·२ - भीमासाकोपोऽयं यद्यपि विषयकोष, तथापि शतसहस्रादिसंख्यत्वात् भूयिष्टानां विषयाणा परस्परमसंबद्धत्वात् यथायथं वर्णक्रमेणैन ते निवेशनाया इति दुरपदो वर्गक्रमः, इति वर्गक्रम स्वीकृायैव रचना कर्तव्या तत्र रीतिद्वैविध्ये इदानीमेधोका द्वितीया रीतिरेव तृतीयभागान्ते स्वीकृठा, चतुर्पादिभागेषु च सैव स्वीकारिष्यते' शुद्धत्वात् इत्युक्तमेव वाचकानां तु अत्र किञ्चित् स्खलितमिव स्यात् तथापि शुद्धत्वपक्षपातेन किश्चित् बाट स्वीकरिष्यन्ति सढदया इति बाशास्महे । अधिकरणादिसंख्या-तृतीये ऽस्मिन् मागे माम्याधिकरणानि १६४, संकाधिकरणानि २१, केवलानन्दीवृत्यधिकरणानि १२६, तौतातिकाधिकरणानि ५, न्यायाः ३०९, लघु. सिद्धान्ताच ३७१०। अथ प्रथमभागमारम्य मायाधिकरगानि ४५६, संकाधिकरणानि १४५, केवलानन्दोवृत्यधिकरणानि २८३, तौतातिकाधिकरणानि २०, न्यायाः ६२६, लघुसिद्धान्तास्य ९३२३ इति । मुद्रितशोधनविषये च धर्मकोशकार्यनिर्वाहकाः श्रीरङ्गनाथशास्त्री जोशी महाशयाः भूयसा सायकमाचरन्तीति कृतज्ञा वयम् । इत्यलम् । विजया दशमी गुरुवासरः शक. १८७६० स्वामी केवलानन्दसरस्वती ·-- कु. कुतूहलम् - अधरमीमांसाकुतूहलवृत्तिः श्रीवासुदेवदीक्षितविरचिता । औरङ्ग वाणी- विलासे मुद्रिता । अध्यायः, पादः, अधिकरणम् , सूत्रम् इत्यङ्कचतुष्टयम् । के- केवलानन्दसरस्वती । तत्कृता जैमिनिसूत्रवृत्तिश्च । कैयट: • व्याकरणमहामाष्यस्य टीकाकारः । काश्यां भाष्यसाहित्येन मुद्रितः । फौ-मीमांसाकौस्तुभः खण्डदेवप्रणीतः । चौखम्बायां १९३९ सने मुद्रितः । अध्यायः, पादः, अधिकरणम् , सूत्रम् इस्यड्कचतुष्टयम् , पृष्टाकश्च । कौपीतकिबाह्मणम् --- पुण्यपत्तने आनन्दाश्रमे १९११ सने मुद्रितम् । चन्द्रिका- अद्वैतसिद्धेः टीका ब्रह्मानन्दी नाम । निर्णयसागरे मुद्रिता । टुप्-- टुप्टीका नाम वार्तिकं कुमारिलभट्टप्रणीतम्, पुण्यपत्तने आनन्दाश्रमे शाबरभाष्येण सह १९३३ सनादौ मुदितम् । तत्त्वप्रकाशिका शेखरटीकायाः भूतेः टीका । २००२ संवति काश्यां मुदिता तन्त्ररत्नम्- टुप्टीकायाः पार्थसारथिप्रणीता टीका । लिखिता । अध्यायः , पादः, अधिकरणम् , सूत्रं चेति अङ्कचतुष्टयम् । तेसं-तैत्तिरीयसंहिता । काण्डम्, प्रपाठकः, अनुवाकः इत्यड्कत्रयम् । संसा- तैत्तिरीयसंहितायाः सायणभाष्यम् । चौता- तौतातिकमततिलकः भवदेवप्रणीतः मीमांसासूत्रवृत्तिरूपः अधिकरणरचनात्मकः । काश्या मुद्रितः । द्र०-द्रष्टव्यम् । नीतिमयूस:--- श्री ज. र. घारपुरे प्रकाशित ! पृष्ठाड्कः । नृ. पू. मा- नृसिंहपूर्वतापिन्याः भाष्यं शाङ्करम् । न्यायनि-- न्यायनिर्णय: नाम शांकरशारीरकभाष्यस्य टीका आनन्दगिरिप्रणीता । अव्याय-पाद-सूनाकाः। न्या. माला~ न्यायरत्नमाला पार्पसारथिमियप्रणीता । चौखम्बायां मुद्रिता । न्या. सू- न्यायदर्शनसूत्रम् । अध्यायः, आदिकम् , सूत्रम् इति प्रयोऽड्का. । पं-पतिः । पराक्रमः- उपक्रमपराक्रमः अपव्यदीक्षितप्रणीतः। लिखितः । पत्रम् , पृष्टम् इत्यकद्वयम् । परि-परिमापा । क्रमाः । परिमापेन्दुः- परिमापेन्दुशेगरः नागेशप्रणीत । काश्या २००२ संवति मुदितः । परिमस:- माझ्याग्वियाः कल्पतरोः टीका । अपभ्यदीक्षितविरचित. । मोहमयां निर्णयसागरे १९१७ सने मुद्रितः ।

·प्रकाशकत्य निवेदनम् अस्मद्गुरुचरणैः केवलानन्दसरस्वतीभिः संपादितस्थास्य पूर्वमीमांसाकोपस्य तृतीयभागेन प्रकाश्यमानेन गीर्वाणवाणीप्रणयिनां तत्त्वदर्शनप्राणानां पट्तस्यीमान्वीक्षिक्या वृतपरिश्रमाणी विशेषतः मीमांसातवलाधवे प्रणिहितमनसा परिणतप्रज्ञानां चेतांसि समुल्लासमनुभवेयुरिया- शाश्महे । गुरुचरणानां खलु बलीपलितवतामायुप: अष्टसप्ततिवमा शरदं प्रविष्टानामपि योगा. नुष्ठानलब्धसमाधिवैभवेन स्मृतिः विपणा शरीरसंपत्तिश्च संप्रत्यपि प्रभवत्येव गम्भीरस्य मीमांतार्णवस्य तलमवाहिनुम् । एतस्मादेव हेतोः अनुमंस्यामहे यत् प्रचिकारियपिताना समप्राणामटानां भागानां प्रकाशनं गुरुचरणानां समक्षमेव निर्वर्तयितुं शक्ष्यामः इति । विजया दशमी शक. १८७६ लक्ष्मणशास्त्री जोशी, तर्कतीर्थः अध्यक्षः प्राज्ञपाठशालामण्डलस्य मुख्यसंपादकश्च धर्मकोशस्य ·६ । मीमांमाजीवरक्षा-प्राभारानुसारिगो भाटियनापप्रणीता । प्रकरणपनियापुस्तके भन्ते पया १९०१ सने मुदिता । मुरारिः-- बयनिरुधिरा । आनन्दाप्रमाणे मी सादर्शने तृतीय भागे अन्ते १९३१ सने मुदिता। मेधाविधिः- मनुस्मृते. गप्पकार । पाइयत्परसूनि । अध्याप, मेष इति हो भदौ। सन्तानम् । पार्थसारपिमिश्रप्रणीतम् । इप्टीयायातिरस्य टीका । लिखिता । अव्याय, पादः, अधिररणम् , सूत्रम् इत्यहचतुष्टयम् । रत्नप्रमा- शयाशारीरकभाष्यस्य टीका गोविन्दसरस्वतीप्रणीता । अध्यायपादस्वाहा । रत्नाकर: न्यायरत्नाकर श्लोकार्तिकम्य टीया पार्थसारथिमित्रप्रणीता। चौखम्बायो १८९८ सने मुदित । रमायन-विधिरसायनम् अपप्पदीक्षितप्रणीतम् । चौखम्बायर्या १९०१ सने मुद्रितम् । रहस्य- भारहस्य श्रीखण्डदेवप्रणीतम् । शन्दबोधविषयकम् । काञ्चीनगरे मुदितम् । वा- तन्नार्तिकम् आचार्यकुमारिलमविरचित शावरमाव्यस्य विवरणात्मकम् । पुण्यपत्तने आनन्दायमे भाग्येण सह १९३१ सने मुद्रितम् । वाक्यार्थ--- वाक्यार्थमातृकावृत्ति शाटिकनायप्रणीता । प्रकरणपञ्जिकापुस्तके एव अन्ते १९०३ सने मुद्रिता। मि. मिस्तर-- जैमिनीयन्यापमाटाविस्तर सायणमाधवाचार्यप्रणीत । पुण्यपत्तने आनन्दाश्रमे १९१६ सने मुभित । अध्याय , पाद', अधिकरण चेति अत्रयम् । विठ्ठल-विहलेशी अद्वैतसिद्ध चन्द्रिकाटीकाया टीका । निर्णयसागरे १९१६ सने मुद्रिता । विधि- विधिविक मण्डनाचार्यप्रणीत 1 काश्या मेडिकल्हॉलमुद्रणालये १९०७ सने मुद्रित । - मीमासासूरवृत्ति सुनोधिनी नाम रामेश्वरसूरिनिरचिता ! काश्या मेडिकल्हॉलमुद्रणालये १९२३ सने मुदिता। वैजयन्ती--- महादेवकृता सत्यापाढश्रौतसूत्रकृति । पुण्यपचने भानन्दाश्रमे १९०७ सने मुद्रिता। वैद्यनाथ-- शाबरभाष्यीयतर्कपादस्य टीकाकार । आनन्दाभो १९२९ सने मुद्रिता वैद्यनाधी नाम। वै. सार, कारिका- वैयाकरणभूषणसारस्था कारिका । व्यवहारमयूख:- श्री ज. र. घारपुरे प्रकाशित ।

·ॐ नमो गुरुभ्यः। शवरकुमारिलगुरयो मण्डनभवदेवपार्थसारथयः । अन्ये व विश्वमान्या जयन्ति संत्रायमाणास्ते ।। , प्रस्तावः मीमांसाकोपस्यायं तृतीयो भागः प्रकाश्यते । तस्यादौ । उपांशुयाजे ध्रौवाज्यस्य विधानम् ' इत्यधिकरणं क्रमप्राप्तम् .1 अन्ते च 'ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यविशिष्टं हि कारणम्' इति लघुसिद्धान्तः। मीमांसाकोपोऽयं न शब्दकोषो न वा वाक्यकोषः, किन्तु विषयकोपोऽयम् । मीमांसा- शास्त्रस्य आकरप्रन्येषु प्रकरणमन्येषु च ये प्रतिपादिता विषयाः, तेषां वर्णक्रमेणान रचना कृता भवति । वर्णक्रमेण रचना च स्थूलदृष्टया च सूक्ष्मदृष्ट्या चेति द्वेधा संभवति । तत्राद्या वाचकानों विषयोपलम्भाय सुज्ञेया भवति , द्वितीया तु किञ्चिदिय क्लिष्टा । तत्र प्रथमे द्वितीये च भागे स्थूलदृष्टिरेव स्वीकृताऽऽसीत् । तृतीयभागेऽप्यस्मिन् आदौ सैव स्वीकृता । अन्ते तु कियतिचित् प्रविभागे द्वितीया दृष्टिः स्वीकृता । इत उत्तरं च द्वितीयैव स्वीकरिष्यते शुद्धत्वात् तस्याः । तच्च स्पष्टत्वार्थ किश्चिदिवोदायिते- । जैमिनेः परतन्त्रापत्तेः' इत्यादिरेको बिन्दुः, जैमिनेः परतन्त्रत्वापत्तेः' इत्यपरो बिन्दुः । अनोभयत्रापि — जैमिनेः परत' इत्यक्षराणि समानान्येवेति नान विचार्यम् , अप्रे तु 'न्त्राप' इत्येकत्र 'न्त्रत्वाप । इत्यपरत्र । एवं सति अनयोः ऋमश्चिन्तनीयः । तत्र त्र' इति हस्वमक्षरम् , 'त्रा' इति च दीर्घम् । इस्वं पूर्व दीर्घमुत्तरम् इति च स्थूलः क्रमः । तथा च 'तन्त्रत्यापत्तेः' इति बिन्दुः पूर्व निवेशनीयः 'तन्त्रापत्तेः' इति तु पश्चात् इति सुगमः पन्थाः । सूक्ष्मदृष्टया तु विचारे 'तन्त्रापत्तेः' तन्त्र+आपत्तेः' इति शब्दभेदः, द्वितीये तु 'तन्त्र+व+आपत्तेः' इति शब्दभेदः । सति चैवं 'तन्त्रापत्तेः' इति पूर्व निवेश्यम् तन्त्रत्वापत्तेः' इति पश्चात् इति मतिरस्माकम् । यया वा ' अवधातन्यायः' इति ' अवधातादिधर्माः' इति च द्वौ बिन्दू । अत्र ' अवधा' इत्य- क्षराणि समानान्येव । ततः परं त-हस्वः, ता-दीर्घः इति स्थूलदृष्ट्या आदौ ' अत्रधातन्यायः इति बिन्दु निवेश्य परस्तात् ' अवधातादिधर्माः' इति बिन्दुनिवेशनीयः इति स्थूला पद्धतिः । परन्तु 'अवघात-आदि' इति पदभेदात् आकारस्य च नकारात् प्राचीनत्वात् आदौ ' अवधातादि- धर्माः' इति बिन्दुनिवेश्यः, ततः परम् । अवघातन्यायः' इति । इति दिक् । . . - ·शुद्धिपत्रकम् मीमांसाकोषस्य प्रथमे मागे ४५४ पृष्ठे अन्त्यलोपाधिकरणम् | एकत्रिके तौ' इत्यादि मुद्रितम् । तम अन्सलोपाधिकरणम् । कपालन्यायो द्रष्टव्यः' इति वाचनीयम् । एकत्रिक मतो इत्यारम्य च ४५५ पृष्ठे । अन्त्यलोपापवादाधिकरणम् ।' इत्यस्मात् प्राक्तनं सर्वमधिकरणम् इद उद्धृत्य तृतीये भागे १२७२ पृष्ठे द्वितीयस्तरमे १०-१२ इति पक्तित्रयस्थाने प्रामम् । अनवधानेन विपर्यासोऽयं समजनि । किञ्च कारणादम्यावृत्तिः' ( ५२१११३) इति सूतं भाष्यकारेधा व्याख्यातम् ‘पदार्थानुसमयन्याय:' इतिशीर्षकयुक्तपथमाधिकरणगुणसूलत्वेन च ' काण्डानुसमयन्यायः' इतिशीर्थंकयुक्त द्वितीयाधिकरणसूत्रत्वेन चेति । तत्र ' कारणादम्यावृत्तिः' इति सूत्रस्या टुष्टीका तु प्रथमाधिकरणे एव सग्रहीतन्या न द्वितीया. धिकरणे । अस्माभिस्तु काण्डानुसमयन्यायाख्ये द्वितीयाधिकरणे मुद्रितेति अयुक्तमभूत् । पदार्यानुसमय- न्यायस्तु वर्णक्रमेण आगमिष्यति । तत्रेय टुप्टीका द्रष्टया । भूयास्येव च प्रतिभागमशुद्धान्यभवन् । तथापि तृवीयभागे अन्तिम प्रविमागे अशुद्धन्यूनतय । इत उत्तर तु अशुद्ध न भविष्यति इत्याशास्महे । तथापि 'यदमावि न तद् भावि, मावि चेन तदन्यथा' इत्यामाणक सारयित्वा तृतीयमागस्य शुद्धिपत्रकमेव निवेश्यते । इद चावधेयम् , प्रथमभागे ' अतिक्रमाधिकरणम् ' गतम् । तत्र सूबयनकमधिकरण भाष्यानुसारेण निवेशितम् । विस्तरे तु 'कर्मार्थ तु' इतिसूत्रेण त्रयोदशम् ग्यपदेशाच' इतिसूतेग तु चतुर्दधमधिकरणम् इति विभागः कृतः । तदनुसारेण , अस्माभिः अस्मिस्तृतीये भागे “ज्योतिष्टोमे उपरवेषु 'किमत्र" इत्यादिक शीर्षक निवेश्य ‘न्यपदेशाच' इत्येतदेव मूर्व वदीयं भाष्य वार्तिकं चातिकमाधिकरणथमेव निवेश्य वि-मण्डन-शकरग्रन्थाः पूर्वको भिन्ना निवेशिता. } ठेन वि-मण्डन-शकरमन्था अलमा भवेयुः, विषयस्पष्टता च स्यात् । इति । पृष्ठम् स्तम्भः पदाक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् स्तुतरेपि स्तुतेरपि १२३१ भूतानि ब्राह्मण भूतानि आणि नित्यानीत्येके मन्यन्ते । कुतः ! स्मृत्युपदेशा. भ्याम् । एवं दिस्मरन्ति मन्त्र भूतानि एतानि माणि नित्या- नि' इति । उपदिशान्ति च एवं- विषमेव शिष्येभ्यः । ननु यदेव स्मरन्ति, वदेव उपदिशन्ति । बादम्। अयपस्य उपदेशो वर्ण्यते, ऊइश्चिकीर्पितः इति प्रामग ૨ " ·- ग्रन्थादिसंक्षेपाक्षराणि तद्विवरणं च । अद्वैत--- अद्वैतसिद्धि श्रीमधुसूदनसरस्वतीप्रणीता मोहमय्या निर्णयसागरे १९१७ सने मुदिता । आचारमयूखः श्री ज र. घारपुरे प्रकाशित । आपस्तम्बाचार्य:-- प्रसिद्ध कल्पसूत्रकार । आभरणम्-~~ शांकरशारीरकभाष्यस्य टीका । अध्याय-पाद-सूत्राङ्का । कचित् तृतीयोऽक अधिकरणस्य । आयब्राह्मणम् - सामवेदीयम् । आश्व गृ-- आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । तत्रत्या नारायणवृत्तिश्च । इ०- इत्यादि। उपदेशसाहस्री- श्रीशकराचार्यप्रणीता । रामतीर्थ टीकाकार । प्रकरणश्लोकाको । गद्य पथ च। ऋजुजुविमला नाम शाबरभाष्यव्याख्यानरूपाया प्राभाकरीयबृहत्या टीका श्रीशालिक- नाथप्रणीता । चौखम्बासीरीज् १९२९ सने मुद्रिता । सं- ऋग्वेदसहिता । मण्डलम् , सूकम् , ऋक् इत्यश्त्रयम् । ऐब्रासा--- ऐतरेयब्राह्मणस्य सायणभाष्यम् । अध्याय-खण्ड-सूत्राणामका । आनन्दाश्रमे १९३० सने मुदितम् । कठोप-- कठोपनिषत् । कणादसूत्रम्- वैशेषिकदर्शनम् । अध्याय--आहिक सूत्राणामड्का । कणिका-- न्यायकणिका विधिविवेकस्य टीका वाचस्पतिमिश्रप्रणीता । काशी मेडिकल हॉलमुद्रणालये १९०७ सने मुद्रिता । कर्क- कर्काचार्य , कात्यायनत्रौतस्त्रस्य भाष्यकार । कल्पतरु: भामत्या टीका । अमलानन्दसरस्वतीप्रणीत, १९१७ सने मोहमा निर्णयसागरे मुदित | अन्याय, पाद, सूत्रम् इत्यत्रयम् । कस्तूरि---कस्तरिट्राचार्यविरचिता जैमिनिसूनवृत्ति । सन १९०८ सने मैसूरनगरे मुद्रिता । साच मादीपिका पुस्तके एव मुद्रिता । कातीयसूत्रम्-- कात्यायनश्रौतसूत्रम् । काशीखण्ड:--- स्कन्दपुराणान्तर्गत । रामानन्द टीकाकार । अध्याय -लोकाइको । , .

·मीमांसाकोषः १ पक्तिः ठम् ९ ३ १३७७ १३८१ १३८५ " ૨૨ " अशुद्धम् तात्पयतो असितिष्ठ सिद्ध वा.. भावनाया नहोति यप्रत्यये छान्दस- स्वाभ्युपगमेन २६ शुद्धम् तात्पर्यतो आसितिष्ठ सिदं (वा. पृ. भावनया जुहोति ऋहलोपत् इति प्यप्रत्यये पञ्चम सर्वेघा- २ २० १३९७ (पञ्चम सवर्षो- १४२६ १४२८ १४४० ૨ काम्ब 3 काम्यं ૨ " १४४३ १४४८ फर्तग्यानि कशादे मनपा यस्तुविल प्रत्यार्या कम्पम् कुशादे मनुपा १ वस्तु विल २ " प्रत्ययार्या " १४५६ १४६२ ८ २२ २६ ४ कस्मै १ " " १४६३ " ३५ २८ तप्रसा समासः " रक्षगा विधित्वे, " तासा समासैः लक्षणो विधिावे यपाय प्रतिप्र दिशेन पुगे १४७१ " २ ३ ८ यथाप मातम १४७२ ३१ " १ ३४ ३२ दिएन पूरो फेन मुपनय अमियो १४८८ २ " मुफ्नयनं ममीयो बारी मुक्षिक १४९२ " कादा यमुदिक साम " ·५ पाणिनिः। अध्यायः, पादः, सूत्रम् इत्यङ्कत्रयम् । पृ-पृष्ठम् । प्र. पञ्जिका प्रकरणपलिका श्रीशालिकनायप्रणीता । काश्यां विद्याविलासयन्त्रालये १९०४ सने मुद्रिता । प्र. विप्रभाकरविजयः नन्दीश्वरविरचितः । कलकत्तायां १९२६ सने मुद्रितः । प्रा. मयूख:--- प्रायश्चित्तमयूखः । ज. र. घारपुरे प्रकाशितः । पृष्ठाङ्गः । बाल--- बालमीमांसाप्रकाशः शकरभट्टप्रणीतः । काश्यां विद्याविलासमुद्रणालये १९०२ सने मुद्रितः । विन्दुः-- न्यायविन्दुः तत्सदुपाख्यवैधनायप्रणीतः मुंबई गुजरातीमुद्रणालये १९१५ सने मुद्रितः। वृहती--- शाबरभाष्यत्य प्रभाकरमतानुसारिणी टीका । नव्यप्राभाकरमतमत्र । चौखम्बायां १९२९ सने मुदिता। बृहस्पतिः- बृहस्पतिस्मृतिः । ब्रसू ब्रहासूत्रम् । अध्यायः, पादः, सूत्रम् इत्यत्रयम् | अङ्कचतुष्टये सति तृतीयोऽकः अधिकरणस्य। भट्टसोमेश्वर:- तन्त्रवार्तिकटीकायाः न्यायसुधायाः कर्ता । भा-~~ शाबरभाष्यम्, आनन्दाश्रमे मुदितम् । अध्यायः, पादः, अधिकरणम् , सूरम् इत्यङ्क- चतुष्टयम् । कचित् पृष्ठाकः अधिकः । भाट्ट- भाटदीपिका नव्यमीमांसकखण्डदेवप्रणीता । मैसूर १९०८ सने मुद्रिता । अध्याय., अधिकरणमिति अत्रयम् । भामती- श्रीषाचस्पतिमिश्रप्रणीता शाकरशारीरकभाष्यस्य टीका । मुंबई - निर्णयसागरे १९१७ सने मुदिता । भाट्टालंकार:--- न्यायमीमासाप्रकाशस्य टीका अनन्तदेवविरचिता । चौखम्बाया १९२१ सने मुद्रितः। भूतिः-- परिभाषेन्दुशेखरस्य टीका श्रीतात्याशास्त्रीपटवर्धनप्रणीता | कापा २००२ राति मुद्रिता। मणि-~- भादृचिन्तामणिः गागाभट्टविरचित. । तगादमात्रम् । चौखम्बाया १९०० सने मुद्रितः। मण्डन--- मण्डनमिश्नकता मीमासाऽनुक्रमणी । चौखम्बाया १९२९ सने मुद्रिता । माघ-~माधकारिकृतं शिशुपालवध नाम महाकाव्यम् । सर्गः, श्लोक इत्यनदयम् । मीन्या-मीमांसान्यायप्रकाश, श्रीआपदेवप्रणीतः । चौखम्बायां १९२० सने मुद्रित. । ।

·:१२
मीमांसाकोपः
पृष्ठम् ... स्तम्मः
"
বৃহুকি अशुद्धम् । शुद्धम्
१७८५ १
३।२।१६।३९(३८वि.) ३२|१७२८वि.
१६
होने
atsने
भूदुपा.
भूदुषा
चमिसि
एवमुपलब्धानि अशुद्धामि शोधितानि । अन्यान्यरि कदाचित् कानिचित् स्युः १. तानि
विपश्चिशियोध्यानीति मग्रार्यते ।
لعی
१६
९
1

·७ शंकर--- शंकरभट्टकृतः मीमांसासारसंग्रहः । काश्यां विद्याविलासमुद्रणालये प्रकरणपनिका- पुस्तकान्ते १९०४ सने मुद्रितः । शांभा-- शांकर माण्यम् १ अध्यायः, पादः, सूत्रम् इत्यकत्रयम् । चतुरकत्वे तु तृतीयोऽङ्कः अधिकरणस्य । शा- शास्त्रदीपिका पार्थसारथिमिश्रप्रगीता | निर्णयसागरे १९५१ सने मुदिता । अध्यायः, पादः, अधिकरणं चेति अङ्गत्रयम् । शेखर-- परिभाषेन्दुशेखरः नागेशप्रणीतः । काश्या २००२ संवति मुद्रितः भूत्यादिसहितः । श्राद्धमयूस:--- श्री ज, २. घारपुरे प्रकाशितः । श्रीकर-~- ब्रह्मसूत्रभाष्यकारः शैवमतानुसारी । सोबा--- श्लोकवार्तिकम् आचार्यकुमारिलमविरचितम् । तर्कपादः । चौखम्बायां १८९८ सने मुदितम् । संकर्ष- संकर्षकाण्डम् । भास्करभट्टप्रणीता भावन्द्रिका भादीपिका वा वृत्तिः । काइयां मेडिकल्हॉलमुद्रणालय १८९४ सने मुद्रिता । संक्षेपशारीरकम्-- रामतीर्घकृतटीकासहितम् । अध्यायः, श्लोकः इति अङ्कद्वयन् । संग्रहा-न्यायसंग्रहः । लिखितः । सत्या. श्री~ सत्यापाढीयं श्रौतसूत्रम् । आनन्दाश्रमे १९०७ सने मुदितम् । सना.ध.प्र. सनातनधर्मप्रदीपः । श्रीकुकरमुण्डेकरमहाराजप्रेरितैः म. म. अनन्तकृष्ण- शास्त्रिमिः प्रणीतः। समयमयूख:-- श्री ज. २. घारपुरे प्रकाशितः । सा- जीवानन्दविद्यासागरः कलकवायां मुदितं शावरमाष्यम् । साहसी- भुवनेशलौकिकन्यायसाहसी । मुंबई वेकट्रेश्चरे १८३० शके मुदिता । साहनयां यो न्यायक्रमाको निवेशितः स एवास्माभिः प्रदर्यते । सु. सुधा-- न्यायमुभा तन्त्रवार्तिकस्य टीका मसोमेघरविरचिता राणकापरपर्यापा बौखम्बायां मुद्रिता ।

·मीमांसाकोप: बहम् प्रथमेऽध्याये प्रमागरक्षनं कृतम् । तत्र विभ्यर्थवाद-मन्यया स्वर्गादेरखास्तपत्वे वर्गादिफलकामप्रतिपादक- मन्मस्मृतयः तातो निर्णीता:, गुणविधिः नामधेय / वेदस्य मामाभ्यं न स्यात् । (६-९०) अनुमानन्द- परीक्षितम् । संदिग्धानामर्थानां वास्यशेषात् अर्याच | उपमान-अर्थापचि-अनुपलब्धीना प्रामाण्यम् । वध अध्यवष्ठानमुक्तम् । मा.शा. वाल्यार्थशानोपयोगि व्यवहारोपयोगि च । (११) प्रमाणलक्षणं तावत् चोदनालक्षणाश्रयणस्य विच्यादि. स्फोरवादः । वाक्यवाक्यार्थभूतकार्याणाममावे वेद- तत्त्वनिर्णीतिः प्रमाणेनेव सिता । समस्तो हि प्रथमः । वाक्यात् धर्मप्रमितिर्न स्यात् । अतः वर्णपदवास्यातिरिक्त पादः चोदनास्त्रपरिकरः । तत्र च धर्मस्य चोदनालश्चय- / वैयाकरणसिद्धान्तभूतस्य स्फोटामधन्दस्य निरासः । स्वमुक्तम् । श्रुतिमूलवं विज्ञानस्य स्मृतिप्रामाण्ये तत्वम् । (१२) आकृतिवादः । अनित्यन्यक्ता पदवाच्यत्वे नामयस्य चौदनान्तर्गतत्वात् प्रमाणत्यम् । सरिपार्य-नित्यवेदामामाण्यपसनद नित्या आकृतिरेव पदवाच्या निर्णये वाक्पशेषसामर्थ्ययोः प्रामाण्यम् । इत्येवं समस्त- इवि साघिठम् । ( १३) अपोहवादनिरास: । गोमिनभेद मध्यायं प्रमाणलक्षणमाचक्षते । वा. २१११११११.३७० । एष गोखमपोहरूपमिति चौदा तयाचे च वेदरया- प्रथमाध्यायप्रतिपादितो हि प्रमाणविवेकविध्यर्थवादमन्त्र-प्रामाण्यप्रसनः मतः अपोइनिरामः । (१४) वनवादा। स्मृतिगुणविधिनामधेयवाक्यशेषार्थकृतसंदिग्धविधिनिर्णय- | अत्र वनादिवत् परमाण्वादिपुात्मक एवावयवी , प्रविभागः प्रत्येक मेदादिलक्षणेषु मैदेनेवोपटश्यते । वा. नार्यान्तरम् इति मतं पुञ्जस्य अप्रत्यक्षत्वेन न्यवहारा- श१११.६४९. नुपयोगित्वात् संगतिमहासमवेन तन्मूलकवेदाप्रामाण्या- 'विध्यर्थवादस्मतयो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमा हति वेदप्रामाण्यविपर्थमेव पनाविष्टान्तवैषम्यो- ध्यायगेः पादेश्चतुर्भिर्मानमीरितम् ॥' प्रथमे पादै विधि- । पपादनेन निरसम् । (१५) संबन्धाक्षेपनिराधः- रूपं मानमीरितम्। द्वितीय अर्थवादमन्त्ररूपं मानमुक्तम् । पदपदार्थसंबन्धाक्षेपनिरासः संकेतस्य ईश्वरतत्वे स्वीकृते तृतीये स्मृतिराचारश्च ! चतुर्षे उद्भिचिनाऽऽदिनामरूपं वेदाप्रामाण्यप्रसङ्गात् वेदप्रामाण्यायैव ईश्वरादिसर्वशनिरा. मानं निरूपितम् । वि. प्रस्तावना को. १३ । ' विधिः । सोऽत्र कृतः । (२६) वित्राऽऽपिनिगमः । तया च साशामितिधर्म, तस्य शेषोऽयवादगी: वेदमूला स्मृतिर, कौन्दरहितोचरमेव फलामेऽसि कर्मानुसानेन प्रति- नाम वाक्याशोऽमीवतः क्रमः॥२७॥'प्रमाणमुप- बन्धनिरासे ऐहिकप्रयत्नेन पररादिपललामख सिद्धिः। श्रीन्यत्वात् प्रथमेऽध्याय ईरितम् । '२१. (१७) आत्मवादः । शरीरमिन्नः परलोकगामी भात्मा अय अधिकरणशो निवेश्यते नारिव इति आक्षेपस्य निराम्रोडर का तेन पारलौक्केि ARI मथाती धर्मजियामा । अत्र यद्यपि । फर्मणि प्रह: सिभिः। एव ससदर पदार्था औत्पत्तिक- यात्रारम्भप्रतिया' इति वीर्षक सेमरत्येव तथापि सूत्रे मान्य शेकवार्तिकयोः प्रतिपादिताः । सूपेणेव निदेशी युतः। २।१२।२ पर्मलम् | |१||६-२३ सन्दनित्यत्वाधिकरणम् । भनित्य- वर्णसमुदायात्मकस्य वेदम्यारि अनित्यत्वात् उत्पादका- ११|श धर्मविषयकप्रमाणपरीक्षा-प्रतिहा। धीनत्वेन धर्म न मागता इत्याधेपथ लिएसोडम ARI४ प्रत्यक्षसूत्रम् । ११११५१५ औत्पत्तिकसूत्रम् । अत्र (1) वैदिक- कृतः । वर्गाना नित्यतया तन्समुदायात्मकस्य पदपारि चोदनाना स्वत:मामाया । (२) सदार्थ सेवन्यस्य | नित्यत्वात् तस्य कारणामावात् स्वत एव मामाण्यम् नित्यत्वम् । तस्यानित्यत्वे तु वेदस्य शतकत्वं प्रसध्यैठ। (३) वृत्तिकारमतेन तदीपादिसूनमयस्स अर्थान्तरपति २१११२४-२६ यावयाधिकरण कारभार पादनम् । (४-५) निरालम्बनशून्यवादयोनिगमः ! } चोदनानां धर्मश्मोन्पादनाशक्तिः त्यागमय पदार्थ- ·शुद्धिपत्रकम् ९ पृष्ठम् पङ्क्तिः अशुद्धम् १२४५ शुद्धम् २ २२ ' तद्वचन " " १ १२५४ १२५५ १२५८ १२७२ १२८२ १२८४ १२८९ सारी श्रति भति निवृत्तिः २ १ ૨૨ शीर्षणि व) अभ्या पञ्चावत्व वपा तद्वचन सारी, श्रुति भृति निर्वृत्तिः वर्चः अभ्या एकप्रसरताभनभयेन बोधेक पूर्वस्य । पा० ऋतुर्सयोगात् श्रुतिः स्थात् इत्यत्र याजेषु बभ्रुः सिद्धान्तः । के. " २ " १२९८ १ बोधक पूर्वस्य पा. ऋतुसयोगात् श्रतिः स्यात् । इत्यत्र याजोषु बभ्रः २६ १० १ " १३०७ २ १ ६ २ सिद्धान्तः । ६ १ ९ " २ २३ " १३२२ १३२८ चतुर्धा त्वात् सद्य पोष्ण " १० १ चतर्धा स्यात् । सद्य पाण हु घधिमा समबर्नु आत्पत्ति सिद्ध " " " २ धर्माधर्मा समुद्धत भौत्पत्ति ९ १३४१ सिद्ध " शतः २ आदु. २१ " २ ५ २४ शुतः औटु- दर्श अमि यथा कपालं फरञ्जकादि अमि यथाकपालं करजाकादि २३६२ " २८ ३ साधक साधक ·मीमांसाकोपः . ११४४१२-५।२३-५ भूमाधिकरणम् । वि. १७. 1 दीनि तु असतानुप्रसक्तेन यावत्पादसमाप्ति । ततः १४१२-६।२३-६ लिङ्गसमवायन्यायः वि. १८. शन्दान्तसम्पासान्या मैदमुक्त्वा पौर्णमास्यधिकरणेन १४१३२४ अक्ताधिकरणम् । अभ्यासापवादः करिष्यते समुदायानुवादस्यात् । ततः १४११४२५ शक्त्यधिकरणम् । तदपवादार्थम् उपाइयान-आपारामिहोन-पासोमाधि- अथ द्वितीयाध्यायार्थः । प्रथमायाये प्रमाणलक्षणं | करणानि । ततः संख्या-मेशा-गुणैः भेदः । वावच गुणगतो वृत्तम् । अनन्तर प्रधानामधानानि परीविष्यन्ते मिनानि विचारो यावत प्रकरणान्तराधिकरणम् । ( २२|१०-१३। अभिन्नानि चेति । एष एवार्यों वर्णनीयो नान्यः । एष | २४-२९, राशर-१०१-२३)।ततः तन्न्यायानुवृत्तिः एव चाध्यायसेनन्धः । तदिह पड्विधः कर्मभेदो वश्पते । आ शासाऽन्तराधिकरणाद् ( २५३१११-१४।२४-२८, शब्दान्तरम् , अभ्यासः, संख्या, गुणा, प्रक्रिया, नाम- ४१।१-७) । म च पट्यातिरिक्तमेदवारण युदाय, घेपमिति । वश्यमाणमनुसंकीर्त्यते प्रदर्मितमुच्यमान सुसं संज्ञाऽभ्यासगुणप्रक्रियाणा च आराङ्गानिवृत्तिः इत्येतावान् आइयिष्यते इति , श्रोतुश्च बुद्धिः समाधीयते । तदेतत् । मैदल्क्षणार्यः । एष एव चार्यः अवश्यं यतन्यः 'नानार्मलक्षणम्' इति अध्यायमाचावे । एतत् अनाङ्गित्वाद्यवधारणार्थम् । न चान्यस्य इदानीमवसरो- तात्पर्यण , अतोऽन्यव उपोदात सत्तानुपसक्तं चेति । ऽस्ति इत्ययमेवाध्यायसंभन्धः । कुतः १ शेषशेप्यादयः मा. २११।२।११.३७०, सचे कर्मभेदनिरन्धनाः । कार्य शातेऽधिकारः .(.३७१) ननु प्रधानामधानचिन्ता तृतीय- स्यादुपदेशेऽतिदेशधीः ॥' प्राक् तावत् प्रमाणलश. चतुर्थयोर्षिपयः, कयमत्रोपन्यस्पते । के चिदाहुः । इह णात् वेदार्यविचारात्मकत्वात् न कस्यचित् मैदलशादेः न्यकर्मणोः, उत्तरप्र तु कर्मणामेव गुणप्रधानत्वविचारा- यस्तायः इति उत्तरवालभारम्भः । तत्रापि शेषशेषित्वं भयोजकामयोजकत्वं मध मिनाना मपति इति न मेद. दपोनरुक्त्यमिति । सदयुत्तम् । ' ट्रन्यगुणसंस्कारेषु' (३।१३) इत्यत्र सर्वामियानात् । तेन एवं वाच्यम्, स्वशात् प्रागारम्यते । तथा अधिकार कर्मस्वरूपे अव. 'लक्षणार्थोऽत्र वत्वेन भेदः शब्देतरादिभितम. धारिते तद्योग्यतया सक्यो निस्पपिनुमसी पचारि एच. न्यपूर्वभेदोऽपि, प्राधान्य वत्यसिद्धये ।।' कर्ममेद- पानि मतीइते तथा उत्तर: पकः अतिदेशाविषयत्यान सावत् औत्सर्गिको लक्षणार्थ, उदपवादत्वेन अमेदः । उपदेशसानाधीन सिदिः समस: समय पूर्वपटकमपेक्षते । तदनुनिष्पारिनो तु अपूर्वमेदाभेदो । तर प्रतिकर्मभेद- उतध परिशेषसिदोऽय मेदगम्य संबन्धः इति मपूर्वभेदमसत्त) तृतीयमिदः प्रधानामधामविचारः पुन आरम्यते। रसवादावन मारपयो । सत्यरि माइन्यादान गन्दा. सोम- प्रमागनिरूपणानन्तर धर्मस्वरूपविशेषभ्य न्तरादिमिभेदे कर्माकाधितरमयोगनरर्पयशानात् न प्रथमं विशासितन्यात् तदर्थ मैदानिरूपगमेय कर्तभ्यम् , क्रियाजन्यापूर्वान्तरोपत्तिः । यनु नियमापूर्वम्, त ननु विनियोगादिनिरूपणम् । मावनामेद एवाप्यापाय। त्रियान माति इति न तया मादिश्य । तेन परेर दम्यादीनि प्रवि शिक्षण प्रभानना, ठर अपूर्वमैदपावर्षमैदौ न तव पश्वा गुगठया अन्ययासिनो । २०१११. सदनिमित्तापूर्वमेदसिदिः । अम्य च विवेकार्य यन् गुरुप्रधानलपण वश्यते तदपकादायम् 'धनमाने तु' वि-उपोदारा, कर्ममेदमान तम्या (२९) 'स्वयम्यो (२११५१) प्रदोगभेद इत्येते दितीयापार दीयाप यम्य चाधिवरदयं प्रयोपते । तत आग्याप्रिय पादे पारदमेय अपूर्योपाम् भापकाचय विचारित प्रमात् तृतीयं प्रकारम् मनिषार मतियारिक मंमेष दोरपुर पोदादी की। पादयितु मत्रप्रायः (२१.-1)ER-दितीये मेनादिमिः रमेर. । नर्ग प ·शुद्धिपत्रकम् पृष्ठम् स्तम्मः पतिः अगुद्धम् १४९८ २७ " २ ऽन्तमा प्रपाजाना मासे। शुद्धम् ऽन्तर्माको प्रपाजादीना मासे बत्यमानेगा भत्या चान्वयः । के. २ १५.३ कच-या " भाया चान्वयः। १ १५४८ ૨૬ १३ " भगाया। प्रगाथा: २ भवेत् । मवेत् ।, ११ १ २७ १६२७ १६३८ २६४२ हत् सामा गत्पा रहस्यामा सान् । तपा " २ १८ ममाः दारा मिया १ Y समारोः दगराये भ.पा मामी २ " " " १९८५ व्यापार पोगात् বে। २ पोगा . २५ १५८ प्रमा " ૨૨ रवि पूरा जर - मा ७ 11 " शि दि ११ 10. २ १ १ निदेको 12t N ·मीमांसाकोपः २२२१२१२४ प्रकरणान्तरन्यायः । ततः ओदातपूर्वकं पञ्चभिः सह समाख्याया: विरोषा- २२३।१२।२५ फल्मस्कार्याधिकरणम् । विरोधविषयविचारेण अध्यायपरियमातिः । एतत् तात्प- सश१३२६ प्रकरणान्तरमत्युदाहरणन्यायः । उँग अन्यत् उरोदातादिना उपोदरतपसक्तानुप्रस: इति २२३११४।२७-२९ आमेषस्तुत्यर्थताऽधिकरणम् । वक्ष्यमाणमनुसंकीर्वते । प्रदर्शितमुच्यमानं सुखं आह- अथ द्वितीयाध्यायस्य धतुर्थे पादे प्रयोगभेदः । यिष्यते । सर्वे चैतत् शेपलक्षणमतिशयैव पिण्डीकृतं प्रति- प्राधान्येन प्रतिपाद्यते इति पादान्तरत्वम् । पूर्वपादे ज्ञातम्, इति न भेदेन सूचितम् । वा. पृ. ६४३-६५३. कर्ममेदे सहायावेन उक्तानुपादेयसमभिन्याहारेण प्रयोग- सोम-- हेतुहेतुमद्भावः अध्याययो: संगतिः । भेदभ्युत्पादनात आनन्तर्यम् । सोम. २४४९. शेपत्ववत् शेपित्वस्यापि अवश्यविशेयतया शेपशेपिमाव- २।४।१११-७ यावचीयाधिकरणम् । स्यैव अध्यापार्यन्वम् । ३।१११, तृतीये विनियोगन्याशरः २१४२३८-३३ शाखाऽन्तराधिकरणम् । अथ तृतीयोऽध्यायः । नानरकर्मलवणं वृत्तम्, व्युत्पाद्यः विनियोगविधिप्रवृत्तेः उत्पत्तिविधिप्रवृत्चिपूर्वक- अनन्तर शेषलक्षणं वर्तयिष्यामः कः शेषः, केन हेतुग चात् द्वितीयवृतीययोः पौर्वापर्यम् । ५।११. वि-' अतिर्लिई २ वाक्यादि विरोधः प्रति- शेपः, कथं च विनियुज्यते इति । श्रुत्यादीनि च विनियोगे कारणानि इति वश्यते, तेषा च यलपददलवत्ता मे पादे शेषत्वबोधकानां भुतिलिङ्गादीना मध्ये श्रुति- पत्यः । अनारभ्योक्तिबहर्यस्वाम्या अष्टपादगाः ॥" एतत् तात्पर्येण, अन्यत् उपौदातादिना। भा. ३११११११. विचारिता । द्वितीये लिङ्गम् । तृतीये वाक्यकारणादि । पा--तत्र कः शेषः' इति स्वरूपाभिधानप्रतिज्ञा। 'केन हेतुना' इति येनायो शेष इत्युच्यते । तस्य च नः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसद्भावः । पञ्चमे प्रतिपत्ति- चतुर्थे निकीतोपवीतादिषु अर्थवादत्वविधित्वादिनिर्णय- कारकहेतो: तद्धर्मस्यैव लक्षणं वश्यते इति प्रतिज्ञायते । तथा विनियोगमकारतानं करोषिणि कः शेषः, स्त- कर्माणि । पष्ठे अनारम्याधी तानि । सहमे बहुप्रधानोप. मैन प्रमाणेन , कतमत प्रमाणान्तर बापित्या विना बाधेन कारकमयाजादीनि । भटमे याजमानानि । प्रस्तावनायो का विनिमुन्यने । तया विनियोजकश्रुत्यादिपकवरूप- स. १५, 'दितीये कर्मणो भेदे सिदे मित्रक्रियास्वयम् । शानम् , तेपा बलाबलज्ञान च 1 तत्र प्रयमे पाद तावत् | मुन्तितः शेषशेषिभावो तोऽत्राभिधीयते ॥'t. श्रुतिविनियोग; मिश्चिच प्रापलिकम् । द्वितीयपादादो माह-पट्प्रमाणके भेदे निरूपिते संप्रति शेषि- लिङ्ग विनियोगः । तृतीयपादादो तदेव प्रभागद्रयमुपन्यस्य निरूपिनं शेषत्वापरपर्यायमत्व निरूप्यते । मिनाना च उपक्रमोसंहारदारेण एकवाक्यत्वेन सिद्धान्तस्थापनात | नव संभवति नामिन्नानाम्, इति तनिरूपणस्य तत्र हेतुत्वम् । विनाऽपि वायग्रहणेन ' प्रायदर्शनात् ' ( ३३३३२) स्थपि च दन्यकर्मणोः मियोऽनानिमाये न पूर्वोक्तनिरू- इति वाक्यविनियोगमुक्त्वा प्रकरणक्रमसमारवामिः पणस्य देवता, तपादि अनवसामानाधिकरण्यन हेतुता. विनियोगः सूत्रोनर एव वक्ष्यठे ( ३१३१४-५-६ मादायैव संगत्युपपत्ती अवच्छेदकारच्छेदेन तदसत्वेऽसिन अधि०) । ततो बलाबलाधिकरणम् (२२३१४)। श्चित् विरोध, । अशे एर हेतुत्वम् अशान्तरस तु ततः पर च अतिलिगवायानां प्रकरणेन सह विरोधा- दयाहानिरूपणम् इत्यपि वा बोध्यम् । अनावमेव वाग्म- विरोधचिन्ता तावत् , यावत् 'तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः याः । अहिवं तु अर्थात् । तदपि च भुत्यारिषट्क- इति । ( १८१५-३।४।१-१७, ३.११-२०, मागकम्, अतिदेयरमागस्य साविचार्य वात् । अय ३१६६१-६, तुल्प: सर्वेषाम् इति तु १६१८)। बनेकपार विचार्यते । अगलवम् , शेषादय. 'ततश्चतुर्णाम् ( अतिरिक्षवाक्यवारणानाम् ) मेगावच्छेदकम् , अनामितयोरवच्छेदकम् , श्रुत्यादीनि सह पुन, येव चिन्ता यावत् शाम्रा प्रयोग' इति पर भगवे प्रमागानि, सयोविरोपे घरादनम्, विषय (11६10-१६,३१७१-० शास्त्ररलम् इति तु ३।७८)। पासि क नासि हत्यादि।

·अधिकरणशीर्षकाणि * । । भीमासाकोघे तावत् अविकरणशीर्षकाणि वर्णकमेण | धर्ममीमांसायास्तु अध्यायाः पोडश । तर प्रथमे द्वादशा- निवेशितान्येव , अत्र तु पाठक्रमेणेति विशेषः । यान्येव | ध्यायाः द्वादशलक्षणी नाम | उत्तरे चत्वारोऽध्यायाः तु तत्र वर्णक्रमेण, तान्येवाम पाठक्रमेण । इत्थमुभयथा । संकर्षकाण्डं संकर्षणकाण्ड वा । द्वादशरथप्यो च • निवेशे च वाचकाना भूयानुपकारः स्यादिति कल्पना तृतीयपध्दशमाध्यायाना प्रत्येकमष्टावष्टौ चरणाः, शेपेषु स्माकम् । शीर्षकेषु च कानिचित् पारिभाषिकाणि स्युः, । चत्वारश्चत्वारः । संकर्षकाण्डेऽपि प्रत्यायं चत्वारश्चवार कानिविश्च अधिकरणार्थबोधकानि स्युः । उभयान्यपि । एव चरणाः । तत्र द्वादशलक्षण्या वर्णादिसंकलनया मद्यपि अधिकरणार्थमोधकान्येव तथापि पारिभाषिकेषु ९३६ अधिकरणानि , सेकर्षे च ३४२ । संकलनेन १२७५ क्लेशेन अर्थबोधः, इतरेषु तु क्लेशाभाव इति विशेषः। अधिकरणानि । श्रीशंकरभट्टैस्तु स्वीये मीमासासारसंग्रहे ननु तर्हि पारिभाषिकाणि नैवात्र निवेशयितम्यानि, सयम् । नाम श्लोकात्मके प्रकरणे द्वादशलक्षण्यामेव सहसा- तथापि मीमासायामेव आकरप्रयेषु प्रारणेषु च तमताधिकरणानि प्रदर्शितानि । अत एव व शारीरकमीमासा. पारिभाषिकाण्येव अधिकरणनामानि उद्दिश्यन्ते , धर्म- टीकाया न्यायनिर्णयाख्यायां श्रीमदानन्दगिरिभिः 'न्याय- शास्त्रादिषु च पारिभाषिकैरव व्यवहारः । तस्मात् पारि- साइली' इति द्वादशलक्षणी निर्दिष्टा । भाषिकाणि अवश्यं निवेशयित यानि । केयाचिदधिकरणानां च पारिभाषिकं नाम गोपलम्पते, तर अपारिभाषिकमेर द्वादशानामध्यायाना नामानि च न्यायविस्तरमरता. निवेशनाई मिति उभयथा समावेशः । बनाया सायणमाधवाचार्यः सार्ध श्लोकेन निर्दिष्टानि यथा-- अत्र च तत्तदयायतत्तत्यादविषयप्रदर्शनम् अभ्याय- 'प्रमाण-भेद-दोषत्व-प्रयुक्ति-कमसेउकाः । अधिकारी- पादसंगतिप्रदर्शनं च करिष्यते । अधिकरणसंगतिप्रदर्शनं ऽतिदेशच सामान्येन-विशेषतः । महो-बापश्च-तन्यं च कोपे एव भविष्यति। च- प्रसनवोदिताः प्रमात् ॥' इति । प्रपमेऽण्याये भीमासाया वेदोपाङ्गभूताया अध्यायासावत विंशतिः।। धर्मविपपत्राणा प्रमाणाना निरूपणम् । दिवीये फर्ममेदा- तत्र अन्तिममघ्यायचतुष्टयं ब्रह्ममीमासा नाम शास्त्रान्तर- । मेदयोनिरूपणम् । तृतीये शेषत्वस्य शेपरोपिभावस, मिति भगवत्पूज्यपादसिद्धान्तः । अत एव सैकप-चा प्रयुः प्रयोज्यभयोजकमावस्म, फाण्डान्ते 'विद्यतेऽन्यकालत्वाद् यश यान्यासयो यथा पठे अधिकारस्य , सप्तमे सामान्येन अतिदेवस्य , अष्टमे यायासपा' इति द्विशक्ति: । नेतादशी च पदादि- विशेषतः अतिदेवस्य , नरमे ऊइस्य , दशमे बाघम्य , दिशक्तिः पोडशलपण्याम् । ब्रझमीमायायां तु प्रथम- एकादशे वन्यस्य तमायापस्य , दादशे च प्रसदस्य द्वितीयतृतीयेषु अध्यायसमाप्तिद्योतकः पदाभ्यासः, चतुर्थे | निरूपणं कृतम् । इति कृत्वा अयापान प्रमागादीनि च शस्त्रसगाविद्योता थापाय: प्रसिद्धः । अस्या, | नामानि प्रमागरमशम्, मैदलयणम् , इत्यादि । • दादालवणीस्थानामधिकरणाना शीर्षकात पाटनमैग प्रदर्शनार्थ किविहिषां रिसितमलामि । तदनेय मीमांसाकोषम्य तीये मागे भद्राप्यो । यस्तो यद्यपी कोशान्ते प्रमापिटायमिन्पन्न नाति मंदर, तथापि नातिविपदेय ययमः असततितमे व मरे प्रवियतो मे सर्वमीमामाकोशरमानीकरण न वापीयः, पनि हानीमेर तमुर्ग निमितम् । नातो हेलविशेष चिन्तने मनः मेनीयम् । पत्र मस्य . . - ·मीमांसाकोपः । समर्थनाय इदमधिकरणम् । सोम- कालर्ययोगे ३।२।१८६४२-४३ छन्दोऽधिकरणम्।सु--पूर्वाधि- विमज्यविनियोगस्यामा अगामित्वमुपजीन्य अयं करणोत्तसापेक्षसमासायोगापवादार्यमधिकरणम् । विचार: प्रवर्तते। अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । वा-एवं २२२१७१२० लिङ्गक्रमसमाख्यानाधिकरणम् | सु-लिङ्गविनियोगमुपवर्ण्य यापयविनियोगः प्रत्यते । सु- श्रुतेर्लिङ्गणापेक्षत्वे पूर्वाधिकरणेनोक्त प्रसङ्गात् लिङ्गस्यापि । वाक्यस्य लिङ्गद्वारा अतिक्सनेन विनियोगहेतुत्वात् उपन्यममाणापेक्षयमभिधीयते । शिकविनियोगप्रकारचिन्तनानन्ता वाक्यीयविनियोग. श२८१२१-२४ आमेयीन्यायः । सु- लिङ्गस्य प्रकारचिन्ता ! को-- लिङ्गकल्पकप्रमाणगग्यविनियोगो- सामान्यसंपन्धसापेक्षस्य विनियोजकत्वे अभिहिते प्रसङ्गात् पयोगिचिन्तनं पादायः । तानि च (प्रमाणानि) याय. लिङ्गवत्याः श्रुतेरपि सामान्य बन्यापेक्षया विनियोज- मारणस्थानसमाख्यारूपाणि, न नु अतिलिङ्गे अपि । काममिधीयते । शश१-८ उपक्रमाधिकरणम् । वा-व्यवधारणरल्प- ३।२।९।२५-२६ लिनसमाख्यानाधिकरणम् । सु- नया अन्यतरपशायधारणं कार्यमित्यारम्यते । को-वाक्य- लिङ्ग यो सामान्यान्वयसिद्धपर्यापेश्चत्वात् दुर्थलकम- गायविनियोगोपयोगि- उद्देश्यताऽवच्छेदकविचारणमन । भकरणायनुरोधात् पंकोचल्भणे बाये अनन्तराधिकरण ३१३१२१९ गुणमुख्यध्यविक्रमन्यायः । दोनोक्त अनापि सामान्यायपादिसिद्धये महानुवाक ३१३।३।१० ज्योतिष्टोमस्य गाजर्वेदिकत्वात् उपाश: समाख्यापेक्षलिगमाघस्य प्रसत्तस्यापवादः । प्रयोग, । वा- इदानी यानि वेदान्तरेय श्रूयन्ते प्रधानानि, २२२२१०१२७ गुणामिधानाधिकरणम् । सु- पूर्या- तानि पेन ( वेदेन ) उपदेष्टम्यानि इति विचार्यते । पवादोऽयम् । ३२३११ प्रकरणाधिकरणम् । श- एवं तावत् ३।२।११।२८-२९, ३९, ४४ इन्द्रपीताधिकरणम् । श्रुतिरिङ्गवाक्यानि प्रधानशेयसंकीर्णविविक्तविपयागि सु मन्दादिमन्त्री भक्षणे विनियुज्यते इत्युक्त प्रसङ्गात् मत्युदाहरणं ग्याख्यातानि । इदानी बललचिन्ता किमैन्द्रसोमभक्षणेष्वेष विनियुज्यते, सर्वेषु या गोममा- प्रत्यासमा, इति उत्तराण्यपि त्रीणि प्रमाणानि स्वरूपेण णेषु इति चिन्ताऽर्थम् आ पादसमाते. एकमधिकरणम् विनियोगमारन च संयति । तत्र प्रकरण विनियोगा- ( अन्तरागर्भिणीवेन तु मध्ये अनेकान्यपि अधि- शानसंशयविपर्ययाणामन्यतमेन उपन्यस्यति । करणानि) ३२३३५१२ क्रमाधिकरणम् (क्रमस्यैव स्थानमिति ३२२१२२३००३२ पुनरम्युन्नीताधिकरणम् । वा- नामान्तरम् )। कृत्याचिन्तया ऊहविषयत्वं चिन्तयति । सु- निष्कर्ष ३२३१६६१३ समास्याऽधिकरणम् । सामथ्यात्मकलिदे तुकविधेचिन्ताऽऽमि मिदम् । ३१३७११४ बलाबलाधिकरणम् । अप विस्तरे। ३।२।१३।३३-१४ पूर्वदेवताऽनुपलक्षणाधिकरणम् । प्रतिलिट्राधिकरणम्, ८ लिनाक्याविकरणम् , ९ पाय- था- पूपियादार्पमारम्भ.। प्रकरणाधिकरण, १० मारणक्रमाधिकरणम्, ११ क्रम- ३।२।१४।३५-३६ त्वष्टाधिकरणम् । সুমাথিকৃগম, য়ে র নাযীলাদিসে ३१२११५१३७ प्रिंशदधिकरणम् । पा-- अधिकरणा-इति पगेव अधिकरणानि उपन्यस्तानि । विदेशोऽयम् । श्रुतिलिलाधिकरणम् ! मा. पृ. ८२१ आरम्य । ३।२।१६।३८ अनुवपट्काराधिकरणम् । भूतियास्ययो । या 2. ८३५, ८३८ । ४२११३३९ (वि.) ज्योतिष्टोमे अनेन्द्रागाममन्त्र अतिप्रकरणयो. या. पृ. ८५५, ८३८ । । भृतिप्रभयो । था. ८३६, ८३८ । - ३॥२॥१७४०-४१ ऐन्द्रामसोममममममम् । अतिसमाख्यो । या. १.८३६, ८३८ ।

·. अधिकरणशीर्मकाणि, अध्यायः १ करणवप्रतिपादनेन चोदनाप्रामाण्यं प्रतिपादितमन । वा. पृ. २०१ । सदाचारमामाण्यम् । वा. पृ. २०३-- पदार्यमूलतया व वाक्यार्थप्रामाण्यम् । २१६ । भाष्यकारोक्तोदाहरणादाक्षेपः । वा. पृ. २१८. सशटा२७-३२ अपौरुषेयत्वाधिकरणम् । १३४८-९ यववराहाधिकरणम् । आर्यम्लेच्छ. अथ द्वितीये पादे अर्थवादमन्त्ररूपं मानमीरितम् । मयोगविप्रतिपत्तिबलाबलम् । या. पृ. २१९-२२० । इति वि. ! उपजीवकर्व पादसंगतिः । अप्रामाण्यास- स्मृत्याचारविरोघे बलाबलम् । वा. पृ. २२०-२२१ । कत्रिप्रकारकपुरुषसंस्पाभावप्रतिपादकतया प्रथमपादस्य लोकास्यशेपयोविरोधे बलाबलम् । वा. पृ. २२१ । उपजीव्यत्वात् तदानन्तर्यमस्य विचारस्य इति पादयोः, त्रिवञ्चश्विवालाधिकरणम् । वा. पू. २२१. संगतिः । सोम. 'सिद्धप्रमाणभावस्य धर्म वेदस्य ११३।५।१० पिकनेमाधिकरणम् । सर्वशः। विध्यर्थवादमन्त्राणामुपयोगोऽधुनोच्यते । १६३६११-१४ कल्पसूत्राधिकरणम् । सामान्यतः प्रामाण्ये सिढे अधुना विभज्य विनियोगः १।३।१५-२३ होलाकाऽधिकरणम् । प्रतिपाद्यते । अवधूतप्रामाण्यस्य वा वेदस्य इदानी ३२८१२४-२९ ग्याकरणाधिकरणम् । समस्तस्य विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयात्मकस्य यथाविभागं धर्म ११।९।३० लोकवेदाधिकरणम् । प्रति उपयोगः प्रतिपाद्यते । वा. १।२।१।१ पृ. १०५. १।३।९।३०-३५ आकृत्यधिकरणम् । १२२१११-१८ अर्थवादाधिकरणम् । अथ चतुर्थः पादः । चतुर्षे उद्भिच्चित्राऽऽदि- १९२।२११९-२५ औदुम्बराधिकरणम् । फलबोधक- नामरूपं मानमीरितम् । वि., नामधेयपादोऽयम् । निगदा अपि स्तावकत्वेन धर्मे प्रमाणम् । १४११ नामधेयमामाण्यम् । वि. २२२१३३२६-३० हेतुवनिगदाधिकरणम् । १४।१।१-२ सद्विदधिकरणम् । १४२६२-३ चित्राऽपिकरणम् । २।२।४।३१-४५ मन्त्राधिकरणम् । २१४३४ तपख्यन्यायः । अथ हतीये पादे पोरगीषु स्मृतियु आचारेषु २४५ तदन्यपदेशन्यायः । च वैदिकपरिगृहीतेषु चिन्ता ! स्मृतीनामप्रामाण्येऽपि १।४।५।६-८ वाजपेयाधिकरणम् । चोदनापामाण्यं न विहन्यते , तथापि किंलक्षणो धर्मः १।४।६।९ भामेयाधिकरणम् । इति जियासाऽधिकारात् स्मृतिप्रामाण्य लक्षणे संगतम् । ३१४१७१० चर्हिराज्याधिकरणम् । शा. कालस्य वेदस्य प्रामाण्यचिन्ताऽनन्तर तन्मूलकतया १४८१ मोक्षण्यधिकरणम् । भमाणत्वात् स्मृत्पादीनां प्रामाण्य पिचायते इत्यानन्तर्यम् । ११४।९।१२ निर्मन्प्याधिकरणम् । सोम. पचं तावत् विम्यवादमन्त्रनामधेयात्मकस्य १४|१०|१३-१६ वैश्वदेवाधिकरणम् । वेदस्य धर्म प्रति उपयोग: साधितः । इदानीं पौरुषेपी १।४।११।१७-२२ जावेटिन्यायः । सर्यमाणावधिषु मन्वादिप्रणीतनिरन्धनासु स्मृतिषु अनि. अर्थवादमसङ्गात् तदुपकारिगुणवादविधिलक्षणं सम बद्धेषु चाचारेषु चिन्ता । वा. १२१ पृ. १५९. नोक्तिमिदानीमभिधीयते । अधदा गोश्या वृचेरिह निमि- ११३११११-२ स्मृत्यधिकरणम् । । भाष्यकारीया-तमभिधीयते । वा. । इयं तसिदिपेटिका । अस्या भिकरणाछेपः । वा.पू. १८७. पेटिकायाम् अधिकरणानि षट् । तानि यथा-- १||२१३-४ विरोषाधिकरणम् । वाद्यन्मानाम. ११४१२-११२१-१ तस्रािद्धपधिकरणम्। वि. १३. मामाम्पम् था.. १९४-१९६. २०१२-२२२३-२ स्यात्यधिकरणम् । वि. १४. १॥२॥५-७ शिष्टाकोराधिकरण माध्यकारोक्तोदा. १३४४१२-३।२३-३ सातम्याधिस्रणम् । यि. १५. रमाक्षेपः । या. पृ. २१८ पासादिवसरामपामाण्यम् । २१११२-४४२३-४ प्रशंसाऽधिकरणम्। वि. १६.

·मीमांसाकोप समर्थनाय इदमधिकरणम् । सोम- कालार्यसयोगे ३।२।१८१४२-४२ छन्दोऽधिकरणम् ।सु--पूर्वाधि- विमव्यविनियोगस्यामाः साहित्यमुपलीय अयं करणोक्तसापेक्षसमासायोगापवादार्थमधिकरणम् । विचार: प्रवर्तते। अथ तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । वा-एवं २२१७१२० लिङ्गक्रमसमाख्यानाधिकरणम् । सु-लिङ्गविनियोगमुपवर्ण्य वाक्यविनियोगः प्रस्तूयते | सु-- श्रुतलिसाक्षवे पूर्वाधिकरणेनोक्त प्रसङ्गाद लिङ्गस्यापि वाक्यस्य लिङ्गद्वारा श्रुतिकल्पनेन विनियोगहेतुत्याद जपन्यप्रमाणापेक्षत्वमभिधीयते । शिकविनियोगपकारचिन्तनानन्तर वाक्यीयविनियोग- २१२१८१२१-२४ आमेयोन्यायः । मु- लिङ्गस्य प्रकारचिन्ता । कौ-- रिङ्गकल्पकपमाणगग्यविनियोगो सामान्यसंबन्धसापेक्षस्य विनियोजकत्वे अभिहिते प्रसङ्गात् । पयोगिचिन्तनं पादार्थः । तानि च (प्रमाणानि) वाक्य. लिङ्गवत्याः श्रुतेरपि सामान्य बन्धापेक्षया विनियोज-मरणस्थानसमाल्यारूपाणि, न इ अतिलिङ्गे अपि । कत्वमाभिधीयते। २३।१।१-८ उपक्रमाधिकरणम्।या-व्यवधारणाल्प- ३१२१९:२५-२६ लिङ्गसमाख्यानाधिकरणम् । सु- नया अन्यतरपक्षावधारणं कार्यमित्यारभ्यते । को-वाक्य- लिथुन्योः सामान्यान्वयसिद्धयर्थापेक्षल्वात् दुर्गलकम- गभ्यविनियोगोपयोगि- उद्देश्यताऽवच्छेदकविचारणमत्र । प्रकरणाद्यनुरोधात संकोचलक्षणे बाधे अनन्तराधिकरण ३।३।२।९ गुगमुख्यव्यतिक्रमन्यायः । द्वयेनो मनापि सामान्यान्वयादिसिसथै भयानुवाक २२३४३।१० ज्योतिष्टोमस्य बाजुर्वेदिकत्वात् उपाशुः समाख्यापेक्षलिाधाघस्य प्रसक्तस्पापवाद । प्रयोग. । वा- इदानी यानि वेदान्तरेए अपनवे प्रधानानि, १२।१०।२७ गुणानिधानाधिकरणम् । मु-पूर्वा-तानि केन ( वेदेन ) उपदेष्टम्यानि इति विचार्यते । पवादोऽयम् । ३२३१प्रकरणाधिकरणम् । वा- एवं तावत् प्रधानशेपचीर्णविविक्तविषयाणि ३।२।११।२८-२९, ३१, ४ इन्द्रपीताधिकरणम् । श्रुतिलिङ्गवाक्यानि सु-मन्द्रादिमन्त्री भक्षणे विनियुज्यते इत्युक्त प्रसाद प्रत्युदाहरणं व्याख्यातागि । इदानी पलवलचिन्ता किमन्दसोमभक्षणेष्वेव विनियुज्यते, सर्वेषु वा सोमभक्ष- प्रत्यासन्ना, इति उत्तराण्यपि त्रीणि प्रमाणानि खरूपेण णेषु इति चिन्ताऽर्थम् आ पादसमाते. एकमधिकरणम् विनियोगसामन च दर्शयति । तम प्रकरणं विनियोगा- ( अन्तरागर्भिणीत्वेन तु मध्ये अनेकान्यपि अधि शानसंशयविपर्ययाणामन्यतमेन उपन्यस्यति । करणानि)। ३१३१५११२ দখিদে (স্কাই সিবি शरार२१३०-३२ पुनर पुनीताधिकरणम् । पा- नामान्तरम् )। कानिन्तया विषयत्वं चिन्तयति ।सु- निष्कर्षः ३३३६।१३ समाख्याऽपिकरणम् । सामग्यात्मकलिमहेतुकविधेपचिन्ताममिदम् । ३३७१४ बलाबलाधिकरणम् । अप्र विस्तरे ७ ३३६१३३३३-३४ पूर्वदेवताऽनुपलक्षणाधिकरणम् । अतिरिमाधिकरणम्, सलिनाक्याधिकरणम् , ९ वास्य. या-- पूर्वापवादार्यमारम्भः । प्रकरणाधिकरणम्, १० प्रारणामाधिकरणम्, म. ३।२।१४।३५-३६ स्वधिकरणम् । समाख्याऽधिकरणम् , द्वादश च माधयोग्यताऽधिकरणम् ३१२।१५:३७ विशदधिकरणम् । पा--- अधिकरणा-इति पृथगेव अधिकरणानि उपन्यसानि । तिदेशोऽयम् । अतिरिट्राधिकरणम् । मा. पृ. ८२१ आराय । ३१२११६॥३८ अनुवष्टकाराधिकरणम् । अतिवाक्ययो । चा पृ. ८५५, ८३८ । २२२११६१३१ (वि.)प्योतिटोमे अनेन्दागाममात्रक भुतिमारणयोः । पा. ५.८१५,८३८ ! मधगम्। भविषमः । या. ८३६, ८३८ । २०७४०-४१ ऐन्दा सोममधगमपन्याम् । भुतिसमास्ययो. मा. . ८३६, ८३८ ।

·अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः २ सोम. रयंतरादीनां कर्मभेदप्रामाण्यापवादः चतुर्थे नित्यकाम्ययोः २।१।१३।३८-४५ निगदाधिकरणम् । प्रयोगयो दः । २।१।१४।४६ एकवाक्यताऽधिकरणम् । भाट्ट- एवं धर्माधर्मप्रमागेषु निरूपितेयु अधुना २२॥१५॥४७ वास्यभेदाधिकरणम् । तस्वरूपं निरूप्यते । यद्यपि च तदपि एतावममाणप्रति २२१११६४८ अनुषङ्गाधिकरणम् । पाद्यत्वेन रूपेण बुद्धमेव , तथापि एकत्वानेकत्वादिरूपेण २।१।१७।४९ न्यवेताननुषणाधिकरणम् । अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। प्रसकानु- अबुद्धत्वात् इह तेन रूपेण निरूप्यते । अत्र च शन्दा- प्रसतादौ गते अधुना शब्दान्तरादिभिः मेदो लक्षणा- न्तरादिपट्पमाणकभावनामैद एवाध्यायाः । घात्वर्थ- मैदस्तु तसिद्धयर्थः क्वाचित्को निरूप्यते । अपूर्वमेदोऽपि योऽभिधीयते । वा. २२२६६।१। उपोद्धातः पूर्वस्य फलस्वेन इति न तो अध्यायायौँ । पादस्यार्थः, अस्य तु कर्ममेदः इति पादमैदो द्रष्टव्यः । अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादार्थः उपोदात: प्रसक्तानुप्रसक्तं च । शा. २१ । उपोदात घात्वर्य- २।२१।१ शब्दान्तराधिकरणम् । राशरार अभ्यासाधिकरणम् । करणत्यम् ! तच्च स्तुतशत्राधिकरणान्तैः (१-५) अधिकरणैः सपरिकर विचारितम् । तत्प्रसक्त मन्त्रगता- २।२।३।३-८ पौर्णमासीन्यायः । २।।४।९-१२ उपांशुपाजाधिकरणम् । ख्याताविधायकत्वम् (६)। तदनुप्रसक्तं मन्त्रलक्षणादि २१२।५।१३-१६ आपारामिहोत्राधिकरणम् । (७-१८)। सोम. २।११। द्वितीयादिदशमान्ताना- २२२।६।१७-२० पशुसोमाधिकरणम् । मायायाना संगतिः, सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रातिरिक्त- २।७२१ संख्याऽधिकरणम् । विपयत्ववत् बाधेन अविदेशस बाधितेतरविषये संकोच- राराटा२२ सैज्ञाऽधिकरणम् । करणेन दाधनिरूपणस्यापि विशेषातिदेशनिरूपणात्मक ।।९।२३ गुणन्यायः। तया दशमान्तरेव उपदेशातिदेशसंस्थितिः । सोम. २२२१०२४ गुणप्रत्युदाहरणम् । १९३९. २।।११।२५-२६ इन्द्रियकामाधिकरणम् । २।११।१ प्रतिपदाधिकरणम् । ।२।१२।२७ रेवत्यधिकरणम् । २।१२।१-४ भावार्याधिकरणम् । ।।१३२८-२९ सौभराधिकरणम् । २।१२।५ अपूर्वाधिकरणम् । अय द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । सोम- २।१॥३॥६-८ तानिदैचाधिकरणम् । पूर्वसिन् पादे कर्ममेदः प्रतिपादितः । अस्मिन् २२१४९-१२ ईमार्गाधिकरणम् । पादे तदपवादः प्राधान्येन प्रतिपाद्यते इति पादान्तरत्व. २११४११२ स्ने भाष्यवार्तिकयोः सन्यायः । मानन्तर्य चेत्याहुः । १. २१११३-२९ स्तुतशस्त्राधिकरणम् । अत्रैव इन्द्र २।३।१।१-२ रयंतराधिकरणम् । महेन्द्राधिकरणम् । २।३।३ अवेष्टयधिकरणम् । २।।६।३०-३१ विधिमन्त्राधिकरणम् । २२३३४ आधानाधिकरणम् । राश५-११ दाक्षायणयसाधिकरणम् । २।७३२ मन्मलक्षणम् । रा३।५।१२-१५ मालम्मनिर्वापन्यायः। २।१८।३३ बादाग-(वेदमाग:-)लवणम् । २२३६१६-१७ वत्सालम्माधिकरणम् । २४९३४ रुपवरनामधेपान नास्ति मन्त्रत्वम् । राश१८ चस्पपानाधिकरणम् । २।।२०३५ ऋग्लशगम् । २।३८।१९ त्याष्ट्रपानीवताधिकरणम् । २।१।११।३६ सामलनगर । AAR. अश्वदाम्पाधिकरणम् । २२॥१२॥३७ यजुगम् । २१.२१-२३ अग्न्यधिकरणम् ।

·२२ मीमांसाकोपः ३।४।१।२५-२७ जयादिन्याय: । शा- त्वर्थपुर ३१५/३।१४-१५ सौत्रामण्यां शेषकार्य नास्ति । पार्यविचारप्रसङ्गात् पूर्वाधिकरणे अनारम्यवादः प्रस्तुतः, २५४११६-१७ सर्वपृष्ठष्टिः (शेषकार्ये वन्प्रेग)। वत्प्रस्तावादेव अनारम्याधीतानां जयादीना याक्येनेव या- इदानीं सरसु शेषफार्येषु तद्विशेषश्चिन्त्यते । यद्यपि फर्माङ्गत्वे सिद्धे तद्विरोपश्चिन्त्यते । भयमेकादशानुगुणो विचारः, तथापि अत्र शेषकार्य- । ३१४/१०२८-२९ अश्वप्रतिग्रहेष्टिः । वा-प्रसङ्गात् शेषशेषिविचारात्मकत्वाच क्रियते । लौकिकवैदिकप्रधानसंबन्धविचारप्रसङ्गात् या निमित्ताना ३१५।५।१८ ऐन्द्रवायवन्यायः । वा- 'सोमेऽवच- लौकिकवैदिकरवाशका, तानि विचार्यन्ते । शा- भना- गाद् मक्षो न विद्यते ' ( ३।५।१९) इति सामान्येन रम्यवादस्यैव क्रत्वयंपुरुषार्थत्वविचारः । भवविचारं कृत्वा विशेषविचारोऽयं कर्तव्य आसीत् । ३।४।११।३०-३१ अश्वप्रतिग्रहेष्टयधिकरणम् । यत्तु प्रथमतर क्रियते, तद पूर्वाधिकरणापवादत्वेन शीघ्र- इटितुरेव । सोम- प्रसक्तानुप्रसक्तनिदम् । तरोपस्यानात् । ३।४।१२।३२-३३ वमनाधिकरणम् । ३१५।६।१९-२१ ज्योतिष्टोमे सोमशेषभाविधानात् ३।४।२।३४-३६ सोमेन्द्रश्वरः यजमानपान- अस्ति सोमभक्षः। म्यापदि। ३१५/७४२२ ज्योतिष्टोमे चमसिना सोमवेषभवः । २४।१४।३७-४१ सर्वप्रदानाधिकरणम् । शा- यमनस्य हति.शेषविषयत्वात् तमसात् हवि.शेषो हृदय- ३१५।८।२३-२६ उद्गातृचमसमक्षाधिकरणम् । या- मागत इति अत प्रभृति आ पञ्चमपादपरिसमाप्ते. हविः- समाख्याभाविशेषानुसरणमेव तावत् करोति । (स्मृतस्य इदानी वषट्कारहोमामिषवभवान् अनुक्वैव प्रसङ्गात् शेषविपया कथा वर्तिष्यते । प्रथम तावत् (उपोद्धातत्वेन) पेक्षाऽनईत्व प्रसङ्गः )। शेपसद्भाव एव मतिपाद्यते। ३१४११५६४२-४५ स्विष्टकृदधिकरणम् । ३१५१९।२७-३० प्रावस्तुतोऽपि हारियोजने सोम- भक्षः। सर्पशन्दन्यायः । या- गतः समाख्याम:, ३१४१६४६-४७ प्रथमोपस्थितन्यायः । इदानी वाचनिकमेवानुगच्छति । ३।४।१७१४८-५१ चतुर्घाकरणाधिकरणम् । ३३५॥१॥३१ ज्योतिष्टोमे पषट्कारोऽपि पृथक् अथ तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः । सोम- सोममक्षकारणम् । शेषकार्याणि सर्वेभ्यः कर्तन्यानि इति पूर्वपादोक्तस्या- पवाद अन प्रधान्येन क्रियते इति पादान्तरत्वमानन्तर्यम् ३१५/१२१३२ ज्योतिष्टोमे होमामिपी पोममधे निमित्तान्तरम् । ( पादयोः ) चेत्येके । सर्वप्रदानाधिकरणे सामान्यतः शेषसद्भावे उक्त तद्विशेषचिन्तनात् पादान्तरत्वमानन्तर्य २५।१२।३५-३५ ज्योतिष्टोमे सोममधनिमित्ताना त्यन्ये । रागुचयः। ३।५।१११-१२ उपांश्याजदम्यादाज्यात् स्विष्टकदिड २२५११३१३६-३९ ज्योतिष्टोमे एकपात्रे बहुमिः सोममाणे होतुः प्रथम मशः । या- एकसिन् पाने नापदातम्यम्। ३१९।२।१३ साकंपस्यापीयाधिकरणम् । वा-भमा- अनेको मशयिता साधितः । इदानी तदताः क्रमादि- वास्थायां नित्यं विष्टकृदिर (विष्टकृत सा च अनयोः | विशेषाः प्रतिपाद्यन्ते । समाहारः । समाहारपदार्थस्तु न विवधितः । के.) शरा. ज्योतिष्टोमे एकपात्रे अनेकः सोम- सांनायादवदीयते, तद्गुणविफारच साकं प्रस्थायीयः, अत माणे अनुशाप्येव मयितन्यम् । इहापि अवदातन्यमिन्यैतावता विरोधेग अनुस्याशमाया ३३१५४१ ज्योतिष्टोमे एकपात्रे सोमम अनुहा- मतिदेश क्रियते। पनाऽनुशे वैदिकमन्त्रगे।

·अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः ३ तृतीयाध्यागस्य प्रथमे पादे श्रुतेः प्राबल्यात् श्रुति ३११५१३१२३ वार्डन्य (पी- अ) धिकरणम् । वर- विनियोगप्रकार: प्राधान्येन प्रतिपाद्यते । सोम. ३११११. यथासंयोगं निवेशार्थमारम्भः । कमविनियोगोऽत्र | सु- ३।१।११ शेषलक्षणपतिज्ञा ।। यशवचरखाक्येन पाताणां प्रकरणात् आघानाङ्गत्वबाधे ३।१२२ शेषत्वनिर्वचनम् । भा-इह सूत्रे शेषस्य अभिहिते अनुवाक्यानामपि क्रमावगवाज्यभागागाव- लक्षणं येन च हेतुना शेष इत्युच्यते , तदुभयमाख्यायते। बाघस्य प्रसक्तस्य अपवादायैतदधिकरणम् । शा- अनेन सूत्रेण शेषस्वरूप हेतुश्च श्रुत्यांच्यामुच्यते । ।१।१४१२४-२५ आनन्तर्याधिकरणम् । पा- श्रुत्या हेतुरुच्यते परार्थत्वात् शेष इति , स्वरूपं तु क्रमविनियोगः अनन्तरमवस्थितः । इदानीं तदपवादः । अर्थात् । क्रियते। ३२१३६३-६ बादधिकरणम् । वा- एवं चतुः- ३११११५।२६-२७ उपसेदारन्यायः ।वा- यथा- सूत्रेणाधिकरणेन समस्तः शेषत्वविषयः प्रतिपादितः। संयोगं धर्मन्यवस्था उक्ता । स तु संयोगः किमेकदेशे- ३३१४७-१० तेषामर्थाधिकरणम् । वा- उक्तः नापि भवति, उत समरतेनैव इति विचारः । सहेतुः सविषयश्च शेषः । इदानी कयं च विनियुग्यते अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । वा- इल्सयमंशो विचार्यते । तत्र त्रिषु अधिकरणेषु क्रमेण | इदानी लिङ्गविनियोगः प्रस्तूयते । ससिद्धिसूत्रे तु सिद्ध संस्कारद-यगुणाना विनियोगः कप्यते । तनापि फिल गौणे निमिउमेदः स्वार्थापरित्यागवृत्तित्वं चन्याल्पातम्, प्रथमे लिग्नेन, दितीये वाक्येन, तृतीये तु श्रुत्या विनि- । इत्ययं विचारः अर्थात् पूर्व प्रत्येतन्यः । सोम-- अति- सोग इति केचित् । तत्तु आचार्यः (शबराचार्यः ) विनियोगतिङ्गविनियोगरूपार्यमेदात् पादमेदः । लिगस्य भेच्छति । श्रुतिविनियोग एवात्र पादे, लिङ्गादिविनिः श्रुतिकल्पकतया विनियोजकत्वेन लिनविनियोगस्य अति- योगस्तु द्वितीयादिपादात् मभृति भविष्यति इत्युक्तम् । विनियोगोपजीवकत्वात् प्रबलश्रुतिविनियोगविचारानन्तर तदपेक्षया दुर्वगलितविनियोगविचारस्य अवसरमासत्तात् २०५।११ द्रन्याधिकरणम् । पादयोः आनन्तर्यम्। ३।१६।१२ अरुणाऽधिकरणम् । ३।२।१-२ बहिन्यामः। ३१७१३-१५ महन्याया। बा-एवं यथासंयोगं ३।२।१२ पूपानुपन्त्रणमन्त्रन्यायः । शेषविनियोगः स्थितः । इदानीं तद्विशेपचिन्ता संस्कार- चिन्ता ससमे, दन्यचिन्ता अष्टमे, गुणचिन्ता नवमे । २२||३-४ ऐन्दीन्यायः । ३२२२३०५-९ माहानाधिकरणम् । वा--एव तावत् श८९६-१७ चममाधिकरणम् । मुख्य कार्य मन्माणामिति सापवादमपस्थितम् । मत.पर- २२११९११८ भानस्पतदनन्यायः । मैतद्विचायते (अधिकरणचतुष्टयेन) क उत्सर्गस्य विषयः २०१९-२० अमिक्रमणाधिकरणम् । या-यो या अपवादस्येति । सुको रिस निषपः, फो एवं संस्कारट्रम्यगुणा विचारिताः । इदानी यत् कर्म घा वाक्यस्येति विचार्यते । फर्मचन्धिावेन भयमाणमर्थात् संस्कारत्वं प्रतिपत्स्यते, AR१. उपानवाविसगांधिकरणम् । दद् विचार्यते। ३।२।५।११-१५ सक्तयाकन्यायः । था--- ऐग्यधि- AIR१ उपवीताधिकरणम् । या- सिदे फरणस्यापवादः । सु-सक्त वाकस्य यचनविनियोग्यन्चात धर्मगा कर्मसमवाये मधुना मवान्तरप्रकरणमहाप्रकरणयो. प्रतापवादविषयवम्यापि उत्सर्गविषयतव त्यभिधानार्य- कतरद् विनियोजकमिति उपवीतमाहतम् । निदमधिकरणम्, आपकारिणी तु अयान्तरसेगतिः । ३११।१२।२२ धारणाधिकरणम् । षा-सानयाद स|१८-१९ सत्यादिमागन्यायः । या- वा स्त्पश्यापपाद भारम्पवे अधिनरमपनीषपन विचारपटि। - पूर्वाधारपाद- ·मीमांसाकोपः विचारः। माति- मिन्नाः। ३१७७३१५-१७ ज्योतियोमे 'उन यत् सुन्वन्ति' दृष्टान्ति प्ररानात्। राधेषु प्रेषेषु चानुवचनेषु च बाधा, इत्यादिना श्रुतेन वाक्येन सामिपन्यनुवचनार्थे हविर्धान. | पुचिद्वा इति चिन्ता । देगो लक्ष्यते। ३२४४६-४९ चमसायर्यवः अवयोरन्यत्र ३१७१८।१८-२० शास्त्रफलाधिकरणम् । वा- अतः व्यायुतत्वे चमहोमेषु परिः । सु- अम विशेषमा- पर समाख्यायाः सर्वैः सह विरोधाविरोधचिन्ता वर्तिध्यते। ख्यायाः सामान्यसमाध्यामाधकत्वस्य अपवादः । जन प्रथम तावत् उपोद्धातः क्रियते । मु- अष्टमनवमयोः ३१७२३१५०-५१ श्येनवाजपेययोः माता उपोद्धातः, दशमादिषु यहादशान्तेषु प्रसतानुपसक्त- नानापर्नुकत्यम् । -विशेषटमाख्याया अपि सामान्य- समाख्यासापेक्षत्वात् दौर्बल्ये अमिहिते प्रसङ्गात् और- ३१७१९१२१-२४ भविषः कन्यानुसारिसंख्यया देशिक्या अपि प्रयोगवचनाश्रयाय समाख्यायाः परीतन्या देशिकामाख्याऽपेडत्वात् दौर्बल्याभिधानम् । ३१७११०।२५ चमसाध्वर्युपृथक्त्वन्याय: । अथ तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । सोम- ३७१९१२६ चमसापयुबहुत्वन्यायः । असिन् पादे पूर्वोत्तसमाख्यानिवन्धनाबादिकर्तृक- ३१७११२२२७ चमसाध्वर्युदशत्वन्यायः । त्वापदादेन स्वामिक्तूंकता शमान्येन प्रतिपाद्यते इति ३।७।१३।२८-२९, पशौ अयोमीये शमिता पादान्तरलमानन्तर्य चेत्याहुः । वि- अष्टमे पादे ऋत्विग्भ्यो २ मिन्नः। याजमानानि विचारितानि । २७११४१३. उपवार: ऋवियनमानेभ्यो न २१८१२४१-२ दिजा परिक्रयः स्वामिफर्म , ऋत्विकर्म। २११९५३१ ज्योतिधोमे सोमविनयी ऋविग्म्यो शा॥२ वि. । अमिचयने स्वयमातृष्णोपयाने घर. दानमध्वर्यो: कर्म। शण१६३२-३५ ऋरिवयम्दः यागीपसर्वकर्म- ३८३-८ वपनाधिकरणम् । करेषु न प्रवर्तते, किन्तु सप्तदशस्लेव । २२८१३१९-११ पोऽधिकरणम् । घा-तपसो दुः- ३१७११७१६-१७ ऋविनियमो दक्षिणामिः। বাবা কলা খান ধৰণা বদর ३११३८३८ ऋतिजा स्वामिवसदशा: ज्यो निवर्तयति। १११९३९ (सूत्रा) अपर्यादीना समाख्यया २८१२ रोहितोष्णीषाधिकरणम् । नियतपदार्यकर्तृत्वम् । २८५११३-१४ पाण्डाधिकरणम् । श१९३९-४० अमिराहवनीयादिः सर्वप्रकृति ३८६४१५-१६ भाचीरधिकरणम् । विकृत्यर्थः । षा- एवं क्मेद प्रतिपाद्य इदानी २१८१७९७ धाम्नायाधिकरणम् । समाख्याया; पूर्व: सह पिरोयाविरोधचिन्ता । यात्रप ३।८१८१८ क्प्यधिकरणम् । प्रयोगरि (८१८) यादिना महत्तस्य पो. ३६८९९९-२१ दर्शपूर्णमासयौदिश द्वानि ततस यसत्तानुप्रयास ३ रामाया प्राप्तायसोऽय | आपरंवागि, न यजमानानि । विवारः। ३२८११०।२२ परिम्यागाधिकरणम् । मु- एकस्य २०४१-४२ ऋत्विजामनिरतपदार्यकत्यमाप | क्तुंः दयोर्मधयो. प्रायोर्विरोधे को मान इति विचार्य । विशेषमाख्यया। ३२८११२३ देषाधिकरणम् । शा२१४३-४५ प्रानुवचनाधिकरणम् । मु ३९२४-२५ वर्षपूर्णमासादों और आवाः। पेषु अनुवचनेषु च मैत्रावरगेश्वशात् एमारयामा ३।८।११।२६-२८ पर्योन्यायः । भिसः।

·२१ , अधिकरणशीर्पकाणि, अध्यायः ३ लिङ्गवाक्ययोः भा. पृ.८४७-८५२, वा. ८३८ । २४३११।२४-३१ तदनाधिकरणम् । वा- इह लिङ्गप्रकरणयोः । पा. पृ. ८३६, ८३९ । वाक्यप्रकरणयोर्विरोधाविरोधचिन्ता । लिङ्गक्रमयोः । वा. पृ. ८३६, ८३९ । ३२३।१२।३२-३३ प्रवर्दीन्यायः । लिगसमाख्ययोः वा. प्र. ८३६, ८३९ । ३।३।१३३३४ पौष्णपेषणाधिकरणम्। वा-संतर्दनादि- वाक्यपकरणयोः । भा. पृ.८५१-८५५, पा. ८३९ । न्यायनैव वाक्यप्रकरणविरोघे सति विकृत्यर्थत्वं सिद्धम् । वाक्यक्रमयोः । वा. पृ. ८३७, ८३९ । उत्तरविवक्षाऽथ प्रारभ्यते। वाक्यसमाख्ययोः । पा. पृ. ८३७, ८३९ । ३।३।१४।३५-३८ पोष्णं पेषणं चरावेर । प्रकरणक्रमयोः । भा. पृ. ८५४-८५५ । वा. ३।३।१५।३९-४९ पौष्णं पेषणं पूषमात्रदेवत्ये चरौ। ८५४, ८३९ । अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । वा-- स प्रकरणसमाख्ययोः । वा. पृ.८३९ । एव श्रुत्यादित्रिवयस्य प्रकरणेन सह विरोधाविरोधविचारः। क्रमसमास्ययोः । भा. पृ. ८५५-८५८ । वा. सोम- अत्र प्रकरणेन कवर्थत्वं प्रायेण प्रतिपाद्यते ८५५,८४० । इति पादान्तरवमित्याहुः । श्रुत्योः विरोधोदाहरणम् । वा. पृ. ८४० । ३२४१-९ निवीताधिकरणम् । सोम- यद्यपि लिङ्गयोः । या. पृ.८४० विष्यर्थवादचिन्ता अस्मिन्नध्याये न संगता गतार्या च वाक्ययोः। वा.पृ.८४०। तथापि अध्यायसंगतायाः मनुष्यधर्मत्वादिचिन्तायाः प्रकरणयोः । वा.पृ.८४० । कृत्वाचिन्तात्वस्फोरणार्थं तदुपन्यासः । ममयोः । वा. पू.८४०। वि. ३।४।२।१०-११ पट्सनी । उपवीतस्य दर्श- पूर्णमासाङ्गता। समाख्ययोःपा.पृ.८४० । वि. ३।४।३।१२ पट्स्मी-उपवीतस्य विधिः । श्रुतिलिङ्गादिषु कचिव विपरीतोऽपि बाध्यबाधक- वि. ३।४।११३-१४ षट्- उपवीतोदप्रत्वपोरनषादः। भावः ।वा.पृ.८४१ । वि. ३१४।५।१५ षट् -- उपरिधारणन्यायः । बाधस्वरूपविचारः । मा. पृ. ८५८-८६२, वा. । ३।४।२।१० दिग्विभागाधिकरणम् । लिङ्गवास्यादीनां प्रात्यदौर्बल्ये बीजम् । वा. पृ. २४१३१११ परषिदिताधिकरणम् । ३।४।४।१२-१३ भनृतवदनवर्जनन्यायः । ३।३।८।१५-१६ अहीनाधिकरणम् । ३।४।४।१२-१३ कधिकरणम् ( इदं भाष्यवार्ति- २२३।९।१७-१९ दिल्लयहुत्याधिकरणम् । वा-- कयोः प्रासनिकम् , न खतन्त्रम् ) । पूर्ववदेव विचारः । एतावत्त मिद्यते, पूर्व प्रधानान्तरेण ३२४५११४-१६ जञ्जम्यमानाधिकरणम् । वा- प्रकृतासमर्थशब्दामिधेयेन सह संबन्ध आसीत् , इह तु इदानी लिङ्गवाक्याम्या सह प्रारणं विरुभ्यते, न विरुष्यते गुणेन सह यजमानद्विवादिना कथञ्चिदाशङ्कितप्रकृत- | इति विचार्यते। सु-तीर्थस्नानोदाहरणे लिङ्गवाक्याम्याम, मन्त्रोदाहरणे तु वाक्येनेव । शुद्धधर्मखापवादोऽत्र । ३।३।१०।२०-२३ जापनीन्यायः । वा- उत्कर्ष ३१४।६।१७ अवगोरणन्यायः। बुद्धेरपवादः प्रस्तूयते । सु- निमित्तत्वेन उद्देश्यभूतयोः ३१४७११८-१९ संवादाधिकरणम् । द्वित्वबहुत्वयोः प्रकृतकर्मसंयोगात् तसंयुक्ताना पत्नी शा२०-२४ हिरण्यधारणन्यायः । था- इदा- संयाजानामपि उत्कर्ष प्रसक्तमपवदितु चिन्तैषा इति नीम् अप्रकरणाघीतानि भ्रतिलिङ्गवाक्यानि प्रकरण- विरोधाविरोधचिन्ताफलभूतोत्कर्षाननुत्कर्षचिन्तैषा । समवायं गच्छन्ति , न वा इति विचार्यते । R संबन्धन। ।

·। इति परे)। २६ मीमांसाकोपः ४१२ १२६ अवधातादिसंस्कारविधिनियमविधिः । वर्णकं ३ आशिः पन्याः मादसानहला- ४१२।१२।२७ यागलवगम् । भा- शेषविनियोग पगमे पौर्णमास्यादो वकाले पर्तन्या। उक्तः, प्रधानलगमुच्यते । किंवत् प्रधानम् १ यस्यैते ४।३।१७४०-४१ अमिचयनायाभूताः सौत्रा- शेपा इति । मण्यादयः वाले एक कर्तभ्या, न तु चयनानन्तरमेव ४२३२२८ होमलगम् । प्रयोगमध्ये। ( अधिकेन सूत्रेण सुबोधिनीमण्डनाम्यां पृथगधि अथ चतुपस्य पतुर्थः पादः । सोम- पूर्वस्मिन् करणं कृतम् । तत्र न दानलगम् । भाष्यवाक्यं तत् । पादे फलपतिर्विचारिता । इदानों पलायुक्त्यपवादः प्राधान्येन विचार्यते इति पादान्दरत्वमानन्तर्य च। ४१२।१४।२९-३० यातिप्योरपदग्रीषोमीयरचना ४४ारा-२ राजस्यन्याय:। बहिरेकमेव । ४२३-४ विदेवनाधिकरणम् । अथ परय तृतीयः पादः । सोम-प्रवर्य- ४४४३५-६ सौम्यन्वाष्ट्रगनाना पुरोडायनामुप- पुरुषायोर्जिशासा' इति मूने प्रथमोपत्तक्रत्वयंपदचिता । सत्कालिकत्वम् । अनुप्रयुक्तिः पादयेन विचारिता । इदानी चरमोपाच ४१७ आमनोमयायः। पुरुषार्यपदचितफल प्रयुत्तिविचार्यते । ४१४१५1८-११ दधिग्रहाधिकरणम् । ४१३९३१-३ पर्णमयीन्यायः (फलश्रुतिरश्रादः)। ४१६१२-१३ अमिचपने संवत्सरमुख्यधारणा- ५३ मिचिकानि न नित्यत्तमपुतानि । भावे वैश्वानरेशिः। ४१३३३५-७ संयोगपत्वन्याय; ४७१४-१८ चित्यधिकरणम् । Male-९ व्रताधिकरणम् । ४३५११०-१२ विश्वजिदादि सफरम् । ४८:१९-२१ पिण्डपितृपशाधिकरणम् । ४१२६१३-१४ विश्वजिदादि एकरकम् । MIR२-२४ राधिकरणम् । ४१३७४१५-१६ विश्वजिन्न्याय: । १०२५-२८ स्वर्व-(-अधिकरणम् । ४॥२८.१५-१९ रात्रिसप्रन्यायः। ४१॥२९-३८ इन्याऽपिकरणम् । ४३३१९२०-२४ खवाक्यभुतफलना कर्मणां न ४४११२२३९-४१ सोमयागाधान्याधिकरणम् । अथ पञ्चमोऽध्यायः भा-हेदानी क्रमनियम- १३।१०।२५-२६ दर्शपूर्णमाख्यायः । लक्षणमुच्यते । ठन् अति- अर्य-पाठ-प्रति-काण्ड- ५३१११२७-२८ योगविदयधिकरणम् । मुल्यैश्यठे , इत्यादीनां न बतानम्।मा-(१.६५१) वर्णक २ ऐहिकामुष्मिकल्पम् (पुत्र- 'प्रयोजकयशो चेप्टो (क) मुख्यप्रावृत्तिको प्रमो। वृष्टपादेः फलस)। चतुघलक्षणाचं मोऽचिन्तयिष्यते ॥' सोम- १३।१२।२९-३१ बृहस्पतिसवन्याय ! चतुर्यपक्षमयोद्देदमदार. । पति उमयारि प्रोग- ३१३१३२-३५ वैमपन्यापः। विधिन्यापार एव म्युत्पार, पात चतुएँ पाममानां १३१४३६ अनुयानानाम् ' भाभिमानापूर्व प्रयोगविधिः प्रयोजक इति मनविशेषविचार, त्रु कतन्याः' इति काले विधीयले। त्रिमविशिष्ट प्रयोग विधचे इनि दिपेयप्रमविशेष. ४१३३१५१३७ गोतिटोमा दर्शपूर्णमासोतर कर्वन्ध विचार. इत्ययमेदान् अपायमेशा प्रयोगविधिचित. इति कालः संयोग, भूडयो. प्रोग्यारतसमविदोपवावधारणयो, पर ४१३५१६।३८-३९ वर्णकं १ फासयोगाधिनगन् । दमदावान् तदसधारमार्थयोरदाययो. पोयम् । वर्णकं २ चावेष्टिः जातकानुनोचर कर्नया ।। वि-दिवीपादिप्रय पोत मेदोषयुरिमित अनुडेय, स्वर्गः फलम् । ।

·अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः ३ २३ , ३।५।१६।४२ ज्योतिष्टोमे सोमभक्षे अनुशायाः ३१६१८१२८-२९ दरों शाखाऽऽहरणादयो धर्मा याचने दाने च अर्यानुसारेण मन्नामः । दोहद्वयार्या एव , न केवल सायंदोहाः । वा-- एव. ३१५११७४६ ज्योतिष्टोमे सोममक्षः अनुशापूर्वकः । मविरोध दर्शयित्वा विरोधं दर्शयति । एकपात्राणामेव । ३३६९३० मधर्माधिकरणम् । वा- महधर्माणां ३१५।१८।४४-४६ ऋतुयाजेषु स्वयं याच्यापाठे प्रातःसवनस्य व समानदेशे समाम्नानमनुष्ठाने च इत्यनेन अजमानस्य वषट्कारनिमित्तोऽस्ति भवः । अतुस्यत्वाशड्काया तुल्यत्वमापाद्यते । ३।५।१९९४७-५१ फलनमसाधिकरणम् । ३१६११०१३१ रशनाऽविकरणम् । ३१६११९१३२-३४ अंश्वदाम्पयोरपि सादनादयो ३।५।२०१५२ दशपेयन्यायः । महयाः सन्ति । वा- प्रसङ्गात् प्रकरणविरोधाविरोधी अथ तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः । सु- अस्मिन् । विचायेंते । शा- अतः पर प्रासङ्गिकी कथा । पादे अनारम्याधीतानामङ्गत्वविचारः प्राधान्येन क्रियते ३।६।१२।३५ विविण्यादयोऽपि अग्न्यहम् । इति पादान्तरत्वम् । हिरण्यभरण- (४८) जयादि- ३।६।१३६३६ सोमधर्मासमानविपित्याधिकरणम् । (३।४।९) अश्वप्रतिग्रहेष्टि- (३।४९१०-११) पान- च्यापतीनाम् ( ३४११२ ) अनारम्याधीतानां विचारे धर्माणा साधारण्यमुक्तम् । इदानी फलचमसस्यापि सोम- वा- अधिकरणक्येन (१०-११) कार्यप्रयुकल्यात् प्रस्तुते वमनस्य हविःशेषविषयत्वात् तत्पशागत-धर्मविधिः साधारण. इति प्राप्ते अभिधीयते । इनिःशेपविषयविचारसमाती पुनः अनारम्यविचारस्थैव ३६।१४१३७-३९ प्रतिनिधायपि मुख्यधर्माणा- बुदौ विपरिवर्तनात् आनन्तर्य च। मनुष्ठानम्। ३१६३१११-८ अनारम्याधिकरणम् । वा- अनार. शार५/४० प्रतिनिघेः श्रुतस्यापि मुख्येन समान- म्याधीतामा प्रकृति लिन संयुकानां प्रकरणसंभन्धे सति कि विधित्वम् । वा- यदि अशास्खलक्षणत्वात् नीवाराणा प्रकृतिप्रकरणसंबन्धः, उन सर्वार्थता इति विचारः । कार्यापत्तिास्ति, पूतीकाना ताई शावलगत्वात् अनि- ३।६।२।९ सासदश्यन्यायः । बा- अपवादाधिकरण-त्यवाच फचमबत् कार्यापत्तिप्रसङ्गः इति मासे अभि- मेतत् । तत्र पूर्वाधिकरणेनैव सामिपेनीसामदश्यवादस्य धीयते । प्रशन्ययत्वे प्रकरणाघीवेन पावश्येन सह विकल्प इति शक्षा१६४१-४७ संस्थाऽधिकरणम् । विशेषाशका निवर्तयति। अथ तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः। सोम- ३१६१ गोदोहनाधिकरणम् । वाक्यमकरणविरोपाविरोपविवार एव अत्रानुवर्तते । ३।६।४।११-१३ परमानेटिन्यायःया-अनारम्य- एकप्रकरणगता प्रधानानां प्रमानाममानविधानवविचार शादपस्तावेन अग्न्याधेपस्य प्रथमं तावत् अनारम्यादव-माधान्येन क्रियते इति पादान्तरत्वम् , अनारम्यविचारा- मेव प्रतिपाद्यते। नन्तर्य च । यि- उसमे पादै बहुमधानोपकारकमयाजादीनि विचारणीयानि । शक्षा५४१४-१५ आधानं सर्वकर्मार्थम् । शरा१-५ वेदिहधमन्यायः। २४६।६।१६-१७ आधाने परमानेष्टयःन परमानटि. शरा६ खामियुत्ताधिकरणम् । संस्कृतेऽमी, किन्तु फेवणधानसेरने एव । ११ विशीर्यान्यायः । ८-२७ पशुधर्माधिकरमाया-शानी ८१. अभिमर्शनाधिगम् । सानम्य प्ररणेन सह पूध विरोपाविरोधौ चिन्ये ।। IT११-१२ दीवादधिमन्याप:। पत्र अविरोपः डाधिका। १६३१३-१४ यूरोदिल्यायः ।

·मीमांसाकोपः ५।३।५।१३-१४ अतिराने पाम्पस्तोमवितो ५४३२२-२४ ऐन्द्रामादीना विकृतिरूपाणामि टीना सैस्यापूरणार्थ माध्यंदिनाभवपपमानयोः आगमिताना उद्यस्कालता । साम्नां गायत्रीउन्दरके तृचे आवाः । ५।४।८।२५ अमीयोमीयपुरोडायविकाराणा सानाम- ५/३६६।१५-१६ महेष्टकाधिकरणम् । या- भौशे-विकारागा च सोमोचरकालता। दातिकमिदम् । ५/११/२६ सोमविकाराणा दर्शपूर्णमायाम्या प्राक् ५.३७१७-१९ अग्निचयने चिविण्यादीनामिष्ट-नानुमानम् । काना मध्यमचितो उपधानम् । अथ षष्ठोऽध्यायः । या- अधिकारलक्षणमिदम् । ५१३१८१२० अमिचयने चित्रिण्यादीनामनारम्या- अधिकरोति यथोपदिएकर्मानुष्ठानामध्येन कर्तुत्वधार्यते धीठानामिष्टकाना रोकप्रणातः प्रागुपधानम् । इति मनियमपर्यन्तोपदेशज्ञानोचरकालमारम्यते । ३।११ ५।३।९।२१-२५ आषानेन पवमानटिभिश्च संस्कृतेषु १. वा-(१) अयमवसरोऽध्यायस्य । कयम् । अमिषु कर्माणि कर्तन्यानि । मैदामेदशेपोषिप्रयोज्यप्रयोजकैवक्रमयुक्तः कर्मभिः फो- ५।३।१०।२६-२८ अमिचपने अमिचिद्भताना अधिक्रियते इति विचारस्य अपमेवावसरः । सोम-- वन्देऽनुशानम् । द्वितीयाचघ्यायचतुष्टयस्य अनुष्ठेयवर्गनिरूपगात्मकतया ५।३।११।२९-३१ ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयेष्टया दीक्षा- अनुष्ठेयनिरूपणाधीने अधिकारनिरूपणे हेतुत्वात् द्विती- सिद्धिः, न तु दण्डादिमात्रेण, अतो दीक्षणोयाऽन्ते याद्यध्यायचतुष्टयानन्तरम् अधिकारलक्षणारम्मो युक्तः । दीक्षितधर्मानुष्ठानम्। अधिकारविशेपश्च अध्यायाः नाधिकारसदावमात्रम् । ५।२।१२१३२-३६ काम्येष्टिन्यापः। अधिकारप्रमेयन्युत्पादनपरमधिकारलक्षणम् । ५१३३१३१३७-३८ अमिष्टोमस्य यो प्राथम्यम् । अथ पठाध्यायस्य प्रथमः पादः । सोम- ५.३६१४४३५-४२ अमिष्टोमविकाराणाममिष्टोमोत्तर-(६१ ) अ वर्गकामनिषादस्थपतीस्यादिमिः कालमनानम् । अधिकारिनरोपस्थापकशन्दः अधिकारो निरूपितः । ५।३।१५।४३-४४ अग्निष्टोमविकाराणामेकानेकस्तोम पा-३ वर्गकामाधिकरणम् । वा-- औपो- कानामपि अमिष्टोमोचरमनुष्ठानम् । दातिकमिदम् । फलपत्वे अवगने क एतैरधिक्रियते इति अथ पश्चमस्य चतु: पादः । सोम-इह | युतो विचारः । अफलत्वे च विचारानुपपत्तिः । अत्यादिक्रमविषयकश्माणानो बल्लारले चिन्त्यवे । पूर्व तु सोम- अधिकारसद्भावमा प्रयमाधिकरगतिपाद्यम् । कश्चिद विचार: प्रासनिकः इति पादान्तरत्वमानन्त च । के- देशविशेपो वा मुख्यमेव वा प्रीतिपदयाचं स्वर्ग- ५४११ क्रमकोपाधिकरणम् । पदार्थः इत्यपि विनारितमत्र । ५४२-४ दरों आग्नेयपुरोसमय अवदानादि- ६३ ९४-५ नियंगधिकरणम्। प्रदानान्त कृत्वा मानाप्यम्य तत् कर्वन्यम् । ६१३०६-१६, १९-२१ अधिकारः पुखिया यपि। ५४३१५-१० आधानस्य इष्टिपूर्ववटोमपूर्ववयो. ६१४१७-१८ सहाधिकाराधिकरणम् । दपत्योः सहाधिकारः। ५yk१-१४,१७-१८ उत्पांधिकरणम् । ५१४१५१५-१६ माधारस्य सोमपूर्ववे सोमकालय ६२२-२३ व्याधानाधिकरणम्। बाधा, नाधानकालस्य। ६।६।२४ देशापभन्यायः । ५६११-२१ उपांशुपारस्प सोमोसर मोल्डर ६१११२९-१८ अराधनाधिकरणम् । विष्णुमभापति देवत्यस प्रागपि सेभवात् । ६.१८३९-४. अविकारः कर्ममु दम्परहितस्यामि । विकल्पः ।

·२३ । अधिकरणशीर्पकाणि, अध्यायः ३ १५१६४२ ज्योतिष्टोमे सोममचे अंनुसायाः '! ३६१८।२८-२९ दरों शाखाऽऽहरणादयो धर्मा याचने दाने च अर्थानुसारेण मन्त्रक्रमः । दोहद्वयार्या एच , न फेवलं सायंदोहा: । वा- एव. २५४१७१४३ ज्योतिष्टोमे सोममक्ष: अनुगापूर्वक: मविरोध दर्शयित्या विरोधं दर्शयति । एकपात्राणामेव । ३६६।९।३० ग्रहधर्माधिकरणम् । वा- प्रवधर्माणां २१५४१८४४-४६ ऋतुयाजेषु स्वयं याच्यापाठे | प्रात:वनस्य च समानदेशे समाम्नानमनुष्ठानं च इत्यनेन यजमानस्य वषट्कारनिमितोऽस्ति मशः । अनुस्यत्वाचकायां तुल्यत्वमापाद्यते। ३।५।१९४७-५१ फलचमसाधिकरणम् । ३।६।१०।३१ रशनाऽधिकरणम् । २०६।१२।३२-३४ संविदाम्ययोरपि सादनादयो २।२०५२ दशपेयन्यायः । महधर्माः सन्ति । वा- प्रसङ्गात् प्रकरणविरोधाविरोधी अथ तृतीयाध्यायस्य पधः पादः । स- भस्मिन् विचाते । शा- अतः परं प्राज्ञिकी कथा । पादे अनारम्याधीवानामङ्गवविचार: प्राधान्येन क्रियते । ३॥६॥१२॥३५ चिनियादयोऽपि अग्न्याम् । इति पादान्तरत्वम् । हिरण्यमरण- (३४१८) जयादि- ३६६३१३३३६ सोमधर्माममानविपित्याधिकरणम् । (४९) अश्वपतिमदेटि-(ANI११) पान- या- अधिकरणद्रयेन (१०-११) कार्यपयुक्तापात ग्यापत्तीनाम् (१२) अनारम्याधीतानां विचारे धर्माणां साधारण्यमुक्तम् । इदानी फलचमसस्यापि सोम. प्रस्तुते वमनस्य हविःशेपविषयत्वात् तपसागत-धर्मविधिः साधारणः इति माते अभिधीयते । इविशेषविषयविचारसमाप्तो पुनः अनारम्यविचारस्यैय ३।६।१४।३७-३९ प्रतिनिधावपि मुख्पधर्माणा- बुदौं विपरिवर्तनात् आनन्त च । मनुशनम् । २६/११-८ अनारम्पाधिकरणम् । या- अनार- ३।६।१५१४० प्रतिनि: भुतम्यापि मुख्येन समान- म्याधीताना प्रतिलिङ्गसंयुक्तानां प्रकरणबन्धे सति कि विधिवम् । या- यदि असास्त्रलगत्यात् नीवाराणी प्रकृविप्रकरणबन्धः, उत सर्वार्थता इति विनारः । कार्यापतिनास्ति, पूतीकाना ताई शानलमगत्यात् अनि- ३।६।२९ साप्तदश्यन्यायः । या- अपवादाधिकरण- त्याच फलवमापन कार्यापत्तिा प्रति माने अमि- मेतत् । तत्र पूर्वाधिकरणेने सामिधेनीमाश्यवादस्य धीयते । प्रत्यवे प्रकरणाधीन पाचश्येन वह विकल इति ३शक्षा१६४१-४७ संस्थाऽधिकरणम् । विशेषाय निवर्वपति। अय तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । सोम- ३।६।३५१. गोरोनराधिकरणम् । पायम करणविरोधाविरोधविचार एवं अशानुपर्तते । श६११-१३ परमानेष्टिन्यायः । या-ना-पारणगतानमधानाना समानसमानविधानविचार: यादप्रस्तावेन अन्यायस्य प्रयम तावत् अनारम्यरादध प्राधान्येन किपडे इति पादान्तरल्यम् , अनारम्पविधारा- गन्तयं च । वि-उतने पादे पानधानोरकारसपानादीन मेव प्रतिपाद्यते। विचारणीयानि। १६५१४-१५ आधानं सर्वकर्माम् । IIT- पेरिधिमन्यापः । २०१६-१७ आपने पयमानेटपः न परमानेटि- सारा स्वामियुनाविरगन् । मेयनेमो, म फेरवाधानगरहने एव । १११ विन्याया। १८-२७ परिवा-सानी १८,१. अमिमनापिररणम् । म्यानम्न मानेन र रोिपारिशेपो विन्देते। ११-१२ दीवावधिमन्याप:। मरमतिरोपः गाषितः । शा१३-१४ यमः। - ·N ३० निर्वापः । मीमांसाकोपः प्राधान्येन प्रतिपाद्यते । स च पूर्वपादोक्तद्रव्यापचारानु. ६५।१२-१५ अम्युदितेष्टयनुष्ठानं दमवृत्त्युत्तरं पहागतः इति पादान्तरवमानन्तर्य च । निपात् प्रागपि चन्द्रोदये। ६।४।१।१-२ अयत्तनाशे प्रतिनिधिमाज्यमवदाय ६५१६-१७ अम्युदितेष्टौ दर्शप्रवृत्युतर यष्टव्यम्। निर्वापात् प्रागपि चन्द्राम्युदये वैकृतीभ्य एव देवताम्यो ६२३ नाशाधिकरणम् । ६।४।३।४-९ दर्शपूर्णमासादो इडाऽऽदिशेषमक्षण ६५१५१८-२. अम्युवितेष्टो अर्धनिर्वापोचर मृविज्ञामेव (पनमानस्य च)। चन्द्राभ्युदये अवशिष्टनिर्यापा तूष्णी कर्तव्यः । ६।४।४।१०-१६ दर्शपूर्णमासयोः कपालदेरेकदेश ६।५।६।२१-२४ अभ्युदितेष्टिरूम चन्द्राभ्युदयः भेदनादावपि प्रायश्चित्तम् । निमित्त प्रायश्चित्तं अर्सनयतोऽपि भवति । ६।५।२७-२१ धामेष्टिन्यायः । ६५/७१२५-२७ सत्राय प्रवृत्तमात्रस्य साम्युत्थाने ६१४१६१२२-२३ आतिन्पायः। विश्वजिद्विधानम् । ६७२४-२५ ज्योतिष्टोमे होमामिपवौ सहितो ६५८२८-२९ द्वादशाहे दीक्षा द्वादशैव । एक मक्षनिमितम् । ६।५।९।३०-३७ गवामयनस्य दीक्षा माध्याः पौर्ण- ६८२६-२७ अग्निहोत्रे उभयामिनाशे पुनराधानं मास्याः पुरस्तात् चारदे, न चैव्याः । प्रायश्चित्तम्। ६।५।१०३८-३९ दीक्षोत्कर्षे अग्निहोत्रादीनामपि ६।१४।९।२८-२९ दर्शपूर्णमारायो• इविरातों पञ्च- | उत्कर्षः । शराव औदनः फर्मान्तरम्, न सानाय्यस्य प्रतिनिधिः । ६५।११।४०-४१ ज्योतिष्टोमोत्कर्षे प्रतिहोमा ६६४।१०।३०-३१ दर्शस्यान इविरातिनिमित्तकः । नानुष्ठेपा. । पञ्चशरावयागः। ६।५।१२।४२ उदवसानीयोत्कर्षेऽपि प्रतिहोमानां ६।४।११।३२-३३ सत्र कस्पानन्तरं सत्रमकुर्वत: नानुष्ठानम् । सत्रफलार्थतया विश्वजिविधानम् । ६।५।१३१४३ प्रतिहोमपक्षे सायममिहोत्रमारभ्यानु- ६।४।१२।३४-४० दर्शपूर्णमासयोमते वसाधुप- धानम्। लक्षितकालस्य विधानम् । ६।५।१४४४ पोदशिसंस्थायां मातरनिहोत्रमारम्य ६१४११३१४१-४३ दशे वरसापाकरणकालेन प्रत प्रतिहोमानामनुष्ठानम् । संयोगः असेन यत्पधेऽपि । ६।५।१५।४५-४७ मेदनादिनिमिधरोमा: दर्श- ६।४।१४।४४-४८ दशैं शासामहरण प्रस्तरप्रदरग- पूर्णमासाङ्गम् । ६५११६४८ म्यापमं नाम आर्याणाममोग्यम् । अथ पटवाध्यायस्य पश्चमः पादः । सोम- (मभोग्यता प्राप्तम् )। तृतीयपादोक्तद्रव्यापचारानुषनागतदन्यापचारनिमिचक- PRITU९-५. अपच्छेदयोगपयेऽपि प्राप- प्रायश्चित्ताधिकार निरूपणानन्तरं परिशिष्टकपाराद्यपचार-मितम् । निमितकमायश्चिचाधिकारनिरूपणात पादान्तरत्वमानन्वर्षे ६५।१८१५१-५३ अपच्छेदयोगपये मदाक्षिण्य. सर्वस्वदाधिययोर्विका ६५।११-९ भम्युदितेष्टषधिकरणम् । ६५।१९।५४ अपग्छेदन्यायः । ६।९।११०-११ अभ्युदिवेयौ उपाशुपाजेऽपि ६२.५५ उदावरच्छेदप पारवे वानिमित्तक- देवताऽपनयः। पुनःप्रयोगे सखदानम् ।

·अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः ३,४ १४।२९ ( वितरानुसारेण) ज्योतिष्टोमे उपरवेषु ४।१६८९२०-२२ प्रयुक्तिविचारप्रतिशामा- अति- 'किमत्र, भद्रम् , तनी सह' इति श्रुतं फलमविजोऽपि । फ्रान्तस्तृतीयाध्यायविषयः । अतः प्रभृति दन्याणां कर्मणा शा१४।२९-३० अतिक्रमाधिकरणम् । च अर्थे प्रयोजने समवैषम्य वक्ष्यते । आमिक्षावाजिन- शहार५४३१ न्यसंस्कारन्यायः । वा- गतः समा- योवेपम्यम्, ऋयपासना वैषम्यम् । दण्डस्य मैत्रावरुण- ख्याविरोधाविरोषविचारः सर्वश्च श्रुत्यादिविरोधाविरोप- पारणे यजमानधारणे च साम्यम् । एव तत्रवत्र द्रटन्यं विचारः प्रकृताविध विकृतावपि द्रष्टन्यः । साम्यं वैषम्यं च । २०१६।३२ यूपावटस्तरणमहिन्याप। १९२३-२४ आमिक्षा तसे पयसि भ्यानयनस्य ३२८।१७।३३ विधृतिपवित्राधिकरणम् । प्रयोजिका , न वाजिनम् । ३१८।१८।३४ पुरोडाशकपालराधिकरणम् । ४११४१०२५ अक्षाम्यानन्याया। ३२८१९३५-३६ उपांत्याधिकरणम् । ४१४१२६ पुरोडाशकपालन्यायः । २२८।२०३७-३९ हतिनवनीताधिकरणम् । ४१११२१२७ शकलोहिताधिकरणम् । २८॥२॥४०-४२ दृतिनवनीतं श्येने सर्वेषामेवा- ४११३२८-३२ उत्तरार्धन्यायः । मानाम् , न सुत्याकालीनानामेव । ४११३१४१३३-३९ प्रयाजशेषामिधारणभ्यायः । ३।८।२२।४३-१४ मासाधिकरणम् । ४२१११५/४०-४१ आज्यसभानयनाधिकरणम् । अथ चतुर्थोऽध्यायामा- ऋत्वर्थपुरुषार्थो जिज्ञा- ४२११६४२-४५ दर्शपूर्णमासयोः जौइवाज्यं मया- स्येते क ऋत्वर्यः कः पुरुषार्थ इति । वि- 'प्रधानस्य । आर्थम् (भोपभृतान्य च प्रयाजानुयाजार्थम् )। प्रयोक्तृत्य , मप्रधानप्रयोक्तृता ।, फलचिन्ता, जघन्यान ४११।१७१४६-४८ उपभृति चतुर्गुहीतयोदय चिन्तेत्येते चतुर्यगाः ॥' माह- सिद्ध शेथिनिरूपिते विधेयम् , न तु भष्टरहीतकम् । शेषत्वे प्रयोजकनिरूपितं प्रयोज्यत्व मिदानी निरूप्यते । अथ चतुर्थस्य द्वितीय पाद. सोम-- पूर्वस्मिन् प्रयोज्यत्वं फचित् त्वयंपुष्पार्यविचारद्वारेण , कचित् पादे साधाद्यागसाधनादिरादेः प्रयोक्तृता चिन्तिता, इह अन्यारेण, चित् साशदेव निरूप्यते इवि प्रयोज्यस्य तु पारपर्येण तसाधनसादेः इति पादान्तरखमानन्तर्य मेवाध्यायार्यः । त्वर्षपुरुषार्यत्व तु तवीयसिदापि चेत्याहु. 1 उदाहरणविशेषनितया प्रयोज्यत्यसिद्धयर्थ विचार्यते । १२१११-६ स्वर अमीपोमीये पौ छेदनादेन अथ चतुर्यस्य प्रथमे पादे प्रधानप्रयोक्तृत्वं । प्रयोगकः । विचारितम् । ४ारा७शासावादः । ४१११ प्रत्यर्थपुरुषार्थनियासाऽधिकरणम् । ४१२१३१८-१ उपवेषाधिकरणम् । VIRR वर्णक क्रत्यर्यपुरुषार्थलमणम् । ४१२२४४१०-१३ शापापहरणाधिकरणम् । फे-इत वि वर्णक २ पर्सन विधेपम् । आरम्य पञ्च अधिकरणानि प्रतिपत्तिपेटिका । वि. वर्णक ३ गोदोहनवर्णकम् । शरा५१४-१५निनयनन्याय । २ वेदिस्सरणादेः पुरुषार्थस्यम् । ४/२१६१६-१८ दण्डदानन्यापः । ३ दम्याजेनवर्णकम् । VIR५-६अनापतिप्रताधिकरणम् । शाविषमाप्रामानाधिकरणम् । ४५१४-१. मसायुपापिहरणम्। ४१२८०२०-२२ भवभयेकजीपारिनयनं प्रविशति. HI11-1५ पश्वेत्याधिकरणम् । ४११०१५-१८ रितापिरम् । सरा२३-२४ तृदेशकार पपयो नियमाः । ४११७१९ आभविन्याया। २१.२५ दन्येव गुणभुति नियमविपाना । प्र.४ ·३२ मीमांसाकोपः अथ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः यि-अयमे पादे। ७३।११।२८-२९ अनोगासोन्यायः । समानमितरत् श्येनेन' इत्यादिप्रत्यक्षवचनातिदेशः । ७३।१२।३०-३२ गर्गनिराने आज्यदोहखोपकाले ११-१२ अतिदेशन्यायः। लौकिकामेपनिधानम् । शरा१३-१६ मतिदेश इयौ श्येनीयविशेषधर्मा ७३।१३१३३-३४ अतिदेशो न उपशये यूप. णाम्। संस्काराणाम् । U१३३१७-२१ अतिदेशः घरणप्रयासगतपञ्च. ७३।१४।३५-३६ अग्निचयने पृष्ठेरपतिष्ठते इति रोनरेषु वैश्वदेविकसार्थवादविधिकाण्डस्य । पृष्ठशब्दः द्रव्यवाचकः। १४१२२ अतिदेशः साकमेधीयेन्द्रामककपालयोः अथ सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सोम-- वारुणप्रायासिकसार्थवादविधिकाण्डस्य । प्रत्यक्षवचनानिमित्तातिदेशविचारानन्तरं कल्प्यश्रुतिकतया ७१११५।२३ अतिदेशः साकमेघीयककपाले धारण- ततो विलम्बितनामधेयनिमित्तातिदेशं विचार्य अनन्तरं प्रायासिकेककपालधर्माणाम् । कृत्स्नस्य वचनस्यैव कल्प्यतया नामापेक्षयाऽपि विल- अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीय. पादः । सोम-मितेन चोदनालिङ्गानुमितशब्देन अतिदेयो विचार्यते गीतिवचनत्वविचारस्य अतिदेशार्थत्वेन तन्मुखेन भति- इति पादान्तरत्वमानन्तर्य च । देशस्यैष विचार्यत्वात् द्वितीयपादस्य अध्यायसंगतिः । ११ अतिदेश, सौर्यादी इतिकर्तव्यतायाः । प्रथमपादे आद्याधिकरणे पारिप्लवविचारानन्तर तत्सा. ७/४/२।२-१२ विध्यन्ताधिकरणम् । पेक्षश्येनादिवचनातिदेशो विचारितः । इदानीं वनिरपेधो ३३१३-२० अतिदेशः गवामयनगतज्योति- वचनाति देशो निरूप्यते इति पादान्तरत्वमानन्तयै च । रादिषु एकाहकाण्डपठितज्योतिरादिधर्माणाम् । ७।२।१।१-२१ रयतराधिकरणम् ( द्वितीयम् )। अथ अष्टमोऽध्यायः । भा- एव तावत् सप्तमेना- अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीय. पादः । सोम-- भ्यायेन सामान्यतोऽतिदेशलक्षणमुक्तम् । अयेदानी वृत्तात् प्रत्यक्षवचनस्य प्रथम बुद्धो आरोहात् तन्निमित्तमविदेशं । सामान्यातिदेशरवगादनन्तर विशेषलक्षणं वश्यामः । पादद्वयन विचार्य कल्पनीयवत्यर्थतया ततो विलम्बितो सोम- असात् कर्मणः इमे पदार्याः अन भवन्ति नामधेयातिदेशः तृतीये प्रस्तूयते । इति अति देशविशेषसिद्धयर्थमष्टमः ७।१।१ । सामा- ७३११११-४ मासामिहोत्रन्यायः । न्यतो निरूपणानन्तर तदेतुको विशेषातिदेशो निरूप्यते ३५-६ अतिदेशो न मायणीयनाम्मा। इति हेतुहेतुमभावः संगतिरध्याययोः ८1११ । माह- ७३।३।०-१२ अति देश विश्वजिति पहहगत- तदेव विविधोऽतिदेयो निरूपितः । तत्रापि प्रत्यक्ष. पृष्ठानाम्। वचननामानिदेशयोः कार-यन चिन्ता पृता । चोदना- ७३।४।१३-१६ अतिदेश. वरुणप्रघासावभृये अव लिङ्गस तु सामान्यतो निरूपितस्य प्रकृतिविशेष- भयनाम्ना सोमिकावभ्यधर्माणाम् । निरूपणार्थम् भरम आरम्यते । ७२।५।१७ निष्कासावमयन्यायः । अथ अष्टमाभ्यायस्य प्रथमः पाद: । यि-प्रथमे ३६१८ वैष्णपन्याया। पादे सटेन लिट्रेन अतिदेशविशेषः । (प्रवासनायाम् )। ७३।७।१९ निमंन्थ्यन्यायः। सरा भविदेशविरोपप्रतिपादनमतिशा। ८२०-२३ प्रशयनाधिकरणम् । CIR२ अविदेशो धर्माणां साहश्यविशेषण नियत- ७३।७२४-२६ चातुर्मास्येषु अग्रिप्रणयन मप्प- प्रकृतितः । मयोरेव पर्वणो। ८१०३-१० अतिदेयौ न सोने ऐष्टिकपर्माणम् । गरस्वरसामेकपालमिशाधिकरणम् । पि.वर्गक र इष्टपमिहोत्रसीमाना मूल्यतिठा ।

·अधिकरणशीकाणि, अध्यायः ५ मनुष्ठान कमः पञ्चम ईर्यते ॥ श्रुत्यादिमिः क्रम , स्तस प्रमाणगन्यत्यैव क्रमस विशेषपर्यवसानम्युत्पादनात विशेषो , वृद्धयवर्धने ।, श्रुत्यादेर्वेलिता चेति पञ्चमा- पादान्तरवमानन्तर्य च । ध्यायपादगाः ।। ५।२।१४१-२ पदार्थानुसमयन्यायः । अथ पवमस्य प्रथमः पादः। ५।२२।३ काण्डानुसमयन्यायः । ५।९।१११ श्रोतक्रमाधिकरणम् । ५/२०४-५ समुदायानुसमयन्यायः। वर्ण-२ मधर्मः चोदनालारण एव । वर्णकं ३ अत्या क्रमो विधीयते । ५१६ अवदानादिप्रदानान्तानुसमपन्यायः । ५।११।२ अर्यक्रमाधिकरणम् । ५।।५।७-९ ज्योतिष्टोमे सूपैकादशिनीपो पक्ष. नाविपरियाणान्तेन फाण्डेन भनुधमयः फर्तन्यः । ५।११३१३ दर्शपूर्णमासयोः याजमानानां प्रयानाद्यनु- मन्माण मन्त्राणां क्रमोन नियामकः । पारा॥१०-१२ वाजपेये प्राजापत्यपषु देवता- ५।१४१४-७ पाठकमाधिकरणम् । पदानादिना अनुसमयः। ५।१५।८-१२ प्रावृत्तिकक्रमन्यायः । ५।२७।१३-१५ कृष्णाजिनाखरणन्यायः । ५।१।६।१३ स्थानकमाधिकरणम् । ५।२।८।१६ पात्रमेदन्यापः । पर्णके २ साधक सवनीयमालभ्य इतरयो- ५।२।९।१७-२. उपहोमन्यायः । रालम्म इति साहित्यम् । ५।२।१०।२१ विदेवनादीनामभिषेकात् प्रागएकपः । .५११४ मुण्यक्रमाधिकरणम् । ५।२।११।२२ सावित्रहोमन्यायः । ५०१।८।१५ पाठक्रमः मुल्यक्रमापेक्षया भलीयान । ५।२।१२।२३ अमिचयने रुक्मप्रतिमोचनादि दीधित- ५i०१६ पाठयोमन्त्रवाणगतयोमत्रपाठो बली-स्कारेभ्यः परस्वात् कर्तग्यम् । यान् । जय पश्चमस्य तृतीयः पादः । सोम-~एवं ५1१०1१७-१८ अप्परक्वान्पाय:। पादद्वयन नानापदार्थाथितः मचिन्तितः । मरिमन् ५।१।११।११-१२ साकमेधीयन्यायः । पादे अभ्यासाश्रितः क्रमधिन्यते इति पादान्तरत्वम् । ५११११२।२३-२४ ववादितदन्तन्मायः। সিম্ববধাঙ্গিদা आवृत्तिनिबन्धनकमस्य ५।११।२५-२६ ब्योतिष्टोमे प्रोचगादय टिकाः । सूरमत्वात् मानन्तर्य च । वि-मस्तारनायो १७, पत्र. पूर्वमनुष्ठेयाः प्रचरणीमादयः सौमिकास्तु पसात् । प्रपाजादीनामावनेन ऐकादश्यमित्यादिविः, अदाम्प ५।११।२७ पर्मन्यायः । महचिनिण्योरनाचिः हत्यादिस्यमाव निरूप्यते । ५।१११५।२८ दाधियामिकहोमानपकर्षाधिकरणम् । ५/११-२ प्रयाकादशवन्यायः । ५।१११६।२९ देविकरणन्यायः । ५।१२।३ मनिचपने उरसदा षट्वं तिसर्गा ५११७३०-३४ तिनीयान्यायः । सस्थानविवक्षया संघादनीयम् । ५/१८३५ उपप्पसोगायक पोरपिसोपलागि ५/३०३२४- दांपूर्णमासयोः सामिषेनी ल्यापा पापविश्दी मागतनामन्ते निवेशः । था- पिते पथ पप्रमस्य दितीयः पादः। सोम-पूलिन् तरिमन् दलितवत् आपति स्वस्थानविधियां इति पादे भत्तारिभिः प्रमाणः प्रमो निरूपितः समन्ता मागाति । पपापमं तपमागावगाय फ्रमं स्पीकर्वन् मोगविधिः पाश-१९ अतिराने साम्पस्योमरिौ स्या- मनुपागास्वपनिलगन्यायोग्न पचित पदार्था- गाथै बहिन्ययमाने मामिन बचाना पांशोध उमपं साति, भागिद प्रदानुरामपन्निति मलादि निपेशः।

·मीमांसाकोपः प्रसङ्गेन च । सोम-- अतिदेशसिम्पनन्तरमति दिएपदार्य । स९।१७१४५-४९ मेष्यधिकरणम् । विषयतया स सापेच ऊदो हेतुहेतुमद्भावसंगत्या चिन्सते। ९।१८/५०-५३ गिरापदस्य इरापदेन वाया अथ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः । दु~ ज्योतिष्टोमे यशायशीये । प्रथमे पादे प्रत्यूहः प्रायेण चिन्तितः। १९५४-५८ गियपदसानापने इरापदे गानं । ११ अग्निहोत्रादीनां धर्मा थपूर्वप्रयुक्ताः । फर्त ज्योतिष्टोमे यशापजीये। मर्णक । अवपातादिधर्मा अपूर्वप्रयुताः । अय नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सोम-~- ९।१।२।२-३ हन्तिपिष्यधिकरणम् । वर्णकं १ दीक्षणीयावानियमन्यायः । अस्मिन् पादे (११२१९३१ आरम्य) सामोदश्चिन्त्यते । सामोपोदातस्य अवान्तरसंगतिलोभेन पूर्वपादे एवं ९।११३१४-५ फलदेवताऽधिकरणम् । प्रक्रान्ततया आनन्तर्य च। ९१११४।६-१० देवताऽधिकरणम् । ९।११५।११-१९ दन्यसंख्याहेतुसमुदायन्यायः । ९४२२१-२ सामग्रन्दो रयंतरादिशन्दाथ गीति- ९।१६।२०-२२,२५ अमीषोमीयामाग्भागपति- बावकाः। पदाधर्म उपाशुत्वं तत्तापदार्थजन्यावान्तरापूर्वप्रयुतम् । वर्णकं १ ऊहमन्य: पौरुषेयः। ९२३-२४ प्रणीताथमैन्यायः । रारा३-१३ साम्नामुसंस्कारकर्मत्वेन प्राधान्य ९।११८०२६-२८ हिरण्यशकलाधिकरणम् । ९.९।९।२९-३२ अहर्गणे हादशाहे उत्तमाइव २२१४-२० चे गेयं साम प्रत्पृच समा- पत्नीसयाजान्तत्वम् । पनीयम् । ९।११।३३ दर्शपूर्णमासयो. सामिनीपु निरभ्यासः ९१२।४।२१-२२ साम एक समानधन्दरके एक अपमोत्तमस्थानधर्मः, न तु प्रोवाजादिऋविशेषधर्म: । तृचे गेयम् । ९1१।१९५३४-३५ आरम्भणीयान्यायः । दर्शपूर्ण- ९४२।५।२३-२४ उत्तरयोर्गायति इति उचराधन्देन मागहतारपि भारम्मगीयाश: आदी सदेवानुशनम् , उत्तरामन्यस्ययोयो चोर्महणम् । न प्रत्यावृत्ति वर्णक १ (२१-२५) शोकाधिकरणम् । वर्णकं १ अन्वारम्भणीया पुष्यस्य आरम्भ- ९४२२६२५-२८ ज्योतिष्टोमे वृहद्रयतरयोः स्वयोन्यु- योग्यता पादयति । सरामधनेन संपादितशः फकुमोरेव गानम् । ९४१६१२६३६-३७ देवस्यत्वे तिमन्त्रन्यायः। ( सवित्रा- वर्गक २ ज्योतिटोमे वृतीविष्टारपाक्योरेन दिपदाना नोइ.) । दुप-- उपोद्घातप्रसमानुप्रतादि प्रथनेन संपादिते नाईवे तूचे पैस्वयोधाजय. वृत्तम् । इदानीमूहश्चिन्त्यते। साम्नोर्गानम् । ९।१।१२३८-३९ कहा थनिधन्दस्य विकृती निर्वापभन्। यणके ३ ज्योतिष्टोमें अनुष्टुभी गाययोश्च वर्णकं १ पान्याधिकरणम् । प्रप्रयनेन संपादिवे आनुष्टुमे सावाश्चान्धीगक १४. सत्यधिकरणम् । साम्नोगानम्। १४१५४१ आयुरादिपकन्यायः । क ४ गवामयने पोईयोचोः प्रमथनेन ९४१४१६४२-४ अनियुवि मुबदण्या निगदे दरि- अमसामगानम् । बदादिपदानां नोहः। राग (मूत्राश.) गीन्मुशायराना विशेषारीना .वर्णक १ अोन सायस्के सोमवापने साण्डेमामेदेन समानातान विरः। पुस्वेऽपि ज्योतिटोमगतमन्त्रस्य वारे शतम् इत्यादेः । ९४२१८२९-३० साम्मैव स्तोतन्यम् ।

·. अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः ६ २९ ६।११।४१ अधिकारः अग्निहोत्रादौ मतिसमाधेयाङ्ग. ६।३।२८-१० सर्वशक्त्यधिकरणम् । वैकल्यस्यापि । ६।२३।११-१२ द्रन्यमेदेऽपि वर्म न मिद्यते। ६।१११०४२ अधिकारो नास्ति कर्मणि अप्रति- शा-- अत: पर अतिमसहनिराकरणेन नैमित्तिके समाधेयाङ्गवैकल्यस्य । स्थापितस्य यथाशक्तिप्रयोगस्य शेषावेन प्रतिनिधिविचारा: ६।१।११।४३ व्यायाधिकरणम् । प्रत्तोप्यन्ते । तदुपोदातत्वेन तु इदं चिन्त्यते । ६१।१२।४४-५० रथकाराधिकरणम् । ६४।१३-१७ प्रतिनिधिन्यायः । इत आरम्य ६।१।१३२५१-५२ निषादस्वपतिन्यायः। पादसमातिपर्यन्त प्रतिनिधिपेटिका । अथ पष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सोम- इह ६३३६५११८-१९ देवताऽग्निशब्दक्रियाणामपचारेऽपि याख्यातेन अधिकारी निरूप्यते । आख्यातं च अनव- प्रतिनिधिर्म ग्राह्यः । गतसंख्यामानपतिपादकम् , तद्द्वारा नरप्रतीतिर्विलम्बिता ६३६२. प्रतिनिधित्व प्रतिपिइस मापादे म्यस्य इति पादान्तरत्वमानन्तर्य चेत्याहुः । वि-विवीये पादे । नाति । अधिकारिधर्मा उक्तमः। ६७/२१ प्रतिनिधिन भवति स्वामिनः । ६।२।१।१-२ प्रयोजनाधिकरणम् । ६।३।८।२२ सने कस्यचित् स्वामिनो मरणे प्रति- ६।२।२६३-१३ अधिकारो दर्शपूर्णमासादो. एकस्यैव । निधिर्मवति । कर्तुः स्त्रीपद्विवीयस्य । ६९/२३-२५ सने स्वामिस्थले प्रतिनिहितस्य न वारा॥१४-१६ शिष्टगह ऽधिकरणम् । स्वामित्वम् । ६२।४।१७-१९ ताधिकरणम् । ६।३।१०।२६ भने प्रतिनिहितस्य स्वामिधर्मल भवति। ६२।५।२०-२१ कलअभक्षणप्रतिषेचन्यायः। ६/२१११२७ सहन्यायः। ६।२।२२-२३ अधिकारः साादिकर्मसु उप- ६।३।१२।२८-३० वैकल्पिकन्यायः । ६।३११३६३१ पूतीका: सोमस्य प्रतिनिधि. श्रोतः । ६।१७२४-२७ अग्निहोत्रन्यायः । ६।३११४१३२ प्रतिनिध्यपनारे मुख्यसदृशस्यैव प्रति- वारा२८-२९ वेषामोत्पत्तिकत्याधिकरणम् । निधित्वम् । ६।२।९।३० ऋषर्याना नैमित्तिकाना निमित्तावृत्ती ६।३११५१३३-३४ प्रतिनिधेः श्रुतस्थापचार मुख्य आवृत्तिः, क्या मैदनस्कन्दनाद्यावृत्ती प्रायश्चित्तावृत्तिः। न्यसशस्यैव प्रतिनिधित्वम्, न त प्रतिनिधिसदृशस्य । ६।२।११३१ गुर्वनुगमनादीना निमित्तावृत्ती ६।३।१६।३५ मुख्पानुपदन्यायः । भावत्तिः । ६४३२१७५३६-३७ प्रतिनिधिना प्रपानकाय निषा- ६।२।११।३२ वर्णक १ सोमविद्यामजाधिकरणम् । रिते तो मुख्यद्रन्सलामेऽपि प्रतिनिधिनैव समापनम् । वर्णक २ अपनथापाकरण क्षत्रियमेश्ययो. ६।१८१३८ न्यसेस्कारविरोधाधिकरणम् । रपि नित्यम् । ६।३।१९३९ मुख्य कार्यासमय लम्धेऽपि प्रतिनिधेः अथ पवाध्यायस्य सृतीयः पादः । सोम- कार्यसमर्थस्य सत उपादानम् । नित्ये यथाशक्ति अझोपसंहारसमर्थम्याधिकारः अस्मिन् ६६३२०४०-४२ मुरूपस्य अननिर्वाहासमर्षस्थान पादे न्युत्पाद्यते । स च पूर्वपादयोक्तशाम्यनित्यनैमित्ति- प्रधाननिर्वाहसमर्यस्य सत. आदानम् । काधिकारनिरूपणाधीननिरूपणः इति पादान्तरवमानन्त अथ पाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सोम- च। चतुर्यपवमयोः पादयोः प्रायभित्ताधिकारो विचार्यते । ६३१-७ यथाशक्त्यधिकरणम् । तर चतुर्थे पादे ट्रन्यापचारनिमित्तकमायभिचाधिकारः नीतस्यैव ।

·बाघः। । दीष्टौ नाघः। - पञ्चमः प्रयार वर्णक अवघातस्य कृष्णरचरो बाध। अथ दशमायायस्य प्रथमे पादे वाद्धः पादान्तस्त्वमानन्तर्य चेत्याटु । वि-पूर्व संक्षेपणास मीमांसाकोपः पाशीतिरेषां क्यः इति समासवचनम् । चतुर्विंश. २०११-३ विकृती लुमार्थानां प्राकृतान महान मित्रतपतिपेपन्यायः। ९४३।२२ अप्रिगुपगतेन उरूकशन्देन वपाऽमि- धानम्। वर्णकं २ वैश्वदेवीयदेवताऽऽवाहनाने ९४४।२३-२४ अभिगुपगतेन मरासाराम्देन विष्णोरुममय आपाहनस्य याधः । बाहोः प्रशंसा । ११॥२४ आरम्भणीयायाः ज्योतिष्टोमाद्यान्न ९।४।५।२५-२७ अधिगुपगताः इयेनरालाऽऽदि- | दीक्षणीयाऽऽदिविकृतो बाधः । शब्दाः कृत्स्नोद्धरणप्रकाशकाः। १०१३३५ आरम्भणीयायाः राजसूयगतानुमाया ९।४।६।२८ ज्योतिष्मतीष्टयधिकरणम् । ९४१७२९-३. अमिचयने धार्याग्निनाशे ज्योति १०४१६-८ आरम्मणीयान्यायः । प्मतीष्टेनानुष्ठानम् । २०१५।९ यूपाहुतिन्यायः। १०१।१०-१३ स्थावाहुतिन्यायः । ९।४।८।३१ अग्निहोत्रार्थोद्धरणमन्त्रस्य दर्शपूर्णमासा- योदरणकाले नानुष्ठानम् । १०१४-१५ दर्शपूर्णमासयोः आज्यभागादिदेवतासंस्कारार्थः । ९॥९॥२२-४० आदित्यपयोऽधिकरणम् । १०८१६-२८ आमेयाज्यभागन्यायः । ९।४।१०४१-४२ अम्युदितेष्टौ दधिशतयोः प्रदेय- १०।१।९।१९-३५ पशुपुरोडाशन्याय.। धर्मानुष्ठानम्। १०।१।१०।३६-४६ चशब्दवाच्चैनौदनेन सो ९।४।११।४३-४४ दधिपयसोः पशुकामेष्टो प्रदेय. | यागे प्राकृतहविषो बाधः । धर्ना नानुछेपाः । १०१०१११४७-५१ सौर्यचरोः पाक: स्थाल्यामेव । ९।४।१२।४५-५० ज्योतिष्टोमे मैत्रावरुणादिप्रदेषु ११९२१५२-५३ सोयें नरो पेषणस्य बाधः । अपणार्थेषु पयादिषु प्रदेयधर्मा न कर्तन्याः। १०११३१५४ सोयें चरी संयवनस्य बाघ । ९२११३३५१-५५ आरण्यन्यायः । १०१॥१४॥५५ सौ चरी संवपनस्य माधः । ९४१४५६-६० पानीवते पगै 'आग्येन शेष १०।१५।५६ सौ चरौ संतापनस्य बाधः । संस्थापयति' इति वाक्येन कर्मान्तर विदधाति । १०१।१६५७ सौ चरी उपधानस्य बाधः । दशमोऽध्यायः। दुप्- दशमे बाधाम्युचया १०९।१७५८ सोयें चरी प्रथनलणीकरणपो. मुनिष्पादिनी शेषेयत्ता चिन्ता । ७।११, दशमेऽप्यायै बोधः । माधाम्युचो वृत्ती चोदकमाताना प्रत्यक्षविहिताना च १०८५९ सो चरी भरमसहितानामहाराणा- पदार्थानाम् इयत्ता चिन्तिता । ११।१।१ । सोम-भत्र | मप्पारोपस्य बाधः । बाधाम्युचययो नाप्यापार्थत्वम् अप्यायभेदापते. । किन्तु ११.९॥६. सौ चरी अवस्खलनस्य बाधा अङ्गादिमानमेकमेव अभ्यायायः इति न मैदप्रसाद १२.६१ सौ चरी म्युदरणस्य माधः । रित्याहुः । वस्तुतस्तु बाघ एवाध्यायायः । तस्य चैक अथ दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । सोम- त्वात नाप्पायभेदप्रसन्न । बाधापवादतपा च भम्युच्चय | पूर्वस्मिन् पादे भारोपनिबन्धनो माघो म्युत्पादितः । अस्मिन् पादे तदपपादः प्राधान्येन प्रतिपाघदेवि अथ चिन्तनोपपतिः। दारस्येस्स इस बहुमिरुदाइरविसार । धारलोपो निरूपित, । वि.

