर्थः। घटादापुत्पत्तिदशायामपि गुणासमयेतस्य द्रव्य- स्यादेः सरयान तदमाय इति मायः। संयोगी गुणान्यत्ये सति स- स्वादिस्यादी गुणात्तित्यमादाय संयोगत्यस्य न पारिमाधिपाय- उदफम्र्य सम्मपति गुणावृत्तित्यायच्छिन्नाभायस्य हरयसमाना- धिकरणायातमतः संयोगमाध्यकव्याभिचारिमात्र यर्ममादाय सं. योगायत पारिमापिकायच्छेदकारयं तरममाह द्रव्यमात्रिति । द्रव्या- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे गिताकव्याप्यवृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकगुणलायतिरिक्त स्पेर संयोगत्वमिसाहुः । साध्यतावच्छेदकारच्छिन्नसाध्यसामा- नाधिकरण्यावच्छेदकस्खसमानाधिकरणसाध्याभावत्वकलं यत्स- भ्यासमवेतत्वेत्यर्थः । उक्ताभावानामव्याप्यवृत्तित्वे संयोगात्मकम्व. प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वेन कदाचिद्गुणत्वादिरूपाणां तत्प्रतियो- गितायच्छेदकानां संयोगत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगिता मवच्छेदकत्वं न स्यात् तदेव नास्ति तेषां व्याप्यवृत्तितया संयोगा- मिफस्वप्रतियोग्यधिकरणादृचित्वादेतावन्मानं सूचयितुमुक्कं व्या. प्यवृत्तीति । प्रगल्मलक्षणं दूपयितुमुपन्यस्यति साध्यतावच्छेदफेति। खपदं विशिष्टहेतुपरम् । तथा च यधर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणसा- यामायत्वावच्छेदेन साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नसायसामानाधिक- रण्यं तद्धर्मपत्यं पर्यवसितमवच्छेदफत्यं चा[न्यूनानतिरिक्तवृधित्व ध्यमिवारिणि तु हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यसामान्यामावस्यैष साध्यसामानाधिकरण्यविरहानातिप्रसङ्गः। विशिष्टसत्तापान जाते. रित्यादीयायत एव हेतुसमानाधिकरणस्य साध्यामावस्य सत्तारूपसा. ध्यसामानाधिकरण्यादतिव्यातिः अतः साध्यतावच्छेदकावच्छिने- वितथा च विशिष्टसचामावस्यैव वारशस्य विशिसत्तारूपसाध्य- समानाधिकरणत्वामावानातिप्रसङ्गमन चसाध्यसामानाधिकरण्य येन सम्बन्धेन साप्यता तेन सम्बन्धेन साध्यस्याधिफरणे देशिक- विशेषणतया इत्तिमस्यरूपं प्रायम् । तेन द्रव्यस्यादिसमानाधिकर- णस्य झानाघमावस्य विषयतया हानायधिकरणे पृटायपि समया- येन डानसाध्य के इम्पत्यादिहेती नातिव्याप्तिान पा कालः प्रमेय- स्यादिस्यादी सर्यपामेय साध्यामाधानां साध्ययति काले कालिफस- मन्धेन वृत्तापप्यतिमसनः । साम्यामायनिष्ठ हेतुसामानाधिकर- ज्यमपि हेतुनायच्छेदकसम्बन्धेन प्रकृतहतोयंदधिकरण तब यिो- पणतया चिमत्यरूपं वोप्यम् । तेनायमारमा हानादिग्यादी विष- पतया नस्य तोभिकरणे पर्तमानस्यामायामायस्य च पि. शिएसस्यादित्यादौ च सपासमानाधिकरणस्य द्रभ्यरयमामान्या. मायस्य मापसामानाधिकरण्यविरहपि माध्यामिः ।न या काल ·व्यधिकरणप्रकरणम्। मानाधिकरणसाध्याभावप्रमायांसाध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वं नास्ति फालपरिमाणादित्यादी हेत्वधिकरणे कालिफसम्यन्धेन पर्तमानस्य फालत्यादिमामान्यामाषस्य साध्यवति देशिफयिशेषणतया वृत्ति- मस्वपिरहेपि क्षतिः । साप्यामाषस्तु पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या योभ्यः। सन व्यभिकरणधर्मावच्छिन्नामायासत्वेपि साप्यस्य विशिष्टामाया दियमादायैव लक्षणसम्मवान प्रतियोग्यवृत्तिवेत्यादिनन्यावतारा- सङ्गतिः । कपिसंयोगी सत्त्यादित्यादौ तु फपिसंयोगाघमायस्य सा- ध्यमामानाधिकरण्यपि द्रव्यमात्रसमधेतत्याघवच्छिन्नप्रतियोगिता कामावस्य साध्यसामानाधिकरण्यधिरहान्नातिव्याप्तिः । कालिक- सम्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताफे गगनामावस्याभावे साध्ये यत्र प्रमेयत्यादिकं हेतुस्तत्र हेतुमति दैशिकविशेषणतया वर्तमानस्था- काशामायास्मकस्य साध्यामाषस्य साध्ययति देशिकविशेषणतया प्रत्तायपि हेतुसमानाधिकरणस्य निस्यत्वादिसामान्यामावस्यापि नि. रुक्तसाभ्यामावतया तस्यैष साध्यसामानाधिकरण्यधिरहान्नाति- प्याप्तिः । यरसमानाधिकरणेति । यरसमानाधिकरणसाम्यामाप मासामान्य इत्यर्थः । तेन धूमधाम्यरित्यादी व्यधिकरणधर्माव- छिन्नसायामायममायके साप्ययत्ताहानापिरोधियपि साध्य- सामान्यामायप्रमाया पय साध्ययत्ताहानविरोधितया नासिव्याप्तिः । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामावस्य साध्यसामाग्याभायत्षम्रम- दशायां पर्यतो हिमानित्याकारकसाध्ययत्ताहामविरोधित्यादस. माषः स्यादतः ममारयोपादानम् । प्रमाणे चात्र म्रमसामान्यमिन्न- शानरयम् । नातस्तारशवुदेरपि अंशतः प्रमास्यादुकदोषतादध- स्थ्यम् । दादी यहिसामान्यामायनमायाः साम्यवत्ताज्ञानविरोधि- स्यादव्याप्तिरतो यरसमानाधिकरणति फलता प्रमापिशेषणम् । तथा च परमापच्छिानविशेष्यफसाध्यामायणमासामाम्ये इत्यर्थः । तेन धृष्टत्यसमानाधिकरणस्य संयोगसामान्यामायस्यैष गुणं धार्मिणि प्रमायाः साध्ययत्ताज्ञानयिराधित्येपि संयोगि वृक्षरयादित्यादी ना- घ्याप्तिः । यानु साध्ययत्तामानविरोधिरय हेतुमन्मात्रपत्तिधर्माय- छिन्नविशेष्य यासायचाहाने सदिरोधित्वरूपं पाच्य तथा ·१३२ जागदीश्या व्याप्तिपादे तत्वं वा व्याप्तिरिति तु न युक्तम्।सर्वत्र साध्याभावपदवैयाद। च गुणो न सयोगीति प्रमाया गुण सयोगीत्याफारफबुद्धिविरोधि- स्वपि तादृशी साध्यवत्ताधीन हेतुमन्मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नविशेष्यि- का गुण वादेहेतुमदन्यवृत्तित्वादतो मोक्तदाप इति तनुच्छम् । य रसमानाधिकरणत्यस्य व्यर्थत्वापत्ते । साध्याभारप्रमासामान्ये यद- म्मात्रवृत्तिवर्मायच्छिन्नविशष्यफसाध्यवत्ताज्ञानस्य विरोधि व नास्ति तत्वमित्य स्यैव सम्यक्त्वात् । जलादिधर्मिकवद्विसामान्यामावप्रमा या साध्यात्ताधीपिराधित्येपि घूमवन्मात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नविशे- प्यक यह्निमत्ताज्ञान तद्विराधि याभावादेव चह्निमान् धूमादित्या- दायव्याप्त्यसम्मादिति दिक । अत्र च साध्यतावच्छेदकेन सम्ब. न्धेन तेन रूपण च साध्यात्ताज्ञान बोध्यम्तेन पर्वतो न समवायेन यहिमानित्यादिप्रमाया समयायेन वह्निमत्ताधुद्धि प्रति पर्वतो महा- नसीयवाहिमान्नति प्रमायाश्च सयोगेन महानसीयवद्विमत्तावोध प्रति प्रतियन्धकत्येपि वहिमान् धूमादित्यादौ नाव्याप्ति । प्रतियन्धका घायच्छदकधर्मवत्ताशानन्यावृत्त प्राह्यम् । तेन पहिसामान्यामा- घायच्छेदकतया गृहीतस्य महानसीयवहयभावादे पर्वतादौ प्रमा- या सयोगसम्गन्धारिउन्नपर्वतधर्मिफयहिमत्तायुद्धिबिरोधि येपि नासम्मय ॥ सर्वश्रेति । साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदफस्त्रसमा- माधिकरणत्यकत्यमित्यत पर प्रथमस्थ द्वितीयस्य च यत्समानाधि- करणप्रमासामान्य साध्यरत्ताझानपिराधित्व नास्ति तत्यमित्यत पय सामनस्यादिति भाय । यस्तु यत्समानाधिकरणसाध्यामायत्याय- च्छेदेन साध्यतावञ्चदकापच्छिन्नप्रतियोगिसामानाधिफरण्य त. स्यमेव प्रथमलक्षणार्थ तया च धूमसमानाधिकरणस्य घटादिसा- मान्यामायस्य घहिग्यापयच्छिन्नघटायप्रसिद्ध्या साध्यतायच्छद. पायच्छिन्नप्रतियागिसामानाधिकरण्यामायादमम्मय स्यादत सा- प्यामायपदम् न चैधमपि प्रतियागिपद घ्यधमयेति पाच्यम् धन- तिरिल वृत्तिस्वरूपायच्छदपत्र साध्यतायच्छदपायच्छिन्नप्रतियो- मिमामानाधिकरपपामायस्यासण्डस्यय नियिष्टरयात् एवं मितीय. लसणपि साम्यतायग्छदवायरिछन्नमतियागिमातामहपिराधा ·ध्यधिकरणप्रकरणम् । यत्तु साध्यामावति यवृत्तौ प्रकृतानुमितिविरोधिलं नास्ति 1 निवेश्य साध्याभावपदस्य सार्थक्यं योध्यमिति तन्मन्दम् । प्रतियो- ग्यवृत्तिश्चंत्यादिनन्यावतारानुरोधेन साध्यामावस्य पूर्वोक्तद्वितीय- रीत्यैय वक्तव्यतया हेतुसमानाधिकरणस्य वह्नित्वेन घटाभावादेरेव साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नप्रतियोगितामानाधिकरण्याप्रसिद्ध्या ता- दशपदप्रक्षेपेप्यसम्भवतावस्य्यात् । न च घटत्येन धनयमावो य- हिरवेन घटामायारमकः समनियतामावानामैक्यात् तथा च त. स्थापि साध्यतावच्छेदकविशिष्टयहिखरूपप्रतियोगिनः सामानाधि- करण्यमक्षतमेवेति वाच्यम् । तथा सति घटसामान्यामावादेरपि घटत्यादिना प्रमेयसामान्याभावात्मकतया तस्यापि साध्यतावच्छेद- कीभूतपहिन्वायच्छिन्नप्रमेयरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणतया तमा- दायासम्भववारकस्य साध्याभावपदस्य व्यर्थताया पडलेपत्वादि- ति ॥ प्रगल्भस्यैव लक्षणान्तरमुपन्यस्यति यत्त्यिति । यदृचाविति। य- मिठसाध्यामायघवृत्तित्वसामान्य इत्यर्थः। तेन पहिनिष्ठस्य व्यधिक- रणधर्मायच्छिन्नाभावयत्तित्वस्य घूमसाध्यकानुमित्यपिरोधित्येपि घूमयान्यहेरित्यादी नातिव्याप्तिाघूमादिनिष्ठेन्धनत्याधयच्छिन्नवहश- भाषपत्तिस्यस्यापि धनत्यादिप्रकारेण वह्नयनुमितेविरोधिरवाद- सम्भवः स्पादतःप्रातति । साध्यतापच्छेदन सम्पन्धेन रूपेण च प्रशतसाध्यफेत्यर्थः । तथा च तादशसाध्यामापयत्तित्वस्य पति- स्पेन यहयनुमिति प्रत्यविरोधित्वाददोषः। प्रकृतानुमितिविरोधिय न प्रमतानुमितिविरोधिज्ञानविषयत्वमानं धूमनिवृत्तित्वस्यापि पहधनुमितिविरोधिनो व्यभिचारम्रमस्य विषयत्वसम्मयात किंतु विषयितया प्रकृतानुमितिप्रतियन्धकतापच्छेदकत्वम तथा च प. हिनिष्ठवृत्तित्यमात्रस्य धूमसाध्यकानुमितिविरोधितावच्छेदकत्यामा. चाहमिचारिण्यतिव्याप्तिरतः साध्यामाववतीति । तथा च यभिष्ठ- साध्यामाययत्तित्वयिषयितासामान्य प्रकृतानुमितिप्रतिपन्धकता- नयन्दकं तत्वमयः । न च घटामाययत्तित्यादी साध्यामाय- सितारयम्रमदशायामपि धूमसाव्यफानुमित्यनुत्पत्त्या पहिनिष्ठनि—- मवृतित्वस्य धूमसाध्यफानुमितिप्रतियन्धकतानयच्छंदफरयाद्वयमिः ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे सत्त्वं व्याप्तिरिति तन्न । अनुमिसावेरोधित्वज्ञानस्यानुमितिजनक- से साध्याभावबत्तित्वज्ञानस्यानामसविरोधितया व्यभिचारि- ध्यतिप्रसङ्गात् । केचितु यावन्तः साध्याभावाः मयेकं तत्तत्स- जावीया ये तत्तदाधिकरणचित्वाभावास्तद्वत्त्वं तत्त्वम् साजात्यञ्च चारिण्यतिध्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । यनिष्टसाध्याभावध. वृत्तिावविपयितासामान्यं न प्रकृतानुमितिप्रतियन्धकतानरिक्त ति तत्वमित्यस्योकत्यातू साध्यामानस्तु पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या प्र. पेशनीयः । तेन न पूर्वोक्तदोषः ॥ अनुमित्यविरोधियशान- स्येति । अनुमित्यविरोधित्वं हि न साक्षादनुमितिप्रतिष ध्रकन्यं व्यभिचारवियः साक्षादतथात्वेन व्यभिचारिमातिप्रसङ्गा- पत्तेः। किं स्वनुमितिजनकज्ञानविरोधित्वम् । तजनकं च यदि निरु- तव्याप्तिशानं तदा तादशज्ञान प्रति न साध्याभाववदृत्तित्वज्ञानं विरोधि किं तु साध्याभायनवृत्तित्वमनुमितिविरोधीत्याफारकशा. ममेय तथेति व्यभिचारिण्यतिब्यामिः । यदि तु साध्याभाववत चितुरित्याकारफशाने प्रकृतानुमितिजनकं तदा निरिक्तव्यातेरनुमि- स्पनुपयुक्ततया तमिधानमन्तरग्रस्तमिति मायः । एतेन यदि प्र- जानुमितिपदं प्रकृतहेतुर्मिकसाध्यामायग्रवृत्तित्वानुमितिपरं[न तु मरुतसाध्यकानुमितिपरं] विरोधित्वं चात्र साक्षादेव निधेश्यते तदा व्यभिचारिणतिमप्ता इत्यपास्तम् । तादशव्याप्तेरनुमित्यनुप- युक्रतया तदमिधानेयोग्तरतादधस्थ्यमिति ॥ मिथलक्षणमेव परि. हत्यापन्यस्यति के चित्स्यिति । फेवलाम्वयिनि प्रसिद्धायपि यदया- दिसाध्यके व्यतिरफिणि ग्रावन्तःसाध्याभावास्तनित्सजातीयत्वं तत. दधिकरणवृत्तित्यामा तादृशान्यतररूपान्मकमप्रमिदमत उक्तं प्रत्ये- फमिति । यावन्तःमाध्यामावास्तेषाम्प्रत्येकमपि मजातीयत्यं एफस्मि- प्रमाणे नाम्त्यत उक्तं तत्तन्मजातीया इति । तदधिकरणत्तित्यामा- पा इस्युक्त तत्पदेन यावरमाध्यामायपरामर्श पहिमान् पूमात रूप. मामाम्पामाश्रयान् घायुत्वादियादी साध्यामायामिफतत्तद्विपक्षा- पतियाशिमामाषयायपाधिकरणाममियाऽध्याप्तिरतस्तमद- धिकरणति । तथा घ मातरिकरूपेण साध्यामायानुपादाय त.

·व्यधिकरणप्रकरणम् । समानासमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकलान्यतररूपेण साध्याभावश्च पूर्वोक्तद्वितीयरीसा मसतव्यो व्याप्यत्तिश्च प्रति- रसजातीयस्तत्तदधिकरणवृत्तित्वामायो ग्राह्य इति मायः। व्यधिकर- णधावच्छिन्नसाध्याभावसजातीय घटत्यादिना तत्तदधिफरण- त्तित्याभावमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्तियारणाय यावन्त इति । तथाच साध्यसामान्यामावसजातीयस्य तदधिकरणवृत्तित्यामावस्य तत्रासरवाददोप ! साध्यसामान्यामाययत्तित्वस्यैष व्यधिकरण- धावच्छिन्नामायो व्यभिचारिण्यप्यस्तत्यित सजातीया इत्युक्तम् । ननु घटत्वेन निघूमवृत्तित्वस्याभावोपि अमारत्वादिना धूमसामा- न्यामावसजातीय एवेत्यतिव्याप्तितादवस्थ्यमत माह साजात्यं चेति। यद्यपि साध्यामावनिष्ठं यत्समानाधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगि- ताफत्यव्यभिकरणधर्मायच्छिन्नप्रतियोगिताफत्यान्यतररूपं तेनैव रू- पेण साजात्य वाच्यम् तथा च बहिसामान्याभावादिनिष्ठ यताहशा- न्यतररूपं बहिनिष्ठवाहित्यावच्छिन्न प्रतियोगिताफत्यस्वरूप तस्य नि- थिित्तरवसामान्यमापेऽसत्त्वादसंभय सथापि यापन्त समाना. धिपरणधर्मायच्छिन्नाभावास्तापदन्यसमत्वतद्भिन्नत्वान्यतररूपेण साजात्यं याच्यमित्यदाप । समनियतामायानामैक्यात गगनामाय पर निखिलव्यधिकरणधर्मावच्छिनामाय इति मते तु गगनाभावत्व- तदन्यत्यान्यतररूपेणैच साजात्य वाच्यम्। सेन घटत्येन निधूमति- त्यामावस्यैष गगनस्वादिसमानाधिकरणधर्मावाच्छन्नप्रतियोगिता. कतया धमसामान्याभावसजातीयत्यपि नातिव्याप्ति साध्याभा- पश्यति । साध्यतापच्छेदकावच्छिन्नध्यापफतावच्छेदफळपावच्छि- अप्रतियोगिताकामावोध साध्यामायपदेनोक्त इत्यर्थ । सायव्याप- फतावच्छेदकमातियोगिताफत्वरूपमयमरीत्याभिधाने घटायपिशिष्ट- याच्यत्वाधमापस्थापि साध्यामायपदार्यतया तत्तरसजातीयस्प तद- धिकरणत्तित्वाभावस्थापि हेतावसत्यादसम्मय, स्यादतस्तापरि- स्वाग । मत्र साम्यव्यापफतापटप सम्बन्धेनेर साध्यव्यापपस्या- भायो प्राय । तेनेक्सम्बन्धेन साध्यव्यापफस्य सम्बन्धान्तराय- घिउमामाययति हेतोर्वृत्तावपि न क्षति । यतु साम्यतायच्छेदकस- ·१३६ जागदीश्या' व्याप्तिवादे योगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिव्याधिकरणो वा तेन तत्तत्सा- M म्यन्धेन साध्यव्यापकत्वं तेनैव साध्यव्यापकस्याभावी निवेश्य इति मतं तनुच्छम् । यत्र तादात्म्यसम्बन्धेन प्रमेयमानं साध्यं तत्र तेन सम्बन्धेन साध्यव्यापकतावच्छेदकं यत्प्रमेयत्वादिकं तादा- त्म्येन तदवच्छिन्नमतियोगिताकाभावाप्रसिद्ध्या तन सद्धेतावन्या- तिः। प्रमेयत्वेन घटपटोभयभेदस्वीकारेण कथ चित्तवाव्याप्तिवार• पि वृत्यनियमाफसम्पन्धेन साध्यतायामव्याप्तिः । साध्यतावच्छे- दफसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धः । किं चैवं धूमवान्वढे- रित्यादापतिव्याप्तिः । संयोगेन धमसामान्यभावस्याव्याप्यवृत्तितया धूमत्वेन घटाघमावस्यैव तादृशस्य यावदन्तर्गतत्वेन तत्सजातीयस्य तदधिकरणवृत्तित्वाभावस्य वह्नौ सत्त्वात् । अस्माकं तु स्वरूपसम्ब- न्धेनाय.पिण्डभेदस्यापि धूमव्यापफतया वह्वेस्तभावपदवृत्तित्वा- भायादेवातिव्याप्तिनिरासादिति योध्यम् । ननु फपिसंयोग एतवृक्ष- स्वादित्यनाव्याप्तिः कपिसंयोगसामान्याभावस्यापि प्रतियोगिवैयधि- फरण्यघटितसाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन यावदन्तर्गतत्वात्तत्सजातीयस्य तदधिकरणवृत्तित्यामावस्य हेताय- भायादताह व्याप्यवृत्तिश्चेति। व्याप्यवृत्तित्वमच्छिन्नवृत्तिफान्य- स्थम । संयोगी सत्यादित्यादौ तु द्रव्यत्यादिसामान्यामायस्यापि सा- ध्यामावतया हेतोस्तदधिरकणवृत्तित्यादेव नातिव्याप्तितामनु रूपया. पृथिधीत्यादित्यादायव्याप्ति रूपत्येन नित्यसमवेतामायस्यापि निर- तयायत्साभ्यामायान्तर्गतत्वात्तत्सजातीयस्य तदभिफरणवृत्तित्यसा- मान्यामावस्यापि हेतायसत्त्यात् सामान्यधर्मेण विशेपामावस्वीकारे तुरूपत्वेन तद्पाभावमादायाप्यव्याप्तिरत आह प्रतियोगितायच्छेद- कापच्छिन्नेत्यादि । प्रतियोगितावच्छेदकापीछनप्रतियोगिव्यधिफर. णत्यं च यत्प्रतियोगिताफामाये स्वावच्छेदफसम्यन्धेन स्यसमाना- धिकरणस्यायच्छेदफायच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तदन्यप्रतियोगि- ताफरयं योग्यम् । तेन निस्यरूपारमफेन प्रतियोगितायच्छेदकायछि. म्नप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यपिरहेप्युक्कामायस्य न संप्रदान पा पाध्यत्यत्येन प्रमेपत्यापमापस्यैय शेयरयरयेन यापरयापमायतया ·न्यधिकरणप्रकरणम् । ध्यव्यक्तरल्याप्यवृत्तेर्वा साध्यस्थाभाववति वृत्तावापि हेतो व्या- तितत्तित्वाभावश्च तत्तत्साध्याभावववृत्तिवत्वव्यापकल्या- सज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नमतियोगिताकः तत्तत्साध्याभाववत्तित्व- व्याधिकरणाधर्मावच्छिन्नामावमानस्यैव प्रतियोगितावच्छेदफावच्छि- प्रप्रतियोगिसामानाधिकरण्येपि तदसवह. । अथ च निरुक्तायास्त. दन्यप्रतियोगिताया एव साध्यव्यापकतावच्छेदफरूपावच्छिन्न-वं योध्यम् । तेन संयोगात्मकस्यैव साध्यामावस्य समवेतसामान्यामा- वनिष्ठनिरुकप्रतियोगिताफत्वफपिसंयोगामावत्वरूपसाध्यध्यापक- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वयोः सत्वेपि कपिसंयोगा- माववान्वाच्यत्वादित्यादी रूपत्वेन निस्यसमवेतामावस्यैव नित्यरूप- सामान्यामावतया तत्र नित्यरूपत्वावच्छिन्ननिरुक्तप्रतियोगिताक- त्वसाध्यव्यापफतावच्छेदकीभूतरूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वयोः सत्वेपि रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादी नाव्याप्ति । समवेतसामान्या- भावत्वाचवच्छिन्न प्रतियोगितायाः साध्यव्यापकतावच्छेदफरूपानव- च्छिन्नत्यादिति पेयम् । द्वितीयरीतेः प्रवेशफलमाह तत्तत्साध्य. • व्यक्तरिति । समावयति हेतोवृत्तावपि नाव्याप्तिरित्यन्वयः। व्याप्प- वृत्तित्वादेः फलमाह व्याप्यवृत्ती साध्यस्येति । तत्चत्साघ्यामा- घेत्यादि।सामान्यतः साध्याभाययवृत्तियत्वव्यापफेत्युक्तो पहिसा. मान्यामावसजातीयव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावसाधारणसाध्या- माववत्तित्वस्वव्यापकप्रतियोगिताफामावस्याप्रसिदधा व्यतिरे किमात्रेव्याप्तिरतस्तत्तदिति साध्यामायस्य विशेषणम् । तया च निर्वह्निवृत्तित्वसामान्याभाव एव निर्वद्विवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगि- ताकस्तत्र साध्यामावसजातीयत्वमस्तीत्यदोष. ! नन्वेवमपि जलधु- तित्वत्वेन निमवृत्तित्यामावस्य निरुक्तरूपशालिनो घही सत्या. दतिव्याप्तिः न च व्यासज्यवृत्तिधर्मानयच्छिन्नत्वं परित्यज्य खम्यूनवृत्तिधर्मानपच्छिन्नत्यमेव प्रतियोगिताया विशेषणं वाच्यमतो नोक्तदोपः तथापि गुणमेदाभाषसजातीयस्य पूर्वक्षणपतित्व- विशिष्टगुणसमवेतत्वामावस्य हेतो सरवादगुणमिन्नं सस्वादिस्या ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे वातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानवच्छिन्नमतियोगिताको वायोध्या तेन साध्याभावबद्यक्तिविशेषवृत्तित्वस्य पार्थिवत्वादिविशेपितस्य . दापतिप्रसङ्गादत आह तत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वातिरिक्तसमा- नाधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताको वा घोध्य इति । अयं पाठः काचित्कः तत्र चातिरिक्तान्तेन निद्विवृत्तित्वसामान्यामायादेः स. ड्रहः । अन्यथा वह्निसामान्याभावसजातीयस्य समानाधिफरणध- मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्याप्रसिद्धयाऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । ने च निर्धमत्वादिसजातीयस्य निधूमवृत्तित्वत्यादिना वह्नयवृत्तेरमा- वस्य हेतो सत्वामवान्वढेरित्यादायतिव्याप्तिहेतुताघटकसम्बन्धा- वच्छिन्नवृत्तितामात्रनिष्ठत्वेन प्रतियोगिताया निवेशमीयत्येपि नि. धूमवृत्ति वेन जलवृत्तित्वजलान्यनिर्धूमवृत्तित्वोमयाभावमादायाति- व्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । पतदस्वरसेनैव यद्वेत्यादिलक्षणा- म्तरस्य वक्ष्यमाणत्वात् । यद्यपि तत्तत्साध्याभाववत्तित्यत्वाय- छिन्नभाव इत्यस्यैव सम्यके सामानाधिकरणधर्मादिकं प्रक्षिप्य नि. पेघद्धयप्रवेशो निरर्थकः सर्वत्र व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्यामा वववृत्तिरवत्वेन घटाघमावस्यैव सादृशस्य साध्यामाघसजातीयस्य सम्भवात् । तथापि यथासन्निवेशेन वैयर्थ्यम् । यत्र तादात्म्येन स. म्याधेन हेतुता तत्रसद्धतीब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्ता दात्म्यस्य जगत्स्वरूपतया तादृशतादात्म्यत्वस्य फेवलान्वयित्न तदपच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्याव्याप्तिः स्यादतो धा निषेधयर्गमता। यत्त सत्तत्साध्यामावयवृत्तित्वाचावच्छिन्नाभावा इत्युक्तावसम्म. पः स्याद्वयधिफरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाश्वदृत्तित्वत्यावच्छिन्ना- भाषाप्रसिद्धः ताशवृत्तितास्यमपेक्ष्य लघुवृत्तियत्यमावस्येवोक्ता- माषप्रतियोगितापच्छेदफायादिति तत्तुच्छम् । गुरो. प्रतियोगिता घच्छेदकरयमगीरुत्यय लक्षणफरणात् । अन्यया महाकालमेदे साये अन्यस्यविशिष्टघटादेः कालिफसम्पन्धेम हेतुतापामच्याप्ति प्रसगात् । महाकालमैदाभाषपत्तियग्यमपेदय लघुना धृत्तित्य. रवमात्रेणेव महायालमेदामाषपत्तिावाभाषप्रतियोगिताया म. पप्लेदार । महाफाल मेदामावसजातीयस्प सादृचियापा- ·व्यधिकरणप्रकरणम् । .. द्वित्वाद्यवच्छिन्नस्य वा साध्याभावववृत्तित्वस्याभावमादाय नातिप्रसङ्गः अत्रच हेतुतवाच्छेदकसम्बन्धेन साध्यामात्रवत्तित्वं बोध्यम् तेन वयभावयति स्वावयवे घूमस्य वृत्तावपि न दोपः इत्यश्च साध्याभावोऽपि हेतुतावछेदकसम्बन्धेन कस्यचिदधि- करणे वर्तमानो ग्राह्यः तेन जातिमान सञ्चादिसादौ हेतुतावच्छे. दकसम्बन्धेन साध्याभाववत्तित्वस्यामसिद्धावपि न क्षतिः तिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताफामावस्यामसि- द्धरिति ध्येयम् । तारशत्तित्यत्वव्यापफेत्यस्य प्रयोजनमाह सा. घ्यामाययद्वयक्तिविशेषवृत्तित्वस्येति । माभावमादाय नातिप्रसङ्ग इत्यन्ययः । ननु व्यभिचारनिरूपकाधिकरणव्यक्त्यन्यत्वस्याभाव. स्थापि साध्यामाचतया तद्ववृत्तित्वसामान्यामावस्य व्यभिचारि- पसरवात् कुतोतिव्याप्तिरत माह पार्थिवत्वादीति । पार्थिवत्ववि- शिष्टं यन्निधूमवृत्तित्वं तद्वह्री नास्ति घहेरपार्थिवत्यादित्यतिप्रसङ्ग इति भावः । आदिनाजलत्यादिपरिग्रहः। व्यासज्यवृत्तिधर्मानधच्छि. त्यस्य प्रयोजनमाह द्विस्वाधवच्छिन्नस्य वेतिनिघूमवृत्तित्यवहिभेदो मयत्यायच्छिन्नस्य वेत्यर्थः । न दोप इति । अन्यथा निर्वहिसंयुक्त- स्यांमायस्य साध्यामाण्यवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वाभाया। निर्यवित्तित्वसामान्याभावस्य च घूमे सत्त्वादव्याप्तिरेव स्यादिति भावः । इत्यं च साध्यामावपत्तित्वस्य हेतुतावच्छेदकसम्मन्धेनो- तो चेत्यर्थः । ताशसम्बन्धेन हेत्वधिकरणत्यानुप्रवेश गौरवमतः फस्य चिदित्युक्तम् । तथा च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्त्राधि- करणनावद्वात्तत्वं साध्यामावविशेषणमित्यर्थः । सत्त्वादिस्यादा. वित्यादिपदेन पहिमान् घूमादित्यादेः परिग्रहः। तत्रापि जातिसामा- न्यामावादेः साध्यामायतया तद्वति संयोगसम्बन्धेन वृत्यप्रसिद्ध व्याप्तिसम्मवाताननु द्रय विशिष्टसत्यादित्यत्राव्याप्तिः विशिष्टस- स्वस्य केरलसस्थानतिरेकेण द्रव्यत्याभावयति वृत्त्या द्रव्यत्वामावस- जातीयस्य नवृत्तित्याभावस्य हेतावसत्वात् नचैव पिशिष्टहाय- धिफरणे वर्तमान एव साध्यीयो गृह्यतां तावतैवोक्तदोपयुदासादि- ·१४० जागदीश्याः व्याप्तिपादे यद्वा यावन्तस्तादृशाः साध्याभावाः मसेकं तेषां सजातीयस्य व्यापकीभूतस्य व्याप्यवृत्तेरभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन घ. मेण यद्रूपावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छियते तद्रूपवत्वं तत्त्वम्, ति वाच्यम् तथापि धूमयान्यरित्यत्रातिव्याप्तिनिधूमवृत्तित्वसा- माम्यामायस्य महानसीयवही सत्यात् न च हेतुतापच्छेदकधर्माघ- छेदेन ताशवृत्तित्वामवयत्वं विवक्षितम् तथा सत्यपि निर्धूम- त्वादिसजातीयं निधूमवृत्तित्वत्वेन रूपेण यहयचेरभावं ताप्येण जलवृत्तित्वजलान्यनिर्धूमवृत्तित्वोभयाभावं चादायातिव्याप्तितादव- स्च्यादत माह यति घहित्वावच्छिन्नधूमामावसजातीयस्य तद्वचा- पफीभूतस्य तस्यैवाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन यहित्यादिना घ- हित्याधयच्छिन्नं प्रति व्यापकतायच्छेदायभिचारिण्यतिव्याप्ति- रतो यावन्त इति । तथा च घूमादिसामान्याभायस्यापि साध्या- मावतया यायदन्तर्गतत्वात्तद्वयापकीभूताभावप्रतियोगितावच्छेद. केन तत्तदाहित्वादिना वह्नयादिकं प्रति व्यापकत्वाभावान्नातिव्या- प्तिः तप्तबहयमावसजातीयस्य तद्वयापफीभूताभावस्य प्रतियोगिता- पच्छेदफेन तत्तदाहित्वादिना घूमादिकं प्रति व्यापकत्वाभावादस- म्भवः स्यादित्य उस्तादृशाः साध्याभावा इति। साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताफामावा इति त. दर्पः। तसाहित्यादिकं तु न साध्यव्यापकतावच्छेदकमतस्तदव- च्छिन्नाभावमादाय नोक्तदोपः । तादृशयावत्साध्याभाषसाजात्यं ताहशसाध्याभाववृत्तिप्रागुक्तान्यतररूपयत्वम् तच व्यतिरेकिण्यप्र. सिद्धमतः प्रत्येफमिति । यद्यपि ताशयावत्साध्याभावानां प्रत्येक निरूपितमपि साजात्यं न कुत्राप्यमावेस्तीति व्यतिरेकिण्यव्याप्तिता. दवस्थ्यम्। तथापि तेपामित्यत्र तस्य तस्यतस्येत्येकशेपकरणात याव- न्तः साध्याभावाः प्रत्येक तत्तत्सजातीयस्य तत्तद्वयापकीभूनामावस्य लाभाददोषः। धूमादिसामान्याभावव्यापकस्य वह्नित्यादिना घटाद्य. भावस्य प्रतियोगितापच्छेदकेन वह्नित्यादिना बढ्यन्वाधयच्छिन्नं प्रति व्यापफत्यादयभिचारिण्यतिव्याप्तिरतः सजातीयस्येति । साजात्यन्तु (धूपत्वादिना' ·। व्यधिकरणप्रकरणम् । प्रागुक्तदिशा प्राहमतेन संयोगादिसम्यन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वाघमा- घप्रतियोगितावच्छेदकेन द्रव्यत्वत्यादिना वह्वयादिव्यापफत्वसत्त्वेन धूमवान्यरित्यादी नातिव्याप्तिः । ताहशामावस्य धूमादिसामान्या- भावसाजात्यविरहादिति ध्येयम् ।धूमादिसामान्यामापसजातीयस्य तयापफीभूतस्य च पहिसंयोगायभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन वहिसंयोगत्वादिना वह्नयादिकं प्रति व्यापकत्वादतिव्याप्तिरतो व्या- प्यवृत्तरिति । वस्तुतो वद्वित्वेन धूमववृत्तेरमावस्य प्रतियोगिताव- च्छेदकेन घद्वित्वेन यहि प्रति व्यापकत्वादतिव्याप्तिरतो व्याप्य. वृत्तितानिरूपकप्रतियोगितायाश्च लाभाय व्याप्यवृत्तिपदम् । तेन यस्मतियोगिताफामावे स्वावच्छेदफावच्छिन्नसामानाधिकरण्यव्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमिन्नत्वोमयामावस्तादृशप्रतियोगिताया एव लक्षणघटक-यान्नोक्तदोपः। धूमाघमापसजातीयस्य वया- धमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन वहित्यादिना वयादिकं प्रति व्यापकत्यामवान्यरित्यादायतिव्याप्तिरतो व्यापकीभूतस्येति । यद्यपि तत्तद्वयभिचारस्थलान्यत्वामावस्यापि निरुक्कसाध्याभाव- तया तत्समानाधिकरणस्य तत्सजातीयाभावस्य प्रतियोगिताव- च्छेदकेन धर्मेण तत्तदयोगोलफमेदत्यादिना वहित्वाधवच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वाभावात्सामानाधिकरण्यमानोक्तावपि नातिव्याप्तिः तथापि साध्याभावव्यापकत्वघटितनिरुक्ती साध्यामावसजातीया- माये साध्यामावसामानाधिकरण्यस्याप्रविष्टतया न ब्यापकीभूतप- यन्तस्य व्यर्थतेति ध्येयम् । यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्वन्धेन सा- ध्यव्यापकताया यदवच्छेदकं तेन सम्बन्धेन तद्रूपावच्छिन्नामा- वोन साध्यामावपदार्यः तथा चायोगोलकमेदत्यस्य न संयोगात्म- फसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन धूमव्यापकतावच्छेद्फत्वमिति तय छिन्नामावो न साध्यामायः किं तु धमाधभावः एवं च तत्समाना- धिकरणस्यवहयाद्यभावस्य प्रतियोगितावच्छेदफेन वह्नित्वादिना व- हिरवाद्ययच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वादतिव्याप्तिरतःसमानाधिकरणस्ये- स्यपहाय व्यापफीभूतस्येत्युक्तम् न चैवं वह्निमान्धमादित्यत्रैवाव्या- तिः संयोगेन घयायमायस्यापि साध्यामावतया तस्य केवलान्व- यितया तत्सजातीयतयापकीभूतव्याप्यवृत्त्यभावाप्रसिद्धोरिति वा- च्यम् यावन्तो व्याप्यवृत्तयः साध्यामावास्तेषामेव प्रवेश्यतया पति- .

·શર્કર जागदीश्या व्याप्तिवादे साधनस्य तादृशाभाषपतियोगिलं नदाच्छेदकलं वा साधनताव . सामान्याभावस्य मिरवच्छिन्नहे वधिफरणवृत्तिफत्वरूपव्याप्यत्ति- त्वविरहेण यावदनन्तर्गतत्वात् धूमाघमावस्तु वहिमदयोगोल्फ पर ताशव्याप्यवृत्तिरिति तन्न । तादात्म्येन प्रमेयमात्रस्य साध्यतायामव्याप्ते । तत्र प्रमेयत्वादेरेव तादात्म्येन साध्यव्यापफ- तावच्छेदकतया तादात्म्येन तदपच्छिन्नाभावाप्रसिद्धः । अन्ये तु यावन्त साध्याभावा प्रत्येक तत्तत्सजातीयनिष्ठ यद्यद्रूपायच्छिन्ना तियोगिताफाभावत्व तत्तत्साध्याभावव्यापफतायच्छेदकं तत्तद्रूपेण यदपायच्छिन्न प्रति व्यापकत्वमरच्छिद्यते तद्रूपयत्त्वमर्थ तत्र च साध्यामाचव्यापकतावच्छेदकत्वमपहाय साध्यभावसमानाधिकर- पत्ति वोक्तौ गुणान्यत्वविशिषसत्ताभाववान् द्रध्यान्यत्वविशिष्ट सस्वाभावादित्यनातिव्याप्ति गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावाभावरूपस्य द्रव्यान्य वाद्यभावरूपस्य वा निरुक्तसाध्याभागस्य सजातीये समाना- धिकरण च सत्तास्वरूपेऽभाव वर्तते यद्न्यान्यत्वविशिष्टसत्ताभाव त्यस्वरूपधर्मानच्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्व तेग द्रव्यान्यत्वमिशि- एसत्ताभावस्वरूपधर्मेण हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न प्रति व्यापकताप- छेदात साध्याभावभ्यापकतावच्छेदकत्वोक्तौ तु द्रव्यान्य वविशि- टसत्याभाव वाच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावात न गुणान्यत्वरिशिष्ट- सत्तामाधाभावाद्यात्मकस्य द्रव्यान्यत्वाद्यभावरूपस्य धा साध्या- मावस्य व्यापकतावच् उदक द्रव्य एव व्यभिचारादतो नोक्तदोप इति प्राहु । द्रव्यं पिसिएसावादित्यादी ब्यापकीभूततादशाभावम- तियोगितावच्छेदन इयत्वत्वादिना [गुणकर्मान्यत्य विशिष्ट]सत्ता- दिक प्रति व्यापकतानरच्छेदादच्यातेराह यद्पावच्छिन्नेति । न चेदं गमन स्पन्दत्वादित्यादौतादृशगतिवाद्यभावस्य प्रतियोगिता- घच्छेदकीभूतगतित्ववादिनापि कालिफसम्बन्धेन स्पन्दन्वव्यापक- स्वादतिच्यातिरिति वाच्यम् । तादृशामावस्य यत्सम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियागिताया अगच्छेदको यो धर्मस्त प्रतियोगितापच्छेदकसम्य- न्धेन हतुव्यापकत्वस्यक्तित्यादिति भाव पर परिष्कृत निरसि. (१) रन धर्मेण गुनकम यत्रवाशश्मना वादना ·- व्यधिकरणप्रकरणम्. १४३ छेदकस्येति तु न वक्तव्यम् द्रव्यं सत्त्वादिसादौ सत्त्वादैर्गुण- कर्मान्यत्वावशिष्टसत्तावाद्यवाछनमातियोगिताकताहशाभावपति- योगिलादातव्याप्तेः ज्ञेयं प्रमेयादिसादौ प्रमेयत्वादेस्तादृशम तियोगितानवच्छेदकलादव्याप्तेश्च प्रमेयलव्यधिकरणप्रतियोगि- तुमाह साधनस्पेत्यादिना | ताशेति । यायन्तः साध्याभावाः प्रत्येकं तत्तत्सजातीयव्यापकीभूताभावेत्यर्थः। तदयच्छेदकत्वमिति । तत्तत्साध्याभावसजातीयतयापकीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदक- त्य येत्यर्थः। प्रथमे दूपणमाह द्रव्यमित्यादि । ताहशामावेति । सा- ध्यामावसजातीयव्यापफीभूतामायेत्यर्थः । द्वितीये दूपणमाह क्षेयं प्रमेयादित्यादि । प्रमेयत्वादेरिति । नच सामान्यधर्मेण विशेषाभाव- स्यापि व्यवस्थापितत्वात् प्रमेयत्वेन गगनामावस्यैव प्रागुक्तकमेण साध्यामावसजातीयस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे मेयत्वमादाय ना- व्याप्तिरिति वाच्यम् । घह्नित्वेन महानसीयवहयभावमादाय धूमसा- ध्यकवहावतिव्याप्तिभिया स्वाधिकदेशवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियो- गितायाः प्रवेश्यत्यात प्रमेयत्वेन गगनाभावप्रतियोगितायाश्चातथा- स्यात् । तथापि विपयत्वाद्यपेक्षया गुरोः प्रमाविषयत्वस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदकावेनोक्ताव्याप्तितावस्थ्यादिति भावः।नव्यास्तु यावन्तः साध्याभावाःप्रत्येकं तवत्सजातीयो यस्ततत्समानाधिकरणो व्याप्य- वृत्यमावःतत्प्रतियोगित्वमेवव्याप्ति.व्याप्यवृत्तित्व तु प्रकृतहेतुसामा- नाधिफरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमिन्नत्योभयाभाववस्य तेन धूमसामान्यामावसमानाधिकरणस्य तत्तत्सजातीयस्य चह्निधूमाभय- त्याचवच्छिन्नामावस्य प्रतियोगित्वेपिघूमसाध्यकवहादी नातिव्या- लिस्तादृशोभयाभावस्य निरुक्तव्याप्यवृत्तित्वाभावात् एवं च यता- भावे प्रकृतसाध्यसामानाधिकरण्यव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभि- "प्रत्योभयाभावःस एव साध्यामाचपदार्थः तेनाऽभावधान प्रमेयत्वा- "दित्यादी साध्यप्रतियोगिकस्य घटावृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्याधिकर- घटादी वर्तमानस्य तत्तत्सजातीयहेत्वमावस्य निस्क्तव्याप्यवृत्ति स्वामसिद्धावपि नाव्याप्तिः । इत्य च द्रव्य सत्वादित्यादौ गुणान्य- .

·१५४ जागदीश्याः व्याप्तिवादे वस्यामसिद्धेः यद्वा यावन्तस्तादृशाः साध्याभावाः प्रसेकं त. दमतियोगितावच्छेदकेन धर्मेण यद्रूपावच्छिन्नं मति व्यापकत्वमव- च्छिद्यते तद्रूपवत्वं वा तत्त्वमिसाहुः । परे तु वृत्तिमद्वृत्तयो या. त्याधमावस्यापि निरुक्तसाध्याभाषत्वासदधिकरणे गुणादी घर्तमा- नस्य तत्सजातीयामावस्य निरुक्तव्याप्यवृत्तित्वाप्रसिद्ध्यैव नातिव्या- तिः वाच्यं प्रमेयादित्यादौ तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवाच्यत्वाद्य- भावसमानाधिकरणस्य विरुद्धघटत्वपटत्वाभ्यां प्रमेयामावस्य घट- त्यादिना वाच्यत्वाचमावस्यैव या निरुक्तव्याप्यवृत्तिताशालि- नः प्रतियोगितामादाय लक्षणसम्भव इति यथाश्रुतमेव मिथलक्ष- णं सम्यगिति प्रतीमः [न. च पहिमान् घूमादित्यादावव्याप्तिः यावत्साध्यामावान्तर्गतद्रव्यसामान्यामावसजातीयनिरुक्तव्याप्यवृ. त्तिसमानाधिकरणाभायप्रतियोगित्वस्य धूमादावसत्त्वात संयोगेन घूमस्याव्याप्यवृत्तितया धमायभावस्य लक्षणाघटकत्यादिति घा- ध्यम संयोगेन द्रव्यस्य व्याप्यवृत्तित्वाचूमद्रव्यान्यतराभावस्य नि- रुक्तरूपशालितः प्रतियोगित्वस्य धूमादी सत्त्वाच मिश्रलक्षणम्] इति प्राहुः । व्यापकीभूतस्य सजातीयस्येत्यादिपरित्यागेन लघुलक्ष- माह यद्धति । तादृशा इति । प्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेदफरूपाव- च्छिन्नप्रतियोगिताफामाषा इत्यर्थः । अत्रापि येन सम्बन्धेन साध्य- व्यापकता तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावानां प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्त- त्सम्यन्धेन यद्पावच्छिन्नं प्रति व्यापकत्वमवच्छिद्यते इति पर्यवसि- तार्थः । तेन गमनं स्पन्दत्यादित्यादौ गमनत्याधभावप्रतियोगिताय- च्छेदकैर्गमनत्वत्वादिभिः कालिकसम्बन्धेन स्पन्दत्यादिहेतुन्यापक- त्येपि नातिव्याप्ति.।न या वाच्यत्यादिभेदप्रतियोगितावच्छेदफमादा- यैव फेवलान्ययिस्थले लक्षणसम्भवे प्रतियोग्यवृत्तिश्चेत्यादिनन्याव- तारानुपपत्तिः । न च धूमत्वेन धूमामावस्यैव वहित्येन घूमवते. रमाचत्वादयापिण्डान्यत्वामावस्य चाय पिण्डान्यत्यनिरूपितखक- पसम्बन्धन भेदत्वावच्छिन्नामाघरवात्तत्प्रतियोगितायच्छेदफीभूतभ- हित्यभेदत्वादिभिर्वद्वित्याचवच्छिन्नं प्रति व्यापकताचच्छेदात् धूल- खान्यरित्यादायतिव्याप्तिरिति घाच्यम्।यत्प्रतियोगिताकाभावे स्वा.

·न्यधिकरणप्रकरणम् । १४५ वन्तः साध्याभाववत्तित्वाभावास्तद्वत्वं व्याप्तिः येन सम्बन्धेन हेतुता तेनैव वृत्तिमत्त्वं वाध्यम् तेन व्यधिकरणधर्मावच्छि- नवयभाववति संयोगेन या वृचिस्तदभावस्य जासादी वर्तमा- वच्छेदकावच्छिन्नवदृत्तित्वव्यधिकरणधर्मायच्छिन्नाभावमिन्नत्योम. यामावस्ताहशप्रतियोगिताया पयावच्छेदकधर्मस्य लक्षणघटक- त्वादिति सखेपः ॥ परे त्विति । साध्याभाववद्वृत्तित्वस्य घटत्यादि- माऽभावमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरतो यावन्त इत्युक्तम् । ता- शवृत्तित्वाभाववत्त्वमत्र दैशिकविशेषणतया ग्राह्यम् । तेन निघूम- वृत्तित्वादिसामान्याभावस्यापि कालिकादिसम्बन्धन घहयादिवृत्ति. त्वाद्यावत्योपादानेपि नातिव्याप्तितादस्थ्यम् । यह्निमान धूमावाच्यं शेयत्वादित्यादावव्याप्ति. व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्सं- युक्तरवत्वादिसमनियतप्रतियोगिताकस्य संयुक्तत्वादिसामान्यामा- वस्य हेतावसत्त्वात् अतो पृत्तिमद्वृत्तय. इत्युक्तम् । तदनुक्काइसम्भ- घस्तु नास्ति तादात्म्यसम्बन्धेन सद्धेताचेच निरुतलक्षणसङ्गमनात्। व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभाववत्तादात्म्यप्रतियोगिफस्य व्यधि- फरणधर्मावच्छिन्नामावस्यैव वस्तुगत्या ताशवृत्तित्वत्वव्यापकप्र- तियोगिताकतया तयाविधयावदभावस्यैव हेतौ सत्त्वादिति ध्येयम् । येन सम्बन्धन हेतुता वृत्तिमवृत्तय इत्यत्रापि वृत्तिमत्वं तेन योध्या मिति पाठः । तदमावस्येति । तत्सामान्यामावस्येत्यर्थः। जाल्यादा- विति । समवेतत्वरितजातित्वोक्त्या सम्बन्धान्तरेण यो वृत्तिमा. न्तदृतित्वमुपदर्शितम् । न क्षतिः नाव्याप्तिः। हेतुताघटकसम्पन्धेन यो वृत्तिमान् तदवृत्तित्वेन तादृशामावस्य यावदनन्तर्गतत्यादिति मावः । अत्र वृत्तिमद्वृत्तिता दैशिकविशेषणतया ग्राहा । तेन वाध्य द्रव्यत्वादित्यादी व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवाच्यत्वाभाववत्समवेत- त्यसमनियतप्रतियोगिताकस्य समवेतत्वसामान्यामावस्य हेतुता- घटफसमवायसम्बन्धेन वृत्तिमति स्पन्दादौ कालिक सम्बन्धेन चर्तमानस्य देशिकरिशेषणतया द्रव्यवादिहेतायमस्वेपि माया- प्तिः । इत्यत्रापिात्यपिकारेण साध्याभाववति वृत्तिरपि हेतुताघट- ·.१४६ जागदीश्या व्याप्तियादे लस्य धूमादावसत्त्वेऽपि न क्षतिः साध्याभावश्च पूर्ववद्वाभ्यः कसम्बन्धेन घाव्येति व्यञ्जितम् । तेन तत्तद्धमाययवान्यत्यामाव- स्यापि पूर्वोक्तद्वितीयरीत्या साध्याभावत्वेन तद्वति सम्बन्धसामा- न्येन या वृत्तिस्तदभावस्य तत्तधूमावयवासामानफालिकद्रव्यवृत्ते- धूमहेतावसत्त्वेपि वह्निमान् घूमादित्यादी नाव्याप्तिः । ननु साध्यप्र- तियोगिफामाघमात्रस्य प्रवेशे धूमस्य तत्तद्वयभावपट्टत्ति धेन वहि- मान्धूमादित्यादावव्याप्तिः साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नाभाषप्रवेशे तु गगनादेः साध्यत्वे द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिः साध्याभावस्य केव- 'लान्वयित्वात् एवं प्राणग्राह्यगुणवान् प्रमेयवान्या पृथिवीत्वादित्या- दायव्याप्तिः ताशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्धरत आह सा- ध्याभावश्चति । पूर्ववदिति । प्रकृतसाध्यव्यापकतावच्छेदकरू- 'पावच्छिन्नप्रतियोगिताको व्याप्यवृत्तिश्चाभावोन साध्याभायप- दार्थः इत्यर्थः । [यथाश्रुते साध्याभावत्वप्रवेशेनासत्यापत्ते.] अत्रापि येन सम्बन्धेन व्यापकता तत्सम्बन्धेन ताशरूपाध- च्छिन्नाभावो ग्राह्यः । तेन ज्ञानवानात्मत्वादित्यादौ स्वरूपस- "म्बन्धन साध्यव्यापकस्य प्रमेयत्वादेः कालिकसम्बन्धेनामा- याधिकरणसमवेतत्वाभावस्य स्पन्दत्वनिष्ठस्य हेतावसत्त्वे- पिन क्षतिः । यत्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ताहशरूपाय- 'च्छिन्नामावनां विवक्षणात् ज्ञानवानात्मत्यादित्यादावपि नाव्या- 'प्तिः फालिफसम्बन्धेन प्रमेयत्वाभावस्य साध्यताघटफसमवायस- म्यन्धानपच्छिन्नत्वात् इत्यं च व्यापकतापि तेनैव प्राहा तेन वि. पयतया साध्यव्यापफस्य ज्ञानादेः साध्यताघटकसमयायेनाभावव. ति हेतोर्वर्तमानषेपि द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादी नाव्याप्तिः इति त- सुच्छम् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां तदवच्छिन्नप्रतियो- 'गित्याप्रसिद्धया सबेतावव्याप्तेः । धूमवान् चरित्यादापतिव्याप्तेश्च । संयोगेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्यैव व्याप्य- पृत्तितया तद्ववृत्तित्वामावस्यापि व्यभिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताफस्य वृत्तिमवृत्तित्वात् । प्रमेयं द्रव्यत्वादित्यादी तादात्येन 'साध्यतायामव्याप्तेश्च । साभ्यताघटकतादत्म्येन प्रमेयाचादेरेव सा- ·व्यधिकरणप्रकरणम् । १४७ तचिताभावोऽपि स्वव्यापकतत्तत्साध्याभाववंदवीत्तत्वत्व- ध्यव्यापफतावच्छेदकतया तत्सम्बन्धेन तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध रिति दिक् । वह्निमान् घूमादित्यादावव्याप्तिः पहिसंयोगामावस्या- पि साध्यव्यापकतया तदमाघात्मकवहिसंयोगवत्तित्वसामा- न्याभावस्य घटादिनिष्ठस्य हेतावसत्त्वादतो व्याप्यवृत्तित्वेनाभायो' विशेषितः । वस्तुतो निरुक्तसाध्याभावाधिकरणत्वमवश्यं विशेषण- ताविशेषसम्यन्धेन प्रवेश्यम् । अन्यथा द्रव्यं गुणादित्यादौ द्रव्य- स्वामायस्य कालिफसम्यन्धेनाधिकरणे गुणस्य वृत्तद्रव्यत्वाभावष- त्समवेतत्वसामान्यामावस्य ज्ञानादिनिष्ठस्य हेतावसत्वाव्याप्ते. त- था च वह्निसंयो गाधात्मकाभावस्य ताहशसम्बन्धेनाधिकरणामसि- स्तिमादायाव्याप्तिवारणार्थ न व्याप्यवृत्तिपदम् । परंतु रूपवान् पृथियीत्यादित्यादी नित्यत्यादिना रूपाद्यमायस्यापि तादृशधर्माव- च्छिन्नाभायतया तद्वत्समवेतत्वाभावस्य नित्यरूपादिनिष्ठस्य हेताव. सत्त्वादव्याप्तिरतो व्याप्यवृत्तिपदम् । न च तस्यापि व्याप्यवृत्ति- स्यादुक्तदोषतादधस्थ्यम् । यत्प्रतियोगिताफाभाये स्वावच्छेदकसम्य- न्धेन स्वावच्छेदकावच्छिन्नववृत्चित्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- मावमिन्नत्वस्य द्वयोव्यतिरेकः साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छि- प्रताशप्रतियोगिताकामावस्योक्तत्वान्नित्यत्वादिना रूपाद्यमावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नस्य स्वावच्छेदकीभूतनित्यत्याध. वच्छिन्नयवृत्तित्वादेव व्युदासः । एतेन सयोगाभावस्वादे. साध्य- वन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतया प्रतियोगिवैयधिकरण्याघ; टितसाध्यव्यापकतानवच्छेदकन्वेपि न व्याप्यवृत्तिपदवैयध्यमिति ध्येयम् । ननु वह्निमान् घूमादित्यादावालोकाद्यवृत्तित्वादिनालोका: वृत्तिसामान्याभायोपि साध्याभाषपवृत्तित्वाभावो यावदन्तर्गतः संयोगादिसम्बन्धेन वह्निसामान्याभावववृत्तित्वस्याप्यालोका: त्तिमध्ये नियेशात् एवमिन्धनत्यावच्छिन्नवयमावाधिकरणीभून: महानसवृत्तित्वादेमहानतवृत्चित्यत्वादिना योऽभावः सोपि साध्या- मावयवृत्तित्वाभायो यावदन्तर्गतस्तयोर्धमादावसत्त्वादसम्भव इत्य- त आह तद्ववृत्तित्वाभावोपीति । मिश्रलक्षण इवात्रापि तत्तत्सा- पामावववृत्तित्वत्वव्यापकन्यासज्यवृतिधर्मानच्छिन्नप्रतियोगि- ·સંકટ जागदीश्याः व्याप्तियादे व्यापकमतियोगिताकः तत्तत्साध्याभाववशत्तित्वत्वातिरिक्त न समानाधिकरणेन वृत्तिलवृत्तिना वा धर्मेणानवच्छिन्नप्रतियो- ताकत्यप्रवेशे आलोकावृत्तित्वाधवच्छिन्न प्रतियोगिताफामावस्य हे. तावसत्त्वावहिमान् धूमादित्यत्राव्याप्तिरतोन्यथा व्याचष्टे खव्या- पकेतिास्वं प्रतियोगितातद्वयापकीभूतं यत्तत्तत्साध्याभावघत्ति- त्वत्वं तयापकप्रतियोगिताकत्वमित्यर्थः । व्यधिकरणधर्मावच्छि- न्नसाधारणसाध्यामावववृत्तित्वत्वव्यापफप्रतियोगिताकस्य व्य- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्यैव वृत्तिमवृत्तित्वाद्वयभिचारिण्यति- व्यातिरत उक्तं तत्तदिति । तथा च निर्धूमवृत्तित्वाभावस्यैव स्वव्या- पकतत्तत्साध्याभावयवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकतया तस्य ध. हावसरवान्नातिव्याप्तिरिति भावास्वनिष्ठवृत्तित्वत्वेन वृत्तित्वसामा- न्यामावस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्यामाधवत्तित्वत्वसम- नियतप्रतियोगिताकस्य हेम्वन्तरवृत्तेः स्वस्मिन्नसत्त्वात सद्धेतुमा- तेसम्भवापत्तेः कल्पान्तरमाइ तत्तदिति । समानाधिकरणध- निवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य यावदभाव स्यैव व्यभिचारिण्यतिप्र- समकत्वादतिरिक्तान्तम् तत्रापि निधूमवृत्तित्वत्वस्यापि सामान्यतः साध्याभावववृत्तितात्यातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मसया तदवच्छि- नसामान्यामावमादायातिव्याप्तिवारणायोगात् तत्तदित्युक्तम् ।न- चैवमपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नद्रव्यत्वाभावववृत्तित्वत्वेन घ- वृत्तित्वजातिस्वान्यतरामायं घटावृत्ते मावमादाय द्रव्यं पृ- थिवीत्यादित्यादावव्याप्तिः । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्ति- त्वभिन्नावृत्तित्वेनापि प्रतियोगिताया विशेषणीयत्वात् । अत एवं तत्तत्साध्यामावववृत्तित्वत्वावच्छिन्नाभावा इयुक्ती वाच्यं देयत्वादित्यादावव्याप्तिः साध्यामावरवृत्तित्वन्यावच्छिन्नं य- देतुनापच्छेदसम्मन्यायच्छिन्नवृत्तित्वमिन्नावृत्तिप्रतियोगित्वं ता. शप्रतियोगिताकस्य वृत्तिमवृत्यमावस्याप्रसिद्धत्वादतो निष- पदयगमता । तेन घटत्वादिना ताइशहात्तत्यामायमादायव लक्षणसङ्गतिः। फेचित्तु यद्यपि तत्तत्साध्यामाघववृत्तित्वरवाय- च्छित्रा याचन्तामापा इत्येव लाययावस्तुमुचितं तथापि याच्य - ·ध्यधिकरणप्रकरणम्। १९९ प्रमेयादित्यादी तादात्म्येन हेती जगत पय साध्यामाययादा- रम्यतया तारशतादात्म्यस्यायच्छिमामायाप्रसिद्धयाध्याप्तिरतो नि. पंचदयगर्मता इयं च विरुद्धघटस्थपरत्याभ्यामेव ताररावृत्ति त्यामायः सुलम इति प्रादुः । यनु पृत्तित्यत्वमपेश्य गुरोयांच्या त्यामाधयमृत्तित्यत्वस्य प्रतियोगितानवच्छेदकतया फेयलान्ययिन्य. ध्याप्तिमिया तत्तत्साध्यामाययवृत्तित्वरवायच्छिन्नामाया नोक्ता इति तत्तुच्छम् । गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्यमादायव लक्ष. जफरणात । अन्यपैतरकल्पे वृत्तिमदृत्तिपदयथ्यांपत्तेः । यत्तित्य श्यमावस्येय तत्तत्साध्याभाययवृत्तित्यत्यातिरिक्समानाधिकरणध. मंवयेय तदयच्छिन्नाभायमादायाव्याप्समायात् । किं चैवं गुरुघ. मंस्य प्रतियोगितानपच्छेदपत्ये तदूधटमिन्नं व्यत्वादिस्यादाप- विव्याप्तिपपि स्यात् । तद्घटचियापेक्षया गुरुत्येन तद्घटमे- दामायपतित्यरयापच्छिन्नामायाप्रसिद्ध तटवृत्तित्वरयस्य सा. ध्यामावयवृत्तिस्यर यातिरिकसमानाधिफरणधर्मतया सदयच्छिन्ना. मायस्य सक्षणाघटफस्यात् । एयं स्नेहरयं द्रव्यत्यादित्यादी स्नेह- पुग्यरयामाययत्तिरपत्यादेजलयत्तित्यापेक्षयागुपरयेन तदपछि- मामायामसिद्धातिय्यातिदएम्येति दिए । यस्य फस्य चित्मामाना- धिफरपमम्यापतफमतस्नत्तत्प्रतियोगितासामानाधिकरण्यनियेशा. पंशया साधयमनुस्हपृष्ठित्यत्तिना येति। [तत्तत्साध्यामाषय. दृसितारयातिरिकनेति पूर्यणान्ययः। तथा च तत्तरमाभ्यामापपद्य तिरपत्यातिरिक्तवृतित्यत्तिधर्मानच्छिनेत्ययः] माध्यामाययप- तिरयहिना पति पाठे साप्यामयपरपई मम्पातायातम् । पपपि पृ. तित्यत्तिधमानच्छिन्नप्रतियोगिताफास्य घूमरयादिगामान्यामायस्य घटापन्यरयामायस्य या दनापमापाहमान भूमादित्यादी मर्यत्रा- मम्मपः साराधमानसिप्रतिरयनिष्ठप्रतियोगितापामापियक्ष- पंपि परमदस्यग घरभदनियहियत्तित्याग्यतरामायस्य तारस्य है। सायमाथात् तपापि पंपदापि पर हिनायच्रपमन्यायाप.. छिन प्रतित्यभिन्नातिगन प्रतियोगिय पिशंगणीपमिापशेषः। माननियमांनप्निपत्तित्यनिष्ठतियोगितामा एए तारा पत्तिय पामिरितत्तिनिष्ठधमानपिनत्य पियस्तिमिति चि. पतिपशिला धर्म पनि पाठे I पूमत्यापमापमादायामम्म- ·१५० जागदीश्याः व्याप्तिवादे गिताको योध्यः तेनालोकाघवृत्तित्वेन रूपेण यो व. हिसामान्याभाववत्तित्वस्य यश्चेन्धनत्वावच्छिन्नवह्नयभावा- धिकरणीभूतमहानमात्तत्रादेरभावस्तस्य धूमादौ स्वनिष्टसाध्या- भाववत्तित्वविरहस्य च हेत्वन्तरवृत्तेः स्वस्मिन्नसत्त्वेऽपि न क्ष- यापत्तरेव धर्मेण वेति फल्पान्तरोदेखः । तथा च धूमत्वत्वघटमे- दत्यादेस्तादृशवृत्तित्वत्वातिरिक्तधर्मत्यादेव तदवच्छिन्नामावमादाय मासम्भवः । वाच्यं प्रमेयादित्यादौ तु तादात्म्येन हेतौ विरुद्धघटत्व- पटत्वाभ्यामवृत्तिगगनादिना चा वृत्तित्वाभावमादाय लक्षणसमन्वय इति ध्येयम् । स्वव्यापकतत्तत्साध्याभावववृत्तित्वत्वेत्यस्य फल- माह आलोकाद्यवृत्तित्वेनेति । निर्वहनिवृत्तित्वस्येति प्रतियोगिताया- स्तत्तत्साध्यामावववृत्तित्वत्वव्यापकत्यप्रदर्शनार्थम्। न च स्वव्या- पकवृत्तित्वत्वकत्युक्तावपि आलोफावृत्तित्वत्वावच्छिन्नामावस्य वा- रणसम्भवात्प्रतियोगिताव्यापकत्वदिशि तत्तत्साध्याभाववत्त्वप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । आलोकावृत्तित्वाभावमादायाव्याप्तिवारणार्थ त- स्यावश्यकत्वात्स्नसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगितत्तत्साध्या- भावववृत्तित्वत्वयनिष्ठात्यन्ताभाषाप्रतियोगिप्रतियोगिताकत्वरूपपर्य- घसितार्थे तत्तत्साध्याभाववतः सकदेव निविष्टतया चैयर्थ्यशङ्कानय- काशाचेति भावः । तत्तत्साध्यामावयवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगि- सत्यस्य फलमाह यश्चेति । आदिना वाच्यत्वत्वादेः परिग्रहः।घटत्या- द: साध्यव्यापकतावच्छेदकत्वाभावात्तदवच्छिन्नवहन्यमावस्य ल- क्षणाघटकत्यादत उक्त इन्धनत्यादीति । इन्धनत्वावच्छिन्नामावस्य महानसादावसत्त्वात्तमादाय क्षतिविरहादाह वन्यभावेति । ताह- शवृत्तित्वत्यव्यापकप्रतियोगिताफेत्यस्यानुक्तावसम्मय एव स्यान तु घहिमान्धूमादित्यप्राध्याप्तिमात्रम्। प्रमेयमात्रस्य हेतुतास्यले तत्तत्प्रम- यनिष्ठवृत्तित्वाभावस्य प्रमेयान्तरवृत्तस्तत्तत्प्रमेये विरहादित्येवमाव- दयितु मर्वसाधारण्येनाह स्वनिष्ठति।स्वनिष्ठं यत्साध्याभावववृत्ति- त्व तत्मामान्यामावस्येत्ययः । अत्र घटत्यादी साध्ये स्वीयविशे- पणतया घटान्यत्वादिहेतावतिव्याप्तिः साधनस्यैव हेतुनावच्छेद फसम्पन्धेन वृत्तिमत्तया तनिष्ठयापदमावस्यैप हेती सत्वात् न - ·व्यधिकरणप्रकरणम् । तिरिसाहुः । अन्ये तु दृत्तिमत्तयां यावन्तः साध्याभावसमु. दायाधिकरणत्तित्वाभावास्तद्वत्त्वम् तादृशवृत्तित्वाभावश्च स्वव्या- -- चैतस्य विरुद्धत्यात्साध्यसमानाधिकरणत्वेन हेतुविशेषणादेव नातिव्याप्तिरिति घाच्यम् तयापि द्रव्यत्वादी साध्ये स्वीयस. मयायादिना . सत्यादिहेतावतिव्याप्तिः ताशसम्यन्धेन हेतोरे- य वृत्तिमत्तया तनिष्ठयावदभावस्य साध्यसामानाधिकरण्यस्य च हेती सत्वात् एवं महाकालान्यो घटादित्यादौ कालिफसम्ब- न्धेन हेतावतिव्याप्तिः पृत्तिमन्मात्रस्यैव हेतुताघटककालिफसम्य- न्धेन महाकालवृत्तेस्तेन सम्पन्धेन तवृत्तित्यामावासंभयात् न व महाकालवृत्तित्वसामान्यामावस्यापि प्रलयावच्छेदेन पटादावेप - त्तिमवृत्तित्यान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् सामानाधिकरण्यस्य व्या- प्यत्तित्वात् अन्यथा घटादिहेतावपि खण्डकालावच्छेदेन महाकाल- गृत्तित्वामावसनादुक्कातिव्याप्तितादवस्थ्यात् एवं द्रव्यत्यादेःसाध्य- तायामवृत्तिगगनादिहेतापतिन्याप्तिर्विशिष्टसत्तायामव्याप्तिद्रव्यान्य- स्मिन् गुणादीमिशिष्टसत्तायावृत्तिमत्वादिति बदन्तिायदिच शृत्तिम. वृत्तयो यावन्तः साध्याभावववृत्तित्वामावास्तद्वत्स्वायच्छिन्नाधि- फरणतासामान्यधर्मवत्वं व्याप्तिरिति विवक्ष्यते तदा नेतेपामे- कोपिदोपः पदमादधाति वृत्तिमद्वृत्तय इत्यादी संवत्रदेशिकविशेष- णतासम्बन्धेन घृत्तेनिवेशनीयत्वात् अन्यथाधिकरणत्यमात्रस्य संयोगादिसम्पन्धनावर्तमानत्वादूमयान् परित्यादायतिव्याप्तिरि- ति ध्येयम् ॥ [फूटपदप्रवेशेन सार्वभौमीय लक्षणं परिष्कुर्यनाह) अन्ये त्यि यादि । अत्र साध्यामावकूटाधिकरणवृत्तित्यस्य घटत्वा- दिनाभायमादाय व्यभिचारिण्यतिध्याप्तिरतो यावन्त इति । तथा च ताशयत्तित्यसामान्यामावस्य हेतायसत्वान्नातिप्रसङ्गानच सा- त्तित्वस्यापच्छिनामाययत्वोक्तायपि तादृशातिव्याप्पिय्युदासः सम्मपतीति याच्यम् । तथापि ताहरावृत्तित्वत्वेन घटादेरमायमादा- याध्याप्तितादयस्प्यातानाशपत्तियत्यस्य गुरुतया तदयाट्रिनामा- याप्रसिदेशामत एय ताशवृत्तित्वसामान्यामाययायमपि न विपति- तम् केपलान्ययिन्यव्याप्ते.ाधाव्यत्यामावाटयगृत्तित्यसामान्यामा- ·१५२ जागदीश्याः व्याप्तियादे वस्य हेतावसस्वादिति भावः । इत्थमपि वाच्यत्वाभावकूटयवृत्ति- त्वसामान्याभावस्यैव यावदन्तर्गतस्य शेयत्वादिहेतावसरवाद्वाच्यं शेयत्वादित्यादावव्याप्तिरतो वृत्तिमवृत्तय इत्युक्तम् । तथा चैत. स्य वृत्तिमदवृत्तित्वान्न तस्य निरुक्तयावदन्तर्गतत्वं किं तु घटत्यादि- ना तादृशवृत्तित्वाभावस्यैव स च शेयत्वादिहेती वर्तते इति नाव्या- तिः । अत्र वृत्तिमत्त्वादिकं पूर्वलक्षणदिशावसेयम्। तेन न प्रागुक्त- दोपः । ननु प्रलयभिन्नं गोत्वादित्यादी फालिफसम्बन्धेन हेताच- तिव्याप्तिः महाकालस्य कालिकसम्बन्धेन प्रलयान्यत्वाभावकूटय- त्वेन तत्र हेतुताघटकसम्बन्धन या वृत्तिस्तस्याः व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नाभावस्यैव वृत्तिमवृत्तित्वात न च दैशिकविशेपणतया सा- ध्यामायकूटवत्त्वं विवक्षितमतस्तादृशफूटवत्प्रलयवृत्तित्वसामान्यामा- घस्याधुनिकघटादिवृत्तेर्गोत्यहेतावसत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति घाच्यम घटत्यामाधवान् पटत्वादित्यादावभावसाध्यकेऽध्यातिप्रसङ्गात् सा- ध्याभावकूटान्तर्गतस्य घटत्वस्वरूपसाध्याभावस्य विशेषणतयाधि- फरणाप्रसिद्धः दैशिकविशेषणतया वृत्तिमतामेय साध्यामापानां प्रवेशे तु घटत्वामाववान् द्रव्यत्यादित्यादायतिव्याप्तियधिकरणध- मांवच्छिन्नसाध्यामावस्यैव तत्र दैशिकविशेषणतया वृत्तिमत्तया तत्कूटववृत्तित्वस्यापि तादृशधर्मावच्छिन्नामावस्यैव वृत्तिमवृत्ति- स्यात् एवं कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके गगनत्वामाव- स्याभावे साध्ये ज्ञानादिहेतावन्याप्तिः गगनत्याद्यभावघटितकूटस्य दैशिकविशेषणतासम्बन्धेन यदधिकरणं तवृत्तित्वसामान्यामा- घस्य वृत्तिमति शब्दादी प्रसिद्धस्य ज्ञानादिहेतावभावादिति चेन्न । साध्यतावच्छेदसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्ता- बुद्धः संसर्गविधया प्रतिबन्धकतावच्छेदको यः सम्बन्धस्तेन वृत्ति- मतः साध्याभावकूटस्य ताशसम्बन्धेनवाधिकरणत्वस्योक्तत्वात्स- योगाभाववान् प्रमेयत्वादित्यादौ च संयोगादिरूपसाध्याभायो न ताशसम्बन्धेन वृत्तिमान् निरवच्छिन्नसमवायादिसम्बन्धेनैव सं- योगादिनिश्चयस्य तद्विरोधित्वमतो न तत्राव्याप्तिः । फेवलान्वयिनि ताहशाभावप्रतियोगितावच्छेदफविशिष्टसाध्ययत्तावुद्धिर्ममरुपैयमु. लमा | सत्यां हि घटस्पेन याच्यत्वं नास्तीति बुद्धौ जात्यपिघटत्वेन या- व्यत्यमस्तीति ज्ञानानुदयात्।घटत्याद्यभाववत्तावुद्धि प्रति च समचा- ·व्यधिकरणप्रकरणम् । पकतादृशत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताको वोध्यः प्रयोजनचो. यादिना घटत्यादिमत्तानिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्यादेवोक्ताव्यातयादेव्यु- दासातादृशवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकत्वप्रवेश एव समुदायपदं सार्यकं भवत्यतः प्रागेव वृत्तित्वामा व्याचष्टेतादृशेति स्वेति । स्वं प्रतियोगिताातव्यापकं यत्साध्याभावकूटरवृत्तित्वत्व तद्वयापका- तियोगिताकेत्यर्थ प्रयोजन चेति यहनिमान धमादित्यत्रालोकावृत्ति- सामान्याभावस्य साध्यामायकूटरवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताफ- स्य यावदन्तर्गतस्य हेतावसस्वादव्याप्तिरतः स्वव्यापफेति । तथा चालोकावृत्तित्यावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्य व्यापकं न नियंहनिवृत्तित्व- त्व धूमत्वादी व्यभिचारादित्ययममावा न लक्षणघटक इति नान्या- प्तिः। प्रतियोगितायां ताशवृत्तित्वत्वव्यापकत्यानुक्तौ वाच्यं शेय- त्यादित्यादाचव्याप्तिः प्रतियोगिताव्यापकसाध्यामावकटयवृत्तित्व- त्यकस्य घरवृत्तित्वसामान्याभावस्य यावदन्तर्गतस्य हेतावसत्त्वात् तदुपादाने च तादृशाभावप्रतियोगित्वं न घाच्यत्वाभावकूटयवृत्ति- त्यस्वन्यापकं पटवृत्तित्वे व्यभिचारादित्येतस्य लक्षणाघटकत्वान्ना- व्याप्तिरिति भावः । अत्र च प्रतियोगित्वं स्वन्यूनवृत्तिधर्मानयच्छिन्नं प्राधम तेनेदं धाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ घटवृत्तित्वत्येन वृतित्वसामा- न्यामावस्य घटान्यत्वादिवृत्तेहेतावसत्त्वेपि नाव्याप्तिः। सार्वमौममते पकविशिष्यपरत्वमेवोमयत्वम् । तेन घटवृत्तित्वघटान्यवृत्तित्योभया- भावमादाय नाव्याप्तिः । तादृशमतियोगितायास्तादृशवृत्तित्वत्वाच्या- पकत्वादिति ध्येयम् । स्वव्यापकत्यदलस्य पूर्वोक्तलक्षणोकैवं व्यावृत्तिः तारशत्तित्वत्यव्यापकत्वदलस्य तु न प्रागिव पनिमान धूमादित्यादावव्याप्तिः तत्र महानसादेः साध्याभावकूटानधिक- रणत्वात् कि तु केवलान्वयिस्थल एवेत्याशयेनाह उक्तमायमिति । न च स्वव्यापफेत्याधपेक्षया लाघवात् साध्यामावटयवृत्तित्यत्वा- वच्छिन्नामावा एव यावन्तो निवेश्यन्तां ताशवृतित्वत्वेन घटादेर- मावमादाय केवलान्ययिनि लक्षणसम्भवादिति याच्यम् । यनिमान धूमावाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादी सर्वत्रासम्मवापत्तेः।निर्वानिवृत्तित्वत्वा- धपेक्षया गुरुत्वेन वन्यभावकूटववृत्तित्वत्ववाच्यत्वाभावकूटवद्- चित्वत्वादेः प्रतियोगितामवच्छेदकत्येन तदवच्छिनामावाप्रति २० ·१५४ जागदीश्याः व्याप्तियादे तमायम् साध्याभावाधिकरणवृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्यैवाभावस्य वृत्तिमद्वृत्तित्वाद्वयभिचा- रिण्यातव्याप्तिरतः समुदायति साध्याभावश्च साध्यातावच्छे. दकसम्बन्धेन वोध्यः तेन समवायेन. वः साध्यत्वे धूमे संयो- रिति भावः । ननु वृत्तिमवृत्तयो यावन्तः साध्याभावववृत्ति- त्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकामावास्तद्वस्वमेवोच्यतां कृतं फूटपदनि- वेशेनत्यत आह साध्यामावेति । साध्यप्रतियोगिफामावेत्यर्थः । व्य- धिकरणेति । साध्यप्रतियोगिफामावववृत्तित्वसामान्यामावस्या- वृत्तिमात्रनिष्ठत्वादिति भावः । अत इति । तथा च धूमाभावकूटब- वृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य निर्धमवृत्तित्वसामान्याभायस्यै- घ घड्न्यदिहेतावसरवान व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः । न चैवं गगना- माववान्वाच्यत्वादित्यादावव्याप्तिः गगनस्यापि साध्यामावतया तद- धिकरणाप्रसिद्धेरिति घाच्यम् । वृत्तिमत्त्वेनापि साध्याभावस्य विव- क्षणीयत्वात् । नव्यमते गगनस्य स्वाभावविरहत्ये मानाभावाच्चेति मायः । अत्र साध्यामायकूटववृत्तित्वत्वव्यापकप्रतियोगितेत्यत्र कूटपदस्य फलं ग्रन्थकृतैवोकम् प्रतियोगिताव्यापफसाध्याभावव- दूवृत्तित्वत्थमित्यत्र कुटपदस्य फलं तु नालोकावृत्तरमावमादाय 4- इनिमान् धूमादित्यादावव्याप्तियारणं ताहशामावस्य स्वव्यापफ- त्तित्यत्वकप्रतियोगितात्युक्तावपि वारणसम्मयामत्वादायपि त- दभावप्रतियोगितासत्त्वात् पर त्वालोकावृत्तिवृत्तित्वस्याभावमादाया- व्याप्तियारणमेव तत्फलमिति प्राञ्चः। तत्तुच्छम् । स्याश्रयनिष्ठात्यन्ता- भावाप्रतियोगिन' साध्यामायकूटयवृत्तित्वत्वस्याश्रये धर्तमानस्या- मावस्याप्रतियोगिप्रतियोगिताकामावनैव तादृशवृत्तित्यामानानां नि- घेशात् । तत्र च सकदेव कूटपदस्यान्तर्भावेणोमयथा तग्निवेशे फ- लानुसन्धानस्य यायसदन्तानुसन्धानसमानत्वात् । साध्याभावववृत्तित्वत्वव्यापफप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मा- यच्छिन्नामावस्यापि प्रतियोगिताव्यापकसाध्यामायकटपघृप्तित्य- त्या त्यामायादेव व्युदासात्तमादाय व्यभिचारिण्यतिव्याप्तियारणा- यै ग्रन्यकता कूटपदोपन्यासानौचित्यापतेरिति ध्येयम् । धूम इति । अन्यथा ·व्यधिफरणप्रकरणम्। गेन च तयावे वयवयवले पर्वतवयवयवमंयोगे च पर्वतस्य वह्वयवयवस्य च सम्बन्धद्वयावच्छिवयभावद्वयानधिकरणलेपि नातिन्याप्तिरिति परेणान्वयः । एवमपि । इदमापाततः साध्यताव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नामावप्रवेशेप्यपातिव्याते१रुद्धरत्वात् । सा- ध्यामाववत्संयुक्तत्वसामान्याभवस्य कुत्रापि संयोगेन पृत्तिमत्यस- त्यात्।वन्यवयवमात्रसंयुक्तवस्तुनोऽसत्यादिति ध्येयमाननु सम्ब- न्धविशेषाविवक्षायां प्रलयोत्पन्नकर्मतध्वसनित्यरूपादिकमेघ वन्य- मावक्टाधिकरणं वाच्यम् जन्यविभुमूर्तानां यथायोगं कालिकसं- योगदिपकृतविशेषणताभियंतिमत्त्वेन द्रव्यस्य वन्यभावकूटयत्त्य- विरहाद्वयसमानकालीनस्य धूमसंयोगिद्रव्यस्यासत्यात् तथा च तत्र साध्याभावकूटवति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्यमद्ध्यैव न धमेतिव्याप्तिः समयायेन धमस्य हेतुत्वं तु विरुद्धत्वादेव तयु- दाससंम्भवादत आह संयोगेन चेति । तथाले वनेःसाध्यत्वेत- था चात्र बढ्न्यभावाधिकरणं यन्नित्यरूपादिकं तत्र हेतुतावच्छेद- कसम्बन्धेन तवृत्तित्वस्य रूपत्वादी प्रसिद्धस्याभयो वर्तत एव घ- हम्यवयवत्वे इत्यतिव्याप्तिः स्याद्यदि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यामावस्य प्रवेशो न स्यादिति भावः । ननु समवायेन घ. इन्यमाषस्य बन्यवयवत्यासमानाधिकरणत्वात् अग्रे यक्ष्य- माणेन साध्यामावानां हेतुसामानाधिकरण्यविशेपणेनैव तादृशामायमन्ताव्योक्तहेतावतिव्याप्तिरतो हेत्वन्तरमाह प- तेति । अत्र समवायेन वह्वयमावस्य पर्वते संयोगेन घड्यभाषस्य च ययययये हेतुसमानाधिकरणत्वात् तदुमयघटितसाध्यामाष- कटाधिकरणं यन्नित्यरूपादिकं तत्समवेतत्वामावस्य ताशसंयोग- हेती सत्वाद्भवत्यतिव्याप्तिः । यत्तु संयोगेन वह्नः साध्यत्व घड्य- वयवत्वस्य विरुद्धत्यात् हेती साध्यसामानाधिकरण्यविशेषणेनैव वारयितुं शक्यत्यात पर्वतेत्यादि हेत्वन्तरमिति तत्तुच्छम् । ययय- यपि यद्वयन्तरस्य संयोगेन वृत्ती विरोधविरहात् । तादात्म्येन सा- ध्यत्यानुरोधामसन्धितामात्रस्यैव म्यमानाधिकरण्ये प्रवेदयत्यादि- दिति भावः । सम्बन्धमयेति । पर्वतस्य संयोगायच्छिन्नवह्नयभावाम: न ·जागदीश्याः व्याप्तियादे नातिव्याप्तिः तथा स्वव्यापकीभूतसाध्यतावच्छेदकन्यापकपति- योगिताकोऽपि बोध्यः तेन यत्र पृथिवीलामावादी साध्ये सत्त- द्विपक्षावृत्तित्वाधवाच्छन्नमतियोगिताकाभावकूटाधिकरणममसि- दं तत्र सद्धेतो पृथिवीत्वादी साध्ये जातिवाद्यवच्छिन्नाभाव- घिकरणत्यात् पहयवयवस्य च समचायावच्छिन्नवहन्यभावानधि- करणत्वादिति भावः । [नातिन्याप्तिरिति ।] मागुक्तरीत्या सा. ध्यामावफ्टवति नित्यरूपादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्त्यप्रसि- या घहिमान् घूमादित्यादायव्याप्तित्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र च वृत्त्य नियामफसम्यन्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमत एवेदमुक्तमातेन घ. मी चैत्रत्वादिस्यादी स्वामित्वादिसम्बन्धेन साध्यतायां नाव्याप्तिः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धातिरिकसमानाधिकरणसंसानवच्छिन्ना- तियोगिताफसाध्यामायो ग्राह्य इति तु न युक्तम् । धनी द्रव्यत्यादि- सादी व्यधिकरणसम्बन्धन साध्यामावस्यव ताहशत्वेनातिव्याप्तिप्र- सद्भाव । ननु साध्याभायो यदि साध्यतावच्छेदकरूपेण विवक्षित- स्तदा प्रमेयं पाध्यत्वादिस्यत्राव्याप्तिः प्रमेयत्वावच्छिन्नमतियोगित्या- प्रसिः न च साध्यतावच्छेदकातिरिक्तसमानाधिकरणधर्मानव- च्छिन्नप्रतियोगिताकामाव एवाभावो वक्तव्यः तथा चावृत्तिगगना- दिना प्रमेयादेरमाय एव तर मुलम इति वाच्यं प्राणप्राह्यगुणवान् द्रव्यत्यादित्यादावतिव्याप्तिस्तादृशगुणत्वस्य प्राहागन्धत्वापेक्षया गु. स्येन प्रतियोगितानवच्छेदकतया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावा- नामेव ताररासाध्यामायत्वादत आह तथेतिास्वं प्रतियोगिता प्रति- योगिताम्यापकसाध्यतावच्छेदकत्यस्य फलमाह पृथित्यामाधा- दाविति । तत्तद्विपक्षो घटादिः । तथा च घटात्तित्वावच्छिन्ना- मायघटितसाध्याभावक्टाधिकरणामसिद्ध्या पृयियीत्यामाययजल- रमादित्यादी नाध्याप्ति । प्रतियोगितायाः पटत्यादायपि सत्यन सा- ग्यातपच्छेदफस्य तदव्यापफतया तारामायानां लक्षणायटफत्वात् । मतियोगिभेदपि पफायच्छित्रप्रतियोगिताया पफत्पादिति भाप:। सदेतायिति। नाव्याप्तिरित्यययः । घनिमान्धमादित्यत्र साप्यताय- कोरकसम्बन्धन विपक्षीमनन सजलावृत्तित्यापच्छिन्नामापकटस्य ·यधिकरणापरणम्। पति सामान्यादापपर्तमाने द्रव्यत्तमकारकममाविपपवादी च नाध्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा नाप्यभावलादिना अमावादी साध्य तत्तत्साध्याभावक्टाधिकरणामसिद्धया अल्पाणिरिसाहुः । तम । गुणादीद्रयं पृथियीत्यादित्यादी चयिपक्षीभूतरूपरसादिप्रत्येपासम• घेतसामान्यामायकूटस्य जात्यादायधिकरणतासरयात्तदप्रसिद्धिनि- पम्धनाव्याप्रकम्बल रिदातदुभय नांदाहतम् । ननु यायतामे. पाधिफरण्य सायत्ममुदायस्य पियक्षायां नाकघ्याप्तिरत आ६ पृथि. पीत्यादापिति । माधनममानाधिपरणत्येन साध्यामायस्य विशेष. पीयत्वेन जातिवायच्छिन्नाभायमादाय नातिव्याप्तिसम्मय इत्यादि- पदमुपातम् । तथा च जलासमयेतत्वापच्छिमामाचस्प तेजोसमये. तत्वायच्छिमामायस्य च साधनसमानाधिकरणत्यात् तदुभयघटित- साध्यामायकूटयनि जात्यादी प्रातदनोरसत्नादतिम्यातिरिति मा. च । इप्यत्यस्य समायेन हेतुत्ये तारामाध्यामायकूटयति जास्या- दी हेतुतायच्छेदपसम्बन्धन मृत्यप्रसिद्धीय नातिव्याप्ति स्पादत उक्त द्रव्यत्यप्रकारपेति । सामान्यादी म्वकपमम्यन्धन वृत्तिर्याच्यरयादा. येय मुलमा। प्रमापिरोप्यत्वादाविति।नातिव्याप्तिरित्यन्यय.तारा. प्रतीतिविषयत्य भ्रममादाय जात्सादायपीत्यत प्रमेति। मन प्रतियोगि- ताव्यापकत्वं साध्यतायच्छेदपनाघटकसम्बन्धन प्राधमा तेन नित्य- शानवतस्तादाम्येन साध्यतायामीभ्यरत्यादिहेती घटान्यभेदस्य पटा. न्यभेदस्य च द्वयोपियतासम्बन्धेन प्रतियोगिताव्यापीभूतनित्यशा- नात्मफसाध्यतावच्छेदपव्यापकप्रतियोगिताफ्पोरेकाधिकरणामसि- सावपि नाव्याप्ति । नया तारश एव साध्ये द्रव्यत्वप्रपारपममाधि- शेप्यत्वादित्य पृथिव्यादा साधनसमानाधिपरणस्य पृथिव्यादिनय. द्रव्याणा प्रत्येक भिन्नद्रव्यभेदस्य फूटवति गुणादी हेतोरसत्येप्यति- व्याप्ति । न चव घहिघूमोयमयान् घूमादित्यनाम्याप्ति प्रतियो- गितामारस्पैर प्रत्येकपर्यवसितत्येन तां प्रति पर्याप्त्याव्यसाध्यताय- च्छेदकताघटकसम्यन्धेन कस्याप्यय्यापक्तया निरुक्तसाध्यामायाप्र- सिझेरिति याच्यमा एफविशिष्टापरत्यानतिरिकस्योभयत्यस्य साघमी- ममत पर्याप्तिमिनसम्बन्धेनय साध्यतापच्छेद्फत्वादिति भाव ।सा- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे ध्यतावच्छेदकन्यापिका प्रतियोगितेस्यस्य फलमाहनापीतिाघटवामा- पत्येन साध्यत्वे साध्याभायफूटयस्यं घटस्यैव सुलभमत उकम् अ. भावत्वादिनेति । आदिना प्रमेयत्यादेरुपग्रहः । तथा चाभावयान प्रमेयवान्या घटत्वादित्यत्र साधनसमानाधिकरणस्य तत्तद्धटान्यस्या- भावक्टस्पाधिकरणाप्रसिद्धयाव्याप्तिः स्यादतःसाध्यतावच्छेदकव्या. पफेति । साध्यतापच्छेदकीभूनामावत्यादिव्यापफप्रतियोगिताफत्वा- भाषादेव तत्तदूघटान्यत्यामावानां लक्षणाघटकत्यादिति भाषः । अ. व स्वन्यूनवृत्तिधर्मानच्छिन्नाया एय प्रतियोगितायाः साध्यताय. च्छेदकसमनयत्यं धाच्यम् । तेन घटत्यामावत्येन पटत्याभाव घेन घाभाषप्रमेयसामाम्यामावयोरेकाधिकरणाप्रसिद्धावपि नोक्ताव्या. प्तितादयस्थ्यम् । घटत्वाभायत्वादेः प्रमेयसामान्यनिष्टप्रतियो- मितान्यूनवृत्तित्वेन ताशप्रतियोगिताफाभाधानां लक्षणाघटकाया त् । पयं साध्यसामानाधिकरण्यमपि हेती पक्कभ्यम् । तेन सत्तायसमवेतत्यत्वसमनियतप्रतियोगिताफस्य व्याधिकरणधर्मा- यच्छिन्नामावस्यैव धृत्तिमवृत्तित्वात्ताहशस्य च यावत एव हेती सत्वेपि जात्यभाववान् द्रव्यत्वादित्यादिविरुद्धहेती मातिव्याप्ति- रिति ध्येयम् ॥ यद्यपि घटवृत्तित्वविशिष्टधाच्यत्यामायस्थ घटान्य- सिस्यविशिष्प्याच्यत्वामावस्य च द्वयोरेकाधिकरणाप्रसिद्धया घा- व्यं शेयत्वादिस्यादायव्याप्तिानच घटादिवृत्तित्वविशिष्टधाच्यत्वत्वं न प्रतियोगितापच्छेदकम् तदपेक्षया लाघयायादिवृत्सित्यविशिष्ट- स्वत्यैध तथात्यात् ताहशवैशिष्ट्यावच्छिन्नाभावानां साध्यताव. च्छेदफसमव्याप्तप्रतियोगिताफत्वामायादेय व्युदास घटवृत्तित्यवि- शिष्टयस्तुमात्र एव तत्प्रतियोगितासत्यादिति वाच्यम् घाच्यत्व. निष्ठाधेयताविशेषेण घटायच्चिन्नप्रतियोगिताफाभावस्य ताशसम्ब- धेन घटाम्यावच्छिन्न प्रतियोगिफामावस्य च द्वयोस्तथाप्येफाधिक. रणाप्रसिद्ध्याव्याप्तितादयस्थ्यात् न चाधेयताविशेषेण घटादेः प्र. तियोगितापच्छेदकत्वे मानाभावः तस्य त्वयाप्यवश्यं वाच्यत्यात अन्यथा घटवृत्तित्वविशिष्टयाच्यत्ययान् द्रव्यत्यादित्यादापतिव्या- प्स्यापतेःगुरुतरताहशवाच्यत्यत्यायच्छिन्नामावस्याप्रसिद्ध्या घटति- स्वपिशिएत्यापच्छिनामावस्य साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगि- ताकत्यामायेन न्यधिकरणधमांवच्छिन्नस्यैव घटपतित्वयिशिष्टया- ·व्यधिकरणप्रकरणम्। दृश्यसप्रथिवीवोभयवान द्रव्यत्वादिसादौ तदुभयान्यतरस्त्याव- छिनाभाववति द्रव्पत्वादेरवृत्तरतिव्याप्तः । अपि च इदं पृथि- व्यन्यद्रव्यत्वयत् द्रव्यत्वादियादौ द्रव्यत्वत्वाधवच्छिनाभावकटाधि- करणगुणायवृत्तिलस्प द्रव्यत्वे सत्वादतिव्याप्तः । द्रव्यत्वत्वा- धवच्छिन्नमतियोगितायाः पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वसमव्यास- वाद । किञ्च रूपाभावसाध्यक सद्धेतौ साध्याभावसमुदापनिवि- . ध्यत्वाभाषस्य लक्षणघटफत्वात् तथापि दूषणमिदं स्फुटतयोपेश्या- ह द्रव्यम्पत्यादि ॥ ननु सार्वभौमाना मते विरुद्धयोरुमयत्वस्यातिरि- कतायामपि समानाधिकरणयोरेकविशिष्टापरत्वमेवोमयत्वं तथा च पृथिवीरवविशिष्टद्रव्यत्वत्वं द्रव्यन्यविशिष्टपृथिवीत्वत्यमेष साध्य- तापच्छेदकं पर्ययसितामति तत्समनियतप्रतियोगिताकरवामावादे- तदुमयान्यवरत्वावच्छिन्नामावमादाय नातिव्याप्तिः तत्प्रतियांगिठा- याः पृथिवीत्वेपि सत्त्वेन निरुक्तसाध्यतावच्छेदकस्य तदव्यापकत्या- दत माह अपि चेति। उदेश्ययिधेयस्पले समानलिङ्गकत्वस्यातम्नत्वात् पृथिव्यामन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वस्य साध्यताम्रमं निराफर्तृ पक्षमुद्धिम्न- ति इदमिति । पृथिवीति । पृथिव्यन्यत्वे सति द्रव्यान्यासमवेतलक- लद्रव्यसमवेतवदित्यर्थः । नच सफलद्रव्यवृत्तित्वान्तर्माण द्रव्य- -स्वस्य साध्यत्वे द्रव्यान्यासमवेतत्वायच्छिन्नामावस्य ताशसाध्यता- पच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्यामावाद्गुरुतरसफलद्रव्यत्ति- स्वघटितद्रव्यत्वग्वावच्छिन्नास्यन्तामाघस्य चाप्रसिद्धवादले द्रव्यत्व त्वावच्छिन्नामावमादायातिन्याप्तरसद्भत्यापत्तिरिति याव्यमदिव्यत्व- स्वादीत्यत्र द्रव्यत्त्वत्वपदेन द्रव्यमित्याकारफतद्युद्धिमफारत्वस्यैषाप्रे षकध्यरषात्तस्य च द्रव्यान्यासमवंतत्वमपेस्यापि लघुत्वेन प्रति- योगितावच्छेदकत्वसम्मयादिति भावः । द्रव्यत्यत्यादीत्यादिना पृथिव्यन्यस्यपिशिष्टद्रव्यत्यत्वस्य पृथियोवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वस्य चयोरेयावच्छेदकयोः परिग्रहः ॥ ननु साध्यतावच्छेदकान्यसमा- माधिकरमधर्मानच्चिन्नप्रतियोगिताकामाय एव माध्यमापदायों पाया तथा व विशिष्टद्रव्यत्वस्य साध्यतायां ध्यत्वसामान्यामा ·१६० जागदीश्याः व्याप्तिवादे प्टसकलरूपव्यक्त्यधिकरणामसिद्धिः । यावतामभावानामैकाधिक- रण्यं तावतां समुदाये विवक्षितेऽपि इदंपृथिवी चिगुणशून्यं स- तान्यपृथिवीसमवेतशून्यं वा वायुत्वात् रूपबदन्यत्वादेसादापति- घस्यातयात्वान्नातिव्याप्तिः गुरुधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्योपग- माञ्च ताप्येण साध्यतायामपि नातिव्याप्तिरत आह किं चेति । मनु विशिष्टस्यातिरिक्तत्यमते द्रव्यत्वादिसामान्याभावस्य विशिष्ट साध्यतावच्छेदकसमनियतप्रतियोगिताकत्वाभावादेव तमादाय ना- तिव्याप्तिरत आह किं चेतीति प्राचः। सद्धेतौ घायुत्यादौ । अप्रसि- द्धिरिति । कालस्य सकलरूपयत्त्वेपि साध्यवत्ताधीविरोधिताघटक- समयायसम्बन्धेन तदनधिकरणत्वादिति भावः ॥ शकते यावता- "मिति । तथा च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावैरैकाधिकरण्यापनस्य 'तपस्याधिकरणे वृत्तित्वप्रसिद्ध्यैव नाव्याप्तिरिति भावः । विवक्षिते. पीत्यपिना तदविवक्षायामपि वक्ष्यमाणातिव्याप्तिः सूचिता । ननु यायतां मिथः सामानाधिकरण्यं तावत्समुदायो विवक्षितः कि था यावतां साध्यामावानामभावान्तरेण सामानाधिकरण्यं तावत्समु- दायोऽभिप्रेतः प्रथमे इदमिति । अदमिति पृथिव्याः विशेषणम् । न तु पक्षनिर्देश. । तथाप्सति घटतद्वायुद्वित्वपटतद्वायुद्वित्वकुड्य- तद्वायुद्वित्वादीनामेव तद्वायौ मिथः सामानाधिकरण्यापनसाध्या- भावानामधिकरणे तद्वायौ वृत्तित्वादेव घायुत्वादिहेतावतिव्याप्त्य- नुपपत्तेः । एतत्पृथिवीसमवेतप्रतियोगिकाभावस्य साध्यत्वे वायु- त्यादेः सद्धेतुत्वात्समवेतत्वापेक्षया गुरुत्वेनैतत्पृथिवीसमवेतत्वाव- चच्छिन्नाभावाप्रसिद्धयेय साध्यत्वायोगाद्गुणपदम् । नन्वेतत्पृथिवी- धृत्तिगुणत्वावच्छिन्नाभावसाध्यकमपि धायुत्वादिकं सतुरेव प्र- लये परमाणावुत्पत्तिकाले चावयविनि वायौ तत्सत्त्वात् अतः साध्या- न्तरमाह सत्तान्येति । अत्र पृथिवीपदमेतत्पृथ्वीपरम् । अन्यया प्रा- गुक्तद्वित्यादिव्यक्तीनांतद्वायौ मिथःसामानाधिकरण्यापन्नसाध्याभा- यतया वायुत्वादेस्तरकूटाधिकरणीभूतवायुवृत्तित्वेनैवातिव्याप्त्य- सम्मयापत्तरिति ध्येयम् । अत्राप्येतत्पृथिवीसमवेतप्रतियोगिफामा. यस्य फेवलान्वयितया तत्साध्यकवायुन्वादेः सद्धेतुत्वात्समवेतरवा- ·'व्यधिकरणप्रकरणम्। व्याप्तिः । तत्र तादृशसाध्याभावस्तोमस्य नियमतो रूपादिघटितत्वेन तति तदेतोरहत्तेः । वस्तुतो निखिलानामेव रूपाणां तादृशाभाव- सहस्रसमानाधिकरणलात्समानाधिकरणयावदभाशोधकरणामास- द्धिारैव । किञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन या साध्याभावबति पेक्षया गुरुग्वेनैतत्पृथिवीसमवेतत्वावच्छिन्नामावस्य चाप्रसिद्ध्या साध्यत्यायोगात्सत्तान्यपदम् । न च सत्तान्यैतत्पृथिवीसमवेतत्या- पच्छिन्नामावोप्यप्रसिद्धः द्रव्यत्वत्वस्यैव तदवच्छेदकत्वादिति वा- च्यम्। सकलद्रव्यवृत्तित्वादिघटितद्रव्यत्यत्वस्यैव तादृशसमयेतत्या- पेक्षया गुरत्वेनानवच्छेदकत्वात्सत्तान्यसमवेतत्वावच्छिन्नामावस्या- प्रसिद्धत्वात् । समवेतत्वावच्छिन्नामावस्य साध्यत्वे समवेतमात्रस्पैव तदमावत्येन मियः सामानाधिकरण्यापनसमवेतकूटवति वायो हेतोः सत्वादेव नातिव्याप्तिरतः पृथिवीपदम् । ननु वायुत्वस्योक्त- साव्यसामानाधिकरण्यामायादेव न तत्रातिव्याप्तिरतो हेत्वन्तरमा- ह रूपवदिति । अयं हेतुर्गुणादी साध्यसमानाधिकरण । रूपात्यन्ता- भावस्य पृथिव्यामुत्पत्तिकालावच्छेदेन सत्त्वात्तत्रातिव्याप्त्यसम्म चाद्रूपयदन्यत्यानुधावनम् । रूपवद्भेदस्यापि तदानीं पृथिव्यामुपगमे त्याह इत्यादाविति । आदिना वायुरूपान्यतरत्वादे. परिग्रहः । ता- शेति। मिथः सामानाधिकरण्यापनेत्यर्थः ॥ द्वितीये त्याह वस्तुत इति । तादृशाभावेति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावेत्यर्थः । सहनेति । अवच्छेदकभेदेनाभावभेदमभ्युपेत्योक्तम् । दुर्वारवति । ननु यायतामेकव्यक्तिवृत्तित्वं तावत्कूटघत्वोक्त्या नाप्रसिद्धिः न वा प्रागुक्तातिव्याप्तिः किं च सत्तान्यतत्पृथिवीसमवेतशून्यत्वाभावो द्र- व्यत्वस्वरूप एव लाघचात् नतु सत्तान्येतत्पृथिधीसमवेतमानं यहूनां तथात्वे गौरवादतः परस्परसामानाधिफरण्यापन्नतादृशद्रव्यत्वादि. स्वरूपसाध्याभावस्तोमवति हेतो. सत्त्वादेवनातिव्याप्तिरिति यदि . यात्तदा दोपान्तरमाह किं चेति। यत्तु रूपसामान्यामावस्थामावोनुग- तप्रतीतिवलादतिरिक्त एवेति तद्वति हेतोःसत्यासत्वाभ्यां नोक्काति- व्यान्सरयान्यो सम्भव इयतः किलिलसुन्छम् इदानीमेवाभाषा- मावस्यातिरिक्तत्वमङ्गीकृत्यदोषनिरासे भूतत्वमूर्तत्वान्यतरत्वावच्छि- २१ ·१६२ जागदीश्याः व्याप्तिपादे त्तिस्तदभावो वक्तव्यः। अन्यथा धूमादावव्याप्तिःसाध्यतावच्छेद- कसम्बन्धेन साध्याभाववति कालादौ वृत्तिमन्मात्रस्यैव हत्तेर्व्य- भिचारिण्यतिमसो वा। तथा च सत्तादिसाध्यके संयोगेन समया. येन वा हेतावव्याप्तिः । साध्याभाववति तेन सम्बन्धेन वृत्तेरम- सिद्धः। साधनसमानाधिकरणलेन साध्याभावा विशेषणीया इति प्रामावामावस्यानिरिकत्यादने भूतत्वमूर्तत्वेत्यादिनातिव्याप्त्यभिधा- नस्य संदर्मविरोधापत्तः। साध्यामाषफूटववृत्तित्वस्य संयोगसमधा- यादिप्रत्येकसम्बन्धेन प्रवेशमभिप्रेत्याह घूमादाघिति । अव्याप्तिरिति। निर्यद्विसमवेतत्वत्यावच्छिन्नामाषस्य यायदन्तर्गतस्य घूमादावसरवार दिति भाषः । सम्बन्धसामान्येन ताशवृत्तित्वस्य प्रवेशमभिप्रेत्याह साध्यतेति । कालादावित्यादिपदेन दिशः परिग्रहः । व्यभिचारिणि पृथिवी द्रव्यत्वादित्यादौ ।नतु धूमधान्यरित्यादौ । तत्र हेतुतावच्छेद फसम्बन्धेन वृत्तित्वविवक्षायामप्यतिव्याप्तीब्यात घुमाभाषषरफा- लदिगादी मूर्तमात्रस्यैव संयोगसम्बन्धेन वृत्तेः तत्सामान्यामावस्य हेतुताघटकसम्बन्धेन यो वृत्तिमान् तदवृत्तिवेत लक्षणाघटकरवा- दिति ध्येयम्॥सातादीत्यादिना समवेतादेः परिप्रहः ॥ गते सा. धनेति । तया च सदेतुस्थले व्यधिकरणधर्मायच्छिन्नसाध्याभा. घस्यय साधनसमानाधिकरणत्वात् तत्कूटयवृत्तित्वस्यापि सारशा• भायमादायैव लक्षणसङ्गतिः। इत्थं च वृत्तिमतिपदस्य सार्थक्य व्यतिरोफिण्यपि सम्भवतीति द्रष्टव्यम् । यथा चैर्य साध्यतापच्छेदके प्रतियोगिताव्यापकत्यदलस्य सायंक्य तयोपपादितं मागेय । यद्यपि हेतुसमानाधिकरणत्वेन साध्यामायानां निवेशे ताशसाध्या भाषदववृत्तित्यत्वे प्रतियोगिताव्यापफत्यस्योपादानं विफलं पहि- मान् धूमादित्यादायालोफावृत्तित्यापच्छिन्नाभायमादायाम्यात- मसङ्गस्य ताशाभावे साधनम्ममानाधिकरणे साध्याभावकूटबम तित्वस्यव्यापफप्रतियोगिताफत्वामायादेय म्युदासात् र फल्पे ताररावृत्तियत्यस्य प्रतियोगिताव्यापफरयं न देयमेति या. ध्यम तथा सति हेतुसमानाधिकरणसाध्यामायफूटवरत्तिस्य ·ध्यधिकरणप्रकरणम् । चेद्रिशेप्यन्ताम् । तथापि भूतत्वमूर्तत्वाधोरन्यतरत्वनाभावे साध्ये स्प- शवदन्यवादावतिव्याप्तिः। तादृशसाध्याभावसमुदायवति पृथिव्या- स्वव्यापकप्रतियोगिताफस्य द्रव्यत्तित्वसामान्यामावस्यैव स्पर्शयद- म्यत्वहतायसवादने भूतत्यमूर्तत्वेस्पादिनातिव्याप्तरसङ्गत्यापत्तेःत. थापि कृत्तिरवालोकान्यत्वोभयत्वायच्छिन्नाभायस्यय हेतुसमानाधि. फरणसाध्यामायकूटयवृत्तित्यत्वव्यापकप्रतियोगिताकस्य धृत्तिमद्- पृत्त—महेतावसत्त्वेन तमादायाव्याप्तियारकत्वादेव तस्य सार्थक्यम्। नच पर्यतवृत्तित्वपर्वतान्यवृत्तित्योमयत्वावच्छिन्नामायमादायाव्या- प्तियारणार्थ व्यासज्यवृत्तिधर्मानच्छिन्नत्वेनैव प्रतियोगितावश्य. . विशेषणीयति तत एष वृत्तित्वालोकान्यत्वोमयाभावस्य व्युदासा- ताशयत्तितात्वे प्रतियोगिताव्यापकत्वस्योपादानं विफलमिति वा- ध्यम् । पर्वतवृत्तित्वपवतान्यवृत्तित्वोभयात्वावच्छिन्नाभाववारणाय- पृप्तित्वपयाप्तव्यासज्यात्तिधर्मानयच्छिन्नत्वेनैव प्रतियोगिताया था- ध्यत्वात् ताशप्रतियोगिताकत्वस्य च वृत्तित्वालोकान्यत्वोमयामा- घेपि सरवादिति ध्येयम् । भूतत्वमूर्तत्वान्यतरप्रतियोगिफामावस्य केयलान्वयित्यात्तत्त्वेन साध्ये स्पर्शवदन्यत्वादिकं स तुरेयेत्यत उ. क्तम भव्यतरत्येमेति ॥ ताहशेति । हेतुसमानाधिकरणो यो भूतत्य- मूर्तत्वोमयघटितसाध्यामावम्तोमस्तबतीत्यर्थः । पृथिव्यादाविस्था- दिना जलतेजोनिलानां परिग्रहः । अत्र भूतत्वं विशेषगुणवस्वे स. स्यात्ममिन्नन्धमान तु बहिरिन्द्रियग्राह्यजातीयविशेषगुणवत्वमामूतत्यं स्पर्शवन्मनोन्यतरजातिविशेषो चाान त्वयच्छिन्नपरिमाणवरयम् । तथा सति मनःपरिमाणशब्दयोरेव साधनसमानधिकरणताहशसा- ध्यामावयोरेकाधिकरणाप्रसिद्ध्यातिव्याप्तयसम्मवादिति द्रष्टव्यम् ॥ मनु साधनाधिकरणयत्किश्चिद्धयक्तिवृत्तिसाध्याभावकूटस्य निवेशा- मेष दोषः कचिदपि स्पर्शवद्भिने भूतत्वमूर्तत्वोमयोरसत्याचदुम- यान्यतरोटतसाध्यामायकूटवत्याकाशे मनसि च हेतोः सत्वात वस्तुतः समनियताभावानामैक्यमते भूतत्वमूर्तत्यान्यतरत्वावच्छिन्ना. माप एव भूतत्यमनस्त्वान्यतरत्वावच्छिन्नस्य मूर्तत्वगगनत्वावच्छिन- स्प घामावः तथा च मनस्त्वगगनत्वयोरपि भूतत्वमूर्तत्वान्यतरत्वा- ·१६४ जागदीश्या व्याप्तिवादे दौ तस्यारत्तेः । किञ्च महाकालान्यत्वादिसाध्यके व्यभिचारिणि कालिकविशेषणताविशेषेण हेतावतिव्याप्तिः । तादृशसाध्याभावस. मुदायवति महाकाले तेन सम्बन्धेन वृत्तिमन्मात्रस्यैव वृत्तेः । पच्छिनाभावस्य साध्यस्याभावत्वात हेतुसमानाधिकरणतदुभयघ- टितसाध्याभायफूटाधिकरणाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्ति अस्तु वा या- पन्ति निरुक्तसाध्याभावत्वानि तावतां प्रत्येकावच्छिन्नस्य यदधि- करण तवृत्तित्वाभावा पृत्तिमवृत्तयो यावन्तस्तद्वत्वमेव व्याप्ति तथा च भूतत्वमूर्तत्वान्यतराभावाभावत्वावच्छिन्नस्याधिकरणे म. नस्येव हेतो सत्त्वान्नातिव्याप्तिरत आह किं चेति । ननु भूतत्वमूर्त- स्वान्यतरत्वावच्छिन्नाभावाभावोनुगतव्यवहारादतिरिक्त एव न तु भूतत्वमूर्तत्वोभयस्वरूप तथा च साधनसमानाधिकरणातादृशा- भाववति गगने मनसि हेतो सत्वान्नातिव्याप्तिरत कि चेतीत्यपि यदन्ति । गुरुचरणास्तु ननु हेतुसमानाधिकरणा यावन्त पदार्था साध्याववृत्तित्वव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावभिन्नत्वोभयाभावय- न्तस्तावत्पदार्थकूटाधिकरणवृत्तित्याभावा वृत्तिमवृत्तयो यावन्त- स्तद्वत्त्व विवक्षित तथाच हेतुसमानाधिकरणयोगगनत्वमनस्त्वयोरेव तादृशपदार्थयोरेकाधिकरणाप्रसिद्ध्या नातिव्याप्ति निरुक्तोभयाभा- यवतां घटत्वपटत्यादीनामेकाधिकरणाप्रसिद्धया वह्निमान्धूमादित्या- दावव्याप्तिरतो हेतुसामानाधिकरण्योपादानमित्यत किं चेतीति माहु । कालान्यत्वसाध्यकस्य कालिकसम्बन्धन हेतोर्विद्धत्वादेव तत्र नातिव्याप्तिरत उक्त महोति । तथा च महाकालान्यो घटादित्या- दावित्यर्थ । वृत्तिमन्मानस्यैवेति । तथा च महाकालवृत्तित्वसामा- न्यामावस्य वृत्तिमवृत्तित्याभागाद्वयधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव स्य च यावत एव हेतौ सत्वादतिव्याप्तिरिति भाव । अत्र फेचित सार्वभौममते सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वात् खण्डकालाव च्छेदेन पटादाय वृत्तिमति वर्तमानस्य माहाफाल्वृत्तित्वसामान्या- भायस्य यायाधिकरणाचच्छेदेन हेतावमत्वाधातिव्याप्ति तिमवृत्तयो याचन्तस्तादृशत्तित्वाभाया यावद्धत्वाधिकरणावच्छे. देन तदत्यस्य विवक्षितत्वात् अत एवंतदूपभिन्न गुणत्वादित्यादावे- ·व्यधिकरणप्रकरणम्। १६५ सदपभिन्नसमवेतत्वत्वसमनियतप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणधर्मा- पच्छिन्नाभावस्यैव धृत्तिमवृत्तिवेपि नातिव्याप्तिः एतद्रूपावच्छे- देन गुणत्वादावेव वर्तमानस्यैतद्रूपमिश्नसमयेतत्वसामान्याभावस्य है- स्वधिफरणीभूतगुणान्तरावच्छेदेन हेतावसत्त्वादित्याहुः। तश्चिन्त्यमा यत्तु वृत्तिमवृत्तय इत्यस्य वृत्तिमदत्तित्वसाध्याववृत्तित्वप्रतियो- गिफरवोमयानधिकरणत्वमर्थः तथा च महाफालवृत्तित्वसामान्यामा. यस्यापि साध्यववृत्तित्वप्रतियोगिकस्यविरहेण निरुक्तोभयानधिकर- णस्य हेतावसत्त्वात् महाकालान्यो घटादित्यादी नातिव्याप्तिः न च महाकालवृत्तित्वत्वापेक्षया लघोः कालिफसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्व- स्वस्यैव महाफालवृत्तित्वाभावप्रतियोगितावच्छेदफतया महाफाल- वृत्तित्वसामान्यामावस्य न निरुक्तवृत्तिमद्वृत्तित्वम् वृत्तिमदत्तस्तस्य साध्यववृत्तित्वप्रतियोगिकत्वादिति वाच्यम् यावन्ति फालिफसम्ब- न्धेन महाकालवृत्तित्वानि तावदन्यतमत्वावच्छिन्नाभावस्य तावर- मिफयत्किश्चिद्बुद्धिविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावस्य या निरुक्तोमयान- धिकरणस्य हेतावसत्वेनातिव्याप्तिसम्मवात् फालिफसम्यन्धाव- च्छिन्नवृत्तित्वत्वमपेक्ष्य तावदन्यतमत्वलक्षणाखण्डभेदस्यैव लाघवेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वौचित्यादिति तन्मन्दम्। तथापि नित्यज्ञानमि- 5 घटादित्यादौ विपयितासम्बन्धन हेतावतिव्याप्तेर्वज्रलेपत्वात् । नित्यज्ञानपिपयतासामान्यामावस्याप्रसिद्धत्वात्। व्यधिकरणधर्माव- च्छिन्नताहशविषयत्वामावस्य यावत एव हेतौ सत्वात् । नव्यास्तु साधनसमानाधिकरणा व्याप्यवृत्तयो यावन्तः साध्यामावाः साध्य- सामानाधिकरण्यापन्नतावत्कूटववृत्तित्वामावो विवक्षितः तथा च व्यभिचारिमात्र पय साध्यसामान्यामावघटितकूटस्य साभ्यसामा- माधिफरण्याप्रसिद्ध्या नातिव्याप्तिः यावन्तस्ताहशाः साध्यामावाः तत्कूटाधिकरणस्य या साध्यवस्वं विवक्षितम् लाघवात् तादृशति- स्वाभायस्य च वृत्तिमवृत्तित्वं यावत्वं वा नापेक्षितं यात प्रत्यंच साधनसमानाधिकरणा यावन्तस्तादृशाःसाध्यामावाः साध्याश्रयीभू- ततावत्कूटवत्तित्वमपि लक्षणं साधीय इति माहुः । वस्तुतः पूर्वल- क्षण इवात्रापि वृत्तिमतयो यावन्तः साध्याभावक्टवद्वृत्तित्या- भाषास्तद्वत्स्वापच्मिाधिकरणतासामान्यफधर्मवत्यमेव व्याप्तियां- च्या तत्र पृत्तिमदचित्य साध्यामाधववृतित्वं च दैशिकविशेषण-; + ·१६६ जागदीश्या व्याप्तिवाद एतेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्दव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नम- तियोगिताकव्याप्यत्तिस्वसमानाधिकरणयावदभावाधिकरणत्ति- त्वाभावा यावन्तो यत्तिमदृत्तयस्तद्वत्वं व्याप्ति केवलान्वयिनः संयोगा- तयच वक्तव्यमतोन फोपिदोपपदमादधातीत्यवधातव्यमिति दिछ। पतेनेति । महाकालान्यो घटादित्यादावतिव्यातिप्रसगनेत्यर्थ । परास्तमिति परेणान्यय । अत्र वाच्य शेयत्वात्सत्तावान्द्रव्यत्यादि- त्यादिनानाध्यत्तिवृत्तिसाध्यक्सद्धेती तद्वयक्तिवृत्तित्यविशिष्टसा. ध्यामावस्य तदन्यव्यक्तिवृत्तित्वरिशिष्टसाध्याभावस्य च द्वयो सा- धनसमानाधिकरणयोरेकाधिकरणाप्रसिद्ध्या साधनाधिकरणयत्कि- चिद्वयक्ति वृत्तिकृदयवृत्तित्वसामान्याभावाना हेतावसत्वेनाव्याप्ति- रत प्रतियागिकान्त यायदभावविशेषणम्। विशिष्टसत्तावान् जातेरि- त्यादी जातिसमानाधिकरणस्य सायाभूतसत्त्वव्यापकतावच्छेदफ- रूपावच्छिन्नाभावस्य व्यधिकरणधर्माच्छन्नामावत्यनियमावृत्ति- मवृत्तेस्तरकूटरवृत्तिनाभारस्य यावत एव हतौ सत्यादतिव्याप्ति- रत साध्यतावच्छेदकावन्छिनेति । तथा च गुणान्यत्वाभावकर्मा- न्यत्वाभावयोरयुक्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादुभयघटितकूटा- धिकरणाप्रसिद्धयैव नातिव्याप्ति । अवापि येन सम्बन्धेन व्यापकता तेनाभायो प्राहा । तनसमवायायच्छिन्नवहयभावघटितकूटयवृत्ति- त्याभावस्य वयवयवत्वादिनिष्ठस्य हेतावसत्त्वेपि वह्निमान् तत्पर्व- तत्वादित्यादी नाव्याप्ति । न च विशेषणताविशेपेणैव साध्यव्याप- यत्व तेन सम्पन्धेन ताशरूपायच्छिन्नाभावश्च प्राह्य । साध्यस्य गुणसामान्यस्याभाव इत्याधुत्तरग्रन्थविरोधात् । गुणस्य दैशिक- विशेषणतासम्बन्धेन गुणाव्यापरत्वात् । यत्तु साध्यतावच्छेदकस- म्यन्धेनैव व्यापकन ताहशरूपायच्छिन्नाभाव च निवेशयन्ति तत्तुः च्छम् । वृत्त्यनियामक्सम्बन्धन साध्यताया तदवच्छिनप्रतियोगि लामसिद्धयाऽ यातिप्रसङ्गात् । धूमयान्वह्ररित्यादावतिव्याप्तेश्च । स. यागन द्वन्यस्या याप्यवृत्तितया व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकानामर सयोगेन द्रव्याभावाना व्याप्यवृत्तित्वात् तत्कूटर त्तिरवसामान्यामाघस्य वृत्तिमत्यवृत्ते । तादात्म्यन प्रमेयव्यापषताय- ·व्यधिकरणप्रकरणम्। १६७ घभावस्याभावाः संयोगादयोनव्याप्यवृत्तयः एवं साध्यस्य गुणसा- मान्यस्याभावो द्रव्यत्वाधिकरणे उत्पत्तिकालावच्छेदेन वर्तमानोऽपि न व्याप्यत्तिः उक्तरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाः कचिदमसिद्धया- छेदकं यत्प्रमेयत्यादि तेन सम्बन्धेन तदवच्छिन्नामावाप्रसिद्ध्या ता- दात्म्येन प्रमेयसाध्यकसद्धतावव्यातेरसकदादितत्याच्च । न च द्रव्य घटादित्यादी कालिकसम्बन्धन हेतावतिव्याप्ति साधनसमा- नाधिकरणस्य द्रव्यत्वामायकूटस्य कालिफसम्बन्धनाधिकरणमहा- काले हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन वृत्तिमन्मात्रस्यैव वृत्तरिति वाच्य- म । दैशिकविशेषणतया तादृशयावदभावाधिकरणत्यस्य निशनी- यत्वादिति भाष । तद्घटभिन्न घटत्वादित्यादौ साध्यव्यापकताव- च्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावभावाधिकरणीभूततघटवृ. तित्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभायो घटत्वपीत्यत उक्त यावन्त इति । न च दैशिकविशेषणतया तयटभिन्नयामावस्याधिकरणा- प्रसिद्ध चैव नातिव्याप्ति पय यायत्त्वविशेषणमिति वाच्यम् । तथा- पि तदूघटान्यत्वप्रकारक्प्रमाविशेप्यत्वामावस्यापि यावदन्तर्गतस्य साध्यामावस्य तादृशसम्बन्धेन तदधिकरणीभूततद्घटवृत्तित्वस्य ज्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य घटत्वहेती सत्वादतिव्याप्तिरतो यावन्त इति। पहिसयोगसामान्याभाववान् सयोगसामान्यामायवान् या धूमादित्यादावव्याप्ति साधनसमानाधिकरणस्य साध्यव्यापर. तावच्छेदकीभूतसयोगसामान्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य व- हिसयोगाद्यात्मामायकूटस्याधिकरणाप्रसिद्धरतो व्याप्यवृत्तिपदमि- त्याह केवलत्यादिना । केवलान्यायन इत्यनेन साध्यव्यापकत्वमावि- कृतमा सयोगादीत्यादिना यह्रिसयोगत्वावच्छिन्नाभाघस्योपग्रह । तेन प्राचां मते द्रव्ये सयोगसामान्याभावस्यासरचेपि न क्षति 1दे- शिकाव्याप्यवृत्तिसाध्य के प्रयोजनमुत्का कालिकाव्याप्यवृत्तिसा- ध्यके तदाह एमितिमनु तादृशरूपावच्छिन्नप्रतियागिताकानां वा- स्तमाभावानामेव लक्षणघटकत्वात्सयोगाद्यात्मकाभावमादाय ना- न्याप्तिरत उक्कम एयमितीत्यपि केचित् । न च्याप्पवृत्तिरिति । तया च गुणसामान्याभावस्य साधनसमानाधिकरणत्वेपि व्याप्यवृत्ति- ·जागदीश्याः व्याप्तियादे दिसम्पादकाः पुनरभावा न हेतुसमानाधिकरणाः उक्तसमुदाया- धिकरणचित्तदभाववृत्तिमत्त्वानि पूर्वोक्तरीया प्रसतव्यानीत्या- दिकमपास्तम्॥ , त्वामावादेव गुणवान् द्रव्यत्यादित्यादौ नाव्याप्तिः। अन्यथा गुण- सामान्याभावस्यापि साधनसमानाधिकरणसाध्यामावतया तध- टितकूटाधिकरणसमवेतत्वसामान्याभावस्य वृत्तिमति नित्यैकन्यादी प्रसिद्धस्य द्रव्यत्वहेतावसत्त्वादव्याप्तिरेव स्यादिति भावः । स्वसमा नाधिकरणेत्यस्य व्यावृत्तिमाह उक्तरूपेति । साध्यव्यापफतावच्छेद- फरूपावच्छिन्नेत्यर्थः। कचिदिति । वह्निमान धूमादिस्यादी घटपटा- धात्मकतत्तद्विपक्षावृत्तित्वावच्छिन्नामावकूटस्थापि निरुकाभायत- या तदधिकरणाप्रसिद्धिनिवन्धनाव्याप्तिवारणार्थमेव स्वसमानाधि. करणेत्युक्तमिति भावः । तघटभिन्नं पटत्वादित्यादी वाव्यं शेय- त्यादित्यादौ च साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिता- फाभावकूटवत्वं तदूघट पव प्रसिद्धमतस्तत्राव्याप्त्यसम्भवात् कवि. दित्युक्तम् । अत्र च हेत्वधिकरणयत्किश्चिद्वयक्ती दैशिकविशेषण- तया वर्तमानत्वमेव हेतुसामानाधिकरण्यं योध्यम् । तेन पृथिधी द्रव्यत्यप्रकारकप्रमाविषयरवादित्यादी जले तेजसि च साधनसमा- नाधिकरणस्य जलावृत्त्यमावस्य तेजोऽवृत्त्यमावस्य च निरुक्तकपाप- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वात् तदुभयघटितटयज्जात्यादी हेतोरवृत्ति- त्वेपि नातिव्याप्तिः हेत्यधिकरणजलादिप्रत्येफनिष्ठं यत्ताहराफ्ट त. दधिफरणजलादी हेतोः सत्वादिति भावः । उक्तसमुदायति । ता. दृशामावफ्टववृत्तित्य हेतुतावच्छेइफसम्यन्धन प्राधमा सेन द्रव्य भिन्नं सस्यादित्यादी साधनसमानाधिकरणसाध्यामायफ्टाधिकरणे माइकाले वृत्तिमन्मात्रस्यैव कालिफसम्यन्धेन वृत्तायपि मातिच्या प्तिः। ताशयत्तित्यामावस्ताहरायत्तित्वत्यसमनियतमतियोगिताको प्राधः। तेन पर्वतवृत्तित्वादिसामान्यामायस्य वृत्तित्वालोफाम्यरयोमा यत्यापच्छिमामायस्य च हेतापसत्येषि पहिमान्यूमादिस्यादी पा. च्यं यत्यादित्यादी नासम्मयः। अधिकममिहित प्राक् सिम रुप त्यत्रापि धिमत्यं हेनुतापच्छेदफसम्यन्धनेय प्राहम । तेन .