·h - - अधिकरणशीर्पकाणि, अध्यायः ६७ ६।५।२१।५६ उदात्रपच्छेदविशिष्टस्यैव अहः अह ६१७१८१४-१७ अष्टरानगतेऽपि विश्वजिति सर्वस्व. सणे आवृत्तिः, न तु सर्वस्याहर्गणस्य । दानम्। अथ पष्ठाभ्यायस्य पठः पादः । सोम-- पूर्वेषु ६/७४९१८-२० अधिकारी नास्ति विश्वजिति शादेयु प्रकृतिषु अधिकारः प्राधान्येन निरूपितः, हतुवादाशतन्यूनधनस्स। विकृत्यधिकारः प्राधान्येन निरूप्यते इति पादान्तरत्व ६७।१०।२१-२२ अपरिमिताधिकरणम् । मानन्तर्य । ६७१२३-२५ भाधाने दचिणानामपरिमितत्वं ६।६।।१-२१ अधिकारः सने समानकसानामेव सहलादधिकम् । ( कल्यः प्रयोगः)। ६१७११।२६-३० परकृतिपुराकल्पाधिकरणम् । वादारा१२-१५ अधिकारः कुलाययचे भिन्न ६७.९३१३९-४० अधिकारः विश्वसुजामयने कल्पयोरपि । मनुष्यापरमेव संवत्सरशन्दस दिवसपरत्वात् । ६५६१३१६-२३ अधिकारः सने माझगानामेव । अथ पाध्यायस्य अष्टमः पादः। सोम-- चतु- ६।६।४।२४-२६ अधिकार सत्रे वैश्वामित्रतत्समान-शेवृहोमादिषु आहितामेनस्त्यिधिकारः इत्येवमधिकरणा- कल्पानामेव। प्रवादोऽत्र प्राधान्येन व्युत्पाद्यते इति पादान्तावमानन्तर्य ६।६।५।२७-३२,३५ अधिकारः सारस्वत भिन्न- व । पि- अष्टमे पादे लौकिकामो उपनयनहोमः सषु आहिताशीनामेव । सपतीष्टिः इत्येवमादिः अमिविचारः । ६।६।६।३३-३४ अधिकारः समे संपादितणाधा ६८-१० अधिकारः चतुतृहोमे अना- रणपात्राणामेव यजमानानाम् । हितागेरे। ६।६७।३६-३९ अधिकारः अध्वरकल्पाऽऽदिए पवारा११-१९ उपनयनशेमाधिकरणम् । श्रुतसामिधेनीसासदश्यासु विकृतिषु वर्णत्रयस्यापि । ६२०-२१ निषादस्यपदीष्टिः लौकिकेष्वमिषु स्यात्, न संस्कृतेषु। अथ पठाध्यायस्य सप्तमः पादः। सोम-पूर्वेषु पादेषु एकपदार्थारोचनात् अविशेषतः प्रसक्तस्याधि- RUIR२ भवकीर्णिपश्चधिकरणम् । काररय पदान्तरवाक्यान्तरादिनलात् व्यवस्था कपिता । ६८२३-२४ उदगयनादिकाले उपनयनादि- इह तु यत्पदपर्यारोचनात् अविशेषतः प्रसक्तिः, तत्पद- कर्माणि कर्तन्यानि । चलादेव विशेष व्यवस्थाप्यते इति पादान्तरत्वम् , अस्प ६।८।६।२५ पियकर्मणामपरपक्षादिः पाल। सूबमलात आनन्तर्ये च । वि-सहमे पादे देयविचारः । ६१८७२६-२७ मोतिधोमे मृतिवनन सोपपक्ष ६७।१-२ सर्वस्खदानन्याया। ६३ विश्वजिति सर्वस्वदाने महाभूमिन देया। ६६८१८।२८ ज्योतिटोमादिषु पोलतादीनि नित्यानि । ६७३१ विश्वजिति अभादयः केसरिणो न देयाः । ६९.२९ ज्योतिष्टोमे अपररात्रे मत नलियम्। ६७४ार विश्वमिति विद्यमानस्थैर सर्वसस्य ६८१३.४१ अगन्यायः । दानम्। अथ सप्तमोऽध्यायः 1 मा-घप्तमे तावत् सन्ति ६५।६ विश्वजिति धर्मार्थसेवकः दो न देयः । धर्माः (ऐन्द्रामादिगु ) इत्युच्यते । टुप्- १.1101 ७६७ विश्वनिति दहिगाकाले विद्यमान सतमेन अतिदेशसत्ता क्यारयाता। सोम- यथामारणं दर्शपूर्णमासारिए धर्मयरमा ६७८-१३ विश्वजिति दरिमार्थ नदियो माग साधितापां धर्माम्रो बोटि मिनिसा एवं परों देयः । धर्मप्रात्पर्य सतमः। निग्यो । सर्वस्वम्म दानम् ।

·३८ मीमांसाकोप: १०१३।४।२३-२९ अभिवयने भूतानां दीक्षाss. १०३२११७४-७५ यजुर्युक्ताधिकरणम् । हुतिमन्त्राणा सौमिकदीक्षाऽऽदुतिमन्त्रैः समुचयः । अथ दशमाभ्यायस्य चतुर्यः पादः । सोम- २०१३१०१३०-३३ नैमित्तिके पुनराधाने श्रुत- । पूर्वपादे बाघापवादस्वेन अचाधो व्युत्पादितः । इह तु दक्षिणया सामान्यविहितकादिदक्षिणाया चाधः । अम्युचयो ग्युत्पाद्यते । इति पादान्तवमानन्तय चेत्याहुः । १.३६/३४ आमपणे उपदिष्टवासोवउदधिणया १०1४११-२ नारिष्ठशेमादीनामातिदेशिकानां अतिदिशन्वाहार्य दक्षिणाया चायः । नक्षत्रेयादो उपदिष्टाहोमादिभिः समुश्यः । १०३१७:३५ आग्रयणे दक्षिणारूपयोसोवत्सयो: वर्णकं १ शरत्यायः। प्राकृतान्याहार्यधर्माः फर्वन्याः। वर्गक २ रसायोपाधिकरणम् । २०१३१८१३६ आप्रयणे अन्याहार्यस्थानापनेऽपि वसे १०४/२।३-५ महसमुख्यन्यायः । पशकस्य बाधः। १०१४४३६ वाजपेयोपदिष्टः प्राजापत्यः पशुमिः १०३१९।३७ आमरणे अन्यादार्यसानापनेऽपि आतिदेशिकाना पशूना समुचपः । वाससि पारम्य बाघः । १०४१४/७ मापदणेटो उपदिष्टरामनदोमः शति- २०१११३८ आमवणे चासोवत्सयोः अन्वाहार्य- | देशिकानामन्याजाना समुच्चयः । स्थानापश्योरपि अमिधारणस्य बाधः । २०५४४५४८-९ उगानकी मिः पनीभिः आति- इत उत्तरमधिकरणनय करिष्यमाणविकृतिगतदक्षिणा- देशियोपगानवतणामूविजो गवामयनगते महामते विचारस्य उपोदातरूपम् । समुच्चयः। १०॥३६१३३९-४९ दक्षिणाऽधिकरणम् । २०४१६११०-१२ अञ्जनाभ्याने सप्रे गौगुलवा- १०११२१५०-५२ ज्योतिष्टोमे द्वादशशतगोरूप-दिना नवनीतस्य समुच्चयः । दक्षिणा सदस्यसहितेभ्य. पोडशम्य विगम्यो १.४१७१३-१५ महावठे ताप्यादिभिः प्राकृता. विमन्य देया। हतवासः समुचयः । १०१११३१५३-५५ ज्योतिष्टोमे द्वादशशतदक्षि. १.४८१६-१७ महाते स्तोत्रान्तरसाधनीमूतैः णाया: अधिनस्तृतीयिन, पादिनः इति समास्याऽनुरोधेन शोवादिसामभिः प्राकृवसाम्नां समुथय । विभाग: फर्मच्या १७ वर्ण कोसकायवसिष्ठपबनिया- १०१३३१४५६-५८ धेनुन्याय. । दिसामभिः विकृतिविशेषे प्राक्तशाम्ना भाषः । १०९३६१५३५९,६२ सोमापहारादौ एकादिगो. १०४१९१८-१९ कोत्सादिन्यायः । दक्षिणया निरामयोगीपयोगतद्वादशशतसंख्याया एव १०४११०२. विवृद्धरतोमानुष उपदिशः बाघ,नतु अश्वादीनाम्। सामभिः माइतमाम्नां न बाध , अविवृद्धस्तोमकान १९६६०-६१ अन्तरागर्भिणी । त्रिवत्साधिकच उपदिष्ट. साममि, प्राक्तसाम्न याः। करणम् । २०४९१२१-२२ विदाविपद्धस्तोमामा १०२३१७७६३-६४ प्राकारान्याय, याभ्यदिनार्भवरवमानस्तोत्रयोरेव মালামানাৰীৰ ११३१८६५-६७ श्यावाश्वाधिारणम् । (विदत्वे आप., अविद्रावे उदाः)। १०१९४६८-७६ ऋतपेये विहितया सोमवमत. ११२२३-२४ विधिभन्दाधिकरणम् । दक्षिगया मारतरत्नप्रदक्षिणाया बाघ । १.१३१२५ देवतानां विधिगतचन्दनव प्रधान १०१३।२०७२-७३ ऋतपेये छोमयमझेन स्न- सोर्यादिविकृती आवाहनादिनिगमे । ऋतुदक्षिगायाः पुष्पान्तरस्य च निवृति । १.४२६-२९ पावकामिन्याय:।

·विकारः। अधिकरणशीर्षकाणि, अध्याय: ८ ३३ ८४११ भविदेशः ऐन्द्रामादिविकृती दार्शपौर्ण ८।२।१०-१४ अमीषोमीयः पशुः सानाय्य- मासिकधर्माणाम् । ८११।५।१२ अग्नीषोमीये पशो दार्शिको विध्यन्तः । ८२।३।१५-१८ अमीषोमीपपशो: पयोविकारत्वम् , ८५११६६१३ देशन्यायः । न दधिविकारत्वम् । ८1१1१४ अति देशः ऐकाशिनेषु पशुधु सवनीय. ८।२।४।१९-२४ अतिदेशः वैश्वदेण्यामिधायां पशुधर्माणाम् । सांनाय्यपयोधर्माणाम् । ८८१५ अतिदेशः पशुगणेषु ऐकादशिनपशु सारा५५२५-२९ अतिदेशः समाहीनयोः सत्रा- धर्माणाम् । हीनोभयात्मकद्वादशाइधर्माण व्यवस्थया । ८।०९।१६ अतिदेशः उन्द्रिदादिषु अन्यतयागेषु ८।२।६।३०-३३ अतिदेशः पञ्चदशराने अण्डपायि- सौमिकथर्माणाम् । नामयने च सत्रामकद्वादशाहधर्माणाम् । ८११।१०।१७ अतिदेशः अहर्गगेषु (महीनात्मक-) अथ अष्टमेऽध्याये तृतीये पादे प्रबलेग लिड्गेन द्वादशाहधर्माणाम् । द्विदेवत्यत्वादिना अतिदेशः प्रतिपाद्यते । वि. प्रतावना ८।१।११।१८ अतिदेशः संवत्सरसनेषु गवामयन. २०. धर्माणाम् । ८।३।१।१-२ अतिदेशः अवरकल्पागतामावैष्णवादी १।१२।१९ अतिदेश: निकायिनामुत्तरेषु पूर्व- अप्नीषोमीयादिपुरोडाराधर्माणाम् । निकायिधर्माणाम् । दाश२१३-५ जनकमसरानन्यायः । ८११११३।२०-२२ अतिदेशो न फलनियमकर्तृ. ८१३३६६-७ भविदेशः पशिदाने पडदधर्मा- समुदायाना दासपोर्णमाविकानाम् । णाम्। ८०१०१४१२३-२५ अतिदेशो न विकृती प्राकृत. ८३१८-९ अविदेशः शतोषप्यादिसंस्थागणेषु द्वादशाहिकघर्माणाम् । काम्यगुणानाम् । ८१३।५।१०-११ अतिदेश: शतोक्थ्यादी ज्योति- ८१९२१५/२६ अतिदेशः सोयें चरो आमेयद्वयधर्माणा योमिकोक्थ्यादिस्तोत्रम् । विकल्सेन। ८३६१२-३६ बृहस्पतिसवादी दाशतयीभ्यः ८।२।१६।२७-३१ अतिदेशः सोये चरौ आग्रेय- उत्पन्नगायत्रीणामानयनम् । स्यैव धर्माणाम् । अथ अष्टमेऽध्याये चतुर्थे पादे दर्विहोमेषु ८४१५३२-३४ अतिदेशः ऐन्द्रे पुरोडाशे आगेय- अनिदेश: मोदते । दि. RETRA २०. पुरोडाशधर्माणाम् । ८१४१३९,५-९ दविहोमन्यायः । ८.१।१८।३५-३९ अतिदेशः कृष्णलचरौ भामेय. ८१४।२।२-३ दर्विहोमशन्दः सादाना वैदिकानां च धर्माणाम् । कर्मणा नामधेयम् । अन्तरागर्भिणी । ८१।१९।४०-४१ अतिदेश: चित्रेष्टौ मधूदकयोः ८४१३४ दर्विहोमशन्दः होमानामेन नामषेयम्, उपाशुयाजधर्माणाम् । न पागानाम् । अन्तरागर्भिणी। अथ अष्टमाध्यायस्य द्वितीये पादे अस्पटेलिटे- Crite-२८ दर्विोमा भर्ना । रतिदेयः । अथ नवमोऽध्यायः। मा- इदानीमूहलवणं धर्म- रा।१-९ अतिदेवा वाजिनसुरामयोः रेटिक यिष्यामः । त्रिविनोदः मन्त्रसामा स्कारविषयः । स इह प्राधान्येन वयदे । सम्पदपि विचिद उपोदावेन धर्माणाम् ।

·मीमांसाकोपः विकारा १०१५।२१।७३-७४ अहणपतिकये सादनस्यापि १०६६८१२४-२६ सेसवादी उमयसामके वो प्रतिकर्षः। वृहद्रथसरयोः पृष्ठस्तो एव समुचिर निवेशः। १०५।२२।७५-७६ महामना सादनापकऽपि १०१६।९।२७-२८ गवामयने पृष्ट्यपदहान्ते वैक- प्रदानस्य नायकर्षः। पिकमप्वयनघृताशनयोरनुष्ठानम् । २०१५।२३१७७-७८ द्वादशाहे भ्यनीकायो प्रथम. १०६।१०२९-३० गवामयनादो पृष्पपडहावृत्ती द्वितीययो: अहो. ऐन्द्रवायवाग्रत्वगुफाप्रत्ययोः पुनःभयणात् । सर्वपडहान्ते सकृदेव मध्यशनम्, न तु प्रतिपडहान्तम् । समानविधित्वम् । १०।६।११।३१ गवामयने विजातीपपडइन्यवधानेन २०१५।२४१७९-८२ द्वादशाहो न्यूहा समूदस्य पृष्ठयपडहावृत्ती मध्वसनादेरपि आवृत्तिः। १०६१२१३२-३३ द्वादशाहे सत्रात्मके सत्रिभिः १०१५।२५१८३-८७ अनीकोऽधिकरणम् । मधुमक्षणं कर्तन्यं कवर्थत्वात् । १०।५।२६।८८ द्वादशाहे न्यूढे भक्षपवमानपरिधि- १०१६१२३४-४४ मानससंशको ग्रहः द्वादशाह- कपालमगताना गायत्रादिशब्दानामेय न्यतिक्रमो नाथा- दशमाहानम् । नाम्। १०६।१४।४५-५० सत्रे यजमाना बहवः । अथ दशमाध्यायस्य पठः पादः । सोम-- २०६।१५४५१-५९ सप्रे यजमाना एवं ऋत्विज.। स्वाध्यायप्राप्ठकस्थबाधो विभ्यन्तरात् इति पादान्तरता। १०६।१६।६०-६१ सत्रस्यमापनोपायिचोदनवम् , यद्वा सामविषये धाध. प्राधान्येनाव चिन्त्यते इति पादा- भदीनत्वं तु यजतिचोदनन्वे सति भर्गणमाध्यत्वम् । न्तरता । पूर्वन वचनबलात् अयथास्वाध्यायस्वेऽपि इह १०६।१७।६२-६८ पोपटरीके गवायुतस्य AN- यथास्वाध्यायलमेव इत्युत्थानात् पादान्तरसेगतिश्चेत्याहः । सहस्रस्य च सकृद् दानम्। वस्तुतस्तु एकाहाहर्गणामसोमयागविषयो वापोऽत्र १०१६।१८६९-७२ पौण्डरीके गवायुतस्य अश्व- व्युत्पाद्यते इति पादान्तरत्व बोध्यम् । सहसम्य च दक्षिणायाः प्रत्यह विभज्य वेद्योर्मध्येन १०१६।१।१-२ रयतरादिसाम्ना तृचे गानम् । उत्तरस्था दिशि नयनम् । १०.६३ रयतरगाने । स्वयं प्रति वीक्षेत' १.१६११९७३-७६ सोमारोनेटो सामिधेनीकार्य इति वीक्षणे स्वईक्पदपाठकालस्य विधानम् । मानवीनामृचामेकादशानामेव दाशतयीभ्यः समानयनम् । २०६३४-५ गवामयने पृथ्थे पडदे वृहद्रपंतरयो: १०६।२०1७७ ज्योतिटोमे सोमस्य मानमुपावहरण वासमा फर्तन्थे। २०१६।४।६-१२ ऐकादशिनाः पशवो द्वादशा १०१६१२११७८ अर्गणे प्रत्यहं सोमोपायहरणार्थ प्रायपीये पश्च उदयमानीचे पट् इति विभज्यानुष्ठेयाः । पृथक् वास: उम्पादनीयम् । २०१६।५।१३-१४ विजिति पाडहिवरवंतरादि १०६२२१७९ उपावहरणाधिकरणम् । साम्ना मध्ये वरूपस्यैव होठः पृस्तोगार्थ निवेधः । अथ दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः सोम--- १०१६।६।१५-२१ उपप्यादिश्ती बहुमीहिपद सोमरायविषयकवाघापुरानानन्तर प्रायेण तदभूते नादाना वरूपादिसाम्ना होत. पृष्ठे एव निवेश:, मनु पवादिषु सम्याधादिल्यो बिवायते इति पादान्तरन्य. कृस्ने प्रती। मानन्तयं च । गृहमेघीयविचारल अवान्तरमगत्या । २०१६।१२२-२३ अमिति भुतस्य विवरस्य १०७१-२ ममीरोमीपे पसौ प्रन्यानं हविभेदः । स्तोत्रीयानपरस्पस्य तोन्तरगवस्तोममायापकायम् । १०७२।३- हृदयादिन्याया। प्रत्यहमेकैकस्यैव अनुष्ठानम् ।

·३५ अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः ९ वर्णकं १ अयं सहस्रमानव इति ऋचा | वचनोहश्चिन्त्यते । प्रकृत्यहस्तु अल्पशः इति प्रायेण प्रीतयैव द्वादशाहस्य दशमेऽहनि आहवनीयोपस्थानम् । प्रकृतिवचनोहविचारात्मकत्वात् प्रथमतृतीययोर्भेदः । वर्णकं २ ऋग्यजुर्मलाणां कर्मणि तानस्वरेणैव ९३।१।१-२, ४-८ मन्त्रोहन्यायः । प्रयोगः । तान एकश्रुतिः । ९।३।३ मौद्ने चरौ प्राकृतार्हःस्तरणमन्त्र हरित- ९।२।९।३१-३२ सामोहन्यायः । टुप्- 'आम्ना- पदस्थाने रजपदोहः । वादन्यत्' ( ९१२१८५०) इत्यारम्प भोपोदातिक ९।३।३।९ अमीपोमीये पशो यागसमापयुत्तरं वृत्तं प्रासङ्गिकं च । प्रकृतमिदानीमभिधीयते । सामोहा लौकिके यूपरपणे प्रायश्चित्तम् । प्रतिज्ञातः, सोऽमिधीयते। ९॥२४॥१०-१४ पाचन्यायः । १२।१०१३३-३७ स्तोभाधिकरणम् । ९।३।५।१५-२० पाशाधिकरणम् । ९।२।११।३८ स्तोमलक्षणम् । २१३।६।२१ पत्नीसंगहनन्यायः। ९/२।१२।३९ ऊहः स्थानिधर्माणां प्रतिनिधी । ९।३।७१२२ ऊहो न 'पत्नी संनदा' इत्यत्र वचनस्स टुप्- अनेनाधिकरणेन कार्यापत्तिः प्रतिपाद्यते । द्विवहुपत्नीके विकृतिमयोगे। ९।२।१३।४०-४२ परिघौ यूपधर्मानुष्ठानाक्षेपस्य ९३८।२३ अप्रिगुपैषगतस्य प्रास्म इति पदस्य समाधानम्। अमीषोमीयसवनीययोः समानविधित्वपछे न विकारः । ९१२१४४३-४४ अम्युदितेो दविपयसो: प्रणीता- धर्मानुष्ठानम्। ९।३।९।२४-२७ ऊहो न वीहिमन्त्रस्य नीवाराणां मीहिप्रतिनिधित्वेऽपि । ९।२।१५।४५-४६ बृहद्रयंतरधर्माणा न्यखया तत्त- सामगानका अनुष्ठानम् । ९:३।१०।२८-२९ अधिगुप्रेषगताना 'संसर्गिदन्य- SAR१६४७ कश्वरयंतरे अविरुद्धानां बृहद्रयंतर- पाचकचक्षुरादिपदानां पशुगणे ऊहो न । धर्माणां समुच्चयो वैश्यस्तोमे । ९।२।११।३०-३२ एकधाऽधिकरणम् । ९।२।१७४८-४९ वृहदयंतरोभयसामके तो रण- ९।३।१२।३३-४१ मेघपत्यधिकरणम् । तदिधर्माणां प्रकृतिवद् व्यवस्था । ९४२२१३१४२-४३ अभिगुप्रैषगतस्य मेघपति- १२।२८.५०-५५ पार्यणन्यायः । शब्दस्य एकवचनान्तस्य बहुदेवत्ये पशो द्विवचनान्तेन ९।२।१९५६-५५ पार्यणहोमपोरन्यतरस्यैव तत्त- समुदायोपकारकस दर्शपूर्णमासयोरनुष्ठानम् । IIM अभिगुमैपगतस्य मेधपतिभन्दस्यैक- ९।२।२०।५८-५९ दपूर्णमासयोः मयाजा आरा. वचनान्तस्य एकादशिन्यामहः । दुपकारकाः समिदादिपदाना नामधेययात् । अथ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः। सोम-- अथ नयमाघ्यायस्य तृतीयः पादः । सोम- येषामवान्तरका संदिग्धम् , यो मन्त्राणामूरः अस्मिन् अपने पादे मोहमध्ये एव भवान्तरसंगतिलोमैन । पादे विचार्यते । तारसमोइथ मन्नगतपदायान्तर- सामोहोरोदातप्रसक्या सोपोशात सामोइविचार तासंग पार्यनिरूपणपूर्वकनिरूपणीयत्वेन विलम्बोरस्थितिक: स्पारोहविचार न परिसमाप्प इदानी स एव मन्त्रोहः इत्यानन्तयं च । ज्योतिष्मत्यादिविचारस्तु प्रासादिकः । प्रस्पवे इत्यानन्तर्यम् । न चैवं प्रथमदरेचन्धिनो ||१-१६ अभिगुरे पशुगणे समस्वाधी. मन्त्रोदस्तावाति विचारे यं पादमेद इति वाच्यम् । यत्ताप्रकाशनापं गमासेन पपनम् । मनोहायान्तरमेश्मादाय पादमे दोसः । पायेग प्रपन MIRI१७-२१ अश्वमेघे अभिपुणे मपयाकी. पारे पापो विचारितः । अत्र पाई तु माग पचासनयनायं योपिकमन्त्रपरणपो भागा परनाम विकल्पः ।

·४२ मीमांसाकोपः ठेयः। एफपयोगवचनचोदितानां सेहत्यकारिणां बहूना कर्मणो १२२२१११-२, ८-१२ आग्नेयादिप्रधानाना एक. साधारणसमाजामशानुपान कि तन्नेण, उतावृत्या | देशकालस्कर्ष दीपूर्णमासचातुर्मास्यादौ । (आवापेन ) इति चिन्ता लक्षणार्थ: । सोम-प्रती ११।२।२।३-७ अनप्रधानयोः एकदेशकालकर्तृक- विकृतिषु च अनुठेयपदार्थयत्ता अवधारयितुं शक्यते त्वम् । नान्यथा । ततश्चन परिमाणयसङ्गमात्रात् इद निरूपणम् , ११।२।३।१३-१९ इटिरानसूयाधिकरणम् । किन्तु बाधाध्यायफलभूतपदायपत्ताऽवधारणहेतुतया फलयोः ११२३३१९ पशुतन्त्रविप्रकपन्यायः । (२२२१५/१६ हेतुहेमदावादपि , इति न पूर्वषटके अस्य विचारस्य | पृ. ५०६ इत्यत्र वार्तिके उल्लिसितोऽयम् )। प्रसक्तिः । फटतन्य पदार्थतन्नम् अनुष्ठानतन्त्रं चेति ११।२।४।२०-२४ अश्वरकल्पान्यायः (२)। निविधमपि तन्यमध्यायाथैः । यद्यपि उपदेशातिदेश. १२।२।५।२५ वसाहोमन्यायः । साधारणं तन्त्रम्, तथापि बावस्य अङ्गपरिमापं फलम् , १९१२२६१२६ ऐकादशिनपरसाहोमाना तन्त्रभेदः । तन्त्रस्य प्रयोगपरिमाणम् । तथा च दशमे बङ्गपरिमाण- ११।२७१२७-३० पैकादशिन्या यपाहुतीनां फलके बाथै निरुपिते प्रयोगपरिमाणफलकं तन्त्र परिमाण- तन्त्रम् । फलकत्वसामान्यात एकादशे चिन्त्यते । वि- अय एका. २।२।८।३१-३४ अवस्थसागः अप्सु अनु. दशस्य प्रयमे पादे तबग्योरोदातो वर्णितः । ११११११२-४ तन्नन्याया। १२१२१९:३५-४३ परुणमघासेषु दक्षिणविहारे २११११२५-१० अङ्गानो समुच्चिनानामेव एको-क्रियमाणमापत्यर्थ पृयगङ्गानुष्ठानम् । पकारकत्वम् । १११२।१०४-४८ णमघासेर अभिवानी ११।१।३१११-१९ अङ्गाना समुचितानामेव प्रथा- | कर्तृणा तन्त्रम् । नोएकारका काम्येषु । ११।२।११।४९-१० वरुणमयासेषु पनीयावानां १९३१४१२०-२६ कृषिन्याया। द्विरावृत्तिः। १९१११५१२७ अपातादिक्रियाणाम् बटार्थान १९१२।१२।५१-५३ प्राजापत्याना पशूनां ब्रह्मा- प्रयोजननिष्पतिपर्यन्तमभ्यासः । (इदमेव न्यायस्य सामकाले आलम्मोत्कर्षमानम् । स्वरूपम्)। ११।२।१३१५४-५६ पञ्चधारदीयाधिकरणम्। ११६२८ अमिचयने सापधावपातस्य नाभ्यास:। २१२११४१५७-६२ अमिपेचनीयदशपेययो: मिस्र १९२९-३७ फलभूमाधिकरणम् । ११।१५६३-६६ अवमृथधर्मककर्मान्तरम्य १११११८३८-४६ कपिलापिकरणम् । वरुणापासेषु विधानम् । १११११९४७-५३ उत्तरागोदोहाधिकरणम् । ११४२११६६७-६९ उदयनीयानिर्वाणाधिकरणम् । ११.१५४-६७ दर्शपूर्णमासयोः थानेयादि. अथ एकादशस्य तृतीयः पादः । सोम-पूर्व. प्रधानभेदेऽपि देशकालकनगामेकत्वात् आपारायङ्गाना लिन पादे कालादीनामनिमयानादिपु तन्त्रता प्राधान्येन तोगानुष्ठानम्। निरिका । इदानी वरपवादतया चित् अगमधानयो। १११११६८-७१ आमेयपदसन्यायः । मनकारचं प्रतुत्य मिग्रदेशकालानामलानो दल अथ एकादशस्य द्वितीयः पादः । सोम- पूर्व-पुत्पाद्यते इति पाान्तरलमानन्तः । सिन पादे केवल्मानार्यानामनुठानतन्त्रता विचारिता । रारा अगमधानयोः वचनबन्नु मिन्नदेश- इह तु अनप्रधानार्याना देशाना तन्त्रका प्राधान्येन कारककत्वमति । विचार्यते इति पादान्तरत्वम् । अनुगमतन्त्रवानिर्वाह १९३२ गापानं सर्वका दम, गइ कत्वात् देशादितन्यतायाः आनन्तयं च बोध्यम् । प्रतिवर्म ·३७ धिः। पस्यों। अधिकरणशीर्पकाणि, अध्यायः १० १०१२।१११-२ कृष्णलेषु मुख्यपाकासंभवात् औष्य. १०१२।२२१५६-५७ अस्थिपरस्य मृताधिकारिवपके रूप: पाफ, कार्यः। होतृकामनया अनुष्ठीयमानानां गुणकामाना नानुष्ठानम् । १०३-१३ कृष्णलचरौ उपखरणाभिधारणयो- १०१२१२३३५८-५९ सर्वस्वारः यजमानमरणोत्तरमपि समापनीय । ११३।१४-१५ कृष्णलचरी मशाणा न बाधः १०२४१६. सर्वखारे यजमानमरणोत्तर काय शुश्चुगाकारेण तसंभवात् । कर्तन्यम्, इतरन्न कर्तव्यम् । १०२४१८ कृष्णलवरी ब्रामक्षा: युगपत् परि १०१२।२५।६१-६२ सर्वस्वार यजमानजीवशाया हरणीपाः। क्रियमाणप्रायणीयाऽऽदो सूतवाकान्तर्गतायुराशासनादेन १०१२।५।१९-२० कृष्णलचरी सर्वे शेषमक्षाः बाघः । पुरुषान्तरेभ्योऽपनीय ब्रह्मणे परिहरणीयाः । १०।२६।६३ अनुयाज्यावर पहिरण्यदानयोः अदृष्टा- १०१।६।२१ कृष्णलचरौ युगपदुपट्टता: सर्वे मनायोः सभे न वाधः । ब्रह्मणा तत्तदक्षकाले एव भक्षणीयाः। १०१२।२०६४ गुणलोपन्यायः । १-१२२७१२२ कृष्णलचरी चतुर्धाकरणस्य बाधः । १०।२८/६५-६८ संख्यामुटिन्यायः । १०।२।८।२३-२९ दधिणान्यायः । १०१२।२९।६९ घेनुपरसर्पभाधिकरणम् । १०11९/३०-३४ इडाऽऽदिभवाः शेषप्रति- २०१२।३०९७० दन्यस्य गुणेन न बाधः । १०१२।१०३५ वरणं सो नास्ति। १०१२३३११७१ सलेवास्या मारस्य वादिरत्वस्थ १०१२।११।३६-३९ सत्रे ऋविपरिक्रयस्य बाधः। चिटौ च तण्डुलाना श्रीहियवान्पतरजन्यायस्य नियमी १०१२।१२।४०-४१ उदवसानीयन्यायः। २०१२।१३।४२,४४ पृष्ठशमनीयन्यायः। १०२१३२/७२-७३ खलेवाल्या वक्षणजोषणादि- १०।१४।४३ पृष्ठशमनीये मनिम्योऽन्येऽपि धर्माणा बाधा । ऋत्विजः, नत एव । १०२।३३।७४ खलेवाल्या पर्यहणादिसंस्काराणामनु. १०।२।१५४५-४ सारस्वते सने दक्षिणादान-ठानम् । मदृष्टार्यम् । १.१२६३४१७५ महापितृयज्ञे धानासु अवघातम्य न १०।१६४७ दार्शपोर्णमासिकपत्नीसयाजमतकपाला- भाभः। मिहोमनिमित्तकवैश्वानरेटो द्वेप्याय दानमार्यम् । अथ दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः। सोम- १०२0१७४८-४९ अस्थियशस्य जीवतामधिकार। पूर्वत्र पादद्वये बाघ: प्राधान्येन न्युत्पादितः । इह तु २०२।१८५० अस्थियनस्य मृताधिकारित्वपक्षे | विकृतौ भुवेन पाकृतस्य अबाधः प्राधान्येन न्युत्पाद्यते जप-संस्कार-इष्टीना लोपः। इति पादान्तरवमानन्तर्य । १०२।१९:५१ अस्थियशस्य मताधिकारित्वपक्ष २०११-१२ अनीपोमीयपश्चादौ प्रयामादिषु ऋत्वर्यानामनुष्यानम् । एकादशत्वादिगुणविधिः। १०१।२०५१ अस्थियजस्य भूताधिकारित्वपदो १०३।१३-१७ हिरण्यगर्भमन्नत्यायः । गुणकामाना नानुष्ठानम् । २०३।३।१८-२२ चातुर्मास्येषु सोमिषु भाकुना- १०।२११५३-५५ अस्थियशस्य मताधिकारित्वपक्षे सादननियोजनानुवादेन विहिवाम्यामुन्करपरिधिम्या सूक्ताकान्तर्गतायुरादिफलप्रकाशकमागस्य नानुष्ठानम् । प्राकृतयोवेदियूपयोर्याधः । नास्ति।

·४४ मीमांसाकोपः अथ द्वादशोऽध्याय: । भा- अधुना प्रसारणं १२११११३३२१ ममगसिदिः मोमिन एनीर्सनहनेन ज्याख्यायते । टुप्- तन्त्रावापेण ईदृश्यामियत्तायां प्राप्ताया सौमिटिपायु पनीसनहनस्य । तदपवादावेन द्वादश आरभ्यते । अन्याशी इयत्ता १२।१११४१३० आरण्यमोजनन्यायः। प्रउनेन भवति । सोम-यद्यपि तन्मप्रसङ्गयोन हेतुहेतु. १२११११५१३१-३२ प्रसङ्गासिदिन ऐप्टिकशेषमण मदायः, तथापि प्रसङ्गनिरूपणं तन्त्रनिरूपणमपेक्षते । सौमिकमतमधेग। रातच प्रयालादीनामगृह्यमाणविशेषतया एकदेशकाल. १२११११६१३३ सौमिकदक्षिणान्यायः । पर्तृकानेकपघानोपकारकत्वरक्षणतन्मत्युत्पादनस्य गृह्यमाण. १२।१।१७३४ प्रसङ्गो न सोमाटेष्टिगवशेषमक्षाणा विशेषस्थलेऽपि एक्स्यानेकोपकारकत्वसभावनाद्वारा प्रसा-छोमिकदक्षिणया । निरूपणहेतुत्यात युक्तमानन्तर्यम् । वस्तुतस्तु देशाधभेद १२२११८५३५-४२ होतृवरणं दार्शिकं ज्योतिष्टोमे । विना प्रसङ्गोऽपि न भवति इति देशादितन्मताया: १२१।१९४३-४४ आतिप्यादि:मोक्षणन्यायः । प्रसनोपजीन्यस्यात् साक्षादपि तन्त्रप्रसङ्गयोरपि हेतुहेतु- १२६१।२०४५ अमीपोनीये पयो आतिथ्याचर्दियः महावः संभवतीति ध्येयम् । स्तरणकाले स्तरणमन्त्रस्यावृत्तिः । अथद्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः" १२१९१२११४६-४७ सैनहनहरणमन्त्राधिकरणम् । १२११११११-६ पशुपुरोडाशाधिकरणम् । अथ द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः। सोम-- १२।१२।७ पोयेडाशिकायभागन्यायः । पूर्वलिन् पादे यदीयतन्त्रमध्ये यन्निपवति तदीयामाना १२११४३३८-९ सौमिकवेदिन्याय. । तत्र प्रसङ्ग इति तन्त्रमध्यगतस्सलीय: प्रसङ्गो ग्युत्पादितः। इदानी तन्त्रमध्यपाताभावस्थलीय. प्रसनः प्राधान्येन प्रति- १२।१।४।१०-११ प्रसङ्गः न ज्योतिष्टोमे सपनीय. पाद्यते इति पादान्तरत्वम् । तन्त्रमध्यपाते सति प्रसनो पुगेडाशादिषु सौमिकपानाचमसे: दार्शिकपात्राणाझटिल्युपतिष्ठते तदमावे तु विलम्रेन इत्यानन्त च । सुहादीनाम् । १२।२१1१-७ विहाराधिकरणम् । १२।१५।१२ अमीषोमीयपशुपुरोडाशपण शाला १२२४२४८-१० सपनीये पण परापुरोडाश: मुखीये , न तु शामित्रे। फर्दन्यः। १२१११३ कुण्डपापिनामयने प्राणहिवेऽमो २२२२२२११ रुपनीयपुरोडाशेपु हविश्वदाहानामावः। मासामिहोत्रश्रपणम् । १२१२१२-१३ हविष्हाडानं कायसनिक- १४२११६७१४-१६ ज्योतिष्टोमे इष्टयादो हविर्धान- पुरोडाशेपु न कर्तव्यम् । शकटाभ्यो मिन्ने एकटे हविनिर्वापः । १२।२।५।१४-१८ निशीष्टिन्याय. । १२।१८।१७ जागरणन्याय.1 २२२२२६६१९-२१ आरम्भणीयापा: दर्थपूर्णमाय- १२१११९५८ वक्ष्णप्रघासेषु दक्षिणविहारे प्रतिप्रसाभाविकृतिषु सौयादिपु पुनवधानम् । मन्त्राः अध्वर्योः पृथगुचारणीयाः । १२।२।७।२२ भूयोऽनुयहन्यायः । १२।१०११९ अन्यन्वाधान ज्योतिष्टोमे दीक्षणी. १२१२२८२३-२४ आमावैष्णवन्यायः । याऽऽदिषु न कार्यम्। १२।२।९।२५ अनगुणविरोधन्यायः । १२११११११२०-२३ ज्योतिष्टोने मायणीयाssदिषु १२।२।१०।२६ चातुर्मास्येषु पापु परिषौ यूप- दार्शकं मन नानुष्ठेयं सनात् सिद्धः। परिध्युमयधर्माणामविरदानामनुडानम् । १२।१११२१२४-२८ अग्यन्वाधान ज्योतिधोने १२२२१११२७-२९ चातुर्मास्येषु पाइने परिधी दीक्षणीयाऽऽदिषु देवतापरिग्रहार्यमापन कर्तव्यम् । स्वधर्मविरोधे यूपधर्मा नानुष्टेयाः ।

·३९ अधिकरणशीर्षकाणि अध्यायः १० १०१४४१५॥३०-३१ पवमानेदिषु आज्यभागयोः १०१५।४।१२-१३ दिरानन्यायः । गुणवाचकपदरहितस्यैव देवतापदस्थाभिधानं कर्तव्यम् । १०५।५।१४ अन्त्यलोपापवादाधिकरणम् । -- मेषु विधिगत- उसावनस्पतिशन्दाम्यामेव द्रव्यदेवतयोः अधिकसंख्यापूरणमप्राकृताना साम्नामागमेन कर्तभ्यम् । अभिधानम् । १०५७१२६ विवृद्धस्तोमके तो बहिष्पवमाने । १०९४११७३४-३५ अव स्विष्टकृयागीयनिगगेषु । सामान्यासः । सर्वेष्वेव अमीवरुणयोर्वचनं सस्विष्टकृच्छन्दकमेव कर्तव्य १०१५।८।२७-३, दर्शपूर्णमासयोः सामिनीना ज्योतिष्टोमे। काम्पसख्यायाः विवृद्धौ प्रथमोत्तमे निरभ्यस्य अवशिष्टा २०४११८:३६-३७ अभीपोमीयपशूपुरोडाशस्विर-नामचायागमेन संख्यायाः पूरणम् , नाम्यासेन । ऋति त्यागे निगमेषु च स्विष्ट कृच्छन्दलोपः । १०५।९।३४-४१ पोडशिग्रहो ज्योतिष्टोमाङ्गम् । १०१४४१९३८ अनुयानस्य तृतीयस्य श्रमिखिए १०५/२०४२-४३, ४५-४८ पोडशिनः भाग्र ऋदेवत्वस्य शेपसंस्कारावापिकस्विष्टकदेयतासंस्कारकतया । यणपात्रादेव ग्रहणम् । सनिपल्योपकारकत्व दर्थपूर्णमासयोः । १०१५३१११४४ अन्तरागर्भिणी । मोतिटोमे तृतीय- १०।४।२०१३९-४२ दर्शपूर्णमासयोः याज्यापुरोऽ. सवने एव पोडशिनो ग्रहणम् । नुवाक्याऽनुवचन देवतासंस्कारार्यम् । १०५।११४९-५२ अमिष्टोमोपथ्ययोः पोडशी १०।४।२११४३ मनोतान्यायः । गृहीतश्चेत् सस्तुतशस्त्र एव । १०।४।२२१४४-४७ कण्वस्थतरस्य वैश्यस्तोमे पृष्ठ १०१५1१३१५३-५४ अगिरमा द्विरा घोडशिमहस्य स्तोत्रसाधनतया विहितस्य 'पुनानः सोम धारया' इति । उपसंहारः ( इति इत्तिकारमतम् । वर्णकं १-पोडश्युत्तरे स्खयोनी एव गानम्। इत्यस्य वैखानससामविपर्थवादत्वमिति भाष्यमतम् )। १०४१२३॥४८-४९ कण्वरयतरस्य वैश्यस्तोमे पृष्ठ- १०५।१४।५५-५७ नानाऽहीनेषु प्रत्यहीन चतुयें स्तोत्रसापनतया विहितस्य स्वोत्तरायामेव 'दुहान ऊध- दिवसे घोडशिनो ग्रहणम् । दिव्यम्' इत्यस्यामेय गानम् । १०१५१३५१५८ आमपणामतायाः विपुरति निवेश । 1०1४१२४५० अमिष्टुति स्तोत्रशस्त्रमन्त्राणा प्राक- वर्णकं १ जगत्सामाधिकरणम् । तानामेव अविकारेण प्रशेगः । १०५।१६५९-६१ उपवस्यप्रवत्योः नैमित्तिकयो: २०१८४२५४५१-६. पृषदायाधिकरणम् । प्राकृल्योः पूरपतिपदो: संसवादिविकृतौ नानुठानम् । अथ दशमाध्यायस्य पश्चमः पादः । सोम- १०१५.१७१६२-६४ ऐन्द्रकायवस्य ग्रहस्य भैमा- प्राकृतस्य पदार्थस्य बाधनिरूपणानन्ता पदार्थकदेशबाधो परणादिमहापेक्षा पूर्वमनुष्ठानम् । निरूप्यते इति पादान्तरत्वमानन्तय च | १०१५।१८।६५-६६ ऐन्द्रवाययस्य प्रहस्य काम. १०५।११-६ कपालन्यायः । अन्त्यलोपाभिकरणम् । योगेऽपि पाठमा स्वस्थाने एवानुष्ठानम्, नर्म १०५।२१७-९ एकत्रि कती माध्यदिनपवमानस्तोत्रे दितः 1 आचे एव तचे गानम् । ( इदमधिकरणम् अनवधानेन १०५।१९६७-६९ काम्यायनाविधी शुकादिग्रहस्य मी. कोषस्य प्रथमे भागे ४५४-५५ पृथ्योर्मुद्रितम् । पर्वादितः प्रतिकर्षः। तन द्रष्टव्यम् )। १०१५।२०७०-७२ अप्रताया, काम्याया विधी १०१५।३।१०-११ एकनिरे तो एकस्या एवं शुक्रादिग्रहस्य ऐन्द्रवायवादिनापेक्षया पूर्व प्रतिकर्ष, न ऋच. निरभ्यासेन त्रिकस्तोमर्गानम् । तु आयोः प्राक् ।

·मीमांसाकोपः मास्ति। विकला ११२१७ अप्रीपोमोयेग यमेत पौर्णमासीमभिचरन् । ११।२० पुरोदाशगणे देववानिदेशः अन्त्ययोः इदिन प्राकृतानुवाद पिण्डयो: देवताशानार्थः, सर्वेपाम् । ११३६१ साप्रस्थापीये दोहयोरेव सह मदानम् । ११३१२१ अधिवपनालेऽपि सम्बक एव विमाः | २१३२ साप्रस्थापीये दारूपारेख होमा, न १९३१२२ युरोडायोमयसले वरूणां पुरोटागाना कुम्मीभिः । चेति दो राशी युगश्त् फर्दन्यो। १३२५ माकंपसायीये कुम्मीमिः' इति सायं- १९३३२३ चरुपुरोडासोमयसत्वे राशिये देवता- भावहोमयोरनुवादः । निदेशः समुशिय कार्यः। १९३४ साकरवायीये उपसरणामिपारणे खिष्टकाय ११३१२४ सर्वक्षायां न हविर्षिभागमन्त्रावृत्तिः । ? वाजिनम् उपसेचनार्थ यागार्थात पृथः ३५ साकंपस्थापीये प्रेषयं महेन्द्रायानुहि , नोत्पाद्यम् । आभावय, इन्द्रं यज' इति यथाकालं विभज्य प्रपोतन्यम् । ४२ वाजिनानुषपटकारस्यैव स्विष्टकृयागत्वात २२१६ दाचायणपशे दर्शस्यैवावृत्तिः । आमिक्षायागस्विष्टकृतीने बानः । २१३१७ दाक्षायणयडे द्विस्व आवृत्तिनियता । २१३३८ दाक्षायणयचे पाठित्तानि अन्तरालवतानि न १।४।३ अनुवषटकारयाय: पूर्वोत्पनशेषादेव कार्य:, सवदानादि न कार्यम् । प्राकृतानि। २१३०१ दाक्षायणयज्ञे गुणविकाराणा प्रथमप्रयोगे एवं ११४१४ यूपे विशाखे (शाखादयवति ) नियोजन- स्थानस्यैव भेदः। २०१० यूपविरोहणे प्रायश्चित्तं प्रकृतावपि । १४१५ यूपे विशाखेऽपि यूपधर्मः शाखयो देन १।३।११ अमिचित्कर्तृकसोमे लोकगारूपगुणान्तर- १।४१६ यूपे विशालता उपरापूर्व कतिपयाहुल- १३३६१२ अमिचित्कर्तृफे योमे उत्तरदिपुराणामि- परिमितभागे एव , न तु नाभिदनादूर्ध्वम् । दायर एफविंशतिलेकZणाना च समुसः । १.१५ यूपे विशाखे दिवमयेग ' इत्यत्र दिव- १०२०१३ अमिचित केवलसोमरागे एक एकविंशति- मग्राम्याम् ' इत्यूहः कार्यः । लोकशानिश्चितिः गुणविधिः। १४४१८ पादौ पञ्चारनिवादि परिमाणं उपर २१२११४ अमीषोमीये पशाव लक्षाताया वयित्वा शेयम् । विनियोगः । ९ पादौ अरल्यादिपरिमाण यजमानगतमेव । २१३३१५ । वादः स्तृणोहि । इति प्रेष: सोमार्यः । १९४११. अमिचपने चितिमानेषु यजमानगतमेव २।३११६ 'यथामाग व्यावतेयाम् । इत्यम पिण्डावेव मानं प्रायम् । सैचोप्यो । १४११नि मुष्टिपरिमाणम् अधोरेव । ११३१५७ 'इदममेरिदमनीषोमयोः' इति विभक्तयोरेव १२ अमिठे रशना वासयति' इति रचना- पिण्डयो: देवतानिदेशः। संस्कारः। Kute पुरोडाशगणे ययामागं न्यावर्तध्वम् । १३ अनिठे दाभ्यांदाम्यामेव क्रमेण परियाण- मेकादशिन्याम्। १९ पुरोडाशगगेऽपि उतमयोः पिण्डयो. १४ यूवादशियामरि रशमायेन युगपद यथापकृति 'स्यामागं घ्यावयाम् ' इति प्रयोगः । परिल्याणम् । कार्यः। विधिः ·अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः १० , ४१ - १०१३०१०-११ अमीषोमोये पशो स्विष्टकृत | निबन्धनवाघस्य अस्मिन् पादे प्राधान्येन निरूपणम् । अनिन्याशेषैः त्रिमिरजैः कर्तव्यः । इति पादान्तवमानन्तर्य च। २०१७।४।१२-१६ अभ्यूनीन्यायः । १०१८४११-४ पर्युदासन्यायः । १०१७१५११७ वनिछु-अधिकरणम् । १०८५ पाशुकाव्यभागन्यायः । १०९७१६।१८-१९ अमीषोमीये पशो मैत्रावरुणस्य १०८३६ नातिराने इत्यत्र नशब्दः प्रतिषेधार्थक अस्ति भक्षः1 एव , न पर्युदासार्थकः, न वा अर्थवादः । १०७७।२०-२१ अभीपोमीये पशी मैत्रावरुणस्य १०८४१७ नर्तिलयवागन्यायः । एक एव भाग। १०८१५१८ त्र्यम्बकाधिकरणम् । १.७१८२२-२३ अमीषोमीये पशौ पतिप्रस्थातुः १०1८६९-११ उपवादाधिकरणम् । भक्षो नास्ति । १०1८1१२-१५ नदीक्षिताधिकरणम् । १०४९।२४-३३ गृहमेधीयाज्यभागन्यायः। १०१८४८२६ ज्योतिष्टोमादी वादिना विशेष- १०१७११०१३४ राहगेधीये यावदुक्त कर्तव्यम् । विहितेन आहरनीयस्य सामान्यविहितस्य बाधः। १०७।११३५-३७ गृहमेघीये आज्यभागपुन: १०८।९।१७-१९ वैमृधादी सामिधेनीसासदश्यपुनः- श्रवणस्य परिसंख्याऽर्थत्वमिति पञ्चमे पक्षे स्विष्टकृच्छ- भवणस्य अनारभ्याधीवसासदश्येन उपसंहारः । यणमपि स्वस्वजातीयप्रतिपात्यन्तराणां विशेषकार्याणा १०1८1१०२०-२२ दविहोमेषु कचित् स्वाहाकार. निवर्तकमिति प्रयोजनपतिपादनम् । पुनःश्रवणस्य अनारम्याधीतस्वाहाकार श्रवणेन नोपसंहास! २०१७।१२।३८-३९ ज्योतिष्टोमै मायणीया शंग्वन्तेय, १०८।१११२३-२८ अग्न्यतिग्राह्याधिकरणम् । आतिथ्या च इढाऽन्तैव । अग्न्यतिग्राह्याणा विकृती अविदेशः । १०१०११३१४०-४२ ज्योतिधोमे प्रायणीया पूर्व १०८।१२।२९-३२ उपखरणादिविधिन्यायः। शस्वन्ता, आतिश्या च पूर्वडाऽन्ता । १०८१३३३३-३४ उपरियाजे उपस्तरणाभिधारण- २०७१९४१४३-४६ उपसन्यायः। थोलोपेऽपि इविष. एव चतुरखनसंपत्तिः । १०७११५१४७-५० अवभृपः सौमिकः अपूर्वः । १०८।१४१३५-४६ दर्शपूर्णमासयोरसोमयाजिनः १०१७११६३५१-५५ वाजपेयादिविकृतो वैकल्पिकाना । पुरोडाशवयश्रवणमनुवादः । प्राकृताना सादिरादीनां मध्ये अन्यत: नियम १०1८1१५/४७-४८ उपाशुयाजे प्रोवाज्यस्य निधित्वम्। १०१७।१७५८-६० काम्पासु विकृतिषु उपदिष्टै. २०१८४१६१४९-५० उपायाजस्य दर्शपूर्णमासतात- ट्रैन्यदेवताऽऽदिभिःप्राकृतदन्यदेवताऽऽदीना बाधा। गतदेवताऽन्यतमदेवतानियमः । १०७/१८६१-१३ खादिरत्वस्य प्राकृतस्य सोमा १०1८1१७५१-६१ उपांशुयाजे वैकल्पिकी पौष्णे पो थ्रयमाणेन औटुम्वरत्वेन बाधः । विष्ण्वादिदेवता पौर्णमासीकालच । १०७।१९।६४-७१ सोमारौद्रादियागे भूयमाणः १०८।१८६२-७१ उपाशयाजः एकपुरोगाशापा- राशादिगुणविशिष्टमीहिमिः प्राकृतयवाना वाघ. । मपि पौर्णमास्याम् । २०७२0७२-७३ अनीपोमीये पशौ पायामिव अथ एकादशोऽध्यायः मा-इदानीं तन्त्रावापलक्षणं सर्वेश्वङ्गेषु पञ्चावत्तत्वम् । निर्वतयिष्यामः । शा-संप्रति उपदेशातिदेशसाधारण्येन अथ दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः । सोम- प्रयोगपरिमाण परिमाणप्रसङ्गात एकादरी तन्त्रावापचिन्तया बाघस्य विष्यकथनात् अस्पष्टयोः अर्यरोपप्रत्याम्नान चिन्त्यदे। उपदिष्यातिदिएपदार्थेपत्ताऽवधारणाधीनंच निवन्धनवाषयोर्निरूपशानन्तरम् अतिस्परस्य प्रविषेष । प्रयोगेयत्वाऽवधारणमिति सरकालमारम्म. । तदिह विधानम् ।

·.१० मीमांसाकोप: भाहाः। संख्या) के.)। . २२११३२ अग्निचयने ' यहीगामानेयम्, तेन | सरा अवदानं पञ्चावत् जामदग्न्यादीनाम् । संवत्सरममि चिन्वीत' इति दाशतयोम्म आमेयमन्त्रा २२२१७ अवदाने पञ्चावचे पञ्चममोपयस्यैव । २१२।८ अवदाने पञ्चावचे पञ्चममबदामममिधारणाद २१११३३ अपिचरने पावसरिक दाशतयीय प्रागेष । आहतानामामेपीना याज्ञसेनीभिनं समुचप । २२।९ अवदाने पञ्चावचे नृतीयं पश्चात्तरार्धादा! २॥१॥२४ अमिवयनागावं दाशतीम्य आनीताना २१२।१० वनस्पतियागे नोपस्सरणाभिधारणे। सर्वासामेव आमेयीनाम् ' यहवीगामाग्नेयम्' इत्यनेन । २२२१११ अवदाने 'पूर्वपूर्वाश्यवद्येत्' इति न २१११३५ अग्निचयने सामरिके दारातयीभ्य देशकालपरत्वम् । आनीतैरामेयसूक्तैरेव प्रतिसूक्तमुपधानम् , न अचम् स१२ पोडशारयानि यद्धाति' इति समस्त- (सूक्तपाठमानमेवेद न तु इष्टकोपधानमिति मन्तव्यम् । २२११३ सप्तदशाज्यानि पशुकामस्य २१११३६ अग्निचयने सांवत्सरिके दाशतपीम्प पाम्पध्रुवाज्यपश्चावामिप्रायम् । आनीतामा मामेयापूताना चयनातिरिक्त उपस्थानादौ २२२।१४ अवदान घातबीयाया सहैव । भोपयोग । (तत्तदिने नोपयोगः । दिनान्तरे तु उप- योग, स्यादिति भाति । के.)। २१२११५ नानामदानाधिकरणम् (मिमगुणक- देवताभेदे प्रदानभेदः)। २१११३७ अमिचयने सांवत्सरिके गायनचित चिन्धीत वापनसकामः' इत्यादि सन फलकामुकानामेव , २।२।१६ अवदानं प्राकृतमैककपाले वैश्वानयो अकामाना तु तदितरच्छन्दस्का एव ऋच. ( गायत्र्यः पाया च नाविदिश्यते । इतरा या इच्छया ग्राह्या इति भाति । के )। २।२०१७ पासुदेषु सर्वेष्वङ्गेषु प्रत्यमिधारणम् । २०११३८ इष्टकाविशेष एच सशिरक एवाभि २०१८ अवदान पद्यो देवतस्विटकतयोः सम. शेतम्यः' इति शिरशन्देन ग्राह्यः, पक्षिशिरः। बारम्। अग्निचयने सुरर्णाकृतिर्न २१३१ पनापतिः सप्तदशो दार्थ एव । सदोषामन्त्रास्तु अर्थवादः । रेगेऽपि न ससदस्य २२११४० अभिनयने श्वेनाकृति. काम्यैव (नित्येति प्रजापतित्वमाः । याशिका )। देयान् यज' इति प्रेपः २११४४१ अग्निचयने लोकशामन्योरधान सूद विलयसाधारण । दोहमा च अभिमन्त्रणम्, न तु दाम्या मिलिया २।१४ अनुयाजेषु एकादश चत्वारो पहियो उपघानम्। विवारा., चत्वारो नराशंहस्य , नवम एकादश विष्ट- २२२११ अमीयोगीयादिपशुप्रायः धूलतन्त्रम् । स्त । रासर समिद्-बाद-वगारन्यादीनामलौकिकाना २१३१५ अनुरानो दशम यदिधिकार। देवतात्वम् । २१३६ प्रयाजेणु पाशुषेषु आद्याश्चन्त्रारः प्राक्ताना २१२।३ पार्षणहोमो विकृतिषु न भात ! चौ प्रमेश विकारः, पञ्यमादिषु पटमु स्त्रय, चतुर्थ- २१२२४ ज्योतिष्टोमे यजमानमत्राणान परिमाया। पञ्चमयोर्विकारः, अन्यथास्यस्य । २०२।५ अवदान चतुरवचं विना पचन सर्व १३० अनुपाजाः पाशुकाः प्रास्तस्य होमेष्वेव। शम्य विकार नित्या, २२३२ आन्यादिदे २।१३ अनुपाजेषु प्रथमस्य ·अधिकरणशीर्षकाणि, अध्यायः ११ ४३ ११।३।३।३-४ भूपन्यापः। १९४२|४-८ राजत्योपक्रमे तानामेव ऋत्विजा १११३१४१५-९ अनिष्टोमे पसुत्रयार्थयूपसंस्काराणां समाप्तिपर्यन्तता। तन्त्रम् । १११४३९-११ अवेष्टेः ब्राझगादिकर्तृकायाः राज. १२।३।५।१०-१४ अमिष्टोमे पशुत्रयायः स्वरः स्याद भिनतन्त्रता । तन्म। १४१३-१६ आघाने पवमानहविषां काम्य- ११।।६।१५-१६ अहर्गणे अत्यदिने एच कृष्ण- प्रयोगे प्रथमत्य तन्त्रभेदः उतरयोतन्त्रम् , बावर्चस- विषाणायाश्चात्वाले प्रासनम् । कामत्वे नित्यप्रयोगे च प्रयाणामपि तन्त्रम् । ११॥३७॥१७ राजसूये नानाबीजेष्टो अन्त्यवीज- ररा४४५२१७-२५ द्वादशादे दीयोपसरसुन्यानो संबन्घिहविष्ठदादानकाले एव याग्निसर्गः। प्रत्येक द्वादशदिनसाप्यत्वम् , वेन पनिंग्राहलम् । १९१३१८१८ अमीषोमीये पशो वाग्वितर्ग: पोरो- ११।४।६।२६-२९ दादद्याहे सुत्याकालीनानामता- डाशिककर्मार्थ हविष्मदाहाने कर्तभ्यः । नामाचिः। २१॥३॥९।१९-२२ अमिचयने प्रधानादी भनि- १९३४.१३०-१२ द्वादशाहे उपसत्कालीनमुनापा. योगः, प्रधानान्ते व अमिविमोकः । ssहाने विवृद्धमुयाहानुपलक्षणम् । ११।३३१.२३ महर्गणे उपरात्कालीनसुरक्षाss २८३३ तन्वं कुम्मोशूलपापणीना बान- कान तन्यम् । पेयगतपाजापत्यायनाविभपणार्थम् । २ ९।२४-३४ अहगणे मुत्याकालीनसमझण्या १९३४१७४३४-३९ ऐकादशिनेऽ पा कुम्भीचूल- सानस मत्यहमाइचिः। चपापणीनां तन्त्रम् । २११२३५ देशपात्रादीनामुपयुक्ताना प्रयोगा- ११४११०४०-४१ तन्त्र न शामीसलपा- न्तरे उपादानेऽपि न दोषः। সৎীনা নানা গুণ থাকার। ११११३६-४ यशरामाणी यायची धारण २४१४२-४ अप्रतिमहेटौ प्रतिपुरोलायं सियतम् । फपालचनुष्कमे। १ ९४४५-४० पयसामागा धारणमाधान. ११।४।१२।४५ अपघातन्यापः। भारम्भ १९१४११४६ नानाबीजन्यायः । ११११११५४४८-५४ वाजपेये सर्वसोमोत्तरं मामा- ११४१४१४७-४८ मिपिन्यायः । पत्याद्रप्रचार १२।३।१६५५ आमिमारतादूर्भ अनुयाजोत्कश ११४१५४९-५० दिमोशगन्पायः । उम्पमाणे सूदवाके सवनीपपुरोडायदेवतानामपि १९१६.५१-५२ कडूयनमन्याय एफकाले अगामेदेनापि कट्रिपची वान प्रयोगः योतिष्टोमे । जय एकादशाण्याये पतुषः पादः सोम-- MI७५३ रोगियोमे रानिगताननिदाऽ पादमपैग पत्र देशवार फगा मेदामेटी पटी, तमिया मादी गादेव मन्त्रः आन्तरनिमेटेडी , एवं गरी. यअगावारितोदानी या भेदाभेदोन गुटो सरणे अमियरंगे अमेप्पदने ष। किन रिमायादिना उमेश, सिकी नापाको ११।४।१८५४ बोगटोने दीधिति. पिनदेवे की पादातर समानतापिपाय पादे मागमामिमा नादेश प्रगमनमः। भार: शान प्राम्पते। १९९५-५६ ठासन्यपः। ११११११११-4 एबम् पEिTER. १९०१२५-५.पि भत्रिगोपुणे. पाना मेरेनानानन् । पारसामनोसोम माछि। उमः।

·मीमांसाकोपः ३५ सद्यस्कालताऽपि सामधानस्य । ३1३1२५ कुण्डपापिनामयने 'मासं दर्शपूर्गाभ्यां ३।११६ सोमे सुन्या सेधिदिने एव । यजेत' इति प्रत्यहं यागः । ३१११७ धामयत्यादीनां तन्त्रमध्ये प्राप्तो उत्कर्षः । ६॥२१ आधाने मयितोऽमिः गाई पत्यार्य एव । ३१११८ आप्रयणमेकरिमन्नपि संवत्सरे सस्यमेदेन ARR आघाने आहवनीयः गाई पत्यात मणीय मिनमेव कार्यम्। आधीयते । २०१९ भक्षेषु समन्धकेष्वेव मक्षमन्त्रः । ३३२३ आधाने सम्यावसथ्यो सौकिकामिरूपी, २०१० आप्रयणाारणे ग्राम्यधान्यमश्चण निषेधः आह्वनीयात् प्रणेतन्यो । ३।११११ आअयणाकरणेऽपि शाक्प्राचीनौषधीना ३२२४ आषाने दक्षिणामिनिमन्व्यः, गाईपत्यादा मनणं यथाकाम ३।१।१२ आमयणाकरणेऽपि समीधान्यमक्षस्य न ३२१५ आहवनीयधारण गतश्रीत्रितयमिन्नस्य न प्रणेतायः । निवेषः। नित्यम् । ३।१।१३ मामयणस्य आधानोत्तरमेव मासो तद. २६ भाहनीयादे मर्मापवर्गेऽपि न पुनय- करणे नवान भक्षणपतिषेधः । धानमा ३।१।१४ आप्रयणं नवान्नबुभुक्षाऽमावेऽपि कर्त ३२२१७ आहवनीयादेः प्रतिकर्म गाईपत्यादुद्धरणमेव, प्यम्। न तु मथनम् ( उद्धरणपक्षे इदम् )। ३११११५ व्रीहिमिरिष्वा नीहि मिरेष यजेत या ३१२१८ आइवनीयः गाईपत्यादुद्धृत्यैव उपत्येयः । यदेभ्यः इति प्रकृने दन्यविधिः । ३२।९ अभिवतः अपवृत्त कर्मणि लौकिक ३११११६ आमयणेषु न इन्पविकल्पः, नापि कर्म-संपद्यो। विकल्पः। ३रा१. अनिः ज्योतिष्टोमे सदपवर्ग एव गति ३।१।१७ आश्यणेषु तत्तत्सम्योत्पत्तिकालविधिः, न स्यात्, न तु दीक्षणीयाऽऽपयरें । चान्द्रादिसंवत्सरविधि। ३।२।११ अमिः ओतरवेदिकः शालामुखीयस्य १८१८ चातुर्मास्येषु चान्द्रो मामा स्वीकार्यः । एकदेश एव, मनः। ३३९११९ चातुर्मास्येषु पाञ्चसावत्सरिकपक्षे मध्ये ३२२ ज्योतिष्टोमे बोत्तरवैदिकरणयनोत्तर शाला- मासस्यैवोसर्गः, न तु संवत्सरम्य । मुखीयः गाईपत्यः संरचते , प्राचीनगाईपयन माजहिती ३११२. चातुर्मास्येषु पासावत्सरिकपक्षे इस भवति । यावभीनाम्यासपसोऽपि विज्ञायते । शरा१३ ज्योतिटोमे गाईपत्यकर्माणि शालामुखीये २११२१ चातुर्मास्येषु पावसामरिकावृतावपि एव । वैश्वानरपार्जन्य-पञ्चहोतोमानां सहदेवानुष्ठानम् । २२१४ ज्योतिशेमे शारामुखीयादेष आमीधीय- २२ चातुर्मास्येषु 'यदि शदृषि पजेत सक- प्रगयनम् । दुपस्तीर्य दिरमिधारयेत् । इलाम यणप्रपासप्रणम् । २।१५ ज्योतिटोमे विष्ण्यविहरणं भागीमीयादेव । २३ चातुर्मास्येषु वैश्वदेवेन गवा मभूतायस्करले ३६२१६ ज्योतिटोमे तृतीयसबने सिव्यिविहरण वसन्ते यजेत। ३१२१७ ज्योतिशेमे तदीयमाने एप आपन ३११२४ चातुर्मास्यानां पशुशामप्रयोगे सइस- ग्यापारगम् । ग्रासियत वैश्वदेवमेव अभ्यम्य अप बलराले ३१२१८ ज्योतिटोमे पूर्वयोः सानयोः आयेन वरुणप्रपायादीनि पाणि अनुतिष्ठेत् । सोमेन बान्याधरणम् ।

·अधिकरणशीर्यकाणि, अध्यायः १२ १२।२।१२।३०-३२ सबनीयादिन्यायः । १२।३।१५॥३१-३५ मन्नाणा ब्राझवि नियुक्ताना १२।२११३३३३ प्रकृति विकृयो समानतन्त्रत्वे विकृति-विकल्पः । तन्त्रेण प्रकृतेः प्रसङ्ग सिद्धिः । कृत्वाचिन्ता । १२२२१६३६-३८ होनमन्त्रणा समुच्चयः । १।२१४१३४ आप्रयणेष्टिन्यायः । अथ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । सोम- १२।२।१५।३५ आगयणे ऐन्द्रायवैश्वदेवयोर्या. अस्फुटविषयकविकल्पसमुचपचिन्ताऽनन्तर स्फुटविषये पृथियानुरोधेन वैश्वदेविकतन्त्रनियमो नास्ति । आप्रयणे. तचिन्तनात् पादान्तरत्वमानन्तर्य च । हिन्यायः । (द्वितीय)। १२।४।१।१-२ अरस्तुत्याशीर भिधानमन्त्रागा समु. अथ द्वादशाध्यायस्य तृतीयः पादः । सोम-- चय. । इदानी विकल्पसमुच्चयमुसेन प्रतकथा प्रस्तूयते । अन १२१४१२।३-४ ऐन्द्रामाई पत्ये कर्मणि पायाऽनु- च पादे समुच्चय. प्राधान्येग प्रतिपाद्यते । ततश्च प्राङ्गा- वाक्पायुगल्द्वपस्य विकल्प। पवादनिरूपणपर्यवसानात् पादान्तरत्वमानन्तर्य च । १२१४४३५-७ सोमायन्याय । अस्फुटविषयविकल्पसमुच्चयचिन्ता अन पादे । १२१४४८ उपयाजगुदसमुच्चयन्यायः । १२३३१११-२ अटरात्रगते विश्वजिति 'वसत्वगहत १२१४१५४९ आषाने दक्षिणाना संख्यामु विकल्पः । धासमोः समुच्चयः ।। १२१४।६।१०-१६ ऐकादशिनादिपशुगणेषु पनी- १२२३।२१३-८ अनु निर्याप्याधिकरणम् । सयाजेघु जाघनीना विकल्पः । १२१३१३९ समुघयो भिन्नकार्याणा गुणानामे कस्मिन् १२१४१७१७-२५ अग्निचयनगतेन जलवृक्षा- ग्राद्याहतेन काम्येनामिना उत्यस्याधि । १२।३।४।१०-१५ विकल्पाधिकरणम् । १२१४१८।२६-२७ अग्निचयनमारणे अतस्य जल्द्- १२।३।१६ प्रायश्चित्ताना दोषनिर्घाताना वृक्षापायाहतस्य काम्पाने. आहवनीयत्व नास्ति । विक्ल्पः। १२१४।९।२८-२९ अग्निचयने श्रुतस्य ववृक्षा. १२१३१६।१७ समुयाधिकरणम् । ग्राद्यानस्य काग्यारे, आधानादिसेस्काराणा शेषः। १२१३१८-१९ अध्यायादावपि कर्मकालीन- १२१४११०१३०-३१ अपिचयनमतस्य उख्यस्याः मन्त्रयोगः। नित्य न धारणम् । १२१८२०-२२ भाषावराधिकरणम् । १२३४५११९३२ सत्राहीनपो शुधवारम्भादीनामेक- १२।३।९।२३-२४ कतौ नादाणोत्पभाना मनाणा | गमयजमानतकत्वम् । भाषिक, स्वरः प्रयोक्तन्यः । १२१४११२१३३ अहीने शुमा-पारम्भादि केनविद्य- १२।३।१०।२५ फरणमन्त्रेषु मन्त्राते कर्मप्रारम्मः। जमानेन कर्तव्यम् । १२३४५६-२७ अग्निचयने सोराया मन्त्रा- १२१४१२३४ सने मुगान्वारम्भादी नियोगतो तेन कर्मादिसे निपात । गृहपतितस्वम् । १२।३।१२।२८ आधारे मत्रान्तेन कर्मादिस निपात.। १२।४।१४४३५-४१ सो यजमानसारा: सर्व- २२१३३१३१२९ करणमामामेकाना विकल्प। यजमानाः। १२१३३१४१३० अभिचपने संख्या विहिताना १२१५४२-४७ अधिकार. आतिन्ये मास- मनापा समुनयः। स्व। क्मणि ·नियमः। मीमांसोकोपः १४ प्ररेषु अध्वर्युशात् होतुरपि मानुपूर्वी- 1 ४११।१० सामिधेनीपु समिती धृतवती चान च्येते' इति 'तं त्या समितिः । इत्येव ग्राहा। ३४५ न्याय मिनब्राह्मणाना मनुवल्क्स। ४२११ सामिधेनीषु प्रणवविधानम् गवरस्थाने ३४६ निषादरयकारयोरपि आर्षेयवरणमस्ति । एवं ३४७ राजोपेतवाझगोपेतयोरपि जातिप्रयुक्तप्रवर ४११९२ सामिषेनी प्रणवविधानम् अन्ये नगरे वरवम् । एव टे स्थाने। २८ प्रवरवरणे द्विगोत्राणाम् एकतो दो अन्यत ४।१।१३ सामिषेनीपु मणयशब्दार्थस्य ओकारस्यैव एक: इति यः। विधानम्, न तु प्रणव ' इति शब्दस्य । ३१४९ अमीयोमीये पशो 'सप्त वृणोते' इति ४१२१ सामिपेनीषु श्रीस्तृचाननुयात् ' इति वषट्कर्तृणामेव वरणम् । निस्विरुक्ती प्रममोत्तमौ द्वौ तृची, 'अम या पाहि' ३।४१० अग्नीषोमीये पो सप्तानामपि वरणं इत्यादिश्च तृतीयः । लोषिक्या याचा ४२२२ सानिधेनीयु । सर्वाणि छन्दासि अनु- ३।११ नुपादिभिर्वृणीते' इति येपा शाखाया । व्यात् । इति गायत्री त्रिमुबुजगत्य एव सर्वाणि उदासि । वचनम्, तेर तेरेव मन्धरणम् । ४१२१३ पयाजी नाम सोमयाजी एव । १२ अनीपोमीये पण 'सत वृणीते ' इति ४१२।४ निविदामनवानन्य वाचनिकमेव, न सैताना । नपटकनुवादः, न वरणान्तरम् । ४१२।५ यरणधर्म अजुत्वाविहीवरेय, न सर्वेषा- ३।४।१३ निरुदपशुबन्धे होतृमत्रावरणयोदयोर्वरणम्। मूविजाम् । ३।४।१४ सोमार्थ बरणम् औषप्तध्येऽहनि । ४२६६ प्ररो होतुरेव पूर्वः, अध्वर्योचरः । ४१११ न्याहति- हिंकार- दाहोत- सामिनीना ४।२५७ आवाहन निगदे 'आवह देवान् । हनि न्यायात् क्रमः। सपमानानां सर्वदेवानामेव वादा। ४.१२ अन्तराऽनूच्यम्' इति मध्यमस्य स्वरस्य ४।२८ 'अनिमग्न भावह' इति संयोध्योऽमि. आहवनीय.। ४३ अन्तचन्य पादः' इति या MARI ' अमिहोत्राया' इत्युतो मि; आइय. नीयादन्यः। ४.९४ सामिनी' आद्योत्तमयोः बिरादृत्या ४२११. अग्निः स्विष्टकृत् गाईपत्यापिठाता संख्यापूरणम् , नागम। देवताविशेष । ४५ सामिधेनीषु आयोहमयोरनवानविधिः तृतीये ४.२०११ अग्ने: खिष्टात आवाहन हम्यवहनाय- बचने एव। मेवेति त अग्नि होगाय' इति निगा। १६ सानिधेनीना सर्वासामेव सठिन्यविधिः । १२ मदिमानमावह' इति गाईपन्यवाद । वर्ग २ देवता वैघसम्देनैव ध्यातम्या । ४२१३ 'अनूनों होता पिवाट' ति आहए. ४११ सामिधेनी उत्तराधियो. संधान कार्यम्। नीयवाद । Vive भामिनीपु पटिने ए३ आधान्ये ची ४२११४ मा जाग्ने देवान् बाद पति भाष- रापारी माईदीन, न तु मामयोनी । मीयवाद । ४११५९ साभिषेनी 'विहिति' इति विप्रा ४१२१ 'न्यानि होगापागा' इति विटtanा समिनिरनिरः यस्दामेव अधि। देशविधि ।

·संकर्षकाण्डीयाधिकरणशीर्षकाणां पाठक्रमः । माध्यदिने एव। [अघुनैव पूर्व द्वादशलक्षणीयाधिकरणशीर्षकाणि पाठक्रमेणोपन्यस्तानि । इदानीं न्यूनत्तापरिहाराय संकर्षकाण्डसाधिकरणशीर्षकाणा पाठकमेणैवोपन्यास: क्रियते । एतानि शीर्षकाणि लिखितसंकर्षकाण्डपुस्तके आदौ उपलब्धानि । तान्येव कचिदश्चरपरिवर्तनेन रचिन्यूनतापूरणेन च परिष्कृत्य उपन्यस्यन्ते । त्रयोदशादयश्चत्वारोऽध्यायाश्च एकद्वित्रिचतुरङ्कवास्लाभिरत्र प्रदर्शयिष्यन्ते इति ज्ञेयम् । तथा च अध्यायपादाधिकरणप्रदर्शकानयोऽका अत्र भविष्यन्ति । पोडशलक्षण्या अधिकरणशीर्षकाणि वर्णक्रमेणापि परस्तान्निवेश्यन्ते ।] १।१।१ अनुवघटकारविधिः। १।२।३ भूयोमन्त्राधिकरणम् (एकस्मिन् मणि ११११२ अनुवषटकारस्य द्रव्य पूर्वेटशेष एव । भूयोमन्त्रसत्त्वे मन्त्रस्य विकल्पेन ग्रहणम् )। १।११३ अनुषघटकारभ्य प्रतिशेषमावृत्ति । ११।४ सानाय्ये पुरोडाशविधिवाक्य दारूपान- ११११४ प्राजापत्यपशुषु उत्कर्षे यूपोन्मोचनप्रभृति | स्तुत्यर्थम् । रा५ वैमृघो भिन्नतन्त्र एव, न समानतन्त्रः। २१११५. 'अनि चित्वा' इति विहित. सौत्रामणी २२६ वैमृधो यद्यपबन्धात् अनित्य एव । ऋतोरङ्गम् , न चियगम् । ११२७ वैमृधारम्भः आधानानन्तरपौर्णमास्यामेवेति १२११६ अमिचयने तिसुधन्वदान ब्राह्मणायैव । में नियमः। १।१७ अनि चिन्वानाय दक्षिणाटान क्रत्वङ्गम् । २०११८ अग्निचेतृदक्षिणया न ऋतुदक्षिणायाधः । ११२१८ अम्युदितेष्टिपासौ तां कृत्वा केवलदर्शोऽपि ९।११९ प्राजापत्यपशुना सवनीयपशूना च शामित्रो ऽमितन्त्रम् । १२।९ पिण्डपितृयज्ञ दर्शदिनेऽपि स्वकाले एव । २।१।१० परिवघ्यहोमयोः · अमितः पुरोडाशी' १।२।१० पिण्डपितृयश: सिनीवालीकुहो• संनिपाते इति पूर्वोत्तरकालवादः। उत्तरस्मिन दिने कार्यः। रार 'वाग वे हविष्कृत् ' इति वाचो हविष्क १।२।११ पिण्डपितृयज होमो दक्षिणानौ , नाहवनीये। स्वमर्थवादः। १।२।१२ पिण्डपितृयज्ञे अनाहिताग्नेरप्यधिकारः । १११११२ शमिता एक एव ! ११२।१३ पिण्डपितृयज्ञ. अनाहिताः ओपासनामी २।१।१३ शमिता प्राविगेव, न भिन्ना । १।१।१४ शमिता अध्वर्युगणस्य एव । १।२।१४ पिण्डपितृयज्ञे अनाहितामिना अतिपणीत: १२१११५ अध्वर्युगणस्येव पशुसंशपनं कर्तन्यम् । औपासनो वा उपायेय । २१ सनहनादौ यजमानस्यैव पनी , नावों: । १५२।१५ पिण्डपितृयज्ञे उपस्थानमन्त्रस्यगाई पत्यपदस्य वर्णक १ यजमानस्य सर्वासा पल्लीनां रोष । ( अनाहिताग्नेरिदम् )। नहन दर्शादी। १९२११६ ' अमावास्यामभिचरन् ' इत्यनेन अभि- १।२ विषमकर्ममत्रन्यायः (एकस्मिन् कर्मणि चारोद्देन अग्नीमीयमात्रहविविधि, पोगमासीमिन्यत्र शासाऽऽदिभेदेन मन्त्रनानात्वे विकल्पेन विनियोग.)। पोर्गमासीसमुदायविषिः । मी.को.७ पुनः कार्यः । स्यात् ।

·अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि - . [इतः पर द्वादशलक्षणीस्थानि अधिकरणशीर्षकागि सवर्षकाण्ड चतुर्लक्षणीस्थानि अधिकरणशीर्षकाणि च एकीकृत्य वर्णकमेण निवेश्यन्ते । तत्र पूर्व पाठक्रमोपन्यस्तानि शीर्षकाण्येव सन्ति , परन्तु तत्रयप्रधानरान्दान् प्राथम्येन उपन्यस्य तदनुसारेण शेषपदानि यथाययं विपरिवयं पूर्वसख्यापेक्षया द्वित्रगुणेन वर्धयित्वा निवेक्ष्यन्ते, न केवलं प्राचीनानामेव ययालिखितरूपेणैवेति ध्येयम् । एवं सति नानारीत्या ययेच्छ अधिकरणलामः स्यात् । संकर्षकाण्डस्य अध्यायचतुष्टयं यद्यपि वस्तुतः १३-१६ इत्येयाट्वाः प्रदर्शनीयाः, तथापि अस्मामिः १-२-३-४ इत्यकैरेव अध्यायनिर्देशः कृतः । यत्र ' संकर्ष. ' इति अड्कादौ निवेशः तत् शीर्षक सेकर्षकाण्डस्थम् , तत्र च अध्यायपादाधिकरणाड्का निवेशिताः । 'संकर्ष' इतिपदरहित- केवलाइनिवेशे तु द्वादशलक्षणीयं शीर्षकमिति ज्ञेयम् । तत्र च अध्यायपादाधिकरणाङ्कत्रयमेव निर्दिष्ट न . . सूत्राका निवेशिताः। सेकर्ष. ११११५. अप्रत्यवर्णक्रमे तु तृतीयभागाखावे प्रदर्शितरीतिद्वये प्रथमैव रीतिः सरलवर्णक्रमरूपैव स्वीकृता, न तु द्वितीया शास्त्रीया रीतिरित्यवधेयम् । ] अंश्वदाम्यग्रहौ संयोगपृथक्त्वेन काम्यौ नित्यौ च । अग्नि चित्वेति सौत्रामणी तोरङ्गम् , न चित्यनम् । संकर्ष. २३२१५. अंश्वदाम्ययोरपि सादनादयो ग्रहधर्माः सन्ति । अग्नि चिन्वानाय दक्षिणादानं त्वद्नम् । संकर्ष, ३६११. शरा. अंश्वदाम्ययोर्दधिग्रहानन्तर याग । ( इदं ३।३५८ 'अग्नि होत्रापावह' इत्युक्तोऽमि: आहवनीयादन्यः । अधिकरणेन विरुद्ध भाति ) । संकर्ष. ३३३३१४. सेकर्प. ४।२।९. अश्वदाम्पादयो महाः ऋतुशेषत्वात् धारामहेभ्यः पूर्व अग्निः शालामुखीयः औत्तरवेदिकप्रणयनोत्तर गाई. सकृदेव कर्तव्याः । चिविण्यादय इष्टकाच अग्निशेषत्वात् । पत्यः संपद्यते । संकर्ष. ३।२।१२. सकृदेवोपधातम्या: । ५।३।६. अग्निः स्विष्टा गाईपत्याधिष्ठाता देवताविशेष एव। अंश्वदाम्याधिकरणम् (अश्वदाम्यग्रयोज्योतिष्टोमा- | संकर्ष, ४।२।१०. थेता)।२।३९. अग्निचयन (ने) उपसदा पटत्वं तिगुणा स्वस्थान- अवदाम्यानन्तरमेव दधिप्रयागः न तु प्राक् । विद्या संपादनीयं न तु दण्डकलितवत् । ।३।२. (इद ३१३११४ अधिकरणेन विरुदं भाति)। संकर्ष. अग्निचयन (ने) उपसदा पटत्वमख्या सर्वसंपादा। श८. ५।२९. अताधिकरणम् । ( भक्ताः शारा इति घृतेनेति अग्निचयनं विचारमेव कर्तव्यमिति न नियमः वाक्यशेषात् शेषम् )। १४१३. चतुर्षाद्याहारसंभवान् । संकपं. २।१।३०. - भवाम्यञ्जनन्यायः । (एकायनीनयनं न अशा. अग्निमनगतनिर्मन्प्ये अग्नीपोमीयर गुगतानमन्थ्य- भ्यजनप्रयुक्तम् )1४१११.. धर्माणा नातिदेशः । ७३७. अगम्यस्थक्यामीयादावे (दोए) बादशैव सामि. अग्निश्यनगतस्य उग्न्यम्यामे: नियंन धारणम् । घेन्य. सं. ४४३. २२१४/t.. -- ·४९ . अमिकोणे दशमः संकर्षकाण्डीयाधिकरणशीर्पकाणि १४११५ यूपैकादशिन्याम् 'युवा सुवासाः' इति २।१।१४ अनिचयने 'सहस्रस्य प्रमा असि' क्षेत्रमन्नतन्त्रम् । इति मन्त्रः सर्वचित्यनम् । १४१६ पे 'एकयूपं मिनोति' इति संख्याविधिः। २०१५ इष्टकोपधाने मन्त्राधिक्य चयनान्तरप्रयोगे १।४।१७ यूपानाममिष्ठमिन्नाना मानं सौत्येऽहनि । | अवशिष्टमन्त्राणामुपयोगः । ११८ यूपैकादशिनीसमानमुन्कृष्टं सत् तन्त्रमेव । २२१२१६ इष्टकासंख्यापूरण लोकंपृणामिः मन्त्र- १।४।१९ यूपैकादशिन्याममिष्ठरशनै यूपरशनाश्च न्यूगत्वे । तन्यम्। २।१।१७ अमिचपने चितिशब्दो न प्रस्तरपरः, १।४।२० यूपैकादशिन्यादौ अमिष्ठभिन्ना यूपाः किन्तु तदवयवपरः । उदग्दक्षिणा मातन्याः। २२११८ इष्टकोपधाने 'प्राचीरुपदधाति' इति १।४१२१ यूपैकादशिन्यादौ रथाक्षमात्राणि यूपा- | रीलपवर्गवादः । न्तराला नि। २।१।१९ इष्टकोपधाने 'माची, प्रतीचीम्' इति १।४।२२ यूपैकादशिन्या 'वेदिमितान् विमिनोति । कर्तुमुंखवादः । इत्यस्य रशनामानेन न विकल्पः । २।१।२० अमिचयने धर्मचितो 'माञ्चम् । इति १।४।२३ यूपैकादशिन्या दशमैकादशयोयत्ययः तुर्मुपवादः, ' प्रत्यञ्चम् ' इति तु धर्ममुखवादः । ऐशानकोणे कादशः इति । २१११२१ अग्मिनयने 'पुरस्तादन्याः प्रतीचीः पश्चा- ११४॥२४ यूपैकादशिन्यामुपराणा देयेण साम्यम् , दन्याः प्राची: ' इति विधी अपवर्गनियमायौं । न तिर्यक्त्वेन। २१॥२२ अग्निचयने 'वृषभमुपदधाति इति १४१२५ यूपैकादशिन्यामेकादशपशुयोजन कापेथ्या 'त्याममे वृषभम्' इति मन्त्रोपपेयेटकापरो पुपमशन्दः । पदत्या अहीनेषु उत्कृष्यते , इतरा पद्धतिस्तु प्रकृती। २१११२३ इष्टका एव प्राणशन्दघटितमन्त्रीरघेयाः २।१।१ इष्टकाश्चयनमाघनीभूता मृन्मय्य एव । 'प्राणभृत उपदधाति' इयत्र । २२ इटका: अश्रिमत्य एव कार्याः । २११२४ अग्निचयने 'घृतेष्टका उपदधाति । इति २।१।३ इटा: समचतुरता: कार्याः। घृतपूर्णपटोपधानम् । २।१।४ इष्टाः पशुशी धुमपाने अन्तरालपूरणार्थ २।२५ अनिचयने चतुरस्रागामिष्टकानामे न विधेयाः। 'मण्डलेटका उपदधाति' इति नामान्तरम् । २।१।५ इष्टकासु सर्वान् वर्णान् ' इति रेसावादः । २।१।२६ अग्निचयने चितिसमुदायस्यैव वेदिधर्माः, शरारका: पका एवं प्रायाः। न तु तदाधारभूमेः । २०१७ इष्टकापाका निमंन्य्येन किनामिना । २।१।२७ अमिचयनमुपसदिनेष्वेव, न तु वतः २।१८ इटकारान्दात् वादिषु नेष्टाधर्माः । पूर्वम् । २९ टकाधर्माः सिकतासु न भवन्ति । २११२८ निर्माण दीडोत्तरमेव । २१. इटाधर्माः नामपिधेषु न भवन्ति । IR९ अमिचपनविशिष्टे पतो एकादिदीक्षा- २०१।११ इटवाधर्मा नैतीषु न भवन्ति । पधागों न चाघः। २०१२ अभिनयने 'सहसं चिन्वीत ' इनि ||३. अमिनयनं शिरमेर कुर्तग्पमिति न सहस्रशन्दन तुपरः। नियमः, चतुर्थाद्याहारसमवात् । २०१३ अमिचपने ' सहसं पिन्वीन' इति श३१ अमिनयने चतुर्थाचाहारेण विपासा- सईसचन्दा कापर एन । घिका सल्या स्यात् ।

·। । मीमांसाकोपः अमिचयने भुतस्य मलवानाचाहतस्य काम्यस्यामे: अमिचितः केवलमोमयागे एव एकविंशतिलोकं. आधानादिसंस्काराणा बाधः । १२४१९, पृणामिश्चिति: गुणविधिः । संकर्ष, १३।१३. भनिचयने भुताना दीक्षाऽऽहुतिमन्त्राणा सौमिक अमिचित्कर्तृकसोमे उत्तरवे दिपुराणामिद्वयस्यैव एक- दीक्षाऽऽहुतिमन्त्रैः समुचयः । १०३४ विशतिलोकपृणानां न समुचयः । संकर्ष. १॥३॥१२, अग्निचयने पठी चितिनैमित्तिकी । ४।४७. अनिचित्कर्तृक्सोमे रोकपृणारूपगुणान्तरविधिः। संकर्ष, अमिचयने संख्पया विहिताना मन्त्राणा समुचयः । २।३।११. अमिचिद्घताना ऋत्वन्ते अनुष्ठानम्, १२१३३९४. चयन- नतु अमिचयने संवत्सरमुख्यभारणाभावे वैश्वानरेष्टिः । मानान्ते । ५/३१०. ४॥४॥६. अनिचेतृदक्षिणया ऋतुदक्षिणायाः न बाधः । संकर्ष, अग्निचयने समारोपैव अन्यत्राग्निनयनम् । संकर्ष. १९१८. ३।२।३४. अग्रिनयनमन्यत्र समारोप्यैव अमिचयने । संकर्ष. अमिचयने सर्वोषधावपातस्य नाम्याः । १२॥१॥६. ३।२।३४. अग्निचयने सहस चिन्वीत ' इति सहस्रशन्दो न अग्निप्रणयनं चातुर्मास्येषु मध्यमयोरेव पर्वगोः । ऋतुपरः, किन्तु सण्डिलपर; । संकर्ष. १२. ७९. अग्निचयने महतस्य प्रमा असि' इति मन्त्रः अग्निभेदेऽपि अरगिभेदो नावश्यकः । संकर्ष. सर्वचित्यङ्गम् । संकर्ष, २२१११४. ३।२।३२. अमिवयने सावत्सरिके गायत्रचित चिन्वीत अक्ष- 'अमिमम मावह' इति बोध्योऽनिः आहवनीयः। वर्चसकामः' इत्यादि तत्तत्फलकामुकानामेव । अकामाना संकर्ष, ४।२।८. तु तदितरच्छन्दस्का एव ऋच. । संकर्ष. २।१।३७. अभियोग. प्रधानादौ, अभिविमोकः प्रधानान्ते अमि- अमिचयने सावत्सरिके दाशवयीभ्य. आहताना चयने (इति भाव्यम् । साइप्रधानादौ साधानान्ते च मागेयोना याशसेनीभि. न समुनय । संकर्ष २।१।३३. इति वार्तिकम् ) । १५३. अमिवयने सावत्सरिके दाशतयीभ्य आनीतानामागेय. अग्निराहवनीयादि: सर्वप्रकृतिविकृत्यर्थः । ३।७।१९. सूक्ताना चयनातिरिक्त उपस्थानादी नोपयोगः ( तहिने , अग्निद्धृतोऽपत्ते कर्मणि लौकिका संपद्यते । दिनान्तरे तु स्यादेव इति वक्तव्यम् । के ) । संकर्ष. | संकर्ष. ३३२६९. २२११३६. अग्निरौचरवेदिकः शालामुखीयस एकदेश एव, न अमिचयने साव-सरिके दाशतयोम्य आनीते: सूतैरेव वृत्स्नः । सकर्ष. १२१११. प्रतिसूक्तमुपधानम्, न प्राचम् । सकर्ष, २११३३५, अग्निचपने सावित्रोमोत्तर दीक्षणीया फतन्या। अग्निज्योतियोमिक. तद्पवर्गे एव लौकिका सपद्यते, दीक्षणीयाऽऽद्यपवर्गऽपि । राकर्ष. ३२१.. ५।२।११. अभिनयने नुपर्णाकृतिनं नित्या, बोधकमन्त्रास्तु अग्निदेवो होता देवान् यत्' इति आहषनीय- अर्थवाद । सेकर्ष. २१११३९. अग्निनयने स्वयमातृण्णोरयाने वरदानमयों. कर्म। 'अग्निहोता वेत्तु' इति समादापन निगदे आह. धनीषवाद | सर्ग. ४२१११. अग्निचयन हिरण्यशकले. प्रोक्षण सत् कर्नम्यम् । 'अग्निहोणेदं हविरसुरत ' इति गाईपत्यवादः । ९1१1८. संकर्ष, १६. . यादः सकर्ष. १८. वि. ३२८२.

·होतः' इति । . . . विकल्पः। संकर्षकाण्डीयाधिकरणशीर्षकाणि शंट मैपः · अजैदग्निः' इत्यतः पृथक् 'उप प्रेष्य २।४।१५ त्र्यम्बकेषु चतुष्पय-एकोल्मुकयोः समु- चयः। २१३९ श्रेषः । अजैदमिः' इति अध्धयों मंत्रा रा४।१६ 'अपभ्रथेन पत्यञ्चश्वरन्ति' इति कर्तृगर्म- वरुण प्रति। विहारविधानम् । २३।१० प्रैषः 'उधशा यज सोमस्य' इति रा४१७ होगे पुरस्तात्स्वाहाकारा अपि मन्त्राः करणम् । शत्रवन्मात्रे निवेश्यते। २।४।१८ स्वाहाकृतमिन्द्राय जुहोमि' इत्यादी २६३१११ प्रैष: ' उक्मशा यज सोमानाम्' इति शम्र- स्वाहाशन्दो न प्रदानार्थः । घास्वपि चमसैदेश्च युगपद्धूयमानेष्वेव सोमेषु निवेश्य. । २।४।१९ वषट ते विष्णो: इति वषट्शब्दा न २।३।१२' पुरोऽध्वर्युभिजति ' इति देशवाद एव। | होमार्थः । २।३।१३ प्रैषान् मैत्रावरुण एव ब्रूयात् ऋतुयाजेषु । २।४।२० वनस्पतियागयाज्याया न देवतोपलक्षणम् । २१३१४ ‘होतर्यज , प्रशास्तर्यज' इति वक्तृ- २२४१२१ 'चित्तं च चित्तिश्च' इत्यादौ न चतुर्ध्या विपरिणामः। २४२२ ' चित्ताय स्वाहा, चित्तये वाहा' २२३२१५ अनुवषट्कारे आश्रावणादीना प्रतिषेधः । २।४।१ यजतिनोदनासु प्रक्षेपान्तत्वम् । इत्यादिभिः शासाऽन्तरीयमन्त्रः 'चित्तं च वाहा' २।४।२ अश्रुवदेवताकेषु मन्यवर्णादिना देवताविधिः। इत्यादीना विकल्प । २।४३ सामिनीना नाहुतिमन्त्ररूपत्वम् । २।४।२३ अग्निचयने भूतेष्टकोपधानं प्राकरणिक- २।४।४ अग्निचयने अज्यानीहोमेषु मान्त्रवर्णिकी २४१२४ अग्निनयने भूतेष्टकानामुपधान राजसूय. गतमन्त्रैरेव इति पक्षे यथाऽऽस्नातैरेव स्वाहाकारान्तः २।४।५ चिवेष्टो अमे गोमिन ' इत्यादिमि पुष्टि. कर्तव्यम् । मन्त्रैरेव होमः। २।४।२५ अनुवाक्यासु प्रैपाशस्योद्धारः प्रतुग्रहेषु । २४६ दक्षिीमेपु ववनाभावे सहगृहीतमेव नित्यम् । २४।२६ राष्ट्रभृद्धोमेषु · ताम्यः स्वाहा' इत्येव द्वितीयोद्वितीयो मन्त्र २४१७ आहुति गणे प्रत्याहुति सकृद् ग्रहणम् । रा५८ दर्विहोमेषु प्रतिहोम समिधमाघायैव होम. । २।४।२७ आध्वरिकाहुतीना दीक्षाऽऽहुति मिः समु- २४९ पाकयज्ञशब्द. माहुतिपर्यायः। २।४।२८ 'भुवनस्य पते' इत्यादयो दशाहुतयः रयमुखे ।।१० पाकयशशब्दः दहिोममारवाचकः। २४१११ पाकयशगन्दा लौकिकहोमानामेव वाचकः। २।४।२९ भूत भन्यं मविष्यद् वपट् स्वाहा नम:' २४१२ पाकयशेषु द्वि होति , द्विनि पार्टि, विः | इत्यादी न मन्त्रभेदः । प्राभाति , उसृज्याचामति , निलंदि' इति धर्मा शार दर्शपूर्णमासशब्दो सूर्याचन्द्रमसो संनिकपं- भवन्ति (अग्रिहोंने इदम् )। विकर्षवचनो। २४१३ वैश्वदेवपर्वणि 'प्राचीनवणे यजेत' इति शरार पर्वसंघि. तन्त्रमध्ये ग्रहीतम्यः । विहारदेशोपदेशः। ३।११३ दर्शपूर्णमासयागस्य परयुरनुपानेऽपि दिवैव २।४।१४ 'पदे जुहोति , धर्मनि जुहोति ' इति अनुष्ठानम्। आइवनीयाफ्यादः । रा४ अमावास्याया मागुदयाद् यागस्योरक्रमः । मन्त्रैरेव । देवता। . , ·मीमांसाकोपः अग्रीवरुणयोर्वचनं सस्विष्टान्छन्दकमेव फर्तम अनीपोमीये पणे अमीपः प्राकृतकृत्स्नेहामशय ज्योतिष्टोमे अवभृये स्पिष्टप्रद्यागीयनिगमेषु। १०१४।१७. वनिष्टुना निवृत्तिः । १०७५. अमीयोमीयः पशुः छाग एवं । ६८।१०. अमीपोमीये पशो अध्यध्या होतुः कृस्नेहामहस्य अमीषोमीयः पशुः सानाय्यगतपयोविकारः । ८१२१३. | निवृत्तिः । १०७४. अमीयोगीयः पाः सानाय्यविकारः । दारा२. अग्नीपोमीये पशो आतिच्याबर्हिष. सरणकाले अग्नीपोमीयदेशे स्तरणार्थम् आतिप्यापर्दिपि सनम | सरणमन्त्रस्यावृत्तिः । १२।३।२०. माहियमाणे संनहनहरणमन्प्रयोनावृत्तिः । १२।१।२१. अग्नीषोमीये पणो दार्शिको विध्यन्तः । ८।१५. अमीषोमीयपशुगतनिर्मन्थ्यधर्माणा अग्निचयनगत अर्मयोमीये पशौ पाशैकत्यपाशबहुत्वाभिधायिनो. निर्मप्ये नातिदेशः । ७३१७. मन्त्रयोर्विकल्पः । ९:३५०. अग्रीषोमीयपशुधर्माणां सकगीये पशी अतिदेशः। अमीयोमीये पशो प्रतिप्रस्थातुर्भक्षो नास्ति । ८1१६. १०१८ अमीपोमीयपशुपुरोदादाश्रपणं शारामुतीये , न तु अग्नीपोमीये पशो प्रत्यक्ष हविभेदः । १०७/१. शामि।। १२१११५. अग्नीषोमीये पशो प्रयाजान्याजापाप्रयोदः । अग्नीयोमीयपशुपुरोडाशस्विष्टकृति त्यागे निगमे न ५।२८. विष्काउन्दलोपः। १०।४।१८. अमीयोमीय पशौ प्रयाजान्तापकर्षः, सबनीयपशो च अमीषोमीयपशुप्राग्भागवर्तिपदार्थधर्म उपाशुल्वं तत्त- | अन्याजादेशाकर्ष, तदादितदन्तन्यायात् । ५।१।१२. पदार्थजन्यावा-तरापूर्वप्रयुक्तम् । ९।१६६. अग्नीषोमीये पशी मैत्रावरुणस्य अस्ति भक्ष । अग्नीपोमीयपश्वादो प्रयाजादिषु एकादशत्वादिगुण- | १०७६. विधि । १०१३ अग्रीषोमीये पशी मैत्रावरुणस्य एक एव माग. । अग्नीषोमीयपुरोडाशपर्माणामतिदेशः अध्वरकल्पा- १०७७ गतामावैष्णवे । ८३१. अग्नीपोमीये पशौ यागसमापयुत्तर रौकिके यपस्पों अमीषोमीयपुरोडाशविकाराणा सानाय्यविकाराणां च प्रायश्चित्तम् । ९३३३३. सोमोत्तरकालता। ५४८ अमीषोमीये पशौ यूपनिखनने अर्धमन्तवैदि अर्ध अमीषोमीयसपनीययो समानविधित्वपक्षे अध्रिगु- | बहिदि' इति उभयोपलक्षितदेशविशेषस्य विधानम् । श्रेषगतस्य प्रारमै इति पदम्य न विकारः। ९३१८. अग्नीषोमीयादिपशुत्रयार्य. शूल. तन्त्रम् । सर्प, भग्नीधीमीये पशौ वपायामिव सर्वेधद्वेषु पञ्चायत्तत्वम् । २।२।९. अग्नीषोमीयार्या, पशुधर्मा. । २०६७ अग्नीपोमीये पौ वाग्विसर्गः पौरोहाशिवमपि 'अमीषोभीयेण यजेत अमावास्याममिचरन्' इत्यनेन । इविपदाहाने कर्तव्यः । १९१३१८. अभिचारोद्देशन समीयोमीय विविधि । संकर्ष. १॥२११६. अग्नीपोमीये पशो 'सत पृणीते' इति वाटपणामेष 'अमीषोमीयेग यजेत पोर्गमासीमभिचरन् । इत्यनेन | वरणम् । सहर्ष. २४१. अभिचारोदेशेन अग्नीषोमीयइविविधि । संकप. थनीशेमीपे पशो 'उस वृणीते' इति यपटक धेनुवादः, श२११७ नवरशान्तरम् । सकर्ष, ३१२ अभीयोमीये पदावेव प्रशशापायाः विनियोग । अग्नीषोमीये पचौ समानामपि षषटकर्तगां परणं सैकर्ष. १३११४. सौरिया वाचासकर्ष. १०, श६, १०1७२..

·. हिववादः नेवम् )। संकर्षकाण्डीयाधिकरणशीकाणि २२१९ ज्योतिटोमे सोमेन पिपायापारणं परि श३५ अनि मायागो पूर्वभ्यो उत्तरम्परे च प्पाश्रेणेव । व्यवस्थित विकल्पः। शरा२. योतिष्टोमे येसर्जनहोमेषु भाग्यमेव न ३१६ अतिप्रायः पृश्ये परहे घेराजस्तोकाप सोमः। आमेयो गमते, नान देवताविधिः । २०२१ ज्योतिष्टोमेस येव स्यात् । इति प्राज- १७ यतिमाशाशी माहेन्द्रप्रधानन्तरमेव होमः, न तु सह। २।२२ सालामुखीयो निरूदादिप्यपि मति । ३१३८ दधिपहयागः अश्वदाम्यानन्तरमेर, ३२२३ पशो प्रथमेटिपो पटपर्य भगीन एवं प्राक् ( ३३१४ अधिकरणेन विरुदम् । यरुपमाण. आयनीय: पररर्यमपि पार्यः । २।२।२४ अमिदोरहीमः सायंतनः पशुपागदिनेऽपि शशर दधिप्राविकारः आग्यसोमप्रो फर्मान्तरम् । नौचरपेरिफे , देशात् पशुकर्मण उत्कर्षे तु भोवरवेदिक ३१. दधिमहो मित्य: काम्पथ योग- पृयत्वेन । ।२।२५ अमितीमा: शो परकाला माजहिते १ ६धिमाविकारे सोममहे न सोमपमः। एप. २०१२ दधिप्रदविकारे योमप्रदे सोमपामावेऽपि २२६ पनी पुरोरागम्य भाग शालामुस्ताये एक अभिश्यम्यारोपः। ३२१२७ पड: रापसार,नपरफासः। २०१३ अभिपये एव 'तिसो परम्प समिप:' २२८ पौ पापा न गालामुसीयोऽति। मरः योग्यः । १।२।२९ शोभाप शायभुमीपस्या प्रमाणे २०१४ भयदाम्पपो: एपिमानत पागः । २३. सोमालो गभिपः भामुसीपषत् (संशश८ अभिकरणेन किरन, परन्त पुलम् )। आदरनी पम्पापि समारो। १५ मेरादाम्यतो योगःपस्पेन हामी २१ ममियोनामावेऽरि दीक्षितम्य भन्यत्र गमने मामे मतिः समारोप्येव नेयः । AS मतिराने राषिपदियु कामदास २१२ मरिमेकी भरतिभेदो नारएकः । समुपः । पास उसय प्रयायेव सपनातन समारोरः। grammar | AIN ममिको मामो भयरपि। १॥२०१५ म भाग्मामारोसेरि अरोरेर प्रयone Fसमन्त्रा Hari: । पोमपनं पाईन् । शभियानरमन्ना :, कि ।२१५ : मायमर रोधी मोरप गोममानाः । उरामा १२. Ther मनानामती MR मनपिनम् । दानापोः MARA ३ मा मनितीनी It was निायो । It मम पोष र ३१४१ तास ter.mrat R aurat mr,rm wrrel ·भीमांसाकोपः ८1१।१०. मतिदेशः अमिचयनम्य अतिप्रामाणां च विकृतिषु । अतिदेयः दापौर्णमासिकपुरोडागधर्माणाम् ऐन्द्र १०1८1११. एकादशकपाले, न तु हानाय्यधर्माणाम् । वि. १।१७, अति देश: अमीषोमीये पसौ सानाय्यरातपयो अतिदेशः दार्शिकधर्मामामग्नीषोमीये पनौ 11. धर्माणाम् । ८।२।३. अतिदेशः धर्माणा सादृश्यविशेषेण नियतप्रकृतितः । अति देश अग्नीयोयीये पदो सानाम्यधर्माणाम् || १२. ८/२।२. अतिदेशः न अग्निचयनगत निर्मन्य्ये अग्नीपोमीय अतिदेश: अध्वरक्ल्यागतामावैष्णवादी अग्रीयो- पशुगतनिर्मन्प्यधर्माणाम् । ७।३।७. मीयादिपुरोहााधर्माणाम् । ८३१. अतिदेश: न ठपशये यूपसंस्काराणाम् । ७३।१४. अतिदेशः अहर्गणेषु महीनामिकद्वादशाइधर्माणाम् । अतिदेशः न चातुर्मास्यगठाग्निप्रणयने सौमिकाग्नि- प्रणयनधर्माणाम् । ७३३८. अतिदेश. न पार्वणहोमयोविकृती। ९।२।१८. अति देश: आमेयपुरोडाशधर्माणा शुचिदेवताके भतिदेशः न प्राकृतावदानधर्मस्य एक्कपाले वैश्वा- हविपि । वि. ८३१. नयों वपापा च । सेक्प. २१२।१६. अतिदेशः इपी श्येनीयधर्माणाम् | २. अतिदेशः न प्रायणीयनाम्ना । ७।३।२. अतिदेशः उद्भिदादिषु अन्यक्त यागेषु सौमिकधर्मा अति देश: न फल नियमकर्तृसमुदायाना दापोर्ण- माम् । ८१४९. मासिकानाम् 1 ८1१1१३. भतिदेशः ऐकादशिनेषु पशुपु सवनीयपशुधर्माणाम् । अतिदेश: न राजस्यगतवैष्णवे आतिथ्यागतवैष्णव- ८१९४७ धर्माणाम् । ७५३६. अतिदेश: ऐन्द्रामादिविकृती दापौर्णमासिकधर्मा- अतिदेश. न विकृती प्राकृतकाम्यगुणानाम् । ८११११४. प्पाम् । ८1१४. अतिदेशः ऐन्द्रे पुरोडाशे आमेयपुरोटाशधर्माणाम् । अतिदेश, न सोमे ऐएिकधर्माणाम् । ८1९१३, अतिदेश. निकायिनामुत्तरेषु पूर्वनिका विधर्माणाम् । 41९४१७. १२. अतिदेश' कुण्डपायिनामयनगते अमिहोने नित्या मिहोत्रधर्माणाम् । १. अतिदेशः पञ्चदशराने कुण्डपायिनामयने च सपा- मकदादशाहधर्माणाम् । ८।२।६. अतिदेशः कृष्णलचरी भामेयपुरोहाशधर्माणाम् । भतिदेश. पागणेषु ऐकादशिनपशुधर्माणाम् । दा१1१८. ८१८. अतिदेशः गवामयनगतज्योतिरादिषु एकाहकाण्ड अतिदेशः योनिगवान सोमानामुत्तरयोचो । पठितग्योतिरादिधर्माणाम् 1 ७४३. ।१०. अतिदेश; गवामयनगतवरसामधर्माण्यम् अष्टरात्र अनिदेश, वरणापासगतपश्वसंचरेषु वैश्वदेविक- गतल्लरसामदये।३१.. सार्थवादाविधिकाण्डस्य । ७३. अतिदेश. पित्रेष्टिगतमधूदक्यो. उपायाजधाणाम् । अतिदेश वरणप्रयासगतेककरारधर्मागां साकमेघौ- ८११११. पैककपाले । ५. अतिदेशः जनक्सप्तरात्रे झादग्राहिकसमादधर्मागा यति देश वरुणपाटावभपे अवधनाम्ना मीमि. क्रमेन शार. कावभूषधर्माणाम् | .

·1 अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षाणि अनवानवमनुयाजेषु सर्वेष्वेव, नोत्तमे एव । सकर्ष. अनुयाजस्य तृतीयस्य अग्निस्विष्टकदेवत्यस्य शेष- ४४३३१४. संस्कारावापिकस्विष्टदेवतासंस्कारकतया सेनिपायोप- अनारभ्याधिकरणम् 1 ( अनारम्याधीतं प्रकृत्यर्यम् । कारकत्व दशंपूर्णमासयो । १०।१९. अनारम्याधीतन्याय. । अनारम्यन्याय, । अनारम्य अनुयाजाः आमिमारतादूर्भ कन्याः इति कालो वादन्याय !) शहार. विधीयते । ४३२१४. अनारभ्याधीतसासदश्येन वैधादो सामिपेनीसात- अनुयाजाः पाशुकाः प्राकृतस्य साधारणस्य प्रथमस्प दयपुन.श्रवणश्य उपसहार.1१०1८1९. प्रेषस्य विकारः | २३१७. अनारम्याधीतस्वाहाकारप्रवणेन दविहोमादौ कचित् अनुयाजानामामनहोमः समुच्चया सोमहणीष्टौ । खादाकारपुन.भवणस्य नोपसहार, । २०१८1१०, १०1४४. अनाहितामिना पिण्डपितृय अतिप्रणीत. भोपासनो अनुपाजीपदेवताप्रकारानार्थ प्राकृतावाहनमन्मस वा उपश्येय. । संकर्ष. १२११४. अविकारेणैव प्रयोग. चातुर्मास्येषु । १०।४।२५. अनाहितामेः पिण्ड पितृयशः औपासनायो स्यात् । अनुयाजेणु देवान यज' इति प्रेर: नितयसाधारण संकर्ष. शरा१३. एव । सकर्ष. २३३२३. अनाहिताः पिण्डपितृयजे उपस्थानमन्त्रस्यगाई- अनुयाजेषु येयजामहस्य पर्युदासः । १०/८११. पत्यपदलोप. 1 ऐकर्ष. १२१५ भनुयाजेए सर्वे अनवानस्वम् , नोचमे एव । अनाहितामेरपि पिण्ड पितृय अधिकार.1 संकर्ष, सकर्ष. ४१३३१४. २।१२. अनुपाजेधेकादशन चत्वारो बहियो विकारा, अनाहितामेरेय पोरहोमेषु अधिकारः । वाटचत्वारो नराशस्य, नवम एकादश विरुवा ! अनुशापनानुशे एकपात्रे सोमम वैदिकम त्रेणैव । सकर्ष, २१३३४. २५/१५. अनुयाजो दशमी बाहिर्षिकार । सकर्ष. २१३१२, भनुशापूर्वक सोममक्षणमेकपामाणामेव । ३।५।१७. अनुशापूर्वकमेव सोममायण एकपाने अनेके. सोम मनुषपट कारयागः पूर्वोपाचशेषादेव । सकर्ष. ११४१२. भक्षणे । ३।५।१४. भनुषपकारविधि । सकर्ष. १११११. अनुलिप्याधिकरणम् ( अभिचपनादी अनुनिर्वा अनुवषारम्य द्रव्य पूर्वेटशेष एव । सकर्ष ।।१२. म्येषु देय मुक विधरिशु पुरोटाशवस्य प्रवन)। अनुषटकारस्थ प्रतिशेषमाचि । रकर्ष. . १२|शर. अनुपग्राधिकरणम् ( अनुवषट्कारदेवता मामिः भनुगदेयगुमानी मान्तर वसायकत्यं नास्ति । सोने मधमत्रे नोग्लक्षणीयः रा. २।।१३. मनुवटकार भाभावशादीनो पविषेषः । सहर्ष, अनुन प्यायामनिवाप्पु देविकारवि पु पापुर)- २३१५ रासस । १२२. अनुसारयसो सोरप्रिये मार: महापिनरखें। अनुगप्पावनस्पति पागफोर्निग विधिगत-उसा-अकर्म१६. पनामानेर पदेयसो भनिपानन् । भनुवारपाटा पूर्व पारपरहारसदा मनुस्योचर बामादायक. १८. भाषाशै राबगदापो मारम्मनीमाया. मनुसामु पासा न गायत्रीपुरमामा- म.रा. परिप सुष. .

·सकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि अमिचयनगतेन ज्वलदृक्षापायाहतेन काम्येनामिना अग्निचयने विनिण्यादीनामिष्टकानां मध्यमवितावुप. उख्यस्याग्नेधिः । १२४७. धान । ५/३१७. भग्निचयनगतो निमन्थ्यशब्दः बौकिकनिर्मथन अमिचयनेऽज्यानीहोमेषु मान्नवर्णिकी देवता । जन्याग्निवाचकः योगल्तः । ११४१९. संकर्ष, २०४६४. अग्निचयनप्रकरणे पच्यमानाना वीजवपनानामा अनिचयने विसृधन्यदानं ब्राह्मणायैव । संकर्ष. १३१६. धूननाना च मन्त्राणा श्रुतण्ख्याम्पत्तये केचिदेव अनिचयने धार्याग्निनाशे ज्योतिष्मतीप्टेनानुष्ठानम् । उपादानम्, न प्रथमानामेव ! १०१५९५. ९।४।७. अग्निचयनप्रकरणे भुतस्य ज्वलवृशामायाहृतस्य अमिचयनेऽनुनिर्वाप्येषु देवसुना हविःषु पशु- काम्याग्नेः आश्वनीयत्वं नास्ति । १२४१८, | पुरोडाशतन्त्रस्य प्रसनः । १२३१२. अग्निचयनमुपसदिनेष्वेप, न तु ततः पूर्वम् । अनिचयने 'निवेशनः संगमतः' इति मन्यः गाई. सेकर्ष २२९१२७, पत्योपस्थाने विनियोक्तव्यः । ३।२१२, अग्निचयनविशिष्टे ऋती एकादिदीक्षापणा न अग्निचयने पृष्ठपतिष्ठते इति पृष्ठशब्द: ऋगन्य- बाधः । संकर्ष. ९९. वाचकः। ३.१४. अगिवयनाय अतियादाणा च विकृतिषु अतिदेशः । अमिचयने प्रधानादौ अभियोगः प्रधानान्ते च अग्नि- १०८१११. विमोकः ( इति भाष्यमतम् । साङ्गप्रधानादौ अभियोगः अग्निचयनादा(दो अ) बनिर्धाप्येषु देवसुवां हवि- सोनप्रधानान्ते अशिविमोक इति वार्तिकमतम् ) । रादिषु पापुरोहाशतन्त्रस्य प्रसनः । १२॥३१२. ११॥३१९. अग्निवयनाद्यनभूताः सौभामण्यादयः स्वकाले एय थनिचयने प्रोक्षणविकर्षणे सक्दनु ये 11१1८. कर्तन्याः, न तु चयनाद्यनन्तरमेव प्रयोगमध्ये 1 ४१३६१७, अमिचयने भूतेष्टकानामुपधान राजसूयमन्ौरव इति- अमिचयनेऽकामिनः उख्योऽमिनित्यः, कामिनस्तु । पक्षे ययाऽऽमानेरेर स्वाहाकारान्तैः कतैग्यम् । सेकर्ष, वृक्षाग्रजन्यादिः काम्यः इति व्यवस्थितो विकल्पः । २१४४२४. २२॥४४७. अग्निवयने भूतेएकोपधानं प्राकरणिकान्थैरेव । संकर्ष. अभिवपनेऽमिचिमताना कन्यन्ते अनुष्ठानम् , न २४२३. तुचयनमाप्रान्ते । ५.३१.. अमिचयने 'यहषीगामामेयम् , तेन वसरममि अग्निचयने चतुर्याद्याहारेषु त्रिपाहापिका संख्या चिन्वीत' इति दाशतयीभ्यः आमेयमन्त्रा आहार्याः । स्यात् । सेक. २१११३१. सेकर्ष. २।१।३२. अग्निचयने समुपदधाति इति नैवारचरो: अ अमिवयने रुक्मप्रतिमोचनादि दीक्षितसंस्कारेभ्यः पानमा विधीयते । २१३७. परस्तान वर्तन्यम् । ५१२.१२. अमिनयने चितिमानेषु यजमानगतमेव मानं प्रायम् । अनिचयने वसोर्धारायां मन्त्रान्ते कर्मादिसनिपातः । संकर्ष. १४१.. १२।३।११. अग्निनयने चिनियादीनामनारम्याधीतानामिएकानां अभिनयने पममुपदयानि' इति वृषमान्दा लोणात: पागुरधानम् । ५।३८. 'वामने अपभम् । इति मन्त्रीरयष्टकारः । संवर्ष, अग्रिनयने चिविण्यादीनामनारम्याधीवानामियाना २१२२. मादेवोधानम 1५/३६. अमिनपने येनातिः काम्पैर । संकर्ष. १४.. - - ·वर्णकं २. अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि ६७ अपूर्वप्रयुक्तो दीक्षणीयायामुच्चावचध्वनिः । ९२ अभ्यासोऽवधाता दिक्रियाणां दृष्टार्थाना प्रयोजन- निष्पन्निपर्यन्तम् । १११११५. अपूर्वबोधकम् आख्यातपदमेव । २२१, अभ्युदितेष्ठाव(ौ अर्धनिर्वापोत्तर चन्द्राम्युदये अपूर्वस्यैव फलप्रदत्वेन देवताना धर्मप्रयोजकत्वं अपशिष्धनिर्वापः तूष्णी कर्तव्यः । ६५।५. नाति । वि. ९.१४. अभ्युदितेष्ठा(ौ उ )वुपायाजस्य लोपः दशैं । अपूर्वाधिकरणम् ( कर्मजन्यमपूर्व स्वीकर्तव्यम् )। | उपाशुयाजाभावे तु कृयाचिन्ता । वि. ६।५।२. शशर. अभ्युदितेष्टा(धौ उ)बुपायाजेऽपि देवताऽपनयः । अपौरुषेयत्वाधिकरणम् | १५८. ६।५।२. अप्रतिसमाधेयागपैकल्यस्य कर्मसु नाधिकारः । अभ्युदितेष्टिपासो वा कृत्वा केवलदर्शोऽपि पुनः ६१।१०. कार्यः । संकर्ष. १२२८. अभिक्रमणाधिकरणम् ('अभिकार्म जुहोति' इति अभ्युदितेष्टिरूप चन्द्राभ्युदयनिमित्त प्रायश्चित्तम् अभिक्रमण प्रयाजमात्रागम्) । ३१०१०. असनयतोऽपि भवति । ६५/६. अभिधारणात् मागेर पञ्चायते पञ्चममवदानम् । अभ्युदितेष्टो दविषयसोः प्रणीताधर्मानुष्ठानम् । संकर्ष. २०२८. ९२।१४. अभिधारणानभिधारणस्य त्र्यम्बकपुरोडाशेषु मीमावा भन्युदितेष्टी दधिशृतयोः प्रदेयधर्मानुष्ठानम् । अर्थवादः । १०1८1५. ९/४/१०. अभिचारोदेशेनानीषोमीयहविविधिः ‘अनीपोमीयेण अभ्युदितेष्टौ दर्शप्रत्युत्तर निर्वापात् प्रागपि चन्द्रा- यजेत पौर्णमासीमभिचरन् ' इति । सकर्ष, १०२।१७. भ्युदये वैकृतीभ्य एव देवताभ्यो निर्वापः । ६।५।४. अभिचारोद्देशेनानीपोमीयहविर्षिधि, ' अग्रीषोमीयेग अभ्युदितेश्यधिकरणम् ( अभ्युदितेो नैमित्तिको देवताऽपनयः) । ६।५।१. यजेतामावास्यामभिचरन् ' इति । संकर्ष, ११२।१६. अभ्युदितेष्टयनुष्ठान दर्शप्रवृत्त्युत्तर निर्वापात् प्रागपि अभिमर्थनाधिकरणम् ( हविरभिमनिमतप्रधाना- चन्द्रोदये। ६३५४३. र्थम्)। ३१७४. अमावास्यातन्त्रस्य निशीष्टौ प्रसङ्गः । १२५. अभिवर्षेणभेदेऽपि सकृदेव मन्त्रप्रयोगो दीक्षितस्य । अमावास्याया प्रागुदयात् यागस्योपक्रमः । सेकर्ष, २११४४१७. ३११४. अभिपवे ( सोमस) एष 'तितो यहस्य समिधा' अमेध्यानामनेकेषामेकदा दर्शनेऽपि दीक्षितस्य इति मन्त्र, प्रयोज्य. । संकर्ष. शश१३. सकृदेव मन्त्रप्रयोगः । ११.१७. अभिषेचनीयदशपेययोभिन्न तन्त्रम् । १०।१४, अय सहस्त्रमानवः ( साम.४५८ ) इति ऋचा अभ्यास: काम्याना कर्मणा पुनःपुनः कामनाऽनुरोधेन | प्रगीतयैव द्वादशाहे दशमेऽहनि मानसस्तोत्राव प्राक् कृषिवत् । ११३१४ आहवनीयोपस्थानम् । ९४२२८ वर्णक १. अभ्यासाधिकरणम् (समिधो यजति, तनूनपात यजति अयाड् देवानामाग्यपानाम् ' इति प्रयाजानुयाजो- इत्यादी यजतिपदाभ्यास: कर्मभेदक.)।२१२२. मयदेववायाद. । सकर्ष, ४२१३. अ मासीन अभिचयने सर्वोषधावघातस्य शश६. भरणिभेदोऽग्निभेदेऽपि नावश्यकः। संकर्ष,३१२१३२. अभ्यासो न पयाजादीनापमानामेकस्सिन प्रयोगे ! अरण्योरेव अो. प्रत्यवरोहः आत्मसमारोपपक्षेऽपि । १७. संकर्ष, ३१२१३६.

·সায়ন্তৰিক্সহ্যালি । अवेधधिकरणम् ( अवेष्टिः कलन्तरम्) |१३६२. असंबद्धपदन्यवायन्यायः ( असरदपदेन विधाने अशक्तानामन्धादीना न कर्माधिकारः । ६॥२, पूर्वस्य पदस्य उत्तरत्र नानुपनः) |२१|१७. अशक्तिकृताङ्गत्यागन्याय: (नित्ये कर्मणि कस्य अशियस नीचतामधिकारः | १०२।१७. चिदङ्गस्य अशक्त्या अकरणेऽपि न दोषः । १. अस्थियशस्य मताधिकारिवपक्षे कवर्थानामनुष्ठानम् । अवदानन्यायः (अश्वदाने वैदिके वारुणी इटि:)||११२११९. ३३४१.. अस्थियशस्य मृताधिकारिवपक्षे गुणकामाना नानु। अश्वप्रतिग्रहेष्टिः ( वैदिकेऽश्वदाने)। ४११०. निम्। १.२०. अश्वप्रतिपदेशी प्रतिपुरोडाश कपालचतुष्कमेदः । अस्थियशस्य मृताधिकारित्वपक्षे जपसहकारेटीना ११।४।११. लोपः। १०२१८. अश्वप्रतिग्रहेष्टायधिकरणम् ( दातुः) | ३१४११. अश्वमेधधातवीयाया दीक्षणीयाया नास्यूहः । वि. रदिफल्पकाशकभागस्य नानुष्ठानम् । १०।२।२१. अस्थियशस्य मुताधिकारित्वपक्षे सूक्तवाकान्तर्गतायु- ९ ४२ वर्गक २. अस्थियज्ञस्य मृताधिकारित्वपक्षे होतृकामनया अनु- अश्वमेधेऽधिगपेऽश्वव क्रीयताकाशनार्थ वैशेषिक- डीयमानानां गुणकामाना नानुयानम् । १०२।२२. मन्त्राकरणपक्षे त्रयाणा पशूनामय पडशीविरेपा यक्रमः अहतकासप्तस्ताप्यादिभिः समुच्चयो महारते। १०४७. इति समावचनम् । ९४२. अश्वमेधे परखद्यागे आरण्यपशुधु पर्यग्निकरणान्ता अहर्गणे उगाप्रपच्छेदविशिष्टस्येवाहः आवृत्ति, न तु रीति विधानेन तदुत्तरालप्रतिपेषः । ९६४।१३. सर्वस्याहर्गणस्य । ६।५।२१. अहर्गणे उपमत्कालीनमुब्रह्मण्याऽऽहान तन्त्रम् । अश्वमेधे यवनीयपत्रया अधिगुपे अश्वविषये १९४३।१०. 'चतुर्विंशवाजिन ' इति मन्त्रस्य विकल्पः । वि. ९४२. अहगंगे तत्तदहा संबन्धिसोमोपावहरणकाले एव पृथ- । अश्वमेधे सौवर्णराजताभ्या महिममदाभ्यामैन्द्रवाय- स्थग वासोऽन्तरमुपादनीयम् । १०६।२२. चादिप्रहाणा समुच्चय. 1 १०४२. अहर्ग द्वादशाहे उत्तभाइयजे पत्नीसंपाजान्तवम् । अश्वसहसादिप्रतिमहे पुरोडाशधर्माणा काण्डानु- ९.११९. समयः। ५।२।२. अहर्गणेऽन्त्यदिने कृष्ण विषाणायाव्याबाट अष्टराजगतस्वरसामध्ये गवामयनगतस्वरसामधर्माणा- माधनम् । १११३१६. मतिदेश, । ७५३११.. अहंगणे प्रत्यक्ष सोमोपावहरणार्थ पृथा वासः अष्टरागतेऽपि विश्वजिति सर्वस्वदानम् । ६।७८. उत्पादनीयम् । १.६२१. अपरागते विश्वजिति वत्सत्वगहतवाससो समुच्चयः । अहर्गगेषु अहीनात्मकद्वादशाहधर्माणामति देशः । १२।३।९. दारा.. अाकपाला दिवाक्यानि जादेशिप्रकरणगतानि दादा अगणे मुत्याकाठीनसुब्रह्मण्याऽऽहानस प्रत्यह- कमालम्यार्थवादः । १११. मावृत्तिः । १११३४११. अगपतोऽपि चन्द्राभ्युदपनि मित्रक अभ्युपितेधिरूपं अहीनवं यजतिचोदनवे उति अवर्गणाध्यत्वम् । प्रायश्चित भवति । ६।५।६. १०१६।१६. असनयत्पश्चऽपि दर्श वसापाकरणकालेन ब्रदर्सयोगः। अहीनाधिकरणम् ( अहीनस्थ उपसदो दादा)। ६।३।१३. ३३३८. एच .

·अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि ७१ आग्रयणाकरणेऽपि शमीधान्यभक्षणय न निषेधः । 'आ चाग्ने देवान् वह ' इति माहवनीयवादः । संकर्ष, ३११११२. संकर्ष, ४२११४. आप्रयणाकरणेऽपि शाक( प्राचीन-पकौषधीनां आज्यदोहस्तोत्रकाले लौकिकाग्नेपनिधानं गर्ग- मवर्ण यथाकामम् । संकर्ष, ३१११११. त्रिरात्रे । ७३११२. आग्रयणाग्रताया: विषुवति निवेशः । १०५।१५. आज्यभागः आग्नेयः आरादुपकारकः । १०८. याग्रयणे अन्वाहार्यस्थानापनेऽपि बसे पाकम्य बाधः । आज्यभागपुनःश्रवणेन गृहमेधीयस्य अपूर्वत्वम् । १०१३३८. १०७९. आग्रयणे अन्याहार्यस्थानापन्नेऽपि वाससि पाकस्य आज्यभागपतिषेधस्य सोमे नित्यानुवादावेन पयौ बाध: ।१०३।९. आज्यभागप्रतिषेधस्यार्थवादत्वम् । १०८।२. आग्रयणे उपदिष्टवासोवत्सदक्षिणया अतिदिष्टान्या. आज्यभागयोः अन्जुषाणयाज्ययोर्विकल्पः । संकर्प, हार्यदक्षिणाया बाधः । १०१३।६. ४१३३१०. आग्रयणे ऐन्द्रामवैश्वदेवयोर्यावापृथिम्यानुरोधेन वैश्व आज्यभागयो: गुणवाचकपदरहितस्यैव देवतापदम्या- देविकतन्त्रनियमो नास्ति । १२२।१५, मिधानं पवमानेटिषु कर्तव्यम् । १०४११५. आप्रपणे दक्षिणारूपयो सोवरमयो प्राकृतान्याहार्य आज्यभागाङ्गता वार्मनीवृधन्वत्योरनुवाक्ययोः । धर्माः कर्तन्या: । १०३१७. ३२१११३. आमयणे बासोवासयोः अन्वाहायस्थानापनयोरपि आज्यभागी पशुपुरोडाशे कर्तव्यो। १२३२२. आग्यमागौ विकृतियु सदन्तो वा प्राकृती वा इति अभिधारणस्य राधः । १०१३३१.. विकल्या संकर्ष, ४४४४२. आग्रयणेषु उत्तरसस्योत्पत्तिकालविधिः, न चान्द्रादि- सेवासार विधिः । संकप. ३१:१७. आज्यमेव वैसर्जनहोमेषु, न सोमो ज्योतिष्टोमे। संकर्ष. ३।२।२०. आग्रयणेषु न इन्यविकल्पः, नापि कर्मविकल्पः । আমানাধিকা (মশালায়মান- सेकर्ष. २०१६. मोपभूताज्यस्य प्रयोजकम् ) | ||१५. आग्रयोटिन्यायः (आप्रयणे जघन्यद्यावामिन्यातु- आज्यसोमनही दधिमहविकारः कर्मान्तरम् । संकर्ष. रोधेन मुख्यस्य ऐन्द्रामादेरपि विशेषाभावात् प्रसूनबाईपो नियमः)। १२२५१४. आज्येडा पानीसंयाजानमेव । संकर. ४१३।१६. आधारशन्दः कर्मनामधेयम् । ३. 'भाग्पेन पमनक्ति र इति माज्य लौकिकम् , ने आधाराग्निहोत्राधिकरणम् ( आघाराग्निहोत्रवाक्य.] संस्कृतम् । ३८१६. मपूर्वकर्मविधायकम् ) रास५. आग्येन न्याधारण तृतीयपने एव ज्योतिष्टोमे । आधाराग्निक्षेत्राधिकरणम् (कर्मनामधेयम्) १३. संकर्ष. ३।२।१७. आघारादीनामाग्नेयाद्यत्वम् । ४५११. 'आग्येन शेयं संस्थापपति' इति वाक्य फर्मान्तर आघारे उत्तरे हिरण्यगर्भमन्नस्य निवेशः वायन्यपशौ। विदधाति पानीपते पसे । ९४१४. १०२. आग्येन मोमेन या म्यापारणं ज्योतिष्टोने पूर्वयोः आघारे मन्प्रान्तेन कर्मादिसंनिपातः । ११२. सबनयोः । कर्म, २२।१८. आचमनं पदार्यत्वात् परलम् , तमो गुगत्वाद आतिच्या इदान्ता ज्योतिशेमे। 1010१२. दुर्बलः ! १॥३॥३. भातिप्या पूर्वेदाइन्ना ज्योतियोमे। 10131१३. मी.मो.१० ·। - मीमांसाकोपः अधिकारः विश्वसूजामयने मनुष्याणामेव , सदासर अभिगुपे अश्वमेधे अश्ववकीपचापकाशनार्थ सन्दस्य दिपपरवात् । ३।१३. वैशेषिकमायाकरणपक्षे त्रयाणा पशूनामय पदशीविरेपा अधिकार: सरे प्रत्येक करनेनार्थिनाम् । ६.११. वक्रय इति समाप्रवचनम् १ ९।४।२. अधिकारः स प्रासमानामेव । ६।६।३. अभिगुपे एकधागन्दस्य पशुगणे पावसचमम्पास। अधिकार. सधे वैश्वामित्रतासमानकानामेव । ९३१९. ६६४. अध्रिगुपे पशुगणे समसबकीयचाप्रकाशनार्थ अधिकारः सत्र सपादिवसाधारणपाताणामेव यज- समासेन पचनम् (दिपञ्चाशदनयोः, अष्टसविरेपाम् । मानानाम्। ६६६. इत्यादिरीत्या ) | ९१. अधिकारः सो समानकल्पानामेव ( कल्प: प्रयोग., अधिशुषे मेधाविशन्दस्य विपश्वादिविकृती न सूक्षम् ) । ६।६११. देवताऽनुसारेण नोहः कर्त-प: । ९४३३१२. अधिकार. सारस्वतभिन्नत माहितामीनाम् इष्ट अध्रिगुमन्त्रस्य भावृतिः बाजपेये ऋतुपशूना प्राजा- प्रथमयशानाम्। ६१६१५, पत्यपश्नाचे। १२.. अधिकार. सातादिकर्मसु उपनीतस्यैव । ६।२।६ अध्वरकल्पागतानावैष्णवादो अनीपोमोयादिपुरोडाय- अधिकारन्याय. (कर्मानुष्ठानाधिकारस्तत्तापलेलो.)। धर्माणामतिदेशः । ८१३१. अध्वरकल्पाऽऽदिषु श्रुतमामिधेनीसाप्तदश्याम अधि. अधिवपनकालेऽपि समन्त्रक एव विभागः । सकर्ष. कार, वर्णश्यस्यादि । ६।६७. १३२. अध्वरकल्पान्यायः (अध्वरकल्पाया संघत्रये अनाना अध्यधीन्यायः (अग्रीयोमीये पयो अध्यध्या होतः मैदेनानुष्ठानम् ) । ११।२१४, फस्नेडामवस्य निवृत्ति )। १०७१४. अवरकल्यान्यायः (बार्हस्पत्यवधर्मा आमेयविकार- अधिगुपगतस्य एकवचनान्तस्य मेधाविशन्दस्थ स्वाद पूर्व कार्या.) 1५/११०, एकादशिन्या बहुवचनान्तेन ऊह. १९१३३१४. अध्वर्युगणस्थ एव शमिदा । सकर्ष ११४१४. अधिगुदेषगवस्य - प्रारमे ' इति पदस्य अमीपोमीय अध्वर्युगणस्थेनैव पशुपन कार्यम् । सकप. सवनीययो. समानविधिवपक्षे न विकार । ९३४८, अभिगुरगतसर मेघरतिशन्दस्य एकवचनान्तस्य अध्वर्युभियानां कर्तृगा वरुणपघासेठ तन्त्रम् । बहुदेवत्ये पयो द्विवचनान्तेन विकल्प. । ९६३६१३. ११।२।१०. अधिगुगता: श्येन चलाऽऽदिशन्दा. कृस्नोद्धरण अरन्यत्र न्यापृतावे चासदोमेषु समसाधर्यवः प्रकाशका १४५. कार.। २७/२२. अधिगुपगताना संसगिंद्रन्यवाचकचक्षुरादिपदानां अवयोरेव मुष्टिपरिमाण निर्वासे । यकर्ष. ११४४११. पाणे को न । ९४३१.. अचांदीना समाख्यया नियतपदार्यकर्तृत्वम् । अधिगुप्रेरगदेन उसकस-देन वाऽमिधानम् । श११ (३. सूत्राश.) ९१४४३. अनदाहो युनाचि' इति द्विव विवधिव अधिगुपगतेन प्रशसान्देन काही प्रश्मा ।योतिटोमे । ४१०५. अनन्यायादावपि कमेकाटीनमन्त्रमयोग १२७. अधिगुरम्य सारखयां मेष्या मापा । रुवाचि-ता। अनवानव निविदा वाचनिम्मेव, न राजानः । सकर्ष, । ४२.

·सकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि आनन्तर्याधिकरणम् (सूत्रपदानुतारात् शीर्षकम् । भारम्भणीयाया: राजसूयगतानुमत्यादीष्टो चापः । इस्तावनेजनादीनां कृत्स्नप्राकरणिकाङ्गता ) । ३२१४. १०।१३. आनर्थक्यतदनन्यायः (प्रधाने अनर्थकं तदङ्गे आरादुपकारक आनेय आज्यभागः । १०८. अवतरति)। ३.११९. भार्विन्यायः (एकहविराविपि पश्चरावनिर्वापः)। आन्धीयवसानो गानम् अनुष्टुभो गायत्र्योश्च प्रमथनेन ६४।६. संपादिते भानुएम तृचे। ज्योतिष्टोमे । ९।२१६ वर्णकं ३. भाविज्ये अधिकारः वादाणस्यैव । १२॥१५. आमनहोमन्यायः (वाग्रहण्पन्नम् )। ४१४१४. आर्भवश्वमाने विद्धस्तोमकक्रतुपु साम्नामावापा, आमनहोमैः अनूगाजानां समुच्चयः साग्रहणीयौ। अविशुद्धस्तोमकानुषु तु उद्वापः । १०।४।११. १०॥४॥४. आर्यम्लेच्छविप्रतिपचिवलावलम् । १३१४ वा. पृ. आमिक्षा तसे पयसि दध्यानयनस्य प्रयोजिका, न याजिनम् । ४९. 'आर्षेयं वृणीते' इति यजमानपूर्वना एवं अपयः । आमिक्षायां वैधदेवपर्वगताया सानाय्यपयोधर्माणा- संकर्ष. ३।४१. मतिदेवः । ८।२४. आयत्रयस्यैव वरणम्, इतरे अर्थवादाः । सेकर्ष. आमिक्षायागस्विरकृतोर्न पाधः । संकर्ष. १४२. ३४१३. भागिधाशन्दो धर्मातिदेशकः । ७।३।१०. आयवरण निपादरथकारयोरपि । संकर्ष, ३।४।६. आमिधासु सर्वासु वैश्वदेवपर्वगतमैत्रावरुण्यामिक्षा- आयाणा नामानि अपयप्रत्ययान्तानि बुद्धयन्तानि । धर्माणाप्रतिदेश: 1 ७३.१०. संकर्ष. ३३४॥२. आयुरादिफलन्यायः ('यजमान आयुराशास्ते' इत्यत्र आलम्भनिर्वापन्यायः (आलमेत , निपेत् इति सने ' यअमाना आयुराशासवे' इत्यहः ) । ९११११५. यागविधिः) । २१२५. आरपन्यायः (आरण्यपशुप पर्यग्निकरणान्तागरीति आवसथ्योऽयिः लौकिकरूपः, न त आइवनीयात् विधानेन तदुत्तराङ्गमतिषेधः अश्वमेधे परखद्यागे) । प्रणीतः । कर्म. ३॥२३. आवाहन निगदे आषद देवान् । इति ऊममानानां आरण्यभोजनन्यायः (आरण्याशनस्य प्राकृतस्य सर्वेषामेव देवानां वादः । सकर्ष, ४१२१७. प्रायशीपाऽऽदिए सौमिकपयोप्रतादिना प्रसङ्गसिद्धिः)। आचादनस्य बाधो न सामिधेनी निषेधेऽपि गइमेधीये संकर्ष. १७. भारम्भणीयान्यायः (आरम्भणीवा आरमणीपाया आवाहनादिनिगदेषु देवतानो विधिगतचन्देनेर भाषः)। १.१४. मसाशनं कर्तव्यम् । १०४११३. भारम्भणीयान्याय: (भारम्भणीयायाः दर्शपूर्णमासा यावृतिः प्रविशेषमनुवपारस्य । संकर्ष. १।११. दुचारपि आदौ सरदेवानुशनम्, न गु प्रयावृत्ति)। 'आशास्तेऽय यजमानः' इति निन्यं निर्देश । 'यम निर्दिशेत् । इति नित्यानुवादः । संकर्ष. १२., आरम्भणीयायाः ज्योतिष्टोमायभूतदीशणीयाऽऽदि. आशीरधिकरणम् ('आयुर्श अमेऽवि' पादप विकृती वापः | १०||२. आचौमन्त्रा: याजमाना:)| ३1८11. भारम्भणीयायाः संपूर्णमासविकृतिषु सोयादिषु आभस्त्यिायः (आभषिकर्म कराता)। पुनरनुसनम् । १२।२।६. ४४.

·वाधा पाकस्य बाघः आग्रयणे । १०३८. मीमांसाकोपः अनुपनाधिकरणम् ( पूर्ववास्यगवपदानुपङ्गेण उचर अन्वाहार्यधर्माः आप्रयगे दक्षिणारूपयो सोवरायो: वास्यपूति: ' या वे अमे हराया ' इत्यादी)। कन्या १०३७. २०१६. अन्याहार्यस्थानापन्योरपि चासोवासयोः अभिधारणस्य अनुठानमादेश्यरूपक्रमात् पशुधर्माणामीपोमीया- बापा आग्रयो । १०३१०. अचम् । शश५. अन्याहायस्थानापन्नेऽपि बत्ते अनुतवदनवनन्यायः (दर्शपूर्णमासप्रकरणे अनृत- बदननिषेधः क्रत्यर्थः) । ३४४. अन्वाहार्यस्यानापनेऽपि वाससि पाकस्य अनेन्द्राणाममन्य भक्षणम् । वि. ३२।१६. भारयणे । १०१३३९. अनेन्द्राधिकरणम् (अनेन्द्रोमभक्षणेऽपि समन्त्र. अपच्छेदन्याय: ( अपच्छेदपोपियें परनिमित्चक कत्वम्) | १२१. प्रायश्चित्तमनुष्ठेयम्)।६५।१९. अनोवासोन्यायः (मनोवास:शब्दो चातिवचनी, अपच्छेदयोगपद्ये अदाधिण्यसर्ववदाक्षिण्ययो- सिद्धयोरेव तयोर्दानम् )। ७३१. विकल्पः । ६४१८. अपच्छेदयोगपद्येऽपि पापश्चित्तम् । ६।५।२७. 'अन्तराऽनून्यम्' इति सामिषेनीपाठे मध्य- अपरपक्षादिः पित्यकर्मणा फालः । ६८/६. मस्य खरस्य विधिः, न तु म्याइति हिंकारयोर्मध्यभागम्य अपरिमितत्वं दक्षिणाया; सहखादधिकत्वमाधाने । विधिः । संकर्ष. ११॥२. ६७४११. अन्तर्वेदिवहिर्वेदिपदलक्षिवदेशविशेषः यूपाङ्गम् । अपरिमिताधिकरणम् (अपरिमितत्वं पूर्वोक्तात ३७६. संख्याऽन्तरम् आधाने )। ६७१०. 'अन्तर्वेद्यन्यः पादः' इति लक्षणया सामिधेनी- अपशवो वै अन्ये गोअश्वेभ्यः इति गोअश्वानां काले देशविधिः। संकर्ष. ४।१॥३. स्तुतिः । १।४।१२-४. वि. १६, अन्तेनिशन्यायः (नारिठहोमानामन्ते उपहोमाः)। अपशूद्राधिकरणम् (शूद्रामिन्नानां त्रैवर्णिकानां श्रोते ५।२।९. अधिकारः)। ६. अन्त्यलोपाधिकरणम् (प्राकृतैकदेशमहणे प्राथमिकाना अपा प्रणयने गोदोहनादिपात्र काम्यम् । १६॥३, ग्रहणम्, अन्त्याना लोपः)।१०५४१. अन्त्यलोपापवादाधिकरणम् (अनिचयनप्रकरणे पठय- अपूर्व धर्माणा प्रयोबकं निमिचं च।९।११ वर्णकं ३. मानाना बीजवपनार्थानाम् आधुननार्थाना च मन्माणा अपूर्वप्रयुक्तः प्रणीवावाग्यमः । ९।११७. श्रुतसंख्या संपत्तये केपाचिदेव उपादानम् , न प्रयमाना- अपूर्वपयुक्तमुपाशुत्वम्- अमीपोमीयपशुपाग्भागवति। मेव)10५/५. पदार्यधर्म आशुष तचापदार्थजन्यावान्तरापूर्वपयुक्तम् । अन्वारम्भणीया पुरुषस्य आरम्भयोग्यता संपादयति । ९०६ ९१११११ वर्णक अपूर्वप्रयुक्ता: अमिहोत्रादीनां धर्माः । ९११. अन्वारम्भणीयाविषयकम् आरम्भणीया शन्दे द्रष्टन्यम्। अपूर्वप्रयुक्ता। अवधातादिधर्माः । ९४१ वर्णक २. अन्वाहार्षदक्षिणायाः अतिदिष्टापाः आप्रयणे उप. अपूर्वप्रयुक्ताः प्रयाबादिधर्माः । IR. दिष्टवायोवसदक्षिणया बाधः । १०९३६. अपूर्वप्रयुक्ताः प्रोक्षणादयो पर्माः, न तु न्यस्या- अन्याहार्यदक्षिणाया: गेमिकदधिगया प्रसङ्गनिधिः । हेनुसमुदायप्रयुताः । ९।१५. १२।९।१६. अपूर्वप्रयुक्ताः फलदेवताप्रकायका मन्माः । ९०११३.

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि इष्टकानिर्माण दीक्षोतरमेव भमिचयने । संकर्ष, 'उक्थशा पज सोमानाम् । इति प्रेषः शनवास्वपि २।१२८. चमक युगपद्यमानेश्वेष सोमेषु निवेश्यः । संकर्प, इष्टकापर एव 'सहवं चिन्वीत ' इति सहसमन्दः ।।११, अमिचयने । सेकर्ष. २११११३. उक्थ्यस्तोत्राणामुक घोडशिस्तोत्रस्यापि उकः । इष्टकापाकः निर्गन्थ्येन लौकिकेन अमित्रयने ।।१८. संकर्ष. २।१७. उक्थ्यादिक्रतो बहुव्रीहिपदनिर्दिष्टानां वैरूपादिताना इष्टकाविशेषएव अग्निचयने । सशिरस्क एवामि- होतुः पृष्ठे एव निवेशः, न तु कृस्ने ऋतौ । १०६।६. वेतन्यः' इति शिरःशब्देन ग्राह्यः, न तु पक्षिशिरः । उस्थ्येऽतिग्राह्यनिषेधः पृथ्योक्प्ये एव । संकर्ष, सेकर्ष, २१११३८. इष्टकाशब्दात् दूर्वाऽऽदिषु न इष्टकाधर्माः अमिचयने । उक्थ्येषु पृथ्यगतेषु अतिप्रामाणा विकल्प:, न संकर्ष, २०१८ पर्युदासः । सकर्ष, ३१३६४. इष्टकासंख्यापूरणं लोकंगाभिः मन्त्रन्यूनत्वे अग्नि उक्प्ये पोटशी गृहीतश्चेत् सस्तुतयन एव । चयने । संकर्ष, २११३१६. १०५1१२, इष्टकासु 'सर्वान वर्णान् इति रेसावादः अनिचयने । उक्प्योपह-ययोगियोः জীবইঞ্চিালিকা सेक, २०१५ प्राकृतकृत्स्नऋतुदक्षिणाया बाधः । १०३।१८. इष्टकोषधाने 'पुरस्तादन्या: प्रतीचीः, पश्चादन्या: उख्यस्य प्रत्यक्षमेव नयनात् दीश्चितस्य अन्यत्र गमने प्राची:' इति विधी अपवर्गनियमायौं । सका. २११२१. प्राप्तेऽपि न समारोपः। संकर्ष. २२२३३. इटकोपधाने 'प्राची , प्रतीची' इति कर्तुं रखवादः । उख्यस्थानः अमिचयनगतस्य नित्य न धारणम् । संकर्ष. २१११९. इष्टकोपधाने प्राचीरुपदधाति' इति रीत्यपवर्ग. १२।४।१०. वादः । संकर्ष, २।१।१८. उल्यस्यानेः अमिचयनगत्तेन उवलवृक्षाप्राचाहतेन काम्येनामिना बाधः । १२१४७. इटकोपधाने मन्त्राधिक्ये चयनान्तरप्रयोगे अवशिष्ट- मन्त्राणामुपयोगः । संको. २।१।१५. 'उत यत् सु-वन्ति' इति वाक्येन सामिधेन्यनु- इष्टिराजसूयाधिकरणम् ( दर्शपूर्णमासराजस्यचातुर्मा- वचनाथै हविर्भानदेशी लश्यते । ३१७१७, स्येषु संघभेदेन प्रयोगभेदे अङ्गानामावृत्तिः ) । १९।२।३, उकरेण प्राकृतवाजिनासादनानुवादेन विहितेन वेदे- इष्टीना विकृतिरूपाणामन्द्रामादीना सबस्कालता । धिः चातुर्मास्येषु चौमिकेषु । २०१३१३, ५४७. उत्कर्षः क्षामत्यादीना तन्त्रमध्ये प्रासो । संकर्ष. इष्टय(टि अमिहोत्रसीमाना मूलप्रकृतिता । वि. उत्कर्षाधिकरणम् ( अमीषोमीयं पौर्णमासे हविः ईषाऽधिकरणम् (उदाहरणवाक्यस्य ईषापदघटितत्वात् । सोमात् परस्तात् उत्कटाय ब्राह्मणेन) 1५/४४. शीर्षकम् । आलभेत निवपेत् इति यागविधिः) । उत्तरयोचोयोनिगताना स्तीभानामविदेशः । २।२५. ९४२२१०. 'उक्या यज सोमस्य इति प्रेपः शनव-माने 'उत्तरयोगविति' इति उतरानन्देन उचराम-यस्थयो- निवेश्यते। संकर्ष, २१३।१०. योचोमहणम् । ९२१५ . . ३ वर्णकं २ ·मीमांसाकोपः भरल्यादिपरिमाणं यूपादौ यजमानगतमेव । संझपं. अवदानं पशौ देवताविष्टकृत्योः समकालमेव । २१४९. संकर्ष. १२१८, अक्षणाऽधिकरणम् (अरुणया पिङ्गाक्ष्या इति आरुण्य अवदानं प्राकृतमेककपाले, वैश्वानांम् , पाया । ऋयसाधनम् )। १६. ( वन सकदेव ग्रहणम् )। संकर्ष, रारा१६, अनहेगेन्द्रवायवादीनां समुचयः विषुवति । १०।४।२. अवदान वाजिनस्य नास्ति परप्रयुकदन्यत्वात् । अर्यक्रमः पाठक्रमाद् बलवान् । ५।४११. सेकर्ष. ४४८. अर्थक्रमाधिकरणम् । ५/१२. अवदानादिप्रदानान्तानुसमयन्याय: (दर्शपूर्णमासयोः)। अर्भवादाधिकरणम् । १।२।१. ५।२।४. अवकीर्णिपश्वधिकरणम् (अवकीर्णिपालोंकिकेऽयौ)। अवदाने पञ्चावचे तृतीयं पश्चार्धादुत्तरार्धाद्वा । संकर्ष. ६८४. शश९. 'भवार्य वपट् करोति । इत्यनयोज्यिाव्यवायेऽपि अवदाने पवावचे पश्चममभिधारणात् मागेव । संकर्ष. पौर्वापर्यम् । संकर्प. ४१३३४. २।२।८. भवगोरणनिषेधस्य दर्शपूर्णमासमकरणे भुतस्य केवल- अवदाने पञ्चावते पञ्चममौषधस्यैव । संकर्ष. रारा. पुरुषार्थतया प्रकरणातुकर्षः । ३४१६. अवदाने पूर्वपूर्वाण्यवयेत्' इति न देशकालपरत्वम्, अवगोरणन्यायः ( अवगोरणस्य प्रकरणादुत्कर्षः)। किन्तु कर्मपरत्वम् । संकर्ष. २।२।११. ४६. अवभृथ( थे ) आप एवं संमार्जनीयाः, नामिः । अवघातन्यायः ( दर्शपूर्णमासयोः अवपातमन्त्रस्य २११४. सत् प्रयोगा)। १९१४/१२. अवभृथ(ये) जीपादिनयनं प्रतिपत्तिकर्म । अवघातमन्वन्यायः (अवघातन्पाय:) । ११४१२. | ४RIC. अवधातमन्त्रावृत्तिर्नानाचीजेप्टौ प्रतिबीजम् । १॥ अवभृया सालोऽतु अनुष्ठेयः । ११॥२८. अवभूषः सौमिकः भपूर्वः । १०७।२५. अवधातस्य कृष्णलचरी चाधः । १०१ वर्गक १. अवभृयधर्मककमान्तरस्य वरुणप्रयासधु विधानम् । अवघातस्य धानासु न बाघो महापितृयज्ञे । १९१२।१५. १०१२।३४, अवभयान्दो धर्मानतिदिति । ७३४. अवधातादिक्रियाणामांना प्रयोजननिम्पत्तिपर्यन्त अवस्ये प्रत्यबोऽवभूयेन चरन्ति' इति कर्तुगर्भ- मभ्यासः।१११।५. विहारविधानम् । संकर्ष, २०४।१६. अवघातादिधर्मा अपूर्वप्रयुताः । ९१ वर्णकं २. अवघे लिष्टकृयागीयनिगमेषु अमीवरणयोर्वचनं अवघातादिसंस्कारविधिनियमविधिः । ।२।११. सस्किन्छन्दवमेव कर्तव्य ज्योतिष्टोमे । १४१७. अवचलनस्य बाधः सौर्ये चरो।रा.. अवभृयोत्कर्षे दीक्षाया अनुरवात होमादि- अवचनाशे प्रतिनिधिमाज्यमवदाय यन्यम् ६१./ निषेधानुसत्या प्रतिहोमाभावः । कि. ६५४१२. अवदानं चतुरवचं विनावचनं दविहोमेम्वेव । संकर्ष. अवहननादीनां प्रीधादिप्वेगानुशानम् इति धर्म- शरा५. म्यवस्था । ३४. अवदानं मातवीपायो सदैव । संकर्ष, २१२११४. अवेटेरनायफलकत्वम् । २०१३. अपदानं पञ्चायचं जामदग्यादीनाम् । संकर्ष. अवेशनांदगादिकर्तृपयाः राजस्यात् भिनवन्यता । रारा. १९. ।

·। वर्णक १. अकाराधनुक्रमेण्ाधिकरणशीर्षकाणि ऊही न विकृती इडानिगदे यशएतिशब्दस्य । ऋत्विसंस्काराः सर्वेषामृविजाम् । ३१८१४, ९११४. ऋविगानत्यथै दक्षिणादानम् । १०१२।८. अहो न बीहिमन्त्रस नीवाराणां त्रीहिप्रतिनिधित्वे । ऋविगेव शमिवा, न भिन्नः । संकर्ष १११।१३. ११३१९, प्रविग्म्यः सोमविक्रयी भिन्नः । ३७१५. जहो न सायरक सोमायणाधने साण्डे पुंस्वेऽपि ऋतिग्यजमानेभ्य उपगातारो न मिनाः । १४. ज्योतिष्टोमगतमन्नस्य तस्यै शृतम्' इत्यादेः । ९।११६ ऋविनियमो दचिणाभिः । ३७१७. स्विनः कर्तव्यानुसारिसंख्या परीतन्या: । ३१७१९, ऋर्सस्कारकर्मवेन साम्ना प्राधान्यं नास्ति । ९१२१२. ऋजुषाणाधिकरणम् (आज्यभागयोः ऋजुपाग- खिजः सोमे सप्तदश । ३१७११६. याज्ययोर्विकल्पः ) । संकर्ष. ४।३।१०. विजः स्वामिसप्तदशाः ज्योतियोगे। ३१७१८. ऋग्द्रन्यवाचकः पृष्ठशब्द: 'रुपतिष्ठते ' इति । ऋत्विजा परिक्रयः खामिकर्म, न भइविकर्म । ७५३११४. ३.८ा. ऋग्यजुर्मन्त्राणा कर्मणि वानस्वरेणैव प्रयोगः । तान विजा राजस्योपक्रमे वृतानामेव समासिपर्यन्तता। एकश्रुतिः । १।२१८ वर्णकं २. १११४१२. ऋग्लक्षणम् । शश१०. अस्विजामनियतपदार्थफर्तृत्वमपि विशेषसमाख्यया । लीपादिनयनं प्रतिपत्तिः अवभूये । ४१२८. ३१२०. ऋणप्रयापारणं धप्रियवैश्ययोरपि नित्यम् ।६।२।११. ऋविजामुपगाने पत्नीना समुच्चयः महायते । ऋतपेये विहितया सोमचमसदक्षिणया प्राकृतकृत्स्न २०४५. ऋतुदक्षिणाया बाधः । १०३।१९. ऋषीपा कर्माधिकारी नास्ति । ६११२. ऋतपेये सोमचमसेन कृष्लकनुदक्षिणाया: ब्रह्माभिन्न. एककपालशन्दो धर्मातिदेशकः । ७३।१०. पुरुषाणा च निवृत्तिः । १०३।२०, एकापाले प्राकृतावदानधर्मस्य नातिदेशः । संकर्ष. 'ऋनुपादिमिवृणीते' इति ये शाखायो वचनम्, २२११६. तेषा तैरेव मन्त्रः वपटकर्तृणा वरणम् । संकर्ष, ३४२१. एककार्याणा गुणानामेकस्सिन कर्मणि विकल्पः । अनुयाजेषु प्रेपान मैत्रावरुण एव यात् कर्य. १२/३/४, २।३।१३. एकत्रिक ऋता (तो ए) वेकस्या एवं अनः कि ऋतुयाजेपु स्वयं याच्यापाठे यजमानस्य वषट्कार. रग्यासेन त्रिकस्तोमधूर्गानम् । १०॥५॥३. निमित्तोऽस्ति भवः । ३३५१८. एकनिके ऋवी माध्यदिनपवमानस्तोत्रे आद्य एवं अनुयाज्यावरणहिरण्यदानयोः अायोः सने न तृधे गानम् ( इदमधिकरणं अनवधानेन मीमांसाकोषस्य बाधः।११।२६. प्रथमे भागे ४५४-५५ पृष्श्योरेंद्रितम् , तत्र द्रष्टन्यम्)। अतयाज्यामु प्रैषाशस्योद्धारः । संकर्ष. १४२५. १०१५/२. ऋविस्परिकयल्य मत्रेाकः । १.१२।११. एकदेवताकाशुगणे वसाहोमाना तन्त्रम् । ११।२।५. ऋत्विक्परिकसाथै दक्षिणादानमुदवसानीये, तस्य एकधाऽधिकरणम् (पशुगणे अध्रिगुपैये एफपाचन्दस्य समानवात् । १०२।१२. यावरवचमभ्यासः)। ९३।११. अस्विक्शब्दः यागीयसर्वकर्मकरेषु न प्रवदे, किनु एकवाक्यताऽधिकरणम् (एकवाक्यत्वलक्षणम)। ससदारवेव । ३७९६. २११११४. मी. को. १९ ·GO होमा । मीमांसाकोपः अहीने शुमान्वारम्भणादि केनचिद् यजमानेन आग्नेयपुरोडायस्यैव धर्माणामतिदेवः सोयें चरी। कर्तन्यम् । १२।४।१२. ८१६. अहीनेषु यूपैकादशिन्यां पशुनियोजन कापैय्या पद्धत्या, आग्नेयस्तुत्यर्थताऽधिकरणम् ( आग्नेयदितिः इतरा तु पद्धति; महतो । संकर्ष. १२५. ऐन्द्रामस्तुत्यर्या) । २०६१४, अहीनेष्वहीनात्मकदादशाहधर्माणामविदेशः। टाय५. आग्नेयाज्यभागन्याः (आग्नेय आज्यमायः आरा- आकृत्यधिकरणम् (आकृतिः गन्दार्थः, न व्यक्तिः)। दुपकारकः) । १०११३८, १३. आग्नेयादिप्रधानानामेवदेशकालमर्नुकत्वं दर्शपूर्णमास. आल्यावपदमेव अपूर्ववोधकम् । २।१।१. चातुमास्वादो । ११. आयाथै प्णयन्यायः (प्रपानेषु समसंन्येषु सहानुष्ठीय आग्नेयादीधीना फर्मान्वरत्वम् । ३२१२. मानेषु धर्मविशेषे प्रथमपठितधर्मोऽनुबादः) | १२२२।८. आग्नेयाधिकरणम् ( आग्नेयदितिः ऐन्दाम- आमावष्णवादीना पृथग्दविगायुक्तानां मेदेन राजसूये लुत्पा) । २०१४. भाजानुष्ठानम् । १४. आमेषाधिकरणम् ( आमेपान्दो देवताविधायक, आमिमातादूर्वमनुपाजोत्कग ऋष्यमाणे मूळ-न नामयम् ) । ११६. याके सवनीयपुरोडायदेवतानामपि उत्कर्षः। १९४३॥१६. आमेयाकपालदे: दूपदानमात्रस्य आमीभप्रणयन शास्समुपीयादेव ज्योतिष्टोने । सं. १v. श।१४. भानपीन्यारः (मामीमोग्लाने प्रावायोमन्त्र भाग्रीधीपादेव विध्यपिहरण ज्योनिटोमे । संकर्ष. विनियोगा ) | ॥८. २२१५. मामेये पसि सानाम्पायोधर्माणामविदेशः पि. आमीभोपसाने प्रतिस्पेवामयीमन्त्रस्य विनियोगः । ८1१७. रा२।८. मादेविमा पराजयोग्रयो। आमेयनाधिकरम-पाय: ( उसहारन्यायः) । नाम रेताविधिः । ५. बामेयो माग्नेयमा बाम : भागरिमधि ऐन्दामा | AARY. आस-पास ( थालीपोः प्रपनवृटीसी: उमपोः प्रामुग्गजन्यावात् ।।१२-२.वि.१४. पलो भेदेनानुमना )११. भारणं नामधाभाव र | . आमेरपुरेसामतिदेसा को रो। आमगnिswer:- भागमादेशः २ पुगरे । कामासमदिर.. aatits. भारप्रा. भारतदेय मलमये 1 40 भासन सो मदन म सं. १८. भानुशायदे भर मtu |, सपिरि. Cut मामेरसमस मामालनमा सनामार.

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि कपिअलाधिकरणम् ( बहुवचनस्य त्रिवे पर्यव कर्माविस निपातो मन्त्रान्तेन आधारे । १३१२. सानम् ) १ १११।८. कर्मार्थफलाधिकरणम् (कर्मसिद्धयर्थस्य अङ्गफलस्य 'कपिलानालमते ' इति बहु विवक्षितमश्वमेधे। ऋविगामित्वम्) । ३८॥१४. ४१५. फलजन्यायः ( कलज न भक्षणीयम् )। ६२१५. करणमन्यप्रकाश्यं कर्मोपयोगिफल अविग्यामि । कलाभक्षण निषेचन्यायः । ६।२१५. ३/८/२४. कल्पसूत्राभिकरणम् ( कल्पसूत्र वेदाविरोघे धर्म करणमन्त्रप्रकाश्य फलं याजमानम् । ३।८।१३. प्रमाणम् )२३६. करमम-त्राणामेककार्याणा विकल्यः । १२१३३१३. काम्यमोजिन्यायः (कास्यपात्रभोजन नियमवतः शिष्य- करणमन्त्रेषु मन्त्रान्ते कर्मप्रारम्मः । १२१३१०, स्थानुरोवेन नियमरहितस्य गुरोरपि कास्यपात्रग्रहणम् )। कर्तृगर्भविहारविधानमवमृथे 'प्रत्यञ्चोऽभूयेन चरन्ति' १२।२।१४. इति । संकर्ष. २१४११६. काण्डाधिकरणम् (गुणकामा याजमानः)।३८५. कर्तृदेशफालविधयो नियमाः । ४।२।९, काण्डानुसमयन्यायः ( अश्वसहसादिप्रतिग्रहे पुरो- कधिकरणम् । ३४४. ( इदं भाम्यवार्तिकयोः । डाराधर्माणा काण्डानुसमयः) । ५।२६२. प्रासनिक । कर्ता नाल्यातवाच्या) कापेय्या पद्धत्यस पशुनियोजनं यूपैकादशिन्यामहीनेछु, कर्मकालीनो मन्त्रप्रयोगः अनध्यायादावपि । १२२७.१ इतरा पद्धतिस्तु प्रकृती । संकर्ष. १।४।२५. कर्मजन्यमपूर्व स्वीकर्तव्यम् । २१११२. काम्यं नित्यस्य बाधकम् । ३३६॥३. कर्मणा सर्वेपामाधान तन्त्रम्, न तु प्रतिकर्म पृथक् । काम्यकर्मणः पारब्धस्स झुतद्रव्यापचारे प्रतिनिधिना १२।३।२. समापनम् ।६।३१४. कर्मणि एकस्मिन् भूयोमन्नसत्वे मन्त्रस विकल्पेन काम्यगुणाना पाकताना विकतो नातिदेशः । ग्रहणम् । संकर्ष. १२३. दारा१४. कर्मणि एकसिन शाखामेदेन मनमानावे विकल्पेन काम्ययाज्याऽनुवाक्याकाण्डस्य काम्यमानाङ्गता । विनियोगः । संकर्ष, १।२।२. ३१२७. कर्मणि समावे उद्धृतोऽमि लौकिका संपद्यते । काम्याग्रताविधौ शुक्रादिग्रहस्य सादितः मतिकः । १०५।१९. कर्मनामधेयम् अर्थापच्छेदकत्वेन धर्म प्रभागम् । काम्याना कर्मणां कामनाइनुरोधेन पुनःपुनरभ्यासः १४१ वर्ग १ कृपिषत् । १११४. कर्मप्रारम्मो मन्त्रान्ते करणमन्यु। १२॥३॥१०. काम्यानामनुष्याने पाठरुमो न लियामकः । ५१३१२. कर्मभूयस्त्वाधिकरणन्यायः (व्यनीकाऽधिकरणम्)। काम्यासु विकृतिषु उपदिभ्यदेवताऽऽदिमिः १०१५/२५. प्राकृतदन्यदेवताऽऽदीना बाधः । १०७१७. कर्मसु यजमानेन त्यागः खय कर्तभ्यः, इतरत् काम्येषु समुचितानामेवाहाना प्रधानोपकारकत्वम् । ऋत्विाद्वारा ३८. १शश३. कर्मसु ग्याकरणसिद्धाः साधवा शन्दा एव प्रयोज्याः । काम्येषु सर्वाद्धोपसंहारसमर्थस्यैवाधिकारः । ६।३२. ११३८. काम्येटिन्याय: ( काम्यानुराने पाठकमो न निया- कर्मादिसनिपातो मन्त्रान्वेन अमिचयने पो-मकः) । ५५३११२. रिपाम् । १२.३।११. काम्येष्टिषु आमुल्यं प्रधानार्थम् । ३१८४१९. संकर्ष. ३।२।९.

·फत यानि । ५.३९. . ७२ मीमांसाकोषः. पातिप्पाचहि प्रोक्षणन्याय: ( आतिथ्यावदि मोक्षणा आधाने दक्षिणामिः निर्मन्यः गाईपत्यादा । संकर्ष. विना उपसदमीपोमीयहि प्रोक्षणादेः प्रसन्नपिदिः)। रा४. १२।१९. आधाने दक्षिणाना संख्यामु विकल्पः । १२४५. आतिथ्यावहिपः उपसदनीयोमीययोः खरणकाळे आधाने दक्षिणानामपरिमितवं पूर्वोत्तात् संस्था- स्तरणमन्यस्य आवृत्तिः । १२११०२०, ऽन्तरम् । ६७१.. आतिथ्याबहिपि अग्नीषोमीयदेशे स्तरणाथै मनस भाषाने दक्षिणानामपारमितत्वं सहप्तादपिकत्वम् । आदियमागे सनहनहरणमन्त्रयोः नावृत्तिा । १२।१।२१.२११, आति पावैष्णवधर्माणां राजसूयगतवैष्णवे नातिदेशः । पानेन पवमानेप्टिमित्र संस्कृतेषु भमि फर्माणि ३६. आतिथ्योपसदग्नीपोमीयपशूना महिरेकमेव । आधाने निन्दायादेन विहितसामगानमतिपेपात् ४१२।१४. सामविकसः। १0८५. आमसमारोपपक्षेऽपि भरण्योरेव प्रत्यरोहः । आघाने पवमानहविषां काम्यप्रयोगे प्रथमस्य तन्त्रमेद: संकर्ष. ३१२१३६. उत्तरयोस्तन्त्रम् , नहावर्चसकामात्वे नित्यायोगे च आमसमारोपेऽपि अग्नेः प्रसवरोइ: भरण्योरेय, प्रयाणामपि तन्त्रम् । १४४. ततो मथनम् । संकर्ष. १२६३५. आघाने पवमानेष्टयान पवमानेटिसंस्कृतेऽमो, किन्तु आदित्यपयोऽधिकरणम् (अदितिचरमपणायें पयसि केवलराधानसंस्कृत एव । ३६१६. प्रदेशभर्मा नानुष्ठेयाः)1९४is. आधाने बामणस्यापि इटियोमपूर्ववयोर्विकल्पः । आदित्यो यूपः इति आदित्यशन्दः यूपस्य साधक: ५४४. तेजस्वित्वसारूप्यात् । १।४।१२-३ वि. १५. आधाने मपितोऽग्निः गाईपत्यार्थ एव । सकर्ष. माधान न पषमानेश्वर्यम् । ३।६४. ३।२।१. आपान कर्मणां तन्यम् , नतु प्रतिकर्म आघाने पम्यापराप्यो गैहिकामिरूपो, न भार. २१२. वनीयात् प्रणोती । संकर्ष. ॥२।३. आधान पर्वकर्मार्थम् । श६५. आधानोत्तरमेव आप्रयगस्य प्राप्तो वदकरणे याम- आधानमारभ्य यशपामाणां पारणम् । ११३१४. भक्षणनिषेध । सका. १३. भाधानस्य सोमपूर्ववे सोमकालस्य पापः, नापान माधूननार्थाना अनिचयनमारणे पटपमानाना बहूना कालस्पा ५४/५. मागी मध्ये केपानिदेव ससानामेव ग्रहणं, आधानस्येटिपूर्वक्सोमपूर्ववयोर्विकारः । ५. प्रथमानामेव । १.१५४५. माधानाधिकरणम् (वसन्वे माझशोऽग्नीनादधीत आभरिमाहुतीनां दीयाहुतिमि. मुनयः । इत्यादिना वस-तादिकाल विशिएमाधान विधीयते ) । संकर्ष २।४।२३. आम्पयंका: पा. १२. २१॥३. भाधाने भाविनीयः गाईपत्यान् मगीय आधीयः । माध्वयंपारिसमास्यपा अपमादीनां वरदा. सेकष. ३।२. भवम् । १९३९ माया, भाधाने एकस्यैव पुरषस्याविकार . मानवे पारमाने व शारे आम्नास मन्त्रा आषाने गानस्पोरानता । १२. सोरपि । १८ पृथक् । न ·। सकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि ऋत्वर्थपुरुषार्थजिज्ञासाऽधिकरणम् । ४११११. सवाल्या पर्यहणादिसंस्काराणामनुष्ठानम् । क्रावर्थपुरुषार्थलवणम् । र वर्णकं १. १०१२॥३३, मत्वर्थानां नैमित्तिकाना निमित्तानुत्ती आवृत्तिः यथा स्खलेवाल्या प्राकृतस्य खादित्वस्य चिनेष्टी च मेदनस्कन्दनाद्यावृत्तौ प्रायश्चित्तावृत्तिः । वास९. तण्डुलाना नीहियवान्यताजन्यत्वात्य नियमो नास्ति । वर्यानामनुष्ठानम् अस्थियशस्य मताधिकारित्वपक्षे । १०१।३१. १०२।१९. रालेवाल्या पाहुवेधिः । १०1१५. क्रमकोपाधिकरणम् ( पाठकमात्र अत्यर्थक्रमौ चल. खादिरवस्य प्राकृतस्य सलेवाल्या नियमो नास्ति । वन्ती)। ५१४१. १०२३१, कमयोर्विरोधे । ३१३१७. वा. पृ. ८४.. खादिरखस्य प्राकृतस्य सोमापोष्णे पयो यूपार्थ क्रमोदनालक्षण एव । ५१०१ वर्णक २. श्रयमाणेन औदुम्बरेण बाधः । १०१८, - ऋमसमाख्ययोर्विरोधे । ३३१७. भा. पृ. ८५५. रातश्रियः सोमापवरों शालामुखीयवतू आहवनीय. वा.पू.८४०,८५५. स्यापि समारोपः। कर्ष. ३१२३, क्रमणमारल्याऽधिकरणम् । वि. शश११. गर्गत्रिराने आज्यदोहस्तोत्रकाले लौकिकामेकप- क्रमाधिकरणम् (कमोऽपि विनियोजक प्रमाणम् ) | निधानम् । ७।३।१२, ३१३१५. गवामयनगतज्योतिरादिषु एकाहकाण्डपठितज्योति- कमो न्यायात् ब्याहृति-हिंकार-दाहोत-सामिधेनी. रादिधर्माणामविदेशः | ७४४३. नाम् । संकर्ष. ४११, गवामयनगतपायणीये द्वादशाइगतमायणीयधर्माणा क्रियायाः न प्रविनिधिः १५. नातिदेशः । ७२२. क्षत्रियवेश्ययोरपि रुपयापाकरण नित्यम् । वास११. ৰাষণভাণঘাম ঝরাঙাম सामवत्यादीना तन्त्रमध्ये प्राप्तौ उत्कर्षः । संकर्ष. अतिदेशः । ७३३।१०. ३।११७ गवामयनधर्माणा सावत्सरिकसत्रेषु अतिदेशः । चामेष्टिन्यापः ( सर्वपुरीडाशशामे प्रायश्चित्तम् ) । ८५११. ६.४५. गवामयनस्य दीक्षा माध्याः पौर्णमास्याः पुरस्तात क्षौमाधिकरणम् ( अमीनादधानयोर्दम्पत्योर्वसने चतुरहे, न चैत्र्याः । ६।५।९. शौमत्वविधानम्)।६।१६. गवामयनादौ पृष्टयपाडाचौ सर्वपडहान्ते उकृदेव खदिरत्वादीना वैकल्पिकाना प्राकृताना मध्ये मध्यायथनम् , न तु प्रतिपदान्तम् । १०१.. अन्यतमपुन श्रुत्ती नियमविधित्व वाजपेयादिविती । गवामयने त्र्यनीकाया. खस्थान विवृद्धमा अभ्यासः, १०1७११६. न तु दण्डकलितहत् । १०/५/२५. रादिरानमेन कदरे संस्कृते पुन, सदिरलामे खदिर: गवामयने योयोकचोः प्रप्रपनेन ब्रझामगानम् । संस्कृत्य ग्राम, संस्कृतोऽपि कदरल्यायः । वि. रा६ वर्णक ४, गवामयने पृश्यपढदाचे वैकसिमबनतारानयो. सदिरे लग्वेऽपि पशुनियोजनासमये सति नियोजन-धानम् । १.६९. समर्थः कदर एवोपादेयः । वि. ६३२०. गवामयने पृश्ये पदरे यहद्रयवरयोः प्रत्यहमे स्वर सवाल्पा क्षणजोशणादिधर्माणां पापः ११.२६३२. अनुशनम् 1१1१३.

·मीमांसाकोपः - भाश्ववाल, प्रखरः इति दर्भमयत्वम् । ११३४ 'इदमः, इदममीपोमयोः' इति विभकयोरेव पा,पृ. २२१. पिण्डयोः देवता निर्देशः । संकर्ष. १३१७. आश्विनमहो दयमो गृह्यते, तृतीयो हूयते ज्योतिष्टोमे । इन्द्रपीताधिकरणम् (इन्द्रपीवस्पेतिपद ऐन्द्रसोमभक्षणे विनियोक्तन्यम् ) । ११. आसनोपायिचोदनवं सनवम् । १०६४१६. इन्द्रमहेन्द्राधिकरणम् (इन्द्रमहेन्द्रौ मिन्नौ)।२१११५. आहवनीयः गाईपत्यात् प्रणीय आधीयते भाधाने । इन्द्रियकामाधिकरणम् (इन्द्रियरूपफामाय दधि विधी- संकर्ष. ३३२२. यो , न कर्मान्तरम् ) । २१२।११. आइयनीयत्व नास्ति अग्निचयनप्रकरणे भुतस्य 'इमे वयम्, स्मो वयम् । इति सुगादापनमन्त्रे ज्वलक्षामाद्याहतस्य काम्यस्यामः । १२६४१८, पाठयोर्न विकल्पः, कर्मान्तरे सावकाशत्वात् । संकर्ष, आहवनीयधारण गतश्रीत्रितयभिन्नस्य न नित्यम् । ४३१. सेकर्ष, २२ इरापदे गिरापदस्थानापन्ने गान कर्व य यशायशीये । आहवनीयस्य उपत्यानादि गाईपत्यादुवस्यैव ९१९. कार्यम् । संकर्ष. ३३२८. इसो यागे श्येनीयधर्माणामतिदेशः । १२ आहवनीयस्य प्रतिकर्ग गार्हपत्यादुद्धरणमेव , इटका अमिचयने अभिमस एव कार्याः । संकप. मयनम् । संकर्ष, २२१७. २।१२. इष्टका अमिवयने पका एव प्रामाः । संकर्ष. आहवनीयस्यापि शारामुखीयवत् समारोप: गतभियः सोमापवर्गे । संकर्ष. ३२१३.. २११६. आहवनीयादिरमि. सर्वप्रकृतिविकत्यर्थः । २०१९ इष्टका अमिचपने पाशीर्षायुपधाने अन्तरालपूरणार्थ न विधेया.। संकर्ष. १४. आहवनीयादेः कर्मापवर्गेऽपि न पुन.पुनराधानम् । संकर्प, शश६. इष्टका अमिचयने समचतुरसा एवं कार्याः । (बौधा. आहवनीयापवादः 'पदे जुहोति वर्मनि जुहोति। पनपदत्येदम् ) । संकर्प, २११६३. इति । संकर्ष, २२४/१४. हटका एवं प्राणशब्दपरिवान्योरधेशः प्राणभत आहवनीयोपखान 'अयं सहसमानय. ' ( माम. | उपदधाति' इत्यम, अमिचयने । संकर्प, २१११२१. ४५८) इति ऋचा प्रगीतयेव द्वादशाहे दशमेऽहनि इष्टका: चयनसाधनीभूता मृमस्य एव । संकर्ष. मानसस्तोमात् प्राक् । ९१२१८ वर्णक १. २।११. आहुतिगणे प्रत्याहुति सका हविदयम् । संकर्ष. इष्टकाधर्मा अमिचपने नेवी घटकामु न भवन्ति । २४७. रेकर्ष २०११. आहानाधिकरणम् (इविश्कदेहि इति मन्त्र आहा हाथर्मा सिस्तामुन कन्या. अमिचयने । नामम् )२॥ संकर .. इण्याऽधिकरणम् (आधारादीनामदत्तम् )||४|११. धर्मायसवापन कार्याः अमिचयने । हाऽऽदिभाः शेषप्रतिपयर्थाः। १९. सेको शरा.. साऽऽदिशेपमधगमृतित्रानेव यजमानस्य च । कार्माभिमिप्यादीनामति । ३६४१२, ६४11. राना नरागमेव मण्टेटका उपदधाति इहानिगदे विकतो यशरविन्दम्य नोह. . इति नामान्तरम् । स. १२५.

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीकाणि अहधर्माः सादनादयः अंश्वदाम्ययोरपि । ३६.११. चतुर्धाकरणाधिकरणम् (चतुर्धाकरणं मक्षार्थम्)। अधर्माधिकरणम् ( सवनत्रयार्थता ) । ३१६१९. ३१४१७. ग्रहधर्मान फलवमयसाधारणा: । ३।६।१३. चतुर्दोतहोमेपु अधिकारः अनाहिता रेव । ६१८६१. अहन्यायः (अहम इत्येकल्यं न विवक्षितम्) | १७. चतुष्पथैकोल्मुकयोः समुच्चयः त्र्यम्बके । सा. प्रहरीमार्जनाधिकरणम् (महाणा सर्वेषां ईमाजनम्)। १५. चतुर्विशन्मन्यत पतिपेधन्यायः । ९४२. ३.९१७. महसमुचपत्यायः (वृहस्पतिसवादिविकृती औप चमसहोमेषु चमसाध्वर्यवः कर्तारः अघोरन्यत्र देछिकैहिस्पत्यादिग्रहः आतिदेशिकानामैन्द्रवायवादि. न्यापृतत्वे । १७२२. प्रहाणा समुचपः । १२. चमसाधिकरणम् (चमसा न संमार्जनीयाः) । महाग्रतामु ग्रहणप्रतिकर्ये सादनस्यापि प्रतिकर्षः । चमसाध्वर्युदयत्वन्यायः 1 ३२१२. १०१५/२१. ग्रहामामु सादनापकर्षेऽपि प्रदानस्य नापकर्षः । चमसाध्वर्युपृयक्त्वन्यायः । ३।७।१०. चमसाध्वर्युवहुत्वन्यायः ॥ ३७१११. १०१५/२२. चमसिनामेव सोमशेषभक्षः | ३१५७. ग्रहेएकाधिकरणम् ( महा इटकाश्च सकृत् कार्याः)। चयनमनिसंस्कार विशेषः । २१३३१०, ५।३।६. महकत्वन्याय: (ग्रहमित्येकत्वं न विवक्षितम् )। चयनाङ्गत्व दारातयोग्य आनीतानां सर्वासामेच भामेयीनाम् । संकर्ष. ११:३४. साम्पधान्यभक्षणनिषेधः आप्रयणाकरणे ( नपान- चरुपुरोडाशयसत्वे चरूणा पुरोडाशाता चेति हो राशी युगपत् कर्तव्यो। संकर्ष. ११३०२२. भवननिषेधः) । संकर्ष. १.. ग्रावस्तुतोऽपि हारियोजने छोमभः । २१५१९. चरुपुरोडायोभयसले राशिद्वये देवतानिर्देश समुचित्य कर्तव्यः । संकर्ष. १९३४२३. "भृतं देवाना, मस्तु पितृणाम्' इत्यादिरपवादः । चदशन्दः ओदननाची । १३१४ पा. पृ. २२१. १३. चाशश्चान्येन ओदनेन सौर्षयागे माकृतहविषो 'घृतेएका उपदघाति' इति घृतपूर्णघटोपघानममि. बाध:1१०11१०. चयने । सेक. २०२४. चरूपधानाधिकरणम् ( अमिचयने चरमुपदधाति हति चतुरखचसंपत्तिः उपखरणामिधारणाभ्यां सदेव । नेवारचरो: उपधानमात्र विधीयवे ) । २।३१७. १०८१२. चरी इष्टकाधर्माः अमिचयने न कन्याः । संकर्ष, चतुरवत्तसंपतिः उपायपाजे उपस्तरमाभिधारणयो. शाद रोपिऽपि इवियैव । १.८१३. चरी सप्तदशशरावे मुष्टिलोपेन चतु.संख्याऽनुमदार चतुरुपयते इति इदोपहूतेतिपदविषयमेव । सेवर्ष, । कर्तव्यो वाजपेये । १.२।२८. १८. चातुर्माशातामिप्रमयने सौमिममिययनधागा चनुग्रंहीवस्याधिकरणम् ( उपभूति ) | १९१७. माविदेशः । ७८. चतुर्षाकरणम्य पापः कमलचौ | ORI चातुर्मास्याना पकामप्रपोगे उसमाप्तिपर्पन्त चतुरियापिकरणम् ( उपमहान्यायः ) श्वदेवमेव अभयस्य अप वगाहाल पनि अनुविठेत् । सवर्ण. ३१२४.

·, वर्णकं १-२. मीमांसाकोषः उपायाजस्य दर्शपूर्णमासवन्धगवदेवताऽन्यतम रुहः 'धान्यमसि' इत्यत्र 'मासमसि' इति शास्त्या- देवतानियमः । १०८१६. नामयने । १३ वर्णकं १. उपाशुपाजस्य सोमोचर नोकपः, विष्णुप्रजापति- ऊइः पशुयवत्या विकृतौ पाशैकवपाशबहुवाभि- देवस्यत्वस्य मागपि मैभवात् । ५४६. धायिनोमन्त्रयोः द्विवचनान्तेन । ९३३३४. उपाशुयाजाधिकरणम् । ( ' उपागुयानं यजति । ठहः वैकृतदन्यादिवाचकपदस्य सौर्यादिविकृती इति यजतिपदं अपूर्वयागविधायकम् ) । २२।४. अति दिष्टे मन्त्रे । ९:३१. उपाशुयाजे उपस्तरणाभिधारणयोलोपेऽपि हविषय अहः सौर्यचर्वादौ अगन्मोजितिमन्त्रयोः, दर्शपूर्ण- चतुरबत्तसंपत्तिः । १०८११२. मासयोरपूर्वार्थत्वात् । वि. ९।१।३. उपाशुयाजे प्रौपाज्यस्य विधानम् ! १०८।१५. ऊहः स्थानिधर्माणा प्रतिनिधौ । १२।१२. उपाशुपाजे पत्नीसयाजेषु च आधुतप्रत्याभूतप्रणव ऊहः हरितपदखाने रक्तपदस्य मौद्गे चरौ बहि:- वषट्काराविमिनेष्वेव मन्त्रेषु उपागुत्वम् । संकर्ष, | स्तरणमन्ते । ९१३१२०. ४१५१५. ऊदमन्यः पौरपेयः । ११ वर्णक १, उपाशुयाजेऽपि देवताऽपनयः अभ्युदितेष्टौ । अदपवरनामपेयाना नास्ति मन्त्रत्वम् । २२।९. ६/५/२. उपाशुपाजे वैकल्पिकी विष्प्यादिदेवता पौर्णमासी. ऊइसिदिः वतर्माणमपूर्वार्थत्यात् । वि. ९१ कालचा १०1८1१७. उपायहरण सोमस्य वाससा कर्तव्य ज्योतिष्टोमे । हो न अभियुति सुनाण्यानिगदे दरियादिपदानाम् । ९१६. २०६२.. उपावहरणाधिकरणम् (अहर्गणे तत्वदह संबन्धि- अहो न अधिगुप्रैषगवस्य प्रारमै इति पदस्थ सोमोपावहरणकाले एवं पृथक्पृथम् वासोऽन्तरमुत्पाद- अग्नीपोमीयसवनीययो. समानविधित्वपछे । १३८. नीयम् )।१०।६।२२. अहो ने अश्वमेधधातवीयायां दीक्षणीयायाम् । उस्कशन्देन अध्रिगुपगवेन वपाऽभिधानम् । वि. ९।११२ वर्णक २. ९/४३. हो न कन्यः पाशुचातुर्मास्येषु मध्यमे परिधी ऊहः अमिपदस्य विकृती निर्वापमन्त्रे । ११३. 'परिषयेऽज्यमानाय' इति । वि. ९।२।१३. ऊह. अध्रिगुपैपगतस्यैकवचनान्तस्य मेवपतिसन्दस्य ऊहो न दर्यपूर्णमासयोर्दिबहुपत्नीके यागे पत्नी बहुवचनान्तेन एकादशिन्याम । ९:१४. पनघ' इत्यत्र एकवचनस्य । श६. ऊ!' इन्द्राय ममत्वते नेवारमेकादशकपालम्' उहो न निर्यापमन्त्रगतानां सविनादिपदानाम् । इत्यत्र पुरोटाशसादनमन्ले नीवाराणा मेघ' इति कहः | ९१११२. कर्तव्यः। वि.९५३३१. कहो न पत्नी सनम' इत्यत्र वचनस्य दिबहुपत्नीके का कार्य: पुरोडायगगे 'ययामाग ग्यावनप्वम् / विकृतिप्रयोगे । श. इति । सकर्ष. १९३११८. हो न पशुगणे अभिगुषगवाना समद्रियाचक ऊदः कार्य: यूपे विद्याखे ' दिवमग्रेग इत्यत्र चतुरादिपदानाम | Rit.. 'दिवमग्राभ्याम् ' इति । संकर्ष. ११७. ओन वाय-यादिपयो मनोवामस्य (बप्रमे अतः। द्विपश्वादिविकृती अभिगुमरे मेधाविशन्दस्य गमः' इत्यत्र 'वं हि वायो प्रथमः' इति ।। ४/२१. देवताऽनुसारेण वचनोइः कर्तभ्यः । १२. 1 ·वर्णक २. अकापयनुकमेणाधिकरणशीर्पकाणि अपतरकारिष्टीना टोपः अस्थिपरस्य मृताधिकारित्व. ज्योतिष्टोमः सर्पोमानां विकृतिः । वि. रा परे। १८. चपलुन्या धीर मिधानमन्माणां समुचयः । १२४१. ज्योतिष्टोनस सादिकत्वात् उपाशः प्रयोगः । उपादिमन्त्रे ऋती मन्त्रसमाम्नायसिक्सर एव प्रयोजन्यः, न मापिरुखः । १५८. ज्योतिटोमादिशु पयोयवादीनि नित्यानि ! वादाद असारिन्यायः । क्याम्यातानाधिकरण (चयाम्या मोनिधोमादौ दक्षिणादानं भविमानत्यर्थम् । पानरराष्ट्रमनोमाः वैरिकेवेव कर्मा)। ms. १०11८. ब्वतिटगावीधुकाधिकरणमाजदिलपवागन्यायः (चति ज्योतिटोमादो यार्मादिना विशेषविदिवेन आइर. अरियायाः निषेधः पयोहोमविपर्थवादः)11.11४. नीयस्य सामान्यविहितम्य बाधः । १०1८1८. जागरण पाय: (मोरिफेन दीवाजागरणेन दार्शिक ज्योतिधोने अनुपाजोत्कऽसि पिलेपपटीकरण- जागरणस्य न प्रम)1१11८. शेमपोर्नोपं: ।५।१५. जापनीती विकसः ऐकादमिनादिपशुगणेा पन्नी ज्योतिष्टोने अनुष्टुमो गाम्भ्यो समापनेन संपादिवे याए । १२४६. भानुष्टुमे तुपे धीगासाम्नोगानम् । १२६ चापनीन्यायः (नापन्या पानीः संयाजयाच) वर्ण ३. १२२९०. ज्योतटोमे भनेन्द्राणाममात्र भषणम् । वि. • आतेहि पान्या; भारनियामाने पौर्णमास्यादौ ३१६. समले सम्या । श६ वर्षकं ३. योतिधोने अपरयो पतं न नित्यम् । ६८.. जातेरिः पुत्रगतपून वारिपरमधा | R९. मोनियोमे अपराले योटिक रोपदो, नामिया ( भलामियानि भवा)। भीमापारी सं. २०१.. चोधिोने अपनपे चिापागीरनिगमे ममी- पाशिजविरमानुग्नीचर का । HRS | यस्मयोवन सिटामइन्दरमा रपम् । १.१११७ गोविशेने आयोधिभर्मागीदानमा बायशिरमन् ( भागो मामामी भामेरा भानामपि।पि. . मनमा उभयोः ममाति मुगाव-पत्तात् । मीने माधिनमा एमो गमगोएको । १९२-२.वि.१४. मान चारचमरदानम् ।.स. सेशियम सादो निरामयसरे মাখা শুনা যায় । Fifthaरा. that'पामुनकिना भुवन भोलि wait: Taman .मनुस्मना रिमानदेयो | पार । २४२१८. सभर. नाहिना पा, देश. सोशल मीनः . मीरेस: Aariftakg sunt. मोनपि.. HTTList of सा] , मान, पर tity. MR.2 m win Ravint. ft.11.भा ... पणे २.

·मीमांसाकोपः ८० एकहविर्तावपि पञ्चशरावनिर्वापः प्रायश्चिचम् । ऐन्द्राबाईस्पत्ये कर्मणि याच्याऽनुवाक्यायुगरदयस्य ६४।६. विकल्पः । १४२.. एकदायनीनयन न अक्षाभ्यानप्रयुक्तम् । १०, ऐन्द्रीन्यायः (ऐन्या ऋचा गार्हपत्यमुपतिते)। ऐकादशिनपशुधर्माणामतिदेशः पशुगणेषु । ८1१।८. ३२२. ऐकादशिनपशुवसाहोमाना तन्नभेदः । ११।२६. ऐन्द्र पुरोडाशे आमेयपुरोडाशधर्माणामविदेशः । ऐकादशिनाः पशवो द्वादशाहे प्रायणीये पञ्च ॥१७. उदयनीये पट् इति विभग्यानुष्ठेयाः । १०।६।४. ऐष्टिकशेषमाणा गैमिकलतादिभक्षणेन न प्रमा ऐकादशिनादिपशुगणेषु पनीसंयाजेषु जापनीना सिद्धिः । १२।१।१५. विकल्पः । १२१४१६. ऐहिकामुष्मिकत्यम् (पुत्रकृष्टयादेः फलस्य ) । ४३॥ ऐकादशिनेषु पशुषु कुम्भीशलबपाश्रपणीना वन्त्रम् । ११ वर्णकं २, ११४१९. औत्पचिकसूत्रम् । १॥१॥५. ऐकादशिनेषु पशुषु सवनीयपदाधर्माणामतिदेशः । औदुम्बराधिकरणम् ( उदाहरणवाक्यगतपदानुसार ८१७. शीर्षकम् ) | शरार. ऐन्द्र(न्द्र) एकादशकपाले दापौर्णमासिकपुरोदाश- औदुम्बरेण सोमापोष्णे पो यूपार्थ विहिवेग धर्माणामतिदेशः, न तु ऐन्द्रस्य सानाय्यस्य । वि. प्राकृवस्य सादिरस्य बाधः । १८. ८1१।१७, औपवमप्येऽहनि सोमाणे वरणम् । सकर्ष. २०१४. ऐन्द्रवायवन्यायः (ऐन्द्रवायवमहस्य दिर्भक्षणम् )। औपासनामो अनाहिताग्नेः पिण्डपितृयशः स्यात् । सकर्ष. शरा१३. ऐन्द्रवायवस्य महस्य कामसंयोगेऽपि पाठपाते एस स्वस्थाने अनुमानम्, न तु सर्वादितः । १०५।१८. कण्डूयनमन्त्रस्य एककाठे भागभेदेनापि कण्हत्पी मत प्रयोग. ज्योतिष्टोमे । १४१६. ऐन्द्रयायवस्य प्रहरप मैत्रावरुणादिग्रहापेक्षया पर्य- कवरथवरस्य वैश्यस्तोमे पृऽस्तोप्रसाधननया विहितस्य मनुष्ठानम् । २०५४१७. ऐन्द्रवायवाग्रत्वकामत्वयोः पुन धवणात समान- 'पुनानः सोम धारया' इति स्वयोनी एव गानम् । विषिष बादशाहे भ्यनीकाया प्रथमदिवीययोरहो । १०र२. कृण्वस्थवरस्य वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्रसापनतया विहिवा १०।२३० ऐन्द्ररायवादिपामेषु प्रकृतपुरोटाशशकलादीनामेव | स्वोचण्यामेव 'दुहान ऊधर्दिम्यम् । इत्यम्य गानम् । १०॥४॥२३. निधानम् । ३८१८. ऐन्द्रामवैश्वदेश्योद्यावाधियानुरोधेन वैश्वदेविकत . कम्मरयतरे अविस्वाना परपमाण समुपयो नियमो नास्ति आप्रपणे । १२१५. त्यस्तोमे १६. ऐन्द्रामसोमभवणममन्त्रम् | १२।१७. कपाल न पोरगापमयुक्तम् । १५. ऐन्द्रामसुत्यर्या भामेपदिशक्तिः । २३१४. कालचक्षभेदः प्रतिपुरोगामश्चमतिरको । ऐन्द्रामादिविको दापोर्गमासिकपागमतिदेश। ११. ८1१४. करायाय (मिहतो माहोरदेशमा प्रपमिन- ऐन्दामाझेना विलिरुवामानिधीनां समाग्रता मानेर प्रभम् ) १.१. कराटादरमदनादावी पश्चिम् ।

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीपंकाणि . . ज्योतिष्टोमे राजन्यवैश्ययोर्यजमानयोः फलचममः ज्योतिधोमै सोमस्य मानमुपावहरणं च वासमा पर्तये। होममधयोः । ३२५११९. १०६।२०. ज्योतिष्टोमे रानियतकृत्स्ननिद्राऽर्थम् आदी सकृदेव ज्योतिष्टोमे सोमेन धिष्ण्य याधारण परिप्लुपात्रा। मन्त्रः अवान्तरनिद्राभेदेऽपि , एव नदीतरणे अभिवर्षणे संकर्ष, ३३२११९. अमेभ्यदर्शने छ । ११४११७. ज्योतिष्टोमे स्वामिसमदशा ऋत्विजः । ३१७१८. ज्योतिटोमे वषट्कारोऽपि पृथक् सोमभक्षकारणम् । ज्योतिटोने होमाभिषयी महिती एकं भक्षनिमिचम् । शर१०. ६४/७. ज्योतिष्टोमे वैसर्जनहोगेषु आज्यमेव , न सोमः । ज्योतियोमे होमाभिषयौ मोमभक्षे समुच्चयेन सेकर्प, ३२।२०. निमित्तान्तरम् । ३।५।११. ज्योतिष्टोमे शालामुखीयादेव आशीध्रप्रणयनम् ज्योतिटोमोक्थ्यादिस्तोत्राणामतिदेशः शतोक्प्यादौ । संकर्ण, २२॥१४. ८३१५. ज्योतिटोमे श्रुतम् अमिषवणफलकयोः संतदनं दीर्घ- ज्योतिटोमोत्कर्षे प्रतिहोमा नानुष्ठेयाः । ६।५।११. सोमसस्थास्तु निविशते । ३।३।११. ज्योतिष्मतीटनानुष्ठानम् अग्निचयने धार्यामिनाशेऽपि। ज्योतिटोमे श्रुतं देवानामित्यादि नवनीतेनाभ्यक्ते ९४१७. इति विपेरर्थवादः । ३२४१३. ज्योतिष्मतीष्टयधिकरणम् ( दर्शपूर्णमासार्थोद्धृताग्नि- ज्योतिष्ट्रोने श्रुतं ' यत् पूर्ण तन्मनुष्याणाम् ' इत्यादि नाशे ज्योतिष्मतीप्टेनानुष्ठानम.)। ९४६. अघ. उपमन्यति इति विधेरर्थवादः । ३१४३. ज्योति टोमे श्रुतो दिग्विभागः प्राचीनवंशविधेरर्यवाद। ज्वलद्वक्षामायाहतस्य अमिवयनप्रकरणे श्रुतस्य काभ्यस्याने. आधानादिसंस्कारामा बाधः । १२१४९. ३।४।२. ज्योतिष्टोमे सदोनीचमानादो दृष्टयादिकामना यान 'तं चतुर्धा कृत्वा , आग्नेयं चतुर्धा करोति' इति मानी , नाविनी । ३८५. वाक्ययोपसंहारेण आमेयपुरोटावस्यैव चनुकरणम् । ज्योतिटोमे सप्तमपदग्रहणादि सोमक्रयण्यानयनस्य न शरा१५. प्रयोजकम् । ४११११.. तक्षणजोषणादियपधर्माणा खलेवाल्या ज्योतिष्टोमे सवनीयपुरोडाशेषु सौमिकपात्रहचमसैः । १.१२१३२. दार्थिकपात्राणो जुहादीनान प्रसङ्गः । १२२११४, तक्षशानम् । तस्मृतिः। तचाधिकरणम् (भारल्या ज्योतिष्टोमे मुत्या पर्वणि कार्या, दीक्षा तु अपणि ।। लौकिककर्मण. समातिन नियता ) | ERY. १२१२१९. तण्डुलाना श्रीहियवान्यतरजन्यत्वस्य चिटो नियमो ज्योतिष्टोमे सोममनिमिचाना समुच्चयः । ३५४१२. नास्ति। १०२१३१. ज्योतिटोमे सोममक्षेऽनुज्ञाया: याचने दाने व सत्यस्यन्यायः (आधारामिहोत्रशन्दौ फर्मनामधेयम्)। अर्थानुसारेण मन्यक्रमः । ३३५।१६. ११४१३. ज्योतियोगे सोमभशोऽनुज्ञापूर्वक; एकपायाणामेव । तरियधिकरणम् ( मजमानः प्रस्तरः इति यबमान- शब्दः प्रस्तरस्य स्वावकः उमपोः कर्मसिदिदेवयात् ) 1. ज्योतिटोमे सोमविश्यी ऋविम्यो मिनः ३२५. शा१२-१. कि. १३. ज्योतिष्टोमे सोमशेषभशविधानात अखि गोममशः । तयाझामाधिकरणम् (गुमनमा पाजमाना) . १५.६. ३८५.

·. मीमांसाकोपः कालवादा । परिवपहोमयो: अमितः पुरोहायो' कृष्णलवरी ब्रह्मभक्षा: युगपत् परिहरणीया: ! इति पूर्वोचरकालवादः । संकर्ष. १२११०. १०२४४. फालविषिर्दर्शपूर्णमासादौ नियमार्यः १ ४१२२९. कृष्णलचरो भाणा में बाध: नुश्नुपरफारेग कुण्डपाणिनामयनगत अमिहोत्रशन्दः नित्यामिहोन- तसंभवात् । १०१२।३. धर्मान् अतिदिशति । १३१. कृष्णलचरौ युगपदुपहवा; सर्वे भक्षाः प्रक्षया तच- कुण्डपायिनामयने आध्वर्यवं परिज्याणकरणमन्त्र होता भक्षणकाले एवं भक्षणीयाः । १०३।६. ब्यात् । ३१८३१०. कृष्णलचरौ सर्वे शेषभवाः पुरुषान्तरेभ्योऽपनीय कुण्डपायिनामयने माजहिजेडमो मासामिहोश्श्रयणम् । ब्रह्मणे परिहरणीयाः । १०/२५, १२।११६. कृष्णलेषु मुख्यपाकासंभवात् पौष्पयरूप: पाका कार्य:। कुण्डपापिनामयने 'मास दर्थपूर्णमासाभ्या यजेत् । १०१२।१. इति प्रत्यद यागः । संकर्ष. ३११२५. कृष्णपूपखरणाभिधारणयोधिः । १०।२।२. कुण्डपापिनामयने मामाग्रिहोत्रादिक फर्मान्तर कृष्णविषाणामासनाधिकरणम् ( प्रतिपतिः)। ४॥२/७. प्रकरणान्तरगतत्वात् । ११. कुण्डपापिनामयने सनात्मकद्वादशाहधर्माणामतिदेशः। कृष्णविपाणायाश्चावाले प्रामन अहर्गणे अन्त्यदिने एन। ११३६. ८२६. कुम्भीयलवपापणीना वन्य न नानाजावीयेषु पशुषु कृष्णाजिनावरन्यायः (नानाबीजेपु)! ५/२७. पाकवैषम्यात् । ११॥४११०. क्लप्स्यधिकरणम् (क्तृप्तिमन्त्राणां वाचन शानवतः एव वाजपेये) 1 ३१८१८ कुम्मीगलवपापणीना तन्त्र वाजपेयगतमाजापत्य- केशरमअन्यायः ( फेशमधुमतः पुरुषस्यैव आधाने पश्यनादिश्रपणार्थम् । ११४८. अधिकार , तस्यैव विहितवपनस्य संभवात् ) १६३११६, कुम्भीलवपाधपणोना तन्त्रमैकादशिने पषु । केसरिण, अश्वादयः विश्वजिति न देयाः । ६३३. कोण्डपायिनामयने इति कुण्डपिनामयने इतिवन्दे बुलायमचे अधिकारः भिन्नकल्पयोरपि । ६वार, द्रपन्यम् । कुलायादी प्रतिपदोपत्कर्षः (युर्वं हि ख:, एते कौत्सकावसिनिमादिसाममि विकृति विशेष भसपमिन्दवः) । ३३३३९. घाइतसाम्ना बायः । १८ वर्गक १. कूर्मचितो अमिचयने प्राञ्चमिति कर्तुतवादा, कोजादिन्यायः ( विटिदिशेप भूयमा कासादि- अत्यमिति तु धर्मगलवादा । संकर्ष. २१११२०, साममि: वन समसंख्याकपाहतसम्म :){toms. कृषिन्यायः (काम्पाना फर्मणां कामनाऽनुरोपेन कनुपाना माजापत्यपशूना च सानिमोऽस्तिश्रम। पुन पुनरभ्याय: रुपिकत ) | १४|४. कृष्णप्रीक्योः प्रथमवीययो. पो. भेदेनानुबानम् । कनुपाना प्रायः परामिः समुपयो वाये। १११११११. १.४३. कृयालघरी अमावस्य साधः । १.१५१ वर्णकं .. कवी वाममोकान म-प्राणों माश्कि: 0 कृष्णलचरी आमेयपुरोदायधर्माणामतिदेशः } An) मोक्तम्पः । १. १८. कन्वर्य यजमानमरणोचर कम्पन, इतरन तम्म कृष्णालघरी चाकरणस्न पाथः । १.रा. सखारे । १२४. ९१४९. सकर्ष. १९४९.

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्पकाणि तेषामौत्पत्तिकरयाधिकरणम् ( इदं सौत्रपदानुसारि । स्वाष्ट्रपाल्नीयताधिकरणम् ( वाटपानीववस्य पद्योः अमिहोत्रादिकर्मणां निमित्तानुरोधेन आवृत्तिः) रा. पर्यमिकरणान्तत्वम् ) । ३८. त्यागातिरिकस्य ऋषिकर्मत्वम् । २८ दंपत्योः सहाधिकारः । ६।१४. त्यागावाहनादिषु देवतानिष्ठगुणवाचिपदस्थापि प्रयोगः दक्षिणमा अनि चिन्वानाय दत्तया क्रतुदक्षिणायाः न पवमानेष्ट्यादिषु । १०४|१४. बाधः । सेकर्ष. शरा. निशदधिकरणम् ( पालीवतोमभवमन्त्रे प्रयस्त्रिंशता दक्षिणविहारे क्रियमाणमास्यर्थ पृथगानुष्ठानम् । देवाना नोपलक्षणम्) | १२०१५. ११॥रा९. त्रिकस्तोमधूर्गानम् एकस्या एव ऋनः निरम्यासेन दक्षिणविहारे प्रतिप्रस्थात्रा मन्त्राः अवर्योः पृथ- एफनिके को। १०५३. गुच्चार्याः वरुणमयासेषु । १२॥१॥९. निवासाधिकरणम् (साधरके विहितेन त्रैवार्षिकैम दक्षिणाः प्रधानार्थी । ३७५. पुंगडेन प्राकृतिसर्वक्रयदन्यस्य बाधा ) | १०१३३१६. दक्षिणाकाले विद्यमानस्यैव सर्वखस्स दानं विश्वजिति। निवृच्चश्विकालाधिकरणम् । ३४ वा. पृ. २२१.६७६. विवृत्त्वस्य स्तोत्रीयानवकरूपस्य अमिष्टुति भुतस्य दक्षिणागिः निर्मन्प्यः गाईपत्यादा प्रणीयते । संकर, स्तोत्रान्तरगतस्तोममात्रवादकत्वम् । १०६७. श२।४. विकृत्-शन्द: फडूनवकवाची1 ११३४ का. प. २२१. दक्षिणी पिण्डपितहोमः, नाहवनीये । संकर्ष. धातदीयायामवदानं सहव । संकर्ष, २१२११४. १२।११. त्रैवर्णिकमित्रस्यापि निपादस्य रौद्रयधिकारः । दक्षिणादानं खामिकर्म । ३१८१ वास१३. दक्षिणादानममि चिन्यानाय मत्वाम् । सकर्ष, शोकाधिकरणम् (शोकमाम्नः उत्तरायन्यपठिनयो । २०७० हत्योरेव गानम् ) । ९१२१५ वर्णक १. दशिपादानमदृष्टार्थ सारखते सौ । १०।२११५. भ्यनीकाऽधिकरणम् (गवामयने श्यनीकायाः स्वस्थान दक्षिणादानमृतिपरिक्रयार्थमुदयसानीये समानष्ट्र- विवृया अभ्यासः, न तु दण्डकलितक्त् )।१०।५।२५. स्यात् । १०१२११२. ध्यनीकाया प्रथमद्वितीपयोरहो: ऐन्द्रवायचा प्रायशुका दक्षिणा द्वादशशतगोरूपा ज्योतियो सदस्यसहितेभ्यः मत्वयोः पुनःभवात् समानविषिवं द्वादशाहे । पोशायः ऋत्विग्भ्यः विमव्य देया । १०१३३१२. १०५।२३. दक्षिणाऽधिकरणम् (ज्योतिष्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गतगोवेव अम्बाधिकरणम् (न्यम्बारोडाशे भभिधारणान- दादायतसख्याधा निवेश ) ११३११. भिधारणमीमामा अर्थवादः)। १०८५. दक्षिणानां संख्यामु विकसा आषाने । १२१४१५. व्यम्बकेषु चतुष्पकोस्मुकयोः अमुचयः । संकर्ष. दक्षिणानामपरियितवमाधाने पूर्वोत्तात् सहसादवि- २१४/१५ भ्यायभिन्नवासमानां मनुवत् कहरः । संकर्ष, कत्वम् । ६७११. दक्षिणात्यायः (आनत्यय दक्षिणा)। राम. न्यायाधिकरणम् (पवरप्रयत एव दाद्यधिकारः)। दक्षिणामिः प्रविनियमः । १७११७. दडियायाः अदायमरूपाया: भ्योतियोमे अधिनः वधिकरणम् ( पानीपतसोममामले स्वष्टा नूदीविनः पादिनः इति समाख्यानुऐन विभायः नोपल्याशीयः) । २०२११४. का-या।110!३.

·1 मीमांसाकोपः गवामयने विजावीयपडहन्यवधानेन पृष्ठयपडहावृत्ती गुणमेदः कर्मभेदकं प्रमागम् । २१०९. मध्यशनादेरपि आवृत्तिः । १०६।११. गुणमुख्यन्यतिक्रमन्यायः (गुणस्य मुख्यस्य च अति- गान कर्तव्य गिरापदस्थानापने इरापदे ज्योतिष्टोमे | कने प्राते गुणः अतिक्रमितन्यः, न मुख्य ) | सर. यशायशीये। ९११९. गुणलोपन्याय: (पवमानैष्टिषु अग्निहोत्रइवण्यभावेऽपि गायत्रच्छन्दसः इत्यादिपदानामनेकन्छन्दस्के सोमे निर्वापोऽनुष्ठेयः) । १.२७. विनियोगः । ३।२।१८. गुणाभिधानाधिकरणम् ( मन्दामिभूतिरित्यादिभक्ष- गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति' इत्येवमादिलक्षणानि याम्यन्त एको मन्त्र.) | २११.. अनुपदिष्टयाज्यासु विकृतिषु नेपानि । सकर्ष, ४।३।११. गुदानामुपयाजसाधनाना समुच्चय, पशुगणे ।१२।४।४. गाईपत्यकर्माणि शालामुखीये एव ज्योतियोमे । गर्वनुगमनादीना निमिचावृची आवृत्तिः । ६।२।१०. ३।२।१३. गृहपतिकर्तृकल्व शुसान्धारम्भादेः गन्ने । १२।४।१३. गाई पत्यन्यायः (ऐन्द्या गाईपत्यमुपतिष्ठते ) । ३।२।२. गृहमेधीय (ये) आध्यभागपुन अवणस्य परिसंख्या गाईपत्यायमिपु लौकिककर्मणा नानुष्ठानम् । १२।२।१. र्थत्वमिति पञ्चमे पक्षे विष्कन्छवगमपि स्वतजावीय- गाईपत्यार्थ एव मथितोऽग्निराधाने । संकर्ष. ३१२६१. प्रतिपत्त्यावराणा विशेषकार्याणा निवर्तकमिति प्रयोजन- गावीधुकयवाग्या. निषेध पयोहोमविध्यर्थवाद. । प्रतिपादनम् । १०१११. २०८१४. गृहमेधीयन्याय, । (एहमेधीयस आग्यभागपुन.. गिरापदस्थानापन्ने इरापदे गानं कर्तव्य ज्योतिष्टोमे भवणेन अपूर्वत्वम् ) । गृहमेघीयाज्यभागन्याय. । यज्ञायज्ञीये । ९।१११९. १०१७/९. गिरापदस्य इरापदेन बाध ज्योतिष्टोमे यज्ञायचीये । गृहमेधीये यावदुक्त स्विष्टकदादि कर्तव्यम् । ९४११८. १७१०. गीत्युपायाना विश्लेषादीना शाखाभेदेन समानाताना गृहमेधीये सामिधेनी निषेधेऽपि नावाहनवाधः । संकर्ष, विकल्प: । ९४२१७. गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि चेति कर्माणि द्विविधानि । गोदोदनवर्णकम् । वि. १२ पर्णक ३. २।१।३. गोदोहनादिगुणकामाना दपूर्णमासगताना विक्वी गुणकामाधिकरणम् ( दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् इति नातिदेश । ८1१1१४. इन्द्रियफाय दधिगुणो विधीयते, न तु कर्मान्वरम् )। गोदोहनाधिकरणम् ( गोदोहनपानमा प्रगपने शरा११. काम्यम् ) । ३१६३. गुणकामाना नानुष्ठानम् अस्थियशस्य मृताधिकारित्व गौग्गुल्पादितन नववीतस्य समुचय. अचनाम्याने पथे। १०२।२.. गुणकामाना होकामनया अनुपीयमानाना नानुष्ठानम् गोणमुरल्याधिकरणम् (गौणमुख्ययोर्मूख्ये कार्य- अथियज्ञस्य मृताधिकारित्वपक्षे । १०।२।२२. रोप्रत्यय.)। १२.. गुणकामा याजमानाः | ३१८१५. प्रहचमणानां समुबर, भतिराने मिरर्याये । गुणन्याय (गुणभेद कर्ममेदक.) 1 सरा९. गुणप्रत्युदाहरणम् ( दना होति पयसा होति इति महणपति करें सादनसापि प्रतिकर्म, महामना । भमिहोने वैकलिक ट्रय विधीयते , न कर्मातरम्) २१ प्रा. अवनत्रयार्था । ३२६९ २।।.. ४१४७. . सत्रे १0४६. संकप .१६.

·. . अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि दर्शपूर्णमासयोः अवघातमन्त्रस्य सकृत् प्रयोगः ।। दर्शपूर्णमासयोः पार्वगहोमयोरन्यतरस्यैव तत्तसेमु- २११४.१२. दायोपकारकस्य अनुष्ठानम् । ९२।१९. दर्शपूर्णमासयोः असोमयाजिनः पुरोडाशयश्रवण दर्शपूर्णमासयोः पुडाशस्य सर्वस्य दाहे पुनरिष्टिः मनुवादः। १०८।१४. कर्तन्या ( सैव चामेष्टिः) । ६४५. दर्शपूर्णमासयोः आग्नेयमवदाय हुल्ला पश्चात् दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजशेपेण हविरभिधारणायें शेष- अभीयोमीयादेवदानहोमो इति अवदानादिपदानान्तानु- धारणतत्याने पृथड् न कर्तव्ये । ४।१।१४. समयः । ५/२।४. दर्शपूर्णमासयो: प्रयाजा आरादुपकारकाः समिदा- दर्शपूर्णमासयो: आमेयानीपोमीयपुरोडाशयो: मुष्टि. | दिपदानां नामधेयत्वात् । ९।२।२०. कपालोपधानावदानेषु समुदायानुसमयः । ५।२।३. दर्शपूर्णमासयोः प्रोचण्यासादनादि कर्म नावोंः, दर्शपूर्णमासयोः आनेयादिप्रधानमेदेऽपि देवकाल- किन्तु अग्रीधः । वि. ३१८/१२. कर्तृणामेकत्वात् आधारायगानां तन्त्रोणानुष्ठानम् । दर्शपूर्णमासयोः याजमानाना प्रयाजाद्यनुयाजमन्त्राणां ११।१।१०. क्रमोन नियामकः । ५/११३. दर्शपूर्णमासयो: आमेयाष्टाकपालादेः द्वयवदानमात्रस्य दर्शपूर्णमायो: याज्यापुरोऽनुरास्याऽनुवचनं देवता- होमः । ३।४।१४. संस्कारार्थम् । १०४१२०. दर्शपूर्णमासयोः कपालादेरेकदेशभेदनादावति प्राय- दर्शपूर्णमासयोः यसोपावसर्जनोखाऽधिश्रयणादीनि श्चित्तम् । ६४४. द्वादश द्वंद्वानि अध्वर्यो: कर्म, न यजमानस्य । ३८९. दर्शपूर्णमासयो: जौहवाज्यं प्रयाजार्यम् (औपभूताज्यं दर्शपूर्णमासयो: व्रते वसायुपलश्चितकालस्य विधानम् । च प्रयाजानुपाजार्थम् ) 1 ४११।१६. दर्शपूर्णमासयोः तुपोपवापः पुरोडाशकपालस्य न दर्शपूर्णमासयोः श्रुतं निवीतप्राचीनावीवाक्यम् प्रयोजकः । ४११०११. उपवीतविधेरर्थवादः । ३।४४१. दर्शपूर्णमासयोः तृतीयस्यानुयाजस्य शेषसंस्कारार्था- दर्शपूर्णमासयोः श्रुतं - यो विदग्धः' इत्यादि 'अवि- वापिकस्विष्टकदेवतासंस्कारकतया संनिपत्योपकारकृत्वम् । दहता अपयिवन्यः' इत्यस्य विधेरर्थवादः । ३।४।३. १०४१९. दर्शपूर्णमासयोः श्रुतस्य ' मयि दक्षत्' इति मन्त्रः दर्शपूर्णमासयो: निष्ठभी संयाज्ये काम्ये नित्ये च सेयोगपृथक्वेन । संकर्ष. ४।३।१२. ऋतुयुक्तजनभ्यमानपुरुषसंस्कारः । ३।४।५. दर्शपूर्णमासयोः श्रुवोऽनृतवदननिषेधः ऋन्वर्थवेन दर्शपूर्णमासयोः द्रन्यविधिः 'व्रीहिभिरिष्ट्वा श्रीहिभि- विघीयते । श. रेव यजेत आ यवेभ्यः । इति । सकीं. ३।१।१५. दर्शपूर्णमासयोः सामिधेनीना काम्पसंख्याया विवृद्धी दर्शपूर्णमायोः द्वादश द्वंद्वानि आम्वर्यवाणि , न | प्रथमोत्तम निरभ्यस्य अवशिष्टानामृचामागमेन सख्यायाः याजमानानि । ३८९. पूरणम् , नाभ्यासेन । १०५४८. दशेपूर्णमासयोः बिबहुपत्नीके यागे पत्नी संनद्य' दर्शपूर्णमासपोः मामिधेनीषु विरभ्यासः प्रथमोचम- इत्यत्र एकवचनस्य नोहः । ९६. सानधर्मः, न तु प्रपोवाजादिऋविशेषधर्मः । ९।१।१०. दर्शपूर्णमासयोः पञ्चमः प्रराजः आज्यभागादिदेवता दर्शपूर्णमासयोः विष्टम्न् हवि.संस्कारापूर्वोभयायः । संस्कारार्थः । १०१७. दि.११७. दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसयाजेषु जापनी द्रव्यम् । सा च दीपूर्णमासयोः हविरमिमर्थनमाधानोमार्यम् । आज्येन विकल्प्यते । ३।३।१०, ६।४/१२. . । ३२७४.

·वित्ताय स्वाहा, च मीमांसाकोपः चातुर्मास्येषु चान्द्रो मास: स्वीकार्यः । संकर्ष. चितिसमुदायस्यैव वेदिधर्माः, न तु तदापारभूमेः । २०१८ संकर्ष, २६. चातुर्मास्येषु पाञ्चसावत्सरिकपक्षः इव यायचीवपक्षो. 'चितं च चिनिश्च' इत्यादौ न चतुर्ध्या विपरि- ऽपि विज्ञायते । सकर्प, ३।१।२०. णामः । संकर्ष. २०२१. चातुर्मास्येषु पाञ्चसावत्सरिकपक्षे मध्ये मासस्यैयोत्सर्ग., चित्तये स्वाहा' इत्यादिभिः न तु सवत्सरस्य । सकर्ष, २०१९. शाखाऽन्तरमन्न. 'विच च स्वाहा' इत्यादीना विकल्प.। चातुर्मास्येषु पाञ्चसावत्सरिकावृत्तावपि वैश्वानरपार्जन्य- संकर्ष. २१४१२२. पञ्चहोतोमाना सकदेवानुष्ठानम् । संकर्ष, ३।११२१. चित्यधिकरणम् (षष्ठी चितिनैमित्तिको) 1४१४७, चातुर्मास्येषु पाकेषु परिधौ यूपधर्मः पशुपन्धन चित्राऽऽज्याधिकरणम् । चित्राऽधिकरणम् (चित्रा- कर्तन्यम् । वि. रा१२. शब्द, कर्मनामधेयम् ) । २४१२. चातुर्मास्येषु पाशुकेषु परिधौ यूपपरिभ्युभयधर्माणा चित्रिज्यादय इष्टका कदेवोपधातन्या. । ५३३६, मविरुद्धानामनुष्टानम् । १२२२।१०. चिविण्यादयोऽपि अग्न्यङ्गम् । ३६१२. चातुर्मास्येषु पाशुपु परिघौ स्वधर्मविरोधे यूपधर्मा चिनिण्यादीनामिश्कान मध्यमचितावुपधानम् । नानुषेयाः । १२।२।११. ५/३७. चातुर्मास्येषु पाशुपु स्वविठे मध्यमे परिधी चित्रिण्यादीनामिष्टकाना लोकंटणात. प्रागुपधानम् । अविरुवा यूपधर्मा. क्तव्याः, यूपाचनप्रये ५।३।८. (परिघयेऽज्यमानाय') इवि ऊरः न कन्यः । चित्रेष्टिगवमध्दकयो. उपासुयाजधर्मामामतिदेश । वि. ९४२११३. दारा२९. चातुर्मास्येषु यदि प्रावृषि पजेत सकृदुपस्तीर्य द्विरभिधारयेत्' इत्यत्र वरुणप्रयासग्रहणम् । संकर्ष चित्रष्टी भिमे गोमिन' इत्यादिमिर पुटिमरेव होमः । संकर्ष. २।४।५. ३२१२२. चातुर्मास्येषु सौमिकेषु प्रामवासादननियोजनानुवादेन चिटी तण्डुराना मीदियमान्यतरजन्यत्वस्य नियमो नास्ति। १३१. विहिताम्याम करपरिधिभ्या प्राकृतयोर्वेदियूपयोधि. । चोदक प्रयोगवचनाद् बठीयान् । ५t. चातुर्मास्येष्वमिप्रणयन मध्यमपोरेप पर्वगे ।७३९ चोदनासूमम् । १२. चातुर्मास्येष्वनुपानीयदेवतासमानार्थ प्रकवावाहन. छन्दोऽधिकरणम् (गायत्रच्छन्दय यादिपदाना- मन्त्रस्य अविकारेणेव प्रोग । १४१२५ मनेकन्दस्फे सोमे विनियोग ) 1८. चायाले भविषाणापा, प्रासनम् अहर्गणे अन्त्यदिने | बागरगन्याय । ( अमीयोमीय: पशुपयाय एस)|4t.. एन। सश६. चा दो मास एवं सीचर्यभानुर्मास्यु । संरपं. जग सामाधिम् (जगदीमदस्मायामधि यश सास उननमका सामा) 10१५ यता १. चिकीर्षान्यायः । गेनिकदि. वितिसाद बञ्जम्ममारविरणम् (जम्माया गया दरअनुमत्र- पाठ प्रायनपुरपधर्म.) 11 प्रधानार्या)। श. चितिशन्द ममिचयने न पसरपर , फिनु ददवस. जनउत्तरायः (शाहिरगापमा मनेग- विदेश)1८1१. अगदाय १८. पर.कर्ष. २०१७ ·, अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्पकाणि दाशिक होतृवरणं ज्योतिष्टोमे कर्तव्यम् । १२।१११८. दीक्षा हुतिमन्त्रणा अग्निचयनै श्रुताना सौमिक- दार्शिकजागरणभ्य सौमिकैन दीक्षाकालीनजागरणेन दीक्षाऽऽहुतिमन्त्रैः समुच्चयः । १०३।४. नप्रसङ्गः । १२१९१८. दीक्षितकर्तृकत्वस्य पुस्यार्थदानपाकहोमेषु पर्युदाहः । दार्शिकपाणा जुहादीमा सननीयपुरोडाशेपु सौमिक- १०१८५७. पाहनमसैन प्रसङ्गः । १२२११४. दीक्षितधर्मानुष्ठानं दीक्षणीयाऽन्ते । ५/३१११. दिग्विभागाधिकरणम् (ज्योतिष्टोमे श्रुतो दिग्विभागः दीक्षितस्य अन्यत्र गमने प्राप्ते अमिहोत्राभावेऽपि प्राचीनवंशविरर्थवादः)। २४२. समारोप्यैव अमितन्यः । संकपं. ३३२३१. दीक्षणीयाऽऽदिधर्माणामनिष्टोमाङ्गता । ३।६।१६. दीक्षितस्य अन्यत्र गमने प्राप्तेऽपि उख्यस्य प्रत्यक्षमेव दीक्षणीयाऽऽदिविकृती आरम्भणीयाया बाघः । नयनात न समारोपः । सकर्ष, ३१३३ १०।२. दीक्षितस्य निन्द्राभेदेऽपि , नदीतरणे अनेकस्रोतत्वे- दीक्षणीयाऽऽदिषु अग्न्यन्वाधान देवतापरिग्रहार्थमपि । अनि, अभिवर्षणभेदेऽपि , अनेकामेभ्यदर्शनेऽपि च न कर्तव्यम् । १२१२. सकृत्राकदेव तत्तन्मन्त्रपाठः | ११४१७, दीक्षणीयाऽऽदिषु अग्न्यत्वाधान न कार्यम् । दीक्षितस्य संकलितप्रयाणसमासिपर्यन्तमादौ सकृदेव १२.. प्रयागमनपाठः।११।४।१८. दीक्षणीयाऽऽदिपु अन्वाहार्यदक्षिणायाः सौमिक दीचोक अमिहोत्रादीनामपि उत्कर्षः । ६।५।१०. दक्षिणया प्रसङ्गसिद्धिः । १२११।१६. दीधोत्तरमेव इटकानिर्माणमनिचयने । संकर्प. दीक्षणीयाऽऽदिषु दार्शिक होतृवरणं कर्तव्यम् । २११४२८. १२।१।१८. दीक्षोपसत्सुत्याना प्रत्येकं द्वादशादिनसाध्यत्वेन बादशा- दीक्षणीयाऽऽदीना सोमयागासा । ४।४।१२. हस्य पनिशदहत्त्वम् । १४४१५० इतिनवनीवं श्येने सर्वेषामेवाङ्गानाम्, न सुल्पा- গয়াদিগনু ( মঙ্গনিয়মঃ)। १२।२।९- कादीनानामेव । ३२८१२१. दीक्षणीयाइन्ते दीवितधर्मानुष्ठानम् । ५।३।११. हतिगवनीताधिकरणम् (इयेने दृविनवनीतमझाना- मेव )। ३८२.. दीक्षणीयावानियमन्यायः ( दीक्षणीयाया उच्चावच- दृष्टमूलकस्मृतेधर्मे न प्रामाण्यम् । वि. ११३॥३. ध्वनिः अपूर्वप्रयुक्तः) । १२ वर्णक २. दीक्षा गवामयनस्य माध्याः पौर्णमास्याः पुरस्तात् देवतागतगुणमेदे प्रदानभेदः । संकर्ष. २२।१४. देवताऽमिशन्दक्रियाणामपचारेऽपि प्रतिनिधिन चतुरहे, न चैया: प्राक् । ६।५।९, प्रायः।६।३।५. दीक्षाणों क्रमविशेषनियमो द्वादशाहे ५/११ देवताव समिहिर्वनस्पत्यादीनामलौकिकानाम् । , वर्णकं १. संकर्ष. १२२. दीक्षादचिणन्यायः ( दीक्षा दक्षिणाश्च प्रवानार्याः) । ३१७५० दीक्षा द्वादशैव द्वादशाहे । ६।५५८. दोश्चासु यूपमात्रापकर्षः ज्योतिष्टोमे । ५।।१४. दीक्षाऽऽहुतिभिः आपरिकाहुवीना अमुचपः । सकर्ष. २०४।२७ मी. को. १३ देवताऽधिकरणम् ( देवता विग्रहवत्यो न सन्ति)। ९.१४. देवताप्यानं वषट्कारात् मा 'वा ध्यायेत् वपट्ट करिष्यन् ' इति लक्ष्मयोगान् । संकर्ष. ४।३।६. देवतानां विधिगतयन्देन प्रकाशनं सौर्यादिविकृती आवाइनादिनिगमेषु । १०४१३.

·. - मीमांसाकोपः ज्योतियोमे एकपात्रे अनेकैः सोमभक्षणे अनुशाप्येव ज्योतिष्टोमे द्वादशश्वदक्षिणायाः अधिनः तृतीयिनः भवयितन्यम् । ३१५:१४, पादिनः इति समाख्याऽनुरोधेन विभागः कर्तभ्यः । ज्योतिटोमे एकपाने बहुभिः सोमभक्षणे होत: १०१३।१३. प्रथम भक्षः। ३१५/१३. ज्योतिष्ठोमे द्विर्षियविहरणं तृतीयसक्ने । संकर्ष. ज्योतियोमे एकपाने सोमभक्षे अनुशापनानुशे वैदिक श२११६. मन्मेणैव । ३।५।१५. ज्योतिष्टोमे विध्यविहरणम् आमीश्रीयादेर । संकर्ष, ज्योलियोमे ऐन्द्रवायवादिपानेषु प्रकृतपुरोडाकपाला- रा१५, दीनागेव निधानम् । ३८1१८. ज्योतिष्टोमे पूर्वोः सवनयोः आज्येन सोमेन ॥ ज्योतिष्टोमे भीतरवेदिकामिप्रणयनोचा शालामुखीयः / भ्याधारणम् । संकर्ष. शरा८. गाईपत्यत्वमापद्यते । बैंकर्ष, २२२१२. ज्योतियोमे प्रयुपरवसननमुपरवमन्त्रस्यावृतिः । ज्योतिष्टोमे कण्ड्यनमन्त्रस्य एककाले अगमेदेनानि ११।४।१९. कपची सत् प्रयोगः । १९४४१६. ज्योतिष्टोमे मायणीयाऽऽदिषु दार्शिक प्रबं नानुपम् । ज्योतिष्टोमे गाईपत्यकर्माणि शालासुखीये एव । १२।१।११. संकर्ष. RI१३. ज्योतिष्टोमे शपणीयाऽऽदिपु सोमिकपयोजतादिना ज्योवियोमे चमसिना सोमशेपमः। ३५१७. दाकिस्स आरण्यभोजनस प्रमासिद्धिः । १२॥१४. ज्योतिष्टोमे तृवीयसपने एक आन्येन न्याधारणम् । ज्योतिष्टोमे प्रायणीया पूर्वसंरचन्ता, भाविप्पा र पूर्वेदान्ता । १०७।१३. ज्योतिष्टोमे तृतीयहरने एवं पोडधिनो प्राणम् । ज्योतिधोमे प्रायणीपा गुरवन्नेव , आतिध्या चहा. २०१५1११. देव । १.११२. ज्योतिष्टोमे दक्षिणान्तर्गतगोष्वेव द्वादशशतसल्याया ज्योतिटोमे धणादय ऐटिमः पूर्वमनुयाः, निवेश:1१०1३।११. पचरणीदोमादयः सौनिकास पात् । ५।।१३. ज्योतिष्टोमे दधिग्रहो निस्य: 1 ४४५, ज्योतिष्टोमे बहतीविटारपद्स्योरेर एश्यनेन कारिद ज्योतिष्टोमे दायिक होतकरण कन्यन् । १२८. पाहत तृये गैरवयोधावयसाम्नोर्गानम् ॥ ९१२।६ वर्ग २. ज्योतिधोमे दीक्षीयारिशु मान्यन्वाधान देवता योतिष्टीमे वापरयो सयोन्युररामपपनेन परिहार्यमपि न कर्तभ्यम् । १२१११२. संसारिनयो. ककुभोरच गाव ९२१६. ज्योतिटोमे दीक्षणीयाऽऽदिषु अग्न्यन्वाधान न ज्योवियोमे भूविक्षनन योमरममयो । ६८1. कार्यम् । रारा.. सोवियोमे भेाका दिन भगा पयमादिए ज्योतिष्टोमे दोषणायेष्टया दीयासिदिनं तु दण्डादि-प्रदेयधमां न कर्ता | V४१२. माग । अतो दीउलोयाऽन्द दीक्षितपर्मानुशनम् । गोलियोमे रखारीये विपरदनः आयी. भावादिमि. रा१२. ज्योशिशेने दीधिवस्य संस्थितासमानिरव ने सामानमा परिमाराम मादो वादेव पनाममराठः । ११४१८. रा. गोवियोमे सदगोकरदधिश पश्यसहिम्मः दिन पूरे प्रदशिनी मनासकिन्न पोटसम्म अविम्यो विभन देश। १.३१२. कान्टेन अनुममय. य. ५२५. संकर्ष. ३२२।१७. , ·वर्णक १. + अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि द्वादशाई चतुर्थेऽहनि विश्वा; धृतमाः' इत्यति. द्विरानन्यायः (द्विराबायइगणेषु द्वादशाहिकदशाह. जगत्यामुत्पनं शोक साम उचरयोइत्योरेव गेयम् । धर्माणमनुष्ठानम् ) । १०५४. वि. रा. दूधाधानाधिकरणम् (सौत्रपदानुसारि इदम् । द्वयोः द्वादशहे यनीकाया प्रयमद्वितीययोरोः ऐन्द्रवाय- पुरुपयोः आधाने न महाधिकारः) । १५. पानावयुकामाययोः पुनःअवगात् समानविधिवम् । दयाम्नाताधिकरणम (आध्वर्यवे याजमाने च काण्डे १.१५२३. आम्नाता मन्या द्वयोरपि )| ३८1७. द्वादशाहे दशमेऽहनि मानसस्तोत्राद प्राक् 'अयं धनरहितस्यापि कर्मस्वधिकारः । ६।११८. सहस्त्रमानवः' ( साम. ४५८) इति वा प्रगीतयैव धर्मजिज्ञासाऽधिकरणाम् । १११११. आहवनीयोएस्थानम् । ९४२२८ वर्णक १. धर्मलक्षणम् । १९११२. द्वादशाहे दीक्षाणा कमविशेषनियमः ५।११ धर्मविएयकप्रमाणपरीक्षा-प्रतिज्ञा । २११३. धर्माणी प्रयोजक निमिचं चापूर्वम् । ९।११ वर्णकं ३. द्वादशाहे दीक्षा द्वादशैव । ६५१८. धर्म प्रत्यक्षाद्यप्रामाण्यम् । १।११४. द्वादशाहे दीक्षोपसत्त्याना प्रत्येकं द्वादशदिन धानासु अवघातस्य महापितृयशे न बाधः । १०२।३४. साध्यत्वेन षट्त्रिंशाहस्वम् । ११४१५. द्वादशाहे प्रधानरपृयक्कालानरमाना तन्त्रं न । धान्याधिकरणम् । (शाक्त्यानामयने 'धान्यमवि ११४४६. धिनुहि' इत्यत्र 'मासमति चिनुहि ' [वस्तुतस्तु 'तरसमसि धिनुहि ' इति केवल: ] इत्यूहः)} द्वादशाहे प्रायणीये पञ्च उदयनीये षट् इति विभज्य ९।१३ वर्णक १. ऐकादशिताः पशवोऽनुष्ठेया: । १०६।४. धार्यागिनाशेऽपि अभिनयने ज्योतिष्मदीनानु- द्वादशाहे. न्यूढे मक्षपवमानपरिधिकपासमन्त्रगताना डानम्। १/४७. गाय यादिशब्दानामेव न्यतिक्रमः , नार्थानाम् । धिष्ण्यविहरण तृतीयसवने द्विवार ज्योतिष्टोमे । १०५/२६. सेकर्ष. १२।१६. द्वादशाहे सत्रात्मके सत्रिभिः मधुमक्षणं कर्तन्य विष्ण्यविहरणमागीधीयादेव ज्योतिष्योमे । सेकर्ष, ऋत्वर्यत्वात् । २०१६।१२. ३।२।१५. द्वादशाहे सुल्याकालीनानामहानामावृत्तिः । ११४४६. विष्ण्यम्याधारणं सोमेन परिप्लुपात्रेण । कर्प, द्वादशाहो म्यूदः समुदस्य विकारः । १२।५।२४. ३१९. द्वादश्योपसत्ताऽधिकरणम् (द्वादशोपसत्ता महीना धेनुन्यायः (भूसजकैकाहे औपदेशिकधेनुदक्षिणया जम्)। ३.३८. आतिदेशिकद्वादशशतदक्षिणायाः वाधः)।१०३१४. द्विगोत्राणा प्रवरपरणे एकतो द्वौ अन्यत एकः इति धेनुवासर्पभाधिकरणम् ( द्यावापृयिन्यादी प्रत्यक्ष- प्रयः। संकर्ष. १४८ घेनुवत्सादिशब्दोपदिष्टगोदन्येण प्राकृताजद्रव्यस्य चापः)। द्वित्वबहुवाधिकरणम् (द्विबहुयजमानके कुलायादौ १०१।१९. युध हि सः, एवे असममिन्दवा' इति धुवाया पञ्चाज्यग्रहण पमुकामस्य ! संकर्ष. २०१३. प्रतिपदोस्कर्षः)। ३३३३९. प्रौवाज्यस्य उपाशुपाजे विधानम् । 10141१५. द्विपश्वादिविस्तौ देवताऽनुसारेण अभिगुपे मेध नक्षत्रेष्टिन्याय: ( नक्षत्रेष्टिषु नारिठदोमा उपहोमेभ्यः पतिशब्दस्य वचनोहः कर्वन्यः । ९३२१२. पूर्वम् ) १५१०९.

·महाबते । मीमांसाकोपः तदासमन्यायः ('तदागमे हि तद् दृश्यते' इति बन्नं खरः पशुत्रयायें: अमिष्टोमे । ११३५. सूत्रानुसारात् शीर्षकम् । पश्वेकत्वं विवक्षितम् )। तन्त्रं दौत्रमन्तः 'युवा सुवासाः' इति यूपैकादशिन्यां परिल्याणे । संकर्ष. ११४१५. वदादितदन्तन्यायः । बदायुत्कर्पतदन्तापकर्षन्यायः तन्त्रन्यायः ( दर्शपूर्णमासादिषु आग्नेयादीना समुदि- ( अमीषोमीये पशौ प्रयाजान्तापकर्षः सवनीयपयौ वानामेकवर्गफलकत्वम् ) ! १९३९।१. अनूयाजादेशकर्षः ) । ५।१।१२, तन्त्रभेदः मित्रदेवताफे पशुगणे । १।।६. तद्भूताधिकरणम् ( वेदवाक्यं धर्मपन्यायकम् । वन्त्रेण शेषकार्य सर्वपृष्ठेष्टी । ३१५४. शीर्षक तु मौषपदानुसारि)। ११११७. तपोऽधिकरणम् ( उपवासरूपं तपो याजमानम्)। तन्यपदेशन्यायः (श्येनादिशब्दः कर्मनामधेयम् )। २८.३. २१४४, तानवरेणैव ऋग्यजुर्मन्त्रागा कर्मणि प्रयोगः । वान तन्त्रम् अध्वर्युमिन्नाना कर्तृणा वरणप्रपासेषु । एकभुतिः । २।२।८ वर्णक २, ११।२।१०. तन्त्रम् आधानं सर्वकर्मणाम् , न तु प्रतिकर्म पृथक् । तानिद्वेषाधिकरणम् (गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि चेति कर्माणि द्विविधानि)||११. १९१३१२. कार्यादिमिः अहवासम; समुचयो तन्त्रम् उपसत्कालीनं सुब्रह्मण्याऽऽहानमहर्गणे । १०४.७. तिर्यगधिकरणम् (तिरक्षा न फर्माधिकारः) । सन्त कुम्मीशूलबपाश्रमणीनां पाजपेयगतप्राजापत्य. ६२. पश्चङ्गादिश्रपणार्यम् । १९४८ तिसुधन्वदानममिचपने नाममायैव । कर्ष. १६. नत्र कुम्भीशुलपपाभरणीनामैकादमिनेषु पाए । 'विस आहुतीजुहोति' इति संख्या फर्मभेदक प्रमाणम् । २।२।०. तन्य न कुम्भीशूलपानपणीनां नानाजातीयेणु पशु 'तिखो पदम्य समिधः इति मन्त्रः अमिपये पाकवैषम्पात् । १४१.. (सोमस्य ) एक प्रयोज्यः । संकर्ष. २०११. वनं न प्रधानेरपाकालानामाना दादशाहे । तुपोग्वाप-यायः ( पोश्वारः व- पशुत्रपार्ययूपरस्त्राराणाममिष्टोमे । १. प्रयोज) | Ins. स्त्रं यूप: अमिष्टोमे पाना प्रयाणाम् । १११३३. तूचे गे माम प्रत्यूचे समाश्नीयम् । १।२।३. कत्र पाहुतीना यूप्रदचिन्याम् । १३. नचे रथतपरिमाम्ना गानम् । १०६१. उन्म युपेशदधिनीमानमुप सत् । संकर्ष. तृतीयम पदानं पवारवे पार्धा दुतराभांश । हर्ष. १८. २०२९. तत्रं यूपैदशियाममिहरयने यूगमनाम । तृतीयमवनगतपुरोगरोष सौम्परा-माचिनविकराले संकर्ष. शा. च भेदेन हरिदाबाननम्म्य तन्त्रं यमाहोमानामेदेवताके पशुगणे । रा. नवीरमाने एस मोतियोमे पोराचिनी मणम् । तन्त्रं शानिशेऽमिः प्राजारपरशुन्य सबनीसाना पारपेये। संप. ९. वेकानविपणन (गादानुमारि पीक वन्ध गरः मनीषोमीयादिशत्रमाःबर.स. मिदन ) | ||४. . न काठस्थ च - ·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि ९९ निर्वापालम्भन्यायः (निवपेत् आलमेत इति पञ्चशराब ओदनः हविरातों विहितः कर्मान्तरम् , न यागविधिः) । २३१५. सानाय्यस्य प्रतिनिधिः १६४१९. निर्वापे मुष्टिपरिमाणमध्वयोरेव । संकर्ष. १।४।११. पञ्चशरावन्याय: ( एकहविराविपि पञ्चशराव. निविदधिकरणम् (प्रतिछाकामस एकविंशतिसामि- निर्वापः ) १६४६. घेन्यनुवचनं दर्शपूर्णमासप्रयोगान्तर्गतम् । शीर्ष दु पञ्चशरावयागो हविराति निमित्तकः दर्शस्साङ्गम् । निविद्भिर्यवधानात् ) | १११११, ६४११.. निविदामनवाना वाचनिकमेच , न संतानः । पञ्चशारदीयाधिकरणम् ( पञ्चशारदीये उक्षवाक्ये संकर्ष, ४१२३४. कर्मशेषप्रतिषेधात प्रतिसंवत्सर मिनानामेवोदणामा- निवीताविकरणम् ( निवीतप्राचीनापीतवास्यं दशपूर्ण- नयनम् ) | १११२११३. माप्रकरणे श्रुतम् उपवीतविधेर्थवादः)। ३४it. पञ्चायत्तत्वं पायामिव सर्वेष्वलेषु अनीपोमीये पशौ। १०७२.. निवीतेन श्येने उपदिष्टेन अति दिष्टस्य उपवीतस्य पश्चावत्तमनदानं जामदग्न्यादीनाम् । संकर्ष, २।२१६. समुबयः । १०/४११. निशीष्टिन्यायः (निशीष्टो अमावास्यातन्त्रस्य प्रसङ्ग)। पश्चावते अवदाने तृतीयं पश्चार्धादुत्तरार्धाद्वा । संकर्ष, शरा १२।२।५. पञ्चावते अवदाने पञ्चममभिधारणात् प्रागेव । संकर्ष. निषादरथकारयोरपि आयवरणमस्ति । सेक. २।२।८. ३१४८६. पञ्चावचे अवदाने पञ्चममोपवस्यैव । संकर्ष, २७. निषादस्थपतिन्यायः (रौद्रष्टयामधिकार)।६।९।१३. 'पानी सना' इत्यत्र वचनस्य नोहः विबहुपल्लीके निषादलपतीटिः लौकिकेष्यनिषु स्यात् ,न संस्कृतेषु। विकृतिप्रयोगे । ९२७. ६८।३. पत्नीभिरुपगानकर्तीभिः ऋविजामुपगाने समुच्चयो निषेधातिकमे पुरुषस्य प्रत्यवायः । ६।२।५. महानते । १०४५ निष्कासावभृथन्याय: ( वरुणप्रवासावभृथस्य तुप. पत्नीसनहनन्यायः (दर्शपूर्णगाप्योर्दिबहुपालीके यागे निष्कासन्यकत्वम् ) | ७३५. 'पत्नी सना' इत्यत्र एकवचनस्य नोहः । ९३२६. नीवाराणाम् । इन्द्राय महत्वते नैवारमेकादश- पत्नीसनहनेन सोमिकेन प्रसङ्गसिद्धिः सौमिकेटि- कपालम् ' इत्यत्र पुरोडाशसादनमन्त्रे नोवाराणां मेध' पश्वादिषु पत्नीसनहनस्य दार्शिकस्य । १२।१३. इत्यूहः कतन्यः । वि. ९१३६१. पत्नीसयाजगतकपालाभिहोमनिमित्तकवैश्वानरेटौ नीवाराणा बीहिप्रतिनिधित्वे मीहिमलय ऊदो न देयाप दानमदृष्टार्थम् । १०।२।१६. १९. पत्नीसंयाजन्यायः (पत्नीसयाजेषु पशुजाधनी हविः । नैमित्तिकानि न नित्यत्वप्रयुक्तानि । ४।३।२. साच आज्येन विकल्प्यते दर्शपूर्णमासयोः) | ३१.. नैमित्तिके पुनराधाने भूतदक्षिणया सामा-यविहित. पत्नीसयाजाइमेव आज्येदा । कर्प. ४१३५१६, काऽऽदिदक्षिणाया बाधः । १०३५. पत्नीसयाजाना वरुणप्रपासेपु दिरावृत्तिः । ११।२२९१. नतीषु इष्टकासु इष्टकाधा न कर्तव्याः अग्निचयने । पलीयाजान्तत्वमुत्तमाइवर्जमहंगणे दादशाहे । संकर्ष. २. ९.१९. पञ्चदशराने सत्रात्मकद्वादशाइधर्माणामतिदेशः । पत्नीसयाजेषु जापनीनां विकल्पः ऐकादशिनादिपा. ८२।६. गणेषु । १२४६.

·९२ मीमांसाकोपः दक्षिणार्थ निर्दिष्टो भाग एव विश्वनिति सबों देयः । दविहोमग्रन्दः साना वैदिकाना च कर्मणा नामधेयम् । २. दण्डदानन्यायः । दण्डन्यायः । दण्डपदानाधिकरणम् दविहोमशब्दो होमानामेव नामयं न यागानाम् । (भैत्रायणाय दण्डदानमकर्म ) 1 ४६. 41४॥३. दधिग्रहयाग, अश्वदाम्यानन्तरमेव, न तु माक् (इदं दावोमाः अपूर्वाः । ८४४. ३३३३१४ अधिकरणेन विरुद्धम् , अयुक्त च भवति )। दविहोमेषु कचित् स्वाहाकारपुन.श्रवणस्य अना- सेकर्ष. २३८. रम्याधीतस्वाहाकारप्रवणेन नोपसहारा ! १०८।१०, दधिग्रहविकारः आज्योममहौ कर्मान्तरम् । सकर्प, दाहोमेषु प्रतिहोम समिधमाधायैव होमः । ३२३२९. दधिप्रदविकारे सोमनहे न सोमधर्मः । संकर्ष. दविहोमेषु वचनामावे सकृद्गृहीवमेव हविः । सकर्ष. रा४८. | संकर्ष, २४६. सकर्ष, २५ दधिग्रह विकारे सोमनहे सोमधर्माभावेऽपि अमि. दविहोमेष्वेव तिनावचनमवदानं चतुरवचम् । पवस्य आक्षेपः । संकर्ष. १२१२. दधिग्रहाधिकरणम् (दधिग्रहः ज्योतिष्टोमे नित्यः)। दर्शधर्माणाममीपोमीये पद्यौ अतिदेशः । (दार्य- ४४.५. दाधिक इति भो द्रष्टव्यम् )11. दधिग्रहो नित्य. काम्यश्च संयोगपृथक्वेन । संकर्प, दर्शपूर्णमासगतपुरोडाशधर्माणामविदेशः ऐन्द्रे एका- ३।३।१०. दशकपाले , न तु हानाय्यधर्माणाम् । वि. ८।१७. दधि-यायः ( संयोगपृथक्त्वम्) | ४३३. दर्शपूर्णमासगतानां फलनियमकर्तसमुदायाना नाति- दधिपयसो. पशुकामेष्टी प्रदेयधर्मा नानुष्ठेयाः । देश. 1 ८1१।१३. ९।४।११. दर्यपूर्णमासचातुर्मास्यादी भामेयादिप्रधानानामेकदेश- विपयसोः प्रणीताधर्माणामनुष्ठानमभ्युदिवेष्टौ । माल त्वम् । ११।२।१० ९२/१४. दर्शपूर्णमासत प्रगतदेवताऽन्यतमदेववानियमः दधियोः अम्युदितेष्टौ प्रदेयधर्मानुष्ठानम् । उपाशुयावस्या1०1८.१६. दर्शपूर्णमामधर्माणां सोमे नातिदेशा । १।३. 'दना जुहोति, पयसा जुहोति' इति अमिहोत्र वैकल्पिक द्रव्य विधीयते, नान गुणभेदात् कर्ममेदः । दर्शपूर्णमामधर्माणाभन्दामादिविकृती अतिदेशः । २४२११०. 'दनेन्द्रियवामस्य जुहुयात् ' इति इन्द्रियरूरकामाय दर्शपूर्णमासन्यायः ( दर्शपूर्णमा स्वर्गगमाया)। दधिगुणो विधीयते , न कर्मान्तरम् । रारा११. ४११०. दन्धिमत्रो मध्यवर्ती मध्यवर्तिन. उसगुयावसाय दपूर्णमासप्रकरणे ध्रुवस्य मलबदाम संवादमिरेवस्य यथासेख्यपाठात् । ३।०५. केवरपुरुषार्यतया प्रकरणादुक. 1 ३is. दिवस दपूर्णमामयागस्य परेगुरनुमानेऽति दधिमन्याय. ( दाहोमगन्दा कर्मनायधेपम् )। ८॥४॥ भनुशानन् । संकर्ष. ३१. दविहोममानवाचनः पापश्यन्द. दपूर्णमासपो. अग मोधितिमन्यो, अपूर्वप्रयुकत्येन t.. सौर्वच दो जहा। शि. १३. ८1१1४. .

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि पवमानहाविया काम्यायोगे प्रथमस्य तन्त्रभेदः उत्तर पगुजापनीवाक्यन्यायः । ३।३।१०, योजनम्, ब्रह्मवर्चसकामवे नित्यपयोगे च त्रयाणामपि पातन्त्रविप्रकर्षन्यायः (पवजानां प्रचारस्य वचनात् सन्त्रम् । ११४४, विप्रकर्षः । २२२।५।१६ पृ. ५०६ इत्यन वार्तिके पवमानेष्टयः केरलापानसतेऽनो । ३।६।६. उछिखितोऽयम् )|११||३१८ (१९). पवमानेटिन्याय: ( पानेटवर्थ नाधानम्.) । पशुरयार्थः खरखन्यमग्निष्टोमे} ११३३१५. श६४. पशुत्रमार्ययूपसंस्काराणा तन्यमामिष्टोमे । ११:३६४. परमानेष्टिवाग्निहोत्रहवण्यभावेऽपि निर्वापोऽनुष्ठेयः । पशुपवत्या विकृती पाकविपाशबहुत्वाभिधायिनी १०२/२७. मन्यो दिवचनान्तेन ऊहितन्यो । ९३५. पवमानेरिवाज्यभागयोः गुणवाचकादरहितस्यैर पशुधर्माणामनीपोमीयाङ्गवम् अनुधानसादेश्यरूपात् देवतापदस्याभिधानं कर्तव्यम् । १०९४११५. क्रमात् । ३।३१५ पवमानेष्टपादिषु देवतानि गुणवाचिपदस्यापि त्यागादी । पशुधर्माधिकरणम् (अनीपोमीपपश्वर्थता)। ३६७. प्रयोगः । १०४१४. पापुरोडारा (शे) आज्यभागो कन्पो । १२/१२. पशुः सद्यकालः, न पहकालः । कर्य. ३१२१२७. पशुपुरोडायः पवनीये पशावपि कर्तव्यः । १२१२१२. पमुकामस्य चातुर्मास्यप्रयोगे सहस्रपशुपातिपर्यन्तं पशुपुरोडाशतन्त्रस्य प्रसङ्गः अग्निचयने अनु निर्वाप्येषु वैश्वदेवमेवाभ्यस्य अथ वरुणपघासादीनि पििण अनु- देवमुवा हविरादिए । १२१३३२. तिछेत् । सकर्ष. ३९९२२४. पशुपुरोदाशम्पायः (पशुपुरोडासयोगः पशुपागीय. पशुकामस्य भुवाया, पञ्चाप्यमहणम् । संकर्ष, देवतासंस्कारकः ) । १०१।९. २।२।१३. परापुरोहागाधिकरणम् (पसर्थानुष्ठितप्रयाजादिमिरेव पशुकामेष्टो दधिपयसो: प्रदेयधर्मा नानुयाः । पशुपुरोदाशस्यापि उपकारसिद्धः तदर्थे पृथगङ्गानुपान न कर्तव्यम् ) । १२. पगुगण (णे ) अयामधापनानां गुदानां समुचयः । पशुयागदिनेऽपि अमिहोत्रहोम सायवनः नौचर- १२४४. वेदिके, देवात् पशुकर्मण: उक तु ओचरवेदिके पशुगण(णे) एकदेवताके घसाहोमाना वन्त्रम् । एव । सेकर्ष, ३।२।२४ (२४-२७ ). ११।२।५. परषु नानाजातीयेषु कुम्भीलवपापणीनां न पशुगणेऽभिगुगतान संवन्दिन्यवाचकचक्षुरादि- तन्त्रम्, पाकपम्यात् । १४.१०. पदाना नोहः। ९११.. पशुपु मिन्नदेवताकेयु एकजातीयेषु कुम्मीगलवपा पशुगणेऽनिगुपेरे एकवायदस्य यावरचमम्मास: 1/ अरणीना तन्त्रम् । १५४१९, पगुमशानमम्र्युगणस्यैनर फार्यम् । सेकष १११४१५. पशुगणेऽभिगुरे समस्ताकीपचापकाधना पासोमाविकरणम् (पशुमालभेत , मोमेन बजेत' समासेन बननम् । ९१४४१ इति आख्याताम्यानपूर्वकर्मविधिः) | N६. पशुगणे मिनदेवताके वसादोमाना तयदः । पना प्रयामा यूपचन्ममिष्टोने । १९६३३३. ११३२६. पालवे मानदिने र अमियराम । पशुगणे प्रदशिनरगुधर्मागामतिदेशा ! ८८. से शरा२५. पशुगोपदचिनारिए पलोसे गाजे बापनीना पचौ अमीषोमीपे शमिता विम्यो न भिनः । शिकस.१२४६. गर.

·" ९४ न्तरम् , भयार्थः। ४११७. न 'मीमांसाकोषः दर्शपूर्णमामयोः हविरातों पञ्चशराव ओदनः कर्मा दर्शप्रत्युत्तर निर्वापात् प्रागपि चन्द्रोदये अम्युदिते. न सानाय्यस्य प्रतिनिधिः । ६४१९. एपनुष्ठानम् । ६/५/३. दीपूर्णमासयोरन्त्यः प्रयाजा देवतासंस्कारापूर्वो दर्शभ्रान्या यागारम्मै कृते चन्द्रोदये सति नैमित्तिक दर्शप्रयोगमनुष्ठाय पुनः खकाले दर्शप्रयोगोऽनुष्ठावन्यः । दर्शपूर्णमासयोरेव इनानिगदे 'सूपावसाना सूपवचना' | वि. ६।५।१. इत्यस्य निवेशः । संकर्ष. ४१३१९. दो पूर्वेयुर्वेदेरपकऽपि हविरभिरासनान्तस्य नाप- दर्शपूर्णमासराजसूयचातुर्मास्येषु सधभेदेन प्रयोगभेदे कपः। ५।।१६. अहानामावृतिः ॥ ११॥२॥३. दर्श वसापाकरणकालेन बसंयोगः असंनयत्पक्षेऽपि । दर्शपूर्णमासविकृतिषु सौर्यादिषु आरम्मणीयायाः दर्श शाखाप्रदरणं प्रखरपहरणकाले । ६४।१४. पुनरनुष्ठानम्। १२।१६. दो शाखाऽऽहरणादयो धर्मा दोहदयार्था एव, दर्शपूर्णमासशन्दो सूर्याचन्द्रमसोः संनिकविप्रकर्ष- वचनी । सकर्ष. २११९. फेवल सायंदोहाः । ( दापोर्णमासिक इत्यादी पुनर्दष्टव्यम् ) { ३६८. दर्यपूर्णमासादाविडाऽऽदिशेषमक्षणम् ऋत्विजामेव दशपेयन्यायः (दयपेये राजन्यवमसमक्षणं नाम- ( यजमानस्य च)।६३, णानामेव ) 1३५१२०. दर्शपूर्णमालादावेकस्यैव कर्तुः स्त्रीसद्वितीयस्य दशपेयस्य अभिषेचनीयात् मिन्न वन्त्रम् । १।। अधिकारः। ६२२. दर्शपूर्णमासादीना सर्वफलकावेऽपि प्रतिफलं पृथ. दाचायणयज्ञाधिकरणम् । राश४. गनुशानम् । ४।३२११. दाक्षायणयज्ञे गुणविकाराणामन्छिको विकल्पः प्रयम- दर्शपूर्णमासादौ निर्वापाद्यनमन्माणामावृत्तिः । १११ प्रयोगे एव । ११३३९. ४।१४. दाक्षायणपञ दर्शस्यैव , वापि सानाय्यस्यैवावृत्तिः । दर्शपूर्णमासादो प्रेषा आध्वर्ययाः । ३१८११२. पेकपं. १२६. दर्शपूर्णमासानुमानात माक् सोमनिकाराणा नानु- दाक्षायणयजे पठितानि 'नानृत वदेत् , न मास- छानम्। ५१४।९. मनीयाद , न स्त्रियमुपेयात् , ( श्री भार्यामुपेयात् ) दर्शपूर्णमासार्यममेकरणममन्त्रकम् । वि. ९४९. नास्य पन्यूलनेन वासः पल्पूलयेयुः' इति तानि दर्शपूर्णमासायोद्धृतानिनाशे ज्योतिष्मतीप्टेन नु- / प्राकृतसमानान्यपि यागान्तरालकालेऽपि कर्व यानि, न तु छानम् । ९६. प्रकृतिवत् यागदिनमात्रक यानि । संकर्ष. ११३६८. दर्शपूर्णमासावृत्तावपि आरम्भगीयायाः आदौ सक- दाक्षायणपत्रे सानाय्यस्य दिरेव आवृचिनियता । देवानुष्ठानम् , न तु प्रत्यावृति । ९।१।२१, दापूर्णमासेष्टिः सर्वेयामिष्टीनां प्रकृतिः । वि. दाक्षिणाग्निकदोमानपकाधिकरणम् । ५/१११५. दा।३ वर्णक २. दानलक्षणम् (माप्ये) IR१३. दशपूर्णमासेष्टिधर्माणामविदेशो वाजिनमुराग्रहयोः । दाकारैव होम. साकप्रसापीये, न कुम्भीमिः । ८१२।१. सकर्ष, १३३२२. दर्शप्रहत्युचर नियंपाद प्राक् चन्द्राभ्युदये अभ्युदितेष्टा दापौर्णमासिकपत्नीयाजगवायमिझोमनिमित्तिक- वैश्वीभ्य एव देववाभ्यो निर्वापः । ६।५।४, वैश्वानरेटो देयाय दानमदृष्टार्थम् । १०।१६. संकर्ष, ११३१७ ·: अकारानुक्रमेणाधिकरणशीर्पकाणि १०३ पाशुभाज्यभागन्यायः ( सोमे आज्यभागमतिऐवस्य } पुरोदायगणे देवतानिर्देशः अन्त्ययोः पिण्डयो: नित्यानुवादत्वेन पशौ आन्यमागप्रतिषेधस्थार्थवादस्वम्)। देवताज्ञानार्थः, न सर्वेपाम् । संकर्ष, २३२०. -२०१८४२. पुरोडाशगणेऽपि उत्तमयोः पिण्डयोः यथाप्रकृति पाशुकेषु सर्वेष्वङ्गेषु प्रत्यभिधारणम् । संकर्ष. २।२।७. 'ययामागं न्यावतेंथाम्' इति प्रयोगः । संकर्ष, ११२१९. पिकनेमाधिकरणम् ( पिकनेमशब्दयोः म्लेच्यसिद्धय- पुरोडाशगणे 'यथाभाग यावर्तभ्वम्' इति उहः नुसारेण अयों प्राह्मः आर्यप्रसिद्धपभावात.)। १।३१५. कार्यः । संकर, ११३।१८. पिण्डपितृयज(जे) अस्थानमन्त्रस्यगाईपत्यपरलोपः पुरोडाशयश्रवणमनुवादः दर्शपूर्णमासयोः असोम- (अनाहितारिदम् )। कर्ष. ११२।१५. याजिनः | १०1८1१४. पिण्डपितृयशः सिनीवालीकुहोः संनिपाते उत्तरलिन् दिने कार्यः । संकर्ष. १२।१०. पुरोडाशविधिवाक्यं दारुपात्रं च सांगाय्ये स्तुत्पर्यम् । सकर्प, ११२५. पिण्डपितृयशहोमो दक्षिणायौ , नाहनीथे । संकर्ष. ११. पुरोद्धाशशकलाधिकरणम् (ऐन्द्रायवादिपायु पुरो- पिण्डपितृयशाधिकरणम् ( न दाङ्गम् ) । ४४८. | दाशशकलादिनिधानं प्रकृतम्य एक ) ३१८१८. पिण्डपितृयोऽनाहितानिना अतिप्रणीतः भोपासनो 'पुरोऽध्वर्युभिजति' इति देशवादः । संकर्ष. या उपस्थेयः । संकर्ष. १२।१४. २४३३१२. पिण्ड पितृयजेऽनाहितागेरपि अधिकारः । सेकर्ष. पुरोऽनुवाक्याया: 'अमे नय भुपया' इति कृष्णग्रीवयोः २।१२. सौम्यन्यवहितयो: आवृत्तिः । ११।४।२०. पिण्ड पिनयझै थुवं पपिदितादि समूलवाहविधेरथ. पुरोऽनुवाक्ये दे महापितृप । संकर्ष, ४१४१५. वाद:३४३. पूतीका: सोमस्य प्रतिनिमित भौतः । ६।१२. विण्वपितृयशो दर्शदिनेऽपि स्काले एव । पूतीकापनारे सोमसदृशस्यैव प्रतिनिधित्वम् , न कर्प, १९. पूतीकसदशस्य । ६।२१५. पिण्डपितृपशे न दर्शनम् | rive. पूर्णमासयन्दः सूर्याचन्द्रमसोविश्कर्षवचनः । संकर्ष, पिण्डपिपज्ञोऽनाहितामे औपानामा स्यात् । संकर्ष. १२९१३. पिश्यफर्मणामपरपशादिः कालः 1 ६८१६, पूर्णमासे पूर्वमायस्थ, पश्चात् अपीयोमीयस्यानुष्ठान मन्त्रपाठस्य प्राबल्यात् । ५.०९. पिएलेपफलीकरणोमयोदधिणानिायोनोकर्षः अनु- पूर्णमा वहि:पादनकाले मतमुपेयात् । ६।४।१२. सानोकोऽपि ५१५. पुंस एफार खीसमितीयस्य दर्शपूर्णमासादा. पूर्वदेवताऽनुपलवगाधिकरणम् (पालीयतहमधमन्ये पूर्वदेवतानामिन्द्रकाबारीना नोपलध)। ३१२२१३, वधिकाराः। ६२. पुनरमीताधिकरणम् (पुनरम्युनीतसोमभवमन्त्र पूर्वदौर्यस्यन्यापः (भपन्छेदन्याप: ) 11५/१९. दोप्पटाउणीय:) ||२१२. पुषानुमन्यगमन्नन्यापः (पूपानमन्त्रगमन्त्रः परवेयन्ये पुनराधानं मापमित्तम् अमिरोगे उभयामिनाले उत्करणीयः) । ३।२।१।२. द पृथपावत्यो पाये, अनुपागम्यभागो'त्यना. पुरोगायलयारः (फा में पार-पवादा विस्ती कपंनीयाः । . ४int. मम्मम्) Att. शभियानमा रिहा करा.शा. मी... . - ·प्रयोगः १ वर्णकं २. , २६ मीमांसाकोष देवतानिष्ठगुणवाचिपदस्यापि त्यागादी देशचलकास्यपङ्गप्रधानयोः । ११।२।२. वमानेष्टयादिषु । १०४१४. देशपानादीनामुपयुक्तानी प्रयोगान्तरे उपादानेऽपि न देयवापदस्य गुणवाचपदरहितस्यैव पवमानेष्टिषु | दोपः । १११३१२. आग्पभागयो: अमिधानं कर्तभ्यम् । १०४१५९. देशविधिपूर्णमासादी नियमाः । ४।२।९. देवतापरिग्रहार्यमपि अग्न्यन्वाधान दीक्षणीयाऽऽदिषु देश्चन्यायः ( अग्नीपोमीयपशुधर्माणा सबनीये पौ न कर्वम्यम् । १२।१।१२. अविदेशः)1 ८1९१६. देवताप्रकारका मन्त्रा अपूर्वप्रयुक्ताः । ९।१।३. दोहयोरेव महादानं साक्मस्थायीये । संकर्ष. ११३१. देवताप्रकाशन यागादौ विधिगतशन्देनैव कार्यम् । द्यावापृधिन्यादौ प्रत्यक्षधेनुवत्सादिशन्दोपदिष्टगोदन्येण १०४१२. माकृतानन्यस्य वाघः।१०।२९. देवता मान्यवर्णिकी अज्यानी होमेषु । कर्प, रा४।४. द्रम्पकर्मसयोगन्याय. (इदं सौत्रपदानुसारि ). देवता वैधशब्दरूपैव ध्यातम्या । सकर्ष. श६ द्रन्यदेववादिमि. काम्यासु विकृतिषु उपदिष्टेः प्रकृत- द्रन्यदेवताऽऽदीना बाधः । १०७११७. देवता वैपशब्देनैव प्यानन्या । संकप, ४१६ दन्यन्यायः । द्रन्यसंख्यान्यायः । द्रन्पसंख्याहेतु- वर्णक २. समुदायन्यायः (मोक्षणादयो धर्माः द्रन्यादिप्रयुक्ता न देवताधवणाभावे मन्नवर्षादिना देवताविधिः । मवन्ति , किन्तु अपूर्वप्रयुक्ताः) । ९१५. सेकपं. २०४२. इन्यमैदेऽपि कर्म न भिद्यते । ६।३।३. देवतासंस्कारार्थ याज्यापुरोऽनुवाक्याऽनुवचन दर्श दन्यसंस्कारल्यायः ( नौमपदानुसारि पीपकम् । पूर्णमासादौ । १०४।२०. वेदिधर्माः पहिभांश्च अनपधानोभयार्थाः) | 41८1१५, देवता समानाऽपि अन्येन न्यवहिता चेत् भेदेना. दन्यसंस्कारविरोषाधिकरणम् (विरोघे द्वन्यस्यैवो. पादन प्रदान च । संकर्ष. १४९, पादानम्)।६।३१८. देवताविष्टकृतयौरवदानं पौ समकालमेव । संकर्ष. द्रभ्यस्य गुणेन न बाधः । १०१२।३०. रा।१८, द्रयाधिकरणम् (सफ्यादि म्यम् उत्पचिवाक्यानु- देवतीपलक्षणं न भवति यनस्पतिया गयाज्यायाम् । सारात वलितस्मिन् पदार्थे उपयोक्तभ्यम् ) । ३।१।९. सेकर्ष. २.. ‘दन्यार्जनवर्णकम् । ४।१।२ वर्गक ३. देवसुबा हविरादिषु अग्निचपने अनुनिर्वाप्येषु पशु दन्येषु गुमभुतिः नियमविधानार्था । १२११.. पुरोडाशतन्त्रस्य प्रा. । १२३३१२. दानि द्वादश आचवाणेि , न यानपानानि दश- देवस्यन्वेति मन्त्रन्यायः ( सवित्रादिपदाना नोहः)। पूर्णमासयोः । ८९. ९.१११२. द्वादशाहस्य अहीनात्मकस्म धर्माणामहर्गणे अति- देवाना न कर्माधिकारBIRA२. देशः १९.. देविकाहविरधिकरणम् ( अनुबध्यायों अनुनिर्वाप्येषु द्वादशाहिकपर्माणामतिदेव. शवोप्यादिसंसागणेषु । देविकाइवि.पु पशुपुरोडाशतन्त्रस्य प्रसनः । १२३२. ८४. देवाटतभेदोऽपि अनमधानयोर्वचनबलात् । दादाहिकमताइपर्माणामविदेशः कमैन २०३१. सतरारे । ८३१२. देशकालय दपूर्णमासचातुर्मास्यादो आग्नेयादि बादशाई उपसत्प्रीनमुब्रह्मण्याऽऽदाने विर- प्रधानानाम् । श. मुरहानुपलशगन् । राग .

·एवे अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीकाणि प्रगयनाधिकरणम् (चातुर्मास्यगवामिप्रणयने सौमिका प्रतिपतिः प्रगोवानिनयनम् | १२२९. मिप्रणयनधर्माणा नातिदेशः) | १३८. प्रतिपतिः शापामारणम् । १२४. प्रणवविधान सामिधेनीपु अन्ये ऋगरे एव टे। प्रतिपचिरयमये ऋजीपादिनयनम् | ११२।८. स्थाने ('अचोऽन्यादि टि.' पा० ११११६४) । संकर्ष. प्रतिपदाधिकरणम् ( वाक्यगत प्रत्येकं पदं नापूर्व. ४१२. बोषकम् , किन्तु एकमेव ) । २।११. प्रणयविधानं सामिधेनीपु गवरस्याने एव । संकर्ष, प्रतिपदोः कुलायादो उत्कर्षः (युवं हि सः, ४।११. अवमिन्दवः) | ९. प्रगवान्दवान्यस्य भोकारस्यैव सामिषेनीषु प्रतिपदोः पृष्ठगतयोः उपवत्यपवत्यो मितियोः विधानम् , न तु 'प्र ण व इति शन्दस्य । संकर्ष, प्राकृत्योः संसवादिविकृतौ नानुष्ठानम् । १०।५।१६. प्रतिप्रसानुः पणे मो नास्ति । १०८. ४९३. प्रतिप्रत्सामा मन्त्रा: अप्पयों: पृथगुपारणीयाः वरुण- प्रणीवाभमन्यायः । प्रणीतापाइनियमन्यायः (मणीवा- वाग्यमः तदेवापूर्वप्रयुक्तः) | ९. प्रधासेषु दक्षिणविहारे । १२।१।९. प्रतिष्ठाकामस्य एकविंशतिसामिपेन्यनुवचनं दपर्ण- प्रणीताधर्माणामनुष्ठानम् अम्युदितेष्टौ दधिपयसोः । मासप्रयोगान्तर्गतम् । ३।१।१९. २।१४. प्रविसमाधेयाङ्गवैकत्सायाप्पधिप्रारः फर्मनु । ६।१।९. प्रणीतानिनयनं प्रतिपत्तिकम | २५. प्रविहोमपत्रे सायममिहोत्रमारम्पानुष्ठानम्।६।५।१३. प्रतिनिधायपि मुख्यधर्माणामनुष्ठानम् । ३।६।१४, प्रतियोमाः पोडशिसंसापी पावरमिहोत्रमारभ्य प्रतिलिपि प्रतिपिदस्य मापादेन्यस्य नास्ति । म्याः । ६।५।१४. वाश६. प्रतिशेमा नानुठेयाः अवमपोक दीवाना अनाच. प्रतिनिधिना प्रधान पायें निप्पादिवे तो मुस्पदम्य- सात् होमादिनिधानुजनात् । वि. ६।५।१२. सभेऽपि प्रतिनिधिनैव समापनम् । ६।१७. प्रविहोमा नानुष्ठेया ज्योतिरोमोक | St. प्रतिनिपिन्या (दम्पापचारे प्रतिनिधिना समा प्रविहोमी न मार्यः उदासानायो करें। यि.६५।१३. पनम्) | R४. प्रत्याशसूत्रम् | R४. प्रतिनिधिमेरिन।६-२०. प्रत्यभिपारनं पाकेगु सपए। सरपं. २०१७ प्रतिनिपिन मावि सामिनः । वा प्रत्यारोपः अप्रेः भरपोरेर आत्मरामारोगतम। प्रतिभिः भुवमारनारे मुस्पदम्पशायर प्रठि- सं. ॥२।३९. विभिन्यम्, न तु प्रतिनिश्मिरयम १५. अपनलस्पीकरगोसपः यो चरो। प्रति: भुवम्पारि मुरपेन समानापिन् । मपमोरसिवन्यायः (अपनिमाविशेषादेव ए. क)Ant. मीनिशी संस्थायोग्ये सम्पर संस्नायोग्यम्मावि महान मिगुगादेलामो. सरा१५. मुक्सानम् । १८. प्रभाने भईया भावी . श्रीनिमगार: 1 २१२. भने समग्र मानेर परिवरे नानिमारारे यासर मीधिन् । अपमारिनो नुमः । १२।२६८. सकने बानुमने सरे भीमजिपामर । 11.1 नरोरेन भनुन्नमा यस भूननाममा ·मीमांसाकोपः नयादी उपदिष्टेपहोमादिभिः नारिएकोमादीना नारिछन्यायः (नारियहोमा उपहोमेम्य: पूर्वम्)। मतिदिधाना समुच्चयः। १०४.१. ५/२९. गदीक्षिताधिकरणम् (पुरुषार्यदानपाकहोमेषु दीक्षित नारिठहोमादीनामातिदेशिकाना नशमेयादी उपदिदै- कर्तृकत्वस्य पर्युदासः ) 1 १०८ रुपहोमादिभिः समुच्चयः । १०४११. नदीतरणे अनेकस्रोतत्त्वेऽपि आदौ सकदेव नाशाधिकरणम् (शेषकार्यार्थावत्तनाशे शेषकार्य- दीक्षितस्य तरणमन्यप्रयोगः । ११॥४११७. लोपः ) 1६४॥२. निकायिना पूर्वेपा ये धर्मास्तेषामतिदेशः उत्तरेषु 'न वृहत्या वषट् कुर्यात् ' इति अक्षरन्यूहनविभ्यर्ष- निकायिषु। ८1१।१२. वादः सर्पपृष्ठायाम् । सेकपं. ४४१४. निगदाधिकरणम् (निगदाः यजुर्विशेषः)। २१०१३० नवनीतस्य गोग्गुलवादितैलेन समुच्चयः अञ्जनाभ्य. नित्यकर्मणः अतद्रव्यापचारे प्रतिनिधिना समापनम् । समाख्ये सो। १०४/६. ६४. ' नवनीतेनाभ्यड्क्ते ' इति विधे: ज्योतिष्टोमे श्रुतं नित्यस्य काम्पं बाधकम् । ३।६।३. देवानामित्यादि अर्थवादः | ३३. नित्यामिशेत्रधर्माणा कुण्डपायिनामयनगवे अमिहोने नवानबुभुक्षाऽभावेऽपि आप्रयणं कर्तव्यमेव । संकर्ष. अनिदेशः । ७३१. ३।९।१४, नित्ये यथाशक्ति अमानुष्ठानम् । ६।३।९. नवान्नमवणनिषेधः आधानोचरमेव आमयणप्रातो निनयनन्यायः (प्रणीवानिनयनं प्रतिपतिः) । तदकरणे । संकर्ष, ३।१।१३. ४१२१५. निमित्चपरीष्टपधिकरणम् । १।१३. नातिराने इत्यत्र नशब्दः प्रतिषेधार्थक एवं न पर्युदासार्थकः न वा अर्थवादः । १०1८1३. नियमविधिरवधातादिसंस्कारविधिः । ४।२।११. नानाप्रदानाधिकरणम् (मिन्नगुणदेवताभेदे प्रदान- निस्टपशुधन्धे होतृमनावरुणयोदयोध्योर्वरणम् । भेदः) । संकर्ष. २१२६१५. संकर्ष. ४१९३. निरूदादिपमुष्वपि शालामुखीयो भवति । संकर्ष, नानाबीजन्यायः ( नानाबीजेष्टो प्रतिवीजम् अवघात- श।२२. मन्त्रावृचिः) । १९४११३. निर्मन्म्यन्यायः (निमन्थ्यशब्दो पर्मान् नाति- नानाबीजेषु कृष्णाजिनावरणादितण्डुलप्रक्षालन निन- दिशति)| रा. यनान्नानुसमयः । ५।२७. निर्मथ्याधिकरणम् ( निमन्प्यान्दो यौगिकः अमि- नानाबीजेष्टी अन्त्यबीजमंत्रन्धिहविष्कदाहानकाले एष विशेपदोपका ) । १९. याग्विसर्गः राजसूये। १९ निर्मन्य्येन लौकिकेन अमिचयने इएकापाकः । नानाऽहीनेषु प्रत्यहीनं चतुर्थे दिवसे पोदशिनो कपं. २१११७. ग्रहणम् । १०५।१४. निर्वापः अमिहोपहवण्यभावेऽपि कर्वया पक. नामधेयं दविहोमशन्दः मौतसातकर्मणाम् । ८।२. मानेथिए । १२२२७. नामधेयं दविहोमशब्दो होमानामेव, न यागानाम् । निर्वापन्यायः । निर्वापमन्त्रन्यायः ( दर्शपूर्णमासादी ८४॥३. निर्वापानमन्त्रणामावृतिः)।११।४।१४. नामधेयन्यायः । नामधेयप्रामाण्यम् (कर्मनामधेयं धर्म निर्वाश्मन्प्रगतसवित्रादिपदानां नोहः । १२. निर्वापमन्यावामिपदम्य विस्ती करा ९१९१३. प्रमाणम् ) १ वर्गक १.

·. अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्पकाणि १०७ प्रसङ्गोऽनुरन्ध्यायामनुनिर्वाप्येषु देविकाइविःपु पशु. पाणभन्न्यायः । लिङ्गसमवायन्यायः । (प्राणभन्छन्देन पुरोडाशतन्त्रस्य । १२२. इष्टकासमुदायो गमते)। १११२-६. वि. १८. प्रसद्गोऽमावास्यावन्यस्य निशीटो । १२२२१५. प्रांतामिहोत्रमारभ्य प्रतियोमानामनुप्रानं घोडशि. ; प्रसारमहरणकाले शाखामहरणं दरों । ६११४, संस्थायाम् । ६।५।१४. प्रस्तरप्रहरणन्यायः (प्रस्तपहरणागि सूक्तवाकः)। प्राथमिकइवि.शेषादेव विष्टकदादिशेपरुर्मानुष्ठानम् । शरा५. ३४११६. प्राकानन्यायः (राजसूर्यगते दापेये [ अश्वमेपे इति प्रायणीयनाम्ना नाविदेशः । ७३१२. भाष्यम् ] विहिताम्या प्रकाशाम्यां प्राकृताध्वर्युभागमावस्य प्रायणीयन्यायः (प्रायणीयेटी पयसि प्रदेयधर्मा चापः) । १०३।१७, मानुयाः) । ९४१९. प्रावधर्माः विकृत्यपूर्वपदार्यानां नाम् । ३८०९६. प्रापणीयाऽऽदिए दार्शिकं तं नानुष्ठेपम् । १२।९।११. प्राचीमाहरति इति शाखावादोन दिवादः।४।२।२. मायणीयाऽऽदिषु सौमिपयोवतादिना प्रसङ्ग सिदिः माजहितवादः सवेर स्यात् । इति पोतिष्टोमे । माइतम्य आरण्यभोजनस्स । १२११३१४, संकर्ष. ३।२।२१. प्रायणीयानिकासे उदयनीयानिपिः उदयनीया. माजहिते एव अमिहोपरामः पयो: पहकालावे । । संस्कारः, नार्थकर्म नापि पतिपतिः । ११३२।१६. संकर्ष, २२।२५. प्रायणीया पूर्वजन्ता ज्योतिष्टोमे । १.११. माजहितेऽमो मासामिहोत्रभरगं कुण्ड माविनामयने । मायणीया संम्बन्ता योतिटोमे । १.१२. प्रायणीयेटी पयसि प्रदेयधर्मा नानुस: । ९४९. মানাযেঃ (বহুবালি বাধাষণা पायभिचं कालादेरेकदेवभेदनादानपि । १४. वाजपेये)। ५२।१. प्रायश्चिचं पुनराधान अमिहोने उमयामिनाये । प्राजारया को पूोन्मोचनप्रभृत माध्यदिने | ve. राम... प्रायभिच यूपविरोहने प्रातापिर. १३.. प्रायभिचममीयोमीये पो मागमाफ्युचर लौकिक प्राचारन्याय देवतावदानादिना अनुएमपः याऐये। ५:२१६. पापो (यूपसंल्पानुसारेण 'एर ते पापो, तो वे पानापत्परमूना नीमून च शानिमि- वाम् , एवे ते याया पति मन्त्रा). सब पर us मायभिचमाविवशिरूर चन्द्राम्युनिमिवान मावापत्याचार बामेये बसोमोचरन् । अनयतोऽपि भाति । ६३५६.. माभिमा- वियोग:५१५. मानारयानी पर मामले भालामोधर्म मायभिचमेकीपारि पनपनि । मात्रमा ११२. समिधान दोपरिपक्षARI ५. भावाः पामिः पानी सपने पायो। अभियानामोपनिषदामना समुपंकः। AI, १०. ' भगवाटिमनी. HARमंग मासिका. Altsi. AR. मिला। सरि मन्त्र समाय। निरपिरमर (AAREE RA)। शपा. । स ·संकप. शरा१९. १०० मीमांसाकोष पानीसंयाजेष्वाक्षुरप्रत्याश्रुत प्रणववषटकारभिन्नमन्त्रेष्वेव परिधौ यूपपरिभ्युभयधर्माणामविन्दाना चातुर्मास्येषु उपाशुल्वम् । संकर्ष. १३११५. पाशुकेषु अनुष्ठानम् । १सरा१०. पल्यधिकरणम् (दंपत्यो. सहाधिकारः ) 1 ६१४, परिधौ स्वधर्मविरोधे यूपधर्मा नानुष्ठयाः चातुर्मास्येषु पन्या: यावदुतमधिकार. । ६११६. । पाशुकेषु । १२।२।११. पदकर्मन्याय. 1 पदन्याय. ( पपासवः न एक परिप्लपात्रेण सोमेन पिण्यायापारणं ज्योतिष्ठोमे। हायनीनयनप्रयोजकाः )। ४११।१०. पदार्थप्राबल्याधिकरणम् ( पदार्य, प्रबल., गुणो परिमाण यूपस्य पञ्चारनिवादि उपर वर्जयित्वा दुल.। आचमनं प्रबलम् , तक्रमो दुर्बल. ) | १०३. शेयम् । सकर्ष. ११४१८. पदार्थाना शक्तिमालेच्य कर्मसु विनियोगः११३४११४. परिवप्यहोमयो. अमितः पुरोडायौ' इति पूर्वो- पदार्थानुसमयन्यायः । ५१. चरकालवाद. । सकर्ष, १०, 'पदे जुहोति , वर्मनि जुहोति' इति आहवनीया- परिम्याग रचनायेन युगपत् यूपकादशिन्यामपि । पवाद. | संकर्ष. १४१४. सकर्ष. ११४११४. पयादिषु मैत्रावरुणादिग्रहेषु प्रयणायु प्रदेयधर्मा परि-याणममिठे द्वाभ्याद्वाभ्यामेव रचनाभ्यां क्रमेण । नानुष्ठेया. ज्योतिष्टोमे । १।४।१२. संकर्ष, १४।१३. पपसि अदितिचापणायें प्रदेयधर्मा नानुष्ठेयाः परिन्यायाधिकरणम् ( परिल्याणकरणमन्त्रमावर्यव प्रायणीये । ९४९. कुण्डपायिनामयने होता ब्रूयात् ) । ३२८1१०. पयसि आग्नेये सानाय्यपयोधर्माणामेवातिदेशः । वि. परिसख्या न भवति याजमानमत्राणां ज्योतियोमे। ८११७. पयोधर्माणां मानाय्यगतानामनिदेशः वेदेवपर्वगता परिसख्या पगै हृदयादीनामेव अवदानवन्धितया मिक्षायाम् । ८।४. थ्यमाणानां हविष्ट्वेन तदितरावयवानां इविट्वस्य । पयोग्रतादि ज्योतिष्टोमे अपररामेन नित्यम् । ६८ १०२. पयोमतादीना क्रत्वधता. पपिदिताधिकरणम् (परुपिरिवमित्यादिवास्यमनु- पपोवतादीनि ज्योवियोमे नित्यानि। ६८1८, वादकम् । परुपिरितादि पिण्डपितृयचे युत समूलबह- परकृति पुराफसाधिकरणम् । ६१७॥१२. विपरर्यवादः) | १४॥३. परमावस्यन्याय. (अपच्छेदन्याय.)। ६५१९. पर्णतान्यायः (प्रात्पर्यता ) | . परिक्रया विजा स्वामिकर्म । शटा. पर्णतान्याय । पर्णमयीन्याया। (फ ध्रुतिरपवादः)। परिगहीतदन्यापचारे वैकल्पिकदम्यान्तरस्य न प्रति. ४. निधित्व यथा प्रीनपचारे यानाम् । शा२. पर्युदास. पुरुषार्यदानपाकहोमे दीक्षितककत्वस्य । परिषयो यत्र बाणवन्त, नत्र बाणवन्त एवं १०1८13. समार्टन्या.।।१४. परिधिना प्रातानियोजनानुवादेन विदिन पर्युदास यायः ( अनुयाजमहापितृययोः येयजामह- यूपस्य बाप. मोनिषु चातुर्मास्येषु ।।३. शेतृवरणपो. पव॑दास.) 1१०1८1१. परिधी मध्यमे अविश यूपधर्माः कन्याः पाश पर्यस्मादिर नराणां सगात्सामनुश्यनम् । १२, चातुर्मास्येत । वि. १२३. परिभो यूधर्मानुशनारस समाधानन् । ९।२।१३. पर्वसंधिः सप्पे दीवन्यः । २. सकर्ष. २२२४.

·अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि । बादधिकरणम् (सूत्रगतबादरिशन्दानुरोधेनेदं नाम बाघः तक्षणजोषणा दिधर्माणा खळेवाल्याम् । धेयम् । शेषलक्ष्याधिकरणमिदम् ) । १३. २०२१३२. बाधः अति दिष्टान्वादायेंदक्षिणायाः याप्रयणे उप बाधः तत्तत्समसंख्याकमाकृवसाम्ना विकृति विशेष दिष्टवासोवत्सदक्षिणया । १७३६६. ध्यमाणैः को-सादिसाममिः । १०।४।९. बाधः अप्रिगुपस्य सारस्वत्या मेव्याम् । कृत्वा बाध: पाकस्य अन्याहार्यस्थानापनेऽपि वत्से आग्रयो । चिन्ता । ९/११७. १०३१८. बाधा अपघातस्य कृष्णलवरी। १० वर्णकं १. साधः पाकस्य अन्याहार्यस्थानापनेऽपि वाससि । बाधा अवज्वलनस्य यें चरो। १०१।१९. १०१३०९. बाधः आधारणस्य अन्वाहार्यस्थानापनयोरपि वासो बाधः पेषणस्य सौर्य चरौ।१०११११२. चसयोः आग्रयणे । १०३१.. बाधः प्रथनश्लक्षणीकरणयो: सौर्ये चरो। १०१११७. बाधः आविदेशिकादशशतदक्षिणायाः भोपदेशि बाधः प्राइतकस्नानुदक्षिणाया: उक्थोपहाययोगियोः कैकधेनुदक्षिणया भूसंशकैकाहे । १०३।१४. औपदेशिकाश्वदक्षिणया । १०३११८. बाधः आधानादिसंस्काराणां अमिचयनप्रकरणे अवस वाध: प्राकृतकृत्स्नकतुदक्षिणाया: ऋतपेये विहितया ज्वलवृक्षाप्राधाहतस्य काम्यस्यामः । १२४९. सोमचमसदधिणया । २०३३१९. बाधः आरम्भणीयायाः आरम्भणीयायाम् | १०१९४४. बाधः प्राकृतदर्भमन्त्रयोः माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणसाधनतया माध; आरम्भणीयायाः दीक्षणीयाऽऽदिविकृती । विहितेन रयदुन्दुभिघोषेण वाजपेये । १०१ वर्गक २. १०१/२. बाधः प्राकृतदन्यदेवताऽऽदीना काम्या विकृति बाध: आरम्भणीयायाः राजसूयमतानुमत्यादीष्टौ । उपदिष्टैम्पदेवताऽऽदिभिः । १.७॥१५. २०१३. बाधा प्राकृतयवाना सोमारोदादियागे श्रयमाणैः बाधः आहवनीयस्य ज्योतिटोमादो विशेषविहितेन शुस्लादिनी हिभिः । १०७/१९. वादिना । १०टाट. बाधः प्राकृतयोर्वेदियूपयोः प्राकृतासादन नियोजनानु. बाधः उत्यस्यामेः अनिचयनगवेन ज्वलदृश्शाया-वादेन विहितामा उकरपरिधिम्या सौमिकेषु चातु- चाहतेन काम्येनाग्निना । १।४७. मास्येषु । १०३१३. बाधः उपपानस यें चरौ । १.१९११६. बाघः प्राकृतसर्वक्रयदन्यस्य सायस्के विहितेन बाधः उपसारणानिधारणयोः कृष्णरेषु । १०।२।२. वार्षिकेण पुगवेन । १०९३५१६. बाधः विपरिक्रयस्य सः । १०(२०११ आधः माकासाम्ना अविवृद्धस्तोमकऋतषु उपदिष्टः बाधः कुशाना शरैः सोमारौद्रे यागे । ११ सामभिः । १०४१०. बाघा प्राकृतमाम्ना कौत्सकाण्यवसिष्ठस्यजनित्रादि- बाधः कृस्नकदचिणाया: ब्रह्माभिवपुरयाणा च । सामभिः विकृति विशेषे । १.१४/८ वर्णक १. ऋतपेये विहितेन ब्रह्मणे देयेन सोमचमसेन । १०३/२०. बाधः प्राकृतस्य सादिरस्य सोमापोणे पश्चौ यूपार्य बाधः गिरापदस्य इरापदेन ज्योतिष्टोमे यशायज्ञीये। विहितेन औदुम्बरेण । १०१७/१८. १८. बाधः प्राकृतदविषः चस्यन्दधान्येनोदनेन सौर्य- बाधः गुणकामानामस्थियज्ञस्य मताधिकारिकत्वपक्षे। यागे। १११११०. १०२.. आधः प्राकृताजद्रव्यस्स द्यावापृषि यादौ प्रत्यश्चनु- बाधः चतुर्धाकरणस्य कृष्णलवरी। १०७. वसादिशब्दोपदिष्टयोद्न्येण | RR९. वर्णक १.

·१०२ संकर्ष. ४११० मीमांसाकोपः पको आज्यभागप्रतिषेधः अर्थवादः । १०८३२. पाठक्रमा काम्यानुष्ठाने न नियामकः । ५/३.१२. पशी उत्तमप्रयाजार्थमपि सुगादापनप्रैपस आवृत्तिः । पाठक्रमो मुख्य क्रमापेक्षया पलीयान् । ५।१८. पो देवतखिष्टकृतयोरखदानं समकाउम् । संकर्ष. | मध्यवर्तिनः उपाशुपाजस्यानम् । ३।३।५. पाठकमात् यथासंख्यरूपात् दधिमन्त्रो मध्यवर्ती शरा१८. पाठक्रमाधिकरणम् । ५।१४. पौ पुंस्वादि लिहं विवक्षितम् । ४।१०६. पाठयोर्मन्यत्राह्मणगतयोमन्त्रपाठो बलीयान् । ५।१।९. पशौ पुरोडाशस्य अपणं शालामुखीये एव । सकर्ष. ३।२।२६. पानीवतभक्षणाधिकरणम् (पाल्नीवतग्रहमठमन्त्रे पूर्व- पशौ प्रथमेरिपक्षे इष्टप प्रणीत एव आहवनीयः । देवतानामिन्द्रवाय्यादीना नोपलक्षणम् ) । ३।२।१३. पश्वर्थमपि धार्यः । संकर्ष. शरा२३. पानीववसोममक्षणे त्रयस्त्रिंशतामनुपलक्षणम् । ३।२१ पशो बहुदेवत्ये अध्रिगुप्रेषगतस्य एकवचनान्तस्य मेघपतिशब्दस्य द्विवचनान्तेन विकल्प: । ९१३।१३. पानीवतसोमभक्षमन्त्र त्वष्टा नोपलक्षणीयः शरा१४. पशी वरुणप्रघासेषु च शालामुखीयोऽसि । संकर्ष. पानीवताधिकरणम् (त्वाष्ट्रमात्नीयतस्य पयोः पर्यग्नि- ३।२८. करणान्तत्वम् )! २३३८. पशो शकत्सप्रवेधः लोहितानिरसनं च पश्वालम्भस्य पानीववे पशौ आज्येन शेषं संस्थापयति' इति न प्रयोगके । ४११०१२. वाक्य कर्मान्तर विदधाति । ९४४१४, पशौ हृदयादीनामेव अवदानसंबन्धितया श्रयमाणाना पानन्यायः । पात्रभेदन्याय, (पो प्रयाजानूयाजयो:)। हविष्ट्वेन तदितरावयवानां हविष्ट्वस्य परिसंख्या । ५/२८. २०१७३२. पानन्यापत् (पीक्सोमन्यापचौ मायश्चित्तम् ) । पश्वर्थानुष्ठितप्रयाजादिभिरेव पशुपुरोदाशस्यापि उप- ३।४।१२. कारसिद्धः तदर्थे पृथगङ्गानुपानं न कर्वभ्यम् । १२।११. पार्वगन्यायः (पार्वणोमयोर्विकृतो नातिदेश)। पश्वकत्वाधिकरणम् (पशुना यजेत इत्येकत्य विव ९/२।१८. शितम् )। ४१११५. पाकः कृष्णलेषु औरण्यरूपः कार्यः । १०।२१. पार्वणोमयोरन्यतररयैव तत्तत्समुदायोपकारकस्य दर्श- पाकयज्ञशन्दो दविहोममात्रवाचकः । सकर्ष. २।४११०. पूर्णमासपोरनुष्ठानम् । ९।२।१९. पाकयनशब्दो लौकिकहोमानामेव वाचकः । सकर्ष. पार्वणहोमो विकृतिषु न भवतः । संकर्प. रास३. २४११. पावकामिन्यायः (पवमानेस्यादिषु देवतानिष्ठगुण- पाकपशेषु द्विर्जुहोति , द्विनिमार्टि, दिः प्राभाति , वाचिपदसापि यागादौ प्रयोगः ) | tv. उत्सृज्य आचामति, निरेंदि' इति धर्मा भवन्ति । पाशन्यायः पशुदयपत्या विकृती पाकवपाश- सेकपं. २।४।१२. बहुत्वामिधायिनी मन्त्री दिवचनान्येन ऊहिवायो)। पाकहोमशब्दो नादुतिपर्यायः । संकर्ष. २४९. पावसरिकमधोऽपि चातुर्मास्येषु । पाशाधिकरणम् (मीयोमीये पो पाकावपाश- बहुत्वामिघायिनोमन्योगिया)। ९५. पावसासरिकावृतावपि चातुर्मास्येषु वैश्वानरपाईन्य. पातन्त्रस्वैर एवनीपपुरोदारीयु प्रमशः । नातहातहोमाना देवानुष्यनम् । मेकर्ष. १३१२१. १२।२५२२. .

·ऐकर्ष, ३३२१९. १०४ मीमांसाकोपः पृश्निमाणग्रहाणाम् अनारम्याधीवानामपि द्वादशाहे पौरोडाशिककर्मा हविष्पदाहाने वाग्विसर्गः कन्धः मायणीयोदयनीययोः दशमेऽहनि च निवेशः । सकर्ष. अमीपोमीपे पौ। ११३८. ३।३।२०. पौरोडाशिकाव्यभागन्यायः (पशुपुरोडाशे आज्य- पृभिमाणमन्त्राः न पागार्थाः, किन्तु सोममानार्याः । भागौ कन्यो) । १२२. पौर्णमासीन्यायः (पोर्णमास्यमावास्याग्रन्दौ याग- पृषदाज्याधिकरणम् ( चातुर्मास्येषु अनुयाजीपदेवता. त्रिकयोरनुवादको ) । २२२६३. प्रकाशनार्थ प्राश्तावाइनमन्त्रस्य अविकारेणैव प्रयोगः)। पौर्वापर्यन्यायः । पौर्वापर्यवीयस्वन्याय. (अपच्छेद- १०४॥२५. न्यायः)। ६५१९. पृष्ठयमनीयन्यायः (पृष्ठचमनीयस्य ऋविगन्तर पौण पेषण चरावेव । ३।३।१४. संपादनेन सत्रकर्तृणा प्रत्येक कर्तृत्वम् ) । १०१२।१३, पोणं पेषणं पूषमात्रदेवत्ये चरी। २०१५. पृशमनीये सत्रिभ्योऽन्येऽपि प्रलिजा, न तु त पोमपेषणाधिकरणम् ( विकृती पौध येपणम् )। एव।१०।१४. ३६३११३. पृष्ठेरपतियते इति पृथ्शन्दा अग्न्यवाचकः । प्रकरणकमयोर्विरोधे । ३३३१७. भा. पृ. ८५४. वा. १४. पृ.८५४,८३९. पृष्ठपगतेषु उक्थ्येषु अतिमागाणां विकल्पः, न प्रकरणक्रमाधिकरणम् । वि. १.. पर्युदासः । संकर्ष. ३३१४. प्रकरणयोर्विरोपे । ३।३।७. वा. .८४०. पृष्ठयपदइस्य विजातीयपहहन्यवधानेन आईची मवानादेरपि आवृत्तिर्गवामयने । १०६।११. प्रकरणसमाख्ययोविरोधे । ३।२७. वा. पृ. ८३९. विनियोजक प्रकरणाधिकरणम् (प्रकरणमपि पृष्यषहहान्ने गवामयनगवे वैकल्पिकमप्शनधृता- शनयोरनुपानम् । १०६९. प्रमाणम् )। ४. पृष्ठयषदहावृचौ सर्वषहहान्ने सकदेव मवाद्ययनम् , प्रकरणान्तरन्याय: (कुण्डपायिनामयने मासामि- नतु प्रतिषडदान्ते गवामयने । १०६।१०. होत्रादिकं कर्मान्तर प्रकरणान्तरगवलात)। २५३१११. पृष्ठये परहे उपदिष्टेन मध्वशनेन अतिदिष्टस्य प्रकरणान्तरप्रत्युदाहरणन्यायः ( अनुपादेयगुणानां पयोगवादे. समुच्चयः। १०४४९. कर्मान्तरत्वसाधकत्वं नाति)। २२३०१३. पृष्ठभे पहहे गवामयनगते वृहद्रयतरयोः प्रत्यहमेके प्रकृतिविकृत्यो. समानवन्त्रत्वे विशतिवन्मेण प्रकृतेः कस्यैव अनुपानम् । १०१६।३. प्रसिद्धि । कृत्वाचिन्ता । १२।२।१३. पेषणस्य बाधः सोये चरौ।१०।१२. प्रगीवाया एव ऋचः वैतापूर्वस्तोत्रमाघनत्वम् । पेषणस्य मन्येन बाध. महापितृयो। १०१।३४. ।रास वर्णक १. पोण्डरीकर्मापि 'पुण्डरीके. स्तृणीव रकै.' इल्यूहः प्रजापतिः सप्तदयो दृष्टाय एव । कार्य. राशर कन्यो मौद्गे चयै। वि. ९॥३शर. प्रजापतिव्रताधिकरणम् (प्रतानि पुरुषानि)। पौडरोके गशयुतस अमावस्य च दक्षिणायाः १३. प्रत्यह विभज्य देशोमध्येन उचरस्या दिशि नपनम् । प्रजापतिप्रतानि उद्यदादित्यानीरामकस्मादीन १०६१८. पुरुषार्यानि । वि. ४१।३. पौण्डरीके गवायुतस्य अश्वपइसस्य च सकत दानम् । प्रजापति समावस अग्न्यादिदेवतायोगेऽपि न भद्रः संकर्ष. ३२. १०१११७.

·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि महावते शुक्रग्रहेण ऐन्द्रवायादिग्रहाणा समुच्चयः । मामाग्निहोरपण प्राजहिते मी कुण्डपायिनामयने । १०४२. १२.११६. महावते स्तोत्रान्तरसाधनीभूतैः शोकाविसम्मभिः माहेन्द्रस्तोगानन्तरमेव अतिग्राहाणा होमः, न छु माकृतसाम्ना समुच्चयः । १०४१८. सह । संकर्प, ३२३१७. महिमग्रहाभ्यामन्द्रवायवादिग्रहाणा समुच्चय. अश्वमेधे। माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणसाधनतया. विहितेन रथदुन्दुमि- १०॥४॥२. पोषेण प्राकृतदर्शमन्त्रयो धो धाजपेये । १०४११ महेन्द्राधिकरणम् ( इन्द्रमहेन्द्रौ भिन्नौ)। २।१॥५. वर्णक २. मांसाधिकरणम् (धान्यमसि इत्यन मासमसि इत्यूहः मीमामा अभिघारणानमिधारणस्य त्र्यम्बकपुरोडाशेपु। शाक्त्यानामयने)।९।१११३ वर्ण १. १०८1५. मासाधिकरणम् ( शाश्त्यानामपने स्वनीयपुरो मुख्यक्रमादौपदेथिकात् पाठक्रमः आतिदेशिको डाशास्तरसमयः)। ३१८१२२. बलवान् । ५/१०१०. माघ्या: पौर्णमाम्याः पुरस्तात् चतुरहे गवामयनदीक्षा मुख्यक्रमाधिकरणम् । ५।११७. कर्त-या , न चैत्र्याः प्राक् । ६।५।९. मुख्यस्य अङ्गनिर्वाहासमर्थस्यापि प्रधाननिर्वाहसमर्थस्य माध्यदिनपवमानस्तोत्रे आये एव तृचे गानम् सत उपादानम् । ६/३/२०, एकनिके कौ। १०५।२. माध्यदिनार्भवपवमानयोः संख्यापूरणार्थमागमिताना मुख्यानुमहन्यायः (मुख्यद्न्यापचारे गृहीते प्रतिनिधी पुनर्मुरव्यप्राप्ती मुख्यस्यैवोपादानम् ) । ६६३।१६. साना गायत्रीछन्दस्के तुचे आवाप: अतिराने काम्य मुख्य कार्यासमर्थ लपेऽपि प्रतिनिधे। कार्यसमर्थस्य स्तोमविवृद्धौ । ५६३५. सत उपादानम् । ६।३।१९, माध्यदिनार्भवपवमानयोरेव विवृद्धावियुद्धस्तोमककता साम्नामावापोद्वापो (विवृद्धावे वाप., अविवृद्धत्वे मुष्टिकपालादिषु चतुर्मुष्टि निर्वापादिसमुदायेन अनु. समयः । ५२।३. उदापः)। १०४११. मानमुपावहरण च सोमस्य वाससा कर्तव्ये मुष्टिपरिमाण निर्वाप अध्ययोरेव । सकर्प, ११४१११. ज्योतिष्टोने। १०१६।२०. मेधपतिशब्दस्य अधिगुपगतस्य एकवचनान्तस्य मानवीनामृचाम् एकादशानामेव सामिधेनीकायें । बहुदेवत्ये पशौ द्विवचनान्तेन विकल्पः । ९।३.१३. दायतयीभ्यः समानयन सोमारौद्रष्टौ । १०६६।१९. मेधपतिशब्दस्यैकवचनान्तस्य अभिगुपगतस्य एका- मानसशको ग्रहः द्वादशाहदशमाहाङ्गम्। १०६।१३. दशिन्या बहुवचनान्तेन कहः । ९३।१४. माषपाकाधिकरणम् ( माघपाकवाक्यमर्थवादः)। मेधपत्यधिकरणम् (द्विपश्चादिविकृतौ देवताऽनुसारेण ६७/१२. अभिगुप्रैपे मेधपति शन्दश्य वचनोहः कर्तव्य.)। मापादेः प्रतिषिद्धस्य द्रव्यस्य न प्रतिनिधित्वम् ।। २३११२. दाश६. मेष्यधिकरणम् ( मेध्यां सारस्वत्या अभिगुऔषस 'मापानेव मह्यं पचत' इत्यर्थवाद । ६७१२. बाध. । फवाचिन्ता)।९११५. मास 'दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत' इति प्रत्यई याग: मैत्रावरुण एच अनुपाजेषु पान् ग्र्यात् । संकर्ष, कुण्डपायिनामयने । संकपं. ३१२६२५. २।३।१३. मासानिहोरन्याय: ( अमिहोत्रादिनाना धर्माति. मैत्रावरुणस्य अनीपोमीये पशो अस्ति भक्ष । देश:) ३१. १०६.