·, व्यधिकरणप्रकरणम् । स्वात् । अन्यथा निर्विकल्पकादपि घटो नास्तीति प्रती- त्यापत्तेः । गवि शशशृङ्गं नास्तीतिप्रतीतेरप्रसिद्धेः । शशशृङ्गं नास्तीति च शशे शृङ्गाभाव इत्यर्थः ।। तद्विशिष्टेति । विशेषणतावच्छेदकविशिष्टयानस्य विशि- प्टवैशिष्ट्यमसयहेतुवात् । अभावमत्ययो हि घटत्वादिवि- शिष्टस्य घटादेः प्रतियोगित्वमवगाहमानो विशेषणस्यापि घटला- देस्तदवच्छेदकलमगाइते। न स्वातन्त्र्येण । घटो नास्तीत्येव प्रतीते। तदिहाभावमसयो याद व्यधिकरणधर्मेण विशिष्ट प्रतियोगिनं संयुक्तत्वसामान्यामावस्यापि तादृशस्य समवायेन घृत्तिमति जात्या- दो प्रसिद्धस्य हेतावसत्त्वेपि वहिमान् घूमादित्यादी नाग्याप्तिरित्य. र्थः । साध्यवत्ताधीविरोधितायटफसम्बन्धेन फूटाधिकरणतायाः पूर्वमुक्कायाः प्रकृतलक्षणाघटकत्वात्तनोक्तम्। इत्यादिकमित्यादिपदेन गुरोः प्रतियोगितावच्छेदकत्वमते ताशवृत्तित्वत्वावच्छिन्नामाषा घृत्तिमवृत्तयो यावन्तस्तद्वत्त्वमित्यादेःसूचनम् ॥ अभावयुद्धौ प्रतियोगितावच्छेदविशिष्टप्रतियोगिज्ञानत्वेन हेतु- तायाः स्वयमनङ्गीकाराद्भावार्यमाह विशेषणेति । ननु घटत्वेन पटोना- स्तीत्यादिबुद्धःघटत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वमेवासिसमत आह मभावेत्यादिन स्वातन्त्र्येणेति नि घटत्वादेः प्रतियोगिवृत्तित्वमाय. पीकत्यर्य:तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वसंसर्गकामावप्रत्ययस्य तारश- सम्बन्धेन तधर्मविशिष्ट्यवैशिष्टयावगाहित्वनियमादिति मायः॥ ननु तद्धटत्वेन घरो नास्तीत्याफारफसमानाधिकरणधर्मावच्छिनामावा. त्यक्ष व्यभिचारालोक्तानियम इत्यत आह घटो नास्तीत्येवेति । तयाच विशेषण सामान्यामावोप्यसिद्ध एवातद्वयक्तित्वेन घटो नास्तीति प्रतीतेः घटे तद्वयक्तित्वामावमात्रावगाहित्वादतस्तत्र हेत्वमायादेवन व्यभिचार. अन्यथा सामान्यरूपेण विशेषामायस्यापि स्वीकारापते. यांच्यत्वेन घटो नास्तीत्यपि प्रत्ययप्रसङ्गादिति भावः। प्रछते योजय- २२ ·३ जागदीश्याः व्याप्तिवादे नावगाहते नावगाहत एव तदा तस्यापि प्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । अथावगाहते तहि भ्रम एवानच ततोऽर्थसिद्धिरितिभावः। यदि पुन- रानुभविको लोकानां स्वरसवाही घटत्वेन पटो नास्तीत्यादिप्रत्ययो न तदा तादृशाभावनिवारणं गीर्वाणगुरूणामपि शक्यमिति मन्तव्यम्।। ति तदिहति।इह घटत्वेन पटो नास्तीत्यभिलापस्थले । तस्य व्यधिकर- णधर्मस्य ॥ अथावगाहत इति । व्यधिकरणधर्मेण विशिष्ट प्रतियो- गिनमित्युक्तेनान्वयः ॥ न च तत इति 1 प्रमाया एवार्थसाधफत्वा- दिति भावः। ननूक्तव्याप्तावप्रयोजकत्वाघटत्यादेः प्रतियोगिवृत्ति- स्वमनवगाधापि तदवच्छेदकत्वायगाहिप्रत्ययसम्मवायधिकर- धर्मावच्छिन्नाभाषः सेत्स्यतीत्यत आह यदि पुनरिति । स्वरसधाही यथार्यः। स च पटे घटत्वानवगाहन एवं सम्भवतीति भावः । घट- स्वेन पटोनास्तीत्यादिपदेन घटत्वेन द्रव्यं नास्ति द्रव्यत्येन घटो नास्ति इत्याधनुभवस्योपग्रहः। तुल्ययुक्त्या तदवृत्तिधर्मेण तस्येव विशेषरू- पेण सामान्यस्य सामान्यरूपेण च विशेषस्यामाचे धाधकाभावादिति ध्येयम् । घटत्वेन घटो नास्तीतिपाठेघटत्वेनेत्यस्य घटत्यत्वविशिप्टेने- त्यर्थः। तेन तद्रूपेण प्रतियोग्यंशे घटत्ववत्तामनवगाह्य जातेः समाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नाभायप्रत्यक्ष एवोक्तनियमस्य व्यभिचारो दर्शि- तः। तादृशाभावेति।खसमनियतान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा- घवारणमित्यर्थः । तेन सामान्यरूपेण विशेषस्य विशेषरूपेण च सामान्यस्याभाव संगृहीतः । यत्तु द्रव्यत्वेन घटो नास्तीतिप्रतीते- टत्याचवच्छिन्नाभावेनैवोपपत्तो सामान्यरूपेण च विशेषाभावादी मानाभाव इति तत् प्रागेव दूषितमिति । यदपि संयोगसंसर्गफघर- त्वाधवच्छिन्नाभावत्वावच्छेदेन लाघवात्ताशसम्बन्धेन घटत्याव- च्छिन्नस्य विरोधित्वकल्पनात संयोगेन घटादिमति घटत्यादिना प. टाघमावस्यासम्भव इति कैश्चिदुक्तं तदपि मन्दम् । तावतापि गग- नत्यादिना घटादेर्वाच्यत्वत्यादिना शेयत्वादेश्य व्यधिफरणधर्माव- च्छिन्नाभावस्य दुरत्यादिति।गगनादेरधिकरणस्य स्वरूपसंसर्गक- घाच्यत्यत्वाचवच्छिन्नाभायस्य चाप्रसिद्धया तत्र विरोधस्य कल्प- थितुमशक्यत्वादिति दिए ।

·चिन्तामणेः पूर्वपक्षग्रन्थः ॥ अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणले सति साधिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामाना. धिकण्यं निराधिकरणे आकाशादौ प्रसिद्धमिति चेन्न । शिरोमणिकृतदीधित्याः पूर्वपक्षग्रन्थः ॥ साध्यति । साध्यस्यासामानाधिकरण्यं येपु तेपामनाधिकर• णन्वम् । तदभावयत्वमिति यावत् । तस्मिन् सति साधिकरणत्वं तदवच्छिन्नाधिकरणताकलम् । सति सप्तम्यावच्छेदकत्वलामाद । जागदीश्याः पूर्वपक्षग्रन्थः ॥ ननु साध्यासामानाधिकरण्यं न साध्यानधिकरणावृत्तित्वम् केवलान्ययिनीत्याधुत्तरप्रन्यासमतेः नापि साध्याधिकरणवृत्ति- स्यम् द्रव्यं सत्यादित्यादावतिव्याप्त साधिकरणपदवैय- च्चेत्यतो व्याचऐसाध्यस्येति ॥ साध्यासमानाधिकरणस्य गग- नाटेरधिकरणाप्रसिद्धया केवलान्ययिन्यव्याप्तेराह तदभाववत्वमिति । तस्मिन् साध्यासमानाधिकरणपदार्याभाववत्ये । साध्यासमानाधि- फरणधूमत्याचमावस्य घूमादिसद्धतावसरवादाह तदवच्छिन्नेति । साध्यनवृत्तिपदार्थाभावयत्वावच्छिन्नेत्यर्थ. अवच्छेदकत्यांशस्यो- दक्षरतां निरस्यति सतीति । साध्यवदवृत्तिपदार्थाभाववत्त्वे हेत्व- धिकरणतावच्छेदकत्यं न तदनतिरिकवृतित्वम् वाच्यं यत्वादि- त्यादौ हेत्वधिकरणात्वाभावाप्रसिद्ध्या तदनतिरिक्तवृत्तित्वामसि- (१)पूर्वपशेष इतनामोचितम् पूर्वस्य अधिकरणधर्मावाच्छन्नाभावपारणमिति ।

·दत्तिस्पन्दत्वादे सत्वेन तदमावस्य हेतुव्यापकत्वानुपपत्तिरिति जागदीश्या व्याप्तियादे तचेहान्यूनचित्तम् । एवञ्च साध्यवदवृत्तिसकलपदार्थाभाववत्व पदधिकरणताया अन्यूनवृत्ति तत्वमिति तु फलितार्थः । यथास निवेशे अधिकरणत्वस्य न वैयर्थ्यम् । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धला भाय वा तत् । येन येन सम्बन्धेन यो यः साध्यवदवृत्तिः तेन तेन सम्बन्धेन तत्तदभावो बोध्यः । एतेन साध्यवदचित्वं यदि सा ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन विवक्षित तदा समवायेन साध्यताया सा से घहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तेश्च घहिमदवृत्तिपदाधिर हवरवस्य धूमाधिकरणत्वाभावयत्यय पिण्डे सत्त्वात् एव धूम यान्वहेरिरयादावतिव्याप्तिरपीत्यत आह तश्चेति ॥ ननु धूमवद तिजलवाभावस्य घाधिकरणताव्यापकत्वात धूमवान्यहरित्या दापतिव्याप्तिरत आह एवं सफलता तथाच धूमवदवृत्ति सकलान्तर्गताय पिण्डत्वामावस्यैव चयधिकरणताव्यापकत्वविर हान्नातिव्यातिरिति भाव ॥ ननु ताहशाभाववत्व यदन्यूनवृत्ति त स्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वे अधिकरणताप्रवेशो व्यर्थ इत्यत आह य थेति । हत्यधिकरणताव्यापकत्वे हेतुब्यापकत्वाप्रवेशान्न धैयर्य मित्यर्थ ॥ नन्वेरमप्यनतिप्रयोजनकत्वमेवेन्यत आह हेतुतावच्छे दफेति । तत् अधिकरणत्वम् । अन्यथा हेतुमति फालादौ साध्यत्र भाष ॥ ननु कार प्रमेयत्वादित्यादौ साध्यावृत्तिरवृत्तिरेव तथाच तवमायस्य हेतु यापकत्वात्तत्राति व्याप्तिरत आह येन येनेत्यादि । तयाच कालत्यति समवायादिसम्बन्धेनावर्तमानस्य घटत्वादे स मयायेनाभाषस्य प्रमेयत्वाध्यापकत्वान्नात्तदोष ॥ एतेनेति । प्रत्युक्त मिति परेणान्वितम् ! साध्यवइसमवेतस्येति । प्रमेयत्यादेरिति शेष । साध्ययवृत्तिपदार्थस्य यत्किचित्सम्यम्नाभायप्रवशे द्र ग्यं सत्यादित्यादायतिध्याप्ति व्यासमवेतस्य गुणत्वादेरपिस योगदिसम्बन्धनामायस्य सत्यव्यापकत्यादत सम्बन्धसामान्येनेक साययदवृत्तिपदार्थस्यामायो पाच्य इत्याशयेनाह । सफलतच्छाया. प्रसिपिरिति । तयाच द्रम्य पृथियीत्यादित्यादापन्याप्तिरिति भाय ।

·पूर्वपक्षग्रन्य। ध्यवदसमवेतस्य सार्वत्रिकत्वात्सकलतच्छ्न्यामासिद्धिः अथ तद- भावोपि तेनैव सम्बन्येन वाच्यः तदा जातिमान् प्रमेयत्वादिसादा- पतिव्याप्तिः जातिमदसमवेतानां समवायेनाभावस्य केवलान्वयि- लात् अत एव न संयोगेन समवायेन वा इदं न जातिमज्जाति- लादिसादौ सा यवत्समवेताद्यसिद्धेश्व नापि साधनतावच्छेदक- सम्बन्धेन इदमेतद्रूपभिन्न गुणत्वादिसादावतिव्याप्तेः नापि वि. पयतया घटभिन्नं मेयत्वादिसलाप्यातव्याप्तेः सविपयकमात्रस्यैव घटभिन्नविपयत्वात् घटनिर्विकल्पकेऽपि घटत्वादिभानात नापि तदभावोपि साध्यपदवृत्तिपदार्यस्यामावोपि। तेनैव साध्यतावच्छेद- फसम्बन्धैनैष । तयाच द्रव्यत्ववदसमवेतस्य समयायेनाभावो द्रव्यादावेव सुलम इति नोक्तदोष । केवलान्ययित्वादिति । तथाच सुतरां तस्य हेतुव्यापकत्वमिति भाव । अत एव उक्तातिव्याप्तेरेव । समवायेनेति । साध्यवदवृत्तित्व तवच्छिन्नाभावश्च समवायेनेत्यपि नेत्यर्थः । ननु हेतुनिरूपित्तसमवायेन साध्यवदवृत्तित्वादिक वाच्यम् तथाच प्रमेयत्वसमवायामसिद्धेरेव नोक्तातिव्यतिरत आह इद न जा- तिमदिति । समवेतादीत्यादिना सयुक्तसग्रह नापीति। साध्यव- तित्व तदवच्छिन्नाभावश्च साधनतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यपि नेत्यर्थ । जात्यभावयति हेतुताघटकस्वरूपसम्बन्धेनावर्तमानस्य द्रव्यगु- णान्यतरत्वादेस्तेन सम्बन्धेनामावस्य हेतुध्यापकत्वादुताव्याप्यस- म्मवादाह एतद्रूपमिन्नमिति । एतद्पभिन्नासमवेतानां समवायेना- भावस्य फेवलान्वयितया सुतरां गुणत्वव्यापकत्वादिति भावः । इत्य- त्रापात्यपिना तपभिन्न गुणत्वादित्यस्य सग्रह ।सविषयकमात्रस्येति। तथाच घटामिन्नाविषयक निर्विषयफमेव । तस्य विषयतासम्यन्धे- माभाव प्रमयत्वस्य व्यापक एवेति माय । ननु घटभिन्नाविषययस्य घटनिर्विकल्पकस्यैव विषयतासम्बन्धेनामावो न प्रमेयत्वव्यापको घटे व्यभिचारादित्यत आह घटनिर्विकल्पपीति । इदमापातत । तद्वयक्तित्वेन तयटस्मरणस्यैवघमिन्नाविषयपत्वेन विषयतया ता- सशस्मरणाभावस्य हेत्वव्यापक्त्यानातद्वयक्तित्वस्य तदन्यक्तिस्वरू- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे सम्बन्धमात्रेण द्रव्यं सत्त्वादियादावतिव्याप्तेः वृत्तिमन्मात्रस्यैव स्वरूपसम्बन्धेन महाकाले वृत्तेरहत्तेरभावस्य च केवलान्वयित्वा. दिति प्रत्युक्तम् । विशेपणताविशेपेण वा साध्यवदत्तित्वं वक्तव्य. म् । सर्वत्रैव तत्तद्रयक्तिवे तत्तदन्यान्यत्वे तत्मकारकममाविपयत्वे वातत्मुलभम् । तेनैव सम्बन्धेन तदवच्छिन्नसामान्याभावोवाच्य इति । पत्वात् तदूघटीयरूपरसादिस्वरूपत्वे तद्घटोत्पत्तिदशायां तद्वय- क्तित्वाभावापत्तेः । न च जातीतरस्य तद्वयक्तित्वस्य स्वरूपतः प्रकारताविरोधात्तादृशस्मृती धर्मान्तरमानमावश्यकम् । घटोस्ति तस्यक्तिरस्तीत्यादिप्रत्ययानां वैलक्षण्याननुभवेन तादृशविरोधास्वी- कारात् । न च विशेप्यतया साध्यपदवृत्तित्याधुक्तौ न कोपि दोपः घटभिन्नाविशेष्यकस्य घटमात्र विशेष्यफशानस्य विशेष्यतासम्बन्धे- नामावस्य हेत्वव्यापकत्वादिति वाच्यम् । यन्माप्रविशेष्यक ज्ञानम. प्रसिद्ध तन्नेदसाध्यकममेयत्वादावतिव्याप्तितादवस्थ्यादिति भावः ॥ येन येन सम्बन्धेनेत्य विशेषणतायिशेपस्यापि निवेशात्तत एवाति प्रमादिभङ्गे सम्बन्धान्तरप्रवेशो व्यर्थ इत्याशयेनाह विशेषणताधि- शेषण वेति॥नन्येचं व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः विशेषणतया घूमादिम- त्यरर्तमानस्याय.पिण्डत्वादोशेषणतया अमावस्य यहधादिव्याप- फत्मादित्यत आह सर्वति । व्यभिचारिणीति शेषः । तत्तद्वयक्तित्व इति । व्यभिचारनिरूपकतत्तदधिकरणव्यक्तित्य इत्यर्थः । तथाच त- दभाषम्यैव हेत्वन्यापफत्यानातिव्याप्तिरिति भावः । ननु तत्तद्वय तित्यं तत्तदयोगोलकादिस्वरूपं तदीयरूपादिस्वरूपं या तस्य च विशेषणतयाऽभावो पढ़वादिव्यापफ एयेत्यत आह तत्तदन्यान्यत्व प्रति । ननु तत्तदन्यान्यत्वं नमाय.पिण्डादिस्वरूपमेयेत्युक्तदांपताद- यमध्यमत माह तत्प्रकारफेति । तत्तद्वयक्तित्यप्रफारकत्यर्थः । ताह. सम्रमविषयत्वस्य माध्ययत्यपि मस्यात्ममेति। तत् साध्ययदत्ति- स्यम् । नच माध्ययदन्यत्य पय तत्मालध्यादेनायत्पर्यन्तानुधाय- नमपल्लम् । मेलापत्यायप्रिय सर्वर व्यभिचारिणि सत्सोल- यासम्मयादिति मायः माध्ययत्तितत्तद्वपत्तित्याांच्छनामाय- फरप्रपंशे गारयादाह संनय सम्बन्धनति । तस्यादि । पिशे- ·जागदीश्या व्याप्तिवादे व्यभिचारिणि कालिकसम्बन्धेन हेतौ द्रव्यत्वादेश्व समवायेन सा- ध्यताया समवायेन हेतौ सत्तादौ नातिमसङ्गः न वा संयो- गेन वयादौ साध्ये समवायेन तवयाप्यस्य रूपविशेषादेः कालि- कसम्बन्धेनाधिकरणे काले स्पन्दे च कालपरिमाणस्पन्दत्वादे. स- मवायेन तदधिकरणे घादेः सयोगेन वृत्तावपि चामसङ्गः सम्ब- दे कालिफेन हेतुमति महाकालेऽवृत्तित्वविरहानातिव्याप्ति' । अन्य- था प्रल्यादेरपि पृथिवीत्ववन्महाकालादिवृत्तित्वापृथिवीत्ववद- वृत्तित्वमवृत्तिगगनादावेव तन हेत्वसामानाधिकरण्यसत्त्यादति- व्याप्ति स्यादेवैति भाव । पूर्वदलप्रविष्टहेतुतावच्छेदकसम्बन्धाव- च्छिन्नवृत्ते फरमाह द्रव्यत्यादेश्चेति । द्रव्यत्ववत्यसमवेतस्य गुण- स्वादेरेव हेत्वसामानाधिकरण्यविरहानातिप्रसङ्ग । अन्यथा वृत्ति- मन्मात्रस्यैव द्रव्यत्वयति महाकाले वृत्त्या द्रव्यत्ययदवृत्तित्वमवृत्ति- गगनादावेव स्यात् तच्च सर्व हेत्वसमानाधिकरणमेवेत्यतिव्याप्ति- रिति भावः । द्रव्यत्वे साध्ये गुणत्वस्य विरद्धतया साध्यसामानाधि- करण्यविवक्षयापि निरास सम्भवतीत्यत सत्वपर्यन्तमनुसृतम् । सत्वगुणत्वादावित्यपि कचित्पाठ तन सत्ताया हेतुत्वे हेत्वसामाना- धिकरण्यस्य साध्यासामानाधिकरण्यव्यापफत्वामायो हेतुमिन ए- पानुसरणीय । गुण वस्य हेतुताया तु तत्रैवाय सुग्नह इत्याशयेन गुणत्वस्य पश्चादुक्ति । हेतुतावच्छेदकसम्यन्धेन हेतुमचोके फल- माह न वा सयोगनेति । स्पन्दत्वादेरिति । वृत्तावपीति परेणान्यय । तथाच वह्निमान्पर्वतम्पादित्यत्र यह्रिमदसमवेतस्य काल्परिमाणादे पालिफसम्बन्धेन पर्वतीयरूपवति फाल समवेतत्वेपि हेतुताघटपस. भवायसम्बन्धेन तारशरूपचति पर्वतादायसमवेतत्वानाध्याप्तिरिति भार । पारस्यापि सयोगेन घहिमत्त्वात्साध्ययदसमवतत्य न कार- परिमाणस्यात स्पन्दत्यमनुसृतम् । पचित्तु महाफारस्य पालिय- सम्पन्धेन रूपाधधिकरणत्वे मानामावः इदानींतदान मित्यादि. प्रययेन यारोपाधीनामेय तथात्वावगाहनादिति मतेप्यव्याप्तिसम्प- सये स्पन्दस्यपर्यन्तमित्यप्याहु निनय यस्य प्रयाजनमाह समयायेनेसि। तदधिकरण रतियाशिव्याप्यस्य रूपविशेषादरधिपरणे पयंतादापित्य.

·पूर्वपक्षग्रन्थः। साध्यासामानाधिकरण्यं हि न साध्यानधिकरणाधिकर- णत्वं साध्याधिकरणानधिकरणलं वा केवलान्वयिनि यत्किञ्चित्साध्याधिकरणानधिकरणे धूमे चाव्याप्तेः ।। नापि स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्य- सामानाधिकण्यम् पर्वतीयवह्नमहानसीयधूमसमानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगिल्लात् । द्रव्यत्वादेरव्याप्यवृ- त्यव्याप्यतापत्तेश्च । न च प्रतियोगिविरोधित्वं व्याप्य- वृत्तित्वं वा अभावविशेषणं देयम्। संयोगादौ साध्ये स- न्धविशेषेण व्याप्यत्वलाभाय साधिकरणलमियाहुः । तच्चिन्त्यम् । यथाश्रुतं यथासम्भवं विकल्प्य दूपयति नेत्यादि । नवप्रतियोगिपदेन प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नं वक्तव्यमत आह द्रव्यत्वादेरिति । प्रतियोगिविरोधित्वं प्रतियोग्यधिकरणात्ति- लम्व्याप्यत्तित्वं स्वसमानाधिकरणासन्ताभावामतियोगित्वम् ॥ अधिकरणेति। तथा ससभाव एवन सिद्धयेदिति भावः सयोगाद्यस- यः ॥ तच्चिन्त्यमिति । एतद्पभिन्नं गुणत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः गुण. स्वपदसमयेतत्वस्यैतद्पमिनासमवेतत्वव्यापकन्यात् एवं घाच्य. स्वसाध्यके तादात्म्येन विषयतया या ज्ञानादिहेतापव्याप्तिः घाच्या- नात्मकरवस्य धाच्याविषयत्यादेशाप्रसिद्धः। न च साध्यस्य हेतोच सामानाधिकरण्यं विशेषणताविशेषेण प्रवेश्यमतो न कोपि दोप इति याच्यमा तस्य व्याप्तिग्रहोपाये स्वयमेव वक्ष्यमाणत्वादिति भावः। यथानुतमिति । अन्यया साध्यपदवृत्तित्वस्यैव लक्षणघटकतया सा- ध्यानधिफरणत्तित्वमादाय दोषप्रदर्शनस्यासनत्यापत्तरिति भावः । प्रतियोयाधिकरणहेतुमिहत्वापस प्रतियोगिविरोधित्वस्य नि- रंपच्छिन्नहेतुमवृत्तिताकरवरूपस्य या च्याप्यवृत्तित्वस्य प्रवेशेवस्यमा- ·जागदीश्याः व्यातिवादे वादेरनैकान्तिकत्वाभावप्रसङ्गात् । न हि प्रतियोगि- विरोधी संयोगादेरपरोऽत्यन्ताभावोऽस्ति । अधिकरणभेदे- नाभावभेदाभावात् ॥ नापि साधनवनिष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियोगि- साध्यवत्कत्वं व्याप्तिः । मूले वृक्षः कपिसंयोग- वान्नेत्यबाधितप्रतीतेः । तदन्योऽन्याभावस्यापि तत्र स- चात् । न चैवं भेदाभेदः अवच्छेदकभेदेन तत्सत्वाभ्यु- पगमात् । साधनवन्निष्ठान्योऽन्याभावाप्रतियोगि साध्य- न्ताभावस्य द्रव्ये प्रतियोगिसामानाधिकरण्यम् अव्याप्यत्तित्वञ्च प्रतियोग्यधिरणीभूतद्रव्यवृत्तिवं स्वाधिकरणीभूतद्रव्यनिष्ठासन्ता• भावप्रतियोगित्वम् गुणे च प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं व्याप्यवृत्ति- त्वञ्च प्रतियोग्यनधिकरणीभूनगुणवृत्तित्वं स्त्राधिकरणीभूतगुण- निष्ठात्पन्ताभावाप्रतियोगित्वम् । एतानि च न भेदकान्यविरोधाद। णातिव्याप्त्यसङ्गतेराह प्रतियोगीति॥ तयासतीतिानास्तीत्यनुगतमती- तेरननुगताधिकरणव्यक्तिमिरसम्भपादेयातिरिक्तोऽभावः सिध्यति- सोपि चेदधिकरणमेदागिनस्तदा अधिकरणव्यक्तिमिरेयामायव्यप. हारोस्थिति कृतमतिरिक्तामायेनेति भावः ॥ ननु प्रतियोगिसामाना- धिकरण्यतदसामानाधिकरण्यव्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वलक्षण- विरुद्धधर्माध्यास एव द्रव्यगुणवृत्तिसंयोगामाययोर्भेदकोस्त्वत और संयोगेतिद्रव्यनिष्ठति। प्रतियोगिवं वैशिष्टयण्यासज्यवृत्तिधर्मानय. छिर्न प्राह्यम्।अतोन द्वित्वाधवच्छिन्नामावमादाय गुणेपि संयोगामा स्थास्याप्यवृत्तित्वम् एवमुत्तरवापि योध्यम् ॥ अविरोधादिति ।संयो- गाधिकरणद्रव्यत्तिग्यतदनधिफरणगुणवृत्तित्वयोगगनायभाये स.

·पूर्वपक्षप्रन्यः। घद्यस्येति पष्ठ्यर्थव्याप्यव्यापकभावानिरूपणात् । सा- ध्यसाधनत्वयोर्व्याप्तिनिरूप्यत्वात्।वह्निमत्पर्वतस्यधूमव- सामान्यतश्चान्याप्यवृत्ती प्रतियोगिसमानाधिकरणे च न त- थाचव्यतिरेक इति भावः ।। ननु साध्यवान् यस्यति साध्यवति सम्बन्धो. ऽन्वेष्टव्यः स चाधिकरणत्वं साध्यसाधनयोरपि सामा- नाधिकरण्यमेवेसतो दूपणान्तरमाह साध्यति । साध्यत्वसाधनले च्याप्तिप्रतियोगित्वानुयोगित्वे । यचदूभ्यामेव व्याप्तिर्निवक्तव्येयत स्यादिति मायः ॥ ननु म्बसमानाधिकरणास्यन्ताभायप्रतियोगि- त्यतत्सामान्याभायादिलक्षणविरुद्धधर्म एव भेदको पाच्य इत्यत माह सामान्यत नि । न तथात्वव्यतिरेक इत्यन्वयः। तथा चा- व्याप्यत्तित्वसामान्याभावः प्रतियोगिसामानाधिकरण्यसामान्या- भावः संयोगामाये नास्त्येव को भेदकः स्यादिति । इदं च सामा- नाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितामनुसृत्य । अन्यथा प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यतरसामान्याभाययोर्द्रव्यगुणात्मकायच्छेदफभेदेन संयो- गसामान्याभाव वृत्तावपि क्षत्यभावादिति ध्येयम् ॥ साध्ययानिति । साधनवनिष्टान्योन्यामायाप्रतियोगीति प्रह- तम् । माध्ययतीति । समस्यमानपदार्थ एयान्वयस्पोत्सर्गिकत्वादिति मायः सचेतिातथाच साधनयनिष्ठान्योन्यामावाप्रतियोगिसाध्ययत् यस्याधिकरणं तत्वं घाझ्यार्थः अधिफरणत्यं च सम्यन्धित्वम् । अत- स्तदारम्येन गगनादिहती नाव्याप्ति.। यस्य साध्ययान साधनवनिष्ठा. न्योन्याभावाप्रतियोगात्ययमन्ययपि नक्षतिः साधनसामानाधिकार प्यापस्यय यापदार्यसम्बन्धस्य साध्येऽनुप्रवेशादित्याशयमाह साम्य- माधनयोरपीति । सामानाधिकरण्यमवति । सम्बन्ध इत्यनुपज्यते। मिद्धिमायादिपस्य साध्यत्यादेव्याप्त्यनिरूप्यत्यादन्यथा व्याचष्टे माध्यत्यति। यत्तदयामिति । तथा च यदमिष्ठान्योन्यामावाप्रतियो- ·जागदीश्याः व्यातिवादे न्महानसनिप्ठान्योऽन्याभावप्रतियोगित्वाच्च। विशेषाभाव- कूटादेवाभावव्यवहारोपपत्तौ सामान्याभावे मानाभावात्।। आह वह्निमदिति॥ननु यत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिता- बच्छेदकं यद्रूपावच्छिन्नं न भवति तद्रूपावच्छिन्नेन समं तस्य सामा- नाधिकरण्यं व्याप्तिरिसर्थः न च धूमसमानाधिकरणान्योन्यामा- वप्रतियोगितावच्छेदको वह्नित्वावच्छिन्नो वह्निः धूमवान् वह्निमा- सप्रतीतेरत आह विशेपेति । य एव मसेकं वह्निमद्भदाः धूम- समानाधिकरणास्त एव चैकाधिकरणत्तित्वावच्छिन्ना वह्निमत्सा. मान्यभेदबुद्धिं जनयन्ति तत्मतियोगितावच्छेदको पहिलावच्छिन्नो वहिरिति भवसन्याप्तिः ॥ गीयद्वांस्तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति फलितम् ॥ प्र. तियोगितावच्छेदकमिति भावप्रधानो निर्देशः । प्रतियोगितावच्छे. दकत्वमित्येव वा पाठः । तेन पहित्वावच्छिन्नस्य वह्निमानस्यैव धू. मसमानाधिकरणतत्तद्वहिमत्त्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्ये. पिन क्षतिः । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य यहित्येनानवच्छेदा- दिति ध्येयम् । ननु तत्तद्वहिमत्त्वावच्छिन्नभेदस्यैव प्रतियोगिताव- च्छेदकत्वं घहित्यावच्छिन्नं वाच्यमित्यव्याप्तिरयेत्यत आह न चेति । यहित्यावच्छिन्नो पहियांवान्वह्निः। तथाच यावद्वह्निनिष्ठमेवामावस्य प्रतियोगितावच्छंदकत्वं यहित्वायच्छिन्नमित्येकद्विनिष्ठस्य प्रतियो- गितावच्छेदफत्वस्य पहित्यावच्छेद्यत्वविरहान्नाव्याप्तिरतस्तत्रैव यु- तिमाह घूमवान्यतिमाग्नत्यप्रतीतेरिति । फेचित्तु यदूपविशिष्टं तार शप्रतियोगितावच्छंदफत्वपर्याप्त्यधिकरणं तदन्यरूपावच्छिन्नसा. मानाधिकरण्य वियक्षितमित्याहुः ।। ननु सामान्यामायासत्यपि ल. सणस्य को दोष इत्यत आह य एवेति । पहिमनेदाः तत्तद्वाहमस्या- पाँच्छन्नमंदाः। एकाधिफरणेति । अन्यथा घहिमत्यपि घहिमामेति प्रतीत्यापरिति भायः ॥

·पूर्वपक्षग्रन्थः। नापि साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मनिरूपितवै- यधिकरण्यानधिकरणसामानाधिकरण्यम् ।साधनसमाना- धिकरणस्य प्रमेयत्वादेवैयधिकरण्याप्रसिद्धेः।महानसादौ साधनेति। वैयधिकरण्यं तदनधिकरणवृत्तित्वमातच केवलान्व- यिनः साधनस्यापसिद्धम् अतिप्रसअकञ्चपृथिवी द्रव्यत्वादित्या- दौ अतः समानाधिकरणापादानम् । घुमादेरपि न वयादिसमा- नाधिकरणद्रव्यत्वाचनधिकरणत्तित्वमतो यावदितिीयद्यपि पृथिवी- तदधिफरणावृत्तित्वरूपस्य चैयधिफरण्यस्य प्रवेशे प्रमे- यत्वादेयधिकरण्याप्रसिद्धेरितिमूलासङ्गतिर्गगनादावेव तत्प्रसि. आरतो व्याचष्टे चैयधिकरण्यमिति ॥ ननु साधनवैयाध. करण्यानधिफरणत्यप्रवेशेनैव सामञ्जस्ये समानाधिकरणपदं व्य- यंमत आह तथेति । साधनसमानाधिकरणोकावपि फेवलान्य- यिसाधनपैयधिफरण्याप्रसिद्धिरेव साधनस्यापि खसमानाधिफ- रणयायसर्मान्तर्गतत्वादतो दूपणान्तरमाह अतिप्रसझकं चेति । पृथियीत्यस्य द्रव्यत्यानधिकरणवृत्तित्वानाधिकरणत्यादिति भावः । अत इति । तपाच द्रव्यत्यादिसमानाधिकरणीभूतजलत्याधनधिक- रणवृत्तित्यस्य पृथिवीत्वे सत्यानातिव्याप्तिरिति भावः । अत्र च येन पेन सम्बन्धेन यो यःसाधनसमानाधिकरणस्तेन तेन सम्बन्धेनेव तत्तदनधिफरणे साध्यतावच्छेदफसम्पन्धेनैव वृत्तिमत्वं ताशय. धिकरण्यान्तार्थो प्राधः। तेन साधनसमानाधिकरणस्याय पिण्डत्या- दे सम्बन्धसामान्येनानधिकरणे गगनादौघूमादेरवृत्तिन्येपि घूमघा- म्यहरियादी नातिम्याप्तिः। न या ज्ञानयानात्मत्यादित्यादी साधन- समानाधिकरणस्यात्मत्यादेरनधिकरणे फालिफादिसम्यन्धेन साध्य स्य झानादेत्तायज्यव्याप्तिः। घूमादरिति । समयायेन साध्यताममि- मेत्य । संयोगेन तथात्ये द्रव्यत्यानधिफरणसंयुक्तरयाप्रसिद्धया द्रव्य- स्यमादापातिव्यप्त्यसम्मयादिति पेयम् । नच समयायेन धूमस्य ·- जागदीश्या व्याप्तिवादे स्वादिसमानाधिकरणघटलपटत्वाचनीधकरणटचत्वं द्रव्यत्वादेः तदनधिकरणमात्रवृत्चित्वञ्च निखिलपटपटादिरूपाणाम् । तथापि तादृशधर्मानोधकरणमात्रचित्वानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकवत्त्वं । वोध्यम् । नहि पृथिवीवसमानाधिकरणस्तादृशः कश्चिदेको धर्मों पदनधिकरणमात्रीत्ततावच्छेदकं रूपत्वादि । धूमत्वादिकञ्च व. हुन्यादिसमानाधिकरणायोगोलकत्वाचनधिकरणमात्रवृत्तितावच्छे- दकम् । तदवच्छेदकत्वञ्चनदनतिरिक्तवृत्तित्वमातच्च तच्छ्न्यधर्मा- वृत्तित्वम् ।तेन मेयत्वसमानाधिकरणगुणत्वाचनधिकरणमात्रत्ति- साध्यतायां धयादिहेतोविरुद्धत्यात साध्यसामानाधिकरण्याप्रसि. होय नातिव्याप्तिर्यावत्योपादानमफलमिति घाच्यम् । तथापि संयो. गेन धूमस्य साध्यतायामपि स्वसमानाधिकरणस्य घयादेः साध. नाधिकरणवृत्तेरनधिकरणे जलादी ताशसंयुक्तत्वप्रसिद्ध्यातिव्या. तिरतो यावदिति ॥ द्रव्यत्वादरिति । तथाच द्रव्यं पृथिवीत्यादित्या. दापव्याप्तिरिति भावः । मनु तदनधिकरणमात्रवृत्तित्वमेव वैयधि- करण्ये पाध्यम तथा च द्रव्यत्वस्य घटत्वाद्यमधिकरणमाप्रवृत्ति त्यामाधानाव्याप्तिरत आह तदनधिकरणेति । तथाच मात्रपदप्रवेशे. पिरूपवान् पृथियीत्यादित्यादावव्याप्तिरिति भायः॥ ताहोति । सा. घनसमानाधिकरणयापद्धमत्यर्थः। योध्यं मूलस्थसाध्यान्तमागेनारूप- धान् पृधिधीरयादित्यादायध्याप्तिमुद्धरति न हीति ॥ मवान्यहरि- स्यादावतिव्याप्ति निरस्थति धूमत्यादिकं चेति ॥ नन्यवच्छेदकत्वमत्र म स्वरूपसम्बन्धविशेषः मानाभायात् गुरुधर्मे तदमावेन प्रमेयधूम- स्वादिना साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिघ्याप्तेश्च नाप्यम्यूनवृत्तित्वम प्रमेयवान् धूमादित्यादायव्याप्तेः पर्वतत्वाधनाधिकरणमात्रवृत्तित्वा- म्यूनत्तित्वारप्रमेयत्वस्येत्यत माह तदपच्छेदफत्यमिति । तदनति- रितोति । ताहराधमांनधिकरणमात्रवृत्तित्वशून्यावृत्तित्वमित्यर्थः । तारशरत्तिताशून्यत्तित्वं च साध्यतायच्छेदकताघटफसम्पन्धन प्राणम् । सेन पहिसमानाधिकरणायापिण्डत्यायनाधिकरणमात्रह चित्लरम्यध्यापिण्डीयपड्यादी धूमस्यादेः कालिकसम्बन्धेन वृत्ता- ·पूर्वपक्षप्रयः। तानधिकरणगगनादितिवेपि द्रव्यत्वस्य द्रव्यसाध्यकमेयत्वेना- तिव्यामिः । वस्तुतस्तु तादृशधर्मानधिकरणमायत्तिस्त्रावच्छिमा- धिकरणताकत्वं तदवच्छेदकत्वं वाच्यम् । तेन सत्ताद्रव्यत्वोभयवान् वपि न तादृशावच्छेदकत्यहानितातच्चेति । तदपीत्यर्थः । तच्छ्न्यति। तदनधिकरणमात्रवृत्तिताशून्येत्यर्थः । तेन धर्मपदप्रवेशेन । नातिव्या- तिरिति। तादृशवृत्तिताशून्यो यःसत्तादिरूपो धर्मस्तवृत्तितामादायैव द्रव्यत्यस्पावच्छेदकत्वसम्भवादित्याशयःमच गगनादेरपि कालि- फादिसम्बन्धेन वृत्तिमायादुक्तदोषतादधस्थ्यम् । सम्बन्धसामान्येनैव तेपामवृत्तित्योपगमात् । वस्तुत. साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्ब- धिस्वरूपमेयात्र धर्मत्वं याच्यम् । अन्यथा तादात्म्येन गगनसाध्य- फशब्दयत्वादावव्याप्त्यापत्तेः । साधनसमानाधिकरणद्रव्यत्वाचन- धिकरणमात्रवृत्तिनाशून्ये वृत्तिमति घटादौ गगनत्यस्यावृत्तित्वात् त- याच गगनादेः कालिकतादात्म्यादिसम्बन्धेन धर्मत्वेपि समवायस- मन्धेन तथात्वविरहाद्व्यसायफमेयत्वादिहेती नोक्तातिप्रसङ्गः । यद्यप्येवं संयोगेन द्रव्यसाध्यके सन्चादावतिव्याप्तिः साघ- नसमानाधिकरणगृहत्वाचनधिकरणमात्रसंयुक्तत्वशून्ये गृहवृत्तिद- ण्डादी पर्तमानतया द्रव्यत्वस्य निरुकारच्छेदकत्वाभावात् गु- णत्वाचनधिकरणमात्रसंयुक्तताशून्यस्य सयोगेन वृत्तिमतोऽप्रसि. या साधनसामानाधिकरणगुणत्वादिकमुपादाय तमारासम्म- यात् । तथापि तादृशधर्मानधिकरणमात्रवृत्तिनाशून्यत्यनिरुक- त्तिमत्त्वोमयामायवत्स्वाभयसामान्यफरवं विवक्षितमित्यदोषः । द्रष्यत्यावच्छेदैनैय गुणत्वानधिकरणमात्रसंयुक्तताशून्यत्यसंयुक्तरघो- भयामावयस्येन द्रव्यत्यस्य निरुक्तावच्छेदकत्वादिति भावः । मनु साधनसमानाधिकरणगुणत्वानधिकरणमात्रत्तिताशून्ये सत्यादी द्रव्यत्यसत्त्वोमयत्यादेः साध्यतावच्छेदकस्य वृत्तिराद्रव्यत्यसरयो- भयवान् जातेरित्यादापतिव्याप्तिरत माह यस्तुतस्त्यिति। ताहो. ति। साधनसमानाधिकरणधर्माधिकरणावृत्तीत्यर्थः । पूर्वकल्पे विशिधामापघटकतया सार्थफत्वेप्यत्र फल्पे साहशधर्मानधिकरण- त्तियांशस्य प्रवेशवयात् । नचैवं प्रमेयत्वादेरित्यनिमम्लास- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे गुणान्यत्वविशिष्टसचावान् वा जातिमत्त्वादिसादौ नाविप्रस- गः। सत्ताया गुणत्वाभाववन्मात्रातत्वविरहेऽपि उभयत्वाधव- च्छिन्बाधिकरणतायाः गुणलाभाववन्मात्रवृत्तित्वात् ॥ प्रमेयत्वादे- रिति ॥ ननु व्यतिरेकित्वेन धर्मो विशेषणीयः वस्तुतस्तु यावत्पदं गनिःप्रमेयत्वाद्यधिकरणावृत्तित्यरूपस्य तद्वैयधिकरण्यस्य गगनादी प्रसिद्धेरिति वाच्यम् । तद्ग्रन्यस्य वैयधिकरण्यावच्छेदकाप्रसिद्धि- परत्वादिति भावोपत्र स्वावच्छिन्नाधिकरणत्वं साध्यताघटकसम्ब- न्धेन ग्राह्यमातेनसमवायावच्छिन्नवह्वयधिकरणतायाःसाधनसमाना- धिकरणपर्वतत्याद्यनधिकरणमात्रवृत्तिन्वेपि न वह्निमान् धूमादित्या. दावव्याप्तिः। स्वरूपसम्बन्धात्मकस्याधिकरणत्वस्याधिकरणभेदा - दोपगमे साध्यताघटकसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नाधिकरणत्वसामान्य नि- वेशनीयम् । तेनमहानसनिष्ठाया घहित्वावच्छिन्नाधिकरणताव्यक्त पर्वतत्वाचनधिकरणमात्रवृत्तित्वेपि नोकदोपः । न चैवं घटयान म. हाफालत्वादित्यादाचव्याप्तिः कालिकसम्बन्धेन साध्यतायां महा- फालान्पत्यविशिष्टघटत्यादेः फश्चिदवच्छेदकत्वसम्भयपि महा- कालनिरूपितविशेषणतया साध्यतायां फुत्राप्यवच्छेदकत्याप्रसिद्ध रिति पाच्यम् । ताहराधर्मानधिकरणमात्रवृत्यधिकरणत्वसामान्या• मिन्नं यत्साध्यतावच्छेदफसम्बन्धावच्छिन्नप्रकृतसाध्याधिकरणत्वं तत्सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति घर्तुलार्ये तात्पर्यादिति ध्येयम् ॥ ननु गुणत्याधनधिकरणमात्रवृत्तिताशून्ये सत्वादी द्रव्यत्यसत्यो- भयत्यादेः साध्यतावच्छेदकत्वघटफपर्याप्तिसम्बन्धेनावृत्तेस्तस्याय- च्छेदकत्वमक्षतमेवैत्यत आह गुणान्यत्येति । नन्यित्यादि।व्यतिरेकि- त्यं भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् । तच्च साधनाधिकरणवृत्तिताघ- टफमम्बन्धन प्राहम् । तेन गगनामावसंयोगामावाद[दासः मनु यावद्धर्मोक्तावपि तत्समुदायाधिकरणाप्रसिद्धया प्रातिस्विफरूपेण स. समयधिफरण्यं याच्यम् तथाच येषां येयधिकरण्यं प्रसि माधनसमानाधिकरणतत्तसमर्माणामेव पिशिष्य प्रयेशात्सर्यसामन. एपे व्यनिरपिस्यनिषेशो व्यपं. ताशयायदयच्छेदकमेवमापकतयेष मूलांक्तयायत्पदम्य सार्यपत्यसम्मयात मन्यया व्यतिकिणोपि है- ·पूर्वपक्षप्रन्यः। संमवायितया वह्निवह्निमतोरत्यन्तान्योन्याभावयोः स- त्वात् धूमादावप्युक्तलक्षणाभावाच्च । तादृशस्प कस्यापि न वैयधिकरण्यावच्छेदकमेतावन्मात्रस्फोरणाय तथा च साधनसमानाधिकरणधर्मनिरूपितवैयधिकरण्यावच्छेदकं यद्यतद्भिन्नधर्मवता यावत्तादृशावच्छेदकलशून्यधर्मवता वा समं सामानाधिकरण्यमिति पर्यवसितम् अतो दोपान्तरमाह महानसा दाविति । तथा च तदनधिकरणत्वं तदभावाधिकरणलं तद्राद्भन्न- तुसमानाधिकरणयावद्धर्मान्तर्गतस्य द्रव्यत्वादेरनधिकरणे संयोगेन वृत्यप्रसिद्ध्या वह्निमान्धूमादित्यादायव्याप्त्यापत्तेरित्यतस्तथैवाह व- स्तुत इति । तादृशास्येति । साधनसमानाधिकरणस्येत्यर्थः । तथा चेत्यादि । साधनसमानाधिकरणतत्तद्धर्मानधिकरणमात्रवृत्तिस्वा- पच्छिन्नाधिकरणताफ यद्यदित्यर्थः । यद्यपि तादृशधर्मानधिकरणमा- प्रवृत्यधिकरणतावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदोक्तावपि न क्षतिः। तथापि यावत्पदसार्थफ्याय भेदकूटोक्तिः। तद्भिग्नधर्मेत्यादौ धर्मपदं साध्य- तावच्छेदकधर्मपरम्। ननु ताशपर्वतरवाद्यनाधिकरणमात्रवृत्तिस्वा- पच्छिन्नाधिकरणताऊं महानसीयवद्वित्वमपि तद्भिश्नत्व च न पति- त्वे इत्यव्याप्तिरत आह यावत्तादृशेति । साधनसमानाधिकरणतत्त- धर्मानधिकरणमात्रवृत्त्यधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकताकूटशून्ये- त्ययः । तथा च महानसीयवहित्यनिष्ठं यद्वयासज्यवृत्त्यवच्छेदकत्वं तच्छ्न्यत्वं शुद्धचह्नित्वेऽस्त्येवेत्यदोषः । न चैव यापन्ति तादृशध- मनिधिकरणमात्रवृत्त्यधिकरणतावच्छेदकत्वानि तत्प्रत्येकावच्छिन्न- भेदोक्त्या पूर्वकल्पोपि सम्यक् विशिष्टपर्याप्त यदवच्छेदकत्वं तदव- छिन्नमेदस्य शुद्धवह्नित्वे सत्वादिति वाच्यम्। तत्तदवच्छेदकत्याव- छिन्नभेदस्य यहुतरावच्छेदकव्यक्तिघटितमूर्तिकतया गौरवेण तस्या- नुकत्वादिति भावः। मूलोक्तयोरत्यन्तान्योन्यामावयोः सङ्गमार्थमा- ह तया चेति । इत्यञ्च साधनसमानाधिकरणधर्मत्वेन वहिरेवाभि- २४ ·जागदीश्या व्याप्तिवादे अथानौपाधिकःसम्बन्धो व्याप्तिः उपाधिधसाध्यव्यापकले सति साधनाव्यापकः व्यापकत्वन्तु तहनिष्ठात्यन्तामावा- त्वं वा द्वयमपि दुष्टमिसर्थः । एतेन तदधिकरणात्तित्वमत्र वैयधि- करण्यमिति निरस्तम् । समवायितया महानसचित्वं वह्नौ ना. स्तीति प्रतीतेन्यादेपि तादृशवैयधिकरण्याधिकरणवाद । सम्ब- न्धविशेषेण वैयधिकरण्यविवक्षायान्तु नोक्तदोप इति ध्येयम् ।। उपाधिपदस्य साध्यसमव्याप्तवचनतया आत्माश्रयप्रसङ्गादाह साध्यव्यापकेति। व्यापकत्वं व्याप्तिनिरूपकत्वमात्माश्रयादिग्रस्तमत आह तद्वन्निष्ठेति । यत्रोपाधिरव्याप्यवृत्तिनानाव्यक्तिको वा तत्रा- पि व्याप्यवृचिरखण्डश्चान्ततस्तदद्भिन्नत्वमकारकपमाविशेष्यत्वा- प्रेत इति ध्येयम् । पतेनेति। विमिन्नसम्यन्धन वैयधिफरण्यमादाय दोषेणेत्यर्थः। दोपमेवाह समयायितयेत्यादिना । घनायिति । यथा- श्रुतं मूलमभिप्रेत्य निरुक्तलक्षणाभिमाये तु यहन्यधिकरणतायामि- ति योध्यम् । तारशेति । साधनसमानाधिफरणीभूतं यन्महानस- त्यादिकं तदधिकरणावृत्तिवरूपवैयधिकरपयवरयादित्यर्थः ॥ स- म्यन्धविशेषेणेति । प्रथमफल्पे येन सम्बन्धेन धर्मस्य साधनसमाना- धिकरणत्यं तेनैय यत्तदनधिकरण तन्मात्रवृत्तित्यस्य द्वितीयफल्पे व साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वरूपसम्बन्धेन या सदधिकरणावृत्ति- स्वस्य विपक्षायां न सम्बन्धमेदनियन्धनो दोप इत्यर्पः ॥ थारमाश्रयेति । साध्यसमग्याप्तस्य व्यभिचारसम्यन्धे नामायरूपायामानेपाधिफत्पच्याप्ती साधननिष्ठमकृतप्ताभ्यव्यातेरपि साध्यसमस्याप्यत्यांशे प्रयेशाविति मायः॥ आत्माश्रयादिप्रस्तमिति। साप्यस्यापि साध्यनिष्टव्याप्तिनिरूपकत्येन साध्यनिष्ठायामेय साध्यी- यम्पाती ताराव्यापफत्यप्रयेशादात्माधयो योग्यः ॥ मनु द्रय सन्यादित्यत्रामोपाधिफत्यलक्षपातिम्यामिः तत्र मंयोगादेरम्याय- ·पूर्वपक्षमन्यः। प्रतियोगित्वम् व्यभिचारे चावश्यमुपाधिः प्रतियोगित्वं न विरोधित्वं सहानवस्थाननियमलक्षणम् गोत्वाश्वत्वयोरत- थात्वात् अन्योऽन्याभावप्रतियोगिन्यसत्त्वाच्च किन्तु यथा- मावादिरेवास्ति । यदि च तस्यापि विशेषणान्तरविशिष्टस्य द्वित्वाद्यवच्छिन्नस्य वा तत्रामावसम्भवस्तदा साध्यसमानाधिक- रणासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतसाधनसमानाधिकरणास- ताभावमतियोगितावच्छेदकधर्मवत्वं दलद्यार्थी बोध्यः । अ. नवस्थानिरसितुमाह प्रतियोगित्वमिति । सहेति । एकदेशकालाव. तितया सत्यापरिमाणादेचालनीन्यायेन साध्यवग्निष्ठामायप्रतियो- गितयोपाधिरयामायादत आह यत्रेत्यादि। यत्साध्यक इत्यर्थ यत्रा- धिकरणे ध्यभिचारस्तदिनत्वादेरेवाखण्डस्य सर्वत्र सीलभ्यादन्तत इत्युक्तम् । तद्भिन्नत्वति । साध्यरगिनत्यप्रकारकेत्यर्थः । तदारयम- पारफप्रमाधिशेष्यत्वस्य विशेष्यभेदेन नानात्वादयण्डयासम्मय इ. स्पतोऽमानवयगर्भानुसरणम् ॥ विशेष्यवग्निष्ठस्य विशिष्टामावस्य विशेषणाभाषपर्यघसायिन. प्रतियोगित्व विशेषण पर न तु विशेष्य इति प्राचीनप्रयादमनुसृत्य यदिचेरयुक्तम् । तस्यापि अग्नण्डस्यापि । हत्र साध्ययति' साध्यसमानाधिकरणत्यादि । यद्यपि प्रतियोगिता- प्रय पैशिष्टय्यासज्यवृत्तिधमानयच्छिन्नं प्रायमित्येतायतैव मुलं स- मासम तयाप्यान्यनत्यादिरूपेणोपाधिव्यवहारं समर्पयितुमय- एकपर्यन्तानुसरणम् ॥ सहानवस्थाननियम इत्यवानोपाधिपत्य. उपनियमप प्रस्तसाध्यीयत्रामावादारमाश्रयासम्मयादाह अनय- स्यामिति । एफेति । तत्तदमाधवत्यानयन्ठेदपोमूततरदेशवालानय. छिन्न यत्तत्तदभायाधिकरणत्तित्वं तदन्यत्वमर्थ । तेन गोत्यापमा. দুচ্ছ ঘাতৃত্বকালদ্বনুিদ্ধিদ্বত্তি প্রবাদিতাম व्याशि । सदनयच्छेपार घेह भषच्छेदकतासम्बन्धेन तरमा ·जागदीश्याः व्याप्तिवाद. च्छेदनति पूरणीयम् । तेन नाव्याप्यवृत्तेरभावस्य प्रागभावादेश्व प्रतियोगितायामव्याप्तिः । अन्योन्येति । अत्र समवायादिसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववीत महानसादौ संयोगादिना व- हुन्यदेवृत्तेर्येन सम्बन्धेनाभावः तद्वति तेनारत्तिर्वक्तव्या । इत्य- श्च तेन सम्बन्धेनासम्बद्धत्वोक्तौ नायं दोपः । अन्योन्याभावस्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकतया तद्वति तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिनोऽसम्बद्धत्वात् । परन्तु समवायेन सत्ताया अभावस्य मतियोगितायामव्याप्तिः । तद्वति समवायेन वृत्तेरप्रसिद्धः । ताह- शस्वसम्बन्धाधिकरणारीततत्कत्वाभिधाने च व्यधिकरणसम्बन्धा. वच्छिन्नाभावप्रतियोगितायामव्याप्तिः सिद्धान्तलक्षणवक्ष्यमाण- घयत्वमिति न कश्चिद्दोपः ॥ तेनेति । सयोगाधभावस्यैकदेशा• धच्छेदेन घटादिमागमावस्य चैफकालावच्छेदेन प्रतियोगिना सादे श्याभावादिति भावः ॥ अभावधियेधित्यं माभावविरहव्याप्यत्वं येनानवस्था स्यात् फिन्स्वभाववदवृत्तित्वमेव तथा धाच्यमित्याशयेन स्वयं भेदप्रतियोगिनि तदव्याप्तिमुद्धर्तुमाह अग्रेति । यथाथुते तु म. लाभिप्रेतस्य नियमघटितप्रतियोगित्वस्याव्याप्तेरुक्त ग्रन्थेनानुदाराच- द्विराधश्चिन्तनीयः । वक्तव्येति । अन्यथात्यन्तामाषप्रतियोगिन्यप्य- व्याप्तिसम्मयेऽन्योन्यान्याभायमात्रप्रतियोगिन्यव्याप्त्यमिधानं मूल. तो विरुद्धमिति भावः ॥ इत्थं सम्बन्धविशेषस्य निघेशे। तद्वति स. भपायेन सत्याभावयति । तादृशेति । प्रतियोगितापच्छेदकसम्पन्न यत्प्रतियोगिनम्बन्धि तदवृत्त्यमावफत्यमित्यर्थः । अत्रावृत्तित्वं ता- राप्रतियोगिमत्तायुद्धिपिरोधिताघटकसम्बन्धेन ग्राह्यम सस्थयति महाफालादी तद्विरहस्य कालिफादिसम्यन्धन वृत्तायपि माय्याप्तिः। नय सत्तारूपस्य सदन्यत्यामायस्य प्रतियोगिग्यध्या तिः सदन्याययति जात्यादी तद्विरोधिताघटकन समयायन वृत्तर- प्रसिद्धरिति याच्यम् । स्यसम्यसाधिफरणावृत्त्यभायाधिकरणता- सामाग्यफरयस्पातस्यात् । भभापमात्रस्य मायमिनस्योपगमाद्दशि- । तेन ·पूर्वपक्षप्रन्थाः। धिकरणाभावयोः स्वरूपविशेषः सम्बन्धः, तथा प्रतियो- गिलमनुयोगित्वमपि अभावविरहात्मत्वं वेति चेत् । य- रीसा च खण्डशः प्रसिद्धया तत्परिहारोऽपीति ध्येयम् । अभा- विरहात्मत्वमिति । न चान्योन्याभावप्रतियोगितत्त्वावच्छेदकयो- रमसत्यतिप्रसक्ती प्रकृतोपयोगिपतियोगितामात्रस्य लक्ष्यत्वे तु लक्षणेऽसन्ताभावपदवैयर्थ्यम् सर्वत्र निसस्यनिससाधारणरूपाव- कस्वरूपसम्बन्धेनावृत्तित्वं वाच्यमिति तु भ्रमः । गगनाभावस्य कालिकसम्बन्धेन यो विरहस्तदभावप्रतियोगिन्यव्याप्तेः । ताहशघिर- हामावस्य गगनाभावात्मकस्य तादृशविरहात्मकप्रतियोगिमति नित्य द्रव्यादी स्वरूपसम्बन्धेन वृत्तरिति ध्येयम् । व्यधिकरणेति । संयो- गेन रूपाधमावस्थले संयोगेन रूपादिसम्पद्धाधिकरणाप्रसिद्धरिति भावः । सिद्धान्तेति । यत्प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये यदी- यत्ययदभावाधिफरणीभूतयत्किञ्चिद्वयक्त्यनुयोगिकत्वोमयाभावस्ते- न सम्बन्धेन तस्य तदमावप्रतियोगित्वमिति क्रमेणेत्यर्थः । तत्परि- हार रति । संयोगसामान्य एव रूपीयत्वताशरूपाभावाधिकरणा- नुयोगिकरवोमयाभायसत्त्वाद्वयधिकरणसम्बन्धेनाभायस्य प्रतियोगि- तायां नाव्याप्तिरित्यर्थः । यथाश्रुते घटत्वादेरपि द्रव्यत्याधभाव- प्रतियोगित्वापत्तिः स्वीययदभावाधिकरणानुयोगिकत्वत्युको च खप्रतियोगिफत्वपर्यवसायिन. स्वीयत्यस्य विनाऽतिरिक्तस्वप्रति- योगितां दुर्वचत्वमित्यादिदोपसम्मवाग्निदोपत्यासम्भवादाह अ- पीति॥ न चेति । पाच्यमिति परेणान्यय./घटादिभेदस्य प्रतियोगिन्य. भ्यासिः। तस्य भेदविरहत्याभायात्। एवं तत्प्रतियोगितावच्छेदफे घट- त्वादायविन्याप्तिः । तस्य घटादिभेदविरहस्वरूपत्यादित्यर्थः । ननु प्रकृतानोपाधिकरयरूपव्याप्तिनिविष्टस्यय प्रतियोगित्यस्य निर्वचना- दन्योन्याभायप्रतियोगिन्यव्याप्तयादिकं न क्षतिफरम् साध्यवानिष्ठा- स्पन्ताभाषविरहान्यत्ये सति साधनयनिष्ठात्यन्तामाषविरहात्मक स्योपाधैर्यत्र विरहनयानीपाधिकत्यव्याप्तः पर्यवसानादित्यत माह ·जागदीश्या व्याप्तिवादे छिन्नस्य वा उपाधितासम्भवाद इतरया तु भेदमतियोगितावार णाय संसाभावपरतया तस्य सार्थकत्वादिति वाच्यम् । विरह- पदस्य तज्ज्ञानप्रतिवन्धकज्ञानविपयार्थकत्वात् । प्रतिवन्धाति हि प्रकतेति । लक्षणे मूलरोक्तोपाधिलक्षणे । वैयर्थ्यमिति । साध्ययनि- पो योभावस्तद्विरहान्यत्वनैव घूमवान्यरित्यादापाद्रेन्धनादेरुपाधि तया व्याप्तिलक्षणातिव्याप्तिव्युदासादिति भाव । ननु आन्धनाद- धूमसमानाधिकरणस्वध्यसादिविरहस्यरूपतया तदन्यत्वामावा दनुपाधित्व स्यादतो सप्रागभावयारकतयवात्यन्तपद सार्थक स्यादत आह सति । नित्यस्येति । व्यभिचारस्थलान्यत्वस्वरूपस्या. य पिण्डभेदादेरित्यर्थ । नित्यस्यापि साध्यवन्निष्ठस्य स्त्रीयविशिष्टा- भावादविरहस्वरूपतया अनुपाधित्वापत्तिरतो अवच्छेदकत्यप्रवेश- ध्रौव्ये जन्यस्याप्यारेन्धनादेस्तत्साधारणरूपेणोपाधित्व सम्भवतीत्याह नित्यसाधारणेति । तथाच साध्ययनिष्ठाभावविरहत्वानवच्छेदकी- भूतसाधनवनिष्ठामावविरहत्वावच्छेकधर्मसत्त्वमेवोपाधि वमिति त- ताय पिण्डभेदानॆन्धनान्यतरत्वादिनाईन्धनस्याप्युपाधित्व सुवचमि- ति माघ । इसरथेति । यद्यद्रूपेणोपाधि व्यवहारस्तद्रूपावच्छिन्नप्रति- योगित्वस्य लक्ष्यत्व इत्यर्थ । भेदेति । तथा चाय पिण्डभेदत्वादे सा. ध्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकरपात्ताध्येणोपाधिव्यवहारो न स्थादतात्यन्तपदमुपाधिलक्षणे सार्थक स्यादितिस माय । प्राञ्चस्तु इतरथा भेदसाधरणप्रतियोगितामानस्य लक्ष्यत्वे । तथा चाय पिण्ड- भेद यादे. साध्यवनिष्ठभेदप्रतियागिताइन्छेदकत्वादय पिण्डान्य स्वादिकमुपाधिन स्यादतस्तन्सनहाथै मैदप्रतियोगितावारफमत्यन्त- पद सार्थकमित्याहु । तश्चिन्त्यम् । अय पिण्डभेदत्वादिरूपणोपाधि- स्वाभावपिव्यभिचारनिरूपकाधिकरणीभूताय पिण्डभिन्नत्वरूपेणैवा- +न्धनादेरय पिण्डभेदादेश्वोपाधित्वसम्मवात् । न हि घूमवत्यय- पिण्डमेदत्वावच्छिन्नस्य भेदसत्वेप्यय पिण्डमिन्नत्वावच्छिन्नस्य भे- दसम्म घूमवरमावस्यैवाय पिण्डमिन्नत्वात्। नच घासाघान्यो वा- च्यत्यादित्यादौ व्यभिचारस्थानस्य घटाभारस्य यदन्यत्व तदद्याच्छिन्न- भेदोपि घटामायान्य वस्य साध्यस्य समानाधिकरणस्तादृशमेदस्य च ·पूर्वपक्षप्रन्यः। तादात्म्येन प्रतियोगिज्ञानमन्योन्यामावबुद्धिम् । प्रतिवन्धकवचा. त्रैककालावच्छेदेन एकत्रावर्तमानलम् । अभावपदस्य स्वाभाव- परवाद । वस्तुतस्त्वेकसम्बन्यावच्छिन्नायास्तत्समानाधिकरणाभा- वतियोगिताया अनवच्छेदकमपि भवसेव सम्बन्धान्तरावच्छिन्ना- घटामावस्वरूपत्वादतस्तत्रैव व्यभिचारस्थानान्यत्वप्रकारेणोपाघित्या- सम्भव इति वाच्यम् । घटाभावत्वस्यैव घटामावान्यत्वावच्छिन्नभे- दस्वरूपत्वात्तस्य च घटाभावान्यत्वरूपसाध्यासमानानधिकरणत्वा- त्। अन्यथा घटामावस्य तथात्वे निर्घटे भूतलादायप्ययं देशो न घटा- भावान्य इति प्रतीतिप्रसङ्गादिनि दिक् ॥ तज्ज्ञानेति । अभावशानवि- रोधिज्ञानप्रकारार्थकत्वादित्यर्थः ॥ भेदप्रतियोगिन्यव्याप्तिमुद्धरति प्रनिवनाति हीति ॥ कारणीभूताभावप्रतियोगित्वलक्षणप्रतिवन्धक- स्वस्य प्रतियोगिताघटितत्वेनात्माश्रयापत्तेराह प्रतिवन्धकत्वं चेति । तथा च तत्तदभावगोचरझानेन सहैककालावच्छेदेनकधावर्तमानस्य ज्ञानस्य तेन सम्बन्धेन प्रकारत्वंतत्सम्बन्धावच्छिन्नतत्तदभावप्रतियो- नित्यमिति समुदितार्थः । यत्र वस्तुविशेषतदमावयोरेफेनैव पुंसा वेदनं तत्राभायज्ञानेन सह एकत्रावर्तमानस्य प्रतियोगिज्ञानस्याप्र- मियान्याप्तिरत उक्तम् पककालावच्छेदेनेति । प्रतियोगितानमा- प्रस्यैव परमेश्वरीयाभावशानेन सहैककालावच्छेदेन धर्तमाननवाद- सम्भवः स्यादत उकम् एकत्रेति ॥ ननु भेदबुद्धौ प्रतियोगितावच्छे- दकवत्तामानस्य प्रतिवन्धकत्वात्तदवच्छेदकेतिव्याप्तिः वहयादिव्या- प्यवत्ताज्ञानस्य चयाधमायबुद्धिविरोधित्वात्तद्विषयेपीत्यत आह अभावपदस्येति । घटादिभेदश्च न घटत्वादेरमाव इति नातिप्रसा इति भावः ॥ प्रतियोगितामात्रस्य लक्ष्यत्वेप्यत्यन्तपदं न देय- मेव संसर्गविशेषस्य निवेशध्रौव्ये तत एच भेदप्रतियोगिताधा- रणादित्याशयेनाह वस्तुतस्त्विति । एकसम्बन्धेति । तया च साध्यवग्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितासामान्यानवच्छेदकत्वघटितोपा- धि मवान्वहेरित्यादिव्यमिचारिण्यपि दुर्घटः तप्तायःपिण्डमे- दत्वादेरपि घूमवनिष्ठसयोगसम्बन्धानवच्छिन्नाभावप्रतियोगिता- बन्दकत्वात् । न च मेदखस्यैव लयो सयोगादिसम्बन्धा- ·जागदीश्या व्याप्तियादे याः तस्या अवच्छेदकम् । अतो यत्सम्बन्धावच्छिन्नायाः साध्य- समानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया अनवच्छेदकं तत्सम्बन्धाव- च्छिनाया एव साधनप्तमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया अव. च्छेदकं तद्वाच्यम् । तथा च संसर्गाभावत्वमनुपादेयमेव । वाश- ब्दोऽनास्वरसमूचनाय । स च व्यविकरणसम्बन्धेन सर्वस्य प्र- तियोगिनस्तादृशभ्रमे मानाभावात् स्वाभावसम्बन्धित्वस्य स्वा- भावज्ञानविषयत्वस्य वा लयोः सर्वत्र सम्भवित्वात् स्वाभावे- पच्छिन्नामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादय पिण्डभेदत्वस्य गुरोर- नवच्छेदकत्वमेवेति वाच्यम् । अयोगोलकनिरूपितखरूपस- म्वन्धेनाय पिण्डभेदत्वावच्छिन्नात्यन्तामावस्य धूमयत्ययश्य वा- च्यत्यातू न हि ताहशसम्बन्धारच्छिन्नामावस्यापि प्रतियोगि- तापच्छेदक भेदत्वमात्र शक्यते वक्तुम् । तादृशसम्बन्धेन भेद- त्वावच्छिन्नस्याय पिण्डे सरवात् तत्र ताशसम्बन्धेनाय पिण्डभेदा- भावस्यानुपपत्तरिति भाव ॥ तत्सम्बन्धावच्छिन्नति । अन्यथा घ- हिमान् धूमादित्यादी समवायेन साध्यव्यापकस्य द्रव्यत्वादे स- योगेन साधनाव्यापकत्वात्तस्योपाधितापत्तेरिति भाव । तत् उ- पाधित्वम् ॥ सदातनससर्गाभावत्वरूपस्यात्यन्तामावत्वस्य स- दातनत्वांशोन्त्यन्तामाय निवेशयतामपि त्याज्य एव निष्प्रयोजनवा- दित्याशयेनाह ससर्गाभावत्वमित्यादि । प्रतियोगितयोरेकसम्ब- न्यायच्छिन्नत्वलामार्थमेवात्यन्तपद मौलमिति तुवस्तुगति ॥स चे. ति । अस्वरसश्चेत्यर्थ ।मानामावादित्यादिमि' पञ्चम्यन्तरन्वय । व्यधिकरणेति । अभावशानासमानकालीनां प्रतियोगिमत्वममामादा- येव समानाधिकरणसम्पन्धावच्छिन्नाभावस्थले लक्षणसमन्वया- इयोधकरणे युक्तम् । ननु तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नस्थामावझानेन सह एफकालावच्छेदेनैकत्रावर्तमानज्ञानविषयत्वमात्र विवक्षितम तच स्वाभावज्ञानासमानकालीनां यथाकथचित्प्रतियोग्युपस्थिति- मादायैव व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिन्यपि स्थास्य- तीत्यत आह स्वामावति । विशिष्टधीजनकत्यादिगर्मस्य स.