·१०६ मीमांसाकोपः प्रधानन्यनेकेषु संनिपातिनां पदार्यानुसमयः । ५।२११. प्रपरो होतुरेव पूर्वः, अध्वर्योत्तरः । संकपं. ४४२२६. प्रधानरपृयकालानामशाना तन्नं न द्वादशाहे । प्रवर्यन्यायः ( प्रवर्यस्य निषेधः अमिष्टोमप्रथम- १९४०३. प्रयोगे)। ३।३।१२. प्रमेयमावलन्याय. ( प्रमेयः पदार्थो बलवान् , गुणः प्रकृचिकमात् मुख्यकमो बलीयान् । ५।४।२. अबल) 1११३३. प्रशसाऽधिकरणम् ( अपरावो वै भन्ये गोभश्वेभ्यः प्रयाजः पञ्चमः आज्यभागदेवतासंस्कारार्थो दर्श- इति गोअश्वाना स्तुतिः)। १४१२-४. वि. १६. पूर्णमामयोः । १०।१७. मरासाशम्देन अध्रिगुपैषगवेन बाडोः प्रथमा । प्रपाजशेषाभिधारणन्यायः ( प्रयाजशेपेण हविरमि. iv. धारणाथै शेषधारणतत्याने पृथप न कर्तव्ये) | ४|१४. प्रसङ्गः पशुपुरोडाशतन्त्रस्य अमिचयने अनुनिष्प्येषु प्रयाजा आरादुपकारका दर्शपूर्णमासयोः । ९।२।२०. | देवसुवा हविरादिषु । १२।३३२. प्रयाजादिधर्मा अपूर्वपयुक्ताः । ७१११. प्रसन्न सक्नीयपुरोडाशेणु पाशकवत्रस्यैव । १२।२।१२. प्रयाजादिषु एकादशत्वादिगुणविधिः अग्नीषोमीय. प्रसङ्गसिद्ध दार्शिक तं प्रायणीयाऽऽदिषु सौमिक- पश्वादौ । १०. पयोवतादिना । १२१११५. प्रयाजादीना दर्शपूर्णमासाङ्गत्वं प्रकरणात् । ३।३३४. प्रसिद्धिः प्रकृतर्विकृतितन्त्रेण प्रकृति विकृत्योः प्रयाजादीनामदानामेकस्मिन् प्रयोगे सकृदनुष्ठानम् । समानतन्त्रत्वे । कृत्वाचिन्ता । १२६२११३. प्रसिद्धिः प्राकृतस्य आरण्यभोजनस्य जैमिकपयो- प्रयाजानूपावादीनामेकादशत्वादिसंख्या सर्वसपाया व्रतादिना प्रायगीयाऽऽदिषु । १२।१।१४. पवादो । ५३. प्रसनसिदिः सौमिकेन पनीरनइनेन सोमिकेष्टिपशुप प्रयाजार्यमाज्यसमानयनम् औपभृताज्यस्य प्रयोजकम्। दार्शिकपनीसैनहनस्य । १२।१।१३. प्रागसिदिपसदग्नीषोमीयाई प्रोडयस अविष्या- प्रयाजेषु पाशुषेषु याश्चत्वारः प्राकृताना चतुर्गो यदि मोक्षगेन । १२१४१७. विकार', पञ्चमादिषु पट्नु नपस्त्रयः चतुर्यपञ्चमपोर्विकारः, प्रसङ्गसिदिदाशिकवेदेः सोमान्नेष्टिपश्वादिषु गोमिक- अन्त्यः अन्त्यस्य । संकर्ष, २१३१६. वेद्या । १२१११३. प्रयाजैकादशवन्यायः (एकादधावसंख्या सर्वसंपाद्या)। प्रसङ्गसिद्धिीक्षणीयाऽऽदिषु अन्वाहार्षदक्षिणायाः ५१३१. सौमिकदचिणया । १२२१०१६. मयाजोऽन्त्यः देवतासंस्कारापूर्वोमयार्थः । १. प्रसद्गसिदिन ऐष्टिक शेषमाण सौमित्रतादि- प्रयुक्तिविचारप्रतिश। ४८. भक्षणेन । १२।१।१५. प्रयोजनाधिकरणम् (सत्रे प्रत्येक कास्नफलभोक्तृगा. प्रसङ्गसिदिर्नास्ति बौमिकेन दीक्षाकालीनजागरणेन मधिकार)।६।२१. दकिजागरणस्य । १२।११८. प्रयोज्यमयोजकभावनिरूपणपतिशा 1 ४४११८. प्रशद्रोऽमिचयने अनुनिर्वाप्येषु देवमुवां हवि.पु प्रवरप्रपसंपादनसमर्यस्व दादावविकारः ६१. पशुपुरोडाशवन्यस्य । १२२१२. प्रवरपरणे दिगोत्राणाम् 'एकवो दो अन्यत एका' मसनो न ज्योतिष्टोमे सवनीयपुरोडा मोमिका इति भयः । संकर्ष, ३३४८. मंहचम दाकियामा उहादीनाम् । १२४. प्रवरेवापर्युवद्यात् होदरपि आनुपूर्वीनियमः । सकर्ष. प्रसनोन सोमाटिगठशेषभशाणा मिकदक्षिणया! १२।१।१७. २४४ ·मन्त्राः । ३१८६. n । अकारायनुकमेणाधिकरणशीर्पकाणि ११५ याजमाना: 'आयुर्दा अरोऽसि' इत्यादय आशी यपाधिकरणम् (दीक्षासु यूपमावापकर्षः) । ५३१/१४. याजमानाः गुणकामाः । ३८1५. यूपानाममिष्ठभिन्नाना मानं सौत्येऽहनि । संकर्ष. याज्याऽनुवाक्यायुगलदयस्य विकल्प: ऐन्द्राबाई. स्पत्यादिकर्मणि । १२।४।२. यूपावटस्तरणबहिर्यायः ( इदं बर्हिः लौकिकम्) । याज्यापुरोऽनुवाक्याऽनुवचनं देवतासस्कारार्थ दर्श- २२८१६. पूर्णमासादौ । १०।४।२०. यूपाहुतिन्यायः ( साद्यस्के खलेवाल्या यूपाहुते- याज्यावपट्कारयोः समुचयः संतान च । संकर्ष. पिः) । १०३५. ४।३।३. यूपाहुतीना यूपैकादशिन्या तन्नम् । ११।२१७. यावजी शोऽपि चातुर्मास्येषु विज्ञायते । संकर्ष. यूपे 'एकयूपं मिनोति' इति संख्याविधिः । ३।१२०. संकर्ष. ११४१६. यावज्जीवाधिकरणम् (अग्निहोत्र पावजीवं कार्यम् । यूपे विशाखे दिवमणइत्यत्र 'दिक्मनाम्याम्' २२४११. इत्यूहः कार्यः । सेकर्ष. ११४१७. यूपकर्मन्यायः ( दीक्षामु यूपमाशपकर्पः ) । यूपे विशाखे नियोजनस्थानस्यैव भेदः । संकर. ११४१४. यूपधर्माः विशाखे यूपे शाखयो देन कार्याः । यो विद्यासे यूपधर्मा शासयो देन कन्यो । सेकर्ष. ११४५. यूपधर्माणामुपशये नातिदेशः । ७५३।१३. सूपैकादशिनीमानमुत्कृष्ट सत् तन्त्रमेव । सेकपं. यूपनिसनने ' अर्धमन्तर्वेदि अर्धे वहिदि । इति २१४/१८. उपलशितदेशविशेषस विधानम् । ३१७१६. यूपैकादशिन्या दद्यमकादायोर्यत्ययः अमिकोणे यूपन्यायः ( अमिष्टोमे नयाणा पशूना यूपतन्त्रम् )। दशमः ऐयानकोणे चैकादश इति । संकर्ष ११२३. २११३३३. यूपेकादशिन्या परिग्याणे 'युमा मुबासा:' इति यूपमन्यः यूपैकादशिन्या 'युवा सुवासाः' इति । क्षेत्रमन्त्रः तन्नम् । पेकपं. ११४११५. हौरमन्त्र. परियाणे तन्त्रम् । संकर्ष. ११४११५. यूपैकादशिन्या यूपाहुतीना तन्त्रम् । ११३७ यूपविरोहणप्रायश्चित्त प्रकृतावपि । संकर्ष, १।३।१०. यूपकादशिन्या वेदिसमितान विमिनोति' इत्यस्य सूपविश्वायता उपरादू कतिपयाङ्गुलपरिमितमागे रथाक्षानेन न विरोध; वेदिपान्तस्यापि लक्षित गन् । एवं , न तु नामिदमादध्वम् । सेवर्ष. १४६. कप, १२४१२२. यूपवेदिन्याय (अन्तदिबहिदिपदलश्चितदेशविशेपो यूपैादशिन्यादी अमिटमिना यूपाः उददक्षिणा यूपाङ्गम् । श मातम्या: । सेप. शार.. यूपप शैकिक अमीपोमीये पद्यो यागममाप्युचर पैकादशिन्यादौ रथाधपात्राणि यूपान्तरालानि । प्रायश्चित्तम् । ११३॥३. सेक. ११४२१. यूपस्य पवारलिलादि परिमाणं उपर वयिाश यूरेकादशियाममिवरस्यने यूपरथनाथ गन्यम् । ज्ञेयम् । सकर्ष. ११४८. संकर्ष. १९. यूपादौ अरल्यादिपरिमाण यजमानगतमेव । सेकर्ष. म्रदशिन्यामनि रशनादयेन युगात परिपागम् । १४. छ. १४१४. संकर्ष. ११४५.

·संकर्ष, ३।४७. अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि क्रीता ब्राह्मणवृत्या जीवन्तः क्षत्रियाः ब्राह्मणोपेताः)। लिझाधिकरणम् (लिङ्गन पहिलवनमन्त्रस्य मुख्ये विनियोगः) । ३१२१. गनिसन्यायः (आर्थवा विकं फलम् ) । ४१३३८. लिप्सासूत्रम् । ४१११२१२. राष्ट्रभृद्दोमेषु 'ताम्यः स्वाहा' इत्येव द्वितीयोद्वितीयो लोकंपृणामन्येण उपधानम् , सूददोहसा च अभि- मन्तः । संकर्ष, २२४१२६. मन्त्रणम् , न तु द्वाभ्या मिलिवा उपधानम् । संकर्ष, कामप्रतिमोचनादि अनिचयने दीक्षितसस्कारेभ्यः ।२।११४१. माफ फर्तन्यम् । ५।२।१२. लोकवाक्यशेषयोविरोधे बलाबलम् । १३३४. वा. रेवतीकारवन्तीयाधिकरणम् । रैवत्यधिकरणम् ( उदा पृ.२२१. दंरणगतरेववीपदानुसारात् शीर्षकम् । वारवन्तीयादीना लोकवेदाधिकरणम् (य एव लौकिकारत एव वैदिकाः कर्मान्तरत्वम् ) । रारा१२. शब्दाः)। १३३९ वर्णकं १. रौदेण्या निषादस्याधिकारः । ६।१।१३. लेपः जपसस्कारेटीना अस्थियज्ञस्य मृताधिकारित्व. गैरवगौधाजयसाम्नोर्गानं वृहतीविष्ठारपस्योरेव | पक्षे । १०।२।१८. मायनेन संपादिते चाईने तूचे गानं ज्योतिष्टोमे । रोहितोष्णोपाधिकरणम् (लोहितोष्णोपादि-शस्ति- सारा वर्गक २. संस्काराः सर्वेषामविजाम् ) । ३८४, लिङ्गकमयोविरोधे । ३१३७. वा. पू. ८३६, ८३९. लौकिककर्मणः आरब्धस्यापि समाप्तिन नियता । लिगक्रमसमाख्यानाधिकरणम् (काम्ययाज्यानुवाक्या: ६२६४. लिङ्गादिभिर्विनियोकन्याः) । शरा७. लौकिककर्मणा गाईपत्यायभिषु नानुशानम् । लिङ्गप्रकरणपोर्विरोधे । वा. ३१३१७ पृ. ८१६, १२।२१९ लौकिकानेपनिधानं गर्गनिराने आज्यदोहस्तोत्र- लिङ्गयोविरोधे । ३१३१७. वा. पू. ८४०. काले।७३।१२. सिवाक्ययोर्विरोधे । भा. ३३१७ पृ. ८४७, लौकिकेऽमो अवकीर्णिपशु. । ६१८६४. बा..८३८. लौकिकेऽयो उपनयनहोमः । ६४ार. लिगवाक्यादीना प्रावल्यदौर्बल्ये वीजम् । ३१३१७. चा. पृ.८३१. लौकिकेवामिषु निपादस्थपतीष्टिः । ६।८।३. लिङ्गवाक्याधिकरणम् । वि. ३३८. वसत्वगहतवाससोः समुच्चयः अपरागते विश्वनिति । लिङ्गविनियोगाधिकरणम् (बहिलंवनमन्त्रस्य लिङ्गेन १२।३१. मुख्य विनियोगः) । ३।२।१. वासापाकरणकालेन प्रतयोगो दशे अनयापक्षेऽपि । लिङ्गसमवायन्यायः ( प्राणभृदादिशब्दैः प्राणादि. ६।३।१३, लिनसबन्धात् तन्मन्पधेया इटका गृह्यन्ते वत्सापाकरणकाले व्रतमुपेयात् दर्शे । ६।४।१२. ११४१२-६. वि. १८. वरमालम्माधिकरणम् ('वासमालभेत' इति अमिहोन- लिङ्गसमाल्पयोर्विरोधे। ३।३।७. वा. पृ.८३६,८३९. दोहे वसपर्शमान विधिरयम् ) । २२३६. लिसमाख्यानाधिकरणम् (लिङ्गसमाख्याम्या भक्ष. वनस्पतियागयायाया न देवोपलक्षणम् । कर्म. मन्त्राणा विनियोग.) | शरा९. ॥४॥२०, लिङ्गाधिकरणम् ( पयो पुस्त्वादि लिन विधि वनस्पतियागे निगमेषु विविगतपनस्पतिसन्देनैव तम्) ||६. देवदाया अभिधानम् । १.१६.

·, मीमांसाकोपः बाधः प्राकृताध्वर्युभागमानस्य राजस्यगते दशपेये चाधो न पहगादिसंस्काराणां सायस्के सवाल्यान् । विदिताभ्या प्राकाशाभ्याम् । १०३११७. १०।२३, बाधः भस्मसहितानामगाराणामप्यारोपस्य सौर्य चरौ। बाधो न पश्वादिविकतो उपदिष्टैरेकादशप्रयावादिभि- १०११८. रङ्गैः माकृतान्तरस्य । १०३१. बाधः यूपाहुतेः साद्यस्के खळेवाल्याम् । १०॥१॥५. बाधो न पाकस्य कृष्णलवरी। १०१. बाधः विकतो मुसार्थाना प्राकृतानामझानाम् । १० वाघो न प्राकृतसाम्नां विवृद्धस्तोमारुतुषु उपदिष्टैः ११. साममिः । १०४११०. बाधः वैश्वदेवीयदेवताऽऽवाहनकाले विष्णोरुक्रमस्स बाधो न प्राकृतानन्यस्य वायन्यपणे उपदिष्ट श्वेत- आवाहनस्य । ११ वर्णक २. गुणेन । १०१२।३०. बाध: न्युद्धरणस्य सौर्य चरी। १०।२०. बाधो न मन्ये पेषणस्य महापितृयो । १०२।३४. बाप: संतापनस्य सौवें चरौ। २०३१५. बाघो सने अनुयाज्यावरणहिरण्यदानयोः बाधः संयवनस्य सौ चरौ।१०।१३. अदृष्टार्ययोः । १०१।२६. बाधः संवपनस्य सौय चरो। रा१४. बाधो न सर्वखारे यजमानजीवशायर्या क्रियमाणपाय- बाधः सामान्यविहितैकादिदक्षिणायाः नैमित्तिके पुन-पोयाऽऽदी सूक्तवाकान्तर्गतायुराशासनादेः। १०।२।२५. राधाने श्रुतदक्षिणया । १०३।५. पाईस्पत्यप्रहेण ऐन्द्रवायवादिग्रहाणां पगुचयः बाध: सोमापहारादो एकादिदधिणया नित्यप्रयोगीय. वृहस्पतिसवे । १०४१२. गोगतद्वादशशतसख्यायाः, न तु अश्वादीनाम् । १० बार्हस्पत्यचरथाः पूर्वम् , पक्षात् सरस्वत्याज्यस्य ३२१५. कतन्याः अध्वरकल्पायाम् । ५१.. बाधा स्थाण्याहुतेः साधरझे । १०१६. बामग्रन्थानामयामाम्पम् १२. पा.. ११४. बाधयोग्यताऽपिकरणम् । वि. शार२. बीजवपनाना अमिनयनप्रकरणे पठयमानाना बाधस्वरूपविचारः । ३।३३७. भा. वा. पृ. ८५८. पहना मन्याणां फेपाचिदेव चतुर्दशानाम् उपादानम् , न बाधो न अवपाउस महापितयशे धानामु । प्रथमानामेव । १०५/५. १०।३४. वृदयतरधर्माणाधवस्त्या वचसामगानाले अनु- घाघो न आमिक्षायागस्विरकृतः । सेवर्ष. १२, ठानम्। २।९५. वाघो न एकादिदीक्षापक्षागी सानिचित्ये प्रती। वृदयवरपर्माणामविरुदाना कम्वरपवरे समुपयो संकर्ष. २२॥२९. सस्तोमे। ४२११६. बाधो न कृष्णउचरी भशाणां चुम्बुपापरेण वृद्रियवरयोः पृष्ठस्तोमे एव समुचित्य वेश: उन्संभवात् । सेसवादी उभयसामके को। १०६८. काभो न अनुदक्षिणाया. अमितृदधिगया । संकर्ष. वृदयरो. प्रत्यारस्वानुान गवामयने ये पदहे। १.६५. राधो न फत्वानामसिपहस मठाधिकारिकत्वर। पावरलो. स्वान्युतण्यनेन गादियो १०१. ककुभोरव गानन् । ४२६६. वाघोन निर्वापस अमिहोगाभ्यभावेऽति परमाने वृहदपवरोभरमाम ऋदी रपवादिधर्मागां प्रतिवर थुि । रास वसा (टो)। ARI. १८.

·अकाराद्यनुक्रमेणाधिकरणशीर्पकाणि ११९ वाक्यप्रकरणाधिकरणम् । वि. ३३९. वाजपेये श्रुतेन यजुर्युक्करपेन अध्वर्योः दास्यादि- - वाक्यमेदाधिकरणम् । २।१११५. भागान्तरस्य समुच्चयः । १०३।२१. वाक्ययोर्विरोधे । ३।३७. वा. पृ. ८४०, वाजपेये ससदशशरावे चरी मुष्टिलोपेन चतु.संख्या- वाक्यशेषाधिकरणम् ( संदिग्धस्योपक्रमस्य वाक्य- ऽनुग्रहः कतन्यः । १०।२।२८. शेषानिर्णयः) । १४१३. वाजपेये सर्वसोमोत्तर प्राजापत्यागप्रचारः । वास्यसमाख्ययोर्विरोधे । ३।३।७. पा. पृ. ८३७, ११२१५. ८३९. वाजपेये हिरण्यमालित्वं सर्वेषामेव नविनाम, वाक्याधिकरणम् (वेदवाक्य धर्मप्रत्यायकम् ) १७. | नाध्वर्योरेव । ३२८४. वाग्विसर्गः पौरोडाशिककर्मार्थे हविष्कृदाहाने कर्वन्यः वाजपेयोपदिष्टः प्राजापत्यैः पशुभिः आतिदेशिकाना अमीषोमीये पशौ । ११३८. ऋतुपशूना समुचयः । १०४३. वाग्यिसर्गः राजसूये नानाबीजेष्टौ अन्त्यबीजसंबन्धि वाजिनन्यायः (वाजिनं तसे पयसि दध्यानयनस्य न हविकृदाहानकाले एव । ११३७, प्रयोजकम् ) | ४११।९. 'वाग् वै हविष्कृत्' इति वाचो इविकृत्वमर्थवादः । वाजिनन्यायः ( वाजिनयागः दन्यदेवतारूपगुणभेदात संकर्ष, १२।११. कर्मान्तरम् ) । २२।९. वाजपेयः प्राकृतानेषु नानाकर्तृकः । ३२७२३. वाजिनमुपसेचनार्थ यागार्थात् पृथङ् नोपाद्यम् । वाजपेयगतप्राजापत्यपश्वगादिनपणार्थ कुम्भीशूल | संकर्प, १।४।१. वपाश्रपणीना तन्त्रम् । ११४८. वाजिनसुराग्रहयोः ऐष्टिकघर्माणामतिदेश, । दा२।१. वाजपेयादिविकृतौ वैकल्पिकाना प्राकृताना खादिर- वाजिनस्य परप्रयुक्तद्रयावात नावदानम् । संकर्ष, त्यादीना मध्ये अन्यतमपुन:शुतो नियमविधित्वम् ४/४/८, १०७११६. वाजिनानुवषटकारस्यैव खिष्टकृयागत्वम् । संकर्ष, वाजपेयाधिकरणम् ( वाजपेयशब्दः कर्मनामधेयम् )। रा४२. ११४५. चायन्यपशी उत्तराधारे हिरण्यगर्भमन्त्रस्य निवेशः । वाजपेये ऋतुपशूना प्राजापत्यपशूनां च अधिगु- १०३।२. मन्त्रस्यावृत्ति । १४२०. वायव्यपशी उपदिष्टश्वेतगुणेन प्राकृताजद्रव्यसन वाजपेये क्लप्तिमन्त्रवाचन ज्ञानवत एव यजमानस्य । वापः।१२।३०. ३शबाट. वाजपेये नैवारचस्नीवारेषु प्रोशणावघातादयः वायम्यादिपशौ मनोतामन्यस्य नोदः (व समे कर्तन्याः । वि. ९२२१२. प्रथमः' इत्यत्र 'वं हि वायो प्रथमः' इति नोहः)। वाजपेये प्राजापत्यपशुधर्माणा पदार्थानुसमया । १०४/२१. वारणवैकड़वाऽधिकरणम् । पारणाधिकरणम् (वारण- ५/२।१. वाजपेये माजापत्यपाषु देवतावदानादिना अनुसमयः। वृक्षजन्यपानविचारात् शीर्षकम् । वैकद्वतपाभागां दर्श- ५।२।६. पूर्णमासादिसर्वयज्ञेषु विनियोगः ) | ॥१२. वाजपेये माहेन्द्ररतोत्रोपाकरणसाधनतया विहितेन वारवन्दीयादीनां कर्मान्तरत्वम् । २।२।१२. रयदुन्दुमिघोषेण प्राकृवदर्भमन्त्रपोर्शप. | १०११ वारणापिकरणम् (वारुणी इष्टिः वैविके अवदाने)। ३१४१.. मी.को. १६ वर्णक २.

·मीमांसाकोपः भूतियाननं ज्योतिधोमे नित्यम् । ६८७. मन्नलिझाधिकरणम् (गन्यस्य लिङ्गेन कर्मणि विनि- भेदनादनाद्यावृत्तो प्रायश्चित्रावृत्तिः । ६।२।९. योग.) । २।४. भेदनादिनिमित्तकहोमाः दर्थपूर्णमासाङ्गम्।६५४१५. मन्त्रस्य न प्रतिनिधिः । ६.३१५. भ्राष्ट्रायगिना काम्येन अनिचयनगतेन उख्यस्याये. मन्त्राणा ब्राह्मणविनियुक्ताना विक्लः । १२३६१५, धिः । १२१४१७. मन्त्राणा बाह्मणोत्पन्नाना भाषिक: स्वरः प्रोक्तम्यः । भ्राष्ट्रायः काम्पस अग्निचयनप्रकरणे भुतस्य १२।३।९. भाहवनीयत्व नास्ति । १२१४१८. मन्नाणा सेल्पया विहिताना आमुच्चयः अमिचयनादौ । 'मण्डलेष्टका उपदधाति' इति चतुरखाणा-१२।३।१४. मेवेटकाना नामान्तरम् । सकर्ष, २२१२२५. म.पाणा होनाणा समुच्चयः ( याज्याऽनुवाक्ययोः)। मथितोऽमिः आधाने गाईपत्यार्थ एव । संकर्ष, १२१३।१६. ३२२१. मन्नाभिकरणम् (प्रोत्साहनमन्या याजमानाः) । मधुमण लथै सनिभिः कर्तव्यम् । १०६।१२. ३२८१६. मधूदकयोधिवेष्टिगतयोः आयाजधर्माणामतिदेशः । मनाधिकरणम् (मत्रा अनुष्ठेयार्थस्मारकाः) । ८१११, २४. मध्वसनताशनयोर्वकल्पियोः गवामपने पृष्टय मन्त्रान्ते कर्मपारम्भः करणमन्ने । १२३३१०. पढहान्ते अनुष्ठानम् । १०१६।९. मन्त्रान्तेन कर्मादिनिपातः आधारे । १२३३१२. मध्वसनादेरनुष्ठान गवामपने पृष्ठयपडाहावृत्तौ सर्व- मन्त्रान्तेन कर्मादिसनिपातो वसोर्धारायाममिचयने । पडहान्ते सकृदेव, न तु प्रतिषाहान्ते । २०६१०. २२१३०१२. मध्वशने तायने न वैकल्पिके षडहधर्माः कर्वन्याः। मन्त्रीहन्यायः ( सौर्यादिविकृती भतिदिष्ट मन्त्र वि. ९४२११२. वैस्तदन्यादिवाचकपदस्योहः) । ९३३१. मधानेन पृष्ठ परहे उपदिष्टेन अविदिष्टस्य पयो- मन्द्राभिभूतिरित्यादिः भवपापन्तः एको मन्त्रः । प्रवादेः समुच्चयः । १०४१. ३:२।१०. मत्वदास,संवादनिषेधाधिकरणम् (रजस्वलया मनुबत् कल्पः न्याय भिन्नवाहणानाम् । सेकर, संवादस्थ निषेधः पुरुषार्थः)। ३३४१७. ३।४/५. महापितृयचे विसृणामृचा दे एव पुरोनुवाक्ये, तृवीया मनोतान्यायः (मनोवामन्त्रस्य वायच्या दिपणे नोह:- याग्या सकर्ष. ४४४३५. यमे प्रथमः' इत्यत्र 'वहि वायो प्रथमः' इति महापित्यचे योरखवाक्ययोः प्रत्येक प्रगरः । नोहा)।१०४१२१. संकर्ष. ४४६. मनोतामन्त्रस्य व झमे मनोता' इत्यस्य सौम्य- महामित्यो धानासु अक्वातस्य न वापः । न्यवहितयो. कृष्णग्रोवयोरावृत्तिः । १२.. १०२।३४. मन्त्रगतमाख्यात न विधायकम् । २११६. महापितृयज्ञे मन्ये पेषणस्य न वाय. 100२३४. मन्मपयोग, फर्म कालीन: अनध्यायादावति । १२३ महापितृयजे येपबामहस्य पर्युदास. । १०८t. मन्त्ररक्षणम् ।।१७. महाभूमिर्न देया विश्वजिवि खदाने । ६७२, मन्त्ररक्षणशेषाधिकरणम् ( प्रारनामवाना न महानवे वाप्यादिभिः पावाधासरा. समुधपः । मन्त्रावम् ) ! २९.

·अकाराधनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि १२१ विधृतिपवित्राधिकरणम् ( विधृतिः पवित्रं च विश्वजिदादि एकफलकम् । ४३६. लौशिका बहिषः) । ३।८।१५. विश्वजिदादि सफलम् । ४१३४५, विष्यन्ताधिकरणम् (मौर्यादौ वैदिकस्यैव विध्यन्त विश्वजिद्विधिः सत्राय प्रवृत्तमात्रस्यापि साम्युत्थाने । स्यातिदेशः) | ७४२. ६।५१७. विश्वजिन्याय. ( स्वर्गः फलम् ) । ४१३१७. निरोधाधिकरणम् ( प्रत्यक्षवेदवाक्यविरोधे स्मृत्यों नानुष्ठेयः ) । १।३३१. विश्वसृजामयने मनुष्याणामेवाधिकारः संवत्सरशन्दस्य दिवसपरत्वात् । ६७१३. विवृद्धस्तीमकन्तुषु उपदिष्टः सामभिः प्राकृतसाम्ना विषमकर्ममन्वन्याय: (एकस्मिन् कर्मणि शासाभेदेन न बाधः, अविवृद्धस्तोमकनतुपु च उपदिष्टः सामभिः मन्त्रनानात्वे विकल्पेन विनियोगः)। संकर्ष. १९२१२. प्राकृतमाम्ना बाधः । १०४.१०. विषुवति अग्रहेण ऐन्द्रवायवादीना समुच्चयः । विवृद्धस्तोमकै तौ बहिष्पवमाने सामैकत्वात् ऋगा- १०४/२. गमेन संख्या पूरयितन्या ( एकस्यैव साम्नः अभ्याय: विषुवति आग्रयणाग्रतायाः निवेशः । १०।५।१५. इति भाघ, सामान्यभ्यसितव्यमिति भाष्यम्)।१०५७. विष्णोरुरुकमस्य आवाहनस्य बाघः वैश्वदेवीयदेवता- विवृद्धाविवृद्धस्तोमककता माध्यदिनाभवपक्षमान- ऽऽवाहनकाले। १०१११ वर्णक २. स्तोत्रयोरेव साम्नामानापोरापो (विपद्धत्वे आवापः, विहारदेशस्योपदेशः प्राचीनप्रवणे यजेत इति अविवृक्षत्वे उद्वापः)।१०।१२. वैश्वदेवपर्वणि । सकर्प. २६४४१३. विश्वनिति अधादयः केसरिणो न देयाः । ६१७३. विहारस्य- प्रत्पञ्चोऽवभूषेनं चरन्ति' इति कर्तृगर्भ- विश्वजिति अष्टरागतेऽपि सर्वस्वदानम् ( इति विहारस्य विधानमवभृये । संकर्ष. २।४।१६. भाष्यम् । द्वादशशतमेवेति बार्तिकम् ) । ६७१८, विहाराधिकरणम् (गाई पत्याद्यनिषु लौकिककर्मणा विश्वजिति अष्टरानगते वसवगहतवाससोः समुचयः। नानुष्ठानम् ) १२१२११. १राश१. 'वृषभमुपदधाति' इति वृषभशन्दः 'त्याममे वृषभम्' विश्वजिति दक्षिणाकाले विद्यमानस्यैव सर्वखस्य | इतिमन्त्रोपधेयेष्टवापर: अमिचयने । संकर्ष, २११२२. वेतसावकन्यायः (अग्निचयने वेतसावकैविकर्षण सकृत दानम्। ६७६. विश्वजिति दक्षिणार्थनिर्दिष्टो भाग एव सर्वो देय. । कार्यम् ) १९९१८. वेदवाक्य धर्मप्रत्यायकम् । १।१७. ६७७. विश्वजिति द्वादशश्वतन्यूनधनस्य नास्त्यधिकारः । वेदापीरुपेपबाधिकरणम् । ११८. वेदिकरणन्याय, (दशे पूर्वयुदेश्पकोऽपि विभि- विश्वजिति धर्मार्थसेवकः शूद्रो न देयः । ६७५. वासनान्तस्य नापकर्षः) । ५११९१६. वेदिधर्माः वितिसमुदायस्येव , न तु तदाधारभूमे। विश्वजिति विद्यमानस्यैव सर्वखस्य दानम् । ६१७१४. सकर्ष, २१२६. विश्वनिति सर्वस्वदाने पिनादयो न देयाः। ६१. वेदिधर्मा बहिधर्माश्व अङ्गप्रधानोभयार्था.। ३।८।१५. विश्वजिति सर्वस्वदाने महाभूमिर्न देया | ६७२. वेदिनोशणन्यायः । ( वैदिप्रोक्षणानमन्त्रस्य सकृत विश्वनिति पडहगतपृष्ठानामतिदेषः । ७।३१३. प्रयोग.)।११॥४११५. विश्वजिति पाडहिकरयतरादिसाम्ना मध्ये वैरूपस्यैव वेदिबधिमन्यायः । वेदिचाहाय. ( भाषा- होतः पृधस्तोत्राय निवेशः । १०६५. ना.)! .

·११४ मीमांसाकोपः मत्रावरुणस्य अगीपोमीये पशौ एक एव भागः । ययुक्ताधिकरणम् ( वाजपेये श्रुतेन यनुयुक्तरयेन अवयों. दास्यादिभागान्तरस्य समुच्चयः) । १०३२१. मैवावरुणस्य त्रैषानुवचनकर्तत्वम् । शा२१. यजुर्लक्षणम् । २।१।१२. मैत्रावरुणादिग्रहेषु अयणायु पयादिषु प्रदेवधर्मा यशपत्यधिकरणम् (विकृती इडानिगदे यशपति- नानुष्ठेया: । ९१४११२. शब्दस्य नोहः) । ९९१४. मैत्रावरुणाय दण्डदानमर्थकर्म । ४।२।६. यसपालामा धारणमाधानमारभ्यः । ११३१४, मौद्रे चरो प्राकृताहि.स्तरणमन्ने हरितपदस्थाने यशपानाणा यावजी धारण नियतम् । १११३।१३. रक्तपदस्योहः । ९३२. यशायज्ञीये गिरापदस्थानापन्ने इरापदे गानं कर्तव्यम् । यजति चोदनावे सति अहर्गणसाध्यापमहीनत्वम् । ९1१।१९. यज्ञायज्ञीये गिरापदस्य इरापदेन बाधः । १८. यजतिचोदनासु प्रक्षेपा-तत्वम् । सकर्प. २४१. यज्ञायुधाधिकरणम् ( यज्ञायुधवाक्यमनुवादकम् ) । यजति जुहोति इत्यादौ शब्दान्तर कर्मभेदक प्रमाणम् ||४१४. २।२।१. यज्ञेषु अमिष्टोमस्य प्राथम्यम् । ५।३।१३. 'यजमानः प्रस्तरः' इति यजमानशब्दः प्रखरस्य 'ययामागं न्यावर्वध्वम् । इवि कहः पुरोडाशगणे स्तावक. उभयोः कर्मसाधकत्वात् । (याजमान-शन्देऽपि कार्यः । प्रकर्ष. १।३।१८. द्रष्टव्यम्)। ४११२-१. वि. १३. 'यथाभाग न्यावर्तेषाम् ' इत्यत्र पिण्हावेर सोध्यो। यजमानगतमेव अरल्यादिपरिमाण यूपादौ । संकर्ष. सकर्ष, ११३६१६. ११४९. यथाशनत्यधिकरणम् (यथाशक्त्यनुपातुरपि निसकर्मसु यजमानगतमेव मानम् अमिवयने वितिमानेषु अधिकारः)। ६।३१. ग्राह्यम् । संकर्ष. ११४१.. 'यदि रयतरसामा सोम. स्मात् ' इत्यादिग्रहायतायाः यजमानपूर्वजा एव ऋषयः 'आय वृणीवे ' इति । ज्योतिष्योमानत्यम् । २।३१. उसाः। संकर्ष. १४१. यववराज्ञाधिकरणम् (यवराहन्दपो: आर्यप्रसिद्धय- यजमानमरणोत्तरमपि सर्वस्वार. माविग्भिः समा नुसारेण अर्थः कर्तभ्यः) । १३१४. पनीयः । १।२३. यवारयण-बीमाप्रयगयो देनानुपानम् । संकर्ष, यजमानसंस्काराः प्रधानमानार्थाः । ७२. ३८. यजमानसंस्कारा: सर्वयजमानार्था. सो। ११४. यायलश्चगम् ।४।१२. यजमानसोमपान-यापची सोमेन्द्रश्चकः । ३।४।१३. यागादी विधिगतशन्देनेव देवतापकाउन कार्यम् । यजमानस्य ऋतुयाजेषु स्वययान्यापाठे वपटवार- २०१४।१२. निमिचोऽति मक्षः। २५।१८. यागे निर्धनस्याप्यधिकारः। ६।५८. यजमानस्य पानीना सर्वामा सनदन दर्यपूर्णमासादो। संकप, रा. याबमान र उपवासरूपम् । ३८१२ यजमाना एव चिनः सने। १६१५. याजमानमन्माणान परिसंस्था ज्योतिष्टोगे । संकर्ष, यजमानाः सने बहवः । १.६१४. शरा, यजमानेन कर्मनु त्यागः स्वय कन्या, स्वात् याजमानमितिसमाख्याताना कर्मणा पत्नीकर्नुकत्या. सिदारा। ३८. भावः।६।६. 1 ·अकारायनुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि १२३ । व्यवस्थाऽधिकरणम् ( शक्त्यनुसारेण पदार्थविनियोग बीहीण मेघ' इति नीहिमन्त्रस्य नीवाराणां बीहि- ज्यवस्था ) | १४१४. प्रतिनिधित्वे 'नीवाराणां मेध' इति ऊहो न कर्तन्यः । न्यवायाधिकरणम् । न्यवेताननुपङ्गाधिकरणम् (अर्था- १९. न्तरपरेण पदेन व्यवहितस्य पूर्वस्य पदस्य उत्तरत्र वीह्मलामेन नीवारसँकल्पे कृते पुन हिलामे नीहय एच प्राधाः। ६३३१६. नानुषङ्गः)। २११.१७. श्रीह्यवपातन्यायः ( अवधारन्यायः)। ११४१२. व्याकरणाधिकरणम् (न्याकरणसिद्धाः साधवः शन्दाः शेयु-अधिकरणम् ( अवगोरपादीनां पुमर्थत्वात कर्मसु प्रयोज्याः)। ११३१८. प्रकरणादुकपः)। ३/४/६. न्याधारणमाज्येन ज्योतिष्टोमे तृतीयसपने एव । शकलोहिताधिकरणम् (शकृत् लोहितं च न पश्वा- संकर्ष. ३।२।१७. लम्भप्रयोजकम् ) { ४१२६१२. न्याधारणमाज्येन सोमेन वा ज्योतिष्टोमे पूर्वयोः अत्यधिकरणम् ( शक्त्यनुसारेण कर्मसु पदार्थ- सवनयोः । संकर्ष. १२११८. विनियोगम्यक्स्था)। ११४. व्यापनं नाम आर्याणामभोग्यतां प्रातम् । ६।५।१६. शतोक्थ्यादिसेस्थागणेषु द्वादशाहिकधर्माणामतिदेशः। म्याइति-हिंकार-दशहोत-सामिधेनीनां न्यायात्८३१४. क्रमः । संकर्ष, ४।११. रातोक्प्यादी ज्यौविष्टोमिकोक्यादिस्तोत्राणामतिदेशः। युद्धरणस्य बाधा सौर्य वरी। १२.. ८।३५. शब्दनित्यत्वाधिकरणम् । शन्दाधिकरणम् | १११६. न्यूदे द्वादशाहे भक्षपवमानपरिधिकपालमन्त्रातानां मायन्यादिशब्दानानेच व्यतिक्रमः, नानाम् । शन्दान्तराधिकरणम् (यजति जुहोति इत्यादी शब्दान्तरं कर्मभेदकम् ) । २१. १०१५।२६. शमिता अध्वर्युगणस्थ एव । सेकष, शश१४. न्यूदो बादशाहः समूढस्य विकारः । १०१५।२४. शमिता ऋविगेव न भिन्नः । संकर्ष. १।१४१३. 'वतं कृणुतेति बाचं विसृजति' इति नतकरण शमिता ऋत्विग्भ्यो न भिन्नः पशौः । ३१७१३. चाग्विसर्गपोः कालापः संयोगः । श२४. शमिता एक एव । कर्ष, १९१२. क्राधिकरणम् (पयोवतादीनां कवर्थत्ता) 1४३४, शमीधान्यभक्षणस्य न निषेधः भामयणाकरणेऽपि । नीयः शेषकार्यापासा मपि प्रधानपर्यासात्त संकर्ष. ३४९।१२. एव प्रायाः । वि. ६३२१. शमीमयो हिरण्मप्यो वा सुचः समाया: वरुण- बीहिन्यायः (नीहीनवहन्ति इत्युदादरणानुसायद । प्रधासेषु । २२१४. शीर्षकमिदम्)! ३३१४. शरन्यायः (सोमाशैरे यागे उपदिः शरैः आतिदेशिकाना कुशाना बाधः ) । बीहिनिः शुक्लादिमिः सोमारौद्रादियागे अयमाणैः प्राकृतपवाना बाधः। १.१७११९. शाक-(प्राचीन-) पकौषधीना भक्षण ययाकामम् । वीहिभिरिष्टवा नीहिमिरेच यजेत मा यवेभ्यः' संकर्ष. २०११. इति प्रकृती द्रभ्यविधिः। संकर्ष. ३२१४१५. शाक्त्यानामयने घान्यमसि ១២ बीहियवन्यायः (मोहियायो: एककार्यत्वात् एकस्सित् । तरसमसि इति तु काला) इत्यूहः । १R कर्मणि विकल्प:) | १RIY. वर्णक ५. . वर्णकं १.

·सकर्ष. २४/१४. मीमांसाकोपः यूपैकादशिन्यामुपराणा दैव्येण साम्यम्, न तिर्थक्वेन ।। स्याक्षमात्राणि अन्तरालानि यूपैकादशिन्यादौ सेकर्ष. ११४।२४. संकर्ष, १४॥२१. यूपेकादशिन्यामेकादशपायोजन कापेय्या पद्धत्या रशना; ऐकादशिनाः 'अमिष्ठे परिवीय वासयति' अहीनेषु उत्कृष्यवे , प्रवरा पद्धतिस्तु प्रपती । संकर्ष. इति रशनासकारविशेषः । सैवर्ष. ११४१२. १४२५. रशनाद्वयेन युगपत् परियाणं यूपैकादशिन्यामपि । येयजामहन्यायः (पर्युदासन्यायः ) । १०८१. योगसिद्धयधिकरणम् (प्रतिफलं पृथगनुष्ठानम् )। रगनाऽधिकरणम् (यूपागम् ) 1 ४४१९, रशनाऽधिकरणम् (रशनाधर्माः सर्वपशुसाधारणाः) योनिगताना स्तोमानाम् उत्तरयोचोरतिदेशः । ६१.. ९।२।१०. राजन्यचमसमक्षण दशपेये ब्राह्मणानामेव । ३।५।२०. योनिसाम्नः उत्तरावर्णपशेन उत्तरयोजनोर्गानम् राजन्यवेश्ययोर्यजमानयोः फलचमसः होमभक्षयोः । ( सामयोन्या ये आईभावादयः, ते उत्तरयोः तद्गतवर्ण- ३१५।१९. पशेनैव कर्तव्याः) । १।२।९. राजसूयगतवैष्णवे भाति प्यावैष्णवधर्माणा नातिदेशः। । यो विदग्धः' इत्यादि दर्शपूर्णमासयोः भुवम् । ७३२६. अविदहता श्रपयितभ्यः इत्यस्य विधेयवादः । राजसूयगते दशपेये (अश्वमेधे इति भाष्यम् ) १४॥३. विहिताभ्या प्राकाशभ्या प्राकृताम्वर्युभागमात्रस्य बाधः । योधाजयसाम्नो गान बृहतीविष्टारपल्क्योरेव प्रमथनेन १०३५१७. संपादिते बाहये तृचे ज्योतिष्टोमे । ९।२।६ वर्णक २. राजसूयन्यायः ४४. रथतरगाने खिशं प्रति वीक्षेत' इति वीक्षणे राजसूयशब्दयाच्याना यागानामेव फलार्थत्वम् । स्वक्पदपाठकालस्य विधानम् । १०६।२. ४१४१. स्थतरादिशन्दा, सामशन्दश्च गीतिवाचकाः।२।१. राजसूयाद् मिनं तत्र प्रामणाविककाया अवेष्टेः । स्थतरादिसाम्नां तूचे गानम् । १०६।१, ११॥४॥३. रयतराधिकरणम् ( यदि रयतरसामा सोम. स्यात् राजसूये नानाबीजेष्टौ अन्यवीजसंबन्धिह विदा- इत्यादिग्रहाग्रताया: ज्योतिष्टोमाङ्गता)। २१३१. हानकाठे एव वाग्विसर्ग. १९२७. रयतराधिकरणम् ( रथतरादिवन्दाना गीतिकानि राजसूये नवे चरौ नुपविमोकसाधनेषु नखेषु स्वम्)। २१. उरालमुसलधर्म. प्रोक्षण कर्तन्पम् । वि ९२।१२. स्थकारस्थापि आयवरणमस्ति। सेकपं. १६. राजसूये पृथग्दक्षिणायुक्तानामामावैष्णवादीना भेदेन रथकाराधिकरणम् (सौधन्वनः आभाने अधिधारः)। अनानुष्ठानम् । १११४११. ६१११२. राजसूये विदेवनादीनाममिवात् प्रागपापः । स्थघोषाधिकरणम् (वाजपेये माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरण- | ५२१.. साधनतया विहितेन रपदुन्दुभिषोपेण पारदर्भगन्यो. राजम्योरक्रमे वृतानानेव ऋत्विजा समातिप-तता । धि )|t०४१ वर्गक २. १२. रयमुखे 'भुवनस्य पवे' इत्यादय. दयाहुतयः म्युः। राजोपेतनाझोपेतयोरपि जातिप्रयुक्त प्रतस्वायन संकर्ष, २८. (सप्रियवृतिमाधिता विमा राजोपैताः प्रामणेन पुत्रवेन ·अकाराद्यनुक्रमेंगाधिकरणशीर्पकाणि १२७ सत्रे यजमानः साधारणानि पात्राणि संपादनीयानि । समिहिनष्पत्यादीनामलौकिकाना देवतात्वम् । ६वाद. संकर्ष, २०२।२. सत्रे वरण नास्ति।१०।१०. 'समिधो यजति , तनूनपातं यजति' इत्यादी यजति- सत्रे शुमाघारम्भगादीनामेकतमयजमानककत्वम् । पदाभ्यासः कर्मभेदकं प्रमाणम् (२२२१२. २२।४।११. समुन्धय: अभिचयनादो सख्यया विहिताना मन्त्राणाम् । सत्रे शुक्रान्दारम्भादो नियोगतो गृहपतिकनुकत्वम् ।।१२।३।१४. १२।४।१३. समुचयः अमिवयने श्रुताना दीक्षाऽऽहुतिमन्त्राणां सत्रेषु संवासरसाभ्येषु गवामयनर्माणामतिदेशः । सौमिकदीक्षाऽऽहुरिमन्नः । १०३४. ८1१1११. समुच्चयः अजनाभ्यञ्जनाल्ये सने गोग्गुलवादितैलेन सत्रे सत्रात्मकद्वादशाहधर्माणामतिदेशः । टा२।५. नवनीतस्य।१०४६. सने सारस्वतमिन्ने आहितामीनामिष्टमयमयज्ञाना समुच्चयः अनुवाक्यात याज्याप्सु च गायत्रीपुरता- मधिकारः । ६६५. लक्ष्मवादिधर्माणा विकृतिषु यथाययम् । संकर्ष, सने खामिस्थले प्रतिनिहितस्य न स्वामित्वम् । ४३.. ६।३।९. समुनयः आतिदेविकोपगागकर्तणामुविजाम् उपगान- सने स्वामिस्थले प्रतिलिहितस्य स्वामिधर्मस्व भवति । कमिः पानीभिः गवामयने महामते । १०१४१५. समुचयः आम्वरिकाहुतीना दीक्षाऽहुतिभिः । सकर्य, २२४॥२७. सदाचारप्रामाण्यमा १३३. वा. पृ. २१८. पशन्यायः ( भूतदन्यसशस्यैव प्रतिनिधित्वम् )। समुचय. ऋतुपशूना प्राजापत्यः पशुभिर्वाजपेये । १०॥४॥३. ६।३।११. सदोनीचमानादो घृष्यादिकामना याजमानी , समुचरः प्रहचमखानाम् अतिरा रात्रिपर्यायेषु । संकर्ष. ३३३३१६, नायिजी। शदा५. सद्यस्कालताऽपि साइप्रधानस्यैव । सकी. ३११४५. समुच्चयः चतुष्पयकोल्मुकयोः भ्यबकेषु । सकर्ष. 'सप्तदशाज्यानि पशुकामस्य ' इति काभ्यब्रुवाज्य समुचयः जपमन्त्राणाम् , स्तुतिमन्त्राणाम् , आची- पञ्चायाभिप्रायम् । संकर्ष. १२/१३. मन्त्राणाम् , अमिधानमन्त्राणां च प्रत्येकम् । १२४१. सा घृणोते' इति भनीषोमीये पयो वषट्कर्मनुवादा, समुच्चय. न दाशतथीभ्य आनीतानामाप्रेमीना याश- नतु वरणा-तरम् । रोक, ४११२. सेनीमि. मा सरिक अमिचयने । सकर्ष. ९३३. सभ्यावसथ्यो किकानिरूपो, न तु आहवनीयात् समुथप नारियशेमादीनामातिदेशिकाना नष्टपादो प्रगोगे । आकर्ष. ३३. उपविष्टाहोमादिभिः १.४१. समायया अघवा॑दीना नियतपदार्यकर्तृत्वम् । समुच्चयः पशुगणे उपयाजसाधनाना गुदानाम् । (१९३९ सूधाय)। १२।४।४. समाख्ययोर्विरोधे । ३२३१७.वा. पृ. ८४०. समुच्चय. पृथ्चे पढहे उपदिन मनमानेन अति. समाख्याऽधिकरणम् (समारल्याऽपि विनियोजक दिएस्य पयोनतादे: । १.४. प्रमाणम्) । २३६. समुचयः प्रात्याम्न स्तोमा-तरसाधनोभूने. -ौका- समान कल्पानामेव सप्रे भधिधरः । ६६ा. दिशाममि, महानवे । १.४८. मी.को. १७ - ·मीमांसाकोपः ११८ वचनम्, , वनस्पतियागे नोपस्त्ररणाभिधारणे । सकर्ष. १२।१०. वरुणप्रघासेपु दक्षिणविहारे नियमाणमारत्यर्थ पृथगना- वनिष्ठ-अधिकरणम् (वनिष्ठुना अशीयः प्राकृतकृत्स्ने-नुष्ठानम् । ११।२।९. डाभक्षस्य निवृति. अमीपोमीये पशौ)1१०1७५. वरुणश्यासेषु दक्षिणविहारे प्रतिप्रसाना मन्त्राः वपनाधिकरणम् ( वपनादयः संस्कारा याजमानाः)। अपर्योः पृथगुच्चारणीयाः । १२।१।९. ३२८१२. वरुणप्रयासे पानीसेयाजाना दिराकृतिः।१९।२।११. पाया प्राकृतावदानधर्मस्य नातिदेशः । संकर्ष. वरुणभघासेपु शमीमय्यो हिरण्मयो वा लुनः २।२।१६. संमान्याः | २४. वमनाधिकरणम् (सोमवमने प्रायश्चित्तम्)1३४११२, वरुणमासेषु शालामुर्खायोऽस्ति । संकर्ष. ३।२।२८. चरणम् । अनुप्रैपादिभिवृणीते' इति येषां शासाया वर्षोन्यायः (करणमलप्रकाश्यं पल याजमानम् । देपा रेव मन्तवरणम् । संकर्ष, ३४११. 'ममाने बों विहवेवस्तु' इत्युदाहरणमन्तगतपदानु- वरण निरूदपशुबन्धे होतृमैनावरणयोयोः । संकर्ष, सारेण शीर्षकम् ) | ३८३. ३४१३. वर्णत्रयस्यापि अधिकारः अध्वरकल्पाऽऽदिषु भूत- वरण यषटकर्तृणा ससानामपि लौकिकया याचा, सानिधेनीसाप्तदश्यातु । ६३७, अग्नीपोमीये पौ। सकर्ष. ३।४।१०. वादिना विशेप विहितेन ज्योतिटोमादी आश्य- वरण वषट्कतणामेव अमीपोमीये पौ 'सत नीयस्य सामान्यविहितस्य भाषः । १०1८1८. वृणीते ' इत्यनेनोक्तम् । संकर्ष, ३२४१९. वषट्कारे प्राणापान निमेपाणा प्रतिशाखमुपसंहारः । वरण सने नाखि। १०१।१०. संकर्ष. ४.३७. वरण सौमार्यम् भोपवसथ्येऽहनि । संकर्प. ३।४।१४. वपटवारे 'य कामयेत प्रमायुक: स्यात् । इति वरणधर्म ऊर्चक्षुत्वादिः होतुरेव, न उपामूविजाम् । वर्गकामविधेयवादः । संकर्ष, ४।३।५. संकर्ष, ४१२२५. वषट्कारोऽपि पृथक् सोमभक्षकारणम् । ३।५।१०. वरुणमधासगवपक्षसचरेषु वैश्वदेविषसार्थवादविधि 'वषट् वे विष्णो' इति वषट्शन्दः न होमार्थः । काण्डस्य अतिदेश.रा. सैकर्प, २४१९. यणपघासगतेककपालधर्माणा साकमेधार्यकक्रपाले वसन्ते ब्राह्मणोऽग्रीनादधीत' इत्यादिना यन्ता- अतिदेशः1७११५. दिकालविशिटमापान विधीयते । रासस वरुणप्रयासमार्थवादविधिकाण्डस्य साममधीयै दामेक पसामन्यायः ( साहोमानामेकदेवताकरणगणे कपालयोरति देशः । ७१४, बन्यम् ) १९१२५० वरुणप्रपाठाना प्रावृषि अनुष्ठाने सदुपखीर्य वसाहोमाना मित्रदेवताके पगुगणे नमैदा । द्विरभिधारयेत् । इति विधि. । संकर्ष. १२२२. ११।६. वरुणप्रयासावभूयस तुपनिष्कासदस्यकत्वम् । ७५. वसोर्धाराया मन्त्रान्त कर्मादिनिपाठः अनिचयने । वरणप्रयासावभूपे भवभयनाम्ना मोमिनपभूप -१शा१. धर्माणामविदेशः ३४. वाक्पकमयोविरोधे । २७. बा..८३७,८३९. वरुणप्रयासेषु अध्क्युभिनानां कर्तगां म्यम् । वास्गव प्रत्येक पदं नापूर्वोपकर, मिन्न एकमेव । २।९. वरुणप्रयासपु अपभ्यधर्मकम्मान्तरस्य विधानम् । वापरणयोपिरोये। भा. १८९, या..८३९. ११।१५. १।१०.

·१२५ वर्णक ३. अकाराद्यनुकमेणाधिकरणशीर्षकाणि शेषलक्षणप्रतिक्षा ! ३११११. श्रुत्यर्यक्रमौ पाठक्रमात् बलवन्तौ । ५१४११. शेफ्लपयाधिकरणम् । ३।१३. श्रुत्या क्रमो विधीयते । ५।११ वर्णक ३. स्यावाश्वाधिकरणम् ( उपयोपहन्ययोगियोः भोप. श्रुत्योर्विरोधे । ३।३।७. वा. पृ. ८४०. देशिकाश्वदक्षिणा प्राकृतकृत्स्नकतुदक्षिणाया: बाध: )। औतक्रमाधिकरणम् 1 ५५२१. लगीकरणस्य सौ चरो बाधः । १०११११७. श्यावामान्धीगवसाम्नोर्गानम् अनुष्टभो गाययोश्च श्लोकादिसामभिः प्राकृवसाम्ना समुच्चयो महाबवे । प्रप्रपनेन संपादिते आनुएभे तचे ज्योतिशेमे । १.२६ १०४८. श्येनः इत्यादिशन्दाः कर्मनामधेयम् । २१४४, पत्रिंशद्वारे पाहधर्माणामतिदेशः । ८३. इयेनधर्माणामिपी यागे अविदेशः । ७४१२. पदहगताना विश्वजिति अविदेशः । ३३. पेनवाजपेययोः प्राकृताङ्गेषु नानाकर्तृकत्वम् । 'पोडशाज्यानि गृहाति' इति समस्त्रसंख्या । सेकर्ष, २२१२. ३७२३. पोडशिग्रहस्य अगिरता दिराने उपसंहारः इति वृत्ति- स्पेन-AISऽदिशन्दा. अध्रिगुपगता: कृरस्नो. कारमा । 'पोटश्युत्तरे' इत्यस्य वैखानससामविध्यर्थ- दरणप्रकाशका ९५. येनाकृतिरमिचयने काम्यैव । सकपं. २११॥४०. वादत्वमिति भाष्यमतम् 1 2010१३. येनादी उपदिष्ठेन निवीन अतिदिशस्य उपवीवस्य पोशिमहो ज्योतिटोमाजम् । १०५१९. पोहशिना थारयणपानादेव ग्रहणम् । १०५.१०. समुपयः।१०४११. श्येने तिनवनीव सर्वेषामेवाहानाम्, न सुत्याकाठी- पोडशिन, ज्योतिष्टोमे तृतीयपने एस महणम् । नानामेर । शटा२१. १०1५/११. श्येने तिनवनीवमझानामेव । ३।८।२०. पोटशिनः नानाऽहीनेषु प्रत्यहीनं चतुर्थे दिवसे येने रोहितोष्णी पदिक सर्वेपामूविजाम, नोगातृणा- प्रहणम् । १०५६१४. मेव । २८४. पोडशिसंस्थायां प्रातरनिक्षेत्रमारम्प प्रतिहोमाना. धुलद यापचारे वत्सदशस्यैव प्रतिनिधित्वम् । ६३३३११. मनुमानम् । ६।५।१४. भूतपापपारे नित्यकर्मण. मारधकाम्पकमगध पोटशिस्तोत्रस्योत्पः उपप्पोमाणानुकरें। ५॥१॥ प्रतिनिधिना समापनम् । ६/२४. भतिकमयोविरोधे । ३१३६७. पा. पृ. ८३६, ८३८. पोरी अमिटमोरम्पयोर्गहीवश्व सतत भुतिमरणयोर्विरोधे । ३।३१. या. पृ. ८३५,८३८.५।१२. भूतियारस्पाधिकरणम् (मुलपया भुवि मरला)। संख्या विहिवाना मन्यागां समुपप. अभिनयनारी। 3.२. १२३९४. भविलिमारिए फचिद् विपरीवोऽपि चापपाधक याऽधिकरणम् (विध आहुती जिविसया भाव10.पा.पु.८४१. फर्मभेद.) 1100 भुतिलिमाविमा ( भुविद्विात् प्रय) वि. सामुहि-पाया (पायये मतदायरे चयै ७. भा. 2.८२१. मुश्लेिरेन .TASTERE)11.1२२८. भुयायोतिरोधे । ३. मा. प.८३५,८३८. गरिकरणम् (ोदि. चिमोति, साति: भुनिसमारोपे। ३३३१७ या.2. ८३६,८३८. इति शमदात् कर्ममे) सरास.

·१२० . मीमांसाकोपः वारुणीटिः अश्वदातुः । ११४५११. विकल्पो न 'इमे वयम् , स्मो वयम्' इति पाठयोः वाध्यधिकरणम् ( वाप्नीवृधन्य योरनुवाक्ययो- झुगादापनमन्ने, कर्मान्तरे सायनाशत्वात् । संकर्ष. राज्यभागाङ्गत्वम् ) | ३९१३. ४३१. पासोवत्सदक्षिणया आम्रपणे उपदिष्टया अति दिष्टा विकल्पो न द्रव्यस्य कर्मणो वा आम्रपणेषु । संकर्ष, न्वाहार्यदक्षिणाया पाधः । १०३१६. वासोवासयोः आग्रयणे दक्षिणारूपयोः प्राकृतान्वा. विकल्पो ब्राह्मणविनियुक्ताना मन्त्राणाम् । १२३३।१५. हार्यधर्माः कन्याः । १०१३३७. विकल्यो व्यवस्थित. अमिचयने अकामिनः उख्यो- विकल्पा अनीपोमीये पर्श पारीकल्वपाशबहुवाभि- ऽमिर्नित्यः, कामिनस्तु वृशामाद्याहृतः काम्यः इति । धाथिनोमन्नयोः । २०३१५. १२१४१७. विकल्पः अदाक्षिण्य-सर्वखदाक्षिण्ययोः उद्गातृपति- विकल्यो यवस्थितः अतिप्रायाणा पृष्टय यहदये । होरपच्छेदयोगपये । ६।५।१८. संकर्ष. ३३३३५. विकल्पः अधिगुऔषमतस्य एकवचनान्तस्य मेधपति- शन्दस्य द्विवचनान्तेन । ९।३।१३. विकृतिगतदन्यादिवाचकपदस्योहः सौर्यादिविकृती अतिदिष्टे मन्ने । ९३१. विकल्प, अश्वमेधे सवनीपपशुनयाथै अभिगुप्रै विकृतियागेषु केचित अग्निचयनस्य अतिप्रामाणा अश्वविषये चतुस्लिंगद्वाजिनः' इति मन्त्रस्य । वि. चातिदेश । १०८।११. ९४/३. विकृतिषु पार्वणहोमो न भवतः । संकर्ष, २२।३. विकल्प, आघानदक्षिणाना संख्या । १४१५. विकृती इडानिगदे यशपतिन्दस्य नोहः । ९९४. विकल्पः । एकस्मिन् कर्मणि शापाभेदेन मन्त्रनानात्वे विकतो विघापानीकायाम् 'पत्नी सेना' इत्यत्र विकसन विनियोगः । सकर्प, १।२।२. वचनस्य नोहः। ९३७. विकलाः ऐकादशिनादिपशुगणेषु पानीसयाजेषु विकृती पार्वणहोमयो विदेद्यः । ९२८. जापनीनाम् । १२४६. विकृती प्राकृवाम्यगुणानां नातिदेव । १४. विकल्पः करणमन्नाणामेककार्याणाम् । १२६३११३. विकृती प्राकृत प्रदेशमा प्राथमिकानागेव ग्रहणम् । विकल्पः । कर्मणि एकस्मिन् भूयोमन्यसत्त्वे मन्त्रस्य १०१५1१. विकल्पेन प्रणम् । सेकषं. १२२६३. विकृतो तुमार्थाना प्रास्तानामशाना बाधा । विकल्पः गीत्युपायान विश्लेषादीनां शाखाभेदेन १.११. समाम्नानानाम् । ९/१७. विदेवनाधिकरणम् (नयागाहवा) । ४२. विकल. 'चिताय स्वाहा, चिचये स्वाहा' इत्यादिभिः पिदेवनाविकरणम् (विदेवनादीनामभिषेकात् प्राग- शायान्तरमन्नः 'विच च स्वाहा' इत्यादीनाम् । पकः राजसूये) | ५२।१.. सकर्ष, २४१२२. विधिमन्त्राधिकरणम् (ोपादानुसारेण चीर्षकम् । विकला प्रायश्चिचामा दोषनिर्घातार्थानाम् । १२३५ मन्त्रगतमास्यावं न विधायकम् ) | ॥६. विकला यायाऽनुवाक्यायुगदपम्य ऐन्द्रापाईसत्ये विधिःनिगदाधिकरणम् (फरविषिरत् निगामानमा कर्मणि १२४२, पास सारकमेव) । रासस विफल्मधिकरगम (विका एकमर्याणां गुगाना विपिचन्दाधिकरणम् ( यागादो विधिगवान्दैन। मेकरिमन् कर्मगि)। र३४. देवमाशाशन कार्यन्) । १.१२, ·अकारानुक्रमेणाधिकरणशीर्पकाणि १२९ सस्यभेदेन भारयणमेकस्मिन्नपि संवत्सरे मेदेन । साकमेधीयन्यायः ( साकमेधीयानामनीकवत्यादीनां कर्वन्यम् । सेकप. ३२९२८. सद्यस्कालता)। ५।११११. सहस्रसंवत्सरसने मनुष्याणामेवाधिकारः, संवत्सर साकमेधीयककपाले वारुणप्राधासिककपालधर्माणा- शब्दस्य दिवसपरवात् । ६७११३. मतिदेशः।११५. सहाधिकाराधिकरणम् ( दंपायोः)। ६१४. साकमेधीयैन्द्रामैककपालयोः वारुणमाघासिकसार्थवाद- विधिकाण्डस्य अतिदेशः । १४. साग्रहणीन्यायः (साइण्यङ्गमामनोमाः)। ४।४।४. साङ्गमभानस्यैव सद्यस्कालता । संकर्ष. १५. साग्रहणीटो उपदिष्टैरामनहोमः आतिदेशिकाना- सादनस्यापि प्रतिकर्षः ग्रहणप्रतिक प्रहामतासु । मनूयाजाना समुच्चयः। १०४१४, १०५/२१, सातपनीयान्यायः ( सांतपनीयोत्कर्षेऽपि अग्निहोत्र- सादनापकऽपि प्रदानस्य नापकर्षः प्रहायतासु। होमस्य नोत्कर्षः ) । ५।१।१७. १०१५/२२. सानाय्यधर्माणामतिदेशः अमीषोमीये पद्यौ । बा२।२. सादृश्यविशेषेण नियतप्रकृतितो धर्माणामतिदेयः । सानाय्यपयोधर्माणामालेये पयसि अतिदेशः । वि.१२. ८।१७. साधरके खलेवाल्यां यूपाहुतेधिः । १०१११५. सानायविकाराणा सोमोत्तरकालवा । ५४८. साधस्क्रे विहितेन त्रैवार्षिकेण पुंगवेन प्राकृतसर्थ- ऋयदन्यस्य राषः।१०३११६. सानाध्याय तिसूभ्योऽधिकाः सर्वाः स्वीया गावो सायस्के यवनीयमालम्य इतरयोरालम्भ इति दोग्य-याः । १११।९. साहित्यम् । ५।१६ वर्णकं १. सानाम्ये पुरोहाशविधिवाक्यं दारुपात्रं च स्तुत्यर्थम् । सायस्के सोमयसाधने साण्डे पुंस्त्वेऽपि ज्योतिष्टोम- संकर्ष. ११२।४. गतमन्त्रस्य तस्यै शृतम्' इत्यादेनोंहः । ९।११६ साकप्रस्थायीयाधिकरणम् (साकंप्रस्थायीये सर्वस्य हविषो हुतत्वेन शेषाभावात् न शेषकार्यम् ) । ३५।२. साधरके स्थाण्याहुतेधिः । १०१६. साप्रस्थायीये उपस्तरणा मिधारणे खिएकच नास्ति । साबस्क्रादिनिकायिषु तत्वप्रथमनिकायिधर्माणा- सकपं. ११३।४. मतिदेशः । ८1१।१२. साकप्रस्थायीये 'कुम्भीभिः' इति सायंप्रातदोहयो- साधुशन्दाधिकरणम् ( कर्मसु साघव एव शब्दाः रनुवादः । संकर्ष. १२१३. प्रयोज्याः)। १३८. साकप्रस्थायीये दास्पारेव होमः, न कुम्भीमिः । सासदश्यन्यायः (सामिधेनीमाप्तदश्यं विकृतिगामि )। २१६।२. सेकर्ष. १२२. साम एवं समानच्छन्दस्के एव तृचे गेयम् । साप्रस्थायीये दोहयोरेव सहप्रदानम्। संकर्ष. २२३३१. ९।२।४, साकंप्रस्थायीये 'महेन्द्रायानुहि , आभावय , इन्दं सामगानमाघाने उपआशु । शर. यज' इति प्रेपश्यं यथाकाले विमन्य प्रयोजन्यम् । साम तृचे गेयम् , तच प्रत्यूचं समापनीयम् । ९४२६३ संकर्ष, १२३५. सामाधिकरणम् (पदार्थसामर्थ्यानुसारेण विनि- साकमेघपर्वगतसातपनीयोत्कर्षेऽपि अग्रिहोबहोमस्य योगः) । २४:१४. नोकर्षः । ५९१७. सामलक्षणम् । २११. वर्णकै १.

·संकर्ष. १९. । गृह्यते)। अकारानुक्रमेणाधिकरणशीर्षकाणि १३१ 'सारस्वती भवतः' इति । तत्र सरस्वती च सरखा। सूतवाकविभागन्यायः (भूतवाकमन्यो दशैं पूर्णमासे इति स्त्रीदेवत्यस्य पूर्व याच्याऽनुवाक्ययोः समाम्नानम् च विभजनीयः) । २६. प्रणो देवी' इति । मुख्यक्रमात् । ४१११७. सूक्तवाकान्तर्गतायुरादिफलपकाशकभागस्य नानुष्ठानम् सारस्वत्या मेष्या अधिगुषस्य बाधः । कृत्वाचिन्ता। अस्थियशस्य मृताधिकारिवपक्षे । १०१।२१, ९.१४१७. सूक्तवाकान्तर्गतायुराशासनादेः न वाध: सर्वस्वारे यज- सालप्पाधिकरणम् (तेजस्विावसारूप्यात् भादित्य- माननीवशाया क्रियाणप्रायणीयाऽऽदौ । १०।२।२५. शन्दः यूपस्य स्तावकः) । १।४।१२-३. वि. १५. सूक्तवाके असोमयाजिना नामदयग्रहणम् । सेकर्ष, सावित्रहोमन्यायः । ( सावित्रहोमाः साग्रिचित्ये ४३।२२. दीक्षणीयायाः प्राक्) । ५।२।११. सूक्तवाके यजमाननामनिर्देशे नामपरहणम्, सोम- सिकतासु इष्टकाधर्मा अग्निचयने न कर्तभ्या: ।। याजिनस्तु तृतीयमपि । संकर्ष. ४१३५२१. सूपावसानाऽधिकरणम् ('सूपावसाना सूपचरणा' सिनीवालीकुहोः संनिपाते उत्तरस्मिन् दिने एव इत्यस्य प्रकृतावेव इडा निगदे निवेशः । सेकय. ४१३४१९. पिण्डपितृयशः कार्यः । संकर्ष. १।२।१०, दृष्टिन्यायः ( सुजवातुपस्तिमन्त्राणा बहुत्वात सुत्पाकालीनसुब्रह्मण्याऽऽद्वानस्य अइगणे प्रत्यह. “सृष्टीरुपदधाति' इति इपकासमुदायो मावृत्तिः। ११२११. १४१२-५. वि. १७. सुत्याकाठीनानामशानामानिदियारे 1 १११४६. सोमकालस्य राधानाधानकालस्य आधानस्य सोम- सुत्या पर्वणि कार्या प्रधानत्वात् , दीक्षा तु अपर्वणि पूर्वत्वे । ५।४।५. अनत्वात् । १शरा९. सोमयः ज्योतिष्टोमे नित्यः।६।८1७. सुत्या संधिदिने एव सोमे । सेकर्ष, ३।१०६. सोमकयन्यायः ( सोमस्यदन्याणां समुचपः) । सुपर्णाकृतिरग्निचयने न नित्या , मोधकमन्त्रास्तु। १२६४१३. अर्यवादः । संकर्ष. २२९१३९. सोममयसाधने साण्डे पुरस्वेऽपि ज्योतिटोमगतमन्त्रास सुब्रह्मण्यानिगदे हरिवादिपदानाम् अयिष्टुति नोहा । 'तस्यै पृतम्' इत्यादैः नोहः सास्के । ९११११६ ९४११६. सुब्रमण्याऽऽखानमुपसत्कालीन तन्त्रमहर्ग । १११ सोमकपात प्रागपि स संकल्प्य उत्तिउतो विश्व- जिदिधिः । वि. ६/५/७. सुरझायाऽऽदानस्य सुत्याकालीनस्य मदर्गणे प्रत्यह सोमग्रहे दधिग्रहविकारे न सोमधर्मः । सकी. मावतिः । ११४३११. सुब्रमण्याऽऽहाने उपसरकाठीने विवृद्धमुत्साहानुपलक्षण सोमनहे दधिप्रहविकारे सोमधर्माभावेऽपि अमि- दादशाहे । २०४७. पवस्य आक्षेपः । सकर्ष, ३२३।१२. सुरामहे ऐटिकधर्माणामतिदेशः । ८।२११. सोमचमसदक्षिणया ऋवपेये विहिवया मावरान- मुवर्णधारण पुरुषार्थम् ! Itc. ऋतुदक्षिणापा: बाधः । ११. सूतवाकन्यायः (सूतराकः प्रस्तपहरणानम् )। सोमचमसेन नपेये विहिवेन स्नानुदक्षिणाया: ३१२५. ब्रह्ममिमपुराण! च नितिः। शर.. सूतावासमन्त्रे' यवमान आयुष्याचे पत्र ने सोमधमेखामानविध्याधिकरणम् (योमधर्मा अंक- 'कमाना आयुराग्रासचे' इयूदः । ९९।१५. दाम्ययोरपि अनारम्याधीवयो)। ३६९१. वर्णक १.

·१२६ मीमांसाकोषः मैतर्दनाधिकरणम् (फलकयोः तदनं दीर्घसोमे)। संसवादी उभयसामके कवी वृद्रियंवरयोः पृष्ठस्तोत्रे ३१३।११. एव समुचित्य निवेशः । १०६८. संतापनस मौ चरी बाधः । १०१।१५. संस्थाऽधिकरणम् (सोमसंस्था न समान विधाना:)। संदिग्धस्योपक्रमस्य वाक्यशेषानिर्णयः । ॥४॥१३. श६१६. संघिदिने एष सोमे सुत्या । संकर्ष. ११६. सस्तुन्यायः ( सक्तून् जुहोति इति द्वितीया न सेनहनं सर्वामा यजमानपत्नीना दर्शादौ । प्राधान्यबोधिका ) 1 २१।४।१२ भाष्यवार्तिकयोः. संकर्ष, २९. संत्रं संकल्प्य अकरणे प्रायश्चिचार्य विश्वजियाग सेनहनहरणमन्त्राधिकरणम् ( भातिय्यार्हिषि अभी- कुर्यात् । वि. ६।४।११. पोमीयदेशे स्तरणाय सेना आहियमाणे सैनहनहरण. सत्रणा प्रत्येकं पृष्ठशमनीयकर्तृत्वं ऋत्विगन्तर- मन्त्रयो चिः।) १२११२१. संपादनेन । १०१२।१३. सनहनादौ यजमानस्य पत्नी एव, नाप्पयों: । सनत्वमासनोपायिचोदनत्वम्, अहीनत्वं तु यजति- संकर्ष. १।२।१ वर्णकं १. चोदनावे सति अहर्गगसाध्यत्वम् । १०१६।१६. सनिधिपाठात् 'शुन्धध्वं दैन्याय कर्मणे ' इति मन्त्रः सत्रन्याय: (रात्रिसत्रन्यायः) | ४३८. सानाय्यपानशोधने विनियुज्यते । ३१३१५. सनसंकल्पानन्तर सयमदुतः सत्रफलार्थतया विश्व- सनिपत्योपकारकरतृतीयोऽनुपाजो दर्शपूर्णमासयोः । | जिविधानम् । ६।४।११. १०४१९. सत्रामकदादशाहधर्माणामतिदेशः पञ्चदशराने कुण्ड- समार्गाधिकरणम् (सुक्समार्गों गुणकर्म )। १४. पायिनामयने च । ८।२।६. संमार्जनाधिकरणम् ( संमार्जन सर्वेषा ग्रहाणाम् )। माय मवृचमानस्य साम्युत्पाने विश्वजिद्विधानम् । ३२७ सयवनस्य माधः सौ चरौ। १०१३. माहीनोभयात्मकदादशाहधर्माणामति देश: परस्सया सो अहीने च । ।५. सयाज्ये निष्टुभी काम्ये नित्ये च संयोगपृथक्त्वेन स्प्रे अधिनर: वैश्वामित्रतासमानफल्पानामेव (कर: दर्शपूर्णमासयोः । सकर्ष. ४१३४१२. प्रयोगः)। ६६४. अयोगपृथक्त्व-यायः । संयोगान्तरन्यायः (कामना. सत्रे अधिकारः समानकानामेव ( फार प्रयोगा, संयोगः नित्यसंयोगश्च वाक्यद्वयेन पृथक् प्रतिपाद्यते)। न तु सूत्रम् ) । ६६१. ४३२३. सने ऋतुयायावरणहिरण्यदानयोः संवत्सरशन्दस्य दिवसपरत्वात् विश्वस्जामपने बहस. बाधः।१०।२६. संवसरसमे मनुष्याणामेवाधिकारः । ६/७१३. सत्रे अविपरित्रयस्य बाधः । १.१२।११ संवत्सरसा गवामयनधर्माणामतिदेशः । ११. सो कस्यचित् स्वामिनो मरणे प्रतिनिधिर्भवति । संवपनस्स सौ परी बाधा । ११४. ६/३/८. संवादाधिकरणम् ( रजखलया संपादस्य निषेधः प्रत्येक कृलनेन फलेनार्थिनामपिया. पुरुषार्थ.) Ixt. सने बामणानामेवाधिदर ६६३. संसवादिविकृती उपक्यमवत्योः ( उसस्ने गायत, मने यजमानसंस्कारा. परमानाः ४१४ प्रयुजो वाचो अप्रियः ) नैमितिको मायो. पृट सो परमाना एक ऋतिकः । १.१५. उने यजमानाबा.९४. प्रतिपदो. नानुशनम् । १०९।१६. भाटायो ·१२४ संकर्ष. शरा२२. न केवल मीमांसाकोपः शाक्त्याना-( क्याना )मयने सवनीयपुरोडाशा: शालामुखीयोऽमिः निरूदादिपशुष्वपि भवति । तरसमया. । शापयानामयनाधिकरणम् । ३।टा२२. शास्यादिवचसामप्रामाण्यम् । १।३।३ वा. पृ. २१८. शाखफाधिकरणम् ( सूवगतपदानुसारि नामधेय. शासा छेदनादिप्रयोजिका, नोपवेषः । ४२२३. मिदम् । त्यागातिरिक्तम् ऋविकर्म ) । १७१८. शासातराधिकरणम् (शासाभेदेऽपि न कर्ममेदः)। शिष्टगोऽधिकरणम् (आरन्ध समापनीयम् , अन्यथा २।४ार. शिष्टा गहन्ते ) । ६२६३. शासाप्रहरण दर्शे प्रस्तरपहरणकाले । ६११४. शिष्टाकोपाधिकरणम् (विहितस्य भवाघे स्मृतिः शाखापहरणाधिकरणम् (शाखाप्रहरण प्रतिपत्तिकर्म)। प्रमाणम्)। १३३. शुक्रग्रहेण ऐन्द्रवायवादिग्रहाणा समुधयः महावते । ४।२४. शाखामेदेऽपि नामिहोत्रभेदः । एवं कमन्तिरेषु । २०४२. शुकादिग्रहस्य काम्याग्रताविधौ सर्वादितः प्रतिकर्षः । २॥४॥२. १०१५४१९. शाखावादः (प्राचीमाहरति ) ४२२. शुक्रादिग्रहस्य काम्याया अप्रताया विधी ऐन्द्रवाय- शासाऽऽहरणादयो धर्मा दोहदयार्या एव , वादिग्रहापेचया पूर्व प्रतिकर्षः, न तु उपायोः प्राक् । सायदोहार्थाः । ३६८. १०५/२०. शामित्रोऽमितन्त्र प्राजापत्यपशूना सवनीयपशूना च। शुक्रान्चारम्भमादीनामेकवमयजमानकर्तृकत्वं सत्रे । १२।४।११. शालामुखीय, पशै वरुणप्रधासेपु चास्ति । कर्ष. शुकान्वारम्भादौ नियोगतो गृहपतिकर्तृकत्वं सत्रे । ३।२।२८ १२४१३. शालामुखीयवत् आहवनीयस्यापि समारोप: गतप्रियः शुचिदेवताके हविषि आग्नेयपुरोडाशधर्माणामतिदेवः । सोमापदगें। संकर्ष ३१२१२०. वि.८३३१. शालामुखीयस्य एकदेश एव औचरवेदिकोऽमि , न युन्धन दैन्याय कर्मणे' इति मन्त्रः सानास्यपात्र तु कृस्न. । संकर्ष. ३।२।११. शोधने विनियुज्यते सनिधिपाठात् । ३२३२५. शालामुखीयस्यैव समारोप सोमापवर्ग । संकर्ष, शूद्र, धर्मायसेवक. सन् विश्वनिति न देय. १६/७५ ३शरा२९ शूदम्य वैदिके कर्मणि नाधिकारः । ६।१५. शालामुखीयादेव आग्नीध्रप्रणयन शूपाधिकरणम् ( उदाहरणवाक्यगतर्पगन्दानुसारात संकर्ष ३२२११४. शीर्षकम् । तेन मन क्रियते इत्यर्थवादः । ॥२३. शालामुखीये अनीषोमीयपशुपुरोदाराश्रपणम् , न तु धनस्त धमनीपोमीयादिपशुश्याय, सकपं. रा. शेषकार्य वन्नेण सर्वपृष्ठो। ३१४४. शामि। १२१११५. शालमुखीये एवं गाईपराकर्माणि ज्योतिशेमे । रोपनर्यानुष्ठान ग्वेभ्यो हविय । २४।१५. संकर्ष. ३।२।१३. शेषकार्यार्थमात्तस्य नाशे शेषकार्यलोप. | ६४२. शालामुखीये एव पौ पुरोडाशय भपणम् । संकर्ष. शेपत्य निर्वचनम् । ११२. दोपपतिपत्यर्थ इदाऽऽदिमशः । १. शालामुखीयोऽमिः औचरवेदिकमणयनोचर गाईपत्सा शेषभक्षा ग वृष्णलवरी पुस्पान्ठरेम्पोऽपनीय संपयते । संकर्ष, शस१२. अक्षणे परिहरणीया. 1 १२५. संकर्ष. १३१०९. प्योतिष्टोमे । शरा२६.

·१२८ मीमांसाकोपः समुच्यः प्राकृवाहतवासमा ताप्यादिमिः महानते। सर्वप्रदानाधिकरणम् (सौरपदानुसारि शीर्षकम् । १०४७ द्विरवत्तस्यैव होमः) । ३।४।१४. समवयः वृहदयंतरधर्माणामविरुद्धाना वैश्यखोमे सर्वशत्यधिकरणम् (काम्येषु मण्येवामान्यनु- कृण्वस्थतरे । ९।२।१६. ठेयानि)।६।२. समुचयः बृहस्पतिवादिविज्ञवो औपदेशिक ई सर्वशन्दन्यायः (हारियोजने सर्वशन्देन पावलुतोऽपि स्पत्यादिप्रदः आतिदेशिकानामैन्द्रवायवादिग्रहाणाम् । महणम्)। ३५१९, १०४२. सर्वशासाप्रत्यपन्यायः । २।४।२. समुचयः भिनकार्याणा गुणानामेकस्मिन् फर्मणि । सर्वखदानन्यायः ( विश्वजिति सर्वस्वदाने पिप्रादयो १२३. न देया: )। ६७१. समुचयः वसावगहनवाससो: भटरायगवे विश्वनिति । सर्वखस्य विद्यमानस्यैव विश्वजिति दानम् । ६४. १२३३१. सर्वखारः यजमानमरणोत्तरमपि समापनीयः । • समुच्चयः वाजपेये भुतेन यजुर्युक्तरपेन अपर्योः | १०।२३. दास्यादिभागान्तरस्य । १०३।२१. सर्वस्वारे यजमानजीवद्दयाया क्रियमाणमायणीयाऽऽदो समुचयः इयेनादौ उपदिष्टेन निवीन अतिदिष्टस्य | सूतवाकान्तर्गतायुराशासनादेर्न बाधः । १०।२।२५. उपवीतस्य।१०४१. सर्वस्वारे यजमानमरणोचर फ्रत्यय कर्वन्यम् , इतरल समुचयः संतानं च याच्यावषट्कारयोः । संकर्ष, फर्जन्यम् । १०।२।२४, ४॥२३. सर्वोपधावघातस्य नाम्यासा अभिनयने । १६. समुचयः साग्रहीप्टो उपदिटेरामनशेगैः आतिदेशिका. सापधेषु इष्टकाधर्मा अमिचयने न कतन्याः । नामन्याजानाम् । १.४४. संकर्ष. २०१८. समुच्चयः सोमपदन्याणाम् । १२॥४॥३. सवनीयपशुधर्माणाम् ऐकादधिनेषु पाए अतिदेयः। समुचयः सोमभक्षाणा निमित्तनिपाते । ३१५/१२, ८1१७. समुचयः होगमन्त्राणाम् ( याच्याऽनुफ्ययोः )। रावनीयपुरोडायाः शाक्त्यानामयने तरसमयाः । १२।३।१६. शथा२२. समुच्चयाधिकरणम् ( समुचयः अदोपनि तार्यानां सवनीयपुरोडाशेष सौमिकपादनमः दार्शिक- प्रायश्चित्तानाम् ।) १२२३३६. पाषाणा जुवादीना न प्रसनः । ११४. समुदायानुसमयन्यायः (मुष्टिकपालादिषु)। ५।२१३, सवनीयपुरोडाशेषु हविष्कदाहानामावः । १२।२।३. समूदस न्यूदो द्वादशाहो विकारः । १०५।२४ सवनीयादिन्याय. (सवनीयपुरोडाशेषु पाशुकवलस्यैव सर्वपरिदानाधिकरणम् ( सर्वपुरुषपरामर्यात् अब- प्रातः)।१२।२।१२. गोरणादीनां प्रकरणादुन्कर्पः) । ३।४।६. सबनीये पयो अनीपोमीयप धर्माणामविदेशः । ८६. सर्वछायाम् 'न वृहत्या वपद् कुर्यात् ' इति अक्षरन्यूहनविध्यर्थवादः । संकर्ष, ४४४. सवनीये पौ पशुपुरोटाशः कर्तन्यः । १२।१२. सर्वपृष्ठायामिष्टौ न इविविभागमत्रावृत्तिः । संकर्ष, सवित्राविपदाना निर्धापमन्त्रगतान नोहः १११२. राश२४. 'स व स्वत्' इति माजहितवादो ज्योतिष्टोमे। सर्वपृष्ठेटिः (शेष कार्य नग) . संकपं. ३३२।२१.

·मीमांसाकोषः -- उपांशुयाजे धौवाज्यस्य विधानम् ।। प्रयोजनविशेषासंयुक्तं धौवाज्य द्रन्यसामाञ्चप्रकृतक्रिया- उपांशुयाजमन्तरायजतीति हविलिङ्गाश्रुतित्वाद् मात्रे अधिकाराख्यप्रकरणेन विनियुज्यमानम् आज्य- यथाकामी प्रतीयेत । १०८।१५।४७ ।। भागादाविव उपाशुयाजेऽपि प्राप्नोति । सर्वस्मै वा भाष्यम्-- दर्शपूर्णमासयोराम्नायते ' उपाशुपाज- | एतद्यसाय गृह्यते यद् ध्रुवाथामाज्यम् ' इत्यनन्यशेए. मन्तरा यजति । इति । तत्र द्रव्यं प्रति सदेहः किम भूतात् वचनाच वैय_बललब्धविधिशक्तिकात तल्लाभः । नियमः, उत नियतं किश्चित् द्रव्यमिति । किं प्राप्तम् ? न च अन यन पत्नीसंयाजादो सामान्यतः आज्यद यकवं न किञ्चित् हवीलमं श्रूयते । तस्मात् यथाकाभी प्राप्तम्, तत्र लाघवात् प्रौवतामात्रविधिरस्विति वाच्यम् । प्रतीयेत । तनोच्यते । श्रूयते वीरूपम् ' आज्यत्यैव नो तयात्वेऽसि दीपूर्णमाक्षप्रकरणपठितचतुर्गृहीतविधिना उपाशु पौर्णमास्या यजन् । इति । तस्मात् आज्यद्रन्य, आज्यभागादाविध उपायुयाजेऽपि सामान्यात् आज्य- स्थात् । उच्यते । एवमपि अनियमः । यत्किञ्चित् । द-यस्य प्राप्तत्वात् तव्यतित्वेन भौवविधानोपपत्तेः, पन्नी- आज्य गृहीत्वा इज्यतेति। संपाजादी आज्यस्थात्याज्यस्य वावनिकवाय । न चैवं धीवाद् वा, सर्वसंयोगात् । ४८ ॥ प्रकरणादेव धीवाज्यस्य उपायाजाद्यर्थत्वसिद्धः सर्वहम भाष्यम्-- भौवात् वा आन्यात् इज्येत, न यत:- 2' इति वाक्यानर्थक्यापत्तिः, प्रकरणात् अयचेष्वपि कुतश्चित् । जुतः १ सर्वसंयोगात् । सर्वयजतिमिहि । अलकरणादिपु तप्राप्ती नद्यावृत्तिफलकत्वेन सार्थक्यात् । संचद्धं । सर्वस्मै वा एतद् यशाय गृह्यते, यद् ध्रुराया- | अत पात्र यशोदेशेन एतच्छन्दार्थभूतधौवाज्यस्या माध्यम् ' इति । तस्मात् प्रौवाज्यात् यजेवेति । विधिः, तचापर्यग्राहक च 'धुपायामाज्यम्' इति पद।। सोम--असोमयाजिनः मनाय्यबाधवत् उराशु अतो न विधेयाने कवा । एष चालङकरणादो आज्य याजेऽपि अर्थप्राप्तद्न्यान्तरस्य न बाधः इत्युत्थितेः स्याल्याज्यमेव । सर्वथा उपायाने प्रौवमेवेति तद्विकार दृष्टान्वसंगतिः । विस्पष्टतादर्यचतुर्थीचलात् अश्रुत- भूतं मधूदकम् आज्यस्य वाधकम् । पूर्वपक्षे तु अनियमात द्रव्याप्रकृतयागानां द्रन्यापेचावलात् धौरस्य प्रयोजनापेक्षा- नियामकमानमिति बाधोपयोगिता । पूर्वपक्षस्यातिमन्द- बलाच विधितापर्ये निश्चिते शन्दो यदाग्नेय.' इत्यादौ । वेऽपि शिष्यहितायेमुक्तलान विरोधः । यच्छन्दवत् न विधियक्तिप्रतिबन्धकः । सूत्रार्थस्तु- द्रव्यं विना यागानुपपत्या यजतेन्यलिङ्गवात् विशेषा- मण्डन--- उपायु, म्याद पुरान्यतः । '१६. भरणाय ' उपाशुयाजमन्तरा यजति' इत्पन द्रन्ये यथा शंकर- 'भौर चोपायाज।' १७. वि--' उसयाजे यत्किचिद् द्न्यमान्यमुता,- • उपांगुयाजेऽपि देवताऽपनयः चन्दाभ्युरिटो। निमः । विशेषानुक्तितो , भे मौवाज्यस्य विधानतः भा. ११५४२११०-११. • उपांशुयाजे याच्या भा-- उपायाने उत्पचिवाक्ये द्रन्याविधानेऽपि नुवाक्यायुगल्यनां क्रमपिनियुशानामी देशवासी आक्षेपेण पत्तिविन्यप्राप्ती ' चतुर्भुवायां गझाति' इति श्यते । म. पृ. ४५७. मी. हो, १५१ कामी इति। ।

·मीमांसाफोपः १३० सामविकर: आधाने विहिवावात् निन्दितावात् । सानिधेनीपु प्रगविधानम् अन्त्ये ऋगक्षरे एव टेः १०1८1. साने ('अचोऽन्त्यादि टि' पा० ११६६४)। सामवन्दो रवंतरादिशन्दाथ गीतिवाचकाः संकपं. ४११।१२. ९. सामिषेनीपु प्रणवविधानम् अगवरस्थाने एव । सामिधेनीकार्य मानवीनामूचा एकादशनामेव दाश- संकर्ष, ४।११११. तयीभ्यः समानयनं सोमारोट्रेटौ। १०६।१९. सामिधेनीषु प्रणवशन्दवाच्यस्य ओद्वारस्यैव विधानम्, सामिधेनीकाले अन्तवेद्यन्यः पादः' इति लक्षपया न तु 'प्रणव' इति शब्दस्य । सकर्ष, ४११११३. देशविधिः । सकर्ष. ४।१।३. सामिधेनी 'समिद्धती घृतवती चानून्यते' इति सामिधेनीना काम्यसंख्याया विषुद्धौ प्रथमोचमे 'त त्वा समिद्भिरगिरः घृतेन वर्धयामसि' इत्येव प्राया निरभ्यस्य अपशिष्टानामृचामागमेन संख्याया: पूरणम् , (द्विवचनं छान्दर्स पदयपर वा)। कर्प, ४११०१०. नाम्यासेन दर्शपूर्णमासयोः । १०५/८. सामिधेनीषु 'सर्वाणि छन्दासि अनुव्यात्' इति सामिधेनीना नाहुतिमन्त्ररूपत्वम् । संकर्ष. २॥३. गायत्रीत्रिजगत्य एव सर्वाणि च्छन्दासि । संकर्ष, ४/२२२. साभिषेनीनां सर्वासामेव सातत्यविधिः (वच पूर्वस्या सामिनीसंख्याया काम्यविवृद्धौ भागन्तूनामा ऋच उत्तरार्धस्य उत्तरस्या अवः पूर्वार्धस्य सातत्येनैव समिभ्यमानवतीसमिद्धरत्योरन्तराले निवेशः । ५.२३. सिध्यति )। संकर्ष ४।२६. सामिषेनीसाप्तदश्य विकृतिगामि । २६॥२. सामिधेनीनामेकविंधतेस्नुवचन प्रतिधाकामस्य दर्श. पूर्णमासप्रयोगान्तर्गतम् । ३।१।११. सामिधेनीसासदश्यपुन.श्रवणस्य अनारम्याधीतसारा- सामिषेनी निषेधेऽपि नावाहनबाघः गृहमेधीये । दश्येन उपसंहार, वैमृधादौ । १.८९. सकर्ष. ४१४७. सामिधेन्य एकादशैव अगस्त्यस्यकपाशुभीयादौ । संकर्ष. १३. सामिषेनीपु आयोचमयोः अनकानन्वविधिः तृतीये सामिधेन्यनुवचन दक्षिणहविर्धानदेशे ज्योतिष्टोमे । बनने एव । संकर्ष. ४१११५. १७७. सामिषेनीषु आद्योत्तमयो. निरावृत्या संख्यापरणम् । सामिधेन्यनुवचनार्थम् 'उन यत् मुन्वन्ति इति संकर्ष, ४११४. वास्येन इविर्धानदेशो रक्ष्यते ज्योतिप्टोमे । १७७. सामिधेनीपु उत्तरार्धपूर्वार्धयो. संधान कार्यम् । सामोहन्यायः (सामयोन्या ये आईभावादय, सेकर्ष, ४११७ उचरयोखगतवर्णक्शेनैव कर्तव्याः) । ९२९. सामिधेनी निरम्यासः प्रथमोचमस्थानधर्मः, साम्नामप्राकृतानामागमेन अतिराने एकविद्यादी प्रपोवाजा दिऋविशेषधर्म दर्शपूर्णमासयो. 1 ९।१।१०. काम्ये अधिकसख्यापूरण कर्तव्यम् । १०५।६. सामिधेनीषु । त्रिवि पहावि' इति विप्रहः ' वा साम्नागमस्कारकर्मत्वेन प्राधान्यं नास्ति । २. सगिझिरनिरः इत्यस्यामेव ऋचि । संकर्ष, ४१९. साम्भव स्तोतन्यम् । १०८ सामिनी 'त्रीस्तृचाननुयात् । इति विनिरुक्त सायममिक्षेत्रमारभ्य प्रतितोमाः कार्याः प्रतिहोम- प्रथमोचमे एव दो तनौ 'अम आ याहि' इत्यादिक्ष करपपछे । ६।९।१३. तृवीयस्तृचः । संकर्ष. ४२. सारस्वतमित्रसत्रेषु अपिचर. आदिवामीनामिष्टप्रयम- सामिधेनीषु पठिते एव आद्यान्ये ऋचौ रायतरी | यशानाम् । ३।६।५. बाईती च, न तु सामयोनी । संकर्ष. १९६८. सारखते सत्रे दक्षिणादानमार्यम् । १०।२।१५. न तु .

·उपांशुयाने वैकल्पिकी • १२०३ उपांशुयाजे वैकल्पिकी आनन्त पुरोडाशेन दृश्यते । कथम् १"आध्यभागाभ्यां न चानङ्ग सकृच्छुतावुभयत्र विधीयेता- प्रनय आमेन पुरोडाशेन अमीधे खुवों प्रदाय सह संबन्धात् १५९६ कुम्भीमिः अभिझामन् आह । इति आमेयादानन्तर्य भाध्यम्-इतव नामावास्यायाम् । नहि सकृच्छ्य- सांनाय्यस्य दर्शयति, नोपांशुवाजस्य । तस्मात् नामा- माणमनङ्गम् उभयत्र मवति । अहं हि प्रधानार्थवादुभयत्र वास्यायामुपाशुयाज इति । स्यात् । प्रधानं चेदं नाङ्गम् । तस्मात् पौर्णमास्या भूप- अग्रोपोमविधानात्तु पौर्णमास्यामुभयत्र विधी- माणं नामावास्यायां भवेत् , असबन्धात् । नहि प्रधान यते । ५६॥ भाष्यम्-- तुशब्दः पक्षं न्यावर्तयति। नैतदेवम्, मधानेन, अन्नमञ्जेन रोबन्ध यातीति । पौर्णमास्यामेव उपायाज इति । उभयत्र स्यात्, गुणारे च परार्थत्वात् प्रधानेपु प्रवृत्ची देवताविकल्पश्च । कुराः १ भविशेषेण हि उपायाजः । विधिलिङ्गानि दर्शयति । ६० ।। भूयते, ' उपायाजमन्तरा यजति ' इति । यदेतत् , भाष्यम्-गुगानो च परार्थत्वात् प्रशनेषु प्रवृत्ती 'आज्यस्यैव नापाशु पौर्णमास्यां यजन् ' इति देवता- | विधिलिङ्गानि दर्शयति । न प्रधानानाम् , अपरार्थत्वात् । विधानमेतत् पौर्णमास्याम् । तस्मादीपोमदेवत्यः पोर्ग-1 कथम् ? 'अप्सुमन्तावाव्यभागी यजति' इति, 'एकादा मायामुपायाजः । मन्त्राम्नानात् वैष्णवोऽमावास्याया-प्रयाजान् यजति , एकादशानुयाजान् ' इति । तस्मादमि मिति देवताविकल्प: स्यात् । उपाशुयाजो नामावास्यायामिति । प्रतिपिच्न विधानाद्वा विष्णुः समानदेशः चिकारे चाश्रुतित्वात् । ६१ ॥ स्यात्।५७॥ भाष्यम्-अमावास्याविकारे च साकम्प्रस्थापीये भाष्यम्-~न चैतदस्ति, यदुक्तम् उभयत्रोपांमुयाजो | उपांशुयाजो न भूयते । कथम् ? 'आज्यभागाभ्यां देवताविकल्पश्चेति । कि ताई ? पौर्णमास्यामेवोपागु- | प्रचर्य भरमेयेन च पुरोडाशेन अशीधे मुची प्रदाय , सह यानः , तत्रैव च विष्ण्वाया देवता इति । कुतः ? प्रति- | कुम्भीमिरभिकामनाह ' इति गोपादनन्तरं सानाग्य पिध्य विधानात् । किमिदं प्रतिषिध्य विधानादिति । दर्शयति, नोपायाजम् । तस्मादपि नामावास्खायामुपाशु. अमावास्यां वर्जयित्वा पोर्णमास्या विधानादिति । कथम् ? याज इति । 'आउपस्यैव नाउमाशु पौर्णमास्यां यजन् । इति प्राप शा-(सिद्धान्तमाह-)' विष्ण्वाया देवताः समानायते, ' जामि वा एतयज्ञस्य कियते यदन्वञ्ची सत्यं मन्त्रवर्णद् विकल्पिवाः । न तु कालद्वये पुरोदाशी, उपाशुयाजमन्तरा यजति । इति । पौर्ण- यागः पौर्णमास्यां तु वाक्यतः १५ ' ये तु आश्वला- मास्यामिति गम्यते । तत्रैव चेदं वचनम्, 'विष्णुरुषाशु यना: कालविधिमनिन्छन्तः पर्वदयेऽपि उपाशुयाजमाहुः, यष्टभ्योऽजामित्वाय, प्रजापतिपाा यष्टन्योऽजामिन्वाय, | ते कथमिव 'प्रयोदशामावास्यायाम् ' इति लिङ्गं समर्थ- अग्रीयोमावृपाशु यटन्याव जामिन्याय' इति । तत्र पोर्ण- येन् । कालविष्यमाचे च पौर्णमासीकाक्पेन भनुवादा- मास्सामेयोपासुयाजः । तत्र च विवाया देवा इति । संभवात् पूर्णमासयन्देनापि न फले विनियुज्यत इति वथा चान्यार्थदर्शनम् । ५८॥ प्राधान्यमुशनुयाजस्य न स्यात् , आज्यभागादिवत् भद्रता भाष्यम्-- इतम नामावारसायामुपामुपाजः । स्यात् , इत्यात तारत् । तस्मात् पौर्णमासी कालस्य वाच- कुतः । अन्यार्थोऽपि एतम दर्शयति । कपम् । चतु- निकत्वात् प्रधानानुर्तिवाच देवताना तिसगारपि तर दंश पौर्णमास्यामाहुतयो हूयन्ते, प्रमोदशामावास्याया- विकलः । मिति । स्वरथा अमावास्यायामपि चतुर्दशा तयो भवेयुः, सोम-पूर्वसिद्धार्थे विशेषविचारात एकविषय प्रयोदशेति नोपय विमानामापासायामुपागुयान इति। { संगतिः । - ·१३२ संकर्ष, ४।३।२१. मीमांसाकोपः सोमधर्माणाम् उद्भिदादिषु अन्यतयागेषु अतिदेशः। सोमानेंटिपश्वादिषु मौमिकवेद्या दार्शिकवेदेः प्रान- ८1९१९. सिद्धिः। १३. सोमधर्मासमानविधित्वाधिकरणम् (फलचमसस्य)। सोमापवर्गे गतधियः शालामुखीयवत् आइवनीय. ३६।१३. स्थापि समारोपः । संकर्ष, ३४२१३०, सोममधः अनुज्ञापूर्वक: एकपात्राणामेव । ३।५।१७. सोमापवर्ग शालामुखीयस्यैव समारोपः 1 कप, सोममक्षः एकपात्रे अनुशापूर्वकः । ३।५।१४. शरा२९. सोमभक्षनिमित्ताना समुचयः । ३।५।१२. सोमापदारादो एकादिदक्षिणया नित्यप्रयोगीयगोगत- सोममधमन्ये अनुवषट्कारदेवताया अग्नेः नोप. द्वादशशतसंख्याया एवं बाधः , न तु अश्वादीनाम् । क्षणम् । ३।१६. २०१३।१५. सोमभक्षे अनुशापनं वैदिकमन्त्रेण । ३।५।१५. सोमापौणे पचौ विहितेन औदुम्बरेण प्राकृतस्य सोमभक्षे अनुशायाः याचने दाने च अर्थानुसारेण खादिरस्य वाघः यूपार्थम् । १०७।१८. मन्त्रक्रमः। ३।५।१६. सोमारौद्रादियागे भूयमाणैः शुक्लादिगुणविशिष्ट- सोमभक्षे होमाभिषको समुचितं निमित्तम् । ६।४७.बीहि मिः प्राकृतयवाना बाधः । १०७/१९. सोमयागमामन्याधिकरणम् । ४।४।१२. सोमारौद्र यागे उपदिष्टः शरैः अतिदिष्टानां कुशाना सोमयाजिनां तृतीयमपि नाम ग्रहीतयं सूक्तवाफे। बाघः । १०१ वर्णकं १. सोमारो देटौ सामिधेनीकार्य मानवीनामचा एकादशा- सोमयाजी एव बहुयाजी नाम । संकर्ष, ४१२।३. नामेव दाशवयीभ्यः समानयनम् । १०६।१९. सोमलिसानामवभूये नयनं प्रतिपचिः । ४।२।८. सोमार्थ वरणम् भोपवसप्येऽनि । संकर्ष. सोमवमनाधिकरणम् (सोमवमने प्रायश्चिचम्)। ३१४१४. ३४॥२२. सोमे भाज्यभागमतिपेषल नित्यानुवादत्वेन पयो सोमविकाराणा दर्शपूर्णमासानुष्ठानात् पाद नानुष्ठानम्। आज्यभागप्रतिषेपस्यार्थवादयम् । १०८।२, सोगे ऋत्विजः ससदए । १७११६. सोमविक्रयी ऋत्विग्म्यो मिनः । ३१७१५. सोमे ऐठिकधर्मामा नाविदेशः। ३. सोमवियाप्रजाधिकरणम् (सोमविद्यामजाना संपादनं सोमेन धिण्य-याधारगं परिप्लुपानेण । संकर्प. नित्यम् )। ६।११. श२।१९. सोमशेषभवथमसिनाम् । ३५१७. सोमेन्द्रश्वाः यजमानसोमपानम्यापदि । १. सोमशेषभ होमामिषको समुचिय कारणम् । सोमे सुन्या संधिदिने एव । संकर्ष, ३।१०६. २५/११. सोमोपावहरणार्थम् अहर्गणे प्रत्या पृषा पास: सोमस्या न समानविधानाः । १६९६. सोमस्य प्रतिनिधिः गोवा पूतीमाः ( गनशेर इति । उत्पादनीयम् । १०।६।२१. सोन्येऽहनि अमिटमिमाना यूपाना मानम् । संकर्ष, भाषा)। ६१३. १४/१७. सोमस्य मानमुपावहरणच वासना कर्तव्ये ज्योतिष्टोमे। मोबामणो ममि चित्या' इति विहितः वाम, १०३२०. सोमाबोष्टिगवशेषमज्ञानां सोनिकदक्षिणया नन निवाम् । संकर्ष, ११॥ सौत्रामणी चपनामिति । १२ प्रसासिदिः। १२०१७ ·उपांशुयाजद्रव्यात् १२०५ उपांगुयाजद्रव्यात् . मानववनो नावल्पेत । मत्पक्षे तु आज्यमपि तत्राव शेषः ? सर्वादानात् ! (सर्वस्य आदानात् ) । दीयते, इति अवरलिप्यते । क पुनरिदं भूयते ? वा-- सति प्रधानद्रव्यशेषे शेषकार्याणि क्रियन्ते । तदमिधीयते 'आदित्यः प्रायणीयः पयसि चरुः । न च उपाशुयाजहवि.पो विद्यते 1 सौदानात् । इत्येको यागचोदितः । पुनसोक्तम् ' आज्यस्यैन | कथ सर्वादानमिति चेत् , तत् उत्तरसूत्रगाह । चरुमभिपूर्य आज्यमाः पय्यादयश्चतस्रो देवता यष्ट याः' साधारण्यान्न ध्रुवायां स्यात् । ६ ॥ इति (अर्थतः श्रुत्यनुवादोऽयम् )। ते च दन्यसामान्यात् भाष्यम्- ननु उपायाजाथै गृहीते यत् ध्रुवाया उपाशुपाजविकाराः चत्वारोऽपि यागाः, आदित्य वर. शिष्ठम्, तत् शेषभूतम् । नैतत् , साधारण हि (अदितेश्वर. ) आयविकार. तर 'अग्नये स्विष्टकृते । तत् उपायाजाय अन्येभ्यश्च प्रयोजनेभ्यः । यावत् समायति' इति श्रूयते । तत् यदि चोरेकस्य आज्येन यष्टम्यम्, तत्तत् आज्य प्रयोजयति । यस्ययस्य अतिदेशेन स्विष्टकृत् प्राप्ता, ततः अद्यति इत्येव ज्यम् , तस्यतस्य एप ग्रहीतग्य संस्कर्तव्य चेति । स्यात् (न समवयति इति) । यदा तु प्रकृती आज्यादपि । तस्मात् साधारण प्रौश्माज्यम् । दर्शयति च सर्वस्मै उपाध्याजदन्यात् स्विष्टकृत , तदा अत्रापि यदन्यः, वा एतदशाय गृह्यते यद् बुवायामाज्यम्' इति । हायुमयोः च ज्ययोरवदाने रामवत्तसन्दः समर्थितो | किमतो योवमिति १ यत् साधारणमुपाशुपाजाय भवत्त भवति । तस्मादपि सन्ति आज्ये शेषकार्याणि इति । रायामाज्यम्, तेनान्यानि प्रयोजनानि कार्याणि, न तु तत् (एकमावदानेऽपि अवनशब्द', समस्त दस्तु प्रतिपाद्यम् , यदि शतप्रयोजनम् आवीर्ण करमवतिरते, तत् अनेकम्योऽवदाने एक प्रयुष्यते)। प्रतिपादयितन्यमिति । के चित्र यत् प्रतिपादयितम्यम् , आग्ये च दर्शनात् स्विकदर्थवादस्य । ४॥ सदेवं प्रतिपादमितव्यम् । तस्मात ध्रुवायामुपागुमानार्थस्य भाष्यम् -- धौवे चाज्ये विट मदर्थवादो भवति, सौमिश्कृतस्य कश्चिच्छेप. प्रतिपादनीय.। यथा यनै कस्या- 'भवदायावदाय धुवा प्रत्यभिधारयति न हि ततः परामा- | मुसाया बहूनामोदन. शुतो भवति , तवैकस्मिन् भुक्त- हुतिं यश्पन् भाति' इति प्रत्यभिधारणस्य एतत् प्रयोजन | ववि , न वन्य शिष्ट भूत्येभ्यः प्रतिदिनीयम् , उपायर दर्शयति, ततः परामाहुति होष्यति , इति । मौविष्टकते | मरतीति गभ्यते । प्रयोजनकवि ता । एवमुपागु राजा- अवत्ते ततः परा आहुविर्नास्तीति न प्रत्यभिधायेंत । ज्येऽपि द्रष्टव्यमिति । स्विष्टदर्थे ध्रुगाया भरति प्रयभिधारणमिति दर्शयति । वा- सुपाया ताफ्नोगंशुयावस्य शेपो विद्यते । अवदायाचदाय ध्रुवा प्रत्यभिधारयति , श्रीवस्य असंयुक्तोपत्तेः सज्यिकार्यार्थमादानात् , 'सर्यरमै स्विष्टकृतेऽरदाय न प्रत्यभिधारयति' इति भुवात एवं वा एतवशाय गृह्यते' इति वाक्यात् । चिरीयाणा तु भवदायेति प्रतिसन्दात् अवार्यत्वाच अगम्यते । कतिपयोपखरणाभिधारणादिकार्यानुक्रमणात तन्मध्ये यदपि स्विष्टकृते भवदीयो , तथापि भुरात एक, येन चोपागुयाजम्यापि संकीर्तनात वावता साधारणम् ' उर- तदर्थे अवचे ध्रुवायाः प्रत्यभिधारण प्रतिषिध्यते । न स्तुणनभिधारसनान्यस्य यजन् ' इति पाक्यागम्यते । दि ततः परामादुतिम् ' इति हेनुवचनात् पूर्वाणि प्रत्यमि- साधारणेषु च परिपानोरहारगोटीमोबनानिए श्य धारणानि स्विष्टादर्यानि इति दर्शयति । ततथ स्थिति.। यदेकस्य भागे अपयातिते तासन्मानमेव तस्य ! 'तसामान्यात् इत्तरेए उपात्वम् । (२२३) इति अशिष्ट नु वसपानमाम् अपार्यमाण न पूर्वशेष सौ. शोधकार्यविवपन् । इत्येवम् भावावेन प्रतिपचिमपेश । पदासा. अशेषत्वात्तु नैवं स्यात्, सदानावशेषता ।५॥ समानभाभिधायोगमुरा भागा भाति, वा तस्य माध्यम्--मेर मौवास्यात् विष्टविद्धम् अब साधारपानुगुणैर प्रतिभाशा भाति । तदिर स- दावम्बनिति । कलात् १ अशेषत्वात् । कुतो नास्य यामा भागे अग्नी, न कश्चिी वर सोको . .

·मन्त्रः होमे - मीमांसाकोप; स्मृतिः प्रमाणं विहितस्य मायभावे । ११३३३. खामियुक्ताधिकरणम् ( स्वामिसंयुक्ता धर्माः स्मृत्यधिकरणम् । रमत्याचारमामायाधिकरणम् । प्रधानाः) । ३२. (स्मृति प्रमाणम्) | ३९. स्वामिसप्तदशा ऋत्विजो ज्योतियोमे । ३१७१८. मृत्यपेक्षया श्रुतिः पबला ! ११३२. स्वामिस्थले समे प्रतिनिहितस्य न स्वामित्वम् । झुगादापन निगदे ‘अग्निहोता वेत्तु ' इति आहव. ६६।९. नीयवादः। संक्र४२११९, खामियले सत्रै प्रतिनिहितस्य स्वामिधर्मा वपनादि- झुगादापनोपस्य आवृत्तिः पो उत्तमप्रयाजा / संस्कारा भवन्ति । ६१०. मपि । संकर्ष. ४।४।१०. स्वाहाकार-पुरस्तात्स्वाहाकारोऽपि खुगादापनमन्ये । इमे क्यम्, सो वयम् । इति पाग) करणम् । संकर्ष, २४१५. कर्मान्तरे सावकाशवात् न विकल्पः । कर्ष. ४. 'स्वाशकृतमिन्द्राय ते जुहोमि इत्यादी साक्षान्दो सुचः रामीमय्यो हिरण्मय्यो का सेमान्याः वरुण. न प्रदानार्यः । संकर्ष. २१४११८. अघासेषु (सुवादिसेमार्गों गुणकर्म ) । २११४. 'खाहाऽमि होनाजुपाणाः' इति विवादः । सुवाधिकरणम् (सुक्खादित्वविधिः प्रकृतिगामी)। संकपं. ४१२।१५. 'साहा देवा आज्यपाः' इति प्रयाजानुयाजदेवता- 'स्व महिमानमावद्द ' इति गार्हपत्यवादः । सेकर्ष, बादः । संकर्ष. ४१३४९. ४।२।१२. বিলীঃ অঃীণীমীযণীয়ছিলরি स्वयमातूष्णोपधाने बरदानमध्वयों, कर्म अमिचयने। त्यागे आवाहनादिनिगदेषु च । १.४८. वि. ३२८१२, स्वितः सामिक्षायागीयस्य न बाधः । संकर्ष, स्वरमामैककपालामिक्षाधिकरणम् (खरसामादिशब्दाः १२. धर्मातिदेशका ) । ७३।१०. स्विकृतोडोरावान हन्यवहानायव इति नौ 'अमेिं स्वसः अग्रीषोमीय पशौ छेदनादेर्ने प्रयोजक. । होसार' इति निगद । क. ४।२।११. ४२११. स्विष्टकृत साकरसायी नाखि । संकर्ष, ११२१४. स्वस- पशुपयार्यः अमिष्टोमे । ११३५. स्विष्टकृत् हवि.संस्कारापूर्वोभयार्यः । वि. १९१७.. स्वर्गरमाधिकरणम् (स्वर्गकामस्य ज्योतिष्टोमाय- स्विटकदमिः गाईपत्याविटावा देवताविशेष एव । नुशाने अधिकार ) १६ .. सेकर्ष. १२.. खर्व र अविकरणम् (छेदनादे प्रयोजकः)। स्विटकदाधिकरणम् ( सर्वेभ्यो हविर्यः) | १५. ४. स्विकदानिशाशेरेः विमिरः कर्तभ्यः अग्रीयोमीये स्व(र अ)धिकरणम् (स्वरः पवतम् ) । पगे। १०७३. १०. विष्टदादि याबदुक कतन्य महमेधी ये। १.१७.. स्ववास्यश्रुतपलाना कर्मणां न स्वाः फलम् ||३१. स्विकदाविशेषकर्म माथमिमहतिपादेव | ॥४॥६. स्वामिम ऋतिया परिक्रय. 1 ३१८११. शिवागीयनिगमे भमीवसपोवन सस्थिर खामिनः कस्पचिन्मरणे स्ने प्रतिनिधिर्भवति सदमे सर्व विद्यमे अर, वियाम्मानिगदे 'शमिरमे ' इति गाई- स्वामिनः ( रजमानस्य ) न प्रतिनिधिः । ६119 | पत्थर का सकर. ४४२११५. ६८.

·उपांशुयाजद्रव्यात् १२०७ उपांशुयाजद्रव्यात् येषा शेषसद्भावेन प्रतिपत्ति कार्याधिकारोऽस्ति, ये वा सोम- शेपकार्याणि सर्वेन्यः कर्तव्यानि इति विद्यमानम्वेन प्रकृतशेषाः, तेभ्यः सर्वेभ्य इति गम्यते । । पूर्वपादोक्तस्य अत्रापवादः प्राधान्येन प्रतिपाद्यते, इति जातिविशेषात् परम् । ११ ।। पादान्तरत्व आनन्तर्य चेत्त्येके । सर्वप्रदानाधिकरणे भाष्यम्--अथ यदुक्तम् , प्रायणीये फेरले चरौ । सामान्यतः शेषसद्भावे उक्त तद्विशेषचिन्तनात् पादान्त- समवत्तमन्दो नावकल्पते । यदि न तर चोदकेन आज्या रलमान-तय चेत्यन्ये । सूत्रार्थस्तु--- आज्यादपि दपि स्विफदवदानमिति । उच्यते । असन्यपि आज्यात् । शेषकार्याणि कर्तभ्यानि, वेपामविशेषेण सर्वप्रदानरोप शेषका समयत्तशब्दो जातिविशेपापेक्ष उपपयो , संयोगादिति। ओदनजातिम् आज्यजाति चापेक्ष्य अनुवादो हि स । वि-- उपाशुपाजशेपेण शेषकाय भवेन वा !, यथासंभव चानुवादः कल्प्येत । भवेदविभ्यः सर्वेभ्य इत्युक्त्या प्रापितत्वतः ।।, हुताज्य- वा- पूर्ववदेव समवद्यतः अनुवादत्वान् यथासभवम् न्यशेपम्नु भा युपस्तरमादिछन् । अतो ग आज्येऽपि इति चरौ अवदीयमाने सौरभ्यात् तद्वयवस्य । शेषकार्य तत. कथम् १ ॥' नास्तीत्यर्थ । अचिकीर्पितमपि अवदानं बलात् भवति । तदेतत् ससृष्ट भा-- उपाशुयाजश्या जाज्यभागानुयाजादिदव्याणां द्रन्यजातिद्वयमपेक्ष्य सशब्दः अनुवाद । जौहवादीना स्विष्टकदिडादीनि शेषकार्याणि कर्तव्यानि, अन्त्यमरेकार्थे । १२ ॥ उत न इति चिन्तायाम्, 'उत्तरार्धात् सकृतकृत्समवद्यति' भाष्यम् -- अथ यदुक्तम् , विष्टकद ध्रुवायरम सभ्यो हविर्य. समपद्यति' इत्यादिश्चनेम्य. भिधारण दर्शयतीति । न तत् स्विष्टकम् , दोपामावा 'वेद्या हीष्यासादयति । इतिवदधानसाधारण दिल्युक्तम् । तस्मादय तस्यार्थः, न हि तत आहुति | हविरवातीते. कर्तव्यानि । इति प्राप्ते, यतावदेपा वयन् भवति, इति न रेश्यते । वातो यदि आहुतिर- राजधागेषु असाधारण प्रयामागुयानेषु जौहवायकदेवरूपम् परा होत या भवेत्, न च प्रत्यभिपशर्यत, वा ततः आध्यभागोपामुयाजेषु च वाचनिक प्रीपादानक चतु- किल रिच्येत । न रेश्यते । भारस्या आहुतेरभावात् कि हीत,तस्य तत्तद्यन्याशितपक्षेपरूपविशेषप्रतिपत्तिमत्वात् , प्रत्यभिधारणेनेति । चतुर्गहीतं जुहोति ' इति भाष्यकारोदाइतोपाशुपाजा घा-- अन्य या कारण स्विष्टादर्थ. अर्थवादः । वान्तरप्रकरणसवाक्यादेव त सत्तादान सामान्पविहित- इत्युक्तम्, तत् अस्मत्यक्षेऽपि उपपद्यते एस, अरेकार्थ. } विद्यमानशेपोपडीगस्पिष्टकदादिप्रतिपत्तिग्राहाता । अत चात् । 'बिटकतेऽप्रदाय' इति तावत् यतः तस्या एव या प्रराजशेषाभिधारणादौ विशिष्यैव तद्विधानम् , वदान भवति । यादृश्य वा संभाति, तादृशम् इति गम्यते । तत्र अगत्या अपयशस्तयो. समुच्चग.नच एकमा. पुरोडाचादिभ्यध तस्यावदानम्, करातश्च उपसरणा ग्रेयस्यापि विशिष्य चतुर्धारणभक्षणरूरपतिपत्तिविधा- भिधारणे । न ननुष्यन्तेन भोरमेव अत्रदान संवध्यते।नात बिएकदाधकरणापलि., तत्र भवगम्य कल्प्यावेन हि देवताऽदयान्तरावदानेऽपि उरतारणामि-तत्रापि विलम्बोपस्थिति कन्वेग तुल्यस्यात् । नापि दत्त- धारणोपयोगित्वात् प्रत्यभिधारणमपेक्षते एर । तेन प्राक् पादानभूतभी राज्यात स्वात्याग्यादा प्रकरणम् , तयोर स्वित: परस्तादपि भौरोपयोगोऽति, इति अवत्ते. 'सर्वस्मै वा एतत्' इत्यादिवाक्यात् पादिरूपकरिष्पमाग- अक्ते प्रतिपूरयितया । ततः पर तु न सिवित् । कार्यायलम्यापि अपश्यम्भावेन आकीर्णकरत्याभावात् । वार्थमिति ना. प्रतिपूरणेन । नहि एतद प्रतिपूरण न च, आगीकरसमावेऽपि आज्येडा मध्ये स पूर्वस्यावदानस्य संस्कारकम् ,अावशात् । अकस्तुपतिपत्ति , तत्राग्रे स्वाध्याग्यम्य दिलेफटीकरणादी उत्तरगयर्थिः प्रत्यः । तत्सात् अन्तरेणापि लिएकद- उपयोगसत्वेऽपि वचनादेर पत्नीमाजाभारोषस्वर थाय उदाधिरकर्मलेन अपन. अर्थनादः । प्रतिपयुरपसावपि प्रगते ताहराचनाभावेन साधारम. सा

·গিয়া
ܢܟ
t;
ইঙ্গিকািেধকালে (লক্ষ্ম দেসীকাষন,
होमामियो सोममसे समुचित्य निमित्तान्तरम् ।
মালালাম)। {a৬.
ali,
নি চুষানুকাব8ৈ নল, মা | ময়ম, নিদন্তম মুৱা, (আনন্বেনাম )
||{,
হী মনহীন জননামাইন। চকম, / অন্যাশনীরাঙ্গনু রনি ওয়ালয় ঃ মম
ওরঙ বাদঃ মৰষ। .
1.

·ভণায়খানাবিগ १२०९ ভখামাখি नैप प्रसङ्गः। या योऽजामित्वाय' 'प्रजापतिरूपाशु यष्टव्योऽजामि प्राधान्यं स्यात् । ननु उपांशुगुणकम् इति । कथं न्याय अग्रीयोमाबुपाशु यध्यावामित्वाय ' इति । द्रव्यदेवता यतिरिक्त रूपरवेनोच्यते १ नेप दोषः । तन सदेहः ‘उपाशुयाजम-तरा यजति' इति किं सर्वथा येन यागान्तरात् व्यवस्छिनो यागो निरूप्यते, विष्ण्वादिगुणकाना प्रकृवाना यागाना समुदायम्य वाचका, तदेव रूपम् । शक्यते च उपाशुत्वेन अयं व्यवच्छिन्न- अभा अपूर्वस्य यागस्येति । तत उच्यते पौर्णमासीच- रूपः प्रत्येतुमिति । अत आह-जातीयकः शनः दुपाशुयाजो मवितुमईति । कुतः ? नामराअन्धात् । ...शक्नोति इति । यदि हि अवयवार्थभेदेन गुणविधिरसं नामसबद्धो हि विशिष्टो यागः श्रूयते उपायुयाजसछकः । कल्प्येत, ततो याजशब्दश्य धजन्तावात् अचवकुलम न च न्यदेवते रूपम् , प्रताश्च उपाशुगुणकाः यागा असाधुत्वं स्यात् । अभ्युत्पननामपेयावे तु विद्यन्ते । तस्मात् समुदायशब्द इति । ननु उपाशुगुणकं ननु एवं सति इति नामधेयावेऽपि अवश्यम् तत्पस्य यागान्तरम् उपाशुन्वेन रूपेण रूपवद विधीयते । । चान्यशास्त्रम्' इत्येवम् 'विष्णुरुपाशु यष्टव्यः' इत्यादिमि. (उत्तरम्- ) नैवजातीयकः शब्दः उपाशुविशिष्टं यागं । विहितम् , तद्गुणयोगमाश्रित्य प्रसिद्धिधातन्या । ततश्च शक्रोति वक्तुम् । उपाशुपाग इति हि तस्य तुल्यो दोप इति । तत् परिहरति मा भूत उपांशुयाज- बता । 'चजोः कु घिण्यतोः' ( चस्य जस्य च कुवं शब्दः, यजतिशब्दो भविष्यति इति । विधी हि स्यात् पिति ण्यति च प्रत्यये परे। पा० ७३५२) इति । अत्यन्तमाञ्जस्येन कार्यम् , नामधे तु यजिप्राप्तानुवाद- कुल्वेन भवितव्यम् । अव्युत्पन्नः पुनः उपाशुयाजशब्दः । रूपेण प्रवर्तमाने किञ्चिसारूप्यानुगमेऽपि अविरोधः । तस्मान्न रूपवत् यागान्तरम् । अथापि नामसयुक्त चोदना वाऽप्रकृतत्वात् । १० ।। पजतिसामान्पमेग, तथापि अनुपदिष्टदेवताद्रवरूप भाष्यम्-- फर्मान्तरस्य वाचकः स्यात् उपायाज न यागान्तर प्रतिपद्येमहि । ननु एवं सति प्रकृतानामपि । यजतीति । कुतः १ प्रकृतानां यागानामभावात् । न चेर अवाचक. प्राप्नोति । ( उत्तरम्-) मा भूतु उपायुयान- प्रता विद्यन्ते, फस्य समुदाय यस्यति । ननु वानी- बान्दः, यजतिरान्दो भविष्यति । तथा सति उपाशुयाज- मेवोक्त विवादिगुणकाः प्रकृता यागा विद्यन्ते इति । न शन्देऽपि अनुवादत्वात् अनाजस्थेऽपि न दोषः। विद्यन्ते । नहि ते विघयो "विष्णुरुपाशु यधन्यः' इत्येव- या--- इदानीमधिकरणनयेण समुदायानुवादापवादः । मादयः । अर्थवादा हि ते । कथम् १ अस्मिन् वाक्ये क्रियते । तन मुसजग-तरा यजति' इति विध्य-तरस्य भावात् 1 उपाशाजमन्तरा यजति । नाचत् सकल: प्रागुतो न्यायोऽस्ति । कुतः ? ' यागान् । इत्येतदेतलिन् वाक्ये विधीयते । यदीमेऽपि विधीयेरन् , विष्ण्वादिसंयुक्तर्विहितान रूपवत्तया । अरूप- भिद्यते तहि वास्यम् । अपिच यागस्य विष्ण्वादीना च मन्तरायुक्तमगत्यवावलम्बते ।। ' तेषु तावत् तभ्यपा- सेनन्धोऽत्र गम्यते वास्ये, न च यागस्य विधानम् । येनेकान्तिको विधिः । तत्र यदीदं यागान्तर कल्प्यते, ननु च ' उपाशुपानम-तरा यजति । इयत्रापि अन्त- वत. मास रूपासानम् अदृष्टान्तरकल्पन च । किचरालसंबन्धोऽअगम्यते । पदम् । स तु विधीयते उपाय- 'अजामिकरण पेषु प्रत्येकमवगम्यते । जामि-वादिसंबध. । एक हीद वाक्यं नानेक विधातुमर्हति । दोपण घोपांशुशाजोपन्यसनं कृतम् ॥' ययोपक्रम- कथम् ? ' जामि वा एतद्यशप क्रियते' इत्येवमुपगमम् मुपसदारात् जाम्युपन्यासस्य, अनामिनायाश्च एक एतवाक्यम् अजामियाय येवमन्तम् । वध्य मध्ये समा. विषयत्वात् एते एव विधयो गम्यन्ते । नहि अन्तराउ मात विशवादिवाक्यम् । तेन संवध्यमाने न वाक्या. वाक्ये वाहगर्थवादी विधिळ म्पठो दृश्यते । समुदाया स्वर भवितुमईति । तस्मात् । विष्णुरुपामु यट-य: नुवादप्रयोजन नाम ' उपाणु पौर्णमास्या येसमादयो न विधयः, किं ताई, अगदाः । क. पुन- पजन्' इत्यत्र एकीकृताना काल्संगधे सति सापकादः आमेशानीयोमीपयोनिरन्तर क्रियमाणयो मी.को. १५२ . " ·उपांशुमाजाधिकरणं उपांशुयाजाधिकरण . . एवं तह तद्वदेव नित्य देवतामा: सप्रदानवेनैव निर्देशः । इति । तस्मात् नूनम् अनन्यवाच्योऽयमर्थः इति गम्यते । प्रसज्यते । तस्याः तादृशं समदानत्वमपि अस्ति , प्रति- ततश्व स्थितमेतत् 'न विष्णुरुषाशु याटम्या इत्यनेन ग्रहीतृत्वाभावात् । अपिच दृश्यते हि व चित् सन- देवताऽपि अभिधीयते ' इति । तन क्लेशेन त कल्प- दान-(वेन) निर्देश: 'योऽदाम्यं गृहीत्वा सोमाय । यित्वा यजिभावना कल्पनीया। ततश्च वरम् अर्थवादत्वमेव यजते ' इति । सर्वथा इमं देवता न चान्यैः सप्रदानस्तुल्या, | आश्रितम् ।' अन्तरा यजति' इति तु यद्यपि अन्तराल. न च कर्मभिः । असाधारगेन तु ( अन्न आनन्दा- संबन्धविधिपरत्वात न स्वल्पविधानार्थम् इत्याशक्यते , श्रमीये ' कर्मभिः साधारणैः नैव तु ' इति पाठः, सन तथापि अनन्यगतित्वात् विशिष्टविधानम् । नहि यथा युक्तः । सुधागउपाठस्तु पृ. ७५० अस्माभिगृहीतः ) | इतरेषाम् अर्थवादत्वेन अर्थनचा , तथा इह के चित् आत्मनः केवल यजिविषयं कर्म , सप्रदान का भवति । प्रकारेण । ननु च समुदायीकरणेन अर्थवत्ता इत्युक्तम् , तच एतस्याः ( देवतायाः ) निवासाधनत्वात् सप्तम- यथा च नैतेन अर्थवत्ता, तथा अन्यार्थदर्शन याचवाणा: कारकासभवाञ्च एवं कल्प्यते 1 नहि देवता शब्दवाच्येन | वश्यामः । किञ्च अन्तरालेऽनुपादेये कर्म वत्र विधी- आन्मना धावसयित्वं प्रतिपद्यते । तेन तदुदेश- । यते । टाहर विपरिवृत्तिश्च नेत्युत्पत्तिरपीध्यते ।। त्यागाशेन प्रतिग्रहीतृव्यापारात् विनाऽपि कयश्चित् । याशी हि आख्यातेन स्वप्रधाना पूर्वापरीभूता भावना साफल्यकल्पनया प्रदानं निर्दिश्यते । यद्वा उद्देशगत- | अन्तरालमनुपादेयं प्रति उपात्ता, न तादृशी 'विष्णु मपि आप्यमानत्वं सागादोऽपि अध्यस्य सकलस्य गजेः । यद्यभ्यः' इत्यादिमिः उपस्थाप्यते इति नोत्पत्तिविधि- कर्मत्वेन उच्यते , तेन यन संप्रदानत्यनिर्देशः, तत्रैव कल्पनाभङ्गः । तत्र सत्यपि इतरेपा कर्मविधि-वे कर्मा-तर एतदुक्त भवति परस्वत्वमिव आपादयितुं तदुद्देशेन । स्यात्, न प्रकृतानुयायः इति मन्वा आइ- 'कर्मान्तरस्य त्यजेत् इति । यत्रापि कर्मनिर्देशः, तपोऽर्थः । त्यक्तु । वाचकः स्यात् ' इति (भाष्यम् ) । देवतायाः पुनः ट्रम्यं देवता उद्दिशेत्' इति । तथा च कैरलोद्देशव्यापारेषु उपादेयत्वात् कर्मोद्देशेन (देशे न ) विधि: संभवति व्यक्तृवरहितेषु यज' इति यो भवति । तदेत इति नानुवादबुद्धिरपैति । (अत्र चौपम्मायाम् आनन्दाश्रमे दुभपमपि लाक्षणिकम् । वापि संप्रदानत्वं त्यागाश च 'कर्मोद्देशेन ' इति तृतीयान्तमेव मुदितम् । तथापि भ्यभिचारित्वात् असमस्तात्मकत्वात् (समस्तप्तप्रदानत्वा उद्देश्यावेऽपि देवतायाः कर्मकाले शब्दप्रतिपाद्यत्वेन भाशत् ) दूषितमपि सन् प्रत्यासन्नतर देवतात्वस्य, कर्मवं आपाद्यस्वलक्षणोपादेयत्वात् न तदन्वयः कर्मान्तरम्बा- तु क्रियान्तरेष्वपि च्याप्यमानत्वसंभवात् सव्यभिचारम् , पादकः ' इति सुधाग्रन्थात् ' कर्मोद्देशे' इति सप्तम्यन्तम् इति - विप्रातर देवतात्यस्य । नहि तत् देवता बबन् । 'न विधिः सभवति' इति ननः उत्तरान्य व सकलं यनि प्रति कर्म इत्यवधार्यते । परमार्थतः पुनः पश्यामः ) । कर्मविध्यभ्युपगमे तु सत्यपि प्रकृतसमाने देवताशब्देन तद्धितशब्देन देवतात्व- तपाणा प्रतानामभावात् इत्यभिप्रायः। अथ यदिदम् कारकविमक्या कया चित् । आग्रेयादिभ्यः कर्मान्वर चोयते, तस्य ' उपाशयाज तथा च देवतातद्धितोत्पादे नहि पाणिनिना। यजति ' इत्ययं वाचक: स्यात् , नेतरेषाम् । तस्मात् तथा । इदममय इस्येवं तेनकोतमिवोदितम् ।। अन्तरालानुपादेयत्ववशेन अस्य ऐकान्ति के कर्मविधिये ये हि विभक्तिवाच्या अर्था भवन्ति वद्विभक्तिसमभ्य सति इतरर्थवादैरेव भवितव्यम् । धावर्थ चापत्र एच तेभ्यः तद्धितविधानं दृश्यते तदहति , तेन कीतम् , विदधत् प्रत्ययः संनिकृश्वृचिर्भविष्यति । ' तु विधीयते तस्मै हितम् , तत आगता, तस्यापन्यम्, तत्र भव.' इति । उपाशुल्वादिसबन्ध. ' इति ( भाष्यम् ) आयाजशन्द न तु देवतायाम् तस्यै इदम् । तामनेन यजति ' इति । गुणविधि मन्यते । यत्तु अनत्वमस्मिन् पक्षे फुन्दर था निर्देशो सश्यते । कय ताई ?' साऽस्य देवता' प्रसङ्गात् इति, तत्रोच्यते । तुल्यमेतत् त्वत्पथे। कुतः । . वा मभिधीयते , न .

·. . ~ + वा-- उपांशुयाजाधिकरणं . १२१३ उपांशुयाजाधिकरणं विधिप्रसङ्गात् । अतः । आशु याजमन्तरा' इत्यनेनैव श्चति ) जामिदोषोऽत्र कीर्तितः । नान्तराल- प्राप्त संकीर्तनमिति। संयुक्तो विधिस्तत्रैव निश्चित्तः । अजामिन न प्राये वचनाच । १२॥ तस्यैव प्रशंसत्यक्धारितम् ॥' तस्मात् ( उपाशु- भाष्यम्-- प्रधानकर्मपाये वननं प्रधानकर्मतामुमो-याजमन्तरा पजत्ति इति) विविश्यम्, न समुदायानुवादः। मुलपति , यथा अग्रवमाये लिखितं दृष्ट्वा , भवेदयमप्रय सोम-शमे 'अनामिकरणाच' इति सूत्रभाष्ये इति मतिः । तस्मान्न समुदायशब्दः इति । जामिता सादृश्यम् इति व्याख्यानम् । सादृश्यस्य दोप- हृदयमुपायाजः यज्ञपुरुषस्य पर्यवसायित्य च एकरूपायाः क्रियायाः पुनःपुनरनुपाने प्रधानप्रायेण अवयवेन संसात् प्रधानमिति अवगम्यते। बन्दा स्यात् इति तदाऽऽसदकत्वेन बोध्यम् । इदमेर कथं पुनः अप्रधानावं पूर्वपक्षे प्रसज्यते ? उच्यते । च न्यायसुधायां सादृदयस्य दोषपर्यवसायित्वमुक्तम् । 'प्रयाणां वैष्णवादीनां समुदायेऽवधारित । अमी- (सौन्दर्यवाचिजामिशब्दलक्षितस्य सादृश्यस्य नैर-तर्यानुष्ठाने पोमीय एबैंक पौर्णमास्यां विधीयते । तावता- सति आलस्यापादकत्वेन दोपवात् तत्कीर्तनस्य च ममीपोमो' इति योऽभीषोमदेवत्यः, स एवैक: काल-निषेधाश्रुतेः निन्दापर्यवसायिलायोगात् आमावावशेन विशेषसंयुक्तः पूर्णमासग्रहणेन फले चोयते । तत्र वैष्णव- | अनामित्वकरस्तुत्यर्थ वावगमात् आमियोपन्यासयो एक- प्राजापत्ययोः गुणभावात् सकलोपाशुयाजप्राधान्याचना- वाक्यता अवसीयते सुधा. पृ ७४०)। नयविवेके नुपपत्ति । ननु तत्रापि वैलिएकदोषवात् देवतासु यदैव तु दशमे जामिता साहदयम् एकरूपा द्वि.क्रियेति, तेन अमीषोमीय ( पोम-) देवत्यः, तदैव प्राधान्यम् , इति दत्ताताननुसपिदोषः इति साहरपस्य दोषपर्यच. नित्यरत् प्रधानत्वमकीनने ने घटते । नेष दोषः । । सायित्वमुक्तम् । 'कालदेवतयो त्र संबन्धोऽयं विधीयते । गनु यथा विद्वाक्ये समुदायानुरादात् आग्रेयादीना फल- उल्लक्षितं कर्म तदन्यत्रापि विद्यते ।' यदि हि संबन्धः, एउम-तरा पाये समुदायानुसाद विष्णयादि- अमीयोमपोरेव पौर्णमासीसंबन्धः क्रियते, ततो विमगु- यागानामपि कालसन्धः इति श, फलसबन्ध; इति वा प्रजापतिपक्षे न स्यात् । अयं पुनः देवतोपलचितस्य प्रत्ययस्थानात् ( दृष्टान्त- ) संगतिः । प्रयोजनं पूर्वपक्षे पागस्य संबन्धः । सर्वत्र च उपलक्षगरपायेऽपि उपलक्ष्यं विष्य वादिदेवन्यास्त्रको यागा, समुच्चयेनानुष्ठेयाः । सिद्धान्ते गृह्मते, यथा वश्यति । अनपरायश्च कालस्य लक्षणं हि एक एव विकल्पितत्विष्ण्वादिदेवत्यः इति । सूत्रार्थस्तु पुरोडाशी (१०८११७१७० ) इति । न च एकम्यत्र पोर्णमासी यजते ' इति वाक्यरत् ' उपाशुपाजमन्त। फर्मण, कदा चिन् प्रधान सदा चिदङ्गत्वम् इत्युपपद्यते । पति' इति याक्यमपि समुदायानुनादः स्यादिति । नानावे तु अविरुदं स्यात् । न च समावि तत् । वि-- 'उपायाजमित्येषोऽनुवादोऽप्रायया विधिः।, तस्मात् एक फर्मवाय 'उआयाजमन्तरा पति विष्ण्वादिवास्ये विस्पष्टविधेरस्यानुवादता , नामियोक्ते इस्पषमेर विधिः। स्तराल उपारागुगरे निधो । सत्यवादो विष्णयादि शा-- 'तत्र विवादिवाक्येषु तव्यप्रत्ययदर्श- स्वप नौवमन्नत. ।।' नान् । ऐकान्तिको विधिर्नान वर्तमानापदेशनः ।' भाट्ट-तर ' जामि वा पतस्य किरते तस्मात् विष्पादियागाना समुदायानुवादः । इति प्रा. पदन्याची पुरोडाशानुपायाजनन्तरा यति, विष्णुरुगा अभिधीयते । ' जामित्वोपक्रमादेकमज्ञामित्वोप. याप्योऽजामित्वार , मजापतिरसा यह पोटजानित्याय सहतेः । यास्यम् , वन्मध्यपानाच विष्ण्पादेरर्थ- भगीपोमानुपामु भ्यापजामियाय ' इति भने अन्तरा- यादवा ॥ पापशेषानुपम गती सत्यां न पाये पूदेव न कर्मान्तरविधिः, अपितु सम्पमय रा- युग्यवे। अनूनौननिमिषध ( पुरोमानिनिव--साहिताना देतोरा विधियानां समुदाप- ·- तस्मात् सवाया तावनास्ति शेष । गात् । ७॥ 'अवत. उपांशुयाजद्रव्यात् १२०६ उपाशुयाजद्रव्यात वियत शिष्टस्य परस्तानासुपस्तरणाभिधारणादिगृहीतापेन | न होमसंयुकानि , ( रिन्तु ) हवि प्रल्पनान्येव । इह अवार्थत्यात् कृतार्थप्रतिपत्तयम्य शेषकार्याणि न खय- | पुनहोमसंयोगः, 'चतुर्ग्रहीत जुहोति । इति । मेव भरतप्रयोजनमपि द्रव्य प्रयुञ्जते । तस्सान भुवाया वा-- नैतत् सोमेन तुल्यम् । तन हि प्रहचमसेषु शेयोऽस्ति । यस्तु समस्त कार्यनिवृत्युत्तरकाल साधारणः हवि.प्रल्पनमा कृते यया न सर्वहोम., तथा सोने पो भविष्यति , तस्य समिएयजुराख्य प्रतिपत्त्यन्तरमा: । अवचनाद्भक्षो न विद्यते ' इत्यनाधिकरणे वश्यामः । सातम् । यदा तु इदमपि उपस्तरणादिवदेव अर्थकर्म तेन चोदनाविरोध तन वक्ष्यमाण परिहरता न सर्वदोमो अपधार्यते , तदा सुतरा शेराभावः । शक्य तु तैत्तिरीय. भविष्यति । शेषकार्यान्यार्थदर्शन च ' सोमस्याने वीही. वाक्यापेक्षया उपत्तौ अन्यसंयोगात् गमिष्टयजुषश्च । त्यनुवषट्करोति ' इत्यादि , ' सर्वत परिहारमाश्चिन होतिचोदितत्वेन अयशत्वात् प्रतिपत्ति वमवधारयितुम् । भक्षयति । इत्यादिचमससमाख्या न च विरोस्पते , विशेषत्पेन चासो अवस्थितेति शेषकार्यान्तराणि बाधते। अन्यथा तद्विरोष स्यात् । अथवा न तत्र असमस्त होमे सति का चिच्चोदना विरुध्यते इत्याविरोधात् असर्व अवत्तत्वाच जुह्वाम् , तस्य च होमसयो- होम, इह तु विरोध स्यात् । अयमेव चाविरोधो हेतु , इति सूत्रगमनिका । यथा तु भाष्यकारेण पूर्व चमसमनु भाष्यम्-- आद। जुड़ा तईि आग्यस्य शेषो दाढत्य 'चमसवदिति चेत्' इति सूत्रमुपन्यस्तम् । भविष्यति चमसवत् । यथा चमसेषु ग्रहेषु च तथा परिचोदनासूत्रमेव होमसयोगाने कान्तिकत्वदर्शनार्थ चोदनया इति । तर प्रत्याइ । ध्रुवाया तावनास्ति शेष कल्पयित्या परिहारो वतन्य । तत्र वचनान्तरकृत वात उपायाजस्य साधारणयात् इत्युक्तम् । अथ क्सान शेष स्यात् , अब 'वचनान्तररहितत्वे सति' इति जुला यन्छिष्ट तेग शेषकार्यम् , यया होमाथें चमसे शेष विशिष्टस्य हेतो अत्यभिचायत् । अथवा इति । उच्यते। यज्जुद्रामवत्त साउने होमेन सद्धम् , स्वातु जुहार " इयेतदेव तुरन्दस्थाने चन्द तसान जुड़ा शेष । कृत्वा पूर्वपक्षवादिप्रत्यवस्थान न्याचक्षणे चमो वा-- वन एतत् स्यात् । यत् पेपलोपागुयाना दृष्टान्तो दातन्य । परच अनुभाषणसूध काभ्यम् । जुकामवच तस्यैव -प्रइवमसेविय सोमस्य-शेषो एतदुक्त भवति 'अवत्सत्यात्तु जहा चमवत् शेषोऽस्तु' भविष्यवीति । तदनुपपन्नम् । कुत १ तस्य समस्तस्य ( इति ) 1 तस्योचरम् 'तस्य च होमसंयोगात्' इति 'चतुरवत्त जुहोति' इति होमसंयोगात् । उक्त हि गतार्थम् एतत् ( २२३११८) उपधानार्थे चरी नान्यत्र श्रुतम् , अन्यत्र विनियोजाम्पमिति । तस्मात् न इहा शेष उत्पमाधिकारात् सति सर्ववचनम् । १० ॥ उपपद्यते। भाष्यम्--अथ पटुक्तम् , ' सर्वेभ्यो हविर्य सम- चमसवदिति चेत् ॥ ८॥ क्यति' की । उच्यते । उत्पन्न शेषमधिय एतदुच्यते, भाष्यम् - वि पुनर्मदुतम् , त परिहतम्यम् । नाविशेषणम् । साये यह रोपा, तेभ्य सम्य इति । यथा' औदनो ठचे माझणा भुत्तवन्त या-अथ यदुर चममवत् सत्यपि होमसयो शेषो भविष्यतीति । बत् परिइतंभ्यम् । इति प्रतापेश सर्वशन्द, एमत्रापादि। चोदनाविरोधाद्धपि प्रकल्पनत्वाच ।९।। था-यस्नु सम्म भी प्रत्यक्ष अनुवाद, भाष्यम् नैवदेवम् । कुन ! चोदनाविरोधात् । तत्र याच क्वमिह सवल पश्याम, वाहवानुवाद सोमस्यामे वीहीत्यगुरुपकरोति' इति वन चौदना । इति मन्यामहे । सवयच परमवंग म्यवहारामाका। भरिव वत्र 'ऐदवायर रहाति' इत्येवमादीनि हानि | अधिकृवापंच. सान्दो गमने, इति न विरोध । . . .

·उपाकरणादीनां १२१५ उपादेयपश्वादिगता . * उपाकरणादीनां पशुधर्माणाम् अग्रीयोमीयमात्रा * उपादानविधानशब्दो मिनायौं । अप्रवृत्त- र्थता । भा. ३१६१७११८-२७, प्रवर्तनं विधानम् । तच पुरुपविषयः शन्दन्यापारः । * उपाकरणानन्तरमेव नियोजनम् इति यथाप्रकृति अननुष्ठितस्यानुष्ठानमुपादानम् । तच कर्मविषयः पुरुष- माजापत्यपाघु अनुष्ठानम् । भाट्ट, ५४२११, न्यापारः। वि. २०१३. * उपाख्यानानाम् असत्यत्वेऽपि तत्र अथवादानाम- • उपादीयमानेषु आकाङ्क्षा उपजायते, न उद्दिश्य- तात्पर्यात तात्पर्यगोचरीभूते च प्राशल्यापाशस्त्यरूपेऽर्थे । मानेषु 1 वा. ३।१७।१४ पृ. ७२३. सत्यत्वात नाप्रामाण्यापत्तिः। सु.पृ. ५७. * उपाख्यानाना वेदगतानामसत्यत्वेऽपि प्रवर्तकत्वम् । लोकेऽपि या " पादेयं विच्छिन्नप्रकरणस्य कर्मणः संबन्धि, यथा आहवनीयप्रतिपदादि । तस्य प्रदेशान्तरस्थोद्देशेन किया फअन्तरयुक्ता मेधादिहेतुत्वेन आता मन्यन्ते, तस्या कं चित् प्रवर्तयन्तः तदमितं सौभाग्यादिफलम् अपि शक्यं विधानम् । का. २।३।११।२४ पृ. ६१५. असत्यमपि उपन्यस्य नियुञ्जते } प्रवृत्त श्वेतरोऽपि - उपादेयम् अनुपादेयेन बाध्यते यथा तपनीयोत्कर्षे कियाऽऽश्रयं फलं प्राप्नोति । यद्यपि च प्रतिपत्ता जामात अग्निप्रणयनं कालेन । बाल. पृ. १३२, * उपादेयः 'नैतन्त्र पारमार्थिकं फलं मदभिप्रायानुसारेण एतरूप- । गुणः तिरोहितकर्मानुवादेन शक्यो विधातुं नानुपादेयः । भ्यस्तम् । सर्वथा तु अपुरुषार्थ मा न प्रवर्तयन्ति, तदअत्यं स हि अण्डपाविनामयने होमस्येव बलात् कर्मान्तर- मापादयति इति थितं प्रकरणान्तराधिकरणे । वा. नामैतत् , किमपि अन्यदवास्यामि' इति शाकाऽनु- ३२६७१२२ पृ.१०४९. तिष्ठति । एवं वेदेऽपि विधिना तावत् फलमवगमितम् । अर्थवादास्तु असत्येन नाम प्ररोचयन्तु, न तद्गते * उपादेयक्रियासंबन्धिनामेव परस्परान्वयः, नोद्देश्य- सत्यासत्यत्वे किश्चित् दूषयतः, प्रवर्तनमात्रोपकारित्वात् । क्रियासन्धिनाम् । उकं च अग्निमाधिकरणे (६४१७) यतु परस्ताद्भविष्यति, तत् विधेपरि गतम् इति निश्चित्य तन्त्राले । उपादेयाना हि ऐककानियमः । नैव विद्वासो न प्रवर्तन्ते । तस्मात् उपाख्यानानाम् | नोद्देश्यानाम् इति तरतत्र क्षुण्णम्' इति । सोम. असत्याचमतन्त्रम् । वा. शरा११० पृ. १२५. ६४।६ पृ.४८६. * उपाख्यानार्थ स्वतन्त्रार्थवादकल्प्यः विधिः एक- * उपादेयगतं द्वित्वादिः विवक्षितम् । यया ' एतेन कर्तृकोपाख्यानरूपपरकृतिकल्प्या, अनेककर्तृकोपाख्यान- रूपपुराकल्पकप्प्यश्चेति द्विविधः । सन ' ताभ्यामेतममी-वि१०२।१४, यथा वा — चमसाध्वयंम् वृणीते' राजपुरोहितो सायुज्यकामो यजेयाताम् । इति द्वित्वम् । पोमीयमेकादशकपाल पूर्णमासे प्रायच्छत् ' इति प्रथमः। बहुत्वम्। ३१७११. ' तावन्तामनीपोमो आन्यस्यैव नौ उपासु पौर्णमास्यां यजन् ' इति द्वितीयः । बाल, पृ. १२. उपादेयत्वं कृत्तिन्याप्यत्वम्। बाल. पृ. ९८. * उपादातव्यम् । यदि उपादातन्यम्, नहि तदनु. । उपादेयत्वं यजेः अनुष्ठीयमानताऽऽकारः शरीरो- पादाय कश्चित् प्रयोगमारभवे । नदि अनुपादाय मोहीत् । पाधिकः । वि. १४६. . उपादेयत्वेन चोदितस्य प्रस्तुत्य प्रयोगम्, मीहीन् मृगयति । एवं कुर्वागस्य प्रयोग एकवं विवक्षितम् । यथा 'प्रवयसमुषमं दक्षिणा ददाति' एव न संवर्तेत । भा. १९३३६५९. इति दक्षिणेक्यमाह । भा. ११२।१०।४६, ७ उपा. * उपादानस्य-कपालोपादानस्य अवघातकालीन- देयत्वेन हि अनुवास्या चोयते तत्रैकत्वं विवक्षितम् । स्तुपोपकारः न प्रयोजकः । भाट्ट. ४।१।११. ३१३।२३. • उपादानलक्षणाएर अजहरस्वार्था लक्षणा इति • उपादेयपश्यादिगता संख्या विवक्षिता । माह आलंकारिकाः। मणि, पू. ७५. ४|११५. .