·पूर्वपक्षमन्यः। त्किञ्चित्साध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धू- मादौ । प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकधर्मश्च सिद्धय- सिद्धिभ्यां न निपेढुं शक्यः। यावत्साध्यव्यापके प्रमेय- त्वादी साधनाव्यापकत्वं यावत्साधनाव्यापके च घट- त्यादौ साध्यव्यापकत्वं निषिध्यत इति चेन्न । व्यधि- करणत्वत् ॥ र सादी पष्ठपर्थप्रतियोगितायाः प्रवेशात् तत्र स्वरूपसम्बन्धस्य शरणीकरणीयतया तस्यैवावश्यकतेन तथात्वौचिसाच अभावं- त्वप्रतिवन्धकत्वयोः प्रतियोगिताघटितत्वात् तथाविधव्यवहारगो- चरस्यापि विना प्रतियोगितां निर्वस्तुमशक्यत्वाच ।। म्यन्धत्वस्य प्रवेशे गौरवादाह स्वाभावज्ञानेति । ननूक्तनिरुक्ताये- तयोरप्रवेशागौरवं न क्षतिकरम् अन्यथा घटत्यापेक्षया गुरुत्वेन कानुनीवादिमत्त्वमपि लक्षणं न स्यादत आह स्वाभावत्यादावि. ति । अमावेत्याचंश इत्यर्थः । यत्तु लाघवात्तदेव तर्हि प्रतियोगित्वम- स्तु इत्यतः तत्रापि दूपणमाह स्वामावत्यादाविति इति तत्तुच्छम् । तथा सत्युक्तदोषेणैव मूलोक्तलक्षणस्य निरस्तत्वे अभावत्वप्रतिष- न्धकत्वयोश्चेत्यादिना अग्रे पुनस्तत्र दोपोनापनस्य सन्दर्भनिरोधा- पत्तेः । तथास्वम् प्रतियोगत्वम् । ननु उक्तनिरुक्तावंशान्तरे स्व- रूपसम्बन्धरूपप्रतियोगित्वस्यानिवेशात्स्वाभावत्यादावित्यादिपदम- सङ्गत मत आह अभावत्वति । यद्यभावत्वं न भावत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताको भेदः किन्तु भावाभावसाधारणः स्वरूपसम्बन्ध- विशेषः तदाप्याह प्रतियन्धफत्वति । एकदैकत्र वर्तमानत्वत्वाष- च्छिन्नप्रतियोगिताकामावरूपस्य प्रतिबन्धकायस्य घटकीभूतमति- योगतायाः स्वरूपसम्यन्धताध्रौव्ये सर्वत्रैव तादृशप्रतियोगित्यौ. चित्यादिति भावः । मनु स्वीयतया व्यवहियमाणतत्तदभावकत्व- ·जागदीश्याः व्याप्तियादे यावत्साधनाव्यापकमव्यापकं यत्साध्यस्य यावं, त्साध्यव्यापकं व्यापकं वा यस्य तत्त्वं तदिति चेन्न । सोपाधेरपि तथात्वात् । तथाहि । साधनस्य वढेरव्यापकं यत्साम्यस्य यत्समानाधिकरणसाध्यस्य ॥ तथाहीसादि। यत्समानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकम् यावद साध्य समानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकं साध्यसमानाधिक- रणासन्ताभावमतियोगितानवच्छेदकं यावत् यत्समानाधिकरणास- न्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकम् तत्त्वमिसर्थे तु नोक्तदोप इति ध्येयम् । प्रतियोगितयोश्चैकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं विशेषणताविशे- . - मेव तत्तदभावप्रतियोगित्वं वाच्यमतस्तत्र प्रतियन्धकत्वाद्यप्रवेशा- नोक्तदोप इत्यत आह तथाविधेति । स्वीयत्वस्य प्रतियोगितान- तिरेकात्तत्रापि प्रतियोगित्यानुयोगित्वघटितत्वेन तद्दोपतादवस्थ्य मिति भावः ॥ यदमित्रसाध्यस्पेत्यर्थे तत्वमित्यनेनापि साध्यस्यैवोप- ग्रहे व्यधिकरणत्यादियुक्तदोषतादवस्थ्यमतः अन्यथा व्याच. ऐ यत्समानेति । यस्य साध्यं यत्साध्यमिति व्युत्पत्या त. थार्थलामादिति भावः ॥ नोक्तदोपः सोपाधेरपि तथात्वा. दिति भूलोक्तदोपो नेत्यर्थः । प्रतियोगित्वयोः साधनवनिष्ठामावस्य साध्यवनिष्ठाभावस्य च प्रतियोगित्वयोरित्यर्थः एकति रूपगुणत्वा- दित्यत्रातिव्याप्तिः साधनवनिष्ठाभावीयसयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकानां यावतामेव रूपत्वस्वरूपसाध्यनिष्ठाभावीयसं- योगलक्षणेकसम्पन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् साधनवनि- छाभाषप्रतियोगिन्यं यद्यत्सम्बन्धावच्छिन्नं साध्यवनिष्ठामायप्रतियो. गित्वमपि तत्तत्सम्यन्धावच्छिन्नं ग्राह्यमित्युक्तौ चाननुगमो गौरव पेत्यत आह विशेषणतेनि।विशेषति कालिकादिव्यावृत्त्योतेन नित्य ·त्यर्थः ॥ लक्षणद्वयस्ययातिव्याप्तिमुद्धरति व्यभिचारिणीनि ॥ ननु नव्यमते गुरुधर्मस्याप्ययच्छेदकरवादुकलनणद्वयमेव मान्यहरित त्यत्रातिव्याप्तं पिपयिनया भयोगालफभेदत्वावच्छिन्नस्य हानाद पूर्वपक्षप्रन्यः। पावच्छिन्नतं वा वक्तव्यम् । तेन प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यैव यत्किश्चित्सम्बन्धावच्छिन्नसाव्यसमानाधिकरणासन्ताभावप्रतियोगि तावच्छेदकलेऽपि एकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसमानधिकरणासन्ता- भावप्रतियोगितानवच्छेदकस्य सम्बन्धान्तरावच्छिन्नसाधनसमाना- धिकरणाभावमतियोगितावच्छेदकलेऽपि च न क्षतिः । व्यभिचा- रिणि तु यत्राधिकरणे व्यभिचारो विशेषणताविशेषावच्छि- ननिष्ठाभवप्रतियोगितावच्छेदकं साध्यवत्त्वमकारकप्रमाविषय- रूपं नित्यगुणत्वादित्यादी कालिकाविशेषणतावच्छिन्न प्रतियोगिता- मादाय नातिव्याप्तिः ॥ प्रथमनिरुक्तः सम्बन्धविवक्षायाःफलमाह ते- नेति । प्रतियोगितावच्छेदकमात्रस्यति । तथा च धूमवान्वहोरत्यादा- पतिव्याप्तिः । अयापिण्डभेदत्यादेरप्ययापिण्डनिरूपतस्वरूपसम्ब- न्धावच्छिन्नायाः साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगिताया अवच्छेदकवादि- ति भावः । नचैवमपि तपातिव्याप्तिः विपयितासम्बन्धेनाय.पि. ण्डभेदत्वरतो शानादेः स्वरूपसम्बन्धेनामावस्य घूमयति सत्त्यादयः- पिण्डमेदत्यादेरपि साध्यवनिष्ठविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नाभाया- तियोगितायच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धेन शानामाय- स्य फेयलान्ययितया तत्प्रतियोगिताया भेदत्वादिनैव विपयितया य. पच्छेदादयःपिण्डमेदत्वादेस्तदपेक्ष्य गुरुत्यादिति भावः । यत्ममाना. धिकरणाभावप्रतियोगि-यं यावत्साध्यसमानाधिकरणामायप्रतियो. गितात्मकं तत्वं व्याप्ति. अयच्छेदफत्याप्रवेशेन लाघवादिति तु न- व्याः। द्वितीयनिरुत्तोः सम्बन्धवियक्षायाः फलमाह एकेति ! मामा- न्यतः साध्ययनिष्ठामायप्रतियोगितानवच्छेदफत्योक्ती घूमयान्वरि- स्यादायतिश्याप्तिः गुरुधर्माणामेय तादृशानयच्छेदकन्यादतीय किभित्सम्यन्घावच्छिन्नायाः साध्यवनिष्ठाभायप्रतियोगिताया नवच्छेदकत्वं निवेश्यम् । तथा च यहिमान्घूमादित्यादायव्यातिरित ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे याबदाइँन्धनन्तत् प्रत्येकमव्यापकं साध्यधूमस्य । द्वि- तीये साध्यधूमस्य व्यापकमा.न्धनं तद्व्यापकं महान- सीयवः ॥ स्वतं विशेषणताविशपावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणाभावपति- योगितावच्छेदकमिति नातिप्रसङ्गः । वस्तुतस्तु हेतुसमानाधि- करणान्योन्यापावप्रतियोगितावच्छेदकं यावद्यद्धर्मावच्छिन्नयत्स- मानाधिकरणान्योन्यागावप्रतियोगितावच्छेदकम् तद्धर्मावच्छिन्नसा- मानाधिकरण्यम् साध्यसभानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितान- बच्छेदकम् यावत्स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावमतियोगितानवच्छे- दकम् नत्वं वा व्याप्तिरिति ध्येयम् ॥ खरूपसम्बन्धेनाभावस्य धूमवति सत्त्वात् भेदत्वस्येयायांगोलक- भेदत्वादेरपि साध्यवग्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् प्रतियो- गितावच्छेदकत्वयोरध्यकसम्बन्धावच्छिन्नत्यप्रवेशे चातिगौरवादतः प्रतियोगिस्ययोरेकसम्मन्धावच्छिन्नत्वाप्रवेशेन लघुतरं फल्पान्तर माह वस्तुतस्विति । न च तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- फत्वमेवान्योन्याभावत्वमित्यत्रापि प्रतियोगितायां सम्यन्धविशेषा. पच्छिन्नत्वं निविष्टमेवेति घाच्यम् । नव्यमते भेदत्वस्याखण्डोपाधि- स्यात् । अयच्छेदकत्वयोरेकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं पुनरत्रापि देयमेव । तेन साधनयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकस्यायोगोलकान्यत्यादेः साध्यनिष्ठस्य स्वविषयकशानभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि धूः सयान्वहरित्यादी नातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । वस्तुतोऽत्यन्ताभावगः मव्यापकत्वस्य प्रवेशे साधनाव्यापकं यावदव्यापकं यस्येत्यादिमूले व्यापकादिपदस्य व्यापकतावच्छेदकादी लक्षणा स्यात् अन्योन्यामा. घगर्मव्यापकत्यस्य प्रवेशे तु नैवमित्याशयेनैव घस्तुत इत्याधुक्तमिति युक्तमुत्पश्यामः॥

·पूर्वपक्षमन्यः। नापि साध्यं यावद्व्यभिचारि तदव्यभिचा.. , रित्वमनौपाधिकत्वम्।साध्याव्यभिचारित्वस्यैव गमकत्व- सम्भवादातच्च दूषितम् ॥ नापि कात्स्न्येन सम्बधो व्याप्तिः । एकव्य- क्तिके तंदभावात् । नानाव्यक्तिकेऽपि सकलधूमस- म्बन्धस्य प्रत्येकवहावभावात् । अत एव न कान्ये.. साध्यमिति । यावतां तेषामिसर्थः। दुपितं केवलान्वायन्य. व्याप्त्या । सा च ययोक्तलक्षणेऽपि । गौरवं परमतिरिच्यत इति । कालय साधनस्य साध्यस्य साध्याश्रयस्य साध्यस. मानाधिकरणस्य साधनाश्रयस्य साधनसमानाधिकरणस्य वा । आधे कृलसाधनसामानाधिकरण्यं साध्ये, कृत्स्नेषु सा- घनेषु साध्यसामानाधिकरण्यं वार्थः । अयमे एकति नानेति च साध्यामिन्नं यावदित्यभेदभ्रमं निराकर्तुमाह याव- तामिति । तदेवाव्यभिचारि यस्येत्यर्थे पहिमान्घूमादित्यादाव- व्याप्तिः यावदन्तर्गतस्य द्रव्यत्वादेः साधनाव्यभिचारित्यामावादत आह तेपामिति तथाच साध्यं यावतां अव्यभिचारि तेपामव्यमि- चारित्यं फलितार्यः ॥ पितमित्यत्र मणिकृता हेत्वनुपन्यासात् स्व- यं तमाह फेवलति । नन्वेवमव्याप्तिभयादेव साध्याव्यभिचारि- त्वस्य परित्यागेप्युक्तलक्षणे बाधकामाव इत्यत आह सा चेति । प्रमेयत्वादिसाध्यं यस्याव्यभिचारि ताइशाप्रसिद्ध्या प्रकृतलक्षणेपि केवलान्यय्यव्याप्तिरित्यर्थः। यक्ष्यमाणदोषान्त्सनमयितुं साध्यायसमानाधिकरण- योः फाय॑स्यानमिधानेन मूलस्य न्यूनतामपाफर्तुच फा- स्न्याश्रयं वितर्फयात कायमित्यादिना । सकलधूमसम्प- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे न साध्येन सम्बन्धो व्याप्तिः । विषमव्याप्ते तदभावाच । ध्यप्तेश्चाहेतुत्तित्वम् । पृथिवी पृथिवीलव्यापकजातेरिसादाव- तिव्याश्चि । अन एवं नेतरः ॥ अर्थाभिधानपूर्वकं द्वितीयं निरस्पति अत एवेति । अतएव एकव्यक्तिसाध्यकाव्यालेरेव ।। विषमव्याप्त समव्याप्तेऽपि च संख्यापरिमाणादावेकत्र साधने सक- ग्धस्येति मूलमुपपादयितुमाद्यं विकल्पयति आद्य इति । साधनस्य फाय॑कल्प इत्यर्थः ॥ अथाशेपसाधनस्य प्रत्येकसमानाधिकरण- पृत्तिसाध्यतावच्छेदकचत्वस्य विवक्षणानोक्तदोपद्वयावकाशः साध नस्याशेपत्यं च प्रकृतसाधनवत्तियायधर्माणां तादृशयावदधिक- रणताव्यक्तीनां वा प्रत्येकाश्रयवृत्तित्वं तच्चैफव्यक्तिसाधनस्थलेपि न दुर्घटम् इत्यतः स्वयं दूपणमाह व्याप्तेश्चेति ॥ अथाशेषसाधना- धिकरणवृत्तिसाध्याधिकरणताकत्वं वाच्यमत आह पृथिवीत्या- दि ॥ समवायावच्छिन्नस्वानधिकरणपृथिवीनिष्ठाभावाप्रतियोमित्व- रूपं पृथिवीनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपं वा पृथि- घीत्वव्यापकत्वमसमवेतस्य गगनादेरपीति पृथिवीत्वे तत्समानाधि- करणत्वाभावादतिव्याप्तिन स्यादतो गगनादिव्यावृत्तये जातिपद समवेतार्थकम् । द्रव्यत्वादिरूपायाः तादृशजाते. प्रत्येकं हेतुताया- मेकव्यक्तिक तदभावादित्यनेनैव गतार्थत्वमतोऽनुगतरूपानुधाय- नम् । न चैयं पृथिवीसमवेतादित्यस्यैव सम्यक्त्वे व्यापकत्वप्रवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् । कृत्स्नसाधनकाधिकरणवृत्तित्वप्रवेशेप्यति च्यासिदानार्थ तदुपादानादिति भावः ॥ अत एवेति । उक्तातिव्याप्ते- रेयेत्यर्थः। नेतरः न कृत्म्नसाधनेषु साध्यसामानाधिकरण्यं व्या- प्तिरित्ययः ॥ पूर्वमेकन्यक्तिसाधनस्र्यधोक्तत्वात्तत्परामर्शकत्वास. म्भयादन्यथा व्याचष्टे एफव्यक्तिसाध्यकेति ॥ वह्निमान्धूमादित्या- दिविषमव्याने इय संरयावान्परिमाणादित्यादिसमव्याप्यन्याप्ति- सम्मवान्मूलस्य न्यूनतामगार्थ पूरयति समव्याप्तेपि चेति । सं. ख्यापरिमाणादाविति । संख्यासाध्यकपरिमाणादाचित्यर्थः । तद- ·पूर्वपक्षमन्यः। नच यावत्साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः। साधनाश्रये महानसादौ सकले प्रत्येक वढेराभितत्वाभावात् । नापि लसाध्यसम्बन्धस्याभावात् । भावाच्च शब्दवान् द्रव्यत्वादिसा- दौ । तृतीये साध्याश्रययावद्वत्तित्वम् चतुर्थे साध्यसमानाधिक- रणयावत्सामानाधिकरण्यमर्थः । तत्र च यथासम्भवमेकमात्रत्ति- साध्यके वयादी माध्ये धूमादावव्याप्तिरतिव्याप्तिश्च सत्त्वा- दौ ॥ अर्थपरिप्कारपूर्वकं पञ्चमं निरस्यति न चाने । एकमात्र चिसायने चाव्याप्तिश्च । तथैव प; निरस्पति नापीति । ताह- एकत्र भाषादिति मूलस्य सफलसाध्यसम्यन्धानमिद्धेरिति नार्यः सत्त्व- प्रमेयत्यादाव तत्सौल यादतम्तस्यान्यमर्थ व्याकरोति साधने इत्यादि ॥ ननु हेतुविशिष्टस्याशेपसाध्यस्य प्रत्येकाधिकरणं यविच्छिन्नाधिपारणं ताशधर्मवर विपक्षितमिति नोत्ताप- प्रयमित्यत आह भावाचेति । सफलसाध्यसम्बन्धस्यस्यनुपज्यते। करस्नसाध्यस्यैकाधिकरणप्रयेशेप्यतिव्यापयर्थ धूमयान्यहरिज्या- दिफमुपेक्षितम् । स्वाशङ्कितयोस्तृतीयचतुर्ययोरथै परिष्कृत्य दूषण- माह तृतीय इत्यादिना ॥ अत्र पतयोः एकमात्रवृत्तिसाध्यर्फ श. ब्दवान्गगनत्यादित्यादी तृतीयस्यैवाव्याप्तिः न चतुर्थस्य साध्यस- मानाधिकरणयावसाणां सामानाधिकरण्यस्य तत्राप्यनपायादि- त्याशयेनोक्तं यथासम्मवमिति। ययादाविति । धूमस्य वद्धिमत्य:- पिण्डावृत्तित्वेनोमयत्रापि वह्निमान्धूमादित्यत्राव्याप्तिरित्ययः। भति- व्याप्तिश्चेति । सत्तायां घड्यधिकरणयाववृत्तित्वस्य पहिसमाना- धिकरणयावद्धर्मसामानाधिकरण्यस्य च मायाद्वहिमानसत्त्वादित्य- प्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । साधनाश्रयस्य फारस्योक्तौ साधनाश्रया- घद्भिः सम्बन्धो वाश्यार्थः स्यात्तत्र च सम्बन्धो नाधिनत्यम् हेतुमा- श्रेतिप्रसक्तः नापि सामानाधिफरण्य साधनाश्रयैः पर्वतादिभिः सामानाधिकरण्यस्य धमे विरहादव्याप्तरत उक्तम् अर्थपरिप्कारोति।

·२०० जागीश्या व्यातिवादे साधनसमानाधिकरणयावद्धर्मसमानाधिकरणसाध्यसामा- नाधिकरण्यम् । यावर्मतामानाधिकरण्यं हि यावद्ध- र्माधिकरणाधिकरणत्वम् । तच्चाप्रसिद्धम् । साधनसमा- नाधिकरणसकलमहानसत्वाद्यधिकरणाप्रतीतेः ॥ शानां सर्वेषां महानप्तत्वादीनां प्रसेकनिरूपितान्यपि सामाना• धिकरण्यानि न कुत्रापि बहौ । अथ यद्धावच्छिन्नसामानाधि- करण्यत्वेन साधनसामानाधिकरण्यव्यापकत्वं तद्धर्मावलीढसा- नाधिकरण्यं इतोऽपि लघुतया साधनव्या- पकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिरिति सि- द्धान्तयिष्यते ॥ तथा चाश्रितसाध्यसामानाधिकरण्यमेव सम्बन्धपदस्य परिष्कृतो- ऽर्थ इति भायः । ननु यद्धर्माचच्छिन्नाश्रयेयवति साध्यवरवं तादृशध- भंवत्त्वं वाच्यमत आह एफमात्रेति । द्रव्यं शब्दादित्यादौ साधना- श्रयस्य यावत्त्वाभावादव्याप्तिरित्यर्थः ॥ उक्तफमेणासद्भतेराह त- थैवेति । परिष्कारपूर्वकमेवेत्यर्थः ॥ ननु साधनसमानाधिकरण- यावद्धर्माणां प्रत्येक सामानाधिकरण्यं निवेश्यमतो नामसिद्धमित्यत माह तादृशानामिति । साधनसमानाधिकरणानामित्यर्थः । न कुत्रापीति । तथा चैकव्यक्तिसाध्यफसद्धती लक्षणसम्भवेपि वहिमान्धूमादित्यादावव्याप्तिरेव । पर्वतीयादिवढेमहानसीयधूमाघ- समानाधिकरणत्वादिति भावः । नच साधनसमानाभिकरणयाव. बर्माणां प्रत्येकसमानाधिकरणवृत्तित्त्वं साध्यतावच्छेदकस्य धक्त- व्यमित्युक्तदोपायोग इति वाच्यमा तया सति रूपत्वन्यूनवृत्तिजाति- मत्वान् रूपवत्वादित्यादाचव्याप्त्यापत्तेः । साध्यतावच्छेदकीभू. तनीलत्यादिजातेस्ताइशयावधर्मसमानाधिकरणवृत्तित्याभाषादिति- मायः ॥ धमादिसामानाधिकरण्यस्यापि प्रमेयत्वादिप्रकारेण ष.

·पूर्वपक्षप्रन्यः। २०१ नापि स्वाभाविकः सम्बन्धोव्याप्तिः स्वभावजन्य- खे तदाश्रितत्यादौ वा व्याप्त्यतिव्याप्तेः ॥ । नाप्यविनाभावः । केवलान्वयिन्यभावात् ।। अविनति । साध्यं विना साध्याभाववति यो भावो वृत्तिस्त- द्विरहः । सान्यं विना अभावः साध्याभावव्यापकीभूताभावम- तियोगित्वमिति वा ॥ हयादिसामानाधिकरण्यव्यापकत्यादतिव्याप्तिरत उक्तं सामाना- धिकरण्यत्वेनेति । विवक्षितमिति । साधनसमानाधिकरणा यावन्तो धर्माः समानाधिकरणा यस्योत व्युत्पत्त्या तादृशार्थलाभात्तत्र या- वत्पदस्य व्यापकतायामेव पर्यवसानादिति भावः । लघुतयेति । सा- मानाधिकरण्यद्वयाप्रवेशलाघवेनेत्यर्थः । इदमापातत. सिद्धान्तल- क्षणस्य स्खप्रतियोगिवैयधिकरण्यादिघटितत्वेन विपरीतगौरवात् अन्योन्यामावस्याप्यव्याप्यवृत्तिताया दुर्वचत्वाच्च । अत एव दी- धितिकृद्भिरपि व्याप्तिमहोपाये वसमानाधिकरणा यावन्तो धर्माः याहशसाध्यसमानाधिकरणाः ताशसाध्यसामानाधिकरण्यमेव च्याप्तिः स्वीकरिष्यत इति ध्येयम् ॥ गगनेन विनामायस्य वृत्तिमन्मात्र एव सत्त्वाद- व्यातेरतः पूरयति । साध्यमिति । विनाशदार्थम्यामा- ववतस्तादात्म्येन भावान्वये प्रकृतासङ्गतिरतः सप्तमीमन्ता- व्य तदर्थमाह साध्यामायवतीति । भावपदस्योत्पत्तिपरत्वे द्रव्य जातेरित्यादायतिव्याप्तिरत आह भायो वृत्तिरिति । पूर्वस्पना वि. नामावस्यान्वयेनाह तद्विरह इति । साध्याभावववृत्तिमिन्नत्यमेव मागाशङ्कितमिति नामेद इति माय. । ननु साध्यामायवदृत्तिहेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेनैव ग्राह्या तथा च सत्तावान्द्रव्यत्वादित्यांदा. घव्याप्तिः सामान्यादी समवायेन वृत्तेरप्रसिद्धरतः कल्पान्तरमाह साध्य विना अभाव इति । साध्याभाववत्त्वावच्छेदेनाभावस्यान्व- २६ .

·२०२ जागदीश्या व्याप्तिवादे अथ सम्बन्धमानं व्याप्तिः व्यभिचारिसम्बन्ध- स्यापि केनचित् सह व्याप्तित्वात् धूमादिव्याप्तिस्तु वि- शिप्यैव निर्वक्तव्येति । तन्न । लिङ्गपरामर्शविषयव्याप्ति- स्वरूपनिरूपणप्रस्तावे लक्षणाभिधानस्यार्थान्तरत्वात । न च सम्बन्धमानं तथा । तबोधादमित्यनुत्पत्तेः। ना- पि व्याप्तिपदप्रवृत्तिनिमित्तमिदम् । सम्बन्धज्ञानऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात् ॥ अथेति । सम्बन्धः सामानाधिकरण्यम् । व्यभिचारिसम्ब- न्यस्येति केनचिक्तिश्चिद्रपावच्छिन्नेन । धूमादेरपि द्रव्यत्वादिना व. हिन्यापकत्वात् ॥ तद्वोधादिति । न च व्यभिचाराग्रहसहकृत- स्तबोधस्तथा । व्यभिचारतद्यतिरेकयोः अनुपस्थितावपि ममा- नाधिकरणधर्मवत्ताज्ञानमात्रादनुमित्युत्पादस्य सर्वानुभवसिद्ध- प्राप्यत इति न यात साध्याभावव्यापकीभूतोभावो लभ्यते अवच्छेदकत्वस्य व्या- पकत्वे पर्यवसानात् प्राग्वृत्तिनमा च पुनस्तयाविधामावस्या• न्वयात्तादृशामावाभावत्वरूपं प्रतियोगित्वं व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गशङ्कापीत्याशयेन फलितार्थमाह सा- ध्याभावति ॥ झानादेर्घटादी रिपयतासम्बन्धस्य व्याप्तित्यामाधा- दाह सामानाधिकरण्यमिति ॥ एफनिरूपितसामानाधिकर- प्यस्यान्यदीयव्याप्सित्वायोगादाह पिचिपेति । घही धूमसामानाधिकरण्यमेव द्रव्यत्वावच्छिन्नधूमस्य व्याप्तिरिति मात्र.!! व्यापफसामानाधिकरण्यं व्यातिरिति सिद्धान्तिमपि व्य- . मिधारिसम्पन्धेष्यवश्यं व्याप्तित्वमस्तीत्याशयेनाह धूमादेरपीनि॥ तयाधादिति मूलस्य व्यभिचारमहदशायामित्यादिरित्याशयन श- तथा ·पूर्वपक्षमन्यः । २०३ स्वात् । हेवन्तरे तत्रैव च रूपान्तरेण व्यभिचारग्रहे हेतुतावच्छेद- काग्रहेऽप्यनुमित्युत्पादाच्च । विवदन्ते च सामानाधिकरण्यज्ञा- नस्येव हेतुतायाप व्यभिचारज्ञानाभावकारणत्वमेपेक्ष्य कारणीभू- तमामानाधिकरण्यज्ञाने लाघवेनाव्यभिचारस्य विपयतयावच्छेद- कत्वमुचनम् । न च व्यभिचारमंशयेऽनुमिसनुत्पादादव्यभि- चारनिश्चयत्वेन कारणलोक्तो गौरवम् व्यभिचारज्ञानस्य हि डूले न चेति । तद्योभः सम्बन्धमात्रयोधः । तया अनुमितिहेतुः ।। शङ्कां निरस्यति व्यभिचारतद्वयनिरकयोरिति । तदानीमनुमित्यनु. रपाद सर्वजनसिदत्वं विवादप्रतमत माह हेत्वन्तर इति । हेत्वन्तरे व्यभिचारग्रहेप्यनुमित्युत्पादाचेत्यन्वयः ॥ ननु तदंतुफानुमितौ तद्ध- तुगीचरभिचारमानम्यामायो हेनुर्वक्तव्य इत्यत आह तत्रव रूपा- न्तरणति । तथा च द्रव्य धरूपेण धूमव्यभिचारग्रहेपि धमत्यावच्छि- नोतुफानुमितिन स्यादिति भावः । ननु साध्यममानाधिकरणवृत्ति- तनावच्छिन्नयत्तासानजन्यानुमिती तद्धर्मावच्छिन्न घ्यभिचारमा- नामावों हेतुरतस्यत आह हेतुनावच्छंदकति।तथा च चह्निसमानाधि- फरणवान्पर्वत इत्यादी हंतुनावच्छेदकधूमरवानग्रहादनुमितिनं स्या- दिति भावः ॥ माध्यममानाधिकरणवान्पक्ष इत्यादिम्यालीयानुमिती ध्यमिचारमानामावस्याहेतुत्वैपि न क्षतिः यदि च पहिसमानाधि- करणो धादव्यभिचारीनिशानदशायां माध्यसमानाधिकरणबत्ताशा. मानानुमितिम्मदा तादृशनुमिता साध्यममानाधिकरणस्यावच्छिन्न- धर्मिफम्यभिचारमानामाय पय हेतुरंतव्य इत्यत आह विवदन्ते घेति । तया च मन्दिग्धव्यभिचारकत्वारमाध्यासामानाधिकरण्य- झानं नानुमिनिहनुरितिमायः ॥ ननु व्यापकमामानाधिकपयाय- गादिशानम्यानुमिनिहनुनायाादमने सामानाधिकरण्यमानं निधि- ताम्यभिचारफर्मयति तन्मते तस्य हेतुत्य याधफामाय इत्यताह ध्य. भिचारैति । अत्यमिनारम्येनिहेितु व्यापफत्यांशस्य साप्यांशप्रफार. तया प्रयच्छेदफत्यं युक्तमित्यर्थः। न च ममापि व्यभिचारमाना. भापसहिनसहचारमानयन हेतुत्वे व्यभिचारमानामायो भयच्छेदफ ·२०४ जागदीश्याः व्याप्तियादे भ्रमनिश्चयदशायामेवाविरोधितया भ्रमत्वेनानिश्चीयमानस्य विरोपित्वं वाच्यम् । अव्यभिचारनिश्चयस्य च भ्रमत्वशङ्काया मप्यनुमिसजनकतया भ्रमत्वेनागृह्यमाणस्पेव हेतुत्वमिति तवैव गौ- एवेति वाच्यम् । तथापि ज्ञानस्य देधा प्रवेशेनावच्छेदकगौरवात् । विनिगमकामावेन सहचारज्ञानसहितव्यभिचारज्ञानाभावत्वेनापि हेतुत्वान्तरापत्तश्चेति भावः ॥ गौरवमिति । यद्यपि स्वव्यापफसाध्य- सामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविशिष्टतुवैशिष्टयावगाहानिश्चयस्यैवा- नुमितिहेतुत्वाद्वयभिचारसंशयदशायां च विशेपणतावच्छेदकी- भूतव्याप्यत्वप्रकारकनिश्चयाभावात्कारणवाधेन तादृशविशिष्टयै- शिष्ट्यावगाहिनिर्णयानुत्पत्त्यैवानुमित्यनुत्पादसम्भवादव्यभिचारांशे निश्चयत्वं नापेक्षितम् । तथापि विशेष्ये विशेषणमिति न्यायन परामर्शादप्यनुमितिर्जायत इति प्राचीनमतेनेदम् । अन्यथा धूम- व्यापकतावच्छेदकेन तदन्येन या वह्नित्वेनावच्छिन्नवह्निसमानाधि. फरणधूमवान्पर्वत इत्यादिज्ञानादप्यनुमित्यापत्तेः । न चाव्यभिचा- रनिश्चयत्यस्य प्रवेशेपि तद्घटितगुरुतरैफरूपण हेतुत्वमेवोचितम व्यभिचाराज्ञानसहचारज्ञानयोः कारणताद्वयकल्पनमपेक्ष्य लाघ- वादिति वाच्यम् । अव्यभिचारनिश्चयत्वघटकदलद्वयस्य विशे- ध्यविशेषणभावेन कार्यकारणभावद्वयस्य तवाप्यावश्यकत्वादिति भावः ॥ तवैवेति । व्यभिचारज्ञानस्याप्रामाण्यं व्यभिचाराभाव- धद्विशेष्यकव्यभिचारप्रकारकत्यम् । तथाच तनिश्चयत्यघटफस्य तदभावाप्रकारकत्वस्य व्यभिचारनिश्चयत्वघटकव्यभिचाराप्रका- रफत्यापेक्षया गुरुत्वान्न भ्रमत्वनिश्चयानास्कन्दितव्यभिचारक्षा- नाभाय येन हेतुत्वं किन्तु भ्रमत्वज्ञानानास्कन्दिताव्यभिचारनिश्च- यत्वेनैवेत्यर्थः । नच व्यभिचारज्ञानान्तरं भ्रम इति निश्चयेपि व्यमि- चारसन्देहदशायामनुमित्यनुत्पादाद्ममत्वनिश्चयविशेषाणामेय त. तद्वयक्तित्वेनोत्तेजकत्वमिति भ्रमत्वनिश्चयत्वेनाप्रवेशात् कुतो गौरवमिति वाच्यम् । व्यभिचारमानत्वावच्छेदेन भ्रमत्वनिर्णयानां तादृशम्रमत्यनिश्चयत्येनानुगतरूपेणैव निविष्टत्वात् तथाविधान- न्तनिर्णयानां तत्तद्वयक्तित्वेनामावफ्टस्योत्तेजकत्वे गौरवात् । यदि ·२०६ जागदीश्याः व्याप्तिवादे केवलान्वयिनि केवलान्वयिधर्मसम्बन्धी व्यतिरे- किणि साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिः एतयोरनुमितिविशे- पजनकलं अनुमितिमात्रे पक्षधर्मतैव प्रयोजिका नवा- तिप्रसङ्गः विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यसामग्रयाः कार्यजनकत्वनियमादिति केचित्तदपि नासाध्यवदन्या- ध्यग्रहं विना दुहमिति केवलान्वयित्वस्याग्रहे सामानाधिकरण्य- मावग्रहादनुमिसनुत्पत्तेस्तद्रहोऽपि वाच्यः । तच्च वृत्तिमदसन्ता- तेरित्यधिकं गौरवम् । अस्माकं तु हेतौ व्यभिचारव्याप्यवत्या- दिग्रहदशायां व्यप्तिनिर्णयविलम्बादेवानुमितिविलम्यः । एतेन ध्या- प्तिनिर्णयस्य हेतुत्वे तद्धर्मिकाणां गानाविधम्रमत्वज्ञानानामभावा अप्यनुमितिहेतवो वाच्या इति लाघघात भ्रमत्येनानिश्चीयमान- व्यभिचारज्ञानाभाव एक एवानुमितिहेतुरित्यपास्तम् । तथापि व्य- मिचारावच्छेदकनत्तद्धर्मयताझानाभायानामनन्तहेतुत्वस्यावश्यक स्वादिति सङ्केपः ॥ नानाविधेति । साध्यनिष्ठहेत्वव्यापकत्यसा. धननिष्ठसाध्याभावयत्तित्यादिरूपेत्यर्थः । आहुरित्यस्परसवीजन्तु यादृशाव्यभिचारझानं हेतुस्त्वयोच्यते तद्विरोधिनो लघुतरस्थैय व्यभिचारस्य शानाभायो मयापि हेतुर्वाच्यः । लघुव्यातेनिस व्यभिचारान्तरशानदशायामनुमित्युत्पत्तेस्त्वयापि स्वीकारादित्या- दिक द्रष्टव्यम् ॥ ननु साध्यसामानाधिकरण्योपलक्षितहेतुमत्वज्ञानं भानुमितिहेतुः किन्तु पक्षे तद्विशिष्टहेतुमत्त्वनिश्चय एव तथेति ता- इशानसत्वं व्यभिचारमागदशायामप्यनुमित्यगीफाराद्वयभिचा- रागाभायो न हेतुर्याच्यः फुतो गौरवं दत्तमित्यत आह सामाना- धिरण्योति । साध्यग्राई चिनेति । पर्वते धहिमत्वसन्देहशायां पहि दृसिविशिष्टयमपात इत्याफारयासानानुत्पत्त्या - मिफतासामानाधिकरण्यविशिष्टयत्तायुद्धि प्रति तद्धर्मिफरादसा- ·२०७ --- पूर्वपक्षामन्यः। वृत्तित्वस्य धूमेऽसत्त्वात् वह्निमत्पर्वतान्यस्मिन् धूमस- त्वात नच सकलसाध्यवदन्यावात्तलम्वह्निमतां प्रत्येक तथात्वात् ।सर्वत्र लक्षणेसाध्यत्वसाधनत्वतदभिमतत्वा- नां व्यप्तिनिरूप्यत्वेनात्माश्रयः ।साध्यत्वं हि न सिद्धि- कर्मत्वं सिपाधयियाविषयत्वं वा। महानसीयवही तदभा- वात् । नच सामान्यतो व्याप्त्यवगमोऽस्त्येव परस्य क- 'थमन्यथा दूपणेनासाधकतां साधयेदिति वाच्यम् । स्वार्थानुमानोपयोगिव्याप्तिस्वरूपनिरूपणं विनाकथाया- मप्रवेशादिति ॥ भावामतियोगिलादिकमन्योन्याभावमतियोगितानवच्छेदकत्वं वा । तथा च सर्वसाधारण्याय लायवात्साधनवतस्तद्वतित्वस्य वा रचे- निधपत्येन हेतुत्यस्यायश्यफत्वादिति भावः । दुर्घहमिति । तयाच तदर्थ पक्षे साध्यनिश्चयाव्ये यिनानुमित्सामनुमितिः फुधापि न स्यादिति भावः। ननु साध्यवसामान्यभिन्नावृत्तित्वयियक्षणे मूलो- पायोपाभावात् फेां चिन्मते स्वयं मिद्धान्तमाह फेयलेति । सा- मानाधिकरण्यमानेति । मानपरेनाट्यभिचारमहर्नरपेक्ष्यमुकम् । सदहापि फेरलान्ययित्वप्रहापि । तर पलान्ययिताप । - प्रतियोगित्यादियामित्यादिपदेन तादृशप्रतियोगितापरधर्मर- स्वादः संग्रहः। फपिसंयोगापमावस्य फेवलान्यपिमा तिर- स्वन्ताभावभ्य व्याप्यवृत्तित्येन विशेप्यतया तमोरोग नाम: अन्योन्यति । मायमभिप्रेत्याद माधनयन इनि । रविवार - मुचितमित्यन्ययः । अन्त्यममिप्रेत्याह तवृत्तित्यम्य पति ! माधन- पदृचियापत्यर्थः । अन्योन्यामायस्य पिशपणत्यमुचितमित्यव्यय. ।

·जागदीश्याः व्याप्तिधादे रन्योन्याभावस्य वा विशेषणत्वमुचितमिति सिद्धान्तरहस्यम् । योपं केवलान्वयिखण्डने वक्ष्यामः ।। तयाच साधनाश्रयवृत्तिमदत्यन्तामायाप्रतियोगिरवं साधनववृत्य- न्योन्यामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं वा साध्ये निवेश्यैकविधैव के- यलान्वयिव्यतिरेकिसाधारणी व्याप्तिरनुमितिप्रयोजिकास्तु केवला. न्यायित्वसाध्यपदन्यावृत्तित्वयोरुभयोस्तत्वापेक्षया लाघचादिति मा- घः॥ ननु उक्तव्याप्तेः साधनभेदेन नानात्वादेकसाध्यकानुमिति- स्थलेपि तज्ज्ञानस्पानेककार्यकारणभाव इति लाधयात् केवलान्वयि- साध्यसम्बन्धः साध्यवदन्यावृत्तित्वं वा व्याप्तिरनुमिती हेतुरस्त्वि- त्यत आह शेपमिति । केवलान्ययित्वाग्रहेपि अनुमितेरानुभविक- स्वातज्ज्ञानं न हेतुः किन्तु साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानमेव साधनभेदे. प्यभेदादित्यादिकमित्यर्थः॥ समाप्तोर्य पूर्वपक्षमन्यः॥

·<I"
चिन्तामणेः सिद्धान्तलक्षणम् ॥
अत्रोच्यते । प्रतियोग्यसमानाधिकरणयत्समाना-
धिकरणासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न
भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिः ।
अन्यनिष्ठवढेधूमवत्पर्वतवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगि-
खेऽपि तत्प्रतियोगिता न वह्नित्वेनावच्छिद्यते, धूमवति
वह्निर्नास्तीत्यप्रतीतेः।
दीधित्याः सिद्धान्तलक्षणम् ।।
प्रतियोग्यसामानाधिकरणेति । प्रतियोग्यसमानाधिकरण.
यपविशिष्टममानाधिकरणासन्तामावमतियोगितानवच्छेदको यो
जागदियाः सिद्धान्तलक्षणम् ।
arror
पनिहरयायशिनस्प सर्पस्यैव धूमादिममिष्ठामायप्रतियोगि.
तापच्छेदकीमनतत्तवपत्तिस्यायपच्छिन्नरयादप्याप्तिरिस्यन्यया म्या-
परे प्रतियोगितानपच्छेदको यो धर्म इति । तया च प्रतियोगिता.
परयस्प मापनधाननिर्देशतपायपिएनपदस्यापछिसमति.
पोगिताकपरतपा तातातियोगितापच्छेदकरवायच्छिन्नमतियोगि-
तामिभरय मापत इति मुलेमा परिजनपदपप्पंमिति ध्येयम् ।
२७

·२१० जागदीश्याः व्याप्तिवादे धर्मस्तधर्मावच्छिन्नेन येन केनापि समं सामानाधिकरण्यं तद्रूप विशिष्टस्य तद्धर्मावच्छिन्नयावन्निरूपिता व्याप्तिरिसर्थः । दण्ड्या- यद्यपि महानसीयवहिर्नास्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धस्य हेतुमनिष्ठाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेव वह्नित्वमित्यव्याप्तितावस्थ्यम्, न च तार• शावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वं न वह्नित्वस्येत्यदोषः,प्रत्येकमुभयन पर्याप्तिसम्बन्धेनाऽसतोवच्छंदकत्वस्योभयत्र पर्याप्तिसम्बन्धेन स- त्वायोगातातथापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयावच्छेद्यभिन्नायाएव प्रतियोगिताया अनयच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वाददोपान चप्रमेयाश्रय घान् धूमादित्यादावव्याप्तिः साध्यतावच्छेदकेतरस्याप्रसिद्धरिति वा- च्यम् । तदितरपदेन स्वानवच्छिन्नमकारतावच्छंदकस्य विवक्षितत्वा- त् । साध्यतावच्छंदफभिन्नी यः साध्यनिष्ठो धर्मस्तदनवच्छेद्या प्र- तियोगिता तु न निवेश्या । तथा सति तादृशप्रतियोगिताशून्यसाध्य सामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्तित्वसम्भये साध्यतावच्छेदकस्य ताहश- प्रतियोगितानयच्छेदकत्वानुसरणवैय्यापत्तरिति ध्येयम् । अपि च प्रमेयवान् याच्यवादित्यादावव्याप्ति. तया हि साध्यतावच्छेद- फातिरिक्तं साध्यवृत्ति यद् घटत्यादिक तदनवच्छेद्यप्रतियोगिताकस्य हेतुसमानाधिकरणामावस्याप्रसिद्धरिति तु नव्याः। द्रव्यस्वादिरूपे- ण धूमे पहिव्याप्यत्यस्य धूमसामान्ये वा तत्तद्वहिव्याप्यत्वस्य वा- रणार्थ विशिष्य लक्ष्य निर्दिशति तद्रूपविशिष्टस्येत्यादिना । तद्धर्मा- घच्छिन्नहेतुकनादृशधर्मावच्छिन्नविधयफानुमितेर्जनकतायां विषय- विधयावच्छेदिका इति तदर्थ । तेन व्याप्तिपदेनापि तादृशसामानाधि- फरण्याक्त्या न पौनरुक्त्यम् । व्याप्त. सामान्यरूपतालाभाय याव- दिति ॥ ननु दण्डिमान् दण्डिसंयोगादित्यप्राव्याप्तिः चालनीन्यायन दण्डमात्रस्यय प्रतियागितावच्छेदकत्वात् । न च शुद्धसाध्यतावच्छे- दकम्पल प्रतियोगितानपच्छेदकत्वमित्यत्रावच्छेदकत्व निरवच्छिन्न. मिय निशिष्टमाध्यतावच्छेदकस्थले यन रूपेण साध्यतायच्छदक- त्य सत्तदितरोमयानवच्छिन्नप्रतियोगितावच्दकत्यं प्राहाम् । अ. न्यथा पयंत महानमीययह्निवृत्तित्वविशिएजातिमानाम्नीत्यादिप्रती- स्था पिसिटजानेस्तादशाभावप्रतियोगितावच्यतया यहिमान् धू.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरमा दौ साध्ये परम्परासम्बद्धं दण्डत्वादिकमेव साध्यतावच्छेदकमतो मादित्यादाविव जातिमत्वान् घटत्वादित्यादावव्याप्तिप्रसङ्गात्, घटे पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमानास्तीत्यादिप्रतीत्या विशिष्टजातेस्ताह- शामावप्रतियोगितावच्छेदकत्यात, तथा च तद्दण्डवान्नास्तीतिप्रती- त्या तत्ताविशिष्टदण्डव्यक्तरेवावच्छेदकत्वावगाहनात् शुद्धदण्डव्य- कीनां दण्डत्वप्तदितरोभयानवच्छिन्नं यद्धतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता- घच्छेदकत्वं तदभावसत्वान्नाव्याप्तिरिति वाच्या प्रमेयदण्डवान्नास्ती- त्यादौ प्रमेयत्वोपलक्षितस्येव तद्दण्डयानास्तीत्यादावपि तत्तोपलक्षित- दण्डमात्रस्ययावच्छेदकत्यकल्पनात् । फेवलस्यावच्छेदकत्वासम्भव एव विशिष्टस्य तथात्वस्वीकारात् अन्यथा प्रमेयत्वविशिष्टदण्डादेरेपि तथात्वापत्तेरत आह दण्डयादाविति । हेतुमति दण्डसामान्याभाव सत्वात् दण्डत्वमपि तादृशावच्छेदकमेघेश्यत उक्त परम्परासम्ब. मिति । तथा च स्वाथयवस्वरूपपरम्परासम्बन्धेन दृण्डत्वयतो दण्डिनः साधनवत्यभावविरहानाव्याप्तिः । साध्यतावच्छेदकताघ- टफसम्बन्धावच्छिनाया एव हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक- तायाः प्रविष्टत्वात् । अन्यया विपयितया रूपत्व्यदिमतो ज्ञानस्य स- मयायेनाभावस्य हेतुमति सत्यापवान् पृथिवीत्यादित्यादायव्याप्ति- प्रसङ्गादिति भावः । यदि शुद्धदण्डव्यक्तरवच्छदकत्वावगाहि- प्रत्ययान्तरासत्वात् तद्दण्डी नास्तीति प्रतीत्या तत्ताविशिष्टदण्डव्य- तेरेवायच्छेदफत्वं युक्त दण्डी नास्तीति प्रतीत्यन्यथानुपपत्या दण्ड- स्यावच्छेदकत्वसिद्धी प्रमेयदण्डयानास्तीत्यादरपि तन्मात्रापच्छेद- कत्वेनैव सामञ्जस्ये विशिष्टस्य तत्रापच्छदकत्वाकल्पनात् तथा च कयमुक्काव्याप्तिरित्युच्यते तदा रूपत्यन्यूनवृत्तिजातिमरवान् रूपादि- त्यादावव्याप्तिः सर्वस्या एव नीलत्वपीतत्यादिरूवाया रूपत्यन्यूनथ. त्तिजातेः साधनवनिष्ठामायप्रतियोगिताया निरवच्छिन्नावच्छेदक- त्याद् रूपयति नीलो नास्तीत्यादिप्रत्ययादित्याशयेन दण्ज्यादावि- त्यादिपदमुपात्तम्। तथा च तत्रापि स्वन्यूनवृत्तिजात्याश्रयत्वसम्बन्धन रूपत्वमेव साध्यतावच्छेदकमिति भावः सापतापच्छंदकमिति । अनुमितिविधेयतावच्छेदकमित्यर्थः। तथा কন্যাদানী ·૨૨ जागदीश्याः व्यासियादे नाव्याप्तिः । इत्यश्च इदं ट्रव्यं गुणकर्मान्यत्वे सति सत्वादिसादी दण्डत्वपफारिका दण्डत्ववत्यानित्येवानुमितिः न तु दण्डिमानिति दण्डप्रफारिफापि तस्य व्यापफतावच्छेदफत्वेनाग्रहात कारणवा- धेन तदयच्छिन्नविधेयताकानुमित्यसम्भवादिति भावः । यस्तुतो द. ण्डत्वस्य साध्यतावच्छेदकत्वे दण्डिमानित्यनुमितिनं स्यात् ६. ण्डानां व्यापकतानपच्छेदफत्वादित्यस्वरसादेव दण्डत्वादिकमित्य- त्रादिपदमुपात्तम् । तेन तत्र दण्डव्यक्तीनामेव स्त्रवृत्तिदण्डत्यापच्छि- भवत्तालक्षणपरम्परासम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकत्वलामात् दण्डि- मानित्यनुमितेर्नानुपपत्तिलेशोपीति ध्येयम् । केचित्तु साध्यसाधन- भेदेन व्याप्तिग्रहानुमित्योः कार्यकारणभावभेदात् यत्र दण्डत्वा- दिविशिष्टं साध्यतावच्छेदकं तत्र हेतुमभिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कतामवच्छेदको यो धर्मस्तद्विशिष्टावच्छिन्नसामानाधिकरण्यरूपैव व्याप्तिस्तद्विशिष्टावच्छिन्नविधेयकानुर्मितिप्रयोजिका एवं यत्र परम्प- रया दण्डत्यादिकमेवानुमिती विधेयतावच्छेदकं तत्र हेतुमानिष्ठा- भावप्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मः परम्परया तदवच्छिन्नसामा. नाधिकरण्यरूपैव व्याप्तिः प्रयोजिकेतिसामानाधिकरण्यांशेदण्डादेः प्रवेशाप्रवेशकूत एव दण्डिमान् दण्डत्वपत्वानित्यनुमित्योर्दण्डादि- विपयफत्वनियम इत्याहुःायसु दण्डत्वर्मिकनिरुक्तानवच्छेदकत्व- मानस्यैव कार्यतावच्छेदकं दण्डावच्छिन्नविधेयताकानुमितित्वमित्य- नुमितो दण्डप्रकारकत्वं नानुपपन्नमिति।तत्तुच्छम् ।परम्परया दण्ड- त्यावच्छिन्नविधेयकानुमितित्वस्यापि तादृशज्ञानकार्यतावच्छेदकत- या सर्वत्र दण्डिमान् दण्डत्वचत्वानित्युभयाकारानुमित्यापचेरुमय- धर्मावच्छिन्नस्यैव सामग्रीसम्भवादिति दिछ । अपरे तु नोक्तव्याप्ति- शानं दण्डिमान दण्डिसंयोगादिविहिसंयोगवान्वे]त्याधनुमिती हेतुः किं तु वक्ष्यमाणान्योन्यामावघटितव्याप्तिज्ञानमत एव यथायथमि- स्यादिग्रन्थोपि सङ्गच्छत इत्याहुः । नव्यास्तु दण्डिमानित्यादी न सं- योगेन दण्ड्यादेः प्रकारत्वं किं तु स्ववृत्तिपुरुषत्वावच्छिन्नाधिकर- णत्वसम्बन्धेनानचैवमनुमयापलापापचिदीधितिद्वन्मतेपिदण्डस्य साध्यतावच्छेदपधर्मविधया संयोगस्य साध्यतावच्छेदफताघटक- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्। सत्त्वाधिकरणगुणादिनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगिलेऽपि द्रव्यत्वादे व्याप्तिः । साधनस्प विशिष्टसत्त्वादेर्गुणादावरत्तेः। सामाना- धिकरण्यन्यकीनां भेदेऽपि निरूपकतावच्छेदकस्यापिकरणताव- संसर्गविधयाभ्यगाहितापलापापत्तरिति प्राहुः ॥ यदुपविशिष्टेत्य- स्य फलमाह इत्यं चेति । चोध्यधारणे । इत्यादौ । इत्यादि- न्यायस्थलीयहेती। तथा च न्यायः पक्षनिर्देशं विना नास्त्यत इदंप- देन तग्निर्देशः एवमप्रेपिायत्तु द्रव्ये धर्मिणि तादात्म्पेन गुणफर्मणोः साध्यताम्रमं निरसितुं इदमिति पक्षनिर्देश इति । तम्मन्दम्। पयमपि इदंत्यविशिष्टद्रव्ये गुणफर्मणोः साध्यताम्रमस्यानिरासादिति ।गुणा- दापपवेरिति । गुणादायमापादित्यर्थः । तथा च हेतुतापच्छेदफाप- छिनाधिकरणत्वं न गुणस्येति मायः । यद्यप्यवश्य फ्लप्ताभिः प. पंतत्यरत्यरत्यादितत्तधर्मविशिष्टघूमत्याचच्छिमाधिफरणताप्यक्ति- मिरेव धूमपानितिप्रतीत्युपपच्ची घूमत्यापच्छिमाधिकरणतायां मा- मामायात् पहिमान् धूमादित्यादायव्याप्तिः देतुनापच्छेदकी- भूनघूमरयायच्छिन्नाधिकरणयापसिद्ध, तथापि हेतुतापच्छे- दफयमें स्वाश्रयाधिकरणीमनयनिष्ठाधिफरणतानयच्छेदकरय. स्य सामान्यतोधिफरणतायच्छेदकरयस्य च योग्यतिरेफस्त- थायिभनुतायच्छेदकाश्रयाधिफरणमेय हेतुनापच्छेदकायच्छिमा. निफरणेस्यनेन वियक्षितं पहिमान् घूमादित्यादी पवारशहेरवधि- करणं घूमस्याधिकरणमा ट्रम्य विशिष्टसस्यादित्यादो च तारयं रियधिकरणं द्रव्यमेव न तु गुणादि विशिएसत्तास्वे समिठाधिकर- पतानपच्छेदपत्यस्य सामान्यतोधिफरणतायच्छेवफत्यस्य पदयोः सत्यादिति ध्येयम् । साध्यसाधनभेदन व्याप्त दात् पत्र साधनता- पच्छेदकं नाधिफरणतापच्छेदपं तत्र तदाभपसमानाधिकरणत्यमेय नियेयमिरपपि पदन्ति । मनु सामानाधिकरणस्य म्पातिरये तय प्रतिपूर्म भिन्नरयेन घूमसामाग्ये पहिसामान्यस्यैका प्यासिरिति प्यपदारोनुपपन इत्यत माह समानाधिकारश्यति । तथा हिस्यपूमरपापनुगमादेय तत्र व्याप्तरस्यायपहारो न तु पस्तुगला.

·जागदीश्या व्याप्तियादे छेदकस्य चैत्यावयाप्लेरैक्यम् । वस्तुतम्तु धूमत्वादिविशिष्टव्याप कवतिसामानाधिकरण्यस्य रामभादिसाधारणतात धूमवादिमति तादृशसामानाधिकरण्यं तदति धूमत्वादिकं वा व्याप्तिः । आया भिन्ना द्वितीया लभिन्नति ध्येयम् । अयं कपिसंयोगी एतक्ष पि व्याप्तेरैक्यमिति भाव । नन्वेव [सामान्यरक्षणाऽस्वीकारे] महा नसीयवह्निसामानाधिकरण्यस्य स्मृतस्य पक्षवृत्तिघूमादावसत्वात पर्वतीयवह्निसामानाधिकरण्यस्य च प्रागननुभवात् बुत परामर्श इत्याशङ्कायामकैव हि सा व्याप्तिरिति परामर्शसिद्धान्तग्रन्थाऽसङ्गत इत्यत आह वस्तुतस्त्विति । रासभादीति । तथा च धूमव्यापकर ह्रिसमानाधिकरणरासमवान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमिति स्यादि- दितिभाव नचधूमादिव्यापकवयादिसमानाधिकरणधूमादिमत्ता- निश्चयत्वेनैर परामर्शस्य धूमादिलिगकानुमिती हेतुत्वादुक्तव्याप्ते रासमादिसाधारण्येपि न क्षतिरिति वाच्य। पक्षधर्माश विषयतयाऽ. नुमितिजनकतावच्छेदकस्यैव व्याप्तिपदार्थतया धूमत्यादेस्तत्र नि- धेशे तघटितस्यैव व्याप्तित्वादिति भाव । धूमत्वादिमतीति । तथा च तस्येति मूलस्थ तत्पद लक्ष्ये रक्षणे चोभयत्र पवान्वितमि- ति भाव । ननु साधनिष्ठसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे एफैव ही- त्यादिग्रन्थानुपपत्तिस्तदयस्थैर विशिष्टसत्वव्यापकीभूतद्रव्यत्वसामा- नाधिकरण्यवत सत्यस्य गुणादौ परामर्शाद गुणेपि द्रव्यत्यानुमि. ति प्रमा स्यादत आह तद्वतीति । तादृशसामानाधिकरण्यवतीत्य- तथा च ताहशसामानाधिकरण्यविशिष्टधूमत्व व्याप्तिस्त- प्रकारिफैव पक्षधर्मताधीरनुमितिहेतु । तत्र च नीलघटत्वप्रफारक- बुद्धी घटत्वस्येव स्वरूपत एव घूमत्वस्य मान न तु धूमत्वत्वेन यतो गौरयमिति भाव । आयति । तथा च तामुपादायैय पर्वतीयवहि- धूमयोरसन्निकोत्तयो कथ व्याप्तिग्रह इति परामर्शायपूर्वपक्षग्रन्थ इति भाव द्वितीयति।तथा च तामभिप्रेत्यय एकैव हि सा व्याप्तिरिति परामशीयसिद्धान्तग्रन्थ इति भाव । यत्रैकमेव साध्याधिकरण तप्रेतद्पयानेतद्रसादित्यादावाद्याप्यभिनय द्रव्य- त्यादौ साध्य रूपत्यव्याप्यजातिमतो हेतुत्व तत्र हेतुतावच्छेदकी. यत्र ·२१४ जागदीश्या व्यातिवादे छेदकस्य चैश्यावयाप्रैक्यम् । वस्तुतस्तु धूमत्वादिविशिष्टव्याप कवह्निसामानाधिकरण्यस्य रासभादिसाधारणत्वात् धूमवादिमति तादृशसामानाधिकरण्यं तद्वति धूमत्वादिकं वा व्याप्तिः । आधा भिन्ना द्वितीया त्वभिन्नैवेति ध्येयम् । अयं कपिसंयोगी एतदृदृक्ष- पि व्याप्तेरक्यमिति भाव । नन्वेव [सामान्यलक्षणाऽस्वीफारे] महा नसीयवह्निसामानाधिकरण्यस्य स्मृतस्य पक्षवृत्तिधूमादावसत्वात पर्वतीयवद्विसामानाधिकरण्यस्य च प्रागननुभयात् कुत परामर्श इत्याशङ्कायामकैव हि सा व्याप्तिरिति परामर्शसिद्धान्तग्रन्थोऽसङ्गत इत्यत आह वस्तुतस्त्विति । रासभादीति । तथा च धूमव्यापकर हिसमानाधिकरणरासभ गान् पर्वत इति ज्ञानादप्यनुमिति स्यादि. दितिभाव नच धूमादिव्यापकवयादिसमानाधिकरणधूमादिमत्ता- निश्चयत्वेनैव परामर्शस्य धूमादिलिङ्गकानुमिती हेतुत्वादुक्तव्याते रासमादिसाधारण्येपि न क्षतिरिति वाच्य। पक्षधर्माशे चिपयतया:- नुमितिजनक्तावच्छेदकस्यैव व्याप्तिपदार्थतया घूमत्वादेस्तत्र नि- वेशे तद्घटितस्यैव व्याप्तित्वादिति भाव । धूमत्यादिमतीति । तथा च तस्येति मूलस्थ तत्पद लक्ष्य रक्षणे चोभयत्र पवान्वितमि- ति भाव । ननु साधनिष्ठसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वे एफैव ही. स्यादि ग्रन्थानुपपत्तिस्तदयस्यैवविशिष्टसत्वव्यापकीभूतद्रव्यत्यसामा- नाविकरण्यरत सत्वस्य गुणादौ परामर्शाद् गुणेपि द्रव्यत्वानुमि- ति प्रमा स्यादत माह तद्वतीति । तादृशसामानाधिफरण्यवतीत्य- यं । तथा च ताशसामानाधिकरण्यविशिष्टधूमत्व व्याप्तिस्त- सफारिफैर पक्षधर्मताधीरनुमितिहेतु । तत्र च नीलघटत्वप्रकारक- बुद्धी घटत्वस्येय सरूपत एव घूमत्वस्य भान न तु धूमत्वत्वेन यतो गौरयमिति भाव । आयेति । तया च तामुपादायैव पर्वतीयवहि- धूमयोरसन्निपात्तयो कय व्याप्तिग्रह इति परामर्शीयपूर्यपक्षमन्य इति भाव द्वितीयति।तथा च तामभिप्रेत्यय एफैर हिसाव्याप्तिरिति परामर्शीयसिद्धान्तग्रन्य इति माय । यप्रेकमेव साध्याधिकरण ततद्पयानेतद्रसादित्यादापाचाप्यभिग्नेय त्यादी साध्य रूपत्यच्याप्यजातिमतो हेतुत्व तत्र हेतुतायच्छंदपी.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । २१५ वादिसादिसंग्रहाया ऽसमानाधिकरणान्तम् । यत्तु इदंसंयोगिद्रव्य- खादिसत्राव्याप्तिधारणाय तव, संयोगस्प शाखाद्यवच्छेदेन वृत्ते- क्षलावच्छेदेन तस्मामान्याभाववृत्तावविरोधाद नत्र चातीन्द्रि- यस्य सयोगस्य सत्चात्परितः भातयोग्युपलब्धेर्दोपाद्वा क्षे न सं- योग इसादि ना यक्षमिति । तन्न । द्रव्ये संयोगसामान्याभावे भूतानां नीलस्वादिजातीनां नानात्वेन द्वितीयापि कचिद्भिवेति मन्तव्य । [आद्या भिन्ना अनुमितेषियविधया जनकतावच्छदका- द्भिन्ना किन्तु व्ययहारीपयिकीति, द्वितीयात्वभिन्ना विषयतयाऽनु- मितिजनकतावच्छदकादभिन्नैवेत्यर्थ इत्यपि कश्चित् ] कपिसयो- गिन्यतत्पदार्यस्य साध्यताम्रमखण्डनार्थमयमिति पक्षनिर्देश । साम्प्रदायिकमते सयोगसामान्याभाचस्य द्रव्येऽभावात् कपीति । वृक्षमात्रे कपिसयोगाभावादेतदिति । न चाभावे हेतुसामानाधिक- रण्यस्यैय हेत्वधिकरणे निरपच्छिन्नवृत्तित्वरूपस्य निवेशादुक्ता- घ्याप्तिव्युदासम्भवात् प्रतियोगियधिकरण्यनिमेशा मूलताम- नुचित इति वाच्यम् । अग्रे समाधास्यमानत्वादिति भाव । तत् । असमानाधिकरणान्तम् । ननु शाखामूलादिसर्गवयवावच्छेदन सर्वन द्रव्ये गगनादिसयोगस्य सत्वात्युतस्तत्सामान्यामावस्य द्रये सम्भव इत्यत आह । सयोगस्येति । वृक्षत्येति । शासाघव- च्छदेन तत्तत्सयोगसत्वेपि वृक्षत्वावच्छदेन कस्याश्चिदपि सयोगव्य- क्तरसत्यात्तदयच्छदैनयसयोगसामान्यामावसम्मर अपच्छेदकमदे- नक भाषामावयो समावशादिति भाष निन्येव वृक्षसयोगसामा- न्यामावस्य कुतो नाध्यक्षमित्यत आह तत्र चेति । तत्र सयोगसा- न्याभाव सत्यादित्यस्य प्रतियोगितासम्बन्धेनेत्यादि । तया च सयो- गसामान्याभावस्यायोग्यप्रतियोगिकत्वान्नाध्यक्षमिति भावनिनुप्र- तियोगितावच्छेदविशिष्टयत्किश्चित्प्रतियोगिनो योग्यत्वमत्यन्तामा- वग्रह तन्त्र न तु योग्यमानप्रतियोगित्वम् अन्यथा गुणेपि स- यागमामान्याभावस्य तादृशप्रत्यक्ष न स्यादित्यताह परित इति । परित सावपवावच्छदन प्रतियोगिग्रहात्मक्दोपावत्यर्थ । न चै- ·२१६ जागदीश्या व्याप्तिवादे मानाभावातान च यो पदीययावविशेपाभाववान् स तत्सामान्या- भावनानिति व्याप्तेर्यावदसंयोगाभावा एव मानम् । यत्तदर्थयोर- यमपि प्रतियागिग्रहोत्पचिदशायां प्रत्यक्ष दुर्वार, प्रतियोग्युपल- म्मफसामग्या अपि दोपत्त्योपगमात् प्रतियोगिन उपलब्धिर्यया इति व्युत्पत्या तस्या एव प्रस्तुतत्वादिति भाव । प्रतियोग्युपलम्मरूप- दोपामाघस्य सयोगसामान्याभावप्रत्यक्षे कार्यसहभावेन हेतुत्योप- गमान्नोत्तदोप इत्यपि वदन्ति ।न चेति । मानमिति परेणान्वय' । यो यदीयेति । यो यज्ञातिसमानाधिकरणोमयावृत्तिधर्माचच्छिन्न- यत्सवधारच्छिन्नप्रतियोगिताफयावभाववान् स तजात्ययच्छिन्न- तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाववानित्यर्थ । तेन न स्वरूपा- सिद्धिर्न वा सिद्धसाधनम् । जात्युपादानात् गुरुधर्मस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वे तदवच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्यापि न व्यभिचार । न च सत्वगुणत्वाघपच्छिन्नामाषमादाय स्वरूपासिद्धारकस्योमया- वृत्तिपदस्य वैयर्थ्यम् । व्यभिचारवारकस्येवासिद्धिवारकस्यापि वि. शेषणस्य सार्थकताया पक्षधरमिधादिसम्मतत्वात् । अत एव नि- त्यत्वसाध्यफानुमाने सामान्यवत्ये सति विशेषगुणान्तरासमाना- धिकरणकमाप्रवृत्तिगुणस्यहेती शब्देतरार्थकस्यान्तरपदस्य शब्दम- ण्यालोके सार्थकत्व ते समर्थितम । यद्वा यदीयाना यधर्माव- च्छिन्नप्रतियोगित्वाना यावता विशेषाभाषपान प्रत्येकावच्छिन्नप्रति- योगिताफ्यावदमारवान्य स तद्धमावच्छिन्नप्रतियोगिताफाभाव- यानित्यर्थः । तथा च सयोगत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताव्यकीना प्र. स्येकाच्छिन्नामारफुटयत्वस्य पक्षे सत्वान्नासिद्धिर्न वा व्यर्थवि- शेषणत्यमिति ध्येयम् । यो यद्धमन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्नयावदमा. ययान् म तदमावच्छिन्नामाववानित्यर्यस्तु सयागत्यन्यूनवृत्तिधः माच्छिन्नप्रतियोगिताफ्स्य घटावृत्तिसयागत्वादिवृक्षान्यासमवे. तत्यापच्छिन्नामावस्य यावदन्तर्गतस्य पृक्षादी पक्षे स्वरूपासि- दत्यादनुपादेय । सयोगयायद्विशेषामायाइति। न च स यययाय- च्छेदन कृले गगनादरेष एष सयोगो राघवादिति तस्ययामायपि. रहारसंयोगपादिशेषाभाषयत्र पक्षे सरूपासिमिति याच्यम् ।

·सिमान्तलक्षणप्रकरणमा ननुगमात् एकावच्छेदेन यावद्विशेषाभाववत्वस्योपाधित्वाच्च । एतेन अयं संयोगसामान्याभाववान संयोगयावद्विोपाभाववत्त्वा- दिति निरस्तम् । न्यर्थविशेपणवादमयोजकत्वानिर्गुणत्वादेरुपा- मतिप्रसङ्गभङ्गाय शाखादितत्तदषयवावच्छिन्नवृत्तिकसंयोग प्रति, तत्सदवयवत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया वृक्षे व्याप्यत्तिगगनसंयोग- स्यासम्मवादिति भावः । प्राचां मते यत्तदर्ययोरनुगमादाह एका- पच्छेदेनेति । इदमुपाधेः साधनव्यापकत्वरक्षाय । न चैवं तत्सत्सं. योगामावस्य गुणे व्याप्यवृत्तित्वादेफावच्छिन्नत्येन साध्यव्याप- कर दुर्घटम् [व्याप्यवृतेरवच्छेदकानगीफारात्] इति वाच्यम् । ए- कावच्छेदेनेत्यनेन निरवन्छिन्नवृत्तिफत्वविशिष्टस्य विवक्षितत्वात्।न प तथापि कपिसंयोगसामान्यामावति वृक्षे निरवच्छिन्नवृत्तिक- त्वविशिष्टस्य तदीययावद्विशेषाभावस्यासत्यादुपाधेः साध्याव्याप- कत्वमिति वाच्यं । जात्यवच्छिन्नामावस्यैवोक्तव्याप्ती साध्यविधयाम. पेशात फपिसंयोगाभावस्य चातयात्वेन तं प्रति तदीययावदिशेपामा- षस्योक्तरूपेणान्यापकत्वेपि क्षत्यभायात् । न चाभिघातादिसामान्या- भावस्य वृक्षे सत्वात् तत्रच निरवच्छिन्नवृत्तिकत्वविशिष्टस्य तदीयया. पहिरोपामावस्यासत्वादेवमप्युपाधेःसाध्याव्यापकत्वमिति वाच्यम् । गुणषिमाजकजातेरेव हेतुसाध्ययोः प्रवेशात् । केचित्तु एकापच्छेदे. नेस्यस्यावच्छेदकतासम्बन्धेन तदभायाधिकरणीभूतदेशस्याध्यच्छेध. तासम्बन्धेनामायवत्येनेत्यर्थः तथा च तद्विशिष्टयावद्विशेषामावय- स्थमुपाधिरित्याहुस्तश्चिन्त्यम् । यत्वेकावच्छेदेनेत्यस्य परस्परानव. छदकानयच्छिमवृत्तिकत्वविशिष्टत्पर्यमाहातन्नाव्याप्यवृत्तिरूपादी- मां विशेपामावस्यावच्छदकाप्रसिद्ध्या तदनवच्छेदकस्याप्यसम्मवेन तत्रय साध्याव्यापकत्वतादयस्थ्यादिति दिफायतश्यां विनाकृतम- नुगतानुमानमाशय निषेधति एतेनेति विश्यमाणदोपेणेत्यर्थः व्यर्थ- ति। संयोगसामान्यामायस्य त्यन्मते केवलान्वयितयातासाम्यताया- ममाघवत्वादिस्यस्यैय सम्यक्पादिति भावः। मथास्त्वभावपरयादिति सहि हेतुरत आह । अप्रयोजकत्यादिति। मनुकूलतर्फरहितत्यादित्य. या ननु निरुपाधिकस्यमेव प्रयोजकमत माइ।निगुणवादेरिति मा.