·0 उपांशुयाजधर्माणां १२०८ उपांशुपाजाधिकरण द्रन्यस्स पतिपत्ययोग्यत्वात् । न च सर्वकार्यान्ते झमं धौवाद्वा सर्वसंयोगात् । ४८ ॥ बाधित्वाऽपि प्रयोजनक्शेन तत्करणम् , समिष्टयजुरादि बाराब्दः पूर्वपक्षनिरासाय । उपायुयाजः धौवात् विशिष्ठमतिपत्यन्तरविधानेन तर वदप्राप्तेः । अतः वाया विद्यमानात् आमात् प्रतीयते न यत कुत शेपाभापान शेषकार्याणि । श्चित् । सर्वसयोगात् । 'सर्वस्मै वा एतद्यशाय गृह्यते यद् मण्डन-'आज्यान शेपकार्याणि ।' ध्यायामाज्यम्' इवि सर्वेरेव यागैः प्रोवाज्यस्य सयोगात् शंकर-- 'शेपवाय न चान्यतः।' सयोगस्य सुतत्वात् । तस्मात् प्रौवाज्यात उपायुयाः * उपांशुयाजधर्माणामतिदेशः चित्रष्टो मधू- इति सिद्धान्तः । के. दकयोः । भा. ८1१।१९।४०-४३. * उपांशुयाजविधिः एकयुरोडाशायामपि पोर्ण तु उपांशुयाजपत्नीसंयाजेषु देवतापदयाज्यानु- मास्याम् । भा. १०८।१८६२-७१. वाक्ययोरेय उपांशुत्वम् ॥ उपांशुयाजशब्दः अग्युत्पन्न । चजोः कु पिण्य- पत्नीसंयाजे उपाशुपाजे च ' उपाशु यजति । इति । तोरिति कुन्वेन भवितम्यम् । भा. २।२।४।९. * उपांशु विहितमुपाशुत्वं साधाद्यागे अराभवात् तदनगमन्येषु अवि- याजशब्दस्य नामधेयता वार्तिककारानभिमता । सु. शेपात् सर्वेषु निविशते । इति प्राप्ते, पार्थादिप्रतिपत्त्य थत्वेन आधुतपन्याभुतप्रणववपटकारादिभिनमन्त्रेष्वेव * उपांशुयाजसत्त्वम् अमावास्यायामपि साख्यायन शासाऽनुरोधेन । रत्न. १२।२।७।२२. वस्तुसामर्थ्यादुपाशुत्वम् । सकर्ष ४१३११५. • उपांशुयाजाप्नेयविकृत्यो. आज्यबाईसत्ययो. * ' उपांशुयाजमन्तरा यजति । इति यजति पद बाईस्पत्यौषधधर्मा. चोदकरशात् आज्यधर्मभ्य. पूर्व विधायकम् , न तु अनुवादक दर्शपूर्णमासयो । वि. कर्तव्याः, न तु प्रयोगविधिचोदितासमधानप्रन्यासत्यनु २।२।४. उपाययाजमन्तरा यजतीति' इति महात् मुख्पक्रमेण आज्यधर्माणा प्रथमम् अनुष्ठानम् सूण ( १०८।१५१४७ ) हविर्निशेषाश्रवणेन उपाय अवरकल्यायाम् । समस्प्पयोः पलनं बलवत् । याजे द्रव्यानियम पूर्वपक्षयित्वा प्रोवाद्वा सर्वसंयोगात् शा. ५ ... . उपाभुयाजाधारामिहोत्र- (४८) इत्यनेन अविहितदन्यकेषु भौतविधि. वक्ष्यते । पासोमाधिकरणानि पौर्णमास्यधिकरणोक्त समुदाया- नुवादापवादः। या २।२।४।९.. उपांशुयाजाग्य- I उपांशुयाजमन्तरायजतीति हविर्लिङ्गाश्रुति निर्वापात् पूर्नम् आमीयोमीयपुरोदाशनिर्याप. कार्य स्वात् यथाकामी प्रवीयेत । १०८।१५।४७ ॥ दर्शपूर्णमामयोः मुल्यकमस्य पाठक्रमात् दुलायात् दर्शपूर्णमासयो ' उपायुयाजमन्तरा यजति' इति भा ५।९।८।१५ श्रूयते , तत्र इविलिङ्गाश्रुतित्वात् , इविविशेषस्य विञ्चित् उपाशुयाजादौ याज्याऽनुवाक्यासूक्तवाकारिमय रिङ्ग न भूयते । इविटिङ्गस्य श्रुतिर्यस्मिन् सः हविलिग कप्यो देवताविधिः विधियुचवाक्या तरयल्पनान् । श्रुति. । न हविनिश्रुति: हविरिजाश्रुति. उपाय वाल पृ. १२. . उपाशुपाबायर्धविर्यः शेपार्य याजः | तादात्वात् । तस्मात् ऐच्छिक मिश्चित् द्रव्य नानुरेयम् । भा. ३१५/०२-१२. प्राह्मम् । नगु 'आज्यस्य नो उपाणु पौर्णमास्यां यजन्' ४ उपाशुयाजाधिकरणम् । उपांगुयाजमन्तरा इति श्रमणात् आज्य इविनिश्चेनु शक्यम् । सत्यम् , तथापि यजति इति विधि, नानुवादः । उरामुपानन्यायः ।। कीदृशम् आज्यम् इति न जायते । इति यथाकामी स्यात् पौर्णमासीयदुपांशुयाजः स्यात् । २।४।९।। इति प्रतीयत । यथा कामयते तया, यत् किञ्चिदाज्य মা-- জানি না মঞ্চ ফির শশী प्रतीयेत । इति पूर्वः पक्ष.1 पुरोहागौ, उसयाजमतरा यति' इति । 'विष्णुमार * - सु. पृ. ७२२, . .

·उपावहरणाधिकरण १२१७ उमयोईरिपोर्दधिपयसोर् - " प्रथमः उभपार्थ संभवति, अहबहुत्वात् । तस्मात् हरणकाले । शेन सस्ताराजनकत्वमप्रत्यूहम् । तदशे उपेशालाभाव- एर उत्पाचमिति। सत्त्वात् । मणि. पृ. १२, उपेक्षावानुपेक्षात्वयोः सोम-- चोदकपासकन्वबाधेऽपि कालो न वाध्यः । अविरुद्धयो. एकानुभववृत्तित्वं सभवति । पृ. ३०. इत्युत्थानात् संगतिः । अन्तिमेऽइनि तु अनुपपरग * उपोद्घातस्य लक्षणम् ' चिन्ता प्रकृतसिदधर्या- मावात् मानवाससैवोपावहरणमिति । मुपोद्घातं प्रवक्षते । प्रसक्तानुपसकादि प्रस्तुतादुप. वि- तत् किं माने तो बा, 5ऽय प्रस्तावे-जायते ॥ ' वा. २११११ पृ. ३७२. कतेक्षणात् ।, अर्थात् तदैक्यं तनोस्त्या हतौ स्यात् एक उपोद्धातन्यायः । 'प्रतिपाद्यम बुद्धो संगृह्म सार्थकत्वतः ॥' प्रागेव तदर्थम् अर्थान्तरवर्णनम् उपोद्घातः'न च सूत्र- भाट्ट-पूर्वाधिकरणे गतम् । कारवत् भाप्रकारेणापि विषयप्रयोजनववं मुसतो नाभि- मण्डन--- पृथावस्त्रमहर्गणे।। २२. 'हरणार्य । धेयम् इति वाच्यम् । शिष्यानुग्रहाय पोद्वातन्यायेन पृथग्यास: । '२३. प्रवर्तनात् । शारीरकभाष्यवार्तिकम् पृ. ३१. शंकर-~' अहणे वाससो भिदा । ' २२. ' काले उपोद्घातपादोऽय द्वितीयाध्यायस्य सा घाइतेः कार्या । ' २३. सा वासतो भिदा । पाटः । सा. राशर४९ अन्ते। * उपाचहरणाधिकरणे 'यस्मिन् काले यत् प्रयोजन • उपोपणम् । दार्शपौर्णमासिके विध्यन्ते सति मश्वते तस्मिन् काले तत् संपादनीयम् ' इति लौरिको | नियतम् उपोषण स्यात् । (उपोषणमन दर्भादिदाहः न्यायो बीजम् । १०।६।२२१८.. समाप्तौ । ' उप दाहे'।) भा. ८1१1३९. • उपायहरणार्थ प्रत्यद यासोऽन्तरोत्पादनम् (अद भयोरविशेषात् । ९।२।१९।५६ ॥ गणे ) तम्घ सोमोपावहरणकाले एवं । भा. १०१६) दर्शपूर्णमासयो: एफमेर प्रकरणम् । तर च दायपि २२१७९-८.. पार्यणहोमी विहितौ । उभयोः प्रकरणे तयोविधानात् उभ• • उपासनात्मकस्य शानस्य कर्मणि पुरुषे च दृष्ट- | योरपि यागयोः उभावपि पार्वणहोमी भ्याताम् अविशेषात्, प्रयोजनाभावात् अप्पापेक्षायाम् , थुत्यायभावेन फ्रवर्थ- | पौर्णमास्यामेवैक: अमावास्यायामेर अपर' इति विशेषस्थ त्याभायात् वाक्यगोपनीताभ्युदयनि: श्रेयसफलतया रानियतुमयस्य पात् । तस्मात् उभयोः उभी इति पूर्व. पठः । समरन पुरुषार्थत्वम् । स्नाकरः सेकन्धाक्षेपपरिहारे१०४, यदमीज्या या, तद्विपयो । ५७ ॥ उपासनापालभाजो यजमानस्यैव उपासना पूर्वपक्ष वारान्देन निरस्यन् सिद्धान्तमाह । उमयो- फर्तृत्यम् इति न्यायः (पूर्वपक्षे ) । कल्पवरुः ३१ गियोः उभापपि होमी र फर्तन्यो । किन्तु यदमीच्या समुदायम् अभिलपप या हाय. पार्वणहोमा, तदिषय 'उपास्मै गायवा नरः इति ग्रामकामाय मति सः होम । आमेयानीपोमीयोगरायाजसमुदायमुद्दिश्य पदं कुर्यात् ' प्रतिपदो गुणसमस्य विस्ती नातिदेयः । 'अपम यानिनम्' इति मन्यारण को होमः, आयेय. भा.१४॥२३-२५. सानास्पसमुदायमुदिश्य ' अमावास्या मुभगा मुझेना' T उपायोपासमयोभदाभेदः संभवेत् इति- इति मन्चारणहोमो विदितः । तस्मात् एकसमुदाय न्यायेन सर्ववेदान्तसिद्धान्तः। श्रीकर, ३।३४३५ व.मू. विषय: ए, अपरसमुदायविषयोऽपरा । नोमो . उपेक्षात्वं प्रवृत्तिनिवासजनचानावम् । ताहत | उभयत्रापि इति विमान्त. । फे. संपरानुसते. सर्परेमवतार। उधाऽम्पलच उपेवा. •भयोईविपोधियोर्मध्ये मम नाशि वियन्तामालन् । तेन मरो उमेघाउमस भरे पवार, कन्यः । आन्मिापः । भा. ६४६) भनुपेशामास मुराणे' इति शानम्य आयो. १२-२३.

·- उपांगुयानाधिकरणं १२१० उपांशुयानाधिकरण जानिलादोष उत, वंभिपनितुम् 'आँशुपानमन्चरा संयुताय पुनः विपनाम्युपकमवास्तविधानाहयान् पति' इति विहितम् । कर वेन भिजिष्पते । वस्मिन् । तदशेन च इतरेषां लायकत्वोपयोगे सति न अनेन- क्रिरमाणे शायवे एव, यथा विष्णुर्यटन्यः प्रजापतिरमी / घटकल्पनाऽनुवन्धिविष्यभ्युपगमो दुरः । किन पोमो विष न्यवधानात् अजामिवा 'विष्ण्वावियागसंवन्धे कुचे यागोऽर्धचो भवेत् । अगम्यते एव । नानामिताऽर्थवादं वश्यानीति | उपसर्जनभूतस्य श्रोते न युग्यते ।' विष्णपादिसबन्धोऽन्यते, न तु अन्तरालसंवन्धस्य अन्यत् । कर्मोत्पन्नतन्यप्रत्ययः यागोरसइनविश्वादिप्रधानः । प्रयोजनमस्ति अतो विधानात् । कयं विवादयो यष्टम्या | तम अर्यात् निकाय यागवतम्यता कल्पनीया, न इत्सवगम्यते ! यष्टच्यान् अपटायान् वा विष्वादीन् । चामो पुज्यते, 'अन्तरा यजति' इत्यनेन प्रत्यक्ष उपायाजाभिटवाय संकीत यति इति गम्यते । तत्र के प्रधानोपदेशोपपतेः । तत्र ययपि वापत् विवादि. चित् तावदाहुः मासा एवेति । कुतः ! शास्साऽन्तरे युतानि पृथक् वास्यानि भवेयुः, तथापि वलिले। विधानादिति । स्थरि अप्राप्तिः, तथापि उपाशुल्वसामा- अन्तरालविहिते यागे देवता नियः, न कर्मान्तरानि । न्यात् प्रजापतिर्देवता विष्णुश्चेति अनुवादावेष, आशु न च देववाऽपि एवंविधैः सम्यगभिधीयते । नहि धमांगो हि विष्णुप्रजापती । तसात् । यत् किश्चित् एते सप्रदानं देवतात्वं वा वदन्ति , कि वाह ! पाजापत्यं यश क्रियते, वदुपाश्वेव क्रियते । इत्येवमादि- कर्मोपसर्जनद्रम्यवचनाः । ता कर्माति प्रधानी कृत्य सकीर्तनात् , मन्मसमाम्नानाच विष्णुम् अप्रासमति द्वितीयानुस्यार्थदा सावत् लन्धया । न च ताक्वा प्रातमिव वदेत् । अमीषोमयोस्तु विधायकमुदाहियते एव देवतात्व सिध्यति । त्यागायत्वात् हि रजते: परमा तावतामयीयोमो आज्यस्यैव नौ उपाशु पौर्णमास्या अंत: त्वज्यमानं द्रव्यमेव कर्म भवति । तत: सेन यजन् ' इति । वरसात् गागान्तरम् । आप्यमाना देवता पथात् कर्म सपयते । तर द्विकर्म- वा-- कर्मचोदना ' उपाशुपानं यजति' इति, न / लक्षगरसको समाप्तिः यदार्थः । इत्यनेन ('प्रक- समुदायानुवादः । कुतः । प्रकवानामसजावाद् मात नियम्सेव' १२११४ अश्त्यभाम्योतेन ) गम्यते नानुवादवा । यागो विण्यादिसंयुफैनहि पायेन पूर्व सम्पमानकर्मविरोधानेन परपूज्यमानर्मा- वाक्यविधीयते ॥ यथा वैश्वानरवाये द्वादशपरलेन निर्मात् एकात्यायभारणेन सेपदानवशक्तिम् अभि. उपक्रमोपसहाराभ्याम् भष्टत्यादयः एकशस्यतामापद्य- भूव निर्देशो भवति 'विष्णु यजति । विष्णुर्यष्टर: । मानाः पृथक् विधिव ने प्रतिपन्नाः, तथा अमापि इति , न तब देवतालमभिधीयते, कि तर्हि । 'जानि या एतत् ' इति विध्युपगमे दोपसकीर्तन कप कर्मवान्ययाऽनुपपचिटक्षणयैव गम्ममान चीरते। चित् विधीयमानस्य आमक्षितम् , तपनरनारेण ननु च पडतेः देवतापूजामान्लान् नदीचर देवता- तुत्वमिति गम्यते । जानिता च पुरोगापोरउराले सन्दी पर्यायौ पर, इति न पचपन् 'धना गम्यते' करिमश्चित् अविधीरमाने भवति, इति यत् अन्तराल. इति । नैप साक्षात् देवतापूजावचनः । कुवः । कालमयोगेन विधाम्पते, तस अजानिकरल प्रसा, स्तुतरपि हि पूजात्वात् मायः यजिवाध्यता । इत्यवधारणात् ' आपावमन्वरा' इसप सुत्दायेन , न वाऽतियिषदेवस्याः पूजेवि प यक्ष्यते ज्ञानात् विवादियुकेषु र तपेशिवाजानिरूपातुवि- ( देवदाऽपिकरणे) ॥ नह देवताः सुशानः कपूग संकीर्वनात् अनपेक्षिवं लिपिलमनाइल स्तुत्पर्यया पाठोपी छन् अभिन् ' यजयुम । रु. गृह्यते । नहि विण्याशिययुकेशु अन्तरालमसंयोगोड- समापित्ताच नानियित् देता माता मतिपद्यते। स्ति, पेन उपकमोतया बानितया विषिः तद्रवं का नच रविः तत्परः इति नरमे वेदानेन ॥ जामि स्तावकवया अपेक्षित बन्देत । मन्चलमल | उपादिः पून्यमानोऽपि न न ग्यमानी । .

·उभयपानात् धृपदाज्ये १२१९ अभयसामके - - अयाद देवाना . इति वचनात् तुल्यं दधि आज्येन प्रधानभूतमिति । | सात् ' उपस्तृणाति अभिधारयति' इति न्यपदेशे तन । ग्रहणे हि वत् तुल्यमाज्येन , न यागे । यागो हि । गुणार्थे सति उपस्तृणाति इत्यादिः सस्कारशब्दः भक्त्या चित्रेण आज्येन भूयते पृषदाज्येन यजति ' इति । स्यात् गौणः स्यात् । तस्मात् आज्यपानिगमा एय अस्याः श्रुतेः आज्यप्रधानत्वात् दलो गुणत्वम्, न भवेयुः, न दधिपानिगमाः इति सिद्धान्तः । प्रधानत्वम् । तस्मात् दन: उपलक्षण न कर्तव्यम् । अपिवाऽऽख्याविकारत्वात् , तेन स्थादुप- दधि वा स्यात् प्रधानमाज्ये प्रथमान्य लक्षणम् । ५९ ॥ संयोगात् । ५७ ॥ चातुर्मास्या आवाहनादिनिगदेषु चोदकमातेषु चातुर्मास्येपु ‘पदाज्येनानुयाजान् यजति ' इति 'देवान् पृषदाज्यपानावर ' ' स्वाहा देवान् पृषदाय. श्रुतम् । चोदकप्राप्तेषु आवाहनादिनिगमेषु · देवाना-पान् ' इत्यादि वक्तव्यम् इति पक्षमाह अस्मिन् सूने । बर' इन्यादि कन्याम् इति पूर्वमुक्तम् । इदानीम् | अपिलाशब्दः इतरपञ्चभ्यावृत्यर्थः । निगदेयु पृषदाज्य- 'देवान् दधिपानावह ' ' स्वाक्ष देवान् दधिपान्' इत्यादि | शन्दो वक्तन्यः आख्याविकारत्वात् । आख्यायाः वस्व्यम् इति पक्षमाह । वाशब्देन इतरपक्ष निवर्तयति। आज्यपदस्य पृषदाज्यशब्दो विकारः । आज्यस्य दधि- दधि प्रधान स्यात् , न आज्यम् । कुतः १ आज्ये | मिश्रणेन पृपदाज्य नाम विकारो भवति । आल्याविकार- प्रयमान्त्यसंयोगात् । प्रथम. सयोग उपस्तरणम् । अन्त्यः । त्वात् आख्येयविकारत्वात् तेन आज्यपदेन पृषदाज्यस्य संयोग' अभिधारणम् । उपस्तरणाभिधारणश्रुतिश्च — यदि उपलक्षणं स्यात् । तस्मात् ' देवान् पृपदाज्यपानावह ' वसन्ते यजेत द्विरुपस्तृणीपात् सदभिधारयेत् , यदि । स्वाहा देवान् पृषदाज्यपान् प्रावृषि मजेत सझदुपस्तृणीयात् द्विरभिधारयेत्' इति । पृषदाज्यपानाम् देवाः पृषदाज्यपाः पृपदान्यम आभ्याम् उपस्तरणाभिवारणशब्दाभ्या दषि प्रधानभूतम् | जुषन्त ' इति पठनीयम् इति अन्य. पूर्वपक्षः । आज्य च तस्य गुणभूतम् इति शायने । तस्मात् 'देवात् । न वा स्याद्,गुणशास्रत्वात् । ६०॥ दधिपानावह ' इति दन ए7 उपलक्षणं कर्तव्यम् इति । न का वक्तव्यम् । वाशब्दः पुपदाध्यशब्दोपलक्षण- अपिचाऽऽज्यप्रधानत्वाद् गुणार्थे व्यपदेशे पक्षव्यावृत्पर्थः । पृषदाज्यं न द्रन्यान्तरम् । आज्यान्दो भक्त्या संस्कारशब्दः स्यात् । ५८॥ हि सर्पिषो वानक, पृपच्छन्दः चिनस्य यया पृपद्रज्जुः अविवाशब्दः दधिपाधान्यपक्षस्य निरासार्थ: इन पृषन्मृगः इति । तेन पृपदाव्यसब्दः चित्राच्याभिधानं दधिषधानं पृपदाज्यम् आज्यप्रधानत्वात् पृथदाज्यस्य तन । गम्यते । तेन पृषन्छन्दः गुणशाल गुणशासन गुण- आज्यमेव प्रधानम् , तस्य विशेषणीभूत. पृपच्छन्दः बोधकः । तस्मात् पदाग्यपदस्य नोपलक्षणम् । अतः गुणार्थों व्यपदेशः । आज्यस्य पृषत्तागुण पृषच्छन्दो आज्यपानिगमा एव मपेयु इति सिद्धान्तः । के ध्यपदिशति । च पृषच्छन्दः सस्कारबोधक: • उभयप्राप्ती व्यवस्थाविधिर्यथा वाघ्नीवृधन्वयोः शन्दा । एवं च पदान्यादार्थस आल्यप्रधानत्वात् । आज्यभागामे पाठाछियाच उभययाः । वाल. १८. कृपा इति पादेशे गुणाईं सस पृषत् इति • उभयवादितुल्लापात् नैका पर्यनुपोग्य. सु. संस्कारवाचकः शब्दः भक्त्या स्यात् गौणः स्यात् । पृ. ७७३. विपदाज्येन अनुयाजान् यजति' इति आज्य • उभयविधाने वाक्यमेदः । भा. १२ स्यैव यागसंरन्धात् वदेव प्रधानम् , देव च प्रयोजनबत् । ३. ३२५, * उभयसंवन्धे यास मिवेत । २२ न च यागे दपि करण भवितुमर्हति श्रुतिमाते आये २।२७ पृ. ५६२. सति प्रत्यायनि । दना तु आज्ये पृपता गुणः • उभयसामके उपारिकणे नोपरवी प्रतिपत् संपाद्यते । प्रपत्तागुणकं हि आज्य यागकरणावेन भूपठे। नाप्रियाती, अन्येव ऋतुनिमित्ता भवितुमति । मा.१.1 ।

·मृधः । के. उभयह विरातिन्यायः १२२१ उलूखलं * उभयहविरार्विन्यायः । आति-यायः' इति नोत्पत्तिसंयोगात् । ३५॥ बिन्दो अधिकरणं द्रपन्यम् । के. ६४६२२-२३. सिद्धान्ती निषेधति । न प्रकरणादुझ्याङ्गता, * उभयाकाक्षालक्षणसेबन्धाभावे हि अन्यतरा- पौर्णमासीमात्राङ्गता । उत्पत्तिसंयोगात् । उत्पत्या उत्पत्ति- काड्यालक्षणः सबन्धो गृह्मते, न सभवे । तस्मात् । वाक्येन वैमृधस्स सेबन्धात् । एतदेव हि वैमनस्य नष्टाश्वदग्धरपवदेव परस्परनियमः सिद्धः । वा. उत्पत्तिवाक्यम् । तच प्रकरणात् दर्शपूर्णमासाभ्याम् एक. ३१३४१ पृ.८१८, वाक्यतामियात् प्रत्यक्ष वा पौर्णमास्या । तर प्रत्यक्ष- * उभयामिनाशे पुनराधानरूप प्रायश्चित्तम् । भा. संयोगः प्रकरणात् बलवान् । तस्मात् पौर्णमासीमानागं ६१४८२६-२७. व उभयाभावे विशिष्टाभावः इति न्यायः। 'उरु प्रथस्व' इत्यादीनां पुरोडाशप्रथनमन्नाणा अस्य न्यायस्याप्युदाहरण पश्चता संभवति । तयथा निरपेक्षसाधनस्वावगमात् विकल्पः । भा. १२१३२१५॥ यन सिद्धिरस्ति सिपाधयिषा च नास्ति , तत्र प्रकृत-३१-३५. न्यायेन पश्चता न भवति । पक्षताप्रतिबन्धकसिपाधयिषा * ' उरूकं मन्यमानाः' इत्यध्रिगुप्रै उरूकशब्देन विरहवि शिष्टाया: सिद्धः सत्त्वात् । सिषाधयिषाविरह-चपाऽभिधानम् । उरु विस्तीर्णम् जो मेदो यत्र इत्यव- विशिष्टसिद्धयभावस्य असत्त्वादुमयाभावप्रयुक्त विशिष्टा- यवद्वारा वाया युक्त: उरूकशब्दः । वि. ९।४१४. भावः इत्यलमतिवितरेण । साहस्री. ५४८. उरोवृहती बृहती । पादेषु अक्षराणि ८११२१ * उभयाभिधाने वाक्य मिद्येत । 'भिधेत ताई ८८। उदा० एत शतमिन्द्रा (अस. १०/१३/११)। के. एवं सति वाक्यम् । भा. १२९४७ पृ. ११९. * 'उलपराजि स्तृणाति' ऊस्तृगैः दीर्घ र उभयार्थमिति चेत् । ४।३।१३६३२ ।। वैदिमध्ये स्तरणम् उलपराजिस्तरण प्र येतन्यम् । वा. दर्शपूर्णमासयोः प्रकरणे ' संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृध- २१२१४१२४ पृ. ७४० । उत्पूर्वस्य लुनातेः कान्-प्रत्यये मनुनिपति' इति श्रुतम् । तत्र किम् उभयान वैमृधः । धावन्तोपसर्गान्तयोः लोपनिपातनात् ककारनकारयोग कालार्थः पौर्णमासीसयोगः, उत अङ्गस्वप्रयोजनाभ्या इत्सवेन लोपात् उलपशब्दस्य ऊर्यलपनाईमुग-ध्यादि. संबन्धः इति विचारे पूर्वः पक्षः । वैमुधः उभयाथै कठिनतृणवाचिता अर्ध्वशब्देनोक्ता । तृतीयया उलपैः दाङ्ग पौर्णमास्यङ्गं चेति । उमयोः प्रकरणे कृता राजिः इत्यर्थे तृतीयासमातो दर्मितः । रेखाऽपर- आम्नानात् । इति चेत् । पर्यापरायाकारत्रवावितया राजिशन्द पाख्यातु दीर्घ- न, शब्दकत्वात् । ३३॥ मित्युक्तम् । सु. १०६७. (ऊर्वलवन नाम कियन्त पूर्वसूत्रेण पूर्वपक्षे प्राप्ते त निषेधति । न उभयान चित मूलभाग त्यक्त्वा भूमेरुपरि चतुरगुत्यादिमागे वैभः । शब्दकत्वात् अनुनिर्वपति इति विधिशब्दस्य स्वनम् । के.) 'उलपराजि स्तृणाति ' वेद्यामास्तरीतुं एकखात् । नहि एकस्मिन् वाक्ये एकः शन्द: वैमृधस्स सपादितस्तृणसमुदायः उलपराजिः । वि. ३।१।१४. दर्शपूर्णमासाभ्या पौर्णमासीकालेन च संबन्धं विधातु * उलूसलम् एक तन्त्रेण राजसूये नानाबीजेष्टो, न शक्रोति । तस्मात् नोमयाग वैमृधः । तु नाना । भा. ५।२।११३-१५, ७ उसलम् औदु- प्रकरणादिति चेत् । ३४॥ परम् अग्निचपने उपधानार्थम् । तत्र 'सोपथम्य 'संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिर्वपति ' इति श्रुतो पूरयित्वाऽवहन्ति' इत्ययहननं सस्कारार्थ सहदेव मृधयागः प्रकरणात् दर्शपूर्णपासपोः प्रकरणात् उमयार्य } कर्तभ्यम् अदृष्टफलक मात् । वि. ११||६. * उपल एव स्यात्, न पोर्णमासीमावाङ्गम् इति पुनः पूर्वपक्षः । कि तलम् उत भिनम् इति फलसंशयः, किं कृष्णाबिना- इति चेत् । दयः पृथक् पदार्थाः उन कृभ्याजिनास्तरणादिपली. .

·उपांशुयाजाधिकरणं १२१४ उपाकरणनियोजनादयः विद्धपर्थमनुवादः एव । त-प्रयोजनं च अन्तरालकाल- | मेव न तु देवताविधायकत्वम् , तस्याः आज्यस्येव प्रमाणा- विधिस्त्रयाणामेपाम् । 'ताबवामीपोमायाज्यस्यैव न्तरेण समय प्राप्तिकाया: विधिवैयति इत्युक्तम् उपाशु. नायुपा पौर्णमास्या यजन् । इति काल्सरन्धतात्पर्य याजाधिकरणे । माह. १०1८1१६. ' विष्णुरुपागु महद्वारा फल्संबन्धसिद्धिर्वा । अन्यथा हि अग्नीपोम. यष्टभ्योऽजामित्वाय प्रजापतिरुपाणु यव्योऽजामिन्यार देवत्यस्यैव कालबन्धात् फलसरन्धः स्यात् । इति | अभीपोमावुपाशु यष्टव्यावजामियाय ' इति शासाभेदेनो. प्राप्ते, उपक्रमोपसंहारयोः एकविषयावेन वाक्यत्वावीतेन । पाशुयाजकमे आम्नातः वैष्णवप्राजापत्यानीपोमीययाग्या. तन्यपत्ययान्तवाक्यैः कर्मविधिः । अन्तरावास्ये एव ऽनुवाक्यायुगलैः प्राप्ताः विवाद्या देवताःउपायुयाजस्तुत्यय तु कालोपामुत्वविशिष्टः एकम्र्मविधिः । तदर्यवादश्चायं कीय॑न्ते इत्युक्तम् उपायुयाजाधिकरणे शास्त्रदीपिकायाम् । पूर्वोत्तरमावन सर्वोऽपि । अन्यथा वाक्यमेदापत्तेः। देवताविधिसरूपः अर्थवादोऽयम् । बाल. पृ. ५३, अत एव तव्यप्रत्ययान्तर्देवतामात्रविधिः अन्तरालपाक्य * उपांशुयाजानुमन्त्रणन्यायेन लिङ्गानुगृहीतकम रपकर्मणि' इत्यपास्तम् । न च तत्र देवताऽलाम । एयान प्रकरणात् बलीयान् विज्ञायते । वा. ३६७२५. माग्वामेदेन वैष्णवप्राजापत्याग्नीपोमीययाज्याऽनुवाक्या- * उपाशुयाजानुष्ठान प्रथमम्, तत: अगीयोमीयानु- युगलानाम् एतयागक्रमे समानाताना विकल्पेन तत्त- ठानम्, मन्त्रकमस्य ब्राह्मणकमात् अन्तरगत्वात् ।. देवताकल्पकत्योपपत्ते । तस्य च ' तावताम् ' इत्यनेन | ५११६९।१६. कालसबन्धात् फलसरन्धः। न च उत्पत्तिशिष्ट कालबन्धा- नामेव आमेयादीमा झटित्युपस्थितन्लेन उत्पनविष्टकाल- सोम. १०६ • उपाश्वतर्यामप्रयोः वषट्कारहोमो नास्ति । संबन्धस्योपाशुयाजस्य फल्समन्धानापत्तिः । अन्यथा . उपांइवादिभ्यः उत्तरमेव दधिग्रहो पायो न पुरोडाशान्तरालकासंबन्धान्यथाऽनुपपत्यैर पौर्णमास्या पूर्वम् । सकर्प. ३।३।८. दिकारलाभेन उपाशुयागस्य फल्संबन्धापचौ 'तारबूताम्' • उपाकरण आग्रेयस्यैव पशो प्रथमम्, न तु इत्यस्यापि तत्फलत्यानुपपत्तेरिति वाच्यम् । 'तावधूताम्' इत्येतदनन्तरम् 'उपाशुयाजमन्तरा यजति' इति अमीपोमीयस्य सायस्के । रत्न. ५१११५।११. * उपा- पठितमिति शर्तिकदर्शनात् अस्यापि कालस्योत्पचि करणम्, पर्यमिकरणम्, यूपे नियोजनम् इत्यादयः पगु- चाक्येनेव विधेयतया भिन्नवाक्यवाभावेन तुल्यवरत्वात् धर्मा । तत्र 'प्रजापतेर्जायमाना: ' ' म पगुम्' फरसबन्धोपपत्तेः । अतो नाय समुदायानुवाद इशि इत्याम्यामृग्भ्या पशोरुपस्पर्शनम् उपाकरणम् । दर्भयालया सिद्धम् । प्रयोजनं स्पष्टम् ।। निः प्रदक्षिणीकरणं पर्यग्निकरणम्। चि. ३४०७० उपा. करण प्रथमतः सवनीयस्य कार्यम् । तदुत्तर देशस्य, । स्यादन्तरालवचने गजतेविधानम् ।' मण्डन- 'अन्तरा यबिधिर्मत, ।' यविधि तदुत्तरम् अनूबन्ध्यस्य प्रतिदृष्टपौर्यापर्यस्य एव नियामका. गिविधि. । मावे किन् विप् था। न्तराभावे नियामक्वाङ्गीकारात् । सायस्के सहपश्वा * यत्तु माधिचेतन्यस्य पूर्व पश्चादपि गुणोक्तः लम्भे भवनीयोत्तरम् । के • उपाकरण सवनीयोः तन्मभ्यस्य निर्गुणवाक्यमपि उपायाजन्यायेन वदनु- आश्विनग्रहोत्तर दिचीयरशनया गपपरियाण इला गुणतया नेपमिति, तन्न। अद्वैत. २४१४०६. कर्नम्यम् । के • उपांशुयात्राधिकरण पौर्णमाम्यधिकरणापनादः । • आमरणनियोजनादय संस्कारा. वाजपेये वा. २१११।१ पृ. ३२१ ० तारताममीपोमो इत्यस्य प्राजापत्यप कन्या. नप उपकरणे या ऐलिका भिन्नवास्यत्वे आगुयाजविष्येकवाक्यावे वा फसवन्य म. स्वीकृत , स एव नियोजनादिसंस्कोष स्वीकर्त-या। सिद्धपर्यम् अमावास्याच्या प्रत्यर्थ वा काल्मायविधायकच । सोऽयं प्रवचित्रमा नाम 1 वि. ४५.

·ऊर्ध्वजान्यासन १२२३ , । ७ अर्वजावासन होतृवरणधर्म एन, न सर्वि- । इत्यत्र सौर्य चरी सूर्याय जुष्टं निर्वामि ' इत्यादिः । म्वरणधर्मः प्रकरणधर्मो वा 'आसीनमूर्ध्वजग्नुं होतार वि. ९९. * ऊहः । यस्य पदार्थस्य यापदार्थ- वृणीते ' इति विधानात् । संकर्प. ४४२२५. संस्कारता उपदेशादवगता, तस्य पदार्थस्य तद्विलक्षण- त्वम् ऋजुत्वं संततत्वम् इत्याचारधर्माणा दर्श- पदार्थसस्काराय विकृतः पदार्थः ऊहः । कु. ९।१११११. पूर्णमासयोः समुच्चयः, न विकलयः । वि. १२६३।३. * हा विकारेषु उपपद्यते । भा. रा११।२९. * :-वृद्धती वृहती । पादेषु अक्षराणि १२२१२१ हः । विकृती (सोय चरी) मान्य ब्रह्मर्वसम् । १२ उदा० अध यदिमे (नास. ९४११०१९)। के. तस्य प्रत्यक्ष वाक्यविहितं करणम् । भाग्यमानं धर्मा. • कमानं सतदशारनित्यं वाजपेयपना यूपथ्य , नाकाद्धति करणानुमदारेण । न च रानिधाने धर्माः न तु पोडशिपात्रस्य । वि. ३२१९. सन्ति । तस्मात् चोदनासामान्यात आयेयधर्माः सौर्य:- 8 ऊपरबापितवीजन्यायः । वैयर्थ्योधकोऽयम् । विदिश्यन्ते साकाङ्गत्यात् चास्यस्य । तपा वचनन्यक्तिः यन किया निष्फला तगाववरतीति स्पष्टार्थः । यथा आगेये उपकृतं तया सौऽपि उपकर्तव्यम् । साहस्री. ५६३. आग्रेये च निर्वापमन्त्रेण भाग्यमानस्य देवता प्रकाशिता । ऊपरवृष्टिन्यायः । ( यथा ऊपरे जायमानाऽपि । इहापि तथैव प्रकाशयितव्या । न च साढते असते सृष्टियर्या न धान्यजननायालम् । सं पन कर्मादि । प्रकाशयितुम् । तस्मादूदः कर्तव्यः । टुप्. ९४२१९११ निष्फल तमार्य प्रतते । के.) साहस्री. २९५. पृ. १६३७. सिद्धो भरति भगानाम् अपूर्व- (उत्तरस्मिन् कामपटके बिन्दुझमरचना विषया- प्रयुक्त्तत्वात् । भा. ९४११०१ पृ. १६३६. नुसारेण भूता, न प्राग्रत् इति ज्ञेयम् । तत्र आदी .अहः द्विविधः पानिको न्यायगम्यथ । माटो गतिः, खरूपम्, ऊरभेदाः, यस्य ऊदः, यस्य नोः। यथा ' असदाहन्ति ' इति । द्वितीयस्य तु लक्षणमाहु- ततः पर च प्राग्यदेव ऊहपदारन्धाना समस्तादानांधिवाचायी अधिकरणमालायाम् 'पाकृतस्थानपतित. नियेशः इति । पदार्पान्तरमार्यतः । ऊः प्रयोग विकत ऊसमानतयो. • अदः अविदेशोजीम्यत्वात् अति देशनिरूपणान- दितः' इति (नरमे प्रस्वायना)। अय कार्यंत उपकारात् तर निरूप्यते । कु. ११, . अहः अभ्यापा-योजनावेन चास्य हेनुत्यम् , तेन मारामित्यध. । म: भाकअरिगुरे एकधायन्दम्य । मेऽयम् । अत्र च प्रावस्यामपतिक इत्यनुको, पदार्थान्तर प्रीदिको अम्मायमा प्रतितोऽन्यपाभावात् कः इति सवयवाः, गदुपकारार्थ विस्ते पदार्थान्तपन्यवादेन अन्या. हियते । भार. ९१३.११. . अनः । इदानीम् ऊहसग भूते पोशशाघातयोगे अति-पाति: स्यात्, अन उक्त किम मिमि स मामठ स्कारविसमावस्फारितेति । न च भौदिसानापना : स इस प्राधान्येन वक्षते । भन्यदपि किंचिद् उपो. प्रत्यरविधिना भावे विधानेन विसरतः । स्वान्दाग यातेन प्रमोन च । भा. ९।११११. • 3 बारान्तर लिपेपानुरादात् तत्कारिता ||' इति सोमेश्वर- मुरधनिमिस: अन्ययाभावान्ममः (प्रपोगविकाराम. } संग्रहीतन रमोसन्यानापत्तिबमाणरम सभागान् । अन्यथा सोम.)। शा. ९९४१ १, ५७४, . . नाम | वैपरीत्यस्यापि प्रवद्वान । पार्यान्वरेत्सनुशासनहि पारस प्रयोगस्य अन्यथाभावः । १... हा विहवल्प संभवति नान्या, इत्यतः वारदान न कार्यम् । नाम विता। याच एकरूपा । मन्यसामसेस्मरेणु मर्यवः स्यनुने 'असदसदी पारके कितनागा चैप सा । न तश्या. प्रतिरोषः। विषयड विकणे भासतम्य शिवमोगे भलिभावित शिया: । या. १ भa उस प्रपंत पवि। भलीच मानिनir, ..: 'अमये मर्यानि, भागवशयपातम्यूपिनो सलाम : F., ।

·१२२५ जुष्टमिति । अत्र लिनं तदवस्थम् । (६) क चित् | अवैलक्षण्यं च न्याय्यम् । यदि समान कारण लिगवचने यथा 'पासा अमि भरत' इत्पन्न अस्मै'- | तेन न्यायेन अवैलवण्यमुच्यते । समान चेह कारणम्, य पदं पुलिङ्गैकवचनम् , ' मला आलमेत ' इत्यादिषु | एपा शब्दानामर्थः, स इह प्रयोग नास्तीति । ' अमये 'प्राभ्योऽनिम्' इति स्त्रीलिङ्गबहुवचनरूपेग उसले । जुष्टं निर्वामि' इत्यस्यापि योऽर्थः स इह नास्ति । अब महतिस्तदवस्था । (७) क चिद त्रयाणामपि, 'अग्नये उप निर्वपामि' इत्यनेन जुष्टस्य निर्वाप उच्यते। यथा ' आपो देवी: शुद्धाः स्थ' इति प्रोक्षण्यभिमन्त्र-न चेह जुष्टस्य निर्वापोऽस्ति । अजुष्टं चेह निर्वतम्यम् । णार्थो मन्त्रः वन अप्मन्दः स्त्रीलिङ्गेषु बहुवचनान्तः । निर्यापेणैव तत् जोप्यते । तस्मान समवेतवचनः । घृतं प्रोक्षणम् ' इति विहिते घृते 'घृत देव शुद्धमसि' तस्यापि अश्रुतार्थस्य वचनम् इतरार्ध प्रयुज्येत निर्वाप- इति । (८) व चित् तु तदवस्थस्य सफलस्य अभ्यासः। स्तुत्यर्थेनेति । तस्मात् एतदपि विकृती नोहितव्यमिति । यथा पशुगणे एकधैया इति एकधाशब्दः अभ्यस्यते । टुप्--' अपये जुष्टं निर्वामि' इति । जुपी दुप-रत्न. ९।३।१११. प्रीतिसेवनयो: ' इति ( धातुपाठेन) अमिना यत् दन्यं * अहः पडङ्गः । मन्त्रविषय इदानीमूहश्चिन्यते । सेवितम्, तत् निर्वसन्यम् । न च अमिना सेवित अन्य सच पडतः । ये यर्थवन्तो मन्त्राः, मुख्यार्थाभि- मस्ति । तस्मात् अविद्यमानत्वात् ताशस्य द्न्यस्य धायिनश्च, अपूर्वप्रयुक्ताश्च धर्माः, प्रकृती समवेतार्थाभिः असमवेतवचन इति । धायिनः, अपरायश्चि, यदि वोच्यते प्राकृतस्थानापन्नान्य. न, समवायात् । ३९ ।। न्यदेवताका विकृतिरिति टुप्.९।३।११ पृ.१७४३. भाष्यम्-नैतदेवम् । समवेतवचनो हि 'अमये अत्र तन्त्रात्नम् । (१) अर्थवन्तः अर्थप्रकाशनार्थाः । जुष्टं निर्वामि' इति । ननु एतदुक्त जुष्टस्यात्र निर्वाप नतु उच्चारणमात्रात् अदृष्ट कुर्वन्ति, (२) मुख्याय- उच्यते, न च जुष्टं निर्वसभ्यमिति । अत्रोच्यते । नैव भिधायिनः न तु गौणार्थाः, (३) तथा अपूर्वप्र- जुष्टस्य निर्वाप. एतेन वाक्येनोच्यते । कि तर्हि १ युक्ताय धर्माः न तु अग्न्यादिस्वरूपप्रयुक्ताः, (४) तथा निर्वाण जुष्टकरणम् अग्नये जुष्ट करोमि इति । एव हि प्रश्वी समवेतार्थाभिधायिनः न तु सवित्रादिपदवत् । दृष्टार्थ भवतीति । अत. अनुल्यकारणत्वात् वैलक्षण्यमेय असमवेतार्थाः, (५) या अपरार्थाश्च न तु न्याय्यम् । तरसात् रामवेतवचनः अमिशन्द, अहि- यशपतियन्दयत् पराः, (६) तया यदि वा तन्यश्च विकृताविति । प्रास्तस्थानापनान्यद्रव्यदेवताका विकृतिः इति । दुप- समवेतवचनः ( अमिशन्दः । ) कृतः । (अथ यस्य उहा) (न अष्टस्य निर्याप उच्यते, किन्तु) निर्वापेण ः अनिशब्दस्य विकृती निषिमन्त्रे ।। करणभूतेन जुष्ट भावयेत् ( इत्युच्यते । स जुष्टो) गुणशब्दस्तयेति चेत् । ९।१।१३।३८ वर्गक १ ॥ भान्यमान एवं मान्यते अमिरिद जोषिष्यते गन्यम् भाष्यम् -- परिमन्नेव वाक्ये ( देवस्य त्वा इत्यादी) (इति) । एव (देवताविशिष्ट.) सेन्यमानः दपूर्णमासयोः अनये जुष्टं निर्वामि ' इति समा (प्रकाश्यमान.) हार्यों भवति निर्यापः । नायते । तत्रायमर्यः साविकः किमनिशब्दोऽपि विकृती शा-- त्राय समवेवोऽपिरस्मिन् कर्मशि नोझते, सोऽपि न समवेतवचनः, उहिंदन्या, सम- यद्यपि । मन्त्रे त्वत्रानिशन्दो न समवेताभि- वेववचनो हि स इति । ॐ मामम् १ एव चेत्तत्र संशयः, धायकः ॥ (तस्मादमिशन्दो विकृतो नोहितन्य इति सोऽपि गुणवान्दः तथैव भयमवेतनवनः । अतः । प्रा.) उच्यते नात्र जुटस्य निर्वापो मन्त्रेमानेन सवित्रादयः अस्मिन् वास्ये असमवेतवचना: । यदि कथ्यते निर्धापकरणात् पत्र कीर्यवे जुष्टभावना ॥" अमिशन्दोऽपि यसमवेतवचन,एवमवैल्शभ्य भविष्यति। ठसात् असिन्दस कहः । मी. को, १५४ ) ·उहः १२२७ . कहितभ्यः नैमित्तिकः अविकारेण प्रयोक्तन्या, उत सोम-- द्रव्यवाचकशब्दोहमुपजीभ्य तविशेषगुण उभावपि यथास्थानमूहितन्यौ , जातिशब्दः स्तरणे, वाचकशब्दोइविचारात संगतिः । अत्र दसंपदेनेत्र नैमित्तिकः स्तरणसाधने ट्रन्ये इति । तत एव तावत् परीय | अभिधानसिद्ध हरितपदे नोहः इति पूर्वपक्ष:, किमयं हरितशब्दो हरितगुणविवक्षया प्रयुज्यते, उत गुणदारेणापि द्रव्यमकाशकत्वात् ऊहः इति सिद्धान्तः । स्तरणद्रव्यगुणामिलिमयेति । कश्चात विशेषः ? यदि सूत्रार्थस्तु- जातिशब्दो दर्भशब्दो द्रव्ये नैमित्तिकः, दर्भाणा हरितगुणसचन्धो वक्तव्यः, व्यक्तमसो अदृष्टोऽर्थः । गुणशब्दो गुणे च यथास्थानम् ऊहितम्यौ इति । तदा पुण्डरीकाणामपि अदृष्टायैव इरितसबन्धो वचनीयो वि-- 'हरितोक्तिः पौण्डरीके न त्याज्या त्यज्यते- भवतीत्यविकारेण प्रयोक्तव्यः । अथ स्तरणद्न्यगुण अथवा |, नाष्टार्थत्वतो, नैवं गुणिद्रव्यम्य भासनादा विवधया प्रयुज्यते, तन पुण्डरीकाणामपि वगुणो वक्त यो भाट्ट-- मौद्रे चरौ पौण्डरीकाणि बहीपि भवन्ति' भविष्यति । तदेतत् द्वयमपि हरितसन्दादवगम्यते । किं इति श्रुतम् । तत्र बहि.पदेन तत्काणि इविरासादन- नु विवक्षितमिति संशयः । किं तावत् प्राशम् । अविका वेदिरमहोतृपदनपविरकरणादीनि लक्षयित्वा तदुद्देशेन रेण प्रयोक्तन्य इति । तत एतत् तावचिन्त्यते हरितगुण / पुण्डरीकाणि विधीयन्ते । जन्यावरन्धार्थकश्च द्धितः । विवक्षया प्रयुज्यते इति । कुतः १ हरितशब्दस्य मन्ने वत्र वेदितरणे प्रकृतिप्राप्त · स्तृणीत चर्हिः ध्ने' भावात् । नहि योयो द्रव्यगुग. सोऽवयवचनीयो ( माण्ये द्र०) इति मन्त्रः अवश्य बहि.पदे दर्भपदे भाति । यस्ययस्य तु वाचको मत्रे शब्दोऽस्ति, स गुणो | घोहितन्य एव । हरितपदेऽपि अदितन्यो न वेति चिन्ता- काय इति गम्यते । हरितगुणस्य वाचको मन्त्रोऽस्ति । याम् , गुणस्य प्रकृती अविहितत्वेन तमाशकपदस्थ वस्मात हरितगुणो वक्तव्य इति । ननु स एव स्तरण- | असमवेतार्थत्वात् अनूहः । कश्चित् मा वर्गिकगुण- दव्यगुणम्य वाचकः । नेत्याह । नहि असो स्तरणद्रव्यगुणः विधिकरूपनया वा समवेतार्थकन्वेऽपि इह पुण्डरीकपदरस इत्यनेन कारणेन हरितसन्देनोच्यते । कथं तर्हि १ हरिय. गुणपिशिशपभाचियात् दर्भपदस्याने कहितेन पुण्ड- पयोगात् हरितशब्देनोच्यते । स एव हारित्य श्रुत्या रोकादेनेव गुणप्रकाशनोपपत्तेः, न पुनः पदान्तरेण अभिदधाति , लक्षणया स्तरणद्रव्यगुणम् । श्रुविश्वप्रकाशनापेक्षा । अतो हरितपदलोप एव, न तु तस्थाने लक्षणापा ज्यायसी । तस्मात् हरितगुणविवक्षया प्रयुज्यते, पदान्तरप्रक्षेपः । इति प्राप्ने , विधौ धुतस्य पुण्डरीक- विकृतौ नोहितम्य इति । एवं प्राप्ते, धूमः । जातिशब्दो पदस गुणांवेशिरपझवाचिन्वेऽपि महतो दर्मादिपदस्य नैमित्तिकश्चोभावपि ऊस्तिन्यो। तत एतत् वयते । आतिमानचितात् तन्मन्नप्रकाशनार्थ जातिमान स्तरमादन्यस्य गुणविवश्वया प्रयुज्यते इति । यद्यपि हारित्यं वाचकम्य पद्मादिपदस्यैव दांदिपदस्थाने अहितव्य. श्रुत्या हरितन्दोऽगिग्दति , तथापि हरितगुणका- वात प्रकृताविध पदान्तरेण गुणप्रकाशनार्थ हरिताद- मनर्यकम् । अदृष्ट हि त कल्पनीयं स्यात् । तचा- साने पुण्डरीकपदशक्यगुणवाचिपदान्तरोहः आवश्यक शक्य हष्टे सभवति । स्तरणदन्यगुण तु लक्षणया अभि. एव । तम यद्यपि 'पुण्डरीक सिताम्भोजम्' इति वदति । तवचने तु दृष्टं प्रयोजनं स्वरणदत्यप्रत्यायनम् । निकाण्डीमरणात् सिवपद प्राज्यवे, तथापि 'यथा एर चेत् इहापि स्तरणद्रव्यस्य पुण्डरीकस्स गुण, प्रत्या- कयास पुण्डरीकमेवमक्षिणी' इति वेदे (घाउ, १६) यथितन्यः । तस्मात् नवाचक हितम्यो रक्तसन्द इति । भयोगात 'पुण्डरीकाक्ष.' इत्यादौ रत्ताम्भोजे एक शास्त्र. शा--प्रकृती अस्ति यदिषि मन्त्रः 'दर्भ स्तृणीत स्थानो पुण्डरीकपदप्रयोगाच रक्ताम्भोजौर विधेयत्वेन हरित.' इति । तम दर्भगन्दसाने पुण्डरीकपदमदितव्य रक्तपदमेव जहितम्यम् । शास्त्रदीपिकाया तु दर्भदस्याने गैर न्यायेन । हरिवादलानेऽपि रक्तपदमूहिवन्यपू, पुण्डरीकपदोई वदतः पार्थसारपे: रक्तगुणस्यापि देनेर पशनात् न रकदोहः सिध्येत् इति ध्येयम् । (मन्ये - - - नेति संशयः।

·१२२९ , . कि नीवारेषु वीहिशब्दस्य अहेन प्रयोगः, उत अवि सोम- 'प्रारमै ! इत्येकवचनस्य अविवक्षित वात् कारेणेति । कि प्राप्तम् ! अविकारेण श्रीहिन्दः प्रयुज्य- अनूहेऽपि ब्रीहिशब्दस विवक्षितत्वात् ऊहः इत्युस्थिते: मानः कार्यवतो नौवारान् न शक्नोति प्रकाशयितुमिति संगविः । सूत्रार्थस्तु-प्रतिनिधौ च अविकारमाश्रित्यय तेषु प्रकाशयितन्येषु नीवारयन्दः प्रयोक्तन्यो भवति । मन्त्रः प्रयोजन्य इति । तस्मादहः कर्तव्य इति । एवं प्राप्ते, धूमः । प्रतिनिधी वि-- 'बीहितिनिधाहो वीहीणामिति नास्ति चाविकारात् । प्रतिनिधी चेति किम् ? ऊहो न कर्तव्य | पा!, अर्थादूहो, न साहश्यादंशाना साधनला। इत्यनुकण्यते । किमेवं भविष्यति ? एवमविकारो भाट्ट-- यत्र तु अवयवसादृश्येन प्रतिनिधिनियमः भविष्यति । तत्र आपमनुप्रहीष्यते । तस्मादनूहः । यथा नीचारपूतीकादी, तन नीह्यादिश्चास्त्रेणैत्र नी शरादि- अनाम्नानादशब्दत्वमभावाच्चेवरस्य स्यात्॥२४॥ मत्रीयक्यवसमानजातीयावयवानामपि साधनावालगते? भाष्यम् -- २ चैतदस्ति अनूह इति । खगनूहो संस्कारविधीना मुख्यद्र यसमानविधानत्वस्य तृतीये भवेत् , यदि तस्मिन् मन्ने ब्रीहिशब्दः अनाम्नातः स्थापितत्वात् 'नोहीणा मेध' इतिमन्नोऽपि अविकारेणैर स्मात् । अभावानेतरस्य, यदि च नेदं द्रव्यान्तर प्रवर्तते , न तु नीवाराणमित्येवमूहित-पः । एवं सोम- नीवाराख्यं स्यात् । न चेदमुभयमस्ति । तस्मादभिधान- पदघटितमन्ना अपि , प्रतिनिधी मुख्यस्थानापत्यतिदेशे सिद्धये ऊदितन्यो नीवारशन्द इति । प्रमाणाभावात् । न च नीवारगतनीह्यामकादी नीहित्वनाती तादादा तदाख्यं स्यात् , संस्काररविशिष्ट प्रमाणामावेन तत्र कथं प्रीहिपदप्रयोगः, पुरोडाशप्रकृति- त्वात्। २५ ॥ वस्य पश्चर्थवेन बीहिदवाभ्यनीहित्यजातेः प्रकृति - भाष्यम्--- वाशब्दः पक्षं न्यावर्तयति , नैतदस्ति वायोगे नीहिरदेन लक्षणा ब्रीहित्यसाधनताऽऽशित. ऊद इति । अविकारेग प्रयोगः । कुतः ? तादात् । सावनताकत्वसन्धेन बीयविनः इस तदनयत्रानामपि तार्थ मीयर्थता नीवाराणाम् । ये नीतो प्रोक्षणादयः | उपादानेन नीवारगतमीलायरानामपि प्रकायनोपपत्तेः। संस्काराः, ते तलक्षितेषु विशेषेषु कर्तव्याः । तेषानीहि मिर्यजेत' इत्यनेन ब्रीहि वजातेः साधनता शन्दे- च विशेषाणा के चित् नीवारेषु विद्यन्ते । तदर्थेन । नोच्यते तदाश्रयावयविनः तदवयवाना च साधनमा प्रोक्षणादया संस्काराः क्रियन्ते । संस्कारैः अविशिष्टश्चार्य अर्थादानिप्यते इत्युक्त तृतीये । वस्तुतः पुरोहायस्य बीहि शन्दो यथा अन्येषु बीहिलचितेषु भाति ,बोहायवतण्डुलपतित्वस्यैव सवेन बीहिपदेन वीर- एवमेतत्रापि नीबारेषु । तस्मादविकारेण प्रयोक्तव्य इति ।। यवानामेव लक्षणाच । सोमत्यादिक नु अवयवावयपि उक्तंन उत्समस्य।२६।। वृतिनातिरिति पूतीकगतसोमावयवेष्वपि सा अस्त्येव । भाष्यम् -- कप पुनयिते , योयो ब्रीहिगनो पूतीकगतविजातीसावयाहुयातु सा नामियन्यते । विशेषः, स निवारेविति । उक्त च तत्वमस्य । उक्तो- अतस्तथापि नोहः । यदि हि नीवारस्यादिना नीवारणार ऽस्य विशेषस्य तद्भावः पोऽध्याये , 'सामान्य तस्वि. प्रतिनिधी साधनवं भवेत, तदा ते सागपधारकरणा- पी' (६३११९१२७ ) इति । तस्मादप्पविकारः। संभवे कर्मविश्याधिसाना संस्कारवि युत्तरप्रवृत्तिकतया टुप्- बीग्राकृतिव्यक्तिसादृश्याना च व्यास्पानं | समानविधानत्वाभावात् भवेदप्यूहः । वस्तुतस्तु तदाऽपि सक्षेत्रोक्तम् । 'बीहीगा गेध' इत्यस्य पवादियु कथं मीवारेणु ब्रीहिधर्माविदेशे प्रमाणभाषः। सत्यपि वीहि- प्रयोग इति चेत् । यदि प्रीहीणा विकारस्वत कहा, यदि ) कार्यापनत्वे लौकिकधर्ममहणेर या निराशावात् यवानाम्, वनोऽनभिधानमेव । इति प्रा, घूमः । कम- यूपारटास्तरणरदिपीत अतिदेशस्त्रनाइनुपपचे, अन्यथा रयतरखदेतत् (प्रेतं इतिः ) उभयविकारम् , उभय- सवटास्तरणेऽपि बाद.साध्यत्वमाश्यादविदेशातः । धर्माणा ग्राहसमिति। फलवमसेतु विमस्मे भक्ष प्रसन्छन्' इति लिनादेव ।

·ऊहान १२३१ उहग्रन्थः पौरुपेयः - मस्तु तस्या आतचनं तस्यै नवनीत तस्यै घृत वल्या | भूतानि आक्षणमुपदिशन्ति । चिकीर्षित इति च इस आमिक्षा तस्यै वाजिनम् ' इत्येकहायनीमन्ने स्त्री. उच्यते। इच्छाया हि सन् विधीयते। यदि चायम् अपुरुष लिङ्कारो पुलिगोहरा अविवाद एव । शुतादिपदे बुद्धिपूर्वको वेदतुल्यस्वत इष्ट । अथ पुरुषप्रणीतः ततो बपि किम् तस्य शुरुम् , तस्य बलम् , तस्य युद्धम् , न प्रमाणम् । यज्ञे चाचिकीर्पितो न प्रपोक्तव्यः । तस्य जयः, तस्य हुम्भारषः, तस्य पलायनम् , तस्य | चिकीर्पित इति च शब्दो भवति । तस्मानित्य ऊद इति । ठीला , तस्य भारोदानम् ' इत्येवम् ऊहितन्धो न धेति तदुक्तदोपम् । २॥ सदेहे , 'मृतम्' इत्यादी छिनधि' इत्यादिवत् भाष्यम् - तदेतदुतदोष भवचनम् । भवतैय अवश्याध्याहा क्रियापदे पद्यपि अस्ति' इति नाध्याहर्तुं | हेतुं वर्णपता असोको दोषः, ऊहविकीर्षित इति । शक्यते एकहायन्यवस्थाया शृतादेरभावात् , तथापि ऊश्चिकीर्पित इत्यनित्ये एतद्रवति । बटुक्तम्, 'भविष्यति' इत्यध्यादर्तन्यम् , ततश्च भविष्यत्ताया. इष्टे चिकीर्पितशब्दो भवति, इच्छाया हि सन् विधीयते समवेतत्वात् विकेनानमनार्थत्वेन च दृष्वार्थत्वात् । इति । उच्यते । वत्सयू इंटे कर्तुम् , यदि क्रियते , तत्का. तिवत्सेऽपि विकतानविहेतुत्रिवासगुणप्रकाशनाथै कर्तव्य , मिष्ट भवतीति । तसाद नित्य ऊह. । यदुक्तम् , स्मृते- एवोहः । इति प्राप्ते, भविष्यत्ताया अपि मरणव-ध्यात्वा-निसतेति । नेपा स्मृति. प्रमाणम् । दृधमूला होगा। दिना नियतत्याभावात् 'सभवि' इत्येव पद मकृती भवति हि वचनम् , 'करवीषु रथतर गायति' इति । अध्याहार्यम्, तब गोस्तावकं विकेनानमनार्थं वेत्यन्य तस्मादतिदेशवचनात् न्यायेनैव गात-यमिति वाचनिक देतत् । उभयथाऽपि नियासे अविकृतस्यैव प्रयोगाद- प्रथम विद्यानम् । तत एषा स्मृति. । तस्मादप्रमाणम् , नूहः । शक्यते हि साण्डात् या गौनिध्यते तस्या । कृतिम ऊह इति । किं भवति प्रयोजनम् । न्याय. जापमान सृतादि पाण्डीपमिति यादेष्टुम् । तस्मात् । विरुद्धमपि प्रमाण यथा पूर्व. पक्ष । यथा ताई सभावनाया विकृतावपि उभवादनूह एव । सिद्धान्त. न्यायविरुदमप्रमाणम् । मण्डन--- 'तस्यैतादौ न भवेत्योहः ।। १८, टुप्-(भाष्योक्त सिद्धान्तमाक्षिति-) तदुक्त- शंकर- ' साण्डे क्रयमनौ तथा । 'मनी मन्ने । दोषम् । इत्येतदयुक्तम् । कथम् ? ' करतीपु रथतर तथा गोदः । २४. गायति' इति कवत्यस्तावत् न कृतकाः । स्थतरमपि " ऊहः न स्तोत्रशखमन्त्राणा प्राकृतानाम् अग्नि नैव कृतकम् । यदपि अतिदेशवाक्यम् ' कवतीय रथ. धुति । भा. १०२४४९, * ऊह, न हरिवदादि- तर गायति' इति, तदपि नैव कृतकम् । तस्मात् जह- पदानां ज्योतिष्टोमगवसुब्रह्मण्यानिगदस्याना अमिषुति | ग्रन्थे न किंचित् कृतकम् ( पश्याम ) । अत्रोच्यते । मुत्राण्यानिगदे । याशिकास्तु अह कुर्वन्ति । १११११६॥ रथतरगीतो करतीषु गीयमानाया पुरुषस्य गीतिक्रिया ४२-४४, * अइस्य विकृतिमात्रविषयतया दशमे । प्रति य. प्रथमः प्रयत्नः, स वकः । समाम्नायेन वश्यमानत्वात् । कु. ३।२।११।२५. (सावत् ) अभिवत्या रथतरगीति अतिदेशमामध्यात्तु ऊहमन्यः पौरुषेयः॥ अन्यासु (कवत्यादिषु) क्रिपते । यथा प्रयाजानां सामानि मन्त्रमेके , स्मृत्युपदेशाभ्याम् । ९।२२ नित्यानामपि यदनुष्ठान ना कृतकम्, एवमिहापि ११ वर्णक २॥ भाष्यम्-एव का । इदं संदिह्यते योऽरम् को (करतीषु रथवरस्यानुष्ठान विधिवशात् पुरुषेण स्वय नाम ' कयानश्चिन आभुवत् ' इति ( काया नश्वामित्रा क्रियते, न तु आम्नानसिदम् )। आभात् इति ) किमयमपि आषों नित्य., उत पुरुष सोम-सूनार्थस्तु- सामानि सामानि मन्त्र. मगीत. इति । किं प्रासम् । एतानि असामानि मन्त्र भूतानि आणि इत्येके मन्यन्ते इति ।

·यजमानस्य कह प्रयोजक १२३३ अप्रयोजक मुख्यत्वेऽपि मैनहनीयपत्नीसल्याप्रकाशनाच स्वार्थ वेऽपि, | कार्यापत्तिमुल्यातिदेशेनापि अप्रात: ब्रीहिमन्त्रानुहः इति एकत्वन्य च अनेकपालीप्रयोगेऽपि पत्नीत्वसामान्ये अतिदेशविकृतिशब्दाम्या सूचितम् । (८) मुख्य- समवायात् समवेतार्थत्वेऽपि प्रकृती अपूर्वसाधनीभूतपली-वादिदशप्रयोजकसत्त्वेऽपि 'पूयति वा एतहचोऽक्षर •यक्तिपरलात् सामान्यसंख्याप्रकाशनस्य अदृष्टार्थत्वेन । यदेनदूहति तस्माहच नोहेत्' इति निषेधात् अनुह ऊहाभावात् पार्थता इत्युक्तम् । (३) इडोपाहानमन्त्रे | प्राकृतयाज्याऽनुवाश्याऽऽदो वक्तुम् 'अनिषिद्धोहाः ' 'यशपति वर्षान्' इति यज्ञपतिशब्दस्य यजमाने । इत्युक्तम् । (९) कार्यद्वारा अतिदेशेऽपि कार्यान्तरार्थे मुख्यत्वेऽपि तप्रोत्साहनार्थत्वेन दृष्टार्थत्वासमवेऽपि । ब्रह्मादौ यूशवटस्तरणहित्यायेन मन्त्रमासेरेव अभावेन च कर्मसमवायात् समवेतार्थत्वेऽपि ! ऊहाभावात् ' प्राकृते कार्यमापनेषु । इत्युक्तम् । (१०) इडास्तुत्यर्थवृद्धिविशेषणत्वात् खार्यत्वाभावेन ऊहाभावात् प्राकृतकार्याथेष्वपि वैकृतवीहियु अन्तरवाभावेन वार्थ इत्युक्तम् । (४) 'इन्दागच्छ हरिव भागन्छ' अविकृतस्यैव मोहिमन्त्रस्य प्रयोगोषपचेः जहाभावात् इति सुब्रह्मण्यामन्त्र हरिवच्छन्दस्य हरिवत्तालश्चगे गुणे 'अर्यान्तरेषु' इत्युक्तम् । (११) ननु कार्यद्वार के- मुख्यत्वेऽपि तस्य च 'इन्द्राय हरिवते धाना:' इति । ऽपि अतिदेशे नीलादिकार्यापन्नेष्वपि च नीवारेषु सवनीयहविरादिषु देवतावान्तर्गत: त प्रकाशनायवेन | श्रीशादिप्रकाश्याभावेन श्रीहिमन्त्रस्यैप अप्राप्तेः नोहः स्यात् पार्थत्वेऽपि यक्ष्यमाणेन्द्रप्रकाशनाच स्वार्थत्वेऽपि वस्तु इन्याशङ्कय 'अपूर्वायेद्वारेण' इस्युक्तम् । स्वरूपप्रयुक्तत्व. वृत्या ऐन्द्रे इरिक्सासमवायात् समवेतार्थत्वाभावेन | निरासेन अपूर्वपयुक्तत्वस्य नवमाये वक्ष्यमाणत्वात् ऊहाभारत समवेतार्यता इत्युक्तम् । (५) सत्स्वपि । नीवारादिषु मोगादिवरूपाभावेऽपि मोगादिलधिता- मुख्यत्वादिषु अर्थप्रकाशनवत् शन्दस्वरूपस्यापि आदरै। पूर्वसाधनत्वसद्भावात् तद्वारेण अस्ति मातिः इत्याचयः । सति अर्थान्तरयुकाया विश्ती ऐन्द्रीतत् गोगस्योपपत्तेः कार्यापत्ति पञ्चधा विभक्तविभागात प्रमाणपञ्चक- ऊहासेमसात् 'प्रस्ती यथोत्पचितचनमर्थानां तथोत्तरस्या प्रमेयत्वांच । यथा- क चित् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । ततो समविचादर्थे चाकार्यत्वात् ( ९२२१५९) इत्येत. शब्दातु त्रेधा । क चितु प्रत्यक्षादेव वशन्दायू, क चितु दधिकरणसिदशब्दवरूपानादरमूचनाय आदिशब्दः । । प्रतिषेधेन स्वशन्दानुमानम् अनुमिताच खशब्दात् कार्या- (६) ननु प्रस्तो मन्त्राणा मुख्यत्वादिरूपेण प्रयोगेऽपि पतिः, क चित्तु अभावेन प्रतिषेधानुमान प्रतिषेधाच विकृती अन्तरयुक्तायाम् अतिदेशेन प्रासाना तदीप- खान्दानुमान तेन अनुमितानुमानलब्धात् सशब्दात दन्यदेवताऽऽदिप्रकाशनासामध्यन प्राकृतकार्यार्थत्वायोगात् । कार्यापतिः इति । तत्र (1) नेवारश्चः' इति अतिदेशनस्यात् कार्यान्तरकल्पनेर स्यात् नोहेन प्राकृतमय विकारतदितेन नीवाराणां चरुप्रकृतित्वोक्तेः प्रत्यक्षसह- सामग्रंकल्पना इत्याशय विकारेषु कार्याति देशतो गताः । इतविधिना प्रदेयमतित्वलक्षणनीहिकार्यापत्तिरवसीयते। इत्युक्तम् । प्राकृतकार्यनरपेक्ष्येण पदायांविदेश यात्राति-(२) साप्ताना चः' इत्यादौ न प्रत्यक्षेण कार्या- देशे का कार्यान्तरकल्पना युज्येत वैमनभावनाऽऽकाङ्क्षा- पचि, नहि निट बनायघातयो. प्रत्यक्षेण ऐक्यं गम्यते , स्यात्तु करणोपकारलक्षणात् कार्यारत्र अतिदेशस्य / येन प्रत्यक्षतो नसानामुलपलमुसलमर्यापतिः स्यात् । दयमाये वश्यमाणत्वात् न कार्यान्तरकल्पना इत्याचयः । किन्तु अवपयनस्य तुष्य फल प्रत्यक्षेण दृष्ट्वा अनुमान (0) यद्यपि प्रस्ती बीहिमन्धे मुख्यदृष्टायतास्वार्य- भवति ननम् उमर मुसत्तमा नसा यतन्ते इति । स्यसमवेतार्थत्वनीहिस्वरूपा विवाः सन्ति , यवेषु अतोऽत्र अनुमानेन कार्यापतिः ।। परिपो पीरिकार्ययागसाधनताऽप्यति, तथापि मोहियाविष्पोः । पशु नियुमुन्ति ' इत्यत्र तु सन्देनेर परिपि सक्षम्या एगावागानुपदेन माचे. प्रीदिकार्य सत् यः साप्यते यूरनय नियोक्ने प्राइवे अधिकरण येन यूपग पिी. { विनिगमनाविरमात् अनवगः तेनिमेरदेशनेर यते । नायम् भावनियोजनान्धरपिषिः गौरगार। मी.पो, १५५ ·अहप्रवरनामधेयानां १२३५ उहप्रवरनामधेयानां - नासाववयवाधिक्यविनाशेषु विनश्यति ॥' नहि | दनुमानादिगम्यः । प्रत्यक्ष श्रुतश्च आग्नात इत्युच्यते । गोर्गडुनि जाते विषाणे वा भन्ने गोवं तिरोधीयते, तद. ता यथा इरापदादीनां विनियोगः श्रूयते नैवं सूर्यपदादी. भिव्यक्तिसमर्थावययान्तरसद्भावात् । कियत्यपि सस्थाने | नाम् । ननु ' सौर्य चकम् । इत्येतदेव श्रुतिसमवायित्वात् प्रियमाणे सर्वा विशायन्ते । सा चेयं मन्त्राकृतिविशिष्ट- | देवताया: सूर्यपदस्य विनियोबकं श्रूयते । नैतन्मन्त्रे सूर्य- खरवर्णानुपूाद्यमिन्यता न किञ्चिद्विकारदर्शने नश्यतीति पदस्य प्रक्षेपं ब्रवीति, हविषस्त्यागकालमात्रे तदुचारणा- प्रत्यक्षमुपलभामहे । तथाहि , यन्त्र वर्णविकारो वा | भिधानात् । यस्तु मन्त्रेषु तत्प्रक्षेपः, सोऽतिदेशकृतो वर्णलोपोऽपि वा स्मृतः । स्वरान्तरनियोगो वा न भविष्यति । न चातिदेशवननन्यायलभ्यत्वादेव मन्त्रस्वत्र नेष्यते ।।' यत्र वचनात् वर्णलोपं विकार | आम्नायते । तस्सादनाम्नातविनियोजकत्वात् अमन्त्रत्वं वा कृत्या प्रयोग: 'ऐर कृत्योद्रेयम् ' इत्यादौ , या च सूर्यपदादीनाम् | खाध्यायकालदृष्टवर्यादिपरित्यागेन ऐकश्रुगं नियुज्यते , नन्वेवं राति प्रवरनामधेययोः प्रत्यञ्चोपदेशात् मन्त्रत्व- न तन कस्य चित् मन्त्रबुद्धिरपैति । स्यादेतत् , वचन प्रसङ्गः । स्यादेवम् , यदि ताखरूपमाम्नायेत, वचनार्थ सामर्थ्यादिह नापैतीति । तदयुक्तम् । वचनेन हि प्रयो• तु ज्ञात्या अनाम्नातयोरेव प्रवरनाम्नोः प्रयोगान्न मन्त्रल- कान्यमेतदुच्यते न मन्नत्यं न नश्यतीति । नहि वचन- निरूपणायाम् अन्तर्गतिः । एवं तर्हि यत्रापि सर्वनाम- विनियुक्ताना बीमादीना मन्त्रत्वं भवति , अतश्च अमन्त्रा- युक्तमन्नाम्नाने सति तस्य स्थाने अन्यपदप्रक्षेपः क्रियते , गामेव सता वचनाद्विनियोग इत्यापद्यते । न चाहति तत्रापि अमन्त्रता सात् । तथा नामेति के चित् । भवितुममन्त्रत्वम् , मन्त्रत्वप्रत्यभिचानात् । अत (स्वमतेन परिहरति-) अथवा विशेषाणामान- अनापि कामम् इरापदादीनामेव अमन्नवं भवतु , नन्यात् अयुगपत्कालवाच आम्नातुमशक्त: स्वरूपस्य सकलस्य वाक्यस्य । (सिद्धान्तमाह-) न च तेषामपि सर्वनामप्रकारेण आसानमस्त्येव इत्यशून्यस्थानत्वान्मन्त्रस्य रामस्तवेदालोचनेन मन्नत्वनिरूपणात् इह गिरापदवान शक्यमेव निरूपणं कर्तुम् , यदन पद निवेश्यते तद्वानयं मन्त्रः इह इरापवान् , इह स्वर्यवान् , इहैकश्रुतिमानिति / मन्त्र इति । इतरथा हि सर्वनाम्नामप्रयोगाईत्वात् यदि हि आदित एवावधार्यते। यद्येवम् , ऊहादीनामपि मन्त्रत्य- विशेपाम्नानमेवैतत् तेनोपायेनेति न गृह्यते , ततः तदश- प्रसङ्गः । तत्रापि हि प्रकृतिविकृत्यालोचनेन शक्यमेवं न्यूनत्वात् मन्त्रस्वरूपस्य न्यर्थमेव सर्वनामाम्नान स्यात् । निरूपयितुम् इह अभिपदवान् निर्वापमन्त्रः, इइ सूर्यादि-प्रवरनामधेयवदेव तु विधानात् तदवकाशस्यपदप्रयोगः पदवानिति । नैवत् समानम् । कुतः 'यत्र वैदिक- | कल्प्यते । तस्मादेवमादीनि आम्नातान्येदेति मन्त्रधर्मैः मन्यत्वं तत्र मन्त्रत्य मिष्यते । न्यायेन कल्प्यमाने संबध्येरन् । न तु प्रवरादीना मन्त्रपाठकाले कश्चिदपि तु न शक्य तन्निरूपणम् ॥' वैदिकं हि आलोच्य | संस्पर्शः । न च बाझणेन रूपं दर्शितम् , येन प्रवचन- एवमवधारणा भवति , इदेशो मन्त्र इहेश इति । लक्षणत्वात् मन्यत्वाध्यासानं भवेत् । ( चिन्तान्तर- सूर्यादिपदप्रयोगस्तु कार्यवशेन न्यायात् कल्प्यते , न च सिद्धान्तमुपसंइरति-) अतथ विकृतिषु अभिघानाप- मन्मत्वं न्यायगम्यमिति वैषम्यम् । चोदकाम्या सकले मन्त्र प्रापिते यावन्मात्रम् अर्थाभावात् ननु चातिदेशोऽपि वेदप्रकार एवेति सर्वमूहादिकं न्यावर्त्य अन्यत् प्रक्षिप्यते तावन्मात्रमेव लौकिकम् । वैदिकम्, इतरथा हि अप्रमाणकमेव स्यात् । न हि अपशिष्ट तु तया प्राप्तमेन फवाकाइक्षितप्रत्यभिज्ञाय- अगाड्गिमावः प्रत्यक्षानुमानादिगम्य । तस्मात् सूर्यरा- मानमन्त्रवं चेति न प्रायश्चित्तमन्दसप्रयोगर्वर्जनीयमिति पक्ष्योरविशेष इति । अत्रोच्यते । सत्यम् , जहस्यापि सिद्धम् । नावैदिकालम् । अत एव ' अनाम्नावष्वान्त्रत्वम् । सु- वेदस्य ( मन्त्रालगयोदनामधेयम् इति) इत्युच्यते । पेदभागो हि कश्चित् प्रत्यक्ष श्रूयते, कधि- | दैराश्यनियमे सवि उमादेरपि अनुमानादिगम्यवेद- . .

·ऋचः 3 , . . . १२३७ जुपाणाधिकरणन्यायः संस्तीति । न च ऋक्समुदायेन कश्चिदः ( सभ्य) गानमुत्तवर्णवशेन । ९।२।९।३२-३३, * ऋचोः स्त्यते । इति ( २१७) । के. उत्तरयो: योनिस्सस्तोमानामविदेशः॥ १।२।१०१३४-३८. अचः एकविंशनिगवत्रयविद्यादिषु आगमयितन्या: 1. क्षु विस्प समानन्छन्दस्कास्वेय गान ज्योतिष्टोमे । ता: काण्डममेणैव न तु भनियमेन । भा. ५११६१३.वि. १२४. * ऋशु पाव्यवस्था अपर्यचक्षिते भर्षे • ऋचः ता एव काश्चित् निष्वपि वेदेषु पदयन्वे , । वृत्तवशेन । वा. २१।१०३५ तथा यषि । घा. शशरा१ पृ. ८०४. . 'ऋचा ऋक्तो यनेपप्रायश्चित्तम् । भूः स्वाहा' इति रामानि यपि ' इति प्रकृत्य 'एपा प्रम्येव विद्या' । गाईपत्ये जुहुयात् । वि. १२६३६५. इति वेदेषु रक्षणायाः संमतत्वात् विद्योऽयं ब्राह्मणः उक्त्यादिन्यायेन च अनेकार्गसमूहात्मके इति वेदनये लवणा लेर्समता । पराक्रमः. ४।२. धातुषु न धानत्वं जातिः । माहालंकारे, पृ. १६. * पादेरथेन चोपनिषदा वृतरक्षा मन्याः शुचः। • क्रायः सबाह्मणके वेदे प्रयुक्तः । 'प्राग्भिः प्रात- वि. २११११०. . ऋचा 'अयं सहसमानवः' इत्यनया दिवि देव ईयते' इत्यत्र । वा. ३।३।१॥३. . ऋक्- प्रगीतयैव बादशाहम्य दशमेऽहनि आइपनीयोपस्थानम् । सामयजुपु प्रयी इति शन्दः प्रसिद्धः । भा. ३३। भा. ९:२१८।३०-३१ वर्णक १, • ऋभियुत रथ ११५. गादीनाम् (शन्दानाम् उन्चेचा इत्यादी) होने ददाति वाजपेये , नान्यत् , न चान्यस्मै । १.३॥ वेदलक्षणाऽथैलम् । वा. ३।३।११२ पृ. ८.७. २११७५, ऋचः अध्ययन सामा गम्यते । नहि अगादिशब्दा. फेवल्यः अग्वेदादिषु वेदे दसः । अन्तरेण श्रावं सामनिनिर्भवति , अन्तरेण तु साम 'ग्भिः पूर्वाह्न विवि देव इयते' इति । पराममा४।२. ऋ नियते । ९।२६८१३१ वर्णकं २, . ऋचः जुपाणाधिकरणन्यायः । आग्यभागयोः एकम्या एष निम्मान निकस्तोमधूर्गानम् एकत्रिके माग्-जुपाणयाग्ययोर्विकल्पः ।। प्रती । १०५१०-११, • ऋनः संस्कारर्म आन्यभागयोः 'शुपणो अम भाग्यस्य ।। जागः साम गुगभूतम् । ९।२१२३-१३, चोः दयोदयोः सोम आज्यम्य हविश वेतु' प्रवि निगदरूपी पाया. अप्रथनेन ब्राह्मणा सिमामगाने गामयने । मन्त्री श्रुतो। रूपापा उसमयानी भरः' ६:२५-२८ वर्ण, अवाम् उचराप्र-यपठिता. 'कम्पान्यो भातः सहविषो भवतः । अहविको नामे। हणम् । उचरयोयति' इति उचाशन्देन । भवत: ' इति च विधयः । तत्र मजुरायोल्शिनार्य- ९।२।५।२३-२४, * अवाम एकादयानामेय मानवीना प्रतिपादकावेन कार्यभेदात् समुपरः । सपि माविक दागतयोभ्य मानयन विविविवेपे सामिथेन्यर्थम् । योस्लु पदमात्रसदसदावतभेदेऽपि प्रविशदाभेदात् १.६११७१-७६.० चा विश्वस्तोमये कप उबमप्रशाजपाग्यायो इवि.पदस्व विस्ता, कारस्यात् । महिषयमाने आगमपितासानाम् भन्ने निवेशः । रत्न. इति प्रामे , अप्रतिबदनरूपमारभेदेऽपि मुन्न. ५४॥५११३-१५, अपि जो न भवति । पाश-विशेष्पभूतपदानसनर का स्थान साबुपान मन्त्रोभरति, परन्नु न तो अग्वेदसौ । तस्मात् सयेद निरादरोहित यापट्नरयोसयाकी वाय. सायाम् ऋरि नोहा ये वयम् । पाशपाये (३४) | निरः समपा पुम् । इवि.सविससे । भाt. दरम्पर। फे. • कपि (दापीसापाम् ) ओ सवि.पदयोः समिधानन्यायेनोपोर निगयो, नास्ति 'पवि का armsvre, पनाति, मोगभवादनुसदमायन् । उपमपाने IES. पलानं नोरन् । माहप. १४..तरीय इकि.मरहित निगायनन्ध ' भन भा रकम • पिनगवाया म सन परियमारपिवयनमनिधि ३६ आ an Fifal भा. AAR-२०,०ऋपोः उपरोपोनिमाम्नी विविध सा देश भामा TRAL भर . - ·ऊहान्यः पौरुपेयः १२३२ अहप्रयोजक वि-- 'ऊहमन्योऽपौरपेयः पौरुषेयोऽथवा,ऽग्रिमः। | महाभाष्यम् ) । बाइ मीमांसावातिककारः 'हार्थ- वेदसामसमानत्पाद्, विधिमार्थत्वतोऽन्तिमः ॥' मपि शब्दानां न व्याकरणमर्थवत् । उहत्याप्यन्वतः भाट्ट-- अथवा योऽयमूहो नाम ग्रन्यविशेषः | सिद्धेरूह्यानूझविभागवत् ॥ १।३।८।२४ पृ. २६३५ सामगैः पठ्यते , स कि पौरुषेय उतापौरुषेय इति । यथा ऊबानूनविभाग: मीमासासिद्धत्वात् न पाकरणा- चिन्तायाम् ,कर्तृस्मरणाभावरूपवेदापौरुषेयत्वहेतोः अत्रापि पेक्षा, तथा ऊहस्वरूपमपि लोकवेदसिद्धत्वात् इत्यर्थः । तुल्यत्वात् । इतरथा तस्यानैकान्तिकावेन वेदस्यापि सु. पृ. २७९. अपौरुषेयत्वानापतेः । स्वाध्यायानध्यायपरिपालनस्य च * ऊप्रमाणं स्थानापत्तिनाम एकम् । मणि, पृ.१३. तुल्यावात् , ऊह इति समाख्यायाश्च रुदत्वेनापि नेतुं उहप्रयोजकम् एकादशविधं निरूप्यते । तदु- शक्यत्वात् । इतरथा तस्मरणाभावेऽपि समाख्याबलेन कम् 'मुख्यहार्यता स्वार्यसमवेतार्थताऽऽदिभिः। प्रयुक्ताः पौरुषेयत्वाङ्गीकरणे काठकादिसमाख्यषा वेदस्यापि प्रवृत्ती मन्त्रा गताः कार्यानिदेशतः ॥ विकारेऽन्य- पौरुण्यत्वापत्तेः अपौरपेय ऊपन्यः । इति प्राप्ते, 'ऊह निषिदोहा: कार्यापानेषु पवधा । अर्थान्तरेष्वपूर्वापदारे- विवके । इति रगृल्या तर्कप्रभवत्वरूपयोगेनैव समाख्यो. गोहं प्रजन्ति नः ॥ इति । तत्र एवमेकादश प्रयोजकान्यु. पपत्तौ रूढत्वे प्रमाणाभावात् । ऊहमन्ये च योनिग्रन्थे । तानि । १ मुख्यार्थत्यम्, २ इटार्थत्वम् , ३ स्वार्थत्वम् योन्युत्पन्नस्यैव साम्गो 'यद्योन्या गायति, तदुचरयो.. ४ समवेतार्थत्वम् , ५ शन्दस्वरूपाविवधा आदिशन्द- र्गायति' इत्यादिना मतिदिएस्य न्यायेनोत्तरादी पठ- स्वार्थः । ६ कार्यमुग्योऽतिदेशः, ७ विकृतिगवयम्, नीयस्य गोकर्याथै पाटात् । अस्यापि वेदावे सर्वासामासान- ८ अनिषिद्धोहलम्, पर्यापतिः, १० अर्था-वरन्थम्, सिद्धतया योनित्यमसङ्गेन योन्युत्तरादिविभागस्य अति ११ अपूर्वार्थव च धर्माणाम् इति । तानि चैतानि देशशास्त्रस्य व वैयपिः पौरुषेयत्यमेव । अत एव एकादयापि प्रयोजधानि ऋग्यजुर्मन्बोहे एवापेक्षितालि, न बलवत्यौपयावसाधकप्रमाणावराभानविशिष्टस्तस्मरणा-साममन्त्रसंस्थारोहयोः । तत्र तु अष्टापेय प्रजाति भावः एव पोस्यत्वाभावसाधकः इति नानेकान्तिरता । १ दृष्टाचम्, २ शब्दवरूपाविधा, ३ सामुयोऽति. यद्यपि च तत्रया ऋचा सामानि च स्वरूपैम भो- देवाः, ४ वितिगतरम्, ५ अर्यापतिः, ६ अर्या रुपैयाण्येय, तथापि उत्तराऽऽदिषु न्यायमिदातिदिष्टसाम- विचम्, ५ अनिमियोहरम, ८ अपूर्थिन प रचनाप्रवरा पोस्पेयः । भव एव साध्यापानन्यायादि- मर्माणामिति । एउप 'A' इत्यनेन सूचितम् । अत्र परिपालनम् ऋगादिविषयत्वादन्यथासिद्धम् । मर्नुसरणा., एकादशानामपि मुग्धावानाम् उपयोबसवगिरी भावस्तु मूलभुविकलानाऽभावादपि अपयते । मन्यादि. -पतिरसि महाभार नवमारिकरणेपूर्ण एस. स्मृति दि मन्यादिवैशिष्टरेन भूठिकारनाऽ गर्नुसरण- मायसिन च । समुपातिदेशस्य अपोवा यमुम्पते । मावश्यकम् । प्रकृठे नु न्यायमूलकत्यात् वदभावेऽपिन साह (१)य गो: Ta ीानि तर गतम्' का चित् शतिः । अत एव मन्यापविरोधे भस्या-त्यादी मोमफया रायनप्राशनाये गये जागति मामापन. न तु अन्यम्मृतियन् गलन भुतिरसनया वापिना वासिन्दाना विकवानमाम्यवानु मारि, न्यायस्यैव भाभासीरगन् । मत पा सामोन्साया सानुयाय सारे रि पन्त विचारोऽपि संगरते। हामन्यामरिधोरादिभिशत समवेता एभारत मण्डन-'सामोरः क्रियते मिः।। सम्पासम् उच्चमानम्म घोरादिमवस्य समारण शंकर-- समन्यो नमिल: स्म।' भोरचारितम्य धीमदिमायस्य साहोरिमान- • अहसानार्थमम्मेप स्वारनम् इति वैजनमा रेप सादी उमः प्रारानात् मुफो युगम् । ('रक्षा--भागन-दव-मसंदेश्य प्रतेनन् ' इति(२) ' सरनम्न विमानान ·। . ऋचपेये विहितया १२४१ ऋतपेये विहितया कथमवगम्यते । पशुपतिपेषानुवादात् । एव सर्व वा पुरुषापनयात् तासां ऋतुप्रधानत्वात् । माम्नायते 'ऋतं वै सोमोऽनुतं पशवो, यत्पशून दद्यात् ७३ ॥ सोऽन्तं कुर्यात् , औदुम्बर: सोमचमसो दक्षिणा' भाष्यम्-प्रयोजनसूचयमिदम् । यदि तु ब्रह्म- इति । पशुदानमपोच सोमचमसो विधीयते । यः पशून्। भागस्य निवर्तकः सोमचमसः, ततो ब्रममागोना सा दद्यात्तस्यैष दोषो भवेत् । एतस्मान्न पशवो दातन्या दक्षिणा । एतेन विकारेण अन्या दीयेरन् यथा पूर्वः इति वक्तव्ये तमेवार्थमुक्तं मन्यमानः, ' सोमचमसो पक्षः ! यथा तहिं सिद्धान्तः, तथा सर्व निवर्तते । दक्षिणा ' इत्याह । सोमनमतदानेन पशवो न दीयन्ते । तस्मिन् निवर्तिवे , ततः पुरुषापनयः क्रियते 'स इति गम्यते । तदेवं कालस्य निवर्तकोऽवकल्पते । ब्रह्म- ब्रहाणे देयः' इति । तासां दक्षिणानां ऋतुप्रधानलं दानस्य निवर्तके सति अन्येभ्यः पशवो दोयेरन् । भवति । सर्वचिंगानमनेन हि ऋतुः सिध्यति, न ब्रह्मा- तस्मात् फलस्य निवर्तकः इति । नत्या केवलया। सोमचमसेन च सा सर्वानतिः कृता, ब्रह्मदानेऽविशिष्टमिति चेत् । ७० ॥ इति नान्यत् किं चन दीयेत । एतत् प्रयोजन गवत्येव भाष्यम्- इति चेपश्यति, पशुदानविप्रतिषेधात् । पक्षोक्तं यथोपवर्णितमिति । कृत्स्नस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः इति । बझदानेऽपि के- सूत्रद्वयमिदं पूर्वोत्तरपक्षप्रयोजनकथनार्थत्वेन एतदवकल्पते । ब्रह्मणे सोमचमतो देयः यः पशुन् । व्याख्याय भाष्यकारेण पुनरधिकरणान्तरग्वेन व्याख्यातम् । दद्यात् ब्रह्मणे, इति गम्यते । तस्मान नियोगतः कृल्न- तत् प्रकृताधिकरणोतरं निवेश्यते । स्यैव कनुदाक्षिण्यस्य निवर्तके पशुपतिषेधानुवादोऽव शा-- तत्र पूर्ववत् संशयपूर्वोत्तरपक्षाः । का पुन- कल्पते । बदाणे दानेऽपि तदुपपद्यते इति । विशेपाशड्का १ ( प्राभाकरोक्तमाह-) पूर्वत्र से एवं उत्सर्गस्य ऋत्वर्थत्वात् प्रतिपिद्धस्य कर्म स्यान्न पाक्ये , इह तु एकमिदम् वाक्यम् । अतः प्रथमं ऋतु- च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् । ७१॥ | संकोचाभावात् ब्रह्मभागस्यैव निवृत्तिः इति विशेषाशट्का । भाष्यम्-- न चैतदस्ति, ब्रह्मभागस्य निवर्तकः (प्राभाकरोक्तं परिहारमाह-) यद्यपि एक वाक्यम् , सोमचमसः इति । कालस्य ऋतुदाक्षिण्यस्य निवर्तकः । तथापि दक्षिणासंयोगात् सर्वनिवृत्तिः । इत्येवं के चित् स्यात् । अस्य सोमचमसस्य य उत्सर्गः, स त्वर्यः वर्णयन्ति । (प्राभाकररचना निरस्पति-) न तु एत. स्यात् । दक्षिणाशब्देन हि संबध्यते, सोमचमसो युक्तम् । अत्रापि वै एव वास्ये, 'सोमचमणो दक्षिणा' दचिणा' इति । न च प्रकृती एकैको गवादिदक्षिणा । इत्येकम् , ' स ब्रह्मणे देयः' इत्यपरं स्पष्टमेव । अतो उक्तमेवेदं गवादीनां समुदाये दक्षिणाशब्दः इति । तदेवं नायं विशेषः । सिद्धान्तोऽप्ययुक्तः । सति हि एक- सोमचमसदानेन प्रतिपिदेषु पशुषु यदि ब्रमदानेऽपि वाक्यावे ब्रझभागस्यैव निवृत्तिः स्यादिति वक्ष्यामः । एतदविशिष्टमिति कृत्वा अन्येभ्यः पशवो दीयेरन् , तस्मादेवं वक्तव्यम् । अत्र हि केषा चित् दक्षिणा- प्रतिषिवं क्रियेत । यो हि ब्रझमागः, न सा दक्षिणा । दम्याणां प्रतिषेपः श्रूयते , असौ सत्यां प्रासौ घटते । दचिणावयको हिं सः । दक्षिणाऽवयवे दक्षिणाशब्दो | तस्साच सोमवमसः सर्वस्य निवर्वक; इति विशेषाशका । निविशमानो गौणः स्यात् । न च विद्यमाने मुल्ये, | सोमचममस्तुत्यर्थोऽयं अर्थवादः 'यत् पशून् दद्यात् गोगः नपादीयते । सोमचमसस्य हि प्रयोजनं दक्षिणा- मोऽवृतं कुर्यात् ' इत्यादिः, न प्रतिषेधः । तस्मात् पूर्ववत् निवृत्तिः । सर्वेषामृत्विजामानमनं प्रयोजनं दक्षिणानाम् , | सवै निवृतिः । नमझदानम् । तस्मात् कृत्तस्य ऋतुदाचिण्यस्य निवर्तकः वि-कि सोमचमसो अझभागायुत (री उत) सोमचमतः इति । कृत्स्नहत् ।, पशूना निन्दा सर्वप्रसक्देमभागहृत् ॥, यदि तु ब्रह्मणस्वदूनं तद्विकारः स्यात् । ७२ ॥ निन्देयं न निषेधाय चमसस्तुतये लसौ । दयावानात् । मी. को. १५६ ·- . अहप्रयोजक १२३४ अहप्रवरनामधेयानां (४) 'न गिरागिरेति व्यात् ' इति गिरापदकार्य | 'देवदत्तो यजते' इत्यादि । वेषामपि तद्योदय' लक्षयति । प्रतिपिढे हि गिरापदे तरकार्य साधनाभिलापि इत्यनाउक्षणात् मन्त्रमध्यपाताच्च मन्त्र मातो उच्यते, लक्ष्यते । वत्र च लक्षिते इरापदस्य साध्यामिलापिणो 'स्वाध्याये पठयमानेषु येषु मन्त्रपदं स्मृतम् । ते विधिः । नहि इरापदं कार्यप्रतिपादकान्दाहवे मन्त्रा नाभिधानं हि मन्त्राणां लक्षणं रिधतम् ॥' तत्साधनत्वेन अक्यं विधातुम् । नहि अशाम्देन ग्राब्दस्य किं पुनरेकस्मिन् पदे ऊपमाने समस्तस्यैवामन्वयम् , एकवाक्यता भवति इति । तस्मादन स्वशन्दानुमानम् । अहितपदमावस्यैव वेति । समतस्यैव । इति प्राप्तम् । परियो तु आम्नात एव स्वशन्दः इति विशेषः । (५) कुतः १ स्वरवर्णानुपादिविशिष्टे हि प्रयुज्यते जुरूपा एतर्हि वाग् भवति , यहि पृष्ठयः पडदः मन्त्रशन्दस्वतोऽन्यत्वे न तस्यार्थः प्रतीयते ।। संतिष्ठते' इत्यन संस्थया प्रतिषेधो लक्ष्यते, नहि सस्वितः संप्रदायकालावगतरूपान्यत्वं चेत् केन विदप्यंशेन जाने फर्तभ्यो भवति इति । प्रतिषेधेन च पूर्ववत् कार्य न शक्यते मन्त्रत्व प्रलभिशातुम् । अय एकदेवोऽपि लक्ष्यते । तसिन् लक्षिते गध्वशनघृताशने विधीयते । तत्सद्भावाभ्युपगमः, ततः सर्वत्रैव मन्नपदाविशेषात् एवमत्र लक्षितलक्षणया खगन्दः । तदिदं मधुपुताशनो- मन्नत्वप्रसङ्गः । (पूर्वपक्षप्रयोजनमाइ-) तस्मात् एक- दाहरणं वार्तिककृता दूषितम् । संस्था हि समातिः, नचा-वर्णापायेऽपि मन्नत्याभावात् समस्ततत्कानिवृत्तिः । भूवस्य संख्या, सस्थितस्य वा अभावः । तेन लिक (एतदेव प्रपञ्चपति-) ततध यथैव तदिनाशे सर्वा. वाक्याम्या कृतपढहस्य पुसः संस्कारके अवगम्यमाने वयवर्तिनि प्रायश्चिाभावः, एवं मन्यच्छन्दोविषयावेन मधुपतागने कथं पटहफलाधैं स्यातामिति । बरसात् / यावन्तः शन्दविशेषाः सर्वन्ने , ने भवितव्यम् इत्येक अमोदाहरणं मृग्यम् इत्युक्तम् । तत्तु वय चूमः । पर्छ । पदतदवयनोहे तन्मयगतसर्यन्छा-दसाणेशरण लौगिक (६१११) उक्तम् 'सत्रायाविश्वविता यजेत शन्दप्रयोगः कर्वन्यः इति । (वस्य आइयतो वारस्य इत्यत्र आगोरणान्दोक्ते सत्रकल्पे विहिवे विश्वविद न केवलन् ऊहितावखमारविनि निमित्ताने मन्त्र- सत्रमर्षतो भवति , न अर्यतः इति । तेन इदमभावे | निमिचनपश्चिनाभारः, किन्तु सर्वाश्यपविति इति एवं विधानस्सोदाहरणमिति । इति एकादयविधस्य आ. तारत् प्रयोजनम् । मन्ने वाक्यपुरोधाशो प्रयोजकस्य निरूपणम् । याउ.पृ. १२-१३.. यिन् ' (पा. १२ववहादीना इम् पदस्येति प्रयत्नामधेयानां नास्ति मन्त्रत्वम् ॥ पचयन पर पदत्वं भाषि, उप नि: भरवादः अनाम्नातेप्यमन्त्रत्वमान्नातेपु वतन्य इत्यर्पः । श्वेवगाववादीवया । उपानि २।१।९।३४॥ उमा शंसति उक्पा पजमानः, स्थायी सप. भाष्यम्-- ऊपरनामपैयेषु मेयरः मन्ना, उठ सासः पुरो दासते दीप गण्डर पनि पुरोसा. नेति । अभिपायकत्वात् मन्त्राः । इति प्राप्त , भूमः। रिना यावत: 'वेग: उपना पुरोडा यादसे म.. अनानावे मन्नन्ध न म्यादभिरायचापि । नामिविषय वेन, 'दमहोदयादिना च भागात धारकत्वं मन्त्रावे हेतुः, वरि । अभियुटरशेगा। पेदान्लान्दोवियरन आर- दियो मातार ये अभियुमिन्स इति नोचने,न ते मन्यः । नयभार "मान् लादको सामन्तव मादयो मन्त्रसमानापे सन्ति । तस्मादमन्त्रः। प्रयोजनं सन्न्ने, काममामात् ' al, उमा, पुगे. मन्त्रे अरे यत् प्रायभिचम्, ममन्तु वर । मान रहार, अराजन् 'यागिर:ोग: वा- मूरि र शनि, इन्दतः । तपास धारिसर रोक्नुमा । (TTAR) यवमानस्य आ मिरडे 8 प्रसार पबमान या दमः वाम-मारव -त्रः ।। सवादीमा नाम समानन्, यथा नुवाकपान माहवानामनियरियां प्रिनिता । विभागः।

·- ८ , प . . . ऋतच्या इष्टका १२४३ ऋतुयाजे स्वयं आनतिस्तेषाम् । यत् पशून् दद्यात्' इति तु सोमवयम- 1 वे यज्ञे तैरेव मन्नैर्वरणम् । परन्तु ऋतुप्रैपेषु ' होता स्तुत्यर्थः अर्थवादः । भा. १९३१९१६८-३३. यक्षत् इत्यास्थ परित्यागेन 'इन्द्रं होरात्' भत्तव्या इटका अग्निचयने । व्यत्यस्तमृतव्या इत्यादय एव. मन्ना भवन्ति , प्रैपयागाधिकरणन्यायात् । उपदधाति' इति व्यत्यास: श्रोत कमाभा. ५१. संकर्ष. ३११११. मंतापाद शतधामा गन्धर्वः' इत्याइयो ऋतुमतीकन्यकान्यायः । यथा कन्यका स्वय. राष्ट्रभूदोममन्याः । वि. ३।४।१३. मृनुमती भूत्वा जननी जनक भ्रातरं सर्व स्वजनं त्याचा वो भार्यामुपेयात् ' अयं नियमविधिः । मरिमेकमाश्रित्य तदेकालना भूत्या त्रैव रमवे, पुरुषार्थः । वाल. पृ. २४. . ऋतौ भार्यामुपेयात् । नैव तृप्यति , इप्यति , आनन्दति , नान्यं शृणोति , दाक्षायगरपकरणे इदम् । संकर्ष. १९३६८. पश्यति, स्मरति, स्मृति, स्वयं पतिव्रता भूत्वा तर * ऋतुकाले नियुक्तो वा नैव गच्छेत् त्रियं क । तिष्ठति, वथैव महाविदो यतेः प्रशा समाधिना मोतीभूय चित्' इति वृद्धमनुः । अयं कन्वर्यः क्रियाविषयकः । देहं प्राणमिन्द्रियनातं च सर्वे दूरतः परित्यज्य सचिदा. स्मृतिकल्पः प्रविषयः । बाल, पृ. ३१. नन्दैकरस परप्रकमेवानिय तदेवालम्बना भूत्वा तौर • ऋतुमहेषु' होता यात्' होतर्यज' इत्यंचयो- रममाणा नन्दन्ती , तुभ्यन्ती , हृष्यन्ती सती पतिप्रतावत् रलन्वितन्वेन तो उन्मूल्य तस्थाने येयजामदेवषट्कार- नान्यत् शृणोति, पश्यति, मनुते, विजानाति, स्वयं सदा योगेश यागे प्रयोगः । संकर्प. २०३५, उदारमना तिउतीति । साहस्री. ५२७. ऋतुमहयागेषु यजमानस्य स्वयं याज्यापाठपक्षे খাল ক বিশ্বাস্য দুলুনীষ ধনমান यषट्कारमझौ यजमानस्यैव ज्योतिष्टोमे । भा. ३१५/१८ विधीयते । ततो यजमानः स्वेच्छया होतारमेव ' होत. ४४-४६. ७ कामयागेषु यजमानतमान याज्या-रेतयन' इति याग्यां पठितुं प्रेष्यति स्वयं का प्रयोगार्थ वरणमाम्नातम् वेषु यजमानस राज्यापदि । वि. ३१५४८. ज्योतियोमे। वा. ३४५४१८४४. ऋतुयाजेषु स्वयं याज्यापाठे यजमानस्य तुनक्षत्रे न प्रतीक्षेत यदि भाधानसमनन्तर- यपट्कारनिमित्तोऽस्ति भक्षः ज्योतिष्टोमे ।। मेव सोमेन यस्यमाणः स्यात् । अयं प्रतीभाव: याग्याऽपनये नापनीतो भक्षः, प्रवरवत् । ३।५। आपान विषयकः इति सममाप्यारी मुबोधिनी च ! १८४४॥ सोमविश्य इति वाति तन्त्ररत्नं च । के. ५४४३६. भाग्यम् - अति ज्योवियोमा, ष अनुयागेषु • तुनक्षत्रयोरेव सोमपूर्वाधाने सोमे राधः | भूयते यजमानस याज्या , ' सोऽभिप्रेष्यति होतरेत- सर्वपञ्चाहत्याचादरलु पतन्यः एव । पर्वादरोऽपि न घजेति, वयं वा निषय यजति' इति । यदा स्वयं कर्वन्यः इति के रिन् । भा. ५५..'तुयजति, तदा संदेहः हिमस्य भोऽस्ति, नास्तीति । नक्षत्र संभारसामयनयानुष्याश्यजागरणेमपूर्वार्धान्दा- तदुच्यते । पाग्यायामपनीयमानायो नापनीयेव भक्षणम्। Versी का कुत्' इति मननिषेधः भाधाने शेतुरेप ३ भाशं स्यात्, न यजमानस्येति । कुतः । कातीये । भर्य अपूर्वमंगवनिति-शायक्रिया अन्या हि पापा, अन्यमवगम् । म चान्यस्मिन् कोपा । पाल, पृ. १६. नक्षत्रातिकमवधनात अपनीयमाने अन्यदरनीयने । यथा तथामेव यापा. सोमाधानोरानमस्ति । मा. ५/०६६. मानीयमानास पाये नारनीयते, तदेतपादि । ननु 'नुपातिमि गोते ' इति येषां शाखायां या अपि वाट पंगेति' इति, पर पाया गर यपनम् , तेपी नेरेय माधरणम् ॥ बाट् ० 143 पवरपर भधरमपीधि । ने- ये गालामा 'मेरादिमिरी' स्याम्नावर, पान पाम्पायनो अपट्नयः, पेन ७ - ·ऋक् एका अहप्रवरनामधेयानां , . स्वाभ्युपगमात् विधिप्रयोजनस्वाभावेन च माझणाया. वि-ऊदमवरनाम्ना किमन्यताऽस्यथा नहि।, भावात् मन्नत्यप्रसङ्गे पठयमानवेदविषयत्वं दैराश्य- मन्त्रास्तदेकवाक्यत्वात् , न तडवगर्जनात् ॥' नियमस्य वक्तुम् इदमधिकरणम् । भाट्ट- ऊइमवरनामधेयाना सत्यपि प्रयोगशाले सोम- तचोदकसूनादापाततः प्रसस्तं मन्नाव- अर्थसरणार्यमुच्चार्यत्वे मन्त्रपदेकवाक्यत्वे च स्वरूपेण मपोद्यते इति संगतिः। 'अनये जुएं निर्वामि' वेदे अपठितवात् अभियुक्तसिद्धयविषयत्वेन नेपा इत्यादिमन्ने सौर्यादिविकृतिषु । सूर्याय जुष्टम् ' इत्येवं मन्नावम् । अतश्च नैषा पे मन्त्रभ्रेपनिमित्तं प्रायविचम् । प्रक्षिप्यमाणं सूर्याविपदम् इह ऊहशन्देन विवक्षितम् । अपि तु अङ्ग पनिमिचक्मेव । तया अनिर्देवो होता' इति मन्त्रे 'युवनाश्वस्त मण्डन- 'नोहादयो मन्त्रगतास्तु मन्याः।' अम्बरीपवत् अगिरोवत् ' इति प्रश्चिप्यमाणं यजमाना. शंकर-ऊहादेवाप्यमन्त्रत्वम् ।' १२. देयं प्रवरः । सुनझम्यानिगदे 'सूरमशर्ममः पुनो यजते, ५ हलक्षणम् ' अवपातादिधर्मा अपूर्पपयुक्ता.' सोमनाययज्यशर्मणः पोषः यजते, सूरेश्वरयम्बशर्मणो नता | इति बिन्दी भाटे आदित एव परिष्कृतं द्रष्टव्यम् । यजते , मेरमदाया; पुत्रो यजते । इत्येवं प्रक्षिप्यमाणानि ऊहलक्षणं नवमेऽध्याये वर्तयिष्यामः।भा. ९१. यजमानपित्रादीना नामधेयानि नामषेपशन्देन विवक्षि. • इसाधनेषु मुख्यत्वं परिगणितमाचार्यः ( पार्थ- तानि । ( पितापुनीयायाः सुब्रह्मण्यापाः विशिष्ट एकदेशो सारथिभिः)। 'मुख्ये दृष्टार्थता स्वार्थसमवेतार्यताऽऽ. योऽयं सोमनाथदीक्षितेन उदाहवः स क्लि स्वानुष्ठित- दिमिः । प्रयुक्ताः प्रकृती मन्या गला कार्यानिदेयतः ॥ सोमयागगत एवेति ज्ञेयम् । अर्थवादपादगतसमाप्ति-विकारेश्वनिपिदोहाः पार्यापनेषु पदधा । अन्ति. सकलादिद स्पष्टं भवतीति। के.) प्रयोजनं पूर्वमधे ऊह- रेवपूर्थिदारेणोई मजन्ति ।।' इति । सोम. ३।२।९. पे मन्त्रभेषप्रायश्चितम् , सिद्धान्ते तु न वायभिचम् । ए उहापोहन्यायः । अन्यथाभुतस्य सदस्य सूत्रार्धस्तु- अनाम्नावेषु उहादिषु अमन्नत्यम् । यतः भन्यथालिङ्गवचनादिभेदेन विपरिणमनम् उ । उकं आम्नातेवेव मन्मनाक्षणविभागः इति । न्यायसुधायां च महाभाष्ये 'अः पयपि न सा, न च तु ऊहादेरनुमानगम्यस्य वेदत्यमभ्युपगम्म पटपमान- मिर्विभक्तिमिः वेदे मन्त्रा निगदिता ते पाव वेदविषय सनियमस्य यनुम् एतदधिकरण- यज्ञगन पुरुषेण यथायथं विपरिणमपितम्या' इति । मिन्युक्तम् । तद्युस्वम् । तथा भनपटो यथा" म अमेमन्मोजस्ति (भाये या नादिगम्यवेदस्य माणसाभावात् एतबादाणान्येव | उट निपानि ' इति । मौर्य करी मात्र अन्ने पार पक्ष हवीपि' इत्यादौ मिनायनुमितस्य वेदस्य ' त्या जुर निपामि ' ति" 'अपूर्वोवेषणम् सा' ब्राह्मणायामावेन अतिदेशाभारमानात , आदेखमान ' इति बेनिनिः । ' अप्पाहारन 3' मा । गम्यस्य येदवावी गरे हो वा इत्यादी निमि' ठरनिरामम् अपोहा, अपगत 3ाइत्यर्थः । इमो को इत्यारिपदाम्याहारस्थानी अनुमानादिगम्यत्वेन तस्यामि मिलिदा यत्र स., वायं न्यायः मानते । यया 30. वेदयमसात् । तस्मात् 'अर्यादा करनेकदेशयात् । पोइकुछल्ले:य नमः, ऊहाशेयौरादीनभायम् । (११४२५) इविन्यायेन फल्म्पमानस शमग्यमानी. १२.. न वेदयन् । मिन्नु वदस्य वेदप्रत्यविषयमाप्रेम तनतम मन्परामा पेलवकास एवं चलिडारि • एन ए सत्र यास पनि कप्पस्य अग्नमवावश्यम्भावान् 'मामाते दियाधाम एक शाप भारिता: 141. विभागः सात्' इति पौने दः पारिनिराकार:- २२ जाने मानेष कागि तिन् अमिमवतानाच गाकर राति भनुमा - - ·ऋतुयाजेषु स्वयं १२४५ ऋतुयाजेषु स्वयं - उस्मात् हह दृष्टान्तवेपम्यम् । ( एवं तावत् यथाभाष्यं प्रारणेन । एतावता तु वैषम्यम् , यदसी न वषट्कार- व्याख्याय अन्यथा न्यानिख्यामः भादो माश्यं तावत् अश्वत् एतयाज्यानुसार प्रतिपद्यते इति । आक्षिपति-) इदं विह वक्तव्यम् । किमिति ,तन शा-- 'यजमानस्य याज्येति माज्याऽपनय. प्रयपनयो न शक्यते , यदा सर्ववैकल्पिकानि आदित चोदना । पपकारस्य पाध्यातो भिन्नत्वान्नाप- एव अन्यतरतः अवधार्य प्रयोग आरभ्यते । शक्यं हि नीयते ।। ' इति प्रासे , बमः । यष्टत्वं यजमानस्य परवेलापामेव निश्चेतुम् , किं यजमानो याज्या वक्ष्यति , प्रत्यक्षवचनाच्छ्रुतम् । परिपूर्ण च यष्टत्वं वपट्- उत होतेति । तथा निश्चिते च अन्यतरस्य वरण कारेण जायते ॥ याज्यामाप्रयोगे तु न्यून करिष्यते । यदि हि एतत् याच्यायवनम् उपक्रमानगु- वय न युज्यते । अनवानं घ यष्टव्यम् , यागवत (वैश्वदेवं चई निर्वपेत् भाग्यवान् , तं बहि- याज्यामात्रं ब्रुवन्नसौ ॥ अवान्याद् यजमानोऽतो पदं कृत्वा शम्यया स्फ्येन व न्यूहेतु इदमहममुं चामुं च वपद् कुर्यात् स नेतरः (होता ) । भक्षोऽपि न्यूहामि इति, ये दिध्यात् तं ध्यायेत्, यदधोऽवमृद्येत् । यजमानस्य वषट्कारनिमित्तकः ॥ १७. यत् समये आश्लिष्येत्, तद् विष्णवे उस्कमायावद्यति' सोम-- ऋत्विजा भक्षे साले उक्ते, अनन्त रति वास्येन भधोपमर्दनाच्या श्लेषयोनिमिते विधीय-खामिनो मक्षचिन्ता इति पेटिकामेदः संगतिश्च इति के मानोरुकमविष्णुयागवत् १०१ तृतीयवर्गके द्र०) चित् । तत्र । समाख्याहोमामिपत्रादिविचारस्य ऋत्वि- नैमित्तिक भवेत् । तत: प्रा. निमित्तोपजननात अनप. ग्यजमानसाधारण्येन पेटिकाभेदस्य उक्त गते आयोगात् । धृतसदाय सत् न कारयेदपि प्रवरणम् । नियं चैव तस्मात् यथा एकपात्रप्रवक्तपुरुषानुशानमानेण अनुशान. च्छस्नोति प्रथममेव स्वानुसारि वरण नियन्तुम् । यदपि शास्त्रस चारितार्यम् , एवमिहापि याच्याऽनयमावेश होर्न शापमानेतुम् (इति) | फपमेनरोतुरपनीयेत , यजमानस्य याश' इति शास्त्रस्य चारितार्यान्न यदा तस्प आत्मीययाश्यार्यमवश्यकतम्यमेवेति । न किवि भश्ठापनपः इति प्रत्यवस्थानात् ( दृष्टान्त- ) संगतिः देवदर्य पृथवरणम् , यस्य अपनयः आइत्येत । य इत्यन्ये । ननु यदा यजमानो यागरामा उदाय विचारयजमानस्य च याव्याप्रयोक्तन गजमानस्य हि याग्यासदलायमपि तन्ग एकमेव यरणं कर्तुमदृष्टार्थ याश' इत्येवरवनसभ्यम् , 'तरचनासाजरा न । अतः समन्तभ्योतियोमप्रयोगार्य प्रथममेव ते सति सबन्धस्य सोऽमिष्यति होवरेवयज' इत्यनेन प्रत्य. क्रियते इति , भगनमाणविशेगत्यादपि तन्त्रम् । यदर्षि यजमानस्य भ्रष्टावसर किरमाणं विगुनं भवतीति, ताप तिवात् । तस्मात् ‘स्वयं वा विषय यति । रति कायस्य यायामापानमा कत्वप्रतिपादनमेर पूर्वरी. गुगलोपे व मुलाप' ( १०२२१६४ ) उत्पनेन । युक्तम्, न तु 'यजमानस्य पाया' इति पापा विषम् । न न वा प्रातिविकृत्योः कश्चित् प्रयोग-तदातरादनम्, इति चेन्मेयम् । एवं वा मारय विशेश भाति । यदपि ययाभवमेर प्रो कन्य- यति । इति वास्यमय-दामा याग्मासंबध नस मिति, तत् सर्वशत्यधिमणेन (३२२८-२०) प्रापयति , किंतु ' पबमानस यास ' हसनैन मात: निरु समेत पानसं संगदयितु नियुतम् । अतएव परमानम्य पामाका छोमिपनि डरे- एक सूत्र नेतश्यम् , कारणान्वरेण एतप्रसिदिमनीय दराड' इत्यनेन अरोदित: 'पना समत' नान्परपारनये अन्यमानः इत्येवापता पूर्वमुशहतम् । इत्यनेन पुनः पये प्रतिमूरते । प्रतियसरममायनिक सनी विमान मारनरायः याया- मारनुशारी व मम पापा TATER 'मा. मारिन्पनिमारः। न परमानोडी परि मानम्न मामा' इति यास्यम्प पारसमाचारला. पश्यति यदि र रवि, पति लग परिवपमेर | मी सदनम्न रोसोगाभा । समापन- 1 ·" - ऋतुयाज्यावरण ऋत्विजः अन्ये होनादिवरणम् (तत् अदृष्टार्थत्वात् उत्रेऽपि कर्तन्यम् )। एव सः तैरेव लिश्चितविशिष्टा आवर्तन्ते तथा सूत्रे धर्मभावाणां अदृष्टानामित्यर्थः । सृष्टावपि । ) वा. १।२।१११० पृ. १२६. चि 'आत्रेयदान याज्यावृत्ती सत्रेषु नाचरेत् । * ऋत्विक् इति संशायाः यद्यपि प्रवृत्तिनिमित्तम् कुर्यादा, तिलोपानी, धर्माध क्रियता द्वयम् ॥ ऋतो मजनम् , तथापि सौम्यस्थावरस्य सप्तदशेष अस्विनः इति चमसाध्वर्युगा न ऋतिलकत्वम् । वि. ३१७४९६, ऋतुयाज्या च वृतिवरणं च ते द्वे । * ऋषिक् एक एर अध्वर्युः अमिहोने ' अमिहोत्रस्य भाह- सने वरणभरणयोदृष्टार्थत्वात् लोपे अभिहिते . यतोरेकः एव ऋखिन् ' इति नियमविधिः । ४।२।९. यत् प्रतापाताम् अनुयायावरणम् आनेफाप दान । ऋत्विक् फट करणेष्वर्थवत्वात् । ३६८९ च, तत् सने कार्यमेवेति प्रत्युदाहरणमात्रम् । सोमे हि १३॥२६॥ वृते पुनः ऋतुपान्यावरणमष्टार्थमेव । एवम् “आनेयाय हिरण्यं ददाति । - इत्यपि । नक्षत्र प्राप्तदचिणादाना- विनों विवेवस्तु वयं त्वेन्धानास्तनुव पुषेम ! मद्य दपूर्णमासयोः अग्न्यन्वाधाने विहन्यमन्त्राः ममाने नुवादेनोमयविधिः संभवति , वाक्यभेदापत्तेः । अतो नमन्तां प्रदिशश्चततस्त्वयाऽध्यक्षेण पृतना जयेम ।' दानान्तरमेवावश्यं विधेयम् । तदपि च न वैश्वामित्रो होता' इत्यादयः पश्यन्ते । अग्न्यन्वाधानस्य करणमन्योऽयम् । इत्यादिविशेषविहितातिरिक्तऋत्विक्षु , आत्रेयत्वविधि- । तत्रोक्तं वर्चस्तनुपोषणदिनमनादिफलम् । एवं करणेषु कल्पनया तदानत्यर्थ उक्तविधिकल्पानिरपेक्षदक्षिणादानेनैव । मन्त्रेषु उक्तं फलम् ऋत्विक स्वस्यैव आशासीत न निरामा बायामानतो विधिकलानसापेचदानस्य जनकरवेन स्वामिनः । कुतः १ अर्थक्त्वात् 'ममाये वः' इति मन्त्र- अन्वयायोगात् । न च पक्षप्राप्तायविमानत्यर्थमेव गतममरान्दस्य अपर्युणा स्वफ्लावासने एव सफलन्यात् । तद्विष्युपपत्तेन त्रयविधिकल्पन ममापीति वाच्यम् । स्वामिफलाशंसने तु ममेतिपदं व्यर्थ स्यात् । वामान् हिरण्यमन्वय' जुहोति इत्यादी उपयुक्तहिरण्यपति- গেমণী কল করুত্ব বি; ৰে पत्यर्यत्वेनापि दानम्य दृष्टान्योपपत्ती तादृशविगा- इति पूर्वः पक्षः । नत्यत्वे एव प्रमाणाभावात् । अतो विनिगमनाविरहात स्वामिनो या उदर्थत्यात । २७ ।। अहार्यमेवेद दानम् । अत एव नात्रामेयोन्यायेन वाशब्देन पूर्वपक्षं निरस्यन् सिद्धान्तयति । ऋषिक- ( १८) देवयशसंपन्नऋविगात्रेयस्यैव मदणम् , पदमनुवर्तते । प्रषिक् करणमन्त्रेण स्वामिनः फल आत्रेयत्वस्य अपूर्वसाधनताऽवच्छेदकावेन अक्लोः आशासीत । तदर्थलान् । फर्ममो यजमानार्थयात् । तन्यायाभावात् । १०१२।२५. 'मम वर्च; अस्तु' इत्यपि यजमानस्य पर्चः 'मम' मण्डन--'समे दानमदृष्टकन ।' २५, दति व्यपदिशति लक्षणया । तस्मात् करणमन्योक्त फल शंकर--- सत्रे दानमार्यम् । २७. यजमानसेवेति सिद्धान्त तुलिङ्गन्यायः 'यलिशान्यतयः स्वपमेव लिङ्गदर्शनाच्च । २८॥ पर्पये। स्वानिखान्यभिपद्यन्ते दया कर्माणि देहिनः ।' उपवे सिदान्ते हेन्तरमविपादक सूमम् । (मनुः १।३० मेघापाठः) 'यपर्नुवरिङ्गाति नाना- 1 वै को चन विज आशिषमागासवे यजमानस्यैव सा' रूपाणि परये। दरसन्ते सानितान्येर, नया भाषा ति अर्थवादः फलस्य यजमानार्थकता दर्शयति । युगादिपु ।' इति । ( मा. १९३१३० असू.) इत्यस्मात् लिङ्गस्य दर्शनात सचिन यममान पत्र न्यायस्वरूपम् । के. मायसीत न स्वस्य इति सिदम् । के. अनुलिङ्गन्यावेन प्रविष्टि उल्सनामाभार. नदि रेय, सविन भावि तिमाचा माति- •पारयनित्यवायसः । (पतिसरासर यया ते ! चरितमो विमा..||६, सिमाये । .

·' . प्रमुग्लक्षणं १२४० मतपेये विहिवया मान मन्नत्यादौ न्यापधर्मे निरूपिते वःप्रसङ्गा *जीपं निष्पीडितस्य सोमस्य नीरसो भागः।स देय तदवान्तरधर्मः ऋक्यादिः ' अच: सामानि यपि च अवभृयदेशे नेतन्यः । तच नयनं प्रतिपचिः । वि. इति वेदप्रयुगादिपदायपरिज्ञानाथै निरूप्यते । पाद- स८. . 'ऋजीपमप्मु प्रात्यन्ति' इति अहगंणे व्यवस्थापनमन्त्रत्वम् ऋक्वम् । सर्वेषाम् अहा यहजीपम्, अविशेषात् तत् सर्व मण्डन-- पादबद्धो भवतीह मन्त्रः । प्रास्यते। भा. १०६.१९/७३, शंकर-अग्लक्षणमथोदितम् ।। १३. ऋजुत्वसततत्यप्रास्त्याना मिनकार्यत्वात् आधारे समुच्चयः भा.१२।३।३।९. * ऋग्लक्षणम् अर्थाधीनपादम्यवस्थावत्वम् । के. ऋजुमार्गेण सिद्धधतोऽर्थस्य वक्रेण साधना- २११०३५. ऽयोग इति न्यायः । स्पष्टार्थः । साइस्रो. २५३, . ऋग्वेदः अमेः अजायत । भा. ३३३१०२. • ऋणत्रयापाकरणं त्रैवर्णिकाना नित्यम् । ' जाय- * ऋग्वेदः। वेदाम्यमिचारात ऋगारीनाम् ऋगाधुक्तिमात्रेण मानो वै ब्राह्मणस्त्रिमिक्रमवा जायवे ब्रह्मचर्येणार्षिभ्यो, ऋगादिरूपवेदाययक्प्रतीति सिद्धेः तक्षणार्थत्वे वेदोक्ति- यझेन देवेभ्यः, प्रजया पितृभ्यः । एष वा अनृणो यः खाधिका । तरमात् ऋग्बहुलो वेदः ऋग्वेदः इत्येवमादि- पुत्री यज्वा ब्रह्मचारिवासी ' इति श्रुतेः । वि. ६।२।११, मध्यमपदलोपिसमागत्वेनैव ऋग्वेदायुक्तियाख्येया। सु. बाहाणग्रहणं तु प्रदर्शनार्थम् । जायमानो ब्राह्मणो राजन्यो पृ. ११७२, ७ ऋग्वेदः होत्रमवचनाख्यः । पृ. ७५७, वैश्यश्चेति । भा. वास११॥३२. ११००. ऋग्येदेन उभैः क्रियते । 'उच्चा • शतपेये 'घृतातौ भवतः ' इति वचनात् क्रियते मा.३।३।१।१, • ऋग्वेदे कृत्स्नेऽपि न प्रथमा अभावे प्रतदुहः, 'अन्या यजमानस्य बनदुधामाशिर नाम का चित् ऋगस्ति , तथा उत्तरे इति । १०।६।३१२. दुहन्ति । इति श्रुतेः आशिरार्थमन्या गौरपादीयते । जग्नेदे यापापुरोऽनुवाक्यापाठादयो धर्माः । यजुर्वेदे भा. १९१३६१३१३९, . ऋतपेये वचनप्रामाण्यात् दोहननिर्यापादयः । सामवेदे आग्यरतोत्रपृष्ठस्तोत्रादयः । अल्पबलकरणमपि दक्षिणायाः खाने विधीयते सोम- वि. ३३६. चमसः।१०१३३१११४५. ऋग्वेदसामवेदाभ्यां यत्किञ्चित् काम्य नैमित्तिक मतपेये विहिवया सोमचमसदक्षिणया वा चोदते , तगवम् उच्चैः कन्यम् । वा. प्रातकस्नक्रतुदक्षिणाया याधः ।। ३६३२९ पृ. ८१३, . अग्वेदादयः। 'तपदादयो तथा च सोमरमसः।१०।१९।६८ वर्णकं १ ॥ देहा. प्रोक्ता येऽपि पृथक् पृथक् । भोग्यत्वेनात्मना भाज्यम्-- ऋतपेये श्रूयते, 'औदुम्बर: सोम. तेऽपि चेतन्यानुगताः सदा ॥ ३॥१७॥१३ पृ.७०३. चमसो दक्षिणा । स प्रियाय सगोत्राय बक्षणे देयः । ऋग्वेदादिपु आत्मानः प्रतिष्ठिताः 'यो वै वेदेषु इति । तत्र सदेहः कि ब्रममागम्य नियतकः सोम- तिष्ठन् वेदानन्तरो यमपति, यो वेदान् वेत्ति, य वेदा न चमसः, उत कृस्नस्य अनुदाधिण्यस्य 1 कि प्राप्तम । विदुः, यस्य वेदाः शरीरम् , एष त आत्माऽन्तर्याम्प. तथा सोमचमसः स्यात् । यथा सग उदात्रे मागस्य मृत.' इयुपनिषयामाण्यात् । सु. पृ. १००८. निवतिय, उदासयोगात् । एव प्रससयोगात् ब्रह्म- बदादिसमूहेषु क्षेत्रशा ये प्रतिष्ठिताः। मागस्य निवर्तकः सोमनमः । पा. ३३११३१.७०२. सर्वविकारोवा, ऋत्य प्रतिषेधात् पशूनाम् । नवयाची प्रित्-शब्दः 'त्रिशुद् बहि-६९ ॥ प्पयमानम् । इत्पादो। वि. १३५ वर्ण ४. भाष्यम्- वाचन्दः पक्षं न्यावयति, न यक्ष- अड्मनेऽपि अनुरण उपो सन्याविररणे । के./ भागस्य निवर्तक 11 नई नस्य अनुदाधिण्यम्य । . . . में .

·। ऋत्विज्ञः कर्तव्यानुसार १२४९ ऋविजः प्रयोगमध्यपतित पुनःपुनर्परणं कर्तुं शक्यते । सकृदुपातस्य पुनरुपादानानु- १ मत्वादध्वर्युवायुपपत्तिः । तावपि होता अवृता पपत्तेः । उत्पत्तिवाक्यशिष्टवरीतव्यबाधविकल्पाभवाच्च । सामिधेनीरन्दाह ' इति वरणात् पूर्व होतृशब्दप्रयोगोप- न श वेनेव वरणेन नियमाणान्तरं संबन्धुम् । पत्तिः । अत एव ' रणजन्याश्त्वमध्वर्युवादिकम् ' अतोऽपि वरणानि मिद्यन्ते । सर्वाणि च . तानि ऐन्द्र । इति प्राभाकरमतमपास्तम् । सोऽपि ऋतुयाज्यावरणवत् बायया दिग्रहण अपर्यायविधायिना प्रयोगवननेन/वरणापत्तेचानच एवमपि एकस्यैव तदभिमानोपपतेः रायन्ते । तद्ग्रहणवरोन च सर्विजां ग्रहणम् । अवो क्लभेदे प्रमाणाभावः, 'अधर्यं वृणीने 'ब्रमाणं वृणीते' यावरणमृविजो भेदसिदिः । यतु भाष्यकारेण इति तत्तविधिविहितवरणानामभ्यासेन मित्रानो संस्कार्य- उक्तम्, उस्मादेपा परणे संकीर्तन न विधिः भेदं विना अनुपपत्तेः । अप्रवृत्तस्य पुरुषस्य प्रवर्तन- इत्यादि, तदविहितवरणनियमप्राप्त्वभावास अयुगम् न फलकमभ्यर्थनं हि वरणम् , न च तदेकस्मिन्, पुरुष वैतावतो वाक्यराशेः कसित कसक्यालय सुपतरोपाय. अनेक संभवति । भिन्नानां च संस्कार्याणां ततक्रिया प्रचपलम्पसरस्यामानात्यायनं फलं भवितुमर्हति । तेन भिनावर विनियोगान विकल्याएका । 'दर्यपूर्णमासयो- वरणविधिनैव अनुनिष्पादिनी प्रवशिष्टेय संख्या श्चत्वार ऋविजः' इत्याधनुवादालादप्येवम् । एवं सेस्यतीतदेव समर्थयितव्यम् । न किञ्चित् त्या च 'विजो वृणीवे' इत्ययमपि न वरणविधिः । विहितया। वयाचे 'ऋत्विजः इति बहुत्यानुवादानुपपचेः, अपि- सोमसूत्रार्थस्तु-- तत्र कन्तरसाये सति | T ऋविसंस्कारकवरणमात्रानुवादः विग्धर्माणा यावद्भिर्यत्र प्रयोग कार्य निर्वयते, तत्र तावन्तः इति । तदुत्तरत्वपाप्त्यर्थः, तत्तद्धर्मविधानार्थश्व । अतो यावन्ति कार्यतः कर्तणां परिमाणं स्पात, न तु एतावन्तः इति । लौकिकानि मन्यन्ति वा वरणानि, तावन्तः फरिः निसमः, विशेषानवगमात् इति पति विद्यम्। वि-न कोतकसंख्याया नियमोऽस्यस्ति वा मण्डन--प्रविनामरिजो भिन्ना।" नहि । अविशेषा, दस्ति याचनकापे तावन्त एव हि ॥' शंफर-मिनाः स्युस्टे च वरणे।' माह-- ते कियन्तः इत्यपेशाया तत्वत्कर्मणि त्यिजः चातुर्मास्येषु पब अध[-मविमस्या- अध्वर्यादिसंशपुरस्कारेण तत्तन्कर्मविधानात यावता यत्र | होनू-आग्रीध-ब्रह्माणः । ' चातुर्मास्यानो यसकतना विधानं नाचन्ता एव तत्र शेपाः । भतश्यामिहोत्रे एक पञ्चलिनः इति कर्तृणां नियमविधिः । वि. ४।२।९. एवापर्यु, दपूर्णमासयोः चापारः, चातुर्मास्येषु पत्र , • अस्विनः दीपूर्णमाययोः चावारः भवयुः पयो पट्, सोभे पविशतिः । न च परिक्रयवधादे. आमीरः ब्रहा होता चेति । भा. १२२९४२२, कोपादानावश्यम्भावे तस्यैव पाच कलाकादिवत् वतन्कर्म. • ऋविजः । • दीक्षितमदीक्षिता दधिणापरिक्रीता करणानिमिताः तावत्यः संशा भविपन्दीति वाच्यम् । निजी याबपन्दि' | यार६, • विजा संसानो फर्मरमा पूर्वमेर अवर्ष पृणीवे ' इत्यादिना परिफ्रीपन्चे । १८३८, • ऋलिजः पशबन्धे प्रयुनत्वेन कर्मकरण निमित्तलाभारात । अपितु तच. पट् प्रमा, अप्वयःहोता, मेधारणा, मामीशः, दरगनिमित्त का तत्तदरणजन्यतत्तदानतिनिमितकलं का प्रतिपथावर चेति । ४२१९२३. शालिन उन्सविधानतिजन्याध्यवसायविशेषनिमित्तकर या, कोऽपि प्रयोगमध्यपतितं यजमान प्रान्तमारस्ससमापनीयाय- चरणे अERT: स्थान ' इत्यव्यवसायामाये आर.निब समाप्युत्ताघरभाविस्वायं च मिरिया योगात् । बनतम मध्यरसायम्यापि निमपसायचावेत्ययामेव पलगायापविभागपाशभकान थाणिकका उम्मकाभिमानविशेषः स निमियम, तस्य | स्वपम् उपायोसाय चालतापादेय पनि भारत- न ये सब जानतमेव परमामा : एरबादपुरःसरं माचन्ते । म्यधभुविविन्दपारनिदर्शन- मी. अं. १५० . .

·न ऋतपेये सोमचमसेन १२४२ मतपेये सोमचमसपात्रं सर्वदेयपुरुषान्तरबाधकः ॥' यत् पशून् दद्यात् सर्व या पुरुषाफ्नयात , वासां ऋतुप्रधान- योऽऋतं कुर्यात् । इति पशुनिन्दा । स्वात् 1 ७३ ।। मतपेये 'औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा, भाष्यम्-- सर्व वा सोमचमसेन निवत्येत । स प्रियाय सगोत्राय बझणे देयः' इति श्रुतम् । तथापि कुतः । सोमचो दक्षिणा, इत्येष संबन्धः प्रत्यक्षः । पूर्ववत् दक्षिगाठच्छन्दयोयपिः पूर्ववाक्येन गुणदयः । तेन निवर्तिते सर्वस्मिन् दाक्षिज्ये पुरुषापनयः एष विशिष्टभाकृतविजातीयदानविधिः, तेन च प्राप्त करन-क्रियते । तामा कतुप्रधानत्वात् । दक्षिणाना सोमचमठो दाक्षिण्यनिवृत्तिः । उत्तरवाक्येन च द्रव्यसप्रदानोभय- यः क्रतुदक्षिणा, स सर्व ऋतुदाक्षिण्यं निवर्तयतीति । विशिष्टस्य ब्रह्मानन्यर्यलस्य पदान्तरकल्पनया अवगमात् 'सर्व वा पुरुषापनयात् । इति कृत्वाचिन्तो. पुरुपान्तरादग्नयः । अत्र हि वदोद्देशेन द्रन्यविविपक्षोदाटनम् । नैवोभावयितुं शक्यः, सगोत्रस्यादेः अविवक्षाऽऽपत्तेः । सोम--- पूर्ववदिहापि यर्वनिवृत्तिः इत्युत्थितः भत एवं ऋतपेये समोन पर ब्रहा। संगतिः । सूत्रे यदिशन्दा असदिग्धे संदिग्धार्थत्वेन वा अधिकाशका तु यत् पान् दद्यात् सोऽनृतं । यकं वाक्यम् इत्यध्याहारेण वा कथञ्चित् योग्यः । कुर्यात् ' इति पादानपर्युदासो नासत्या पापाप्ती घटते वि- 'पूर्वोक्त निर्णय पूर्वपक्षयित्वैकवाक्यताम् । इति ब्रझमागस्यैव निवृत्तिः । अवश्व अध्वर्यादिभागेषु भ्रान्त्या कृत्वा दक्षिणायं ब्रझमागं निवर्तयेत् ॥' कृत्वा- पशुप्राप्तो तत्पर्युदासात् तेषा मापादयो देया इति । सा र चिन्तामुदाटपति- 'दक्षिणोक्तिः नतो दृष्टा सर्पप्रासो चास्य नित्यानुवादत्वेन सोमवगमविध्येकवाक्यतया | पुसि सा । वास्यमेदश्च दुर्वारो युक्तोऽत: पूर्वनिर्णयः ।। अनादत्वात् गमकवानुपपत्तेः स्नानुदाचिण्यस्यैव । वस्मात् कृत्स्नदक्षिणापुरुषान्तरयोधिः इत्ययमेव राद्धान्तः। निवृत्तिरिति निराकर्तव्या। भाट्ट-- पूर्वाधिकरणद्वये अपि मित्रवाक्यापम शु मण्डन- तथा समस्तं चमसेन बाभ्यम् । पगम्य कुस्नदाचियनिवृत्तिरित्युक्तम् । यदा तु कृत्वा- शंकर-- स सोमचमसेऽपि च समाधा। चिन्तया एकवास्यत्वमभ्युपगम्यते , वदाऽपि कि करन- दाचियनिवृचिः, उत प्रमभागस्यैवेति चिन्तायाम् , ऋतपेये सोमचमसेन कृत्स्नक्रतुदक्षिणायाः दक्षिणापदतच्छन्दयोः श्रयणा विशेषात् मित्रवाक्यस्ये पुरुषान्तरस्य च निवृत्तिः ॥ (अन्तिमसूत्रद्वयन व एकवाक्यत्वेऽपि कस्मदाधिम्यनिवृतिः पुरुषण- वर्णकान्तर कृत्वाचिन्तया)। न्तरादपनयम । इति प्राप्ते, एकवाक्यत्वे ब्रह्मा- यदि तु ब्रह्मणस्वदूनं तद्विकारः स्यात् । १३३ नायुद्देशेन गम्यसंप्रदानोभयविधिमाकृतदानाम्यासस्यैव १९/७२ वर्णकं २॥ विधेयत्वावगतेः फन्द्देशेन दन्यविशिष्टपास्तविजातीय- भाष्यम्-एवं वा । ऋतपेये ध्यते, 'औदुम्बरः दानविप्यनुपपतेः, दधिमाशब्दस्य च ब्रह्मसंबन्धिन्याम् सोमचमसो दक्षिणा । स प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देय:' आनतावपि शक्तत्वेन अनुवादोपरचमभागस्यैव इति । तत्रैषोऽयः सायिक. किं ब्रझमागेन ऊन निवृत्तिः । वस्तुतस्तु अपवादन्यवधानात उच्चन्ददक्षिणा. दातम्यम् , उत सोमचमस एव केवलो दावम इति । पदयप्यमान भिववाक्यत्वमेव युक्तमिति तदेव ननु सोमचमसो दक्षिणा इत्येष संबन्ध इत्युक्तम् । वप्रो. स्नक्तुदाक्षिण्यस्य निचिः । च्यते। सोमनासो ब्राणः इत्येष संबन्ध. इदि इत्या मण्डन-मनमभागव्यतिरिक्तदानम् ।। चिन्ता । यद्येवं प्रायः सोमचमसः इति संबंधी शंकर- वाक्यस्ये भागवाय: स्थान् ।' विवक्षितः, सोमनमसेन ब्रह्मभागो निवर्तित । भव. • ऋतपेये सोमचमसपात्रं नाणे पा देवम् । शिष्टं दावन्यं वदूनो विगारः स्यादिति । इतरेय न किमपि शास्त्रीयम् । लौकिन तु - ·विजः स्वामिसप्तदशः अविना अनियतपदार्थ समाख्या ब्राधः। नाम फश्चित पदार्भः, मेन अप कर्तृविशेष: केन चित् } ३७१९५४३१, , अविग्यः अन्ये चमसाध्वर्यवः । प्रमाणेन नियम्येत । तस्मात् सत्येव छदस्थे सूक्तम् । ३११०२५, * ऋविग्भ्यः न भिन्ना उपगातारः । 'स्वामिसनदशाः' इति । यत्त भाषकारेण किश्चित् । ३७१४॥३०. सदस्यनिराकरणपरम् उक्तम्, तत् ऋविक्त्वनिराकरण — বিক্রম अनियवपदार्थकर्तुत्वमपि परस्य अतिरभववचनम् इत्युपेक्षणीयम् । বিষমাখা। যমাশান্তা विशेष- सोम- मतदशम्यानिर्धारणे के चिदेव ऋत्विजो न सर्वे इत्यस्यार्थस्यास्थिरत्वात् स्थिरीकरणार्थ सप्तदशस्य तस्योपदेशसमाख्यानेन निर्देश. १ ३१७१२०१४१॥ निर्धारणात् हेनुहेतुमद्राव. संगतिः । नहि यागोपयुक्त भाष्यम् - किमेष एवोसर्गः, सर्व समाख्यातं पदार्थकरणमानम् ऋतुयानं सोमविकयिप्रभृतिषु अति- समाख्यातपुरुषैः कन्यमिति । नेति ब्रुमः । तस्योपदेशात् प्रमझात्, किन्तु कलरकरण कृताकृतमत्यवेक्षणं च विशेपसमाख्यानाय निर्देशः । यथोपदेशः, ' तस्मान्मता- कत्वङ्गवेऽपि कत्लनुपयुक्त वात् न यजनम् । वरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह' इति । समाख्या पोत्रीया , वि-- 'सदस्य यजमाने का सातदश्यम्, वृतत्वत.। । नेष्ट्रीयेति । एए समाख्यायाश्थापयाद इति । सदस्थे , कुरुते किञ्चिनासो स्वामिनि तत् स्वतः ॥ वा-- विशेषसमाख्याऽपि विशेषश्रुतिवदेव शीघ- (तु अत:) सरप्रवृत्ताधिका भवति । भा-समदशस्तु सदस्यः । तस्यापि वृधवरणा. तरच लिङ्गदर्शनम् । ४२॥ म्नानात् चमसविधानाच । इति प्राप्ते, सदस्यकर्तन्यपदार्था- यत्र तुः प्रातरतुवकमनुब्रुवत श्रवणात, वरणस्य सक्तुन्यायेन विनियोगभङ्ग कल्पयित्वा उपशृणुयात् । इति दो प्रातरनुयाकै समाख्यया प्राप्त अष्टार्थ वागवे, पदस्यस्य पाश्चिकन्येन सतदशभुतेः । होवार दर्शयति । तदमपर लिई भवति , 'उदीय पाक्षिकानुसादरवापतेः, सो तस्य दीक्षाऽऽम्नानाय } उदातृशाम्, ऋचा प्रणव उक्यासिनाम्, पविगरोऽ. स्वाम्या सप्तदशः । कर्म करत्वेऽपि वा न पनी सादयाय चणाम् ' इति धमाख्यात भेदं दर्शयति । तदपि जननीभूता, अपेक्षाबु लिवरूप्पानीकारे प्रमाणा-लिङ्ग भवति । 'यो वाऽध्वयों। वं वेद, स्ववाने भावात्। भवति । एतदा अवयों सम् , यदाभापति 'ति महण्न-'खामिछसदायते।' समायात नियम पर्शपति । शंकर- 'खामी ससदशो मतः।' वा-- सामान्यसमाल्याविनियोगस्येव एलिम् । स्थितिमा आदेश-समाख्यालिमानुसारेण व विशेषठमाख्याय त किचिदन्यत् दृष्टव्यम् । कर्म कर्तव्यम् । भा. ३१७/२०१४१-४२, विभि सोम-- प्राभाररिद सूत्र सामान्यसमात्यायाः रेस मासिमाविशेषमवप कार्यम् । ६४४१४-१, पचनविशेषसमास्याम्पा माघस्य भ्युत्पादनामधिकरण ऋयिग्मिा चमसाधर्यवः परीतभ्याः, न यजमानेन ।तरवेन पाख्यातम् । तदनुपपत्रम् । समाल्यारा बना• (ोके व महारणकाले यजमान एवं तान प्रणोदि ।) ( पेवया, सामान्यस्य विशेशपेशया र दुर्मस्त्वस्य अन्यत्र १०।१५. . अत्तिाभ्यो दक्षिणां दावि ' अन सिदत्वेन पूर्वपक्षानुन्मेषात् । वसात प्रस्ताधिारम(१७) उद्देश्यगवं बहुत्वमविधितम् इत्येक प्रतिमहीना। शेषभूतमेवेदम् । सूमार्थस्तु-वस्य योगत् कर्मणा पि.१.१२.. tarपो पछे दक्षिणा । पक्ष्य परसा स्यात् योगसाधागद' ति से प्रभास पास भागः आभजति सरमे यसमानेन विभग उस्म अपनारपुरुषसंयोगस्य आप्प गरिसमामान RT तावान् कल्यपियन I परिसर । भा. ११३।१२यावत् । तस्य अदेशेन वचन विशेषसमास्यानेन (च) ५.-५२, यिमयः अन्य एर योमरिफपी : नि: आमदा ति पारद । ।

·- - तुपाजेपु स्वयं १२४४ ऋतुयाजेपु स्वयं याज्याग्रहणेनासो गृह्यत । यत्तु तस्या अधि वषट् करोति । प्रयुज्यमानाया अधि होता वषट् करोति इति । नैष इति , अन्येनापि प्रयुज्यमानाया परि होता वषट् । समाधिः । अनवागता यष्टव्यम्, वषट्कारेण यागः करिष्यति । याज्याऽपनयो हि वचनात् । न वषट्कारा- | क्रियते न याच्यामात्रेण । तस्मात् आ वषट्कारात नावा. पनयः । यावद्वचनं वाचनिक भत्त्येव । वचनं हि नितम्य यजमानेन । अन्यश्चैत् बाट् कुर्यात्, अवा- तविश्यमेव । न्यात् यजमानः, न च पजेत । यष्टन्ये चासो चोचते, या-- ज्योतिष्टोमे ऋतुमहेज्यासु यजमानसप्तमानान यायामात्रवचने, ' स्वयं निपद्य यजति । यायाप्रयोगार्थ घरणमाम्नावम् । तेषु यजमानस्य थाया। सागस्य निपद्ययागे विधानात् । तस्याश्च पश्चदयं विहितम् , होने प्रत्यर्पणं स्वयं वोधारणम्। वा... यदि ' यजमानस्य याज्या' इत्येतावन्मान- सत्र यदा स्वयं यजति , तदा किं वपट्कारः सनिमित्तश्च । मेव अयेत, ततः कदाचित नापनीयेत मक्षः । इह त्वे मक्षोऽपनीयते , नेति संदेहे , नपरयो वननरभावात् । भूयते 'स्वयं निपट यजति ' इति । वषट्कारेण च अन्यापनये च नान्यस्थापनयः, असरन्धात् । याज्या- वि.प्रदानार्थवादिज्यदे, न केवल्या याज्यया । वपा मात्रस्य हि अपनयनं भूयते , न वषट्कारभक्षयोः । 'अनवान यजति । इति याज्यात: भारम्य पावद्यते वसायथा यापाया अपनये सत्यति होतुर्वरणं नापनीयते, अर्थः समाप्यो दावत् न अवानिकपम् । एककर्तृकत्वे वथा भक्षोऽपीति । ननु प यदा स्वयं यजते, तदा नैवा- च याज्यावपट्कारयोः इदमुपपयते , नान्यथा । तस्मायम पनयो भवति ' यजमानस्य याज्या' इति वचनात् । याज्या तत्र वषटकारमावपि इति अन्तरेणापि एकलम् यदा तु सोऽभिप्रेष्यति तदाऽपनयः । अत एवं विचार. अङ्गमावं चापनयो विज्ञायते । यितन्यम् , कि याज्याऽपनये यजमानात् भक्षोऽपनीयते , प्रवृत्तत्वात् प्रवरस्यानपायः॥४६॥ नेति । तच्यते । याज्याभक्षवपद्काराः प्रामा होतुः भाष्यम्-- अय यदुक्तम् , यथा प्रवरो नापनीयवे समाख्यया । यजमानस्य याज्येति ततोऽपनयन एवं भक्षोऽपीति । उच्यते । अशक्यत्वात् प्रयगे नार- श्रुतम् ॥' (पूर्वरथ यायोऽयम् ) शेठमान्यया दिनीयवे । भतिकान्तो हि व कमपनीयेव होता । भ्रष्टे प्राक् ' यजमानस्य याज्या' इति हि अतो वचनात् सर्वे नावसरे अनुशीयमानो यजमानस्य विगुण: स्यात् । न होतुः प्रापितम् । तत्र यवनेन यायामा यजमानसेन्धि च विगुणः कश्चिदर्थ साधयेत् । नाम चोदवेन कृतम् , पपटकारादयस्तु कोतुसादयस्था एवं ! यदि पुन: । प्राप्नोति । अयोन्ये , पक्य बच्चोदकेन प्राषितम् , यजमानादपनय इति व्याख्यायेत, ततस्तम्य याज्यामाय यन्न शक्य न तव्यापितमिति । प्रकृति रियम् । भपूर्व- प्रापितं सत् अपनीयते इति वषट्कारादिप्राप्त्यमावात् ' पात्र विधानं यादशभुक्तम् , तार यदि शस्यते , अपनाशदेव न स्यात् । तस्मात् ' यजमानस्य याच्या कर्तग्यम् । यदि न शक्यते, पर शायदे तौर धार्यम् । इत्यनेन याच्यामात्रापनयात् वपटकारस्य च यापात: न म विगुणमिति । तस्मात् पारस्य अनपायो युक्तः, न अत्यन्त-यतिरेकात् अद्राजिवाभावाय यजमानेन प्रग्या भवस्येति । मानाया उपरि होता वषय भवयेत् । वषट्कार या- यत्तु प्रवरवन् इति , नोभ्यते । 'प्रपरोन निमित्तो हि मशः, न याच्या निमिच हसनरनीतः। स्वविकान्दो याज्याकालेऽपनीयत । भक्षणस्य तु यो, कारणागमात् ॥ ४॥ भास्त्यिात् स्त्याउपनयल्पना ॥ भाष्यम्-- यार्चा भरस्यात् । कुतः । कारणा-निसापनपात् अरनीयवे, यत् अपनेतु आप अन्यत्र गमात् । भवस्य कारण वपट मारः। स च वान्यास-नो बयितुम् । न च सदस्य यामाहनपरेयां भागउन्यामागउति । एवंद अग्वे : শাহীন ৰো, ৰা বৰমাৰ গায় वष्ट करोति । इति । ननु एकदुक समानामि करणान् माग वरण | मप इयमपि शाय -- तमाम ·ऋविजा परिक्रया । ऋत्विजां प्रथमाः वचनादिवरेषां स्यात् । २॥ तस्स अध्वर्युगणत्यसपत्तये वरणस्यावश्यकत्वात् । तस्य च भाष्यम्-- किमेष एवोसर्ग. नेयुच्यते । वचना- असमाख्यातकर्तृकत्यावश्यम्भावात् वरणे तावत् समाख्या- द्वितरेपा स्यात् । यत्र वचनं भवति , तर वचन बाध आवश्यकः एव । एवं दक्षिणादानेऽपि उशयान्तर• मामाण्याद्भवति परिक्रयः । य एतामिष्टकामुपदयात्, सकल्पने गौरयापचे प्रयोगवाक्यागतस्वामिक कन्यापा- श्रीन वरान् दद्यात् ' इति । पत्तेश्च समाख्याया एव केबलाया: बाधः । वस्तुतस्तु वा, उपदध्यादिति परस्मैपदात् अयाजमानत्वे सर्वत्र खरमिककत्वमाती परणेनेत्र दक्षिणादानेनापि अवधारित घरदानविकर्म । तसिद्धिश्च यदि तावत् अन्यन अन्यकर्तृकत्वे सिदे समाख्यया नियममात्र रियते, शास्त्रीयेप परिक्रयेण लम्यते, ततोऽस्त्येव यजमानस्य । इति स्खलापवानुरोधेनापि धमाख्या वरणभरणविषयिणी । फर्तृत्वम् । अथ न लभ्यते , ततो लौकिक उपायः इति ।। सत्यपि वा तस्मिन् उपायान्तरकल्पनाऽऽद्यनुरोधेनैव दान- सोम--- अस्मिन् पादे पूर्सेकसमाख्या निबन्धनों मारे सामिकर्तृकत्यम् । यन तु बचनं यथा य एता- धर्यादिकर्तृकत्वापयादेन स्वामिकर्तृकत्वं प्राधान्येन | मिष्टकामुपदध्यात् स श्रीन वरान् दद्यात् । इत्यादौ, प्रतिपाद्यते इति पादान्तरत्वमानन्त चेत्याहु. । गौवें तबाध्वर्यादीनामपि दानकर्तृत्वम् । तर हि स्वामिकर्तृ. वरः, अतिवरोऽन्यः । धेनुर्वरः, अतिषयेऽन्यः । फावे उपधानस्य सामानाधिकरण्येन तासमानकर्तृकबार- अनड्वान्, वरोऽतिवरोऽन्यः' इत्यापस्तम्बाचार्योक्तो ३ गतेः, तस्यापि तत्कर्तृकन्वे — उपदयात् ' इति परमे वरशब्दार्यों पयः । स्वपमातृगोपधातुः अविद्वद्- पदानुपपत्तिः, तस्य अविपरग्वेन उपधाममिन्नगामि- ब्राह्मणस्य अविवाभावात् 'अनड्वान् होत्रा देया' क्रियाफलकत्वावगतः । यदि तु कियाफलस्य अग्न्यादि- इत्यादिकमुदाहरणं बोध्यम् । सूत्रार्थस्तु --परिक्रयः | गतत्वात् परस्मैपदोपपत्तिरित्याशङ्कलेत , तत. मातोप. स्वामिफर्म , सागस्य कर्मणः स्वामर्थत्वात् , खामिकर्तृ. १ धानानुवादेन दानस्य तत्कर्तृकत्वस्य च विधी वाक्यमेदा. कवाभावे अङ्गानां तन्कर्तृकत्यानुपपत्तेः इति । पत्तेः, ५ इत्यनेन कर्तृपासिमवीध उपधानस्य अव. वि--'दक्षिणादिपरिकीनिदिज. स्वामिनोऽयवा ।, । कर्तृकत्वावसायात् तत्समानकर्तृकश्य दानस्थापि तकर्तृ परिकथः समास्यानादृचिजः स्याद् यथेतरत् ।। परि- कत्वसिदिः। ऋयात् पुराऽवयुहोत्रादीनामभावतः । परिकयणकर्तृत्व मण्डन- परिक्रया स्वाद् यनमानर्म।' यजमानस्य नदिनः ॥' (विसरे 'वचनादितरेगा शंकर-परिक्रयः स्वामिकर्म।' स्यात् ' इति सूत्रेण पृथक् द्वितीयमधिकरणमारचितम् । • ऋत्विजां परिकयार्थम् उदयमानीये दक्षिणा- सब । अभिनयने स्वयमातृष्णोपधानोचर० । इति । दानम् , तस्य समानत्वात् । भा. १०१२।१२४०-४१ विन्दो पम्पम् । • ऋतिजा प्रक्लप्ति लोकतः । संकर्ष. ३१२॥३. भा-- वरण दक्षिणादानं व समाख्यया अध्वर्या ऋविका प्रतिनिधिरस्ति। वि.६/१८, ऋतिना दिमिरेव कार्यम् । अर्युश्च यथा तान् खद्न्येण / प्रथमाः, अर्धिना, तृतीपिनः इति चत्वारो वर्गा । परिक्रीणोते, तदुपाय यजमानः कुर्यात् । अध्ययोश्चत प्रथमा: अध्वर्युः प्रझा उद्गाचा होता चेति । तेषा * इतरमन्य.' इति न्यायेन वरणादिक प्रतिमन्यात पूर्णा द्वादशगोरूपा दक्षिणा ! अर्धिनः प्रतिपस्याता कुर्यात् । स च अचः दक्षिणानानात् तेनानता | बामणासी प्रस्तोता मैत्रायण श्वेत । ते दक्षिणा गई स्वल्य कुर्यात् । ऋत्रिगन्तरार्थ स्वदन्य दातुं यजमान मा: लमन्ते । तृतीयिन: नेष्टा अमीन प्रविहां अम्मा आयान्तर कुर्यात् । इति प्रामे , अवश्यं यत. अध्वर्युः । वाफश्चेति । ते तृतीयांश गोचतुष्टयरूपा दचिणा लभन्ते । भन्सार नीचे, अन्यथा अञ्चबापमपाद, परणय पादिनः उन्नेता पोता मुब्रह्मण्य. मारनुत् च । अष्टार्थत्वाचापचेच 1 वरण च येन भादो कर्तन्त्रम् , चतुर्थाश गोत्ररूपा दक्षिण भन्वे । ३७it, ·. , - अनुयाजेपु स्वयं १२४६ तुयाज्यावरण याज्याऽपनयेन याज्याऽयंवरणरक्षण: प्रारो नापनीकः । विभिन्वे न कधिद्दोपः । अवध वषटकार निमिचो सदन मचोऽपि इति । ऋनुयाज्यावरणस्य स्ण सकल- भोऽपि तस्यैव । १४, याज्योपकारकत्वात् एकस्सा यान्यायां होनुरपनीताया मण्डन-- 'यायापाठी वपट पठेत् । ব যান বসামৰবি যতিব্যs शंकर--'भक्षापनेवी याज्या' होतरपि वरणस्य अवश्यकतव्यत्वात् न तस्य होतुरपनयः इति प्रवरपम्यं सिद्धान्ते बोध्यम् । १७. • तुयाजषान् अध्वर्युनं विमजेत किन्तु मैत्रावरुणः । सकर्ष, २२३३१३, वि-'दोतुर्याज्याऽपनीतो कि न क्यटकारभक्षयोः । अपनी विस्तापायो, नापनीतिर्विमेदतः ॥, यजमानेन प्रस्थितयाज्यास्तु विध्वपि । संकर्ष. २०३३१३. •तुयायाः पात.सबने एव नोचरयोः सवनयो। यष्टन्य न विनंटिपकविम् । वपद्कृतिर्याज्ययाऽत: तुयाज्यासु प्रेयांशस्योद्धार।। सहापैत्यदन तथा' (अतः याज्यया सह वपतिः अनुमहे । होता यक्षदिन्दं होगात्' इत्यादीन अपैति, तथा अदन सोमभक्षण होतः सकाशात् भपैवि)। 'होतर्यज । इत्यन्तान् प्रेपानाम्नाय प्रेरण यजन्ति । भा--- ज्योतिष्टगे अनुयाज्यासु क्षेत्रावरानातामु अन्त्या याज्या होतुरपनीय यजमानस्य विवस्पेन विधीयते इत्याम्नानम् । तथापि यथासमाम्मातस्यैव मन्यन्वेन प्रदानानयोगबामहवपट्कारयोः ऋगायन्तभागयोरिव यजमानस्य याज्या, सोऽमिनेष्यति होतोक्योति, स्वयं योजनया प्रयोगे प्राप्त होता यक्षदोतर्यजयंश्योरन या निषा यति' इति । तत्र सयाज्यापाटपई वितरवेन वायुन्मूख्य वने तयोर्योगेन प्रयोगः । पटकारमधयोः स एव का, उत होता वा इति चिन्ता- संकर. २२४॥२५, याम् , पठीभुत्या यजमानस्य यान्यामान भूत न वषट्- उनुपायावरणस्य अदमास्य अनुदान कारः, तस्य याज्यस्या अधि वषट् गति' इति वचनेन द्वादशाहो पत्र । भा. ११२१११२. याज्यातो भेदात् । अब पटकारे समास्यानिमित्तो होतेय इति तसिमितो भनेर । रतु 'स्वय का' ऋतुराज्यापरणहिरण्यदानयोः परार्षयोः सप्रेम पापः ॥ पति पचनम, म पावत् योग त्वविधायरन, वरूप किया त्या धर्ममात्राणाम् । १०२४२६६३ ।। प्रधानवायादेव सिदे। नामे यारशकापार मयोकृत्यविधायकम, विपन्चरस्ये यास्यभेदारचे । अत: माम्यम्- अति : 'शरमदिनमा भावास्येन यजमानस्य या पायो विहितायां दीयेन । उपयु' इति । भतिक रोइ धर्ममा शिशित। अपकविविधानात पार्यवानुपरवेरेव पाया. पपा मारणम् आपहिरा | प्रथविकल्प , सागस्तवस्य च पाण्यायोवृधमा. गप किं धर्ममात्र अर्यम् , नेपि । * भामम् : १. जाप्युपपते, तृतीयमवादः । निपथ' इत्यपि या वाया नमान् सत्रय वरण राम व निगम (1.1 निषण्यत्यय सामान्यविधित. एर प्रामसदनुवादः । २१.) सान्यत् बचनर्मात वर्ष-ममिति । यात्रा अनवान पनि विपासाविषयम् । इति मातेने भवम्यो भने यो हानथुनामा भास्यावतमात् सायदानुगडे Tीरममिति ! प्राने, मः । किरा मार धर्म- विक, भाव व अवा: । भव भारत मा पर परम दान का न भवति अनत्यम्, रपट्रेव मुरसा भी समनकर नति। दन्मान गोदन बक, पालापरयो सम्मानम्नसम्म अमानत नुहा कि दिति। 2 MINS विमानस्व एम मोम ~ बाहरव अगतिः नाराका सास मोरिसर र सव मा परि - ·ऋविन्दानं शविनियमो श्रुता । नहि दण्डादिना परिक्रय, संभवति । तस्मात् । तस्मिन् सनिवन्ये मृतिवचनं भवति । यो बै धर्ममात्र दानम् इति पूर्वः पक्ष । देवताना न समभवत् न मन्या समभावयन् , यद् भूति परिक्रयार्थ वा, कर्मसंयोगाोपत् ॥ २४ ॥ , अनुने, यज्ञस्य भृत्य, द्वादश रात्रीदीक्षितो भूर्ति बन्चीत' घाशब्द ठक्तपूर्वपक्षनिरासार्थ । 'विम्यो दक्षिणा । इति । यज्ञार्थं यत् मिक्षितम् ऋषिज. परिकेतुम, अन्य ददाति ' इति भूयते । सा- दचिणा ना धर्ममात्र किन्नु च यशार्थे सापयितुम् , तस्मित भूतियचन भवति । परिकयाथै स्यात् । फर्मसंयोगात् कर्मणा सह कर्तृत्वेन् । भूविश्व कर्मकरेम्य आनन्यथै यदीयते, तदुच्यते । तस्मात् सयोगमभिप्रेस दक्षिणा श्रुता ! ऋतो.यजन्ति इति परिसयार्थम् ऋविभ्यो दानम् । आगत्वेन ऋविशन्दस्य प्रवृत्ति । विग्यो नष्करीकेण सस्तषाच । २१ ।। दक्षिणा ददाति' इति च श्रूयते । एव च कर्मसंयोगेन 'यथा वे दामहारो नैष्कतको निष्कर्तनमत कर्मयो दक्षिणाश्रवणात् परिकयार्थलमवगम्यते । लेम्वत् यथा । वर्तते , एक वा एते यशस्य प्राचिन.' इति नै कर्तृण लोके काठवाहप्रभृतिभ्यो. यहीयते. उत् असंकीर्तितेऽपि ऋतिजा सस्तृव: धुत. । यथा दाहहार, काठहारकः परिकये आनमनार्थमेव भवति । तस्मात् यजेऽपि / निष्कर्तनेन पृथच्छेदनान द्रव्येण भृत, सन् कर्मयोगे परिक्रयाय दक्षिणादानम् इति सिक्षान्त । क चिन् । वृक्षच्छेदादो वर्तते , तथा ऋत्विज इति परिक्रयाय दान कर्मन्यूनाधिक्य विचारमकृत्वापि अधिकन्यूनदक्षिणादान । दर्शयति । इति यजे ऋमियो दक्षिणादान परिकपार्यम् दण्ड, शुष्का इति , इत्यादिदक्षिणा च वचनबलात् । इति सिद्धान्त' । के- सविष्यति। । ऋविनियमो दक्षिणाभिः । दक्षिणायुक्तवचनाच्च । २५ । नियमन्तु दक्षिणाभि., श्रुतिसयोगात् । ३।। सिद्धान्ती देवन्तरमा दक्षिणायुक्ता वहन्ति । १७१३६ ॥ अखिज । इति दक्षिणायुक्तान् वचनात् लिङ्गरच यने भाष्यम्-- सप्तदश ऋरिज इति समधिगतम् । ऋविपरिकयाथै दक्षिणादान न धर्मार्थम् इति । कतमे ते सतदश इवीद चित्यते । कि प्रासम् १ अज्ञानम् । न चान्येनानस्येत परिक्रयात् । कर्मग' एव प्रासे, बूम । नियमतु दक्षिणामि श्रुतिसंयोगान् । परार्थत्वात् । २६गा । दक्षिणासंबधेन नियम्येरन् । एव हि आम्नायते ऋखिक दवादी कर्मणि परिकयात् अन्येन सामा 'विग्भ्यो दक्षिणा ददाति' इति । एवमसिधाय दिना उपआयेन नानन्येत इति उ सर्ग । कर्मण परार्थ । दधिगादानक्रमपरे वाक्ये ब्रह्मादय ध्यन्ते । अमीधेऽग्रे परार्धे हि कर्म कर्तव्यम् , तच नातिरेण परिक्रय ददातीति , ततो ब्रह्मणे , ततोऽमुष्मै चामुष्मै चेति के पर परायें करोति । तस्मात् यज्ञे दक्षिणादान त्रिदेव विशिष्टा श्रयते । पर ये भूयते , ते वाय अविवारिऋयार्थम् । वित ततोऽभ्यधिका नान्ये भवितुमईन्ति परिक्रीतवचनाश !.२७ ।। दक्षिणामिनियम इति । हे यन्तरमाद ' दीक्षितमदीक्षिता दक्षिणापरिकीता या-- मकवाना येकेचित्सनदश इति पाते अमि ऋत्विजो याजयन्ति' इति परिपीतवचनात, ऋविना धीयते । सामानाधिकरण्यप्रयोगात् नियम ३ वच दक्षिणा परिक्रीतवचनात लिहात् यो दक्षिणादान परिक्वार्थ दानकमवाक्यगत समादीना दृश्यते, न चमसावणाम् । मिति गम्यते। यद्यपि न सिद्धविस्वम् अनूवामान न शक्यमुपसेहत- सनियन्ये च भतिवचनात् । २८ ।, मिति शुद्धिर्भवति , तथापि ससदाभ्रत्सपेचितविशेषाय पणु दाने, बतु याचने । अन सनि द्रव्यम् । बने स्थानम्, तदेश्वर वेदेन विवत् आश्रितम् । अत वन्य यस्य याचनम् । याचनापात द्रव्य मनिवन्यम् । अलाम्मे परिच्छेदो मावि, उनमे एस सरित्र इति । । । तात्, - 7 4 4 ·विजः उपगायन्ति १२४८ विजः कर्तव्यानुसार सनिभ्यः पृष्टशमनीये १०१।११४३, ऋत्विजः ] चोत्पत्तिसयोगात् इति चैय न्यायो यथा कर्मभेदं उपगायन्ति ' इति प्रवृत्तौ । १०४१५१८, . 'ऋत्विजः । बोधयितुं समर्थः, क्या कर्तृभेदमपीति यावासमाख्यं उपगापन्ति' इति सहरसंवासरे उकम् । ८।११३१८, कर्तार उरादावन्याः । ५ विजः एकस्मिन् प्रयोगे प्रयुक्ताः प्रयोगान्तरे एकस्य कर्मभेदादिति चेत् । २३ ।। ते एव पाखा: अन्ये वा इच्छया । न तु तेषा भाष्यम्-- एवं चेत् प्रतिज्ञायते, एतावतो वृणोते यातयामत्वम्। ११रश३५. इति । तत्र ! योय: तत्कर्म करिष्यतीति संकल्पते , सस हुऋत्विजः कर्तव्यानुसारिसंख्यया यरीतन्याः ॥ तच्छन्दाभिधेयो भवति । एकोऽपि बहून् पदार्धान वार्थात् कर्तृपरिमाणं स्यादनियमोऽविशेषात् ।। कर्तु बहुभिर्नामधेयरुच्येव । तस्मादनियम. । ३१७/९।२१ ॥ वा-- न्यामिगमाशानामेवा समाख्या उपलभ्यन्ते । भाष्यम्---तत्र वैः परिकीतेः कर्तव्येषु अनियन न च लोकादवगता इति यूपादिवत् कार्यतस्तावत् परि- कर्तृपरिमाणं स्यात् । कुतः १ अविशेषात् । न कर्तृ. | यिन्ते । ततश्च पाचकादियत् तत्तझौत्रादि कर्म कुर्वन परिमाणे विशेषः कश्चिदाम्नायते, अर्थेन परिमाणं होगादिशन्दरभिधास्यते इत्यभेदः । यावद्भिरसो इतिकर्तन्यता निर्वर्तते, तायतो वृणीति । नोत्पत्ती पुरुषाणाम् । २४॥ या-एकस्य द्वयोर्वा आटाने परिकयः शक्यः कर्तु भाष्यम् - नैतदेवम्, उत्पत्ती पुरुषाणाम् । मित्यनियमः । अयया फलसमानकर्तृकावे सामानाधि- । उत्पाद्यमानः पुरुषेषु नामधेयानि मिद्यन्ते 'ब्रह्माणं करण्यात्मनेपदाभ्या समस्तस्य प्रयोगस्य प्रासे, यन्मात्र वृणीते " होतार वृणीते । ' उद्गातार वृणीते अध्ययु मेव अभाधिल्या परिक्रयविधिरशक्यः, तदेव धाधि- वृणीते ' इत्येवमादि । तस्मात् कर्मगि तैरेवनाम तन्यम् । स चैकेन का यत्किश्चित्कुर्वता उपपत्रः इति । प्रयोजनम् । अवश्यं ते वरीतन्याः । तस्मादेया रणे जाने बाधितव्यमिति। राबीर्तनम्, न विधिः । प्रयोजनस्याभावानानुबादः ।न अपिया श्रुतिभेदान, प्रविनामधेय स्युः । २२॥ वैदे तार-तो वरील या इति ज्यात् , अनर्यकमेय स्यात् । भाष्यम्--- यान्ति कर्तनामधेयानि कर्माणि भूयन्ते, ) शक्नोति चेदं प्रत्याययितुं संख्याविशेषम् । तस्माद. धावन्तो चरीतन्या भिद्यन्ते । तानि नामधेय श्रवणानि सख्याविशेष ए प्रतीयते, तदर्थमेततूचनम् । तस्मात् 'तान् पुरोऽध्ययुविभजति ' ' प्रतिमस्यावा मस्मिन पोडदा कारो रीतम्या, तावरफर्तक स्रोमः स्यात् । जुहोति नेटा पनीमम्युदानयति'' उन्नेता चमसा एवं दर्शपूर्णमासपोरपि। नुनपति' इति । तथा प्रस्तोता स्तति' 'मातो • यदि हि कर्मविनियोगवेलायामेतदुत्तरपाल या प्रायति ।। प्रतिहत प्रतिहरति । मुबझण्या मुरका एताः समाख्या भयेरन् , एवं सति न मिन्युरपि । ण्यामाइ '' होता तर नुवाकमनुते ' ' मैनावणः वरण तु अत्यन्ता प्रवृत्ताना प्रर्तनार्थमम्यर्थनम् । तता: प्रेष्यति चानु चाऽऽह ''अच्छावाको यजति । " मा पन्ते 'हारण वृगीते' इत्यादि । न च तदानीं स्तुत् प्रावस्तोत्रीसामन्याह' एतावद्भिः कर्मगि प्रयो निनिधान्ता हसते, यकृतः समास्याभेदो भवेत् । जनम् । तेन ते अवश्यमैतानि यथाश्रुतानि वरणान्यपि चैतानि । एकस्येयं पुनः श्रुति. 'येगम, वरीतन्याः । एतदतिरिक्तोऽन्य; पदापों न विद्यते ।। गुण यापूर्वयोगे' इत्येवं यावन्तुति भियन्ते । योऽमि वाक्येन नोपदिष्टः, स समाख्यया गम्यते । तदार आदेशानाम् विनामपि सपरिमाण र तस्मादेतावतो वृणीते इति । भेद. | समानामपि च गनुलन्वेस्चरकाल वा- मिनसमाख्यानियतकर्तृपदार्थयुक्तभारना- सिदवत् म्यवहारात पानिमित्ततेर गम्यते । मिच- विधिना वाचतामसानमिति विहित भाति । 'संशा ! भेदाय नैमितिकमेसिदिः1 स्रावाम नेम्मेद यां ·- । ऋत्विक्शब्दः নিহা उसात् सर्वे तो यन्ति । ये च ऋतौ यजन्ति, ते कार्यम् ? 'ऋत्विज उपवसन्ति' 'ऋत्विजो वृणीते' ऋत्विजः । न कश्चित् विशेष आश्रीयते , इमे एव । ऋदिग्भ्यो दक्षिणां ददाति '. इति । आह, यत् ऋतौ यजन्ति इति अखिनः, इमे नेति । तस्मात् ऋविना कार्यम् , कणं सत् केपां चित् ऋविक्शब्द कानां सर्वेषामृत्तिकायम् । ननु परिसंख्या श्रूयते (सौम्य- न स्यात् ? उच्यते। एवं तर्हि द्विविधोऽयम् ऋत्विक्शन्दा, स्थाध्वरस्य यशकतोः सप्तदश ऋविनः' इति । उच्यते । ऋनुयजननिमित्तः वरणभरणनिमितश्च । तत्र याग- परिसंख्याया बहवो दोषाः सन्ति , इति अवयुत्यवादोऽयं निमित्तस्य ग्रहणमनर्थकम् । तस्मात् वरणभरणनिमित्तो भविष्यति । गृह्यते इति । आह ननु इतरेतराश्रयमेवं भवति , ऋत्विशब्दो, हि निपात्यमान एव (पा. ऋविजः ते वरीतन्याः, ये नियन्ते ते अविना, इति ३।२।५९ ) उपपदधातुप्रत्ययसमन्वितेऽर्थे वर्तते, ऋतौ तदितरेतराभयम् । उच्यते । नहि ऋत्विजो धृणीते' यजन्ति इति ऋत्विजः। एतस्मात् चेत् कारणात् ऋत्विजो। इति ( अस्य ) अयमर्थः ऋविनः सन्तो वरीतम्या:', भवन्ति , इन्त सर्वेषा तत् अविशिष्टमिति तदनुसारम् । इति । कयं तह १ 'वरणेन स्विजः क्रियन्ते' इति । एवं ऋलिकत्वमपि सर्वेपानेच भातम् । अतः चचारः पञ्च द्वितीयनिर्देशो युक्तो भविष्यति अवधु वृणोते। पट् सप्तदश इत्याद्याः अवयया अपि एतस्य महान्तः । इत्येवलक्षणः । दृष्टार्थता च वरणस्य भविष्यति । कथमा- इत्येवं स्तोतुम् अयमुत्यवादः । न्मेन्छया अध्वर्युभवति इति चेत् कश्चित् भूयात् , न वा, परिसंख्यानात् । ३३ ।। भरवीति स्यात् । कथम् १ एवंशन्दोन अय पदार्थः भाष्यम्-न या सर्वे । कस्मात् १ परिसंख्यानात्। कर्तन्यः इति , नास्ति एवंशब्दकः । यश्च नास्ति त यदि एवं हि अयते सौम्यस्याध्वरस्य यशक्तोः सप्तदश शक्यते कर्तुम , कर्तभ्यो भवति यथा : गुखा जोति' ऋविजः' इति । स एप न विधिः बहुतराणा प्रातत्वात् । इत्यविद्यमाना जुः क्रियते , एवमेतदपि द्रष्टव्यम् । नानुवादः प्रयोजनाभावात् , न चेत् परिसंख्याऽपि | तत्र अर्थात् अनियमेन ऋविशन्दसंबन्धे क्त ये एवं- आनर्थस्यमेव स्यात् । ननु परिसख्यायो साथैहान वरणविशेषण कर्तब्ध इति नियम्यते । तस्मात् नैतरे- परार्थकल्पना प्राप्तबाधक्ष । उच्यते । स्वार्थहान- तराश्रयम् । तस्मात् मतदशैव ऋविजः कर्तन्याः इति मदोपः प्रासत्वात् , परार्यकल्पना च (न इत्यनुवर्तते) परिसंख्या । सप्तदश ऋविजः संस्कारैः कन्या इति । प्रत्ययात् । बहूनामृत्लिकवे शाते , पुनः सप्तदश परिसख्यानात् इति (सौत्रपदेन ) भाप्य - ऋविजः' इत्युच्यते । (तेन) सप्तदशमिः ऋत्विशब्दस्य कारेण परिसयैव म्याख्याता । सप्तदशसु अन्येषु च संबन्धः पुनः प्रकाश्यते , अधिकैश्च न प्रकाश्यते , तत्र प्राप्तवत्सु सप्तदशपुनःश्नपणे न तावन्मानपरिग्रहार्यम्, य; विज्ञायते एतत् । ऋत्विकशब्दस्य पुरुषैः संबन्धे अर्यात् इतराभावप्रत्ययः तमाश्रयितुम् , न ससदशस्वरूपं पुनः प्रकाश्यमाने ससदशभ्यः अभ्यधिकाः वर्जिताः प्रत्याययितुम् । सर्वत्र हि द्वयोः संबन्धे कृते तास्वरूप इति गम्यते । तत्र किं ससदशभिः सबन्धी विवश्चितः, ससर्गश्च प्रतीयते अन्यनिवृतिश्चक्र विच किञ्चित्प्रयोजन. किं वा अधिकाना वर्जनमिति । सप्तदशसंबन्धस्य शेन विवश्यते । स्वरूपसासंभवे च बलादेव विधि: अप्रपोजकत्वात् अधिकानां वर्जनं विवक्षितमिति गम्यते । इरनिवृत्तिप्रयोजनो भवति । अतश्च त्रिदोषत्वमदोपः । आह, ननु प्रतिपिध्यमानेरपि अधिक प्रतिपेशे स्वार्थस्य प्राप्तयेनैव हेयत्वात्, प्रतीतस्य च परार्थस्य न प्रामोति । नहि ते ऋतौ न यजन्ति , न वा अपरिग्रहे विध्यानर्यक्यात् । परस्तु कर्मकरणमेव हेवं ऋो यजन्तो न ऋत्विजः स्युः । उच्यते , ससम् । न | परिगृह्म सति निमित्ते अन्येपि शन्दलाय- प्रतिषेधात् ऋत्विकशन्देन न संवध्यन्ते , किन्तु प्रतिषेध- | म्माविश्वं मया आह-'ननु प्रविपिन्यमानेभ्यपि' सामादि ऋस्विकार्य न भवन्ति । पुनविक्. । इति कार्यप्रविषेयर वायत् प्रामते । सर्वत्र दि मी.को. १५८ .

·१२५० ऋत्विजः भृतिनिर्देश ऋत्विजः स्वामिसप्तदशाः पामोहितच यजमान, श्रद्दधानतया तथैव प्रतिपद्य तेभ्यः । यदुक्तम् ‘त समागनन्ति तस्य चमसमामनन्ति वरण प्रयच्छति । वा. २४ पृ. १८७. ७ मलिजः च तस्मात् सदस्यः सप्तदशः' इति । उच्यते । बझाण- भृतिनिर्देशविशिष्टेन वरणेनैव उपादेयाः इति नियमः । मेव ते समामनन्ति, वरणमपि चमसथ ब्रह्मण एव । स सु.३७ पृ. ३५, अविना मध्यत.कारिण, वयजमान- हि सदसि भनः । तस्मात् स्वामिसप्तदशाः । होनुद्गातारः । पृ. १२४३. " ऋविजः यजमानादन्ये दीक्षादक्षिणवाक्ययोः पोडशाना सकीर्तनात ज्योतिष्टोमे। वि. १०६।१५. ॐ ऋषिजः 'यजमानपञ्चमा | तावन्त. अवघारिता. । सप्तदशः कस्तेषामिति न शायते । इडा भक्षयन्ति ' दर्शपूर्णमासयोः । भा. ११११५४ । सदस्ययजमानचमसाधर्यवध अवशिष्यन्ते । तत्र चमणा- १२. अश्विजः ये तो यजन्ति , ये चाध्वर्यवादिक ध्वर्यणा तुल्यकत्यत्वात् अन्यंतरावधारणप्रमाण नास्ति, कुर्वन्ति । के च ते ? ये तत्समर्धाः, सामरहिताना. इति सदस्ययजमानयोरन्यतरः सदियते । तत्र कर्मकरत्व. मनधिकारात् । के च समर्थाः १ ये विद्वासः । तत्रापि सामान्यात् सदस्यमहणप्रसक्तो अभिधीयते ' स्वामिमत- स्मृतिप्रामाण्यात् ये ब्राह्मणाः । वरणोपाचा ये इति पुन- दयाः स्युः' इति । कय पुनः पूर्वन अनुयजनकर्म- शेिषः। या. ३१३३३ पृ. १०९७, 'अनविजो निमित्तत्वम् अनभ्युपगम्य अधुना वसामान्यात् स्वामिनः वृणीते' इति उत्पत्तिवाक्यम् । टुप. १९३९।२०. ऋषिकर्म अभिधीयते ? ' सदस्य धूणीते इति च ऋस्विनः श्येने सर्वे एव रोहितोष्णीषा लोहितपसनाः उत्पचिसंयोगात् भवादिवत् भेदः । न च महाणि पचरन्ति, न केवलम् उन्नातारः एव । वाजपेये च हिरण्य- अयस्वमसिदिः संभवति, समुदायमणिदया बाधितत्वात् । मालिनः, न केवलमध्वर्यः एव । भा. ३।८।१२. न च ब्रह्मणः पुनर्परणं विधानुमनुपदिनु वा सम्, * स्विजसौम्येऽवो मतदश । अध्ययु: प्रतिप्रस्थाता अवादिष्वपि एवमेव प्रसन्नात् । स च उपहवा. नेष्टा उन्नेता च । ब्रह्मा बामणान्छसी अमीत् पोता च । दिपु ब्रह्ममन्यन्यतिरेकेण अस्य मन्त्रः पट्यते । तम च होता मैत्रायण. अच्छावाकः प्रावस्तुत् च । उदाता अन्याय्यो विकल भाभीयते । न च चमसमन्धेऽपि प्रस्तोता प्रतिहा मुममन्या चेति । सदम्यश्च चमया ब्रह्मणः संकीर्वनं सदरपरा-देन उपयुज्यते । सामाक्षिसेन पर्यवो दश चन वे ऋविजः । साप्तदश्यं च च उपद्रष्टा सदस्येन अवश्य भवितम्यम् । योऽपिच परमानेन । वि. ३1३119, IRIS. प्रत्यवेवणात् ऋतौ यजति इति शक्पवे वतम् । सर्वे प्राविजः स्वामिसादृशाः ज्योतिष्टोमे ।। याशिकाच भेदेन त यते । तस्मात् भयुक्ता सदस्य स्वामिसप्तदशा, कर्मसामान्यात् । ३७८॥३८॥ निराश्येिति । उच्यते । अपनत्वेन नेवेह सदस्यस्य भाष्यम्-- एक्दुस्तम् " सदय ऋधिजावे निराक्रिया । पमसाययुक्त् वेष नबिगित्यभि. ते च प्रदादयः । तत्र संदेहः किमेषां सदस्याबदा, धीयते ।।' यदयो हि भेदेन परीवथ्य पर | न च उत गापतिः । किं तावत् प्राप्तम् । सदस्यः इति । स प्रक्ष्य सदस्यान्देनोच्यते , ऋतुपरने सति परणेन हि कर्मकरः । इतर. स्वामी । यम वर्मक परि• ऋविस्यनियमात् । दक्षिणभागबन्धादशाहदीक्षा- केतन्यो । कलियम परित्रीयन्ते । तस्माद । सदस्य: पारयोग सामान् ऋषिक पति नोच्यते (सदस्य) सप्तदश. ऋविगिति । अपिच तस्य नमसमामनन्ति पथा सन्यपि परणे ऋयानमेव-धे न कारणत्याभरात् वरण च । ऋतिर वरीत-यो न स्वामी । तस्मात् नमसाप विडो नोहा । सानिनस्तु यद्यपिच सदमा मतदशः । इवि मासे, उच्यते । सामिपतदशाः वरूण नाति, तथापि भवन् पर्वमसि इति युनम् फर्म सामान्यात् । साम्ये सतः स्यात् । युः ! ऋविस्वम् । मन सदस्योऽसि प्रयोगात् यtils फर्मसामान्यात् , यो बारः ऋषिको मास्ति च वचनामप्यार भी विभवे , न तु अमित पदार्थः पता ग्रहपतिः, सारतिस् । पार्म सामन्यात् । मीना, येनाम्प मादेशः भान । म न प्रदेश ·एक साम तृचे एकेनापि समाप्येत अपर - ७ यदेव हि एकम् , . वचनम् । एक पद ' इति न्यायात् अर्धरावे यदा संकर्ष. ।।१४. * एक प्रति विकृतित्वेऽपि अन्य प्रति उभयान्तः, तदा वचनान्तरबोधितदिने एव पारणं कुर्यात् , प्रतिवं न विरुद्धम् । (यथा देशस्य पशोः दर्शदि. न तु अर्धरात्रे पारगम् इत्येवंपरम् । न्यायश्चायं तृतीये विकृतित्वेऽपि सबनीयपशोः प्रकृतित्वम् ) वि. ८५१०६. सिद्धः (शा.३१५८) यथाचमसमन्याश्चमाचमसिनो एक संधिसतोऽपरं प्रच्यवते इति न्याय । भक्षयन्ति अर्यतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ति । यथैककांस्यपानावयवादि संघातुमिच्छतः इत्यत्र चमसिपदस्य हारियोजनान्वयानभ्युपगमात् । तदत्यन्ताऽनलसंयोगादेः प्रच्यवने , तथा ' मृलोः स सायमयूख. पू. ३२. मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति' इयादिनाक्यतः • एक साम तृचे क्रियते । टुप् ९।२।३।१४, अभेदवारसः प्रामाण्यसाधने प्रवृक्षानां वैष्णवं शैवमित्या- वदेव अन्यापेक्षया अनेकम् । वा. दिपुराणसंशभेदात् 'चतुर्भिमंगवान् विष्णुभ्या ब्रह्मा ३११७१४ पृ. ७२०. वया रविः । अष्टादशपुराणेषु शिटैस्तु भगवान् शिष।' एकोऽपि हन्ति गुणलक्षमपीह दोपः । इत्यादिप्रभासादिवचनाच प्रकृतन्यायविषयत्वं दुर्वारमिति कश्चित् परो यदि गुणोऽस्ति न तद्विरोपी । मद्यस्य भेदवादिनो बदन्तीति । साहस्री. ८४, बिन्दुरपि पावनपञ्चगव्यसंपूर्णमत्र कलशं मलिनी छ एकैनापि समाप्येव कृतार्थत्वाद् , यथा करोति ।।' इति न्याय स्पष्टार्थः । साहस्री. ५७१. अत्यन्तरेषु, प्राप्लेषु चोत्तरापन् स्यात् । ११११६३१११॥ • एकः घटः इति एकत्वामिन्नसंख्यावान् घटः अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां प्रयोग, एकेत अपि- इति बोधः इति वैयाकरणः | मणि. पृ. १२४. शन्दात् दाभ्या व्यादिभिरपि अझैः युक्तः समाप्येत न * एका पदार्थः अवधात., कृष्णाजिनास्तरण- उल्लूवला. सर्वानोपसंहारेणैव । एकेनापि ओन कृतेन इतिकर्तव्यता- धिवर्तन - बीजापाप -- अवघात-- परावपण - विवेवन-काक्षायाः कृतार्थत्वात् । यथा अत्यन्तरेषु सौर्य- फलीकरणानि इति । शा. ५१२४६. . एक पदार्थः । आर्यमण-प्राजापत्याविषु यो यान्ति कर्माणि करोति अवदान प्रदानान्तम् । भा. ५/४६,७ एक: स तावड्यः फलमश्नुते । ननु प्रधानसैनिधानाविशेषात् पदार्थः कृष्णाजिनाधास्तरणादितण्डुलनिष्पत्यन्तः । राजसूये | सर्वाण्येव अङ्गानि प्राप्यते । उच्यते । प्रासेषु चापि नानाधीजेष्टी विशिष्टपदार्थनानुसमयः , तेनैकमुलूखलं | सर्वेष्वङ्गेपु उत्तरावन् यथोत्साहम् अनुष्ठान स्यात् । यया तन्येण । ५।२७११३-१५. पदार्थः । गृहमेधीये 'वाम्यतस्तिस्रो दोहयित्वा विसृष्टवागन-वार-य कृष्णाजिनास्तरणादिः पेषणान्तः । तस्थानुसमयो राजसूये तूष्णीमुत्तरा दोहयति' इति यस्य यावत्यो गावः, सः नानापीजेटौ । भाट्ट ५२२७ पृ. १८४, * एकः । तिसृभ्य उत्तरा अधिका अपि तास्वीयॊहयति इति पदार्थः दैवतावदानादिः पदानान्तः एकदेवताकपागणे, तावतीवपि कृतार्थः उत्तराभन्दा । एमिहापि विभिन्नदेवताकस्थलेऽपि (च)। एकदेवताके तु पदार्था- यथोत्साहमानि करिष्यन्ते । इति पूर्वः परः । वयवानामेवानुसमयः (इति विशेष.) । ५२६. फलाभावानेति चेत् । १२॥ एकपदार्थः मुष्टिचतुष्य निर्वाप दर्शपूर्णमासयोः । सिद्धान्ती उड्कते । न यथोत्साहमशानामनुअनम्, वि. ५/१३. किन्तु वर्गकापस्य इदं कर्तन्यमिति यायन्तम् , नन् छु एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः साकल्येन अवतः फामावात् । सकलाननशाने फल न किरणेविपाः इति न्यायः । अय कुमारसंभवे । स्यात् । रसात् सामन्येर अगानि गर्ने मानि कालिदासोक्तिरूपा सटाऽभिप्रायका । साहनी. ५८० दिकम् । इति चेत् । •एक पुरोडा अधिप्रायति (अवदान च सदेव । न कर्मसंयोगात्, प्रयोजनमशन्ददोपस्यात् ।१३|| इन्द्राय राक्षे इन्द्रायापिराने इन्द्राय स्वराजे स्या)। पूर्वपक्षी उत्तरमाइ । सालाझाननुशानेऽपि न पुस- " ·लिजा लोहितोष्णीपत्वादिक १२६४ সুলিন * ऋत्विज्ञा लोहितोष्णीपत्यादिक श्येनयागे। न तु विगाचार्यों नातिचरितम्यौ इति तु पुणधर्म , उदातणामेव । ३१८१५ " खिजा वरणम् ऋनुप्रेयेन कर्मधर्म । कर्मसयोगाभारात् प्रकरणामावाच । नुरेख, येषा शारसाया तथा आम्नातन | संकर्ष मा १११३१९२३५ ३४.११. * ऋतिका वरण पार्थम् । पत्रे तु सर्वेषा • ऋविमर्म स्वयमातृम्योपशाने परदानम् । यदि यजमानत्वात् प्रयासमवान्न चरणम् । वि १.२१० वावत् बास्त्रीयेश परिक्रयेग लभ्यते, तोऽस्त्येव यब * प्रविना वरण जोतिष्टोमे आनमनार्थ हर मानस्य कर्तृवम् । अथ न लभ्यते, ततो लेकिक उपाय प्रयोजनम् । १०१०१०३५ * विजा इति । वा २८२ वरण देखे पछौ वषट्कर्तृणामेव ऋत्विजाम , न •ऋषिगामि कर्मोपयोगि करणम प्रकाश्य फल सपाम् । सकर्ष ३४१९, ऋत्विजा वरण सर्वेषा संहापाभावादि । भा ३८१४१२९-३० लौकिक्या एव वाचा, न तु होतृमैनावणयोर्वेदिक्या । विक्त्व बाणानामेव , न राजन्यवैश्ययो । ३२४११० ॐ ऋविका वरण सोमे ' अमिहोता । मा १२१४११५।४२-४७, ऋविक्ल योग्यतालक्षणम् इत्यादिमत्रै क्रियते । तय कयायम् । वि १०१२।१०, अध्ययनधनणाभ्या सिद्धमिति | वा ३१७/१६३३ * ऋविजा सख्याविशेपनियम कतुषु कर्मानुसारेण । १०९८ ऋविक्व सरे यजमानानामेव । वि कार्याणि न कानि चिदेवम्, . पुरोक्युर्विभाति १०६१५, ब्रह्मवारिकरणयोग्यषु एव अनी यजमु 'प्रतिपथाता मयिन उहोति' 'नेटर एनीमुदामयति' ऋविकसन सर्वेषु ऋती एव यजम् भवति न तु उन्नेवा चमसानुनयति । प्रस्तोता प्रस्तौति उद्गातो. भवत्येव । बा ३७१७३७ गायति प्रतिहा प्रतिहरति । 'सुबदाम्य मुरझग्या मालिक्त्वनियामकन्याय 'आरोग्या गाहयति' होता प्रातरनुवाकमनुते' मैनावरण | आनीधमुपतिष्ठते । । संभवति च तानामपि प्रेष्यति। अच्छावाको यजति" आनेयीना वानियमन्यायेन स्तोत्रद्वारा ज्योतिष्टोमापूर्व यामन्वाह इत्यादि । ३७१९ ७ स्विजा समास/संधाभवेऽपि कान्विरद्वारा स 1 आयाम स्तोत्रादी आमात कुण्डपायिनामयने 'यो होता सोऽध्वर्यु , विनियोगेऽपि पार्थस्येन ज्योतिष्टोमप्रकरणे पाटादेव नावत इत्यादि । (स पोता। य उदाता स ना सोऽच्छाशक । अपूर्वसंबधावगम । अयमेव च ब्रह्मौदनपाराने (चतुरो यो मैत्रावरुण सरना, प्रतिहर्वाय प्रस्तोता से माधणान् भोजयेत् इत्यादौ) ऋत्विवनियामकन्याय । बाझणाच्छसी स प्रावस्तुन् । य प्रतिपस्याता सोऽमीत् । भाट्ट रा८ म उन्नता । गृहपतिगृहपति, सुब्रह्मण्य सुब्रमण्य । स्विम्दान धर्ममानं स्पाट ददाति १८. ) ! मा ३1८1१०९९ मामध्योत् । ११२२३॥ * ऋषिो सातदश्य यजमानेन, न तु सदस्पेन । विम्यो दक्षिणा ददाति इति भूयते । तदान यजमानो हि सागल्पा कियां करोति इति ऋलिक्व कि धममात्र परिकया वेति विसरे पूर्वपशमाह । तस्योपपद्यते । वि शा. ऋत्विज सोमवमने ऋविन्दानम् ऋलिग्भ्यो दिनमा दान धर्ममान सत्रल सोमेन्द्रचारित । यजमानस्यैव उ । ३३१७मयर भदायन यात् । ददातिमाम दसति • अविना हिरण्यमालित्य वाजपेये यदोनन् । प्रतियात् । धातळापा सहर दक्षिणा उ अध्ययुगामेव । १८१५ भ्रता असे कमागे मददी । अनपेये च पोल सोम • विगतरसंपादनेन प्रत्येक पृथ चमम भुव महति कमनि असा I विपदण्ड, शमनीयस्सोमा १३१४२-16 उसनको, गुन दि (मराव ) त विमा . मावस्तुत् मावस्तोत्री . सत्याश्री ·वैषम्यम् । एकेनापि समाप्येत एकात्यवं, पुनःश्रुति तथा कर्मोपदेशः स्यात् । १७ ॥ यायाकामी यथाकामताबुद्धिः स्यात् । कलाश्चिदे- तथा सर्वाङ्गोपसहो यति चतुर्दश पौर्णमास्या- कलात् कम्पम् , - न आमेयादेव अमीरोमीयादेव माहुतयो धन्ते , त्रयोदश अमावास्यायाम् ' इति वा । अविशेषात् विशेषाभावात् । " याथाकाम्यम् कर्मोपदेशः भाइतिकर्मणाम् उपदेश: उपपन्नः स्यात् ।। इत्यत्यैव बुद्धिसामानाधिकरण्येत स्त्रीत्वविवक्षाया पञ्च प्रयाना हो भापभागो उपायानः श्रीणि पिझोरादिभ्यश्च ' ( पा० ४१४१) इति श्रीषि कृते प्रधानानि स्विकृत योऽभूयाजाः इति पौर्णमास्या हलस्तद्धितस्य' (पा०६।४।१५०) इति ष्यङ्यकारे सुते चतुर्दश आहुतया । अमावास्याया तु आशुपाजाभावात् । यायाकामी इति भवति" इति वार्तिकम् । ऐन्द्रायः पुरोडाशः दधिपयोल्पसानाम्यम् इति दे मुख्याता पूर्वकालत्वात् । ४७ ॥ प्रधानाहुती शेष समानम् इति त्रयोदश आहुतयः इति कृत्याचिन्तयैव सिद्धान्तः । स्विष्टकृदिडम् एकरमाचे उदाहतश्रुत्यर्थः । नेयमाहुतिसंख्या सर्वाङ्गोपसंहार दिना | हविषः कर्तव्यं स्यात् , तदा तत् मुख्यात प्रथमावेव उपपद्यते । तस्मात् सर्वाड्रगोपसंहारः सिद्धान्तः । कर्तव्यम् । मुखे आदौ भवं मुख्यम् , तमान् । क्रत्वन्तरेषु पुनर्वचनम् । १८॥ वाशन्दः पूर्वपक्षनिरासार्थः । पूर्वकालत्वात् मुख्यस्य । यदुक्तम् 'यथा कयन्तरेषु' इति ( स. ११) पादकमात् मुल्यस्य काट, पूर्वमुपस्थितः तत्परित्यागे तनाह , कत्वन्तरेषु चौर्णिमणादिषु तु पुनर्वचनं भवति चन कारणम् इति प्रयमादेवेति सिद्धान्तः । प्रत्येक पृथगेव विधिः । ततस्तेगा भेद एव । इति । वस्तुतस्तु एकस्मानास्त्येव शेषकार्य किन्तु य एवेति पूर्वाधिकरणे साधितमेव । अत एव एकस्मात् इति उत्तरास्वश्रुतिवाद विशेषाणां एवार्थत्वात् कला चिन्ता । सा च चेपदेन उद्घाटिता। के. स्वदोहे यथाकानी प्रवीयेव । १९॥ तु एकस्याप्यनेकशक्तिसंभवादनेकार्थप्रत्यायन- यदुतम् उत्तरावत् इति (सु. ११) तबाह । मविरुद्धम् इति न्यायः । अनेकार्थचन्देषु चरितार्थो- 'याग्यतस्तिो दोहयिन्या विसष्टवागनन्दारभ्य राष्णी-1 न्यायः स्पष्टार्थः । साहस्री. ४२९. मुत्तरा दोहयति' इति वास्यं वाग्वितादीनां विशेषाणां एकस्यैवं पुन.श्रुविरविशेपादनके हि विधानेन कृतार्थ नोतरामा दोहनं विधातुमुत्सहते । स्यात् । २२२२२२२ !! उस्मात् उत्तर गोषु दोहनम्य अतित्वम् , न ध्रुतिः, 'समिधो पति'। सनूनपरतं यजति' न विधिः । तथा च कृतार्थत्वात उत्तम अश्रुतित्वात् । यजति' 'बहिर्यजति ''स्वाहाकार यजति । इत्ये। स्वदोहे स्वामा स्वीसना गया दोहे यथाकाली | पचहत्योऽभ्यतो यजनियन्दः किमेकमपूर्व चोदप्रति , यथाकामता प्रतीयत । प्रकृते । यपाकामता ना प्रत्यभ्यासमपूर्वमैदम् इति । अत्र शम्दान्तएनन्तर सभरति इति वैषम्यम् । यथाकामी इति प्रायः सर्वत्र | पञ्चभिः प्रमाणे: कर्मभेदे यजम्ये अभ्यासपूर्वपश्वस्य पाठः । प्रवीयते इति च भाष्ये मुदितम् । सूत्रे तु शुन्दान्तरप्रत्युदाहरणरूपत्वात् अनन्तरमभ्यासारम्भ. । मतीयेव इति पाठः सर्वधा के. अधार्य पूर्वपक्षिणोऽमिसदि.-- युक्त प्रयोकत्वेन एक- • एकेन र नैराकारक्ष्ये संभवति न प्रोजनान्तर | रूपतया प्रतिभासमानोऽपि प्रत्ययार्यः प्रत्यर्थोपगात कल्पयितु सत्यम् । वा. १८ १५.. प्रतिषानु नियवे इति । धातोरपि एकायेन एक- एकस्माच्चेद् याधाकान्यविशेषात् । १४६६) पाव?रागात् कुतो भेद इति । न हि शतोऽरि ४६॥ करा कर इत्युके मेदोऽवगम्यते । तदुतम् 'प्रत्ययार्थी नाचिन्तया पूर्वपशः । विदिड कार्ये समानोऽपि धातुभेदेन भिद्यते । पाटोरपि एकमादेव हविपश्चन् स्थात् , वदा अनेम्वधानके समानले फेन भेदोऽवधार्यताम् (का..

·१२५६ . . क विनियमो ऋविक्शब्दः उक्त्वा च यजमानत्वं तेषां दीक्षाविधानात् ॥३०॥ भाट्ट-- के ते सप्तदश इत्यपेक्षायाम् ऋविग्यो भाध्यम्य ऋविजरते यजमानाः' इत्येवमभिधाय | दक्षिणा ददाति' इत्युपक्रम्य अमीधे बक्षणे उदाय इत्या- प्रक्षादीना दीक्षाक्रमपरे च वाक्ये दीक्षा दर्शयति । दिना पोडशानामेव संकीर्तनात् तेषामेव ऋत्विक्त्यम् । कथम् । अध्वर्युगुइपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माण दीक्षयति , अत एव सने यजमानानामेव ऋत्विक्त्वात् तेषामेन उत उद्गातारम् , ततो होतारम् । ततस्तं प्रति- यजमानसहिताना दीवाश्रवणम् ! भवः पोउश तावत् प्रस्थाता दीक्षयित्वाधिनो दीक्षयति , साह्मणाच्छसिनं समधिगताः । ब्रहाणः, प्रस्तोतारमुद्गातुः, मेत्रावरुणं होतुः । ततस्तं मण्डन-वेत ब्रह्मादयो नान्ये । नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षपति , आमीन ब्रहगः, शंकर--'नियता दक्षिणामिस्ते।' प्रतिहारमुद्रातुः, अच्छायाक होतुः 1 ततस्तमुन्नेता दीक्ष विन्यायेन पल्युपादाने स्वामिवचनपनी- यिया पादिनो दीक्षयति, पोतार ब्रह्मणः, सुब्रमण्यमुद्रातः, यजमानरान्दानुपपचेः तयोः कर्तृवं न्यासज्यवृत्ति । विन्दु. ग्रावस्तुतं होतुः । वतस्तमन्यो ब्राझणे दीधयति, ६।१४. . ऋत्विन्यायस्य स्वरूपम्- * ऋविजो हि ब्रह्मचारी वाऽऽचार्यप्रेषितः' इति । दीक्षा च यजमान- परिक्रीताः कर्म कुर्वन्ति, परन्तु न तेषा यागकर्तृत्वं सस्कारः । तस्मात् ब्रह्मादय ऋधिजः सप्तदश इति । नाम'। यजतेऽसौ यजमान., यासयोगाच पत्नीत्वं या~य प्रविजस्ते यजमानाः' इति पजमानर्लिक्- | पाणिनिराह 'पत्युनों यज्ञसयोगे' इत्यनेन । तयोस्तु शब्दो समानविषयौ नियम्य यजमानसंस्कार दीक्षा बझा- यागकर्तृत्वनिति । के. दिषु नमार्थमनुवदन् एतेषु तो वायपि इति दर्शयति । ऋविपदस्य योगदपा केया विदेव एतनाम । तस्मात् ब्रमत्यादिकरणयोग्येष्वेव ऋतो यजत्सु ऋतिक्त्वं वि. ३१७१६. न सर्वेषु, तद्विषयमेव च ऋतुयजन शन्दस्य प्रवृति स्विक्प्रयोग्यानां सर्वाधिपा यजमानन्धः । निमित्तम् । यथा सास्नादिमद्गमन गोशन्दस्य । यथा चा. सदाश२८. धाय्याशम्दः सामिपेनीषु निपात्यमानः (पा. ३॥ ऋत्विकफळं दक्षिणालाभात्मकं विनाऽपि तैः १२९) ताखेर हत्यबधारणात् नान्याम पीयमानास्वपि (सस्कारः) उपलभ्यते । वा. ३३८२४, धाप्याशब्दवाच्या भवति इत्यवधार्यते , तथैव ऋतावेव प्रतिक्यहुत्वसाधनाधिकरणे 'ब्रह्माण वृणो।' यज मु भवति, न तु भवत्येव, इत्यवधारयितम्यम् । इति वनन भाम्पकृता उदाढतम् । (९३४) शा. सोम-प्रयोगमेदेन सर्वेषागृतिस्त्वात् पूर्वोक्तः | २१७११८. सर्वेषाम् ऋत्वियाभारः असिद्धः इति प्रत्यवस्थानात् • ऋत्विग्याज्ययोश्च अपमिनाये धर्मः । मा. (आक्षेप-) संगतिः । सूवार्थस्तु - विगम्यो, १५. दक्षिणा ददाति, अमीचे ददाति, ब्रह्मणे ददाति' इत्येवं ऋत्विक्शब्दः द्विविधोऽयं अनुपचननिमित्त: दक्षिणाभिः सहामाते अमीधे ऋषिजे ददाति, ब्रह्मणे, वरणभरणनिमित्तश्च । भा. ३१७११६।३३. ऋविजे' इति पर्यवसानात् सामानाधिकरण्यल्सगो यः विशन्दः यागीयसमंकरेषु ऋत्यिक शब्दरूप निसंयोगः, वलात् अमीनभृतीनामेव पर्वते, किन्तु सप्तदशस्य । ऋत्विकतम् इति नियमः स्यात् इति। धर्मकार्यात सर्वपात्विक्त्वमविशेषाम् । ३ वि--संख्याता अपि येथेपिनियता बा, विशेषतः।। १६॥३२॥ भायो, न दक्षिणाटाने दीक्षाया च विशेषतः ॥ भाष्यम् - ये एते पुरुषा नौविष्टोमभ्य भूयन्ते, वे दीशावास्ये Aer अचम्भवयः प्रतिकः पोटश, किस ऋत्विबा, के विदेषामिति। मनम् ! ननु चमसाम्वर्वक इति नियमो द्रष्टव्यः । सवें। कुठ. १ धर्मकार्यात् । यागस्य साधनं कुर्वन्ति। ~ 0 . - 0 न N ·एकस्यैवं पुनःश्रुति एकस्य कर्मभेदात् यथा . संभवादेव गुगस्य तावन्न भेदकायम् । नापि नामधेयस्य , एकस्यैवं पुनःश्रुविरविशेषादनक हि अनन्यपरविभ्याख्यातराममिन्याहतत्वात् । नहि अत्र स्यात् । सारा॥ अन्यथासिद्धविध्याख्याताभ्यास: , 'उद्भिदा 'समियो यजति तनूनपातं यजति । 'दो यजति' यजेव पशुकामः' इत्यत्र , ३ प्रतिस्पैर ज्योतिष्टोमस्त्र चर्यिजति स्वाहाकार यजति' इति पञ्चकृयः यनिशब्देनानूध पशुफले विधानेनापि विध्याख्याताभ्यास अभ्यस्तो यजतिशब्दः । अत्र शब्दा-तर नास्ति । किन्तु सामान कमान्तरवम् ! कि तर्हि ? गुणस्पैच, ज्योतिष्टोम- एकस्य यजति शब्दस्य पञ्चकृत्वः पुनःश्रुतिरस्ति । सा एवं नामावरुद्ध नामान्तरस्य प्रवेशासभवात् तत्र नामधेयमेव } शब्दान्तरसत् कर्मणो भेदिका स्यात् । एकेन यजतिशब्देन भेदकम् । अत्र तु अनन्याकृष्टतापर्यस्य आरयातस्यैव यदुत्तम् , तस्मिन्नेव पुनःपुनःश्रतेन यजतिशब्देन विधी. कमान्तरमन्तरेण असंभवः । विध्याख्याताभ्यासस्यैव । यमाने अविशेषात् विशेषाभावात् पुन.श्रवणम् अनर्थक भेदकल्वे सिद्ध नामधेयमपि तद्विषयमेव व्यवतिष्ठते, हि यस्मात् स्यात् । सार्थक्याय तु प्रत्ययासम् अदृएभेदः न तु अग्रतः एव । तदुक्तम् 'प्रायेणाख्यातसंवन्धि खीकर्तव्य. तस्मात् अभ्यासेनापि कर्मभेद: सिध्यति । नामेष्टं पारतच्यभाक् । तस्यैव प्रथम तेन भेदा. समिदादयः पञ्च प्रपाजाल्या यागा विधीयन्ते । के. भेदनिमित्तता ।।' इति । ( का. 2. ४६७ ) । न * 'एकस्यै पुन अतिरविशेषादनर्थक हि स्यात् ' इति न्यायः 'अभ्यासाधिकरणम्' इति चिन्दी हटव्यः । (२२२॥ चैवं सति यथा अभ्यासात् भेदः, तथा समिधो यजति' २१२).. चोदकेनास्यभागी, प्रत्यक्षेपाप्याग्यभागी इति इति बहुवचतश्रुतेः संख्यातोऽपि भेदः प्रामोतीति 'एकम्यैव पुन श्रुनिः' (२२२२२१२ ) इत्यनेन यायेन वक्तव्यम् । अनन्यगामिनी हिं संख्या कर्मगता कर्म कमान्तरम् । टुप् . १०।७।९।२७. ५ वरणा-यपि वैतानि मिनत्ति यथा 'विस आहुतीर्जुहोति द्वादश दादशानि | 'एकस्यैवम्०' इत्येवम् ‘गुणश्शापूर्वसयोगे० (२२२।९।२३) जुहोति ' इति । इह पुनः ' समिद्रयः स्वाहा , इड्भ्यः । इत्येवं यावकृति भियन्ते । या. ३१७३९।२४.ए. १०९०. खाहा' इति मानवर्णिकदेवतामबद्धस्य नामप्रवृचि. • एम एम पुरुषस्य खीसद्वितीयस्य आधाने- निमितत्वात् देवताबहुपनिमित्तमेव पतहुवचनम् , इधिमारः। भा. ६।१।५।२२-२३. न चैनबर्व कर्मनिमिचामेति । भर च वाक्या- एकस्यैव वस्तुन. सदसस्यविरोधः इति न्तुरावगत भावनाऽनुवादेन धापविधानस्य पूर्वधिकरणे न्याय । तस्याश्च (शक्त:) सर्वगामि न्याय स्वचाश्यावगतभावनाऽनुवादस्य त्वात् पसीयते । नेकरामेव सा प्रस्ति , के निदान पूर्वापाप्त वेन अनुवादासंभवात् भावनाऽभिधानम् विद्यते ॥' या. १९३६४१८ १ २१६ । अत्र सुधा- भवयात्रीकरणीयम् । विधिध अपाससहायो भेदकः । (पृ. २०.) तस्मिन् मर्यगामित्वे न्यायः युक्ति: यस्याः इति मधालामेव भावना विधि दयति । भतो यत्। पक्रसि सा तन्यापा, झारसन्याययम् । कोहशो प्रान्ता. के विवसन्ति पाउमेद एष अभ्यास न्यायः १ इत्यपेशापामाइ- नेपामिति । एकस्व धात्वर्थ मेदाम भावनाभेद इति , तदुपेक्षणीयमेवेति । वस्तुनः सदसत्वविरोधादित्याशय. । सामपि पुंस वाचकरानि न विद्यते इत्येतदपि नापतीत्यर्थः । इदि। प्रयोजन पूर्वपर्छ एकस्मिन् कर्मणि देताना ० एकम्य कर्मणः प्रक्रमात् प्रभवि मा समा: वैकलिलमन्वात् सदनुष्ठानम् । सिद्धान्ते तु प्रत्ययास एमालयम् ।सुप ७७९. कर्ममेदेगानुशनम् । सूर्य तु- एकस्य पुनःश्रुतरेर स्यात्, पु'एकस्य कर्मभेदादिति चेत्' इति न्याया। यथा शन्दान्तर भेदक तथा स्थान, अविशेषात् । अन्यथा एकाय फर्मभेदशदिति त । ३६७५२३ । नोत्पत्ती कचिद्विशेषमनभिदधत् बासमनकनेर स्मात् । चौता. हि पुरुषाणाम् ॥ २४ ॥ न्योतिरोभायो विना मी.को. १५९ - . निरस्त-वात् , ·. - एकत्मिकसंयोगात १२६७ एकस्मिन्नेकसंयोगात् एकस्मिन्नेकसंयोगात् । ३।३।१५।३९ ।। चपदस्योपलक्षणावं स्वीकृत्य सर्वपेषणं सर्वेषु चरी पशो पोष्ण पेषण विकृतौ च भवति इत्युक्तम् । तत् पुरोडाशे चेति सर्वत्र पेपण नेमवेषणं स्यात्, न चरावेव । पेषणं कि पोष्णे एकमात्रदेवत्यै भवति, द्विदेवत्यैऽपि वा । कुतः १ तं प्रति , सोमापौगं पशुं पुरोडाशं च प्रति इति विचारे सिद्धान्तमाह । इद पेषण एकस्मिन् एव अर्धपेषणस्य शास्त्रात्वात् , सर्वत्र नेमपं प्रति वा “पूषणि देवे चर्वर्थ स्यात् । एकसंयोगात् 'पूषा प्रपिg- शास्त्रवतात् । शास्त्रम् अस्ति अस्य इति शास्रवान् , भागः' इत्यत्र एकेनैव पूणा सबन्धावरामात् । ताशवात् । तत्र पुरोडाशे अर्थात् पेषणे प्राप्ते चरी धर्मविप्रतिषेधाच । ४०॥ चरूपलक्षिते पशोच अपेपणं भवति, पेषण न भवति । पोष्णं पेषणम् एकमात्रदेवत्यै एव, न द्विदेवत्ये ऐन्द्रा-तप्राप्त्यर्थं पूर्वोक्तं वचनं स्यात् , सर्व चेदमयुक्तम् । तस्मा- पोष्णादी, धर्मविप्रतिषेधात् एकस्मिन्नेव चरी पार्थ नायं विधिः, किन्तु अनुवादः । तथा च तस्य लिङ्गवं पेषणं इन्द्रार्थ व अपेषणम् इति पैपणापेपणरूपधर्मयोः सुखम् । अपेषण भवति इत्यन भवतिना अन्विताय नमः विप्रतिषेधात् विरोधात् । तस्मात् एकदेवाये एव पेषणम् , | पेषणपदेन समासः असमर्थः । सोऽपि किमोदनम् । न द्विदेवत्ये। शालीनाम्' इत्यादिवत् न दोषाय । अथवा . अ इति अपिया सद्वितीये स्याद् , देवतानिमित्तावात् । पृथक् नअर्थकं पदं निपातस्वभावम् । तथा व पेषणम् ४१॥ अ भवति , न भवतीत्यर्थः । पूर्वपक्षी आह । अपिवा शब्दः सिद्धान्तपक्ष यावृत्यर्थः । एकस्मिन् वाऽर्थधर्मत्वान्द्रामवदुभयोर्न स्या- सद्वितीयेऽपि पूपणि पेपण स्यात् द्विदेवत्ये। देवतानिमित्त- दचोदितत्वात् । ४४ ॥ स्वात् पेपणस्य, देवता पूपा निमित्त यस्य पेरणस्य नाश पोष्ण पेषणम् उभयदेवत्येऽपि इति पूर्वपक्षोक्त वान् । पूपदेवतासदावमात्र निमित्तत्वावगमात् , द्विदेवत्ये निरासार्थो वाशब्दः । एकस्मिन् पूपमात्रिकदेवत्ये पोयं च घटकतया पूषदेवतायाः सद्भावात् । तस्मात एकदेवत्ये पेपण भवितुमर्हति , न ऐ-दापोष्णादौ सद्वितीये पूषणि । द्विदेवत्ये नापि पेषणं स्यात् इति पूर्वः पक्षः । अर्थधर्माचात् अर्थस्य यागस्य धर्मोऽयम् , न देवाधर्मः। लिङ्गदर्शनाच । ४२ ॥ अपूर्वधर्मोऽयम् । अथवा अयमत्र पूथ्यो भागः, य पेषणं देवतानिमित्तकम् इत्यत्र लिङ्गम्य दर्शनं भवति । पूषणमुद्दिश्य त्यज्यते , यस्य दन्यस्य त्यागे पूषा देवता । वस्मात् पूषा पिष्टमागः भदन्तको हि' इति स्तुत्यर्थ 'सोमापौष्णश्वरः' इत्यम उभयोः सोमायूष्णो, यासक्त- वादः देवतानिमित्तकं पेषणं दर्शयति । सोमामीण चकं देवतन्त्रात् केवलस्य पूष्ण, सोमापोणे अचोदितायात निर्वपेत् नेमपिष्टं पशुकामः' इति अर्धपिष्टता दर्शयति । अविहितत्वात् अनुक्तत्वात् सोमापोरणे वरी गौण पेषणं 'नेम' इति अर्धार्थ सर्वनाम । अर्धे पिएमर्धमपिष्ट न स्यात् । ऐन्ट्राग्नवत् , यया ऐन्द्रामस्य पुरोडाशस्य भवति द्विदेवत्यत्वाय' इति देवतानिमित्तकमेव पेपर्ण । न्यासक्तदेवताकत्वात् न केवलानेयत्वम् । यथा वा दर्शपनि । तलादपि सद्वितीयेऽपि पूषणि पेषणं स्यात् । ऐन्द्रामस्य ग्रहस्य न केलैन्द्रत्वं तद्वत् । तस्मात् केरल इति पूर्वपक्ष। पूपदेवताक पेपण न सोमापौष्णादौ द्विदेवत्ये । वचनात् सर्वपेषणम्, तं प्रति शाखवस्वादा हेतुमात्रमदन्तत्यम् । ४५॥ भाषाद्धि चरावपेयणं भवति । ४३ ॥ यदुक्त पूर्वपक्षिणा 'अदन्तको हि' इति देवताधर्म मनु सोमपोष्ण चर्स नेमपिष्टम् इति पेपणे नेमत्वस्य दन्तशूलाल दर्शयति इति । सनोच्यते । इदम् भदन्ताब विधायकमेव कुतो न स्यात् । ततश्च नेद लिङ्गदर्शनम् । हेतुमायम् , हेनुबबिगदार्थवाद एषः । तच पेषषस्य इति चेत्तत्राह पूर्वपक्षी । पेषणशन्देन उपलशगतया | देवताधर्मयपधेस अपूर्वधर्मवपक्षेऽपि उपपद्यते एव । अपेपण ग्राह्यम् ! यदि तत् वचन विधिः सात् , तदा । तस्मात् पौणं पेषणं एकदेवसे एव न दिदेवत्यै । . 1 ·१२६० ऋत्विक्शन्दः . एक पदं 'तस्यैतस्य यशकतो: सप्तदश ऋत्विजः' इति तु 'एक | ऋत्विजः। ३।७४१६३२, विक्शन्दात् निपावना- ऋणीते ' इत्यादिवत् अवयुत्यानुवादः । इवरथा परिसंख्याया ख्यानदारेण ऋतुयबनानिमित्ताय गम्यमानं सत् परित्यकुं निदोपत्वापत्तेः । अष्टरूपऋयिकायकल्सनाया गौरवात् । न शक्यते । ३।११६३३ पृ. १.९७, ऋत्विक्- अत एव च वरणमेव तजन्यादृष्टमेव वा ऋविक्पदप्रवृत्ति- शब्दस्य प्रवृचिनिमितम् ऋतौ यजनम् । वि. ३१६. निमित्तमित्यपास्तम्, रूदिकल्पनाया प्रमाणामावा , • स्विक्संस्काराणां सर्वलिंगधर्मना । मा. ब्रह्मादिवरणाना भेदात् अनेकादृष्टयक्तिकल्पनाऽऽपश्च।। ३२८४१२. ग्यापकधर्मस्य वरणत्यस्यैव शक्यत्वाङ्गीकारे तु 'प्राद्धस्य राक्षः पुरुषः' इत्यन शेषियोऽपि अतिप्रमशः इत्यसन्मतपनेशः, यजमाने वरणामावेन | राशः विशेषणत्वात् ऋदिमपेक्षमाणस्य समासो न ऋविस्वानापचेश्च , सने ऋवित्वसपत्तये वरणा- भवति । रत्नाकरः. पृ. ३४७. पत्वेश्च । अत एव ऋत्विजो घृणीते' इत्यस्यैष • ऋद्धिकामस्य ज्योतिष्टोमातिरामः (ज्योतिरति- वरणविधिवात एकमेव वरणम् ऋविपदपवृत्तिनिमित्त- रानः) कावीये । बाल. पृ. ३४. मित्यप्यपास्तम् प्रमाण घृणी ' इत्यादिविधीना वैयर्य • भवः नाम स्वराः सौधन्वनाः । पाम् प्रसङ्गाघ । एतेन ब्रह्मादिनिष्ठतुयजनान्येय ऋतिस्पद- आभाने अधिकारः । वर्षामु रथकारः भादधीत ।' प्रवृत्तिनिमित्तम् इत्यपि अपास्तम् , अनेकशक्तिकल्पना- । तर त्रैवर्णिकेभ्यो जास-तर किचित् । भा. ६०१२ तादवाथ्यात् । अवध सर्वे एव ऋविस्पदवाच्या प्रति ४०-५०. रायपामेव दिरण्यमालियादि स्विकार्यम् । इति प्राप्ते • अपमो दक्षिणा दितीयायां अवेष्टो राजसूये । सत्यम् ऋत्विक्पदं यौगिकम् ऋनुपजनसामान्यवानि च । भाडू. ११॥४॥३. . 'यसमृपमं दक्षिणा ददाति' तथापि सप्तदशथुत्या उदित्यजादियदेव रूदिमरल्यायित्व वरुणमासेषु । भा. ११.४६. सप्तदशभुत्युचीतप्राचीनप्रयोगस्य सहकारित्वकल्पनेनैव सत. ऋपिः गोजक: कश्यपमरदाबादि । पि. दशानामेव विपदशक्यत्वोपपत्तिः नदि उभिदादिपदेणु ६११. ऋषीणां न (मंणि अधिकारा), भाया. अतिप्रमनिराकरणाथै रूटिकल्पनम् , तथा सोमादिवत् भावात् । न भृग्वादपो भाषारिमिः सगोत्रा भवन्ति । मवलक्षणामीकस गुणविधित्वस्यैव भापचेः । न चैव न च यामध्ये प्रत्ययम् । भा. ६१।५ । सप्तदशभुतो परिसंख्यात्यापाया त्रिदोषवापधिः ।इप- इत्युक्तम् । भनाशि पायेऽसाम्रान- ऋविपदशनकारणताकसनवेलामेव सदाश्रुनेः अलामिति मीमांस मनामित्यर्थः । भा- पा. तात्पर्यमाहकापरल्पनेन प्राप्तपरिसल्यवाभावात् । अतष दीनां नु मनाहिन्लान् संसारस्य प्रारवरणादो कमतर. सप्तदशानामेर ऋतिकार्य हिरण्यमालियादि । स्थापि संभवान् अधिकारोऽस्येव । वि भाप्योमन- मण्डन- सोमे मतदाता पिनविशदनमनादरणीयन् । कमी प्रतिभया शंकर-स्यु: समय चालवः।' (योगाम्यायन्येन बुद्धिविरोग) पर्माधर्मममा वि . ऋविच्छन्दः संस्कारचन्दः । वरणभरणे 'निरक्षर प्रतिमाया! भनिवारदेन मानसामावान् । हि संस्काये। वो ये नमः, न ते सत्यपि विचारोगे मणि. 2. ६२. उन्छन्दवाच्या भविष्यन्ति । ते चरणभरणे - दशानामेन यजमानेन किरते । वा. श६३३, "ए परमेस्त्राम्भिवम् अन्यत्र बिना शान्तिकान्दो हि (विदम्भे) मिपारमानः पळपदनुपस्या नाम्चेति इति एवं उपद-धातु-प्रससमरितेऽवे (चन्द: विपोश दो नया-तमपारि वा । . अपद यज पातुः स्किन प्रत्यरः) । वो सबन्दीति गति वा आद् परमिक मानिन्। .

·एकां गां दक्षिणां १२६९ एककपालान - - शरीरीतिविशेषणेन स्वरूपासिदि परिहरतो पौदस्य । इति परिभाषा:र्थः । समानार्थकसमानधर्मरति एकस्मिन् म्याप्यावासिदिरापद्यते' इत्यन्तेन । साहसो. ९२. तापर्यावधारणे अन्यत्र ताशे शन्दे तात्पर्य ग्राहकाना- • 'एकां गा दधिणां दद्यात्' (योमापहारे ) इयत्र रानपेक्षा इति लायामेवा बीजम् । (भूतिः ) मोरेकन भारतरूणामा बाधः भा. १६३११५:५९, एकत्या यायायाः एकस्याः पुरोऽनुयायाधेति एका पवेति धेनुवन् । १०१३३१५५९ ।। दयो; समुयमः एव, परस्सरसापेक्षत्वात् साहित्यविधानाम । 'यस्य सोममपहरेयुः एका या दक्षिणा दद्यात्, वि. १२४२ वर्णकं २, अमिदग्धे पर गाः ' इति भूपते । धेनुवत् यथा ७ एकरपालः पुरोदायो वैश्वदेवरर्वणि यावा- भूनाम्निस्ती एका धेनुः कस्नस्य प्राकृतस्य नुदाधिः पृषिभ्यः, यरुणमयासेषु कायः, साकमेधेषु वैश्वकर्मणः, यस्य नितिमा तत् एकाम् इति पञ्च इति च यमोक्तम्, | गुनासीराये वोः अन्य काश्य, आमपणे द्यावापृथिवीयः, सापि शेयम् । एकस्याः पद्यान व दधिनाया अपये वारुणः । के. • एकपाल: am पन्यः भूयते । तेन तामिः प्रायाः सर्वदक्षिणायाः । काय:, आग्रयणगतो या राधिपथ वैश्वदेवपर्वगतलावा. न्यातिः इति पूर्व. पक्षः। धिन्ये कमालस्य धर्माणा माहरुः ! भा. १३४१०।२६. एके तु विभूतत्वात् संख्यया गयां लिङ्ग-1 0 यनगान एकागला' मा एकरूपालो यबमान- विशेषेण । ६२॥ बेन स्य, न गुगविधिः, नापि नामयम् । पि. पूर्वपसन्याय: तुरन्दः । न करनफनुदक्षिणा ११४१३, २ एम्पालाः पुरोटाचा कहरवास्येिषु नित्ता मति । किन्तु एक मुल्या: भादौ पठिता: अर्याम्पसनामयः । नेपामभिपारणमये । १८५. परमिता भवन्ति । तथा च एक गाम् , पत्र गाः ० एकरुपालम् 'अर्यास्तपन् पुरो' । सम् इत्यनेन वायगामेव नाति नावादीनाम् | ग उपयोगमम माल TMEEREY असा पनि श्योप- ऐसया कपम्य प्रतिभूतत्वात् । एपम् इत्यस्य गाम कारकम् फरय पाविरूप वैदिक कर्म । प्रायो इत्यनेन , पद इत्यस्य र माः यनेन शात् सैरन्धः । पर्यावर्वनविधि: अदृष्टार्थ: एर । पाठ. पृ. ८३. भुतिभूतः न पारमारिकः । एलिविशेषण ' एका एकरुपालस्य होने विदागम्य लो एर, गा। पर गा' इत्यनेन प्रास्ताविया आदिभूता भाज्येनापि न उमार मार । भाद मोक्षार्या माता मलि । तेन अश्वरदया। पापालादेखि पसल प्रतिः। भाचा पर दावा: १६०-६१ इति दाम्पा मा. ७०५।२३. गयो भन्नरूपम् अधिरणातर भावि के. परुपालानी येशदेविका कविरामयणे पस्या आधरितः प्रयोगो द्वितीमध्या- महीमापानिदर्शनारयभूये 7 सहरमय. स्मृतीयस्पाय न भविष्यति । (परि, १२० 2. दानश्य पात् ॥५॥२३॥ १) पर मारने मियायरस मारना सारमेधेनु 'सत्या ETIROHI alkrisन्यायः ।नारो' इति सूरे रस्कारामानं देवास, ताकिम माथे परोस (n) भस्मन् २०' विकिनारे गामापारि ESTTALL प्रागन भी मारा मारगम्यपि सिद्धान्तः । सामपिरती २.३५ 4 । भामरे योनागा मरोगः न भवः परयो । कामransm एमालम् । वार सत्र सारे पदर्भ nिg wil, Art से मगध, मो-3, TRANATri: मो याम Rime a भी निभREETramani . . - ·१२६२ एकेनापि समाप्येव एकेनापि समाप्येत भावः । र्मयोगात् प्रधानकर्मणः फलेन सयोगात् ।। वा अनमनुष्ठावन्यम् इत्यर्थः । समर्थवादगुणत्वम् इति 'दापूर्णमासाभ्या वर्गकामः' इति प्रधानकर्मभ्यामित्यर्थः । पाठे तु अङ्गानामपि प्रधानवत् स्वर्गादिफलदाने समर्थ- नारपि । अगावाझा तु एकेनाप्यनेन शाम्यति । ज्वात् गुणत्वं न स्यात् इत्यर्थः । एवं सति प्रयोजनम् अङ्गकृत उपकारः, खगदि फल च विधेरत्वेकश्रुतिवादपर्यायविधानान्नित्यवच्छुव- अशन्ददोष स्यात् । विभिशब्दस्य दोषो न स्यात् । भूताभिसंवन्धादर्थेन युगपत् प्राप्तेर्यथाप्राप्त स्वशनो शब्दस्य दोपः वैयर्थं शब्ददोषः, अविद्यमानः शब्ददोपः निवीतवत् सर्वप्रयोगे प्रवृत्तिः स्यात् । १६ ॥ यस्मिन् प्रयोजने तत् अशब्ददोषम् । तसात् तुशब्दः प्रासनिरासार्थः । नैकेना न प्रयोगः । विधेः सकलाशाननुष्ठानेऽपि न फलाभावप्रराङ्गः । एकश्रुविन्यात् । अन्नानां प्रधानाना च विधानस्य ऐकशब्द्यान्नेति चेत् । १४ ॥ एकभुतित्वात् । एका 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यागाभ्याम् । सिद्धान्ती पुनः शकते । नैतद्युक्तम् ऐकशन्यात् । इति एकैच श्रुतिः शन्दो यस्य स विधिः एकभुतिः । एक. शब्दः विधायकः येषा प्रधानानामिव अङ्गानामपि एकया श्रुत्या सर्वेषामहाना प्रधानानां च विधाना- सर्येपा तानि एकशन्दानि , वेषां भावः ऐकशन्धम् 1 दिसः । कथमेकथुरिया, ग्रह अपर्यायविधानात 'दर्शपूर्णमामाभ्याम् । इत्येकः शन्दः उपदेशकः | एका विधिवत्या अपर्यायेम पर्याय विनर विधानात प्रधानाना समिदादीना च प्रयोगस्य । तेन च फल्सैरन्धः एकया हेलया सर्वेषां विधानात् , 'प्रपाजानुयाजा न्यन्ते' कृतः । वसात् सर्यानसहितस्यैव फलम् । इति ऐकविण्येने प्रयाजाना विधानात् । फदा चित् ऐककम्यनिति चेत् ' इति पाटान्तरे २, एकस्य | समिधा, कदा चित् तन्नपात् इति नाम पर्यायो पिदितः । अङ्गस्य कर्म करणम् अनठान एककर्म , तरप भाव अपर्यायविधानमेव विशदयति नित्यवन्तभूताभिसंयोगात् ऐककर्म्यम् । एकमेव अक्रियताम् । एकेनापि प्रधान मावति । न सांग्यङ्गानि कर्वन्यानि इति चेत् | अनाति, भनियोगात् संबन्धात् , इति । नित्यवत् नित्यत्वेन भुठभूतानि भूतानि नित्यावेन इत्यर्थः! भुवैरगे, संबन्धात् इति । नित्यमविभूताभियोगे नार्थपृथक्त्यात् , समत्वावगुणत्यम् । १५ ॥ हेतुमाइ अन युगपत् प्राति । अन प्रधानोरकर- पूर्वपश्चीत आहन भानामपि पटेन संबन्ध । रूपेण प्रयोरनेन बले कपोतवत युगपत् भगाना मा। अर्थपृथक्त्यात् अर्थस्य अनलय प्रधानमत्यत् पृथ. उस्तस्य सर्वस्व फरमा यथापत स्वपदा विदयाति स्त्यात् । प्रधानस्य पाल वर्गादि, अनाना फल प्रधानणामयसिदिः । एवम् अर्थपृथक्त्वात् नामाना इति रोपः। अन युगपत् मासे मत्ययप्वभूताभि- फलसंबन्धः । यदि तु प्रधानानामनामा र सममेर फलोग मर रविधानात् विधे. एकभुतित्यान सादः संबन्धः स्यात् , तदा प्रधानायो समचात् अनानाम् सदसहितप्रधान विधायक. दपूर्णमासाम्या यंत्र अगुणत्व गुणत्याभायः स्यात् , गुणच ने स्वत्, इति शन्द. पायात समान विदशातिए नामपि प्रधानत्वमेव स्यात् । ततमन फ्रसाम्यमावलाम ययामात सयन्न विधामा मिचीवरत् समयोगे सर्वानोसदारस्यावश्यकता अपना नादाना फलसंरभः माधि स्ात् । सपा निवीन : मन. अर्थपृथक्त्वात् । अर्य. उपकार. । एवेनादेन भस इति श्येनाविषम्यानुयया गया उपकारः, भिमहान् । यदि एकेन भिम सम , निपीस निमावि, वन मधोग मानाना उपचार: स्यात् , दा एकम्प बना र समनदाद मोगे अविष प्राचि. म् । श्रया airat एकस्यैव गुगल स्वात् , इतरेल अस म्हन् । मरोगे अति. म्दान् ! मार Hril उसात् अनन्यस्वे सनसमस्येव । दलादेग्मने रोगः । - ·एककर्मणि विकल्पो १२७१ एकनिक तो ( अत्र पौर्णमास्या सौर्ययागप्रयोगे चतुहानवामि * 'एकत्र उभयम्' इतिरीत्या विशिष्टवैशिष्टयज्ञाने मर्शनम्, अमावास्याया सौर्ययागमयोगे तु पञ्चहोत्रैवामि विशेषणताऽवच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वाभावः । मर्शनम् इति मन्नयोवस्त्रयैव विनियोगः । सामान्यतु मणि. पृ. १५. • एकत्र गुणस्यापि अन्यत्र प्राधान्य न विकल्स एव भवति, कास्थितविकल्पः इति तु विशेषः विरुद्धम् । देवतायाः पशु प्रति गुणवेऽपि पशुपुरोडाचं इति युक्तमुत्पश्यामः । विकल्प सिद्धान्तस्तु तदवस प्रति प्राधान्यात् । वि. १०१११:. ए) के. एकत्र द्वयम् ' इति न्यायेन पसख्यायाश्चनु:- * ' एककर्मणि विकल्पो विभागो हि चोदनेकत्वात् । सख्यायाम कर्मान्वयमशीकृत्य भेदाङ्गीकारे कर्मदशका. इत्यष्टमाधिकरणन्यायेन विकृतौ सायंप्रातहोमाङ्गयोः । पत्तिः, पत्रिंशदाये 'पडदा भवन्ति, चचारो भवन्ति' अमिस्र्ययोः विकल्पेन प्राप्तेः । ( सा च व्यवस्थया)। इत्यत्र ! भा. ८५३३३. ७ प्रकृती देशादिवाक्ये देवयत सु. पृ. ७८८, प्रकृती विशेषाभावेऽपि कर्मभेदे सति , अतप्रधानसाहित्यस्यापि ' एकर द्वयम् ' इति न्यायेन एककर्मणि ' इतिन्यायेन एकस्य ऐन्द्रयायवादि-प्रधानप्रयोगे वैशिष्टयाशीरारेण सकलविशेषणविशिष्ट- चायविहितस्य यागस्य विकृती विकल्पेन विभ्यताति-प्रयोगविधानात् । १११२१. देशात् विकल्पेन एकस्य धर्माः कार्याः सकच यागः, एकत्र निर्माता शास्त्रार्थोऽन्यत्रापि तथा इति कक्ये यथामति इति विशेषः । पृ. ८०७. न्यायः । यत्र खमतविरुदेषु नानाविधवादिमतेषु एकता हे एककर्मणि शिष्टत्वाद् गुणानां सर्वकर्म भवलयुक्तिशालप्रमाणसिद्धस्वमतेन स्वमतविरुदवादिमत स्यात् । १२॥३॥३॥९॥ निरस्त चेत् , तान्ये सर्व निरस्ता शेयर इति । एककर्मणि एकस्मिन् कर्मणि बहूना गुणाना शिg- साहस्री, २५८. पात् विहितत्वात् सर्पकर्म सर्वेश फर्म अनुष्ठान स्थात् । एकत्रिकः । एकसंख्यापा: विसंख्यायाश्च म्पति. यथा आधारे उजुमापारयति । संततमापारयतिपढ़विधानात् एकत्रिफनामकः कश्चित् भवति । सच पाउनमाघारयति' इति विधानात् अनुष-सततत्व • पां ध्यते 'अर्थप एकयिकः तस्य एकम्या अहिष्पवमान प्राक्त्याना समुच्चयः, एवमन्यत्रापि इति सिद्धान्तः । के. तिस्पु होराज्यम् , एकस्यां मैत्रायणम्य तिसृषु • एककर्मणि शिष्टत्यात्' इत्यत्र आपारे ऋजुवोर्ष- पवमानः' इति । वि. १.१५६२, • एकत्रिके तो ब्राह्मणान्छसिनः, एकस्यामच्छावा सभ्य, तिमर माध्यदिनः सदीलतानां समुधपः उक्तः । याल. १७९. आये तूचे गानम् । १.५/२. एफकाणी करण मन्याणा विकल्यः । भा. १२॥ पु एकनिक क्रती एकरया एवं २।१३।२९, . एकार्याणां गुणानामेकरिमन् फर्मणि निरभ्यासेन त्रिकरतोमर्गानम् ॥ विकसः। १२३॥१०-१५, शिकस्तचे धुर्य स्यात् । १०५६३३१०॥ • एनातीयधर्मानुसमको पानपेये प्राजापत्यश भाध्यम्-- अस्ति एमिक. ऋतु: 'अग - कर्तव्यः समानुप्राय भा. ५५२।१।१-३. निकः कस्या अहिषयमान, तिया रामम् । • एकवन्त्रत्वं सन्निशाम् एकदेशालतले एकम्या मैत्राकास्य, निमा माझगासिनः । एस्सा. पारचोदितानो भवति पर दर्शपूर्णमामयोः, यथा रामभ्य, ति मादिनः परमान: ' इति । वित्राथामिए । यानि तु माना गोमोदितानि , वे, सन्ति न धुरि सामानि । तेषु माया त मै पानि, स्यभेदः पात् । भा. १२१०१, उस एसम्यागृषि इति । तर विक, बोपचे • एम्वो मे, भन्स: ए सागुम्यायो सात् परियाममु ए कामोद अनुप्रदीयो। भागिन् । संकप. ८. वारेमेसमिनि । .

·१२६४ एकस्यैवं पुनःश्रुति - - एकस्यैवं पुन श्रुति ४६८.) नाच अर्थाभेदे सति दृष्टार्थाध्ययनविध्युप. देवताप्रतिपादकत्वमुक्तम् । तकि द्वितीयाऽन्वतनूनपा- स्थापितस्य यजति यजतीत्यस्य पञ्चधाऽभ्यखस्य आनर्थक्य. दादिपदैव्यताविधानमिति " । यतो 'विष्णु यजति' मयुक्तमिवि प्रत्युच्चारणमर्थभेद एवेति वाच्यम् । मन्नवत् । इत्यादिद्वितीयाऽन्तेनापि देवताविधानात् प्रायिकमिदम् । प्रयोगविधिपरिगृहीतानाम् असमवेतार्थानाम् अदृष्टार्थानाम् | तेन पञ्चधाऽभ्यस्तेन यजतिसन्देन एकमेव समिद्याग अदृष्टार्थत्वेनैव उपपत्तिः । अथवा प्राथम्यानुरोधेन समि- भावनारूपम् उपायुयाजभारनारूपं या कर्म प्रतिपाद्यते वाक्येनेघ सिद्धान्तवत् समिनामावच्छिन्ने कर्मणि विहिते इति एवं प्राप्ते, अभिधीयते। भवेदेवं यदि प्रत्यभिज्ञान- तदितरः तदनुवादेन तनूनपादादिदेवताभिभानात् अर्थ- मानम् अनुवादकारणं भवेत् , किं तर्हि । अनुवादासाहक्षा- वत्त्व भविष्यति । न च कथं नामधेयत्वमिति वाच्यम्। पिसा च विधेयोपपदार्थमातो भवति । तथाहि , भार- 'समिश्या खाहा' इति मान्यवनिकदेवतासरन्धनिमित्त नाथों विधिः प्रथम भारनामेव धात्वर्थानुरका विदधाती. वेन समित्पदस्य नामषेयत्वात् । न च एवं सति वाक्य-त्युचितम् । यदा तु उपपदार्थम् लिप्सते, तदा विशिष्टविधि- विहितानूनपादादिदेवताभिः दुर्वसमान्त्रवर्णिकदेवतायाध | गौरवभिया धात्वर्थ परित्यज्य उपपदार्थमेव विधातुमनु. एयेति वाच्यम् । मान्वर्णिकसगिदेवतामपेक्ष्य समिः । सधचे। तत्र विधियोग्योपपदार्थमाप्ती सत्यां धात्वर्थ- नामावच्छिवयागानुवादेनैव तन्नपादादिदेवताविधानात् । मनुवदितुम् भाकावति । तां चाका पावर्थपत्यभिज्ञा 'न निमित्तं विधिरपवायते' इति भ्यायान पूरयति । यदि तु विधियोग्योपपदार्थप्रासिन भारी, नापि मान्यवर्णिकसमिदेवताबाधः । अतो देवताना विकल धात्वर्थप्रत्यभिज्ञानम्, वदा परावृत्य भावनाऽनुरशकतया एवेति । ननु समिद्यागवत् ' तनूनपावे स्वाहा (नन् । धापर्थमेव विदधातीति सर्वत्र स्थितम् । न चाम विधि- न पातयति इति तनूनपात् ) इत्यादिमन्याः क्रमपठिता: विधानयोग्यम् उपपदार्थ पश्यति । तथाहि, विधेयता प्रत्येकं मियन्ते एव, तन तन्नपादादिवास्येनापि यत्येन या ! देवतात्वेन बान र उनूनपादाविरूपं मान्भवनिकदेवतामानिनिमिचनामावच्छिन्नकर्मविधानमेव दव्यं शिविरोके प्रसिद्धमस्ति । नापि द्विवीया:- युज्यते । गुणविधानं नु कुतः १ स्यादेवं यदि यस्तीत्या वेन देवता प्रतिपादयि शरवे 'विष्णु पबति' प्रकृत कर्मप्रत्यमिशानवलेन च कर्मकाये सति तस्याविधेय-इत्यादी अगत्या वया माभिवमान यह गत्य-तर नारित। वात् यदि गुणमपि न विदध्यात्, यास्यमनर्थकमेव मान्यवनिकदेवतास्त्रभात समस्यायेन नामयावेन भवेत् । तेन मान्प्राण की प्राप्तिम् उपेक्ष्य प्रश्ते समिधाये| उपपः । अतोऽत्र प्रतिसक्यमभ्यस्तो विधि गुणाना. वैकसिकदेवता विधानार्थ-वमेव उत्तरेषामिति । सियतः भावनामेव पावर्षानुए विदधादि। तदुलम् अथवा सव समिदादिवास्यः उजे एर 'पाण्यातप्रत्ययः पूर्व विष फर्म शक्किा। मा-मवर्णिकदेवताशाधेन वैकशिमयः सनिदाया देवता । अन्ये नाक्षितरितु वदाकाशयदिवम् ॥' विधीयन्ते इति ।नच उशशुपाना कमानावमन्या इति। (वा. Z. ६.)नच विदितम्य Nि नर्धक्यम्, उत्तरेणारि समिदादिदेवतायधनेन अर्य. संभवतीवि प्रत्सम्यासे रुममेदः एपेनि पात्र पवाद । यत्र वा विष्वादयो देववाः सन्धि, को-कर मानापदेश विध्यभ्याय एक नाifa प. अव भविष्यति । अस्मिम पछे' परोसतो पम् । 'यस एसय फिर, यवन मान्यता यजतिशन्दः किमेकमपूर्व नोदयवि' इति मापनेपन, यजमानाय भानु मारिन यस्य । एकमुराराजवायन भपूर्व चोदयति भनुशवीत्यर्थः । संबन्न परमानिगिने, धितुरे विषय- न र वन्यम् “अदितेन धतुर्या वा मन्त्रवर्गेन । यनु 'गुगणे या काम का मिnt वेष्यते । देवतासंगविस्तर दुर्वर तु परं परम् भवेत्। ममेर र भदोन किन्न . al (या. पृ. ५११) इति स्यानाने गुम्न३३ नानुनबमे गुमाया- ·. - एकत्वं १२७३ एकदेवताफपशुगणे छन्दस्त्रयानुग्रहत्य चोदकपासत्वात् आनुमानिकत्वम् । स्थापकस्यात् , उद्देश्यताऽवच्छेदकत्यात इति वा । महत्व- आनुमानिकाच छन्दोऽनुमहात् कमानुप्रो बलवान् । जात्या द्रन्यं लक्षयित्वा समागादि विधीयते । अविशिष्ट तस्मात् आये तृचे एव गानम्, न तु प्रयाणा तृचानी समानं हि यस्मात् लक्षणं सर्वग्रहेणु ग्रहत्यरूपम् । द्याऽऽद्यामु तिमषु ऋक्षु इति सिद्धान्तः । तस्मात् सर्वे ग्रहाः सपाट याः, सर्वेषामग्रीना तृणान्य यथानिवेशं च प्रकृतियत् संख्यामात्रविकार- पचेयानि , सर्वे पुरोडाशाः पर्यमि कर्तव्याः । उद्देश्य- स्वात् । ९॥ गतस्य एकत्वस्य अविवक्षितल्यात् । एकत्रिके नाम ऋतुविशेपे माध्यदिने पवमाने यथा चोदिते तु परार्थत्वात् यथाश्रुति प्रतीयेत । निवेश यथाक्रम आये एवं तृचे गानं न नयामा नृचानो १५ ॥ आयाऽऽद्यासु ऋतु । प्रकृतिवत् यथा प्रकृती एव ननु ताई 'पशुना यजेत ' इत्यत्रापि पुंस्यमेकत्वं च मत्रापि । ननु क्रमानुरोपे स्वीकृते । विच्छन्दा आवापो अविरक्षितं स्यात् इति चेत्रेत्याह । चोदिते विधेयतया माध्यदिनः परमानः इत्युक्तः प्रिन्छन्दस्वविरोध | उपादेये एकवचनमयोगेन विहिते पसौ नु यथाश्रुति एवेति,. तबाह । नित्यस्य सख्यामाग्रस विकार: पापः श्रुतिमनतिकम्य, धुतमेकाचनमनति कम्य एफलं स्यात् , न च्छन्दसः न च क्रमस्य । कमानुप्रास्तु मुख्या, विवक्षितं प्रतीयेत । परार्थयत् यागक्रिया पति पुंस्त्वे- जघन्यः ज्दसाम् । तस्मात् आये तृचे एव गानम् इति कन्चयोर्गुणभूतत्वात् । इति विषमो दृष्टान्तः । तस्मात सिद्धान्तः । के. ग्रहम् इत्यादी एकाचनमविषधितम् । के. • एकत्वम् 'अमीषोमीय पशुमालमेत' इत्यत्र एफपयुतमेकाय ध्रुतिसंयोगात् इति पहाधिकरण- विवक्षितम् । भा. ४१३१०११-१६, • एकत्वम् पूर्वपक्षसू आघातादीना अतिसंयोगात् न्यस्या- अविवाधितम् ' मई समार्टि' इत्यत्र । ३।११४-१५. भ्युपगमे समार्गाद्यपि एकाननभुतिर्मयोगात् एरिम. • एकत्यस्य फारसदारा क्रियाऽन्वयात् युक्ता विषेयता | नेर महादौ व्यवसिष्ठेन इवभिधानात् । सु. पृ. १९९१. ('ई' इत्यम । इदं पूर्वपा) । सु. पृ. १०१४. एकत्यसयतः सोऽपि । भा. शा. र एकत्ययुकमेकस्य श्रुतिसंयोगात् । १३ ॥ . एकापसमार्गगारसंबन्धः 'नई समादि' इत्यत्र । ज्योतिष्टोमे भयते 'दशापविशेष प्रहं समार्टि ' इति। भा. ANIY प्र. ७१५-१६. अमिहोने 'अप्रेस्तुणान्यपचिनोति' इति । तया दर्श • एकत्वादयो यदा विभक्त्याः, तदा फर्मादयो पूर्णमासयो: 'पुरोहा पमि करोति' इति । तत्र विशेषण येनेति । भा. ३१३ पृ. ९२६. किम् एक महन् एस अः एक पुरोटाशम् इति । एकत्यादिवलक्षण्यानुपलम्मन्यायः । 'न ftषा महागा पाममीना सोम पुरोहायान् योगवादियन् रोल्या जातिभेदेषु मियने ।' इति रिचारे पूर्वरशमाह । संमार्जन गपचपः पमि- ' (वा. १।४।४।१३ पृ. ९२०) इति नातिन फरगं च एकमुक स्यान् । एकस्य धुतियोगात् एक- एकवादिलण्यानुपलम्भन्यायेन म्या पारफे पनि परनोडर एस्पेर श्रुतिसंगान विधिभुत्या संयोगात्। एकलायरानबाययोगा अनिहितः । मु पृ. १४१५. ई माईति एक प्रहर समानेन ०९म्यवारय देतात्याभयतिपावेप्रयंकया। संकपान । एम् उमाहरणान्तरऽपि । पन्यम् एकदमल्यास्त्वम् । अस्य देवतात्रपक्षेत सर्या या, लक्षणत्यावरिशिष्ट हि अणम् । एकता गाभिTRो एतत् । भार. ८ परदेयतारपागणे ते मानसता. पाय: पूर्वगा। सपा मा मायन, ना, नाम, ऐम ऐ- मामा-पस्य समान कम समय का प्रवाया । भा. स.-१२, - । . मो.से.१९.

·विवृद्धिर्गम्यते , न ~ , एकस्य तूभयस्वे १२६६ एकस्मिन्नपि बहुवचन सख्यानियमो नास्ति । एक दिनादिका या ऋत्विजो नार्थपृथक्त्वात् । ८॥ घरीत याः । होता अश्वयुः इत्यादयः समाख्यास्तु शदका निराम्रोति । नाकवाक्यता । योरपि एकस्यापि कर्मभेदात् तत्तद्भिवकर्मकरणात् उपपोरन् । मिनसाध्ययो. परस्परसंबन्धो नास्ति । अर्थश्यक्यात् इति चेत्र । पुरुषाणाम् ऋविजाम् उपचौ नत्पचिवाक्येषु भर्यभेदात् । 'दना जुहोति' इति होमप्रयोजनेनैव सख्यानियमस्योपलब्धत्वात् । इति न्यायसूत्रयोरथैः । के. | निराकाङ्क्षम् । 'दनेन्द्रियकामस्य ' इति च इन्द्रियेण सत्यम् ( ऋविक्षु शमिना ) सख्या- | साध्येन निराकाक्षम् । तस्मात् सादिरस्य नित्य कल्यर्थम् , तु उत्पद्यमानेषु । या तु पीर्यार्थ नैमिक्षिक पुरुषार्थ चेति उभयार्थलमेव । के. अनुत्पत्तिस्वेषु गम्यते , २ एकरस कर्मभेदात्' इत्येव * एकस्य उभयार्थावे संयोगस्य मयुज्यते तादयन मवात्पते । भा. ३७१।२९. . होनादिसमाल्या | बोध्यते अनेनेति न्युत्पत्या वाक्यस्य पृथक्व नानाल च तस्यैव ( यजमानस्यैव ) तत्तत्कुर्वाणस्य ‘एकस्य | कारणम् । सदिहाप्यस्ति इति दधिलादिरादिकम् उभया• कर्मभेदात् ' इत्यनेन न्यायेन भविष्यति इति मन्यते थम् । सोम. ११३२३. • एकस्य एकदन्यस्य , उभयावे (पूर्वपक्षी)।वा. २१७१८।१८, शमितृशब्दस्य | उभयान्वे, एकस्य दन. होमार्यत्वे इन्द्रियार्यत्वे च. कर्मयोगनिमित्तत्वेन 'एकस्य कर्मभेदात् ' (३।१९।२३)। सयोगस्य सयुज्यतेऽनेनेति युत्पत्या संयोगस्य वायरस इति न्यायात् प्रकृतेषु ऋविक्षु वामणेषु उपपत्तेः पृथक्त्व वाक्यभेदः । पास्यभेदादुद्देश्ययावमिति अवाझणस्य शमितृत्वप्राप्त्यभावः । सु ३७ पृ. २८. भावः । 'दमा जुहोति' 'दनेन्द्रियकामस्य जुहुयात् शु एकस्य तूभयत्वे सयोगपृथक्त्वम् ।४।३।३५॥ इति च वाक्यद्वयम् । वृ. ४१३१४१५, 'एकस्य तूभयत्वे अग्रीषोमीये पदो आम्नायते 'सादिरे बध्नाति योगपृथक्वम् ' इति न्याय. 'संयोगपृथक्त्व-पाय.' इति इति, सादिर वीर्यकामस्य यूप कुर्यात् । इति च । अत्र | बिन्दौ द्रटन्य. । ४।३।३१५. . 'एकस नूभयत्ये संयोग श्रुत सादिरावं किं नैमित्तिकमेव , उत नित्यार्यमपीति पृथक्त्वम्' इत्येवम् अमिष्टोमान्वस्य नित्यस्यैव कामसंयोग विचारे सादिरत्वं नैमित्तिकमेव , नित्यार्थ तु अन्यत् इति इति । वा ३।६।१६।४३ पृ. २०७१, ननु 'एतयाs. गोदोहनन्यायेन (४३३१२१५) पूर्वपक्षे पाते , सिद्धान्त- | नाधकाम याजयेत्' इति वर्णविशेषेण अमपद पृथक राज- सूधम् । तुशब्दः गोदोहनवैलण्यार्थः । नेद गोदोइन- सूर्यपपोगरवनादेव भवेऐवचनमस्ति । नेतदेयम्, तदा हि वत्, किन्नु रसादिरलादे. एकस्यैव उभयत्वे नैमिति द्वत्वे निर्यातक्षत्रियकर्तकाया. कर्मन्तरे पचना-तरण अविधीय- नित्यत्वे च संयोगप्यरत्वं कारणम् । कवर्थत्वेन सयोग, । मानाया. पृथक्प्रयोगकाराभावाच राजसूयमध्यरसाया 'सादिरे बध्नाति ' इति भुत., पुरुषार्थ वेन च संयोग एव 'एकम्य' इत्यनेन न्यायेन साधारण र स्वाराज्य 'सादिर वीर्यकामस्य यूप कुर्यात् ' इति अतः । परम्, प्रात्यात्मिक रामाय विज्ञायते । रा३ नसात् संयोगयोः पृथक्वात् एकस्यापि उभयावं ... वैश्वदेवश्च आ मन अनम्य च संस्कारार्थी। स्वीकार्यम् । एवम् 'धना जुहोति' 'दप्नन्द्रियकामस्थ 'तानेतान् पशान् भारह. कुति' इति, 'अब सायनात. जुहुयात् ' इत्यादावपि शेयम् । सिदस्य हविष्यस्य जुहुयात् ' इति वचनान् च 'एकस्य शेष इति चेत् । ६॥ त्भय वे. पति न्यायाध । आपारमयूसः ५.५१ खादिरलस्य उभपार्थव स्वीकार्यम् इति सिद्धान्तिना युगदने कपोलन्धिमा (या उते शहागूषमिदम् । 'पादिरे वभाति' इत्यत्वैव मादित्यस) । वृहदी. घ. १९५. सादिर वीर्यसमस्य' इति वास्य शेष: स्यात् । •एकस्मिन्नपि बहरन पूजाउन् भानासादिपिर उमयोरेकवाक्यता स्यात् । तथा च पुरुषायमेवेद प्रोक अयन् 'खोदणे वाहनो वणवान् सादिरत्वं न त्वमिति । इति चेत् । सनामिति । वि. ११R. . .

·च्चेति श्रुत्यर्थः। एकदेशकालमर्तृत्व १२७५ एकदेशद्रव्यम्धोत्पची संभरणस्य पौर्वापर्यस्य च समकालवे एवं सेमवात् । * 'एकदेशद्रव्यं नोत्पत्ती विद्यमानसंयोगात्' इति तस्मात् तन्त्रम् । अमावास्याया यानि त्रीणि हवीपि चतुर्थाधिकरणे ( ४४९११३१२८) एकदेशद्रम्यकस्य सतः सभ्रियन्ते प्रथमम् अग्निदेवताकः पुरोडाशः, तत उत्तरे च कर्मणः सनिहितशेषतत्त्वात् न द्यायोजकत्वम् इति दे माग्यरूपे दधिपषयी इन्द्रदेवता के इति, तानि वश्यते । कु. ३।४११८१४३. पुरोडाशयानाऽऽदीना उपाणि घोराणि च । अमेः इन्द्रस्य च व्यत्वात् धोरया । सवनीययागार्थत्वात् पूर्वेणैव न्यायेन ग्रहणश्रयणाम् अन्ये पुरोडाशकपालादयः इति प्रातेऽभिधीयते । 'एक- ध्रुतिश्शेषां प्रधानयत् कर्मश्रुतेः परार्थत्वात् ।६॥ देशद्रव्यं च ' इत्यनेन अप्रपोजकलक्षणाऽऽपः अन्यस्य किश्च एका देशादीनां प्रधानात् प्रधानानामिव च शकलस्थाभावात् (न अमकृतमहणमिति) । वा. ३८ श्रुतिः पुनःश्रुतिवत् अनुवादत्वेन प्रतीयते ' समे १८१३३ १. ११३५, " यदा हि द्वयवदानमात्रे हुते दर्शपूर्णमासाभ्या योत' इत्यादिः । कर्मभ्रुतेः 'दर्श. पुरोडाशादयः राशेषाः क्रियन्ते, तदा । उगर्धार पूर्णमास-पाम् । इति कर्मवाचकश्रुतेः परार्थत्वात् 'दर्श-विष्टकृते समवद्यति ' इत्येवमादिचोदनावशेन 'एक- पूर्णमासाभ्यां करणभूताभ्याम् अन्यत् किमपि कार्य देशदम्य सयोगात् । इत्येवं स्विटकदादीना अप्रयोज- कुर्यात् ' इत्येतस्परयात् । तस्मात् देशादिश्रुतिः प्रयोग- | कन्च भवति । ३।४।१४:३७ पृ. १७४. . 'एकदेश- चोदनापुनः पतिः । तसात् तमम् । न्य चोपत्ती विद्यमानेकदेशिठयोगात्' (मुधापाठः) कर्मणोऽश्रुवस्वाच्च । ७॥ शेपदावे शेषकार्योत्पत्तो । विद्यमानेकदेशिसंयोगात् फर्मग: कार्यस्य प्रधानस्य देशादिवाक्ये अद्भुतत्वात् ।। इति चतुर्माधिकरणसिमान्तहेतुना शेषकार्याणाम् एसदेश. तेन देशादेणभा रोऽरगम्यते । तस्मात् प्रयोगचोद-प्रयोजक यम् , मप्रक्षेपेग शेयभावप्रयोजकमा रात नायाः अनुगादो देशादिश्रुतिः । तस्मात् प्रधानानाम् । ग्रान्तरोगदनेन शेपकार्योत्पत्तिरित्याशयः । सु. पृ. एकदेशकालतकल सिमान्तः। सारः पूर्वहेतु मु. १५१५. • विद्यमानमयोगायोगे न शेषकार्याणा दन्या. पार्षः। फे. रोपादनप्रपोजा कम्पादेशद्रय व इत्येतदधिकरण- • एकदेशकालालम् इत्ये कादशाधिकरणे प्रधान-बदाम तम्य विद्यमानस्य देधिन समतस्य प्रधान. कालनन्नता यश्यते । (अय सूसान्ते ' स्यात् ' इति देयताये निर्देशान् शेषार्थि मन्यत् दन्यम् अर्थात् पदमधिकम् )। मु. पृ. ७३३. उत्पाद्यम् इति सूत्रकारोऽपि वक्ष्यति । ५ १५५६. • पम्देशनहरे आदितः प्रतिः । यया • एकदेशदत्य चोपत्ती विद्यमानस्योगात् ' अमयो मिकालो रेष्ण, एनानि प्रीणि ने अष्टाकपालस्य क. (४११६१३३२८) इति यदुन तमोगते । आदिमकपाल्पपम्य धर्मवन्ति । यथा या 'एका मामि.(पाठपदर्शनफलकोऽयमुसारः) । वा. सस०१२२ नीमन्नार 'सम एका पयस्यसानिधेनीषु आरिमा | १.८०... 'पदेशान्य भोपको विचमानसयोगान् । प्राण । यया या निरावियादिशु दानाम्य आदिमइत्यधिकरणे उचरार्धात मिटाने समायति युवा म्यहम्य (हितीसारमार) पमाः इति । पि. १०) गन्दम्य एकदेशानतया कस्पोचराधान् इत्याचारधारो ५।२ । असापास एकत्रि भारती ( १५॥ प्रातामेयारियम्य इत्यागमेन दन्यान्वयन गत् २), एथनिक एर धर्गाने (1) दिरामादौ , स्टिाता प्रतिचि गम् इति पासाविभवे । pm बादशान्य रितीपासमारत पारिणे ( १) १५१८. • विदा विचमानशेष भाक- अधिनपने (२०५३) भाननम गंगानमन्त्री मापन (एकदेवर त्यनेन ) मतिपति- प( १९). एक महने भानुारतात अधिनियमानुसार भापोगदानन भन्योरीमा...-. (सी: AIEE) भा. Nt.

·१२६८ - एतेषा समुच्चयः । एकस्मिन्नेकसंयोगात् एकामसिद्धि वचनं परम् । ४६॥ भा- वाक्येन एयधारार्थत्वेन विहितानामपि अप यत् पर कारणमुक्तं पूर्वपक्षिणा 'नेमपिष्टं । 'ऊर्ध्वमाधारयति । संवतमाघारयति' 'जुमाघारयति' भवति । इति दिदेवत्ये पेपणे दर्शयति , ' अर्ध पिष्टं इत्यादिना ऊत्यादीनामवान्वरकार्यमेदात प्रयाजादियदेव भवति , अर्धमपिटं द्विदेवत्यत्वाय' इति देवताधर्म प्रधानमयोगविधिना सपा युगादपणेन समुच्चयाबगतेर्ने दर्शयति इति । अत्रोच्यते । पर परस्तात् उक द्वितीय | विकल्पमनोहत्य एकस्य एकेन प्रसिद्धिः । ऊपत्व कारण वचनं भवति , अमाते पेषणे विधायकं वचनमिदं | हि यया टप्पविधया आधारजनकम् , न तया संततत्वम् । भवति । न च वास्यभेदः । राति पक्षान्तरे अनेकार्थ-वचनियमादृष्टभेदस्नु स्फुट एव । अवधावपेरणा दिवदेव विधिः पश्चान्वयश्रयणेन परिहियते। असति पुन: पक्षा न्तरे उचारणानर्थक्यप्रसङ्गपरिजिहीर्षया अनेकार्थ वाक्यम् मण्डन- 'कर्मण्येक सिन् गुणा. स्युः समक्षाः।' अभ्युपग-त-गं भवति । तस्मात् न द्विदेवत्ये पेषणम् इति शंकर- सर्वमूध्यादि चापारे ।' सिद्धान्तः। के. • एकस्मिन पात्रे सोमभक्षणे प्रमक्ते प्रथममक्षो • एकस्मिन्नेक्सयोगात् ( ३।३।२०३९) इति होतः, ततोऽवर्योः, न तु अवयोः प्रथममशः । पि, पूपाविष्टभागविचारे पूपन्देन सापेक्षपूरदेवत्यस्य | २२५॥१३. ० एकलिन प्रयोगे प्राजाद्यनस्य सकृदनु- ऐन्द्रापोष्णादेश्वरोइणं (नेति) वक्ष्यति । सु. पृ. ६४७. धानम् । भा. ११११।२९-३७, ० एकस्मिन् वाक्ये .' एकस्मिन्नेरयोगात् ' इसधिकरणं । अन्यार्थो विधीयमानो नान्येन सबभ्यते वचन-पति. पूषधि- करणम् ' इति विन्दौ द्रव्यम् । ३।३।१५।३९-४६. मैदात् । ३।१।६।१२ प ६९०. • एकस्मिन् कर्मणि एककार्याणा गुणाना विकासः । एकस्मिन् वाक्ये एकस्य शन्दस्य बीहियवयोः सादिरादीना यूपद-याणा बृहद्रयतरयोश्च । चिन्मुख्यत्वं क चिद्रौणत्वम् , इति वैरूप्य न युजम् इति न्यायः । अब भाष्यम् । 'नो कस्मिन् भा. १२१३१४१०-१५. प्रकरणे एकलिंच वाक्ये एक, शब्द. सदुचरितो एकस्मिन् कर्मणि भिन्नकार्याणां गुणानां बहुभिः ऐवध्यमान. क चिन्मुल्य.फ चिोगः समुच्चयः ।। इत्यध्यवसातु स वैरुप्यादात्' इति । एतस्मारजायते एककर्मणि शिष्टत्वाद् गुणानां सर्वकर्म स्यात् । यो मनः मन्द्रिपाणि च । सं वायुम्शेविग:०' इति १२॥३३॥९॥ भुती सादो जायन्ते ' इति पद यदि मुख्यार्थम्, तर भाष्यम्- ये एकस्मिन् कर्मणि गुणा यहव. प्राणेऽपि मुख्यमे ग्रामम् । रत्नप्रभा २।४।१ सम्. शिष्यन्ते, वेधा सर्वेषा क्रिया स्यात् , समुचय ।। .एकस्मिन् वाक्ये नगनु विधेपाल संभवति । एय सर्वेषा शासनमर्थवद्भविष्यति । सर्वातोपसंहारी च वि. २२६४. प्रयोगवचनोऽनुगृह्यते । यथा आधारे, 'नुमाघारयति' एका किया पर्थकरी वभूय इति न्यायः । सततमापारयति' प्राश्चमाधारयति इति । यथा मुमुगुणा श्रोत्रियेण नियमाणं धर्म दिया सोम 1-- अस्तु भिवकर्माभिवधर्मेषु मुलत्वेन खम्य मोश हेतु. भाति, पश्यादिनारा जगस्थिति •यवसा, एककर्माभितेषु तु वन्दायानवतारात् अनियमः भवति । भव उभराति फर्म कर्तव्यमेवेति । साहनी इयुस्यितः सगतिःस्त्रे- सम्मं सर्वे किया खत् , ५२९. इत्यर्थः। एकामसिद्धि परिहरदो द्वितीया बापते दि--'नादय आधारे विकल्प्यन्ते न या, इति न्याय. योगापिधारे उपचनाचागोतः निमः । एमर्य-या, दष्टापभेदात् संभावोऽन्तिम भरिपु भाक शरीगरपन्चान इत्यत्र . ।

·एकदेशविकत एका आर्य त्वच शनि श्वव्यवहारवत् । अयं न्यायः शास्त्रीमायें एव , । असंगतेः ) - तत्त्व. परिभाषा ११. * कारकदेशस्य तेन दास्त्रीयविकारे एव इत्यपास्तम् । विकृतावयवनिरन्धन- रेफस्य लम्वे कृते एकदेशविकतन्यायेन अच्कार्य- कार्ये तु नायम् । छिन्नपुच्छे शुनि पुग्छयत्त्वन्यवहार- सिद्धिः । शब्दकौस्तुभः अलसूत्रे. वत् । एवम् अक्तपरिमाणयहणेऽपि (परिच्छिन्नपरि. • एकदेशव्यापारः श्रयमाणः नावयविनमुपादेय- माणेऽपि इत्यर्थः ) नायम् ( तेन संख्यावयाप्यधर्मा. वेन चोदयति । मा. १३१४३४. नयने, परिमाणादच्याप्यधर्मानयने, तपटितधर्मानयने * एकदेशस्तुतिद्वारेग चैकदेशी स्तुतो भवति । वा. च एतदप्रवृत्तिः (तेन शतस्व-शतमुद्राघटितमजूषा ११४११११२. पृ. ३५१. स्वयोः, शेटकल-शेटकपरिमितधान्यटितमरत्वयोश्च * एकदेशानुमतौ सर्वानुमतिः इति न्यायः । नातिदेश:-भूतिः) (तथा च परिच्छिन्नार्थवाचकाना , मिथ्यात्वपटकाराद्वैलमण्यरूपसत्यत्वानुमती सदैलक्षण्या- জীৱাইঘাষিবানা सर्वनामतिकादिशब्दाना नुमतेरपि संभवात् । यदि सदूपं स्यात् , तदा न च अनेन न्यायेन न्यूने न प्रवृत्तिः । तत्त्व.) (एकदेशः | शुक्तिशनगाध स्यात् इति बाधकसचिवस्य एक खावयता, विकृतम् इति भाइका-प्रकृतिकार्थाय देशानुमतो सर्वानुमतिः' इति न्यायस्य जागरूक जन्तम् ! अनन्यवत् स्ववत् इत्यर्थः । तथा च खावयव. स्वात् । अद्वैतसि. टिप्पणी पृ. ३३. विकारपटिवं ववत् भवति इति यावत् । । एकदेशः एकद्रव्ये संस्काराणां व्याख्यातसेकफर्मत्वम् , विकृत इति कर्मधारयः समाप्त: 1 विकृतशब्दस्य निपात- तस्मिन् मन्त्रार्थनानात्वादावृत्ती मन्त्रस्यासक नात परनिपातः । तत्व.] एकदेशो विकृतो यस्मिन् इति प्रयोगः स्यात् । ११।४।१२।४५।। बहुहिर्वा बोध्य: । भूतिः । ) अर्धाधिकविकारे तु एन. दर्शपूर्णमासयोः बीहीणाम् अपहनने के प्रतिप्रहार न्यायस्य न प्रवृत्तिः वरवः । मन्नः, उत सहदेवादौ इति विचारे सिद्धान्तमाद । एतज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषा एकदेश- एकदन्ये एकस्मिन् नीलादी द्वन्ये संस्काराणाम् अव- विकृतमनन्याद्भवति इति । महाभाष्यम् ४१११८३. हननादीनाम् 'आ तण्डुलनिवृत्तेः एकमिदं कर्म' इति • एकदेशविकृतमनन्यबद्भवतीति न्यायः । अय हि- एककर्मत्वं व्याख्यातम् (५।२।११५) । यत्र तु * स्थानिवदादेशोऽनलिनधौ' १५६ इति सूमहा. मन्नार्थभ्य नानात्वम्, तस्मिन् आवृत्ची रासा मनस्य भाध्ये ऽभिहितः । तथाहि- 'एकदेशविकृतस्पोरसल्पा- असम्न प्रयोगः स्यात् । प्रकृते तु एक एवं मत्रार्थः, नम् । एकदेववि कुत्तस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । किं प्रयोगणवात् मन्त्रस्य । तस्मान् अपहननमन्त्रस्य सकन जनम् ? पचतु, पचन्तु तिमहणेन प्रदण यथा स्यात् । प्रयोगः इति । के. एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् सिद्धम् । एकदेशविकृत- एकद्रव्यपदार्थ शन्देन कर्मपदार्थ उच्यते एकद्रव्य- मन-पवश्वपीति तिमहणेन पण भविष्यति । वयथा, भासो पदार्थ श्वेति । एकद्रव्यम् आश्रमभूतं तस्या, न श्वा कर्ये पुच्छे या उिने श्वैव भवति, नाऽश्वो न | न्यपदार्यस्य गुगपदार्थस्य वा । ऋजु. पृ. १९८. गर्दभः' इति । साहली. ३५०. एकद्विदेवतत्वम् इहिमातिलिङ्गम् । बाळ. • एकदेशविन्यायेन दीन्यत्-शन्दः (प्राग, पृ. ११९. दी यतोऽन् पा. ४११३८३) दी-यतिमान्दवाच्यार्य एकद्वियनुवान्दा: सेख्थापकन, तामनभिधाय जोधयति । तत्व. परिभाषा ३७. (वेषाम् ) संख्येये त्यसभरात् । वा. 36161१३ • एकदेशनिव-पायेन विशिष्टे पुश्या निहिण पृ. ९२४. (प्रनिदापयति ल्यन ) अवतरणासंगतिः इति यत . 'एधा अश्य बनमाया' अपलर मन्त्र वन (यागमरिमापाया: शदेन्दुतस्यावतरणस्य मतः पोतो विधी पाउ.. २९.. एका अर D .

·. एककपालाना १२७० एककर्मणि चिकल्पो मइममिति सूत्रार्थस्तु, सर्वेषाम् एककालाना वैश्वदेविका एकरूपालैन्द्रामौ च तद्वत् । ७१११४.२२ ।। एककपाल: मतिर्भवति । एवं सति आश्यणे द्याया- वैश्वदेवे पर्वणि यावापृथिव्य एककपाल आम्नातः । पृथि यस्य एककपादस्य यः सर्वहोमः या च अपर्यावृत्ति,, वरुणचासेषु च प एककपालः आम्नातः, ऐन्द्रामो तयोदर्शन वैश्वदेविकस्य धर्मस्यैवानुवादः, नापूर्वो धर्मः । तस्मात् आमपणे सर्वहोमापर्यावृत्तिदर्शनात् वैश्वदेविक ऐन्द्रामकादशकपालं चाम्नाय एद्मालय ऐन्द्रागः, द्वादशकपाल । अथ साझमेधेषु वैश्वकर्मणनेकपालम एवं प्रतिः । ठौमिक अवभृये च वारणस्य एक एतद्ब्राह्मण एककपालः, यद्ब्राह्मण इतर श्वेतरश्च' इति । कपालस्य सहन् यवदानाप वचनं भवति । वचनबार तदै सिद्धान्तमूतम् । एकापालन ऐन्द्रामध लावेत प्रधानहोमे समावदानम, खिष्टकृति च पुनः सहदव वदत् स्याताम्, पद्वत् पबस चरामि । तथा च अत्रापि दानम्, इति दिः सरदरदानं भवति इति विशेषः । सविधिकस्य सार्थवादकस्य सर्वस्य काण्डस्यातिदेशः तस्मात् अवभृये सान् द्वयवदानस्य 'एककपालस्य दिरव- चशब्दः पूर्वाधिकरणोक्तदृष्टान्तार्थः । अविदेशोऽयम् । के, द्यति । इति वननाच वैश्वदेविकैकपारस्य प्रतिवेऽपि एककपाछैन्द्राप्रयोः साकमेधाययोः वारुणयावातिक न विरोधः । ततश्च वैश्वदेविक एककपाल एवं कर्वेपाम् नायककपालन्द्राग्नसंवन्धिसार्थवादविधिकाण्डाविदेश धातु एककपालाना प्रतिः । तथापि वागमायासिकेषु यो मस्येषु । भा. १९४२२. विशेष: 'हिरण्मय्यः शमीमय्यो वा सुचा' इति तसाप्त्यर्थ पारणमायासिकस्यैव एक्पाल्स्य धर्माणा साक्मेधायक एकप्रकोपाख्यानवे सति वेदयास्यत्त्वम् अर्थ- कादस्य परकृतित्वम् । बाल, पृ. १२. कपाले अतिदेशः, न साक्षात् वैश्वदेविकैककपाल- धर्माणाम् इति सिद्धान्तः । के. एककर्मणि विकल्पोऽविभागो हि चोदने .' एककपासना वैश्वदेविक प्रकृतिः' इत्यधि- फत्वात् 1८1११५/२६ ।। करणन्यायस्य (१९१५:२३) स्वरूपम् 'अन्यलभ्यं 'सौ च निपेत ममसरामः' इति न विधीयते ' इति । एतच 'आये (साकमेधस्थश्रुतम् । अस्ति न प्रती हविरभिमर्शनद्वयम् ' चनुहोगा पञ्चसचरेषु अतिदेशविधिरस्ति इति पछे) एतदधिकरण- पोर्णमासीमभिपृशेन, पञ्चहोश अमावास्यायाम् ' इति । न्यायस्य अन्यलभ्यत्यय अभावात् ' इति माहम-थात् वेद्या हविपि आसादिवे पृथिवी होता' इत्यादिना (१९१५) ज्ञायते । के. चतुहोतृपशकेन मन्ग अपर्यु. पौर्णमासाम् अभि. * एककपाले द्यावापृयिन्ये आग्नेयाष्टाकपालगतप्रधभ. ' मृशति 1 न्युन्जेन पागिना । अमावास्यायागे ' अमि क्पालस्य पिध्यन्त । भा. १०५।१६, . एककाले , होता इत्यादिना पञ्चहौतमशन मन्भेग अभिनृशति । सामेधीये वरुणप्रयासग पारधर्माणामतिदेश. । अब सौयो यदा पौर्णमाम्या पर तदा चहथिया अभिनयम , सदा २ अमावास्याया मौर्य. प्रयुज्यते * एकपालधर्मा 'अलकत्य, अभिपूर्य, उI वदा पञ्चहोता अभिनयः, किंवा उभयत्र मनविकरा पष्टम्प:' इत्येवमादयः । ७१५२२, 'सर्वहुत जुहोति', इस विचार मन्त्रयोदभमन्यरत्या रवि उम् पूर्वनडे अपर्यावर्तयन् जुहोति' इति । १३१.१२६, आभूषे रिक्षान्तमाद । एसी एमिन सीय रमणि अभि एव तु एफपारस्य दिरसदानम् । भा. १५३, 'मर्थनमप्रने, विस मनत् । हि ग्लान् चोदनेम्वात् * यरुणप्रधामगारकपालधर्मागां सायमेधीयवैश्य सौर वर नईयेन् । इति चोदनाश पकवान् कर्मपः कर्मणैकरूपाले अतिदेश. । ७१११५:२३. एकत्वात् अभिमनमको अविभाग ममुपरः • एफपालमात्रहविकेश आदिकस्टियानोति ! म च एयवान् न संभवति । उलान् उत्तमान्याबस्यापि शेप. भा. १०२.. विनय इति सिद्धान्ती। ७५/२३. - ·एकधाऽधिकरणं एकधाशब्द: सकृत्त्वं त्वैकल्यं स्यादेकत्वात् त्वचोऽनभि- माध्यगते: न अर्थान्तरप्रकाशनस्य प्रयोजनकलनमू प्रेतम्, उत्प्रकृतिस्वात् परेवम्यासेन विवृद्धा- उपपत्तिमद् इति विमान्यते, तदा अस्तु एकपयन- वभिधानं स्यात् । ३२॥ साध्यत्वमेव विकतो अपि एकधाशब्दार्थः । तथापि तु भाष्यम्-- तुशब्दा पई न्यावर्तयति । न नाम्यास. सकृदुचरितेनैव एकधाशब्देन सर्वस्वगतेक अविकार:, अभ्यसितम्यः शब्द इति । एककाले कर्मणि प्रपन्नसाध्य छेदनफरतस्य वक्तुं शक्यत्वात् । ययानि च अमिधीयमाने सहत्व त्वचामभिहितं भवति । तत् प्रकृती सहितानां सर्वासा त्वचाम् एकम्यनसाध्यच्छेदनका एकस्या लचि असभवात् अनभिप्रेतम् । त-प्रकृतिवा- बाधितम् , तथापि प्रतिप्रधान गुणावृत्तेयुक्तावात , दुत्तरासा ततीना परेषु वर्धमानेषु पशुधु अम्यासेनामि- उद्देशाना स्वचा साहित्याविवशगाव प्रत्येकमेव मागा- धानं स्यात् । दिवत् तासु एफपयनसाध्यच्छेदनक-वस्य अन्वयबोधोप- शा- 'प्रकृती यस्य शब्दस्य यादृशोऽर्थो । पत्तेः नार्थोऽभ्यासेन । इति प्रासे, प्रकृती याहानिर्णय निरूपितः । वाहगेवातिदेशेऽपि स हि कार्यपरो । प्रति यादृशपदज्ञानस्य यादृशसामग्रीसत्वे फलोपधायकता, यतः॥ कार्यप्रधानो हि अतिदेशः, न शब्दखरूपपरः । विकूतावपि साहशसामग्रीसत्वे एव तारापदानप तेन प्राकृतम् एकप्रयत्नसाध्या प्रत्येक त्वचाम् अभिधातुम् शाशनिर्णयोपधायकवं वाच्यम् , इतरथा प्रकृतिवदावा- 'एककधा' इत्येवम् अभ्यसितम्यम् । नुपपत्तेः । तदिह प्रकृती एकधाशब्देन सहकार्यन्तरनेर सोम-~-सप्तर्गिषु इत्र अविकारः इत्युरियतेः संगतिः। पेक्ष्येणैव वन्य विशेष्यताइवच्छेदकीकृत्य त्वग्विशेष्य- प्रतिपशु एकप्रयत्नसा-पाव न लभ्यते इति तदर्थम् कैकपयनसाध्यच्छेदनकन्वप्रकारका पर्यासिसर्गको अभ्यास एवं बीकर्तन्य. । सूत्रार्थस्तु- एका निर्णयो जनिवः । न चायो विकृती सदुचरितेन इस्त्यापासेनाभिधानं स्यात् एकसयोगात् अभ्यासेन विना एकदाशब्देन सहकार्यन्तरनरपेक्ष्येण सेमवति, तस्य सर्व विषयत्वासभवात् इति । समुदितत्यक्ष विशेषताऽवच्छेदत्री कृत्यापि ताहानीध- वि-- 'एकपेत्यविकारः स्यादन्यासो वा , सह-जनकत्वात् । अतश्च तायनोधै बाधित विषयत्वप्रति स्वतः । आयो, मैत्रे पाहतस्य सकृषयोचितत्वतः ।। विधानस्यापि उक्तनिर्णये सहकारिकारगता पाया इति भाट्ट-- वव श्रेषे ( अधिगुपैये ) एकधाऽस्य अधिकसामग्रीकल्यात् प्रकृतिपद्रावयाधापति. । अत. बचमान्यता इति श्रुतम् । तत्र पश्यन्त प्राकृतसहकारिकारणमात्रेण प्रत्येक विशेष्यनिरुक्तबोध. द्वितीयान्तं च पशुगणे द्विबहुवचनान्तेन ऊहितन्यम् जननायम् एकधापदस्य यावत्वनमभ्यास. यावश्यक ए। इयविवादम् । एकधाशन्दश्य तु अविकार, अपामोऽयम् अभ्यासमात्रेण प्रकृतितः अन्ययाभावात् अइ. अभ्यासम्मको भाक्त ऊः इति चिन्तायाम् , एकथा. इति न्यबहियते । न तु अय वस्तुत. संस्कारोहादि- शन्दस्य एकपपनसाध्यस्वे एकदेशकालकवे व लौकिक साधारणोहल्क्षणाकान्तः इति ध्येयम् । प्रयोगेण नानाऽयंकवागते. प्रकृती एकत्वात् वचः मण्डन- 'अभ्यासमुच्छेत् पदमेश्यति ।' देशातः कालतो वा साहित्यरूपार्थासंभवेन शंकर-- अभ्यस्य तरति साकस्यापत्तये एकपयानसाध्यवस्थैर प्राह्यत्वेऽपि अधिगुपैरे। विकृतो अभुताभ्यासकाने प्रमाणामावात एकथाशन्देन ५ एकधाधिकरणन्यायस्य स्वहा प्रती अन्तिरभूतं देशत. कालतो का अनेकपक्छेदनसाहित्य- अन्यायाविन निीतस्य शाम्रा विकृती अनिदेशेन मेव शक्ता प्रकाश्यते इति अविकारात् अनुदः । यदि अन्यार्थपरता र न्याय्या' इति । बाल, पृ. १... तु उसकारपृष्ठमावेन पदार्थानामतिदेशात् माती पस्य ० एकधाशन्दः एकप्रकारचवन. । सारसमपि सदस्य योर्यो , निर्णीतः, तस्य वयंभावनैव एकपनर, महामपि । दया, २. स२ गा .

·१२७२ - विकारो गायत्रस्य धुरः कि एकत्रि कती एकत्रिके तृचादिषु एकस्यां या, स्तोमस्यावृत्तिधर्मत्वात् । ११॥ धानुपान्यत्वात् तदुद्देशेनैव आवृत्तिविधिः । अत एक भाष्यम् - एकस्यां चा चि गेयम् । स्तोमम्य लक्षणामसङ्गेन आयत्वादिना उद्देश्यत्वाभावात् न हि तत्र आवृचिधर्मता भपति, वचनप्रामाण्यात् । इदं सफलस्यावृत्तिप्रमङ्गः । गुणकीर्तनात्मकस्बोप्रवृत्तेश्व भवति वचनम् ' आवृत्त धूर्प स्तुवते पुनरावृत्त ऋगावृतिमन्तरेणानुपपत्तेः एकस्या एलर्च: अभ्यासेन पृष्टैरुपतियते ' इति । सिमिन वचनं न कुर्यात् । धुरि | मिस्तोममता सपाद्या, तेन विकतोमके धूर्षु तृव. सामसु एफस्यामृचि गेयमिति । गानस्य पृथक्त्वनिवेशियमेव वाध्यम् । एकस्तोमके तु सोम-- प्राकृतकमात्राधात् इहापि प्राकृवतृनायाधो तृचगानमेव इति ध्येयम् । न्याय्यः इत्युरियते: ( दृष्टान्त-) संगतिः । मायन. मण्डन-- ' भवेहगेका धुरि सामगीतौ।' विकारामका नि सामानि घूर्गानन्देनोच्यन्ते । ' गीति शंकर-- 'एफस्यामृचि धूर्गानन् ।' ' इति बननात् । सूत्रार्थस्तु- एकत्रिके ऋती माध्यदिने परमाने गाना निखिल धुर्ये धूर्गानसपाद्यस्तोत्रमध्ये यत् निस्तोमकम् , तत् । आयस्तृन एवं ग्राह्य., न तु याणा तृत्राणाम् भाद्याः तृचेषु स्यात् इति । तिख ऋचः । भा. १०111७-९. वि-- तृचे स्यादनि वैकस्या धूर्गानम् , प्रस्ताविव । E एकत्रिके तृचादिषु माध्यंदिने, छन्दसा टूचे भवे, दिईकन्या श्रुत्याऽऽवृचिविधानतः ।।' श्रुतिभूतत्वात् । १०५।२७ ॥ भाह- प्रस्नो कानि चित् धर्गानसपाद्यानि अस्ति एकत्रिक. काः 'अर्थप एकनिकः तस्य स्तोत्राणि, कानि चित् तदसपाद्यानि । तदिह एकत्रिके एक्स्या बहिष्णवमानम् , तिसृषु होतुराज्यम् । एकस्या निस्तोमार्गानसपाद्यस्तोत्रेणु विभिन्नामु | बहिष्यवमानम्, तिस्पु होनुराज्यम् । एकस्या भैवा- तिसृप ऋक्षु गानम्, कस्याः एव ऋचः अम्यासेन वरुणस्य, विसूषु ब्राह्मणाच्छ सिनः। एकस्यामच्छावाकस्य, त्रिकस्तोमकता सपाद्या इति चिन्तायाम् , तृनगानप्रापि तिस्पु माध्यंदिनः पवमानः ' इति । अस्मिन् एकत्रिके चोटकानुग्रहाय विभिनास्वेव तिसूपु गानम् । न च कती माध्यदिने परमाने तृचादिषु तृवाना आयामु एकत्रिप्रकरणे : आवृत्त धूर्षु सुरते ' इति बननेन भु स्तोत्रियामु गान स्यात् । छन्दमा अतिभूतत्वात् , एफस्या एव! अभ्यास विधानात् तसाच इति वाच्यम् । श्रतिभूतानि हि गायत्रीबहवीमिएभो नाम श्रीणि च्छन्दासि अन्य सामावृत्त्यमिप्रायकतया अनुवादत्वात् । तथादि, प्रकृती उत्तानि - विच्छन्दा आवापो माध्यदिनः न तावदनेन स्तोममात्रोद्देशेन आवृत्तिविधिः, अधर्गान परमान. पञ्चसम्मा' इति । तानीद चोदवप्रातानि संपायेऽपि तदापत्तेः । धूर्प इत्यस्य विशेषणवे विशिष्टो- उपसंहर्ने शक्यन्ते यदि तनाद्यामु गानम् । तस्मात् तवा- देशापत्तेः, स्तोत्रोद्देशेन अभ्यासविधौ तस्यैवात्तिप्रसङ्गेन | दिगु गानम् इति पूर्व. पक्ष । एकस्या एर ऋचः आवृत्तौ प्रमाणाभाषाच । अतो धूर्गाने आदितो वा, तन्यायत्यादिवरणानुमानि- एयावृत्तिसंबन्धः स्तुवीत' इत्यस्य अनुवादन्यमही कृत्य कत्वात् । ८॥ विधेयः । तस्य च तुनगानमापिचोदकादेव सिदे. अस्प एकत्रिक नाम विशेपे माध्यदिने पवमाने आदिवा वाक्यस्यानुरादत्वात् विभिवास्वेव तिस्पु गेयम् । आये तृचे एव गानम् । न्यायवान् , सः पूर्वाधि- इति प्रासे, समस्तवाक्ययागने. अनेन पूर्ण निमित्त. रणोक्तः कपालविषयको न्याय, यस्य माध्यदिनपवमान- भूतासु स्तोत्रोद्देशेनैर आवृत्तिविधीयते, सतम्या निमित-गानम्य तत् तन्यायम्, वन्य भावः तन्यायलं तस्मात् । चोवते. । फतुगतभेदनस्यैव निमिचलवत् उद्देश्यभूत. क्रममतामेकदेगमहणे भादितः प्रवृति प्रति रवीगास्येय धर्गानस्य निमित्तवान् न स्तोपान्तरे | पूर्वोतो यार.। वेने न्यायेन अप्रारि निर्णय । हनरम्य आवृचिप्रभः । गुगसंकीर्तनात्मकस्तोवस्यैव वान 'मिन्दा भासपो मादिनः पवमानः' इत्यमोहम्प ·एकपात्रे क्रमात १२८१ एकप्रसरतामापतिः । तत्रतत्र मंनिपाते च समुच्चयः इत्यप्युक्तम् । वदनुसारेण यत्र • एकप्रत्ययरूपा श्रुतिर्यया 'पशुना ' इति सुब्- एफरिमन् पाने रहवो भवन्ति, तन केन मीण भक्षणम् | रूपा, 'यजेत' इति तिङ्मा च । तया हि को. इति विचारे, एकपात्रे भक्षे प्राप्ते अध्वर्यु: पूर्वः प्रथमः । कत्वादिसख्या भावनायो विनियुज्यते । वाल. पृ. ४३. सन् भक्षयेत्, आदो भक्षयेदित्यर्थः । कुतः १ कमा, * एकप्रयोगाचनपरिग्रहीतानि सर्वाण्यानानि युगपत 'हुवा भश्चयति' इति होमानन्तय भक्षस्य दर्शयति । यस्य प्राप्तानि भवन्ति । वि. १११११३, हस्ते सोमः स एव आदी भक्षयेत् इति युक्तम् । इति * एकप्रसरतामापत्तिः। वषट्कर्तुः प्रथममक्षः' पूर्वः पक्षः। इति समासरूपे एकस्मिन् पदे एकाशेन उद्देश्यत्वे, एका. होता या, मन्त्रवर्णात् । ३७ ॥ शेन विधेयत्वे चाद्रीक्रियमाणे एकप्रसरतामापते कर्मा- |न्तरमेवेदम् । सर्वत्र उद्देश्यविधेयभावस्थले उद्देश्ये विधेया- पूर्वपश्वस्य निरासाथै वाशब्दः । अध्वर्युः न पूर्व भश्येन् , किंतु होता एव पूर्व भशयेत् । कुता होतु न्यपात् पूर्वम् उदेश्यस्य उद्देश्यत्वेन क्रियाऽन्वयः अवश्य श्चित पूर्वे हविरघमाशत' इति, होतेर नः प्रथमः पाहि वाच्यः, पभादेव विधेयस्य यागस्य उद्देश्ये अन्ययः इति इति च मन्त्रात् । होनुः चित् अयम् अदनीय हविः स्थितिः । अतश्च, क्रियाऽन्ययात् पूर्व भक्षमा यम्पयोः विशेषणविशेभ्यमावानवगमात् एका भावलक्षणसामर्य- आरात भचपत, इति प्रयमस्य मन्यस्यार्थः । यथा पदान्तरेण होता प्रथम पिबति, तथा त्वं पित्र रति द्वितीयपादार्थः। भाज्यतेनापि अन्वयायोगात् । अतश्च एकापसरतामा भात् अपरिपूर्णस्य समासदस्य अनयोर्मन्प्रयोः होतःप्रपमं भवणं स्पष्टं दर्शितम् । मिया मधान्तरमेव विधेयम् । पचनाच्च।२८॥ एसरताभनपरिहारप्रकारो पक्ष्यते- सिद्धान्ते हेन्वन्तरप्रतिपादनार्य सूत्रम् । हेत्यन्तर हितोप्णी यादी अतिदेशात् पूर्वमेष लोहियो- समुथयार्थश्वकारः । 'यपटात प्रथममयः' इति । गोपविशिष्ट कार र प्रचारोदेशेन विधीपते विशेषण- पचनास होता पूर्व भक्षयेत् । अयमत्वविशिष्टो भवः मानविविफलकाः इत्यादि । प्रावे एम्पसरताभनमिया प्रथममः ।स र पटकारमुखारयितुः होतुः । प्रापभ्यस्य पूर्वकमाणे अनिवेशात गुणादेर वपदकर्त- इत्यशः भुवः। प्रायम्योभयविशिष्टभवान्तरमेर विधीयते धोमस्कारा- कारणानुपूचि । ३९ ॥ धम् । मादृ. ३१५८, 'अयशिया वे मापा ' अम सिदान्ते नृतीयहेतुमदर्शनार्थ सूपमिदम् । कारणानां लक्षणया यशोदेशेन मारनिरिधानात् प्रसरता- मानिमित्तानाम् आनुपून क्रमात होवा पूर्वम्, समात् । महः । ६।३।६, . 'एम्पसरताभलगवारसमेता- अभ्यः पश्येत् रवि छिपति । यानरो हो. पचे उद्देश्यविधेगमावस्य अनेकपदसाध्य पात् । मीन्या. निमितम आदी भाति तो होमो लिष्पद्यते , तन • एरिमा परे उद्देश्यविधेयभावादगी घरे एकपसरता. मोशनिमित्तम् । तस्मात् अप्पयोः पू दोदा भारः । १०३८, 'यो तिgri भायेन् । पूर्वमनतिकम्य वर्तते इति, अनुपूर्वम् । उम्य । यजति' इत्यम सियागगाधनीभूवामानुपादेन नि. भारः भानुरी क्रमः ! चनरो हेतुसमुस्पार्थः । के विधाने विविशदेशः एम्रतामन भारतल... (पूर्व), मोविशेमोरीन • एयरा : पथमं सोनग्य मश: । भा. ३१५६ गयोलोन मा QRIAN ामिन 'पी. रयतातिराम 'लन परमार एरुपुरोगाशयामपि पोर्गमाभ्यन् ( 1, • पा मग ति समे मा) अगसाविधिः । मा. tattit मरासिय परिजिना-रा - . - - .