·૨૨૮ जागदीश्याः व्याप्तिपादे धित्वाच्च । न च प्रतियोग्यनवच्छेदकतयत्र क्षत्वादेरभावावच्छे- दकवं, गुणाधनवच्छेदकममेयत्वादेस्तदभावावच्छेदकत्वप्रसाद । यथा च घटपूर्ववर्तितस्प प्रतिदण्डं वह्निसामानाधिकरण्यस्य या प्रतिघूमं भिन्नत्वेऽपि दण्डवं धृमत्वं वा तत्सामान्यस्यावच्छेदकं त- थैव संयोगसामान्यस्यावच्छेदकं द्रव्यत्वादिकमिसस्पापि मुवच वाच्चेति सम्पदायविदः । नवीनास्तूत्पत्तिकालावच्छेदेन घटादी गुणस्य मलयावच्छेदेन गगनादौ संयोगस्य सामान्याभावो वर्चते, दिना द्रव्यभिन्नत्वादेरुपमहः अत्र यद्यपि निर्गुणत्वोपाधे. स्वाभावेन साध्यामायोनायकतया न दोपत्वं संयोगस्यैव साध्यामावतया वृक्षादी तस्येष्टत्वात् नापि व्यभिचारोन्नायकतयातत एव, तथापि स्वव्याप्य. स्पेन साध्यस्य पक्षावृत्तित्यान्नायकतया दूषकत्व योध्यम् । संयोग. सामान्याभावो न वृक्षवृत्तिः निर्गुणत्वव्याप्यत्यादित्यनुमानेनापि वृक्षः संयोगसामान्याभाववानित्यनुमितेः प्रतिरोधादिति ध्येयम् । ननु यो यद्धर्मस्यानवच्छेदकः स तदमावस्यावच्छेदक इति व्याप्त्यैव वृक्ष- त्यादेः संयोगसामान्यामावायच्छेदकत्वं सत्स्यतीत्याशय निराचष्टे नति गुणादीति। तया च व्यभिचारानोकव्याप्तिरिति भावः। ननु वृक्षत्वं संयोगसामान्याभावावच्छेदकं संयोगसामान्यामवच्छेदक- त्वादिति विशिष्यैव व्याप्तियांच्या प्रमेयत्वसत्यादेः पक्षसमत्यादतः स्वरूपासिद्धिमाह यया चति । प्रतिदण्डमिति । भिन्नत्वपीति परेणा- म्ययः। नन्यव्यवहितपूर्ववर्तिताया अवच्छेदकं न दण्डस्यमतिप्रस. नात् किं स्वव्ययहितपूर्ववर्निजातीयतायाः सा चामिन्ना अतः सं. यागस्थलएवानुरूपं दृष्टान्तमाह वहीति । तरसामान्यस्येति । घटपूर्व- घर्तित्वसामान्यस्य पहिसामानाधिकरण्यसामान्यस्य चत्ययः । के चित्तु कथितव्यातायप्रयाजकत्वमन्यथा सदमायानयरछदकत्यहेतु मा तदवच्छदफत्वमेव कुतो न वृक्षत्वादेः साध्यते पृसत्याधयच्छेदन तत्तन्मयोगमतीनामसत्यपि संयोगमामान्यस्य सम्मवादित्यभिप्राय. फोऽय प्रन्य इत्याहु.। गुणस्येति । सामान्यामाय इति परणाग्ययः। मन्नायमगं घटे गुणा नाम्नीति प्रत्यक्षमसम्मपि सनिकायमायात ·सिद्धान्तलक्षणप्रफरणम् । तथा धूमक्सपि विरहो दहनस्य, इह पर्वते नितम्चे हुताशनो न शिखर इति प्रतीतेः संयोगेन ट्रन्यस्याप्यव्याप्यत्तित्वाद, हत्तेर- व्याप्यत्तित्वे वृत्तिमतो व्याप्यत्तित्वस्यासन्तमसम्भावितत्वाच्च, एवं प्रतियोगिमतोरपि कालदेशयोर्देशकालभेदावच्छेदेन तदभावः तथा च तत्तत्साध्यकाव्याप्तिवारणाय तत् । नोपादेयश्च सर्वथैव प्रथमक्षणे घटेगुणो नास्तीत्यादिन्यवहारादिकंचसन्दिग्धप्रामाण्यक- मतः स्थलान्तरमाह प्रलयावच्छेदेनेति । तदानी अन्यभावसत्ये प्रलय पय ग्याहन्येतति भाषः। ननु महाप्रलये मानाभावात्तदवच्छेदेनेत्य- युक्तमत आह तथेति । ननुक्तप्रतीतिः पर्वतवृत्तिहुताशनावच्छेदक- त्यामा शिखरे शिस्त्रविच्छिन्नपर्वतवृत्तित्वाभावं वा हुताशने - घगाहते न तु पर्वत एव हुताशनामावमिति यदि यातदाप्याह - वेरिति वृत्त सम्बन्धस्य, दृत्तिमतः सम्बन्धयतः, तया च यो यद्- वच्छेदेन यदीययत्सम्बन्धाभाववान्स तदवच्छेदेन तत्सम्बन्धाव- वच्छिन्नतदभावधानिति व्याप्त्यापि शिखरावच्छेदेन संयोगसम्ब- म्घावच्छिन्नवह्नयमावसिद्धिरिति भावः । ननूक्तव्याप्तावमयोजकत्व मन्यथा तुल्यन्यायेन यो यदीययत्सम्बन्धवान स तत्सम्बन्धेन तद्वा- निति व्याप्त्याऽपि कुण्डादिसंयोगिनो धदरादेःसयोगन कुण्डादिम- चापत्तेरित्युक्ताबाह पवमिति । भेदो विशेषः । घटवत्पपि काले . दानी तन्तौ न घट इति प्रतीत्या सन्त्ववच्छेदेनैतरकाले घटाभायः सया घटवस्यपि कपाले घटनाशदशायामिदानीमिह कपाले न घट इत्यनुमवातरकालावच्छेदेन घटसामान्यामाषः सिद्धरति । न चेदा- नी तन्तुषु न घट इत्यादिप्रतीतेरेतत्कालावच्छेदेन तन्तुप्पेव घटा- मावो विषयो न तु तन्त्ववच्छेदेनैतत्काले तथति वाच्यम् । तन्तुयु घटामाघस्य व्याप्यवृत्तितयैतत्कालस्य तदघच्छेदफत्वाययाहने उक्त- प्रतीत मत्वापातात । न च तयाप्येतत्कालवृत्तिघटस्थामाय एवं त- न्तुषु मासतां तत्रेति घाच्यम् । कालस्य प्रतियोगिकुक्षावग्रहपि ता- राप्रतीतेस्तन्त्ववच्छेदन समय घटामावावगाहित्वस्याग्नुमधिक- स्वादिति भावःतया चेति।गुणवत्संयोगवद्वाद्रव्यत्वात वह्निमान् धू- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे च्याप्यष्टचिसायके, साध्यसाधनभेदेन व्याप्तिभेदादिति वदन्ति। मात, समयो घटवानेतत्कालस्यात्, कपालं घटवत् घटम्सादिस्या- दायव्याप्तिवारणायेत्यर्थः। तदिति । असमानाधिकरणान्तदलमित्य- यः। नोपादेयमिति । येन सम्बन्धेन येन रूपेण च यशाप्यतिते- न सम्बन्धेन तेन रूपेण च तत्साध्यतायां नोपादेयमित्यर्थः । तेन सं. योगत्वेनाव्याप्यवृत्तेरपि संयोगस्य समवेतत्वेन रूपेण साध्यतापां कालिकतयाऽव्याप्यवृत्तेरपि द्रव्यत्वस्य समवायेन साध्यतायां च न प्रतियोगिव्याधिकरणपदमिति परं तु समवायेन व्याप्यतेरपि द्रव्यत्वसत्वादेः फालिफेन साध्यतायां तूपादेयमेव । मन्याप्यवृष्टि- साध्यके संयोगामाववान् गुणत्वादित्यादौ कचिदेष न देयम् ज्याप्यवृत्तिसाध्यफे तु प्रयोजनविरहात सर्वत्रैव न देयमित्यावेदयि. तुं सर्वधयेत्युक्तं । साध्यसाधनभेदेनेति । साध्यताघटफसम्बन्धादेर प्युपलक्षणम् । यद्यपि व्याप्यवृत्तिसाध्यस्थले तदप्रवेशे सत्तावा. न जातेरित्यादावव्याप्तिः साधनयति स्पन्दादौ समपायेन सत्तामा• घस्यापि कालिकादिसम्बन्धन वृत्तान चाभावे हेत्वधिकरणपत्तित्व. स्य विशेषणतया विवक्षणानोक्तदोपः। तथा सत्यपि द्रव्यत्वशून्यं . सत्यादित्यादातिव्याप्तेः द्रव्यत्वरूपसाच्यामाग्रस्य विशेपणतया चित्यविरहात् द्रव्यभिग्नत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वामावस्यापि द्र. ग्यत्वानतिरिकत्वात् । न चामावत्यप्रतीतेःप्रमात्वरक्षार्थमभाषामाब- स्पातिरिकतयोकातिव्याप्तियारणमिति पाच्यम्।अमावस्यं चेत्यप्रिम- अन्येन भावामावसाधारणस्याभावत्वस्य निर्वचनविरोधापचे, घ. रत्वाघमावस्य कालिफसम्बन्धावच्छिन्नामाचे स्वरूपसम्यन्धेन सा. ध्ये गगनस्वादिहेतायव्याप्तस्तथाप्यनुदाराय । विशेषणतया गगन निष्ठस्य घटत्वामावस्यय तादृशघटत्यामाषामायामायत्वकल्पनाठा- पतयाऽमावत्यप्रतीतेः प्रमात्यसम्मघात् । अत पय साध्यताघटफस- म्यन्धन साध्यवत्वयुर्विपयायिधया प्रतियन्यकतापच्छेदको यः सम्यन्यस्तेन सम्बन्धन हेनुसामानाधिकरण्यममापस्य प्रायमित्यु- कायपि न निम्तार तथापिघसम्यान हेतुसामानाधिकरण्याम सिला मागुकगगनरपारिहती द्रम्यरयामाययतातिरयादिसादीचा:

·'सिदान्तलक्षणप्रकरणम्। मतियोग्यसामानाधिकरण्यश्च प्रतियोगितावच्छेदकावडिभासा- मानाधिकरण्यं, तेन अयं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जाते. म्याप्तः । तथापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगिमतावुद्धविप- यतया प्रतिबन्धकतापच्छेदको यः सम्यग्धस्तेन हेत्वाधिकरणति- त्वममावस्य विवक्षितमित्यदोपः। तथा च द्रव्यत्वाभाववजातिया- दित्यादौ विशेषणता विशेषेण जातित्वाभावयुद्धेविषयविधया प्रतिक्ष- न्धकतावच्छेदको यास्वरूपसम्यन्धस्तेनजातित्वरूपामावस्य प्रसिद्ध रिति मायः । वस्तुतो व्याप्यवृत्सित्वमत्र साध्यतावच्छेदफसम्बन्धन यत्स्वाधिकरणं तवृत्यमावस्य ताशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वा- भावरूपं अन्यकृतोऽभिप्रेतं, ताहशसाध्यकच समवायादिनात्मत्वादेः साध्यतायां शानवत्वादिकं समायेनारमत्ववति समवायावच्छि. नात्मत्वामाषस्य केनापि सम्बन्धेनावृत्तेः । तथाच तारशसाध्य. फपव नौपादेयम् । सत्तापान जातेरित्यादी पुनरुपादेयमेव सत्यव- ति स्पन्दादौ समयायावच्छिन्नसत्वाघमावस्यापि कालिफादिसम्ब. न्धेन वर्तमानतया सत्तादेनिरुतल्याप्यत्तित्वामाधात् व्याप्यवृत्ति- ताघटकस्य स्थाधिकरणवृत्तित्वस्य सम्बन्धसामान्येन प्रविष्टत्वात् । पतल्लामार्यमेव सर्वथैव व्याप्यवृत्तेरित्युक्तं, तस्य सम्पन्धविशेषा- नियन्त्रितत्यात् । व्यभिचारादिस्तु सम्बन्धो न वृत्तिनियामफस्तेना- स्मत्वादेरपि न व्याप्यवृत्तिताहानिरिति ध्येयम् । सर्वयव व्याप्यवृ- त्तिसाध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्तानि- श्योत्तरानुमिती नोपादेयम् प्रतियोग्यसमानाधिकरणांशो जनक- तावच्छेदके नोपादेयः साध्यसाधनभेदेन कार्यकारणभेदेन व्याप्तेः कारणताघटफव्याप्तेभेदात् भिन्नत्वादित्यपि वदन्ति । एफधोष. च्छिन्नप्रतियोगितायाः प्रतियोगिव्यक्तीनां भेदेप्यक्यमिति नम्पमते पह्वयादिसामान्यामावमादायाव्याप्त्यसम्भवादतिव्याप्तियारणमेव प्र- योजनमाह तेनेति न च विशिष्टसत्वस्य व्याप्यवृत्तितया तत्सा. ध्य प्रतियोगिवैयधिफरण्याप्रवेशादिदमयुक्तमिति वाच्यम् । जाती विशिएसत्वव्यभिचारमानदशायामपि विशिष्टसत्वधर्मिकजातिमन्त्रिः छमतियोगिव्यधिकरणामावाप्रतियोगित्वज्ञानाद्विाराष्टसत्वसाध्यका- ·રરર जागदीश्याः व्याप्तियादे भूतत्वमूर्तत्वोभपवान मूर्चत्वादियादी नातिव्याप्तिः । न चो- भयत्वमेकविशिष्टापरत्वं विशिष्टश्च केवलादन्यदिति तदभावो मनसि सहनत एवं प्रतियोगिन्यधिकरण इति वाच्यम् । उभयत्वं हि न विशिष्टत्वादनतिरिक्तं न वा तदवच्छिन्नामावस्तदवच्छिन्ना- भावाद, पैशिष्टपविरहेऽपि घटत्वपठत्वयोरुभयत्वस्योभयत्वेन त- दभावस्य च प्रसक्षसिद्धत्वाद।न च तत्र व्याप्तिरेवोभयत्वाधिक- नुमितिप्रसङ्गस्यैव प्रकृतेऽतिप्रसङ्गपदार्थत्वात् विशिष्टसत्यस्या- प्युक्तरीत्या व्याप्यवृत्तित्वपिरहाश विशिष्टस्यातिरिक्तत्वमते तत्रा- तिव्याप्त्यसम्मवादाह भूतत्वेति । प्रावस्तु विशिष्टसत्यस्य व्या. प्यवृत्तितया तत्साध्यके प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशात भूतत्वे. त्यादिसाध्यान्तरम् सत्र च भूतत्वमात्मान्यत्वे सति वि. शेषगुणवत्वम् मूर्तत्वमवच्छिन्नपरिमाणवत्वं तदुभयं चाव्याप्य- वृत्येव घटादावुत्पत्तिकालावच्छेदेन तदुमयस्पाभावसत्वादित्याहुः । सार्वभौममतमाशङ्कप्ते न चेति । पाच्यमित्यन्वयः । तदभावः। भूत- भूतत्वमूर्तत्वोमयाभावः । सहजत एवेति । प्रतियोगितावच्छेदकाय- बिछन्नत्वाप्रवेशेपीत्यर्थः । ननूभयत्वस्य विशिष्टत्वातिरिक्तत्वपि सहजतः प्रतियोगिव्यधिकरणस्य विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावस्य प्रति- योगितावच्छेदकमेयोमयत्वमतो नातिव्याप्तिः विशिष्टत्वावच्छिन्ना- भावस्पोमयाभाधानतिरेकादत आह न घेति । तदवच्छिन्नामावः। उभयत्वावच्छिन्नाभाषः । तदवच्छिन्नाभावात् वैशिष्टयावच्छिन्ना- भावात् । लिङ्गव्यत्ययेन नातिरिक्त इत्यनुज्यते तथा चातिरिक्त एवेति भावः । न चान्यत्रोभयाभावस्य विशिष्टामाधातिरिक्तत्वपि प्रते भूतत्वविशिष्टमूर्तत्वामावस्यैव तदुभयत्वावच्छिन्नमतियोगि- ताफरवं समनियतामावयोलायवेनेकत्यादिति याच्यम् । तायता- पि हेतुमतो यारशप्रतियोगिताश्रयानधिकरणत्यं तारशप्रतियोगि- तानपच्छेदकरवस्य भूतत्वमतत्वोमयत्वेऽनपायादतिग्यासितादष- स्थ्पादिति मायः । उमपत्यस्येति । प्रत्यक्षसिदत्यादिति परेणा- म्वषः । तथा च विरुभयोरप्युभयस्यमतिरिक्तमेव । उमययो- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । रणस्य मूर्तवस्य मनसिसस्वादिति वाच्यम् | तयारखेप्युभयत्वेन रूपेण तपासत्त्वाद नाचोभयमिति मतीर्त? रत्वात् । असन्त- पदवासन्ताभावत्वनिरूपकमतियोग्यसामानाधिकरणस्य असन्ता. भावत्वनिरूपकप्रतियोगितायाश्च लाभाप, अन्यथा सर्वस्यैवा- भावस्य स्वसमानाधिकरणाभावान्तरभिन्नत्वात्तद्भेदस्य स्वस्वरूपा- नतिरिक्ततया मतियोग्यतामानाधिकरण्यस्यैव दुर्लभत्वापचे, स- भयरवप्रतीत्योः समानाकारत्वातू भूतत्यमूर्तरवयाविरुद्धत्यम्र- मदशायामप्युमयत्वप्रत्ययात्रेति भावः । न चेति । याव्यमिति परे. णान्वितम् । तत्राभूतत्वमूतत्वोभययान्मूर्तस्यादित्यादी। व्याप्तिरेषेति। तथा च तस्य लक्ष्यतया सद्वारणप्रयासोनुचित इति भाषः। तया- स्वपीति । उभयत्वाधयस्य मूर्तत्वस्य मनसि सत्वेपीत्यर्थः । तथा च हेतुतावच्छेदकायच्छिन्नत्यधिफरणापच्छेदेन साध्यतापच्छे- दकावच्छिमवत्तास्थल पय व्याप्तिरतो नैतल्लल्यमिति भावः। वृत्ति- मति व्याप्त्यमाघस्य व्यभिचारनियतत्वावयभिचारं प्राहयति नेति । अप्रेत्यर्थः। मूर्तत्वाश्रय मनसीत्यर्थः । ननु धयादिभेदमादायान्याते. प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदेनैव यारणादत्यन्तपदं व्यर्यमत माह अत्यन्तपदं चेति । अत्यन्ताभापत्यनिरूपकं यत्प्रतियोगित्यं तदा श्रयवैयधिफरण्यविवक्षायाः फलमाह अन्यथेति । तद्भेदस्याखसमा- नाधिकरणाभाषान्तरभेदस्या स्यरूपानतिरिक्ततयेति । अनवस्थामयेने- त्यादिः। दुर्लमत्वापतेरिति । हेतुसमानाधिकरणाभावमात्रस्यैवस्था- त्मकभेदप्रतियोगि यदभावान्तरं तत्समानाधिकरणत्वादिति भावः [न च भावस्वरूपामावस्यैव प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं सुलमामि- ति वाच्यम् । तस्यापि ससमानाधिकरणामावमिन्नत्वादभावमात्रा- भिकरणकावाभावमात्रप्रतियोगिफोविशिष्टामावाधनात्मफोमायो. धिकरणमिनो नेप्यते लाययात अग्रे विवक्षणीयस्य साध्यताघट- कसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य वह्निमान्धूमादित्यादौ घ. टाद्यभावे सत्वान्न सर्वत्राप्रसिद्धिःकि तु स्वरूपसम्बन्धेन[अमावस्य] साध्यतायामेयेति सूचयितुमप्रसिद्धिमपहायदुलंमत्वमुक्तम् । अत्य- म्ताभावत्यनिरूपकप्रतियोगितानयच्छेदकावर्षियक्षायाः फलमाह ·२२४ जागदीश्याः न्याप्तिवादे वेषामेवाभावानां हेतुसमानाधिकरणासन्ताभावत्वनिरूपकमतियो- ग्यसमानाधिकरणाभावान्तरात्मकस्य स्वभेदस्य प्रतियोगित्वादभा. घसाध्यकाव्याश्चेति सम्प्रदायविदः । अथ यदा गौ- रिसत्राऽतिव्याप्तिः । प्रलयस्य गोध्वंसकत्वेन गवासन्तामात्रान- गोत्वं तदा सर्वेपामिति । भावभेदस्यातिरिक्ततास्वीफारादाह अभावसाध्यके- ति । तथा च घटभिन्न पटरवादित्यादौ पटत्वसमानाधिकरणनिरुक्त प्रतियोगिव्यधिकरणगोत्वाधभावस्य घटभेदभिन्नत्वात्ताहशभेदस्य च गोत्याघमावरूपत्वात्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव घटमेदत्वमित्य व्याप्तिरिति भाव ।सम्प्रदाय इत्यस्वरस तद्वीज तूक्तविवक्षायां सर्वे- पा हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावानामत्यन्ताभावत्वनिरूपकेन पूर्व- सणादिवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावात्मकेन प्रतियोगिनासम सामाना- धिकरण्यादमावसाध्यकाव्याप्तितादधस्थ्यम् याहशप्रतियोगिताव. च्छेदकविशिष्टस्यानधिकरण हत्वधिकरण ताशप्रतियोगितानव- छेदकत्यप्रवेशे तु व्यर्थमेवात्यन्तपदमिति ध्ययम् । गोध्यसवत्येने- ति [प्राचीनमते] गवात्यन्ताभावस्य गाध्वसविरोधियादित्याशय । न च दैशिकरिशेषणतया यद्गोध्वसस्याधिकरण तत्रैव गवात्यन्ता- भावस्य विरोधित्वात् कालिकसम्बन्धेन गोयसवत्यपि प्रलये तद- स्यन्तामावसत्वे याधकामावान्नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्राचा मते भूतलादिदेशस्येव फालस्यापि दैशिकविशेषणतया गोध्वंसवत्वात् । अत एव त्वक्सयुक्तकाले विशेषणतया घायुस्पर्शनाशस्य साक्षा. स्कार शब्दानित्यतायां मिश्ररुक्क । यद्यप्येवमपि नातिव्याप्ति सम्भ- पपालिकसम्बन्धावच्छिन्नगवात्यन्तामावस्यैव प्रलये कालिकस- म्यन्येन वर्तमानत्वात् ध्वसादिमति दैशिकसम्बन्धनैवात्यन्तामाव- स्यानभ्युपगमात् । तथापि प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितस्य व्याप्य- त्तिसाध्यकस्थलीयलक्षणस्यावश्य दैशिकविशेषणतयाऽभावे हेतु. सामानाधिकरपयघटितत्वात् तस्यैवातिव्याप्तिर्योध्या न च का- लिकमम्सन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताफस्य दैशिषसम्बन्धेन हेतुमग्नि- छात्यम्तामावस्यामसिध्या तयापि नातिव्याप्तिरिति माध्यम सष्टि- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ૨૨ पिकरणलावासंसर्गाभावमात्रोक्तावपि यदा सन्दस्तदा द्वयणुकं, यदा अदृष्टं तदा जन्यं ज्ञानं दुःखं वा, यदा तस्याऽदृष्टं तदा तदीयं कालवृत्तित्वविशिष्टगोगदेरेत्यन्तामावस्यैव ताशस्य प्रसिद्धत्वादि- ति भाव.। मिश्रमतं निरसितुमाह संसर्गाभावेतिअत्यन्तामावपदेने- स्पादितथा च प्रलये गोत्वावच्छिन्नध्वंसवत्वादव नातिव्याप्तिरिति भावः । न च गोधंसस्य गोरवायच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वीकारोपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धीभूतफालिफविशेषणतावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वविरहात् फुतस्तमादायातिव्याप्तिब्युदास इति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदफसम्बन्धान्यसम्बन्धानवच्छिन्नस्यैव हेतुसमानाधि- करणामावप्रतियोगिरवस्य लक्षणे प्रवेशनीयत्वात् तस्य च ध्वंसप्रति- योगितासाधारण्यादिति भावः । यदा स्पन्द इति । स्पन्दवति स- पडप्रलये सर्गान्तरीयद्वयणुकप्रागभावयत्वेन द्वयणुफत्वावच्छिन्नध्वं- सविरहादतिव्याप्तिः। [नच खण्डप्रलये स्पन्दसत्वे मागाभावः, ब्रह्मणो घर्षशतमायुरित्यागमप्रसिद्धेरेव मानत्वात् । न हि क्रियां विना मुहूर्ता- दिघटितस्य धर्पस्य सम्भव इति] ननु महाप्रलयपूर्वसृतीयक्षणे दय- गुफत्वावच्छिन्नध्वंससत्यान्नातिव्याप्तिस्तदानीमपि चरमद्वयणुफना- शानुगुणस्य परमाणुस्पन्दस्य सत्यात्तत्कालोत्पन्नपरमाणूत्तरसंयोगन प्रलयपूर्वक्षण एव पश्चात्तस्य विनाश्यत्वात् तादृशपरमाणूत्तरसंयो- गस्य च कायद्रव्येण सहैव स्वीफारादनित्यत्वमाश्रयनाशादेव तना- शसम्मवादत आह यदाइष्टमिति । केचित्तु स्वमते द्वषणुफस्या- भावात् स्पन्दस्य च खण्डप्रलये वृत्ती बलवत्तरप्रमाणामावादार. मित्याधुक्तमित्याहुः । तचिन्त्यम्। नित्यज्ञानमादाय सद्धेतुत्वधारणा. य जन्यमिति । नित्यसुखामिव्यक्तर्मोक्षत्वमते सतुत्वमाराझ मा- ध्यान्तरमाह दुःखं वेति । ननु कार्यमा प्रत्यदृष्टस्य हेतुग्यात् मट यमाक्षणेपि तस्य सत्वं तया च तदानीमेव दुःखत्वायच्छिन्नध्यम सत्वान्नातिव्याप्तिः दुःखादेः स्वसाक्षात्कारनाश्यतया तदानीममम्म पात उत्तरक्षणे साक्षात्कारासम्मवादविदिते प्रमाणामायाच्च, कि च यावद्ब्रह्माण्डानां युगपरमलयानभ्युपगमे ब्रह्माण्डान्तरपतिमा मादाय सद्धेतुरेवायमत माह । यदा तस्यति । अत्र च तदीयसुषु- २९ ·'जागदीश्याः व्यातिवादे ज्ञानमिसादावनिव्याप्तिाद्रयणुकत्वादेवीणुकादिशून्यखण्डमलयां- दिनिष्ठध्वममागभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वातान हि तयोः सा. मान्याभावत्ववादिमतेऽपि एकविशेषप्रागभावविशेपान्तरध्वंसवसपि समये मामान्यावच्छिन्न बसपागभावयोः सम्भव इति चेन्न । म- तियोगियत इव श्रमादिमतोऽपि कालस्यासन्ताभाववत्त्वेऽविरो- धाव । अन्यथा असन्ताभावस्य कालमात्रारत्तित्वप्रसङ्गात् । प्स्यादिसमये तदीयज्ञानविरहाद्वयाभिचारः स्फुट एवः द्वयणुफत्वादे- रिति । खण्डप्रलये फेपाश्चित् ध्वंसस्य केषां चित्प्रागभावस्य सत्वा- स्तस्य प्रतियोगितातिरिक्तवृत्तित्वेनानवच्छेदकत्गदिति भावः । ननु दयणुकत्यायच्छिन्नानधिकरणकालवृत्तित्वविशिष्टस्यैव तदध्वंसस्य प्र- तियोगितावच्छेदकमेव द्वयणुकत्यम्। अवच्छेदकत्वं धान्यूनवृत्तित्व- मेवेत्यत आह नहीति । ] ध्वसादिप्रतियोगितायां गोत्यादिधर्मा- चच्छिश्नत्व मानामावः गौनरोत्यादिप्रतीतेप्रतियोगिकध्वंसाद्यवगा- हितयैवोपपत्तेः वाधनिश्चयादिप्रतियन्मकत्वाद्यनुरोधेनय भेदात्यन्ता- भावयोगोत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिकत्योपगमात्। न चैयं तद्गोत्याधव- च्छित्रवत्तावुद्धिं प्रति तद्गोत्याचच्छिन्नाभावयत्तानिश्चयत्वेन घिरो- धिनया तद्गयात्यन्ताभावस्येव तद्गोध्वस्यापि तद्गोत्वायच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वमावश्यकामति वाच्यम्। एकसम्बन्धेन तद्वात्यन्ताभा- धग्रहेपि सम्बन्धान्तरेण तद्गोमत्ताबुद्ध्युत्पादात्सम्बन्धविशेषमन्त - ध्यैवात्यन्ताभावग्रहस्य प्रतिवन्धकतया ध्वंसवत्ताग्रहसाधारण्या- सम्भवात् ध्यसत्वस्याभावत्याघटिनत्वेन तदवगाहियुद्धरत्यन्तामाव- माधारण्यायोगाच्चत्याशयेनाह मते पीति । ननु प्रतियोगिमत इवे- स्थसिद्धं तनात्यन्ताभावानुपगमादत आह अन्यथेति । अत्यन्तामा- घस्यति । गोत्यादिना गवादेरत्यन्तामावस्येत्यर्थः । तेन गगनाचमाय- स्य गोविशिष्टगोत्याद्यमावस्य या प्रलयवृत्तित्येपि न क्षतिः । कालमा- प्रति । अत्र गवास्यन्ताभावस्य देशिकविशेषणतया कालमानावृत्ति- त्यं प्राच्यरिप्यत एव सदातनत्वव्यवहारस्य कालिकाविशेषणतयैव स- म्भपादिति तु विमायनीयम् । ननु प्रतियागिविशिष्टेपि काले तदस्य- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । २२७ इयांस्तु विशेपो यदेकस्य देशभेदावच्छिन्नं तथालमपरस्य तु स्व. रूपावच्छिन्नमिति । देशे कालस्येव कालेऽपि देशस्यावच्छेदक- खाद तच्छ्न्ये च काले तदभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वात् । न च संसर्गाभावविशेपोऽसन्ताभावः संसर्गाभाववत्वञ्च संसर्गारो- पजन्यमतीतिविषयाभावत्वरूपं जन्यताघटकनियमघटितमिति पा- तामावसत्वे गवाघवच्छेदेनेदानी गोत्वं नास्तीत्यपि प्रतीतिः कथं न स्यादत आह इयांस्त्विति । एकस्य । प्रतियोगिमतः कालस्यादेशभेद। प्रतियोग्यनाधारदेशः । तथात्वम् । अत्यन्ताभाववत्वम् ! अपरस्येति । ध्वंसादिमतः कालस्यत्यर्थः। खरूपावच्छिन्नमिति । निरवच्छिन्नमित्य- थः । तथात्वमिति । पूर्वेणान्वय ।नन्विदानीमश्वेन गोत्वमित्यादिप्र. तीतेः कालवृत्तितया श्ववृत्तितया च गीत्वामावावगाहितययोपप- तो देशस्य कालवृत्तितावच्छेदकन्वे मानाभाव इत्यत आह देश इति। इवार्थः सादृश्यं तयानुभूयमानत्वेन। तथाचानुभव एव देशस्य का-. लवृत्तितावच्छेदकत्वे मानम् । अन्यथा गृहे नेदानी गौरित्यादिप्रत्य--- यवलात गृहादिदेशस्य गवात्यन्ताभाववत्तायामपि कालो नावच्छेद-. कः स्यात् तत्र गवामाचे गृहवृत्तित्वतत्कालवृत्तित्योमयावगाहिताया: - सुवचल्यादिति भावः । नन्वयमपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितस्या- व्याप्यवृत्तिसाध्यफस्थलीयव्याप्तिलक्षणस्य गोमान् गोत्यादित्यादायति. व्याप्तिरव गवाघमावस्य सृष्टिकाले प्रतियोगिसमानाधिकरणतया लक्ष- णाघटफत्वादत आह तमून्येति।गवादिशून्ये चेत्यर्थ । तयाचयकि- श्चिद्धत्यधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यं यदने याच्यं तस्य गवाद्यभाषेपि सत्यान्न तातिव्याप्तिरिति भावः । न चेति ।.वाच्य- मित्यन्वयः। संसर्गामावविशेष इति । सदातनसंसर्गामाय इत्यर्थः। संसर्गेति ।स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गेण य.प्रतियोग्यारोपातजन्य- प्रतीतिविपयो योऽमावस्तत्वमित्यर्थ ।संसर्गस्तु तादात्म्यमिनो ग्राह्य स्तेन भेदव्युदासाध्यसमागमाययोरप्युत्तरकालपूर्वफालावेवप्रतियो-. गितावच्छेदकसम्बन्धाविति ताभ्यामेव सम्बन्धाभ्यां प्रतियोग्यारोप: प्रागमायध्वंसयोः प्रत्यक्षहेतुरतस्तयो व्याप्तिरिति प्राचामाशयः।

·“२२८ जागदीश्याः व्याप्तिवादे श्यम् । तद्वदन्यात्तित्वरूपनियमस्य तत्र घटकवाद । एवं नि- पमान्तरस्पात्र प्रवेशेऽपि न क्षतिरिसाहुः । वक्ष्यते च नियमा- घटितमेव संसर्गाभावादिलक्षणम् । अनुपदमेव च विवेचयिष्यते। संसर्गाभावत्वमवेशे प्रयोजनविरहोऽच्याप्तिश्च । अथ मानवान् घटितमिति । तया च चक्रकादिप्रसङ्ग इति भावः । तत्र । जन्यत्वे । नियमान्तरस्य । साध्यसम्यन्धितावच्छेदकरूपवत्वादिस्वरूपस्येत्यर्थः । नन्यमावबुद्धौ प्रतियोग्यारोपस्य हेतुतास्वीकारे मानामावादुक्तसंस- र्गामावत्वघटितव्याप्तिलक्षणस्पासम्भवः कश्चिदमावलौकिकप्रत्यक्ष प्रत्यारोपस्य हेतुतास्त्रीकारेप्यतीन्द्रियसाध्यके व्यभिचारिण्यतिव्या- प्तिः तत्र हेतुसमानाधिकरणसाध्यामावस्यातीन्द्रियतया निरुक्तसंस. भावत्वविरहादत आह वक्ष्यते चेति । भेदभिन्नाभावत्वं संसर्गा- भावत्वं सदातनत्यविशिष्टं च तदेयात्यन्ताभावत्वं भेदत्वं तु संसर्ग- विधयां तादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफामावत्वमनुयोगिताविशेषो येत्याशयः। यत्तु भेदत्वादिवत्संसर्गाभावत्वमप्यखण्डोपाधिरिति । तत्तुच्छम् । भेदत्वादियदखण्डस्य संसर्गाभावत्वस्यानुमवेना- विषयीकरणात् तान्त्रिकव्यवहारस्य भेदमिन्नाभावत्वादिनाप्युपप- तेः । वस्तुगतिमनुरुध्याह अनुपदमिति । विवेचयिष्यत इति । तदपि वा नोपादेयमित्यादिग्रन्थेनेति शेषः । साध्यतावच्छेदकसम्य- न्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितलक्षणमभिप्रेत्याह प्रयोजनविरह इति । धूमादिसमानाधिकरणस्य घन्ह्यादिभेदस्य प्रतियोगिसमाना- धिकरणत्यादेव तमादायाव्याप्तिविरहादिति भावः । ध्याप्यवृत्ति- साध्यकस्थलीयलक्षणस्य साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नप्रतियो- गितायटितत्वात् तदमित्याह अव्याप्तिश्चेति । तादात्म्येन गवादे साध्यतायां तत्सम्यन्यायच्छिन्नात्यन्ताभावाप्रसिद्ध्या सास्नायत्वा- दायव्याप्तिरित्यर्थः। इदमप्यभायवृत्तिरमावोनाधिकरणस्वरूपो नया धर्मात्यन्तामाव एव धर्मिणो भेद इति मतेन । अन्यथा पटमेदस्यरू. पस्य घटभेदस्यात्यन्ताभावस्य पटत्वात्यन्तामावस्य च पटनिष्ठप्रति- योगितायामेव तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वादव्याप्तिविरहादिति ध्ये.

·२२९ सिमान्तलक्षणप्रकरणम् । द्रव्यत्वाव, विशेषगुणवान मनोऽन्यद्रव्यलाद, जातिमान भावला- दिसादी समवायेन ज्ञानादेः साध्यतायामतिव्याप्तिः । साध्यशू- न्यानामपि हेतुमता विषयत्वविशेषणत्वैकार्यसमवायः साध्यव- स्वादिति चेत् । मैवम् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियो- गिनो पदधिकरण सम्बन्धि वा तत्तित्वाभावस्योक्तवाद । यम् । मनु विषयताया मृत्यनियामफत्वमते शानामावस्य गग- नादी सहजत पय प्रतियोगिष्यधिकरणत्यानातिव्याप्रित आह विशेषगुण इति । अत्र व्यभिचारनिरूपफ' पालो दिक् च। तत्र काले पालिफसम्यन्धेन दिशि दैशिफसम्बन्धेन विशेष- गुणस्य सत्यात्तदभावो न प्रतियोगिव्यधिकरण इति भय. त्यतिव्याप्ति । विशपपद व्यभिचारित्यरक्षायै । द्रव्यत्यादित्युक्ती सम्यन्भसामान्येन विशपगुणस्य मनस्यसत्यानातिव्याप्तिसम्भय', पारोपाधित्ववादिगुणाधित्वस्यापि मनस्यसत्यादव्याययित्वात् म. भ्यया मनस पालापाधित्वमपि स्यादत उक्त मनोन्यनिायत्तु मूर्तमा. अस्य दिगुपाधियं महादिवृत्तितायामयच्छेदयत्य नत्यधिकरण- त्यमिति प्राचा मत सम्यन्यसामान्यनेय तस्य विशपणगुणानधिक- रणरयान्मनोन्यपदमिति । तन्मन्दम् । एवमप्यवच्छेदक्तासम्पन्धनय मनसा विशेषगुणवत्तायारसम्मवन मनोन्यपदपयांपते । मनु खमत दिकालयारपीश्वरानतिरिक्त्यादत्रध्याप्तिरयेत्यत माह जाती तिनच जातेयाप्यतितया तत्साध्य प्रतियागियधिकरण्यास पेशादेष नातिव्याप्तिरितियाध्यमासमयायनाध्यापपत्यप्रहदशायाम पि सम्यघसामान्येन प्रतियोगियैपधिकरण्ययटितम्यापप यशाना- तु समयायेन जात्यनुमित्यापसेरेय प्रकृतेप्रतिव्याप्तिपदापरयात जा. स्पादेरपि मागुरच्याप्यत्तिरयविरहाचा अतिग्याप्ति योजयति सा. ज्यन्यति। विशेषणता दिपरता पारिपी च । एकातिासमयाय- स्यापि स्यारमय एय स्थापमम्बध इति तत्रापि जास्येवासिम पायोस्तीरपाशप । [जाति मीतियाममयाय सनिति प्रतीतपि- रामापरयात समयतरयादिस्यपि चिताप्रतियोगिठातितपाव ·जागदीश्या. व्याप्तिधादे. शानाधमायस्य ताहशेन समयायसम्बन्धेन घटादी प्रतियोगिम्यधि- करणत्वान्नातिव्याप्ति । न च ताशयत्किश्चित्सम्बन्धेन प्रतियोगिसा- मानाधिकरण्याभायोक्ती वद्विसामान्याभावस्यापिघूमवत्पर्यतावच्छे- देन महानसीयसंयोगेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् घहिमान घू. मादित्यादावव्याप्ति. स्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसामान्येन त. यात्वोको च जातिमान् जातित्यादित्यादायतिव्याप्ति समवायेन जात्यभावस्यैव तादात्म्येन जातिमद्भेदत्वात् तस्य च स्वप्रतियोगिता बच्छेदकतादात्म्यसम्यन्धेन यतातिसम्पन्धि तवृत्तित्वेनप्रतियोगि- व्यधिकरणत्याभावादितिवाच्यमास्वप्रतियोगित्व याहशसम्यन्धाव- च्छिन्नं ताहरासम्बन्धेन यत्प्रतियोगिसम्यन्धि तवृत्तित्याभावस्योक्तत्या. तू संयोगसामान्यावच्छिन्नयन्ह्यभावप्रतियोगिताया महानसीयसयो गत्वादिविशिष्टानरच्छेद्यतया वन्ह्यभावस्य पर्वतादौमहानसीयसयो- सम्बन्धेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेप्यव्याप्त्यभायादिति ध्ये. यम् । ननु समयायावच्छिन्नवन्धमायमादाय धूमादायव्याप्तिवार- णार्थमग्रे साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावरिउन्नत्येन प्रतियोगित्व नि- वेशनीय तथा च कपिसयोगरतस्तादात्म्येन साध्यतायामव्याप्ति भे• दमानस्यैव स्वप्रतियोगितावच्छेदकतादात्म्यसम्पन्धेन प्रतियो गियाधिकरण्याप्रसिद्धरत आह सम्गन्धि चेति । न च तादा- रम्येन वस्तुमानस्यैर व्याप्यवृत्तित्वाताहशसम्बन्धेन प्रतियोगिवेय- विफरण्याप्रवेशादिदमयुक्तमिति वाच्यम् । मूलावच्छेदेन फपिस- योगवद्भेदस्य वृक्षादौ स्नयमङ्गीकारात्तादात्म्येन फपिसयोगयतोप्य- व्याप्यवृतित्वात् । नचैव प्रतियोग्यनधिकरणहेतुनिष्ठामावेत्यग्रिम- निष्कप्यप्रतीकार । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन ये प्रतियो- गिसम्बन्धिनस्तत्तद्वयक्तिलावच्छिन्नमेदकूटविशिष्टहेतुमवृत्तित्वस्यै- व तत्र घक्तध्यत्वात् । वस्तुतस्तु तादात्म्यसम्बन्धेनापि न चित्मागुत्तच्याप्यवृत्तित्वमतो यथाश्रुतमेय । केचित्तु प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितायां यदायच्छिन्नरयत्सम्बन्धावच्छिन्ननोमयाभाव इत्यादिवश्यमाण- निष्कर्षस्य तादात्म्येन साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरत प्रति. योग्यनाधिकरणत्यपरित्यज्य प्रतियोग्यसम्बन्धित्वमयश्य तत्र निषे. स्पमित्याशयेन सम्बन्धित्यमुक्तमिरयाहु ननु फपिसयोगामायस्या- सम्य.

·૨૨૨ जागदीश्या व्याप्तिवादे दिविशेषणं वक्ष्यात तच्च हेत्वधिकरणे बोध्यम् । प्रतियोग्यन- धिकरणीभूतहेवाधिकरणवृत्त्यभावेति पुनरभावान्तार्थनिष्कर्षः । ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्य चिचरसामान्य- स्य प्रतियोगितावच्छेदकयत्किञ्चिदवच्छिन्नस्य वा अनधिकरण- मुक्तम् । आये अव्याप्यत्तिसा यकाव्याप्तिः एकमतियोग्यधि- करणस्यापि तव्यक्सतरानधिकरणत्वात् । द्वितीये संयोगसा- मान्याभाववान् द्रव्यत्वाभाववान् वा सत्त्वादिसादावतिव्याप्तिः या सयोगाभावादाववगाहत इति भाव । वक्ष्यति । मूलकार । तथ । तदपि । हत्याधिकरण इति । तेन फपिसयोगाभावस्य प्रति- योगियधिफरण्यावच्छदकीभूतगुणाधवच्छिन्नत्वपि फपिसयोगी एतत्त्यादित्यादौ नाव्याप्ति । ननु हेत्वधिकरण प्रतियोगिवैयधिकर- ण्याचच्छेदकावच्छिन्नत्व प्रतियोगिसामानाधिकरण्यानवच्छेदकी- भूनहेत्वधिकरणवृत्तित्व तच्च व्याप्यवृत्तरवच्छेदकत्वविरहादप्रसिद्ध गुरुतर चेत्यत आह प्रतियोग्यनधिकरणति । कस्य चिदिति 1 अन धिकरणत्वमिति परेणान्वय ।तद्व्यक्त्यन्तरेति । प्रतियोगिव्यक्तयन्त- रेत्यर्य स्वमते सयोगसामान्यामावस्य केवलान्ययित्वात् तत्साध्य. कसत्यादिक सद्धेतुरेवेत्यत साध्यान्तरमाह द्रव्यत्वाभावेति । यद्यपि द्रव्यत्वाभावस्य व्याप्यवृत्तित्वात्तत्साध्यके प्रतियागिवैयधिफरण्या- प्रवेशादिदमसङ्गतम् । न चात्र कालिकसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वाभा घ साध्य स च गुणाधवच्छदेन काल पवाव्याप्यवृत्तिरिति वाच्य- म् । तथा सति तस्य केवलान्ययित्वात्तत्साध्यकसत्वाद सद्धेतुत्वे- न तत्रातिव्याप्तरुपन्यासस्थानौचित्यात् । तथापि सत्वहती द्रव्यत्वा. भाषस्य व्यभिचारधीदशायामपि प्रतियोगिसामान्यानधिकरणस- त्वयनिष्ठामायप्रतियागितानवच्छेदक द्रव्यत्वाभावत्यमि याकारक- म्यापफताशानादनुमित्यापत्तिरवानातिव्याप्तिशब्दार्थ । घस्तुतो द्र व्यत्यामावस्यापि न प्रागुक्तव्याप्यवृत्तित्वमिति ध्ययम् थमसाध्यतिम्याप्ति ग्राहयति साध्यामाययत इति । तत्प्र. तियागीति । साध्याभावस्य य प्र. प्र- तस्य सयागात्मन ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । २३३ साध्याभाववतो द्रव्यस्य तत्प्रतियोगिसंयोगविशेषाभाववत्वात् नि- सलादिविशिष्टटव्यत्वाभावात्मकतवप्रतियोगिनोऽधिकरणलान्च साभावाभावात्मकस्य विशिष्टस्यापि द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वानतिरे. न । तियोगी सयोगविशेपामावस्तद्वत्वादित्यर्थ । द्वितीयेऽतिव्याप्ति योज- ति नित्यत्वादीति । नित्यत्वादिविशिष्ट यद्व्यत्व तदभावात्मकोय साध्याभावस्य प्रतियोगी तदधिकरणत्यात माध्यामाययतो द्रव्य- स्थति पूर्वेणाऽन्यय । ननु विशिष्टद्रव्यत्नाभायो न द्रव्यत्यम्नरूपस्य साध्यांमावस्य प्रतियोगी किन्तु नित्यत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वस्यति द्रव्यत्य प्रतियोगिव्यधिकरणमेवेत्यत आह स्वाभावति । स्वनि- त्यष्ठित्वविशिष्टद्रव्यत्वम् । न च नित्यत्वयिशिष्टद्रव्यत्वामाव- स्याऽमायो नित्यत्तित्वविशिष्टदव्यत्व विशिष्टस्यानतिरि- सतया जन्यद्रव्येपि नित्यवृत्तित्यविशिष्टद्रव्यत्वस्याभायो नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गात् फिन्तु नित्यक्त्यादिकमेवेति नातिव्याप्तिरि- ति धाच्यम् विशिष्याधियरणताया प्रतीतिनियामक्तये. पातिप्रसङ्गमञ द्रव्यत्यमपेक्ष्य नित्यानन्ततत्सण्यापरिमाणारी ताशाभावत्वकल्पाायां गौरवात् अभावामावस्यव प्रतियोगित मिति सिद्धान्तप्रवादाथ । नन्येयमपि गिपिलामावस्यैय स्याथय- तत्तव्यतिवृत्तित्यविशिष्ट यत्स्य तदभावात्मपस्नप्रतियोगिना सह समानाधिपरणत्वात्प्रतियोगिव्यधिधरणाभावाप्रसिद्धरय नातिव्या. प्ति एफव्यतिमात्रवृसीना गुणाधारमफामायानामपि पूर्वक्षणति- त्वविशिष्टस्य स्थस्य योभावस्तारसप्रतियागिना साई सामानाधि. परण्यात् । नच यस्यमाणपण्डश प्रसिद्धया गगनाभाय पय प्रति. योगिव्यधिकरण , तस्यापि नित्यत्तित्यविशिष्रो यो गगनामायानद- भायात्मपन स्वप्रतियोगिता समसमानाधिपरणायात गगनाभायस्पेय सयोगादिसम्यन्धेनामापत्यापच्छिन्नाभापतया सपश प्रमिद्धशापि तस्प प्रतियोगिव्याधिपरणत्यासम्मधाच्च । एन निस्परयादिपिशि- एस्य गगनापमायस्प योभायानदमाप यं न गगनाभायस्य, तस्य पं. पलाग्ययितया जन्यपि नित्यत्तिरपार्यशिष्टस्य गगनामायामापो नास्तीति प्रतीतिमसलात पिमु निरपरयादरप तथायमिन्युत्तापि ·जागदीश्या व्याप्तिवादे काव । तृतीये कपिसंयोगाभाववान् आत्मत्वादिसादावव्याप्तिः । साध्याभावाना कपिपयोगाना गुणानामधिकरणस्याऽऽत्मनस्तत्म- तियोगितारच्छेदकगुणमामान्याभावत्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वात् । न निस्तार इति चेत् । अन नव्या यथाश्रुतस्य प्रागुक्तक्रमेण प्रतियो- गिव्यधिकरणाभायस्याप्रसिद्ध्यावहिमान धूमादित्यादी सर्वत्रासम्भ- व स्यादतो यत्किश्चित्स्वप्रतियोगित्व याशसम्पन्धावच्छिन्न ता. शसम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरण य- साधनाधिकरण तनिष्ठाभावस्य साध्यतावच्छेदक्सम्बन्धारच्छि- मप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव लक्षणे प्रवेशनीय तथा च सतुस्थ- ल इव द्रव्यत्वाभावान् सत्यादित्यत्रापि सयोगेन घटाद्यभाव एव प्रतियोगिव्यधिकरण तदीय हि घटनिष्ठप्रतियोगित्व यारशसयो- गसम्बन्चेनारच्छिन्न तादशसयोगसम्पन्धेन साधनवता द्रव्यस्य त- दीयप्रतियोगितानच्छदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरणत्यमक्षतमन । नचैवमपि तदीयस्य साध्यतावच्छेदकीभूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नम- तियागित्वस्याप्रसिद्ध्या न दोपसङ्गति , पूर्वक्षणवृत्तित्वादिविशिष्टस्य घटाघमावस्याभाव पर तत्प्रसिद्धरित्याहु । स्वावच्छेदकसम्बन्धाय च्छिन्नप्रतियोगिसामान्यानधिकरणीभूतहत्वधिकरणवृत्त्यभावप्रतिया गितासामान्य यत्सम्पन्धावच्छिन्नत्वयद्धर्मावच्छिन्नत्वोमयाभाव इ. त्यनिमल क्षणाभिप्रायणदम, सयोगेन घटाभावस्यैव प्रतियोगियाधि- करण्यसौरभ्यादित्यपि वदन्ति । प्राचा मते सयोगसामान्याभावसा. ध्यकमात्मत्व विरुद्धमत कपिसयागसामान्याभान उक्त । वृक्षादा- पुत्पत्तिकालावच्छदन गुणसामान्याभाचसत्वा वृश्चत्वादिक परित्य- ज्यात्मत्व हेतुरुक्त । यद्यपि वृक्षादे समवेतकपिसयागप्रतियागि- न समतसामान्याभावस्य द्रव्यमात्रसमयतामावस्य चानधिकर. णत्यावृश्नवादेरपि हतुनायामव्याप्ति सम्भवत्यध, तथापि सत्ताद व्यत्वयारर समताभारद्रव्यमासमवेतामापयारभावत्व रा. वान तु फपिसयोगाद्यात्मक्समवतमात्रस्य तथात्व गौरवादित्या शय । गुणसामान्यामारस्य सयागप्रतियागित्वमायिकर्तुं गुणाना- मित्युक्तम् । तत्प्रतियागितति । पिसंयागीयप्रतियागितानच्छदफ- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । २१५ मेयम् । यादशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणलं हेतुमन: स्वयं न च गुणसामान्यामारस्यामागे द्रव्यत्रमेर लायगन गुणों गौरवादत.सयोगप्रतियोगित्र न गुणसामान्याभायस्येनि धाच्यम् । घटादायुत्पत्तिदशायां गुणसामान्यामावस्यव सत्वेन द्रव्यत्वस्य तद- भावनामम्मादमायाभावस्य प्रतियोगित्यनियमाच्चेति माय यार. शतिातथा च गुणसामान्यामायनिष्ठप्रतियोगिताया अयच्छेदकं यद्गु- णमामान्यामायस्य हेतुमतस्तदयच्छिन्नानधिकरणत्यपि फपिसयोगा- भान यस्य ताराप्रतियोगितानरच्छेदकरवात्तपण सायनायामा- रगत्वहनी नाव्याप्ति दिव्यत्याभायमान मत्यादित्यादौ तु द्रव्यत्वा. भारत्यारच्चिभानधिकरणस्य यदेतुमतम्तनिष्ठामावस्य ताररामति- यागिनायच्छर कमेय द्रव्यमानत्यमतो नातिव्याप्तिरिति भाव । गच यदिमान तत्पनत्यादित्यादी तत्तद्वहिसयोगसम्बन्धन माध्य- तायामव्याप्ति तत्सम्यन्यायन्लिन्नघटापमायप्रतियोगिनः तेन सा म्यन्धनाधिकरणाप्रसिरिति घाच्यम। यत्प्रतियोगितावच्छदकर- म्बन्धानच्छिन्नाधिकरणप्तानिकापितस्यरूपसम्बन्धेन यारशप्रतियो- गिमारचंदपायच्छिन्नाधिकरणतासामान्याभाययत्य तुमतम्नेन सम्बन्धन ताशप्रतियोगितानयच्छेदपत्यम्प विरक्षितत्यात् घटरया- यछिनाधिकरणतासामान्यस्यैर तत्तवहिनिपिनसयोगसम्रन्याय. जिउमाधिकरणतानिरूपितस्वरूपसम्बन्धेनामायस्य तुमति सत्यन तारामन्यन्धा घटाघमायस्थव प्रतियोगियधिकरणत्यसम्मयात् । सारणमाययत्यय हनुमतो निरयच्छिन्नविशेरणतया याध्यमत पपि. मोगाधिकरणायामायम्प यशसिम्येपितत्साध्य पनरयादीनाग्या- मि मित्र प्रतियोगिनायझेदाधमांच्छित्य साध्यतायच्छदयता. घरमम्यन्धनय प्राय तेनाय पिण्डस्यपालियादिमम्याधन पदमः विशिष्ट हणादि मांगेन तम्याधिपरणन्यपि धूमपान यहरित्यादी गानिध्याति । प्रतियोगितायछेदय नायटणसम्बन्धन तदन्छिन त्यनिश नु प्रतियागितानरच्छेदास्यमिस्त्रायदपाय माय. मारतायटरमम्पन्धनेर प्राम। भन्यथा यियितासम्म नयासिस्य मानारमियादी मम यापनामायश सत्यात ·जागदीश्याः व्याप्सियादे रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिप्रसङ्गात् । वस्तुतः साध्यताव- च्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नं यत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वं ते- निरूपितस्वरूपसम्बन्धेनैव निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यामावः साध्यतावच्छेदकधर्मे वक्तव्यः । तेन वह्निमान् धूमादिस्या- दो यत्र यहित्यादिनिरूपितसमवायादिसम्बन्धेन यहित्वादेः सा- ध्यतावच्छेदकत्वं तत्र ताशसम्बन्धावच्छिन्नस्य प्रतियोगिव्य- धिकरणहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्याप्रसिद्धायपि न क्षतिरिति ध्येयम् । अत्र यादशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मे तादृशम तियोगिताश्रयाधिकरणीभूतयद्यद्वयक्तिनिष्ठाधिकरणतावच्छेदकत्व- स्याऽधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोव्यंतिरेकस्तत्तद्वयक्तिभेदकट- चत्वमेव याहशप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नानधिकरणत्वमित्यस्या- ऽथों घोध्यः । तेन धूमवदित्यादिप्रतीतेरवश्यक्लप्ताभिः पर्वतत्वचत्वर- त्वादितत्तद्धर्मविशिष्टतत्तद्धमत्वावच्छिन्नाधिकरणताव्यक्तिभिरेवोप- पत्तीधमत्वाद्यखण्डधर्मायच्छिन्नाधिकरणतायां मानाभावात् धूमा- दिसामान्याभाषप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धमत्वादिकं तदवच्छि- नाधिकरणत्वाप्रसिद्धावपि धूमवान् बढेरित्यादी नातिव्याप्तिः धू- माधिकरणतत्तद्वयक्तिभेदकूटवत्वमादायैव धूमसामान्याभावस्य प्र• तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यसम्भवादिति ध्येयम् । नन्यत्र प्रतियोगित्वं नातिरिक्तः पदार्थः प्रतियोगित्वादिकं तु स्वरूप सम्बन्धविशेष इत्याद्युत्तरग्रन्थविरोधात् किं तु स्वरूपसम्बन्धविशे- पः स च यदि प्रतियोगिस्वरूप. तदा घन्हिमान्धूमादित्यादी सर्वत्रा- सम्भवः पटादिस्वरूपस्यैकस्यैव पटाद्यभावप्रतियोगित्वस्य पटत्यस- मेक्तत्वशयावावच्छिन्नतया तादृशावच्छेदकीभूतशेयत्वावच्छिन्नस्य हेतुमति सत्वात् प्रतियोगिव्याधिकरणाभायाप्रसिद्धः। न च प्रतियोगि. तावच्छेदकम्यरूपमेव प्रतियोगित्वमित्यदोपः,समवायेन वहेःसाध्यत्वे धूमादावतिव्याप्तिप्रसङ्गात् समवायावच्छिन्नवन्धभावस्य पद्वित्वरू पं यत् प्रतियोगित्वं समवायवत्संयोगस्यापितदवच्छेदकसम्बन्धतया स्वावच्छेदकीभूततादृशशम्बन्धेन साधनवतःप्रतियोग्यनधिकरणत्वा- भावात् । प्रतियोगितावच्छेदकीभूतयत्किश्चित्सम्बन्धेन प्रतियोग्यन- धिकरणत्योक्त्या तद्वारणे तु संयोगेन यहिसाध्यके धूमादावव्याप्तिः समवायावच्छिन्नवन्हामावस्यय समयायेन प्रतियोगिन्यधिकरणस्य ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । तदनवच्छेदकत्वस्योक्तसात् । अत्र च ग्राह्यमामानाधिकरण्ये हेतोर्यादशः सम्बन्धः प्रविष्टम्तेन सम्बन्धेन यो हेतुमान् तत्र वर्तः घह्नित्वस्वरूपं यत्मतियोगित्यं तस्यैन सयोगेनाप्यन्छिन वादि- तिचेत् । अन वदन्ति प्रतियोगिस्वरूप तदनन्छेदकस्वरूप या यत्प्र- तियोगित्व तदपि कस्यचिदभावस्य वेनचिद्धर्मेण सम्बन्धन चा. घच्छिन्न व्यवहारपलान तु सर्वेण सम्बन्धन धर्मेण वा, समनायाव- च्छिन्नवन्ह्यभायप्रतियोगित्व न सयोगारच्छिन्नमित्यादिव्यवहारात तथा च यदभावीययत्प्रतियोगितायच्छेदकसम्बन्धेन यदभापीयय- प्रतियोगितानिरूपितावच्छदकीभूनधर्माचच्छिनासम्बन्धित हेतुम. तस्तदभानीयतत्प्रतियोगितानिरूपितारच्छेदकनाशून्यत्तसाव्यतार- च्छेदके निवेश्यमित्यदोष तत्मतियोगितेत्यपहाय यादृशप्रतियागि- सेत्यभिधानादेव तादृशार्थलाभात् । न च प्रतियोगितावच्छेदक रूप यदि प्रतियागित्व तदा यदभावीययादशप्रतियागितावच्छदकसम्व- धेन तदभावीयतादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्यानधिकरणत्व हतु- मत इत्येन सम्यम् प्रतियोगितारच्छदकायच्छिन्नानधिकरणत्नप्ररे- शो व्यर्थ इति वाच्यम् । यहिधूमोमयवान् वहरित्यादाननि- व्याप्त्यापत्ते हेतुमन्मानस्यैव वहिधूमाभयत्यावच्छिन्नाभानप्र- तियोगित्वावच्छिन्नाधिकरणत्नादित्यस्मद्गुरुचरणा ॥ प्रायसा- मानाधिकरण्यइति । परामर्शविपयसामानाधिकरण्य इत्यर्थ । सम्बन्धविशेषेणेय साध्यसाधनयो सामानाधिकरण्यज्ञानाद नुमि- तिस्तत्प्रतिवन्धक्तयैव विरोधस्य हेत्नाभासत्वमिति मतेनेदम् । यदि चयेन फेनापि सम्पन्धेन साध्यसाधनयो सामानाधिकरण्यज्ञाना- दनुमिति स्वव्यापक्साध्यसम्बन्धितामात्र या व्याप्ति व्यापरत्यद- ले साध्यसाधनयो सम्बन्धविशेषप्रवेशनादेवातिप्रसङ्गमङ्गादिति विभाव्यते, तदा परामर्शन साधनस्यानुमित्या च साध्यस्य ग्राह्य यत्पक्षतावच्छेदकेन सार्द्ध सामानाधिकरण्य तत्र प्रविणे याहश सम्बन्ध इत्ययों योध्य । घूमवान् बढेरित्यादौ महानसीयसयांगेन म. द्धती सयोगमात्रेण हेतुमत्तामादायाव्याप्ति एव दव्यावसायके घटानुयोगिषसमवायेन सत्यादिहती समयायमात्रेण तद्वत्तामादा- ·२३. जागदीश्याः व्याप्तिवादे मानत्वममावस्य, साध्यस्य च यादृशा सम्बन्धः प्रविष्टस्तमम्ब- न्धावच्छिन्नायाश्च प्रतियोगिताया अनवच्छेदकत्वं बोध्यम् । तेन धूमसमवायिनिष्ठाभावस्य संयोगावच्छिन्नमतियोगिताया धू- मसंयोगिनिष्ठाभावस्य च समवायावच्छिन्नमतियोगिताया अवच्छे. दकत्वेऽपि वदित्वस्य न क्षतिः । यद्वा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्वं हेतुमतो वक्तव्यम् । तथा च सम्बन्धभेदेन यापीत्यतो यासम्बन्ध इत्यपहाय याद्दशःसम्बन्ध इत्युक्तम् । साध्य ख्य चेति । प्राद्यसामानाधिकरण्ये प्रविष्ट इत्यन्वयः । धूमाधिकरणे तत्तत्संयोगेन घन्ह्यभावसत्वाद्वन्हिमान धूमादित्यादावव्याप्तिरतो या- एश इत्युक्तम् । तेन सम्बन्धेन यो हेतुमानित्यस्य फलमाह धूमस. मवायीति । प्रतियोगिताया इति । अवच्छेदकत्येपि वह्नित्वस्य नक्ष- तिरित्यन्ययः । साध्यस्य चेत्यादेः फलमाह धूमसंयोगीत्यादि । ननु तादात्म्येन गवादेः साध्यत्वे सास्नादावतिव्याप्तिस्तत्र साधनयनि- छान्योन्याभावप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकतादात्म्वसम्यन्धा- वच्छिन्नत्ये मानाभावस्य स्वयमेव चौद्धाधिकारटिप्पण्यामुक्तत्वात एवं धनी चैत्रत्वादित्यादी वृत्यनियामफस्वामित्वादिसम्बन्धेन ध. नादेः साध्यतायामपि ताशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध रत आह यति । यत्तु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तद्वैयधिकर- ण्यं प्रवेश्य पुनः प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाधञ्छि. नत्वविवक्षायां गौरवमतो यद्वेत्यादिकल्प इति । तन्न । सम्बन्धा- न्तरावच्छिन्नतत्तदनन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदफभेदकूटघटितत्वेन यद्वेत्यादिकल्पस्यैच गुरुतरत्वादित्याहुः सम्बन्धमंदेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धभेदेन । [न चोक्तमतद्वय एव पर्व- तानुयोगिकसंयोगादिना वहयादेः साध्यतायां तत्तदमे- ऽव्याप्तिः तादृशप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिनो यद- चिकरण तदन्यत्वस्य साध्यतावच्छेदकसम्यन्धेन यत्प्रतियोगि- सम्यन्धि तदन्यत्वस्य च हेतुमत्यसिरिति याच्यम् । ताशप्र- तियोगितारच्छंदफसम्यन्धावच्छिन्नाधिकरणतानिकपितविशेषणता. ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । मनियोगिता न विशेषणीया । एवं स्थिते सामानाधिकरण्यादौ सम्बन्धिलं निवेशनीयं नवधिकरणत्वम् । तथा च धर्मिणोऽपि व्याप्यत्वं व्यापकलन निर्वहति । तथा हि तादात्म्येन सम्बन्धेन धूमवतः सम्बन्धिान महानसे वर्तमानो योऽन्योन्याभावस्तस्य तादात्म्यसम्बन्धावन्छिन्ना या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकवह्नि- मत्त्वावच्छिन्नस्य वह्निमनस्तादात्म्येन सम्बन्धिान महानमे धूमब- तस्तादात्म्येन सम्बन्धित्तम् । एवं धर्मिणो धर्मव्याप्यत्वव्यापकले विशेषेण साध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नाधिकरणतानिरूपितवि- शेषणताविशेषेण वा तादृशप्रतियोग्यधिकरणत्वसामान्याभायस्यो- कत्वात् । अन्यथा कालिकादिसम्पन्धेन सर्वस्यैव हेतुमतः प्रतियो- ग्यधिकरणतावत्वात्प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणाप्रसिद्धः ] न. नु सम्बन्धविशेषेण साध्यसाधनयोः सामानाधिकरण्यप्रवेशे तादा- रम्येन हेतुसाध्यमावेऽव्याप्तिः तादृशसम्बन्धेन हेतुसाध्ययोरधिक- रपाप्रसिद्धरत आह । एवं स्थित इनि । सम्बन्धविशेषस्यात्र निवेशे स्थित इत्यर्थः । सामानाधिकरण्यादावित्यादिपदेन हेतुसामानाधिकर- पयप्रविष्टहेत्वधिकरणत्वस्य परिग्रहः । प्रयोजनमाह तथा चेति । घ. मिणोपीति । तादात्म्येन व्याप्यत्वं व्यापकत्वं च नियहतीत्यर्थः । अ- न्यथा तादात्म्येन हेनोः साध्यस्य चाधिकरणाप्रसिद्ध्या न तन्निर्या- ह इति भावः। योन्योन्याभाव इति । योभाव इति घक्तुमुचितम अन्योन्याभावत्वनिवेशे चैयादिति ध्येयम् । तदनवच्छेदकप- हिमत्वेति । वह्निमत्वं च वयधिकरणयं तच्चाधिकरणव्यक्तीनां भेदप्यभिन्नमित्याशयेनेदम् अत्र साध्यसाधनयोरिव तदीयसम्बन्ध- योगपि भेदेन व्याप्तभेदात्तादात्म्येन हेतुमाध्यकस्थले हेतुनिष्ठा. भाचाप्रतियोगिसाध्यतादात्म्यमेव व्याप्तिर्वस्तुमुचिता लाघवादिति चदन्ति । एयमिति । सामानाधिकरण्यादौ सम्बन्धित्यनिवेशे ते इत्यर्थः । धर्मिण इति । यस्तुन इत्यर्थः । तथा च गौः सास्नायत्या- हिमान धूमवत इत्यादौ तादात्म्यसम्बन्धेन व्यापफता व्याप्यतापि समच्छत इति भावः। ननु तादात्म्येन धर्मिणो धर्मव्याप्यतायाम- ·૨૬૩ जागदीश्या. व्याप्तिनादे बोये । अत एव जलादीनां पृथिवीवाभावव्याप्यत्र तत्र तत्रो- क्तं मङ्गच्छने । यथा च यादृशेन सम्बन्धेन हेतोाप्यता गृहीता तादृशेन मम्बन्धेन तस्य पक्षीवशिष्टत्वज्ञाने यादृशेन सम्बन्धेन च साभ्यम्य व्यापकत्वमागतं तादृशेनैव साध्यपक्षयोविशिष्टानुमि- तिः नेन न धूमावयवे संयोगेन न वा समवायेन पर्वते वह्निधीः, तथैवावगनव्यापकनाघटक सम्बन्धेन व्यापकस्याभावग्रहे गृहीत- व्याप्यत घटकसम्बन्धेन व्याप्यस्याभावः सिध्यतीति । कथम- न्यथा ममवायेन वह्निविरहिणि महानसे संयोगेन संयोगेन वा व. हिरिरहिणि स्वावयवे धूमः समवायेन न निवर्तते, निवर्तते च संयोगेन वहिपिरहिणि स्त्रावयव संयागनेति नियम उपपद्यते । तथा च तादात्म्यनम्बन्धेन जलादीनां व्याप्यत्वग्रहाद्वयापकनिट- च्या तादात्म्येनैर तेपाममावः सिध्यति स एव चान्योन्याभावः । इत्यमेव च तादात्म्यात् दृशशिंशपयोाप्तिनिश्चय इति सङ्गच्छ• पसिद्धान्त इत्यत आह अत एवेति । धर्मिणो धर्मव्याप्यत्वादेवेत्य- र्थ । तत्र तत्र । व्यतिरेक्यादिग्रन्थे। ननु समवायेन जलादी पृथिवी- स्वाभावव्याप्यत्यपरतया तद्ग्रन्थसङ्गतिरित्याशङ्ग्य तथा सति पृ. थिव्यां जलादिभेदसाधनार्य तदुपन्यासा न स्यात् व्यापकताघटक- सम्पन्धानच्छिन्नव्यापकाभावेन व्याप्यताघटकसम्बन्धावच्छिन्नव्या- प्याभारस्यैव सिद्धरित्यन्यपिदृष्टान्तपूर्वक परिहरति यथा चेति । पक्षविशिष्ठति । पक्षविषयक इत्यर्थ ।प्राचां मते पक्षविशेष्यकशानस्ये- घ पक्षप्रकारकशानस्यापि कारणत्वात् । धूमावयव इति । न वहि. धीरत्ययय । कथमिति। नियम उपपद्यत इति परेणान्वय महान- से सयोगेनेति 1न निवर्तत इत्य-यय । न मयोगावच्छिन्नाभायोनु- मिता भामत इति तदर्थ । निवर्तते चति । धूम इनि पूर्वेणान्वय.। तादात्म्येनयेति । समचायेन व्याप्यतायान्तु समवायेन जलात्य- न्ताभाव एव सिदिति जलभेदसाधनार्थ तद्ग्रन्थावतारा न स्यादिति भाव । नन्वतारतापि तादात्म्यसम्बन्धन जलाभाव.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम। २४१ ते । अत एव गोत्ववाद्यग्रहदशायां यत्र सास्नादिः सा गौरिति सिद्धो न तु जलान्योन्याभाव इति तदोपतादयस्थ्यमत माह स एव चेति । धर्मिणो धर्मव्याप्यत्वे प्राचां सवादमुपन्यस्य धर्मिणो धर्मिव्याप्यत्वे तमाह इत्यमेव चेति । धर्मिणो धर्मव्यापफरवे युक्ति- मायाह अत एवेति । धर्मिणो धर्मव्यापफत्यादेव चेत्यर्थः। मन्वियं गौरित्यनुमितिर्गवंतरावृत्तित्वरूपायाः शुद्धगोत्वनिरूपितम्याप्ते - नातू समवायन निरवच्छिन्नगोत्वसाध्यफैव भविष्यति साध्यवद- न्यावृत्तित्वरूपाया अपि व्याप्तेरनुमितिहेतुत्वस्याने वाच्यत्यादतस्ता- एशानुमित्यनुरोधात् धर्मिणो धर्मध्यापफत्यस्वीफारोऽनुचित इत्यत उक्तं गोत्यस्येति । गोत्वत्वं गवतगवृत्तित्वं तथा च गवतरावृत्ति- त्वरूपाया गोत्यध्याप्तेरझानदशायामुत्पन्नाया इयं गीरित्यनुमितों- त्यविधेयकत्वासम्मवाद्रोविधेयकत्वमेवेति तदनुरोधादवश्यं धर्मिणो धर्मव्यापफरचं चाच्यमिति भावः । ननु गोः साध्यत्वेपि गोत्वं हे- तुमनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदफमित्याफारफव्याप्तिधियोनुमिति- हेतुत्वात्तत्र च धर्मितावच्छेदकविधयैव गोत्वस्वग्रहस्यापेक्षितत्यात् तदग्रहे गोविधेयकानुमितिरप्यनुपपन्नेत्यत आह आदीति । आदिना पक्षधर्मतापरिग्रहः तथा च गवेतरागृत्तित्वव्याप्तेः सानाव्यापकताच- च्छेदकतामहे धर्मितावच्छेदकतयोपस्थितिध्रौव्यपि तद्विशिष्टस्य यत्र नपक्षधर्मताधीस्तत्रैवायं गीरित्यनुमितेगोविधेयकत्यमावश्यफमिति- तदनुरोधेनैव तादात्म्येन व्यापफत्वं घाच्यमित्याशयः । यत्तु शुद्ध- गोत्यावच्छिन्नविधेयकानुमिति प्रति गात्वनिष्ठनिरवच्छिन्नविशेष्य- ताकमेष प्रतियोगितानवच्छेदकत्वज्ञानं हेतुरतो गोत्यत्याग्रहेपि गो- त्वे सानादिव्यापकतावच्छेदकत्वग्रहसम्भवादोसाध्यकानुमितेना. नुपपत्तिः । अमावलौफिकप्रत्यक्ष एयाधिकरणतावच्छेदकखरूपेण तदुपस्थितेर्हेतुन्वादिति मतम् । तत्तुच्छमाव्यभिचारज्ञानाप्रतिवध्य. तया ताहशव्यापकताग्रहस्यानुमित्यहेतुत्वात अन्यथा तु. रुपयुक्त्या शुद्धगोत्यविधेयकानुमिति प्रति निरवच्छिन्नगोत्ववि. शेग्यताकस्य प्रतियोग्यानधिकरणहेनुमठिामायाप्रतियोगित्वज्ञानस्य हेतुत्यादयं गौरित्यनुमितेगोत्यत्वाचनुपस्थितावपि गोत्वरूपधर्मसा- ।

·२४० जागदीश्याः व्याप्तिवाद वो ये । अत एव जनादीनां पृथिवीवाभावव्याप्यत्वं तत्र तत्रो- तं मङ्गच्छने । यथा च यादृर्शन सम्बन्धेन हेतोर्व्याप्यता गृहीता तादृशेन सम्बन्धेन तस्य पक्षविशिष्टत्वज्ञाने यादृशेन सम्बन्येन च साव्यम्य व्यापकत्वमागतं तादृशेनैव माध्यपक्षयोविशिष्टानुमि- तिः तेन न धूमावयवे संयोगेन न वा समवायेन पर्वते वह्निधी, तथैवावगनव्यापकनाघटक मम्बन्धेन व्यापकस्याभावग्रहे गृहीत. व्याप्यताघटकसम्बन्धेन व्याप्यस्याभावः सिध्यतीति । कथम- न्यथा ममत्रायेन वद्विविरहिणि महानसे संयोगेन संयोगेन वा ब- हिविरहिणि स्वावयवे धूमः समवायेन न निवर्तते, निवर्तते च संयोगेन वह्निपिरहिणि स्वावयव संयागनेति नियम उपपद्यते । तथा च तादात्म्यनम्मन्येन जलादीना व्याप्यत्वग्रहाव्यापकनिट- च्या तादात्म्येनैव तेपामभावः सिध्यति स एव चान्योन्याभावः । इत्यमेव च तादात्म्यात् दृशशिशपयोाप्तिनिश्चय इति सगच्छ- पसिद्धान्त इत्यत आह अत एवेति । धर्मिणो धर्मव्याप्यत्वादधेत्य- र्थ । तत्र तत। व्यतिरेक्यादिग्रन्थे। ननु समय येन जलादौ पृथिवी- स्वाभावव्याप्यत्वपरतय र तद्ग्रन्थसगतिरित्याशय तथा सति पृ. थिव्यां जलादिभेदसाधनार्य तदुपन्यासा न स्यात् व्यापकताघटक- सम्पन्धानच्छिन्नव्यापकाभान व्याप्यताघटकसम्बन्धारच्छिन्नव्या- प्याभावस्या सिद्धरित्यन्वपिष्टान्तपूर्वक परिहरति यथा चेति । पक्षविशिष्यति । पक्षविषयक इत्ययं प्राचां मने पक्षविशेष्यकज्ञानस्ये- घ पक्षप्रकारकज्ञानस्यापि कारणत्वात् । धूमावयव इति । न घहि- धरत्यन्धय । कथमिति। नियम उपपद्यत इति परेणान्वय महान- मे सयोगेनेति ।न निरर्तत इत्यन्वय । न सयोगावच्छिन्नाभावोनु- मिता भामत इति तदर्थ । नियनंते चति ! धूम इति पूर्वेणान्वय. । तादात्म्येनवेति । ममघायेन व्याप्यतायान्तु समवायेन जलात्य- न्तामात्र एव सिद्ध दिति जलभेदसाधनार्थ तद्ग्रन्थावतारा न स्यादिति भावः । नन्वतारतापि तादात्म्यसम्पन्धन जलाभाथ.

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्। ते । अत एव गोलवाद्यग्रहदशायां यत्र सास्नादिः सा गौरिति सिद्धो न तु जनान्योन्यामाव इति तद्दोपतादयस्थ्यमत माह स एव चेति । धर्मिणो धर्मव्याप्यत्वे प्राचां सवादमुपन्यस्य धर्मिणो धर्मिव्याप्यत्वे तमाह इत्यमेव चति । धर्मिणो धर्मव्यापफत्ये युक्ति- मायाह अत एवेति । धर्मिणो धर्मव्यापफत्यादेव चेत्यर्थः। नन्वियं गौरित्यनुमितिर्गतरावृत्तित्वरूपायाः शुद्धगोत्यनिरूपितव्याते- नातू समवायेन निरवच्छिन्नगोत्वसाध्यफैव भविष्यति साध्यवद- न्यात्तित्वरूपाया अपि व्याप्तेरनुमितिहेतुत्वस्याग्रे वाच्यत्वादतस्ता- घशानुमित्यनुरोधात् धर्मिणो धर्मव्यापकत्वस्वीकारोऽनुचित इत्यत उक्तं गोत्वत्येति । गोत्यत्वं गयेतगतित्वं तथा च गवेतरांवृत्ति- त्यरूपाया गोत्यव्याप्तेरझानदशायामुत्पन्नाया इयं गौरित्यनुमितेरें- त्यविधेयकत्वासम्मवाद्रोविधेयकत्वमेवेति तदनुरोधादवयं धर्मिणो धर्मव्यापकत्वं वाच्यमिति भावः । ननु गोः साध्यत्येपि गोत्वं हे- तुमनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदफमित्याफारफव्याप्तिधियोनुमिति- हेतुत्वात्तत्र च धर्मितावच्छेदकविधयेय गोत्वत्वग्रहस्यापेक्षितत्वात तद्महे गोविधेयकानुमितिरप्यनुपपनेत्यत आह आदीति । आदिना पक्षधर्मतापरिग्रहः तथा च गवतरावृत्तित्यव्याप्तेः सानाव्यापफताय- च्छेदफतामहे धर्मितावच्छेदकतयोपस्थितिधान्यपि तविशिष्टस्य यत्र नपक्षधर्मताधीस्तत्रैवायं गौरित्यनुमितेगोंविधेयकत्वमावश्यफमिति- तदनुरोधेनैव तादात्म्येन व्यापफत्यं घाच्यमित्याशयः । यत्तु शुद्ध- गोत्यायच्छिन्नविधयकानुमिति प्रति गोत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नविशेष्य- ताकमेव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वज्ञानं हेतुरतो गोवत्याग्रहेपि गो- स्ये सामादिव्यापकतावच्छेदकत्वमहसम्मवाद्गोसाध्यकानुमिते - नुपपत्तिः । अमावलौकिकप्रत्यक्ष एवाधिकरणतावच्छेदकखरूपेण तदुपस्थितेहेतुन्यादिति मतम तितुच्छमाव्यभिचारक्षाना प्रतिवध्य- तया तादृशव्यापकताग्रहस्यानुमित्यहेतुत्वात् । त्ययुक्त्या शुद्धगोत्यविधेयकानुमिति प्रति निरवच्छिन्नगोवि. शेप्यताकस्य प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठामायाप्रतियोगित्वज्ञानस्य हेतुत्वादयं गौरित्यनुमितेगोत्वत्वाचनुपस्थितावपि गोत्वरूपधर्मसा- अन्यथा तु. .