·* एकदेवताकपशुगणे १२७४ एकदेशकालकत्वं * एकदेवतामाशुगणे वसाहोमा तन्त्रम् । १११२।२।२४, अविषिश्वेत् कर्मणां नाभिसंवन्धः प्रतीयेत, एकदेशाः समुदायिनः समुदायं प्रत्याय्य समुदाया- लक्षणार्धाभिसंयोगाच्चोदनाविधित्वाचेतरेषां प्रति- र्थान् गमयितुं शक्नुवन्ति यया गा यादयः । भा. १ प्रधानं भावः स्यात् । २ ॥ ११९:३४, एकदेशेऽपि जाति निमिचाः (न्दा:) पूर्वपचमाह । अविषिश्चेत् यदि देशकालतुंगा दृष्टाः सर्वत्र जाति निमिचा भवितुमईन्ति । १. विधिर्न स्यात् वदा कर्मणाम् आमेयादीना प्रधानाना • "एकदेशेऽपि यः शब्दो दृष्टो जातिनिमिचमः। | प्रत्येकं देवादिभिः अमिसरन्धः सरन्धो न प्रतीयेव । तदत्यागान तस्यास्ति निमिचान्तरकल्पना ।।' य एव चोदनाविधिशेषस्तु अय देशादिः । तस्मात् प्रत्येक लौकिका शब्दाः, त एर वैदिकाः, त रशमीपामः' सबन्धः । लक्षणार्याभिसंयोगान् । दर्शपूर्णमासयन्दः इति स्थितत्वात् लोकप्रसिद्धिपतीते वेदे यत्रैकदेशेऽपि समुदायशन्दः, आग्नेयादयस्तु षट् समुदायिनः, समुदाय. जातिनिमित्तता लभ्यते , न तन पुनर्निमित्तान्तरशक्ति- शब्दस्य च समुदायिषु लक्षणा । तथा च रक्षणाऽर्थेन कल्पना संभवति । (वा. ११. पृ. ३४३) इति | समुदायिभिः देशादीना अमिसयोगः सबन्धः शायवे । अहिराज्याधिकरणवार्तिकोक्तन्यायेन राज्यरहिते क्षनिये | इतरेषा देशादीना च चोदनाविधिशेषत्वान् प्रधानविधि- जातिनिमित्तत्वेनाभ्युपगतस्य राजशन्दस्य राज्ययोगिन्यपि शपत्चात् प्रधानशेषत्वात् इति यावत्, प्रतिप्रधान क्षत्रिये जात्यत्यागात् अक्षत्रियेऽपि च अजहास्वार्यवृत्ति- | देशकालपणा मायः स्यात् । तस्लान देशकाल कर्तृणा न ग्वेन जात्यत्यागसभवात् नानेकशक्त्यापादकं निमित्ता- | नियमेन तन्त्रम् । ( ३,८-१२ सूत्रनु अन्तरागर्भिणी न्तर कल्पनीयम् । सु. पृ. ९... एकदेशेऽपि अधिकरण पृथगेवेति ध्येयम्)। हूयमाने सर्वमिद दन्य देवतोदेशेन त्यन्यमान याग यदि तु कर्मणो विधिसबन्धः स्यादैकशब्द्यात् साधयति । वा. ३।२।१७।१४, " एकदेशेष्वपि समु- प्रधानार्थाभिसंयोगात्। ४ ॥ दापशन्दानाम् उपसन्धिः यथा 'ग्राम आयातः' इति । सिद्धान्ती पुनराह ! यदि आग्नेयादेः कर्मणः देश- ३३३३१.८०३. कालकणा विधिना सबन्ध: स्यात् ततः स्यात् • एकदेशकर्म अवयविनं न प्रयुक्ते, विद्यमानस्य | चोदनाविधिशेषत्वम्, भेदेन च देशादयः । न तु अवयविनः एकदेश. आदातन्य. इति तत्रार्थो भवति । तदस्ति । कुतः ! ऐकशम्दात् आनेपादीना समवाना न अवयविनमुपाददीवति । यथा 'भुखण्डमस्मै प्रयाछ' । दर्यपूर्णमासाभ्याम् इति एवेन गन्देन बोधिवत्वात् एकः 'मोदकसकलमस्मे प्रपउ' इति न भुमुपाददीवति । शन्दो गोधको येपामा यादीना ते एकान्दा:, गम्यते । (किन्तु ) सतः श्यो. पण्डमुराददीत, सवो| भावः ऐकगन्दयं तस्मात् । प्रधानार्थाभिसंयोगात् । मोदकात् शकलमुपाददीवेति । मा, ११३२२८. प्रधान फलम् , प्रधानार्थः प्रधानसाधनार्थ: आमेयादीनां तु एकदेशकालकत्वं मुख्यानामेकशब्दोप- प्रयोगरूपो यापारः, तेन देशादीनाम् अभियोगात् देशत् । ११२२२२१॥ एक्शन्दबोधिवैराग्रेयादिभिः देशादीना संबन्धात् । दांपूर्णमासयोः मुख्याना प्रधानानाम् एकदेशकाल. फलसाधन प्रोगेण तेपा मुमभस्म अवगमा न पा कर्तुत्वं वन्न स्यात् । एकस्य प्रधानस्य यो देशो यो काली चोदनाविविशेषवं भवति । तलात् देशालार: ये च कर्तारः, ते एव देशकालकार. इतरेषामपि तन्त्रम् । प्रधानानाम् । एकशब्दोपदेशात् 'दर्शपूर्णमासाभ्याम् ' तया चान्यार्यदर्शनम् । ५॥ इति एकेनैव सन्देन सर्वेषा प्रधानानामुपदेशात् । एक. ' उपाणि दवा एतानि पोरागि चीगि यद- शब्दोग्देशात् समानदेशालकत्व स्थान् । देश- मावास्याया मध्रिान्ते, आमेर प्रथममेटे उत्तरे' इति कालकर्ता दि प्रयोगाङ्गम् । धि सिद्धान्तः । अन्यायदर्शनं सर्वेषा प्रधानानाम् एकाळ दापति, पा ·एकवाक्यं १२८३ एकवाक्यताऽधिकरणं -- - * एकवाक्यम् । यावन्ति पदानि एक प्रयोजनमभि. नानन्तरोऽवबुद्धो भवति । तस्माद् व्यवहितेन सह नैक- निर्वर्तयन्ति तावन्ति एक वाक्यम् : मा. शरा१रा२७ वाक्यता भवतीति । ३१११११।२१ पृ. ७३४. * नहि पृ. ५६०, * एकवाक्यस्य द्वाक्यों विधातुमसक्यो। अनाहिवरहितयो. उभयो। स्वतन्त्रयो, परस्परसंबद्धयोः १।४।२।३ पृ.३३१. विधीयमानयोः एकवाक्यता भवति , वचनव्यक्तिभेदात् । एकवाक्यगतस्य विपरिणामः अन्यमादेषितन्यात् ] अ-या हि प्रधानविधे: तावन्मात्रोपसहारिणी वचनन्यतिः लवीयान् । कुतः । प्रत्यक्षा तेनैकवाक्यता, परीक्षा अन्या च स्तुतेः पराङ्गभावानुगतरूपा । वा. ३१४१११९, अन्येन भा. ३।४।८।२४, नहि विधायका विधायकगतयोविशेषणविशेष्यमानेनैक- * एकवाक्यचोदितानाम् एकदेशकालकर्तृकावे एक-याश्यता छागस्य वपाया: ' इति वपाविशेषण लाग. तन्त्रत्व भवति । यथा दर्शपूर्णमासयोः । यथा च) शब्दः । ६८1१०1३१, पदाः पदविशातैक्यार्थः चित्रायामिष्टौ। भा. १२२१११११ पृ. २२१५. प्रतिपाद्यते । लोकसिद्धे, न समास्ति वाक्यकत्वानिमित्तता।' " एकवाक्यता आकाक्षावशेन भवति , पूर्वप्रतीते । यदि हि वाक्यं पदयत् वाचकं भवेत् । ततस्तदेकत्वानु- च उत्तरम् आत्मानुगुणमपिक वा आकाशति । वा. वर्तिता वाक्यार्थस्याम्युपगम्येत कदा चित् । यदा तु ३।३।१२ पृ. ८०६, ७ एकवाक्यता च सति विशेषण- पृथग्भूतैरेव परितरेतरनिरपेक्षैः स्वेषु पदार्थस्तेषु विशेष्यमावे भवति नान्यथा । सोऽपि च सरमानाधि. तासर्गादेव पद-यापारानपेशो वाक्यार्थप्रत्ययो भवति, करण्येन भवति समानविभक्त्यन्तानाम , वैयधिकरण्येन तद्वशेन च तावन्ति पदानि एक वाक्यम्, इत्यवधार्यते , वा किपाकारकरूपः शेषशेषिरूपश्च । ३।४।४।१३ पृ. १ न तदा वाक्यतदेकन्वयोः व्यापार पश्यामः ॥ २॥१॥१४॥ ९२३. . एकवाक्यता विविधैश्च नहि भवति , वचन ४६ पृ. ४४५, प्रत्यक्षेण विधिना यथाकयचित् एक- गतिभेदान् तर एकाक्यतारूपं पाध्येत । भा. ३।४। वाक्यताया संभवत्या न परोक्ष एकवाक्यता युक्ता । ११९, ५ अनन्तरमुधरितेन हि एकवाक्यता भवति । तथा सति च अनेकादृष्ट कल्पना स्यात् । ३।४।९. अनन्तरसंबद्ध हि विशेषणं विज्ञानं विशेष्टु शनोति । " अर्यकत्वाम एकवाक्यतां यक्ष्यति । भा. ११ नहि भ्यवहितम् । १०२११४१. . 'तस्मात् पदेषु १.५. यावत्सु श्रूयमाणेषु रश्यते । विस्पष्टपैक्यमर्थस्य सावता एकवाक्यताऽधिकरणम् ॥ मेकसक्यता 'लोकमन्त्रमाणेषु अन्यभिचारि एतदेव अर्थकत्यादेक वाक्यं साकाक्ष द्विभागे वास्यलक्षणम् इति स्थितम् ।वा. २१११४।४६ पृ. ४४५. स्यात् । २।१।१४।४६ ॥ न अन्याय इति झानेन सनिहितेनापि एकवाक्यता भाष्यम्-- अथ पलिटपविनेगु यनु शु कथमव- भवति अन्यसंपन्धोपपत्ती सत्याम् । यथा : भार्या राशः गम्येत , इयदेकं यजुरिति १ यावता पदसमूहेन इलते पुरुषो देवदचस्य' इति । भा. २२८१२१, न च तापान पदसमूह एक गजुः । किमता चेन्यते ? मानता द्वाम्यामपि सइ एकवाक्यता स्यात् । यदा एफेन कियाया उपकारः प्रकाश्यते तावत् वक्तव्यत्वात् वाक्य एकरास्यता , तदा तेन निराकाशस्य न अन्येनापि मित्युच्यते । तेनाभिधीयते अर्थकत्वादेक वाक्यमिति । एकाक्यका कल्प्यो । १।१।२२ पृ. १६४२, न च एतस्माचेत् कारणादेकारता भाति , वस्सादेकार्थः बुसी अनिहितेन एकवाक्यता भवति । दाम्या पदार्थाम्या पदसमूहो वाक्यम् । यदि च विभन्यमानं सामान्य पारायः ऐजन्यते नान्यतरेण । सैनिधी समानानस्य पदं भवति । किसुदाहरणम् ' देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे' एतदेव प्रयोजनम् , कथम् उभाभ्या पदार्याम्या इति । ननु पदपदकार्थम् । धन्यं, न विभाग विशिष्ट बुद्धिम् उत्पादयेयुरिति । अनन्वरावदेन साम् । न तदि। अन्त्यमुपयो, नत्वात् थास्यार्थः शपये कम् । अझपदोचारेण च पदार्थानाम् । पदसमुदायस्य च पृथयों नास्वीयुक्तम् । .

·१२७६ एकदेशद्रव्यश्योराची 'एकदेशविकत Y एकदेशद्रव्यश्चोत्सत्ती विद्यमानसंयोगात् । यितन्यम् । तस्मान्न स्विष्टम्यागः पुरोडाशस्य प्रयोजकः। ४।१।१३।२८ ॥ कर्मकार्यात् । ३१॥ संपूर्णमाययोः ' उत्तराधात् विष्टको समग्यति' दीपूर्णमाययोः आगेयपुरोडाशस्य विष्टद्यायो न इति श्रूयते । ता कि पुरोडायस्य आनेपयागः विष्ट. | प्रयोजकः इति सिद्धान्ते हेत्वन्तरपरं सूतम् । कर्मणः हन्य- कन्चोभयं प्रयोजकम् , आमेययाग एव या प्रयोजकः | वहनरूपस्य कार्य फलं पुरोदाशस्य उत्तरार्धात् अपचस्य इति विचारे सिद्धान्तसममिदम् । एकदेशद्भ्यः एकदेशः प्रातिः । वदूपत्वात् स्विष्टकद्यागस्य न पुरोडाशमयोजक पुरोदारास्य उत्तरार्धाशः द्रन्यं यस्य सः एकदेशद्रभ्यः स्वम् । तथाहि भ्रूयते 'देवा नै स्विष्टकृतमब्रुवन् हन्यं खिष्टयागः पुरोडाशय न प्रयोजकः । चकारः नो वहेति । सोऽब्रवीत् वरं दृशै, भागो मेऽस्विति । प्रकरणप्रासमययोजकत्वं परामृशति । उत्पत्ती 'यदामेयोऽ- पृणीष्वेत्यब्रुवन् । सोऽबवीत्, उत्तरार्धादेव महा सक- धाकपाल: ' इत्युत्पचिवाक्ये विद्यमानमयोगात् । विद | सकृदवद्यात्' इति । कर्म कुर्वतो भागोऽयम् उत्तरार्धात शाने इत्यस्य रूपं विद्यमानपदम् । विद्यमानेन अवगम्य- इति स्तुतिर्भवति । तस्मात् स्विष्टकन प्रयोजकः । मानेन आमेवयागायन पुरोहाशेन एकदेशगम्यस्य लिङ्गदर्शनाच । ३२॥ खिष्टकृतः सेयोगात् । तथा च परप्रयुक्तोपजीवित्वात् सिद्धान्ते हेत्वन्तरपरं सूत्रम् । चकार: समुन्चयार्थः । स्विष्टकद्यागः न प्रयोजकः इति सिद्धान्तः । एकदेश तद् यत् सर्वेभ्यो हविः समवति, तस्मादिदमुदरे दन्यम् इति पाठे तु विष्टककर्म इति विशेष्यं ज्ञेयम् । विश्वरूपमन्न समवधीयते । इत्यर्थवादे राववरूपस्य विद्यमानेकदेशिसयोगात् । इति हेतुपदस्य सुधापाठे तु | लिङ्गम्य दर्शनात् न आमेयादेव स्विष्टकृत् । तस्मात् न विद्यमानस्य एकदेशिनः समस्तस्य ट्रन्यस्य प्रधानदेवतया स्विष्टकृत प्रयोजकः । तथा शेषात् स्विष्टाते सम- संयोगात् सयोगनिर्देशात् इति सुधोक्तानुसारेणेव (पृ. यद्यति' इति परार्थवचनशेषान्दात् लिङ्गात् न स्विष्ट- २५१६) भ्याख्येयम्। कृद्यागः प्रयोजकः । के. निर्देशात् तस्यान्यदादिति चेत् । २९ ॥ 'एकदेशनियमे समस्तै कदेशिनियमः' दर्शपूर्णमासयोः आमेयपुरोडाशस्य आपयागः । इति सौभराधिकरणन्यायस्वरूपम् । वा. २१२।१३।२९ प्रयोजकः, न विष्टकयागः इति पूर्वसूत्रेग सिद्धान्तिना पृ. ५७०, एकदेशनियमे मति कास्यभोजिन्यायेन उक्त पूर्वपः । निर्देशात् 'आमेयोऽटाकपाल' इति रामस्तनियमः सौभरादौ । २।२।१३।२९. तद्धितेन तस्य पुरोडाशस्य अनये एव निर्देशात् , तस्य . एकदेशन्यायः । (४१३१३।२८) न च किया- विष्टकदथै दानासमवात् , स्विट कृद्विष्यन्यथाऽनुपपत्या न्तरस्यावच्छेदकत्वेऽपि प्रारणावगतस्तोरानभावानाम् अर्थात् अन्यत् पुरोडाशद्रव्यं स्विष्टकृदयम् उत्पादयितव्यम् | आज्यादिभावनानाम् अन्नपधानयोः एकदेशन्यायलम्य- इति खिष्टदपि पुरोडाशस्य प्रयोजकः इति चेत् स्थापनस्यैव अवच्छेदकत्व गवः । को. १।४।३।३ पृ. पूर्वपक्षी ब्यार। २८६. न, शेपसंनिधानात् । ३०॥ " एकदेशभिन्नम् । यत् शकले विगतेऽपि प्रयोजन. सिद्धावी ते । विष्टकदर्यम् अन्यः पुरोडाशः समर्थम्, तत् एकदेशमिनम् । भा. ४।४।१०. संपादनीय इति चेन शेष निधानात् । शेषस परार्थस्य एकदेशभेदनादावपि प्रायश्चित्तम् । वि. ६४ भन्ययस्य पुरोडाशस्य संनिधानात् प्रकृतत्वात् । यसिन् 'एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते' इति अनुत्पादिते शेपकार्य न सिध्यति देव कार्यवशात् शान्दिकमुख्य सिद्धान्तः । सोम. ६१९१३. उत्पादनीयम् । प्रकृते तु परार्थपुरोडायस्पैर संनिहितस्यैव धू एकदेशविकृतमनन्यवत् इति न्यायः । उत्तरार्धात् स्विटयागे संभवति न पुरोडाशान्तरमुत्पाद- | अनन्यस्त् इत्यस्य अन्यान इत्यर्थः । जिनपुन्छ . ।

·एकवाक्यताऽधिकरणं १२८५ एकवाक्यताऽधिकरणं कत्वस्य। कापशानोत्तरकालभाविना किं वाश्यकत्वशानेन । वक्तणा यत्तु न प्राक् वाक्यात् अर्थतदेकवावधारणमस्तीति, च परप्रत्यायनाओं वाक्यप्रयोगः इति नामा रक्षण. अत्र त्रूमः । ‘पदार्थः पदविज्ञातवाक्याथैः प्रति. ज्ञानापेक्षा । श्रोतृणा पुनः अन्यन्तानवराते अर्थ पाद्यते । लोकसिद्धैर्न तत्रास्ति वाक्यैकत्वानिमि- प्रवर्तमान पुरुषवाक्यमपि न वेदवाक्यात नियते । अव- त्तता' यदि हि शस्य पदवत् वावकं भवेत् , ततः गतार्थ तु अनुवादत्वात् अनाहत्यमेव इति न एकानेक- तदेकत्वानेकत्वानुवर्तिता वाक्यार्थस्य अभ्युपगम्येत कदा शानमपेक्ष्यते। चित् । यदा तु पृथक् भूतैरेय पदैः इतरेतरनिरपेक्षैः किमर्थं च वैदिकाना लक्षणं नोक्तम् । यदि तु स्वेषु पदार्थेषु उकेषु तन्मसर्गादेव पदव्यापारानपेको भपिया उक्तमेवेति , तन । श्रुत्या तलनगमभिधाय वाक्पार्थप्रत्ययो भवति , तदशेन च तावन्ति पदानि एक अर्यापत्या लौकिकवाक्यसिद्धिः आश्रयितव्या, न चार्था- वाक्यम् इत्यवधाते, न तदा वाक्य-तदेकत्वयोः व्यापार पचिः संभवति । नहि एan लौकिकवाश्रमणशानम् | पश्यामः । तस्मात् अविरोध: । 'भावनैव च वाक्या: इंदृशेन वैदिकवाक्यलक्षणशानेन बिना नोपपद्यते । स्वकारकविशेपिता । तस्याश्च ज्ञायते नित्यं भेदः न च एतस्यापि पाक्यलवणता विद्या , वाक्यैकत्वस्येन | शब्दान्तरादिभिः ॥' यस्मिन् पदसमूहे शब्दावरा- अर्थकत्वलक्षणार्थापत्युपन्यासात् । अपिच कदा चित् | दिभिः न भावनाऽन्तरं प्रतिपाद्यचे तस्य एकवाक्यत्वम् , वैदिकवाक्यानामपि एतत् लक्षणम् अत्यन्तविप्रकट वा भावनाऽन्तरापेक्षया तु नानालम् । तच एतदुभयमति कि चित् भवेत् इत्याशद्धितत्वात् न नियोगतः अर्था- अन्यत एव ज्ञायते इति अनिमिचं वाक्यैकत्वम् अय. पत्तिः । न च परिसंख्या, सामान्य विशेषभेदानुपादानात् । यदि हि सामान्येन इदं लक्षणं क चिदभिधाय पुनः (परण्याख्या दूषयित्वा यथाभाध्य सूक्षं व्याख्यातुमुप- केलपौरुषेयसंबदमुच्येत , ततः परिसख्यावशेन वैदिका- मवे-) तस्मात् यथामाभ्यमेव व्याख्यातव्यम् । (संगति नामिदं तावत् न भवति इत्येतावन्मानं गम्येत । न तु तावदाह-) भेदलक्षणे मन्त्रप्रस्ताने च त दस्ताव सवणविशेषः अनेकोपप्टयात् । एवमपि हि विपर्ययवान ऋग्यजु.सामामः अभिहितः । तदशन्तरभेदाकाहग्याम् संभवति अर्यानेकत्वात् एकं ( अनेक ) वाक्यं निरासा असामानाम् [ अचतुरविचतुरेवि साधुवम् । चेत् विभागे स्यादिति । अया भक्त्यात् नानावास्यत्व- अध्येतसिदे मैदे लक्षण न कियते । या तु प्रतिय मिति । तस्मादकल्पनेयम् । किन्च कथं चार्थानपेक्षत्वे | पठित-यात् न लक्षणात् बिना भेदशानम् इत्यारभ्यते । पाक्यकत्यं प्रसिध्यति । नहि वर्णवरूपेण ननु भिनप्रतीकविनियोगात् तद्भेदः ( यजुर्मन्त्रभेदः ) शातेनेत निरूप्यते ॥' वाक्येकाचाच अर्थकत्वे त्यतीति । न तावत् पामेव मानणे विनियोगोऽस्ति । अवधार्यमाणे अवसम् अर्थनिरपे यायकवम् न च ' उत्तरादिः पूर्वान्वलक्षणम्' इत्येतत् वेदाननम् । अरगन्तव्यम् । न च तस्य अवधित्वेन किञ्चित् पदयामो (ऐकाय निबन्धना पदसमूहस्य एकवाक्यता इति-) वर्ण वर्णसह पा । तपाहि ' अशावार्थेषु वर्णेषु न्यायेन तु मारेर (भआपस्तम्वेन आरमीयामाग...) पहुबाक्यकार्तिपु । न कदा चिन्मतिदृष्टा वाक्ये विनियोगेषु एतदुनाम् इति न्यायाय लक्षणमुभवे । तर यस्यायधारणे ॥' (बाक्यवति एकवाक्ययतिधु/ अवयम्भ्युत्पत्तित्रलेन आह-(परे; उसि प्रत्यये वा वर्ग अनि वाक्यानि एकं वा इत्यधारणा न रायते यजु,रान्दः ) यावता इग्यते इति । गमवाणा इत्पर्यः । 'नामात् पदेषु यावासु भूयमाणेपु अनेन पजेत' इति दि प्रमन प्रारम्नानानुनिता दश्योग विसष्टमक्यमर्थस्य, वापानेकपाक्यता नाक्यविनियोगो मपनि । ततः साक्षात् यागरमा- सोसमन्सवामणेषु मम्मभिचारि रवदेव वालवणमिति संभात् उनुपकारित प्रश्नेन र भगीत स्टिम्। फल्म्पते । देनोच्यते 'यायता परखपेन सारी ·१२७८ एकत्येकसंयोगात् एक्याऽधिकरणं चमान्यठात् ' इस एकथा इत्येष शन्दः ऐकभ्यः | पोमीये पशो ऐकभ्यम् एकामावः एकापन्नः एव स्यात् वचनः । एकीकुरु एषा वकः इत्यर्थः । बहीषु लनु न महत्वम् । तदेव च परेषु अनेकपाकयागेयु क्यऋति. एकीकरणम् एकधागन्दो वदति इत्सवठेयम् । भा. | त्वात् अमीषोमीयप्रकृति कपात्, विवृदो पशूना त्वचा ९।३।११।३१. च विवृद्धो अपि चोदकेन प्राप्तत्वात् एकधापदस्य एक धु एकत्येकसंयोगाभ्यासेनाभिधानं स्याद- प्रयत्नवाचकस्य अभ्यासेनेव अभिधान स्यात् । तस्मात् सविषयत्वात् । ९।३।११।३० ।। पशुगणे एकघापदस्य अभ्यास एवेति विद्धान्तः । के ( एकधा इति पृथक् पदम् । ) अभिगुमये 'एकपा- . 'एका प्रक्षणे परिहरति' इति कृष्णटेपु भवागान् ऽस्य वचमान्छपतात् । इत्याम्नायवे । द्विपवादियु | उपहारः सह कर्तव्यः इत्यर्य, । भा. १०१२।४।१७. पशुगणेषु स एकधाशन्दः अभ्यसितव्यो न वेति विचारे सिद्धान्तमाह । एकथा इति अभ्यारोन अमिधानम् उचारणं एकभाऽधिकरणम् । अभिगुपैयगवैधायन्दरस पशुगणे यावत्वचमभ्यासः ॥ स्यात्। एकयुकधा इत्यस्यसितव्यम्। एक्सपोगात् एफेवि- शब्देन सयोगात् । एक्शन्दात् प्रकाराय धापचयः । एकत्येकसंयोगादभ्यासेनाभिधानं स्यात् । 'एक्या अस्य त्वचम् आच्यतात्' अस्य पशो. त्वचम् ९/३११११३०॥ एकघा एकेन प्रकारेण एकेन प्रयत्नेन हिना कुरु इति भाष्यम्- अखि ज्योतिष्टोमे पारग्रीयोमीयः 'यो उस्मार्थः । डो छेदने दिवादिः । एकच प्रयन. एक- दीक्षितो यदीगोमीय पशुमालमते' इति । तर अविगु स्मिन् पचौ स्यात् पशुये तु प्रयनदय स्यात् । वलात् श्रेषे समाम्नायवे ' एक्वाऽस्प लचमाध्यतात्' इति । पशुगणे ( एकपकघाऽनयोरुपची, एकककधपा तत् विकृती द्विपरवादियु संदिह्यते , किम् एकपाशनः स्वच' इत्यूहः कर्तव्य. इति सिदान्तः । अभ्यसितम., उत अविकारेण प्रयोक्तन्य इति । अविकारो वा, बहूनामेककर्मवत् । ३१ ।। प्राप्तम् । एकथा इत्ययमन्यसितम्यः । कुन: ! एक- पूर्वपश्वी आह । वारान्दा अभ्यासपञ्चच्यावृत्यर्थः। योगात् । एक वनः प्रकार. आच्छयता (छिन्दवा) अविकारः एकधापदस्ग अभ्यागरूपो विकारो न स्यात् ।' कन्य इति । तत्र इयोहीपु वा वा उन्यमानामु एक्धाशन्द, एकस्मिन् काले एकस्मिन् देशे वा त्वचः । नेक प्रकारो भाति । पर्यायेण हि पाम आन्थ्यन्ति । एकीकुरु इत्याह वलात बहीषु वा एकीकरणम् एकघा. एकस्या वरि आश्रमानायाम् एकेन मगरण शन्दो बदति । तम अभ्यास विनैव सिध्यति । बहूनाम् आन्ध्येयु ।तला असविण्यो भवति अविश्वः शन्दः एकमवत् 'एकटा गा. पाययति' इत्यत्र बहूना गवाम् प्रयुन्यमानः । सात् अम्बसिवाय: इति । एकाले पायन यथा कर्तुं शक्यते तदत् । एक कमेव अविकारो वा, यहूनामेककर्मवत् । ३१ ॥ एकामचत् इति विग्रहः। भाध्यम-- यारान्दात् पशो विपरिवर्तते । तदस्ति समत्त्वं वैकध्यं स्यादेकत्वात्, वचोऽनमिप्रेतं अभ्यसितम्य इति, अविनरेण प्रोजन्य इति । कुन ? तत्प्रकृतित्वात् , पदेष्वभ्यासेन विवृद्धावभिधानं । रेयवचन एप गन्दः, एकीकुरु, एका वच, इति । स्यात् । ३२ ॥ उन ऐक्यम् । एकान्यदिशो वा एपोपदेशों एकधापदस्य अभ्यासो न कर्तन्म, इदि यत् पुनः वा । बदनामे कर्मवत् । बहनान् एकाले मागि पक्षिणा उऊ उद्ध्यावृत्त्य, नुशन्दः । एककाले कमी भवन्ति, 'एकथा गा. पापपति' इति, एनिदापि अभिधीयमाने ऐकध्यम् एकधाव नाम सात साहित्य ऐकथ्य चन, कुरु इति । बदनां न एकीकरण समाते विचाम् अभिदित स्यात् । तर प्रहरी बच. एकात् कर्नु न एकस्वास्त्वना । तलान् कही या एयरपन् अनभिप्रेत स्यात्, असमवात् । क्या च प्रती अग्री- एकधायन्दो वदति इनसेयम् । .

·एकवाक्यताsधिकरण १२८७ एकवाक्यत्वे . . सीद अथ किमर्थम् उभयं सूवितम् इति । 'भगो वा विमजतु ' इत्यादौ च सत्यपि मिन्नप्रतीति- येपा संहताना एकप्रयोजनवत्वम् , तेषा तदशक्तः । विषयत्वे मुख्य विशेष्यभूताया भावनाया एकत्वादक- च्यस्तानामेकान्तेनैव साकासत्वं भवति इति अवाच्यं त्वम् । अतस्तत्रैकवाक्यत्वन्यावृत्त्यर्थं द्वितीयमन्वीयमानयोः तत् । अथवा विभज्यमानसाकाङ्क्षवं सहकप्रयोजनावेन पदार्थयोरनन्वये अनिवृत्ताकाङ्क्षत्वरूप विशेषणम् । योनं विना न भवति , प्रत्येककार्येषु निरपेक्षपदृचिसिद्धः । वे सदन करोमि । तस्मिन् सौद' इत्यवान्वये साका- अतः साकाझविभागेनैव इतराक्षेपात् तन्मात्रमेव वेऽपि मिन्नवाक्यत्वादाचे विशेषणम् । १५. अभिधातव्यमिति । प्रत्युदाहरणे दर्शयति उच्यते इति । मण्डन साकादक्षमेकामिद कवास्थम् ।' पुरोडाशविभागाशनम् एकं प्रयोजनं निरपेक्षाणा } १४ (१५). दृष्टम् । निर्वाप दचोत्तराऽपि विभागनानात्वपरिचोदना शंकर-परिमाण यजुमनोः । यजुर्मन्त्रस्य । संहत्य विशेषणानुपादाना पुन.पुन.प्रयुक्तस्य अनुपग- १७. ' यजुर्भद इत्वादो।' १८. दोपाभावात् उपन्यस्यते । तत्रोचरम्, न तावत् निरपेक्ष. • एकवाक्यताऽधिकरणम् । यजुवानमे निरूपिते साधनभेदादपि क्रियानानात्वम् इति वक्ष्यामः ( अनुः | अधुना प्रसन्नात् यजुवं कियत्सु पदसमूहेषु न्यासज्य वर्तते पत्राधिकरणे · चित्पतिस्त्वा पुनातु ' इत्युदाहरणेन च | क्रियासु वा पर्याप्नोति इति विवेकार्थमिदमारभ्यते । को. तस्य कारकभेदात् भेद.' इत्यादिना ) । साधनप्राधान्य २२१११५४७ पृ. १२०, ( यथा ) वाक्ये एव पर्याप्त तु प्रयुक्तमेव । एनाकतो विशेषः कर्मानवात् अना- यजुवम् , एष मन्त्रत्वमपि वास्ये मन्त्रमन्दमयोगात दरणीयः इति सामान्यप्रकाधनात् एकार्थत्वम् । तस्मिन् पर्यातमेव । तस्मात् सिद्ध वाक्यमाप्रवृति यजुवमिति । इत्यस्य पूर्वापेक्षिरवे सत्यपि प्रयोजनमैदान | पृ. १२२, * विभज्यमानशाकाहलविशिष्टाफ कवकृत. वाक्यान्तरत्वम् । तस्मात् संदतयोरेव लक्षणत्वम् । वाक्यैकत्वेन यनु.परिमाण चिन्तितम् । २।९।१६।४८. सोम 1- अवसर, संगतिः। प्रयोजन- यावदेकं एकवाक्यतापगमनसामर्यरूपं शब्दसामध्ये लिङ्ग यजुः तात् प्रयोगसमये प्रयोक्तन्यम् , न तु तदेकदेशः । विनियोजकम् । वाल. पृ. ९. इति सूत्रे वाक्यराब्दी पजु परः । सने यजु शब्दे ० एकवाक्यत्वम् अध्याहारेण अमीषोमीये पशौ प्रयोस्त येऽपि उक्तपयोजनसूचनायैव वाक्यशब्दप्रयोगः, प्रागो पातेन ' इत्यादौ । वि. १९९८, " एक इति नाकौशल सूत्रकारस्य । वाक्यारम् अनुषङ्गेण ज्योतिटोमे उपसदोममन्येषु या ते वि- देशस्यत्वेतियाम्पस्य मिन्नत्यमधीमत्ता, अमेयाशया' इत्याशे । २।१३१६, . एकवाक्यत्वम् ऐस्यमयोजकस्थान दुर्योधत्वेन मिलता विभागे अनुपनेण ज्योतिष्टोमे दीशाप्रकरणे । विपतिता सति सामाड्सायका प्रयोजकम् । तत्माद् वाक्यैक्य. पुनातु ' इत्यादी । १५० एकरास्यत्वम् एकार्थ- मेवेन मारतोऽरयायते।' स्वम् । वा. २०१२।२७ ५.५६०० एकवाक्यत्य माह- यण्टन यारन्तु पदेषु यास्यय पर्यासम् , दियोरात्रतयोः केन निदुरपन्धेन विना न सभाति । ताराम पातम्, न तु यास्यसमूहे । वय विनियोगा- ४२४ पृ. ४.,.एकाकरम् , योग्यता, नावात् । वास्यायं च यत्रार विभग्यमानाद- अवान्तरमकरण च महाप्रकरणात् पलीयामि विनियोजन साकारस्य च दाब म् । अथैव च मिनप्रतीतिविषया- पानि । ३११३१४३४ पृ. ७४०, ० एकरास्यवं सर्यम नेहमुखविशेषराहित्यम् , अन्नस दुर्वचत्वात् । अति आमाशाभूनकम् । ३४ पृ. ८२९, . न गामानयेत्यादी मुलाविरोपन्नास मास्नास एका निमित्तयामिभिर्विना भनेझादसते वाक्यरयं पर। वा । दसंपूर्णमासामनरोनारितास्मेषु न माग्नानामने. २०५३ पृ. १.२३. . नहि शिगा- पानामपि भिमविविध भागात, मीहिसारपोसार माति । धाया नमाम् ।

·१२८० म एफधैफधा' एकपात्रे क्रमात पाययति, सः 'एक्धा पाययति' इत्युच्यते। योऽपि सह मिथुनं वे दघि च तं च, अथ यत् ससृष्टं मण्डमिव प्रापयति सोऽपि एकथा मापयतीति । भा. ११४१७. मस्विय परिदृश्यते गर्भ एव सः' इति गर्भशब्देन 'एकथैकथा' इति प्राकृतस्यैव सकलस्य पदस्य | आमिक्षाया: अभिसंस्तपः कृतः। मिथुनस्य च गर्भ: प्रयो- अभ्यासात्मक ऊहोऽयं पशुगणे । बाल, पृ. १२७. जको न गर्भोदकम् । तस्मात् आमिथैव दध्यानयनस्यप्रयो. १ एकघोपहारे सहत्वं ब्रह्मभक्षाणाम् , प्रकृती | जिका न वाजिनम् । मुल्यस्य आमिशारूपद्रग्यस्य बोधक: विहवत्वात् । १०१।४।१८॥ शब्दः मुख्यशब्दः गर्भशब्दः, तस्स तद्बोप्यस्य द्रव्यस्य शतकृष्णले चरी शेषभक्षेषु श्रुतम् ' एकधा बहाणे अभिसंस्तवात् । अथवा मुख्यशन्देन गर्भशन्देन परिहरति' इति । तत्र एकधा इत्यनेन उपहारे उप-आमिक्षारूपद्न्यस्य अभिसंस्तवात् इति समासः । हरणे ब्रमभक्षाणा सहन्वं गम्यते । प्रकृती विहात्वात् हेतुसमुच्चयार्थश्वकारः । के. दर्शपूर्णमासयोः इमे भक्षाः विद्दताः भिन्ने काले भेदेत * 'एकनिष्पते। सर्वे सम स्यात् । (सोगकपणी-) दत्ताः भवन्ति । ते इह चोदकेन विहता एव प्राप्ताः, तत्र नयनादुभयं निष्पद्यते ऋयः पदं च । वस्मादुभयं प्रयोज सहावचने एकपाशब्द: अवकल्पते । तस्मात् शतकृष्णले कम् , नहि गम्यते विशेषः । तदुक्तम् 'एकनिष्पचे।' ब्रह्मभक्षा: युगपत् परिहर्तन्या इति सिद्धान्तः । के. इति ( इति पूर्वपक्षः ) । भा. ४११।१०।२५ पृ. २११. एकनिष्पत्तेः सर्व समं स्यात् । ४।१।९।२२।। एकपदरूपा तिबन्तारिमा विनियोकत्री चातुर्मास्यगतवैश्वदेवपर्वणि ' तो पयसि दध्यानयति श्रुतिर्यथा, । यजेव, इत्यादिका श्रुतिर्भावनाया सा वैश्वदे यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम्' इति श्रुतम् । धात्वर्थस्य करणत्वं प्रतिपादयति । पाल. पृ. ४२, दध्यानयनस्य आमिधा वाजिन च उभयमपि प्रयोजकम्, . एकपदरूपा सुबन्तामिमा विनियोकभी झुविषया आमिक्षेत्र या प्रयोजिका इति विचारे पूर्वपक्षसूत्रमिदम् । पशुना यजेत' इति । अत्र पद त्या एकन्य पत्र निष्पद्यते इति निष्पत्तिः, कर्मणि तिन् । एकेन दभ्या- प्रतीयते । पृ. ४२. नयनेन मुतते पयरि दधिप्रक्षेपेण आमिक्षावाबिनयो • एकपदोपात्तानामेकविशेष्यकत्वमौसर्गि- सभयोनिष्पत्ते , सर्वम् आमिक्षा वाजिनं चे युभयम् , कम्' इति न्यायेन एककार्यकारणभाषकल्पनालापवानु- सम प्रयोजक स्यात् उभयोः प्रयोजकावं तुल्यमेव स्यात् । रोधेन च यदि संख्या विशेष्ये भावनाऽन्वयः इत्यामहः, संसर्गरसनिष्पत्तेरामिक्षा वा प्रधानं स्यात् । तदा अस्तु आख्यानलक्ष्ये एवं कर्मदी उभयान्वयः २३॥ (कृते: संख्यायाश्चेति ) रहस्य. पृ. २७. सिद्धान्तयति । वाशन्दः पूर्वपक्ष-यावर्तकः। आभिश्चा * एकपात्राणाम् अनुशापनं स्यात् । एकपात्रे सोमे प्रधान प्रयोजिका स्यात् । कुतः । संसर्गरमनिष्पत्तेः साधारणे सरफर्तव्ये (भक्ष्यमाणे) न्यायेन समो विभागः दधिपयसो. संसर्गेण उभयरसस्य मधुरस्य आमिक्षायामेव प्राप्नोति । प्राविभज्य पीयमाने कदा चिदन्येन निष्पतेः । वाजिने तु तितकटको रसो निष्पद्यते। (ऋत्विजा) पात-यगन्यः पिवेत् । तत्रानुशापन समवति, आमिथेन प्रयोजिका, न या पातम्य मयाऽर्धम् , कदा चिदम्यापिकं न्यून का वाजिनम् । रसस्य निम्पत्ति रसनिष्पत्तिः, तस्या. संसर्ग पिवेयं तदनुज्ञातुमईसि ' इति । भा. ३१५।१७।४३, रसनिष्पत्तेः इति पञ्चमी। एकपात्राणामेव ज्योतिष्टोमे सोमभवणम् अनुशापन मुख्यशब्दाभिसंस्तवाच । २४ ।। पूर्वकम् । ३१५६१७४३. ध्यानयनस्य आमिक्षेत्र प्रयोजिका न वाजिनम् इति पकपाने क्रमादध्वर्युः पूर्वो भक्षयेत् । ३॥५ सिद्धान्तस्य साधा हेवन्तरम् उपन्यस्यते अनेन सूर्भण। १२३६ ॥ अर्थवादे आमिधायाः स्तुतेः सैव प्रधानम् । कयम् ! मोवियोमे सोमशेषमाणे निमित्तारमुकम्, टेप । , दध्यानयनस्य तस्मात् ·। ८२४. एकवृन्तंगतफलद्वय १२८९ एफस्तोमस्य वा एकवृन्तगतपलक्ष्यन्यायः स्पष्टः । 'वृन्तं प्रसव अजादीनां निन्दा अवगम्यते । कौ. १६२६ बन्धनम् ' इत्यमरः । अयं साहिरादर्पणस्य दामपरिच्छेदे पृ. २८४. * एकसंबन्धिज्ञानात् अपरसंबन्धि- सालंकारप्रकरणे उक्तः । तथाहि- 'अमङ्गलु अर्थ- स्मरणम् । मणि. पृ. ७८. * एकसंवन्धिदर्शनमा श्लेष इव यम खराभेदादमियमयनोचार्यतया शब्दामेदा- परसंबन्धिस्मारकम् इति न्यायः । यथा इस्तिपकदर्शन दर्थयोरेकवृन्तगतफलदयन्यायेन लेपः' इति । साहस्त्री. दस्तिनः मारकं भवति , वथा हस्तिपकदर्शनस्य हस्ति- स्मारकाववत् नद्यादिशानस्य तत्संबन्धिकुशादिरसारकत्वं . एकशब्दवेन अनेकशन्दवं बाध्यते । यथा ) भवतीति भावः । साहनी. ११. न्याकरणाधिकरणे । बाल, पृ. १४०. 'एकसंबन्धिदर्शनेनापरसंवन्धिस्मरणम् ' • एकशब्दसंयोगातू समुदायानुवादरूपेण वा समु. । इति न्यायेन गापदात् शक्त्यैव प्रवाहबोघे जाते दायत्वापादनं भवति यथा ' य एवं विज्ञान पौर्णमासी | वसंबन्धवचाबरोधः । को. ११४१३३२३ पृ. २७८. यजते' इति । वा. २२११११ पृ. ४६३. क्लसक्रमकपूर्वपदार्योपस्थितिः उत्तरपदार्थस्य • एकशब्दार्थत्वेन अनेकशन्दार्थत्वं आध्यो । झटिव्युपस्थापिका एकसंबन्घिदर्श० इति न्यायात् । अप्राप्तवाधावा. ३२१४ पृ.८६०. भाह. ५११६. • 'एफशितिपात फेका' (ऐकादधिनेषु द्वादयः • एकसंबन्धिदर्शनन्यायः । न्यायसुधाऽऽदो पशुः । अश्वमेधे ज्योतिष्टोमे च । पेयः गालितषणः || पशुपदं गवाश्वगतमाशस्त्यपरमजीकल्स गमा तदभायः एकः शितिः श्वेतः पादः यस्य स एकशितिपात् । परदम्य | अजादौ प्रतिपाद्यते इत्युक्तम् । तद् यदि सो संख्यामुपूर्वस्य पा०५।११४.फे.)। वि.दा. एकरनिदर्शनन्यायेन गवावगतमाशस्योपश्थिति- - एकशेफ इतरेतरयोगाल्पवाघस्मृतापवादः रमिप्रेता , वत: अशान्दत्वात् तम्य शान्देन नर्थन इतरेतरयोगाची । सु. पृ. ८०९.० यो हि बंदस्य । अन्वयानुपरचिः। को. ११४११६१२६, 'एकसंबन्धि- धर्मः इतरेतरोगो नाम , स एकशेयस्यापि । दयास्नु स्मरणेन अपरसंघन्विस्मरणम् ' इति न्यायेन सिंह विशेषः एकत्र सन्दश्वाश सावपि मिली, इतरत्र अर्यो शन्दोचारणे सति शक्येव प्रतीयमानेन सिंहेन स्वति- भिमः, शन्दः एफ एच । घा. ६।१९५१२२ पृ. १३६६. गुगानामुपस्यानात । तेध तेनैव न्यायेन तसमानातीय- .एकश्रुतिः, पचयः, तानः, इति पर्यायाः । उदाता- गुणपचाशापनादेव एवं विधगुणवत्तागाने सति सिंहपदात गुदाचस्परितेभ्यो न्यतिरिक्तः चतुर्थः स्वरः एकश्रुतिः। उक्तविघान्दवोधोपपची न किविसाधयमुत्पश्यामः । यायादीनां प्रयोगे तानेर पाठः, न तु सरत्रयस्य तानस्य १३१२३१. २७५. व समुचयो या विकल्पो का पि. १२२८ वर्णक ३. एकस्तोमस्य वा कस्योगात् ।।३।१५।४।। • एकधुतिय मन्त्रान्तर्गावराणां एकबादीय '५ एतेनानिष्टहाउपान्येन पजेत' इयत्र अभ्य- स्वरकारम् । संकप, ४३. सन्देन ज्योतिटोमविकाराणा ऋतूना याद त्यागतम् । • एससंसायोगः प्रयोजनान्तररहिन एर अतिदेश- ज्योतिटोमविकार म्यापि फिम् एकस्तोमरम्प बादः, उत याय:1 भाददाश२. एकाने स्तोमन का सारा इति विचारे पर- एकसंसन्धिमानेन अपरसंपन्धिस्मरणम् ' माह । एम्तोमभ्य, ५ च विदा स्तोमः यम्म । पति न्यावेन नसमाससम् अशा गावविप्रेक- एसोपा, तभ्य पस्तोमरम्प अभियुदादरेर अन्य. पाररानुधार अर्परादेरि 'यो गोमवारपन्देन यार. सात् । प्रयोगात् 'यो नि अपि UTAIनापिकरमा गराधान्य या- भन्यं यहामायने होरपति, स. In भारसाराम् । अटो पद गाभगवत्यागमा (भन्यं सरपदे) वन, सारिना ओम. मो.. १६२ ·पश्चायतैव यपा M १२८२ एकवचनान्तमेधपति प्राकृतार्यापनप वपोद्देशेन विधानम् । अत एव । एकस्यामृचि गातम्यानि , न तृचे । स्वाध्यायवत् । यथा द्वितीयपक्षे पञ्चत्याशे नित्यत्वसिदयर्थ विधिः, भवदानाशे साध्याय काले एकस्थामृचि गीयन्ते तात् । एका चासो न हविष्ट्वसिद्धयर्थम् एकप्रसरताभनपरिहारार्थ चेति ऋक् च एकर्चम् । 'ऋपूरर्धःपयामानक्षे ' (पा० द्रष्टव्यम् । १०७९८, . 'पञ्चायचैव यपा कार्या' | ५/४/४ ) ऋ-पुर्-अप्-धुर्-पथिन्, एतदन्तस इति वचनेन एकप्रसरताभनभयेन प्राकृत कार्यापनाव. समासस्य (अ अनदे) भ-प्रत्ययः स्यात् । अक्षे अर्थे दानान्तरविषेरावश्यकन्वात् । १०७२, . 'पूषा या धूः तदन्तस्य तु न । इति अ-प्रत्ययः । अर्धचादित्वात् प्रपिष्टभागः अदन्तको हि' इत्यत्र न तावत् । नपुंसकत्वम् । एकचे विवन्ति इत्येकर्चस्थानि । इति पूर्वः भागधन्दलक्षितयागोद्देशेन पेषणविधिः एकप्रसरतामना- पक्षः। पत्तेः । ३२३३१३, . पृषदाज्यम् । आज्योद्देशेन तुचे वा, लिङ्गदर्शनात् । २॥ पुषचामा विधीयते । एकप्रसरतामनमिया वा पूर्वपक्षं वान्दो व्यावर्तयति । यज्ञे सामानि पृषचा विशिष्टाज्यस्यैत अविदेशमवृत्तिः पूर्वप्रवृत्तौ । तूचे गेयानि , न एकरें । 'अष्टाक्षरेण प्रथमाया ऋचः पृषत्तामात्रफलको विधिः । २०१४।२५. प्रस्तौति, घरेणोचरयोः' इति लिङ्गदर्शनात् । नहि • एकभागत्यं मैनावरणस्य न विभागत्वं ज्योति- तृन विना प्रयमायाः उत्तरयोः इति च निर्देशः संभवति । टोमे अमीपोमीये पयो । भा. १०1७1०२०-२१. 'एकं साम तृचे किरते स्तोत्रीयम् ' इत्यर्थवादपूर्वको एकमन्त्राणि कर्माणि इति न्यायः ॥ विधिरपि तत्र प्रमाणम् । बलात् सामानि यचे तृचे (एक एव मन्त्रः अङ्गत्वेन करणं येषा तानि एक. गेयानि इति सिदान्तः । के. मन्त्राणि । एकस्य कर्मणः करणभूतो मन्त्र; एक एष . एकलक्षणया अनेरलचणा बाध्यते । यथा दयमे भवति इत्यर्थः।) सत्याश्री. ११३३४. . अग्नि 'रयघोपेण' इत्यत्र समाहारः इति पूर्वपचे पदइय- र्यशुभिः (ता. ३१८) इत्येकविंशतिमन्त्राः संभार लक्षणा स्यात् , तत्पुरुषे तु पूर्वपदे एवेति, स एव युक्तः यपि । समासे अनुपाके ( शेपे च सति मन्त्राकाक्षा- | इति सिद्धान्तः । बाल. पृ. १४३. याम् ) पुनरभ्यास: कार्यः एकमन्त्राणि कर्माणि इति . एकवचनमेकस्मिन् इति प्रायिकतत् दारादियु न्यायात् । सत्याश्री. सूत्रवृत्ति. २८/३१९. . तत्र व्यभिचारात् । वृहती. ए. १३०-१३१. कहोडादिषु अर्थात् वर्पयामिशन्दः कार्यः। सर्वत्र प्रति. • एकवचनान्तः कथ पुनर्बहूना वाचको भविष्यति । वासं तर्पगं कुर्यात् । 'एकमन्त्राणि कर्माणि' इति इति यदि उच्यते , समुदायवपा अवकस्पिष्यते । भा. न्यायात् । आश्व. गृ. नारायणवृत्तिा ३।४।४. 'नमो | २।२३।३ पृ.४०९, भवति हि बहूनाम् एकवचनान्त: अस्तु सभ्यः' इत्येतेषा (प्रयाणा मध्ये) एफेन शमः समुदायापेक्षः, यथा यूथम् , वनम् , दुरम् , सर्व शिर उपदधाति ( चपने , ' एक्मन्नागि कर्माणि परिषद् इति । पौर्णमासी , अमावास्या इति । इति न्यायात् ) । सत्याधौ. १६३. विद्वद्वाक्यार्थी गन्दौ । २।२।३।३ पृ. ४८.. एकयैव हि बुद्धयाऽसौ गृहाते चित्ररूपया। . एकवचनान्तबहुवचनान्ता शमन्ययो: विर. पदार्थाहितसंस्कारचित्रपिण्डप्रसूनया । इनिन्यायेन | नान्तेन अहः दिपाया विकृती । भा, १३॥ अरुणादिभिः कमेगावगरपि एकस्मृत्यारूढः युगपदेव क्यभावना अन्वयमनुभवति । रत्न. ६१५४२२ • एकाचनान्तमेधपतिग्रन्दस्य पशुगणे का। भा. ९/३१४४४, . एकवचनान्न नेपाविशन्दस्य एक स्थानि यो स्यु, खाण्यायवत् ।१।६११॥ रहुदेवन्ये पसौ दिवचनान्वेन विमा १३॥ रथंवरबृहदादीनि सामानि यई एकस्यानि स्युः । ४२-४३. वर्णक २.

·. एकहायनीशब्दस्य १२९१ एकादशाध्यायार्थः अन्यामपि शनोति कर्तुम् । तद्यथा शाल्यर्थे कुल्याः * एशद अनाना प्रधानाना च एकेनैव प्रयोग- प्रणीयन्ते , ताभ्यध पानीयं पीयवे उपस्पृश्यते च । विधिना विधानम् इति वश्यते । माह. ५१९११. एवमिहापि जयसंबन्धार्थनेकहायनीशब्दः उचार्यमाणः एकादशकपालः माध्यदिने साने सवनीय: अरुणाशब्देन सह संमनस्यते , न किञ्चित् दुष्यति । पुरोडाशः । के. एकादशकपाले ऐन्द्र औषधस तस्मान वाक्यभेद इति । ३।११६६१२ पृ. ६८९, | भामेयपुरोडाशस्य विध्यन्तः । भा. ८।१७१३२-३४. . एरुदायनीशब्दस्य क्रीणातिना अन्वया नारुणाशब्देन • एकादशराने चयनं कर्तुं शक्यते । भा. १०१५॥ इति विचारः 'अरुणान्याय: ' इति भाष्यीयाधिकरणे १३७८. द्रष्टन्यः । के. • एकादशरात्रावानां विरात्रादीनामहीना • एकहायन्यादिशब्दाः कालविशेषयुक्तद्रव्यवचनाः । यजतिचोदनात् । मा. ८।२।६।२६. सन्तो वो लचपन्तः प्रर्तन्ते । वा. ३।१६।१२ पृ. ६७९. * एकादशाये ( अधिकरणे) यजिरूपैकशन्दो. एकाकिनी प्रतिज्ञा हि प्रतिज्ञातं न साधयेत् पादानात् आमेयादीना साहित्यं विवक्षितम् इति इति न्यायः । ( हेतुं न्यासिं च विना केवला प्रतिज्ञा | साधितम् । बाल. पृ. १६८. प्रतिशतमर्थ साधयितुं न शक्रोति इत्यर्थः । के.) • एकादशाध्यायार्थः । उपोदातस्तथा तत्वावरपी साहस्री. १४८. तन्त्रस्य विस्तृतिः । आपापविस्तृति कादशाध्यायस्य एकामित्वादपरेपु तन्त्र स्यात् । ११५२।११।४९॥ पादगाः ।।' प्रथमे पादे तन्त्रस्य उपोद्धातो पनिता । वरुणप्रयासेपु पोनिकाना होमानाम् अभिभेदाभेद । द्वितीये तारापो संक्षेपेणोको । तृतीये तन्त्रम् उक्तः । अय अपरेषु गाईपन्ये फर्त येषु पनौसेयानेषु उदाहरणमाहुल्येन प्रश्चितम् । चनु तथैव तन्त्र स्यात् एकामित्वात् । दक्षिणविहारसंघन्धिनामुत्तर-आवापः प्रदर्शितः । वि. प्रस्तावना, श्लो. २३. विहारसबन्धिनाच पत्नीगाजाना अमिः एक एप - एकादशाभ्यायार्थः । तम तन्मलक्षणम् उत्तमेष गाईपल्यः । ए.सामित्वात् अपरेयु होमेषु त स्यात् । 'साधारणं भवेत् तन्त्रम्' इति । अत्र साधारण. प्रति पूर्वः १३॥ सन्दा विशेषमणमाह । ततब विशेषमहणे सति नाना पा, कतृभवात् । ५०॥ ममदापयोजकन्वे भातः । विशेषामहणे तु तन्य सिद्धान्ती आइ । सन्देन पूर्वपर ग्यारयति । मानुनमित्यर्थः । विशेरहण तथा १ अपरामरैकत्वेऽपि कर्तृमदात् कोभेदात् पानीमयाजाः पलामनात , २ निमित्ततः, ३ रूपतः, ४ संख्याता, नाना भवेयुः मिनाः । दक्षिणविहाराः प्रतिपस्यात्रा | ५ कालत , ६ मयत, ७ तति । तन्त्र च कार्याः उतरविहारास्नु अध्ययुगा। के. प्रधानानामहान चेति द्विविधम् । यथा सानाध्ययागयो: । पौरपदानानि । अयं परिसल्या. मयाजानी च दर्णमायोः । न चोभवन पूर्वोत म्यातिविष प्रतिप्रमविपिः सोमेश्वरमनपाल सरधा विशेषमाणे नास्ति भाये स्वर्गसमनायाः, दितीये पृ. १६. ० एकादशभिरः इतरेषामद्वाना परिसस्य करगोपारयमनायाः अविशेषात् । नहि मन काम्याग्नि- अमीरोगीये पगाभा.१.२१३-१..एकादशनांग यानिहोस अपनातो पिमरण- यूरानो समूहः यूपे कदाचिनी । तत्र दक्षिमतोऽसारितः मस्ति । न नोकतन्त्रोदाहरणपे मिचतो विशेषमाण. एकदमो मूग उपय) नाम । अस्मिन् उम्परमात या पैश्यानिमितमामदायेन मत्यरा३श्यम्स म्यागादियो यूपसंस्मरो नास्ति । वि.१३. समिती । न च तन्नोदशाहरण से पास • एयः (अपाय) प्रयोगेयाविचारा. तो विषयममस्ति , पथा पारे: दाम्नानु. मारपवे न्यारेन । दुप. १९१५६ १. १५२४. | सामान की 'जी सदापरतुपा प्रार- .

·१२८४ - - १ एकवाक्यताऽधिकरणं एकवाक्यताऽधिकरणं भेदः संतों या वाक्यार्थः इति यान्यते, वयापि एका- | लौकिकाना हि वाक्याना प्रमाणान्तरेण अर्थः तदेकत्व यंता न स्यात् । बहुपदे भेदाना संसर्गाणां च बहुत्वात् । चारधार्यते । वर प्रसिद्धन हेतुना शक्यमेकवावरत्वम् एकप्रपोजनस्वादुपपन्नम् । यथा तावत् देवस्य वेति अवगन्तुम् । वैदिकाना पुनः अनन्यप्रमाणगम्यत्वात् प्राक् निर्वापप्रकाशनम् । तस्य विशिष्टस्य वाचक एतावान् । वास्यात् तदेकत्वाज्ञानात् अशातेऽर्थे तदेकत्वसिद्धिनास्ति पदसमूहः, तत् वाक्यम् । नन्वध देवस्य या सवितुः । इति एतलक्षणानुपपत्तेः अर्थापत्त्या विपरीत लक्षणं द्रष्टव्यं प्रसवे निर्यपामि' इत्येकं वाक्यम् , ' अश्विनो हुभ्या ' वाक्यैकत्वात् अर्थकत्यम् । इति । यथैव हि धर्मिणा निर्वपामि' इत्यपरम् । एवं बहूनि वास्यानि । यदि | वाक्येन धर्मान्तरम् अर्थः प्रतिपाद्यते , तया एकपाक्य- निर्वपामीत्यनुषङ्गः, ततो बहूनि वाक्यानि । न त्वेवमनु- धर्मेण एकत्वेन अर्थैकत्वम् । आह न नित्यवाक्याधि. पनो भाति । यदि गुणभूतो निर्यपामीति , तदा प्रति-गम्यत्वात् यथावाक्यं प्रवर्तते । वेदार्थस्तदसिद्धेस्तु प्रधानं भिद्येत । न च निर्वापो देवस्य त्वा इत्येवमादी-न वाक्यस्यार्थवश्यता ||' अत्राभिधीयते । वेद- नामनोच्यते । साधनप्राधान्ये हि अदृष्टार्धता वचनस्य न्याख्यानमवृत्तस्य जैमिने. कः प्रसङ्गो लौकिकवाक्यलक्षणा- स्यात् । निर्वापे पुनः प्रधाने, दृएं कार्य निर्वापप्रकाशनम् । भिधाने ? वैदिकवाक्यलक्षणस्यापि भेदलक्षणे ( भेदा. वत् पविशेषणैर्विशिष्टमुच्यते । तस्मादविरोधः । यथा च घ्याये) का प्रमशः १ किमर्थं प्रमाणलक्षणे एर नोक्तम् ! पदं पदेन विशेष्यते , तथोक्तं तद्भूतानामिति ( १।१७ एकसन्दश्च न वक्तव्या, 'अर्थकत्वात् वाक्यम् ' इति २५) । तस्मादेकं वाक्यम् । एतावतैव सिद्धत्वात् । कप च मन्माधिकारे तदसबद्धो. अथ किमर्थमुभयं सूनितम् , अर्थे त्यादिति च , ऽर्थः अभिधीयते । भाष्यकृतश्च मिश्टिपठितेषु यज.पु' विभागे साकाङ्क्षमिति च १ उच्यते । भवति किञ्चि- इत्युपन्यासः प्रमाणवानपि विना कारणेन अतिकान्तः । देकार्थम् , न तु विभागे साकाक्षम् । यथा 'भगो या किञ्च 'यजुर्भेदं च मुक्त्वैतद् वाक्यैकत्वस्य लक्षणम् । विभजनु अर्यमा मा विभजतु ' इत्यैकार्थाः सर्वे मन्त्राझणलोफेपु षकन्यं कोपयुज्यते ॥' ऋ विभागमभिदधति । ननु भगविशिष्टादिभागात् अप- सामयोसावत् परिमाण प्रयोगसमर्थ प्रसिदम्, इति मविशिष्टोऽन्यो विभागः । नेव्युच्यते । विभागसामान्येन न कश्चित् वाक्यलक्षणात् एकवाक्यतारणादा अस्य प्रयोजनम् , न विशेषेण । सामान्ये हि दृष्टोऽयों | उपपारो भवति । तथा साझणे अग्निहोत्रादिवास्यैः भवति, न विशेपे । विभागे तु न साकाक्षम् । तस्मा- साध्यसाधनेतिकतन्यतावल्या भावनाया नियुक्तेषु पुरुष द्भिनमिदं वाक्यं विभागे विकल्प्यते । तया 'त्योनं ते एकानेकवाक्यशानं धोपयुज्यते । ननु अयमुपयोगः, सदनं कृणोमि घृतस्य धारया मुशेवं कल्ययामि । वसिन् एकवाक्यतालक्षणशो पाक्यभेदं परिहरिपति ! नाय. सीदामृते प्रतितिष्ठ बीहीगा मेध मुमनस्यमानः ।।' इति । मुपयोगः । कुतः । 'वाक्यभेदो हासामय शब्दा. विभागे साफाशम् । द्वे तु प्रयोजने कियेते सदनकरण वृत्त्यादिदोपतः । एकनानात्वविज्ञाननिरपेक्षोऽय- पुरोडायप्रतिधापन च । तस्मानिन्ने वाक्ये , पूर्व सदन- धार्यते ॥' पदतदेकदेशवासमूहानि नामक तदि. करणे विनियुज्यते , उत्तर पुरोडाशमतिष्ठापने । तस्मात् भागलपणो या वाक्यकत्वनानामहाननिरपेक्षेस दोरलेन सम्यक सूषितम् , न सूत्रोपालम्भो भवति । अवधार्यते । विभागलवणे गम्यमानसंबन्धरित्यागः वा- के विदेतत् सून चास्पलक्षणरत्वेन अनेकाहट कल्पना च दोषः । इतरत्र आवृचे अपेदापात ग्याचक्षते । तत्रापि किल लौकिक्वैदिकराक्यलक्षणसंभवे अप्रामाण्यम् इति नैकवारपरक्षणेन भर्थः । पौरुषेय. हेतुप्रसिद्धिवशेन लौकिकानामेव एराउणम् । कुतः । वाक्ये तु लक्षणनिरपेवस्व लेकम्य पहारसिद्ध अन्यतोऽवगतेऽर्थे हि लोके वास्यं प्रबर्वते । ती अत्यन्तानौरविकत्वम् । यदि न भरवेन वाक्य. कार्थत्वविज्ञानात् सुखयोधक( धाए वाक्यता कपमरधार्यते , पास्पस्य अप्रत्यायना वान् त साप. - .

·एकादशाध्यायार्थ विचार: १२९३ एकादशाध्यायार्थविचारः । पुरुषस्य नियोज्यत्वात् तदेव कामाना मित्तं स्यात् , पता नीहिकामेनेव कर्पणम् , कार्यतया अवगन्तुं शक्यम् , न फलत्वं स्वर्गस्य विध्येत् । स्यादेतत् , दाहादयो इत्यनया स्वतन्त्रमा लोकविरुद्धया प्रक्रियया लिश्रुतेः हि निष्पन्नाः युक्त यत् निमित्तीभवन्ति इति । वगैस्तु लोकप्रसिद्धक्रिया कार्याभिधानपरित्यागेन अलौकिका- अनिष्पक्षो न निमिच भवितुमर्हति इति पलतयैव पूर्वाल्यकाभिधायिर्व कल्पनीयम् इति श्रुतिबाध- नियोज्यविशेषणमिति । तन्न । अनिष्पन्नस्य निष्पन्न- प्रसगात् निमित्तपरत्वमेव ज्यायः । ननु एवं सति नियोज्यविशेषणवायोगात् । नहि असति विशेषणे प्रयोजकत्वं विधेः करप्यम् , इति गौवं स्यात् । नैप तद्विशिस्य नियोज्यस्य सिदिरखकल्पते । असिद्धेन च दोपः, शुलनुयहाथै निमित्तपरत्वाभ्युपगमेन तत्तत्यनस्य • कथ नियोग: साध्यवे ? तेन तसिद्धिमझी कुर्वता अवश्य- न्याय्यत्वात् । न च एतदतीव कल्पनीयम् , सामान्येनैव मेव फलविषया कामना तद्विशेपणमभ्युपगन्तव्यम् । कार्यस्य स्वसाधनप्रयोजकत्वं लोकत एव सिद्ध धूमस्येव सा च सिद्धत्वात् शमोत्येव “परस्त्रीकामः प्रायश्चित् । अग्न्यनुवन्धिावा, रूपस्येव चाक्षुषत्वम् । अतश्च कार्य- कुर्यात्' इतिवत् निमित्वेनैव नियोज्यमवन्छेत्तुम् । एव च विशेषवत् पूनिवाते अगम्यमानेऽपि तस्य प्रयोज- सति सर्वलोकावगतक्रियाकार्यामिधानं लिद्भुतेः अबाधितं । कत्वम् अग्न्यनुबन्धित्वादिवत् निविवरमेव अनुसंधीयते, भवति । कामखभावमाधो न युक्त इति चेत्, न, न तु अपूर्व किञ्चित् कल्पयितव्यम् । सामान्येन अब. श्रुतिप्रावस्यात् । तत्रैतत् स्यात् , यद्यपि निमित्तेनापि } गतमपि अस्मिन् विशेष अनवगतमेव कल्पम् इति कामान्वयः संभवति, तथापि फलवेनैव विशेषणत्व-चेत्, नेद तावत् अनुमानस्य अनवगतगोचरत्वसमय महीकर्तुं युक्तम्, कामनास्तभावमङ्गप्रसङ्गात् । कामना । विसरता न भाषितु युक्तम् । अपिच एतावन्मान कामा- हि खभावत एव काम्यमानप्रधाना । निमित्तत्वे च । धिकारेऽपि फलस्य कल्पनीयमेव । नो सलु फलविशेषस्य सति तत् प्राधान्य हीयेत इति फलवमेव युक्तमिति । स्वर्गादेः ज्योतियोमादिपयोजकल रोमसिद्धम् । न व तन्न, श्रुतेलिमात बलीयस्त्वात् । कामनाखभावो हि फलस्य मतदात्मनः कार्यात विशेषत. प्रयोजकत्व लोक- लिङ्गम् । तस्य च निमितपरत्ने बाधः, फलपरत्वे तु सिद्धम् , येन न तत् कल्पनीयम् । किञ्च , फलमपि न लिश्रुतेर्वाधः । सा हि लेके क्रियारूपकार्याभिधायि-फलतया प्रयोजकम् , किन्तु कार्यतया । सा च अफलरूप स्पेन अवगता सती बत उत्सायं फलपरत्वे सति अर्था- स्थापि कार्यस्य अविशिष्टर , इति न निश्चित् गौरवम् । तर नेतन्या स्यात् । तत्र लिङ्गानुग्रहेण अति बाधित्वा किन्न फलस्य विध्यधीनस्य नावन्मानिरीक्षणात् । कालपरत्वमभ्युपेयताम्, उत श्रुतानुसारात् लिङ्गबान नैव कामाधिकारेऽपि प्रयुक्ति. साधनेऽङ्गवत् । निमितपरत्वम् इति संदेहे श्रुत्यनुग्रहो न्याय्य. । फलपरत्वे ३ ॥ यदि हि नैमित्तिकाधिकारवत् कामाधिकारेऽपि हि तस कालान्तरमाविश्वात् तसाधनत्व भड्गुरस्य विषे प्रयोजकत्व न स्यात्, तत. अक्येतापि व कर्मण साक्षान्न संभवति । न च फलापूर्वद्वारेण उत्पत्य- प्रयोजकव मा कलिय इति कामाविकारत्व परिकल्प्यते पूर्वद्वारेणेव परमापूर्वसाधनस्यापि कर्मणः फलसाधनव इति, न तु एतदस्ति, कामाधिकारेऽपि विधिरेर साधना- समवति । अतः समवेतस्य अतत्कालीनस्य च अपूर्वस्य | नुशन अङ्गानुष्ठानवत् प्रयुक्त न फम, वस्य काला ततिपतधापाललायोगात् । शक्तिन्यापारपोरेच स्वरभाविनः त कालावस्थापिविषर्षमानहायस तसिद्धि- फलसाधनवनिर्वाहकत्वात् । अन्यद्वारेण दिल अन्यम्य मानतीमत्वात् । नहि तत् साक्षात् कर्मणा सिध्यति साधनवं काठादेरिल ज्वलनादिद्वारेण अनुमरस्य वा यतः वदनुधापयेत् । विधिस्तु तेने धाधमानो युक्त सहकारद्वारेण स्मृतिपाकसाधनाव न सभवति इति यत् तदनुष्ठापयति इति । स-दारमेर विपिरत फलमपि असाधक कर्म स्यात् । साधनसाधन तु स्यात् । न च किल । प्रयोजकमिति चेत् न , दारानभात् । अथापि स्यात् साधन फल लिप्यमानेन साधने साक्षात् प्रवर्ति नुमराक्नु- यथा हि विधि. उत्पत्यपूर्वशरण प्रधानानामहान च . .

·१२८६ वात् एकवाक्यताऽधिकरणं एकवाक्यताऽधिकरणं यागसाधनम् । तावद् यजुश्च वाक्यं च वजन्य- | एवं शुक्लयन्दम्यापि गोशन्देन अश्वादिभ्यो निवर्तितस्य त्वानिरूप्यते ॥' वचनाई हि वास्य कार्ये समय च भवति, न्यवच्छेदनानात्याच नास्त्येकत्वे प्रमाणम् । मेद, बदई भवति , न न्यूनमधिकं वा, तायतैव चेज्यते । सामान्यग्रहणे या सर्ववाक्याथैकत्वप्रसङ्गः । यदा तु भेद- तच कीदृशम् इति 'एकार्य साकाद्भावयवं च' चन्तः पदार्थाः एव वाक्याथः, तदा सिद्धमेव नानात्वम् । इति लक्षणम् । ईदृशं चेत्, एकं यनुः। यत् ततोऽधिकम्, | क्या संसर्गोऽपि पदार्थानामन्योन्येनानुरञ्जनम् । तत् वाक्यान्तरं यजुरन्तरं च इत्युकं भवति । एवं सर्वत्र एकैकत्र उदप्यस्तीत्येकत्वं न प्रतीयते ।।' आकृति पुरस्तात् परस्ताद्वा एकार्थत्वसमर्थपदपरिग्रहणात् असमर्थ- पदार्थपक्षे शुलवगोत्वयोः स्वरूपेण अभिहितयोः पदविमोकेन च भिन्नानि यपि कल्प्यन्ते । तेन एक- (यक्तिसहितजातेः स्वरूपतो भानम् इति परिभाषा) वाक्यरक्षमोक्तौ च अर्थात् यजुर्भेद-वाक्यमेदलक्षणयोः । संनिधानात् इतरेतरानुरजनम् अर्थसिद्धभेद वाक्यार्थः । सिद्धिरिति । एतस्मात् चेत् कारणात् ' इत्याह । किमुदाहरणम् ' इति अमिषेयवाचिनम् अर्थशब्दं सामस्त्येन एकैकन्यान्युपसंहारात उपलभ्यते इति स च गोल्चे गुरुत्वसंसर्गः, शुद्धत्वे वा गोत्यसतर्गः गृहीत्या रक्षणद्वयसमावेशासंभावनया पृच्छति । क्याहि नाना । यद्यपि च यश्चित् द्विपदे स एव उभपनानि 'एकार्थत्वं पदस्य स्यात् साकाङ्क्षावययं न उत्। ससर्गः इति एकत्व गम्येत , तथापि बहुपदे ऐनयेन साकाङ्क्षाक्यवः संपत्तस्यैकोऽर्थो न विद्यते ॥' प्रदेशेन पदद्वयं समृज्यते , तेनतेन संसर्गरूपेण उपलब्धः पदस्य हि आकृति म एकोऽयों भवेत् , न तु तदवय- वाना वर्णाना प्रकृतिप्रत्यययोर्वा विभागे साकाड्डत्यम् । तावुभावपि । धर्मिभेदेन भियते नोकत्वमुपा- अनेकत्वम् । किश्च 'स्वप्राधान्यान् पदार्थानां धर्मा- अर्थप्रत्यायनशक्त्यभावात् । समूहावयवास्तु पदानि श्रितम् ॥' यावत् हि प्रयोजनकत्वं नाभीयते , विभागे परस्परमाकाक्षन्ति , न तु एपामेकार्थत्वम् , स्वतन्त्राः पदार्याः न एकतामापादयितुं शक्यन्ते , इति प्रतिपदमर्पभेदाद, समूहस्य च पृथगर्यान्तरप्रसिद्धः । पृथगेव भेटमठो अनुभवन्ति, वसादपि नाना । यद्यपि अतो लक्ष्याभायात् अलक्षणमेतत् इति (एवावता च अस्माकं भारुतिपदार्थकचात् नैव भेदो वारपार्थवेन 'किमुदाहरणम् ' इति आक्षेपभाष्य ग्याख्यातम् )। प्रयोजनवाच्यभिप्रायेण (ोत्रम् अर्थपदं प्रयोजनं ब्रूवे अभिप्रेतः, तथापि पूर्वपशवादिना विकल्पमार्ग उर. इति प्रयोजनवात्रि इति अभिप्रायेण, प्रयोजनदाचित्वाभि-न्यसः । सिदान्ताभिप्रायविवरण प्रयोजनवावित्वात् अर्थ- सन्दस्य उम्पन्नम् । एव सति एक एव कश्चित् पदार्थ प्रायेण इत्ययः)'देवस्य त्या' इत्युदाहृतम् (भाष्ये)। ननु इति परः स्वाभिप्राय प्रकटयति । यदा पदार्यन्यति- । प्रधानभूतः, तदिरोषणन्वेन इतरोगदानम् इति । सर्वेपी रिक्तः कश्चित् एको निर्मागो वाक्यार्थों नास्ति, तदा च तद्रेदात् तसंसर्गाच एको भेदः संसो वा इत्यादि तत्तत्पदाधर्मो एव मामीप्यस्यात् तेषा गम्यमानौ सय वदितुम् । वस्मात् कर्मसमायित्वेन दृष्टार्थत्वात् मेदससर्गों स्याताम्, अत आह-'धापि एकाधतान अशेषमवित्रादिपदार्थविशि निपिप्रकारानं ( देवभ्य न्या स्यात् । कथम् ' भेदो नाम पदार्थानां व्यवच्छेदः सवितुः इत्यादे. ) समस्तम्य पदसनहस्य एवं प्रोजनम् परस्परम् । स च प्रतिपदार्थत्वान्नकत्वं प्रतिपद्यते॥ इति सिमृदाहरणम् । परस्तु निर्यापप्राधान्य अधाला व्यतिपदार्यपक्षे सर्व यकीना गवाविपदेनैव उपारलात् पञ्चति ननु अत्र देवस्य या इति ( माम)। विषयगन्दैः शुक्लादिभिः कुष्णादिन्यवच्छेदमान सिशन्तवादी आह यदि निर्वपामि इति अनुपना, वक्तव्यम्। संसर्ग: पदार्यान्तर्गवावात् न वास्सार्थो भवति, | ततः सम् । स च अनुपनः उद्गुयभावेन भवेत, न इति तदुपसर्जनः तेषा मेदो गनते । स च यया शु. चास्य गुगभावः, प्रयोजनमत्यात्, सवित्रादीनां च भने- शब्देन गोगन्दस्य कृष्णादिभ्यो मिद्यमानत्वात् भपनि, | समाचात् इत्येकार्थत्वम् । .

·एकादशाध्यायाथै विचारः एकादशाभ्यायार्थविचार - . भवति । गम्यते, तस्यापि तदेव ज्यायः । आवृतिर्वा प्रयोगस्य अमिधानन्यायातः, तथापि सामान्यस्य विशेषापेक्षाया दाहायशवत् अर्थवत्वायास्तु, न तु अर्थान्तरकल्पना समानपदोपादानलक्षणया श्रुत्या प्रकृत्युपात्तो भावार्य शक्यते कर्तुम् । अथवा नैमित्तिकस्यैव अनुपानस्य यान. एर विशेषत्वेन बध्यमानो न पदान्तरोपात्तनियोग्य. जीवकालाम्यासो यावळीवास्येन लक्षणया विधीयते । सा विशेषणीभूतकामनास्वभावात्यलिहवशेन निवारयितुं हि लैकिकी , लिड्शन्दस्य तु अर्थान्तरकल्पना इहैव । शक्यते । उचरन् एव हि प्रत्ययः स्वार्थ कार्यसामान्य अतो न कामाधिकारवं युक्तम् । आश्रीता वा सूत्र-प्रकृत्यर्थानुरक्तमेव अभिषो । यथोक्तम् 'प्रातिपदिका- भाष्यारून वार्तिककारीयं दर्शनम् ' यागाचवच्छिना | दुचरन्ती द्वितीया(यादि)विभक्तिः प्रातिपदिकार्यों भावना विध्युपेता पुरुषामिलपितमान्यापेक्षिणी वाक्येन विशेषकः इत्याह ' इति (मा. १११।१२५ पृ. ९९)। वर्गादिक मान्यतया स्वीकरोति न निमित्ततया, तस्य न अभिधानाविशेषेऽपि पदश्रुतिविरोधादेव लिजमाधः। अनपेक्षितल्यात् । इति । तर हि यारादेः करणव दिदमुपहसन्ति प्राभरकराः ते फिल मन्यन्ते अपूर्व- कल्पितापूर्वद्वारेण संभवति , कायकर्षणादीनामिव ज्वलन- स्याभिधेयत्वे क्रिया लाक्षणिकी भवेत् । अनेकार्थ- विलेपनादिद्वारेण ग्रीहिपाकादिसपनत्वम् , भानेपादि- स्वदोपातु न द्वयोरभिधेयता । १० ॥' यदा हि पटकस्यैव उत्पत्पपूर्वारेण परमापूर्वसाधनत्वम् , अव- फलकामिनियोग्यसमभिन्याहारात् कियाऽतिरिक्तमपूर्व गोरणादेवी शतकानादिसाधनलम् । इति में मुस्थित लिडाभिधेयमास्थितम् , तदा न क्रियाया अपि तदभिधेयर मुकत्सम् , अनेकार्यन्यस्य अन्यायपात, सौर्यादिपु निमित्तत्वं कामनायाः प्रसज्यते । क्रियापवीतेश लक्षणयाऽपि उपपत्ते । अपूर्व कार्यतादि नहि. तत्र वचः किं चिदानर्थक्यमुपाश्तुते । क्रिया कार्यपाविनाभूता शन्देनागगता वदुपस्यापति ७॥' भनु वा दर्शपूर्णमामादिपु सापबीपश्रुति- इति नाभिधेयत्वसेभः । न च सोयादिषु लगा. महायात् फलारयम् । येषु तु सौर्यादिषु नित्यत्रभुति. कारणमस्ति इत्यपूर्वमेर तदलिडादिभिः अभिधीयते। नास्ति , तर किम् आनर्यकरपरिहाराथै फलारपट्टी- मतो न युक्तः कामनास्वभावभङ्गेन निमित्तररस्वा क्रियते । भयायमभिप्रायः 'दशीदावेव याच्या म्युपगम. ( इति । तत् दूषयति- ) १६ तु तेषामभि- स्वमपूर्वस्यारधारितम् । मा भाजि कामना- मानमामिति प्रामाणिका न भद्दपति । तपादि लिमित्यन्यायपि संशिवम् १८॥' यावजीर 'अनेकार्थत्वमन्यास्यं शस्त्यने सत्यदोरतः। एक- भुन्यानक्यारिहारार्थमेव तावत् 'दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्ग- येवोभयोः सिद्धी प्रतीतेरभिधेयता । ११ ।' कामो योत' इत्यादिपु फलारत्वे कामयन्दम्पारचरित तावत् शैकिका; ' गामानय ' इत्यादिए लिंद. (लिड- सति भव साधने शामिनः कार्याउगमानुपपणे, कर्मगध यम्य सेः ) सक्षगया भूचि मन्यन्वे, किन मुन्नत समगुरम्य व साधनभाराभगत् वदतिरिक्तमेव स्वास्नु । तर यदि क्रियाका मुग्पा या अभिधीरमाने पायें लिदासः प्रतिपादयति इमाम मौर्यादिपा पन्तरमना आपतेन, ततो शिवमयुग. लिएभतेः कर्मति तदतिरिक्त या पक्षाताभारात् काम- गम्येत , न त्वेतदस्ति , एकर कार्यमामामिधानवाया खभाभदाय लारलमेव गुरुमिति । नेति वदामा उमपत्र मुख्यालोररत्ने । भने प्रयत्व भने स्तरिम “अभियानश्रुतियाये लिलन यायते। समान फलतादोपा अन्याय न सम्पेग , मा दूषि नाना. पररूपा तु सुतिरस्यापि बाधिनी।९।' यद्यपि विधनियमम्ममारतोहानिरेधागा मिरम् । लिन्दम्य ले किराया प्रयोगा, दर्णमासादि. अतो सपा पा कर्मचालवयोगार समिती पाच भरे प्रवेगार मानुगसामान्य मानि, एकियामा अपि नाम- नोगा न.. किराीिनिशी सो नानिमियर भरी। आहामा स्याविप . .

·एकवृन्तगतफलद्वय १२८८ एकवाक्यत्वं . अविधायको मन्त्र. भा. १०८।१२०, विभज्य • 'एकविंशः पोहशी' इति एकविंशविकृत्व, मानानि चात्र ('वाययं श्वेतमात्मेत' इत्यादी) पदानि | पोडशिनि अभ्यस्थमाने नैशोकाभ्यासः । (षोडशिनि साकाङ्क्षाणि इयुपपन्नमेकवाक्यत्वम् । २।२५।१४. सर्वस्तोत्राणि एकविंशानि भवन्वि)। भा. २२२१२४ 'स्वार्थबोधे समाप्तानामझाङ्गित्वायपेक्षया । याक्याना- | वर्गक २. . एकविंशः स्तोमः आराने चतुड- मेकवाक्यत्व पुन. सेइत्य जायते ॥' (विष्पर्थवादादौ) हनि । वि ७३।१०, , एकविंशः स्तोम. अतिराने वा. ११४।१३।२४ पृ ३६६ । सुधा-- पदार्थाना | बहिन्यवमाने काम्यो विहित. ' एकविदोनातिरात्रेण परस्पराकासाऽपर्यवसानेऽपि वाक्यार्याना परस्परापेक्षया | प्रभाकाम याजयेत् ' इति । ५।३।४, * रविंशस्य अन्वयो न विरुद्धः इत्याशय. । भावप्रत्ययेन संबन्धामि- स्वोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायो । ' सप्तभ्यो हिकरोति, धानात् (लोके ) अङ्गादिसंबन्धापेक्षया अनस्य अनि स तिसृमि , स तिसमि , स एफया । सतभ्यो हिं- संबन्धापेक्षया, अनिश्च अगसबन्धापेक्षया आविशब्देन करोति , स एकया , सतिसृभिः, स तिसृभि , सभ्यो भामेयादिप्रधानानाम् एकफलसेबन्धापेक्षया अङ्गाना हिंकरोति, र तिसृभिः, स एकया , स तिसृभि.' इति । च एकरणोपकारसंबन्धापेक्षया स्वार्थपर्यवसितानामपि । १।२६ वर्णक ३ । भस्वाय.-प्रथमे पर्याये प्रथमा कक् वाक्याना सहत्य एकमहावाक्यापादनेन एकवाक्यत्व मिवारम् , द्वितीया ऋक् निवारम् , तृतीया कर एक भवतीत्यर्थः। ५२५. वारम् इति सत | अप दितीये पर्याये प्रथमा एकवार * एकवाक्यत्वे सभवति अनेकादृष्टानुचन्धिवाक्य- | द्वितीया त्रिवार तृतीया भिवारम् इति सौर । तृतीये भेदापादवविधित्वाङ्गीकरणायोगः । इद 'न चेदन्य पर्याये प्रथमा त्रिवार द्वितीया एकवार तृतीया मिवारम् प्रकल्पयेत्' (१०१८४७) इत्यस्य न्यायस्य इति सप्तव । सरस्नया एकविंशति इति । के..एफ. खरूपम् ।सु ६२. विशे अतिराने आगमेन संख्यापूरणे 'समाम्नायपाठ- मादेवाय नियम.भा. ५।१६।१३ वर्णक २. 'अयकत्वादेक वाक्य • एकवाक्यत्वलक्षणम् • एकवि अतिराने विदरतोमके पानामागमेन साकाङ्क्ष चेद्रिभागे स्यात् '(त्र) यत् विभागे सति वृद्धिः, न नभ्यासेन । वि १५६, . एकविशे साकाक्षम् , अविभागे च एकाथम् , उदेक वाक्यम् । ' स्योन वे-तस्मिन् सीद' इत्यत्र अतिव्यातिनिरामार्यम् अतिरा विधाना चतुणे तृवाना पर्याोचर निवेश, न पाक् बहिष्यवमाने । ५।३४ एयायम् इति । 'भगो वा विभजत, पूषा वा विभक्नु' • एफविधिगम्य एक. पदाथ । वि ५।२।३ अनयोति यातिनिरामा विभागे साकादक्ष इत्युक्तम् । वि. २११११४. एविभक्तिनिर्देशात् अन्तरेणापि पी सामा नाधिकरग्यम् अवगमिष्याम यथा नीलमुत्पल मिति । • एकवाक्यवसभवे वाक्यभेदस्य अन्याम्पत्वात् । इति कचिदाह । भा १९६१२ प ६८५. पराक्रम. ५११ 'एविशिष्टे अपरवैशिष्टपम्' इतिम्यान ए एकवाक्यत्वापनाना संभूयैकार्थप्रतिपादकः पसंख्या विशिष्टे ननु मल्लाचयो वाय. । भतम सत्यति त्वम् इति न्याय । भूय मिलिया इतरमाचिन्ने कासवे नतु सेला आrarविभाह . त्ययं । यथा प्रयानायगजाताम्यसभूतानां दर्यापूर्वार्य • एकपिपयो सामाय विसो वापते । का साधक वेन एकशालनि यै विपश्यते तत्रस्य माचि । १८१७. स्था न अनेन एकाहितीयःमरूपता हरिरीना एम्पन्नगठफउदयन्याय । नियमारिसरमा तहमवप्रतिपादकानि वाक्यानि मनागन्नानि मवन्दीविरयन्त न्यायेन पररानो मी भान- संक्षेप साहस्री १३.. संबपरणेन अपम. | रसायन.. १३८. .

·एकादशाध्यायार्थविचार १२९७ एकादशाध्यायार्थविचारः न्याहारात अनन्योपसर्जनं क्रियाऽतिरिक्त कार्य सिध्यति' । यद्यपि नियोगस्य कृत्युद्देश्यतया प्रघानस्य अन्यादृशी इति , प्रतिब्यादेनं न , विपरीतसाधनत्वादिति । कर्तव्यता, क्रियायाश्च अन्योद्देशप्रवृत्तकृतियाप्यतया कामपदम्मभिन्याहारो हि अन्योपसर्वनकार्याभिधाने एवं गुणभाशत् अन्यादृशी कर्तव्यता , दधापि उभयन युज्य- प्रमाणम् , न स्वातन्ये । स दि वर्ग कामयमानः मानस्य लिड्शब्दस्य गोशब्दस्येव सण्डादिषु प्राधान्य. तत्कामित्वेन रूपेण तदुपसर्जनं कार्य योद्धुमलम् , इत्यनेन | गुणभावग्रहाणेन राण्डत्वादिविशेषप्रहाणेनेव सर्वानुगतं हेतुना वसाधनत्वायोग्यक्रियापरित्यागेन तदनुकूलापूर्वाभि- कार्यत्वसामान्य गोत्वमिव वाच्यं स्यात् । अनेकन प्रयुक्तस्य धानं लिडादीनामुपेयते, तत् कथं स्वप्रमाणविरुद्धप्राधान्या शब्दस्य सर्वत्र मुख्यत्वोपपत्तौ अन्याय्या लक्षणा । भ्युपगमः । ननु वस्तुवृत्या फलानुगुणमपि न तथा शब्देन | तदेतत् कपिञ्जलाधिकरणे ( १९।११८०३८) भगरता अभिधात यम् , किमेतारता स्वप्रधानभूतमभिघातन्यम् , भाष्यकारेण महता प्रबन्धेन साधितमपि स्खसमयसंतमस. नहि प्राधान्ये कश्चिदपि प्रमाणलयः समस्ति । अपिच / तिरस्कृतदृष्टिमिः नालोचितम् । एवेन 'गामानय ' नियोज्यपदसंबन्धादेवं कल्पयितन्यम् , यादृशं कार्यरूपं | इत्यादिषु कार्यान्विते प्रयोगात् , तथा नद्यास्तीरे फलकामी ' मभेदं कार्यम्' इति वोढुमलम्', तादृश- फलानि अन्ति' इत्यादिपु सिद्धार्यान्विते प्रयोगात , मभिधातव्यम् । स च खकामानुगुणमेव बोडुमर्हति | उभयानुगताकाशितसनिहितयोग्यार्थमात्रान्वितला इति तथव अभिधावभ्यम् अङ्गापूर्ववत् । यो हि | भिधायित्वात् गवादिशब्दाना कार्यान्वितामिधायित्वं ' प्रयाजादिविषयापूर्व विनियुक्तविषयतमा स्वतन्त्री निरस्तम् । 'यदि त्वेतन्न मृप्येत प्रमाणान्तरगोचरः। भवितुमसमर्थम् इति स्वशब्देन अधिकारवाका निर्शत- शब्दानामभिधेयं स्यात् ततो वेदाप्रमाणता । १४॥ प्रधानकार्याभिधानशक्तिनाऽपि लक्षणया अन्योपसर्जनी- यदि हि अनेकन प्रयुज्यमानस्यापि शब्दस्य सर्वानुगत- भूतम् अभिधीयते । इति वदति , स कथम् ( हास्यो न । सामान्यसद्भावेऽपि तदाचित्वमनभ्युपेत्य व्युत्पत्यबसराव- स्यात् इत्युत्तरेणान्वयः ), कामाधिकारनाक्याद-पत्र | गतविशेषवाचित्वेन अन्यत्र लाक्षणिकी वृत्तिरभ्युप- भविदितप्रधानकार्याभिधानसामर्थेन प्रत्युत लोकावगत- गम्येत , ततो वृद्धन्यवहारे प्रमाणेन तदाभासेन वा वक्तृ- गुणभूतकार्यामिधानसामध्येन कामपदसमभिन्याहाराच्च बुद्धयारूढे एवार्थे शब्दप्रयोगात् तथाविधः एव सर्व- अपूर्वाभिधानप्रमाणात् अवश्यम्भाविताहकत्वेन लिङ्- शब्दानामभिधेयः स्यात् , वैदे चापौरुषेये तदसंगवात् शन्देन करणीभूतविषयतया च तद्वदेव विनियुक्त- अप्रतिपादकावम् , वेदस्य पौरुषेयत्वं वा बलादापयते विपषतया मत्यूदप्राधान्यमपूर्व प्रधानतयैव लोकस्वप्रमाण- | इति अप्रामाण्यं स्यात् । तथा लिड्गन्दस्यापि ग्युत्पत्ति- खविपयविरुद्धम् भभिधीयते' इति वदर हास्यो न स्थानामिमते कामाधिकारे फलकामिनियोग्यफलानुगुणा- स्यात् । तत् उभयत्रापि गुणभूत कार्याभिधानशक्त्या पूर्ववाचित्यं ग्युत्पन्नम् इति नैमित्तिकनिषेधाधिकारयोरपि एकयैव मुख्यत्वोपपतेः न क्रियायाः लाक्षणिकत्वम् । न्युपत्यनुसारेण तथाविधापूर्वामिधानात् तदनुसारेण फलं 'लोकतः स्वप्रमाणाम फलार्थविषयत्वतः । अन्या- तत्कामी च नियोग्यः कल्पयितन्यः इति सर्वत्र फलाधि- र्धत्वमपूर्वस्य प्राधान्यं न कुतश्चन ।' १२ ॥ इति कारत्वं जातेष्टिवत् स्यात् । तस्मात् सिद्धार्थेऽपि वेदस्य संपदश्लोकः। प्रामाण्याविघातात् 'आनन्दं ब्रह' इत्यादीनां प्रामाण्य- एतेन नैमिनिकाधिकारेऽपि कामाधिकारयुत्पत्यनु- निराकरणं नास्तिकतामेव फलति , इत्यलमनेन । सारात् अन्यार्घस्यैव अपूर्वस्याभिधानान् तदुपपश्यय तस्मान्न क्रियाया लाक्षणिकत्वम्, इति सौर्यादिए नियोग्यवत् फलमस्यं कसनीयमिति दर्शितम् । किन, लिट्शन्दम्य कार्यसामान्यत्राचिनः समानपदोपादानश्रुत्या 'प्राधान्येऽपि नियोगस्य गुणभावेऽपि कर्मणः। भावार्थविषयचात् तत् मा बाधि इति निमित्तारमा विशेषद्वयहानेन सामान्यस्यैव वाच्यता ।' १३॥ मनायाः मान्मते स्यात् । तस्मान् विधियुकायाः मी. को. १६३ . 1 ·१ 0 एकस्तोमस्य या १२९० एकहायनीशब्दा केनेव ऋतुना संयोगो दर्शितः । तस्मात् एकरतीमकाना. • एकह विरानीवपि पञ्चशयव निर्यापः कार्यः दर्श मेव यादोऽयम् इति पूर्षः पशः । वाशन्दः पक्षान्तर | सायप्रातदोहयो । आतिन्यायः इति बिन्दौ अधिकरण न्यावर्तयति। अप 'एकस्तोमो वा' इति एकस्तोमे वा एन्यम् । भा. ६४।६।२२-२३. इति च अन्यत्र पाठः। • एकहायनस्य पशोः देध्याय दानं धर्ममा सर्वेपां वा चोदनाऽविशेषात् प्रशंसा । न परिकयार्थम् । अनृस्विजे इदम् । पानीसयाजेषु स्तोमानाम् । ४४॥ कपारामिहोमे वैश्वानरो द्वादशकपालः । तदं दानम् । भा. १०२।१६/४७. पूर्वपचं सूत्रेण प्रासं वाशन्देन निरम्यत् सिद्धान्त- माह । चोदना उक्तिः वाद इति एकोऽर्थः । सर्वेषा- विधिः । वाल. पृ. २४, • एकहायन्याः अमात्रा * 'एकहायन्या क्रीणाति ' इत्ययं न्यस नियम मेकस्तोमकानाम् अग्निष्टुदादीनाम्, अनेकस्तोमकाना. मुस्प्यादीना च चोदना स्यात्, वादः स्यात् अन्य. अत्यावसायात् वदभूतनपनस्यापि तन्मानार्थत्वप्रवीते. । कानाम् अनेकस्तोमकाना च ग्रहणे विशेषाभावात् । य एवमा ११०२५ ० एकहायन्यां क्रया यन्दस्वार्थ: स्यात् । अविशेषात् अन्यपदेन एकस्तोम- भा. ४।१।१०. * एकहायन्याः तवयनस्य वा अक्षा- भ्यञ्जन पदपासव: पदहोमो वा न प्रयोजकानि , किन्तु 'यो वै त्रिवत् अन्य यशक्रतुमापद्यते स दीपयति इति एकस्तोमकस्य वादस्तु स्तोमाना सर्वेषामेव प्रशसार्थः नीयमानायां दैवात् प्रावणि सप्तमपदपावे अशाभ्यञ्जनायर्य स्यात् । प्रकृती अभ्यस्ता धर्माः विकृती चोदकपाता: न पुनस्तदानयन ज्योतिष्टोमे सोमकये । भाट्ट. ४।१।१९. एकहायनीन्याय. अरुणान्याय ' इति विदो प्रागनुभूतत्वात् मुख प्रतिपद्यन्ते इति त दीपयति प्रसाश- यति इत्युक्तम् । अनभ्यासे तु मुवप्रतिपत्त्यभावात् ग्रहणात् तत्साधनत्यम् ( पर्यमिकरणस्य ) शास्त्रकृतस्यात् द्रष्टन्य. । के. ३।१६।१२ . प्रकृती बीहिमयपुरोद्वारा. सम्यग्दीपन न स्यात् । तसात् एकानेकस्तोमकाना सर्वेश | प्रामोति इति वक्तव्यम् । वप्रापि 1 एकदायनीन्यायेत ज्योतिष्टोगविकाराणाम् अन्यशन्देन चोदना इति सिद्धान्त। अप्रयोजकत्वात् तदभावे (पर्यमिकरणस्य ) लेमा । चोदनाऽविशेषात् चोदनागतस्य अन्यशन्दस्य एकस्तोमकेषु बा. २।१।४।१२१ ४१५ । एकहायनीन्यायेन पुरोडा- अनेकस्तोमकेषु च अविशेषात् इति ऐकपद्यमते न्याया। चोप्रतिनीहियवाप्रयोजक वेऽपि यत्किञ्चिद योपादानेन मुबोधिन्या कुतूहले च ऐकपद्येन न्याख्यावम् । के. पुरोदारा सिद्धः पर्यनिकरणलोपस्यायुक्तत्वेन रत पूर्व- एकस्तोमस्य वा ऋतुसंयोगात्' इत्यधिकरणम् | पञ्चपयोजनापरितोष । मु.पू. ६३८. • अमिष्टोमविकाराणाम् एकानेकस्तोमकानामपि' इति एक्हायनीपिकाक्षीशन्दी शापि सामानाधि. विन्दौ द्रष्टयम् । के. ५३१५४३ . विशेषमवृचोर-करण्यात् एकरन्यवचनी । वा ११२ . ६७१. क्रमानुसारेण औपसंहारिकविशेषश्रवणस्य यथाकथञ्चिद् • एमहायनीशब्दः प्रये विधीयमान' अशातवा न्याख्यानम् 'एकस्तोमे वा अनुप्रयोगात्' इति पाचनि स्यात् । अरुणायन्देन संवध्यमानय सावत् । भा. काधिकरणे सितम् । परिमल. ३१/१४२३-२०मू. १।६।१२ ६९१, . एसापनीयदा यति • एकस्वोमकाः कतवः 'प्रिवृदमिष्टोमो भवति श्रीशातिना अभिबध्यमान. रनार्यः, न पटान्तरेग 'पञ्चदश उन्थ्यो भवति ' इत्यादयः । वि. ५।३।१५. संबन्धमा प्रयति । ( पारि) अस्मानन्दस्सु पदा- एकस्तोमकानाम् अनेकस्तोमयना व 'अथान्यैन' रेप संबन्धमलभमानः मनक बिहानीश-देन इति वादः। भा ५३३१५१४३-४४, . एकस्तोम- एकवाक्यमभ्युपैति ननु जकियायचा नादा. कानाम् अनेकस्तोमकाना वा सर्वेषामेव अग्निष्टोमविकारा- पंचधार्थ इति । आह, अगा गन्दम्य आनस्परि- जाम् अमिटोमोचरकाता । ५.३१५४३-४. हा उभयर पार्य इति वदामः । भन्नार्थमति तम् ७ * ·. २ एकादशाध्यायार्थ विचारः १२९९ एकार्थत्वात्समुच्चयो ननु यदि प्रधानविधिरैव अनुष्ठापकः नाविधयः । विधेस्त्वेकभुतित्वात् (११११११६) इत्यत्र । १९३।१०। अनुपापका:, किमर्थातहि तेषु अर्थवादा: 'वर्म वा ५४. . एकादशिन्याम् अधिगुरे देवाना गणवा. एतद् यशस्य क्रियते । इत्यादयः, ते हि विधेः प्रयोजक- भावेन पृथक्वेन च 'मेधपतिभ्यो मेघम् ' इति बहु- यक्तिम् उत्तम्नन्ति इति स्थितिः । अप्रोजकत्वे तु तेषा वचनान्तत्वमेव ऊहनीयम्, न त्वेकवचनान्तमन्त्रस्य किमुत्तम्भनम् एषा कार्पमिति , उच्यते , प्रधानविधेत विक्ला । वि. ९३३३१४, * एकादशिन्याम् अनारम्य सर्वादविशिषधानविधायिनः तदननुविद्वारेग सर्वे एव | बिहार: शिष्टः । ' यथा हि प्रभवः पशवः स्युः । ताने. अर्थवादाः शेषभूता इत्यदोषः । नैतदेवम् । विध्येक- बानूचीनानहरहालमेरन्, आमेयमेव प्रथमेऽहन्यालभे- वास्यभावेन हि अर्थवादाना तत्तम् , न च प्रधान- , सारस्वती मेपी द्वितीये, सौम्यं बच नृतीये, वारुण- विधिना अवाक्यस्थानामयवादानाम् एकवास्यत्वसंभवः । मन्ततः । अय पुन ज्योतिरादीनां पर्यावर्देवामेयमेव इति न तछेपावसभर इति । नैष दोषः । उपमेऽहन्यालभैरन्, सारस्वती मेपी द्वितीये , सौम्म प्रधानविधियक्तिईि विशिष्ट विषयीय अर्थात् बत्रु तृतीये, वारणमन्ततः' इति । तदनारम्यादाना विशेषणेषु अनेषु सकामति , तत्सविध्येकवाक्यभूता प्रत्पर्यत्वात् ज्योतिष्योम प्रविधम् । 17 अहा बहुत्यस्या- अयं सदाः युक्त यत् तामुत्तम्नन्ति इति । यथा वायु भाकादईभकादपरा प्रकृति द्वादशाहमागतम् । तमाम क्षेपिष्टा देवता' इत्यनेन विशिष्टालम्मविधिशस्तो अर्थात् पुनर्योतिरादीना पर्यावर्तेषु इत्येतन युज्यते इति तृतीया विशेषणभूते वायो कान्तायाः हायकरण । यास्तु प्रति गवामयनमापनम् । एवमागतस्यैतद्दर्शन मिति । विशेषः, यत् का वायोः वाक्येन विनियोगः, प्रयाजादेस्तु भा. ७४१३१२०, - एकादशिन्यो । यूपानां) यूपा- भारणेन । नेतारवा अर्धवादगतेः कश्चिदिशेप.। तत् हुतिः तन्त्रम् अन्तिकदेशस्थाविवक्षितस्यात् । १०॥ सिंदम् अनानामपि सेभूयकारित्वमिति । ५९. ततः एककालाना बहूना प्रधानानाम् एकदेशकाल. • एकारपाठः ( ए इत्यक्षरस्य पाठः) यौर खाना- फकाणी ताइवान्यनानि नत्र यथा आमेषादीना न्तरे उत्तरादो, तत्रैव आईभावरूग गीतिः ऊहिवन्या, प्रयाबादयः । यस तु अन्यतमम्यापि भेदः यथा विकदयस्य फालभेदा, मासेषु मारुत्याः अन्येषां न तु प्राकृतस्थानपठिताक्षरान्तरे क पा 1 भाट्ट ९।२।८. र देशभेदः, तर आपरामिकाना (पानीसंपाजानाम् ) •एमाधान करणयाणा विकल्प. भा. १२२३॥ कर्तुभेदः, वा अनानाम् आप.- आवृत्तिरित्यर्थः । १३॥ २९, - एकार्थानी ब्राह्मणविनियुक्तानी प्रयनादि- एकदेशमलावेऽपि यचनादावापः यथा 'अमये । मन्त्राणां विकलः । १२॥३॥१५॥३१-३५, . एका. मानाय निरुप्या पावविभ्यो समादिपि निर्यपेत्यांना विकल्पो का बाधो वा भवति । RI इविवि एबयामायार्यविचार अध्यायार्थ. विचार: अल्पापानेर , भाभारनिराम प्रधानम्)। •पकादशिनी (पना ) गामयने अन्यस्य. एकार्थत्वम् भने कमुस्यरोप्यराहिल्यम्, न माना दण्डविपरमम्यते । भा. १०२५७८३ पायातलम् । वेन आल्यातमैदेही यौनका. 'पुन: पर्यापण आमेरमेव प्रयनेऽन्यालये' इति अन्यान्यातायः घरो या पप मगो पारति' पचना परिचिः ऐपदागिने। ८६, • एकादशिनी यादो , सायमेर । मपि. प. ६३. • एम. (नारायदे विधार विस्तायाम् एम्य (पो.) वेन अनेभयन्च वापते । पाउ.. १४...का भनि ६ २, पन्मिात् ( अमिमर्गनयोः) समुपले न मी गेा रामस्वैग मापनीरोदयनीय म. सम्म छ । मा. ५२१. .

·१२९२ , . . उक्तानि । एकादशाध्यायाः एकादशध्यायार्थविचारः दम्य साणामनुयाजानां पौरोडाशिकानां प्राङ्गसिद्धौ । नापि । भूतस्य आमिक्षाऽऽतो अतिदिऐन तदद्भूतेन विकृति. पूर्गेक्तितन्योदाहरणद्वये संख्यातः कालतो वा विशेष- रूपेण सानास्पदविरातिनिमितकैन्द्रपञ्चरावयागेन सह ग्रहणमस्ति , यथा पासुकैः प्रयाः तिष्ठन्तं पशुं तन्वम् । न च उक्तोदाहरणद्वये प्रसङ्ग एवेति वाच्यम् । प्रयजन्ति ' इति तिष्ठति पयो अपऋष्यमाणः - एकादश सानाय्ययत् दन्यभेदात् दैवतक्याच । वदेवम् अष्टविध प्रयाजान् यजति । इत्येकादशसंख्या कैच, पौरोडाशिकानां | तन्नं निरूपितम् । इत्येकादशाभ्याचार्यसग्रहः । याल. 'आमनेषु इविः प्रयजन्ति' इति इविराणादनोत्तर. पृ. १४७-१४८. कालविहितानां पञ्चसख्याना च आतिदेशिकानां प्रयाजानां * एकादशाध्यायार्यविचारः । एकादशे तु प्रोग. प्रसङ्गसिदौ । न च प्रागुक्ततन्त्रोदाहरणद्वये मन्नतः परिमाणं तलावापद्वारेण चिन्यते । तन्त्रं नाम साधारणम् कर्तृतो वा विशेषग्रहणमस्ति, यया सपनीयपौ मैना- अनाद्यनुमानम् । यया आमेयादिषु प्रयाजादीनाम् । तत्र वरूणकर्तृकात् 'अग्रिमय होतारमणोताप मुतासुती यज-प्रथमं तावत् आग्नेयादीना फलतन्त्रत्वं प्रतिपाद्यते । किन मानः' इति अग्नीपोमीयात् अति दिष्टात् सूक्तवाकपात् । दर्शपूर्णमासाभ्या वर्गकामो यजेत' इत्येतत् फलम् तन्धिणि सवनीयद्दविरङ्गाना मैनावरुणरहिताना प्रसझो- आमेयादीना तन्नम् , उत पृथगिति । किम् अन्योन्य- पारित्वे । तस्मात् सप्तधा विशेषाग्रहणे तत्वं भवतीति निरपेक्षाणा फलसाधनत्वम् , उत सहितानामित्यर्थः । सिद्धम् , ससधा च विशेषग्रहणे प्रसद्गो भवतीत्यति । यत्तु अन भाध्यकारेण (११।१।१।१ ) पुष्पपर- सिद्धम् । तत्र च प्रसङ्गात् सतविधान्युदाहरणान्यपि वादिनिराकरणं कृत कामशब्दस्य ( स्वर्गकामशब्दस्य), वदिह अनितमपि सूचितविचारोपोदातत्वेन भावार्था- तच तन्त्र निविधम् । तत्र द्विविधमुक्त प्रधानतन्त्र- | धिकरणोपोद्धावभूतप्रतिपदाधिकरणपत् कृतनिति वेदि- मगतन्त्रं च । प्रधानाङ्गतन्त्रं च तृतीयम् । प्रधानवन्नमपि तन्यम् । निमित्तपरत्व तु 'प्रयोगे पुरषभुतेः' (पा। त्रिविधं प्रकृत्योः विकृत्योः प्रकृति विकृत्योश्च । तत्र २१३) इत्यत्र प्रसन्नात् सूरकारेणैव निराकृतम्, इह प्रकृत्योर्यया सागाय्ययोः इत्युक्तम् । द्वितीयं यथा आहि- भाष्यकारेण स्मारितम् । इदं च पुरुषवादिनिरा- तामे: युगपत् अनेकगृहदाहादी धामवत्यादीनाम् । तृतीय- करणं स्वर्गकामाधिकरणस्यापि उपोदाराचात् तर भेदे श्रोतमुदाहरणं मृग्यम् । सा तु हेमाद्रिणोक्तम् अमा- अमाभिः अनागतमत्यवेक्षणेन प्रदर्शितम् । निमित्तपर- वास्यान्यतीपातश्राझादीनाम् एकदिनकर्तव्यत्वापत्ती इति। यमपि अनाकाशितत्वात् अयुक्तम् । आवाइक्षित- अगवन्नमपि नेधा उपदिष्टानामेवामानामन्योन्यम्, यथो- लातु फलभेव अनेन प्रतिपाद्यते इति युक्तम् । दाहत दर्शाताना प्रयाजानाम् । उपदिष्यातिदिष्टयोरन्योन्यं पुरुषस्य नियोज्यस्य ये विदुः (प्राभाकराः) यया ' दीक्षानु यूपं छिनत्ति' इत्यपकृष्यमाणस्य अमी. प्रतिपादनम् । कामशन्देन भाष्येण त एतेन पोमीये उपविष्टस्य सबनीये वातिदिष्टस्य यूपस्य तत्सस्का-निरामनाः । १॥' कार्यस्य फल्यनपेचत्वात् तदपेधितो राणा चान्योन्यम् । अति दिष्टानामेव अन्योन्यं यथा वरुण- नियोज्यः एव स्वर्गकामादिशब्दैः प्रतिपाद्यते इति ये प्रयासेषु उत्तरे विहारे अष्टसु इवि.पु अतिदिष्टाना प्रया- मन्यन्ते , तेश पुरुषपरवनिराकरणमाध्यविशेषः । जाना तन्वम् । प्रधानाङ्गातन्त्रं तु द्वधा प्रकृतिप्रधानस्य नहि अनेन कर्तृवचनावमेव निराक्रियते । ननु खाइविकृत्या सह तन्त्रम् , यथा 'यस्योमा हविराति पुरुपस्यायं वका' इत्यादिना पुरुषपरत्वमान माच्छैन् ऐन्दं पञ्चशरावमोदनं निपेत्' इति निराकरणात 'निमिचपरता वैवं श्रुत्सवाधान सानाय्ययागाङ्गभूतया भामेयपावितिभूतया इष्टया सह प्रसज्यते । लिङ्गवाधलथाहि स्यादन्यधा श्रुति. सानाय्ययागस्य तन्त्रम् । क्या विकृतिप्रधानस्य स्वार बाधनम् । २॥ यदि च नियोगारा स्वगंधमादः विकृया दन्त्रम् , यथा ऐन्द्रम्य आमिटायागस्य प्रधान साद, यतः स्वर्गकामनाविशिष्टस्य गृहादिदाहविशिष्टस्येव . - ·एकार्थत्वादविभाग: एते पक्षाः पुनर्योजयाः । . * एकार्थवादविभागः स्यात् । इत्यत्र 'स्थतरे { रिक्तपुरुषान्तरस्य च बाधकः । १०३१८. * एकाहे तु प्रस्तूयमाने संमीलयेत् । वृहति प्रस्त्यमाने समुद्रं मनमा । एकत्वादेव विभागासेभवात् समस्ते (सामनी ) ज्योगाम. ध्यायेत्' इत्यादौ प्रतिनियमनिर्देशान्ययाऽनुपपत्या अपूर्व याविनः उभे कुर्यात् ' इति । ज्योक अनेकवारम् आमयावी साधनीभूतरतरत्वादिलक्षणापश्वस्यापि आश्रयणात् न , रोगयुक्तः । तस्य द्वे अपि सामनी कुर्यात् । भा. १०१६॥ धर्माणा साकर्यम् इति वक्ष्यते । को. २४४ , ८४. ३३५. एकाहे भूनामक सोमे ' धेनुर्दक्षिणा' । धेन्वा एकार्थत्वादविभागः स्यात् । ११२।७।२२।। च अनया गौशाश्वश्व' इत्यादिनिखिलदक्षिणामाः । दर्शपूर्णमासयो: ' इदं ब्रह्मणः इदं होतुः' इत्यादिना वि. १०१३३१४, * एकाहे विश्वनिति परिधानार्थी चतुर्धाकरणमाम्नातं बहूना पुरुषाणां शेपेण संबन्धः । वत्सावा विहिता । परिधानमन भावरणम् । १२।३।१. कर्तव्य इति । शतकृष्णले चरौ तु सचे भागाः ब्रह्मणे * एकाहकाण्डपठितज्योतिरादिधर्माणा गवामयनगत. एष परिहत्ताः । तस्मादन सर्वशेषाणामेकार्यावं ब्रह्मार्थत्वं ज्योतिरादिषु अतिदेशः । इदम् । अति देश: गवामयन- सिद्धम् । तस्मादन अविभागः स्यात् विभागः चतुर्धा- गतः' इति बिन्दौ द्रष्टव्यम् । भा. ७।४।३।१३-२०. फरणं न स्यात् । इति सिद्धान्तः। के. * एकाहशब्दस्य एकाहयोगः उपाधिः । सु. . एकार्थत्वे उभयोः विकल्पो भवति । भा. १२।३।११. * एकाहादिदीक्षापक्षाणां प्रकृतिवः माताना न - एकार्थविधानेन अनेकार्थविधान बाध्यते । बाधः साग्निचित्ये प्रती । संकर्प. २११२९. अमासनाधः । वा. ३१३१७१४ पृ. ८६... एकार्थ- विधाने संभवति अनेकार्यविधानमन्याय्यम् । भा. * एकैकस्य एव सपत्नीकस्य पुरुषस्य कर्तृ दीपूर्णमासयोः । भा. दारारा३-१३. * एकैकस्य ९१४।२।१८, " एकार्थविधाने हि एक वाक्यं भवति । फुलस्य साधनत्वेन कर्म चोद्यते । वि. ११. राशा४ पृ. ५.२. एकायस्य रणविशिष्कर्माधिकारो नास्ति इति क्षु एकैकाङ्गश्रवणे सवि अन्येपामझानामुप- सूत्रभाष्यकारी । तथापि एकायस्थापि आयत्यवरण- संहरणम् इति मीमांसान्यायः ( सर्वशाखापत्यय- समर्थत्वात् अधिकारोऽस्ति । मनुवपक्षे तु एकायवरण- न्यायः)। श्रीकर. ३।३।२६ बस् . मपि ष्यन्तः स्वीकृतम् । स्पष्टं चेदम् ।।१० अधि- • एकोरिष्ट सदा भोजनं निविभ्यते । सपिण्डी- करणे भा। के. करणोत्तरम् एकोद्दिष्टम् अन्येषा सर्तृणा मतेन अनिपिनम् । सु. पृ. १६६. - एकाएका । माक्तो हि अन्यासु अष्टमीयु एका- टकारान्दः । एा हि मुख्या या माध्या वृत्ता। भा. * एकोदेशेन अनेकविधाने वाक्यभेदममरः । ६३५९४३४. ० एकाएका मायकृष्णाष्टमी इति याशिका समाया। वि. ६१५.११.. * एकोनपश्चाशदात्रं सत्रम् अजनाम्यञ्जन नाम । . एकाहः । एकेनाहा योगात एकाहः यागः। तर वैकृतैः गोरगुलवादिमिर पञ्जनः प्राकृतस नवनीता- वा. २२२२२२२ पृ. ४७१. * एकाहा: सोमविकारा म्यञ्जनस्य समुच्चयः । वि. १.४।७. गवादयः दर्शपूर्णमाधाभ्याभूषे स्युः, न प्राक् । मा. • 'एते असममिन्दपः' इति 'बहुभ्यो यजमानेभ्य,' ९।२६... एकाहा: सोमवितिरूपा यागाः । इति ज्योतिष्टोमपकरणे विहितापाः प्रतिपदः सो उत्कर्षः। अमिष्टोमात् माक नानुपाः । पि. ५:३१. एकाहे । वि. ३१३३९४. उपहाये कती अश्वः श्शवो रुक्मलपटो दविगा, 'एते पक्षाः पुनर्योग्या व्यतिकीयोः पर. बाणे देयः भयमश्वः स्नवदक्षिणायाः ब्रह्मातिस्परम्' (वा. १७३।९।३० पृ. २११) इति न्यायेन क मीन्या.

·- - एकादशाभ्यायार्यपिचारः एकादशाभ्यायार्थविचारः प्रयोजको भवति । नहि तेषामुत्पत्यपूर्व साक्षात् साध्या । तावत् पक्षयेऽपि फलापूर्पयोः, उभयम वा अपूर्वस्य मपि प्रयोजकम्, अकार्यवात् । नहि उत्पत्यपूर्व कार्यम्, अविशिष्टेव । सामाधिकारे तु अमसिद्धमपूर्वरूप तस्य किन्तु तेन परमापूर्वम् । अयं च न प्रयोजकम् इति । फलसाधनत्वम्, यागस्य तसाधनत्यं च कल्प्यम्, परमापूर्वगेय स-भारागा कर्मणां प्रयोजकम् , तहत् कामा- इति विशेषः । अयापि नाम कामाधिकारे न धिकारे फलमपि अपूर्वदारेण साधनं प्रयुङ्क्ते इति । प्रयुक्तिकल्पना , तथापि अपूर्वस्वरूप धर्मि , वस्त्र तब नैषम् , दारासभवात् । यदि हि उत्पत्यपूर्ववत् च फलसाधनलम्, यागम्य तत्साधनता (च) कल्प्या। परमापूर्वमपि खातन्त्र्येण प्रयोजक भवितुमशक्तम्, ततः नैमित्तिकावे तु 'क्रियारूपस्य कार्यस्य सिद्धरूपस्य तददेव प्रयोजकस्य फलस्य द्वारीभवेत् । तत्तु स्वयमेव धर्मिणः । प्रयोजकत्वमा स्यात्, वत् नैमिचिकता ' प्राधान्येन कार्यम-यवहितं च फलापेक्षया प्रथमपतीतं वरम् । ५ ॥ लोकसिद्धार्थत्यागाच्च श्रुतिबाधः स्थित च किमिति व्यवहितपरम् अप्रतीतफलप्रयुक्ति प्रतीक्षते ! एव । तस्मात् श्रुत्यबाधात् कल्पनालापवाच्च नैनिति- औपादानिकं हि फलस्य साध्यावम् । तेन प्रतिपन्नानियोग- कलमेव युक्तम्, न कामाधिकारत्वमिति । कथं पुनः विशिष्टनियोज्यसंयन्धाधीनत्वात् युक्तमेव चरमप्रति. यच्छन्दादिविरहिणो निमित्तवम् ! न वयं श्रोतं निनि- पनत्वम् । त्तत्वं ब्रूमः, किन्तु जञभ्यमानवत् कामनाविशिष्टस्य ननु काम्येषु फलकरणीभूतस्य विषयत्वात् फल-नियोज्यत्वात् अर्थात् निमित्तत्वं कामनायाः कल्प्यते । सागत्वपुरःसरमेव नियोगसाध्यत्वम् । नूगा भवान् यथा. 'किन यच्छब्दवाच्यत्वं न निमित्तस्य विद्यते । शक्ति निर्णयेऽपि न सम्यगालोचितपूर्वी । तत्र हिउद्देश्गत्वं ततः सिध्ये विह तत् सिद्धमन्यतः । नियोगसाध्यत्व निरपेक्षस्य कर्ममाध्यत्वे६॥' यन्छन्दो हि उद्देश्यावमा प्रतिपादयति , निरूप्यमाणे अपूर्वाभिधानमाधान्यमहामादिषगणः | न निमित्तत्वम् । अनुपादेयविशेषणविशिष्टस्य उदिष्टस्य प्रदर्शित एप । तेन नियोगः स्वयमेव प्रयुक्ति- नियोज्यत्वेन गृहदाहादिमतः अन्वयात् विशेषणभूतस्य सामात् अन्यवधानाच न फलस्य कर्म प्रयुआनस्य दाहस्य आर्थिक निमित्तत्वमुच्यते । तच फलकामस्यापि द्वारीमपितुमईति, अतःप्रयुक्तत्वाच्च । उन्पच्यपूर्वाणि हि नियोज्यस्य उदिष्टत्वात् तत्कामनाया अपि अवि- स्वयमकार्यरूपाणि परमापूर्व सिक्युपायत्वेन प्रयुक्त कार्य- शिष्टमिति युक्तं निमित्वम् । बहुक्ष यच्छन्दादि यानि युक्तं यत् परमापूर्वस्य कर्मप्रयोजकम्य द्वार अयते ' यः प्रजाकामः पशुकामः स्यात् ' 'यदि कामयेत भवन्ति इति परमापूर्व तावत् कार्यम्, तच्च म ऋते वर्षक: पर्जन्यः स्यात् ' इत्यादिषु, इति न निमितपरत्वे भवान्तरापूर्वेभ्यः सिध्यति इति तान्यपि कृत यानि । | कश्चित् विशेषः । ननु निन्यानि दर्शपूर्णमाणादिकर्माणि, तानि च कर्माधीन सिदीनि इति कर्मापि कर्तव्यमिति । नतानि नैमितिकानि भवितुं प्रभवन्ति । यदि तावत् अनेन हि क्रमेण अपूर्व साधनानुशपकं भवति । न च नियमेन क्रियेरन ततो नैमित्तिकविष्यानर्यक्यम् | अय एवं फलकतन्यत्वाधीन अपूर्वकर्तव्यत्यम् , तस्य स्वयमेव तदशेन निगिन सति अनुवानम् , ततो यावीविधे. कार्यत्वात् । यच यस्य न प्रयोजकम् , तत् तद्वारेग सनयस्यम् । तस्मात् कामाधिकार एव युक्त इति । नेत्यु- अन्यस्य प्रयोजक भवति इति कुतः एतत् ? तत् सिद्ध च्यते । यदि हि उभयपक्षसाधारण वाक्य स्यात् , ततः कामाधिकारेऽपि विधेरेस प्रयोजकत्वम्, न नैमिचिक अस्मिन् पक्षे अर्थवत्वं समाधीयेत । अत्र तु भुत्य. कामाधिकारयोः कथित् प्रयुक्तिकल्पनाविशेष इति । बाधनादियुक्तिकदम्बकेन निमिचपरत्वमेर अवसीयते । प्रत्युत — कामाधिकारेऽभ्यधिक यं स्यादपूर्वरूपं । यदि नया सति आनर्यस्पमन्यवरस्य भवति भवतु, नहि फलसाधनत्वम् । यागस्य तत्साधनता च कस्या, आनर्थस्य नाम धुतिप्रमाणवर्ग अन्तर्भवति । यस अर्थः प्रयोजकत्वं तु समानमेव । ४ ।' प्रयुक्तिकल्पना त्वमवयम्यते , तस्स वदेव । यस तु भानर्यक्यमेव पलस्य - ·एवकारकरणं ऐकअविकनयः . - रत्न, . यतः एवकारकरणं ततोऽन्यवावधारणम् ।। ५ एपितव्यादन्यस्मात् एकवाक्यपतस्य विपरिणामो भा. १०1७४२०७३. ख्वीयान् । कुता ? प्रत्यक्षा तेन एकवाक्यता , परोक्षा • एव कारप्रतिपाद्यो नगर्थभूतश्च सर्वोऽपि निषेधः अन्येन । भा. ३४४८२४, परिसंख्येति युक्तम् । रसायनं. २१६. • एयकारश्रवणादन्यनिवृत्तिर्गम्यते । यथा 'पड्. विशतिरित्येव व्यात् ' इति चतुर्विंशयावृत्यर्थम् , न पविशतिविधानार्थम् । टुप्. २००१२०१७३, विकारेषु अमिमर्शनस्य । भा. ८१२१५।२४, ऐकका विकल्पो भविष्यति या भामेय. • एक्शब्दः 'एताम्यामेव असोमयाजिनं याजयेद , यावेतो आमेय चन्द्रामश्च' इत्यत्र पुनः इत्परिमन्नथे ऐककान्नियमः स्यात् इति न्यायः । भविष्यति । यथा 'धीरेण भुक्त्वा देवद धीरेणैव 'अर्थकत्वे द्रन्यगुणयोरेककम्यनियमः स्यात् ' (१०६ भुञ्जीत' इति । भुशीतव इति पुनरिति गम्यते । एवमिहापि / १२) इति सूबैकदेशोऽयम् । न्याय एकहायन्याः सोमयानिनश्च अनोभपाजिनश्च दर्शपूर्णभावविधानेन गुणस्य आरण्यस्य च नियमः परस्परावच्छेदकत्व स्यात् विहितो पुरोडाशी पुनः असोमयाजिनः तो विधीयते । एकहायनी अरुणैव , एकहायन्येव भरणा इति । ऐक- 'पुरोडासाभ्यामेव असोमयाजिनं याजयेत्' इति । तद- कात्, एके कर्म क्रियापद यस्मिन् पदसमूहे, तत् एक- माभ्याम् इति गम्पते । भा. १०।८।१४०३६, दर्शपूर्णकर्म, तस्य भावः ऐककथै वसात् । एकेन 'फ्रीणाति' मासयोराम्नापते 'पुरोडाशाभ्याभेवासोमयाजिनं याजयेत् , इत्यनेन क्रियापदेन उभयोरपि संपन्धात् तयोर्नियमः यावेतो आमेयभन्दायश्च ' इति । तयासाने एकशब्दो रपात् । इति न्यायाक्षरामः । के. • ऐककामियमः भवति , पुरोडासाभ्याम् असोमयाजिनमेव इदि तु स्यात् ( १९६१२) ( अर्थकत्वे ट्रन्यगुणयोरकका- विवक्षितम् । यया । यमेर विधाः शुचिममतम् । नियमः स्यात् ) एकस्य शन्दस्य एकात्विमेव युक्तं न इति , यं मुविमेर विद्याः इति वदितव्ये । यमेव दियावनेकार्थत्वम् । ' गोशम्देन सानादिमान् अभिधीयते । शुचिम्' इति । (यारः) । १०८११४॥३५. स्त्यासस्यात् पायवाचकतामहदशायाम् अभिधान- • एप ल्यामुतो याति अयं शन्दामासः वृहती. क्रियाकरण कर्मणोः सानादिमद्-पक्तिगोशब्दयोः अमि- धानक्रियाद्वारा 2. ८२. . 'एप वाव प्रयमो यो यशानाम् ' अत्र 'ऐककयांनियमः स्यात् ' इति यास्ये अमिटोमडेसाकमोवियोमान्यतादिकारमाये तदु- वावीपिकन्यापप्राममगताप सरन्याय नियमरूपाय तरस्य कालविधिः । भाट्ट. ५।३।१६, 'एक बार कदा चित् भ्यक्तिपरिहारेण आकृतिवावित्वे बाध. प्रथमो यो यशानाम् इत्पत्र वाक्याथों विचार्यते । प्रसन्नात् । (पूर्वपले इदम् )।कु. ९२८ Z. ८२. अत्र अप्रिटोमस्य मापन विधीयते नापि उत्तरेगा g ऐकभविरुनया-मायणम् अनारपसन्दम्य पाथम्यं प्रतिषिमते, किन्तु इदं वाम्यम् भमियोमस्य पूरे फर्मयोऽभिव्यय कम् । नयाविशेषात् यत्किविदनाप. पतामाह पक्षात् गादीनाम् । तेन अनिटोममाय फरम्, तम्य सर्वस्वामिन्यामम् । (शंभा. ३१९१२१८ गारीनामम् अनेन वास्येन चोद्यते इति चार्तिक असू.) इति पायम्य स्वरूपम् । एतामो मा जन्म तापम् । के. ५१३१४.. चरकभरः उन भनः ऐकभरिका फर्मासः । मग • एपशोऽपि सेनिहितपयशवनः सन धैर मरथमले एवं एमिन्यनते , उनरमे रमेर न देव- धारे तदापारातते वयोची प्रासमाने मारभवेशी पारा: । के. • मंगा . न्यायमरः । तदपालकिये न हामति- भरिम्नमा विस्वसभरे गानय पूर्वये का भाभीमापे माया. सराहा२२.५३.. 'प्रोजनमा योगिनामर पश. INमरासदा. - ·. . . एकादशाध्यायायविचारः १२९६ एकादशाध्यायार्थविचारः हि प्रत्युपाचे तस्य कर्तव्यवास्प विशेषणमेव लिखा यागाना वादृश्येर कन्यता मविष्यति । स्वतन्त्रकार्यामि प्रतिपादयिवम्यम् । अपूर्वं तु नान्येन केन चित् प्राप्तम् , धायी हि रिहान्दो यजिना समभिव्याहृत, तमेव इति लिदैव कर्तन्यताविशिष्ट तस्वरूपमभिधातन्यम् इति वादृशं प्रतिपादयति । न लौकिकक्रियायाः वादशी नेमकारसभापदि विशिष्टाभिधायी, तत: अपूर्वमेव न कर्तव्यता अवगतपूर्वा' इति चेत् , न । नियोगस्य वा क्रियामभिदप्यात् । अथ विशेषणाभिधायी, तत. क्रिया- | किमगता ? येन अभ्युपगम्यते । लौकानवगताऽपि वेदा- मेव, नापूर्वम् अभिदध्यादिति । नैवदेवम् । विशिष्टा- देव तस्य तादृशी कर्तव्यता अवगम्यते इति चेत् , भिधायी एवार्य शब्दः । स यदा क्रियापरो भवति , वदा कियायामपि तुल्यम् । ननु प्रत्यक्षविरुद्धा दुरूपाया तस्वरूपस्य प्रकृतित एव मातत्वात् विशेषणपरो भवति । किसाया. कथमागमेनापि शक्यते कन्यता प्रतिपाद उद्यथा दण्डी प्रेपानन्वाह ' इति विशिष्टाभिधायी अपि | यितुम् । नियोगामा वा (कगम्) भगवद्भक्तिमानानन्दक दण्डिश-दो विशेषणपरो भयनपि न रक्षणया । तथा | रसो य., तस्य कर्तव्यता न प्रमाणान्तरविरुद्धा स्यात् । कार्यश्चन, शन्दोऽपि यदा क्रियाया प्रयुज्यते , तदा सोऽपि बहुदव्य ययप्रयाससाध्यो दुसार एव न चेतन. कार्यत्वरूपविशेषणपरत्य भुतिवृत्त. उन् प्रतिपद्यते , व्यापारस्थ उद्देश्यतामनुभवितुमईति । यथा तु तस्य नैतावता लक्षणा भरति इत्युभयनापि मुख्यमेव । नित्यनिरपेक्षाम्नायात् कर्तव्यता, तथा क्रियाया अपि यस्तु वदति , 'जनु एष सति कामाधिकारेऽपि भविष्यति । समानपदोपात्तभावार्थ. एवाभिधेय स्यात् इत्यपूर्वाभिधान अपि च नियोगस्य सुखदु समातिपरिहार यतिरिक्तस्य मुत्सीदेत् । तेन यदेव कामिनियोज्यसर धात् अपूर्वाभि- क्रियावत् न स्वातन्त्र्येण कार्यत्वमुपपद्यते 1 कृतिर्हि धायकन्यमवगतम् , तदा तनिर्वाहाथै क्रियाया लाक्षणिक- | चेतनप्रपनरूपा इच्छापूर्वकत्यात् तद्वोचरमेव गोचरयितु वमध्यवसितम्' इति । स एवमनुशासितन्य., हन्द महति । इच्छा हि मुग्नदु रापरिहारगोचरैव इति साऽपि कि नाभीपी. 'यो हि पापाणान् भश्यति , इंपकरा. बद्रोचरैप । अतो नापूर्वस्य प्राधान्यमुपपयत इति यथा स्तस्य मुद्गशष्कुल्यो भवन्ति' इति (भा. १.३८)शक्तिनिर्णये वर्णितम् । किश्न, नान्यार्थप्रतति- यो हि नियोज्यसंयधात् लिशब्द क्रियारूपकार्यविशेष भ्याप्यताऽऽस्मिका क्रियाया कर्तग्यता इति भवता याचिनम् अवगतमपि तत उद्धृत्य अपूर्व नयति , सशक्यते वक्तुम् , इटन्याघातप्रसङ्गात् । 'लोके हि किया. कय सामान्यपानिनमपूर्व नेतु न क्षमेत । तस्मात् कर्त | कार्याभिधायित्वे लिहादीनामवगते कियारूपविशेषण- न्यतासामान्यवाची सन् अपि यत्र फलकामस्य नियोज्य- परिहारो न वेदे अपूर्वपर्यन्ततामात्र कामपदसममि- त्यम्, तत्र तलेन अपूर्वमभिधने, अन्यत्र तु समान न्याहारान् अवगम्यते' इति भवतां दर्शनम् , ३ पदोपादानात् क्रियाम् । तेन सामान्यवाचि वात् लिङ- यदि अन्यार्थप्रवृत्त कृतियाप्यतारूपकर्तभ्यतोपेता किया शन्दम्य यथा अपूर्वागां तद्योगार वदभिधेयकम् , एवं तदथ वेनादगता, हन्त तहि वेदेऽपि तद्रूपापरित्यागेन क्रियाया अपि किं नोपगम्यते । त कर्तन्यताभेदात् इति अपूर्वपर्यन्ततामान पल्पनीयम् इति अपूर्वप्राधा यभिष्ट चेत् न , तदभावात् । तर एतत् स्यात् 'युद्देश्यता, न्याहत्येतेति वर्गकामपदसमभिन्याहाये हि कियारूपस्थैर कर्तन्यता लिडभिधेया उपलक्षणम्, सणि चापूर्याणि } विशेषस्य परिप यी , न तु अन्योरसर्जनत्वस्य | देन तदुपेवानि इति युक्त यत् तेरभिधीयन्ते इति । क्रिया लोकवेदयोरुभयो अन्योपसर्जनार्यामिधानात् नास्ति यास्तु पोदेशप्रवृत्ततिभ्याप्यताऽऽमिका कर्तग्यता इति | अनेकार्थत्वम् । प्रयुत सर्वसमपदसमभिन्याहारार फर्तन्यताभेदात् नाभिषेय वसंभव ' इति । नैवदेवम् । एवमेव अरगम्यते । यो हि स्वतमार्याभिधायिन कर्तव्यतामेदाभावात् । यद्यपि रोकिकाना गवानयनादीना लिहादीनामिच्छति न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यता अवगता, व्यापि वेदे सौर्यादि- | प्रमाममिति । य चेत् व्यात् 'फरकामिनियोग्यसममि . - । , किमय वे स पपन्य 1 ·१३०५ , ऐकादशिनाः पशवो ऐकादशिनाः पशवो प्रन्थः । तर दूंदमाविनोः प्राधान्यात् सयामपेक्षायां न, समत्वात प्रयाजवत् । १२ ॥ भवति समासः । समासे २ इतरेतरयोगात् सहिव भाष्यम्- नैतदेवम् । कुतः १ समत्वात् । यदा योरेव आलम्भः ' इति [ आर्थिकोऽयमनुवादः] । पापणीयोदयनीययोः इतरेतरापेक्षयोः ऐकादशिना विधी- (अत्र को चिदाशझामपनुदनाह--) प्रायणीयोदय- यन्ते, न सर्वे अन्यतरस्मिन् केवले कर्तव्याः, तदपेशया नीयो विधीयमानी शब्दवृत्तेन प्रधानभूतो । प्रधानस्य कारन्य भाषितं भवति । वन यायद्भिरन्यतरन भवद्भिरवश्य ( पदान्तरम् ) अपेक्षमाणस्यापि भवति समासः बाधितन्यम् , तावदिखजातो बाधः । अत एव साम्ये. ( पथा ' राजपुरुषो दर्शनीयः' इत्यत्र वस्तुतो गुण. | नैव विभागः प्रयाजानामिय । यथा, पडागन्तवः भूतस्यापि शब्दतः प्राधान्यात पुरुपस्य दर्शनीयत्वमपेक्ष-प्रयाजाः प्रयमोत्तमयोषिकारभूताः साम्येन प्रविभज्यन्ते , माणस्यापि राज्ञा सह समासो भवति । एवं प्रायणीयो- एवमिहापि याक्मु साम्यं भवति , तावतः साम्येन दयनीययोः ऐकादशिनान् अपेक्षमाणयोरपि भवति विभज्य , अभ्यधिकः ( एक: ) उदयनीये मालप्स्यते , समासः) । यदि न विधीयेपाताम् (तथा सति प्रत्यासत्तिर्मुख्येनानुग्रहीभ्यते इति । वस्माददोषः । शब्दवः ) गुणभूतो। गुगभूतयोश्च ऐकादशिनान् अपेक्ष सोम-~~ सत्यपि इंट्रे साहित्यविचक्षा इन्युस्थितः माणयोः समासो न पाप्नुयात् । तसात् विधीयते प्रत्युदाहरणसंगतिः । सूत्रार्थस्तु- प्रायणीयोदयनी. ( देवत्वेन प्रायणीयोदयनीयौ । तस्मात् प्रत्येक कृत्स्ना- ययोः ऐकादशिनाना समासः सामस्त्यं स्यात्, प्रस्ती लम्भश्वोदकप्राप्तो बाध्यते । ज्योतिष्टोमे सामस्त्यस्य दर्शनात् इति । विहारप्रकृति- विहारप्रकृतित्वाध । ९॥ त्याच! इति सिद्धान्तगुणम "विमागः माकृत: 'एका. भाष्यम्-~- इतश्च विभागः । कुतः ? विहारः | दशिन्यावहमेकैकमालभेत । इति तस्यैत विकारः (विभाग इत्ययः ) प्रकृतः । एकादशिन्यामन्बहरीकैक- 'ऐकादशिनान प्रायणीयोदयनीपयोरालमेरन् । इति , मालभेत ' इति । तस्यैव विकार: ' ऐकादशिनान् प्राय- तद्भाष्यं च ' विभागम्य सैनिहितायात विभागविशेष- गोयोदयनीययोरतिराश्योरालमेत ' इति । यावच्छक्यम् , परत्वं प्रायणीयवाक्यस्य ' इत्येवंपरतया योज्यम् । तावत् विहारस्य अनुग्रहीत यम् । अन्यथा प्राथमिकस्मतहाध्यविरोधात् इति प्यम् । वि.- 'रयुरेकादशिनाः किं प्रायणीयोदयनीययोः । विशरोप उदासत्तेः । १०॥ प्रत्येकमरिया किंवा विमन्या: स्युस्तयोरपि ।।, उद्देश्ययोः भाष्यम्- इदं पदोचरं सूनम् । साह । यदि प्रधानवाद प्रत्येकं पावोऽखिलाः 1, नोद्देश्यो शताद् विहारोऽमिप्रेयते, तर पञ्ज आलब्धन्याः, एकत्र भागः शिष्टत्यासचितोऽन्तिमे॥' पट् । तत्रैकदेशो न निर्गीयते , किं प्रायणीये किमुदय- भाट्ट-- ज्योतिष्टोमे वैकल्पिकी पश्वकादशिनी लीये इति । अनिर्णयेन अनयमानम् | नवस्य: समानाता। सा बादसापि मुन्यामु मैदेन सय कर्तव्य. अमवृत्तिः । तत्रोपदेययय स्यादिति । अप्रोन्यते । वा प्रामा । बन्यो च अन्यहमे कमालमेत शशे विराये एतस्मिन् सदापे, प्रत्यावत्तिर्मुख्येनानुगमेत । तत्र आद्यम् ' इति वचनेन विहारपर्धा विचार ऐकादधिनान् प्रायणीये पक्ष आलभ्यन्ते, 'पडदयनीये इत्यध्यवस्पामः । प्रायणीयोदयनीयोद्देशेन ऐकादशिनविधिः, उस ऐका. प्रयस्तधेति चेत् । ११॥ दशिनानुपादेन प्रायणीयोदयनीयोरशितलविधिः कवि भाध्यम्- इति चेपससि प्रत्यासचिमुनानु चिन्तायाम् , पायपोयोदयनीयपदम्य उद्देश्यपरत्वे संभाति दिलीय. मदीत येति । तस्मात् य एव प्रायणीये मालम्बम्याः, लिपिककारोषरारम्वे মামা । पार न बहुचनमविरुयं भातीविकसितायो प्रतिशपांविधिक प्रभो न नृतीयविभिध मारस्य अन्याय्यारात् सूोग प्रतिचोदयत्येपम्। मायणीयोसनीयोदेशना ऐनदशिनविधिःोगच . मी. फो. २६४ ·१२९८ एकादशाभ्यायार्थविचार एकादशाध्यायार्थविचार क्रियायाः फापेक्षत्रात् तत्परत्वमेव कामगन्दस्य, न | चेत् । अवान्तरक्रियाऽन्वयात् स्वरूपवस्तु नो भवेत् निमिचपरवानपेक्षितयात् इत्ययमेव निमित्तपरत्यनिरा-1२९ ॥ यथैव वासनावशात् प्रमाणतः स्मृति करणहेनुः, अभ्युच्चयमातु निसत्वम् । भगुण्या भवेत् । यथेन्धनैरवान्तरक्रियावशाच्च विक्लिदिः अपि क्रियायाः पलसाधनत्यम् अयान्तरम्यापारापूर्वद्वारेम । ३० ॥ यथाऽवगोरणादिना शतादियातनोद्भवः । प्रागेव समर्षितम् । बहु एव हि तनोदाहरणं फाष्ठामे- यथैव कर्मणस्तव स्वरूपमरादपि । ३१ ॥ यावगोरगादि इति नाम विशेपे मनः खेदयित यम् , न | अवान्तरक्रियावशाद्भवेदधिक्रियाविधिः । यथा तता च अलौकिकमभिधेयं कल्प्यम् । अम संग्रहशोकाः फलं भवेत् किमन्न खेद्यते मनः । ३२ ।।' 'श्रुतिः समर्थिता भवेनिमिचतासमाश्रये । विरुभ्यते हि कामनास्वरूपलिकमेव तु॥१५॥ फले तदेवं फलपरत्वे सति किं तत् भाग्नेयादीना तन्त्रम् , समाश्रिते अतिः प्रसिद्धमर्थ मुत्सृजेत् । अलौकिक | उत भेदेन इति विचार्यते । यन अन्योन्यनिरपेक्षा एवं समाश्रयेदवश्व सा विरुभ्यते । १६॥ निमित्त आग्नेयादिभावना: भान्यमपेक्षन्ते , इति तथैव संवध्यन्ते । ताऽऽनये विषेः प्रयुक्तिकल्पनं तु यत् । फले | इति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु फलमुद्दिश्य आमेयादीना समाधितेऽपि वत् समं फलस्य तस्य वा । १७॥ मुपादीयमानाना तन्त्राभिधानावगत साहित्य विव- अपूर्वरूपमस्ति वत् फलस्य साधनं तथा । यजिश्व क्षितम् । एकेनापि च फलेन सर्वेषा नैरा- वत्र साधनं वयं विदं नवोऽधिकम् । १८॥ | काझ्यं भवति इति सर्वेषामेव तन्त्र फलमिति । अथ प्रयुक्तिकल्पनं निमित्त एव नो फले । तथापि तत. अनाना निरपेक्षेरेव वाक्यैः कतूपकारसाधनत्वेन वद् वरं यतस्रय प्रकल्प्यमन्यथा । १९ ॥ कथं तु विनियोगात् निरपेक्षाणामेव तत्साधन व सौर्यमणादीना- यत् पदादिभिर्विना निमित्ततेति चेत् । फलार्थिनो मित्र ब्रह्मवर्चसादिसाधनावमादाय उक्त नेपा यास्येन नियोगतो न तु श्रुतेनिमित्तता । २० । कथं तु विनियोगः, स्वरूपमात्रेण तु खायैरुपस्थिताना प्रकरण- नित्यवच्छुतं निमित्तवद्गविष्यति। अनर्थकं प्रस- | विनियोगः । तच अपर्यायव्यापारम् इति सह सर्वेषा ज्यते वचखयो किं चन । २१ ।। भवत्वनर्थक | विनियोगः । कथं तर्हि अङ्गविधीना विनियोजकापम् ! नहि प्रयोजनात् प्रमास्थिति. । प्रयोगभेदकल्पन | तदभावे प्रकरणाविनियोगस्य अभिवात् , न तु स्वरूपे- निमित्ततोऽथवा भवेत् । २२ ।। निमित्तता प्रस- जैव विनियोजकत्वम् । प्रयोजकैकस्वभावत्वात् इत्ययुक्त- ज्यते न या नित्यवछुति. । द्वयोः प्रसङ्गतः श्रुतिन मेतत् । यदा तु श्रेप.साधनतेय विधिः लिडादिमि- लिनयाधनक्षमा । २३ ॥ अतः स्वभावलिङ्गगत. रभिधीयते इत्याश्रीपते, तदाऽपि फन्दमर्यमानेग फलत्वमेव चेन्न वत् । पश्रुतिर्हि कामनास्वरूप- प्रकरणसनाथैः प्रातिस्विकैविधिभिः विनियुताना प्रयाजा. लिङ्गयाधिनी । २४ ॥ अपूर्वमेष चेच्छुतिम्रवीति दीनाम् एकैकेनैव प्रधानविधिना अष्टदोपदुष्टपिकल्पपरि- न कियामपि । द्वयोरपि प्रयोगवो ऽनुवृत्चमेव सा जिहीर्षया सर्वविशिष्टभावनाविधायिना सर्वेषा युगर- वदेन् । २५ ॥ यथैव गोत्वमेव गोविस्तथैव वयोगावगमात् तदशेन अवान्तवार्यभेदवारेण सर्वेषा- लिश्रुतिः । द्वयोः क्रियानियोगयोवीति कार्य- | मुपकारकत्वस्य सहैव परिकल्पनात् काठादीनामिव पान- मानकम् । २६ ॥ अतः श्रुतेरनुग्रहाचथाऽस-बानां समुचयसिदि. । नहि उपकारमुद्दिश्य पदार्याना कल्पनादपि । निमित्तव ते भवेदिय तु तन्निरा-विधि. संभाति, वैभ्य. पान उपकारस्य अमाप्त पान इति कृतिः । २७ । अपेक्षते फलं किया विधिक्षमा हि क्षुण्णमेतत् । यत्र तु प्रमाणान्तरेण एकार्यत्वावगम. नान्यथा । वतस्तदेव गृह्यते निमित्तताऽनपेक्षिता यथा ब्रीहियरयो., या या प्रयोगविधिनानारमेय वेऽपि १२८॥ कथ फलस्य साधन किया विशारुकेति । यथा उरिसियोः पश्वर्ययो., व्य विकल इति । , - ·ऐकादशितेषु पशुषु ऐकादशिनेषु सौत्यस्य अयाज्यत्वाद् वसानां भेदः स्यात् , स्वयाज्या- विशेषाशकानिराकरणार्य प्रस्तुताधिकरणम् इति प्रदानत्वात् । ३६॥ वक्तन्यत्वेन उक्तस्त्रचतुष्टयस्य अधिकरणान्तरवायोगात् । भाष्यम्- कुम्भ्यासवभावो न घटते । अयाज्य- एवं च उक्तविशेषाशङ्कया उन्धानात् संगतिः । वात् सानाम् । ' याज्याऽन्ते वसा जुहोति' इति वि-- (अत्र आदिमसूत्रदयेन एकमधिकरण भुतं प्रकृतो । तत्र स्वयाज्याऽर्धर्वान्ते वसा हुता । इहापि नवमम् , अन्तिमसमचतुष्टयेन च द्वितीयमधिकरणं तथैव होदया। नव साना लिङ्गं कर्तुं शक्यम् । विरचितम् । तदधिकरणद्वयमपि अत्रैव निवेश्यते- अपिवा प्रतिपत्तित्वात् तन्वं स्यात् , स्वत्व- साभिर्माभ्यानुसारात् ) किमैकादशिनेष्वस्य कुम्भ्यादे- स्याश्रुविभूतत्वात् । ३७॥ भिनवा न या 1, असदेहाय भेदो, न लिङ्गादेवास्य भाष्यम् - अपिना तन्त्रं कुम्भी स्यात् प्रति- सिद्धितः ॥' (इति नामम् । अर दशमम्) तत्तन्न पत्तित्वात् । शेषभूता वप्ता: । तामा प्रतिपत्तिरियम् । हेयमुत नो, चिह्न नास्ति वसावत: (वसासु , अतः)। प्रतिपत्तिश्च द्रव्यं न प्रयोजयति । कुतः तदारणार्थ पात्रम् । हेयम् , नो प्रविपत्तियात् साकणाप्यदोषतः ।। अत्यन्तसंसपाच पसा:, ताः स्खयाज्याऽर्धन्ति एवं भा--- यत्र तु मित्रदेवताका एकजातीमा पशवा, हुता मवन्ति । ननु परया न्याऽर्धन्तेिऽपि प्रसज्यन्ते। तत्रापि चिह्नकरणेन विवेकसिद्धेः प्रपोगविध्यवगत. भत्रोच्यते । खत्वस्य अश्रुतिभूतत्वात् । नात्र भूयते | साहित्यलाभार्थ कुम्भ्याचेकत्वमेव । न च वसाना चिहा- ख्याज्याऽर्धन्तेि होतन्या न परयाज्याऽर्धन्तेि इति । सभवात् सर्वासा वेस्वे याज्याऽर्चान्त होमसिद्धयर्थे तस्मात् पान शेमो न दोप, नाभ्युदयाय । अत- मेदेनैव कुम्मी स्यादिति वाच्यम् । संसर्गेऽपि स्तन्यमेव कुम्भ्यपि स्यात् । शीरनीरविवेक्न्यिा देवतापास्तत्तकाले सचदसामा हि- सदिति चेत् । ३८॥ वोपपत्तेः । यथा च वसासंसऽपि तत्तद्याज्याऽधान्त भाष्यम् ~ इति चेत् पश्यसि स्वयंन श्रुतमिति । साहोममेदस्खयोक्त पुरस्तात् । न च संसर्गमिया तेन तर्हि सकदेव होमः प्रयमे याज्याऽर्धचन्तेि भपतु ।। साहित्यबाधः, सानाम्ये:पि तदापतेः । एवं राहत्वं चानुग्रहीप्यते , पायाचन्तेि च दुत मण्डन-(एकैच भिन्नदेवाये । १. 'यमाऽर्य- भविष्यति । स्थिताया प्रतिज्ञाया स्प्रेण परिचोदयति । मपि नो पृथक् ।।१०. न, कालभेदात् । ३९ ॥ शंकर- 'नानादेवेष्वप्येवं स्यात् ।'९. 'वसा. भाष्यम्- नैतदेवं प्रथमे अर्धचन्वेि इति । किभेदेऽप्यभिवता १०. ताई। प्रत्पर्धचन्वेि होतम्या: । कुतः । कालभेदात् । • ऐकादधिनेषु परषु पत्नीसयाजीषु जापनीता मिना याज्यानान्ता: । निमिचमतमी चेयं , याज्याऽध-विम्त्यः | जापनीसमुच्यन्याय. | भा. ११४।६। चान्ते इति , अधिकरणस्थासंभवात् । निमिचाहती १०-१६, ऐकादशिनेषु पशुषु प्रतिपन यूपः । नैमितिकावृत्तिः यथा मिले जुहोतीति । तस्मात् ११५, • ऐसादशिनेषु सवनीयपशुधर्माणाम् सर्वयायाऽधान्तेषु होमः । अतिदेशः। (अतिदेशप्रघट्टके अधिकरण द्रश्न्यम् )। सोम- 'अयाज्यवाद् वहाना भेदः स्थात' ८१.१४. इत्यादिस्यचतुष्यं साविश्यकम् अधिकरणान्तरत्वेन ऐकादशिनेपु सौत्याय, देरशन्याय दर्शनान्। चित् भ्याख्यातम्, तदयुक्तम् । एकदेवत्यसलेऽपि ॥१४॥ निहकरपलशगन्यामोहनिराठोपायानुसरणस्य भारवय. मुत्यायां भर: सौत्यः आभयादिः सरनीयः परः। फत्वेन अनुताधिकरणस्य वन्मानपरत्वे वैयपिचे. । त्यस पोपः दाम्यां दर्भमयरमाया परिवेरपरे । अतो ' awrat चिहकरशाभकात् न तन्त्रवम् । इति | ऐसदाशिनाः १३पा नाम आमेषः रुमीका ·- . ऐकादशिनवत् ऐकादशिनादिपशु स्वस्थानविद्धिर्वाऽहामप्रत्यक्षसंख्यत्वात्। ८४॥ । प्रत्यक्षानानात् दण्डकलितपक्षे तु द्विवीयेऽहनि ऐन्द्रवायवा. पूर्वपधे वारान्दो ब्याक्तयति । स्वस्थानविवृद्धिः स्यात् । अठाया अभावात् शिष्टेषु अहःमु निविशमानायाः एकोन- न दण्डकलितवत् । महा नवानाम् अपत्यश्वसंख्यत्वात् । विंशतिधारम् आवृत्तायाः पनीकायाः (१८०-२-१७८ अहाँ संख्या न प्रयशा । प्रत्यक्षा संख्या येषां तान्य. -[९x१९ - १७१२७]) सप्त अहानि शिष्यन्ते । हानि प्रत्यश्वसंख्यानि , न तथा इति अप्रत्यक्षसंख्यानि , तन सतमेऽहनि ऐन्द्रयायवाग्रता । तस्मिश्च पूर्व पक्ष तस्य भावात् । अमरणमनुवादो न विधानार्यम् । ममता समासम् । श्यनीका तु अपरिसमासा ! सच परिसमा विधीयन्ते । तस्मात् स्वस्थानविवृद्धिः कर्तन्या । स्वस / परितन्या । ततो विधुवान् शुक्रामा, ततः प्रथमः खरयामा प्रथमाया ऐन्द्र रायवाग्रतायाः यत् स्थान प्रथममहः तस्य आग्रयणायः, ततः दितीयः स्वरसामा ऐन्द्रयायामः, विवृद्धिः कर्तव्या । ध्यनीकायाः हि नव अहानि, तेषु ततः तृतीयः स्वरसामा शुक्रामः, ततो विश्वजित् (आम- नव अग्रताः क्रमेण विहिता द्वादशाहे । गवामयने तु यणाः, तत: पडद्द आभूतः प्रयुज्यते । तस आवृतस्य सर्वाणि अहानि नवधा विभन्य एकैस्मिन् विंशति- प्रथममदः प्रयस्त्रिशम् , तत् ऐन्ट्रयायमार्ग प्राप्नोति । दिनात्मके भागे क्रमेण एकैका अग्रता संपादनीया । एवं दर्शनं नोपपद्यते दण्इकलिवयदायुचौ । तदेतदुक्क प्रयमे विचतिदिनात्मके भागे ऐन्द्रवायवाप्रता, द्विती- पुनः ऐन्द्रवायवः स्यात् इति । ' गवामयने अE:-- याया विंधतो गुफायता, तृतीयस्यां शिवो आग्रयणा- क्लूसिः' इति गन्दे द्रष्टव्यम् । प्रता, चतुभ्यो शितो पुन: ऐन्द्रवायवाग्रता इत्येवरीत्या तस्मात व्यनीकापरिवृत्तिः खस्थान विश्दया पति खस्थानविदिः इति सिद्धान्तः । सिमान्तः। पृष्पावृत्तो पाप्रयणस्य दर्शनात् प्रयस्त्रि वचनात् परिचिरेकादशिनेषु । ८६ ।। परिवृत्तौ पुनरेन्द्रयायः स्यात् । ८५ ।। पूर्वाक्षिणा दृष्टान्तनपा यदुक्तम् ऐकादशिनात् इति, अप सिद्धान्ते इत्यन्त पूर्वपक्षे च दोपमाह । उत्तर- तयुक्तम् । ऐकादशिनेषु पशुपु परिचिः वामणमन्ततः, रिमन् पक्षसि परित्तो प्रातिलोम्पेन ध्यावृत्तो उमस्य । पुन.पर्यावचेषु आपमेर प्रथमेऽहन्यालभेत' इति पबहस आवृत्ती प्रयस्त्रिशे आमरणस्य दर्शनात सहान. वचनात् स्यात् । सा दादशाहे अमरवी गरामयन विश्दया आत्तिर्गम्यते । दण्डकलितवत् आवृत्ती ०, विशति । तया च विषमो दृष्टान्तः । तस्मात् स्वस्थान पुनः ऐन्द्रवायरः स्यात्, खिरो ऐन्द्ररायः स्यात् विदय न्यनी मा । तघायुतम् । तसात खस्तानविधिरेस सिद्धा भाति । लिमदर्शनाच 1 ८11 तथाहि स्वस्थानविदिप गवामयने आसपोरदी; यन् लिङ्गम्य दर्शनाय ऐकादचिना: पाक: गवामयने चावनिकम् ऐन्द्रवारमनिरोधाभावेन भादित दलितात आयर्तन्ते इति । 'भागा या कादपिनास, भारभ्यर माना व्यनीका पूर्वस्मिन् पक्षसि नरवा यदेकादशिनीमिरीयः अहान्यतिरिच्यते पचनो वा" विभा (१८.२.) परिसमाप्यते । भय इति । स्वस्थानविश्दी नास्त्यतिरेकः । दलित पातलोम्येन प्रारम्य उत्तरम्य पसः प्रथमभागते यशश्यो न न्यूमता अतिरिता का भाति । सार प्रचिशे आमगाता भवति (परेशन) 1 देव- ऐपदशिनाना दलितरत् आयतिरिति पुस्तम् । भु यायो त्रयस्त्रिरो भामरणम्य दर्शनात् । स्पनीका नु स्वस्थानविशति सिद्धान्तः । दलितविधेि तु माविलोभ्येन मारम्य उवरस्य ? ऐकादशिनाविपशुगणेषु पत्नीपाजे पथम: वो बिशे ऐदायकामवा प्रायोति । अपनीनी विकरसा ।। सिप, ris मनीप्रतिविमान आये द्रव्यविधातु पूर्ववदयरमं स्यात्, भाली पयिता मावि । यो ऐन्द्र पनामा- विकसे नियमः, प्रधानत्या १२४४६।१०॥ . . - दया ·एतेन त्वर्थक १३०२ पवकारस्य वचनम्यक्त्यानन्त्यात् वास्यभेदानन्त्यम् । न्यतिरीर्णाः छ 'एतयैव दिशा वाच्या शुशादेरपि नित्यता' मिश्रिताः । सु. पृ. ७४३. इत्यादिवातियोकन्यायेन शुक्लादिगुणानाम् अवान्तरमैदा- • एतेन क्रत्वर्थकर्तृपतिपादनद्वारेण उपनिषदा भावेन गुणशब्दाना जातिवाचिवायोगात् । सु.प. ३३१, नैराकाक्ष्य न्याख्यातम् । पा. ११२।१७ पृ. ११४ । * एतच्छन्दः सनिहितस्य प्रतिनिर्देशकः । भा. २।३।१३।२६. अत्र सुधा (पृ. २४ )- परलोकफलेषु कर्मसु * एतच्छब्देन संनिहितवाचिना विनाशिदेहादिन्यतिरिक्तनित्यकर्तृभोक्तृरूपात्मज्ञान विना अतीतसंनिहितस्येव आगामि निहितस्यापि परामर्श: प्रवृत्त्यनुपपतेः अहंप्रत्ययेन च देहेऽपि दृष्टेन स्फुटतया । सर्वज्योतिः । आगामिनिहितध ज्योतिरादिशब्दः । ('अर्थप ज्योतिः 'अयर विश्वज्योतिः । अयेष तद्वयतिरेकस्य शातुमशक्यत्वात् शास्त्रीयमात्मशानं ऋतुविधिभिरक्षितम् । तस्य अनारभ्यविहितस्यापि वि. शरा८. सामयेन उपनियन्जनितस्य आत्मज्ञानस्य फरातिशय- .'एतद्ब्राह्मण ऐन्द्रामः, एतदादाण एककपाल.' इत्यनेन वरुणमयासगतेन्द्राग्नेकपाल्गतस्य सार्थवादविधि- रक्षणवीर्यवचरत्वाभिधानेन क्रत्वङ्गत्वावधारणात् तद्द्वारेण पाण्डस्य साकमेधेषु अतिदेशः । भा. १४२२, पुरुषार्थानुवन्धित्वम् । ज्ञानस्य च अन्यापाररूपत्वेन स्वरू- पेण अविधेयत्वेऽपि उपासनापरनामधेय ध्यानमेव 'आत्मा * 'एतद्राह्मणान्येव पञ्च वीषि' इत्यत्रोक्त स्य वाक्षणस्य लक्षण 'मन्त्रभिन्नत्वे सति वेदमागत्वम्' इति । इत्यादिभिर्विधीयते । अप्रतिपन्नस्वरूपस्य च वि. स. . ' एतद्राह्मणान्येव पञ्च हवापि शातभ्यः ध्यानुमयक्तः आत्मस्वरूपप्रतिपादनम् ' अविनाशी वान वरुणप्रपासगतपश्चर्सचरेषु वैश्वदेवपर्वगतमार्थवाद- भरेऽयमात्मा ' इत्यादिभिः क्रियमाणं विध्यपेक्षितत्वात् विधिकाण्डस्य अतिदेशः । भा. ७४१३६१५-२१. नार्थवादेष्विव अनादरमईति इति तदद्वारेण उपनिषदा एरण्डवीजन्यायः यथा बन्धछेदात् एरण्ड. पुरुषार्थपर्यवसानम् इति भावः । एतच संसारिस्पात्म बीजचोर्ध्वगतिरिति । साहवी. ७०५. प्रतिपादनाभिप्रायम् । असंसारिरूपगगुण निर्गुणात्मज्ञानस्य एवं पदार्थ वाक्यार्थसघारुपकल्पिवाम् । अभ्युदयनि.श्रेयसार्थतया माधुशन्दाधिकरणे वक्ष्यमाण- | विशिष्ट भावना प्राप्य वृत्तिििधनिषेधयोः ॥' स्वात्। एतेन — य एतेनानिष्ट्या ' अप्रत्यएतच्छन्देन इति न्यायेन विधिवत् निषेधस्यापि विशिष्टभावना. अमिष्टोमसंस्थः एव ज्योतिष्टोम. परामृश्यते , न तु विगयत्वम् ।सु. १ २३६७. धायर्यकारकाणा न सप्तसंस्थारूप ज्योतिष्टोम प्रकरणात् लिलाच । मुसाक्षाद्विधिः संभवतीति यदुक्तं तदनुमन्यामहे इत्यार- ५।२।१३१३७-३८. 'एतेन (कुराययचेन) एव पदायेति । भारनामेव विशिष्ट विपत् प्रत्ययः राजपुरोहितो सायुज्यकामौ यजेयाताम् ' अत्र राशः | अर्यात यागादीन विदधाति , न साक्षात् । रत्नाकर पुरोहितस्य चेति द्वयोर्यजमानयो एको यशो विहितालो. वा. यायाधिकरणे २७३. भा. ६।१।५।२२ पृ. १३६४, 'एतस्यैव रेवती' .' एवं '' अत्र मेरावरन्ति भव एबोद वारवन्तीयम् अमिष्टोमसाम त्या पशुकामो होतेन पति' इति एवं कारः परिसरलायोधक वि. .। यजेत' इत्यत्र कर्मान्तरमेवपर्मकम् , न तु गुणात् फलम् । १३.* एवम्परः अन्यम्पबरोदवानी। मु.1. ८९१. शराररा२७. सख्ये प्रप्त. ठत्र एवार अन्यावरत .' पतया अन्नायकामं याजयेत् ' इत्यत्र वाक्ये निवर्वयेत् वन एवघरार्थ. परियम । टुप. १०२० ' आमेयोऽशाफपातः पुरोदायो भवति इत्यादिन् , . घरस्य अर्थशदत्वरि पदसितम्यामारो उतच अपेष्टिः गृह्यते फरविधानार्थम्, न कांदा। भवत्येव यया विणे। ..ARIRI च अपंचादेभी भया म्यानपाने दो ल । . - . भा. १९३२६.