·૨૭ર आगदीश्या व्याप्तिवादे तादात्म्येन गोर्व्यापकत्वग्रहे सास्नादिना तादात्म्येन गौः तादा- स्म्येन गोर्व्यतिरेकाच्च सास्नादिव्यतिरेकः सिध्यति । एवञ्च संयोगेन गगनादेरापेद्रव्यत्वव्याप्यलम्। त्यनियामकर्मयोगमात्र- स्पाभावमतियोगितावच्छेदकसम्पन्धरूपत्वे साध्यतावच्छेदकसम्ब- न्येन प्रतियोग्यसम्बान्धत्वाभिधाने वा पृथिवीलादिव्यापकलम- पि । तदभाववतोऽपि पृथिव्यादेः सयोगेन तत्सम्बन्धित्वात् । ध्यकत्वस्य दुर्गरत्वापचेरिति दिक । प्राञ्चस्तु गोतादात्म्यस्य सा. नाव्यापकत्वमहादेव गोस्तादाम्येन सिद्धिसम्मवान्न तदनुरोधेन गोस्तादात्म्येन व्यापकत्वस्वीफारो युक्त सम्बन्धगतव्यापकत्वग्रहादेव सम्बन्धिनोनुमितेर्मिश्रादिसम्मतत्वात् अत उक्त गोत्वत्वाद्यग्रहदशा यामिति, गोतादात्म्यत्नाद्यग्रहदशायामिति तदर्य इत्याहु ।तचिन्त्यम्। गोत्वस्वाग्रहदशायामिन्यस्य गोत्यत्नेनाग्रहो यस्मादिति व्युत्पत्त्या गो स्वयाधनिश्चयदशायामित्यर्य तथा च तदानीमय गौरित्यनुमित्यर्थं धर्मिणो धर्मग्यापारयमवश्य स्वीकार्यमित्यपि बदन्ति । गौरिति । सिद्ध्यतीति परेणान्यय । गोतिरेवादिति । तादात्म्यनेत्यनुपज्यते। पर चति । सामानाधिकरण्यादी सम्बन्धित्वप्रवेशे चत्यर्थ । स- योगवेन सयोगमात्रस्य प्रतियोगितारच्छेदकसम्बन्ध मृत्यनिया- मकसयोगस्यापि तव ससिद्धमतो मानपदम् । सम्पन्धरूपत्व इति । अन्यया ताशप्रतियागिताकामायाप्रसिद्ध्या गगनादे पृथि- पीत्वव्यापपत्र दुर्घटमव स्यादिति भाव । ताशसम्यन्धस्य प्रति योगितानपच्छेदपत्वेपि द्वितीयकल्पानुसारेण व्यापकत्व सम्पादय- ति साध्यतापच्छदकसम्बन्धेनेति । तथा च सम्यन्धान्तरावच्छिन्न घटाघमायमादायव रक्षणसमन्वय इति मानदिव्यत्वस्य गगनासः पुनयिभ्यन्तरे तद्व्यभिचारित्वात् हत्यन्तरमाह पृथिवीत्वादीति । ध्यापर मिति । गगनादरिनि पूर्वेणान्वय [ननूत्पत्तिकाले जन्यस्य प्रायपाल नित्यस्य पृथि मात्रस्य गगनामावयत्वात् क्य तस्य! पियी यम्यापपत्यमत पाहतदमायवतोपीतिगगनादेरमाधयतोपीय धं । सयागना परवनियामपसयोगेन तत्सम्यन्धित्यात् ।गगनाविस ।

·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । सिद्धिरापे तस्प तथैव । न तु चिनियामकसम्बन्धेन, तेनासम्ब-, न्धित्वादन्यापकत्वाच । व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् ।। नन्वष्ट-- ट्रव्यातिरिक्तद्रव्यात्मककालमात्रवृत्तिधर्मस्य विशेपणताविशेपेणा- म्यन्धित्यात् ] नन्वेचं निरुक्तव्याप्तिज्ञानात् घटो गगनवानित्यनुमितिः प्रमा स्यादत माह सिद्धिरपीति । तयेयावृत्त्यनियामफसंयोगेनयातया घताहशसम्पन्धेन गगनानुमितेः प्रमात्वमिष्टमेवेति मायः। तेनास- म्वन्धित्वादिति । येन सम्बन्धेन साध्यसामानाधिकरण्यं परामरों भासते तेनैव सम्यन्धन साध्यानुमितेः फलत्वादिति भायः सामा- नाधिकरण्यधियो हेतुत्वस्य तदंशे सम्बन्धविशेपनिवेशस्य घाग्नङ्गी- कारमतेप्याह अव्यापफत्वाच्चेति । तेनेत्यनुपज्यते । तया च याह- शसम्बन्धेन साध्यस्य हेतुव्यापफत् गृहाते तेनैव सम्बन्धेन साध्यसि- द्धिः फलमतो वृत्तिनियामफसम्बन्धेन साध्यस्य हेतुब्यापकत्वास- म्मयादेव न तेन साध्यस्य प्रमानुमितिरिति भावः। ननु पृत्तिनिया- मकसयोगेनापि गगनस्य पृथिवीत्यादिव्यापकरवं पुर ताशस- म्वन्धेन गगनसम्बन्ध्यप्रसिद्धया गगनाभायस्य प्रतियोगित्यधिकरण- त्यामाया तादृशामावान्तरप्रतियोगित्वस्य च गगनादायसत्वादत आद व्यक्तीत्यादि । इदम् । वृत्तिनियामफसम्बन्धेन गगजादेरख्या- पकत्वम् । तया च निस्कप्रतियोगिप्रतियोगिफत्वेत्यादिना पक्ष्यमाणं. प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं वृत्तिनियामफसम्बन्धेन गगनाभायपि स्थास्यतीति भाव. ॥ कालिकसम्धन्धेन ग्ोत्यादौ साध्ये घटादिकालो- पाधिमात्रवृत्तिघटत्वादिहेती गव्याप्तिःभिन्नफालीनतत्तद्वयक्तित्याव- च्छिन्नामावस्यैव घटादो प्रतियोगिवैयधिकरण्यसम्भवादत उक्तमाटद- ध्यातिरिक्तति । पृथिव्यादिचतुर्द्रव्यातिरिक्तति तु ज्यायः गणनादेः फालत्वविरहादेव तद्व्युदासादिति ध्येयम् । फर्मात्मकखण्डफाल- स्यापि भिन्नकालीनतद्वयक्तित्त्वावच्छिन्नामायप्रतियोग्यनधिकरणत्व- प्रसिद्ध्या तन्मात्रवृत्तिस्पन्दत्यादिहेतौ नाव्याप्तिरतश्वरमं द्रव्यपदम् । तयायिधकालत्यादावप्युक्तदिशा नाव्याप्तिरतो माधपदम्।[समवा. यसम्बन्धन हेतुतालाभाय धर्मपदम् । अन्यथा कालिकेन महाकाल- - ·२४४ जागदीश्याः व्याप्तिवादे ऽव्याप्यत्ति किमपि व्यापकं न स्यात् । स्त्रावच्छेदकसम्बन्धेनं प्रतियोगिनोऽसम्बन्धिान काले वर्तमानस्याऽभावस्य प्रतियो- गितायां तत्सम्बन्धावच्छिन्नलस्य तेन सम्बन्धेन यत् प्रतियोगि- सम्बन्धि तदन्यत्वस्य च कालेऽसम्भवात् । न च तादृशसम्ब. स्थाधिकरणघटादी प्रतियोगिव्यधिकरणातीततत्तद्वयक्तित्वाव- च्छिन्नाभावप्रसिद्धया नाव्याप्तिरिति ध्येयम्।] तादृशधर्मस्य महा- फालत्वादेः समवायादिना व्यापकत्वं संयोगाद्यव्याप्यवृत्तेः सुघट- मित्यत उक्तं विशेपणतेति । फालिफविशेपणतेत्ययः। व्याप्यवृत्तिप्रमे- यत्वादेः प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितमेव कालिकसम्बन्धावच्छिन्न- व्यापकत्वं सम्भवतीत्यत उक्तमव्याप्यवृत्तीतिातादृशं साध्यं घटादि। फं द्रव्यत्यादिकं च, तद्वतोपि फालस्प तदनधिकरणदेशाचच्छेदेन कालिकसम्यन्यावच्छिन्नतदमायवत्वात् । नह्येवंविधो घाव्यत्वादिः तदनधिकरणदेशाप्रसिद्ध्या तदवच्छेदेन कालिकसम्बन्धावच्छिन्न- याच्यत्वामावस्य कालेऽसम्मवादिति भावः। न स्यादिति । तथा च कालो घटवान् महाकालत्वादित्यादी व्याप्तिलक्षणाव्याप्तिरिति भावः। प्रयमविवक्षानुसारेण दो सङ्गमयति स्यावच्छेदकैति । प्रतियोगि- तावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यर्थः।काले।महाफाले । तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्य- स्य । साध्यतावच्छेदकीभूनकालिफसम्यन्धावच्छिन्नत्वस्य असम्भ- पइति परेणान्वयः। द्वितीयविवक्षानुसारेणाह तेन सम्बन्धेनेति । साध्यतावच्छेदकीभूतकालिकसम्बन्धेनेत्यर्थः । ननु महाफालान्यत्व. विशिष्टघटाभाय एव महाफाले प्रतियोगिव्यधिकरणः सुलमः ।न चान विशेपपताविशेपशब्देन महाफालनिरूपितविशेषणताया एवं विवक्षितत्याचाहशसम्बन्धन निरुक्तप्रतियोगियधिकरण्याप्रसिद्धी- घोकामावस्यापि प्रतियोगियधिकरण्यासम्मय इति वाच्यम् । तथा सति फालमात्रवृत्तिधर्मस्य तादृशविशेषणतया किमपि व्यापकं न स्रादित्यस्यय सम्यक्त्वेऽष्टद्रव्यातिरिक्तत्वाभिधानस्य सन्दर्भविरोधा- पत्तेःमरूपसम्यन्धन गगनादेवृत्तिमत्व तु त्यप्रिमग्रन्याविरोधाच्च । महाकालीयविशेरणतया गगनादेत्तिमायेपि ताहरासम्बन्ध सामा• ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । २४९ न्ये महाफालान्यत्वपिशिएघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविरहात ताशघटत्वायच्छिन्नाभावस्यैव निरुकप्रतियोगिव्यधिफरणत्वसम्भ- घन पूर्वमतस्यैव सम्यक्त्यात् इति चेन्न । तदानीं महाफालान्यत्व- विशिष्टो घटः कालोयं महाकालान्यत्वविशिष्टघटवानिस्यादिप्रतीत्या महाफालस्यापि तत्तत्कालोपाध्यवच्छेदन महाकालगन्यत्वविशिष्टय. टयत्वात् । अन्यथोक्तप्रतीत्या खण्डकाल एव विशिष्टघटवत्वावगा- हने यस्तुमात्रस्यैव महाफालेऽसत्वप्रसङ्गात् इदानीन्तदानीमित्यादि- प्रतीतिव्यतिरेफेण महाफालविषयिण्याः प्रतीतेः स्वरसतः कुमा- प्यसत्यात् । न चैवं सण्डफालस्याधिकरणत्वे मानाभायः पटव- सविशिष्टः कालः पटवदन्य इत्यादिप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधेनैव सण्डकालस्यापि तयात्यादिति सिद्धान्तानुसारी पन्थाः । परे तु महानसीयपद्वित्वेन पहिघटोभयत्वेन पावच्छिन्न प्रतियोगिताफस्य धूमसमानाधिकरणामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकरवं यहित्येप्यस्ती- त्यव्याप्तिमियाऽवश्यं साध्यतावच्छेदका घटको यः साध्यवृत्तिमः तदनवच्छिन्नेव हेतुसमानाधिकरणामायप्रतियोगिता लक्षणे प्रवेश, नीया प्रत्येकमुमय पर्याप्तिसम्यन्धनासतो धर्मस्य तादृक्षासम्बन्धे नोमयवृत्तित्वासम्मवेन देतुमनिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकताप, योप्यधिफरणभिन्नत्यनिवेशायोगाल, एवं च प्रकृते महाकालान्य- त्वविशिष्टघटत्वावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेद- फायटफेन महाफालान्यत्वनैशिष्टयरूपधर्मणावच्छिन्नत्यात्ताशप्रति- योगिताफामावमादाय न प्रतियोगिन्यधिकरणामावस्य प्रसिदिसत म्मायनापीति माहुः । तच्चिन्त्यमाप्रमेयवान याच्यत्यादित्यादी हे. तुसमानाधिकरणताहशप्रतियोगिताकामाया प्रसिद्ध्याव्याप्तिमसहा- त् । वस्तुनो याहशप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टस्यानधिकरणत्वं है. नुमत इत्यत्रावच्छेदफवशिष्टयमवश्यं साध्यतावच्छेदकताघटकसम्य- न्धेनैव वाच्यम् । अन्यया तप्तायापिण्डस्यापि कालिकासम्बन्धेन य- सुमत्यविशिष्टं यदादिकं मयोगसम्बन्धेन तदधिकरणतया घूमया- न पहेरित्यादापतिथ्याप्यापत्तेः। एवं च यत्र समपायेन घटत्वविति: एस्य कालिकसम्यन्धेन साध्यता तत्र महाकालान्यत्वविशिएघर- स्वाचिमामाया माध्यतायछंदकताघटफसरन्यन मतियोगि तापच्छदफायच्छिन्नत्यमप्रसिद्ध सरूपसमयायाभ्यामेव तत्र तथा- ·२४६ जागदीश्याः व्याप्तियादे न्धेन हेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्वधक्सत्तिमतियोगितावच्छेदक- विशिष्टप्रतियोगिसामान्यकत्वमेव वक्तव्यम् । तथा चाचिगगना. घभावद्वारिकैव तत्सिद्धिः । सत्ताधिकरणकर्मादौ समवायेन ज्ञानसामान्यस्य चाहत्तेर्नातिप्रसद्गः भूतत्वमूर्चलोभयत्वविशिष्ट- त्वात् विशिष्टनिरूपितसमवायानभ्युपगमादतस्ताहशामावमादाय न प्रसिद्धिसम्भव इति ध्येयम् । केचित्तु साध्यसाधनभेदेन व्याप्ते - दाद्विशिष्टसाध्यकस्थल एव याहशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान. धिकरणत्वं हेतुमत इति वक्तव्यम् अविशिएसाध्यकस्थले तु याह. शप्रतियोगिताश्रयानधिकरणत्वं हेतुमत इत्येव लाघयात वक्तव्यं तथा च शुद्धघटस्य साध्यतायां महाकालान्यत्वविशिष्टघटाभायोपि प्रतियोगिसमानाधिकरण एव, प्रतियोगिता च प्रतियोगितावच्छेद- कधर्मस्वरूपैव लाघवात् न तु प्रतियोगिखरूपा तेषां नानात्वेन गौर- वादतो नैकप्रतियोग्यनधिकरणतामादाय संयोगि एतत्वादित्यादा- वव्याप्तिरित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । कालो घटवान् महाकालत्वादित्यादा- वव्याप्तिवारणार्थमेवाविशिष्टसाध्यस्थलेपि प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नानधिकरणत्वप्रवेशस्य प्रामाणिकतया गौरवस्याकिश्चित्कर- त्वादिति । सार्वभौममतमाशय निराचष्टे न चेति । वाच्यमिति परेणान्धयः । ताहशसम्बन्धेनेति । साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यर्थः। इदं चावृत्तीत्यस्य प्रतियोगिन्या वृत्त्यान्वितमाताहशपदस्य प्रतियोगि- तावच्छेदफसम्बन्धपरत्वे पुनरने प्रतियोगिता साध्यतावच्छेदकस- म्यन्धावच्छिन्ना ग्राहा । तादृशसम्बन्धेनेत्यस्य फलमाह सत्वादी- ति विषयताया वृत्त्यनियामकत्वमते सत्यवति घटादी शानाभावस्य सहजत एवं प्रतियोगिवैयधिकरण्यं सम्भवतीत्यतः संयोगसामान्यस्य चेति। नातिप्रसङ्ग इति । शानवान् संयोगवान् वा सत्वादित्यादी नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः । सत्ताववृत्तित्वसामान्यामाच- स्य संयोगादायभायादुतातिव्याप्तिवारणमेव यत्किश्चिदित्यस्यापि प्रयोजनमित्यवधेयम् । प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टेत्यस्य फलमाह भूतत्वेत्यादि । स्वयं मनसः सण्डनात् भूतत्वमूतत्याभयसाध्यफमूर्त- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम्। २४७ गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तालविशिष्टसत्तादिकन्तु न मनोगुणा- दिनि संयोगसामान्यन्तु न किञ्चिद्व्यावृत्तीति वाच्यम् । विशिष्टस्यानतिरिक्तत्वात् । समवायेन जातेः साध्यत्वे मेयत्वादा- वतिव्याप्तिः जातिमनिष्ठतादृशाभावप्रतियोगिताया जातित्वेनान- चच्छेदात जातिशून्ये च तादृशसम्बन्धेन वृत्तेरमसिद्धः, संयोगा- दिसायकगुणकर्मान्यत्वादी चातिव्याप्तिः अद्रव्ये हेतुमति ताह- शसम्पन्धेन वृत्तरप्रसिद्धः द्रव्ये च संयोगादेरपि वृत्तेः । मैवम् । स्वस्य सद्धेतुनामाशयाह गुणकर्मान्यत्वेत्यादि। विशिष्टान्तद्वय मनो- गुणयो. क्रमणान्वितम् । इद च विशिष्टस्यानतिरिक्तत्व विशिष्टध. भावच्छिन्नाधेयत्वस्यातिरिक्तत्वमित्यभ्युपेत्य । अन्यथा [सार्वभौमम- ते] उमयत्वस्यैकविशिष्टापरत्वरूपत्वे भूतत्वमूर्तत्वोभयगुणकर्मान्य- त्वविशिष्टसस्वयोरतिरिक्ततया तयो सहजत एव मनोगुणाद्यवृत्ति. तया प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टेत्यभिधानमसङ्गत स्यादिति ध्येयम् । सामान्यपदस्य फलमाह सयोगसामान्य त्वितिातथा च सयोगी द्र- व्यत्यादित्यादायव्याप्तियारणार्थमेव सामान्यपदमिति भाव । वि. शिष्टस्यति । विशिष्टनिरूपिताधेयत्वस्येत्यर्थ । तथाच विशिष्टसत्ता- वान् जातेरित्यादारतिव्याप्तिरिति भाव । ननु तादृशसम्बन्धाव- च्छिन्नयत्किञ्चिद्धत्यधिकरणनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकम- तियोगितारच्छेदककत्व सामान्यकान्तेन विवक्षितमतो नोक्तदो. प इत्यत माह समनायेनेति । ननु समवायेन जातेाप्यवृत्तित्वात- रसाध्य के प्रतियोगिवैयधिकरण्यमेव न देय देय चाव्याध्यवृत्तिसा- ध्यकस्थलीयनिरुक्तौ साध्यतावच्छेदके व्याप्यवृत्तितानवच्छेदकरववि- शेषणमतो न तत्रत्यलक्षणस्यातिव्याप्तिरत आह सयोगादीति [गु- णकान्यत्वेति । एकैकोपादाने तत्र प्रतियोगिवयधिफरण्य प्रसिद्ध मत उभयोपादानम् । अद्रव्ये गुणादी समवायन वृत्ते प्रसिद्धरत आह । हेतुमतीति । अत्र विशिष्टनिरूपिताधेयत्वस्यातिरिक्तत्वोपगमे स्वमतियोगिताबदकाशच्छिन्नलताध्यतावच्छेदकसम्मन्यावच्छि. नत्योभयाभाववद्धत्वधिकरणयरिफश्चिद्वयक्तिवृत्तित्वसामान्यकत्वस्य ·૨૮ जागदीश्या व्याप्तिनादे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्य निरुक्तप्रतियोगिपतियोगिकल- हेत्वयिकरणीभूतयत्किञ्चिद्वक्सनुयोगिकवसामान्योभयाभावस्य विवक्षितत्वाव । धूमसंयोगे बन्ह्योधकरणायोगोलकानुयोगिकत्वस्य विवक्ष गानोक्तदोप इत्यस्मद्गुरुचरणा । नव्यास्तु साध्यतावच्छे दकसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणयावद्धत्वधिकरणको यो यस्तदन्य- त्व प्रतियोगिवैयधिकरण्य चाच्यमतो गगनाभावमादायैव प्रसिद्धन कोपि दाप । न चैव यद्यत्सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नानाधिकरण है- त्वधिकरण तत्तत्सम्बन्धान्यसाध्यतावच्छदकसम्बन्धेन तद्धर्माव- छिन्नसामानाधिकरण्यमेव लाघवाद्वयाप्तिरस्तु नथा च घटवान् महाकालत्वादित्यादौ समवायन घटाद्यभावोपि प्रतियोगियधिक- रण सम्भवतीति वाच्यम् । घटवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्ववान् घटत्वा- दित्यादावव्याप्ते केनापि सम्बन्धेन हतुमत साध्यतावच्छेदकाव- च्छिन्नानधिकरणत्वासम्भवात् । [ तादात्म्येन तथाविधानधिकरण- त्यसम्भवपि दधित्वविशिष्टप्रमेयान अन्त्यावयविभिन्नस्थूलदधि- त्वादित्यादावव्याप्ति ] इति प्राहु । तादृशसम्पन्धसामान्य इत्यस्य पूर्वनदर्थो बोध्य । कुप्रचित्साध्यतापच्छदकसम्बन्धसामान्य इत्ये- चपाठ । विरक्षितत्वादिति । अभावान्तमूरग्रन्थेनत्यादि । तथा च साध्यतावच्छदकसम्बन्धसामान्ये यादृशप्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्नप्रतियोगिकरवहत्यधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्वय त्यनुयोगिकत्व- सामान्योभयाभारस्तादृशप्रतियोगितानवच्छदकीभूतसाध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसामानाधिकरण्य व्याप्तिरित्यर्थ । सम्बन्धसामान्य इत्युक्ती कारिकसम्बन्ध धूमप्रतियोगिकवाय पिण्डानुयोगिफत्वो- भयसत्याभूमचान बहेरित्यादापतिन्याप्तिरत साध्यतावच्छेदति । समवायिन सयोगन साध्यताया जातिमत्वादापतिच्याप्ति साध्य- तावन्छेदकीमूनसमवायात्मधर्म समनायित्वावच्छिन्न प्रतियोगि- पत्वहरधिकरणगुणाधनुयोगिफलोभयसत्येन साध्याभाघस्य लक्ष- याघटवत्वादत सम्बन्धपदम् । यद्धर्मावच्छिन्नससर्गताकारतसा- ध्यकानुमिति फल तावच्छिन्नसम्बन्धसामान्य इति तु फलि. तार्थ । घटीयसयोगे पर्वतीयसयोगे या हनुमन्महानसानुयोगिफ- ·सिमान्तलक्षणप्रकरणम् । स्ववहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिफत्वोमयाभावसरवाढहिमान धूमादि- स्थादावव्याप्तिरतःप्रथमं सामान्यपदम् । तथा च महानसीयवहिसं. योग पव तारशोमयामावविरहान्नान्याप्तिः। संयोगसामान्य पव हेतुमदयोगोलकानुयोगिकत्वधूमस्वावच्छिन्नप्रतियोगिफरवोमयामा- षसत्यार्मवान् बढेरित्यादौ नातिव्याप्तिः संयोगसामान्य पव सम- पायनिष्ठपर्वतानुयोगिफत्वस्य घहित्वावच्छिन्नप्रतियोगिफत्वस्य च द्वयोरभावसत्त्वात्तयैवाव्याप्तिरतः सामाग्योमयेति । सामान्यपद- मुमयान्वितमिति मावः । ताहशोमयामावश्च स्वरूपसम्बन्धेन योध्यः तेन समवायादिना तवुमयामावस्य सम्बन्धमाने सत्त्वेपि.स. खेती नाव्याप्तिः।एतद्धटवान् कालान्तरीयतघटत्वादित्यादी पतघ. टत्वावच्छिन्न प्रतियोगिफत्वविशिएतद्घटानुयोगिफत्वामसिखरमावा- न्तरमादायातिन्याप्तिः गगनप्रतियोगिफत्वविशिष्टमहाकालानुयोग- फत्वाप्रसिद्ध्या गगनामावमादाय प्रकृताव्याप्तिवारणासम्मवध स्पा. तो निरुक्तप्रतियोगिफत्वधिशिष्टयत्किञ्चित्वधिफरणानुयोगिक- त्वसामान्याभावं परित्यज्य तदुभयसामान्याभावः उक्तः । न च यादशप्रतियोगितायच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिफरवविशिष्टसम्बन्ध- सामान्ये हेत्वधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्वयक्त्यनुयोगिफत्यविशिष्टसा. ध्यतावच्छेवफसम्यन्धत्वस्य तयाविधसम्यन्यसामान्ये घा यारशम- तियोगितावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगिफत्वस्य व्यतिरेफः ताराम- तियोगितानवच्छेदकत्वमेव साध्यतावच्छेदफस्य कर्य नोक्तमिति धाच्यम् । द्रव्यवान् प्रमेयस्वादित्यादौ संयोगेन साध्यतायामतिय्या- प्त्यापत्तेः प्रमेयानुयोगिफसंयोगसामान्यस्यैव द्रव्यत्वावच्छिश्नपति- योगिफरवेन साध्याभाषस्य लक्षणाघटफत्यादिति ध्येयम् । एवं च फालिफसम्बन्धसामान्ये महाफालानुयोगिकत्वसत्त्वेपि गगनमति- पोगिकरवविरहानगनाभाव एव घरवान् महाफालस्वादिस्यादौ प्रति- योगिव्यधिकरणतया प्रसिख इति भाषः । ननु हेस्वधिकरणीभूतय- स्किधिव्यक्तपनुयोगिफत्वं यदि तवृत्तित्वं तदा घूमवान् घरि- त्यावातिव्याप्तिः घूमप्रतियोगिकस्यापि संयोगस्य कालिकसम्ब- म्धेनायोगोलफवृत्तिरवात् । यदि च साध्यतावच्छेदकसम्बग्यस्य संसर्गठानियामको यः सम्बन्धस्तेन हेस्वधिकरणतित्वमेघ तदनु- योगिफत्वं, तदा संयोगेन द्रव्यस्य साध्यतापां द्रव्यजात्य- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे चैत्रान्यत्त्वविशिष्टैतद्दण्डसंयोगे एतद्दण्डाधिकरणचैत्रानुयोगिकत्व- न्यतरस्यादावतिव्याप्तिः नानो समवायेन इत्यासियान च साध्य तावच्छेदफसम्बन्धावच्छिन्नाधिफरणतासामान्ये निरुतोमयाभाव- घवं विवक्षितं तत्र च हेत्वधिकरणवृत्तित्वं स्वरूपसम्बन्धेनेव घा- ध्यमिति साम्प्रतम् । अत एवंत्यादिवक्ष्यमाणप्रन्यासङ्गतिप्रसङ्गात् । समवायस्यैफरवेपि तदवच्छिन्नद्रव्यत्वाधिकरणतायां निरुक्तोमयामा- यसत्वेन द्रव्यं जातेरित्यादातिव्याप्त्यभावादिति चेनासंयोगः पर्वते यः सम्पन्धो न तु वह्रौ पर्वतस्येत्यादिप्रतीत्या हि किञ्चित्प्रतियो- गिकफिश्चिदनुयोगिफसम्बन्धत्वमनुभवसिद्धं फुत्रचिदेव संयोगादी नतु सर्वत्र तश्च स्वरूपसम्बन्धविशेषोतिरिको घेत्यायदेतत् तथा च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये निरुकप्रतियोगिकसम्यम्घत्वहेत्व. धिकरणीभूतयत्किञ्चिव्यक्तअनुयोगिकसम्बन्धत्योभयामावस्य थि- घक्षणासूमसंयोगस्यायोगोलकानुयोगिकसंसर्गत्वविरहादेव नातिप्र- साः तत्र यथार्थविशिष्टधीनियामकस्यैव तदनुयोगिकसम्बन्धत्या- छ । एतेन यहिमान् पहिरूपादियादायतिव्याप्तिःपर्वतवह्निसंयोग एव घहिप्रतियोगिफत्वहेत्यधिकरणाभूतवन्धनुयोगिफत्वोमयाभावविर- हेण धद्विसामान्यामावस्य लक्षणाघटकवादित्यपास्तम् । पर्वतयहि- संयोगस्य हेतुमद्वद्विवृत्तित्वपि वन्द्यनुयोगिफसम्बन्धत्वविरहेण तत्र साहशोभसामावसत्वात् । इदन्त्यवधेयमायत्रैफसंयोगव्यक्तथा यत्प- दार्पयोः परस्परं विशिष्टधीः प्रमा तत्र तयोरेफस्मिन्संयोगेन साध्ये तदीयरूपादी व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः तदुभयसंयोगस्य निरुक्तोम- यामायविरहादिति । यत्किश्चिदित्यस्य फलमाह पूमसंयोग इति । अन्यथा घन्ाधिकरणमहानसानुयोगिफत्यघूमप्रतियो- गिफत्योमयस्यैव घूमसंयोगे सत्येन धूमाभावस्य प्रतियोगि- घेयधिकरण्यामाधामयान् वरित्यादावतिप्रसङ्गः स्यादिति भा- घः। पाठबन्तत्रयं विरहादित्यन्वयि । निरुक्तपदस्य छलतः फल- माह । चैत्रान्यत्त्वेति । निरुक्तपदानुक्ती चैत्रान्यपविशिष्टतइ- पडवानेतद्दण्डादित्यत्र चैत्रवृस्येतदण्डसंयोग पय चमान्य स्यविशिष्टतद्दण्डामावप्रतियोगिप्रतियोगिफरयहेत्वधिफरणीभूतचत्रा- नुवोगिफत्योभचामावविरहातारशदण्डाभावस्य लक्षणायटफतयार ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । स्य गुणकन्यित्त्वविशिष्ठसत्तासमवाये च जासधिकरणगुणानु- तिव्याप्तिःस्यात् तदुपादाने तु चैत्रान्यत्वविशिष्टतद्दण्डत्यापच्छिमप्र. तियोगिफत्यस्याभावादेव तत्रोमयाभावसम्भव इति नातिव्याप्तिरि- ति मायः । यदि ध प्रतियोगिता प्रत्याययं नानघ न फेति मत तदा चैत्रान्यत्वविशिएदयडत्यायच्छिन्नं यत्रावृत्तिदण्डनिष्टं प्रति- योगित्वं तदाथपप्रतियोगिफत्यहेत्वधिफरणीभूत्रानुयोगिफत्योम- यामावस्य संयोगसामान्य पर सत्याग्निरुक्तपदं विनापि नातिव्या- हिसम्मवतीति तन्मतसाधारण्येनातिव्याप्तिरक्षणार्यमुक्तमेतदिति। [ययनुयोगिता प्रत्याभयं नानैव न त्येति मतं तदा ] दण्डसामा• न्यस्य हेतुत्वे एतहण्डप्रतियोगिफसंयोगसामान्य एय दण्डाम्तराधिक- रणीभूतयत्किञ्चिदव्यत्यनुयोगिकवाभावादेयोमयाभावसत्यादति- व्याप्तिविरहः स्यादतो हेतावेतदिति । संयोगेन साध्यतायां निरत- पदण्यावृत्तिमुक्त्वा समवायेन साध्यतायाँ तामागुणफर्मास्यस्येति। इदं च समवायस्य मानात्वमभिमेत्य तस्यैफरवे तु तत्र गुणानुयोगि- फायविशिष्टसचाप्रतियोगिफत्वोमयसत्त्येनातिव्यासितादयस्प्यातम्य- पपियाडशप्रतियोगितायच्छदफायच्छित्याधुको पहिपमोमययाद घूमादित्यवान्याप्तिः संयोगसामान्य एय पहिषूमोमबत्वावच्छिन्नम- तियोगिकत्वधूमाधिकरणपर्वतानुयोगिकरयोमयाभावसत्त्वात् । मध निरुकप्रतियोगिताधच्छेदकापच्छिमयठाममायां सांसर्गिकविषयत्व- मेव निरुकमतियोगिफत्वं वक्तव्यं तच पर्वते पहिघूमयो. प्रत्येफसं- योगस्याप्यस्तीति नाम्याप्ति-अन्यथा पर्वतः संयोगेन. पहिधूमोमय- धानित्यादिममाया दुर्घटत्यापरिति घाघ्यम् । तपासस्यत पवेत्या- दिना घक्ष्यमाणाया पहिघूमोमयपान् छरित्यत्राति- व्याप्तेरसङ्गत्यापतेः पहिमामययताप्रमानियामकसंयोगमात्रस्यैक हेत्यधिकरणीभूतायोग्प्रेलकानुयोगिफत्वाभावेन घहिमोमपत्याय- च्छिन्नामाषमादायपातिव्याप्त्यसम्मवात् । तथापि साध्यसाधनमेटे- न पातेदात् व्यासज्पवृत्तिधर्मेण साध्यतायां निरुक्तपदमपहाय याहशप्रतियोगिताभयप्रतियोगिफत्यघटितोभयाभावस्यैव प्रशानो- कस्थलाध्याप्तिः। न चैवमुमयत्वेन साध्यतायां व्यभिचारिण्यति- ज्याप्तिः,तहोपस्य मत एवेत्यादिना पहिधूमोभयघान पहेरित्यादौ प्र- ·શકર जागदीश्याः व्याप्तिवाद योगिकत्वस्य विरहानातिप्रसङ्गः । स्वरूपसम्बन्धेन गगनादेति. मत्ते तु निरुक्तमतियोग्यनधिकरणहेतुमानष्ठाभावप्रतियोगितासा- म्यकृतवाने घश्यमाणत्वादिति । वस्तुतः सम्वन्यस्यैकप्रतियोगि- फत्वापरानुयोगिकत्वनियमेन घहिमोभयत्वावच्छिनप्रतियोगिफ- सम्यन्यत्वाप्रसिद्ध्यैव तदुमयत्वावच्छिन्नामावस्य लक्षणाघटकरवा. मान्यातिःमत एवाग्ने वहिधूमोमयवान् वढेरित्यादावतिव्याप्तिदास्य- ते । नच बद्विधूमोमयत्वावच्छिन्नप्रकारित्वादावेव ताहशोमय- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिफसम्यन्यत्वप्रसिद्धिसम्मवः, प्राचां मते प्रका. रित्यादी सम्बन्धत्वामावात् । विशिष्टघीनियामकस्यैव तयात्वा- दिति ध्येयम् । न चैवमपि घटवान्नित्यज्ञानत्वादित्यत्राव्याप्तिः विप- यितासम्यन्चे गगनीयत्वनित्यज्ञानानुयोगिफत्वोमयसत्वेन गगनामा- वमादायापिप्रसिद्ध्यसम्मवादिति वाच्यमाताहशसम्बन्धेन घटादे- ध्याप्यवृतितया तत्साध्यके प्रतियोगिवैयधिफरण्यस्याप्रवेशादिति ध्येयम् । अत्र घूमः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रकृतसाध्या- धिफरणतानिरूपितस्वरूपसम्यन्धेन यदभावप्रतियोगितावच्छेदका- धच्छिन्नाधिफरणतासामान्याभाववत्वं हेतुमतस्तदमावप्रतियोगिता. नवच्छेदफरवस्य साध्यतावच्छेदके विपक्षणेनैव सामञ्जस्य निरु- कप्रतियोगिकत्वेत्यादिसंडशः प्रसिद्धिर्विफला कालो घटवान् महा- कालत्वादित्यादौ फालिफसम्यन्धावच्छिन्नघटाधिकरणतानिरूपित- स्वरूपसम्बन्धेन पटत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वसामान्यामावस्यैव हेतु- मतिसत्वेन पटत्वावच्छिन्नामावस्यैव निरुक्तप्रतियोगित्यधिकरणस्य सुलमत्वाता[इति ध्येयम्] पवंयारशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्र. तियोगिफसम्बन्धसामान्ये साध्यतावच्छेदकसम्बन्घत्वहेत्वधिकरणी- भूतयत्किञ्चिद्वयत्यनुयोगिफसम्पन्घत्वोमयामावस्तादृशप्रतियोगिता कयं नोति चिन्तनीयम् । कालस्य जगदाधारत्वप्रवादमनुसत्याह स्वरूपसम्बन्धेनेति । कालिकविशेपणतयेत्यर्थः । गगनादेरवृत्तित्व- प्रवादस्तु संयोगसमवायपरः । तया चोकप्रणाल्याऽपि गगनामा- घो न प्रतियोगिव्याधिफरणति घटवान् महाफालत्यादित्यादावल्या- हिस्तदयस्यति भावः । निरुपोति । प्रतियोगितापच्छेदसम्बन्धेन ·सिमान्तलक्षणप्रकरणमा २५३ मान्ये यत्सम्बन्धावच्छिन्नलपद्धर्मावच्छिन्नतोभयाभावस्तेन सम्ब- . यारशप्रतियोगितावच्छेदफावच्छिन्नासम्बन्धित्वं हेतुमतस्ताइशमति- योगितासामान्य इत्यर्थः । तया च संयोगादिना घटाघमावमादा- येव घटवान्महाफालत्वादित्यत्र सङ्गतिः । घटामावप्रतियोगितायां घूमत्वावच्छिन्नत्वसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभावसत्त्वेन घुमादे- घंयादिव्यापकत्वापत्तिवारणाय सामान्येति । तथा च धमनिष्ठ- ताशप्रतियोगितायामेव तदुभयसत्वाददोपः । यत्सम्बन्धेति । स. मवायिनः संयोगेन साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः साधनवनि- ठस्य समवायेन संयोगिसामान्यामावस्य प्रतियोगितायांसंयोगसम- घायोमयावच्छेधतासत्त्वादतो धर्मसम्बन्धयोरुपादानम् तथा चत: दभाषप्रतियोगितायां धर्मविधया समवायेन सम्बन्धविधया संयो- गेन चाऽवच्छेचरयामावानाव्याप्तिरिति भावः ! अत्र च कचिद्याद शसम्बन्धावच्छिन्नेत्यपि द्रष्टव्यमाशब्देक्यस्यानुपादेयत्यात तेन पू- मवति तत्तत्संयोगसम्बन्धेन चह्विसामान्यामावसत्वेपिनाव्याप्तिःत- सत्संयोगाचवच्छिन्नप्रतियोगितायाः संयोगसामान्यानवच्छिन्नत्वात संयोगत्वस्य सम्बन्धविधयायच्छेदकतावच्छेदकत्व एव तथास्यात् । पवं यसर्मावच्छिन्नेत्यत्रापि क्वचिद्याशधर्मावच्छिन्नेतियोध्यं तेन ६- ण्डिमान दण्डिसंरोगादित्यादौताहशप्रतियोगितायां तदण्डावच्छेद्य- स्वसंयोगावच्छेद्यत्वोमयाभावासत्वेपि नाव्याप्तिः। प्रमेयत्वावच्छेद्य. त्वविशिष्टस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वाप्रसिद्धया प्रमेयवान् वाच्यत्यादि स्यादावव्याप्तिरतो विशिष्टाभाषमपहाय तारशोमयामाव उक्तः । न च निरुक्तप्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीययावच्छिन्नप्रति- योगितासामान्ये यत्सम्यन्धावच्छिन्नत्वाभावस्तत्सम्बन्धेन तमा. वच्छिन्नं व्यापकमित्यस्तु धर्मान्तरावच्छिन्नामावाप्रवेशेन लाघवान दिति वाच्यम् । घरवृतित्वविशिष्टद्रव्यत्ववान घटत्वादित्यादाषन्या. सेः। तादृशद्रव्यत्वभेदमादाय कश्चित्तत्र लक्षणसमन्ययेपि दधित्व विशिष्टप्रमेयवान् स्थूलदधित्वादित्यत्राव्याप्तिः फेनापि सम्बन्धन हेतुमतः साध्यतावच्छेदकायच्छिन्नानधिकरणत्वासम्भवात् । तत्रा- विदध्यन्तरामुपोषिकसमचायादिसम्बन्धन हेतुमतः प्रकृतसाध्या- नधिफरणत्वे तूतक्रमेणापि व्यापफरवं सुवचमिति तु विमावनीय. .

·२५४ जागदीश्याः च्याप्तिवादे न्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य व्यापकवं बोध्यम् । समवायसम्बन्धेन मिति । तेन सम्बन्धेनेति । न चैवं संयोगेनापि रूपस्य पृथिवीरवन्या. पफरयापत्तिः तेन सम्बन्धन रूपाभावप्रतियोग्यधिकरणामसिचरि- ति याच्यम् । तथात्वेपि तेन सम्बन्धेन रूपसामानाधिकरण्यामसि- देशव व्याप्तिलक्षणातिव्याप्तिविरहात् यत्यत्र धर्मस्य साध्यता- घच्छदकसम्यन्यावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकरपेनापि विशेषणीयत्वाखा । न च वृत्त्यनियामकसम्यन्धन साध्यतायामन्या- प्तिः तारासम्बन्धस्य प्रतियोगितानयच्छेदकतया तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नत्वस्याप्रसिये। ताहशसम्यन्यस्यापि प्रतियोगितावच्छेदक- त्वपक्ष पवैतभिरुयादग्रतानिरुकप्रतियोगितासामान्ये यत्सम्बन्धा- तिरिकसम्बन्धानवच्छिन्नत्वयमांवच्छिन्नत्योमयामाषस्तत्सम्पन्धेन तसमावच्छिन्नस्य व्यापकत्यमिति तुन युक्तमावृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां व्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यापत्तेः। यद्वा स्थावच्छेद्रफताघट- कसम्बन्वनयाप्रतियोगितावच्छेदकानधिफरणं हेधाधिकरणं ता- शप्रतियोगितासामान्ये यर्मावच्छिन्नायच्छेदकताकत्वयत्सम्यन्धा- पच्छिन्नावच्छेदकताफत्वोमयामावस्तेन सम्बन्धेन तदर्मावच्छिन्नस्य व्यापकत्वं विवक्षितं वृत्त्यनियामफसम्यन्यस्य प्रतियोगितापच्छेदक- त्यामावपि प्रतियोगितापच्छेदफताघटकसम्बन्धर सर्वसंमतमेव, चैत्रोन पचतीत्यादी वृत्त्यनियामफानुकूलत्वसम्बन्धेन पाकविशिष्टा- पाः छतेरमावस्य चैत्रादावन्ययदर्शनात । ग्यभिचारिणि तु साध्यव- सामान्यामायमतियोगितायामेव ताइशोमयामापविरहानातिव्या- सिरिति तु नव्याः। ननु च्याप्यवृत्तिसाध्यकस्पलेप्युक्तक्रमणेष व्या- पफत्वं निवांच्यम् । भन्यया दण्डिमानित्यादौ दण्डित्यादिप्रकारेण व्यापफत्वानुपपतेः तया च प्रमेयवान् घाव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः प्रमेयत्वायच्छिन्नत्वस्याप्रसिः । न च प्रकारित्यादी तत्प्रसिदिः, प्रतियोगितानिष्ठाया एवापच्छेयतायाः प्रकृते निवेशनीयस्यात् अ. न्यथा प्रकारित्वप्रतियोगिस्यसाधारणकायच्छेद्यत्वविरहल व्यमि- पारिष्यतिव्याप्यापरत आह समयायेति । ननु स्वरूपसम्यन्धे- मगगनादेपंक्तिमत्वेपि प्रकृतसाध्यीयसाप्यतापच्छेदकसम्यन्यसा- ·सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । भेयसामान्याभावस्य सामान्यादौ सत्त्वान्मेयत्वादेरप्यभावमतियो- गितावच्छेदकलं मुलभम् । अत एव समवायस्यैकलेन द्रव्यत्वा- दिप्रतियोगिकत्वगुणाचनुयोगिकत्वोभयसत्त्वेऽपिद्रव्यं जातरियादी वन्हिधूमोभपवान वन्हेरिसादौ संपोगस्य द्वित्वावच्छिन्नमतियो- गिकतीवरहेऽपि च नातिव्यासिरिसा वदन्ति । प्रतियोगि- स्वादिश्च स्वरूपसम्बन्धविशेपो न सम्बन्धलेन निविष्टः । सामा- मान्ये तारशोमयामायविवक्षयष सर्वसामञ्जस्ये कृतं विवक्षान्तरेण घटवान् महाफालत्वादिस्यत्र घटीयताहशविशेषणतार्या पटत्वावच्छि- अप्रतियोगिकन्यविरहेण पटामावस्यैव प्रतियोगिवैयधिकरण्यसम्म- घात, कालःप्रमेयवान महाकालस्यादित्यत्र च कालिकसम्बन्धेन प्रमे- पसामान्यस्य व्याप्यवृत्तितया तत्र प्रतियोगिवैयधिफरण्यस्यैवानुपादे- यत्येन निदॉपादतः पूर्वकल्प दोपान्तरमाह अत एवेति । यद्यपि सं- योगमावस्यैव द्वित्याधच्छिन्नप्रतियोगिफत्वघिरहाद्वद्विधूमोमयत्वा- पच्छिन्नाभावमादायैव नातिव्याप्तिसम्भावना, तथापि यहिधमोमय- घान् परित्यादी संयोगस्य द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिफत्वविरहेपि समवायस्यैकत्येन द्रव्यत्वप्रतियोगिकरवगुणानुयोगिकत्वोमययत्येन न्यं जातरित्यादी नातिव्याप्तिरिति योजना । विरहेपि चेति । च- फारस्तु प्रामादिकं इति प्राशः। वस्तुतस्तु संयोगस्य सम्बन्धमात्रस्य द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिफत्वामसिद्धावपीत्यर्थः । तया च सम्बन्ध मात्रस्पैफप्रतियोगिफापरानुयोगिकसम्बन्धत्यनियमेन पहिधमोमय- त्यावच्छिन्नप्रतियोगिकसम्बन्धस्याप्रसिद्ध्या ताशप्रतियोगिफत्वस्य लक्षणाघटकत्वेपि यहिधमोमयवान यहेरित्यादी नातिम्यातिप्रकारित त्यादे सम्पन्धत्ये मानाभावादिति तु प्रागेव प्रपश्चितमस्माभिः । फेचित पहरित्यत्र धूमादिति नातिव्याप्तिरित्यनन्तर चाव्याप्तिति पाठं कल्पयन्तो द्रव्य जातेरित्यादावतिव्याप्तिधहिघूमोमयवान् धूमा- दित्यत्र चाव्याप्तिमेव पूर्वलक्षणे दो सङ्गमयन्ति। ननु सरूपसम्य- न्धात्मफप्रतियोगित्वस्य विशिष्टधीजनकत्वरूपसम्वन्धताघटकनिय. मघाटितत्वादात्मानयत्वमत आह प्रतियोगित्वादिरिति । आदिना ·२५६ 1 जागदीश्या व्याप्तिवादे नाधिकरण्येऽपि सम्बन्धः संयोगत्वादिनैव निविशते । दर्शितश्च नियमाघटितमपि सम्बन्धवम् । अभावत्वञ्चेदमिह नास्तीदामिदं न भवतीति प्रतीतिनियामको भावाभावसाधारणः स्वरूपसम्बन्धवि- शोषः । अतो नाऽभावसाध्यकव्यभिचारिण्यतिमसङ्गः । तदपि वा नोपादेयं प्रयोजनाविरहाद । विपयतातत्त्वादिवत् प्रतियोगित्वा- धिकरणत्वतत्वसम्बन्धत्वादयोऽप्यतिरिक्ता एव पदार्था इसेक देशिनः ॥ ऽवच्छेदकरयपरिग्रहः। न सम्बन्धत्वेनेति । प्रतियोगित्यादिधर्मान्त. रप्रकारेण हेतुमनिष्ठाभावीयत्वप्रकारेणैव या तत्प्रवेशादिति भावः । संयोगत्वादिनैवेति । ननु प्रतियोगितात्वमपि स्वरूपसम्बन्ध एवे. रयुक्तदोषतावस्थ्यम् किं च वृत्त्यनियामफसम्बन्धेन हेतुतास्थले सेन सम्बन्धन हेतुसम्बन्धित्वस्यावश्यं प्रवेश एवेत्यतः सम्बन्धत्वेन निवेशेपि न क्षतिरित्याशयेनाह । दर्शितं चेति । विशेष्यविशेपणत्वा. न्यविशिष्टधीविषयत्वमेव सम्पन्धत्वमिति भावः। भावभिन्नत्वरूप- स्याभावत्वस्य प्रवंशे घटत्वाभाववान् द्रव्यत्वादित्यादातिव्यातिरि- स्याह ममावत्वं चेति । इदमिहेत्यादि । इदं चात्यन्तान्योन्याभावत्व. योरभावस्वागतामभिप्रेत्य । तयोस्तगर्भतायां त्वाह तदपि धोति । अभावत्वमपि वेत्यर्थः । अपेरभावोऽर्थः । अतिरिक्तविषयतापक्षस्य फेन चिरखीफारात् दृष्टान्तता।तत्त्वादीति। विपयतात्वादीत्यर्थः।आ- दिना प्रकारित्वग्रहः। फेचित्तु तत्वं तत्ता आदिना चेदन्त्वस्योपग्रहः तत्त्वदन्त्वयोः पदायान्तरत्वं विना दुर्वचत्वात्तत्रैव पर्यवसानादित्या- हुः । तत्वेति । प्रतियोगितात्वाधिकरणतात्वेत्यर्थः ॥ समाप्तमिदं सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् । ।

·दीधित्या अवच्छेदकत्वनिरुक्तिः । नन्यवच्छेदकत्वमिहनस्वरूपसम्बन्धविशेषः । सम्भवति लयौ -- जागदीश्या अवच्छेदकल्लनिरुक्तिः॥ । दहा अनवच्छेदकत्यमित्यत्राअयच्छेदकत्वम् । अवच्छेदफत्वपदार्थः । विशिष्टसत्तात्वसमनियतस्य सत्तात्वस्य लघुनापि न विशिष्टाभाव. स्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वं गुणादावपि सत्ता नास्तीतिप्रतीतिप्रस- जात्, पृथिवीसमवेतत्वासमनियतस्यापि च समवेत वस्य पृथिवी- समवेताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमनतिप्रसङ्गात, एवं घटरूपत्य- स्यासमनियतमपि रूपत्वं व्यधिकरणसंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नघ. टरूपाद्यमावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमतः समनयत्यमकिञ्चित्करम् (१) मत्र अनरच्छेदकैत्यदेति पाठो युक्त , तस्यैव पूर्वमुनिखितन्दात् । अत्रेदम्बोध्यम् । शिविधावच्छेदक्त्वानुगनाडेदपतात्वस्याऽभावेन स्वरूपसम्बन्धरूपमनतिरिकवृत्तित्त्वरूप वाऽ च्छेदकत्व पक्षीकृत्य स्वरूपसम्बन्धविशेषत्वाभावे साध्ये क्रमशो बाधसिद्धी स्यातामित्यवच्छेदक्त- पदार्थत्वेन पश्चता जगदीशेरुका । परमिद यथाभुते, नधात्वैव्यवच्छेदकावच्छेदेन पक्षवे सामाना- विकरण्येन बाम सामानाधिकरण्येन परत्वे वा सामानाधिकरण्येन सिद्धेश्च प्रतिवधक्योजागरू- कत्वात् । किन्तु स्वरूपसम्बन्धविशेष पक्षीकृत्याऽवच्छेदक्त्वपदप्रयोगप्रयोजक्तात्पर्याविषयत्वस्य साध्यत्वमभितम् । तत्र च व्यभिचारिएपतिप्रसङ्गने हेतु स च लक्षणगतव्यभिचारिहतुत्ववृत्तित्व- रूप तुता च तायलशपघक्साभ्यनाबच्छेदकांशविशेषणीभूताभावप्रतियोगित्वससर्गेण । - तिप्रस प प्रमेयधूमत्वादीनामनवच्छेदकत्वरूपमतथात्वम्, तत्र च सम्भवति तदभावादिति हेतु । सघुधर्म निरूपितापादकत्वनिष्ठसम्भववरघुनगुरुनिष्ठतदभाव इति तु तदर्थ । अबदकत्वे सम्भवत्व स्वनिष्ठापादकताकापत्तिविशेष्यत्वसम्बन्धारारित्रस्वनिष्ठावदस्ताक्प्रतियोगिताभ- पतियेगिनावर दक्वकपम् । लघुन्यपि इयत्वे प्रमेयधूमाभावप्रतियोगिताव दक्त्वे सम्भवत्व नास्ति व्यत्वं यदि प्रमेयधूमाभावप्रतियोगितावच्छेदक्तवत्स्पानदा द्ववृत्त्यभावप्रतियोगितापच्छेदक स्मादित्यापरया स्वाधिन्नभेसवाद, धूमत्व त्वापत्त्यभावेन नशभेदसत्वादवछेदकत्व सम्मान- दे । सम्भवतस्य च गुरुनिष्टारच्छेदकत्ताभावे सापडतिर पुलावधितगुरुनावसम्बधेन प्र- योजना । एरच क्वचिदपि साध्यहेलो सामानाधिकरण्यचतिरित्यन दृशपक्षसाध्यनुभवनामु- मिताव दवितिकता तात्सर्यमुत्रेयामिति दिक् ।

·२५८ जागदीश्या व्याप्तिवादे धर्मं गुरौ तदभावात् 'प्रमेयघूमत्वकम्युग्रीचादिमत्त्वघाणग्राह्यगुण- स्वादेरतयात्वेन तेन रूपेण साध्यताया व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गाद । नाप्यनतिरिक्तरत्तित्वम् ।मतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वेन धूमलादेरपि तदतिरिक्तवृत्तित्वात् । न च यस्यावच्छेदकत्वतीकारेऽतिप्रसङ्गाद्यभाव स पवायच्छेदक इत्या. शयेनाह सम्भवतीति । अतिप्रसङ्गाद्यनापादके लघौ सम्भवतीत्य. र्य । प्रमयधूमत्वस्य तादृशप्रतियागितावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकर- णधूमत्वानतिरेकादाह कम्मुग्रीवैति । न च फम्युग्रीधादिमत्त कम्वु- ग्रीवादिव्यक्तिरेव सा च प्रत्येक हेतुमग्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छे- दिकति कुतोतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । परम्परया सस्थानगत कम्यु- ग्रीव त्वादिजातिमत्वस्यर साध्यतावच्छेदकत्वात् । तस्य च परम्प- रयावच्छेदकत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघन घटत्वस्यैव साक्षात्तथात्या. दिनि भाव । ननु पृथितीत्वतेजस्त्यादिना सार्यात घटत्व यदि नाना तदा नैकमपि घटत्व कम्युग्रीवादिमत्त्यसमनियतमत आह घ्रा- णग्राह्यति । घ्राणग्राह्यगुणत्नापेक्षया लघोराह्यगन्धत्वस्यवाऽवच्छ दकत्न याव्यमन्यथा परमाणो गन्धवन सह प्राणग्राह्यगुणत्वस्य स मनियतत्वाभायादग-धत्वस्यैव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति भाव । अत्र प्राणग्राहागुणत्नं घ्राणग्राहात्ये सति गुणत्याध्यापकजातिमत्वं तेन गन्धत्वस्य लबा समनयत्य ता पर्यमित्यपि कश्चित्[अतथात्वना प्रतियागितानवच्छेदकत्वेन । तेन रूपेणाप्रमेयधूमत्वादिरूपेणेत्यर्थ ।] व्यभिचारिणि । प्रमयत्वादौ । [ सपक्षवृत्तिप्रमेयत्वादी तेन विरुद्ध साव्यसामानाधिकरण्याभावादतिव्याप्त्यभापि न क्षति । नापीति तादृशप्रतियागिनायास्तद्वयक्ति वावच्छिन्नाभाषपदवृत्तित्यमपि ने- त्यर्थ । तेन ताशप्रतियोगिताप्रतियोगिकाभावववृत्तितया धूम- बादरवच्छेदक्त्वाभानादतिप्रसङ्गसम्भवा स्वरूपसम्बन्धात्मिकाया इत्यस्य न चयर्थं न वानिमग्नन्थविरोध इति ध्येयमास्वरूपसम्बन्धा- मिकाया इति । प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वे हेतु । तत्तदभावप्रतियोग्युभय- म्यरूपाया इति तदर्थ । तत्तत्प्रतियागिमात्रस्वरूपत्व सामान्याभाव- विशेगम या प्रतियोगितयोरशिपापत्तरिति ध्येयम् । धूमत्वादे- ·अवच्छेदफत्त्वनिरुक्तिः २५९ तथाविधयत्किञ्चिदेकामावतियोगितासामान्यशून्यायत्तित्वं तत्, अत एवातिरिक्तसामान्याभावस्याभावे घूमत्वादेरप्यनवच्छेदकत्वा- पातादग्रे तत्साधनमपि साधु सङ्गच्छत इति वाच्यम् । बतियटत्ति- स्पीति । तथा च घूमवान् वन्हेरित्यादौ व्याप्तिलक्षणातिव्याप्तिरिति भावः । न चेति । वाच्यमिति परेणान्वयः। तथाविधति । यस्किशि- त्पदं व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयलक्षणाभिप्रायण । तथा च तथावि. धो हेतुसमानाधिकरणो यो यत्किञ्चिदभावम्तत्प्रतियोगितात्वावच्छि- नाभाववदवृत्तित्वं तत्रार्थः । तथाविधाभावीयप्रतियोगितासामान्य- शुन्यत्वमप्रसिद्धं सर्वस्यैव वस्तुनस्तादृशयावत्वाद्ययच्छिन्नाभावप्र- तियोगितायत्वाद उक्तं यत्किञ्चिदिति । समनियनाभावयोरक्यानु- पगमाश्च घटादिसामान्याभावस्यैव घटीयादिसंयोगसम्बन्धन प्रमे- यादिसामान्यामावतया पुन प्रसिद्धिः । एफधर्मावच्छिन्नार्थकञ्चैक- पदमव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्त याभप्रायेण । तथाविधा या एकधर्मावच्छिन्ना प्रतियोगिता तत्सामान्यगृन्यावृत्तित्वमिति योज- नया यत्प्रतियोगिताया अवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वं हे-- तुमतस्तत्प्रतियोगिताया अवच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता. सामान्यशून्यत्वै तत्रार्थ इति वस्तुगति । एकपद गग्राहिफतया तत्तदभावप्रवेशार्थमिति तु रिक्तं वचः, तन्निवेशे हेतुसामानाधिकर-- ण्यप्रवेशस्य वैयात् [तन्निवेशचैयर्थ्यात् यत्किञ्चित्पनैव तल्लामात्], इति ध्येयम् । यद्यपि प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादौ समवायेन मा- ध्यतायां व्यभिचारिण्यतिन्याप्तिः प्रमेयत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगि- तासामान्यशुन्यत्वाप्रसिद्धः तादृशाभावान्तरस्य निरुक्त प्रतियोगि- तामवच्छेदफतायाः प्रमेयत्वे सत्वात् । तथापि तादृशयत्किश्चिदेका- भावप्रतियोगितात्वं यद्धर्मव्यापकतावच्छेदकं तत्त्व विवक्षितम् । मस्ति च प्रमेयत्वव्यापफरवं प्रमेयसामान्याभावप्रतियोगितायामि- त्यदोपः । तत् । अवच्छेदत्वम् । अत एवेति । यत्किञ्चिदेकाभावव्य. तः प्रवेशादेवत्यर्थः । यदि सामान्याभायो नास्ति तदा वह्निमनिष्ठ- तत्तधूमाभाषप्रतियोगितासामान्यशून्ये धूमान्तरे वर्तमानतया धू. मत्वस्य निरुकावच्छेदकत्वं न स्यादिति व्याप्तिलक्षणातिव्याप्तिनिरा- ·२६० जागदीश्या व्याप्तियादे द्वित्वतार्णातार्णदहनत्तिद्विवाद्यवच्छिन्नमतियोगिताकाभाषपति- योगितानतिरिक्तटातवाहत्वादावातप्रसगात् । एतेनान्यूनत्तित्व- विशेपितमपि परास्तम् । अत एव नानामतियोगित्त्येकप्रतियो गितागीकारेऽपि न निस्तारः । लघुरूपसमनियतगुरुरूपेण साय- तायां सहेतापव्याप्तिः तादृशतदवच्छिन्नत्वामसिद्धेरिति चेन । मतियोगितावच्छेदकानतिरिक्ततित्वस्य विवक्षितत्वात् । स्वस. सार्थमेव सामान्याभाव. साधयिप्यत इति । तथा च धूमसामान्या. मावस्यैव हेतुसमानाधिकरणस्य प्रतियोगितासामान्यशून्य घटादा- घवृत्या घूमत्वस्यावच्छेदकत्वमिति भाव । ननु ताशप्रतियोगिता- या अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्व वाच्य यहित्व तु घटवात्ततादृशप्रति- योगितान्यूनवृत्यत आह । ताताणेति । अतिप्रसङ्गादिति । तथा च व्याप्तिलक्षणासम्भव इति भाव । [एतेनेति क्या- चित्कम् । तत्र ] पतेन। तार्णातार्णोभयाभावमादाय दत्तदोषेण । सामान्याभावप्रतियोगित्यमेकमेव समस्तप्रतियोगिवृत्ति इति त- दनतिरिक्त वृत्त्येव धूमत्वमतो नोक्तातिव्याप्तिरिति प्रगल्भोक्त दूर- यति । अत एवेति । उक्तरीत्या वद्वित्वादेरवच्छेदकत्यप्रसङ्गादेवे। त्यर्थ । ननु प्रतियोगितानवच्छेदकमित्य नावच्छेदकत्व स्वरूपसम्ब- न्ध एव वाच्यम् खावच्छेद्यप्रतियोगिताकत्वेन च साध्यतावच्छद्क पुनर्विशेषणीयमतो गुरुधर्मेण साध्यताया नातिव्याप्तिरत आह ल- घुरूपेति । ननु घटवान् महाकालत्वादित्यादायव्याप्तिभियेव गुरुरूपे- ण साध्यतायामतिव्याप्तिभियापि प्रतियोगिताधर्मिकोभयाभावघटित लक्षण वाच्यमतस्तदपिदूषयति रघुरूपेत्यादिनेत्यपि कश्चित् । धहि- स्वादिलघुरूपसमनियत यत्प्रमेयवह्नित्वादिक ताद्रूप्येण साध्यतायां घूमादाचव्याप्तिरित्यर्थ । प्रतियोगितावच्छेदकति । हेतुसमानाधिक- रणाभाषप्रतियोगिताया यवच्छेदक तदभाववदवृत्तित्वस्य मूलस्थ- प्रतियोगितावच्छेदकान्तेन विवक्षितत्वादित्यर्थ । अत्र च येन सम्य- न्धेन प्रतियागितावच्छेदकत्व तेनैव तदभावो ग्राहस्तेन धूमादिम. निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वाद कालिकादिसम्बन्धे.

·अवच्छेदफत्वनिरुक्तिः। मानत्तिकञ्चावच्छेदकं ग्राह्यम् । तत्वश्च स्वपर्याप्यधिकरणपर्या- नामाववत्यात्मादौ पहित्वादेः समपायेनावृत्तावपि नोकायच्छेद- कत्वम्, न वा धमत्वादेः संयोगादिसम्बन्धेन स्वाभाववति समवेत- स्वेप्यवच्छेदफत्वहानिः । यत्तु साध्यतावच्छेदकताघटफसम्बन्धेन तदभावो ग्राह्य इति । तत्तुच्छम् । धूमत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यवान् य. हेरित्यादावतिव्याप्तेः । लघुतया हेतुमनिष्ठतादृशप्रमाविशेष्याभावप्र- तियोगितावच्छेदकीभूतस्य धूमत्वादे: स्वरूपसम्बन्धेनाभाववति धूम पव ताशप्रमाविशेष्यत्वस्य वृत्तेः । तद्वदवृत्तित्वं च स्वरूपस- म्बन्धेन तद्वति साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेनावर्तमानत्वं नातो धूमस्यामावस्यैव फालिफसम्बन्धेनाश्रये धूमे समवायेन स्वरूपस- म्बन्धेन च तदाश्रये स्पन्दादौ कालिफविशेषणतया धमत्यस्य धर्त- मानत्वेप्यवच्छेदकत्वहानिः । न च तथापि समवायेन प्रमेयस्य साध्यतायां भावत्वादावतिव्याप्तिः प्रमेयत्वरूपस्यावच्छेदकस्या- भायाप्रसिद्ध्या प्रमेयाभावस्य लक्षणाघटकस्यादिति वाच्यम् । हेतु- मनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मान्यूनवृत्ति तत्वस्यैव विय- क्षितत्वात् । अत एव समयायेन सत्ताश्रयस्य साध्यत्वेपि तादृशाव- च्छेदकीभूतस्य सत्वस्याभावयति सामान्यादौ साध्यतावच्छेदक- ताघटकीभूतसमवायसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धावपि भावत्वादिहेती नातिव्याप्तिः । इदं तु चिन्त्यते । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकानतिरि- क्तवृत्तिभिन्नत्वापेक्षया नअर्थद्वयाप्रवेशेन लाघवात्तादृशावच्छेदकं यद्यत्तत्तत्प्रत्येकातिरिक्तवृत्तित्वं साध्यतावच्छेदकस्य विशेषणं घ. फ्तुमुचितमिति । ननु धूमादिमनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकं य- द्वन्ह्यादिनिष्ठ तार्णातार्णदहनोभयत्वं यावत्वं वा तदनतिरिक्तवृत्त्ये- घ वह्नित्वादिकमिति व्याप्तिलक्षणमसम्भवीत्यत आह खसमानेति। स्वमनतिरिक्तवृत्तित्वेनाभिमतम् । तथा च स्वसमानवृत्तिकं यद्धेतु- मनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकं तदनतिरिक्तवृत्तित्वमर्थः । याय- त्वस्य यह्नित्वव्यापकत्वेपि वह्नित्वसमानवृत्तिकत्याभावादेव न तस्य तादृशावच्छेदकत्वमिति भावः । ननु बसमानवृत्तिकत्वं स्वान्यूना. नतिरिक्तवृत्तित्वम्, तथा च वह्निनिष्ठयावत्वादेरपि समवायादिना य- ·जागदीश्याः व्यातिवादे प्तित्तिकत्वम् । यावत्त्वादिकन्तु न तथा । पर्याप्तिश्वायमेको घट इमो द्वावितिमतीतिसाक्षिकः स्वरूपसम्बन्धविशेष एव । त्रित्वा- दिकमपि न द्वित्वादिसमानत्तिकमिति द्विवादिना साध्यतायां न्हित्वादिसमानवृत्तिकत्वमेवात माह तत्त्वं चेति । [ स्वसमानवृत्ति- फत्वं चेत्यर्थः।] स्वपर्याप्तीति । न च वन्हित्वपर्याप्त्यधिकरणे या- घत्येव वह्रो वहिवृत्तियावत्वादेः पर्याप्तत्वादह्नित्वस्यावच्छेदकत्वं दुर्वारमिति वाच्यम् । स्वपर्याप्त्यवच्छेदफधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकत्य- स्योक्तत्वात् । यहित्वपर्याप्त्यवच्छेदकीभूततत्तवाहित्वावच्छेदेन याय- स्वादेरपर्याप्तत्वात् । चैवमनतिरिक्तवृत्तित्ववैयर्थ्यम्, वन्हित्यप- याप्त्यवच्छेदकधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकतत्तद्वन्ान्यतरत्यादिकमादाय घन्हित्वस्यापि पारिभापिकावच्छेदकत्यापत्तरिति भावः । यावः त्यादिकमिनि । आदिना तातार्णोभयत्वादिसंग्रहः । न तथेति । न वन्हित्यपर्याप्त्यधिकरणपर्याप्तिवृत्तिकमित्यर्थः । ननु पर्याप्तिः सम- वायः स च ताताणोंभयत्वादायप्यक्षन एवेत्यत आह पर्याप्ति- श्वेति । अयमेको घट इति एकमात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन घटत्वस्य ए. र्याप्ति दर्शयितुम, इमो द्वावित्युभयवृत्तिधर्मावच्छेदेन द्वित्वस्य प. याप्ति दर्शयितुम् । अन्यथा द्वौ द्वित्ववानिति प्रतीत्योरविशेषप्रस- द्भादिति भावः । न चायमेक इत्यादिप्रतीतेः समवायनेयोपपत्ती ए. फत्ययन्हित्वादेः पर्याप्तिसम्बन्धसत्वे मानाभायात्ताद्रूप्येण साध्यता- यां व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरिति घाच्यम् । इदंत्वावच्छिन्न एव घ- न्हित्वमेकत्वं च पर्याप्तं न तु द्वित्वमित्याद्यनुभवादेव तदभ्युपगमा दिति भावः । व्यासज्यवृत्तित्यतदन्यत्त्यान्यतररूपेणैव स्वसमान- त्तिकत्योत्यापि वन्हित्वादिवारणसम्भवे सपयांप्तीत्यादिपर्यन्तानुधा- वनस्य प्रयोजनमाह त्रित्वादिकमितिातथाच घूमवनिष्ठाभावप्रतियो• गितावच्छेदकस्य वहिघूमघटत्रितयत्वस्य व्यासज्यवृत्तितया स्वस- मानवृत्तिकस्य तस्यैवानतिरिक्तवृत्तित्वं घहिघूमोमयत्वस्यापीति ताप्येण स्वसमानवृत्तिफत्वोक्ती द्विधूमोमयवान् घूमादित्यादायेय व्याप्तिलक्षणाव्याप्तिः स्यादिति भावः। यद्यपि ताणांतामयत्वाधव.

·अवच्छेदकत्त्वनिरकिः। छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसम्बन्ध पर्याप्तिरेव न तु समनाय तार्णमासत्वेपि ताणताणामय नास्तीतिप्रतीते तथा च प्रतियोगितावच्छेदकताघटकपर्याप्तिसम्बन्धेन ताइशोमयत्वाग्रमा- घवति प्रत्येकवही वृत्तिमत्वादेव वहिवादेरवच्छेदकत्वासम्भवात स्वसमानवृत्तिकेति व्यर्थम् । तथापि प्रत्येकवह्रो पर्याप्तिसम्बन्धेनापि न तार्णाताणामयत्वादेरमाव किं तु घटादारेन । अन्यथा तत्सम्य- न्धेन प्रत्येकावृत्तिधर्मस्य तत्सम्बन्धेन समुदायावृत्तित्वनियमात उ- भयत्रैर प्रत्येक द्वित्वाभावसत्वादिमी न द्वावित्यपि प्रतीत्यापत्ते । न चैवमय द्वावित्यपि प्रत्यक्षप्रतीति प्रमा स्यादेकव्यक्तावपि द्विस्व. स्य पर्याप्तिसम्बन्धेन सस्वादिति याच्यम् । मूलावच्छिन्नो वृक्ष फ- पिसयागीत्यादिप्रतीतेमुलावच्छेद्यसमायेन फपिसयोगाद्यवगाहि- वक्तप्रतीतेरपीदन्त्यावच्छेद्यपर्याप्तिसम्बन्धन द्वित्वावगाहित- या प्रमात्वायोगात् । एकव्यक्तेरिदन्त्यावच्छेद्यपर्याप्तिसम्बन्धेन द्वि- त्यरहितत्वात् । अत एनाय न द्वामित्यादिप्रतीते प्रमात्त्रमुपपद्यते इदन्वारच्डेयपर्याप्तिसम्पन्धेन यो द्वित्तस्याभावस्तद्वति तदवगाहि- त्वात् । न चेदन्त्यावच्छचपर्याप्त्यप्रसिद्धि , एकत्वरहित्वादी तत्सी- रस्यात् । एकरप वहित्य चदन्त्वच्छिन्ने पर्याप्त न तु द्वित्यादिक- मित्यनुभस्य ससिद्धत्वात् । न चैकस्य द्वित्वपर्याप्त्यधिकरणले घरवयशून्येपि गृहादापत्र घटाविति प्रतीति प्रमा स्यादिति वाच्य- म् । तदूगृहनिष्ठे घटे घटद्वयत्यावच्छेदेन तद्गृहवृत्तित्वविरहात घटद्वयवारच्छेदेन तद्गृहवृत्तित्वावगाहिन्या प्रोक्तप्रतीतेभ्रमत्वा- त् । अत पर घटौ न तद्गृहनिष्ठावित्याकारकधीस्तत्र प्रमा तद्गृह- स्थितस्यापि घटस्य घटद्वयत्वावच्छेदेन तनिष्ठत्वाभावसम्मवात् । घरपटयोन घटरसमित्यादिप्रतीत प्रमात्त्वानुरोधेन व्यासज्यवृत्तिध. मांगच्छिन्नाधिकरणताकस्य प्रतियोगिमत्यपि तदभावस्य सर्गसम. तत्वात् । न च घटत्यादी घटपटोभयवृत्तित्वामाव एगोकमतीतिथि- पय । सामान्यघटयो समनायेन घट वमित्यादी सामान्यघटोमय समतरनाप्रसिद्ध्या तदभावस्य भानासम्भवादिति सम्प्रदायिद। परंतु तदनतिरिक्तवृत्तित्वमा न तदमानपदवृतित्वम्, तथा मनि हेतुमनिटाभावप्रतियागितावच्छेदक यहिमालयात प्रत्येक तद- भारपायहि मश्चति तदुभयचित्वस्यैव यद्विधमोमय सत्यात ·। २६४ जागदीश्या व्यातिवादे ताद्रूप्येण साध्यतायां यह्वयादिहेतायतिव्याप्त्यापत्ते. । किन्तु ताह- शप्रतियोगितायच्छेदकरती यावतो व्यक्तिस्तभेदकूटवदवृत्तित्वमेव तथात्य याच्यम् । तथा च वह्निमान् धूमादित्यत्राव्याप्तिरेव ताहशा. वच्छेदकीभूत यत्तार्णाता|भयत्वादिक तद्वतो निखिलरहे प्रत्येक- भेदक्टनति वह्नित्वस्यावृत्तरत स्वसमानवृत्तिकच देयमवेति बद- न्ति । तत्तुच्छमाहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक यधुमत्य त. दभावयनि पर्याप्तिसम्पन्धन वहिधूमोभयत्वस्यावृत्तित्वादेव तादूप्ये- ण साध्यतायां वह्निहेताप्रतिव्याप्त्यभावाद् भेदकूटनिवेशव्यर्थतापा. तादिति । के चित्तु ताणताणेोभयं नास्तीतिप्रतीतो प्रतियोगिताव- च्छेदफतानि हक समयाय एन सम्यन्यो भासते न तु पर्याप्ति दण्डिपुरुषत्वाश्रयस्य सत्येपि तद्वच्छिन्नाभाववत्तादृशोभयत्वाश्रय- स्य तार्णमात्रस्य सत्वपि तादृशोभयत्वावच्छिन्नाभावो न विरुद्धस्त- दरच्छिम्नाधिकरणतया सार्धमेव तस्य विरोधात् एव च यथाश्रुत- मेव सम्यगित्याहु । तश्चिन्त्यम् | समयायेन तद्वतोऽधिकरणे तदव- च्छिन्नानधिकरण वस्यासम्भवात् । वस्तुतस्तु समवायेन प्रमेयसा ध्यफे भावनादिहेतावतिव्याप्तिवारणार्थमवश्य प्रतियोगितावच्छे- दकानतिरिक्तवृत्तित्वमित्यस्य हेतुमनिष्ठाभानप्रतियोगितावच्छेदक यदन्यूनवृत्ति तत्वमर्थो वाच्य तत्रान्यूनवृत्तित्व न प्रतियोगिताव- छछदकताघटकसम्बन्धेन वाच्यम् । वहिधमोभयवान् बह्ररित्यादा- पतिव्याप्त्यापत्ते । हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक यद्वह्निध- मोभयत्व तस्य तादृशपर्याप्त्यधिकरण यद्वधूिमोभय तत्प्रत्येकनि- प्ठस्य पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगित्वेन तन्न्यूनवृत्ति- चात् । किन्तु स्वावच्छिन्नप्रतियागित्वसम्बन्धेनैव तथात्य धाच्य, तथा च वह्निनिष्ठयावत्वताताणोंभयत्वादेरपि सावच्छिन्नप्रति- योगित्वसम्बन्धेन वह्नित्यादिक प्रत्यन्यूनवृत्तित्वात् यहिमान् धूमा दित्यादौ चह्नित्वादेरवच्छेदकत्ववारणाय स्वसमानवृत्तिकत्वेनाव- च्छेदक विशषणीयमिति युक्तमुत्पश्याम । ननु प्रतियोगितापच्छे- दकानतिरिक्तवृत्तित्वमित्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकत्व यदि प्रतियोगि- तानतिरिक्तवृत्तित्वरूप तदा तार्णातार्णोभयत्वावच्छिन्नाभाषमादाय वह्निमान् धूमादित्यादी वह्नित्वमपि पारिभापिकावच्छेदक स्यादत आह । घटयमिति । प्रतियोगिताधर्मियोभयाभावघटिनलक्षणे गुरु- ·अवच्छेदकरवनिशक्ति। २६५ नाव्याप्तिः । घटकञ्चावच्छेदकत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेपः । एवञ्च यद्धर्मावच्छिन्नेसत्र यद्धर्मान्यूनत्तिधर्मावच्छिन्नति वक्तव्यम्, तेनो- काव्याप्तिनिरासः। वस्तुतस्तु तदवच्छिन्नमतियोगिताकाभावबदस- रुपेण साध्यतायामव्याप्तिमपाफतुमाह पर चेति । ननु धमत्यमेक- स्मिन्नेव धूमे पर्याप्तमित्यादिप्रतीते. प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छिन्नाधिफर- णताकत्वावगाहितयैवोपपत्तौ धूमत्वादे. पर्याप्तिसम्बन्धत्वे माना- भाव इति धूमयान वर्तरित्यादावतिध्याप्ति स्वपदेन धूमस्वस्य गृ- हीतुमशक्यत्वात्,एव सत्तात्वस्य विशिष्टसत्तात्यानतिरिक्तवृत्तितया सत्त्वादिसाध्यफजातिमत्वादिहेतावव्याप्तिश्चेत्यत आह वस्तुतस्वि. ति। तदयच्छिन्नेति। हेतुमनिष्ठाभावप्रतियागितावच्छेदकीभूततत्तद- भावच्छिन्नाभाववत्यसम्बद्ध यद्धर्मविशिष्ट सामान्य तदेव पारिमापि- फावच्छेदकमित्यर्थ । अन तदाश्रयप्रतियोगिकाभावेत्युक्तौ ताह- शघूमत्वाश्रयप्रतियोगिफामयाभावादिमति प्रमेयधूमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धतयाऽवच्छेदकरव न स्याम्कि तु गगनत्वादेरेव तथात्व स्या- दत उक्त तदवच्छिन्नति । प्रतियोगित्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्राधम, तेनाय घट एतत्यादित्यादौ हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदक पटत्व सम्बन्धसामान्येन कालिकसम्बन्धेन वा तदवच्छिना- भाववति नित्यगुणगगनादौ घटत्वत्वविशिष्टस्यासम्बद्धत्वेपि ना- व्याप्ति । पर्वतादेरुत्पत्तिकालापच्छेदेन सयोगसम्बन्धावच्छिन्नधू- मामाववत्वात् तत्र च धूमत्वविशिष्टस्य सम्बद्धत्वात् तदसम्बद्ध- स्वविशिष्टसामान्यक गगनत्वादिकमुपादाय धूमवान् चरित्यादा- चतिव्याप्तिरत प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेन तवच्छिन्नाभावो विशे- प्या प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ना- सम्बन्धी तदवच्छिन्नाभाववान् ग्राह्य इति तु पर्यवसितार्थ । तेन सयोगसम्बन्धावच्छिन्नधूमामावस्यैव धूमवत्पर्वतादौ समवायादिस. म्वन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेपि धमत्वस्य नापच्छेदकत्यहानि ,न घा द्रव्य घटनादित्यादी हेतुमग्निष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदक यद्- घटभिन्नद्रव्यस्यत्व प्रतियोग्यनधिफरणे तवच्छिन्नामावयति गुः पादौ द्रव्यत्त्वावविशिष्टस्यासरखेप्यव्याप्ति वस्तुतो निरुक्तप्रति- ·घ- २६६ जागदीश्याः व्याप्तिवादे पोग्यमधिकरणत्वमेव तदवच्छिन्नाभावयतः साध्यतावच्छेदफस. म्यन्धेन वाच्यं न तु प्रतियोगितायास्तत्सम्यन्धावच्छिन्नत्यम्, वृ- त्यनियामकसम्यन्धेन साध्यतायां तत्सम्यन्धावच्छिन्नप्रतियोगत्वा- प्रसिद्धय व्याप्तिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । न च घटवान महाकालवादि- स्यादौ ताहशप्रतियोगितावच्छेदकं यद्गगनत्वं तदवच्छिन्नामाघ- स्य प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रसिद्ध्याव्याप्तिरिति वाच्यम् । अत्रापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये तादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिक- वियदनुयोगिफत्वोमयाभावस्तदसम्बद्धत्यस्य विवक्षितत्वात् । तद. सम्बद्धत्वमपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बद्धत्वसामा- न्यामावो योभ्यः । तेन घटत्वाचवच्छिन्नाभाववति टत्वगगनत्वविशिष्टस्यापि यथाफयश्चित्तादात्म्यादिना सम्बद्ध ज्या न पारिभाषिकावच्छेदकाप्रसिद्धिनिवन्धनो व्याप्तिलक्षणास- म्भवः । [न घा ताहशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतमहानसीयवन्हि. त्यावच्छिन्नाभाववति जलादी चन्हित्यविशिष्टस्यासम्बद्धत्वाद्वन्हि- मान् धूमादित्यादावव्याप्तिः] धूमवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकी- भूततत्तद्वन्हित्त्वावच्छिन्नाभाववति वन्हित्वविशिष्टस्य तत्तद्वन्हेरस- म्वद्धत्वादहिमान् धूमादित्यादी वह्नित्वमप्यवच्छेदकं स्यादतः सा. मान्यपदम् । ननु कालिकादिसम्बन्धेन गगनत्वविशिष्टं घटादि तस्य ताशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतगगनत्त्वाद्यवच्छिन्नामावयति, साध्य- ताघटकसंयोगादिसम्बन्धेन सम्बद्धत्वात् पारिभापिकावच्छेदकाम- सिद्ध्या व्याप्तिलक्षणासम्भवः । न च साध्यतावच्छेदकताघटकस- म्यन्धेन स्ववैशिष्ट्याभिधानानैष दोषः । पुरुषनिष्ठसंयोगसम्बन्धेन दण्डवतः कालिकविशेषणतया साध्यतायां महाकालत्वहेतावव्या- स्यापत्तेः । गगनत्वादे. पुरुषनिष्ठसयोगसम्बन्धनावृत्त्या पारिभापि- फावच्छेदकाप्रसिद्धः । न च हतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं याहशसम्यन्धावच्छिन्न तेनैव सम्बन्धन स्ववैशिष्टयाभिधानात घ- टत्वगगनवादी पारिभापिकावच्छंदकत्वं सुलभमिति वाच्य- म । घूमत्वप्रकारकममाविशेष्यवान् वढेरित्यादी साध्यतावच्छे- दफमपेत्य लघोघूमत्त्वस्य समयायेन हेतुमनिष्ठसंयोगसम्बन्धाय- च्छिन्नाभाषप्रतियोगितावच्छेदकतया समवायेन च धूमत्यप्रकार: फममाविशेष्यत्यस्पावृत्त्या तस्य पारिमापिकावच्छेदकत्याभावप्रस.

·अवच्छेदकत्त्यनिरुक्ति। २६७ म्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्वं स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियो- गितानवच्छेदकतत्कत्वं वा तदनतिरिक्ततित्वं वक्तव्यम् । अत ङ्गात् । न च साध्यत्वताहशप्रतियोगित्वयोरन्यतरावच्छेदकताघट- कसम्बन्धेनैवस्ववैशिष्ट्यस्य विवक्षणानोकाव्याप्त्यतिव्याप्त्याःप्रस. इति वाच्यम् । तादारम्येन घूमवतः संयोगेन साध्यतायांद्रव्यत्वादा- पतिव्याप्त्यापत्तेः। धूमापेक्षया लघुत्वेन हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगि. तावच्छेदकं यमत्वं तद्वच्छिन्नाभावयति [तत्तत्परमाणौ ] प्रति- योगितावच्छेदकताघटकसमयायसम्यन्धेन घूमविशिष्टस्य परमाणोः साध्यताघटकसंयोगसम्बन्धन सम्बद्धतया धूमस्य पारिमापिकाव- च्छेदकत्वविरहादिति चेत् । अत्राहुः । यद्यत्सम्बन्धन यधर्मविशि- घसामान्य निरुक्तधमावच्छिन्नामावयति साध्यतावच्छेदकसम्य- धेनासम्बद्ध तत्तत्सम्बन्धन तत्तधर्मावच्छिन्नविशेष्यतामिन्नं य- स्साध्यतावच्छेदकताघटकसम्यन्धावच्छिन्नं विशेष्यत्वं तदवच्छेद- फसाध्यतावच्छेदकधर्मचरयस्य विवक्षितत्त्वानोक्तदोषः । समवायेन घहित्यावच्छिन्नविशेष्यतायाः स्वरूपादिसम्बन्धेन गगनत्वावच्छिन्न- विशेष्यताभिन्नत्वादेवावच्छेदकाप्रसिद्धिनियन्धनासम्मक्स्य व्युदा- सादिति निन्वेवमपि विशिष्टसत्तावान् जानेरित्यादावर्तिव्याप्तिः ता- इशद्रव्यरवाद्यभाववति गुणादी विशिष्टसत्त्वस्य सम्बद्धत्वात् । खस्य तादृशधर्मावच्छिन्नामावयनिष्ठसम्बन्धितानवच्छेदकत्वविय- क्षया फयश्चित्तत्रातिव्याप्तिवारणपि सत्तावान् भावत्वादिस्यादाव- तिव्याप्तिः। सत्तात्याधवच्छिनामाववति सामान्यादी माध्यताघz- फसमवायसम्बन्धेन सम्बन्धित्वाप्रसिद्धः सत्तात्वस्य निरुक्तावच्छे- दकत्यामावात् ।नच साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्येतदवच्छिना- भाववदनुयोगिफत्वयनावच्छिन्नप्रतियोगिकत्योभयाभावस्तत्वं वि- घक्षितमतो नोक्तदोपः । तयासति प्रमेयघूमवान बहरित्यादापति- व्याप्त्यापत्तेः ! धूमस्वघटिततादृशोमयत्वापेक्षया प्रमेयधूमत्वघटि- तनाशीमयत्वस्य गुरुतया तदवच्छिन्नप्रतियोगिस्याप्रसिद्धरित्यस्य- रसादाह स्वविशिष्टेति । स्वं पारिभाषिकायच्छेदकत्येनाभिप्रेतम् । तथा च हेतुसमानाधिकरणामायप्रतियोगितावच्छेदकं यविशिष्टस- ·૨૮ जागदीश्या व्याप्तिवादे म्यन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानयच्छेदकं स एव पारिभाषिकावच्छे- दक. तदन्यत्व साध्यतावच्छेदफविशेषणमिति माव । अत्र स्मवि. शिष्टसम्बन्धित्य साध्यतावच्छेदफसम्पन्न ग्राह्यम् । तेन प्रतियो- तावच्छेदफमाग्रस्यैव यथाकथञ्चित्सम्बन्धेन यत्स्वविशिष्टसम्बन्धि तनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदयत्वेपि न पारिमापिकापच्छेदकाम- सिद्धि । अभावश्चात्र प्रतियोगिव्यधिकरणो योध्य ।नेन घटत्वाद्यय. च्छेदकमानस्यैव स्वविशिष्टसम्यान्धनिष्ठसयोगसम्बन्धावच्छिन्नाभा- वप्रतियोगितावच्छेदकत्यात पारिभाषिकायच्छेदकाप्रसिद्धया घहिमान घूमादित्यादी नाव्याप्ति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिता. घच्छेदकविशिष्टप्रतियोग्यसम्पन्धित्वं स्वविशिष्टसम्बन्धिनो विशपण देयमिति तु फलितार्थ । तेनाऽभावमानस्यैव यथाकथश्चित्कालिका- दिसम्बन्धेन प्रतियोगिन सम्बन्धिनि वृत्तावपि न क्षति न पा हेतुम- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतावशिष्टसत्तावादे सत्तात्वाद्य- वच्छिन्नसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिव्याधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छे- दफत्वेपि सत्तावान् जातेरित्यादावव्याप्ति । तादृशामावप्रतियोगि- स्वन्तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्यम् । नन न घटत्वादे- रपि स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठसमघायाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिम्यधिकर- णाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्येपि वह्निमान् धूमादित्यादायवच्छेद- काप्रसिद्धिनियन्धनो दोप । वस्तुत पूर्ववदिहापि साध्यतावच्छेद- फसम्बन्धन निरुक्तप्रतियोग्यसम्बन्धित्वमेय स्वविशिष्टसम्बन्धिनो वाच्यम् । तेन वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतायां तादृशसम्बन्धा. चच्छिन्नप्रातयोगित्वाप्रसिद्धावपि नाव्याप्ति । [प्रतियोगितानव- च्छेदकमित्यगावच्छदक्त्य हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकताघटकसम्बन्धेन वोध्यम् । तेन घटत्वादपियितासम्बन्धेन घटत्वादिविशिष्टस्य ज्ञानादे सयोगेनामावस्य प्रतियागिव्याधिकर- णस्य घटादिविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठस्य प्रतियोगिताया विपयितास- भ्यन्धेनावच्छेदकत्येपि न तादृशावच्छेदकाप्रसिद्धि । ननूक्तपा- रिमापिकायच्छदफायद्वयस्य प्रवेशे मूलोक्त प्रतियोगिन्यधिकरणस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोग्यनधिकरणार्थकत्व विफल- म, हेतुमग्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य द्रव्यत्वत्वादेर्विशिष्ट- सत्तात्वाद्यवच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादेव विशि- ·. अवच्छेदकावनिरुक्तिः। एसत्तावान् जातेरित्यादापतिव्याप्त्यमावात् । न च संयोगेन घटा- घमावस्यैव तत्समनियतघटविशिष्ट्रवाच्यत्वाद्यभाषत्वात् तत्मति. योगित्वावाच्छन्नस्य च वाच्यत्वस्य सर्वत्र सत्वात् प्रतियोगिव्याधि- फरणामावस्यैयाप्रसिद्धिः स्यात्. यदि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि- अप्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशो न स्यादिति वाच्यम् । यत्प्रतियो- गित्यावच्छिन्नस्यानधिकरणं हेत्यधिकरणं तत्प्रतियोगितावच्छेदकी-- भूतधों यद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणाभायप्रतियोगि- तानवच्छेदकस्तत्पारिमापिकायच्छेदकमित्यस्य निर्दोपत्वात् । घटान भावस्य घटविशिष्टवाच्यत्वाभावस्वरूपत्वेपि तस्य घटत्वावच्छिन्नं यत्प्रतियोगित्वं तदाश्रयव्यधिकरणत्यस्य सुलभस्यादिति । न च त- प्रावच्छेदफभेदेपि प्रतियोगितैक्यं युक्तम्, घटपटाद्यभावानामप्येक- प्रतियोगिताकत्वापत्तेरिति चेत् । अत्र प्राञ्च । यत्प्रतियोगिताभया- नधिकरणं हेत्वधिकरणं तत्प्रतियोगितावच्छेदफेत्याभिधाने पहि- मान् धूमादित्यत्राव्याप्तिः । स्वरूपसम्बन्धात्मिकायाः प्रतियोगिता- याः प्रतिव्यक्ति भिन्नत्वात् । वह्नित्वायच्छिन्नामावीयं महानसीयव- हिनिष्ठं यत्प्रतियोगित्वं तदवच्छिन्नानधिकरणहेतुमत्पर्वतादिनिष्ठ- वद्विसामान्याभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतयहित्यादेः स्वविशिष्ट- सम्बन्धिनिष्ठनिरुक्तप्रतियोगिव्याधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वाताप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशे तु ताशप्रतियोगिताया अयच्छेदकं यद्वह्नित्वादिकं तदवच्छिन्नानाधि- फरणत्वं न हेतुमतः पर्वतादेरित्यदोप इत्याहुः। परे तु प्रतियोगि- भेदेऽप्येकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिता लाघवादेकैयोतिमते चन्हिमा- न धूमादित्यादी नाव्याप्तिः परं तु तद्रूपान्यत्वविशिष्टससा- घान् रूपत्वादापतिव्याप्तिरेव स्याद्यदि प्रतियोगितावच्छेदफाय- च्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणाभावो मौलो न स्यात्, प्रतियो- ग्यमधिकरणहेतुमन्निष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वादेः सर्वस्यैव तद्रूपान्यत्वविशिष्टसत्तात्यावच्छिन्नसम्यन्धिनिष्ठामावप्रति- योगितावच्छेदकत्वेन तादृशसत्तात्वस्य पारिभाषिकानवच्छेदकत्या- दिति प्राहुः । इदन्त्यवधातव्यम् । अत्रापि लक्षणे हेतुमनिष्ठामाय- प्रतियोगितावच्छेदकं यद्यत्सम्बन्धेन यादृशयाशधर्मविशिष्टसम्य- धिनिष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदकं तत्तत्सम्बन्धेन ताइएतादृशधर्मा: ।

·२७०. जागदीश्याः व्याप्तिवाद पच्छिन्नविशेष्यतान्यसाध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नविशे- प्यतावच्छेदफत्वमेव साध्यतावच्छेदके द्रष्टव्यम, नातः प्राशुक्तदोषा- णामवकाशो न या महानसीययद्वित्वादेः पारिभाषिकावच्छेदकतया तदन्यत्वस्य वद्वित्वादावसत्वेपि यहिमान घूमादित्यादापव्याप्तिः, विशिष्टपहित्याभिन्नस्यापि यद्वित्वस्य विशिष्टवाहित्यापच्छिन्नविशे- प्यतावच्छेदकत्यानपायात् । ननु घटवान् महाकालत्पादित्यादाव- व्याप्तिः गगनत्यादिविशिष्टस्य फालिकादिसम्यन्धन सम्बन्ध्यप्रसि- ध्या पारिभापिकापच्छेदफत्वाप्सम्भवात् । न च साध्यताय- च्छेदकसम्बन्धसामान्ये यादृशधर्मावच्छिन्नाभावययनुयोगिफत्य- यधर्मविशिष्टप्रतियोगिफत्वोभयाभावस्तत्वं विवक्षितं तच ग- गनत्वादी सुलभमिति वाच्यम् । तयासति प्रमेयधूमधा- न घरित्यादावतिब्धारित्युक्तत्वात् । धुमत्वविशिष्टप्रतियो- गिकत्वघटितताहशोभयत्वापेक्षया प्रमेयधूमत्वविशिष्टप्रतियोगिक त्वघटितताहशोभयत्वस्य गुरुत्वेन तच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसि- हेरिति चेत् । अत्र वदन्ति । स्वविशिष्टप्रतियोगिकत्वानि विशिष्यो. पादाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्ये हेतुसमानाधिकरणाभा. वप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मावच्छिन्नाभाववदनुयोगकत्यस्य यधर्मविशिष्टप्रतियोगिकवव्यक्तीनां प्रत्येफस्य च द्वयोव्यतिरेकर स धर्मः पारिभापिकावच्छेदकः । प्रमेयघूमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिक- त्वघटितोभयत्वस्य गुरुतया प्रतियोगितानवच्छेदफत्वेपि तत्तद्धर्म- प्रतियोगिफत्वघाटतोभयाभावकूटमादायैव नातिव्याप्तिः । कालो घटवान् महाकालस्वादित्यादौ च गगनत्वमेव ताशावच्छेदकमा- दाय लक्षणसमन्वय इति । वस्तुतस्तु हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता. वच्छेदको यो धर्मः प्रतियोगिव्यधिकरणतदवच्छिन्नाभावत्वावच्छे. देन साध्यताघटकसम्बन्धावच्छिन्नसम्बन्भितानिरूपितविशेषणतया यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धित्वसामान्याभावस्तत्वे यद्धमें हेतुमनिष्ठाभाव- तियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्न प्रतियोग्यनधिकरणवृत्त्यधिकरणता पच्छेदफरवसामान्यस्य प्रकृतसाध्याधिकरणतावच्छेदकत्वनिरूपि- तस्वरूपसम्बन्धेनामावस्तत्वे वा स्वविशिष्टसम्बन्धीत्यादिनिरुक्त- स्तात्पर्यात् गगनत्यादी सहजतः पारिभापिकायच्छेदकत्वं सुलम- मिति ध्येयम् । के चित्तु तादात्म्यसाध्यतावच्छेदकान्यतरसम्बन्धन ·अवच्छेदकत्वनिरति । २७१ प. सविशिष्टसम्बन्धी तनिष्ठो यस्तदन्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगि- व्याधिकरणोऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकतत्कत्वमुक्तलक्षणार्य । तया च तारशान्यतरतादात्म्यसम्बन्धेन गगनत्यावशिष्टसम्बन्धि- न्याफाशे वर्तमानोपि गगनाभायो नैताहशान्यतरसम्यन्धेन प्र. तियोगिव्यधिकरण तस्य तादात्म्येन प्रतियोगिसमानाधि. करणत्वात् किं तु घटामाव एव तथेति तत्प्रतियोगि- तानवच्छेदकमेव हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूत गगनत्व- मिति तमादायैर कालो घटयान महाकालत्वादित्यादौ लक्षणसङ्ग- ति । न चैव धूमगगनाभायान्यतरस्य सयोगन साध्यत्वे वन्ह्यादा- चतिन्याप्ति तादृशान्यतरत्वापेक्षया लघुत्वेन धूमत्वस्यैव हेतुस- मानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छदकत्वात्तस्य च संयोगतादा- म्याग्यतरसम्यन्धेन यस्तदन्यतरस्वविशिष्टस्य सम्बन्धी गगनाभा- वस्तनिष्ठस्य तादात्म्यसयोगान्यतरसम्रन्धेन प्रतियागिन्यधिकरण- स्य धूमामावस्य पारिभाषिकारच्छेदकरयविरहादिति वाच्यम् ।ध. मगगनामावान्यतरत्वस्याप्यखण्डस्य धूमत्यतुल्यतया तस्यैव हेतुम. निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदफस्य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठताहशस- म्बन्धापच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणामावप्रतियोगितानवच्छेदकतया पारिमापिकावच्छेदकत्वेनातिव्याप्तिविरहादिति प्राहु । तन्मन्दम् । रूपवान् घटत्व दित्यादावव्याप्तिप्रसगात । हेतुसमानाधिकरणामा- घप्रतियोगितापच्छेदक पट्पवद्रव्याग्यतरत्य तस्य [ तादृशसम्य- न्धेन ] रूपत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिव्याधिकरणामावप्रतियागितानवच्छदकत्वेन रूपत्वस्य पारिमा- पिकावच्छदकत्वात् । तथा हि, तादात्म्यसमवायान्यतरसम्बन्धन यद्रूपत्वविशिष्टस्य सम्बन्धि रूप पृथिव्यादिक वा तत्र तादात्म्यस- मवायान्यतरसम्बन्धेन प्रतियोगिव्यधिकरणो न रूपत्वद्रव्यान्यतर. चारच्छिन्नाभाव समवायेन रूपे ऊपरनाख्यप्रतियोगिनस्तादात्म्यन च पृथिव्यादी द्रव्यारमफप्रतियोगिन सम्बद्धस्यात् किं तु रूपत्व- विशिस्य तथाविधसम्मन्धिनिष्ठो य पटाद्यभाव स एव तादृशप्र- तियोगिव्यधिकरण इति रुपनद्रव्यान्यतरत्ने तत्प्रतियोगितानवच्छे. दकत्वधौव्यम् । न च हेतुसमानाधिकरणस्याभावस्यापि ताहशा- न्यतरसम्बन्धन प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य वक्तव्यत्गनैप दोष ।

·પ્રકર जागदीश्याः व्याप्तिवादे एव सत्तावान् जातेरिसादौ जातिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेद- कगुणान्यत्वविशिष्टसत्तात्वतुल्यत्तिकत्वेऽपि सत्तात्वस्य न क्षतिः। एवं स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं चोध्यम् । तादृशप्रतियोगिताश्च विशिष्योपादयाः नातोगुरोरख- च्छंदकत्वं विना दुर्वचत्वं प्रतियोगित्वस्य । सम्वन्धित्वञ्च सा- - तथासति समवायेन घटस्य प्रमेयस्य या साध्यत्वे तादात्म्येन हेतो घटत्वे प्रमेये घातिप्रसङ्गादिति दिए। अत एवेति। वस्तुतस्त्वित्यादिक- रूपस्याहतत्वादेवेत्यर्थः । यथाश्रुतस्यावच्छेदकानतिरिक्तवृत्तित्वस्या- दरे तु सत्तावान् जातेरित्यादावव्याप्तिः स्यादेयेति भावः।जातिमग्निः प्ठाभावप्रतियोगितायां सत्तात्यान्यूनवृत्तित्वविशिएसत्तात्वावच्छेद्य- त्वसमघायसम्यन्धावच्छेद्यत्वोभयसत्वादवच्छेद्यताघटितलक्षणस्य प्रागुक्तस्यापि सत्तावान जातेरित्यादावव्याप्तिरतस्तदपि परिष्करो- ति एवमिति । व साध्यतावच्छेदकम् । अत्र स्ववैशिष्टयं साध्यताव- च्छेदकताघटकसम्यन्धेनैव वाच्यम् । तेन धमत्यादीनां कालिकादि- सम्बन्धेन धूमत्यादिविशिष्टस्य घटादः संयोगिनि वर्तमानस्याभाव- स्य प्रतियोगितावच्छेदकत्येपि धूमवान् वढेरित्यादी नातिव्याप्तिः । खविशिष्टस्य सम्बन्धित्वं तु साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ग्राह्यम् । तेन धूमत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगितायां कालिकादिसम्बन्धेन यद्धमा स्वविशिष्टस्य सम्बन्धि तनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छेद्य. त्वविरपि धूमवान् वहरित्यादौ नातिव्याप्तिः । न च सामान्यतो धूमसम्बन्धिनि संयागेन सर्वस्यैयाभावसत्वासूमवनिष्ठसंयोगसम्ब- न्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितानवच्छेदकाप्रसिध्या फथमतिव्याप्ति- रिति वाच्यम् । गोत्वस्वघटाभावत्वादेरेव तत्प्रसिद्धः। संयोगसम्ब. न्यावच्छिन्नगोत्वाद्यभावप्रतियोगिताया लाघवेन गतरासमवेत. त्यादिभिरेवापच्छेदात् । न चैवमपि तयच्छेद्यत्यामसिध्यैव ना. तिव्यातिः । गोत्यादिभेदप्रतियोगितायां तत्सौलश्यात् । न हि सापि गयेतराममवंतत्वमात्रावच्छिन्ना, गोरूपादी गोत्यभेदासत्त्यप्रसङ्गा. त् । यदि च गोत्वत्यायच्छेद्यत्यसंयोगसम्यन्यावच्छेद्यत्योभय- - ·भिवच्छेदकस्यनिरक्तिः। स्वावच्छिन्नाभावाप्रसिद्धयैव नातिव्याप्तिः गयेतरासमवेतत्वाधवच्छे. धत्वमात्रघटितताइशोमयत्वस्यैव लघुत्वेन प्रतियोगितावच्छेदक- स्वादिति विभाव्यते, तदोक्तरीत्या पहिमान् घूमादित्यादायव्याप्ति- धारणार्थमेव साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वविशिष्टस्य सम्बन्धि- त्वं निवेश्यम् । इत्थं च निरुक्तप्रतियोग्यनाधिकरणहेतुमनिष्ठामावन- तियोगितासामान्य एव साध्ययनिष्ठाभावीयसंयोगसम्बन्धा- पच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतगोत्वत्वाधवच्छेद्यत्वसंयोगसम्ब- म्धावच्छेचत्योभयत्यावच्छिन्नामावसत्वाड्मवान् बढेरित्यत्रैवाति- ध्याप्तिः गुरुतयोकामेण ताइशोमयत्यावच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्या ध. हिमान् घूमादित्यादायव्याप्तिर्वा स्यादतः प्रतियोग्यसम्बन्धित्वेनापि सविशिष्ठसम्बन्धी विशेषणीयः । तदर्थश्च प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनासम्यन्धित्वम् । तेन सम्ब- न्धसामान्येन यत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धी घहित्यवि- शिष्टसम्बन्धी पर्वतादिस्तनिष्ठस्य प्रलयपूर्वोत्पन्नकर्मात्यन्तामावस्य प्रतियोगितानपच्छेदकं यघटत्वादिकं तदवच्छेद्यत्वसंयोगसम्ब- न्धायच्छेद्यत्वयोश्च साधनयनिष्ठामावप्रतियोगितायां सत्त्वेपि वह्नि- मान धूमादित्यादी नाव्याप्तिः, न वा प्रतियोग्यसम्बन्धिसाध्यवनि- धामायप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतविशिष्टसत्तारवाद्यवच्छेद्यत्वसम. घायसम्बन्धावच्छेद्यरवयोः साधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितायां सत्वेपि सत्तावान् जातेरित्यादावव्याप्तिप्रसङ्गः । प्रतियोगितावच्छेदफसम्ब. न्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धी यः साध्यतावच्छेदकायच्छिनसम्बन्धी त. निष्ठामावप्रतियोगितानवच्छेदकं न घटाघमावरवगोत्वस्यादिकं त- स्यापि साध्यवग्निष्ठतादृशमेदादिप्रतियोगितावच्छेदफत्यात किन्तु लघुसमनियतं गुरु प्रमेयघूमत्वादिकमेव । तथा च तदवच्छेपत्या- प्रसिद्धया पहिमान् धूमादित्यादावसम्मयोव्याप्तियत्यतः साध्ययनि- छाभावप्रतियोगित्वमपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नं प्राधम् । सेन संयोगादिसम्यन्धावच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतगोत्वत्या. पयच्छेघरयप्रसिद्धयेध लक्षणसम्मयः । यस्तुतः प्रागुक्तयुक्त्याऽप्रापि साध्यतापच्छेदफसम्पन्न प्रतियोग्यसम्बन्धित्वमेव साध्यतायच्छे- एकापच्चिनसम्बन्धिनो वक्तव्यं न तु प्रतियोगितापि तादशमस्यन्धे- म प्राहा । नग्येवमपि साध्यतावच्छेदफसम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्य- ·२७४ जागदीश्या व्याप्तिवादे धिसाध्यतावच्छेदफावच्छिन्नसम्यन्धिनिष्ठामायाप्रसिद्ध्या घिभुत्व- विशिएघटनान् महाफालत्यादित्यादायव्याप्ति । महाकालान्यत्यवि. शिष्टघटत्याचच्छिन्नामावस्यैव ताशस्य कथभिन्महाफाले प्रसि- ध्या तत्राध्याप्तिवारणेपि तद्वतीयसयोगसम्बन्धेन यह साध्यतायां सद्धतायध्याप्ति । तरसम्वन्धेन यत्प्रतियोगिसम्बन्धि तदन्यत्त्वस्य तवहिमत्यभावात् । महाकालनिरूपितविशेषणतया घटादे साध्य- तायां महाकालत्वहेतावुक्तकमेणाप्यन्याप्तिवारणासम्भयाच्च, तेन सम्बन्धेन य प्रतियोगिसम्बन्धी तदन्यस्वस्य महाकाले विरहातूनच साध्यतारच्छेदकसम्बन्धसामान्ये साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसम्ब न्धियत्किञ्चिद्वयत्यनुयोगिफत्वयाहशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि. अप्रतियोगिफत्योभयाभावस्तारशप्रातयागितानवच्छेदकावच्छिन्नत्व निवेश्यमतो गगनाभाषद्वारैव प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । स्वरूपसम्ब. न्धेन गगनादेवृत्तिमत्त्वपक्ष एवं प्रतियागिताधर्मिकोमयाभावगर्भनि. रुत्यादरात् तन गगनाभावमादाय प्रसिद्ध्यसम्भवात् । कालिक- विशेषणतायां गगनत्वाचवच्छिन्नमतियोगिफत्वसाध्यवन्महाफाला- नुयोगिकत्ययो सत्वादिति चेत् । एतदस्सरसेनैव प्रतियोगितयो- रित्यादिना प्रतियोगियधिकरण्यमुपेक्ष्य लक्षणान्तर वक्ष्यत इत्येके। पर तु निरुक्तप्रतियोग्यसम्बन्धिप्रकृतसाध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगिता- या यद्यद्धर्मावच्छेद्यत्वसाध्यताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयाभाव प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्वप्रतियोग्यनधिकरणप्रकृतहेतुमग्नि- प्ठाभाषप्रतियोगितासामान्येपि तादृशोभयाभावकूटवत्त्व विवक्षित- म् । अस्ति च समवायाद्यवच्छिन्नघटाघभारप्रतियोगिताया यत्का- लिकसम्बन्धावच्छिन्नत्वघटत्वावच्छिन्नत्योभयाभाधवत्त्व तदेव प्रति. याग्यनाधिकरणामहाकालनिष्ठाभावप्रतियोगितासामान्येपीति घटवान महाफालत्यादित्यादौ नाव्याप्ति । यद्यदिति धीप्सादरात् निक्त- प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितासामान्य पय गुण- त्वावच्छत्यसयोगसम्यन्धावच्छेद्यत्वोमयाभावसचेपिघूमवान् घ. हरित्यादी नातिव्याप्ति । घूमत्यावच्छेद्यत्वसयोगसम्बन्धायच्य. स्वामयाभावस्थापि ताहशत्वेन तस्यैव प्रतियोग्यनधिकरणचहिमग्नि- ठामायप्रतियोगितासामन्ये विरहात सयोगसम्बन्धावच्छिन्नधूमा. भावप्रतियागिताया तदसत्यादित्याहु । ननु स्थपिशिएसम्बन्धिनि- ·अवच्छेदकत्वनितिः। ર૭ ध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यमतो न सम्बन्धभेदमादाय दोपः। छाभावप्रतियोगितानवच्छेदफेत्यत्रानवच्छेदकत्वे न ताहशावच्छेद- कप्रतियोगिकभेदमात्र धर्ममावस्यैव ताशयत्किश्चिदवच्छेदक- भिन्नत्वेन व्याप्तिलक्षणासम्भवप्रसङ्गात् । किं तु ताशप्रतियोगि- तावच्छेदकत्यायच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदस्तया चापच्छंदकत्वगर्भा- या निरुक्तेः प्रमेयघूमवान् परित्यादायतिव्याप्तिः अवच्छेद्यत्वग- भायास्तु प्रमेयवद्विमान् धूमादित्यादाचव्याप्तिः प्रमेयवाहित्यविशि- सम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितायच्छेदफवृत्तिप्रतियोगिताया लायन घडिमनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेनवायच्छेदादत आह तियोगिताश्चेति । तादृशावच्छेदकनिष्ठप्रतियोगिताव्यक्तयो विशिष्य तत्तदयच्छेदकत्वावच्छिन्नत्वेन प्रवेशनीया न स्यनुगतताहशावच्छेद- करवायच्छिभत्येन, यतो गुरुधर्मस्थानवच्छेदकत्वे व्याप्तेच स्थादित्यर्थः । स्वविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगिताव्यक्तीर्वि- शिष्योपादाय तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकल्यायच्छिन्नभेदकूटयत्वं नि- घेशनीयमिति स्वपन्याख्यानम् । तत्तत्प्रतियोगिताविशेपितावच्छेद- कत्यव्यक्तीनां वास्तविकतत्तदवच्छेदकत्यव्यकीरपेक्ष्य गुरुत्वेन त- रप्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदानामप्यसिद्धया दु- घंचयतादवस्थ्यात् । यदि घसमनियतनानाधर्मायच्छिन्नप्रतियो. गित्वस्य भेदे मानामावस्तदा तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्न- भेदकूटस्य प्रवेशपि न क्षतिः । तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदफत्वस्य तत्त- पच्छेदफत्वसमनपस्यामावन गुरुत्यस्याकिश्चित्करत्वादिति ध्येयम् । सम्बन्धमेदमिति । इदं च प्रागेय निरुक्तिव्याख्यायां प्रपचितम् । ननु प्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठामायप्रतियोगितायाः संयोगत्वावच्छे- पत्येपि संयोगत्वस्य स्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभाषप्रतियोगितानव- च्छेदफत्वाभायात् संयोगी सत्यादित्यत्रातिव्याप्तिरत माह भावनि । निरुक्तित्रयेपीति शेषः । तथा च निरुक्तमतियोग्यनधि फरणस्वविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठामायप्रतियोगितानवच्छेदकत्यं सयो- गरयेप्यक्षतमिति हेतुमनिष्ठामायप्रतियोगितायास्तदवच्छेचत्यादेष नातिव्याप्तिरिति मायः । नन्वेयं गोमान् महाफालस्वादिस्यत्राव्याप्ति! गोत्वविशिष्टसम्पन्धिनिष्ठस्यामायमाप्रस्पेष साध्यताघटककालि- . म- ·जागदीश्याः व्याप्तियादे कौलिकविशेपणताविशेपेण च साध्यतायांतादृशमतियोगितावच्छेद- कत्वमनियतत्तद्व्यक्तित्वे मसिद्धम् अभावश्च प्रतियोगिन्यधिकरणो वोध्यः । न च मौलमिदमीयञ्च प्रतियोगिवैयधिकरण्यमनुपादेयं संयोगवाद्यवच्छिनाभाववाति संयोगत्वादिविशिष्टस्य वृत्तेर्गुणादि- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकद्रव्यत्वत्वद्रव्यमात्रसमवेतत्वाद्यवच्छि- कसम्बन्धन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया स्वविशिष्टसम्पन्धिनिष्ठ- प्रतियोग्यसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाप्रसिद्धरत आह कालिकति । तथा च स्वावच्छिन्नानाधिकरणसाध्यवतखण्ड:- कालनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतयैव तत्तद्वयक्तित्वे निरुक्ताव- च्छेदकत्वं सुलभमिति भावः । ननु हेतुमनिष्ठाभावीयसंयोगसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगितायच्छेदकमात्रस्यय घटत्यादिविशिष्टसम्ब- न्धिनिष्ठाभाषीयसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- पारिभापिकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या वह्निमान् धूमादित्यादायव्याप्तिवा- रकं द्वितीयनिरुक्तावभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं प्रवेश्यताम, अव- च्छेद्यत्वघटिततृतीयनिरुक्तावपि हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितासामा- न्य एव धूमत्वविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयसंयागसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकीभूतगोत्वत्वाद्यवच्छेद्यत्वाभावात् धूमवान चढेरित्यादायतिव्याप्तिवारणार्थमभावे तद्विशेषणं दीयताम, प्रथम- निरुक्तौ तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यमभावे विशेषणं किमर्थमित्याश• इन्ते न चेति ! धाच्यमिति परेणान्ययः । संयोगी द्रव्यरवादित्यादा घव्याप्तियारणं मौलस्य फलमन्यथोपपादयति संयोगत्वावच्छि- नेति । वृत्तेरिति । अव्याप्त्यनवकाशादित्यग्नेऽन्ययः । संयोगि सत्त्वा- दित्यादावतिव्याप्तिवारणमिदमीयस्य फलमन्यथाकुरुते गुणादीति। द्रव्यत्वत्वं द्रव्यान्यासमवेतत्वविशिष्टसकलद्रव्यसमवेतत्वं तश्च न समवायसम्बन्धेनाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकं लाघवेन द्रव्यान्या- समवेतत्वस्यैव तत्वादित्यतस्तथैवाह द्रव्यमानोति । द्रव्यान्यासमः (1) अत्र प्रतियोगियधिकरण्यप्रवेशोतरमेवाऽव्याप्तिशासगतेयाख्योद्धृतप्रतीककमवा रस्याच कारिकत्यादि-प्रसिमित्यावस्य अभावश चौध्य इत्यनन्तरमेव पाठ उचित प्रतिभाति ।

·अयच्छेदकरवनिरुक्ति। नाभाववति चाहत्तेरव्याप्सतिव्याप्योरनवकाशादिति वाच्यम् । धूमवान बहेरिसादावतिव्याप्तेः । न ह्युत्पत्तिकालावच्छेदेनापि म- हानसादौ किश्चित् संयोगेन वर्तते येन वहिमदयोगोलकनिष्ठास।' न्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकायोगोलकात्तिद्रव्यत्वाचवच्छिन्ना- भाववदत्तिल घूमत्वविशिष्टस्य सम्भाव्येत । प्रतियोगितयोरेक- सम्बन्धावच्छिन्नलस्य विशेपणताविशेषावाच्छन्नत्वस्य वा विव- क्षणे पुनरनुपादेयमेव प्रतियोगिवैयधिकरण्पद्रयम् । यत्राधिकरणे घेतत्य इत्यर्थ । अवृत्तेरिति । अतिव्याप्त्यनवकाशादिति योजना। घूमवानिति । सयोगन द्रव्यानामव्याप्यवृत्तितया घूमत्यावन्छि- भाभाववत्यपि धूमत्यादिविशिष्टस्य सन्चादिति भाव' । ननु हेतुम- निष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदक यदयोगोलपासयुक्त च धूमत्ववि- शिष्टस्य तदवच्छिन्नाभावयदवृत्तित्वादव नातिव्याप्तिरत आह न होति । इत्य चावच्छेदकानिरक्तौ प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशे मूलो. क्तहेतुसमानाधिकरणामारपि तदवश्य निवेदयमन्यथा हेतुमनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छदफीभूतसयोगत्याद्यवच्छिनामावस्य प्रतियो• निवयधिकरण्यावच्छिन्नस्याधिकरणे गुणादी सयोगत्वादिविशिष्ट- स्यावृत्ते सयोगी द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिरिति भाव । लाघवममि- प्रेत्याह प्रतियोगितयोरिति । मौलेदमीयप्रतियोगितयोरित्यर्थ । तथा च हेतुमनिष्ठाभावीयतत्तासम्पन्धावच्छिन्नप्रतियागितावच्छे- दकीभूतयत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नतत्तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताफा- भाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामान्यकत्व प्रथमस्य, द्वितीयस्य तु स्ववि- शिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छे- कीभूनहेतुसमानाधिकरणाभावीयतत्तत्सम्बन्धारच्छिन्नप्रतियोगिता. वच्छदकत्वमर्थ । तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्यपर्यावसनकसम्बन्धा- यन्छिनत्वस्थाननुगमाद्विशेषणताविशेषावच्छिन्नत्वप्रवेशावश्यकत्येन [सम्पन्धान्तरप्रवेशे गौरवात्तदपेक्षया ] लाघवाचाह विशेषणतेति। अभावीयविशेषणताया लक्षणघरकत्वमभिप्रेत्साह तदन्यत्व इति ।'

·२७८ जागदीश्या व्याप्तियादे व्यभिचारस्तदन्यत्वत्वतदन्यत्त्वमकारकममाविषयत्वत्वसाध्यवत्व- भकारकममाविषयत्ववादीनां साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवन्नि- ठासन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वा तुतावच्छेदकविशिष्टहेतुम- निष्ठामावतियोगितावच्छेदकत्वाच्चातिव्याप्तेरनवकाशाद । तया च विशेषणताविशेषावच्छिन्नयमविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रति. योगितानवच्छेदकावच्छेद्यत्वं तत्सम्बन्धावच्छिन्नसाधनसमानाधि- करणासन्ताभावमतियोगितासामान्ये नास्ति साधने तद्धर्मविशिष्ट- प्रमाविषयत्वीयविशेषणतायातपात्यभिप्रेत्याह तदन्यत्त्वप्रकार के त्यादि। साध्ययत्त्वस्थावश्योपस्थितिकतया तटितधर्मस्योपस्थिति लाघवातमादायैवातिव्याप्तियारणं सुघटमित्याशयेनाह सान्यव- स्वेत्यादि । नन्वय हेतुमानिष्ठामाधीपविशेषणताविशेषावपिछल- प्रतियोगितासामान्ये यसर्मविशिएसम्बन्धिनिष्ठामाधीयविशेषणता. विशेषावच्छिन्नप्रतियोगितानयच्छेदकीभूतधर्मापच्छिमत्वसाध्यता. घच्छरफसम्बन्धावच्छिन्नत्योभयाभावः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तदर्मायच्छिन्नो हेतुन्यापक इयुक्तफ्रमेण तृतीयायः फलितः । तथा व विशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितासामान्य एवं साध्यताव- छेदकीमतसंयोगसम्बन्धापच्छिन्नत्याभावेन ताहशोमयाभायसवा. त धूमपान घहारत्यादावतिव्याप्तिः। न च हेतुमनिष्ठाभावप्रतियो। गितायां विशेषणताविशेषावच्छिन्नत्वं न देयमिति वाच्यम् । यदि मत्यप्रकारकप्रमाविशेष्यस्वादीनां संयोगादिसम्बन्धेनाभावस्य हेतु- मति सत्येन यहिमान घूमादित्यादी सर्वश्रेयाव्याप्तिप्रसङ्गादित्यतः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धायच्छिन्नत्यांशपरित्यागेन तृतीयस्याथै नि. कृप्य दर्शयति तथा स्यादिना । यद्धति । यत्पदं साध्यताव- छेदकपरम् । तत्सम्बन्धायच्छिति । विशेषणताविशेषावच्छिने त्यर्थः । मात्र प्रतिपदयात्तिरुक्तदिशा योद्भया । न च निरुक्तप्रतियो- गितासामान्ये यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयविशेषणताविशे. पायच्छिन्नप्रतियोगितायञ्छेदफापच्छेघाव साधने तधर्मायच्छिन्न- ·भषच्छेदफत्पनिरुतिः। २७९ सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति पर्यवसितोऽर्थः । यत्र सद्धेतुविशेष साध्यतावच्छेदकं न प्रतियोगितावच्छेदकं तत्रैवेयं रीतिरुपादेये- सांप बदन्ति । गौरवपातसन्धानदशापामपि कम्युग्रीवादिमान सामानाधिकरण्यमेव लाघवावधाप्तिचिनेति वाच्यम सामान्य पदस्य व्यापफतायाचित्येन निरुक्तप्रतियोगितास्वव्यापकतायठेवक यावच्छिन्नभिष्ठविशेषणताविशेपायच्छिन्नामावप्रतियोगिताय- च्छेदकायच्छचतात्यमित्यर्थपर्यवसानेन प्रमेयघूमवान् यहेरित्या- दावातव्याप्तधापत्ते. । प्रमेयघूमत्वावच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगिता- पच्छेदफापच्छेयत्वस्य गुरुधर्मतया पहिमभिधाभावप्रतियोगिता. त्ययनिष्ठाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन ताशप्रतियोगितात्यन्या- पफतावच्छेदकरयात् । अस्माक तु प्रमेयघूमत्यायच्छिन्नवन्निछामा- घप्रतियोगितानयच्छेदक यदय पिण्डभेदत्वं तदयच्छेचत्यामावस्यैष साधनयनिष्ठामायप्रतियोगितात्यव्यापकरवामावनाऽतिव्याप्तयभाया- तू । एतेन साधनसमानाधिकरणामायसामान्ये यायच्छिनस- मानाधिकरणामावत्य ताहशामाषप्रतियोगितासामान्ये या यदा- पच्छिमसमानाधिकरणामावप्रतियोगितात्यं साधने तबमायच्छिन्न. सामानाधिकरण्यमेवव्याप्तिाघरादित्यपि प्रत्युतमिति ध्येयम् । साध्यसाधनभेदेन व्याप्तमित्रतया प्रमेययहित्यादिना गुरुधर्मेण सा- यतास्थल पर साध्यतावच्चरफायच्छेघरयाप्रसिद्धया प्रोतक्रमेण व्याप्तिर्याच्या पहिमान घूमादित्यादौ तु लघुरूपेण साध्यतास्पले हे. तुमनिष्ठामायप्रतियोगितासामान्ये यत्सम्बन्धापच्छिन्नत्यपवर्माय- छिन्नत्योमयामाययटितय सा यतम्या राक्यस्यात्विशित्यरत्या- दित्याह यत्र समतुविशेष इति । नव्यमतमुपन्यस्यति गौरयेति । यारशमतीरया गुरारपच्छदकत्वमसिसिस्तारशयुदो गौरयधानस्य यदि विरोधियं स्थाचदा मानामायाद्गुरोरयच्छेदपत्य म स्यात्म घेतदस्तीति भाय । यद्यपि गौरयज्ञानमात्र नापच्छदफायधीप्रतिय. ग्यम, पिशिष्यसत्तास्यस्य द्रव्यासायापेक्षया गुरुत्यप्रहेपि पिशिष्ट. समानास्तीति मनीरया तदयन्दवस्याहस्य माध्यपिस्तीश्वत्या.

·२८० जागदीश्याः व्याप्तिवाद नास्तीतिप्रतीतिबलात् गुरुरपि धर्मोऽवच्छेदका प्रतियोगितायाः .. त् । न च तद्धर्मसमानाधिकरणधर्मधर्मिकस्तदपेक्षया लघुत्वग्रहस्त धर्मस्यावच्छेदफत्वधीप्रतिबन्धकः । नीलधूमत्वसमानाधिकरणधूम त्वे तद्पेक्षया लघुत्यग्रहेपि नीलधूमो नास्तीतिप्रतीत्या नीलधूमत्व स्यावच्छेदकत्यावगाहनस्य सर्वसम्मतत्वात् । नापि तद्धर्मसमनि- यतधर्मधर्मिक एव तद्धर्मापेक्षया लघुत्वग्रहस्तधर्मस्यावच्छेदकत्व धीप्रतिवन्धक इति साम्प्रतम् । घटज्ञानत्यापेक्षया लघुनोपि ज्ञान- त्यस्य घटज्ञानत्वसमनियतत्वाभायात् गुरुणोऽपि घटज्ञानत्वस्य सं- योगसम्बन्धावच्छिन्नघटानाभावस्य प्रतियोगितावनछदकत्वाप- तेः तथापि ससर्गमर्यादया प्रतियोगितावच्छेदकत्यग्रहं प्रति तादात्म्येन फम्मुग्रीवादिमत्त्वरूपस्तत्तद्गुरुधर्मः प्रतिबन्धक इति कदा चिदपि तेपु [ संसर्गमर्यादया ] अवच्छेदकत्वग्रह इति प्राचां तात्पर्यम् । वस्तुतः ससर्गमर्यादया कम्वुग्रीवादिम स्वावच्छेद्यप्रतियोगिताकत्वावगाहिज्ञानं प्रति समानविशेष्यत्वप्र. ग्यासत्या कम्युग्रीवादिमत्त्यापेक्षया लघुधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- त्यज्ञानत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वं प्राचामभिप्रेतम् । तथा च जलादी निर्वन्हित्यस्याग्रहदशायां वन्दिमत्त्वभ्रमस्येवोक्तकमेण गौरवस्या ग्रहदशायामपि कम्युग्रीयादिमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनापि ता. शनहो जायत एव । अन्यथा तदानीमुत्पन्नायाः कम्बुनीयादिमाना- स्तीतिधियां बाधनिश्चयविधया कम्युग्रीयादिमत्त्वावच्छिन्नविशिष्ट धीविगेधित्यानुपपत्तेः । कम्युग्रीयादिमस्यावच्छिन्नस्य विशिष्टयुद्धी सदवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वनामावनिश्चयस्य विरोधित्वादिति ध्ये यम् । प्रतीतेयलमवच्छेदकत्वावगाहित्वम् । गुरुरपीति । तथा च स्वरूपमम्पन्धरूपावच्छंदफत्वघटितं मृलोक्त यथाश्रुतमेव व्याप्तिल. क्षणं मम्यक् प्रमेयधमत्यादेस्तादृशावच्छेदफत्वेन व्यभिचारिण्यनि- ध्यातिरिरहादिति कृतं पारिभाषिकापच्छेदकरयमिपंचनेनेति भावः । ननूनममेण गौरवशानस्य विरोधित्यात्ताशप्रतीत्याय. च्छेदफत्यं नायगाधते परन्तु फम्युनीयादिमनिष्ठप्रतियोगिताफामा.

·अवच्छेदकत्वनितिन न चास्यास्तत्प्रतियोगिकाभावमात्रमवलम्बनम् तथाविधपत्किञ्चि- द्वयक्तिसत्त्व एव तादृशमततिरनुदयात् । अत एवैकपट्यात भूतले कम्धुग्रीवादिमान नास्तीतिशब्दो न प्रमाणं प्रमाणश्च घटसामा• - घमात्रमित्याशय निषेधति न चेति । अवलम्यनम् । विषय । तथा. विधेति । फम्बुग्रीवादिमत्त्वाश्रयेत्यर्थ । तादृशमतीते । फम्बुग्रीवा. दिमानास्तीत्याफारफप्रतीते । अनुयादिति । तथा च त्वन्मते क- म्युग्रीवादिमदन्तरस्यामावमादाय तदुदयप्रसङ्ग इति भावः । ननु तथाविधयत्किश्चिद्वयक्तिनिर्णये स एव प्रतियन्धक अन्यथा विशे- पादर्शनदशाया तवापि फम्युग्रीवादिमानास्तीतिप्रतीतिर्जायत एव तत्यत आह मत एवेति । गुरुधर्मस्यापच्छेदफत्वादेवेत्यर्थ । न प्रमाणमिति । कम्युनीवादिमत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफामावशून्ये फ. स्मुनीवादिमत्त्वायच्छिन्नप्रतियोगिताफामावप्रफारफत्नेन ताहशान्य- यबोधो भ्रम इति ताडशशब्दस्य भ्रमजनकत्वेनाप्रमाणत्वमा त्वन्मते च फम्मुनीवादिमत्प्रतियोगिफामावशून्यताया घटवत्यभायात् तार- शमतीतेन भ्रमत्यमिति ताहशशब्दोप्यप्रमाण न स्यादित्यर्थ । ननु भ्रमत्वस्य प्रफारमेदेन मिन्नत्वात्सर्वन तदभावविशेप्यकत्व नम्र- मत्वघटक समवायेन गगनादिभ्रमे तनिवेशवयात् तथा च तत्रेय प्रकृतेपि फम्मुग्रीवादिमत्प्रतियोगिफामावप्रफारफतामात्रेण ताशा- त्रययोघो नमो भविष्यतीत्यत माह प्रमाण चेतिातया च तत्रापि फ- ममुग्रीवादिमानास्तीति शब्द प्रमाण न स्यादित्यफामेनापि प्रते भ्र. मत्व तदभायवदिशेयकत्वघटित पाध्यमिति भाव । घूमो न घढि- घ्याप्य इत्यादेवद्विव्याप्त्यमावदार्यकत्ववत् पम्बुग्रीवादिमानास्ती. स्यादावपि कम्युग्रीवादिमत्प्रतियोगिकामायकूटयोधपत्वादेय ताह- शशब्दस्याप्रामाण्यापुपपचिरन्यथाधमालोफसाधारणानुगतव्यातेर मायादारोफगभंन्याप्तित्यावच्छिन्नामावस्य घूमे सत्याउमादाय पू. मो न धद्विव्याप्य इति पाक्यस्य मामाण्यापते । एष गुरुधमस्यान- पच्छेदकतया ताहराधर्मावच्छिन्नविशिष्टपनि प्रति तारशघमांश्रय- प्रतियोगिफामायफूटपचानिययायनयानन्यगत्सा विरोधित्वकल्पना- ·२८२ जागदीश्याः च्याप्तिवाद न्यशून्येन चेदेव, लघुरूपसमनियतानां गुरूणामव्याप्यतापत्तिः। गुणादिगुणकान्यत्वविशिष्टसत्तादिसमानाधिकरणाभावपातयो. गितावच्छेदकस्वनिष्ठायाः प्रतियोगिताया लाघवेन द्रव्यादिनि- ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेनैवावच्छेदात् तचदवच्छेदकत्व- व्यक्तीनाञ्च प्रातिस्विकरूपेणाभावानां युगसहस्रेणापि ज्ञातुमश- क्यत्वात् । एवं द्रव्यत्वत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वादेरव्याप्यत्वप्रसगो- त् फम्वुप्रीयादिमानास्तीतिप्रतीतिदशायां फम्बुग्रीयादिमदस्तीति- शानविरोधोपि घटत इति प्राचीनमतनिर्भरः। अतो गुरुधर्मस्यानव. च्छेदकत्वे व्याप्तेरपि दुर्वचत्यमित्याह न चेदेवमिति । लध्विति । द्रव्यं गुणादिशिष्टसत्त्वाद्वाइत्यादी द्रव्यत्वसमनियतानां गुणवत्यायि- शिष्टसत्तादीनामित्यर्थः । अव्याप्तिमुपपादयति गुणादीति । ननु हे. तुमनिष्ठाभायप्रतियोगितावच्छेदकत्यव्यक्तीनां तत्तव्यक्तित्वेनामा. यफ्टवत्वमेव साध्यतावच्छेदकांश निवेश्यमतो नोक्तदोषोऽत आह तत्तदिति । यद्यपि गुरोरवच्छेदकत्वपक्षेपि स्वस्त्रप्रतियोगिव्यधिक रणाभावघटितव्याप्तस्तत्तत्प्रतियोगितागर्भत्वेन दुर्शयत्यम् । तथापि व्याप्यत्तिसाध्यकस्थलीयव्याप्तेरभिप्रायेणेदम् । तत्र प्रतियोगियेय- विकरण्याप्रवेशात् । निरवच्छिन्नहत्यधिकरणवृत्तिकाभावप्रतियोगि- तानवच्छेदफलमव सर्वत्र व्याप्ती प्रविष्टमित्याशयेनेदमिति तु परमा. धः । तेनाव्याप्यत्तिसाध्यकस्यलेपि व्याप्तेनं दुयित्वमिति ध्येयम् । दव्यत्वत्येति । द्रव्यनिष्ठाभावप्रतियोगितायच्छेदकत्यापेक्षया द्रव्य. त्वत्यायच्छिन्नवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य गुरुतया तद- चिन्नाभायाप्रसिद्धरित भावः । ननु हेतुमग्निप्ठाभावप्रतियोगिता घच्छदकोभूनयत्किाञ्चद्धर्मावच्छिन्नामावबदसम्बसुराविशिष्टमामा- न्यकभिन्न विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीयप्रतियोगितानवच्छेदी- भूतनाहाचमानच्छिन्नभिन्न या यत्साध्यतावच्छेदकं तदयच्छिन्नमा• मानाधिकरण्यं प्यामिरित्यत्र हेनुमनिष्ठाभावीयविशेषणताविशेश- घन्टिनप्रतियोगितामामान्य यद्धर्मविशिष्टसम्यन्धिनिष्ठामाचीयता ·अवच्छेदकरवनिरुक्तिः। ર૮૩ ऽप्यनुसन्धेयः। उपदर्शितप्रकाराणामपि स्वत्वादिघटितवेन दुईय- तात् । अत एव घ्राणग्राह्यगुणत्वादिना साध्यतायां द्रव्यत्वादे- यभिचारित्वं साधु सङ्गच्छत इसपि कचित् । शवि कृतं पल्ल- वितेन ॥ इशप्रतियोगितानवच्छेदफावच्छेद्यत्वं नास्ति साधने तधर्मावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यं व्याप्तिरित्यत्र वा दुज्ञेयवाभावात्तथैव व्याप्तिा- च्येत्यत आह उपदर्शितेति । स्वत्यादीति । आदिना व्यापफतापर्यक- सनस्य तत्तद्वच्छेदकत्वाभावगमसामान्यत्वस्योपग्रहः। अत एव । गुरोरवच्छेदकत्यादेव। सङ्गच्छत इति। अन्यथा ग्राहगन्धत्वापेक्षया गुरुत्वेन प्राणग्राहगुणत्यावच्छिन्नाभावाप्रसिद्ध्या तद्वदत्तित्वरूपं व्यभिचरितत्वं तत्र न स्यादिति मायः । यद्यपि साध्यव्यापकताय- च्छेदकधावच्छिन्नाभावयत्तित्वमेव व्यभिचारः स च ग्राह्यग. न्धत्यावच्छिन्नाभावववृत्तित्वेनैव तत्र सुलभ इत्यपि शक्यते धक्तु- म, तथापि तद्बुद्धःप्रकृतसाध्यफानुमित्यविरोधितया हेत्वाभासता म स्यात यद्विपयफत्वेन यादृशानुमानयिरोभित्वं तस्यैव तत्र तथा- त्यादिति मायः ।। इति श्रीजगदीशमट्टाचार्यविरचितमपच्छेदफत्य- निरुक्तिप्रकरणं सम्पूर्णम् । समाप्तध ध्याप्तिसिद्धान्तलक्षणानिर्यचनम् ।

·दीधित्याः सामान्याभावग्रन्धः । ननु य एव मिलिता वहयभावा जलहदादौ वहिर्नास्तीतिधि- यं जनयन्ति त एव प्रत्येकं धूमवति महानसादौ वर्नन्ते, तत्र च तेपां सस्वावच्छेदकतचन्हित्सावच्छिन्नौयाधिकरण्यनिरूपिकाया: प्रतियोगितास्तदवच्छेदकमेव वन्दित्वमतोऽव्याप्तिः । न चैवं व- जागदीश्याः सामान्याभावग्रन्थः । ननु व्याप्तिनिरूपणमस्ताये सामान्याभावव्यवस्थापनमन्त- रग्रस्तमित्युपोद्घातसङ्गत्या तदवतारयति नन्विति । अन तत्तद्व- द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावो वहिल्यावच्छिन्नप्रतियोगिताको न घेति विप्रतिपत्तिद्रष्टव्या । य एवेत्यादिना घहित्यस्यावच्छेद- फर्व त एवेत्यादिना चान्यात्युपयुक्तं तदवच्छिन्नाभावस्य हेतु सामानाधिफरण्यं प्रकाशितम् । विशेपाभावीयतत्तवाहित्यापच्छिन्न प्रतियोगित्वान्येच पाहित्त्वावच्छिन्नानि न तु सामान्यधर्मावच्छिन्नमा तियोगित्वान्तरम,सामान्यानावयतनाप्यतिरिक्तमानाभावादित्या- शयेनाह तत्र चेति । महानसाधवच्छेदेन च तत्तद्वन्ह्यभावानां य- तत्तत्मतियोगित्वावच्छेदकीभूततत्तवाहित्वावच्छिन्नवैयधिफरण्यं त- निरूपिका यास्तदाहित्वावच्छिन्नप्रतियोगितास्तदघच्छेदकमेय वहि- त्वमित्यर्थः। तथाच यादृशमतियोगिताया अवच्छेदकीभूतयवकि- शिद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणं हेयधिकरणं ताशप्रतियोगितानपच्छे- दकत्यगमलक्षणमसम्यानच यादृशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतयद्य. विच्छिन्नानधिकरणं इत्यधिकरण ताशप्रतियोगितापच्छेदक- तसर्ममिनायं साध्यतायच्छेदके निवेश्यमिति पाच्यमा तथा सति देस्यधिकरणं यपदायच्छिन्नानाधिकरणं तत्तमंमिनसायसा. पटेफेरपुरेप सायकत्येपच्छेदकान्तवयध्यादिति मायः। म.

·सामान्यामाप्रन्य। २८५ mar दिलावच्छिन्नस्य तत्तिवान्न तयात्वम् । तथा सति हुदत्ति- धूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकहदायत्तित्वावच्छिन्नस्य वन्दिमदयो- गोलकत्तिवादतिव्याप्तेः । अथानुगवं रूप तत्तदभावप्रतियोगि- गितानां नावच्छेदकम् । अनवच्छेदकमेव तयभावप्रतियोगितायाः, व्याप्तिरिति । यद्यपि तव्यक्तिवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यरवाद्यमायकूट- स्यैव द्रव्यत्वत्त्वाचवच्छिन्नामावत्वात् द्रव्य पृथिवीत्यादिस्यादाय. प्युक्तलक्षणासवादसम्मव एव घफ्तुमुचितस्तथापिघाच्य शेयत्वा- दित्याद सम्भवादव्याप्तिरित्युक्तम् । कचिदपि वाच्यत्व नास्ती- त्यप्रतीत्या स्वरूपसम्यन्धावच्छिन्नतसव्यतिवृतित्वविशिष्टयाच्य- त्वत्त्वावच्छेद्यत्वानुपगमादिति भाव । ननु यत्किश्चित्पदाप्रक्षेपण पारशप्रतियोगितावच्छेदफावच्छिन्नसामान्यानधिकरण हेत्यधिक- रण ताहशप्रतियोगितानवच्छेदकत्व वाच्य तथा च घूमघतस्तत्तव- द्वित्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वेपि घन्हित्वावच्छिनाधिकरणत्वान्नाव्या- प्तिरित्याशङ्यनिराचऐन चेति एवम् विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- स्वस्यैव सामान्यधर्मावच्छिन्नत्ये। तवृत्तित्वात् । घूमववृत्तित्वात् । म तथात्यम् नि तत्तद्वन्धमावस्य प्रतियोगिव्याधिकरणत्वम् । हृदेति। इदवृत्तिर्यस्तत्तघूमामावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदफ यत् दावृत्तित्व तदवच्छिन्नस्य तृणादेरित्यर्थ । अतिव्याप्तेरिति। यद्यपि प्रागुक्तप्रमण प्रतियोगिव्यधिकरणस्पामावस्यैवानसिद्धमाघूमवान् वढेरित्यादौना- तिव्याप्ति अभावमात्रस्यैव तत्तदधिकरणावृत्तित्वरूपस्वप्रतियोगिता- घच्छेदकधर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणत्यात, तथापि तत्तदभावप्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नामधिकरणस्यापि ताशप्रतियागितावच्छे. दफावच्छिन्नवत्तापत्तिरूपोऽतिप्रसङ्ग एवातिव्याप्तिपदन विवक्षित । तथा च प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धया द्रव्यवान् चरित्यादा- धव्याप्तिरिति भाव । शङ्कते अथेति । तथा च प्रतियागिवैयधिकर- ण्याप्रसिद्धिनिबन्धमा नाच्यातिरिति मात्र शङ्का निरस्थति मनव च्छेदकमेवति । अनुगतरूप प्रतियोगितामात्रस्यैव तहानवच्छेद- ममित्यर्थ । ननु विशेषाभाषीयप्रतियोगितानवच्छदफत्वेप्यतिरि- -- ·२८६ जागदीश्या व्याप्तिवादे चिन्तामणेः सामान्याभावग्रन्थः ॥ सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः पृथगेवाअ- न्यथासकलप्रसिद्धरूपाभावे प्रसिद्धरूपवदन्यत्त्वे चाऽव- गते वायौ रूपं न वा वायूरूपवान्नवेति सशयो नस्यात्। विशेषाभावकूटस्य निश्चितत्वात् ॥ अभावान्तरे मानाभावात् । तथा च तद्रूपावच्छिन्नसाध्यके व्यभि- चारिण्यतिव्याप्तिरत आह सामान्येति । संशयान्यथानुपपत्ति प्रमा- णयति अन्यथेति । वायाविति । यद्यप्ययं सशयो न वायुविशे- प्यकः, तस्य विशेषणत्वेनोल्लेखात् । न वा रूपविशेष्यक , तथा सति रूपतदभावयोविरोधिनोरकोटिताया प्रकृतानुपयोगप्रसङ्गात् । कसामान्यामावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदफोनुगतधर्म स्यादित्यत माह अमावान्तर इति।इदे घहिर्नास्तीत्यादिमतीतेर्वहिप्रतियोगिता- फामावटमात्रायगाहित्येनाप्युपपत्तेरिति भाव ।ननु मा भूदनुगत- धर्म प्रतियोगितामात्रस्यावच्छेदफस्तत फिमत माह तथा चेति । तपेति।मनुगतधुमत्वाचवच्छिन्नसाध्य धन्ह्यादावित्यर्थ । प्रत्यक्ष विधया प्रमाणावे सशयत्वपर्यन्तस्य विशेषाभावनिर्णयस्य चानुस- रणवैयथ्यांपत्तेराह सशयान्यथेति। तथाच यायुरूपयान्न घेत्याफार फ सन्देहस्तत्तद्रूपामावातिरित्तामावप्रकारफस्तत्तद्रूपाभावनिधयो- तरफालीनामाघसशयत्वादिति व्यतिरेक्यनुमानमव रूपसामान्या- भाये मानम, अन च प्रमिफतत्तद्रपामायनिर्णय व्यभिचारपारणार्थ हेती सरायत्यानुसरणम, घटामावाचप्रपारफत्वेन पक्षविशेषणाश न ते सियसाधनमान्तर ति माय । अपच्छेदफायग्छदेन साध्य- सिरदश्यत्यान्न सिमसाधनादिफमित्यपि पदन्तिाभयमितिाया- यो कपंन पत्यभिलप्यमान इत्यर्थ तस्यायायो । प्रश्तेति । रूपध- ·सामान्यामायनन्य। तयापि वायूरूपवान् तदभाववान् वेति रूपदभावकोटिकसंशये तात्पर्यम् । अन्सस्तु रूपवत्तदन्योन्याभावकोटिक इति नाभेद इति सम्प्रदायविदः । विरयोरेकाम्मममर्गावगाहिज्ञानमेव सं- शयो न तु तदुभयप्रकारतापि नियता, तया च रूपतदभावविशे- प्यको वायुविशेषणकोऽमाविति तु नव्याः । वायुरत्तित्वतदभाव- कोटिको रूपम्मिक एवाय संशयः, अधिकरणे तत्तदमानान्यत. रनिश्चयस्यापि तनाधिकरणतिवसंशयविरोपिलात् । अन्यया भूतले घटतदभावान्यतरनिर्णयेऽपि घटो मृतलतिर्न वेति संश- यममादित्यपरे । अर्थतावन्त्येव रूपाणीत्यनिर्णयात यावद्रूपा- मिपायुत्तिरवसन्देहं प्रति यायुधर्मिफरूपामावयत्तानिधयस्यायि- रोधिचिन रूपसामान्यामायासाधफरयादिति माय । यप यायु- पृत्तिरयसामान्यामायसाधपतयेयोचसशयस्योपयोगित्यं सम्मति प्रमिय यत् सफल रूपं यापुतित्यस्यरूप तदभायातमिति पो. जनया पूर्वमन्यागिरायात, तथापि तुल्ययनुपातानामेयारपेण पोध- परयमनुकम्पाद तथापीति । उकपदानां तत्रासामध्यांदाद तारप- ध्यमिति । नव यारुपयान पत्यग्रिमसशर्यन पोनयत्यमत भाद मन्यसिरतिशम्दासन्दर्भमर सम्प्रदाय त्यननादाव्य सदसन्दगं. मंय व्ययस्थापयनि यिष्ययोरित्यादिना:]तया तिायायी रूप त. दमायो घरयापारवसाय पर्यायायुधर्मिपरूपामायनित्रयस्य पा. युरूपोमयविष्टायगादिशानायापन्छिन प्रत्येय पिराधिनपा प्रश- तापयोगित्वमम्मयावनि माप । प्रशनोपयोगाधमा मधिकरण पनि । तदिनि रम्तापंम तिति मसम्पयों रिशेप्यस्य तपाय पा- युर्मिपरुपयतागिययस्येप सर्मिपरुपामानिमयभ्यापि प. धर्मिकपायुत्तिायसरायमतियापपरमात् प्रानोपयोग इति माय । भापया | तारमानिधयस्याविरोधिस्य ! [मत्र सपिरम्पादिनामति पाणीभूननानानरमम्पारपस्यनापि उपपत्तापगपतिरपार- म्पासिरपारस्पातपेग प्रतिस्परपसने गारामापारि ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे भावानिर्णये संशयो न विरुध्यत इति चेत् । यावदूपाभावानिर्णय इत्यस्य यावन्तो रूपाभावास्तेषां यावत्वेन रूपेण तेषां यावन्ति रूपाणि तावदभावानां यावद्रूपत्वेन तदभावानां वाऽनिर्णय इस- र्थः । न प्रथमतृतीयौ, तथा निर्णीतत्वाव । नेतरौ, प्रतियोगितद. भावयोर्यावत्वानुल्लेखेऽपि योग्यानुपलब्ध्या भूतले घटो नास्ती- वि निश्चयमात्रादेव घटतदभावसंशयोच्छेददर्शनेन तस्याकिञ्चित्क- रत्वात् । न चातिरिक्तसम्भावनाविरहसहकृत एवाभावनिश्चयस्त- त्प्रतिबन्धकः, सम्भावना च रूपं पार्थिवादित्रितयभिन्नं न वेसा- कारा, निवर्त्तते चेयं रूपत्वावच्छेदेनैतत्त्रितयभिन्नत्वाभावनिश्चया- देवेति वाच्यम् । गौरवाद, विनापि अतिरिक्तसम्भावनां वियो- सूचिताऽपरे इत्यनेन।] एतावन्त्येवेति। प्रसिद्धरूपाण्येव रूपाणीत्यवः धारणदशायां तस्यैव विशेषदर्शनतया प्रसिद्धरूपाभावे यावद्रूपाभा- घव्याप्यतानिश्चयसम्भवात्त तुफ एव यावद्रूपाभावनिश्चयःस्यादिति भावः । तेपामिति । अनिर्णय इत्यनेन्वयः । एवमनेष्वपि । यावत्वेन तेषामिति । यावत्त्वप्रकारेण रूपाभावानामित्यर्थः। यावद्रूपत्वेना यायः द्रूपप्रतियोगिकत्वेन । तथेति। यावन्तोरूपाभावास्तेपायोवन्ति रूपा- णि तावदभावानां च वस्तुगत्या निर्णीतत्वादित्यर्थः। तस्येति प्रतियो- गिन्यमाये या यावत्यो खस्य प्रतिबन्धफतायामनुपयुक्तत्यादित्य- थान चति । याच्यमित्यन्वयः। तत्प्रतियन्धकः। तस्य संशयस्य प्रतिबन्धकः। तथा च प्रकृते सम्भावनासत्यादेव तत्तद्रूपाभावनिश्चयः सन्देहं न प्रतियन्धीयादिति भावः । ननु पार्थिवाचतिरिक्त रूपम- स्तिन घेत्याफारिफैव सम्भावना घाच्या सा च ताशरूपाप्रसिधा दुर्घटेत्यत माह सम्भावना चेति । ननु सर्वप्रयोक्तसम्भावनायाः सामग्रीसम्मयाद्रूपं नास्तीतिनिर्णयस्य प्रतियध्य एय संशयो नस्या- दत माद नियत्ते चति । गारयादिति । रूपाभावनिर्णयामायत्या- पंक्षरा सम्मायनाविरहविशिष्टवाइनिधयाभायत्येन हेतुतायां ·सामान्यामावग्रन्थः। + पामावनिश्चये सामान्यसंशयदर्शनाच्च । अथाऽभावस्य सामान्पा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिश्चय एव ताशसंशयविरोधी । अन्य. या तवाप्यतिमसगात् । स च न प्रकृते । अभावस्य च पावद्रि- शेषाभावाधिकरणत्तिलेन विशिष्टस्य तदवच्छेदेन वा सामान्यावं. गौरवादित्ययः । ननु अपामावनिश्चया याचन्तस्तत्प्रत्येकप्रति- योगिफामावत्वेनैव ताशसंशये हेतुत्वं वाच्यं न तु ता. शनिश्चयस्वावच्छिन्नामावस्वेन, सामान्यामावानभ्युपगमात् ध्वं. सादिमिरत्यन्ताभावस्य विरोधाच्च, तथा च सम्भावना- कालीनरुपामावनिश्चयानामप्रवेशेन सम्भावनाचिरहविशिश ये रूपामावनिश्चयास्तत्प्रत्येकप्रतियोगिकामावरवेन हेतुनायामेय वि. परीतलाघवमत माह बिनापीति । यत्तु सम्मावनाविरदविशिष्टक- पाभावनिश्चयत्यावच्छिन्नामावस्यानण्डस्य तद्वयक्तित्वेन हेतुरवे गी- रवानवकाशातुक्तं विनापीत्यादि । तत्तुच्छम् । सामान्याभावानभ्युप. गन्तृणामनुगतरूपायच्छिन्नस्यारण्डामावस्य शङ्कितुमप्यशक्यत्या. तू । विशेषामापनिश्चय इति । विशेषामावत्यप्रकारफनिश्चय इत्य- थः । यपत्युपाध्यायमतमुत्थापयति अयेति । सामान्येत्यादि । सामा- भ्यपदमवच्छिन्ने प्रतियोगितायां चान्वितम् । तथा च सामान्याय- च्छिन्नस्य स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताफरवसंसर्गेणाभावविशेष्यफनि- णय एव संशयविरोधीत्यर्थः तेन रूपं नास्तीत्यादिप्रतीती रूपत्वाध- धच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याप्रकारत्वेपि न क्षतिः। तव । सामान्या- भाववादिनः। अतिप्रसङ्गादिति । ममावत्यादिप्रकारेणापि सामान्या- भाषस्य निश्चयसत्ये तादृशसंशयानुत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । स चेति । तारशनिश्चयो न संशयस्थल इत्यर्थः। तत्सत्त्वे संशयस्य फेनाप्यन- दीकापदिति माधः। ननुविशेपामावस्यैव सामान्यावच्छिन्नप्रतियो- गिताफत्वे रूपवत्यपि रूपं नास्तीतिप्रत्ययस्य प्रामाण्यापत्तिः तत्रापि यताकश्चिद्पामावसत्त्वादत याइ अमावस्य चेति । ननु विशिष्ट स्यानतिरिक्ततया - तदोपताइवस्थ्यमधिकरणमेदैनाभावमेदस्यान- भ्युपगमादत माह तयच्छेदेनेति । यायदिशेपामाप्राधिकरणवृत्ति- ·जागदीश्या. व्याप्तियादे च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम्। सम्भवति चेदम, तादृशाभावप्रतियोगि- ताया अतिरिक्तवाद । तेन नैकविशेषतो विशेपान्तराभाववत्वेन सामान्याभाववत्त्वप्रसङ्गः । न च प्रतियोगितावच्छेदकभेदस्यामा: वभेदनियामकतया भेदसिद्धिः, प्रतियोगिभेदस्य तत्त्वे एकघटम- त्वविच्छेदेनेत्यर्थ तथाच रूपवतो यावद्विशेषाभाघानधिफरणत्यावे. घन तत्र रूप नास्तीतिप्रत्यय.। नन्विदमसम्भवदुक्तिकं तत्तद्रूपत्या- वच्छिन्नप्रतियोगिताया एव रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगितात्वाद्रूपयध- च्छेदेनापि तत्तद्रूपाभारस्य रूपत्वायच्छिन्नप्रतियोगिताकानात, अ- न्यया तत्तद्रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमपि तवच्छेदेन न स्या- दत आह सम्भनति चेदमिति । इदम् । यावद्विशेषाभावाधिकरणाच. छेदेनैव सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वम् । तादृशेति । सामा- न्यावच्छिन्न प्रतियोगिनाया यावद्विशेषधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वा- तिरिक्तत्वादित्यर्थ । यद्यपि सामान्यविशेपारच्छिनयो प्रतियागित- यारक्यपि न क्षति, सामान्यावच्छेद्यत्वविशिष्टप्रतियोगिताकत्याय- च्छिन्नस्याधिकरणताया विशेषवत्यसत्त्वादेवातिप्रसङ्गभगात, अ. भ्यथा गुणान्यत्वयिाशष्टं यद्वस्तुगत्या सत्य तस्यैच गुणेपि सरवात. प्रापि विशिष्टसत्ताप्रीत्यापत्ते । तथापि अनुगतप्रतीतिघलात सा. मान्यावच्छिन्नप्रतियागिताव्यक्तरतिरिक्तत्वसिद्धौ तत एयातिप्रस. व्युदास सम्भवतीत्याशयेनदममिहितमिति द्रष्टव्यम् । सामान्या- माग्नत्यम् । नीरूपमित्यादप्रमाविशेष्यत्त्वम् । मिश्रमतमाशङ्कते न चेति । धाच्यमितिपरेणान्चय |अभायभवेत्यस्य सर्वनेत्यादि । निया. मकरणादिति । अन्यथा घटपटाघमारयोरपि भेदोन सिध्यदिति भा. घ भिनसिद्धिरिति।सामान्याभावविशेषामाययोरित्यादि । अवच्छे दपीभूतयो मामान्यपिशेषधर्मयोर्भदादिति भाव । ननु प्रतियोगिभे- वस्यैवाभायभेदनियामपत्यात घटपटायभाययारस्तु भेदो न तु सा. मान्यविशेषाभावयारमिनप्रतियागियत्वादत आह प्रतियोगीति। त• स्ये अमायमदपत्ये मागभावादात्यादिना घसारयन्तामायान्योन्या- भायाना परिप्रह भगदप्रसगात्।भदासिद्धिप्रमगात् । नन्ययच्छेद- ·सामान्याभावग्रन्थ । तियोगिकस्य मागभावादिचतुष्कस्याभेदप्रसद्भाव, अबच्छेदकन्तु भियत एव तत्र व चित्तादात्म्यस्य का चित्संसर्गस्य का चित्पूर्वापरकालीनतद्धरत्वादेश्च तथात्वादिति वाच्यम् । संसर्ग- पतियोगिविशेषणतागरणस्येकस्यावच्छेदकत्वस्य दुर्वचत्वात, पू. पिरकालीनवाद-बैसादिप्रतियोगितावच्छेदकले मानाभावा- छ । किञ्च अवच्छेदकभेदस्याभावभेदनियामकत्वं न तज्जनक- स्वम्, असन्ताभावादिस्वरूपस्य तस्याजन्यत्वात् । नापि तव्या- प्यत्वमपि, वैयविकरण्यात् । अत एव न तव्यापकत्वमपि, अभे- फभेदस्य नियामकत्येप्युक्तदोपतादयस्थ्यम, घटत्यादिलक्षणावच्छेद- कस्यैकत्वादत आह अरच्छेदकन्त्विति । कचित् । घटस्यान्योन्या- भायस्थले।तादात्म्यस्य । तथात्यादिस्यन्वय । अवच्छेदकत्यादिति तद- थे । एवमनपि । क चित् । घटस्यात्यन्ताभावस्थले । ससर्गस्य ।सयो- गादे' । कचिदिति । घसस्थले पूर्णकारीनतद्धटत्वस्य प्रागमायस्थले चत्तरकालीनतद्धटत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्यर्थ । दुर्व- चत्वादिति । तया चाननुगमात् कथ नियामपस्वमिति भाव । ननु ससर्गविधया विशेषणविधया या अपच्छदकयोरन्यतरभेद एव नियामको वक्तव्य इति नाननुगम इत्यत आह पूर्वेति । मानाभा- वाश्चेति । तथाच न सर्वसाधारण्यमिति भाय । ननूक्तक्रमेणावच्छे- दकभेदो नित्याभावभेदको वक्तव्य इत्यत आह किञ्चेति । एका- भावनिष्ठस्यापराभावभेदस्याधिकरणखरूपत्वमतिरिक्तत्व वा उभ- यथाप्यस्य नित्यत्वादिति माव । वैयधिकरणयादिति । यद्यपि त- तद्रूपाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतत्तद्रूपत्यभेदस्य तत्तद्रूपाभा- वमन सामानाधिकरण्य रूपत्वघटरचादायव सुलभम, तथापि य- थाश्रुतस्य तत्तद्रूपाभावपेच व्यभिचारित्वाद्यदभावप्रतियोगिता- बच्छदकवृत्तित्वविशिणे यदभावप्रतियोगितावच्छेदक भेदो यत्र सूत्र नद्भावत्तिनिशिष्टम्तदभावभेद. इत्येव च्याप्तिर्वाच्योति तत्रैव वैयधिकरण्य द्रष्टव्यमिति ध्येयम् । अत एव । उत्करमण ·२९२ जागदीश्याः व्याप्तिवादे देऽप्पविरोधाच । न च तदितरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तदवच्छिन्नमतियोगिताकान्यत्वस्य व्याप्यम् । मानाभावात् । अत एव च समनियतमुखदुःखादितत्तत्संख्यापरिमाणव्यक्त्यादिना- नाधर्मावच्छिन्नोऽप्यभिन्न एवाभावः । भेदसिद्धिस्तु भाववदभा- चैयधिकरण्यादेव । ननु यत्रात्यन्तामावे यधर्मावच्छिन्नाभावभे- दस्तत्रावश्यं तदन्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वमित्युक्तौ न धैयधि- फरण्यावकाश इत्यत आह अभेदेपीति । सामान्याभाववि- शेषाभावयोरभेदेप्युक्तनियमस्याविरुद्धत्वादित्यर्थः । तथा चाभाव. भेदासाधकत्वेनोकव्यापकत्वमर्थान्तरग्रस्तमिति भावः ।म चेत्या- दि । घटत्वेतरसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके घटत्यापच्छिन्ना- भावे व्यभिचारस्य वारणाय प्रथमं धर्मपदं विशेपणविधयावच्छेद. फस्य प्रापकम, समवायसम्बन्धेतरघटत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताके स. मवायसम्बधापच्छिन्नथटाभावे तद्वारणाय द्वितीयं धर्मपद्म । न च गुरुधर्मावच्छिन्नामावाप्रसिद्धया व्याप्यत्वासिद्धिः, तदितरेत्यनेन त- धर्मानवच्छेद्य प्रतियोगिताफत्वस्य विवक्षितत्वात् । तत्पदेनाखण्ड. धर्मस्यावच्छेदकीभूतधर्मस्य वा विवक्षणात् । गुरोरवच्छेदफत्यो- पगमावा नोक्तदोष इत्यपि वदन्ति । मानाभावादिति । तथा च तप्त. दूपत्यावच्छिन्नामावो रूपत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्यः अपत्येतर. धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वादित्याद्यनुमानमप्रयोजफमिति भाषः । अत एवेति । उक्तव्याप्ती मानामायादेवेत्यर्थः । दुःसादीत्यादिना धर्माधर्मादेः परिग्रहः । न चात्मत्यापेक्षया गुरुत्वेन सुपवत्वादेर घच्छेदकत्यासम्मयः, तस्येश्वरवृत्तितयातिप्रसक्तत्वेन लाघवस्या- फिश्चित्फरत्यादिति भावः । ननु मुसाच्छिन्नस्य चैनादेः सत्यपि भूतलादाविदानी दुःराविशिष्टो नास्तीतिप्रत्ययादिदमसङ्गमत आहे तत्तत्संत्येति । द्रव्यत्यापेक्षया गुरणः संख्यावत्यादेरयच्छेदफरवा- योगायु सत्तदिति । नानाधमांवच्छिन्न इति । नानाधर्मायच्चिनप्र. तियोगिताफ रस्यपः । ननूक्तव्याप्तेरसत्ये घरपटाघमापानामपि मेयो म सिरदत माह भेदसिमिस्रियति । तया घ घटयतिपादि ·सामान्यामायनन्यः। वस्यापि विरुद्धयाध्यासादेव । अत एव गगनादीनामवृत्तीनां समानयतानां वा धर्माणामेक एवासन्ताभावः, युगपदुत्पन्नविन- टानां समानदेशानामसति बाधक एक एव ध्वंसः प्रागभावो चे- विरुद्धधर्मवत्त्वादेव घटाघमावाद्भेदः पटाभावादौसाध्य इति भावः। अवृत्तीनामिति । येन सम्बन्धेन येऽवृत्तयस्तेन सम्बन्धेन तेपामेक ए. घाभाव इत्यर्थः । तेन धृत्तिमतोपि रूपादेः संयोगादिसम्यन्धेनामा. घस्योपग्रहः । समनियतानामिति । तत्तदेकत्वपरिमाणादिव्यक्ती- नामित्यर्थः । युगपद्विनष्टानामेक एव वसो युगपदुत्पन्नानां चफ एवं प्रागमाव इत्यर्थः । समानदेशावच्छिन्नयोरपि विभिनफालोत्पन्नचि. नष्टयोः प्रागमावध्वंसयो नात्याधुगपदित्युक्तम् । व्यधिकरणयोः समानाधिकरणयोरपि न्यूनाधिकदेशवृत्तिफयोर्युगपदुत्पादविनाश- शालिनो रूपसंयोगायोःप्रागभावस्य ध्वंसस्य च विभिन्नत्वात् सम- नियतदेशानामिरयुक्तम्। मुलाप्रावच्छिन्नवृक्षवृत्तिकोर्युगपदुत्पन्नवि. नष्टयोरपि वृक्षपटसंयोगयोर्वसमागमावयोन नावादाह असतीति । तत्र सादेरेफत्वे मूलावच्छिन्नसंयोगोऽग्रे नष्ट इत्यादिप्रतीत्याप- तिरेव याधिकेति भावः । यत्तु युगपदुत्पन्नविनष्टानामपि समनिय- तरूपरसादीनां न ध्वंसादरक्य तथा सति तद्रूपं नष्टमितिषत् तद्- सो नष्ट इत्यपि चाक्षुपापत्तेः, रूपध्वंसस्यैव रसध्वंसत्येन चक्षुर- योग्यत्वस्य धक्तुमशक्यादत उक्कमसति बाधक इति । तत्तुच्छम् । रसप्पसव्यश्चक्षुयोग्यत्वपिः रसप्रतियोगिकध्वंसत्यनायोग्यत्वस- म्मवात्प्रतियोगिविशेषमन्तव्यैवामाघस्य तत्तदिन्द्रिययोग्यताया निर्वाच्यत्वादिति । प्राश्चस्तु युगपदुत्पन्नस्यकपाकजातरूपादिच- तुष्टयस्य विभिन्न एव प्रागमावः। फयमन्यया सामप्रथमेदे कार्यस्य रूपादेर्मियो भेद इत्यत उक्कमसति याघक इति । न च नित्यानामिष जन्यानामपि रूपादिचतुर्णा पिरुद्धधर्माध्यासादेव भेदोपपत्ती सा- मनोभेदस्य कार्यभेदाप्रयोजकत्वमिति धाच्यम् । सामग्रीमेदस्य फाय्यभेदाप्रयोजकत्वे सामनोविशेषस्य फायविशेषनियामकत्व- स्याप्युपेक्षापत्तेः कार्याणां कालान्तरानुत्पादस्यापि विरखधम्मा.

·२९४ जागदीश्याः व्याप्तिवादे ति । व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽपि चेदभावः प्रामा- णिकस्तदा तस्यैकस्यैव प्रतियोगिताः सर्वैरेव व्यधिकरणैधमः सर्वैश्च समानासमानाधिकरणैः सम्बन्धैरवच्छिद्यन्ताम्, आकाशाभाव एव वा तथास्तामिति । मैवम् । एवं हि तत्तदेशकालाद्यवच्छिन्नानव- च्छिन्नतत्तदधिकरणतिखेन विशिष्टस्य तत्चदवच्छेदेन वा एकस्यै- ध्यासादेवोपपत्तेरित्याहुः । प्रतियोगिता इति । बहुत्वं प्रतियोगिभेदेन स्वरूपसम्बन्धरूपायाः प्रतियोगिताया नानात्वमभिप्रेत्य । वस्तुतस्तु तसर्मानाधिकरणेषु सर्वघेव तद्धर्मावच्छिन्नैकप्रतियोगितास्वीकारे घटनिष्ठपटत्वावच्छेद्यप्रतियोगिताव्यक्तेरेव पटनिष्ठघटत्वावच्छिन्नम- तियोगितात्वाघटवत्यपि घटत्येन घटो नास्तीत्यादिव्यवहारस्य प्रा- माण्यापत्तिरतोऽतिरिक्तापि प्रतियोगिता स्वाश्रयभेदानानैवेत्ति ध्येयम् । सर्वेश्चेति । समानाधिकरणैयधिफरणेश्चेत्यर्थः । इत्थं च प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्येव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्या. पि अभावभेदनियामकत्ये व्यभिचारो दर्शितः] यथा च व्यधिकर. पधर्मावच्छिन्न प्रतियोगितायाः सम्पन्धावच्छिन्नत्यं तथा विवेचित. मधस्तात् । लाघवादाह आकाशाभाव पर चेति । पतनये का. लायभावस्याप्याकाशाभावत्याग्नैवफारासङ्गतिः । एवमिति । तसद: धिकरणमन्तव्य विशेषाभावरेव सामान्याभावस्यान्यथासिमावि त्यर्थः। देशे काले चाव्याप्यत्तीनां घटादीनामभावस्य तत्तदधिक रणवृत्यभायमात्रेण अन्यथा फर्तुमशक्यत्वादाह तत्तद्देशफालाय च्छिन्नेति । प्रतियोग्यनवच्छंदकीभूतदेशफालावच्छिन्नेत्यर्थः अन्यथा कोण इव मध्येपि गृहे घटो नास्ति तदानीमियेदानीमपि गृहे घटो नास्तीत्यादिप्रत्ययो घटाघवच्छेदफदेशकालाचथच्छेदेनापि स्या. त् तदधिकरणवृत्यमायस्य घटत्यायच्छिन्नप्रतियोगिफत्यनियमादि ति भावः । व्याप्यवृत्तीनां गोत्याभ्यत्वादीनाममावस्य गोत्यादिशून्य. तत्तदधिकरणवृत्तित्यविशिष्टाभायमांत्रणवान्यथासिदिसम्म तत्र देशफालायच्छिन्नत्यं न प्रशनायमित्याशयनाद अनस्तिग्ने वि । देशफालामयच्छिन्नेत्यर्थः । तत्तदधिकरणेति । प्रतियोगिर ·सामान्याभावग्रन्थः। पामावस्यघटपटगोस्वाश्वत्वादिप्रतियोगिकरवसम्भवेन तत्तद्भेदोऽपि विलुप्येत । तत्तत्पतियोगिकत्वं तत्तत्स्वभावो न च तत्राधिकरण- वृत्तिवस्यान्तर्भावाऽवच्छेदकलञ्चेति तु समानम् । अत एव सामा- न्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ल व्यासज्यवृत्तीसपि प्रत्युक्तम् । अ. व्यासज्यत्तेस्त-स्वभावस्य तत्त्वानुपपत्तेरतिरिक्तकल्पने च किप- न्येत्यादि । विशिष्टस्यानतिरिक्तत्वादाह तदवच्छेदेन वेति । देश- कालावच्छिमानच्छिन्नतत्तदधिकरणवृत्तित्वावच्छेदेन वेत्यर्थ । त- द्भदोपीति । घटपटाद्यभावभेदोपीत्यर्थ । सामान्याभावस्थल इव युक्तेस्तोल्यादिति भाय । शङ्कते तत्प्रतियोगिकत्वमिति । तत्स्य- भाव । तत्तदभावस्वरूप न चति । तादृशस्वभावलक्षणे तत्पत्तियो- गिकत्वे अधिकरणविशेपवृत्तित्वस्यान्त यो घटक त्वमवच्छेदकत्वं या न युक्त तदभावस्वरूपस्य सर्वप्राविशपात् तथा च घटाभावस्यैव पटाभावत्वे पटवत्यपि पटो नास्तीतिप्रतीत्यापत्या तयार्भेद इति भाय । शङ्कां निरस्यति इति तु समानमिति । सामान्यावच्छिन्न- प्रतियोगिताफत्वमपि तत्तद्विशेषाभावस्वरूपमेवेति तत्र यायद्विशे- पामावाधिकरणवृत्ति वस्यानन्तर्भागदनवच्छेदकत्याच रुपयस्यपि रूप नास्तीतिप्रतीत्यापत्या सामान्यविशेषाभावयोरप्यवश्य भेद इत्य- यं यत पर प्रतियोगिकस्यस्प तत्स्वभाधरक्षणवादेवस्य व्यास- ज्यवृत्तीति । तथा च तत्पर्याप्त्यधिकरणस्य विशेषाभावकूटस्य वि- रहादेव रूपति रूप नास्तीति न प्रत्यय इति भाव । तत्स्वभावस्य । तत्तदभावपर्यवसितसामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वरूपस्य । तत्वम् । व्यासज्यवृत्तित्वम् । ननु सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफ्त्व न तत्तदमारस्वरूप किं त्यतिरिक्त मेवेति तस्य व्यासज्यवृत्तिरवक- सपने पाधकाभाव इत्यत आह अतिरित फल्पने चनि अतिरिक्त. नेति प्रागुक्त पटपटारिनिखिलप्रतियोगियाभावेनेत्यर्थ । घटपटगो. त्यादिप्रतियोगिफत्वमपि न तदभावव्यक्तिस्वरूप किं तु सामान्या- घन्छिनप्रतियागितापत्यवतिरिक्तमय याच्यमिति घटादिशून्यतत्त- दधिकरणावच्छेदनशस्यनातिरिक्ताभावस्य घटपटादिमतियोगिफ.

·जागदीश्याः व्याप्तिवादे परादमातरिकाभावेन । किश्च व्यधिकरणयोर्घटपटयोदित्यप्रती- विवव्यधिकरणानामपि विशेषाभावानां युगपदिन्द्रियसन्त्रिकर्षे सामान्यावच्छिन्नमतियोगिताकत्वासयोऽपि स्यात् । अपि च रू. पान्तरेण सम्बन्धविधया या व्यासज्यत्तिधर्मस्य ज्ञाने न याव- दाश्रयसन्निकर्षापेक्षा मानाभावात् । एवञ्च एकामावसन्निकर्षेपि सामान्याभावबुद्धिमसङ्गः।यादृशेच तस्य ज्ञाने यावदाश्रयाणां स- त्वं स्याद्याधकाभावात् तथा च घटपटाघभावानां मिथो भेदोथिल- प्येतेति पूर्वमयानुवर्तत इति भावः । ननु घटपटयोरिय तवुभयामा घयोरपि मिथो भेदस्यानुभवसिद्धत्वान्न तद्विलोपप्रसङ्गः, सामान्या धच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वस्यातिरिक्तस्य व्यासज्यवृत्तितायां बाधक: प्रतिवन्दिरनुत्तरं चेत्यत आह फिञ्चेति । व्यासज्यवृत्तिप्रत्यक्ष प्रत्येकाधिकरण्यापनयावदाश्रयाणां सन्निकर्पस्य हेतुत्वे घक्ष्यमा णातिप्रसङ्गासम्भवात्तथा हेतुतायां व्यभिचारं दर्शयन्नाह व्य. धिकरणयोरिति । इन्द्रियसन्निकर्ष इत्यस्य विशेषाभाववदधिक रणद्वयादिमात्रावच्छेदेनेत्यादिः । प्रत्ययः । साक्षात्कारः । तथा च घटपटोमयमात्रसनिफपि रूप नास्तीतिप्रत्यक्षं स्यापामायकूटस्यै पोभयन सनिकपादिति भावः । ननु व्यासज्यवृत्तिव्यक्त्यन्तरप्रत्यक्षं प्रत्येकाधिकरण्यापनयायदाश्रयसन्निकर्षस्य व्यभिचारणाहेतुत्वे- प्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वप्रत्यक्ष प्र. ति तथाविधसग्निफपत्वेन हेतुत्वे याधफाभायानोक्तदोष इत्यत माह मापि घेति । [ नन्वफाधिफरण्यापन्नवृत्तिव्यासज्यवृत्तिधर्मप्रत्यक्ष प्रत्येकाधिकरण्यापनयावदाश्रयसनिकपत्वेन हेतुत्वानोक्तदोष इत्य- त माह अपि चेति तु नव्याः ] रूपान्तरणेति । व्यासज्यत्ति- स्यानिरूपफगुणत्वरूपप्रतियोगितायत्यत्वादिप्रकारणेत्यर्थः । प्रह तममित्याह सम्यन्धविधया पति । मानाभावादिति । द्रव्या स्तरसन्निकर्यदशायां घटी गुणयानित्यादिप्रत्यक्षेण गुणत्यादिनः फारंण द्वित्यादेघंटे रूपप्रतियोगिफोभाव इत्यादिप्रत्यक्षेण च रूप ·सामान्याभावग्रन्थ । २९७ निकोंऽपेक्ष्यते तत्र तेपा तद्भेदस्य च ज्ञानमपि । तदज्ञाने तदभेद- प्रतियोगितात्वप्रकारेण रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताव्यक्तविषयी. फरणे क्षत्यभानादिति भाय । सामान्याभायोति । स्यावच्छिनप्रति- योगिताकत्त्वससर्गेण रूप वादिसामान्यविशिष्टवैशिष्ट्यावगाद्यमा- वप्रत्यक्षमसङ्ग इत्यर्थ । न च ससर्गप्रकारसाधारणसामान्यावच्छि- नप्रतियागिताकत्रलौकिकप्रत्यक्षमान प्रत्येव निरुक्तयावदाश्रयसन्नि- कर्पत्वेन हेतुत्लान्नाक्तदोष , तथा सत्यनन्तसामान्यान्तर्भावेणानन्त- कार्यकारणभावकल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्तसामान्याभावकल्पन- स्यैव युक्त्वादिति भाव । न च यत्किञ्चिद्रूपाभावसनिकपदशाया रूपसामान्याभावप्रत्यक्ष जायत एव स्यन्मतपि घटत्वादी रूपसा- मान्याभावस्य सनिकृष्टतया घटत्वे रूप नास्तीतिप्रत्यक्षस्य तदानीं दुर्गरत्वादिति वाच्यम् । घटद्वयसन्निकर्पदशाया रूपत्वावच्छिन्नम- तियोगिताक्त्वपर्याप्त्यधिकरणेप्रभावपु घटवृत्तित्याचगाहिनो घटे रूप नास्तीत्याकारकप्रमात्मकप्रत्यक्षस्यापाद्यत्वात् घटादीना रूप- चावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वपर्याप्त्यधिकरणयावदभाववत्वविरहपि ताशयावदभावस्य घटवृत्तित्वानपायात् । न हि घट्वृत्तित्वप्रमाया पकव्यक्तिमाविशयकत्वेनैकव्यक्तिनिरूपिताधेयत्वप्रकारकत्येन चा सम नियम , मानाभावात् रूपद्धय घटवृत्तीत्यादिप्रमाया व्यभि- चाराचेति भाव । सामान्यायच्छिन्नप्रतियागिताकत्वस्थ व्यासज्य- वृत्तित्व सामान्याभावप्रतीतेरतिप्रसक्तिमभिधायाप्रसङ्गमप्याह या- दृशे चति । तस्य । व्यासज्यत्तिधर्मस्य । तेषाम् । यावदाश्रयाणा शानमप्यपश्यत इति योजना । विषयतासम्बन्धेन पर्याप्तवृत्तिकस्य चाशुपादिक प्रति स्ववियपर्याप्तत्वसम्बन्धेन चाक्षुपत्यादिना हे- तुत्वादिति भावः । तदस्येति । तेपामाश्रयाणा मिथा भदस्येत्य- थे । सानमप्यपश्यत इति पूर्वेणान्नय तत्तव्यक्तिधर्मिक पर्याप्त- तिप्रत्यक्ष प्रति तत्तव्यक्तिमिन्नत्वप्रकारकप्रत्यक्षप्रमात्वेन हेतु. स तत्र च कार्यस्य तत्तव्यक्तिमिन्नवृत्तिविशेष्यत्व कारणस्य च विशेष्यतामात्र प्रत्यासत्ति विशेषाभावानामैक्यभ्रमदशाया तेपु प. यांतिसम्पन्धेन विवादिप्रत्यक्षानुदयेन तदन्तर्भावनाप्युक्त कार्यका. .

·२९८ आगदीश्या व्याप्तिवादे भाने च तदग्रहाद आश्रयभेदभ्रमेण तद्भमदर्शनाच्च । न चान यावद्विशेषाभावाना प्रथममुपस्थितिः सम्भवति, तत्सतियोगिना रणमावस्यावश्यफरवात् । अभावादी संख्यायाः समवायेनाऽस- स्वेपि पर्याप्तिसम्बन्धेन सत्वे याधकाभानात् तत्तव्यक्तिधमि- क पर्याप्तवृत्तिकस्य भ्रमात्मकप्रत्यक्षे तु तत्तव्यक्तिभिन्नत्वस्य म. भात्मकमेव प्रत्यक्ष दोष समानविशेष्यताप्रत्यासत्या हेतुर्वक्तव्य इत्याश्रयभेदम्रमाद्वित्वादिभ्रमो नानुपपन्न इति वदन्ति। अपेक्षाया- मन्वयव्यतिरेको दर्शयति तदज्ञान इत्यादिना । यादाश्रयाणाम. शाने परस्परमभेदशाने या व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य द्वित्वादेरप्रत्यक्ष. स्वादित्ययं । अत एव दूरत्वादिदोपात् क्रमापभिवृक्षाणामभदन. मे तन सतोपि द्वित्वादेर्न साक्षात्कार इति भाव । तद्भमेति । मत एव मध्याच्छादितकदण्ड एव भेदभ्रमाइण्डद्वयोवुद्धिरिति भाव । अत्र सामान्यावच्छिन्नत्वस्थले । यावद्विशपाभावानामिति । याव- तामाश्रयाणां ये विशेषामाया परस्पग्मेदरूपाभावास्तेपामित्य- थे । प्रथमम् । सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्त्वमहात्पूर्वम् । तत्प्र- योगिनामिति । तस्य परस्परभरस्य ये प्रतियागिनो विशेषाभावा- स्तेषां विशेषतस्तत्सदमावव्यक्तित्त्वेनानुपस्थितेरित्यर्थ । तया च सा- मान्यावच्छिन्नमतियागिताफरयस्य व्यासज्यत्तित्र पारणयाधा. त् प्रत्यक्षमेव न स्यादिति भाव । केचित्तु वन्ह्यादिकायंजन- पत्नोत्तजयामानविशिष्टमगयादिसामान्यामाव आवश्यको न हि तत्र तत्तन्मण्यभावयन हेतुत्यमनन्तकार्यकारणभावापसे. नाप्युत्तेजपामावविशिष्टमणित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्त्वेनानुगत- घम्मेण विशेपामावानामेव तत्र हेतुत्वमवच्छेदकगारयापत्तरस्मा. फ स्वपण्डतादशमण्यमापव्यक्तित्वनैव हेतुनायामवच्छदफ्लाय. यात् । न चोत्तेजफामावविशिमणिवायच्छिन्नप्रतियागितापत्यस म्यन्धन मणिमदमाय चैनेय हेतुत्वम्,नाशप्रतियोगितायत्तस्यामा- यांश मणिग्यावच्छिन्नीयसमग पायरहात्।अन्यथा माणमत्यपि दरी मणिनास्तीतिप्रत्ययापत्त विशिष्टमणिरयायलिनप्रतियागितापरय ·सामान्यामायमापः। विशेगतोऽनुपस्थिोरिति दिक । केचित्तु अनन्तविशेषामानां सामान्पाउिनपतियोगिताकमस्य तदयामम्पतित्वस्य च क- पनामय लापवान सामान्पावलिमातियोगिताकलनेक ए. यामारः कल्प्यो । कल्पनीयशरीरस्पोमपर तुल्यत्वेऽपि एतदपे. क्ष्य तस्य गुरुला । विनिगमनामावेऽपि च सामान्यामावमिदि- सम्बन्धन योमणिमानमायनस्य तत्र सत्यात् । मत पय घटाया- पसिनप्रतियोगिताफरय घटाययिशिएस्पेष संसों न तु द्रव्य- स्यप्रमेपरयाविपिशिएस्पति निघंटे पटो मास्तीयप प्रत्ययो न तु नग्यं प्रमे था गास्तीत्याफार रति सिमान्तःम च प्रतियोग्यपि. पिनस्पापण्डामापस्य तदम्पत्तिस्येन देनुयायामन्यपासि. गि अन्यथा मस्तपघादीनां चान्यतमरयायच्छिन्नामायस्याप्य- ग्राहस्य तत्तद्ग्यक्रियेन दादजनयाग्यापतेरिति पायम ॥ त्यन्मतेप्येतदोषस्य तुल्यत्यापरमायविनामापत्यापेक्षया य. बर्मायच्छिनामापरयं गुगलरं तरमायच्छिन्नामायव्य तर त- बर्मायच्चित्रामायव्यक्तरन्यया सिरे सुनयरयाणेति यदन्ति । यतु विशेरामायकूटस्य सामान्यायच्छिन्नमतियोगिताफरपोप- गमे प्रमेयं नास्ति प्रमेयानेद इत्यादिमतीतेः प्रामाण्यापत्तिस्त- तरप्रमेयात्यम्तामायक्टस्य तत्तत्प्रमेयमेदाटस्य च प्रमेयस्याय- दिनप्रतियोगिताफरपसम्मयादिति । तत्र । प्रतियोगितायच्चदफी- भनं यत्सामान्यं तदयच्छिन्न प्रतियोगिताफरयस्यय विशेगमायक- टेपु स्यीकर्तव्यात, भम्पया सामान्यामायस्वीकारेपि तदोपता- दयस्यादिति संक्षेपः । सायमीममतमुपन्यस्यति फेचिश्यिति । त- दुव्यासस्येति । सामान्यायच्छिन्नप्रतियोगिताफरये पयोतिलक्षणव्या- सज्यत्तिस्यस्य चैत्यर्थः । ननु त सामान्यावच्छिन्न प्रतियोगिता. फरवतदाययोमयोः फाल्पमायन्ममापि सामान्यायच्छिन्नमतियोगिता- फरयतव्यासज्यवृत्तियोमयोः कल्पनात्कुत माह पनीयेति । एतत् । अतिरिकामाये सामान्यायश्छिन्नमति- योगिताकस्यम् । तस्य । व्यासज्यविसामान्यावच्छिन्न प्रतियोगि- एफ लाययमत ·३०० जागदीश्या व्याप्तिवादे रमत्यू हैव । धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनीयानेक- त्वप्रयुक्तम् । न चातिरिक्ताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छिन्नमति. योगताकत्वस्याऽनन्तवावायधिकरणत्तित्वस्य चकल्पनामपेक्ष्य क्लप्तानन्तवारवाद्यधिकरणदृत्तिलाना याद्विशेषाभावानामेव सा- मान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य तव्यासज्यत्तित्वस्य च क- ल्पनैव लपीयसीति वाच्यम् । एवं ससभावमात्रामिद्धिप्रसङ्गा- दिसाहुः॥ ताकत्वस्य । गुरु यादिति । पर्याप्ते सम्बन्धान्तरनियतत्वेन बहुविधा- भावपु कल्पनीयस्वरूपसम्पन्धकत्येन गुरुत्वादित्यर्थ । ननु पर्या. से सम्पन्वान्तरनियतत्वे मानाभायाद्विशेषाभाषेषु सामान्यावच्छि• अप्रतियोगिताकत्वस्यातिरिक्त पर्याप्त्यास्य एव सम्बन्धो याच्यो न तु स्वरूपसम्बन्धोपीति विशेषाभावकूटेपि सामान्यावच्छिन्नप्र- तियोगिताकत्वस्य पर्याप्तिमानकरपनायां न गौरवमत आह विनिगमनाविरहेपीति । विवादास्पदयोरर्थयारेकमाने प्रमाणस्य स. झायो चिनिगमना तद्विरहस्थलेपि चेत्यर्थ । यत्रोभयत्रैव प्रमाणाविर- हस्त नोभयमेवन सिद्धयति यथा चक्रविशिष्टदण्डत्वेनेव दण्डविशिष्टच. झनापि न घट प्रति जनकत्व लाघवसहतप्रत्यक्षादिप्रमाणेन द- पडत्वचनत्वाभ्यामेव तद्वधारणात् यत्र चोभयत्रैव प्रमाणस्याचता. रस्तन द्वयमेव सिद्धयनीति प्ररते सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- त्यस्य पर्याप्त्यारयसम्बन्ध इव तस्याश्रयेप्यतिरिक्त रूप नास्तीति प्रत्यक्षप्रमाणस्य तौत्यादयश्यमतिरिक्त सामान्याभावो वाच्य इति भार निनु उमयन प्रमाणसद्भायेपि धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वमिति न्यायलयमेव गौरव सामान्याभावे धर्मिणि बाधक मनिप्यतीत्यन बाह धर्मनि। फरपनीयति । तथा चानेकस्याप्रकल्प्य- तया सामान्यामावमिण परपने वाधकाभाव इति भाव । सा. मान्यामावधर्मिण पत्पने तत्पयुक्त मनक कल्प्यमवत्याशयनाशय निराचट न चति । याच्यमिति परेणान्यय । वाय्यादीति । रूपाघमा। पाभिमायण । एव सतीति । धर्मिफल्पनोत्तरकल्पनागौरवस्यापि ·सामान्पामावग्रन्थः। धर्मिकल्पनाविरोधित्व इत्यर्थः। अभावमात्रेति । तत्तद्रूपादिप्रतियो- गिकत्वेनातिरिक्ताभावस्यानन्तभूतलाद्यधिकरणे तत्सम्बन्धस्य च क- ल्पनामपेश्य क्लतानन्तभूतलावधिकरणवृत्तिकेषु तत्तद्भूतलत्वादिध मेंपु तत्तपत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वकल्पनायामेव लाघवस्य सुपचत्वात् तत्तद्पादिविशेषाभावोप्यतिरिक्तो न सिद्धयेत, तद्पं नास्तीत्यनुगतप्रतीत्यातिरिक्तविशेषाभावसिद्धौ सत्यां तनानेका. धिकरणसम्बन्धकल्पनागौरवस्य फलमुखत्वाददोपत्वे तु प्रकृतेपि सामान्याभावे तत् सुवचमिति भावः । अत्र प्रतिवन्दिरनुत्तरमित्य खरसः केचिदाहुरित्याभ्यां सूचितः। इति श्रीजगदीशभट्टाचार्यविरचितं सामा- न्यामावप्रकरणं सम्पूर्णम् ।

·३०० जागदीश्याः व्याप्तिवादे रप्रत्यूहैव । धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वं कल्पनीयानेक- स्वप्रयुक्तम् । न चातिरिक्ताभावस्य तत्र च सामान्यावच्छिन्नमति. योगिताकत्वस्याऽनन्तवावाद्यधिकरणत्तित्वस्य चकल्पनामपेक्ष्य क्लप्तानन्तवाय्वाद्यधिकरणत्तित्वानां यावद्विशेषाभावानामेव सा. मान्यावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्य तव्यासज्यत्तित्वस्य च क- ल्पनैव लघीयसीति वाच्यम् । एवं ससभावमात्रासिद्धिपसद्भा• दिसाहुः ।। ताकत्वस्य । गुरुन्यादिति । पर्याप्तेः सम्बन्धान्तरनियतत्वेन बहुविधा- मावेपु कल्पनीयस्वरूपसम्बन्धकत्वेन गुरुत्वादित्यर्थः । ननु पर्या. से सम्वन्धान्तरनियतत्वे मानाभावाद्विशेपाभावेषु सामान्यायच्छि- नप्रतियोगिताकत्वस्यातिरिक्तः पर्याप्त्याएय एव सम्बन्धो वाच्यो न तु स्वरूपसम्बन्धोपीति विशेषाभावकूटेपि सामान्यावच्छिन्नप्र- तियोगिताकत्वस्य पर्याप्तिमात्रकल्पनायां न गौरवमत आह विनिगमनाविरहेपीति । विवादास्पदयोरर्थयारेकमाने प्रमाणस्य स. द्भायो विनिगमना तद्विरहस्थलपि चेत्यर्थः । यत्रोभयत्रैच प्रमाणविर- हस्तपोभयमेव न सिद्ध्यति यथा चक्रविशिष्टदण्डत्येनेव दण्डविशिष्टच- फत्वेनापि न घटं प्रति जनकत्वं लाघवसहकृतप्रत्यक्षादिप्रमाणेन द. ण्डत्यचक्रत्वाभ्यामेव तदवधारणात् यत्र चोमयत्रैव प्रमाणस्यावता. रस्तत्र द्वयमेव सिद्धयनीति प्ररते सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताफ- त्यस्य पर्याप्त्यारयसम्बन्ध इव तस्याश्रयेप्यतिरिक्त रूपं नास्तीति प्रत्यक्षप्रमाणस्य तौल्यादवइयमतिरिक्तः सामान्यामायो याच्य इति मायाननु उभयत्र प्रमाणसद्भावेपि धर्मकल्पनातो धर्मिकल्पनाया गुरुत्वमिति न्यायलम्धमेव गौरवं सामान्याभावे धर्मिणि याधर्फ मविप्यतीत्यत याह धर्मति । कल्पनीयति । तथा चानेफस्याफल्य- सया सामान्याभायमिणः फल्पने याधकामाय रति मायः । सा. मान्यामायधर्मिणः पल्पने तत्प्रयुनामनकं फल्ल्यमयत्याशयनाशा निराचरन चति । पाच्यमिति परेणान्ययः। घाय्यादीति। रूपापमा. पाभिमायण । पयं सतीति । धम्मिफरपनोत्तरकल्पनागौरयस्यापि ·सामान्याभायप्रन्यः। धम्मिफल्पनाविरोधित्व इत्यर्थः । अभावमाति । तत्तद्रूपादिप्रतियो- गिकत्वेनातिरिकामावस्यानन्तभूतलावधिकरणे तत्सम्बन्धस्य च क- रूपनामपेश्य फ्लप्तानन्तभूतलावधिकरणवृत्तिकेपु तत्तद्भूतलत्यादिध भेषु तत्तद्पत्वाद्ययच्छिन्नप्रतियोगिताकत्यकल्पनायामेव लाघवस्य सुवचत्वात् तत्तद्रूपादिविशेषाभायोप्यतिरिक्तो न सिद्ध्येत, तद्पं नास्तीत्यनुगतप्रतीत्याऽतिरिक्तविशेषाभावसिद्धौ सत्यां तनानेको. धिकरणसम्बन्धकल्पनागौरवस्य फलमुखत्याददोपत्वे तु प्रकृतेपि सामान्यामावे तत् सुवचमिति भावः । मत्र प्रतियन्दिरनुत्तरमित्य स्वरस. केचिदादुरित्याभ्यां सूचितः॥ इति श्रीजगदीशभट्टाचार्यविरचितं सामा• न्याभावप्रकरणं सम्पूर्णम् । 28 ·चिन्तामणेविशेषव्याप्तिः । यहा प्रतियोगिव्यधिकरणस्वसमानाधिकरणात्य- न्ताभावाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यम् । दीधित्या विशेषव्याप्तिः। यदेशादि । अथात्र नानाव्यक्तिरूपादिसाध्यकैकव्यक्तिए- थिवीत्वादावव्याप्तिः।न च तत्र रूपवत्त्वादिकमेव साध्यं तच पर- म्परासम्बन्धन रूपत्वादिकमेव तेन च सम्बन्धेन न तदभावः पृ. जागदीश्या विशेषव्याप्तिः । द्रव्यं पृषियीवादित्यादायव्याप्यमावादाह नानाव्यतीति । मानत्वेन शब्दत्वेन चा नानाव्यक्तः साध्यतायामव्याप्त्यभावापा. दीत्युक्तम् । रूपयान् रसादित्यादी यपव्यक्त प्रतियोगिव्यधिकरण- यसयनिष्ठामायाप्रतियोगित्यं तद्रूपसामानाधिफरण्यस्य तसव्य. को व्याप्तित्वसम्मयादाह एकव्यक्तीति। रूपवान् तद्रसादित्यादाये। फव्यक्तिनावव्याप्तिविरहात् पृथिवीत्वादावित्युनम्।सन्याप्तिरिति । रूपमात्रस्व चालनीन्यायेन तत्तत्पृथियीनिष्ठप्रतियोगिव्याधिफरणा. भायप्रतियोगित्यादिति भावः । न ति। याच्यमित्यन्वयि । रूपवत्यं रूपाधिफरणत्यं तदप्यधिकरणमेदादिनमेयेत्युक्तदोषतादवस्थ्या- दाह तच्चेति । रूपत्वपृथियीत्ययोः साक्षात्सामानाधिकरण्याभायात पथं तयोच्यासरत भाह परम्परोति । स्यायाधिकरणस्यरूपपरम्प. रासम्पन्धेनेत्यर्थः । ननु पृपिपीरपयति समयायेन रूपरपस्याभाय.

·'विशेषज्याप्तिग्रन्थः। थिव्यादाविति वाच्यम् । रूपादेरसाध्यतापत्तेः। द्रव्यान्यत्वादिवि- शिष्टमत्त्वायभावस्य द्रव्यादिवृत्तित्वात् सत्तादिसाध्यकद्रव्य- लादावव्याप्तेश्च । अन्यथा विशिष्टतया सत्तादेः साध्यत्वे व्यभिचा- रिणि जातिमत्त्वादापतिप्रसङ्गात् । व्युत्पादयिष्यते च विशिष्टा- भावस्य विशेष्यप्रतियोगिकत्वम्। द्वित्वाधवच्छिन्नसाध्याभावस्य तत्र सरयात् कयं तनिष्ठाभावामतियोगित्वमत आह तेन चेति । परम्प- रासम्बन्धेन चेत्यर्थः । तदभावः।रूपत्वादेरभावः। प्रतियोगितावच्छे- दफसम्बन्धेन प्रतियोगिताश्रयानधिकरणीभूतहेतुमनिष्ठाभाषस्य साध्यतावच्छेदकसम्यन्धावच्छिन्नाया एच प्रतियोगिताया लक्षणघ- टफत्वादितिभाव. । असाध्यत्वम् । अनुमित्यविधेयत्यम् । ननूक्तव्या- प्तिधानाद्रूपत्वादिसाध्यकैवानुमितिः व्याप्त्यन्तरवानादेव रूपादिसा- ध्यकानुमितेः सम्भवात, स्ववृत्तिरूपत्वावच्छिन्नवत्वसम्बन्धेन रूपा- देः साध्यतायामुकन्याप्तिज्ञानादपि रूपादिसाभ्यकानुमित्युत्पादे या- धकामावाच्चेपत आह. द्रव्यान्यस्वादीति । अव्याप्तिरिति । व्याप्यवृ. तिसाध्यकस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्यानुपादेयत्वात् तत्रत्यल- क्षणस्याव्याप्तिरित्यर्थः । ननु तत्र हेतुमनिष्ठाभावस्य प्रतियोगित्वं वैशिष्टयानवच्छिन्नं वाच्यमतो नाव्याप्तिरित्यत आह अन्यथेति । ननु विशेष्यवति यिशिष्टामायो विशेषणामाव एवेति द्रव्यनिष्ठस्य द्र. न्यान्यत्यविशिष्टसस्वाभायस्य प्रतियोगित्वं द्रव्यान्यत्वादी विशेष- ण एव न तु विशेष्ये ससायामतो नान्याप्तिरत आह व्युत्पादायप्यत इति । विशिष्टामाघस्तावदतिरिच्यतां मा या द्रव्ये तदन्यत्वविशिष्ट- सत्ता नास्तीतिप्रतीतियलात द्रव्यनिष्ठामावस्य चैशिष्टयावच्छिनप्र. तियोगित्वं पुनः सत्तायामावश्यकम, अन्यथा यिशिष्टस- चावान् जातेरित्यादायतिव्याप्त्यापत्तेरितिभावः । फेचिनु न- नु पिशेषणविशेष्ययोः सम्यन्धामावपर्यवसनस्य विशिष्टा. मावस्य प्रतियोगित्यं तदुभयोः सम्बन्ध पर न तु विशेष्यति नाउमाप्त्यरकाश इत्यत आह अन्ययेति । विशेष्यस्य विशिष्टामा- पाप्रतियोगित्ये इत्यर्थः । ननु लक्षणातिप्रसङ्गवारणान्ययानुपपचिर्न ·जागदीश्या. न्याप्तिादे सत्वाच्च । अथाऽप्रतियोगित्वं प्रतियोगित्प्रभावः स च येन रू. पेण तद्पावच्छिन्नव्याप्यत्वं हेती, अस्ति चायं रूपादौ रूपत्वादि- ना न पृथिव्यादिनिष्ठामावप्रतियोगित्वमिति प्रसयादिति चेन्न । तादृशमतीसादितो रूपत्वादी प्रतियोगिताया अवच्छेदकत्वाभावो गृयते न तु तदभावावच्छेदकत्वम्, सर्वचैव रूपे पृथिवीनिष्ठाभावा- यस्तुसाधिकेत्यत आह व्युत्पादयिप्यते चेतीत्याहु । ननु साध्यता- वच्छेदकरहिर्मान यद्वैशिष्टयावच्छिन प्रतियोगित्न तदन्यत्वेन हे. तुमग्निष्ठाभावप्रतियोगित्ल विशेषणीयमतो नाताव्याप्त्यतिव्याप्तीत्य- त माह द्वित्वादीति । तथा च सत्तागुणत्योभयाभावस्य द्रव्ये स- चात्तमादाय सत्तावान् द्रव्यत्नादित्यत्राव्याप्ति । यद्यपि सा- ध्यतारच्छेदकभिन्ना य साध्यनिष्ठो धर्मस्तदननच्छिन्नैव हेतु मनिष्ठाभारस्य प्रतियोगिता निवेशनीयेत्युक्ताव्याप्त्यादिव्युदा. स, तथापि प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादारव्याप्त्यापत्ते', घटत्वावरच्छिन्नामावस्य तादृशधर्मानच्छिन्नत्वात् प्रमेयत्वानच्छि. मामारस्य चाप्रसिद्धत्वादिति भाव । सार्वभौममतमुत्था- पयति প্রথবি अप्रतियोगित्वम् । मूलोक्ताप्रतियागित्या. न्तस्यार्थ । प्रतियोगित्यामाय । हतुमनिष्ठाभारप्रतियोगिता माव न तु तादृशप्रतियोग्यन्यत्व भंदमायस्यैव व्याप्यवृत्तित्वन तयच्छेदकस्योक्त्यसम्भवात्। नन्वेय तद्रूपवान् पृथिवीत्यादित्यादा यतिव्याप्ति तपेऽपि रूपत्वावरच्छदेन ताशप्रतियोगित्याभायस- स्वादनो धर्मविशेषमन्तमारयति स चति । तथा च तुमनिष्ठामा- यमनियागित्नाभारारच्छदको यो धर्मस्नदयच्छिन्नसामानाधिकर प्यम तद्धमानच्छिन्नस्य व्याप्तिरिति माय । पचान पृथिवीना- दिसादापयाप्तिमुद्धरति अस्ति चेति। अयम् ।रूपत्वायरच्छद्य पृथि- धीत्यादिमनिष्टाभावमनियागिस्वामार' 1 पादावस्तीत्यर्थ । प्रमाण माह रूपरवादिननि । प्रतियागिताया इति। पृथिवीनिष्ठामायप्रतियो. गिनाया इत्यर्थ । बरच्छदफ्त्यामाय इति प्रात्यक्षिषप्रतीस्यमिप्राय: ण। तथापिधशब्दस्य तु नाशप्रतियोगिय न रूपरयायच्चमित्ययों प्राधातदमायेति। तारामनियागित्यामापाययं । तथा चौतरक्षा ·विशेषव्याप्तिप्रन्धः। ३०५ तियोगित्वं न तु कुत्रापि रूपे तदभाव इसबाधितमसयाव 1.अ. न्यथा यो यो धर्मों यस्य यस्य नावच्छेदकः तत्तदवच्छे- देन तत्तदभावोऽप्युक्तरीसा सिध्पेत् । प्रमेयघूमत्वेन न बहिनिष्ठाभावमतियोगित्वमितिमसयातदवच्छेदेन तादृशामति- योगिलाभावस्यापि मुवचत्वात् । अथ प्रमेयघूमत्वं न गौरवेण सामानाधिकरण्यप्रतियोगितावच्छेदकम,विवक्षितश्चात्र तथेति चेद। असमानाधिकरणधूमकव्यक्तिरत्तितया वाहित्वमपि न तदवच्छेद- कं कम्बुग्रीवादिमत्त्वादिनाच घटादेरसाध्यतापत्तिरिति वहुन्या- पासिविरिति भावः । रूपत्वाद्यवच्छेदेन ताशप्रतियोगित्यामावे पाधकमाह सर्वति । ननु ताहराप्रतियोगित्यमिव तदमायोऽप्यव्या. यत्तिरिति तद्पत्याधयच्छेदेन ताहशमातियोगत्यामावस्याप्यमा- पसत्यादयाधितापिताशप्रतीतिनं याधियत्यत माह अन्यथेति। घट- जनफरय दण्हत्येन न तु द्रव्यत्यादिना घटामाधप्रतियोगित्वं घटत्वेन न तु पटत्यादिनेत्यादिमतीत्या द्रव्यत्वाधवच्छेदेन दण्डादी घटज- मकरयाघमायः पटत्याचपच्छेदन घटामावप्रतियोगित्याभावश्च.घ. टादी सिध्येदिति मायः । तथा च दण्डो न घटजनक इत्यादिप्रती- स्यापत्तिः। प्रतियन्दरनुत्तरत्वादाह प्रमेयेति । सुवचत्याच्चेति । तथा घ प्रमेयधूमपान पहेरिस्यादायतिव्याप्तिरिति भावः । अधेति । तपा घ साधननिष्ठसाम्यसामानाधिकरण्यनिरूपफतायच्छेदफयवीय- च्छेदेन देतुमनिष्ठामायप्रतियोगितामायस्मसमर्मायलीदसामानाधि. परण्यं ग्याप्तिरित्यर्थः। अत्र साधननिष्ठसामानाधिकरण्यनिरूपफ- सापा अयच्छदफस्यमनतिरिक्तरतिरयविशिएस्वरूपसम्यन्धः स्वरू- पमम्बन्धमा या.प्रथमे असमानति । असमानाधिकरणो घूमा यस्य समाप.पिण्डम्पयनत्तियेत्यर्थः । मतदयच्छेदकमान पृमनिष्ठ• মাহিতলাতে নয়, বমি ভূ- दिस्यातायायातिरिति भावः । द्वितीये स्याद फम्युप्रीयत्यादि । मसा- पत्यम् । मापापफरयम् । घटत्यापेक्षया गुरतरफम्युनीयादिमश्या.

·३०८ जागदीश्याः व्याप्तिवादे अन्यवृत्तिवह्नितहतोरन्यवृत्तिधूमवन्निष्ठात्यन्ताभावान्यो- न्याभावप्रतियोगित्वात् व्यधिकरणवह्निधूमयोर्न व्यातिः, धनसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगित्वाचदवच्छेदकत्वाच्चा- व्याप्तिः, तथापि यद्रूपावच्छिन्नवत्वं तादृशान्योन्याभावमतियो- गितानवच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमिसन तात्पर्यम् । वह्नयादौ तत्संयोगादौ तद्वदादौ वा साध्ये सर्वत्र साक्षात्परम्परया वा अनुगमकं वह्नित्वादिकमेव साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नवत्त्वस्य तथा व्याप्तियारणसम्भवादाह नानाव्यक्तीति । मानव व्यक्तिराश्रयो यस्य ताहशसाध्यक इत्यर्थः । च तत्तद्रव्यभेदमादाय चह्निमान् धूमात् द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिरिति भावः । ननु 'हेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदफसाध्य- यत्वविवक्षणान्नैप दोष इत्यत आह तत्तत्साध्यवत्त्वस्य चोति । तद- घच्छेदकत्वादित्यन्वयः । तया च वह्निमान् घूमात् रूपत्वाव्यापक- जातिमान् रूपत्यादित्यादी तत्तदहिमवाद्यवच्छिन्नभेदं नीलपीत- त्याचवच्छिन्नभेदं चादायाव्याप्तिरिति भावः । यद्रूपेति । अधिफर- णभेदेऽप्येफधर्मावच्छिन्नाधिकरणत्वस्यैक्यमतेनेदम् । अन्यथा यहि त्यावच्छिन्नवत्त्यस्यापि पर्वतादीनानात्येन तद्दोपतादधस्थ्यापत्तेः हे. तुमग्निष्ठान्योभायप्रतियोगितावच्छेदफत्वसामान्यं यद्रूपानयच्छिन्नं तपावच्छिन्नसामानाधिफरण्ये या तात्पर्य्यम । ननु यद्रूपाय: च्छिन्नवत्त्वमित्यत्र यत्पदस्य सपण्डधर्मपररये पहिमान धूमादित्यादायव्याप्तिः यद्वित्वादेरगण्डत्यात, अपण्डधर्मपरत्ये च पहिसंयोगवान् घूमादित्यादी तयेत्यत आद घदया. दाविति । तदादी । घहिसंयोगयदादी । यहित्यादिफमे. च सर्यय यत्पदनाध्यण्डधर्मों घर्तव्य इति मायः । तारशेति । हेतुसमानाधिकरणस्यर्थः । नन्वर्य यहिसंयोगी. स्थापनुमिसिग्नं स्यात् ताशसंयोगरयस्य व्यापफतानपच्छंदफारवे. घेति । तथा ·विषव्याप्तिप्रन्यः। किन्तु तत्तमस्य समानाधिकरणतत्तद्वह्निना। न चैवं धू- ममात्रे न व्याप्तिरिति वाच्यम् । सर्वधूमव्यक्तस्तथात्वेन धूममात्रस्य व्याप्यत्वात् धूमसम्बन्धिवह्निस्तस्याप्य एव युगपदुत्पन्नविनष्टयोश्च व्याप्तिरेव कर्मणि च संयोगाभा- वः प्रतियोग्यसमानाधिकरणः । यद्दा प्रतियोगिवैयधिर- ण्यावच्छेदकावाच्छन्नत्वमत्यन्ताभावविशेषणम्, कर्मणि च संयोगाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्न- त्वमेव। न चान्योऽन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वम्, अभेद- स्थाऽबाधितप्रत्यभिज्ञानात् । च न तादृशान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति । यद यह पावच्छिन्नं यादृशरूपावच्छिन्नमनवच्छेदकमिति वा ययाययं वक्त- व्यं शब्दैक्यस्यानुपादेयत्वात् । अन्पेसादि । यद्यप्युक्तरीया सर्व घ तादृशमतियोगितानवच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावनस्पावश्यकत्वेना- ऽकिञ्चित्करमेव तादृशाभावप्रतियोगित्वम्, तथापि विशिष्टसामाना- धिकरण्यरूपाया व्यासपधिकरणासम्भवित्वमा तात्पर्यम्। व्या. नानुमितेस्तवच्छिन्नविधेयताफरयासम्भयादतः साध्यसाधनभेदेन व्याप्तनांनात्यादननुगतैव सा घाच्येत्याह यदित्यादिना । द्रव्यं पृथि- घीत्यादित्यादी यत्साध्यं ताहशान्योन्याभावप्रतियोगितानयच्छेद- फमित्यय पक्तव्यम, मत एयेदं द्रव्यमित्यनुमिनी निरपच्चिनद्र- ध्यावनिष्ठपिधयतापत्यमपि ससिखं सुसङ्गच्छते नियतव्याप्तता- शाजुभितारेष प्रयोजगत्यादिति मायः यहिमान पुमादित्यादि- फममिमेस्याह यद्पायग्निमिति । अधिफरणत्यमिति शेष:तिन म ·जागदीश्याः व्याप्तिवाद प्तिरेवेसस्य कालिकीसादिः अन्योन्याभावगर्भलक्षणस्याथ्याप्यट- त्तिसाध्यकसद्धतावव्याप्ति निरस्यति न चेति । अभेदस्येति । तथा च मूले महीरुद्दो विहङ्गमसंयोगी नेति प्रतीतेरनुभूयमानविशिष्टभे- दोल्लेखिन्या अपि शिखी विनष्ट इति प्रतीतिवद्विरोपणाभाववि- पयतामात्रं कल्प्यते वाधकवलात् अत्रच विशिष्टभेदेन वाधकं तन तथाप्रतीति वलात्तत्सिद्धिरमत्यू हैवेति नातिप्रसङ्गः । अत्र वदन्ति । अभेदस्य भेदाभावस्य ज्ञानं न वाधकं भेदव चद प्रतियोगितावच्छेदकस्य संयोगात्मनस्तदभावस्याव्याप्यवृत्ति प्रागुक्तदोपः । एवमग्रेऽपि । यहिसंयोगवानित्यादिकमभिप्रेत्याह या. होति । उक्तरीत्येति । रूपादिसाध्यफपृथिवीत्वादावव्याप्तिमियेत्य- र्थः । अकिञ्चित्करम् । व्यधिकरणयोाप्त्यभावाप्रयोजकम् । तारप- र्यमिति । तथा चाऽसामानाधिकरण्योत्थापकत्वेनैव तादृशप्रति- योगित्वोपन्यास इति भावः । व्यधिकरणयोदैशिकव्याप्त्यसम्म- यातादशव्याप्ती युगपदुत्पादविनाशयोरकिश्चित्करत्याहाद व्या प्तिरवेत्यस्येति । अर्थान्तरत्वमपातुमवतारयति अन्योन्येत्यादि । लक्षणम्येत्यत्रैकत्वमविवक्षितम् । ननु भेदस्यापि प्रत्यभिज्ञानात्तम का गतिरित्यत आह तथा चेति । अमेदस्याध्याधितत्वे चत्यर्थः। अ. नुभूयमानेति । अनुव्यवसीयमानसंयोगिभेदविषयताफाया इत्यर्थः। शिस्त्रीत्यादि । तथा च यथा शिखिनो धर्मिणः सत्त्वेऽपि शिणी विनष्ट इतिप्रतीत्या विशेषणीभूतशिखाया एव घसरूपोऽमायो गृह्यत तथा सयोग्यमंदऽपि म संयोगीस्यादिप्रतीत्या विशेषणस्प संयोगस्यवाभावो गृह्यत इति मायः । नग्येयं गुणो म संयोगीति प्रतीनेरपि संयोगामाय एय विषयोऽस्तु न तु संयोगिमेदः तथा घ संयोगी मायादित्यादी निरुक्तलक्षणातिव्याप्तिरत आह पत्र चीत। ततसिदिः। संयोगिनी मंदसिदिः। भेदयत मंयोगिभेदयत् । सदमायस्य संयोगि- मेवामायस्य । तदुपपत्तरिति पर्मिणि ।

·विशेषव्याप्तिग्रन्थः। खेन तदुपपत्तेः । यथा हि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगि- ज्ञाने तदसन्ताभावस्याऽग्रहादभावव्यवहाराच्च स एव तदभाव इति कल्प्यते तथा प्रतियोगितावच्छेदकधर्मग्रहे तद्वदन्योन्यामावस्याऽग्र-' हादभावव्यवहाराच्च स एव तस्याभाव इति निश्चीयते। आधिक्ये- ऽपि चाव्याप्यत्तित्वात् । अत एव न मूलावच्छेदेन कपिसंयो- न योगिभेदतदभावयोनिश्चयोपपत्तेरित्यर्थः । वस्तुतः प्रत्यक्षमणी संयोगिभेदस्यापि अव्याप्यवृत्तित्वोपगमात् वृक्षे संयोगित्यावच्छि- नभेदसत्येपि न क्षतिः अत्यन्तामावगर्भायां प्रतियोग्यनधिकर- णत्वेनेयान्योन्यामावगर्मायामपि व्याप्ती स्वप्रतियोगित्यावच्छिन्नभि. नत्वेन हेत्यधिकरणविशेषणादेव फपिसंयोग्येतत्त्वादित्यादायव्या- प्त्यसम्भवात् । न चवं न चान्योन्यामावस्येत्यादिमूलासङ्गतिः । क- पिसंयोगित्वावच्छिन्नभेदस्यंव फपिसंयोगिभेदप्रतियोगित्वायच्छि- प्रभेदस्यापि मूलावच्छेदेन वृक्षे सत्त्वमाशयय तदवता- रात, अभेदस्यत्यादिमूलस्यापि फपिसंयोगिभेदप्रतियोगित्वाव. च्छिन्नाभेदस्पत्यर्यकत्यादित्यस्मद्गुरुचरणाः । ननु भेदस्या- स्यन्तामायो प्रतियोगितायच्छंद्रीभूतसंयोगादिरूपः ये- नाच्याप्यवृत्तस्तस्य भेदेन समं विरोधो न्स्यतिरिक्त पयति तद्विरोधो दुर्वार इत्यत आह यथा हीति । मनु यवत्ववाने यदत्यन्तामायाग्रहस्तस्यैव तदत्यन्ताभावविरहत्ये प्रति- योगिन्याप्यवस्वस्यापि तयात्वापत्तिरत आह अमावेति । तदत्य- न्तामावस्याभावव्यवहाराचेत्यर्थः। स एव । प्रतियोगितावच्छेदकार- रिछन्न पव । ननु यहूनां संयोगव्यक्तीनां संयोगिभेदामायत्यकल्पने गोरवादमावत्यप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधाद्यातिरिक्त एव संयोगिमे- पामायः फल्पनाई इत्यत आह आधिक्येपीति । अव्याप्यत्तित्या- दिति । तथा चैफत्र भेदतदभावयोः सम्मवान मियो विरोधियमि- ति भावः। अत एव । भदस्याप्यवृत्चित्वादेव । न तथाान मेदयाधकम् । असम्भवादिति । फपिमंयोगाद्यान्मयस्यातिरिकस्य घासंयोगिभेदा- भाषस्य मूलाधवच्छेचत्यासम्मयादित्यर्थः । तया चोकमतीत वि. न स्यातू कि- ·, ३१२ जागदीश्याः व्याप्तिवादे गिभेदाभावज्ञानं तया, असम्भवादसिद्धेश्चा नापिकपिसंयोगिभेद- स्य दृक्षारत्तित्वज्ञानम्,असिद्धेः तदत्तित्वस्यैव ग्रहादानापि कपिसं- योगिभिन्नभेदज्ञानम्, कपिसंयोगिभेदवत्तद्भदस्याप्यव्याप्यत्तित्वे- नाविरोधातानापि मुलावच्छेदेन तज्ज्ञानम्,असिद्धेःतद्धर्मवद्भिन्नभेद- स्य तद्धर्ममावपर्यवसिततया कपिसंयोगिभिन्नभेदात्मनः कपिसंयो- गस्य मूलत्तित्वे विरोधाच्च।न हि घटभिन्नभेदो घटत्वादतिरिच्य- ते, आवश्यकवलुप्तघटत्वेनैवोपपत्तौ अतिरिक्तकल्पनायां मानाभा- वात् । अन्यथा सर्वत्राऽभावस्याभावोऽतिरिक्त एव कल्प्येताअत- एवासन्ताभावपतियोगिनोरन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकयोः सामान्यत एव क्लुप्तो विरोधः, तत्र कपिसंयोगवसपि वृक्षे मूले न . पययाधः। स्वरूपयाधमप्याह असिद्धेश्चेति । मूलावच्छेदेन भेदस्यै- व प्रत्ययान्मूले वृक्षः कपिसंयोग्यभिन्न इति ज्ञानस्यैवासिद्धरित्यर्थः । शानमितिायोति पूर्वणान्ययाएवमपि । तवृत्तित्वस्यैव वृक्षवृत्ति त्यस्यैव । तज्ज्ञानम्। फपिसंयोगिभिन्नभेदशानम् । असिझेरितिमूला घच्छेदेन भेदस्यैव प्रत्ययात्ताशभिन्नभेदशानस्यैवासिद्धरित्यर्थातथा च स्वरूपयाधः। विपययाधमप्याह तधर्मयांदत्याहि । ननु प्रतियोगि- तायच्छेदफधर्मस्य तवद्भिनभेदत्यं न हटचरमत शाह न हीति । न च घटत्यस्यैकत्वन घटमिनभेदत्वोपगमेऽपि संयोगव्यक्तीना. मनेफत्यापु संयोगिमिन्नमेदत्यापेक्षया लाघवादतिरिक्त पय सं• योगिमिन्नभेदो युक्त इति धाच्यम् । तथात्वेऽपि तस्याऽच्याप्य तित्यातू । अन्यथा मूले पृक्षः संयोगिमिन्नो नेति प्रतीतेः प्रमात्यापत्तरिति भावः । सर्वत्र । नानाप्रतियोगिफामायस्थले। मत पवेति । परास्तमित्यप्रन्ययः । याययोः प्रतियोगिनोः । सा विरोधः । सङ्कोच्यताम् । अंशतो ब्रमपिएयरवन पलप्यताम् । ननु मूले वृक्ष न संयोग इति प्रतीतेः संयोगय- वयिश्यफरयमैप फलप्यतामित्याचयोरपि. सङ्कोचे मानामाप स्थत माह म हीति । संपोगस्येय ततोऽपि य चिदुपस्थित । अत्यन्तामाध.

·विशेपव्याप्तिमन्यः। कापसंयोग इति प्रतीतेरन्यथानुपपत्या तावदाधयोः स सङ्को. प्यतां न होपा प्रतीतिः कापसंयोगिभेदविषयत्वेनोपपादयितुं श- क्या नियमतः संयोगवत्वेन प्रतियोगिनोऽनुपस्थिते प्रतियोगि- कोटौ तदनुल्लेखाच्च, मूले न कापसयोगीति प्रतीतेस्तु शिखी विनष्ट इति वद्भासमानविशेषणस्याभावमात्रविपयत्वेनोपपन्नत्वा- मान्तिमयोरपीति परास्तम् । अन्योन्याभावान्तरस्य प्रतियोगि- तावच्छेदकान्तरसमानाधिकरणतया स्वस्वप्रतियोगितावच्छेदका- सामानाधिकरण्यपर्यवसायिनो विरोधस्य स्वत्त्वघटितत्वेन विशेष एव विश्रामातू, असन्ताभावमतियोगिनोरिवान्योन्याभावमतियो- गितावच्छेदकयोरवाघितसामानाधिकरण्यानुभवेन प्रतिविरुद्धतया तिसम्मवानियमत इत्युक्तम् । अनुपस्थितेरिति । तथा च कार- जधाधादेव ताशप्रतीतेन संयोगिभेदावगाहित्यमिति भाषः। अनुभवयाधमप्याह प्रतियोगीति । अभावांशे साक्षात्परम्परया घा अप्रफारत्यैग संयोगवतोऽनुव्यवसायेनाग्रहणाचेत्यर्थः । भासमान प्रागुपस्थितं यद्विशेषणं संयोगस्तदभावविषयत्वेनेत्यर्थः । अन्तिमयोः। अन्योन्यामावप्रतियोगितावच्छेदकयोः। स सङ्कोच्यतामिति पूर्वेणा- न्ययः विशेष पति । तया च घटभेदघटत्यादीनां विरोधस्य पल- सत्वेऽपि संयोगतद्वन्दयोस्तथात् मानाभावात् तदव्याप्यत्तिाये पाधफाभाय इति भायः । ननु संयोगिभेदो नावच्छिन्नवृत्तिकः अ- म्योन्यामायत्वात् घटभेदपदित्यनुमानात् संयोगिभेदस्य व्याप्य- तित्वसिद्धावयशसम्पन पव संयोगेन सम तस्य विरोधः, संयो- गिदोन संयोगपत्तिः संयोगिभेदत्यात घटत्वाघमावयदिति व्यतिरेफिणा घा तस्य व्याप्यत्तित्वं साध्यम इत्यत माह अत्यन्ता- भावति । अयाधितति । घिमिन्नायच्छेदेनेत्यादिः। तथा च संयोगिभे. दोध्यच्छिन्नत्तिफस्तत्वेन प्रमीयमाणस्यादित्यनुमानेन प्रतियन्धादध. छिन्नतिफरवाघमावफल्पनमेय दुःशयमिति मायः । मूले क्षो ४० ·आगदीश्या व्याप्तिवादे तयाविधविरोपकल्पनाया अनवकामाच । किञ्च शिखी विनष्ट इति मीनेविशिष्टध्वंसोल्लेखिन्या विशेष्ये तद्वाघादास्ता विशेष- णध्वंसविषयता न संयोगीति प्रतीतेविशिष्टभेदमवगाहमानायाः कयं विशेषणमंसामावविषयत्वेनोपपत्तिः । न खलु सहस्रेणापि वाधरिदं रजतमिति प्रतीते रगलावलम्बनं व्यवस्थापयितु श- क्यते।न च विशेषणभेद एव तस्या विषयः। अग्रेऽपि न कापसंयो- न सयोगीति प्रतीते शिस्नी विनष्ट इतिवद्गासमानविशेषणामावधि- पयत्य यदुत्त तत्र हटान्तवैषम्यमाह फिति । विशेष्ये । शिसिनि । तयाधात् । साक्षात् घसयाधात्। विशेषणध्वसति । तथा च शिखी विनष्ट इत्यत्र स्ववृत्तिशिखानिष्ठप्रतियोगिवरूपपरम्परासम्याधनेव शिस्निनो मसे प्रकारस्वमित्याशय । न चैत्र सत्यपि पुरुषे शिस्त्री विनष्ट इतियत् पुरुषो निनष्ट इत्यपि प्रतीति प्रमा स्यात् इति वाच्यम्। सप्तद्विशेषणानसादी तत्तद्विशेषणाद्यवच्छिन्नस्यैव निरुत्परम्परा- या सतर्गत्वात् । अत एवाय घट श्यामो भविष्यतीत्यादी श्याम- रूपनिष्ठप्रतियोगिताया प्रागमावे श्यामरूपायच्छिन्नस्य ससर्गच. ऽपिन घटम्वविशिष्टस्य ससर्गत्वम् अतस्तत्रैव घटो भविष्यतीत्या- दिको न प्रत्यय पनि ध्येयम् । विशिष्टभेदमित्यस्य भेदत्वेनति शेप । मयमिति। ताराप्रतीतावत्यन्तामावत्यानुल्लेखादिति भाव । एका- ल्लखिप्रत्ययस्यान्यागाहित्योपगमे भ्रममावस्योच्छद इत्याह न ख. विति । याधम । पारणयाचादिमि । रापयते इति। अन्यथा गुत्तो रजनरवादिप्रतीत्यपलापादयानन्ययापातिनिरसने जिन प्रामाफररि- ति माय' । तस्या नि सपागीतप्रतीने विषय इति। स्त्रवृत्तिसयोगनि- प्ठप्रतियोगित्यमभ्ययनय संयोगिनो भेदप्रकारत्यादिति माय । अप्र इति । न च सयोगमदपर्यवसनस्याचपरम्परया संयोगिभेदस्य पुग्ने सस्यापि तस्य व्याप्यत्तित्यनाप्रानयच्छचावादय नेताराम त्यय इति यायमा तथा सत्युनरमण सयोगभेदस्य मूसानयध्यप स्याम्मूनापि म सयोगीस्यपि प्रत्ययापरापापोरिति भाव । शदधि- ·. "विशेषव्यातिनका गीत प्रतीसापत्तेः। युज्यते चान्योन्याभावोऽव्याप्पत्तिः, कयम- न्यथा पकतादशायां घटादावयं न श्यामो दण्डादिविनाशसमये चैत्रादो नायं वदण्डवानियादयो व्यवहाराः। न च तत्र विशेषण- संसर्गाभाव एव प्रतीयते, अनुयोगिनि सप्तर्मी विनातदनुपपत्तेः।न खलु भूतलं न घट इसादीनि वाक्यानि कदाचिदपि घटसंसर्गा- भावं बोधयन्ति तयावे वा घटो न घट इसादेरपि प्रसगाव। अपि च विशिष्टवाचकदण्डयादिपदेभ्योधर्म्युपसर्जनतयोपस्थितस्य द- शेषाणां प्रामाण्यानुरोवादपि मेदस्यान्याप्यवृतित्व पाध्यमित्याह युज्यने चति । पिठरपाकानुपगमे रक्तघटस्य श्यामान्यत्वं व्याप्यप- स्येवाउन उकं दण्डादीति । श्यामपदस्य गुणेऽपि शकस्यात्तदस्यन्ता. भावयोधने धर्म्युपसर्जनत्यनियन्भननिराफासत्वासम्मयादाह दण्डा- दीति तु फश्चित् । व्यवहाराः प्रमाणमिति शेषः । तत्र। घटो न श्याम इत्यादी । विशेषणस्य । श्यामत्वदण्डादेः। अनुयोगिनीति । तत्र नमा संसर्गामायबोधने तदर्थयोधफपदोत्तरसप्तम्यास्तन्त्रत्यादिति भावः। तदेव द्रढयति न खल्वति । ननूक्तस्सले संसर्गामाययोधने का क्षति- रत आह तथात्व घेतिाप्रसङ्गादिांताघटेपिघटास्यन्तामायस्य सरवादि- ति भावः । ननु यत्र नम्रहितयोः प्रतियोम्यनुयोगिनोः साकार तय नमा ममायो पोध्यते प्रछते च घटो घट इत्यस्य निरा- काहनया नमा घटे घटस्य मेद व संसर्गामायोपिन पोप्यते क- म्युग्रीवादिमान्न घट इत्यादिकं तु मतलं न घट इत्यादिमिः समान. मित्यत आह मपि चेति । यद्वा ननु ममा प्रत्ययाविशेषणत्यानाप- प्रस्वात्यन्तामाययोधनेऽनुयोगवायफपदासरं सप्तम्यंपेक्षा पत्त- प्या न तु सद्विशेषणतापत्रस्येति यदि व्यासदाप्याह मपि नि। पतन घटो घटान्यो नेस्यादौ नम्रहितयोः प्रतियोग्पनुयोगिनोमिरा- कान्येऽपि नमाग्माययोधनाचनेष घटो र घट इस्पत्रापि म. भाषयोधने याथफामाप इत्यपास्तम् । विशिष्पाचफेति । यिशिया- धकेत्यर्थः दण्डीत्यादेयाश्यत्येन याचकरपासम्मवाद । यद्वा पेया.

·३१६ जागदीश्याः व्याप्तियादे ण्डादेः कथं प्रतियोगित्वेनाभावेऽन्वयः इतरविशेषणत्वेनोपस्थि- तस्य निराकानयान्यत्र विशेषणवेनान्वयायोगादान चात्र वि- शिष्टोपस्थापकं पदं विशेषणमात्रपरम्, तथापि चैत्रो ने दण्डो घ. टो न श्यामं रूपमिसादावपि दण्डादिसंसर्गाभावप्रतीसापत्तेदुर्वा- रखात् । एतेन नमोऽभाववल्लाक्षणिकतया विनैव सप्तमीमन्वययो- घसमर्थनं प्रत्युक्तम् । एवञ्च चैत्रो न पचतीसादौ आख्याताच्छ- फरणमतेनेदम् । धर्मीति । मतुवर्यसम्यन्धिनि विशेषणतयोपस्थितस्ये- त्यर्थः। उपस्थितस्येत्यस्य वृत्तिशब्दादित्यादि।तेन नीलो घटः पटश्चेत्या- दो घटविशेषणतयोपस्थितस्यापि नीलादेः पटेऽन्वयः नीलघटः पट- श्चेत्यादौ तु वृत्तिशब्दादेव नीलस्य तथोपस्थितिरतः पटे तस्य नान्व- यः। विशेषणमात्रेति।तथाच चैत्रो न दण्डीत्यत्र मतुपः पदसाधुता. मात्रं फलं न तु शाब्दे तदर्थप्रवेश इति भावः । दुरत्वादिति । य. धपि भूतलं न घट इत्यनेव चैत्रो न दण्ड इत्यादावपि पूर्वपक्षिणा दण्डात्यन्ताभावयुद्धाविष्टापत्तिः फर्तुं शक्यत एव,तथापि तमामार्थ- स्य नत्रा अत्यन्ताभावोधने तन्नाम्नः प्रथमान्तत्वं प्रथमासाकाक्षत्वं वा तन्त्रम् अन्यया गृहे दण्डस्य नेत्यतोऽपि दण्डात्यन्ताभावप्रतीत्या- पत्तेः। अतश्चैत्रो न दण्डीत्यादी दण्डपदस्य प्रथमान्तत्वस्य प्रथमासा. फासत्वस्य वाऽभावात्तदत्यन्ताभावयोधो नमा दुर्घटः । चैत्रमैत्रयो- दण्डघटी नेत्यादियथासङ्ख्यस्थले चैत्रधर्मिकदण्डात्यन्ताभावयोधेद- ण्डपदस्य प्रथमान्तत्वव्यभिचारेमपि प्रथमासाकासत्यमस्येय द्वन्द्वो- त्तरप्रथमायाः सकलप्रकृत्यर्यान्वयित्वादितिदिक् । एतेनेति । चैत्रो न दण्ड इत्यादी दण्डात्यन्ताभावाप्रत्ययेनेत्यर्थः । यिनैवेति । यत्रा. भिकरणाभावयोराधाराधेयभावः संसर्गस्तत्रैव सप्तम्यपेक्षणाथैत्रो न दण्डीत्यत्र दण्डामाववतस्तादात्म्यस्यैव चैत्रे संसर्गत्वान्न स. सम्पपेक्षेति भायः। ननु चैत्रो न पचतीत्यादी पाफकतेरिव चैत्रो न दण्डीस्यादावपि दण्डस्यात्यन्तामावः सप्तमी विनापि प्रतीय- तामत माह पपश्येति । चैत्रो न दण्ड इत्यादी संसर्गामायप्रतीति. ।

·विशेषज्यातिप्रन्थः। त्या लक्षणया वोपस्थितस्य कर्तुंखे भेदो भासत इसस्तु। वस्तुतो न पचति चैत्रो नेदं मैत्रस्येसादौ विभत्त्यर्थस्य कृतिसम्बन्धादेर- भावान्वययोधे नत्रा सप्तमी नापेक्ष्यते अपेक्ष्यते च प्रातिपदिका- र्थस्येति निपुणतरमुपपादयिष्यामः । नमो वैधर्म्यपरतया न श्याम इसादेः श्यामादिविधर्मेसर्थः । वैधय॑श्च रक्तवादिकमेव । यदादुराचार्याः श्यामाद्रक्तो विधा न तु पृथगिसपि वदन्ती- ति कृतं पल्लवितेन । मिया सप्तम्यपेक्षणे चेत्यर्थ । शक्त्येति । शाब्दिकानां मतेन । न्या- यमते त्याह लक्षणया घेति । भेदो भासत इति । तथा च दृष्टान्ता- सिद्धिरिति भाव । भन्वेवमनुभवसिद्धस्य कृत्यत्यन्ताभाववोध- स्यापलाप इत्यत आह यस्तुत इत्यादि । स्वादित्यादिभेदेन विभ- केषिध्यादुदाहरणद्वयम् । प्रातिपदिकार्यस्येति । अभायान्वयबो- धन इत्यनुपज्यते । निपुणतरमिति 1 यत्रानुयोगिनि प्रतियोग्य. न्वये सप्तम्यपेक्षा तव नत्रा तदत्यन्तामाववाधने तदर्थकपदी. त्तर सप्तम्या अपेक्षा न तु सर्वति नभ्यादे वक्ष्यमाणत्वादिति भाव । भेदस्य व्याप्यवृत्तित्यवादिनां प्राचा मते रक्त नादशायां न श्याम इत्यादिव्यवहारमुपपादयति नन्न इत्यादिना । ननु वैध म्यमपि भेद पति तद्वत्व तत्र याधितमत थाह घेधयं चेति । तवैशिष्टयकालावच्छेदेन तदति वर्तमानस्यामाघस्य प्रतियोगिध- मंवत्त्वन्तद्धर्मविशिष्टस्य वैधये तथा च रत्ता न श्याम इत्यत्र श्यामत्यशिण्यकालावच्छेदन श्यामवृत्त्यमानप्रतियोगधर्मधान् रक्त इत्याफारकस्तत्र बोध । न तु पृथक् । न तु मिन्न । ननु विशिष्टधाजनकत्वादिगर्भस्य सम्पन्धत्वस्य प्रवशेऽध्यात्माश्रया दिरेवत्यत आह निरूपितति । साध्यवान् यस्येति विग्रहे साध्यरत्येय साधनस्य सम्बन्धोन्यष्टव्य स चाधिकरण म् न तु व्यानर प्रदेश इति प्रागवातमिनिभाय । मूल कस्यनि । यु प्रत्यादि । नया च फितुषकिंसाध्यकानुमितिजनकतावच्छदिका पा व्याप्तिरि त्पर्य । ननु तपेतुफतवसाध्यकानुमिति मत्यपि तदेतुफ्तदसा.

·नागदीश्या व्याप्तिवादे व्याप्यव्यापकभावाज्ञानेऽपि वस्तुसतस्तथात्वेनाऽ- ज्ञायमानस्य सम्बन्धत्वेनैव भातस्य पष्टयर्थत्वम् । न चै- वमननुगमो दोपाय, कस्य का व्याप्तिरित्यननुगतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धूमवति वहिड्दौ न स्तः धूमवान् व- ह्निमद्भदौ न भवतीतिप्रतीतेासज्यवृत्तिप्रतियोगिकी वह्निवह्निमतोरत्यन्तान्योन्याभावौ धूमवति विद्यते इति कथमेते लक्षणे इतिचेन्न । तादृशाभावानभ्युपगमात् अ- भ्युपगमे वा तत्र तदुभयं प्रतियोगि न वह्निवह्निमन्तौ। सम्बन्धत्वेनेति निरूपिततत्त्वमेतत् । कस्यति । इत्यश्चान- नुगताया अपि व्याप्तेर्ज्ञान यथाऽनुमितिहेतुस्तथा वक्ष्यते । एते । अन्योन्याभावासन्ताभावगर्भे । तादृशेति । ननु कि द्वित्वादिक मतियोगितावच्छेदकमेव न भवति किं वा भवसेव परन्तु क्लता- नामेत्र स्वसमानाधिकरणतत्तद्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकानामभा- ध्यकनानाविधव्याप्तिज्ञानाना हेतु वात् इत्यमप्यननुगम एवेत्यत भाइ दाधतावित्य चति । इत्थमपीत्यर्थ । वक्ष्यत इति । तद्धतुफ तत्साध्यकव्यभिचारधीविरोधिधीविषयत्वेन तद्धतुफतत्साध्य. कनिखिलव्याप्तीरनुगमय्य तद्गोचरझानत्वंनव तहेतुफतत्साध्य. कानुमिति प्रति हेतुत्र व्याप्तिग्रहोपाय वक्ष्यते इत्यर्थ । लक्षण अयस्व यथाथुनक्रमेणाव्याप्तिसम्मयादते इत्यनेन लक्षणद्वया- मिधानमसद्गतमतो व्याचष्टे इति । तथा चान्योन्या मारगर्मत्वेन द्वयारक्यादेव द्विवचनोपपत्तिरिति धर्मिण सिद्ध्यसिद्धिपराहतत्यादतिरित्तद्वित्वाचवच्छिन्नामावस्या सरपं शङ्कितमशक्यमित्यग्यथा पितकंपति मन्धित्यादिना । पत माव ·विशेपन्याप्तिप्रायः। वानां लाघवादिसभिमायः नाद्यः, एकैकाभावपतीतितो द्रौ न स्त इति प्रतीतेविलक्षणत्वात् शब्दादिना द्वौ न त इति निश्चयेऽप्ये- कैकाभावमशयाच्च विषयानुगमं विना अनुगताकारप्रसयायोगा- । न चाभावस्य द्विताधिकरणप्रतियोगिकत्वमानं द्वित्वसमाना- धिकरणधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकलं वा द्वयं नास्तीति प्रतीतेर्वि- पयः । तादृशद्वित्वाधिकरणव्यक्तिविशेषविरहिणि तथाविधोभय- शालिनि तादृशौ द्वौ न त इसमसयात् द्वित्वसामानाधिकरण्या- भानेऽपि मतीतेरनुगताकारत्वाच्च अत एव न तादृश प्रतीर्घट- न भवतीत्यस्यामिप्राय इत्यनेऽन्यय । स्व द्वित्यादि । तत्समाना- धिकरण यघटत्वपटत्वादि तदच्छिन्नाभायानामित्यर्थ । द्वावि- त्यस्य घटपटावित्यादि । तथा च घटो नास्तीत्यादिप्रत्ययात घटप- टौ न स्त इत्यादिप्रत्ययस्य चैलक्षण्य विषयमद विना अनुपपद्यमा न द्वित्वस्यावच्छेदपत्य साधयनीति भाव ।[ननु प्रतियाग्यशे द्वित्वाधिकरणत्यस्य भासमानतया लक्षण्य स्यादित्यत आह श- ब्देति । यद्वा] ननु द्वित्ववैशिष्टयाद्याधिकायगाहितयैर पैलक्षण्य सुव. चमत माह शब्देति । तथा च भूनले घटपटौ न स्त इति प्रतीते- घंटत्वादिप्रत्येकधर्मावच्छिन्नामावगाचरत्वे भूतले घटो न घेति स- शयो न स्यात् याधनिर्णयमस्वादित्यर्थ । इन्द्रियेण द्विरयावच्छि- नामावस्य निर्णयदशाया सनिकृष्टत्वन घटत्यादिप्रत्यकभर्मायच्छि- नामावस्यावश्य निर्णय इति तदानीं सशयानुत्पादस्य सर्वानु- भवसिद्धत्यात् शब्दादिनेत्युक्तम् । ननु घटपटी न स्त इत्यादितो हिचाश्रयवृत्तिघटत्वादिरूपेणेवाग्भावस्य निर्णयात्तदानीं भूतले घटो न घत्यादिसशये याधकामाय शुद्धघटत्यप्रकारणाभावनिश्चयस्यै- प तद्विरोधित्वादत माह विषयेति । घटपटादिप्रत्यकामावस्या- ननुगतन्यादिति भावः । विशेषणतावच्छेदयानुगमादेव घटपटी न न इत्यादिप्रत्ययस्यानुगताकारत्वमित्यभिप्रायेण शङ्कने न घेति । द्वित्याधिकरणेति । तथा च घटपटपर्याप्तद्वित्याश्रयमतियोगिफामार- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे त्वपटखाद्यन्यतरावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावविपयलम् । अन्यतर- स्वानुल्लेखेऽपि घटपटौ न स्त इत्यनुगतप्रसयाच्च । न च परम्प रासम्बन्धेन तादृशद्वित्वसामान्याभावएव द्वौ न स्त इति प्रतीतेवि. पयः । द्वित्वाधिकरणयोरेव प्रतियोगित्तोल्लेखातद्वित्वादेर्घटादिर- चित्वानुपस्थितावपि अन्ततः शब्देनापि घटपटौ नस्त इसादिप्रस- याचाअत एवैकैकविशिष्टापराभावोऽपि न तदालम्बनमाविरुद्धयो. रपि जललपृथिवीत्वयोत्वेिनाभावप्रसय इत्युक्तत्वाच्च । नान्त्या, त्वेनैव घटादिप्रत्येकामावस्यानुगमः । ननु घटपटी न स्त इति प्र. तीते कुत्र चिद्धर्मेनच्छेदकत्वावगाहित्वस्यानुभवसिद्धत्वानोक्तक- मेण तन्निर्वाह इत्यत आह द्वित्यसमानेति । मानपदेन द्वित्वस्या- पच्छदफत्यव्युदास । द्वयमित्यस्य घटपटेत्यादि । शङ्कां निरस्यति तादृशेति । तथा च यकिश्चित्घटपटोभयशून्ये घटपटोभयवत्यपि घटपटौ न स्त इत्यादिप्रतीत्यापत्तिरिति भावः । ननु घटत्यपट त्वान्यतरनिरूपितसमवायेनेच घटपटी न स्त इत्यत्र प्रत्येकधर्म- स्य द्वित्वसामानाधिफरण्यं निवेश्यम् एव कुड्यकुसुली न त इत्यादावपि यथायोग्य तग्राह्यम् अतो द्वितीयफल्पेनायं दोप इत्यत माह द्वित्वसामानाधिकरण्येति । अत एवेति । यदनुपस्थि- तिदशायां यादृशप्रतीतिस्तदयगाहित्वस्य तादृशप्रतीतावसम्भपा. देवेत्यर्थः । परम्परेनि । स्वपर्याप्त्यधिकरणवत्तासम्बन्धेनेत्यर्थ । तारराद्वित्येति । घटपटवृत्तिद्वित्वेत्यर्थ । द्वावित्यस्य घटपटाधि- स्यादिः । यो प्रतियोगियोलेख विप्रतिपन्न प्रत्याह द्वित्यादेरि- ति । घटपटयोत्तियत्ताप्रत्यक्षे तुल्यवित्तिवेद्यतया द्वित्वे घटपट. गृत्तित्वानगाहनेऽपि नियन्प्रितविपयशाब्दस्यले तदसम्भयात् भ. स्माफ सु नीलघटो नास्तीत्यादी नीलवघटत्याध्यामिय घटपटी न नपादिशाब्दम्यले घटन्यपटत्याद्वत्वैरयच्छिन्नप्रतियोगिताप. स्थानिरिकामायस्य योधनानानुपपत्ति. अयच्छेदपरवस्य प्रितय एय पयांप्तरवादिति मात्र मत एय । धैशिष्टयानुपस्थितायप्युनाम ·विशेपव्याप्तिप्रन्य। तयातेऽपि साध्यतद्वतोस्तादृशाभावप्रतियोगितानपायाव। अन्तरे- णाभावान्तरमेकैकयटमति जायमानाया यत्किञ्चिद्घटद्वयवति चा- नुत्पद्यमानाया घटौ न त इति प्रतीतरुपपादयितुमशक्यत्वादिसत तीतेरेव । नन्वेकविशिष्टापरत्वमेवोभयत्वमिति वैशिष्टयानुपस्थिती घटपटोमय नास्तीतिप्रतीतिरसिद्धवेत्यत आह विरुखयोरिति । इद च विरोधितानियामकसम्बन्धेन वैशिष्ट्याप्रसिद्धिसूचनाय । 3. करवात् । उक्तप्रायत्वात् । तेन घटत्वपटत्वयोरेव द्वित्वेनाभावस्य :- तीत सिद्धान्तनिरुक्तायुक्तत्वेऽपि न क्षति । फ्लप्तस्य घटत्वाधव- च्छिन्नामावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदक द्वित्वमित्यन्यकल्प निरस्य- ति नान्त्य इति । तयात्वेऽपि । द्वित्वादे. क्लप्तप्रत्येकामावप्रति- योगितावच्छेदकत्वेऽपि । ताहशामावति । साधनवनिष्ठात्यन्तान्यो- न्योमावत्यर्थ । ननु तद्दोपमिया वर साध्यतावच्छेदकातिरिक- व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगित्व विवश्यतां तावता- प्यव्याप्तिनिरासे युपगमे घेति प्रन्येनाऽतिरिक्ताभावमङ्गीकृत्य सि- खान्तो अन्यकृतो नोचित इत्यतस्तमपि व्यवस्थापयति मन्तरेण चेति। अमावान्तरमिति घटद्वयत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगिताकमित्यादि ।एफै. फेति । तथा च न घटत्वावच्छिन्नामावेन तदन्यथासिद्धि । घटद्वये- ति । तथा च तत्तघटत्वावच्छिन्नामावेनापि न तदन्यथासिद्धिरि- ति भार यद्यपि यावन्तो घटा प्रत्येक तसद्घटान्यघटत्वाचवच्छि. भाभारपव क्लप्तेषु घटद्वयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वकल्पने घ- टद्वयवति घटीन स्त इत्यस्य न प्रसङ्ग न वा एफघटवति ताशप्र- स्ययाप्रसङ्ग । तथाप्यनन्तप्वभावेषु ताशप्रतियोगिताकत्वकल्प- नामपेक्ष्य तथाविधप्रतियोगिताकत्वेनैकस्यातिरिक्तामावस्यैव फ- रूपना लघीयसी सामान्याभावस्थल हव युक्तेस्तौल्यादिति भाव न च घटविशिष्टघटत्वावच्छिन्नामावस्यैव घटस्यत्वावच्छिन्नमति- योगिताकत्र कल्प्य न तु तसद्घटान्यघटत्यावच्छिन्नामावानां घ. टानाम, आनन्त्यातू, तत्र च घटविशिष्टत्व स्वनिष्ठभेदप्रतियोगि- त्वस्वसामानाधिकरव्योमयसम्बन्धेन वक्तव्यम, भतो घटदयव. ४१ ·રરર जागदीश्याः व्याप्तिवादे अथवाऽनौपाधिकत्वं व्याप्तिः । तच्च यावतस्वस- मानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यत् तत्प्रतियोगिकात्यन्ताभावसमानाधिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । न ह्येवं सोपाधिः, तत्र सा- . आह अभ्युपगमे वेति । उभयत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकं न तु साध्यतावच्छेदकं साध्यवत्त्व वेसर्थः। अश्रूयमाणावच्छेदकत्वांशेऽपि लक्षणे तथैव विवक्षितमिति भावः । तच्चेति । स्वं साधनत्वाभि- ति घटी नस्त इत्यस्य न प्रसङ्गन चैकघटवति ताशप्रत्ययाप्र. सङ्ग इति याच्यम् इह कपाले समवायेन घटोन स्त इति प्रतीतेस्ता- इशामावेनाप्यन्यथा कर्तुमशक्यत्वातास्वाधिकरणसमवेतत्वस्वनिष्ठ• भेदप्रतियोगित्योभयसम्पन्धेन घटविशिष्टस्य घटान्तरस्याप्रसिद्ध स्वादिति भाव । वृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदक- त्योपगमे स्वपर्याप्तयधिफरणवत्तासम्बन्धेन घटपर्याप्तद्रित्याभावस्यै- घ घटछयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफत्वकल्पनसम्भवादन्तरेणेत्यादि- फमयुक्तमिति तु विभावनीयम् । ननु साध्यघटितोभयस्य प्रति. योगित्ये सुनरां साध्यस्यापि तथात्वमतस्तदुभयमित्यादिमूलास सतिरतो व्याचले तदुभयत्वमिति । तथा च भावप्रधानो निर्देश । ननु तथाप्यप्रतियोगित्वगर्माणि ययाथुतलक्षणानि अध्यातान्येवेत्यत भाइ अधूयमाणेति । तथेति। प्रतियोगिपदस्य प्रतियोगितानयच्छेद- फर्मवरपरत्वादिति भावः । फे चित्तु प्रतियोगितानवच्छेदफत्यगर्भ- पय समस्तलक्षणेपु प्रतियोगितानतिरिक्तवृत्तित्वरूप तदवच्छेदप- रथमभिप्रेत्याशनिंम्ल अनिास्वरूपसम्बन्धविशेषरूपमेयापच्छंद- पत्य नियिष्टमित्याशयनेय परिहतम् । अभ्युपगमे घेति । तदुभयमि. स्यादी तु मयंत्र धर्मपरा निर्देश इत्याहुः । स्वपदस्य साध्यपर- त्वं व्यभिचारिण्यतिम्याप्राह स्व[पदमिति । मन प्रतियां- ·विशेषव्याप्तिग्रन्यः। ફર धनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिन आदेंन्धनव- वादेरुपार्योऽत्यन्ताभावस्तन समं साध्यस्य धूमादेः सामानाधिकरण्याभावात् उपाधेः साध्यव्यापकत्वात् । मनम् । तथा च साधनममानाधिकरणासन्ताभावमतियोगिताव- च्छेदका यावन्तो धर्मा यद्धर्मावच्छिन्नममानाधिकरणायन्ता- भावमतियोगितावच्छेदकाः तद्धर्मावलीढसामानाधिकरण्यमिय- थः । एतेन सर्वत्र तादृशैर्यावद्भिवोच्छन्नस्य तादृशावच्छिन्नयाव- लतियोगिकस्य चातिमसनकात यावत्वाधवच्छिन्नमतियोगिता- वा गिधयोरेकसम्पन्धायच्छिन्नत्य विशेषणताविशेषसम्यन्धावच्छिन्न- वक्तव्यम् । तेनायोगोलफभेदत्वादविपयितया धूमस- मानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि नार्तिव्याप्ति । न च तथापि विपयितयाऽयोगोलकभेदत्ववज्ज्ञानस्य विशेषणतया योऽमावस्तस्य तथात्वादतिव्याप्तिरित वाच्यम् । तादृशम्यधिकरण- सम्बन्धाधच्छिन्नामावे अयोगोलफभेदत्वापेक्षया लाघचारिकश्चित्प- दार्थस्यैव विपयितयामच्छदफत्वात् । गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्यस्त्री- फारे तु प्रतियोगितावच्छेदकताप्येफसम्बन्धेन यिवक्षणीया। यथाश्रु- तार्थत्यागे धीजमाह एतेनेति। प्रत्युक्तमित्यप्रेऽन्वय ।ताहरी साधन- यनिष्ठामावप्रतियोगितावच्छेदकै । अवच्छिन्नस्यति अप्रसिद्धिरित्य- प्रेणान्वय । तथा च यावत्न नावच्छन्दकविशेषणमिति माघ । ता- सुशावच्छेदकावच्छिन्नस्यापि यायत्त्व न विशेषणमित्याह तादृशाय- च्छिन्नयावदिति । प्रतियोगिकस्येति । अत्राप्यप्रसिद्धिरित्यन्यय । ननु ताशयावत्प्रतियोगिफो यावत्याचपच्छिन्नामाष पव प्रसिद्ध इस्यत माह अतिप्रसनकादिति । तथा च यावत्वाधवच्छिन्नताहशा- भावमादाय घूमवान् परित्यत्रातिव्याप्तिमिया यापत्त्यायनयच्छि. माभाव पर लक्षणे निवेश्य इति तदप्रसिद्धया पहिमान् घूमादित्या- दायसम्मर इति मायः निनु द्वितीयात्यन्ताभाव एक यायत्त्वेन वि- ·जागदीश्या व्याप्तियादे कादतिरिक्तस्याभावस्यामसिद्धि. तादृशावच्छिन्नप्रतियोगिताकानां यावदभावानामधिकरणस्य प्रायशस्तया, रूपादिसाध्यकथिवी- वादावव्याप्तिश्च क्वापि रूपादिव्यक्तौ तादृशयावदभावसामाना- धिकरण्यासम्भवादिति मत्युक्तम् । सर्वत्र सोपाधावकव्यक्तिकस्य सम्भवतोऽप्युपार्द्धर्मान्तरविशिष्टत्वादिना अभावो भवसेव सा. पक्षित समासनिविष्टेनापि तेन व्युत्पत्तिवैचित्र्याद्यावतूपदार्थस्याभे- दान्वयसम्भवादत आह तादृशावच्छिन्नोति । तथा।अप्रसिद्धि तथा चे तत्तत्पवंताधन्यत्वाभावकटाधिकरणाप्रसिद्ध्या नानाव्यक्तिवृत्ति- साध्यके द्रव्य पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिरिति भाव । अत्र च चह्नि- मान् धूमादित्यादी व्यधिकरणयोाप्यस्वीकारात्पर्वतीयघूमसमा- नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नतत्पर्वतान्यत्वाभावकू टस्याधिकरण पर्वत एव इति नाव्याप्तिरितिध्येयम् ।पाच्य गगनत्यादि रयादावेफव्यक्तिवृत्तिसाधनस्थले ताशयावदभाववत्व साधनयत्येव प्रसिद्धमत प्रायश इत्युक्तमाननु तादृशयायदभावानांप्रत्येकाधिकरण- पृत्तित्व साध्ये घाव्यमतो नोक्ताप्रसिद्धिरत आह रूपादीति । तादृशे. ति।तचटान्यत्यामावक्टस्यापि निरुक्ताभावतया तत्प्रत्येकसामाना. धिकरण्यस्य कुत्रापि रूपे ऽसत्यात्।न च ताशयावदभावानां प्रत्ये- कसमानाधिकरणवृत्तित्व साध्यतावच्छेदके वाच्यमतो नोक्तदोष । दण्डिमान दण्डिसयोगादित्यादावेवमप्यव्याप्तरिति भाव । यद्यपि ताशयावदभावानां प्रत्येकाधिकरण यद्धावच्छिन्नस्याधिकरण हेती तदवच्छिन्नस्य सामानाधिकरण्यविवक्षायां न फो ऽपि दोष , तथापि पतस्यैव फलत कल्पान्तरेणाने यक्ष्यमाणत्वान्नाशङ्कितमिति भाव । ननु साधनवनिष्ठामावप्रतियोगिनो यावन्तो यसमानाधि. फरणामावप्रतियोगिन इत्यस्यैव सम्यक्त्वेऽवच्छेदफद्वयोपादानं व्य- थम् अय पिण्डमेदस्यैव साधनान्यापफस्य साध्यनिष्ठाभावप्रतियो- गित्वयिरहाड्मयान् यरित्यादिसोपाधावतिव्याप्त्यमावादत माह सर्पति । धर्मान्तरेति । साध्यन्यूनवृत्तिघटत्यादिविशिष्टत्वेनेत्यर्थ ।

·विशेपव्याप्तिग्रन्यः। ध्यसमानाधिकरण इयवच्छेदकानुसरणम् । साधनसमानाधिकर- णासन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताका यावन्तो- ऽभावा यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणास्तद्धर्मावलीढसामानाधिकर- ण्यामसर्थः । अभावश्चात्र भावभिन्नो ग्राह्यस्तेन इदं जलं स्नेहव- स्वादिसादौ स्नेहवत्त्वसमानाधिकरणासन्ताभावमतियोगताव- छेदकरूपसामान्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानां सकल- रूपाणां जलत्वसामानाधिकरण्यविरहेऽपि नाव्याप्तिः । घटध्वंसो विशिष्टस्यातिरिक्तत्ये शुद्धायापिण्डभेदस्य विशिष्टाभायप्रतियोगि- त्वासम्भवादाह आदिनति । तेन द्वित्वाधवच्छिन्नतदभावस्योपग्रहः। अत्र साधनयनिष्ठामावप्रतियोगिता यावत्यः साध्यवनिष्ठाभावप्र. तियोगितास्वरूपा इत्युक्ती नैप दोपः तप्तायःपिण्डभेदत्वावच्छिन्नप्र. तियोगिताध्यक्त घूमवनिष्ठाभावप्रतियोगितानात्मकत्वात अतिव्या- प्त्यसम्मयादिति ध्येयम् । मतान्तरमाह साधनसमानेत्यादिना । यद. मोवच्छिन्नति । तथा च मूले ताशप्रतियोगिताफात्यन्ताभावाः स. मानाधिकरणा यस्येति बहुव्रीहिः । नाव्याप्तिरिति । न च रूपसामा- न्याभावत्वस्य रूप इव रूपचंसरूपमागमावयोरपि प्राचीनमते स. स्वात्तयोश्च भावभिन्नयोरपि निखिलयोर्जलत्वसामानाधिकरण्यामा. यादव्याप्तितादयस्थ्यमिति वाच्यम्।यविच्छिन्नाभावत्वावच्छेदे. न मावमिन्नत्वम्, हेतुसमानाधिकरणामावीयप्रतियोगितावच्छेदफी- भुततारशधर्मावच्छिन्नाभाचो प्राहा इत्यन्न मावभिन्नो माघ त्यस्य तात्पर्यात् । न च पसामान्यामावत्वावच्छिन्नामावत्यापच्छेदेन मा. घमिन्नत्वं रूप एव व्यभिचारात । अत एवं रूपमागभावसामान्या- मावरवावच्छिन्नामाषस्वरूपप्रागभावानप्यादाय न दोपः। ताररूप- मागमाघसामान्यामाचत्वावच्छिन्नामावत्यावच्छेदेन प्राचां मते मा- घमिन्नत्वविरहात् रूपस्यापि तयात्वादिति भावः । न च तथापि स्नेहयत्वसमानाधिकरणामावप्रतियोगितापच्छेदकं जलान्यत्ववि. शिष्टसत्याभारले चोम्पत्यविशिष्टसत्यामायान्यतरल्यावच्छिमामाय. स्वं तदपच्छिन्नामावस्य तेजोऽन्यत्यविशिष्टसत्यास्यन्ताभाषस्य ज- ·ફરક जागदीश्या व्याप्तिवादे ध्वसत्वादिसादी च घट वसत्वादेस्तवमकारकममाविशेष्यत्वादे- र्वा भावाभावत्तिरतिरिक्तोऽभावस्तादृशो न घटध्वंसत्वादिसमा- नाधिकरण इति नातिव्याप्तिरिसपि वदन्ति । लत्वसामानाथिकरण्यामावाव्याप्तिरिति वाच्यम् । जलतेजोऽन्य- त्यविशिष्टसचाया एव तादृशन्यतरत्वावच्छिन्नाभावतया जलतेजो ऽन्यत्वयिशिष्टसत्तामावस्य तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वात तस्य च जलत्वसमानाधिकरणत्येनाव्याप्त्यनवकाशात् । तादृशान्य तरत्वावच्छिनामायस्य भावरूपत्वे तदवच्छिन्नाभावावस्यैकस्मि वोक्कविशिष्टाभाने फल्पयितुमुचितत्वात् । ननु घटध्वसत्यवान घसत्त्वादित्यत्रातिव्याप्ति घटनसत्वत्वस्य हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्येऽपि तदवच्छिनामावत्यावच्छेदेन भावभिन्नत्ववि रहेण घटध्यसत्त्वसामान्यामावस्य लक्षणाघटफत्वात् । जन्याभाव त्वलक्षणध्वसत्वस्य जन्यत्वे सति भावभेदस्वरूपत्वादभावप्रतियागि कामावमात्रस्यैव च अधिकरणस्वरूपस्योपगमात् भूतलादिनिष्ठस्य घटध्वसत्त्वामावस्य भूतलादिभावे पर्यवसानात् घटत्याचवच्छिन्ना- मावस्य च तथाविधयावदन्तर्गतस्य साध्यसामानाधिकरण्यादत आह घटम्पस इति ।मावाभाववृत्तिरिति । तथा च भावनिष्ठत्वममा. घप्रतियोगिकत्व वा नाधिकरणस्वरूपत्वे तन्त्रम् अपि तु तदमावमा प्रनिष्ठत्व स्वेनैव तादात्म्येन समात्रवृत्त्यभावस्य विशिष्टयुद्ध्युपप तो तत्तदभावभिन्नत्वाद्यमावस्यातिरिकत्वकल्पने मानाभाषादिति माय । स्नेहवरवसमानाधिकरणामावप्रतियोगितावच्छेदक यत्त. जस्त्वामावसत्वामावान्यतरत्वावच्छिन्नामावत्य तदवच्छिन्नप्रति- योगिताको यो निरुतमावमिनोभावस्तेजस्वाभाव सत्याभाव- भ्व तयान साध्यसामानाधिकरण्य सत्याभावस्य जलत्वविरुद्ध त्यादिरयादिग्रमेण जल स्नेहवस्वाद्विमान् घूमादित्यादाचव्याप्ति- रित्यस्वरसन वदन्तीत्युक्तम् ॥ साम्प्रदायिफास्तु भावभिन्न इत्यस्य वास्तविकात्यन्तामायो ग्राश इत्ययं तेन रूपप्रागमावघसात्य- ·विशेषग्यातिप्रन्यः। न्ताभाव वावच्छिन्नामावानां रूपप्रागभावध्वंसात्मकानां भावभि- माना जलवसामानाधिकरण्यामावपि जल स्नेहवत्वादित्यन नाव्याप्तितावस्थ्यम् । ननु घटध्वसो ध्वंसत्वादित्यनातिव्या- प्ति अमावप्रतियोगिकामावमात्रस्याधिफरणरूपतया घटात्यन्ता. मावादिवृत्तेधंदध्वंसत्वात्यन्तामावस्य घटात्यन्तामावादिस्वरूपस्य घटनसत्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्यात् पटध्वंसादिनिष्ठस्य च घटपसारमफस्य वास्तवात्यन्तामावत्वविरहेण लक्षणाघटकत्वाद- त माह घटध्वंस इत्यादीत्याहु.। तन्मन्दम् । अभावप्नतियोगिफा- भावानामधिकरणस्वरूपतामाशय घटध्वसेत्सादेरवतारणे धूमय. निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतघटध्वंसत्यत्वावच्छिन्नामावस्य द्रव्यत्वाभावनिष्ठस्यापि तुल्ययुक्त्या द्रव्यत्वाभावात्मकस्य पहि- सामानाधिकरण्यामावादह्निमान् घूमादित्यादावव्याप्तेरेव सम्भये घटध्यसो घसत्यादित्यादायतिव्याप्तिपर्यन्तानुसरणस्य सन्दर्भवि. रोधापत्ते । नब्यास्तु मावभिन्न इत्यत्र भावेन भिन्न प्रतियोगिवि- घया सम्मिन्नो मावमात्रप्रतियोगिक इति यावत् । तेन स्नेहवरच- समानाधिकरणस्य हिमावृत्तिस्वरूपस्याभावस्य प्रतियोगितावच्छे- दक यद्धिमावृत्तेरभावत्व तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य यावद्धिमा- वृत्त्यन्तर्गतस्य जलत्यामावस्य साध्यासामानाधिकरण्यपि जलं स्नेहयत्त्यादित्यादी नाव्याप्ति. हिमावृत्तरभावत्वस्य भाव इवामा- वेऽपि सत्त्यात्तदवच्छिन्नामावस्य भावमारप्रतियोगिताकत्वाभावा- त् । नन्वेर घटध्यसो ध्वसत्यादित्यादावतिव्याप्ति व्यभिचारनि- रूपकाधिकरणपटध्वंसान्यत्वाभावादेर्घटध्यसत्याभावादेवी प्रतियोगियत्वविरहेण लक्षणाघरकत्वात् जन्यत्वे सति भावमि- नत्वपर्यवसनस्य घटध्वसत्वस्य मावावविरहातू घटात्यन्तामावादे- श्य तादृशस्य साध्यसमानाधिकरणत्वात् अत आह घटध्यस इत्या- दि । मायमिन्नत्यनिशिष्टजन्यत्वमेव धसत्वमखण्डधर्मान्तरमेव या तत् तपाच घटस्वसत्वामायस्यैर भावमात्रप्रतियोगिफत्यात्तेनयोता- तिव्याप्तिनिवारण सम्भवतीन्याशयेनाह घटध्यसत्यादेरिति । आदि ना घटमाग भाव प्रागमायत्यादित्यादी घटनागमायत्वादे.परिग्रह !ज न्यत्वेसति भावमिन्नत्य ध्यसत्वमित्युत्तावपिन क्षतिरभावान्तरमादा- येवातिव्यातनिराससम्मादित्याशयेनाह तत्प्रकारकेति । भाषामाय- भाव- ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे एतदेव यावत्स्वव्यभिचारित्यभिचारिसाध्यसामानाधिक- रण्यमनौपाधिकत्वं गीयते । यहा यावद्यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिप्र- तियोगकात्यन्ताभावासामानाधिकरण्यं यस्य तस्य तदेवा- नीपाधिकत्वम् । सोपाधौ तु साध्यवनिष्ठात्यन्ताभावाप्र- तियोगिन उपाधेर्योऽत्यन्ताभावस्तेन समं हेतोः सामाना- धिकरण्यम् । उपाधेः साधनाव्यापकत्वात् । यावदिति । स्वं व्यभिचारियेपा तेपां यावतां व्यभिचारिणा साध्येन सामानाधिकरण्यमियर्थः । यावदिति । यत्पदं साध्यत्वाभिमतपरम् । सोपाधिवारणा- य यात्रदिति लुप्तसप्तमीकस्य द्वितीयासन्ताभावस्य विशेषणम् । वृत्तिरित्यनेनानुगतप्रतीतप्रमाणपत्वं ताशाभावस्याविकृतम् । अतिरिक्तो भावमात्रप्रतियोगिक इत्यर्थ इति प्राहुः । अत्र ताशवं. सत्याभावस्यापि जन्यत्वविशिष्टाभावभेदाभाधानतिरिक्ततया न भा. पमात्रप्रतियोगिकत्वं तस्यति पूर्वग्रन्थासङ्गतिश्चेति चिन्त्यम् ॥ ननु याचन्त. स्वस्य व्यभिचारिणस्तद्वयभिचारिसाध्येत्य] पहिमान् घूमादित्यादी सर्वत्रासम्भव. साधनव्यभिचारिणः प्रमेय. स्पद्व्यत्वायभिचारस्य साध्ये विरहादत आह स्वमिति । यरप- दस्य साधनपरत्वे सोपाधापतिप्रसङ्गादाह साध्यत्वेति। साध्यव्याप- फप्रतियोगिफस्य तसद्विपक्षान्यत्वाद्यभावकूटस्याधिकरणाप्रसिद्ध्या पहिमान घूमादित्यादायव्याप्टेराह लुससप्तमीफोति । तथा च यावति यदयापकस्याभावे यस्यासामानाधिफरण्यं तस्य तत्त्वमेव व्याप्तिरित ·विशेपव्यामिग्रन्थ । सथा च साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकासन्ताभा- बत्तव्यापकस्वसामानाधिकरण्यसामान्याभावकत्वमर्थः । केवला- न्वयिस्यले त्वाकाशादिरेव तथाविधोऽभावः प्रसिद्ध इति सम्प्र- दायः । केचित्तु तादृशयावदभावशून्यत्वं यदधिकरणताया व्या- पकं तत्त्वमर्थः । न च तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकवन्तमेव या- तिमाव । विशेषणमभेदान्वयसाफास तेन पदस्य विशेषणत्यामा पेपि न क्षति । वस्तुमात्रस्यैव साध्यवनिष्ठाभावप्रतियोगित्येन तद- प्रतियोगित्वाप्रसिद्धि व्यापकत्वातिरिक्त यावत्यञ्च दुर्वचमित्यतो निष्कर्षमाह तथा चेति । एतस्यार्थ प्रागेय प्रपश्चित । ननु ए- फव्यक्तिवृत्तयो यावन्त साध्यव्यापफतावच्छेदकरूपायच्छिन्नाभा- वास्तेपामसामानाधिकरण्यमेवार्य कुतो न कृत तत्तद्विपक्षान्य- त्वाद्यमावकूटस्यैकव्यक्तिवृत्तित्वाभावादेव तेषामधिकरणाप्रसिद्धा- वपि वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्त्यसम्भवादत आह फेवलान्य- यिनि चेति । तथाविध । साध्यव्यापफतावच्छेदकरूपावच्छिन्न- प्रतियोगिताफ' । तथा च तदधिकरणाप्रसिद्ध्या प्रमेयं वाच्यत्वा- दित्यादायव्याप्तिभियैव ताहशार्थस्त्यक इति भाय । अत्र वह्नि- मान् घूमादित्यादावव्याप्ति , वहिव्यापकस्य ह्रदत्वविशिष्टद्रव्यत्वाद्य- भावस्य योऽमायो द्रव्यत्वादि तत्र घूमादिसामानाधिकरययस्यैव सत्त्वात् अमावविरहात्मकस्वलक्षणप्रतियोगित्वान्ययानुपपत्त्या द्र- व्यत्वस्यैव विशिष्टद्रव्यस्वाभावाभावत्यात, अन्यथा गगनस्यापि स्वाभावामाचत्वे मानाभावात् केवलान्धयिन्यव्याप्तवापत्तेरित्यस्त्र- रस सम्प्रदाय इत्यनेन सूचित । अत एवैतहोप निरस्यता मत- मुपन्यस्यति फेचित्विति । तादृशेति । साध्यव्यापफतावच्छेदक- रूपावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावसामान्याभावत्वेन यदधिकरणताया व्यापकत्व तत्वमित्यर्थ । सामान्याभावलाभार्यय यावत्पदोपा- दान तेन ताहशामावाना यावरवाद्यवच्छिनामावस्य फेलान्य. यित्वेऽपि न घूमवान् घहेरित्यादावतिप्रसङ्ग न चेति । धाच्य- मित्यन्वय । तादृशेति । साध्यवनिष्ठाभावीये यर्थ । अनतीति ।

·जागदीश्या व्यातिवादे यत्वेन पिशिष्य यावत्तादृशाश्रयतं यदधिकरणताया व्यापक तत्वमिसर्थलाभादेव मामञ्जस्येऽभावव्योपादानमनतिप्रयोजनक- मिनि वान्पायावता तादृशानामिन्यनादीनामैकाधिकरण्यस्याऽप्र. सिद्धेः नचावच्छेदकाशमपहायाऽप्रतियोग्येव यावत्वेव विशिप्यना साभ्यव्यापकस्यापि रूपान्तरेण साध्यसमानाधिकरणासन्ताभाव- प्रतियोगितस्योपदर्शितत्वादिसाहुः । अवच्छिन्नं सामानाधिकरण्यं सामानाधिकरण्या- वच्छंदकरूपं या व्याप्तिः इत्यञ्च घूमत्वदच्यत्व वादेाप्यतावच्छेदकत्व दण्डत्वादेनियतपूर्ववत्तितावच्छेदकधर्मा- स्मककारणतापच्छदकत्ववदभेदेऽप्युपहितानुपाहितभेदावा समर्थनी- साध्यव्यापकानां यावत्वेनाप्रयेशाद्वैयर्थ्यासम्मवादिति भार ।ऐ- काधिकरण्यस्येति । तेषां प्रत्यकाश्रयत्वस्य प्रवेशे तु ताशतत्त- द्वह्रिमाचस्य धूमाधिकरणत्याव्यापकत्वादव्याप्तिरसम्भवो पति भाव । रुपान्तरेण । किश्चिद्विशिष्टत्वादिना । तादृशाप्रतियोम्यासि- खेसच्छदकांशो निरेशित इति भार । अत्र गगनस्य स्वाभा- घनिरहत्वे मानाभाव स्वरूपसम्बन्धविशेषस्यैव प्रतियोगिरवादत फेलान्यायिन्यन्याप्तिरित्यस्वरस फेचिदित्यनेन सूचित । स्वमते तु साध्यध्यापकतावच्छेदका यावन्तो धर्मा यद्धर्मावच्छिनस्य व्यापकतानच्छुदकास्तद्धर्मपत्त्यमेवानीपाधिकत्वामति प्रागेव पूर्व- पक्षप्रन्य विचितमिति ध्ययम् । लक्षणयो पौनरक्त्यमपाकर्तुं विकल्पयति अपच्छिन्न- मित्यादिना । ननु व्याप्यारेदकस्य धूमवादे सामानाधिकर प्यायच्छदकधर्मवरूपव्याप्तित्वानुपपत्ति विभिन्नयोरेवारच्छेद्या- वच्छेदकभारनियमादन माह इत्यश्चेति । दण्डत्वादेरिति । तथा गोचनियमा व्यभिचारपराहत इति माघ । ननु इनाऽपि याधात् कारणत्वमतिरिक्त पदार्थ इति दण्डवादस्तदवच्छ. दपत्र सुघरमयत्यन आह उपहितेति । विशिष्याधिचिटत्यर्थ । स.

·विशेषव्याप्तिग्रन्यः।- यद्वा यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वं यस्य तस्य सा व्याप्तिः । तथा हि धूमस्य वह्निसम्बन्धिवे धूमत्व- मवच्छेदकं धृममात्रस्य वह्निसम्बन्धित्वात् बढेस्तु धृम- सम्बन्धे न वहिलमवच्छेदकं धूमासम्बन्धिनि गतत्वात् । न ह्यतिप्रसक्तमवच्छेदकं संयोगादौ तथात्वादर्शनात् । किन्तु वह्नावा;न्धनप्रभववह्नित्वं धूमसम्बन्धितावच्छेद- कं तादृशञ्च व्याप्यमेव । यातायमभिप्रेसाह यरमम्बन्धितेति । सा सम्बन्धिता मामाना- धिकरण्यरूपा जनकत्वादिन्यारत्ता। अत्र च विशिष्टसत्तालाघ- पन्छिनगुणादिमामानाधिकरण्याधिकरणमचादेः कर्मादी प- रामर्शाद्गुणाधनुमिसापत्तेः । साध्यसामानाधिकरण्यविशिष्टहेतुम- -- मर्थनीय इति । घूमत्यादेव्याप्त्यवच्छेदकत्वमिति पूर्वणान्ययः । मे- दादिति । ल्यप्लोपे पयमी । भेदमष्ट्रीयस्येत्यर्थः । तथा च गु. बघूमत्वं व्याप्त्ययच्छेदकं सामानाधिकरण्यायच्छेदफत्योपदित तपण्डेयमतः फेपले विशिष्टभेदोपगमानासतिरिति मायः । तत्र । तयोर्मध्ये । सा इत्यनेनायच्छदफपरामरों दिनीयलक्षणाभे. दमसदन्यतो घ्यायटे सा सम्गन्धितेति । एवं च मुले यस्याः सम्बन्धिताया अयच्छेदफरूपयत्यं यत्रेस्पेयमन्यपी योध्यासन करयादिरूपाया. सायसम्यन्धिताया च्याप्तित्ययिरहादाद समान- नि । जनकत्यादीत्यादिना जम्परयादेः परिप्रदः। यिविति । पि. शिएमत्तात्यापयच्छिन्नं यद्गुणादिमामानाभिकरण्यं तदनः म. पादरित्यर्थः । गुणाधनुमिस्यापत्तिरिति । सत्तायां गुणम्यमिचारि- रयानीस्वादिः पादापिरयनुपायो । गुणग्यासिमनः मरपस्य ·३३२ जागदीश्याः व्यातिवादे तापरामर्शस्तु पक्षे साध्यनिर्णयात मागसम्भवीसनुशयेन द्वि- तीयम् । अयमालोको धूमो वेसादी विशिष्य सन्देहेऽपि सामा- न्यतोऽवच्छेदकरूपबत्त्वनिर्णयः सम्भवसेवेति हृदयम् । अवाऽव छेदकत्वं नाऽन्यूनत्तित्वम् अन्यूनानांतरिक्तरीत्तत्वं वा बह्नयादी साध्ये मेयवादावतिप्रसगाद धूमत्वादावप्रसद्भाच । किन्त्वनति- रिक्ततित्वम् । तच यद्यपि न तदभाववदत्तित्वम् । गुणवान् सत्त्वादियत्र सत्तात्वेऽतिप्रसङ्गात् । न च कर्मादिवृत्तित्वावच्छेदेन । ननु व्याप्त्यवच्छिन्नस्य फर्मणि पक्षधर्मतानपायादिति भाव हेतो पक्षधर्मताज्ञानमनुमितिहेतुरत साध्यसामानाधिकरण्यविशि. एस्य सत्यादे कर्मणि परामर्श व्यभिचारधीदशायामप्यनुमिति- रिष्यत एवेत्यत आह साध्यसमानेति । प्रागिति । तथा च पक्षे साध्यनिर्णयधोव्ये विनानुमित्सां कचिदप्यनुमितिर्न स्यादिति भाव । ननु धूमत्वादितत्तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यवतो धूमत्यादितचद्धर्मप्रकारेणैव पक्षधर्मतानिश्चयोऽनुमिती हेतुर्वा- च्य तथा च कर्मणि तादृशविशिष्टसत्तात्वरूपेण पक्षधर्मत्या:- निर्णयानोक्तानुशय सम्मवतीत्यत आह अयमित्यादि । अय पक्ष वृत्ति । विशिष्येति । तथा च धूमत्वादिप्रकारेण पक्षधर्मतास. न्देहदशाया उक्तप्रकारासम्मयादिदानीमनुमित्युत्पत्यर्थमपि हि तीयकल्पानुसरणमिति माघ । सामान्यत । साध्यसम्बन्धिताप- च्छेदकत्यप्रकारेण । इद च स्वरूपसम्बन्धविशेप एवावच्छेद फत्नमित्याशयेन । प्रकारान्तरेणानच्छदफरयोक्ती तु ततधर्मनिये. शायश्यपत्यादिति द्रष्टव्यम् । आधे दूपणमाह प्रमेयत्वादायिति । तथा च पहिमान् प्रमेयादित्यादी व्याप्तिलक्षणातिप्रसङ्ग इति माघ । उमयनय तदाह घूमत्वादाविति । यहयादी साध्ये . त्यनुपज्यते । तथा च चह्निमान् धूमादित्यत्र व्याप्तिलक्षणाव्या- । पर्मादिवृत्तित्येति । यमांदिसमवेतत्वाद्ययच्छ्दे- नेरययं । पर्मायच्छदेनेरयुक्ता पमणि सत्तायां न गुणसामानाधि. तिरिति मार ·विशेषव्याप्तिग्रन्थः। गुणसामानाधिकरण्याभाववसां सत्तायां वर्तमानवान्न तथा । तथा सति विशिष्टसत्तात्वे प्रागुपदर्शितदिशा च धूमत्वादाव- व्याप्तिमसङ्गात् । तथापि अतिरिक्ते यद्धर्मविशिष्टहेलधिकरण- तिवं न वर्त्तते तत्त्वम् । साध्यासमानाधिकरणात्तिस्वविशिष्टा- धिकरणत्तित्वसामान्यकत्वं स्वविशिष्टाधिकरणारात्तयावत्साध्या फरण्यमितियदिदानी सत्तादी न गुणसामानाधिकरण्यमित्यपि प्र. तीतिः स्यात् फर्मण एवेदानींफालत्वादतो वृत्तिविशेषानुधावनम् । तेन कालिफसम्यन्धेन यत्कर्मवृत्तित्वं तदवच्छेदेन गुणसामाना- धिकरण्यस्यैव सत्त्यान्नोक्तप्रतीत्यापत्तिरिति भावः । न तथा । न सत्तात्वं गुणसम्बन्धित्याभावयदवृत्तिः। विशिष्टेति । कर्माद्यव- च्छेदेन गुणसामानाधिकरण्याभाववत्यां सत्तायां घर्तमानत्याद्वि- शिष्टसत्तात्वमप्यवच्छेदकं न स्यात् तथा च गुणवान विशिष्टस- त्यादित्यत्राव्याप्तिरिति भावः । ननु सामानाधिफरण्यस्यान्याप्य- पृत्तित्यमुररीकुर्वतः सार्वभौमस्य मते विशिष्टस्यातिरिक्तत्वात्रैष दोष इत्यत आह । प्रागिति । तथा च स्वावयवे धूमे न पहिसामानाधिफरण्यमितिप्रतीते मेऽपि घहिसामानाधिकरण्यामा- पसत्त्यात् धमत्यमप्ययच्छंदकं न स्यादित्यर्थः । न च हेतु- ताघटकसम्बन्धेन यद्धत्वधिकरणं तदघच्छेदेन साध्यसामाना- धिकरण्याभावस्य निवेश्यत्यानप दोषः। तया सति गोत्ययान् भ- श्यत्यादित्यादी महाफालनिरूपितविशेषणतया हेतुतायामव्याप्त्याप. सेः । हेतुमन्महाफालाघवच्छेदेन तादृशसम्यन्धेन कृत्यभावस्याम• सिझेरिति मायः । अतिरिक्त इत्यस्य साध्यसमानाधिकरणादिस्या- दिः। ननु घूमाममानाधिकरणस्य घटत्यादेयंद्वित्वयिशिष्टाधिकर- मात्तित्यादमयान् घहेरित्यादावतिव्याप्तिरत आह साध्यासमाने- ति । मपदं साधनतावच्छेदीभूनधूमरयादिपरम् । घहित्ययिशिष्टा. धिकरणीभूतपर्यनवृत्तिरयम्य ध्माममानाधिकरणातिवादतिव्या- मिरतः मामान्येति । नशा च यहिमदयोगोलफात्तित्यम्येय धमाम. मानाधिकरणवृत्तित्यानातिप्रसङ्ग रति भायः । पृसिदयानन्तमायन ·३३४ जागदीश्या व्याप्तिवादे समानाधिकरणकत्वमिति तु फलितार्थः । सत्तात्वविशिष्टसत्ता- धिकरणकर्मादित्तिवस्य साध्यसमानाधिकरणे कर्मत्वादी सत्त्वा- नातिप्रसङ्गः । कर्माद्यन्यत्वविशिष्टसत्ताश्रयश्च न कर्मादिरिति नामसनः। एवञ्च मेयत्वादेरपि केवलान्वयिसामानाधिकरण्या- वच्छेदकलोपपत्तिः । यत्तु दृचिमत्त्वादिकमेव तत्र व्याप्तिस्तद्- ग्रहस्तु मेयत्वादिनेति । तन्न । व्याप्तिविरहित्तितया गृह्यमाणेन पूर्वीपेक्षया लघुतरमाह स्थविशिष्टेति । गुणवत्सत्यादित्यत्र प्रागु- कातिव्याप्तिमुधरति सत्तात्वेत्यादिना । तथैव गुणवद्विशिष्टसस्वा- दित्यत्रोक्तामव्याप्ति निरस्यति कर्माद्यन्यत्वेति । यथाश्रुतस्यानतिरि- क्तवृत्तित्वरूपस्यावच्छेदकत्वस्योपेक्षायां धीजान्तरमप्याह एव चे. ति । उपपत्तिरिति । अन्यथा वाच्यत्वसामानाधिकरण्यामाववति गगनादौ प्रमेयत्यादे सरसाद्वाच्य प्रमेयादित्यादावव्याप्तिरेव स्या- दिति भाव । मिश्रमत निरसितुमुपन्यस्यति यत्त्विति । ननु प्रमेयत्य यदि तत्र न व्याप्तिस्तदोदाहरणादी ताद्रूप्येण हेतोरुपन्यासोऽनुचि- त' तस्य व्याप्त्युपस्थितिमात्रफलकत्वादत आह वग्रहस्त्विति । तथा च व्याप्त्यन्तरवादिनामिव प्रमेयत्वावच्छिन्नविशेष्यकव्याप्ति- प्रहार्यमेव हेतो प्रमेयत्वेनोदाहरणादायुपन्यास इति भाव । यदि व्याप्तिविरहिवृत्तिरूपेणाप्युदाहरणादितो व्याप्तिग्रह प्रामाणिकस्त- दा यो यो द्रव्यवान् स वह्निमानित्यप्युदाहरण स्यात् द्रव्यत्वस्यापि यहिव्याप्तिविरहिवृत्तित्वाविशेषादित्यभिप्रेत्याह व्याप्तिविरहीत्यादि। स्वमते प्रमेयत्वस्यापि व्याप्तिविरहिवृत्तित्वाभावात् गृह्यमाणेनेत्युक- म। व्याप्तिमहेत्यस्योदाहरणादित्यादि । अत्रोदाहरणस्य व्याप्तिवि- रहिवृत्तिरूपेण व्याप्तिग्राहकत्वेऽपि न क्षति व्यामचारित्तिरूपेण व्याप्त्यपाहपरवनियमादेव यो यो द्रव्यवान् स घहिमानित्यादिया- फ्यस्पोदाहरणत्यासम्भवादिति चिन्त्यम् । यत्तु प्रमेयत्वप्रकारेण ग• गनादौ निरुकव्याप्त्यमायनिश्चयदशायां तादृष्येण धूमादी व्याप्ति- प्रहो न स्यात् समानरूपेण विराधिनिश्चयस्यय विशिष्टधीविराधि- त्यात, अन्यथा वहिन धमन्याप्य इति निणये ऽपि पद्विधूमव्याप्य ·विशेषव्याप्तिप्रत्यः। ३३५ रूपेण व्याप्तिग्रहासम्भवात् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याधिकरणे येन येन सम्बन्धेनावर्तमा- नत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेलधिकरणेऽपि तेन तेन तयात्वं बोध्यम् । नीलघूमत्वादेवारणीयले तु स्वसमानाधिकरणतादृश- इतिज्ञानापचेरित्यप्यर्थमाहातन्मन्दम्।प्रमेयत्वावच्छेदेनैव याधनिश्च- यस्य पिरोधितया तत्सामानाधिकरण्येन वाघनिश्चयेऽपि ताद्रूप्येण व्याप्तिग्रहसम्मवात् । अन्यथा व्याप्यान्यप्रमेयं नित्यमितिधी- पशायां व्याप्यप्रमेयं जन्यमिति ग्रहस्याऽपलापापत्तरितिदिक । स्थविशिष्टाधिकरणावृत्तियावत्साध्यासमानाधिकरणकत्यमित्यत्र स. म्बन्धयिवक्षामाह साध्येति । नातः समवायेन यः साध्यत्वे संयोगेन धूमादिहेतावतिव्याप्तिः । उभयप्रैव हेतुतावच्छेदकसम्य- चुनायर्तमानस्यस्योक्ताविदमेतद्पभिन्नं गुणत्यादिस्यादापतिव्याप्तिः स्यादत आह येन येनेति । यथाश्रुतस्य द्रव्य सत्त्वादित्यादावतिव्या- प्तिरिति भावः । हेतुतति । तेन सयोगेन घहिमति समवायेनापत्तमा. नस्य धूमावयवत्वादेः समयायेन धूमवति अवयवे वर्चमानत्वेऽपि पहिमान् धूमादित्यादी नाव्याप्तिरिति भावः । वस्तुतो लाघया- दावश्यकत्याच्च साध्यसाधनयोरधिकरणे विशेषणातायिशे- पेणैयाऽवसमानत्य प्रागुतामिहाप्यनुसन्धेयम् ॥ वारणीयत्वे रियति । वस्तुतः समते नीलमत्वमपि व्याप्तिरेव ताप्येण हतुपयोगे तु अधिकैनैव निग्रहस्थानेन पुरषो निगृह्यत इति । स्यति । स्वं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वेनाभिमतम् । ससमानाधिकरण यत्तादशसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकीभूतं धर्मा- न्तरं तदद्घटितत्वेनेत्यर्थः । तथा च नीलघूमरयस्य तारराधमत्या. घटितत्यादेष व्युदासः । द्रव्यं गुणाचन्यत्ये सति सत्यादित्यादी विशिष्टसत्तारवस्य समानाधिकरणं यद्गुणाम्यस्य धर्मान्तरं. सटिनग्यादव्याप्तिरतस्तारशति । तथा च गुणाचन्यत्यस्य सब सा- यसम्यन्वितानयच्छेदपत्यात् तद्घाटितत्येप्यदोष । म च महापा- सनिरपितपिशरणतया दिएमयिरोपणतया या गुणायम्यस्य देनु- माघ.

·जागदीश्याः व्याप्तिवादे धर्मान्तराघटितत्वेन विशेषणीयम् । सामानाधिकरण्योपादानादू- धूमपागभावत्वादिसंग्रहः । तदघटितत्वञ्च तदविपयकमतीतिविप- यत्वम् । स्वरूपसम्बन्धविशेप एवावच्छेदकत्वम् । अत एव न तिमसक्तमवच्छेदकामसादिकमपि सङ्गच्छते । अन्यथाऽतिमस- तायां गुणाद्यन्यत्वस्यापि द्रव्यत्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वादुक्तदोप- तादवस्थ्यम् प्रकृतहेतुतापच्छेदकसम्बन्धेन यत्साध्यसम्बन्धित्वं त- दवच्छेदकधर्मान्तराघटितत्वस्यैव प्रवेश्यत्वात् । धमत्वादेरपि स्वे- नैव साध्यसम्बन्धितावच्छेदकधर्मेण घटितत्वादयच्छेदकत्वं न स्यादिस्यन्तरपदम् । न चैवं नीलधूमत्वं नीलत्वविशिष्टधूमत्वं तच्चा- घच्छेदकं स्यात् धूमस्वस्य विशिष्टधूमत्याभिन्नतया धर्मान्तरत्वाभा- धादिति वाच्यम् । स्वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदफस्य धर्मान्तरपदे- न विधक्षितत्वादिति भावः । धूमप्रागभावत्वेति । ननु धमत्वस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वेऽपि हेतुताघटकस्वरूपसम्बन्धेन यत्सा. ध्यसम्बन्धित्वं तदनपच्छेदकत्वेन धूमप्रागभावत्वस्य तद्घटितत्वे. ऽपि न क्षतिरत आह भादीति । तेन धूमविशिष्टरासभत्वादेः परिग्र- हः । अत्र धर्मस्य स्वसामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छेदकताघटकस. न्धेन यत् स्वाधिफरणं तत्र साध्यसम्बन्धितावच्छेदकताघटकस- भ्यन्धेन वर्तमानस्वरूपं पाह्यम्, तेन यथाकथश्चितसम्बन्धेन धूमत्व- घूमप्रागभावत्वयोमिथः सामानाधिकरण्येऽपि न क्षतिः । हेतुताय- च्छेदकताघटकसम्बन्धेन स्वाधिकरणे तेनैव सम्बन्धेन घर्तमानत्यं तु न तथा वाच्यम् । धूमत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादेरपि व्याप्यता- घच्छेदकत्वापत्तेः । ननु तद्घटितत्वं तदविपयफप्रतीत्यविषयत्वं तदन्यत्वं च तदघटितत्वमित्यमायद्वयप्रवेशे गौरवादाह तदघटित. त्वञ्चति । मिश्रस्य मतान्तरमुपन्यस्यति स्वरूपेत्यादिना । अत पचे- ति । अतिप्रसक्तत्वविशिष्टेऽपि स्वरूपसम्वन्धरूपावच्छेदकत्वधीस- म्भयन तयोर्विरोधप्रतिपत्त्यमेव तद्ग्रन्थावतारादितिभावः । अन्य। पेति । यधनतिरिक्तवृत्तित्वमेयाच्छदपरवपदार्थस्तदस्ययः । अतिप्र. सक्त । अतिप्रसकरयायच्छिन्ने । अप्रसक्तत्वनानाहायशानासम्मघेन ·विशेपव्याप्तिग्रन्य। के अनतिमसक्तवस्याऽप्रसक्तत्वेन तन्निराकरणायोगाद । विरुद्ध पोर्भावाभावपोरधिकरणे एकस्यैकेन सम्बन्धेन दृचिविरुभ्यते, अतस्तत्रावच्छेदकमेदापेक्षा । अत एव व्यभिचारिणि साध्यतद- भावसामानाधिकरण्ययोविरुद्धयोरुपपादनायोपाधितदभावावच्छे- दकावनुमन्यन्ते न्यायाचार्याः । सचात्वन्तु गुणाद्यभावस्येव गुण- स्यापि न सामानाधिकरण्यावच्छेदकम् । विरोधात् । अव्याप्य- सचेश्व कपिसंयोगादेरधिकरणे वृक्षादौ तदभावस्य संयोगेन च बढेरधिकरणे महानसादौ समवायावच्छिन्नमतियोगिताकतदभाव- स्य सत्वेनाविरुद्धत्वाद । वह्निमति च सयोगेन वर्चमानस्य धूमा- पकस्य तग्निराफरणायोगात् । आहार्यस्य तस्य निराफरणायोगाद- नुचितत्वादित्यर्थ । गुणवत् सत्यादित्यादी सत्तात्वादे सा. ध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वमपाकर्तु भूमिकामाह विरुदयोरित्या. । एकरूपावच्छिन्नस्य । तेन धूमवान् चहेरित्यादी घह्निव्यक्तीनां नानात्वऽपि वह्नित्वस्य धूमसम्ब- न्धितानवच्छेदकत्वसम्पत्ति । ननूतक्रमणावच्छेदफभेदापेक्षा- यामपसिमान्त इत्यत आह मत एवेति ।[अवच्छेदकाविति । तथा घोपाधिविशिष्टहेतुतावच्छेदक साध्यसम्यन्धितावच्छेदकं उपाध्य- मावविशिष्ट साध्यामावसम्बन्धितावच्छेदफमिति भाव I] विरो- धादिति । एफस्यावच्छेदकत्वकल्पने विनिगमफप्रमाणाभावादि- ति भावः । विरुद्धयारित्युक्त फलमाह अव्याप्यवृत्तेरिति । तद भावस्य । सयोगापमाषस्य । अधिरयत्वात् वृक्षत्वत्यादेनं साध्य सामानाधिफरण्यावच्छेदफ विराध इत्यप्रिमाभ्याम यय । अप्रै- प सति सयोगी सत्त्वादित्यादापविरुद्धयो सयोगतदमावयो सा. मानाधिकरण्यावच्छेदफत्वं सत्तारयस्य दुर्यारमिति चिन्त्यम् । ननु लीलायतीन्मते संयागस्य व्याप्यवृतित्यानभायो न वृक्षा- दापत पलान्तरे विरुद्धयोरित्यस्य फलमा सयोगेन चेति । त- दमावस्य । घरमावस्य । पपेन सम्बन्धेनत्यस्य फरमाय. ४३ ·जागदीश्या व्याप्तिवादे देयभाववति स्वावयवे संयोगेनावर्त्तमानत्वाच्च तटसत्वन्ध धूमत्वादेर्न साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वविरोधः । व्यभिचा- रधीरप्येतदव्याप्तिबुद्धौ विरोधिन्येव । तद्धर्मविशिष्टस्य साध्यान धिकरणत्तित्वग्रहे तदवच्छेदेन साध्यधिकरणतित्वग्रहायोगात् । अस्तु वा एतन्मते हेतुचिधर्मस्य सान्यसामानाधिकरण्यानवच्छे. दकत्वमेव व्यभिचारः । तद्धीरेव साक्षाद्विरोधिनी, व्यभिचारा न्तरधीस्तु परम्परयेति । नीलधूमत्वादिकन्तु गौरवान्नावच्छेदक- म् । एवञ्च लघु घटत्वादिकमेव सामानाधिकरण्यावच्छेदकं च्याप्तिः न तु तत्सहचरितकम्युग्रीवादिमत्यादिकम् । तेन गुरु- हिमतीनि । ननूक्तव्याप्तेरनुमित्युपयुक्तत्वे साध्यवदन्यवृत्तित्वादि- लक्षणव्यभिचारस्य तज्ज्ञानाविरोधिलाद्धेत्वाभासत्व न स्यादत आह व्यभिचारेति । ग्रहायोगात् । ग्रहानुत्पत्ते । तथा चानुभ घरलाद्भिनविषयकमपि झान प्रतिबन्धकमिति भाय । समानविप व्यफमेव शान विराधीति नव्याना मतमनुसृत्याह अस्तु वात । सा- क्षात् । प्राधाभावनिर्णयविधया । नन्वय व्याप्तिग्रहप्रतिवन्याय फयकानां व्यभिचारान्तरस्योपन्यासो न स्यादत आह व्यभिचा- रान्तरेति । परम्परयति । तथा च प्रवृत्तव्याप्त्यभायावन्छेदकधर्म- विधयगोपाधेरिव व्यभिचारान्तरस्याप्युपन्यास कथायामिति भाव । स्थसमानाधिकरणताहशधर्मान्तरेत्यादिविशेषणाप्रक्षेपेण पूर्वकरपा. लाघयमायिकराति नीलघूमत्वति। गौरवादिति लघुधर्मसम्भोम्य. रूपसभ्यन्धरूपायच्छेदकत्वस्य नावस्थितिस्याभाव्यादिति भार । मनु गुरोरनरन्डेदकरले घटवान् कम्मुग्रीचादिमत इत्यादी फम्मुमी पादिमत्वावन्छेदेनााप व्याप्तनं स्यात् घटत्वस्यैव लघोस्तयावस. म्मयानतस्तत्रष्टापत्तिमाह एवति । ननु गुरुधमस्यानपच्छदपत्र तदपन्छेदेन व्याप्तिग्रहा भ्रम स्यात् पर गुरुणेच व्यभिचारिमाधा. रणनापि धर्मण फ्थाया हेतोरुपन्यास स्यात् व्याप्यतानयच्छष ·विशेषव्याप्तिनन्ध । ३३२ णापि रूपेण व्याप्तिग्रहे कथाया हेतोरपन्यासे वाऽनुयोगः प्र- कारान्तरव्याप्तिवादिनामपि समानः । एवं द्रव्यं रूपात रसादि- सादौ सकलगुणसाधारणस्य गुणवस्य द्रव्यत्वादिसाधारणस्य गुणाममवेतत्वे सति ट्रव्यसमतत्वस्य बैकस्यावच्छेदकत्वसस्भवे भाव समान - त्वस्याविशिष्टत्वादित्यत आह तेन चेति । कम्युग्रीवादिमत्वादि- ना चैत्यर्थ । तदवच्छिन्नविशेष्यफ एव व्याप्तिग्रहा न तु तस्य सा- ध्यसम्बन्धितापच्छेदकत्वावगाहीत्युक्तो न भ्रमत्वानुयोग सम्म- घतीत्यत कथायामित्युक्तम् । प्रकारान्तरेति । व्यापकसा- मानाधिकरण्यादिव्याप्तिवादिनामपि स्वरूपसम्यन्धातिरिक्तस्य- व्याप्यतावच्छेदकत्वस्य दुर्वचत्वादिति इति । यदि च व्याप्तिसमनियतधर्मान्तराघटितेन व्याप्ति- समनियतरूपेणैव हेतूपन्यास साम्प्रदायिक इत्युच्यते तदा म. मापि तुल्यमिति भाव । ननु शरीरगौरवस्येवाश्रयगौरवस्यापि फ्ल्पनापरिपन्थित्वाद्र्व्यत्वादी साध्ये रूपत्वरसत्वादीनां यहूना- मप्यवच्छेदकत्व न स्यात् लाघवेन गुणत्वस्यैफस्यैव तथात्पादि- त्यतस्तष्टापत्तिमाह एवमिति । ननु रूपत्वादिकमिव गुणत्वमपि न सर्वसाध्यसम्बन्धिसाधारणमत आह द्रव्यादीत्यादि । आदि- पदेन गुणकर्मघटपटत्वादीना परिग्रह 1 द्रव्यसमवेतत्वस्य साध्य- तभावसहचरितसत्तावृत्तित्वेन सत्तात्वस्यैष साध्यसम्बन्धिता- यच्छेदकत्वायोगादाह गुणासमवेतत्वे सतीति । न च रूपरसा- दीनां प्रत्येकासमवेतत्वे सतीत्युक्तावपि सत्ताधारणसम्भवाद्विनि- गमकाभावेन तेपामनन्तानां गुरुशरीराणामवच्छेदकत्यप्रसक्ती त- दुपेक्षया लघुशरीराणां रूपत्वरसत्वादीना यहूनां तयारवौचित्य- मिति वाच्यम् । गुरुशरीराणामपि रूपरसादिप्रत्येकासमधेतत्वे सति द्रव्यसमवतत्याना सर्वेषामेव घटपटादिद्रव्यघटत्वपटत्या- दिजातिविशेषपदार्थसाधारण्यानुरोधाद्विनिगमनाविरहेणावच्छेद फरवस्य प्रामाणिकत्वात । रूपत्वरसत्वगुणत्वादीनामखण्डानाम पि द्रव्यजात्यादिसाधारण्यावरहेणावच्छेदकत्वाकल्पनादिति भा- ·३४० जागदीश्याः व्याप्तिवादे बहूनां रूपत्वादीनां न तत्वम्, विरुद्धधर्मद्वयाधिकरणयोश्च एक- स्यैकेन सम्बन्धेन वृत्तौ कयं विरोधः कथं वा द्रव्यत्वादी साध्ये हेतुत्वेन विशिष्टरूपादेः प्रयोगः तथा परामर्शाद्वाऽनुमितिरिति विभावनीयम् । अपरे तु यद्धर्मविशिष्ट त्वधिकरणत्वं साध्याधिक- रणताया अवच्छेदकं स धर्मो व्याप्तिः । ग्रन्थस्तु धूमस्य धूमवतः वः। न तत्त्वम् । नावच्छेदकत्वम् । अत्र द्रव्यत्वे साध्ये रूपरसा- दिप्रत्येकासमवेतत्वे गुणासमवेतत्वे वा सति द्रव्यसमवेतत्वं न साध्यसम्बन्धितावच्छेदकं किं तु द्रव्येतरासमवेतत्वमात्रं लाघ• चात् तायतैव घटादिवृत्तिगुणकर्मघटत्वादिजातिविशेषपदार्थाना- मुपग्रहसम्भवादिति तु चिन्त्यम् । मतमिदं दूषयति विरुवेत्यादि- मा । कयं विरोध इति । तथा च सत्तात्यावच्छेदेनैव गुणत- भावयोः सामानाधिकरण्यसम्भवात् गुणवान् सत्त्वादित्यादावति- व्याप्तिरिति भावः । नन्येकाचच्छेदेन विरुद्धभावाभाययोः सा- मानाधिकरण्यामतीतेरेव विरोधः फल्प्यतामित्यत आह कथं वेति । साध्यसम्पन्धितानवच्छेदकप्रकारेणापि हेतुप्रयोगे द्रव्यं प्रमेया- दित्यपि प्रयोगापत्तेरिति भावः । ननु तत्प्रकारेण हेतुप्रयोगे तब मस्य. साध्यसम्यन्धितावच्छेदकत्वं न तन्त्रम् किन्तु प्रकृतव्याप्ति- नियतधर्मान्तराघटितत्वे सति प्रकृतव्याप्तिनियतत्वं तश रूपत्वादे- रप्यक्षतं न तु प्रमेयत्वादेरतो नातिप्रसङ्ग इत्यत आह तया परामर्शा- वेति । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदफत्वावगाहिपरामर्शावेत्यर्थः । क- यमित्यनुपज्यते । अनुमितिरिति । यदि घूमत्वादी स्वरूपसम्य. न्धारमकमवच्छेफरयं नाम वस्तु स्याचदा तद्गोचरपरामर्शसम्भ- पात्ततोऽनुमितिः सम्भाव्येत घस्तुतस्तत्रैव मानामावो न हि घूमो पहिसमानाधिकरण इत्यादिमतीतिः घूमो द्रव्यमित्यादियोघव्यावृत्तं घूमत्ये सामानाधिफरण्यावच्छेदकत्यमवगाहत इति कस्याप्यनुभव. सिमिति मायः । यसर्मविशिष्टहेत्वधिफरणत्वम् । यदमांच्छि- प्राधिकरणत्यम् । ननु हेतुमत्वस्य साध्यसम्यन्धितापच्छेदकत्ये पुः ·. - स्वादेरिति । ननु वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ साध्याधिकरणत्वानिरिका. प्रसिद्धिरत माह स्वान्यूनति । स्वं स्वीयम् । तथा च स्वीयाधिक- "विशेपव्याप्तिमन्यः। ३४१ घूमतं धूमवत्त्वं वन्हेस्तु वन्हिमतस्विसादिप्रकारेण व्याख्येयः । अत्र चावच्छेदकलं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः, विरुद्धदिकालाव- च्छिन्नत्तिकस्य न्यूनदेशकालत्तिकादेश्चाधिकरणतायां तदस- म्भवात्तुल्पत्तिकधर्मद्धयाधिकरणत्वयोमियोऽवच्छेद्यावच्छेदकभा. वस्य च नियन्तुमशक्यत्वाव । नाप्यन्यूनत्तिकत्वम, न्यूनत्ति- कधूमादेरण्याप्यतापचेः । किन्त्वनतिरिक्ततित्वं स्वान्यूनचित- मरवादेहेतुतावच्छेदकस्य तथात्यप्रदर्शन मूलकृतो विरुद्धमत आह प्रन्यस्त्विति । घूम एव मात्रो धर्मो यस्पेतिव्युत्पत्त्या घूममात्रपदा. घूमवतो लामसम्भवात्तत्परित्यज्यैव पढेस्त्विति पाठं व्याचष्टे य- . हिमतस्त्विति । इत्यादीत्यादिपदान वह्नित्यमित्यादावपि न घहिम- स्वमित्याद्यर्थः । विरुद्धति । साध्यविरुद्धदिगवच्छिन्नवृत्तिकस्य साध्यविरुखकालावच्छिन्नवृत्तिकस्य तदनवच्छेदकरवानि- यमात् । तया च भूगोलकमुदयगिरिमदस्ताचलवत्वात् कपा. लमेतधवत् घटध्वंसादित्यादावव्याप्तिरिति भावः । न्यूनेति । साध्यन्यूनदेशवृत्तिकस्य साध्यन्यूनकालवृत्तिकस्य च हेतोरधिकर- णतायां साध्याधिकरणतावच्छेदकत्वासम्भवात् तन्न्यूनदेशादि- सिकस्य तदनवच्छेदकत्वनियमात् । तथा च इदं द्रव्यं पृथिवीत्या- त् कालो घटत्ववान् घटादित्यादावव्याप्तिरिति भावः। ननूक्तनियम- यमप्रयोजकमत आह तुल्यवृत्तिकयोश्चेतिाचकारेणाऽतुल्यवृत्तिफयोः परिग्रहः । अवच्छेद्योति । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेचावच्छेदफमाघ- स्पेत्यर्थः । नियन्तुम् । अवधारयितुम् ! अशक्यत्वादिति । तथा च तपयत्यावच्छेदेन तद्रसवत्त्वमित्यादिप्रतीत्यानतिरिक्तपतित्वस्यया- वच्छेदकत्वस्य फ्लप्तस्यावगाहना तुसाध्याधिकरणतयोः स्वरूपस- म्यन्धरूपावच्छेदकत्वे मानामावादप्रसिद्धिरेव लक्षणस्येति भावः। नापीति । अपिना अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्यस्य परिग्रहः मतो न पू. मवान्प्रहेरित्यादी अतिव्याप्तिः। उभयत्र दूषणमाह न्यूनदृषियम- ·૩ર. जागदीश्याः व्याप्तियांदे कत्वमिति यावत् । अतो न केवलान्वयिन्यव्याप्तिः । अत्र च यदन्यूनत्ति साध्यं तवं स्वव्यापकसाध्यम्वन्धित्वपर्यवसन्नमपे- क्ष्य गौरवं परमवशिष्यते तच्च ग्रन्थकार एवाऽग्रे विवेचयिष्यत इसाहुः। रणत्वान्यूनदृचिसाध्याधिरणाताकत्वमयंः गोत्वस्याप्यश्वत्यन्यून- वृत्तिभिन्नत्वादयं गौरश्वत्वादित्यादावतिव्यातेराह स्वव्यापकेत्यादि । अन इति । लाघवादन्योन्याभावगर्भव व्याप्तिरित्यादि अन्य इत्यर्थः ।। इति श्रीजगदीशतर्कालङ्कारविरचिता विशेषव्याप्तिः समाप्ता।

·र्थः । उपाधिविशिष्टेनेति पाठेप्ययमेवार्थी ग्राह्यः । अनुप्रवेशं व्यु. स्पादयति बहावित्यादिना। आद्रेन्धन प्रमयति । आन्धनप्रम- ववाहित्वे अवच्छेदके आटेंन्धनप्रभवस्यप्रकारेण ताशवड्या. स्याप्यवच्छेदकत्वप्रवेश दर्शयति रासभेत्यादिना । यद्वा साक्षाद्विशे- पणीभूनमुपाधि व्युत्पाद्य परम्पराविशेषणीभूतन्तमाह चिन्तामणेः अतएवचतुष्टयम् । अथ वा यत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नं यस्य स्वरूपं तत्तस्य व्याप्यम। वह्निसामानाधिकरण्यं हि धूमे धूमत्वेनावच्छिद्यते सोपाधौ तूपाधिना ॥ दीधित्या अतएवचतुष्टयम् । उपाधिनेति । विशेषणतामापन्नेनोपाध्यनुप्रवेशेनेति यावत् । वहाबान्धनमभववन्हित्रेन रासाईन्धनादौ च तयाविधवन्हिवि- शिष्टत्वेन धूमसम्बन्धेऽवच्छिद्यमाने तथाविधवन्हेरप्पनुभवेशात् । जागदीश्या अतएवचतुष्टयग्रन्थः । सर्वत्र साक्षादुपाधेरवच्छेदकत्वासम्भवादाह विशेषणेति । यद्यपि सर्वस्यैवोपाधेः सामानाधिकरण्य सम्बन्धेन साध्यस- म्यन्धितावच्छेदकत्वं सम्भवत्येव तथापि प्राचां ऽमने सामानाधि- करण्यादेः सम्बन्धत्वे विवादादिदमुक्तम् । ननु विशेषणीभूतस्याप्यु- पाधवच्छेदकत्वं किन्तु तत्फोटिनिविष्टतामात्रमत आह उपा- भ्यान्विति । उपाधेरनुप्रवेशो यति व्युत्पत्या उपाधिघटितनेत्य- रमकोपाधेघंटकत्वादिति भाव यद्रूपेणोपाधित्वं तद्पायच्छिन्न- रासमे- ·३४४ जागदीश्याः व्याप्तिवादे रासमत्वादिकन्तु निविशते न वैसन्यदेतत् । अत्र. चेदं स्नेहवत निःस्नेहं वा स्पर्शादिसत्र विनाप्युपाधिप्रवेशं शीतत्वेन शीतान्यत्वे- न वा साध्यासमानाधिकरणतया साधनव्यापकतया वा स्वयम- नुपाधिना केवलेन विशेपणीभूय वा शीतान्यस्पर्शत्वेन चोपाधि- ना स्वत एव स्पर्शे साध्यप्तम्बन्धोऽवच्छिद्यत इत्युपाधिनैवेति नि- यमे न तात्पर्य्यम्, परन्तु शुद्धस्य साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेद- कतामाने । स्यादि । तथाविधेति । आनन्धनप्रभवहिविशिष्टत्वेनेत्यर्थः । तथा- धाइँन्धनप्रभवविशिष्टत्वं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकमिति मा. थः । ननु घूमवान् रासमादित्यादावाद्रेन्धनजन्यवाह्रविशिष्टरास- भत्वमप्यवच्छेदकं सम्भवति तत्कुतः परित्यक्तमत आह रास: मत्वादिकमिति । नीलघूमत्वादेरवच्छेदफत्ववादिना नव्यानां मतमाह निविशत इति । स्वसमानाधिकरणावच्छेदकान्तराघटि- तस्यैष व्याप्त्यवच्छेदकत्वमिति प्राचां मतनाह न घेति । अन्य देतदिति । उभयथाप्युपांध्यनुप्रवेशध्रौव्यादिति भावः । उपाधेरिव साधनतावच्छेदफस्यायच्छेदकत्वपि सोपाधावित्यादिमूलसाम• अस्यान्न तेन व्यभिचारिवारणं लभ्यत इत्युपाधिनैवेति नियमे मू. लस्पतुकारस्य तात्पर्य फेचिदाहुः । तनिरस्यति अति । इदं स्नेहय- तू स्पर्शादित्यत्र विनाप्युपाधिप्रवेशं शीतत्वेन साध्यासमानाधिफर. णतया स्थयमनुपाधिना फेवलेन साध्यसम्पन्धोवच्छिचत इत्य- म्ययः । ननूपाधिनेव विशेपणीभूयावच्छिद्यत इति नियमः तनो- पाधिमिन पिशंपणीभूतेन नापछियत इति फेयलशीत. स्येन साध्यसम्पन्धितापच्छेदेपि न क्षतिः । न चैपं साधनतापच्छे. पयस्यायच्उदफरयेप्युप्रकनियमसम्भयारप्रकृतानुपयोगः सापच्छेदकामनो यो विशेषणतानापन्नस्तदन्यस्य विशेषणीभूः तपदेनोक्तस्यादत माह निःस्नेहमिति । नि.स्नेदं स्पादित्यप्रीता म्पायन साधनम्यापकतया स्ययमनुपाधिनायिशेरणीभूय सायस. साधन- ·यत् स्पर्शादित्यादी साध्यसम्बन्धितावच्छेदकस्यापि शीतत्त्वादे- रुपाधित्वामावादाइ तद्विशेष इति । साधननिष्ठसाध्यसम्बन्धिताव- च्छेदकविशेष इत्यर्य । तना सोपाधी । बदन्ति मामाकरा निनु मतपयचतुष्टयम्। अत एव साधनतावच्छेदकभिन्नेन येन साधनता- यत एव सोपाधौ साधनतावच्छेदकातिरिक्तं नियतमवच्छे- दकम् अत एव तावशेपस्तत्रोपाधिरिति वदन्तीसाह अत एवेसादि । म्पन्धोवच्छिचत इत्यत्यय । शीतान्यस्पर्शस्वेन तदवच्छेदे शीतान्य- स्वस्यापि विशेषणविधयावच्छेदकत्वादिति भाव । यत्तु शीतो था- युरिति प्रतीत्या वायुस्पर्शस्यापि यदिशीतत्वं तदा तदवच्छेदेन स्नेह सामानाधिकरण्याभावान तदादाय व्यभिचारसम्मव इत्यत माह नि स्नेहमितीति । तत्तुच्छम् । एव सत्युग्णझलमिति प्रत्ययाजलस्पर्श- स्यापि शीताम्यस्पर्शत्वसम्मवात्तदवच्छेदेन नि स्नेहत्वस्य सामा नाधिकरण्यासम्भवात्तदादायापि व्यभिचारस्योपन्यासायोगात, फेलनेत्यादिपदसन्दर्भविरोधाश्च। नन्पाधिना विशेपणीभूयैवाव- च्छिचत इति नियम तेन विशेषणतानापनेनोपाधिना साध्यस- पन्धो नावच्छिचत इत्यर्थलामात् उपाधिभिन्नन विशेपणतयाय- च्छेदपि न क्षति , न च साधनतावच्छेदकत्वेप्युक्त नियमसम्भवात् प्रकृतानुपयोग ,साधनतावच्छेदभिन्नत्वे सत्युपाधिमिनो यस्तदन्य- स्पयोपाधिपदेन विवक्षितत्वादत आह शीतान्यस्पर्शत्वेनेति । यद्यपि क्षित्यादौ व्यभिचारात्तस्योपाधे शुद्धसाध्यव्यापफत्त्व तथा- प्युष्णस्पर्शजलान्यतरत्याद्यवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्व द्रष्टव्यम् । न तात्पर्यमिति । नन्वव साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकत्वाप्राप्तेरुपा- धिनेतिमलोतिर्विफलत्यत आह परन्त्यिति । शुद्धस्येति । तेन धूमपान घन्हेरित्यादाघाटेंन्धनजन्यचन्हित्वेन धूमसम्बन्धेश्वच्छिद्य- माने पहित्त्वस्य प्रवेशेपि न क्षति । नियतम्।अवश्यमाअवच्छेदकम्। साधननिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकम् । अत पयति । अन्यथा यन्त्र साधनतावच्छेदफातिरिक्त साध्यसम्मन्धितावच्छेदको प्रसिद्धता सोपाधायुक्तलक्ष्यतावच्छेदकस्याव्याप्त्यापत्तरिति भाव । स्नेह- ४४ - ·जागदीश्या व्याप्तियादे भिमते साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यते स एव तत्र साधने विशेषणमपाधिरिति वदन्ति । अबावच्छेदकल सामानाधिकरण्येन, तत्त्वञ्चान्यूनत्तित्वं व्याप कत्वमिति यावत्, तच्चाधिकरणान्तर्भावेन तेन साध्यविशिष्टसाध- शम्दवान् द्रव्यत्वादित्यादौ साधननिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यस्य देशविघयावच्छेदफत्व गगनादेरप्यस्तीति तपातिव्याप्तिरित्यत आ. ह अप्रेति । सामानाधिकरण्यन । समानाधिकरणविधया नवधि फरणविधया। तथा च समानाधिकरणीभूय य साधननिष्ठसाध्य सामानाधिकरण्यस्यावच्छदक स उपाधि शब्दयान द्रव्यतादि त्यादी च गगनादिर्न तथति तन्युदास इति भाव । ननु सा. ध्यसम्यन्धिताया समानाधिकरणायधयावच्छेदकत्वमात्र न म्ब रूपसम्बन्धविशपो मानाभावात् नाप्यनतिरिक्तवृत्तित्व द्रव्य जातेरित्यादी घटत्वातिव्याप्स्यापत्तेरत माह तत्व चति । समा. नाधिकरणीभूयावच्छदकत्व चस्यर्थ । यद्वा ननु द्रव्य जातरित्यादी साध्यसमानाधिकरणीभूतस्यैय घटादे साधननिष्ठसाध्यसम्म धिताया देशनिधया अवच्छदकस्यादुत्त विवक्षया अपि तद्वारणा. सम्भव इत्यत आह तत्त्व चति । ननु तदव्यापकत्व सति तत्समा• नाधिकरणत्वलक्षणस्य न्यूनवृत्तित्यस्य विरहश्दन्यूनवृत्तित्व तदा धूमयान् यहरित्यादी जलवादावतिन्याप्ति तस्य समानाधिकरण विधया साध्यसामानाधिकरण्याव्यापकत्येपि तत्समानाधिपर णत्वामानदेय सन्न्यूनवृत्तिामन्नत्यादत आह व्यापकत्वमिति । मनु साधननिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्यापकत्यमुपाधिताघर. पमम्मन्धेनर पाच्यमन्यया जलं रसपत्त्यादित्यादी स्वरूप- सम्यन्धन पृथियामिन्नत्याधुपाधे सम्पन्धान्तरण साधनष्ठिमा- ध्यसम्बन्धि याच्यापपरसादय्याप्यापत्त एयच तय समयायन स्नहाघुपाधायध्यामि तस्य समयायन रमापत्तिस्यात् एवं मधु रत्यजातातिच्याप्तिध जलपृत्तिरसमात्रस्यय मधुररयनियमादस भानपनि सता ग्यापपरयम् । भधिकरणति।साधानिसाध्यसा.

·मम्य मानादेरण्यापकत्याप रुपयन्यायपाधी नाम्याप्तिान धाधिकर- पतापदद्ययध्यम् । सम्बन्धितार्थपस्य तस्य पायनियामकमम्य- चिनोपाधावण्याप्तियारपत्यात् अम्यया तरमभ्यग्वाच्छिन्नमति- योगिग्याममिया सेन ग्यापपस्यायोगादिनि मायः । सम्बन्धमात्र- येय प्रतियोगितापच्छदपत्यमनाह निरनीति । प्रपनमाम्यथि- शिएशनमाधनग्यापपायमित्यर्थः । पत्र कालो यिमुन्यादित्यादी महाकालनिरूपितापशेषतया घरादेयपाधियसमय निरक्त- मतएवचतुण्यम् । . १३५७ नतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनवस्वव्यापकाधिकरणताकत्वं पर्यव- स्थति। निरुतविशिष्टसाधनव्यापकत्वमिति तु निष्कर्षः । इत्थश्च मानाधिकरण्यावच्छेदकीभूताधिकरणान्तर्मावणेत्यर्थः । तथा च मानमाधननिष्टसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छदकीभूतं यदधिकर- ण तनिष्ठस्योपाधिताघटकसम्यन्यायाच्छिन्नामावस्या प्रतियोगि- त्वमेव मरते व्यापकत्व वाच्यमिति भाव. 1 ननु स्वमते सामाना- धिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तित्वादवच्छेदफतासम्बन्धेन तव्रत्त्यामसि- स्या नियक्तव्यापकत्यासम्भवः सत्तायां द्रव्ये गुणसामानाधिकर- "यमित्यादिप्रतीत्या सत्तायां गुणाधिकरणीभूतद्रव्यादित्तित्य- स्या विषयीकरणात् । न च प्रकृतसाधननिष्टसाध्यसामानाधिफर- ग्यनिरूपकाधिकरणान्तर्भावणैव व्यापफत्यं प्रवेश्यमतो नाकदो- प, तारनापि द्रव्यं जन्यत्वे सति सत्यदित्यादी स्पर्शयत्या- दायन्यातिप्रसङ्गात् जन्यत्यविशिष्टसत्तानिष्ठं यद्यत्वसामाना- विफरण्य तनिरूपफत्यस्य गगनादेरपि सत्वादित्यस्वरसालाघ- पाच्चाह तेनेति।साध्यपदं प्रानसाध्यपरमसाध्यविशिष्टेति । सा- प्यतावच्छेदकायच्छिन्नविशिष्टेत्यर्थः तेन विशिएसचायाझातेरित्या- दो द्रव्यत्वस्य फेवलसत्यविशिष्टजातिमत्त्याध्यापकत्येपि न तत्रा ग्याप्ति' । गोत्वधानभ्वत्यादित्यादौ च न सास्नायरयमुपाधिः परमने विरोधमलकस्यैय लक्ष्यत्यादतः तत्र साध्यपिशिष्टसाधना- अमिझारपि न क्षतिः। येन सम्बन्धन साधातायच्छदकता तरसम्ब म्येन पायनित्वस्य लाभाथै साधनपदम, तेन प्रत्यक्षः स्पशी- दिरयादी साध्ययिशिष्टस्य चियितासम्बन्धन परियापछि ·३४८ जागदीश्याः व्याप्तिवादे सत्तायेकव्यक्तिकहेतुनिष्ठद्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्यव्यापकसामा- नाधिकरण्यप्रतियोगिनि घटत्वादौ नातिप्रसङ्गः, न वा द्रव्यं जन्यत्वे सति सत्त्वादिसादौ द्रव्यत्वविशिष्टसत्ताधव्यापके स्पर्श- वत्त्वादावप्रसङ्गः। निःस्नेहं स्पर्शात् द्रव्यं सत्त्वादिसादौ शीतस्पर्शा- न्यत्वरूपान्यत्वादेर्वारणाय तत्रेसादि । तत्र। साध्यविशिष्टे साधने। साधनव्यापकाधिकरणताफत्त्वमेवोचितमम्यया ताशसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्याधप्रसिद्ध्या तनाव्याप्त्यापत्तेरिति चिन्तनी यम् । ननु साधननिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यस्य सामानाधिकरण्य- सम्यन्धेन व्यापफत्वविवक्षयैय जलं रसववादित्यादी स्नेहयत्वा. द्यव्याप्तेर्मधुरत्वाद्यतिव्याप्तेश्च वारणसम्भयादधिकरणान्तर्भायण व्यापकत्यानुसरणं विफलमत आह इत्यं चेति । चोऽवधारणाइत्यमे- घेत्यर्थः तयाच द्रव्यं सत्यादित्यादी घटत्वादिवारणायैव तावत्पर्य न्तानुसरणमिति भावः । द्रव्यं जातेरित्यादौ नानाव्यक्तिसाधनस्य- ले पटत्वादेरपि साधनत्वात्तनिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्यं प्रत्येव सामानाधिकरणयसम्बन्धन घटत्वस्य व्यापफत्यायोगादेकव्यक्ती त्युक्तम् । साघनतावच्छेदकायच्छिन्त्यस्य फलमाह न घेति । द्रव्य- त्यादिविशिष्टसत्ताया भात्माद्यवच्छेदेन सत्त्वात्स्पर्शवत्वादेरव्या- पकत्वादिति भावः । निःस्नेहं स्पादित्यत्र शीतस्पर्शान्यत्यादेः साधनाव्यापकत्वविवक्षयापि वारणसम्भवादाह द्रव्यं सत्या. दिति । शीतस्पशान्यत्यादेरनुपाभित्वे विरोधाभाकायमानं न तन्त्र साधनव्यापकतया व्यांमचारानुनायकत्वस्यापि तत्र तथा त्यसम्मवादतः साध्यव्यापफत्वे सति साधनाम्पापकत्येन व्यमि. चारोनयनक्षमस्यापि विरोधमझफत्यमाण यस्यानुपाधियं त. प्रातिप्रसप्तमाह द्रव्यं सत्यादित्यादायितीत्यपि फेचित् । ननुशी तस्पान्यत्वमपि साधनवृत्तितया तत्र विशेषणं भयत्येवत्यतो म्याचंटे विशेषणमिति । च्यायत्तंफरयं भेदानुमापफरपं तय 3. असहाय साध्यामायापशिष्टसत्तामंदयिरहण द्रव्यं सत्यादिस्या ·मतपयचतुथ्यम्। विशेपणम् ।साध्याभावविशिष्टात्मापनासामानाधिकरण्येन व्याव- चकं साध्याभावरिशिष्टनिरुक्तसाधनबत्तीति यावद । एवञ्च द्र- दो गुणयस्यायुपाघायग्यासमतो ध्याचष्टे साध्ययिशिष्टसाधन इति । विरुधर्मद्वयवैशिष्टयायच्छिन्नयोः सत्ययोर्मियो भेदस्य प्रा. ध्यैः स्वीकारादिति भाषः । भेदमात्रस्यानुमापफत्यलक्षणं व्याप- संफावं नि.स्नेहं स्पादित्यत्र शीतत्यभेदानुमापफतया शीत. स्पान्यत्वादेरप्यक्षतमत उक्तं साम्यामायधिशिष्टारसाधनादिति । तत्सामान्यादिस्यर्थः। तथा च शीतस्पर्शेपि सामानाधिकरण्यसम्प- ग्धेन शीतस्पर्शान्यत्यादेः सरवात तत्र ध नि स्नेहवामाववि. शिष्टसाधनभेदविरहादिति मायः । तत्र साधनसामान्यव्यावर्त- फरवमसम्मयि यफिशिसाधनव्यावर्तकत्वं तु नि.स्नो स्पर्शादि- त्यादी हिमान्यत्येऽतिप्रसक्तं तस्यापि सामानाधिकरण्यसम्यन्धन हिमस्पर्शस्यैय मेदानुमापफत्यादतो विशिष्टान्तम् । साध्याभाववि- शिष्टसामान्याव्यापतफयोकाविदं गुरु रूपादित्यत्र तेजोन्यत्वादा- धव्याप्ति.नेजोन्यत्वसामान्याधिकरणस्य वायुत्वादर्गुरुत्वाभावविशि- एमिन्नत्यविरहेण तस्य निरुकव्यावर्तकत्वामावादतः साधनादित्यु- तम्। उपाधिताघटफसम्बन्धेन व्यावतफयोक्ती जन्य द्रव्यादित्यत्र समवेतत्योपाधायव्याप्ति व्यणुफे व्यभिचारेण स्वरूपसम्बन्धेन समयेतत्वस्य जन्यत्वामावविशिष्टद्रव्यभेदानुमापफरयाभावात, एवं निस्नेहं स्पादित्यत्र शीतस्पर्शान्यत्वेतिप्रसङ्गश्च स्यात शीतस्प- शान्यत्वावच्छेदेनेघ नि.स्नेहत्वाभावविशिष्टस्पर्शभेदस्य सत्यादत उक्त सामानाधिकरण्येनेति । ननु साध्याभावविशिष्टसाधनभेदस्या- नुमापकत्वं न तत्फलोपधायफत्व तदनुपधायकोपाधावन्याप्तेः नि स्नेहं स्पादित्यादौ व्याप्तिम्रमेण तदनुमापके शीसान्यरया- दापतिप्रसाच्च किन्तु साध्याभावधिशिष्टसाधनभेदस्य व्या- प्यत्वपर्ययसितं ततस्वरूपयोग्यत्वमेव तद्वाच्य तथा च द्र- व्यं सत्त्वादित्यादौ गुणकर्मान्यत्वोपाधावव्याप्तिः तत्समानाधि करणस्यापि सत्त्वस्य द्रव्यत्वामावविशिष्टसत्त्वामित्रतयोक्तव्या- तिविरहात् एव साध्यविशिष्टसाधनायकस्य तत्रेत्यस्य धैयध्यम ·३५० जागदीश्या व्याप्तिवादे व्यं सत्त्वादिसत्र सत्ताया अभेदेऽपि गुणकान्यत्वे नाव्याप्तिः, नापि द्रव्यं कर्मान्यत्वे सति सत्त्वादिसत्र गुणान्पत्यादौ । इस्वच साधनतावच्छेदकस्यानवच्छेदकत्वद्योतनाय परं तद्भिन्नत्वमुक्तं न तु विवक्षितमेव तत्। वैयर्थ्यात् इदं दधि जन्यं वा दध्न इसादौ दधित्वाद्यव्याप्तेश्च । यद्वा प्रकृतसाधनतावच्छेदकानवच्छेद्यमक- तसाधननिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वं पूर्वदलार्थः । अनवच्छे- पीत्यत आह साध्याभावविशिष्टेत्यादि । अत्र यद्यपि सा- ध्याभायविशिष्टसाधावति वृत्तिरूपाधिताघटकसम्बन्धनैव प्राह्या अन्यथा साध्यशुन्यमहाफारवृत्तितया क्षितिव्यत्वादित्यादी गन्ध- वत्त्वाधुपाधायव्याप्ते तथा च सत्तावान्मेयत्वादित्यादी सत्ताशून्यप्र. मेये जात्यादी समवायेन नृत्यप्रसिद्ध्या जातिमत्वाधुपाधावव्याप्ति, पर जानेरित्यादी विशिष्टसत्वेपि सत्तानतिरेफिणस्तस्य गुणादायपि वृते । तयापि साध्याभावविशिष्टप्रकृतसाधनाधिफरणावृत्तिखाय- छिन्माधिकरणतासामान्यकर्मवरच विवक्षितम्।अपच पूर्वदलनि. विष्ट साध्यविशिष्टसाधनव्यापकत्वमपि तादृशधर्मेणेय माह्यं तेन द्रव्यत्यादिना साध्यविशिष्टसाधनव्यापफस्यापि घटादेर्गुणयत सत्त्वादित्यादी घटत्वादिना नोपाधिस्वमिति ध्येयम् साधनतावच्छ- दफायच्छिन्नेत्यस्य फलमाह न घेति । अन्यथा द्रष्यत्यामायधि- शिष्टसत्यवत्यमवृत्तित्वेन तत्राव्याप्ति स्यात् इति माय' । ननून- ममणेय सामझस्य साधनतापच्छेदफमिनेनेत्यस्य धैफल्यमत आह इत्य चति । निष्फलत्यमुस्त्या विरुद्धफलकत्यमप्याह इदमि. स्यादिना । ननु दधिस्यस्य साध्यत्ये साध्यं च नोपाधिरिति प्राचीन- प्रयादात्तस्यानुपाधिस्यपि में क्षतिरत साध्यान्तरमाह जन्य येति । दधित्यादीति । दघित्याधमायपिशिष्टदधिमरपरमाणुति- त्यामान तस्यापि लक्ष्यस्यादिति माय । साधनतापच्छेदयामिनेने त्यस्य मित्रान्त साधषीरप परपान्तरमाह पद्धति । पानयच्छति । मया च ममनि पाधपे मयाफ्यानामयधा- रणपरत्यमिति ग्यापन मिन्ननति सायधारणमिति भाष प्रिय । साधनताप- ·मतपरचतुष्टयम्। दकत्वञ्च तस्य साध्याभावविशिष्टसाधनतितया तद्विशिष्टसाध- नस्य साध्याभाववत्तिलेन साध्याभाववतस्तद्विशिष्टसाधनवत्त्वे. नेति यावत् । एतेन घूमवान् मेषवत इत्यादौ मेयानवच्छेध- साध्यसम्बन्धामसिद्धिः गुणवद गुणकर्मान्यत्वे सति जातिमत्त्वा- गुणकमान्यरवे सति सत्वादित्यादौ गुणवत्यादावतिव्याप्तिवार- पाय प्रथमं प्रकृत पदम् । द्रव्य जन्यत्वे सति सत्वादित्यादी स्प- शंवत्त्वादावव्याप्तिवारणाय द्वितीयं प्रकृतपदम् । ननु साध्यस- म्बन्धितायाः साधनतावच्छेदकधर्मानवच्छेद्यत्वं स्वानयच्छेदकी.' भूनसाधनतावच्छेदकधर्मकत्व तत्रानवच्छेदकत्वं यद्यतिरिक्त- पृत्तित्व तदा द्रव्य सत्यादित्यादी गुणवत्त्वाद्युपाधावव्याप्तिरत माह अनवच्छेदकत्त्वं चेति । तस्य । साधनतावच्छेदकस्य । पू. त्तितयेति । अभेदे तृतीया एवमपि । ननु द्रव्य विशिष्टसत्वादित्यत्र सद्धतौ गुणवत्वेतियाप्ति. द्रव्यत्वाभावविशियामपि सत्तायां विशिष्टसत्तात्वस्य वृत्तरत माह तद्विशिष्टसाधनस्यति । प्रकृतसा. घनतापच्छेदकविशिष्ठसाधनस्येत्यर्थ । षष्ठयों निष्ठत्वं तथा च साध्यामायववृत्तितावच्छेदकीभूतसाधनतावच्छदकधर्मावच्छिन्न- निष्ठसाध्यसम्यन्धितापरछेदकत्व फलितमतो विशिष्टसत्तात्वस्य दव्यत्वाभावववृतित्वानवच्छेदकत्यादेव नोक्तातिप्रसङ्ग इति भाव । स्वमते विशिष्टनिरूपिताधेयत्वस्यातिरिक्तस्याभावात्तदोषता. स्वस्थ्यमत आह साध्यामायवत इति । तथा च साध्याभाववनि- घस्यावच्छिन्नाधिकरणताकहेतुनावच्छेदकधर्मावच्छिन्नसाधननिष्ठ. साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्व फलितार्थ । ननु स्वरूपसम्पन्धरूप- स्पेर साधनतावच्छेदकावच्छेद्यत्यस्याभाव कथन निविष्टः ताव. तापि द्रव्यं सत्यादित्यादी गुणवस्वाधुपाधे. संग्रहसम्भवादत आहू एतेनेति । निरस्तमित्यन्यय । अप्रसिद्धिरिति। सम्बन्धितामा- वस्यैव यत् किश्चित्प्रमेयावच्छेद्यत्वात् । तथा च तत्रादेंन्धनप्रमव- यहयाद्युपाधारव्याप्तिरिति भाषः । न च स्वानवच्छदफीमूतमा- साध्यसम्बन्धिताया धनतापच्छेदकधर्मावच्छिन्नसाधननिष्ठायाः ·जागदीश्याः व्याप्तियादे दिसादी जातिवघटकनिसत्वादेवैयध्येन विशिष्टस्यानवच्छेदक- सपा गुणकर्मान्यत्वादेरुपाधितापत्तिश्चेति निरस्तम् । अवच्छेद- कलञ्च सामानाधिकरण्येन । तथा च साध्यविशिष्टस्य साध्यस- म्बन्धितानवच्छेदकसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनस्य व्यापक- त्वमर्थः पर्यवस्यति । उपदर्शितशीतस्पर्शान्यत्वादिवारणाय तत्रे. सादि । तत्र । साधनतावच्छेदकविशिष्टे साधने । विशेषणं सा. भवच्छेदकत्वं विवक्षित तथा च वद्वित्वादिप्रमेयस्यैव धूमसम्बन्धि सानवच्छेदकत्वप्रसिद्धया नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । इदं जन्यं रुपमह- त्वोभयग्रतः इत्यादी तादात्म्येन हेतुनायां द्रव्यत्वादावतिव्या- प्त्यापत्तेः। ननु येन रूपेण यत् साधनतावच्छेदकं तद्रूपविशिष्ठानव- छेचत्यमेव कचिद्वाच्य अतः प्रमेयत्वविशिष्टानवच्छेद्यत्वं प्रसिख- मेवेत्यत आह गुणवदित्यादिनित्यत्वादरित्यादिनाउनेफव्यक्तेः परिप्र- हः । गुणाधन्यत्वविशिष्टसमवेतत्वस्पैव लाघवेन साध्यसम्बन्धि- तावच्छदकत्यादिति भावः । अत्रापि प्रकृतसाधननिष्ठसाध्यसम्ब- धिताया अवच्छेदकत्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषो मानाभावात् किं स्यन्यूनवृत्तित्वं तच्च साधनावृत्तीनामुपाधीनां साक्षादसम्भवी- ति पूर्वचदेव प्राह्यमित्याशयेनाह अयच्छंदकत्वं च सामाना- धिकरण्येनेति । ननु द्रव्य सरवादित्यादी घटत्यादेरुपाधितावारणार्थ- मघश्यमधिकरणान्तावेनैव व्यापकत्वं निवेश्य तच्चसामानाधिक. रण्यस्य व्याप्यवृत्तितायामप्रसिद्धमत आहतथेति दर्शितेति । नि स्नेई स्पर्शदित्यादिस्थलीयेत्यर्थः । साध्याशून्यायावृत्यापयिफ साध्या भाययत्तित्यामायानुमापकम् । प्रकृतसाधने यत्समानाधिकणत्य- हेतुनासाध्यामावववृत्तित्वाभावोनुमातु शक्यत इति यायत् । तथा च शीतस्पान्यत्यसामानाधिकरण्यावच्छेदेन स्नेहवत्तित्वामा- यविरहान तत्रातिप्रसङ्ग इति मायः । ननु साध्यामापसामा- नाधिकरण्यवतो न तदभाषया प्रतीतेरन्यथोपपादितत्यात त. था च द्रश्यं सत्यादित्यादी गुणवत्त्याधुपाधायच्याप्तिरत आह ·अतएवचतुष्टयम् । यशून्यादयात्त्यौपायकम् । यत्सामानाधिकरण्यविशिष्टप्रकृतसाध नवत्वं साध्याभावयति न वर्चत इति यावत् । साध्याभावविशि- एमकृतसाधनाधिकरणसामान्यात् साध्यविशिष्टप्रकृतसाधनाधिक- करणसामान्यस्य न्यावर्तकमिति समुदायानिष्कर्ष इसाहुः। केचित्तु विशेपणं सामानाधिकरण्यं तथा च सामानाधिकरण्य- मसासरया येनावच्छिद्यते अवच्छेदकीभूतसामानाधिकरण्यमति- योगीति यावत् । अवच्छेदकत्वञ्चेदमन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं गु. रोरप्युपाघिसामानाधिकरण्यस्याक्षतमेव । यद्यपि प्रसक्ष उद्भ- तथा कस्य चत्वातू, परसामानाधिकरण्येत्यादि । दलद्वयनिष्कृतार्थमाह साध्याभाव- विशिष्टेत्यादि।ब्यावर्तकमाव्यावृत्त्यनुकूलव्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टम्। च साध्याभावविशिष्टप्रकृतसाधनवसामान्यभेदव्याप्यत्वे सति साध्यविशिधप्रकृतसाधनवत्सामान्यवृत्तित्व पर्यवसिता. पं । द्रव्यं सत्यादित्यादौ साध्याभावविशिष्टसाधनवतो रूपाझेद- रूपान्यत्वादे साध्यविशिष्टसाधनचत्सकलावृत्तिय. रत्वादेध वारणाय सामान्यद्वयम् । यद्यपि साध्यविशिष्टसाधनयत्- सामान्यवृत्तित्व ताशसाभनव्यापफत्वपर्य्यवसितमन्यस्य धुर्व- पय साध्यामावविशिष्टसाधनवत्वावच्छिन्नमेदव्याप्य- स्वमपि साध्यामावविशिष्टसाधनवदवृत्तित्वमेव, तद्वदन्यावृत्सित्य- लक्षणव्याप्तस्तत्रैव विश्रामात् तथा च पूर्वकल्पादभेद , तथापि विशेषणविशष्यभावमेदान पौनरुक्त्यामित्येफ। साध्याभावविशिष्ट- साधनयत्वावच्छिनभेदनिष्ठस्यव्यापकताफत्वमेवात्र तादृशमेदव्या- प्यस्थमत पूर्वकल्पाद्भेद इत्यन्य । सार्वभौममत आह फचित्त्यिति । सामानाधिकरण्यस्य सम्बन्धत्वे वृत्यनियामफतयायच्छदकताप्र- विपल्यापषतावच्छेदकत्वे वा प्रमाणाभावादाह अवच्छदकीमते. तिानन्यत्रावच्छदक य यदि स्वरूपसम्बन्धस्तदा मार्दैन्धनप्रभवयहि त्यमेव तथा लाघवात् न तु तत्सामानाधिकरण्यमित्यव्याप्तिर- त माह अवच्छेदकरव चात्रति ! रूपमात्रस्य हेतुत्वे प्रत्यक्ष. ४५ ·जागदीश्या व्याप्तियादे तरूपयवादिसत्र महान् अनिसदव्यत्वादिसत्र महत्वस्यानिस- द्रव्यममरेनत्वस्य च वक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तस्योपायः सामानाधि- करण्यं साध्यमामानाधिकरण्यान्यूनातिरिक्तरत्ति । तथापि हेतु- निष्टसाध्यसामानाधिकरण्यस्य हेतुनिष्ठं यद सामानाधिकरण्यम- न्यूनाननिरिक्तत्ति तत्त्वं विवक्षितम् । सत्त्वनिष्ठद्रव्यत्वसामाना- धिकरण्यस्य च तनिष्टकर्मान्यत्वसामानाधिकरण्यतिरिक्तटात्त साभारतिशिलपति पिशाचादी महत्वस्य वर्तमानत्वावक्ष्यमा. णलक्षणाक्रान्तता न स्यादत उद्भूतपदम् । ननु प्रत्यक्ष उद्भूतरूपा. दित्यत्रापि महत्व नोपाधि सामग्रीविरहेणाप्रत्यक्षे घटादावुद्भूत- पति वर्तमानतया वक्ष्यमाणलक्षणानान्तत्यादतस्तदसग्रहा न. दोपायत्यताह महानित्यादि । अत्रापि द्रव्यरवमात्रस्य हेतुत्वे गग. नादो साध्यावशिष्टसाधनाव्यापकत्वादनित्यसमवेतत्वस्य यक्ष्य- माणलक्षणाकान्तता न स्यादित्यनित्यपदम् । वक्ष्यमाणेति । साध्य- विशिप्रसाधनव्यापकल्वे सति साध्याभावविशिष्टसाधनबदवृत्ति- स्वरूपेत्यर्थ । न्यूनातिरितोति । प्रथमे प्रत्यक्षत्वसमानाधिकरण रूप स्वादी महत्वस्य महत्त्वसमानाधिकरण च पिशाचत्वादी प्रत्य- क्षत्वस्य मामानाधिकरण्यविरहात, द्वितीयेपि महत्त्वसमानाधिक- रणे शब्दादारनित्यसमवेतत्वस्याऽनित्यसमवेतत्वसामानाधिकरणे च रूपत्वादा महत्वप सामानाधिकरण्याभावादिति भावः । हेतुनिष्ठ- ति। हतुनावच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठेत्यर्थ । तन महाननित्यद्रव्य स्वादिन्यादी द्रव्यत्वनिष्ठमहत्त्वसामानाधिकरण्यस्य गगनाधवच्छ- दन सत्यप्यानत्यसमवतत्य नाण्याप्ति । वस्तुन सार्वभौममते विशि- प्रत्यानिरिक्तत्वात् यथाश्रुतमेर साधु, पर मप्रेपि । तेन द्रव्य फर्मा- म्यत्वे सति मतादित्यादी मत्वनिष्ठगुणान्यत्वसामानाधिकरण्यस्य पारच्उदेन मच्चपि गुगान्य वादी नाव्याप्तिरिति ध्ययम् । अत्र अन्यूनानतिरिनवृत्तित्व न म्वरूपमम्यन्धन ग्राह्य द्रव्य सत्या. दित्यत्र घटत्वादातिप्रसङ्गात् फिन्ववच्छदफतासम्बन्धेनेत्यास- ·अतएवचतुष्टयम्। गुणे तदभावावच्छेदकावच्छिन्नवाचकत्वात् । पृथिवीत्वादिमामा- नागिकरण्यन्तु न्यूनचि, जलादा तदवच्छेदकावच्छिन्नत्यभाव- प्रतियोगत्वात् । साध्यव्यापकानां सद्धेतावुपाधित्ववारणाय सा. घनतावच्छेदकाभन्नेनेति तदनवच्छद्यार्थकामयाहुः । ननु सर्वत्र सोपाधी सर्वेणोपाधिना साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यत येन तयोर्ध्यावृत्तिमाह सत्वनिष्ठेत्यादिना। अतिरिक्तवृत्तीति । त- या च द्रव्यं सत्यादित्यत्र फर्मान्यत्वादेवारणार्थमनतिरिक्तपद- मिति मावः । पृथिवीत्वसामानाधिकरण्यमित्यस्य सत्तानिप्टंत्यादिः। न्यूनवृत्तीति । सत्त्वनिष्ठद्व्यत्वसामानधिकरण्यस्येत्यनुपज्यते । तथा च दन्यं सत्त्वादित्यत्रैव पृथिवीत्वादवारणार्थमन्यूनवृत्तिपद- मिति भावः । तद्घच्छेदकंति । सत्त्वनिष्ठद्रव्यत्वसामानाधि- फरण्यावच्छेदकेत्यर्थः । सद्धती। वह्निमान् धूमादित्यादौ । दन्यवाद- रपि साधनतावच्छेदकीभूतघूमत्यादिभिन्नत्वात् यथाश्रुतेन चार णायोगादाह तदनवच्छेद्यति । प्रकृतसाधनतावच्छेदकानव. च्छेत्यर्थः । अत्रापि साधनतावच्छेदफस्य साध्यानधिकरगावृत्ति- स्वायच्छिनाधिकरणताकत्वे तात्पर्यन्तंन धूमयान् प्रमेयवत इत्या- दौ प्रमेयानवच्छेद्यत्वाप्रसिद्धावपि न क्षतिः। अत्र सामानाधिकर- पयस्य व्याप्यवृत्तित्वादवच्छेदकतासम्यन्धन तद्वत्त्वाप्रसिद्धथा लक्ष. पासम्भव इत्यस्त्ररसः फेचिदित्युक्त्या सूचित । साध्यति । साध्यस्य सम्बन्धो यत्रति व्युत्पत्या साध्यविशिष्टसाधना. थयअवच्छिद्यते व्यवच्छिद्यते साध्यामायविशिष्टसाधनाश्रयायाध यंतइत्यर्थःयथाश्रुते साध्यविशिष्टसाधनव्यापकत्वरूपस्यप्रागुक्तसा- ध्याप्तम्गन्धितावच्छेदकत्वस्योद्भूतरूपादायपि सम्वनाग्रिमग्रन्थाम- 'गनिप्रसगात् । अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वरूपाचच्छेदकत्वप्रतिमार्च- 'भीमलक्षणानुसारेणेयमाशङ्केत्यप्याहुः। यस्तुती गुरुणां मते यायोरपि प्रत्यक्ष यादुद्भूतरूपस्य तत्रैव साध्यविशिष्टसाधनाव्यापफया- सन्मतानुसारेणेवेयमनघच्छेदकत्वशङ्कोति युक्तमुत्पश्यामः । तथा- त्यासम्भवादिति । प्रत्यक्षत्वाभावविशिष्टमूतत्ववत्परमाणुवृत्तित्ये- - ·जागदीश्याः व्याप्तिवादे अत एव च साधनाव्यापकत्वे सति साधनाव- च्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं लक्षणं ध्रुवम् । व्यभिचारिणि साधने एकत्र साध्यतभावयोर्विरोधेनावच्छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवश्यं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकम- स्ति । तदेव च साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं साधना- व्यापकं तत्रोपाधिः। इति न नियमः अयं प्रसक्षो मूर्चत्वादिसादायुदभूतरूपब- स्वादेः तदसम्भवादिसत आह अत एव च तति । यत एवो- द्भतरूपवत्वादेर्न तयात्वसम्भवः अत एव तत्र तादृशानेयमवादिमते इदं लक्षणमिति । साधनाव्यापकत्वमिह साध्याभावविशिष्टसाध- नव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वं तादृशसाधनासामानाधिकरण्यामि- ह पर्यवसितम्, तेनोपदार्शतोद्भूतरूपवत्त्वव्युदासः। अथ असतो द्रव्यत्वादिसादौ घटवादावतिव्याप्तिः । साध्यव्यापकत्वेन विशे- पणे च स श्यामो मित्रातनयत्वादिसादौ शाकपाकजत्वादावल्या- 'तिरत उक्तं साधनावच्छिन्नेसादि । साध्यामावसम्बन्धिान विरु- न साध्याभावविशिष्टसाधनयव्यावर्चफत्वासम्भवादित्यर्थः । तत्र । उपाधी । ताहशेति । साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्धस्य साध्यस- म्यन्धस्यावच्छेदकोभूयोपपादक एवोपाधिरिति मत इत्यर्थः । इदं लक्षणमिति । अन्यथा तस्य लक्ष्यत्वे तल्लक्षणस्याव्याप्यापसं. रिति भावः । उद्भूतरूपस्यापि ययाश्रुतलक्षणसत्त्वेन वारणायोगात द्रव्यं सत्वादी रूपान्यत्वादावतिप्रसडाच्चाह साधनाध्यापक- स्वमिति । द्वित्वाधवच्छिन्नतादृशामावमादायातिव्याप्तितादयस्च्या. दाह । तादृशेति । साध्यामायविशिष्टसाधनेत्यर्थः । अत्रापि सा- ·अतएवचतुष्टयम्। अत एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति सङ्गच्छ- अन्यथा व्यभिचारादेव तत्रागमकत्वेन व्याभि- चारित्वेन न तदनुमानमप्रयोजकत्वात् । ते दस्प साध्यसम्बन्धस्यावच्छेदभेदं विनानुपपद्यमानस्यावच्छेदकी- मूंपोपपादनमुपाधिफलं तदसमर्थानाञ्चोपदर्शितोद्भूतरूपतत्त्वा- दीनां नोपाधिभावः सम्भवतीसाह व्यभिचारिणीति । व्यभिचा- र सपक्षविपक्षत्तित्वम् । अथ विपक्षगामित्वरूपव्यभिचारोन्नयनमेवोपाधिफलं सच्चो. मृतरूपादीनामप्यस्तीसत आह अत एवेति । यत एव साध्य. सम्बन्धितावच्छेदकं रूपं व्याप्तिः, सोपायौ तु स्वाभाविक हेतुता- बच्छेदकं न साध्यसम्बन्धितावच्छेदकम् । घ्याभावविशिष्टसाधनवदवृतिस्वावच्छिन्नाधिकरणताफधर्मयत्वेता- स्पर्य तेन जातिमान मेयत्यादित्यत्र सत्तायां द्रव्यं सरवादित्यत्र च विशिष्टसत्तायां प्रागुक्तरीत्या नाण्याप्तिः । फेचिसु न चयं गौरश्वत्वात इत्यादी साधननिष्ठसाध्यसम्बन्धित्वाप्रसिध्या सामा. यायाधुपाधावव्याप्तिरत उक्तं मूलेऽत एवेति । विरुवस्थले सा- मावरवादेरलक्ष्यत्वादेयेत्यर्थः । अन्यथा साधनायच्छिन्नसाध्याप्रसि- स्या तेषां लक्षणमपि तत्राध्यापकं स्यादिति भाष इत्याहुः । नन्- भूतरूपवस्वादेरप्युपाधिफलोपधायफत्येनोपाधिस्वाल्लक्षणमपि तेषा इष्टमेव भषिप्यतीत्यतस्तेषामुपाधिफलोपधायकत्वमेव निरस्यन्नाह साध्यामाषसम्यन्धिनीत्यादिना । तदसमानाम । अवच्छेदकीभूप साध्यसम्बन्धोपपादनासमानाम् । मनु भ्यभिचारिण्पवयं सा- ज्यसम्बन्घितावच्छेदकमस्तीत्यसङ्गतं पिरुखस्यले उदमायादतो व्याचष्टे व्यभिचार इति । अत पतीति । तया च सपक्षविपक्षचिस्यलक्षणम्यमिक .

·जागदीश्याः व्याप्तिघादे अत एव च तस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूप- लक्षणा व्याप्तिः साधनताभिमते चकास्तीति स्फटिके जवाकुसुमवदुपाधिरसावुच्यते । लक्षणन्तु साध्यसाधन- सम्बन्धव्यापकले सति साधनाव्यापकत्वम् । विषम- व्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्यः, प्रवृत्तिनिमित्ताभावात् । दूपकता च तस्य व्यभिचारोन्नायकतया । न च व्यभि- चारोन्नायकत्वमेवोपाधित्वम् । अप्रयोजकसाध्यव्याप- कन्यभिचारिणोप्युपाधित्वापत्तेरिति ।। यत एव स्वसमीपवत्तिनि स्वसमानाधिकरणे व्यभिचारिणि स्वनिष्ठसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपलक्षणव्याप्तिसंक्राम- कतया साध्यव्याप्यस्यैवोपाधित्वमाचार्यरनुमन्यत इसाह अत- एवेति । साध्यन्यूनत्तावुपाधिव्यवहारं दूपणौपयिकरूपस्याव- घारस्यैका विरोधात्तदुपपादनाथमेव व्यभिचारे चावश्यमुपाधि रिति अन्येनोपाध्युपन्यास इति भावः । स्वाभाविकम् । शुद्धम् । तेन धूमयान् वहरित्यादावादेंन्धनजन्यत्वविशिष्टस्य वहित्वस्यावच्छेद- फत्वेपि न क्षतिः । उपाधिपदान्तर्गतस्योपशब्दस्यार्थमाह स्वसमीपति । जात्युपा- धेः सामीप्यासम्भवादाह स्वसमानाधिकरण इति । नन्वेवमाचार्यम तेपि साधनासमानाधिकरणस्योपाधित्वं न स्यादतः फलितार्थमाह व्यभिचारिणीति । विपक्षगामिनीत्यर्थः । संक्रामकतया । भ्रमानु- फूलतया । चित्तसिसस्यैवान्यारोपादिति भावः मनिष्ठव्याप्त्यन्तरसंफ्रामफतयाप्याचार्यमते साध्यसमव्याप्तस्यो- पाधित्यसम्मपादत एयत्यत्रैतस्य नोपोलपत्यम् । न च । यद्यपि ·मिलाप इत्यत आह साधनपतीति । तथाविधोती साध्यसाध- नमम्पन्धव्यापकेन्युक्तिरित्यर्थ 1 उपाधिव्यवहारम् । साध्यव्याप- अतएवचतुष्टयम् । वश्यं वाच्यतयोपाधिपदस्य योगरूढित्वव्यवस्थापनेन निराकु- रते लक्षणन्विति । लक्षणं दूपणोपयिक रूपम् । साध्यति । अ. व माध्यच्यापकमात्र विवक्षितं तावतेव साधनतितव्यतिरेकेण साम्यव्यतिरेकानुमानसम्भवाद, साधनवति व्यापकनिहत्त्या सा. ध्यमाघनमम्बन्धनित्तिसिदावर्षात्माध्यनिवृत्तिः सिद्धतीति प्र- कारान्तरमदर्शनाय परं तथाविधोक्तिः । रुढ्या न्यूनत्तायुपा- पिलव्यवहारं निरस्य योगेनाधिकटत्ती तनिरस्यति विपमेति । मीत्तनिमित्तं यौगिकम् । व्यभिचारोन्नायकलमेवेसेवकारेण व्याप्त्यन्तरस्य विशेषतस्तत्तसाधनतावच्छेदकघटितत्वात्तत्संफ्रा- मकतयोपाधित्वे सचेतावप्युपाधिलामः स्यादतः म्वन्धरूपसाध्यसम्बन्धितावच्छदकत्वस्य सद्धेतुनावच्छेदके भ्रमा- सम्भवात्ताहशव्याप्तिसंक्रामकत्वमेवोपाधियमिति वाच्यम् । उ- पाधिपदान्तर्गतोपशम्बलम्धव्यभिचारिणीत्यत एव सदेतो. रणसम्भवातू । तथापि व्याप्त्यन्तरस्य साधनतावच्छंदक- भेदेन नानात्वात्साध्यवदन्यावृत्तित्वस्य च केवलान्वयिन्यमा- वात् सर्वानुगतं लघु च साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्वमेव व्याप्तिरतस्तरसंक्रामकतयचोपाधित्वं युक्तमिति भावः । दूपणीप- यिकरूपस्य वाच्यतयेति । उपाधिपदवाच्यतयेत्यर्थः । साध्याधिक- देशकृत्तावुपाधिव्यवहारस्याचार्यमते विरहादुक्तलक्षणस्य व्यव- हारीपयिकत्वासम्मवात् पूरयति दूषणोपयिकमिनि । यथा- श्रुतस्य गोत्ववानश्वत्वादित्यादी सास्नावत्याद्यव्याप्सराह अति । साध्यव्यापकतामात्रस्य दूषणोपयिफत्वं दर्शयति तायतैये ति । तद्व्यतिरेकेण । उपाधिव्यातरेकेण । सम्मवादिति । तय व्यभिचारधीसम्पत्तैरिति भावः । नन्येयं स्वायत्ते शब्दे किमित्यन्यया- खरूपस. कतारूपरूट्यर्यसत्यादाह । यौगिकमिति । योगानादरमिति ·जागदीश्या. व्याप्तियादे योगाथांनादरं सूचपति । उपाधित्वम् । उपाधिपदमत्तिनिमित्त- म् । उपाधिता | उपाधिपदवान्यता । योगादरे तु लायवात्सा- ध्यापकतामात्रे रूदिरिति भावः ।। इति ध्यातिवादः समाप्तः ॥ उपा- मातानादरे योगायविरहादेवाप्रयोजकत्यादायतिप्रसङ्गविरहादप्रिम- प्रन्यविरोधापरिनि भाव । उपाधियमित्यस्य यदि साध्यव्यमि- चारोत्रायफव्यभिचारप्रतियोगित्यमयस्तदान्ययायोगादाद घिपदप्रवृत्तीति । एवमपि । ननु व्यभिचारोनायकस्याप्यप्रयोजक- त्वादे. साध्यव्याप्यत्वरूपयोगार्थविरहानोपाधिपदवाच्यत्वमत माह योगादरे त्विति । लायनादिति । व्यभिचारोनयनानुकूलव्याप्तिप. क्षधर्मतारूपस्य तदुन्नायकत्वस्य गुरुत्वादिति माघ । साध्यव्या- पफनामात्र इति । साधनाव्यापकत्वस्य व्यभिचारिहती खनिष्ठ- व्याप्तिसकामफस्वरूपयोगार्थवलादेव प्राप्तेरिति भाव ॥ इति श्रीजगदीशतर्कालङ्कारकृतामनुमानचिन्तामणि दीधितिटीफायामतपबचतुष्टयी समाप्ता ॥ इति व्याप्तिवाद. समाप्त. ॥

·अनुमितिग्रन्थस्य शोधनम् । पृष्ठे पौ ૨૨ १२ " २० २१ ૨૨ " पमात्मने [ओं नम इति ] परमात्मने कारणतावछेद कारणतावच्छेद दित्याहुः।[कचित्तु दित्याहु वस्तुत याकाशानतिरि- तत्व मन्यमानानां मते आत्मावृत्ति- विशेषगुणवत्त्वमेव भूतत्वम् तथा च आकाशस्यात्मानतिरेकाद्भूत- त्यं पृथिव्यादिचतुष्टयमानवृत्तीति नोक्तदोष इति ध्येयम् । के चित्तु दुःखानवछिन्न दुःखानवच्छिन्न पष्ठपर्यस्त पाठयर्थस्तु चरेच्छावद्भिन्नाय]॥ चरेच्छावद्भिन्नाय ॥ इदानीं ग्रन्य- स्य निगूढार्यकत्वं दर्शयति पर- जुऐति ॥ इदानीमात्मनो निगूढत्वं व्यञ्जनया प्रतिपादयति न्यायमि- ति ॥ इदानी विनयपुर.सरं प्रन्य- स्य निर्दोपत्य व्यञ्जनया प्रतिपाद- यति मान्यानिति ॥] निपु गनुमने भाव. [प्रत्यक्षोपजीयकरयादित्या- दिग्रन्य]प्रतिपाय जीवकतो फलस्पेति । भनु फलस्पेति । निनु विषयनानय- निपु ३ गनुमान प्रत्यक्षवित्यादिना प्रत्यक्षवित्यादि भाव प्रतिपाद्य " २३ ४ जीयको ३ १२ विनोपाजीपपत्य तया याच्यम् तथा धोक्तपले भुमिनिविपर्याय ·" ( २ ) दुरम् भण्म् धयैवोपजीविकेत्यत आह आदी. ति।]अनु ૨૨ धरितमपीति माव. घटितमपीति [तथा च शाब्दादि- परामर्शस्थलेपि पदादिसाक्षात्का- रोपजीवकत्वमेव परम्परयेति] माव'। जान्ये जन्य ૨૮ सूचितम् । सूचितम् ॥ घानव्यप्या। धानन्याया। १४ ज्ञानप्रयोज्यतायाम् ज्ञान[जन्यजिज्ञासा]प्रयोज्यता. याम् २४ अनुमादि अनुमानादि ३१ 'स' निरूपिते 'निरूपिते खण्डचक्षुपि रस' खण्डवक्षुपि र ૨૨ निरूण निरूपणं निरूण निरूप्य कार्य फारण वेति फरणं कार्य घेति १० तापन्नमि तापन्नास्वमि १० किमस्य किमस्य १४ तुल्यत्वे पीतिातया तुल्यत्वेपीति । [यथा प्रत्यक्षोप. जीवकत्वमनुमाने तथानुमानोप- जीवकत्वस्य प्रत्यक्ष सत्येपीत्यर्य:J तया ११ ४-५ घोधकमन्ततः सा- योधकं सामान्यतोरएमन्ततो- मान्यतोहएजी दृष्टजनक पनक स्पत्तो तन्नि त्पत्तौ [तनिरूपणेन] तमि प्रमाण्या प्रामाण्या संत्रत्यतच्छ तत्यत्र तच्छ प्यादिमिरितितिकण्यादिमिरिति [आदिना घिमाग. 2 १ ·सयन्धसंयन्धेत्यादि उपाध्याय " दित्याधुः । ननु दित्याहुः। [अन्ये तु गोरयेणेतिः रण्येन नन्ये तुल्योनुयोग इत्याह घटे परनो अनुपम् परिप्रहः । अत्र तृतीयार्थ. प्रकार- सा । सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वम् नि- रुपणीये कर्तव्यनिरूपण रति बो. ध्यम् ॥] नुमिति नुमिति समेवत समवेत व्युत्पत्ति व्युत्पत्ति तथा वह्वयादि तथा च बहयादि उक्त ज्ञानपद उक्त ज्ञानपदे नव्यास्त नव्यास्तु पर्वतसवन्धपान् पर्वतसयन्धवान् धूमो, नक्षत्या(नोका)नु- न कुत्राप्यनुमिताव मिल्य. १२ विशिष्टज्ञानस्य विशिष्टज्ञानत्वस्य विशिष्टज्ञानस्य विशिष्टवत्वहानाय समानाधि सामानाधि दीधितिकृन्मतपरामोंत्तरमुपा- प्यायमतपरामर्शफल्पनागौरवेणे- त्यर्थः न तु निरुतसामानाधिक- . " M ७ मतपरामर्शामायेपि विशिष्टज्ञानस्य प्राध्ययम्पादितरयादित्यान युद्धर्ष प्रमाण्य सम्यधा यचित्र म्चयसह शाब्दयुर्य प्रमाण सम्बन्धा पच्छिन्न ज्यययोघसद २२१ ·. " " ( ४ ) पृष्ठे पकौ अदुधम् साध्याय साध्यवत्पक्षाव २५ लिगोति । साध लिनेति । लिङ्गोपहिते लिगवि- शिष्टपले लैङ्गिकस्य साध्यस्य भा- ननिरासेन । तथा चाचार्यानुमि- तिनिरासेनेत्यर्थः।] साध २३ १ ईश्वरज्ञानतादृश ईश्वरतादृश नीतकात्वतम (१) नीतकाञ्चनमय मात्रस्याम्रम मात्रस्य म्रम ૨૭ ૧ विशिष्टपक्ष विशिष्टक्ष विशिष्टत्वपक्ष घानदुक्त धानादुक्त २५ १५ त्यर्थः। तेने त्यर्थः । तथा च यहिभूतान्तस्य यहुवाहादिवारणार्थ पदार्थभेदव- न्द्ववादिनोऽप्यावश्यकतया तेनैव ममापि कर्मधारयवारणमिति मा- " arrarms: विशिष्टे पक्ष वः] तेने " भावः । उक्तत्वा- भावः [तदुभयं व्याप्तिविशिष्टत्व- दिति । पक्षधर्मत्योमयम् । अवगाहित्वं संसर्गमर्यादया । तथा चैकधर्मि- निष्ठविपयितानिरूपिततदुभयसं- सर्गतास्यविपयिताशालिज्ञानज- न्यत्वलामः । उक्तत्वादिति । भावः। ननु मावः। के चित्तु मीमांसकोति मी- मांसफेन यहिव्याप्यवान्पर्वत इति परामर्शानानुमितिरित्युच्यते त. यैव तादृशलक्षणयादिना त्यया- प्यवस्य पकव्यम् अन्यथा तज. न्यानुमिस्यव्याप्तिरतस्तन्मतप्रवेश इत्याहुः । तन्न । जातिगतयेया- व्याप्तियारणे तन्मतानयलम्यनेपि ·पृष्ठे पानी दुर क्षत्यमाघादिति ध्येयम् ॥] ननु शिष्ट व्याप्तिप्रकारक यत्पक्ष निवेशनीयत्वे विशेषणीयत्वे पच्छेदेनैवान्ययस्य वच्छेदेन विधेयतावच्छेदफायच्छि- शिष्टं यत्पक्ष " धान्ययस्य २९ पृष्ठे “केचित्तु"(१४ पड्की) इत्यादि “वदन्ति' (१७ पड़ती) श्त्यन्तो प्रन्यो "भाव" (१९ पड्को) इत्यस्यानन्तरं पठनीय । दिति भाव । " २७ २९ " ६ " २० व्याने व्याप्त्यो. दिति माव । [विशेषपदर्शनस्य विशेषदर्शनत्वेन हेतुतामत इत्यपि कश्चित् ।। प्रसिद्धसाम्यक अप्रसिद्धसाध्यक सशयो [भ्रम]सशयो तद्वत्ताप्रत्यक्ष तबचा निश्चयात्मक प्रत्यक्ष योचर पर्वत योत्तर यिहानुमितिदर्शनात प. चत सभवाचनच संभवाच्च नचाव्यवाहितोत्तर- स्वसंयन्धेन तदमिकतत्सशयादि- विशिष्टतादशप्रत्यक्षत्वमेव कार्य- तावच्छेदकम् सम्यन्धाननुगम- स्यापि दोपावइत्वात् नच तिदश तिदेश सशस्य सशयस्य घ्याप्यम् । तयाच व्याप्यम् । [मादिपदेन पक्षपरिण- ह । रक्षणपद स्वरूपपरम्] तयाच शान्द शाब्द विप्यत इति।पद विप्यत इति । तदुपटपप्रत्येकाप- दजन्यपदार्यस्मृतमदायायायो. " ·पृष्ठे पहनी " ૨૨ घपर्यन्तमसत्त्वपि] पदज तदादेधेतिा व्युत्पा तदादेवति। उपस्थापकत्वमिति । व्युत्पा प्रामाण्यानिश्च प्रामाण्यनिश्च [विशेष [प्रत्युत विशेष भावः। ननु भावः ननु कृत्यादेरुत्पत्यनन्तरं विशिष्टविषयकस्मृत्यैव क्षणविल- म्बेन तदुपहितकृत्यादेःसाक्षात्का- रो जायत इति यदि घूयास्तदा स्फुटव्यभिचारस्थलमाह विशेष- णेति विशेषणांशे विशेषणान्तरा- विषयकादित्यर्थः। विशिष्टस्मर- पादित्यस्य विशिष्टवैशिष्टयस्मर- णादित्यर्थः। यद्वा] ननु [पतो] [यत्र]. सम्भति। सम्भवति। कार्यताय कार्यताव व्यपस्थाप व्यवस्थाप विषयनि विषये संनि तरत्यादीत्यर्थः तरत्यादिरित्यर्थः भावः । [अथेति भावः॥ [अथेति।] व्याप्ययस्वनिश्च व्याप्यवत्वादिनिश्च सङ्गात् अनुमिति सङ्गात् [तथाच] अनुमिति विरोधापत्तेतबहे विरोधापत्तेः । [सन्यत्र विप्रयता- सम्पन्न कार्यकारणभावो घा- घ्यः तथा च विपयतया याप्पा. दावेव कारणस्य सत्याग्न व्यमि- चार इति स्मृतावपि ताहरामा ग्रनन्तर्माण कारणत्यादतिम्या- तिस्तदयस्येति चेन्न । पुरुषा. ४० ७ ४२ ११ २० ૨૨ " १७ - ·परे पहली M न्तरीयहानमादापातिप्रसनयार- णायतत्पुरुपीयत्वनिवेशस्यावश्य- फत्येन स्मृती तयाविधनिधयत्य- मात्रापच्छिन्नजनकत्वामापात् न चतरपुरुषयज्ञानविषयतासम्य- ग्धेन तपायाच्या तपास्मती सादराजन्यत्यमात्रमप्रत्यूहमिति याच्यम् तथा निधयविषयता. सम्यन्यस्यय निवेशे स्मृतिकार- बतायां ज्ञानग्यमानिशादेष सामझस्पे तथाविधानिधयत्यप्र- पेशादेव स्मृतापतिव्याप्तियिरहा. दित्यस्मद्गुरुचरणाः। तत्र ई थापत्यव्या चाशुपत्यादिव्या माषः । [सांकयघंट मायः । [शिफत्योपगमादण्या- प्यवृत्तित्योपगमात् । तथा च म हि जातिरस्याप्यतिरिति मा- या। सांफर्यघट मायः। मग्यास्तु मावः। [फे चित्तु संस्कार प्रन्यु. पेक्षान्यनिग्रयस्येन हेतुतयोपेक्षा- स्मफमानासंस्कारानुस्पत्या स्मू- तेसम्मयोतः स्मृतिजनकताया- मुपंक्षाम्यत्याप्रयेशादतिग्यातिरि- स्याहुः । सधिनयम । फलम्यापारी प्रत्येफरपेण कारणत्यमिति म्या- मंदिरेष मीरयात् । . म्यथा स्माति मति हानायनेय हंतुस्यम म तु निमयापेन । त. तो पिरिमरम्पासिरिति বিবাদমান্ত ·( ८ ) पृठे पक्की ૨૨ " ४७ १७ ૨૮ ૨૮ २९ अदुश्म् मङ्गादिति प्राहु । भङ्गादिति न च सामान्याकार- ज्ञानत्वेनैव स्मृतिहेतुतास्तु स- स्कारस्य तु सस्कारत्वेन व्यापा. रतास्त्विति वाच्यम तथा सति तप्रत्याशिकोपेक्षात्मकक्षानादुपे- क्षिताशेपि स्मृत्यापत्तेस्तजन्यत्वे- नैव प्रत्यासत्चित्वादिति] प्राहु । व्याप्यभाव व्याप्याभाव धानिवर घानविर 'वस्तुतस्तु' इत्यादि 'पास्तम्' (२० पतौ) इत्यन्तो प्रन्यो २४ पक्तिस्थ 'श्चेति भाव ।' इतिग्रन्थानन्तर पठनीय ॥ हेतुत्वम् वस्तुतो हेतुत्वम् । वस्तुतो रुपयितत्यकारक- रुपीयसस्कारनाश[सामान्यम्म सस्कारनाशसामा- त्येव [तरपु- न्य प्रत्येव तत्पु [तत्] सस्का [तत्प्रकारक]सस्का शानसुखादीनामिय शानसुखादिक म कालिकसम्य- न्धेन घटध्वसप्रतियोग्यधिकरणे उत्पत्तिक्षणे अधिकरणताया अ. भावात् । इत्थ चोक्तकारणामा. वान्न तेपा क्षणिकत्वम्। तेपामिव प्रसङ्ग इति मदेकप प्रसङ्ग [अन्यथा घटध्यसप्रतियो- रिशीलित पन्था । गिन विषयतासम्बन्धेन अधि- यत्तु फरण यन्नित्यशानादिक तत्तादा- त्म्यसम्बन्धेन घटध्वसवरवात नित्यज्ञानाद क्षणिकत्व स्यादिति भाव ] इति मदेकपरिशीलित पन्था । केचित्तु नच समानाका रत्वन नाश्यनाशकमाये स्मृतिज. ४९ २४ " ૨૮ " ·पृष्टे परको " २६ अदुटम् न्यप्रयमसस्कारख्यकीनां स्मृति- समानकालोत्पन्नसंस्काराणां च क्षणिकत्यापतिरिति वाच्यम् द्वि- तीयक्षणोत्पलसंस्कारादेव उत्तर- स्मृतिसम्भवातू अनायत्या तत्रत्य- स्मृतिव्यक्तीनां विशेपतो नाशक- त्वं वाच्यम् । तथा च सामान्य- सामग्रीसत्यपि विशेपसामग्री- विरहादेव,न तत्संस्कारनाशः। सकृदनुभूतस्थले चानुपपत्तिवि- रहान विशेषसामग्रअन्तरकल्पन- मित्याहुः। यत्तु मायनन्स्य भावानन्त्य हदरवं दृढतरत्वं घेत्यर्थः । [अन्य वेत्यर्थः। [इदं निश्चिताब्यभिचा- रकरयमित्यन्ये । अन्य तं चेति। तं चेति । तात्पर्यटीफायां प्रमाण- प्रमेयेत्यादितात्पर्यटीकायां मिथै- चिस्पतिमि2. स्मृतीमामिति] किं चेति । तत्र किं चेति । व्याप्यविशेष्यकादि- ति । वहिव्याप्यो धूमः पर्वत र. त्यस्मादित्यर्थ पक्षविशेष्यकादि- तियहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्य- स्मादित्यर्थः। तदुर्भयति। व्याप्य- पक्षोमयवैशिष्टयाचगाहीति] तब रेतितिया रेति । [पञ्चम्यर्यश्च तत्र , यिशि- प्येय कार्यकारणभाव इत्यप्रिमेणे- घकारणान्वयी।] तथा समान [समान स्पः॥ नाना त्यर्थः । [एवंचेति । व्याप्यपक्षो- भयवैशिष्टयाचगाहिनिश्चयन ५२ १० ५३ ९ " ૨૨ " ·(१०) पृष्ठे परनो " ३ २० २७ अदुटम् लक्षणघटफत्वे।] नाना निवि पूर्व विपयस्मतेध पूर्व विषयस्मृतेश्च एवइत्यत एव [तत्र विशेषणयुद्धेः कार- णत्वाभावात् इत्यत कश्चित् । यत्किचि कश्चित् । [व्याप्यत्वं न्यूनवृति- त्वमित्यपि कश्चित् यत्किश्चि कार्यतावच्छेद कार्यतावच्छेदककोव्य कोट्य दयस्थपरा दवस्थघूमपरा क्षस्यमावादेषं च क्षत्यमावात [प्रागमावस्यानुपग- मे तदपहाय स्पवृत्तिमेदप्रतियो- गितावच्छेदकायसवर्ष निवंश्य- म एवं च जातिकपल जातिरुपल जोत जाते पूर्वार्केलक्षणमवे पूर्वोतलक्षणमेव प्रत्यक्षानुपाइने प्रत्यक्षाद्युत्पादेन सुयचत्वादित्याहुः सुवचस्यात् [एवं कचित्संयोगेन सचिन्त्यम् । तद्वच-कचित्समवायादिना साम्यस्यानु- कीत्यादि। मितो मानार्थमपि साध्यव्याप्यय- स्पक्षधर्मिकसाध्यामितित्याय- च्छितं प्रति साम्यव्याप्ययत्पक्ष- निश्चयापन हेतुत्यात] इत्याहुः । तचिन्त्यम् । लिङ्गोपधाने पर्वतो पहिण्याप्ययानिवाहित्यादिस्यादी सर्पानुभपसिस्थानुमित्युत्पाद- स्थापलापापत्तेः । पिराधिनारेफ. निश्चयाविषयापेनात्र निहित्यय. स्पपतो पहिल्याप्ययानिमपस्य. नु(१)मितंयरपत्यसम्मयात् । मत ·( १ ) से पनी मरम् पघसाम्पत्यसाधनस्पयोर्विरोधि- स्वमते साधनस्वहेतुफसापत्या- मुमान गुरुणापि दुर्घटमिति पि- घियादे मिथा अप्याए । तदध कीत्यादि । घेतेस्पः तपा पेतेस्यर्थः तिवामपसमयेतं म. तिन्यमनुमयत्यं च तया प्याःदं तु न सम्यक एवं स- ति यहिव्याप्ययत्पर्यतयान देश. स्वाफारफयिशिएवैशिष्टयबोधेति- प्रसङ्ग स्यात् । ताशयोघवृषिय- हिग्याप्यमयत्पर्यतनिधयरयाय. चिनकारणताप्रतियोगिफजन्य- ताया व्याप्तिशानजन्यतापच्छेदफ- व्याप्तिप्रकारतानिरूपितपूममफा- रत्वनायच्छिणत्वात् । न घे म. यग्मतेप्येप दोपः । मया तुप्या. सिष्ठानत्वापच्छिन्नकारणताप्रति. योगिफकार्यतायच्छेदकत्यपर्या. प्त्यधिफरणधर्मायच्छिन्नस्यस्पाय- विमान्तदलेन पियक्षितस्यात् तया चापत्तिवृत्तितारराजातिमा- दाय प्रत्यक्षमात्रेतिम्याने] 1 मत्र पिश्यतया विषयितया तापच्छेदकरयस्य तायच्छेदफस्य साध्यबानुमि साप्ययापनुमि मनुनमपि माघ- मनुगमपि मधिषस्प भागासिरि फस्य मागासिर सापयन माधम्पायन . २० ३