·ऐकादशिनादिपशु १३११ ऐकादशिनादिपशु , - - - प्रयोजनापेक्षा मयति । इदं च अवते , 'जाधन्या पत्नीः प्रतिपत्तिस्तु , शेषत्वात् । १४ ॥ संयाजमन्ति' इति । तदेव विज्ञायते, इदमस्य प्रयोजनम् । भाष्यम्-~ भवेद्विकल्पो यदि अर्थकर्म स्यात् । पशुगणे च प्रतिपशु कर्मभेदः । तस्यतस्य पशोः कर्मः | प्रतिपत्तिस्त्वेषा । कस्मात् ? शेषत्वात् । पशुना निर्वर्तिते निष्पन्नं जापनीदन्यम् । अतस्तत्रापि तत् पालीसयानार्थ- यागे शेषभूता जाधनी निष्प्रयोजना क चिनिक्षेपार्हा । मेव कर्तन्यम् । एवं सति यथाप्रति कृतं भवति । तस्या निक्षेपः पत्नीसंयाजेषु क्रियते , न जाधनी तस्मादर्थकर्मण्यपि समुच्चयः एच। विधीयते, न पालीसंपाजा: 1 उभये विहिताः । संबन्धो न विहितः इस विधीयते । तत्र च जापन्या: प्राधान्य युक्तम्, कपालेऽपि तथेति चेत् । १२ । न गुगभावः । गुणमावे अस्या अनेकत्र गुगभावः स्यात् । भाष्यम् -- इति चेत् पश्यसि कर्मनिष्पत्तित्वा- तन को दोषः : 'अग्नीचोमीय पशुमालभेत' इत्येषा जापनीना समुच्चय इति । तेन ताई कपालेऽपि समुच्चयः | चोदना बाध्येत । नानादेवतोऽय तदा पशुर्भवति । एक- प्राप्नोति 'पुरोडाशरुपालेग तुपानुपवपति' इति । तदपि | देशोऽस्य अमीषोमीय. । एकदेशः पत्नीसयाजदेवताना कर्मणा प्रयुज्यते । तस्यापि तुषोपवपनं प्रयोजनं भवितु- मिति । तस्मात् प्रतिपत्तिः। प्रतिपत्तो यस्यैव पशोर्जापनी मईति । तथा पुरोडाशगणे तस्यतस्य पुरोडाशस्य न प्रतिपाद्यते , तस्यैव तेन संस्कारेण वर्जन स्मात् । कपालेन तुपोपवपनं कर्तव्यम् । वक्त-यो वा विशेषः । तस्मादपि समुचयः। न , कर्मण. परार्थत्वात् । १३ ।। शृतेऽपि पूर्ववत्वात् स्यात् । १५ ॥ भाष्यम्-~'शते चरम् , दपवरम्' इत्यनापि प्रति- भाष्यम्-नेतदेवम् । कुतः १ कर्मण. परार्थत्वात्। पत्तिः स्यात् । कुतः १ पूर्ववत्त्वात् । अन्यपूर्वक शतं दधि परा च कगलाना प्रयोगकर्म , पुरोडाशपणार्थम् । च इन्द्राय उत्पत्रम् । तस्यार्थान्तरगमन विष्णु शिपि. तदर्थमुपाले कपाले तुपोपरपनमपि अन्वासज्यते । तया । विष्टं प्रति । तस्मात्तस्यापि ' उत्पत्तो येन संयुक्त तत्र काष्ठान्याहतुं प्रस्थिते पुरुषे शाकाहरणमपि उपाधिः । तदर्य तछुतिहेतुत्वात् तस्यार्थान्तरगमने शेषन्यात् प्रति. क्रियते , शाकमप्पाइरेति । न तस्य गमन शाफार्थमपि पत्ति, स्यात् ' इत्यनेन न्यायेन ( ४१२६७१९) प्रति- भवति । कथं पुनीयते पुरोडासाथै कपाले तुषोपवान- पत्तिः प्राप्नोति । वक्त यो वा विशेषः । मन्यासज्यते , नैतदुभयार्थमिति । उक्तोऽत्र न्यायः । विकल्पे स्वकर्म , नियमप्रधानत्वाच्छेपे । 'भविष्यता संयोगस्य तानिमिचन्वात् ' (११११११२६) । कर्मकार्यसमवायात्, वस्मात् तेनार्थकर्म स्यात्।१६॥ इति । न चेत् तुपोपवपनार्धा कपागनामुत्पत्तिः, भाष्यम् -- अस्मिन् सूत्रे दयोः सूक्षयोः परिहार नारक सर्वेस्नुपोषरा कर्तव्यम् । अथा उस्योरपि । उच्यते । प्रतिपत्तिस्तु शेप कादिति , ते च पूर्ववत्वात प्रविषयोऽयम् , न कर्मणः परार्थयादिति । कपाले स्यादिति च । यत्तापदुन्य। जापन्या प्रतिपचिरिति । ग्याख्यातम् । जापन्यामपि, , कर्मणः परार्थवम् । हृदयादीनो सत्र म. । विकला प्रतो जापन्या भान्पेन सह निषाय विशमनकर्म , न बापन्याः । अपिच हृदया-पकौ च तथैव विकल्पे प्रासे , नियमप्रधाना पुन श्रुतिः, विनिखदानेष्टुं पोराम्पस वियतनारि तय- जापन्या पाली: याजयन्ति' इति आयस्य निति मेव । तस्मान्न बापन्या निम्त्यय विरासनम् । न चेदेवम्, कृला कृतार्या भरति , जान्या अर्थ कर्म न वारयति । का प्रयोजनासा , कुतन संस्थः । इदमादीनि नु शेषवादिति , शेषश्यामि वचनादनेश गुगभाले अनु निश्पमा जापनी, मा पानीसथाजनितपय माविष्टा । भवति । यथा प्रस्तरस्य । पच तस्य भन्यार्थमुत्तमम एका पाते निर्वदन्ते । नसात पशुगणे जापनीन अन्यत्र गमन प्रतिपचिरिति, वदभ्ययुतम् । उता ! शेषे च कर्मयसमझायात् । स ठरगुत: मेष, वरिनन् - - .

·' ऐकाद- । 2 । . ऐकमत्य द्वयोरेख ऐकादर्शिनाः पशवो प्रायणस्य सकलकर्मशक्त्यभिन्यक्षकत्वात् अभिव्यक्त विहारप्रतिषेधाश । ७॥ शक्तिभिः कर्मभिः मायणानन्तरभाविनि एकस्मिन्नेव शरीरे भाष्यम्- विहारप्रतिषेधश्वायम् , फलजननावश्यम्भावः । परिमला. ३१३२८ वसू. शिनान् मायणीयोदयनीययोरतिराग्योरारमैरन् ' इति । ऐकमत्ये द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति । अन्वहमेकैकमालमेत' इति विहार: प्रातः । कः न्यायः । अयं च एकमतिविशिष्टो दावपि सर्व स्वाभीष्टं । पशुः प्रायणीये प्राप्त एव । अन्ये अन्येष्वह.मु । ततो- साघयत: इति विपये प्रचरतीति । साहस्री. ९४३. ऽनेन किं क्रियते ? ये अन्येवह.सु, ते प्रतिषिध्यन्ते, • ऐकशब्दये परार्थवत् ( २१४१५८ ) जापन्या | प्रायणीये च ते सर्व मवन्तीति । वयोदयनीये। तलात् पत्नी: सपाजयन्ति ' इत्यनेन यदि जाधन्युद्देशेन च कर्म | सो प्रायणीये भवितुर्मान्तीति । विधीयते पल्प श्वास्य विधीयन्ते ततः अनेकार्यविधानात श्रुतितो वा लोकवद् विभागः स्यात् । ८॥ 'ऐकशब्दथे०' इति वैरूप्यलक्षणो वाक्यमेदः स्यात् भाष्यम्-वाशन्देन पक्ष न्यावर्तयति नैतदस्ति समासः पा. ३१३११०२१ पृ.८७०. इति । विभाग. स्यात् । कुतः १ द्वित्वभुवित। द्वित्वश्रुति ऐकादशिनाः पशव. अश्वमेधे पठिता अपि ज्योति- मपति, प्रायणीयोदयनीययोरिति । सा चेदानीमुगदेव- होमे विधीयते एव, तेषु सौत्यस्य द्वैरशन्यस्य दर्शनात् ।। स्वेन, न लक्षणतया । कुत ? एकादशिनीविषो सनिहिते वि. १७. ऐकादशिनाः पशवः · कृष्णशीर्ष वचनादेकादशिनी विधाय पुनः श्रुत्या ता लक्षयिका प्रयो. आग्रेय,' इत्यारभ्याम्नाताः । अन्येषा च ' आगेयेन जनविधिसया एतदभिधीयते, प्रायणीयोदयनीययोरिति । चापयति, मिथुनं सारस्वत्या करोति , प्रबनयति सौम्येन' तत्र द्वभाविनोः प्राधा-यात् सत्यामपेक्षाया भवति इति । तेषु नानीपोमीयस्य विध्यन्तः । किन्तु सौत्यस्य समासः । समासे चेतरेतरयोगात् नैकादशिनी केवले प्रार- सवनीयपशोरेव । भा. ८1१९७१४, • ऐकादशिनाः) णीये। सा उदयनीययुक्त भवितुमईति । तददुदयनीयेऽपि । पशकः द्वादशाहे प्रत्यहमेकैक । १११४/६/२९. वस्मात् समुदाये वाक्यपरिसमाप्ति. । यदि पुनर्नोग- ऐकादशिना पशवो द्वादशाहे प्रायणीये देयत्वेन अोध्येताम् , तर ददभारिनोरमाथा यम् । पञ्च, उदयनीये पद् इति विभज्यानुया. ।। अप्राधान्ये असत्यामाक्षायां न समायो भविष्यति । समासस्त्वैकादशिनेषु तत्प्रकृतित्वात्। १०६॥६॥ तन मयेकं वाक्यपरिसमाप्तिः स्यात् । उपादेय पेन भाष्यम् - इदमाग्नायते । ऐकादशिनान् प्रायणी- न एतन्यते । तस्माद्विभाग इति । लोकचन् । यया लोके योदयनीययोरतियत्रयोरालयेत' इति । म सराय । रात देनदत्तपादचयोदीयतामित्युक्ते यमासार्थो विधीयते, रिमकादश प्रायणाये, पुनते र एकादश उदयनीये, । यदेवन्तम्, तदेवोर्दीयतामिति । दभुतिविधान आहोस्थित् के चित् पचव. प्रायणीये, के चिदुदयनीये सामच्छित विमायते, एवमेकादशि-पि विभन्यतेठि । इति । समानत्वानिर्देशस्य संशय । किं प्राप्तम् । डप्- एकादगिनी विहिता ( बाया-तरेण) तुपन्दः संशयनिशपर्य. 1 समास सादागिन', सर्वे तस्मिन् ( एकादशिनी-) प्रकरणे (द्वितीय प्रायणीये, सने पुनरुदयनीय भवितुमर्हन्ति । कुतः ! वास्पम्-) 'मायणी शेदयनीय योरालभैरन् ' इति । तप्रतियात् । प्रस्तो न्योतियोमे समस्तानाभादशिना- एकादशिनी (प्रकरणादेव सम्पन्न, मेपल्य) dि. नामारम्भः, हापि समास चोदका पापयति । भरिच नभ्यताम् ( कार न दे) अपेमधमाणा- दाम देशविशेषण न पापणीयादयनीयो बिपी। स्वगत्वेन प्रापणीसमुदयनीय चाहः भवते । तत्र प्रायणीये सर्वे विहिता भवन्ति । न गम्यते विशेष, रे (a) दिननम् इतरेतरोग B fa कादशिना न विहिता इति । वयोदपनीये । वलात (उदीयमान वान्) । (य पुनमगदेवता नोदेश्यता इत्यागम्य उरभूवः ) (भाष-) समासत्ता ·ऐन्द्रो राजन्यः १३१३ ऐन्द्रवायवस्य प्रहस्य काम राजन्यः स्तूयते । ४११४. . ऐन्द्रो राजन्यः इति ऐन्द्रवायवस्य ग्रहस्य कामसंयोगेऽपि पाठपाले ऐन्द्रशन्दः अर्थवादः, न गुणविधिः । भा. १४|१२स्वस्थाने एवानुमानम्, न तु सर्वादितः ।। २३-२, * 'ऐन्द्रो घृणि: घोडशिनि आलभ्यः । कामसंयोगे तु पचनादादितः प्रविकर्षः स्यात् । (अनुपशुः सपनीयस्तृतीयः)। श६७१८, १०५०२८६५॥ "ऐन्द्रः सोमो गृह्मते मीयते च । तेन ऐन्द्रेषु भाष्यम् -- अथ यत्र कामसंयोगे वचनमैन्द्रवायवस्य ऐन्द्रवायवायान् ग्रहान् गहीयात् यः कामयेत यथापूर्व सोमः, अनेन्द्रेषु सोम एस नास्ति । इति सर्व सोमपर्मा गेन्द्रेश्वेव । अधर्मका इतरे साकाक्षाः । कय पुनर्गायवे प्रजाः कल्पेरन् ' इति । तत्र किं सर्वादित; प्रतिकर्षः, उत तत्रापि स्वक्रमस्थस्य प्राणमिति ? कि प्राप्तम् । ऐन्द्रः सोमो गृह्यते मीयते चेति । मन्नवर्णात् । इन्द्राय पूर्वेणाधिकरणेन ( १७ ) स्वकमथस्येति । तथा प्राप्ते, स्वा वसुमते ' इत्येवमादिर्मन्त्रः ऐन्द्रं सोम चदितुं शक्कोति, नान्यम् । तस्मादेन्दः सोमः । तेन ऐन्द्रेषु घूमः । कामर्सयोगे तु सर्वादितः प्रतिवर्ष: स्यात् । सोमवाः । अन्यानि तु प्रदानानि साकाङ्क्षाणि, अतो कुतः १ वचनात् । वचनं हि भवति । ऐन्दवायवाग्रान् धर्मान् ग्रहीष्यन्ति " इति न्यायः । लाद यथादेवतं । महान् रानीयात् , यः कामयेत यथापूर्व प्रजाः कल्पेरन् । अहितन्यो मन्दः । भा.३१२६१ २।२९. ऐन्द्रमेकादश- इति , तत् सर्वादितः प्रतिक अर्थवत् , अग्रताया विधीय- मानायाम् । अप्रवृत्तिविशेषकर वदमाणा अहणे विधीय- कपालम् ऋषभो दक्षिणा ' अवेष्टिषु द्वितीया राजसूये। माने । तस्मात् सदितः प्रतिकर्षः इति । भाट्ट. १११४४३. * 'ऐन्द्रमेकादशकपालं निपेत् । इत्यादी प्राकृतपुरोडाशधर्मातिदेशः, न तु सानाग्यधर्मा- तद्देशानां काऽप्रसंयोगात्, तयुक्त कामशास्त्रं स्थानित्यसंयोगात् । ६६ ।। तिदेशः, देवतासामान्यात् हवि:सामान्यस्य बलवत्त्वात् । भाष्यम्-न चैतदस्ति , यदुक्तं सर्वादितः प्रति- कि. ८११४१७, 'ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपेत् प्रजा. कर्षः इति । स्वक्रमस्थस्य ग्रहणे क्रमानुग्रहो भविष्यति । कामः । अत्र असति प्रतिमन्धे फलमैहिकं सति तु तस्मात खामखस्येति । यदुनं अग्रताऽभिधानान आमुष्मिकम् । ४।३।१२, • ऐन्द्रभेकादशकपालं आदितः प्रतिकर्पः इति , तन्न । तद्देशाना धारादेशानाम् निपेत् प्रजाकामः' इत्यादिः काम्यो याग: कामलावता ऐन्द्रवायवागाणाम् अयमुपदेशः । तद्युक्ताना तदग्राणा कर्तव्यः । ५।३।१२. ऐन्द्रं ग्रई प्रतिप्रस्थाता आदचे प्रणेन कामः साध्येत । श्रुतिरेवमनुरायवे , विपक्ष सौत्राममाम् । भा. ३।४३३९४. ऐन्द्राणाम् भनेन्द्राणा च प्रतिविकृतित्व नास्ति । इवि नास्त्यूहः अनेन्देषु। ततः वाक्यम्, श्रुतिश्च वाक्यात् बलीयसी । अय यदुक्तम् , अप्रवृत्तिविशेषकर ग्रहणविधौ इति , तन्न । संयोगष्टय अनेन्द्रागाम् अमन्त्र भक्षणम् ( कृत्वाचिन्ता)।वि. क्यात् । एकोऽत्र नित्यस्य कामरायोगः, ग्रहणेन कामं ३।१२।१७. . ऐन्द्र एकादशकपाले औपधम्य आमेष- पुरोडाशय विध्यन्तः । भा. ८1१1१७३२-३६. ऐसाधयेत् । अपरो नित्यसयोगः, ये ऐन्द्रवायवरमा ग्रहाः, पुरोडाशे सानाय्यविध्यन्तः प्रातः आग्नेयविध्यन्तेन तान् गृहीयात् इति । तस्मात् अस्ति प्रवृत्तिविशेषः । अतः तद्देशयुक्ने कामसाधनमेतत् । तस्मात् स्वकमस्थस्य बाध्यते । बाल.. १४१. अहणनिति। पेन्द्रचमसभक्षणे वपटकारदेवता अशिनोंपलक्ष. सोम-- ६ तर्हि भवतु आदितः प्रतिकपः णीयः । वि. ३३२।१६. इत्युत्थानात् ( पत्युदाहरण~) संगतिः । ननु विधाने 'ऐन्द्रवायवं गृहाति इति इन्द्रवायुभ्या संकलयति / अप्रतायाः इत्येतावदुक्क भवति । तत्र यागमन्तरेण संकल्पयति इति । यदैन्दवायदो, यदैन्दवायचामा प्रा गुमन्ते' इति पतन युज्यते इति याग; कल्प्येत । भा. रारा॥१८. वचनमानर्थक स्यात् । हाणामेव फले विधाने तु नेपा मी. को. १६५ , कामय धाग्या एमा ·- प्रतिकर्ष इति । ऐन्द्रवायवस्य प्रहस्य मैत्रा ऐन्द्रवायवस्य ग्रहस्य मैत्रा इति । ऐन्द्रवायवाणान् कुर्यात् ' इति निर्देशात् । नात्र प्रकृत सर्वग्रहणोद्देशेन ऐन्द्रवायवानव अनेन विधेया । अहस्य कर्तव्यतो उच्यते । तदाः कर्तभ्यः इति श्रूयते । अत एव न प्रहपदेन मैत्रावरणाद्या एव अहा उभ्यन्ते, अग्रता परार्या , न स्वार्या विज्ञापते । तस्मात् सर्वोदित: | संकोचे प्रमाणाभावात् , तदप्रताया; पाठादेव पावलाच । प्रतिकर्ष: स्यात् । अतश्च उपाश्चन्तर्यामामेश्याऽपि अग्रता ऐन्द्रवायवस्थ ,अपिया धर्माविशेषात् तदर्माणां स्वस्थाने विधीयते । तस्याश्च बृहत्सामावे नैमित्तिकशुकाप्रत्य. प्रकरणादप्रत्वमुच्यते । ६३ ॥ विरोधात् अनिवेशेऽपि रयंतरसामकावे एव निवेशो यद्यपि भाष्यम्- अपिवेति पक्षन्यावृत्तिः । न सर्वोदितः न्यायादेव प्रातः, तथापि ' यदि रयतरसामा ' इत्यनेन प्रतिकर्षः स्यात् । कि तर्हि १ स्वस्थानस्य ग्रहणम् । कुतः । नैमित्तिकत्वेन विधीयते , तन्मयोजनं च सिद्धान्ते इव नान तदप्रता विधीयते । वाक्यं हि तदाऽनुगृह्यते । कि कण्वरयंतरादौ तदप्राप्तिः । अत: ऐन्द्रवायवस्य सर्वादित. तर्हि १ तदमाणा ग्रहणं विधीयते । तथाहि भुतिरनु- करणम् । इति प्राप्ते, पा-वर्थमावविधिलिप्सया ग्रहणान्येव गृहीता भवति । यदि रयंतरसामा सोमः स्यात् अब विधीयन्ते नाग्रता , ग्रहणोद्देशेन तृतीयविधिप्रकारा- (तदा) ये ऐन्द्रायवाया ग्रहाः समाम्नाताः पत्तेः । न च विहितविधानायोगः, यत्प्रकारकयदिशेष्यक- तेषामनेनानुपूर्येण ऐन्द्रनायवादितया धर्मा( में )विशेषेण विधी कृते तमकारकतद्विशेष्यकविध्ययोगोऽपि, तस्यैव तद्धर्माणा प्रताना ग्रहणं विधीयते । स्वे स्थाने थे महा विशेष्यस्य धर्मान्तरप्रकारकविधी बाधकामावात् । 'ऐन्द्र- ऐन्द्रायवाग्राः, तान् प्रकृत्य ग्रहणविधिः, इति न सर्वादितः याययं गृह्णाति ' इत्यादिना हि विजातीयप्रगत्यादिना तत्तद्ग्रहणाना विधिः, अनेन तु वक्ष्यमाणावग्रहणनिध- धारासंयोगाच्च । ६४॥ न्यापकीभूतवैजात्यप्रकारकः तत्तद्ग्रहणानां विधिः । माध्यम्-- अपिच धारातयोगो भवति ऐन्द्रवायवा | वैज्ञात्य च एतदिधेरेव आयविधिप्रकारलिप्सासहकृतम्य दिवाक्ये ' अया अन्यवच्छिन्नया धारया गृहाति' विधेयताऽवच्छेदकतया सिद्धम् । तदपि च न उपाय- इति । तस्मात् धाराग्रहास्ते । तदमानधिकृत्य ग्रहण न्तमादिसाधारण्येन , प्रकृतग्रहणमाने तथाल्वे उपाय- विधीयते इति । न्तर्यामोत्तरम् एतत्पाठस्य वैयापत्तेः, ऐन्द्रवायामा सोम-पूर्वन नहुनी हिबलात् निरपेक्षपृषसाधनत्यवत् । इत्यम्य अनुवादानुपपत्तेश्च , सामान्यधर्मप्रकारकविधि- इहापि बहुव्रीहिवलादेव सर्वनधर्मतालामः इत्युत्थितः । प्रयोजनानां वक्ष्यमाणानाम् उराश्वन्तर्यामसाधारण्या संगतिः। नुपपत्तेश्च । अतश्च विशिष्य गद्विधिविहितानामपि ऐन्द्र- वि-'पुरोपायोक्त स्वस्य स्थाने स्यादैन्द्रवायवः ।, यायचा विग्रहणानां सक्षेपेणार्य विधि. तेषु च ऐन्द्रायवस्य आयोऽप्रत्वविधैर्, मैवं धारायुक्तापतोक्तितः ॥ प्रायम्य पाउमासम्, इति 'एन्दवायवाग्रा.' इत्यनुवादात न भाट्ट • उपाश्वन्तर्यामी ज्योनिष्टोमे अधाराग्रहो ऐन्द्रामवस्य सर्वादितः प्रतिकः । सक्षेपविधिप्रयोजन विधाय धाराग्रहाणाम् ऐन्द्रवायवमैत्रावरुणादीनामुपक्रमे च तेषामेव ग्रहणाना विशिष्य भाकामोत्थापनद्वारा भुतम् वाग्वा एषा यदैन्द्रवाययो, यदैन्द्रवायवामा ग्रहातदवान्तरप्रकरणसिद्धिः । ततश्च तदुपरितनवाक्येषु रायन्ते वाचमेवानु प्रयन्ति ' इति । तदनेन किम् ऐन्द्र 'अन्या धारया हाति' इत्यादिषु गृहातिना रोपा- नायवस्य पाठात् मैत्रावरुणमहात् पूर्वमेवानुशने पाले मेयानुवादात् तेष्वेव धाराऽऽदिधर्मविधिः, न त उपाश्व- आश्वन्तर्यामात् पूर्वमाकर्षों विधीयते, उत्त नेति न्तर्यामपोरपि । अतश्च तयोरधारामहत्व सिद्धिः । प्रयोज- चिन्तायाम् , 'ऐन्द्रवायचे राहात्ति" मेश्रावरुणं राहाति' मान्तर काम्यग्रहणविधौ एतेषामेव कामयोगे, इत्यादिना प्रत्यक्षततद्विधिभिरेव प्रसाना प्रणानो इति (उचराधिकरणे) यक्ष्यते । प्रहशाभितगुणफलेगु संक्षेपण पुनर्विधानस्य विहितविधानायोगेन अनुपपत्तेः च एतेपामेव आश्पतसिदिः इति च । यतु बन्न. . .

·ऐन्द्रवायवन्यायः ऐन्द्रवायवादिप्रहाणा से कुतः १ वचनात् । वचनमिदं भवति , ' विरैन्दवायवस्थ शंकर- 'तन्वं तन्नन्द्रवायवे ।' तत् भक्षणरूपं भक्षयति , द्विद्येतस्य वषट्करोति ' इति । नास्ति वचन- शेषकार्यम् ! स्थातिमार। 'सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयदि ' इत्यादिषु चायोमेऽवचनाद्भक्षो न विद्यते' इति सामान्येन ऐन्द्रवायवन्यायः एव स्यात् (पूर्वपर्छ । वचनात भशविनारं कृत्वा विशेषविचारोऽय कम्य आसीत् । ऐन्द्रवायग्रहे द्विभक्षः' इति तस्य न्यायस्य स्वरूपम् )। यत्तु प्रथमतर क्रियते तत् पूर्वाधिकरणापवादत्वेन वा. ३१५६६।१९. शीभतरोपरखानात् । पूर्वद्धि द्रयैकत्वात् सकृद्भशिते * ऐन्द्रयायवपात्रे पूर्वसिद्धपुरोडाचशकलं निधेयं कृत: शास्राय इति न्यायात् प्रसे , वचनात् विर्भवणं, ज्योतिष्टोमे, न तु तदर्थ स्वतन्त्रपुरोढाशसंपादनम् । वि. 'विरेन्द्रवायवस्य भक्षयति ' इति । भवन्ति चेदृशान्यपि श८१९. अधिकरणानि , येषा न्यायेन पूर्वपक्ष कृत्वा वचनेन " ऐन्द्रवायवाग्रा द्वितीयः स्वरसामा । टुप्.१०॥ सिद्धान्तो भवति । मवेतत् युक्तम् । सदेहाभावात् । तत्र ५।२५।८५ १. १९८०. तत् क्रियन्ते , यत्र न्यायेन प्रतिपादितो वचनादाधित:, * ऐन्द्रवायवामनायाः व्यनीकायां पुनःश्रवण तदभावात् समानन्यायेपकरिष्यति । स चेह न्यायः | अहर्गणेषु समानविध्यर्थम् । भा. १०१५।२३।७७-७८. पूर्वाधिकरणेनैव प्रदर्शित इति मन्दफलो विचारः । तस्मानव * ऐन्द्रवायवाप्रत्वम् अनैमित्तिकं द्वादशाहविकृतिषु वर्णनीयम् । किं तर्हि । सर्वपृषायामेव प्रतिकर्म स्विष्ट- रयंतरात्मकनिमित्ताभावेऽपि भवति । वि. १०५।२३, कृदिई कर्तव्यं प्रधानभेदात् । तथाहि , सिद्भवप्रधान- ऐन्द्रवायानत्वं ज्योतिष्टोमे पृास्तोत्रस्य रयंतरसामवे भेदम् ऐन्द्रवायसंस्कारहेतुमाह (ऐन्द्रवायवसस्कार- सति कर्तन्यम् 'यदि रथतरसामा सोमः स्यात् ऐन्द्र- भूतभक्षणहेनुमाह इत्यर्थः ) । द्विरेन्द्रवायवस्स भक्षयति , वायवायान ग्रहान् गृलीयात् ।' २१३४१, * ऐन्द्रवाया द्विातस्य भक्षयति' इति । तस्मात यावषट्कार सावं धारामहेषु द्वादशाहे न्यूढे , द्वितीये पठे दयमै- शेपस्कारः इत्युक्त्वोचरे दचे दृष्टान्तमनुभाष्प सूत्रेण । कादशयोश्च अहःसु प्रायणीयोदयनीययोश्च इति पटमु परिहारो वक्तव्यः ऐन्द्रवायवे तु सकृलक्षणे प्राप्ते वचनात् अदा । समूदे च द्वितीये पञ्चसे अष्टमे दशमे द्विभक्षः, न प्रधाननिमित्तः । त्वधिकरणे ( १९३२)। मायणीयोदयनीययोश्च इति पर्श भदाम् । १०५।२४. देतोनियतयात् । (तेग मनं क्रियते' इतिवत् ऐन्द्रमायचामत्वकामाचगो प्रमाद्वितीपयोरहो। 'द्वितस्य वषट् करोति ' इत्यत्रापि वर्तमान निर्देशात , पुनःश्रवणात् समानविधित्वं न्यनीकायाम् । भा. १०१५० वर्तमानकालिकस्य च वषट्कारभेदस्य हेतुत्यासभवात् । २३॥७७-७८. लो. भूतकालणावश्यायवात् , लक्षणायाम २ * ऐन्द्रयापदयो ग्रयाण. सोलिटो मे प्रभारम् । विधौ परः शम्दार्थः' इत्यनेन लिपिद्धत्वात् इति युक्त्या | इटिपशवोऽयम् । वि. ४।४।१२. . ऐन्द्रवायवादीनि निराकृतवादित्यर्थः) । एव च सति पूर्वाधिकरणशेषेणेव ग्रहणानि सोमयागद्न्यस्यैव संस्कार काणि । दु. १०१ सता सोममक्षसामान्यविचारलारणात् न ऋमकोपो ।।३३ १. १८१८. ऐन्द्रवायवादीनि यानि प्राकर भविष्यति इति । णिकानि ग्रहणानि तानि यथापाठमेव व्यवस्सिवानि । वि- ऐन्द्रायवशेषस्य सद्भक्ष उतासकृत् ।, भाह. ५।२६. पूर्वन्यायरत् समातो, द्विर्भधो वचनाद्भवेत् ।' ऐन्द्रवायवादिप्रहाणाम् अमतावियो प्रहणनि- भाट्टे तु इदं सूत्र पूर्वाधिकरणे एवान्तर्भावितम् । कण सादनस्यापि प्रतिकर्षः। भा.१०।५।२१193-36, 'ऐन्द्रवायवे तु वचनादेव भाचिः इति च तमोचम् । • ऐन्द्रवायवादिग्रहाणाम् अपदाविधी प्रहणपतिकऽपि मण्डन--द्विरैन्दवायवे भवः । प्रदानस्य नापकर्षः ११.१५४२२१७५-७६, . ऐन्द्र- * * - .

·ऐकादशिनादिपशु अति, , , १३१० ऐकादशिनादिपशु भाप्यम्- 'जाघन्या पली: संयाजयन्ति ' इति (नसात् समुचय.)। ( अम भाष्यम् 'जापन्याः प्राधान्य भूयते । तत्र पशुगणेषु विचारो भवति कि जायनीना | युक्तम् ' इत्यादि ' तस्मात् प्रतिपचिः' इत्यन्तं [ भा. समुचयः, उत विकल्प इति । अनापि पूर्व एव न्यायः । पृ. २२७८ पं१-४] तदर्थतोऽनुमाप्य दूषपति-) यदि अर्यकर्म ततो विकल्पा, अथ प्रतिपत्तिस्ततः समुचय | यदेतत् तस्यैकदेशोऽन्यदेवत्यः स्यात् ' इति पूर्व- इति । किं प्रातम् । द्रन्यविशार तु पूर्ववदर्यकर्म | पक्षवादी सिद्धान्ते दोषमुपन्यस्यति , तदयुक्तम् । इदया- स्यात् । पूर्ववदेतदर्यकर्म, यमायन्या पत्नीसंयाजनं दर्श. दीनाम् अग्रीमदेवतत्वात् ( न करालस्य तद्देवत्यता पूर्णमासपूर्वकं चोदकपरम्परया पशुगणं प्राप्तम् । दर्शपूर्ण- पो:)। तदुक्तं दशमे ( १०७॥२) । वस्मात् पूर्वोक्तः मासयो भैतदर्थकर्म । नहि तत्र या चिच्छेपभूता जापनी (पूर्वसूत्रोक्तः एव ) पूर्वपक्षो नेतरः (भाष्योकः । )। यस्याः प्रतिपत्तिः स्यात् । लौकिक्यास्तु तत्र एवं प्राप्ते भूमः । नास्ति समुचयो जानीनाम् । आज्येन सह विकल्पश्चोदकेन अमीषोमीयं पशुं प्रातः । कुतः १ (गुणत्वात् जापन्याः । संस्कार्यत्वे हि ) याग: वापि भ्रूयते • जापन्या पत्नी: संयाजयन्ति ' इति । | अपूर्वाः, दृष्टाय द्रन्यम् , नियमाच यागः (प्रधानभूतः मा अतिर्विकल्पे प्राते नियमार्था भवति । यथाप्राप्तयोश्च | सन् द्रम्पस्य ) संस्कारकः इति विववादयम् ( अनी- नियमः । गुणभूता च प्राप्ता । तस्मादमीषोमीये गुणभूता| कर्तन्यम् , तब ) न लभ्यते एकेन वाक्येन । अपिच जाधनी, कर्म प्रधानम् । यथा अग्नीपोमीये तया | यागादपूर्व प्रधानभूतम् , द्रन्याच यागः (प्रधानभूतः) पशुगुणेषु । तस्मात्तत्राप्यर्थकर्म । अर्यकर्मणि च नियमात् (च) इम्यम् ( प्रधानभूतम् ) । तेन भवतः एकार्थाना रामुचयो न युक्तः । तस्माद्विकल्पः । प्रधानम् अङ्गाथै कृतं स्यात् । (प्रधानभूतो यागः स्वाह टुप्-- पशुगणे जापनीना विकल्पः, अय समुच्चयः | भूननियमार्थः स्यात् । नियम. कसितदन्यसंस्कारार्थः इति ( चिन्यते । पूर्वपक्षमाह-) समुचय इति चूमः 1 स्यादित्यर्थः)। [गदि तु मुद्रितलिखितयोः ' अङ्गामार्थ कपम् १ अमीषोमीये पत्रौ भाज्यं च जापनी च (पत्नी- कृतम् ' इति पाठः स्वीक्रियते, तदा प्रधानभूतो यागः संयाजदन्यतया प्रकृतितः) विकल्पेन प्राप्येते • जापन्या स्वाभूतदन्याइनियमार्थ। स्यादित्यर्थः' इति विवरण पन्नीः संयाजयन्ति इति । तत्पुनर्वचन जापनी नियम- भा-टिप्पणीख दशभ्यम् । चन्द्ररत्नपाठस्तु उपरिधात् यति । स चाय नियमो दृष्ट्वार्थः । कपम् । ( यावता ) प्रदर्शित एवास्माभिः । के. ] । यदि न संस्कारार्या विशसनेन हृदयादीनि उत्पादितानि ( तया च विशसन | जाधनी ततः अपकृत कार्यवान् ( पानीमयाजास्यम् ) हृदयागुत्पादनार्थम्, न जान्युत्पादनार्थम् ), तानि | कर्मान्तर पयो प्राप्नोति । चोदकेन च भन्ये पली- (च) वाक्यान्तरैर्विनियुक्तानि ( यागार्थत्वेन ), बाघनी संयानाः प्राप्नुवन्ति (वचनबत्यत् सौतामणीपशुपुरोडाश• तु अविनियुक्ता, वेन प्रतिपत्या । तया यागे क्रियमाणे वत् ) एवमेवे दौरा: पूर्वपळे ( प्राताः स्यु । ) तस्मात् याऽसो प्रतिपत्तिरपेधिता जापन्याः, सा भवत्येव । यया ( येन प्रकारेण आरादुपकारकत्वेन ) निर्माता: (ननु अभ्युदयेष्टावपि इन्द्रायर्योत्पन्नस्य सानाम्यादेः पत्नीसँयायाः प्रकृती, तथा प्रासानां पदो जापनी विष्ण्वादिगमन प्रतिपत्तिः स्यात् । अव आह-(वैकल्पिती) नियम्यते (न तु संस्कार्या । तस्मात् सानाय्ये तु (वडलेषु च ) यागादपूर्वम् (न प्रतिपचिः पशुगणे जापनीना विकल्या)। उपयुक्तशिष्टत्यामानात् )। योऽयम् ( दर्शपूर्णमासयोः) दव्यत्वेऽपि समुभयो, दन्यस्य कर्मनिप्पचेर आज्यबापन्योविधाननियमः, सोऽपि अध्यायं एव। प्रविपशु कर्मभेदावेवं सति यथाप्रति । १४॥ पनौ यागादपूर्वम् , नियमः () द्रव्यसंस्कारः । भाष्यम् - यद्यरि बायनी गुणभूता कर्मणि, पशुगणेपि एवमेव (संस्कारवया नियमः) प्राप्यते - मरि समुथयो युक्तः । कुतः दायरस कर्मनिपते । चोदकेन ।, वलात् चर्चाः (जघन्यः) संस्कर्वन्याः | बावनी दन्य कर्मणा विशसनेन मिनि । तर ·ऐन्द्रामद्वादशकपाल १३१९ ৫াঙ্গীমঙ্গ * ऐन्द्रामद्वादशकपालवैश्वकर्मणैककरालयोः साक- ब्रूमः । कुतः १ 'न देवतात्वमिन्द्रस्य तत्पीतत्वेन मेधीययोः चातुर्मासरणप्रयासगतका ककपालेन्द्रामगत- कथ्यते । तेन नायतुल्यत्वमसामादिहेप्यते ।। सार्थवादविधिकाण्डातिदेशः । भा. ११४१२२. आये हि यजमानेफल्यो विशेषणत्वेन संकीर्यते। 8 * ऐन्द्रामवत्- यथा ऐन्द्रामपुरोडाशस्य अग्नि-च तद्धितेन अन्यनिरपेक्षानिविषय उपातः, इति सापेक्षं संबन्धेऽपि चतुर्धाकरणं नास्ति , तद्वत् गोमापोष्णे चरोन प्रतिपादयति । अत्र पुनः इन्द्रपीत इति प्रदान- धूपचन्धेऽपि पेपणं नास्ति । के. ३१३।१५।४४. न्यापारी विशेषणम् । स च उभयौरमि संकल्प्यमानयोः * ऐन्द्रामवत्-- यथा चतुर्धाकरणं मिश्रदेवतम्बात् ऐन्द्राग्ने प्रत्येक फैन चिदंशेन विद्यते । यस्य च पावान् व्यापारः, न भवति , तद्वत् उपांशुशाजाज्यम् अजीमोमीयशन्देन न स तेन पावा इत्युपलक्ष्यते।।' यस्य हि अवयवान्तरम्' शक्यते वदितुम् , वैष्णवत्वादेरपि संभवात् । सा. ५१४॥ इति भाष्यं पूर्वभाष्येण असंवत्वात् उकुष्य ग्याल्येय वा२१. मत्वा तस्य इन्द्रामिभ्याम् ' इति माण्यम् आदी * ऐन्द्रायविकाराणामपि सोमप्राकालवमेवेति के न्याचटे-) तेन ऐन्द्रायस्य इन्दामिभ्या पिबद्भ्याम् चिन् । वस्तुतस्तु तद्विकाराणामनियतकालत्वम् । भाह. अर्धम् इन्द्रपीतम्, अर्धम् अमिपीतम् इति शक्यं वदि. ५४४१९: तुम् । ('यस्य हि' इति भाष्य पूर्वमुपेक्षितं अधुना * ऐन्द्रामविकृतित्वम् इन्द्रासोमीये इन्दमुलायात् ।। व्याचष्टे-) न च वर्तमानस्य साक्षात् इन्दपतित्वम् इति एवम् ऐन्द्रावैरणवे ऐन्द्रापाणे ऐन्द्राबाई पत्यादी व । हुवावयाद्वारेण न्यपदेशः । न च तस्य इयत्तानियमः ऐन्द्रामविकृत्तिवमेव । चाल. पृ. १२०. अस्ति तावता पीतेन न्यपदेपन्यः' इति । तस्मात् ऐन्द्रामविधानार्थी 'आमेयोऽपालोऽमावा- विशेषणोपपतेः मन्त्रवन भक्षणमिति । स्थाया भवति' इति आग्रेय पुनःश्रुतिः । भा. २३३।१४ एकस्मिन् वा, देवताऽन्तराद् विभागयत् ।४।। २९, * ऐन्द्रामवैश्वदेवयोवधि यानुरोधेन आग्र. भाष्यम्-- नास्यास्यवान्तरमिन्द्रेण पीयते । यणे वैश्वदेविकतन्त्रस्य नियमो नास्ति । आययणेष्टि- चावयवान्तरेण इन्द्रपीतेन तत् पीतं भवति । तेन पीता न्यायोऽयम् । १२२२११५।३५-३७. इति लक्षणासन्दोऽयम् । इन्द्रमुद्दिश्य या सकस्पिता, हुऐन्द्रामसोमभक्षणममन्त्रक ज्योतिष्टोमे ।। इन्द्रो यस्य देवतेति । यथैव च साकासस्य तदितान ऐन्द्रामे तु लिङ्गभावात् स्यात् । ३१२६१७४४०।। असंबन्ध', एवं समासोऽपि इन्द्रपीतस्येति साकालस्य भाध्यम् -- एतं स्थिते चिन्यते । अस्ति तन्द्रामः । नायकलते । तदुतम् ' पयस्मा काऽयोगात ' सोमः 'ऐन्द्रानं गृहाति । इति । तर संदेहः किं मन्त्र. ३ (३।१।१५।२७) इति । आह , ननु तेनैत्राधिकरणेन बदमक्षणम् अमन्त्रकं वेति । प्राप्तम् ! ऐन्द्रामे तु । एततम् , किमर्थं पुनश्चिन्स्यते इति । उच्यते । यत्ता स्यात् । यस्य हीन्द्राभी देवता तम्य नेन्द्रः । शक्यते है । विचारित सिद्धमेव तत् , कथं पुनर्विकार्यते नैव साका- ५ इन्द्रपीत इति व्यपदेषुए । यस्य हि अपयशान्तरमिन्द्रेण वस्य देवतासबन्ध इति । नैवेद्द देवतारन्ध इति पूर्वः पीतम् , स इन्द्रपीतः । तस्येन्द्रामिश पिबद्भया पीतम् पक्षः, पानमानसमन्धोऽति । पानमानसबन्धेन पत्र अवयवान्तरमिन्द्रेण । तस्मात् मन्त्रवशक्षणमिति । दाम्या पीर , वनैकेन देतासंबन्धः, इत्युचर पः। वा--( अन्यसहितेन्द्रदेवयोमभक्षणे अहितमन्त्र तसान पुनकामिति । प्रयोगोपत्तेः अमन्त्रावं पूर्वपक्षप्रयोजन सनिन्द्रा याप। वा-- सत्यम्, यदि देवताभ्यागः पानत्वम् भावेन आशिष पायोक्त्यर्थम् इदमधिकरणम् । सु. विशेषणं स्यात्, बता ऐन्दामोऽपि ग्रेवान तु . ११५९.) अप पत्र अन्पसहितः इन्द्रो देवता , अस्माकं देयवा विमति । तम्माविश्वयनेय सन्दिपोवन्यपदेया अस्ति, न इति सेदेहे अस्वीति । उपयुज्यते न च मिभकले अपारल्यादेश समाति, 1 ·. ऐन्द्रासादीनां १३२१ ऐन्द्रामादीनां . . - कि प्राप्तम् । विकृतिः प्राकृतान् धर्माचोदकेन महाति । | चोदकरायः स्यात् । तत व ततिः विकृतिः सद्य. अतस्ते धर्मा आनुमानिकाः। पौर्णमासी चान्यः कालः । स्काला स्यात् । प्रकृतो तु तयोः यहकालयपर्वकालत्वयो: रा यदि वा प्रहत्या गृह्येत , यदि वा विकृत्या , असंभवे । मत्याशिष्टत्वात् उभयमङ्गीकृवम् । १९ तु एकस्यानु. अन्यतरस्याः कालत्यन्तन्यः । तत्र आनुमानिको वैकृतस्य मानिकन्वात् बाध एवेति। त्यज्यताम् , न प्रत्यक्ष श्रुतः प्राकृतस्येति न्याय्यम् । वि-- 'थहकालाः किमेन्दामाद्याः सद्यस्कालगा तस्मात् सद्यकाल एता विकृतयो भवेयुरिति । उत् 1, आयः प्रकृतिय , मैवं विकृत्युक्तिविशेषतः ।' द्वैयहकाल्ये तु यथान्यायम् । २३ ।। 14 इष्टया' इति वचनेन न तापत् भाष्यम्- यहकाल्ये क्रियमाणे यथान्यायं कृत प्रवीष्टो पौर्णमास्यादिकालविधिः 'पक्षान्ता उपपस्तम्याः, भवति । तस्मात् देयहकालय स्यात् । चौदकजयाउनु- पक्षादयोऽमियष्टन्या' इत्यादिवचनस्तस्याः प्रतिपत्कालव- गृहीतो मरति । प्रकृती हि ध्यते पूर्वयुरनिं गृहाति , विधानात् । अत एव पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेत' उत्तरमहर्देवता यति । इति । तस्मात् घहकारमेक- इत्यादिवचनेषु पौर्णमास्यादिशब्दावपि आरम्भद्वारको मभिनिवार्य , तदहरेवोपक्रम्य अपरेा. परिसमापयेत् । पर्वप्रतिपासमुदायलक्षको वा । अत्त एव प्राची दाहकालाव घनाद्वैककाल्यं स्यात् । २४ ।। भाकरणिकम् । अवध इदमनारम्याधीतं वचन विकली. भाष्यम् -- नेतदेयं दपदकाला विकृतयो भवेयुरिति। शिविशेषपरम् , विक्रविपशुपर च । अनीपोमीयस्प सद्यपालाः स्युः । कस्मात् ! यसमिद भवति , ' य | औषवमप्येऽहनि विहितत्वात् । अतिदेशमाप्तोऽपि च दृष्टया पशुगा सोमेन या यरमाण: स पोगेमस्याममा- विकृती पौर्णमास्यादिकालो यया पौर्णमासीविकारागा वास्यायो या यजेत' इति । साङ्गतद्वननम् । तस्मात् पौर्णमास्यों करणम्, अमावास्याविकाराणां चामावास्यायो था पौर्णमास्याममाया या कुतिति गम्यते । तेन करणमित्येय व्यवस्थया मानामन्यवस्थार्थम् , क्या ण्यस्मा विस्तयः। सागाना तास पौर्णमास्यादिकालविधानात् भातिदेशिक ar--- विकृतीटयो पदकाला इदि पाते, उच्यते इकालत्वराधनार्थमपि । न प तत्तविन्तीना विधा- 'न प्रत्यक्षश्रुतः कालः संकोचं पोदका प्रजेत् । वेव पयोगस्य मासत्वादन प्रयोगविष्यभावेन प्रधानमाने सपीद्युका विकृतिः पादश्यामतो भवेत् ॥' एर पौर्णमास्यादिकालविधानोपपतेः प्रतिपस्यालयादि. सोम-बननस्य पूर्वप्र पुरोदामोकामात गायेऽपि, चतुर्दश्यामन्याधान करणेन माकृतद्यकाल. सघरमलतायामसामयम् इति प्रत्यबसानात् संगतिः खया प्रमाणाभावः इति वाच्यम् । कालस्य मयोगा- ननु पोर्णमासीन्दी गम्मिन् धणे चन्द्र, संपूर्णः, न्ययितया पातमयोगसंवन्धित्येन विधानात् अन्यायानेऽपि वसा अमारास्यासन्दम यस्मिन् सगे सूर्याचन्द्र पौर्णमास्यरिकालकरस्य औपदेशिकरवान् । ar मगो ह पसता, तसाचकः । च पादश्यास्नियः मानमपि विकृतिप्रधान पौर्णमास्मारिकाले कम्यम् । अन्तिम: पण: 1 व सास कर्मणः अणमानेर पूर्वी अपरामभी का शिका अनुगमशसयान सोचस्पानि वाय, (इति मारल्याधान नदिने । मन्नावाने प्रावकारसम्म दुष्यने ) तो शन्दी समविशेषमायाचनी, मिनु आदिशेऽपि अनगुमात् भानदेसिना नि- पेदे 'सोमय रे राडोमासर राम: पनप भाग, अपानापाव.मलेन माध्यते । पूर्वाधानि औषि सामनारायन पौगंमासी ननोत्तkar-पर्वगः मासा पूर्वायरमा terium (अग्रि-) मारल्याण्णव पचदश्याम-सानुरोधी भीदेसाला पिता पिरिमोषानशी वयाने Hrenhauनम, : माल्यानमिति भन् । स्वापानु- ths. TREATी भामिया - . - .

·ऐन्द्राबार्हस्पत्ये कर्मणि १३२३ ऐन्द्रीन्याय कर्मणि उपलक्षणकार्य नास्तीति द्वितीयं याज्याऽनुवाक्या भा~ ऐन्द्रावाहस्पत्ये कर्मणि दे याज्याऽनुवाक्या. द्वयं प्रयोगान्तरार्थ भवति । तस्मात् विकल्पः । युगले श्रुते । तयोर्देवता प्रकारानरूपदृष्टार्थत्वाद्विकल्प एव । लिङ्गदर्शनाच । ४॥ पुरोऽनुवाक्यायास्तु योज्यया सह पुरोऽनुवाक्यासमाख्या- भाष्यम् --लिङ्ग चैवमर्थ दर्शयति । किं लिङ्ग बलादेव समुचयः । भवति । एवमाह , 'ऊस वै देवानी याज्याऽनुवाक्ये , मण्डन- 'याज्याऽनेका विकल्प्यते।' एकया प्रत्यागच्छति, गमयत्यन्या, अथात्र विसः शंकर- 'अनुवाक्यापाययोश्च स ।' स: समु- कार्याः' इति, पितृयज्ञे याज्याऽनुवाक्यात्रयविभानपरे चयः । ( अब मण्डनाचार्येण प्रथावणेकार्थ एभोक्ता, वाक्ये तयोदित्यमुचितं दर्शयति । तया, 'न सर्वाणि सह शंकरभट्टैस्तु द्विवीयवर्णकार्य एवोक्तः इति शेयम् । तेन मायुधानि महत्यानि , मानुषं तत् क्रियते, नैकमेकम्, न तयोर्विरोधः । के.) पितृदेवं तत् । वे सह प्रत्ये, याज्याऽनुवाक्पयो रूपम् । ऐन्द्रावैष्णवश्वतः राजसूये प्रयमे निसंयुक्त इति । तस्मादपि विकल्यः । ( अथ एकस्मिन्नेव यामा-द्वितीयं हविः । भा. १९४११२. • ऐन्द्रावैष्णवस्य ऽनुक्यायुगले तयोविकल्पं निरस्य समुच्चयं वर्णकान्त- शुरासीरोयगतस्य ऐन्द्रामविकृतित्वम् इन्द्रसुरात्वात् । रेण प्रतिपादयति भाष्यकार: । के.) अथ तयोरेव मियः । बाल, पृ. १२०. कस्माद्विकपो न भवति । एकार्थत्वात् प्राप्नोति, अन्य ऐन्द्री ( एव ) सुब्रह्मण्या कार्या पञ्चदशराने तरस्यापि हि देवतोपलक्षणं सिध्यति । उच्यते । समाख्या | अमिष्टुति प्रयमाहे एकादशानामहा धर्मभूता , नामेयी । पुरोऽनुवाक्येति । पूर्वमनूच्यते इति पुरोऽनुवास्या । आपे- भा. १२२२१७।२२. ७ 'ऐन्या गाई पत्यमुपतिप्रते। शिक पूर्वशब्दो याज्यामपेश्य भवति । समुन्वये चैत- अत्र गाईपत्योपस्थाने मन्त्र: प्रत्यक्ष त्या विनियुज्यते । दुपपद्यते । तस्मात् समुन्नयः । ननूएलक्षिते , उपलक्षण- वि. ३१३६७. * 'ऐन्द्या गाईपत्यमुपतिष्ठते । इत्यन कार्याभावार्यलोपरदन्यतरस्याः प्रयोगो न प्राप्नोति ।। गाईपत्यश्रुत्या ' कदा चन सरीरसि' इति मन्त्रेण गाई. उच्यते । समारणासामध्यांत द्विरुपलवसायं कर्म भवि- पत्यम्य एवं उपस्थानम् , न तु लिङ्गात् इन्दस्य । भा. प्यति । यथा, 'द्वाभ्या सनति' इति वचनसामति । १४. ऐन्द्या सद.' इति ज्योतिष्टोमे सदो- यभिधानाध्यम् । तसादविरोधः । मण्डपोपस्थानम् ( अभिमर्शन ) प्रताभिरेवेन्द्रीमिः । सोम-- पूर्ववत् ( अपस्तुत्याशीरभिधानमन्त्रवत् )/ वि. १२२८. इहापि समुचः इत्युत्थितः संगतिः । एवं च याज्या ऐन्द्रीन्याय: । ऐन्धधिकरणम् । अशिवमने पुरोऽनुवाक्यापभ्यप्रतिपादनमात्रै अस्य ( अधिकर- 'निवेशनः संगमन' इत्येन्द्या गाईपल्योपस्थानं कन्यम् ।। णस्य ) सापर्यम् । पुरः पूर्वम् अनुच्यते इति समास वचनात् त्वयार्थ मैन्द्री स्यात् । ३२३ ॥ समानजातीययाज्याऽपेक्षया पूर्वभाव विना न भवति भाष्यम्-- अमो श्रूयते 'निवेशनः संगमनो वसू- इति तदलात् समुचरः। नाम् इत्येन्या गाईपत्यमुपतिइते' इति ! तप संदेह कि षि-~दवादियोः किं स्यात् साहित्य वा इन्द्रस्योपस्थानं कर्तन्यम् , उन गाईपत्यस्येति । कुतः पुनः विक्थनम्। साहित्य पूर्ववत्, मेवं देवतामोध- गाईपायमुपतिप्रत्ते इत्या विस्सटे बनने संशय इति १ नैक्यतः ।। ' ( इदंवादि दवामात्ये हविः' इत्यादि उन्यते । यदि वास्येनोपस्थान का स्तुतियवनेन सरक. इत्यर्थः । इति प्रथनं वर्णकम् ) 'पुरोऽनु- रणम्, न समीपस्थानमात्रम् । न न ऐन्द्रेग मन्मेण अमे- वाक्पया याच्या विकरच्या वा समुचिता ।, पुरेवायः, | रभिधान शक्यते कर्नुम् । अतो गाईपन्यमुपतिश्ते इति न समाल्याना वचनाच समुघरः ॥' ( इति द्वितीय पित्यामुपसानमेतन् इनि जायेत सरस । गाईपयः उरस्थानार्थो भवेत् इति शान्दो नास्तिनीयान्त: . . . वर्णकम् )।

·१३१६ 1 1 ऐन्द्रवाययस्यामवचनात ऐन्द्रवायवन्यायः रत्नादी तत्तद्वास्येन विहिताना ग्रहणाना वक्ष्यमाणकाम धारया गृहाति' इति । तस्मात् धाराग्रहास्ते । वान् वाक्येन काम्यत्वावगतेः क्रत्वर्थस्वसिद्धिरेव एतदाक्य-धाराप्रहानपेक्ष्य ऐन्द्रवाययस्य अग्रवमुच्यते । तस्मात् न प्रयोजनम् इत्युक्तम् , तत् प्रमाणान्तरेण अर्यादिना । सर्वादितः प्रतिकर्ष. 1 के. सभवमासिकाना ततद्ग्रहणाना तत्तद्देवताउंयोगाना च हु ऐन्द्रवायवे तु वचनात् प्रतिकर्म भक्षः तत्तद्विधिभिः पुनर्विधानस्य आरादुपकारकविधया कात्वर्थ- स्यात् । ३।५।५।१८ ॥ वफलकावेन पशुखोमाधिकरणे ( सरा६ ) कौस्तुभे सिद्धान्तसूत्रम् । ज्योतिष्टोमे प्रातःसक्ने एन्द्रदायको व्यवस्थापिकाया उपेक्षितम् । सर्वथा ऐन्द्रवायवस्य सर्वा- महो द्विदेवत्यः । तस्य भक्षः सकृत् या द्विा इति दित: करणाभावात् न पाठबाधः । संदेहे सोमसंस्कारार्थत्वात् भवस्य , सकृत्करणेनापि मण्डन-- 'सर्वादितो न प्रतिकर्षण स्यात् ।। संस्कारस्य सिद्धनात् सकृद्भक्षः इति पूर्वः पश्च । ऐन्द्रवायवस्य । १८. तन्निराकरणार्थः सूने तुशन्दः । विवस्य वषट् करोति' शंकर--- 'स्वमैन्द्रवायवस्थानम् ।' १९. इति वषट्कारभेदात् अवा-तरकर्मभेदोऽन । 'विरेन्द्र- ऐन्द्रवायवस्याप्रवचनादादितः प्रतिकर्पः । वायषस्य भक्षयति , द्विोतस्य वषट् करोति' इति स्यात् । १०५।१७।६२॥ वचनात् ऐ-द्रवायो प्रतिकर्म कर्मणिकर्मणि षटकारे- ज्योतिष्टोमै ' वाग् वा ऐन्द्रवाययो यदैन्द्रयायवाया वषट्कारे निमित्त सति भक्षः स्यात् । वषट्कार दिया प्रहा गृह्यन्ते वाचमेवावरुन्धे ' इति ध्यते । अस्य ऐन्द्र- | भक्षोऽपि द्विः कर्तन्य इत्यर्थः । वायवस्य ग्रहस्य आरितः सर्वादितः उपाश्चन्तर्यामाभ्या इदं सूत्रं भाष्ये अधिकरणान्तरत्वेन ग्याल्यावम् । मपि पूर्व प्रतिकर्षः आक्षेप. स्यात् । अग्रतावचनात् पूर्वाधिकरणानमिति कार्तिकम् । वार्तिक तु इत्यम्- ऐन्द्रनायकामाः इति अग्रतायाः प्राथम्यम्य वचनात् । एन्वायवे तु सकृद्भक्षणे प्राप्ते वचनात् निर्भो न इति पूर्वः पक्षः। प्रधानमैदनिमिचः हेत्वधिपरणे हेतोनिराकृतत्वात् । एय अपिवा धर्मविशेषात् तद्धर्मागां स्वे स्थानेच सति पूधिफरणशेषेणैव सता योममयसामान्य प्रकरणादमत्वमुच्यते । ६३ ॥ विचारस्मारणात् नक्रमकोपो भविष्यतीति-नि। फे. पूर्वपक्षन्यावृत्यर्थः अपिवाशन्दः । धर्मविशेषात् ऐन्द्रवायवमहः ज्योतिशेमे दिर्भक्षणीय. । वि. अन्यव हिवपूर्वत्वेन ऐन्द्रवायवादित्वरूपस्य धर्मस्य पारा- ३५, . ऐन्द्रवाया तृतीयो मन्त्र काण्डविधि- ग्रहे एव विशेषात् , सर्माणाम् ऐन्द्रवायमादित्वधर्म- | काण्डयो,, धाराप्रदेषु तु प्रथमः । १०१५९७, पेन्द्र- विशिष्टाना प्रकरणात् पाठक्रमात खे स्थाने मैत्रावरुणात् बायकाहः प्रात.सरने गनते ज्योवियोमे । २. धारामहात् अन्यवधानेन पाक् यत् ऐन्द्रवायवल स्थानम्, • ऐन्द्रवाययमहस्य प्रतिकर्ष. रामसंयोगेऽपि धारा. सस्मिन् स्वे स्थाने स्वीये स्थाने अग्रत्वम् भादित्वम् उच्यते, हेय आदिव एव, न सादिवः । भा. १.१५/१८1 तु अशोः प्राक् । तदर्माणाम् इत्यत्र य ऐन्द्रवारवादि-६५-६६. AV: धर्मो येषामिति बमोहिः । समासान्तविधे ऐनवायवन्याय । ऐन्द्रवायनरम्य निभधगम्।। रनित्यत्वात् अनिच् नोत्पत्र. । अथवा तमर्मणाम् इति ऐन्द्रषायवे तु वचनात् प्रतिकर्म भक्षा स्यात् । पाठ. स्यात् । स च कचिदपि नोपरम्पते इत्यन्यदेतत् 1 २५५५१८॥ नादित. प्रविकर्षः इति सिद्धान्तः । भाध्यम् भनि ज्योतिटोमा पोतियोमेन धारासंयोगाच्च । ६४॥ वगंधमो यजेट पनि ऐद्रवायदे हेमंद सिदान्चे हेलन्तरमा । धारासंयोगात्, ऐन्द्रवाय-समयणम् , उप शिरिति । सोमसरप्राय गत् सन्त। वादिवास्ये धारासेयोगो भावि ' अश्या अन्यन्निसा इति प्रात, भूमः । ऐसाय भियित-यमिति .

·है - : - ऐन्द्रीन्यायः १३२५ ऐन्द्रीन्यायः गुणाद्वाऽप्यभिधान स्यात् संबन्धस्य शान | संबन्धः प्रसिद्धः शाखहेतुकः ॥' अनोच्यते । हेतुत्वात् । ४॥ 'स्यादप्नेौणमिन्द्रत्वं यज्ञसंबन्धकारितम् । भाष्यम्- अत्राह , ननु एतदुक्तं न ऐन्द्रेण मन्त्रेण | इन्दत्यानुसाराद् वा स्वकायें सोऽपि हीश्वरः ॥' गाईपत्योपसानं भविष्यतीति । उच्यते । वचनात् तस्मात् अन्यथाऽनुपपत्तेौणमभिधानम् इति सिद्धम् । भविष्यतीति । आह । न वचनशतेनापि शक्यमेतत् । .' पूर्वाधिकरणन्यायात मुख्यत्येवि प्रती- इन्द्रशन्देन अग्निं प्रत्याययेत् इति ब्रुवन् विहन्येत । यथा । यते । विनियोज्यानुसारेण विनियोगस्तु वी ते ॥ 'अमिना सिश्चेत् ' ' उदकेन दीपयेत् । इति । नहि न खल्विन्द्राभिधानस्य मन्त्रस्यामिप्रकाशने । शक्ति- शास्त्रदेतुकः शब्दार्थयोः संयन्धो भवति । नित्योऽसौ रस्ति न चाशस्तोऽशक्येऽर्थे विनियुज्यते ॥ तेन लोकतोऽवगम्यते इत्युक्तम् । औत्पचिकस्तु शब्दस्या- मन्त्रानुसारेण विनियोगार्थवर्णना । इन्द्रो हि धन संगन्धः' इति । ननु शब्दलक्षणोऽपि भवति | गाई पत्येन गोण्या वृत्त्याऽभिधीयते ॥ यज्ञसायन- शब्दार्थयोः संबन्धः कृत्रिमः । यथा देवदत्तो यशदत्त | साधाद् यद्वा गृहपतेर्यतः । तेनायं गाईपत्यः इति । भवति कश्चित् , यत्र संबन्धस्य विधायकं वाक्यं स्याविन्द्रोऽवयवयोगतः ।। इति प्राप्त , अभिधीयते । भवति । न तु एतद्वाक्यं शब्दार्थयोः सबन्धस्य विधायक अमौ वचनसामा विनियोगः प्रतीयते । न गाईपत्यस्य इन्द्रशब्दो नामेति । कथं तर्हि सिद्धसंबन्धेन चात्यन्तासमर्थत्वं गोगसामध्यसंभवात् ॥ यत्र इ-द्रशन्देन गाईपत्यमुपतिष्ठते इति । न च शक्यते पर- मानान्तरं नास्ति तत्र गौणो न गम्यते । प्रमाणा- शन्देन परो वदितुम् । किमन वचनं करिष्यति । अत्रो- न्तरसद्भावे गोणे शब्दः प्रवर्वते ।पूर्वाधिकरणे होवद् च्यते । 'गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात् संबन्धस्याशास्त्रहेतु- वर्णितं विद्यतेऽत्र च । विस्पष्टं वचनम् , तेन गाई- स्वात्' इति । यद्यपि नेदं वाक्यं शब्दार्थसबन्धस्य विधाने | पत्यार्थता स्फुटा । अवश्यं कल्पनीयं दि मन्त्रात्य हेतुभूतम्, तयापि अनेन इन्द्रशब्देन शक्य कर्तुं गाईपत्या- ब्राह्मणस्य या । गौणत्वम्, तस मन्त्रस्य प्राप्तार्थस्यैष भिधानम् । कुतः १ गुणसयोगात् गौणमिदम् अभिधानं | युज्यते ॥ अप्राप्तार्थे विधौ नैव गौणत्वमुपपत्तिमत् । भविष्यति । भवति हि गुणादपि अभिधानम्, यथा 'सिंहो न चावयवयोगेन वृत्ती [ पृत्तिः ] रूढयाऽग्नि- देवदत्तः' । अग्निर्माणवकः' इति । एवमिहापि अनिन्द्रे वेदनात् ॥ अभिधानक्रियायाश्च प्रधानत्वात् वद- गाईपत्ये इन्द्रशन्दो भविष्यति । अस्ति चास्य इन्द्र- स्वयः । गार्हपत्यस्य नान्यार्थसमीपस्थिविगामिता ।' सादृश्यम् । यक्षेत्र इन्द्रो यसाधनम् , एवं गाईपयोs सोम-श्रुतिविनियोगविचारस्यापि अस्य मुरुपायें पीति । अथवा इन्दतेः ऐश्वर्यकर्मणः इन्द्रो भवति । भवनि एव मन्त्राणा विनियोग इति पूर्गोकापवादतया अन च गार्हपत्यस्यापि स्वस्मिन् कार्य ईश्वरत्वम् । तस्मात् संगतिः । सूत्रार्थस्तु- वचनबलात् ऐन्द्री यमूर इन्द्रधन्देन यः प्रयाय्यते अर्थः, स प्रवीतः, सादृश्यात् अपयाचवार्था स्यात् इति । एवं च यदुक्त न्याय- गाईपत्यं प्रत्याययिम्पति, ऐश्वर्यादा प्रत्याययिष्यति, इति । सुधायाम् 'इन्द्रो न तस्यौ ' इति नकारस्य उपमा- न दोपः । ऽर्थतया अग्निप्राधान्यमेवास्य मन्त्रस्य, न तु इन्द्रप्राधान्य- वा- ननु च मन्त्रोऽपि अशक्य एव गाईपत्ये मिति । तत् एतत्सूत्रविरोधात् 'गुगादाऽप्यमिधान स्यात् विनियोक्तम् । तथाहि , 'गौणेऽपि तावदेवस्य वृत्तिः । इत्युचरस्त्राविरोधात् भाषणार्तिकयो। स्पष्टमेव गौगया. क्लेशेन जायते । अत्यन्तासहशत्यातु न गौणो-भिधानात नकारस्य येळवेदोभयसिदनिषेधार्यकत्ल ऽध्यत्र दृश्यते ।। ' हि वचनयवेन इन्द्रधन्दा सस्यो संभवे तत्परित्यागेन 'उपमार्थीप उरिष्टादुरचारः' इति गाईपत्यामिधानसमर्थः कर्तुम् । 'न वाऽदेगुण-निरुम्तमानम् (१) मालम्प नामा:. वच्छाखादिन्द्रोऽग्निः पारिभापिकः । नहि शब्दार्थ- नीमरायोगाय अनादरणीयम् । - - . ।

·. ऐन्द्रवायवादिप्रहाणां १३१८ ऐन्द्रामग्रह विकृति वायवादिग्रहाणाम् आतिदेशिकानाम् अश्वमेधोपदिष्ट- | इत्यादिषु इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् । ८४१४, सौवर्णराजतमहाभ्या समुच्चयः । १०४३-५, * ऐन्द्र 'ऐन्द्राग्न०. प्रजाकामः' इत्यादियु प्रकृत्योर्दम्यदेवव- वायवादिग्रहाणाम् आतिदेशिकाना बृहस्पतिवादी औप- योर्न मासिः 1 विकासमुच्चयो नु दूरापेतौ । १०७१, देशिक बाई पत्यादिग्रहः समुच्चयः । १०४२०३-५, * 'ऐन्द्राममेदशकपालं निर्वपेत् भ्रातृत्ववान् ' अन • ऐन्द्रराववादिग्रहाणाम् आविदेशियानां विषुवति । 'इन्द्रायी नवति' इत्यादिकं याज्याऽनुवाफ्यायुगलम् । ३।। विहितेन अग्रहेण समुच्चयः । १०१४४२१३-५, ७, . 'ऐन्द्राममेकादशकपालं निपेत् यस्य साता ऐन्द्रवायवादिप्रहापेक्षया काम्याग्रतानिधो शुक्रा-वीयुः । सजाताः शाक्यः । वीपुः विगा: विमति दिग्रहणस्य पूर्व प्रतिकर्षः 1 भा. १०५/२०७०-७२. पन्नाः । अन इन्द्रासी रोनना' इति यान्याऽनुराश्यामुगलं • एन्द्रवायबादिवाक्येषु देवता विशिष्टहण- स्यात् । ३१०७. ऐन्द्रामे एकादशहाले लिपिमन्ये विष्यभ्युपगमः । सु. १, ७९... ऐन्द्रवायवा- ऐन्द्रायपदस्योहः । मा. ९३३९४१-२. दिवाक्येषु सोमेन यजेव' इत्यस्मिन् उपतिष्ठमाने तुरेन्द्रामे तु लिङ्गभावात् स्यात् । ३।२।१७॥४०) नान्ययजिकल्पना । वा. १२२।१७ पृ. १२०. ज्योतिष्टोमे पेन्द्राममहशेषसोमभक्षमन्ने इन्द्रपीवस्य ऐन्द्रवायवाया ग्रहाः प्रातःवक्ने दश समामाताः । इति बपदेशः स्थान का इति विचारे पूर्वपक्षमाह । भा. शा९३०. ऐन्दामे पीरमाने मन्यात् भक्षणं स्यात् इन्द्रपीनस्य * ऐन्द्रशब्दः राजन्यस्तुत्यर्य: ऐन्द्रो राजन्यः' इति , इति विशेषणमुचार्य स्यात् । लिङ्गभावात दाम्माम् इन्द्रा- र गुणविधिः । वि. ११४. निभ्या पोऽपि इन्द्रपीतवरूपस्य लिनस्य भावात * ऐन्द्रामः द्वादशकपालः पुरोडाश: आप्रयणगत: सत्वात् । तुमन्दः पूर्वाधिकरणसिदान्तवैतरार्थः । दीपूर्णमासयोर्विकृतिः । भाट्ट. १२।२।१४. 'ऐन्द्रायः एकस्मिन् या, देवताऽन्तराद् विभागवत् ।।१॥ पशुरुक्प्ये आलभ्यः '1( उपम्ये सबनीयो दो तमा सिद्धान्तमाह । वाशन्दः पूर्वपधनियमाः । द्वितीयः ) 1 भा. ३६७१८.. 'एन्द्रायः सेहितः एकस्मिन् एकमानदेवताकपाणीपशेषभवणे पत्र . ऐकादशिनेषु नरमः पशुः । सहितः पुमध्यवर्गय पीतस्य इति मन्यः, न कित्ये ऐन्दा अत्र देवता- विशिष्ट: । पि. ms. • ऐन्द्रानं कर्म (-दप ) गत् अनिरूतस्य देवान्तरस्य मतान् : विभागवन वियातसजातस्यास्ति भ्रातृ यवतः । तम्य पाच्याऽनु 'आमे तां करोति लानानुर्धारणवत । तत्र शाक्यायुगलमपि आम्नायते । ऐन्द्रायम् इन्द्रामी रोचना 'पया आप्रेयपदेन अमितिदेवावर स्तेिन दिया, प्रचणिभ्यः' इन्येकम् , ' इन्द्राली नवनि पुरः पतिरामात् यामन्यनिदेस्ताव भीमी भयधमन् ' इति मितीयम् । तत्र ( देशसामान्यात), चतुर्धाकर न प्रवे तन नलात् ऐन्द्राकोषमयम पूर्व युगल पूर्वस्येन्दामस्य उत्तरमुत्तरस्पेति । मा. इन्द्रपीतस्प इति पर नोपामिति गिदा-: । के भार, 'ऐन्द्रामानि दुप्पानि ' (देवता)। •पेन्द्रामे तुलित भावात्यधिसमोरयादी ११६४४१८, 'ऐन्दामनेकादशगले निर्षपेत् 'हल्या एर पान मसवे (दतिया को.स दीनि वैकृतानि कर्मानि सदस्यलानि न दयानि(२०६. ऐन्द्राने सारथीप यामदार ५१४६७१२२-२४. • ऐन्दासनेसादापाल नरेन सावाविधिदस्य अविदेशः । मा.११५४१२२. भवामः इति प्रमाअमेधिः दांपूर्णमामान्या कर्मा. पेन्द्राममहो निधन.माने के तरन् । वि. सश१२, .'ऐन्टानमः' • ऐन्द्रामप्रहविकृतित्वम् अश्मिदिरासम्म , इत्पाद, पम् अझवि प्रतिक हम । मवि । 'मास्न मसान' सम्म च aafar. भामूणिम् ! . .: ऐन्दाम• समनत् । वाट. 2 १२.. ।

·-- ऐन्द्रीसुब्रह्मण्याप्रवर्तकेन १३२७ ऐहिकफल - ऐन्द्रीसुब्रह्मण्याप्रवर्तकेन ज्योतिरादिनाम्ना | दक्षसे ' ( सामसं. ७०३ ) इत्यस्यामूचि ! वि. ॥ आग्नेयी-सुब्रह्मण्याप्रवर्तकम् अमिष्टुन्नाम वाध्यते पञ्च- शराने वालट १३२. * ऐश्वत् , गिरापदस्य स्थाने ' इरा' इति यथा * ऐन्द्रयधिकरणे . ( शरा॥३) तद्धितश्रुत्या- पदविकारः, तथा आश्वमेधिकसवनीयाश्वस्य विषये अवः लोचनया पूर्यपक्षा, श्रुतिलिगविरोधाधिकरणे तु चतुत्रिंशत्--पदस्याने पड्विंशतिः' इति पदविकारः स्यात् मन्त्रावरससामालोचनेन पूर्वपक्ष, इत्यपौनरुक्त्यम् । इति पूर्वः पक्ष. १ के. ९४२१२०, * ऐरवत् , यथा सु. ४. १०८६. * ऐन्द्रयधिकरणे श्रुति बलेन मन्त्रस्य इरापदस्य उपदेशात् कर्मकाले गिरापदस्य निवृत्तिः, तद्वत (निवेशनः संगमनः इत्यस्म ) पथार्थवाभिधानात् ।। मन्नेषु मावचनस्य स्वरस्य निवृत्तिः । भा. १२।३।८।२०, पृ. १२०८, तर (ऐन्द्रयधिकरणे ) गौणमामय॑स्य श्रुतिसहायस्वमात्रनिरूपणात् । को. ३३१७११४ पृ. * ऐधिकः विष्यन्तः प्रथाजादिः । वि. ८।१३. * ऐष्टिकेषु सौमिकेषु अग्न्यन्वाधान देवतापरिग्रहार्थमपि * मन्त्रस्य विधिविहितार्थप्रकाशकतया वापरतन्त्रस्य न कर्तव्यम् । प्रधानदेवतावत् अगदेवतानामपि गृहीत- तदुत्तरकालप्रवृत्तिकस्य विधिविरोधिन मुख्यार्थमतिकम्य वात् । भा. १२२१११२।२४-२८, * ऐष्टिकेषु सौमिकेषु गोगावै युझपाश्रयितुम् इति ऐन्द्रपधिकरणन्याय- | अन्याहार्यदानाभावः । वि. १२।१।१६. • ऐष्टिका स्वरूपम् । कु ३१२।२।४. * वस्तुतस्तु यथैव नाय । बौमिकेयु दार्षिक: ऐडाविः शेषमधः चोदयात! केवलश्रुतिविरोधः, एक न केवलवाक्यविरोधोऽपि, गाई- } कर्तव्य. एव , संस्कारार्थत्वात् । भा. १२११।१५।३१, पत्यपदसमभिन्याहारस्य ऐन्यधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन ऐष्टिकेषु सौमिकेषु दार्शिकम् आरण्यभोजन चोदकप्राप्त समीपस्थितिविशेषणयादिनाऽपि उपपत्तेः । को. ३३० र सौमिकेन पोवतादिना प्रसद्रसिद्धत्वात् न कर्तव्यम् । १४ पृ. ३५३, * थुतेरपि असमविनियोगायोगेन । १२६१११४१३०, ऐष्टिकेषु सौमिकेषु दाशिक बावरण अस्त्येव सावगताङ्गतापर्यवधानार्थे गोगसामथ्र्यापेक्षा सोमिकेन प्रसङ्गसिद्धम् । १२।१।१८।३७-४०, ऐधि के (लिङ्गापेक्षा) । अतथ ऐन्द्रयधिकरणपूर्वपक्ष-यायेन / सौमिकेषु धारणार्थम् अन्यन्याधानं सौमिकेन प्रभात कश्चित् श्रुतिरेव (अन्यथा) न्याख्येया इति पूर्वपक्ष. सिम्पति । १२११११५२४-२८, . ऐटिकेषु सौमिकेषु ३१३१७११४ १. ३५१, " वदितश्रुतिदौर्बल्यस्य यस पालीसनानाननुष्ठानम् । १११।१३।२९, ५ ऐटिकेषु लाधिकरणसिदत्वेन ऐयाधिकरणविषयत्वाभावात् । सौमिकेनु शेषभाः न परिकपार्थाः । संस्कारार्थ वे गोणसामर्थख विनियोजकशुन्यसहायतामामधेन एत- कर्तन्याः । १२।१।१७।३४-३५, ७ ऐष्टिका सौमिकेरु दधिकरणविषयः । अत एव न तेन पोतक्त्यमपि ।। दोनुः वरण कर्तव्यम् । १२।१।१८।३६-३२,४०-४२. २।२।२।९ 2. २२९. . ऐन्यधिकरणापवादतया ऐष्टिकधर्माणां सोमे न अतिदेश. 1 भा. सारा श्रुतिविनियुक्तभ्य सूक्त वाकस्स पुरुषार्यविनियोगस्य पूर्वाधिकरणोत्तस्य भाक्षेपसमाधानाम् (३६) अधिकरणम् । भा. टिप्पणी. ३१२१६११६. ऐष्टिकधर्मातिदेशः ऐन्दामादो। वि. " क बोद्रेपम्, न गिरागिरा इति यात्, यद ऐष्टिकी वेदि. सोमिया: महावेयाः पयरन गिरागिरैति च्यात् आत्मानमेव तत् उदाता गिरेन् ।' कार्या। वि. १२२॥३, योनिगाने गायीरागीरा' इति गायन्ति , तम 'भायी ऐहिकफल काम्यं वैदिक कम सपा कार्या रायीरा ' इति मातन्यम्, ब्राह्मणेन वाधपूर्वकमुक्त वात ! टिममो यजेत 'येनेनामिचरन गत ' बातेमि- यशायशी साम यशापशा को अमये गिरागिरा च बेति। पाल.. ८५. 4 G .

·ऐहिकामुहिमकत्वं १३२९ ओपधिना (शाप्रदीपिकाकारण) सर्वत्र लिख्यते । इह तु वैचित्र्यात् । * ओदनस्तु विनय पेषणेन भवति । फार्म पेषणेन योगसिदिवा' इति सिद्धान्तसूत्रं लिखितं बोध्यम् । ध्याहन्यते, पिष्टकम् (पिठले ) यवागूर्वा स्यात् सलतिर्वा दादिः पर्यायेण सर्वफलार्थवे उक्रो प्रसङ्गात् इदानी (सळ) भा. १०१।१२।५०, ओदनः पयशरावः तेपा फलानरम् ऐहिकामुग्मिकल चिन्यते । सूत्रार्थस्तु-प्रायश्चितं दशें दोहयोरेक्स्स नाशेऽपि । ६।४।६।२२-२३. इहापि एपा फलयोगस्य सिदित स्यात् , न तु अमुव , • ओदनो वा प्रयुक्तत्वात (२०१080106) इत्पत्र अर्थम्य फलस्य जन्मान्तरोत्पत्तियोगिवानयगमात् इति । चन्दस्य औदनाचताया: ग्यरस्थापयिष्यमाणावात् वि-'चित्रया परायोऽमुस्मिन्नेव स्युर्नियता न वा।, (पूर्वपक्षे)। ओदनशब्दस्य तण्डुलमतिकावलावितानवसा- बायः स्वर्गण तुल्यवाद् देहस्योत्पादकल्लतः ॥, / वितोभयविधविशदपानवाचकत्वात्, चाशन्दस्य तन्दुल- चित्रोतो तु नियमो न श्रुतो नापि कल्पनम् । पुंस्थामकृतिकानवतापितान्तरुप्मपक्षविशेषवाचकयात् । दाश- यादिनाऽपेते प्रतिबन्धे भवेत् फलम् ॥' चित्रया मिकसूर्य तु चान्दस्य सालीपरत्वन्यावृचिपरम् । कु. देहस्य उत्पत्तो नियमो न श्रुतः । १२. ३१३३१९:३२. 'ओदनं पचति' इत्यत्र अभिधीय- एवं का स्वर्गवावत आमुणिक एव , मानर्मशक्त्या आधिमप्रयोज्य व्यापारी बा, स्वयमेर 'यन दुखेन सभिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम् । अमिला. आक्षितप्रयोज्यायापारो वा केवल प्रयोजकन्यापार पत्र पनीतं यत्त सुप ख.पदास्पदम् ।। ' इति वास्यशेषा- विवश्यते । (वार्तिकनिष्पयार्थोऽयम् ) । वा. २१ देवगतस्य निरतिशयग्रीतिरूपस्य तस्येद जन्मन्यसभात, पृ. ३७७-३७८. * ओदनेन चक्शन्दचान्येन होय. मन्मार्थवादादौ देशविशेषभोग्यत्वाधिदेव । पशुपुत्रा- गागे प्रातहविर्वाधः । भा. १०११११०३६-४६. दीना वैदिकामुमिकासम्, न तु केरलामुमिकापम् । * ओदनकामः पचेत् , काहान्याइरेन इत्यादिगु तमापि भोगपति रन्धकदुरितसरचे आमुपियम् । तद- १ सापेक्षेऽपि शन्दे भेदविनियोगप्रयोगक्रमप्रतीतिदर्शनात् । भावे हि कारमेन च कर्मणा शरीरारम्भद्वारेख फल. रत्न. ६१॥३. ओदनपाकः यामगा उदागतेन साधनतेत्यन फिविनियाम कमस्ति , येन केरलामुष्मिकावं | निवार्यते , ४ ओदनपार, फालगनोरणा न भवेत् । न चैषा केवलैहिकत्यम् , ३१ ज-मनि पुमाशु. नित्यते । मा. १०१११११५५०. ० ओदनपत् राज्यादिसावे तदयोग्यावेऽपि या जन्मान्तरे तन्मे स्थान था ' यस्योभयं हरिणतिमाईति' इत्यत्र पवार रति कामनापा दुरहरलान् । अतो सुपूणामपि श्रीदनः भन्यतरस्यार्ती अपि भवति । (६१४१३३२२-२३) पश्वार्थ चित्रानुश्रेयमेर । या तु शुष्टरादरी ऐहिके पर एवम् अग्निहोत्र अन्यतसम्न्यनुगमनेडी प्रायभित्र पामना , तम केले हिकत्वम् । अनु वा धृष्टयादेरपि पुनराधेयं कर्तभ्यम् इति पूर्व पक्षः। के. तासनासो उभगताम् । केदिक न पुष • ओदनोपधान निवारणविधिषरे वास्ये भुताना- गवत दो आइयनीयादौ न द्रश्यम् । ९ वर्गक २. मपि मार्जारादीनाम् अविधीयमानयात् अविशेषण- मदन-- अन पामुन या फलम् ।' १२, पम् । कुतः 'नसभागारा:श्वमापदपोन शंकर-पावामुमिमपि ।' १२. यानुस्यामाधोरघातान् तु मानदेशी पारणा ।' आ. खथा च आहे.- काकेम्पो रश्यनामचमिति पारगेडी • ओजायम नियमन अतिराग यायेत् । भा. घोषितः । उपसावधान-पान वाशिमोन शिवि. २०९२०. पा. १९४ प.७१३. ओवमोचन्याया- अपम् 'मयि सर्वविद प्रोत • ओपधिना र अमाधारणेन लिन ए. सूखे मनिगगा' इति (मा.)ीना देतान्येन का सौर नई पेरत्या भामेर. towwो भयाने भा. रार. विनाः इति । साहुखी. ११५, मो, को.१९ .

·औत्पत्तिकसूत्रं औसचिकसून -देश्च हिंसा पुण्यत्वमता ५॥ न पश्चात् पुष्यमि- दुष्टत्वात् स्याभाविफस्य प्रामाण्यस्य अपवादात् । च्छन्ति के चिदेवं विमानतः । ग्लेच्छार्याणा प्रसिद्धत्व / अपौरुषेये तु वेदे यद्यपि आतप्रणीतत्य नास्ति, तथापि न धर्मस्योपपद्यते । ६ ॥ न चार्याणा विशेषोऽस्ति । प्रामाण्यस्य तदपेक्षाऽभावान् अनाप्तस्पानिमित्तदोषा- यावच्छास्त्रमनाश्रितम् । तन्मूलाऽर्थप्रसिद्धिस्तु तव्यामाण्ये भावाच अनपोदितं प्रामाण्यं माति । त्रेधा ह्यत्र पुरुषा. स्थिते भवेत् । ५।। तस्मादभाववक्तस्यो धर्माधमा गनुप्रवेशः, पदपदार्थसंबन्धद्वारेण वाक्ययाक्पार्थसंगन्धद्वारेण शकुयात् । चोदना चेत् समदत यस्तो तेनैव पश्यताम् । अन्यस्यैव वा भारतादिवत् पौरुषेयत्वात् । न तु एतत् ८॥(परसताम् इत्यनादरे षष्ठी ) । उपदेशो हि भवति नयमायस्ति । पदपदार्थसबन्धम्य नित्यत्वम् अत्र औपति- शानं तस्येति योज्यते । ज्ञायते येन तन्शानमेाधिकरण- १ कशब्देनोक्तम् । वाक्यार्थस्य च पदार्थमूलत्वम् । वेदस्य स्वतः । ९ ।। औत्पत्तिकणिरा, दोषः कारणस्य निवार्यते।। च अपौरुपेयावम् उपरिष्टात् वक्ष्यते । न च साक्षात अराधोऽन्यतिरेकेण , वास्तेन (स्वेन) प्रमाणता ॥१०॥ बाधकमस्ति इति अन्यतिरेकशब्देनोच्यते । अनुपलब्धा- सर्वस्थानुपलब्धेय प्रामाण्यम् , स्मृति यथा । चोंदना त्याच नानुवादलक्षणम् अपामाण्यमरित इति अ. चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः ॥ ११॥ (राइते-) अनुपलब्धे' इत्यनेनोक्तम् । एतच विशेषणत्रय उपाददानेन वाक्यान्तरे समर्थेऽपि किमर्थे विधिराश्रितः । साथ्य- सूत्रकारेण कारणदोष - बाधकशानरहितम् अहीतग्राहि साधनसंबन्धः माख्यातेषु विद्यते ।। १२ ।। सर्ववाक्येषु | हानम् इति प्रमाणलक्षणं सूनितम् । तपादे पृ. ४३-४५. चाख्यातं तेनाकाङ्क्षानिवर्तनात् । प्रवृत्तिसिद्धिरिच्छात: सोम- पदार्थसबन्धः औत्पत्तिको नित्यः, न तु प्रतिषेधातु यर्जनम् । १३ ॥ ( उत्तरम्-) विधावना- केतपितृपुरुपाधीनः । तस्य च वैदिकपदेवपि गोत्या- श्रिते सायः पुरुषार्थो न लभ्यते । श्रुतस्वर्गादिनाधेन दिसामान्यमुखेन मुग्रहन्वात् , अमिहोत्रादिचोदनाभ्यो भायर्थः साध्यतां प्रजेत् । १४ । विधी तु तमतिफम्म जायमानस्य ज्ञानस्य स्वत प्रमाणगावस्य प्रामाण्यापयादक- स्वर्गादेः साध्यतेष्यते । तत्साधनस्य धर्मन्वमेवं सति च । पुरुषदोषासस्पदुपपन्नं प्रामाण्यम् इति औत्पत्तिको लभ्यते । १५ ॥ स्वप्रत्ययान्तरापेशा स्यादनासनरोक्तिपु। प्रतिपादितम् । १२२९. आसोक्ति नरापेक्षा , नोमयं चोदनासु नः । १६ ॥ वि-- अमोगको बोधो वा, न तावद् औधको वृहती--- ननु च शाब्दं प्रमाणमा प्रमाणान्तर- विषिः । शक्तेरलौकिके धर्म ग्रहणं दुर्घटं यतः ।, सापेयमेव बौकिकवाक्य-गवहारे अलभ्यते । सत्य समर्मियाहने धर्षे अक्तिग्रहपसंभवात् । बोधकस्य प्रमाणान्तरविषयमेवोपलभ्यते, न तु प्रमाणान्तरसापेक्षम् । विधेर्मात्मनशता स्थितम् ॥' यथा- 'प्रभिन्न कमलो- स्वाय हि भोत्पतिकी शन्दाक्तिः । तदुक्तम् | दरे मधूनि मधुरः पिउति । इत्य मधुकरपदस्य अर्थ- 'मोपतिरस्तु.' (इति सूत्रम् ) । मजानन् अन्यपदार्यमगत्य तत्सममियादारात् कमल. शा-- उ# भत्यशादीनामनिमित्तलम् । तत एव मषगते मधुपानं पुति दृश्यमानमरे मधुरन्दम्य तन्मूलपुरुपवरनस्थापि अनिमितन्त्रम् । एवं तहि शन्दस्य संगति गृहीत्वा वास्याथै प्रतिपद्यते । तथा कार्या सर्वच प्रमाणान्तरापेक्षयेत्र प्रामाण्यदर्शनात् तदभावे वृष्टि कागो यजेत' इत्यत्र लोकप्रसिद्धार्थवृष्टया विपदसमभिः तस्याप्यप्रामाण्यात् अभावगम्पत्वमेव आयातं धर्मस्य । न्याहारात अलौकिम्भावनायो विधेः संगति रदीया ल्याशदकानिराकरणाय चोदनायाः मामाण्यमुच्यते । । विधिवाक्य पुरुषो युध्यते । तसात् अशेध त्यसवणम् सत्य के प्रमाणान्तरमूलाना मामा-मम् , असन्मूलना अमामागं नासि । न च सदाभारात असामाग्यम्, च अप्रामाण्यं लक्ष्यते, न तु एवमपि सापे समनन्तरमाविप्रति नियतले দুঃৰাধী ঝাধি प्रामाण्यम्, मिन्नु सब एव । अनामयस्य सभात् । भनियवासरले चित्रायागादी, प्रतिनिया. अामाम्यं न मूलविरहात्, किन्तु दुष्टमूलतया गुन्दस्य जमा-तरफले मोनिमा व सादः पमिति मेह, - ·n औसनिक औत्पत्तिकसूत्रं (१२) ॥ ३ ॥ प्रामाण्यानुषमानस्या ( १३) ऽप्यर्या- 1 बाधकशानकारणदोपानविसेवादशानः गुमने, पचेच वर्णनम् (१४) प्रामाम्योक्तिरमावस (१५) परतः । [६] तथा तेनैव सूरयन लौकिकवाक्ये स्फोटरादनिराक्रिया (२६) ॥ ४॥ आकृतिस्थापन | वक्तृशानहेतुनिश्चयापेशव प्रामाग्यपतियाः । [9] वेदै चापा-(१७) पोकादनिमिया (१८) पनाद- तु वक्ताभावेन तदनपेशवादेव न तदभावात् अयथा- स्ततश्चाय (१९) संन्धाशेपटूपणम् (२०) ॥५॥ | ऽर्थता इत्युक्तम् । उदेतदुभयम् । अनपेशावात् ' इति. चिनाऽऽक्षेपनिरासश्चा- (२१) ध्यात्मवादस्वतः परम् सूत्रावयत्रोक्तत्वात् तस्याख्यानावसरे वाच्यमपि अना- (२२)।' गतावेधणेन वश्यमागतयैव चोदनाम एव पाकिस्ता भोपचिवम् । 'यो धर्मसत्र चोदना प्रमाण कम् ।[८] भोत्पचि मसूत्रे एय च भाष्ये निरालम्पन. इति द्वितीसाधनार्थम् औपचिकसूतम् । ' औत्पत्ति- वादनिरासेन बाझार्थसमाव उक्तः । वतम नोदनाया:, कस्तु सदस्यायन सेगन्धस्तस्य शानमुपदेशोऽन्यतिरेक-वदर्थस्प, तत्फलस्य स्वर्गादेभ सत्वे धर्मप्रामाण्य युक्तम्, भार्थेऽनुपर-धे तत् प्रमाणं पादरायणस्यानपेउलात् नान्यति । [९] एवं माहापानिकसमस्यूल्यवाददूपण. इति । अन[१] 'यस्य च दुष्ट करणम्, यत्र च मपि । इयास्तु तन्मवशेभेदः, निरालम्बनवादे बायो मिध्येति प्रत्ययः, उ एवारामीचीन: प्रासयः' इति | विषयोऽपि नास्ति, नीलाघाकारा अपि न सन्ति विद्रता भायोस्तस्य ( १९१६५।५ पृ. २८ ) कारणदोरशानस्य । इति । अत पर उनिरासावसरे तन्मतवात्ययमदित- अपामापदेवो. अमावः पयादेनाधावयवेन उक्तः, मानाः, ' स्वन्धस्य नरूपस्य नहि भेदः स्वतोऽस्ति [२] भायोवदितीयप्रामाण्यदेतो: अमाय: 'अन्यति- ' इति (ोग. १९)-पपारिमने 3 विद्वता रेकम' इत्यनेन । स्तम् श्रीपविकगिरा दोषः । नीलाघाकारा: ( अपि न ) सन्ति । एव सिंदे पाये कारण निगावे । अाधोऽन्यविरेकैग । इति यत् माध्यमिकतम् ' अर्यामादेय शनमपि नास्ति' (वा. १०)। [३] सन गन्दा भोत्पत्तिको नित्यः । इति , तदपि हेतुनिरासादेर नररतम् । [१०] 7 संबन्धम्म अवरूपः सामर्यामापोटनिरामोऽपि अत्र रमे चोदनाया: धर्मप्रामाण्य. न्यायाश्याः । उपदेशो विषिः, तर धर्मस, शायत्ते निपनेव । आदिमान् हि धर्म. चोदनापनेपः । अनेन भी शान शार, इत्यनेन अशापकत्यस्य रस पदाधिनः पदारसले कप मनायेत ।।एर अमामा अभाव ita: दुक्तम् अपामाभ्य निया पदार्थमृशान्येऽपि वदाभिनन् कावन्यात मिन मिल्न:' इति (चोदनाये लोग पोटनिरप लगामा गन् भाषा. 'Aat- ५४)। वपा — विधारनाभिवे सापः पुकरायों न तिरेर प्रतिपिशरमानः पदेषु मन्दं फटमादधाति । सम्परे । भुवस्वगायिन भाजप: पाप मजेत् ।। कागि कारागापारी सत्यानि का frभो किम्प लगदः साम्पतेपदे । व माधना पन. 'पात (ोग १३.) । अनेर बिता-तगार miuी च समवे' इति (जिप्ररमो धर्मयाविधि भर पम् । मामि ग. १८-१५)| [] अ भनुरन्द्र ये नेन , लगारिस मानसगारियो पाये INETRI iite मामा AER 1 [५]पारिति ।[११] अस्मिना भनिगमति मनरेगनेर न ममाम सारनगुग-दायरे वेदामामारणे, मारि म-भकिमानीन माम् । प्रमान निसा आTr: पदार्थभूता सामो मारना 4 वार्म:, पलिनिजी हाने-मानस मौसमना ! ! ! इमिकादेणे नाव सोमो, जरा भीको पा(रा.), Atो पानी भरमार 3 अप, INTERJARमोगमलिन Int, भध जात्यात्मा, ·तत्र औत्तिकातु १३३५ औत्सर्गिकप्रत्ययार्थ क्षुबेरेत मानवाद । तपा व सर्गादो भानता सावर । दानात् । एवमत्रापि यजमानः स्वर्ग याति इत्युपपनम् । जनम जगत् धर्माधर्मों व सष्ट्वा व्यवहाराय तत्तच्छन्दाना एवम् 'संकल्यादेवास्य पितरः समुचिन्ति' इति तेनतेनान संबन्ध कल्पयिया धर्माधर्मप्रतिपादनपरान् । संकल्पनिरूपितकर्तृत्ववोधकपष्ठया आत्मनः संकल्प प्रति भेदान् क्सयित्वा हिरण्यगर्मादिभ्यः प्रतिपादिताः, कर्तृत्वम् । न च न्यापकस्य स्पन्दो न संभयति इति सरन्येभ्यः, सत्येवम् उत्तरोत्तर शन्दामप्रतीतिरिति । वाच्यम् । प्रयत्नद्वारा प्रयोजकत्यसंभवात् । सर्वधावर्यस्य सिद्धान्तस्तु- प्रथमे श्रवणे अर्थप्रत्ययामारस किमान कर्तृत्वसंभवाचेति । तस्मात् नित्यसरमानवगममूल रुत्वेन उपपत्तेः ईशार्थकल्पने कारणदोपाधवानरहितागृहीतमाहित्येन वेदप्रामाण्यम् । मानाभावात् । सर्गत एकरूपस्य अनुभवसिद्धत्येन सईदो बादरायणमहणं पूजार्थम् । मणि. पृ. १६५-१६७. नाथाभावात् मन्त्रार्थनादेतिहासपुराणानामपि पौरोय- • आसचिके तु. इत्यधिकरणस्य (धायाधुपिन्याधि. संपन्यापेधितथा पौरुषेयतया च शाक्यप्रन्यरत् अवौन्द्रि- करणस्य ) न्यायालु ' असाधारणगुणवचने अधि. या प्रामाणासंभवेन अपमाणप्रतिपादितसर्गादेः दूरा-धानमन्तरेणैव गुगः संपादितो भाति । तसामोदक- पेतत्वात् । अतो न मर्गादिकाले पदपदार्थसंबन्धकरण बाधः ' इति । टुप. १०।२।२१।६८. सभाति । किच सर्वपदानामर्यानां सैरन्धसिद्धी तु ओत्पत्तिके तु द्रव्यतो विकारः स्यादकार्य- चास्येन संबन्धकरणं स्यात् । अज्ञातार्थसंबन्धमाद- स्वात् । १०१२।२९।६९ ॥ पटितवाक्येन तदभवात् । न च एर श्रोतणा अम काम्यपशुकाण्डे ' द्यावापृधियां धेनुमालभेत , मारुतं सिद्धरमन्धान सेन्धविशेषकथनमपि अनुपपत्रम् इति वासम् , ऐन्द्रमपमम् ' इति अतम् । एते अनुपातमा पाच्यम् । रात: मन्धस्य उरायाभावात् अशातस्य अनजातीया या गोजातीया चा इति विचारे, सिद्धान्त. वाक्येन शानसमात् । वृदयाहारेर पठान- माह । औपत्तिके उत्पत्तितः स्वभावतः गोषद विना- प्रेमवे तयापकासकथनस्य अनावश्यमवाय । तस्मान अपि प्रानुण गोगनपानादिगुगामिधापके धेन्वादिका पौरेया संबन्ध इति संबन्धम्य नित्यतया पुरुरापेवा भयमाणे द-यतः चोदकमाताजम्यस्य विसरः बाधः नास्ति इति सि मोदनापामाण्यम् । स्यात् । आर्यधात् प्रयशश्रुताना धेन्वादिगन्दानाम् न प तयार चिssदीनां अनन्तरामदर्शनेन अवजातीयेषु लगाऽऽअगस्य अन्यायाचात् । तसा. विशदात् अमामासमिति कास्यम् । सोतसाधन दिक्ष धानादिगुग माना गया। आलम्भो नाजानाम् । मारस्य भपूर्व पारेण कालान्तरेऽपिलानात् समवेन धान प्रस्नानपूर्वक दुग्धदानम् । के. अविस गया । अपूर्वधारक उम्प अममधानमेटना. • प्रमाणान्तरममितविषयमे औसतिक शक्यते यापुरमा गाथार्योधे मेवातम्यगत् । पशुः यगन्तुन् । न पुनर्यम् सदावगमपूर्वको हारसत्र चिमात्रभ्य भासया तापयोगस्य फोन उप-त. औरति पापगमम् । वृहती. १. २५५० पार IRRISTRIAL न अयोधाय । भतो न सनिकप्रत्ययामान्यन्यायः रन. निर्मान पत्यारिस एप यायुधी' इत्यपि माल प्रायंतापा मारनाका: मापापानिा. रोपा अमापमिल पाच्यम् । शरीरशरीरिणा बाधा पनि चारि नो को न्यारे Retri भरतभेदाभानेर वासदेसम्म गरीरम्प यमायु. कांप्रमार्थाको त त्यसो मायानगर परंगा यात: आमना सामनटिसितमोगो औषणिग्रे पायो Ariaमु १५०२-२१, सादरोधामा RATAR भोपलो. भारनामाः प्रकाशापा: माया मान गाभान विराम भ चिनुते, पो" औसांगपत्यपापंपाधाम्पसगा। सिर को, सगरमेश दोगे . १०२.

·- - . औदुम्बराधिकरणं १३३७ औदुम्बराधिकरण आनर्थक्यप्रसको पूर्वाधिकरणेनैव ( १।२।१ ) स्तुत्य द्वारेण अन्ये पठे (६७१२ ), 'यहचा स्तुवते' र्यता साधिता , तथा च दर्शितम् ' शोभतेऽस्स मुसम् इत्यादयः 'अर्थकत्वाद्विकल्पः' इति नवमे ( ९१२१८), इत्यादिषु ( १।११।१५)। केचित् पुनः आहुः-- जतिल्गावीधुकविधिहरूपा दशमे (१०४) (मता- युक्तम् - वायु क्षेपिष्ठा इत्यादीना स्तुतित्वम् , ' उजों-न्तरद्वयमाह-) अतवन पुनरुक्तता महान् दोपः विरुद्धथै ' इति पुनः यथा फलविधित्वात् प्रच्या यते , । हत्येव वक्तव्यम् , अथवा एकस्यैव न्यायस्य के चित् तथैव विसंवादेन स्तुतिवादपि , इति काम विधिर्भवतु , कश्चिदंशः शोध्यवे इति पुनरारम्भः । (प्रकारचतुपये येन कालान्तरमावित्वेन कश्चित् विवादो निवर्तते । एकः प्रकार उक्त: । द्वितीपमाह-) स्पष्ट का (च- इत्यारम्भः ( अस्याधिकरणस्य ) । तदप्ययुक्तम् । | सुधायाम् ) विषयनानात्वम् एव वर्णनीयम् , सर्वविधि- अपि च वेदे व्यक्तम् अविसबादः इति हि सरूपाणा केवलविधित्वनिशकरणेन अर्थवादस्वमिह अभ्युचयहेतुः अपुनरुतः स्यात् । अधिकरणशरीरं सिद्धम् । यस्तु चतुर्थे पुनरारम्भः, स अर्थवादकल्पिते तु तदेव ( पर्णमय्यधिकरणशरीरात अभिन्नम् ) विस- विधी फलाकाङ्क्षालयाम् अन्यार्थोपात्तमपि कतु. वादोऽपि च गुणवादस्तु ' ( ११११११० ) इसनेन । प्रयोगवननात् तदेव संनिहिततरम् । क्लासबन्धस्य च न कश्चिदपरिहतः । पुनरपि च ताक-मानमेव उत्तर विशेषमानं सुकरम् । इतरथा सबन्धः राद्विशेषश्च भविष्यति । (प्रकारान्तर गसते-) तस्मात् 'विधिर्वा । उपकारकाय कल्पनीयम् इति रानिसप्रतिerssदिश्त स्यात् ' (१।२।१९) इति अविशेषेणोपादानात् , चतुर्थे । फलविधिवमपि इति पूर्वपक्षाभिप्रायः । कथञ्चित् प्रो- च फलश्रुतिग्रहणात् । इह अशेषगगुणकियादि-जनान्तरे लभ्यमाने , न एकस्यानेकार्थता युक्ता , तसात् विधिसरूपाः, रान फलविधिरारूपा ए। उदाहरणम्' अर्थवादत्वमेव इति सिद्धान्तः । एतेन निवीतायधि. इत्यपरे । तथा च 'विधि धानर्थकः क चित् ' (११ | करणानि न्याख्यातानि ( केरलार्थवादत्वेन)। अथवा २१२१२३), 'मकरणे च सेभवन् ' ( २४ ) इति च , ओदुम्बराधिकरणपूर्वपक्षं का चिन्तास्ताः प्रत्येतल्या. । 'अप्सुपोनित अश्न , अप्मुजो वेतमः। यो विदग्धः' विधिवाभ्युपगमेन हि कम्प शेष: कतोः पुरुषस्य का इति चौशाहियते । अन्यथा फलविधिमानोपन्यारो तन् । इत्यादि विचार्ग इहसिद्धन अर्थवादत्वेन उपसेदारः । तथा असंत्रजमेष स्यात् । (निरस्पति-) हापि तस्य । परकृतिपुरापत्ययोः किं तद्गोमाणाम, उत सर्वपुंसाम इति तावन् विशेषविषयमात् इदमगताथै भोत्, अनेन चिन्तिनम् । एवम् ऊहयाधरयड्रेन नवमदशमगता तु सामान्यतः सर्वविषयावरोधिना तत् पुनकतामेव । चिन्ता | सिद्धिस्ने तु गुणवाद निमित्तमात्रकपनम् । (प्रकारान्तरमाशइते-)ति (हेतोः) •यवस्थया के (भय गृवीय प्रकारमाह) अथयाफलविधावेव यम भेदेन चित् उदाहरन्ति अन-पादिविधीने, तम फल विधीस्तुतिफलदानि भवन्ति, तदिर उदाहरणम् । यथा अनेर नेय । भाष्यकारोदाहरणम् अतन्त्रीय उदाहरणा-तर 'गुदुम्बरः ऊम् परा.' इत्येतेरे स्तुतिः, कोंडव दातव्यम् इति । अत्र बदाम, किम् अधिकरणादयम् । बदथै' इत्यनेन फल मिति । यम पुनः तावमा अम्पारन्यायम्, येन एवमुदादरण यवस्था आभीयते। फल वा स्तुति वक्तव्येति माति , ते चतुर्थे पनि । नहि उदाहरणभेदात् अपिहरण भिधवे , मा भूत यथा- (अवापि अपरितोपान चतुर्थ प्रकारमाह-) अथया उम न्यस्थितेऽपि सादिरोदुसरत्यभेदात् अपोनरुत्यम् । सत्तात्' (१३.५) ति हेतुम्पपदेशात् मसिन च न्याविषय तु अधिकरणाना सद्भद पर अपौन-हेनुना व्यवहारात ये विशातारापा, वे उदाहरण या रुकये हेतुः । दन्यादिविधरो:पि न सो बिचारिवाः, यस्य पर्णमयी शुः' इति । भR भय ३३. के दिन सिदिने (११२६२३), के चित् । वादेन पर्गमयो विधातम्या, सास-येग फरकमा निवीतायविकरणेषु (1), परकृति पुराल । उपत्र हि गुणः पाप नोवमानः क नित् मी.को. १६८ - ·औदुम्बराधिकरणं १३३९ औदुम्बराधिकरण - । वा- लोके तावत् बुदिपूर्वकारिणः पुरुषा: मारा- अन्न सस यूपः इति लेके देदे वा प्रसिद्धम् । तस्मात् मपि न निष्प्रयोजना प्रयुञ्जते । वन च नेतन्या इति। असंवादात वर विधिरेव, किं स्तुत्या सवादापेक्षिण्या इति। विहिते बहुधीरादिभिर्गुणैः स्तुतिः प्रवृत्तिविशेषनिमित्त उक्तं तु वाक्यशेषत्वम् । २२॥ त्वेन आश्रीयते । न च धीरादय. फलविधयः, प्रत्यक्ष भाष्यम्- उत्तमस्माभिक्यिशेपावम् विधिना विषयस्यात् । अतः स्तुतिः । एवं वेदेऽपि । श्रुत्यसमवाय वेकवाक्यत्वात् ' इति । ननूक्तं फलवचनमिह गम्यते , लवणापरिग्रहः इत्यदोपः। न स्तुतिरिति । यदिह फलवचनम् , तत् औदुम्बरस्य न, पूर्वत्वात् । २१ ॥ यूपस्य । न च अपिहित औदुम्बरो यूपोऽस्ति । तर फलवचनमेव अनर्थकम् । स्तुतिवचनः शब्दो नास्तीति- भाष्यम्-- नैतदेवम् । लोके विदितपूर्वा अर्था चेत्, इद फलबचनेन फलवचा प्रतीयते, फलबाश्च मशस्त उच्यन्ते बहुक्षीरादयः । तेषां विज्ञानमेव न प्रयोजनम् ।। इति । तत्र फलवत्तायाम् आनर्थक्यमिति यो द्वितीयोऽर्थः अत: प्रशंसा गम्यते । अविदितवादे न श्रद्दधीरन् पूर्व प्रशंसा नाम , स गम्यते । लक्षणेति चेन्न । लक्षणायामाप बननादिव । विदितादेव व प्ररोचयन्ते । वैदिकेषु अर्थवत्ता भवत्येव । लक्षणाऽपि हि लौकिसी । ननूक्तम् पुनर्यदि विधिशन्देन न प्ररोनयन्ते , नतरामर्थवादेन । असंवादो वेदे, नहि ऊर्गुदुम्मर इति । गुणवादेन आताशको हि विधिगन्दे स तदानीम् । अथ निधि- प्ररोचनाऽयंता महे । गौगात्वात् सवादः । किं सादृश्यम् ? 'शन्देन परोचितः, किमर्थवादशब्देन । अपि च वेदे | यथा अभं प्रीतः साधनम् एरमिदमपि । प्रीति साधनशक्ति व्यक्तमर्सवाद', 'ऊओंऽवरुद्धथै ' इत्यप्रसिद्ध वचनम् । युक्त प्रशवितुं प्रशायाचिना प्रीतिसाधनशम्देनोच्यते । • ऊर्या उदुम्बर: ' इति हेनुवं चाप्रसिद्धम् । यस्मात् शस्यते हि तत् पफल्मेबन्धात ऊ इति वक्तुम् । ऊर्गुदुम्बरः, तस्मातन्मयो यूपः कर्तरः हत्यमुदुम्बर वा- 'ऊर्गुदुम्बरः' इत्यादि तात् । ऊर्जाड- दत्यनृतवचनात् अन्यदस्य अनृतमित्ति परिकल्प्येत । वरुद्ध्यै र इत्यस्योपपत्तितया एकवाक्यभूतम्, न विच्छिनं या-नायं दृष्टान्ना, स्तुतेः प्रमाणान्तरायगत्यपेक्ष स्तावकम् । नहि अन्नमुदुम्ररः इत्युक्त पुरुष प्रति प्रशस्तना वात् । लोके तन्वभवादुपपत्तिः, वेदे तु अविदितवाद | गम्यते । 'ऊ| उरुद्ध्यै ' इति तु प्ररोचयति । स्यात् न अद्दधीरन् । अथका सोफे एच यदि अविदितं तदुपपत्तिरितरेति सगछत्ते । तस्मात् करनेन फलं कश्चित् वदेद , तदा नैव श्रद्दधीरन् । 'पुनर्वचनादिव' प्ररोचना वा ! कत्र यद्यपि तावत् लिडादिः स्यात् , नापि इपि विध्युद्देशादिन । अषया धम्मोपमा, यथा अधि- सुतरामवादतया गीत् । किमुन वर्तमानापदेशो गतपूर्ववचने भदधते , नैरे अविदितवादे । न च उक्ति-विधिसिद्धयर्थमेव । प्रकरणाच यागोपचारे प्रयोजने लभ्य- मात्रेण एते अदुधीरादयः प्ररोनयन्ते, कि हि । विदित- माने , विमित्यवाचकात् फल कल्पयिष्यामः । प्रारण वादेव । वेदे तु अर्यवादसन्यायेन विधी जाताशझो वाक्येन बाधते इति चेर, अविरोधात् । यदि न प्रवतेत । अपरा यो विधिनुकम्प अर्थवाद प्रार्थयते , एकाशमा हिरवेन वाक्यप्रकरणे संनिपतेताम्, तथा सति नूनमस्य विधी अविभामा । तत्र पेदनावासः पापः स्यात् । इह तु प्रारमोदुम्परताविधि गति ( यम चोदनाऽनाश्वाम., तत्र ) अर्थरादे युतः सोऽपि ' ऊर्गदुम्बर: ' इत्यादिलम्या प्ररोचनाम् । तत्र इति । 'अपि प वेद व्यक्तम् । तदिविशेदुम्बरस्यपाहिणः प्रकरणम्य को विरोधः । तस्मात् असपादः' । वर्तमानेन ऊोंडनरोधनेन इयं स्तुतिः, फलविधिसामयामा गन् प्रकरणामधेन लोमो न च तदलि, 3 अविद्यमानासीर कीर्तनात् एतत् । नाविअमितापः । प्ररोगनाऽपि न यापशेशानुपर- स्यात् । खासायन उदुम्परे अनन्य पधधर्मग अप माना, नाrया विष्णुदेशादेव फलिता भरिकी। विरम् । अन्नासिदे यातिनिह इयर | अन्य विधिररि हि त तो फसपेत् । । . प्रन्ययः ·वा- . . औदुम्बराधिकरणं १३४१ औदुम्बराधिकरणं ( अर्थवादान्तरस्य अपेचया प्रवृत्वाम् ) तां दर्शपति विधौ च वास्यभेदः स्यात् । २५ ॥ 'आपो वै शान्ताः' इति । अनेन हि विधित्वात् प्रयु. भाष्यम्- 'औदुम्बरो यूपो भवति । इति विधी तेन अपा प्राशल्यमुच्यते , तर कस्य चित् प्रसिद्धा-सिन्नाश्नीयमाणे 'ऊोंडवरुद्धथै' इत्येतसिंच, वाक्यं पचवाय तन्मात्रसकीर्तनादेव स्तुविर्भवति । अन्येपा तु । भियत । इत्यमोटुम्बरो यूपः प्रशस्तः, स च ऊ|s- संबन्धिसंबन्धात् संबन्धः कीर्यते । प्रसिद्धशान्तत्व- दधै इति । तस्मात् विधिवन्निगदानामपि स्तुतिरेव सेबन्याभिः (प्रसिद्धः शान्तत्वेन सह राक्यो यातो कार्यमर्यवादानामिति । वाभिः) अद्धिः संबन्धात् अश्वादिरपि शान्तात्मकः, स्तुतिवेन विधिविभक्तिमुपजनस्य पुनस्तेनैव वत्संगद्वेन च कर्मणा यजमानस्य कष्टं शाम्यति , इत्येवं फलकल्पनाया वाक्यभेदः । ससादर्थवाद एवेति । विधप्राशस्त्यशपनार्थम् । एव विपदेवतेन शीघ फल. शा-(प्राभाकरैस्तु ' औदुम्बरो यूपो भवति । प्रातिः, अन्नमयेन च यूमैन अन्नप्रातिः, इति स्तुतित्त्वे | इवि यूपौदुरवसबन्धविधिः, ऊजे पशूनाप्नोति । सिद्ध तासमानन्यायानामपि एवमात्मकत्वम् । इति पदुम्मासंबन्धविधिच प्रवीयते इति वाक्यमेदः प्रकरणे सेभवन्नपको न कल्येव, विध्या- प्रतिमाति , तया · कजे पनामोति ' इत्यस्य स्तुति परत्वावलम्रनेन सस्तुतिकोदुग्धरताविधेः एकवाक्यले व नर्थक्यं हितं प्रति । २४ ।। प्रतिभाति । वयोश्च बलाबलामध्यवसायात अप्रामाण्यम्, भाष्यम् - तश्च पश्यामः सुतिरिति । अतः । इति पूर्वपधं कृत्वा यथानियोग विनियोगः इति इदं समामनन्ति यो विदग्धः य नैदेतो , योऽरातः स एकवाक्यस्य प्रालत्वात् सस्तुतिकविधिपरत्वमेर इति रौद्रो, यः शत: । देवतः, तस्मादविदहता अपयितन्यः सिद्धान्तितम् । तत् पयति-) एकदेशिना तु वाक्येनेर सदेतिन्वाय' इति । यदि स्तुतिः, दर्शपूर्णमाउयोरेव आश्रयसनन्ध फल्सनन्धं च गुणाधिकमरे ( ४१४३) मृतः स्ताविष्यते । तया सेभयपकों ने कल्प्येत । | अभ्युगिउवाम् महापि वधैव संभवात् , यत् एकवाक्येन अपकृष्पते इत्यपकपः । विधिपक्षे तु यन नेता त संबन्धदयासंभवात् अप्रामाण्यमाशक्य तमिरासाय विदग्धता नीयत । तया प्रति प्रकरण बाधितं भरेत् । लुत्यर्थलमापादित , तदनर्यकम् । (प्राभारा हि दर्शपूर्णमासकर्म प्रति नेनाभावात् विदग्धविधानमन | गुगलविधिषु 'दन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इत्यादिषु स्यात् । तस्मात् मनुतिरेव । दध्यनुरको होमः पत्यय विधीयते इति पदन्यो दधिोम. बन्धः फलसन्धश्च वाक्येने लभ्यते, इति स्वीकुर्वन्ति। या- विधिप च भयमारो दोषः । यदि तावत् } पामिहारि एकैनर वाक्येन यूपोदुरपसर-धम्य यथाऽस्थितास्यमहणम् , तत: मारणगतविदग्धोद्देदोन संन्यास च लाभसंभवेन वास्यभेदामसमान देवताऽन्तरविधानात् उत्पचिरायशिष्टदेवताऽपर्पण अनघासायनिवन्धनाप्रामाण्यपूर्वरानुस्पानात्, नपिरा- सात् । इयं वा तामपि अाति इति अपकर्षः । परणार मुत्यर्थम्युत्पादन •यमियः । ननु पर. उन निविकन्यात अभ्युदितेष्टिवर यायोऽपि कम्प्येत मलमवे दपरतो होन. फाय विधीयते, मात यदि अन्यथा न संभवेत् , सति तु समो न युक्तमेतत् ।' मनुरागो न पायेन पियः, किन क्रिया मारकर अध एतदोषभाः अर्थलभ्यानन पात्यन्तर मादित. मानेर लेगिदमेव दधिहोनसंप-यमाभिव केला. सपना आभीयेत यो नेवा में विदम्यः कर्मयशेमसन्ध एस रिपः 1 न प दामनुगमन होने शी, नत प्रकरणे नेतामापा पासो लिहिता, तर विधानाभावे .यार्थिनो दगुराधान यमेन में मात्, दिग्यता नीयत , मरणं याम्येव । न च अगाधर्मभोति पाध्यम् । पनुरोमा नम् । भवः अगदार भाति । विपपवान् गुयोरादान ना शिस्त .

·औपगवादिशब्द १३४५ औपानुवाक्ये * औपगवादिशब्दे देवदत्वादिविशेषाप्रतीतावपि * औपक्सो अहनि अनीपोमप्रणयनोत्तरमालम् उपाधपत्यावमात्रप्रतीतेरुफ्पत्तिः । सु. पृ. ८२९. उपाकरणादयः पशुधर्माः पठयन्ते । वा. श६७११८. औपदेशिकेन अङ्गेन औपदेशिकस्य अङ्गस्य * औषवसथ्ये महानि एव सोमार्थ वरणम् , न तु तस्य प्रसङ्गो यथा वैश्यनिमित्तकेन साप्तदश्येन निल्याङ्गस्य । सुन्याकाले उत्कर्षः । संकर्ष. ३१४५१४. * औपवसय्ये पाञ्चदश्यस । वाल. पृ. १४९, * औपदेशिक । भनि दर्शपूर्णमासयोः आरण्यभौजनमाम्नातम्, तत् आतिदेशिकस्य अनसनो यथा दायन प्रयाजादिना वृत्यर्थम् । भा. १२११११४६३०. * औपवसथ्ये महनि निशीष्टयर्थस्य प्रयाजादेः । पू. १३३, * औपदेशिकेन पशुत्रयवन्धभूतो यूप: समीयते अग्निष्टोमे । संकर्ष. काम्येन औपदेशिकस्स नित्यस्य प्रसङ्गो यथा प्रतिष्ठान ११११९. * औपत्रमध्ये अहनि राम्रो जागरणं दर्थ- सामिधेनीनाम् एकविंशतिवन नित्यम्य पाचदश्यस्य । पूर्णमासयोः एकंपा मतेन आम्नातम् । भा. १२:११८६ पृ. १३३, औषदेशिकेन काम्येन नैमिचिकस्य १७.४ औपवसय्ये सुत्यापूर्वदिने अग्नीषोमीयः पशुः औपदेशिकस्य पर हो यथा प्रतिष्ठाऽर्थेन सामीधेनीनाम् । अमेः सोमस्य च मधुपर्याय कियचे । वि. ५॥१॥६. एकविंशतित्त्वेन वैश्यनिमित्तकस्य सासदश्यस्य । पृ. १३३, * औपादानिकप्रवृत्तिनिषेधे च कन्वर्थत्वमसक्तिः - औपदेशिन मिचिन अलेन औपदेगिकस्स 'नानृतं यदेत् ' इतिवत् । जु. पृ. २९. नित्यस्य प्रसङगो यथा वैदयनिमित्तकसासदश्येन निन्यस्य पाश्चदश्यस्य । पृ. १३२. * औपदेशिककालबलात् विकाकाशगोचर ज्ञानं सविशेषणे हि इति न्यायेन हु औपाधिकाकाशभेदन्यायः । यया औपरा- आतिदेशिकाहकालत्वं वाध्यम् । तेन चातुर्मास्यमाक- उपाधिमेदविषयम् , तथा जीनवहाभेदविषयं प्रत्यभर दिक मेधीयेटिगु उद्यस्कालयमेन सोम. ५।१।११, ५ औप- तदुपाधिमेदविषयमित्येयं या विवश्यते , मा प्रवर्तते । देशिकचेनुदक्षिणया भातिदेशिककृत्स्नमतुदक्षिणाया 'घटसयुत आकाशे नीयमाने यथा पुनः । घटो भीयेत आयो भूसंशकाहे । भा. १०१३३१४१५६-५८, नाका तज्जीयो नभोपमः ॥' इति श्रुत्युक्तिश्च * औपदेशिकमुख्यकपरपेक्षया आतिदेशिकपाठकमस्य (गौडपादाः) एतन्यायमूलिकेति । साहस्री. ४९२. बलवत्वम्।५।१।१०।१७-१८. * औपनिषदः याव-संसारमान्यणुपरिमाणलिङ्गशरीर. • औपानुवाक्यं काण्डम्।कर्मणि उच्यमानी मन्त्रो वाकः । तद्-व्याख्यानरूप माहाणम् अनुवाकः । तत्र एकै मिश्रस्वात् आत्मनः मूतीनं वदति । सु. पृ. ६१६. मन्नमाम्नाय तस्यतस्य समीपे पठितम् उपानुवाकम् । * औपभृतमाज्यं जह्वाम् अधै समानेतव्यमन्तिम तत्संबन्धि काण्डम् औपानुवाक्यम् उच्यते । तृतीय प्रयाजदयार्थम् । भा. ४४९।१७।४६-४८, * औष. काण्ड (तेर्स, ) औपानुवाक्यम् इति काण्डानुक्रमव्या- भृतमा प्रथाजानुसाजोमयार्थम् , जौहवं तु प्रयामार्थ मुक्तम् । अनुवाकाना समीपम् उपानुवाकम् । तत्र अन्वेतुं दर्शपूर्णमासयोः । ४५१५१६६४२-४५, + ओपभूतस्य योग्यानामर्थानां प्रतिपादकलात् इदं काण्डम् औपानु- आग्यस्य प्रयोजक प्रयाजा समानयनम् । ४११५) वाक्यम् । एतत् सर्वम् अनारम्य आम्नायदे | संसा. ४०-४१. औरभनय आज्यस्य प्रयोजका: अनुयाजाः श। प्रस्ताने, औपानुवाक्ये काण्डे श्रुती अंक अन्तिमयाजी च दर्शपूर्णमासयोः । वि. ४१५. दाभ्यो नही ऋतुशेवौ , वित्रिण्यादयश्च इटका; अमि- ५ औषभृते आज्ये दे चतुर्ग्रहीने एते , न तु एकमेव चयनशेषाः, न तु तदुभयं रुपनचितिशेषम् । भा. ५॥ अष्टगृहीतम् । भा. ४.१३११४६-४८. १६।१५-१६, औपानुवाक्ये काण्डे विभिप्या- भुवाः ७ औषयजा अग्नयः पशभेदेन 4 सोमे । दय इटकाः मध्यमायामेव वितो उपधेयाः, नत पक्षमा संकप. 1. शरा१६. चित्तौ । ५५३३७१७-१९, , औषानुशाक्ये पाण्डे मी. को. १६९ ·, । জুয়িঃ १३४० कण्डूयनं * कम्न्यकुशिरा. उष्णिन् । पादेषु अक्षराणि । तदुद्धाराय अनुप्रविष्टेन च कृत प्रणादिकं यथा योग्यो- ११।१२।४ उदा. 'ददीरेक्णस्तन्वे'। (ऋ. पायरुपशम नयन्ति । द्वितीयकल्पे च यथा , ये शनयः ८१४६।१५)। के स्वदेशोपवं कुर्वन्ति , तदपेक्षया प्रबलममिवान्तर साम- * ' कङ्कचिवं विवीत ' इति कड्काकारता । दानरूपोपायेन वशीकृत्य तदारा तान् पराजित्य भेद- (चपनस्य ) ब्रुवन् अग्न्यतिग्राह्यस्य विकृती प्राप्ति } दण्डरूपोपायेन तमपि पराजयन्ते , तैः कृत प्रजोत्सादना- दर्शयति । भा. १०१८1११:२६. युपद्यं च स्वस्वस्थाने स्थापनादिना दूरीकुर्वन्ति नीति- कच्छपन्यायः । गुरुणा शिष्ये क्रियमाणस्य षष्ठ निपुणा नृपाः, तथा प्रकृतेऽपि । अख्याति-आत्मत्यादि- प्रकारस्य शक्तिपातस्य दृष्टान्तः कच्छरः । श्रीकर, असख्याति-अन्यथाख्यातिभेदात् चतुर्विधाः ख्यातयः ३।२।५ वसू. सन्ति । तर अख्याति-असख्याति-आत्मख्यातिवादान • 'कटुकानि च सर्वाणि विरसानि तथैव च । अन्यथाख्य बादेन निरन्तः तमपि निराकुर्वन्ति । (मरीचिः) श्राद्ध वानि । अय मत्वर्थः गुणविषयकः । इति ! अनिर्वचनीयल्यावो सार्कत दूषणगणमुद्धरन्वि स्मृतिकल्प्यः प्रतिषेधः । वाल. पृ. ३१. इति न्यायोदाहरणसंगतिः । साहस्री. २५९. * कठः पुनः इमा केवला शाखा अध्यापयाबभूव । कण्ठचामीकरन्यायः । चामीकरः नाम कृत- स बहुशारराध्यापिना संनिधौ एकदाध्यायी अन्या स्वराय. सनिविशेषः । तत्र भां मुवर्ण चामीकरम् । शासामनधीयानः तस्या प्रकृष्टत्वात् असाधारणत्वात् यद्वा चमन चामि. ' इणनादिभ्यः' इति इण् । 'अना- उपपद्यते विशेषणम् । (तस्मात् कटशापा इति वादः)। चमे' आर. अविवक्षितत्वात वृद्धि । 'कृदिकारात् ' भा. ११९१८१३०. ० कठस्य वैशपायनान्तेयायित्वात् । इति डीम् । चामी फरोति चामीकरम् । तेन मुवर्णेन निर्मित भूषणमपि चामीकरम् । यथा कण्ठगत रेमभूषणम् अशा- कहारान्यायः यत्र बहुवचनेन आदिन्य ज्ञायते | नात् अप्रासमिय ' काठे तत् पश्य ' इत्युपदेशात् शात तनापं प्रार्तते । यथा कडारा. कर्मधारये'(पा. सत् मातमित्युपर्यते , तथा प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणः प्रातत्वे. २।२।३८ ) इति पाणिनिस्त्रे बहुवचनेन कडारादय इति ऽपि मायोपहितत्वात् अपातमिव वहृदि ता पश्य' शायते , तथा निवीतमायदेशावलम्ब ग्राभ्यधर्म' इति गुरूपदेशात् शातं सत् मासमिति निश्चीयते । उक्त इति निगमपरिशिष्टे दर्शनात् । ग्राम्यधर्मो भैपुनम् । च- 'प्रत्यगात्मतया तस्य प्राप्तत्वेऽपि च सर्वदा । कण्ठ- फहारा पतिववचनमायथें । साहस्री. ३१४, चामीकरन्यामात् तत्प्रातिरुपचर्यते ॥' इति । साहस्री.५. शु कण्ट कण्टकेनेव इति न्यायः । पादादी • कण्ठबन्धा (उपनीतस्य) येणाप्राप्त एकादति प्रविष्टमेक कण्टकम् अपरेण दृढेन कण्टपेनैव नि.गार अस्ति नियमविधैरव सशः ( निवीत मनुष्याणाम् इति)। तथा एक कुटिल शत्रुम् अन्येन तादृशेनेव वा. ३४९३ वीकृतेन शशा नाशयन्ति इति न्यायस्य अर्थ उप. • कण्डूयनम् 'कृष्णविषाणया कण्डूयति' इति योगश्च । संग्रह ज्योतिष्टोमे दीक्षितव्रतम् । पुनश्च श्रुतम् नीतानु • कण्टकैपितुदन्ति' इति श्येने । तत्र उदातारो (दक्षिणानु ) चायाले कृष्णविषाणो प्रास्यति । इति । वितोत्स्यन्ति । भा. ३र३३५१. भा. १९२३६।१३, कड्यन कृष्ण विषाणया द्वाद- शुकण्टकन्यायः । तत्र कण्टाः प्रसिद्धाः, शाहे , प्रथमाहे दीधामारभ्य उत्तमाहे दक्षिणानयनपर्य- समरथ । तम प्रयमपछे पादप्रविष्ट कण्ट यथा हदेन तम्। बाबाले प्रासनम् उचमाहे दक्षिगानयनोत्तरम् । फण्टकान्तरेण निष्कास्य , अनादि कालान्तरे पीडा मा १२.३-१४. . कण्यन दधिमा अलमाति भूए रति तमपि अम्यादी प्रक्षिपन्ति । प्रथम पादल्न विधीयते कृष्णविराम फण्डागने ' इगने। सोमे । . गति - ·कण्डूरं श्वेतवृन्ता १३४९ कण्वरथंवरस्य नान्ययेति । भा--- कृष्णविषाणाकण्ड्यने 'कृष्य त्वा सुसस्यायै । विति । किं प्राप्तम् १ चोटकेन अनियमः, लाघवं हि इति मन्त्रः । यदि कालमैदेन कण्ड्यनम् , तदा तथा भवति । ततः प्रयोगमाशुभाषः । एवं प्राप्ते, ब्रूमः। स्मृतिविच्छेदान्मन्त्रावृत्तिरविवादैव । यदा तु एकमाले | पृष्टार्थे पदेत्तत् अन्यत् रयंतरात् कण्वरयंतर पते , एवाने कानविषय कण्ड्यनम्, तदा स्मृत्यविच्छेदा- १ तन रथंतरयोनौ स्यात् । ज्योतिष्टोमपूर्वको हि वैश्यस्तोमः । दनावृत्तिः । न च तदाऽपि वारदयुक्तत्वात् । ज्योतिष्टोमे रयतरयोनौ पृष्ठं कृतम् । ननु वृहद्योनावपि तत्र निर्वापमन्नन्यायेन ( १९१११४) तत्तदनदेनावृत्तिः, | कृतम् । नैपम् , ऋचा प्रविभक्तावात् । ऋचा प्रविभागः अङ्गानामुपयुकवाभावेनासंस्कार्यत्वात् यापदेन तन्निर्देशा- | इह गम्यते । यथा स्यंतरयोनिर्भवतीति । कुतः । नुपपत्तेः । अत एव तत्तदनभैदैन तत्तत्कण्ड्मैदान , कण्वरयंतरे रयंतरशब्दः श्रूयते, तेन गम्यते रथंतरविशेषः तज्जन्यदुःसभेदेन तद्ध्वंसल्पकार्यमेदेऽपि न मन्त्रा- कवरयंतरमिति । अर्थान्तरे कण्वरथेवरशब्दो भवेत् , वृत्तिः । त्वापदनिर्देशस्त्वात्मनः ( निर्देशस्तु आत्मनः) । यदि रयंतरधर्माः न भवेयुः । तेषु सत्सु यूपवदुपपद्यते । एवं कण्ड्जनितचित्तविक्षेपनिवृत्तिद्वारा संस्कार्यत्वात् तस्य यथा 'औदुम्बरो यूपो भवति ' इति । नहि उदुम्बरो वैकत्वेन निर्वापन्यायानुपपत्तेः । यूपद्र-यं प्रकृती संकीर्तितम् । धर्मनिमित्तस्तु अर्थ मण्डन-- 'सकृत् कण्ड्यने मन्त्रः ।। १७. शब्द उपपद्यते । एवमिहापि धर्मनिमिचः कण्वरयंतरे शंकर-- ' सकृत् कण्डवा सकृन्मन्त्रः।' १७, स्थतरशब्दो भवति , 'कण्डूरं श्वेतवृन्ताकं कूष्माण्डं च विवर्जयेत् ।' स्वयोनी का, सख्यित्वात् । ४४ ॥ इयत्र सामान्यप्रतिषिद्धम्य वृन्ताकस्य उपसहाररूपः भाध्यम् - न वैतदस्ति रयतस्योनी गीयतेति । ऋत्वयः प्रतिषेधः । बाल, पृ. ३४. किं तर्हि ? स्वयोनौ । कुतः १ सारख्यत्वात् । सर्पविशे- * कण्वकश्यपसंकृतीनां नाराशंसो द्वितीयः पणविशिष्टस्य हि रयतरशन्दो वायकः । प्रस्ताव-उद्गीथ- प्रयाजः । भा. ६।६।१।९. प्रतिहार-उपदव-निधनवतः सर्वस्य सस्तोम-स्वर-काल- * कण्वरयंतरं वृहद्रयतरोभयविकारः इत्युक्तम् । अभ्यासस्य कण्वरयंतरम् इत्याख्या भवति । तस्मात् योनि- (९।२।१६।४८) । भा. १०४।१२।४३, * प्रस्तावो- रपि विशेषणम् । अपिव अन्तिरे कण्वरयतरे रयतर. गीयप्रतिहारोपद्रवनिधनवतः सर्वस्य सस्तोभस्वरकाला. ) शब्दः कल्प्यः स्यात् । तस्मात् स्वयोनौ गेयमिति । भ्यास म्यू कपवरयंतरम् इत्याख्या भवति । तस्मात् टुप्-- भाष्यकारेण यदिदं व्याख्यान योनिरपि विशेषणम् । तद्युक्तम् । २०४२२१४४, प्रस्तावोगीयादी कृण्वरयंतरशन्दः' इति , तदयुकम् । कण्वरयंतरस्य वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्र-गीतिषु सामाख्या ' (२११११११३६ ) इति कण्य. साधनस्या विहिनस्य 'पुनानः सोम धारयावरशब्देन साम उच्यते , न कन् । प्रकृतौ च उम इति स्क्योनी एव गानम् ॥ क्षराणि सस्कुर्वती रयतरगीतिः पृष्ठस्य साधनभावन अव- पृाऽन्यद् रथंतरात्, तद्योनिपूर्वत्वात् गत । एष वृहद्गीतिरपि । इह तु वृहद्रथंतरानुवादेन स्यादवा प्रविभक्तत्वात् । १०४।२२।४३ ।। अन्यत् गीत्यन्तर विधीयते पृष्ठसाधनत्वेन । तस्मात् भाष्यम् - अस्ति वैश्यस्तोमः 'वैश्य, वैश्यस्तोमेन गीति: गीतेरेव कार्य ( अचरामिन्यको ) वर्तते, न यजेत' इति । तत्र श्रूयवे ' कश्वरयंतर पृष्ठं भवति । *कार्ये ( अक्षमत्वात् ) 1क् च ( चोदवान) इति । उभयविकारः कण्वरयतरम् इत्युक्तम् ' अप्राकृते । प्राकृती प्राप्नोति । सा (विकारेण ) न बाधितन्या (सा तद्विकाराद् विरोधाद् न्यवतिष्ठेरन्' इति (९१२१६४७) हि प्रकृतौ क्रममारणाभ्याम् ) अनभूता । वाक्यस्य व संध्यः किं रपतस्योनो बृहद्योनो वा अनियमेन तावत् अयपर्थः । (यदुत सामानाभ्यासकरणम् । तेन कवरयंतर गेयम् , उन रयंतरयोनौ, अथा स्वयोना- शन्दतस्तावत् न ऋवो बाधः) । न च पदार्थशामर्थात् । - - V ·। कण्वरथंवरस्य १३५१ कंवरयंतरे प्राकृतगधिकरणकत्वमेव । (भाष्ये अधिकरणयोमैदः । कण्वरयंतरे अविरुद्धानां वृहद्रथंतरधर्मागां अन तु ऐकाधिकरण्य स्वीकृतम् । के.) समुच्चयः वैश्यस्तोमे ॥ मण्टन-स्वियोनौ साम कण्वाख्यम् । '२२. अप्राकृते वद्विकाराद् विरोधाद् व्यवतिष्ठरन् । कण्वाख्यं कवरयतराख्यम् । ९।२।१६४८ ॥ शकर--'कवादिसाम्नि स्वा योनिः ।। २५. भाष्यम्-- अस्ति वैश्यस्तोमः वैश्यो वैश्यस्तोमेन 0 कण्वायतरस्य वैश्यस्तोमे पृष्ठस्तोत्रसाधन- यजेत' इति । तत्रेदमागरायते 'कण्यरथंतर पृष्ठं भवति' वया विहितस्य स्वोत्तरायामेव दुहान इति । तत्रायमर्थः साशयिकः, किं कन्वरयंतरे अन्यतरस्य अधर्दिव्यम्' इरास्यामेव गानम् ।। रयतरस वृहतो या धर्माः कर्तन्याः, उचोभयोरपीति । कार्यस्वादुचरयोर्यथाप्रकृति । १०।४।२३।४७ ।। कि प्रासम् ? अन्यतरस्येति । कुतः १ एवं युक्तम् । रयतरस्य रायंतरा भवन्ति वृहतो बृहद्धर्माः, निर्देश. भाष्यम्--- कण्वरयंतरे एव भवति संशयः। 'उत्तरयोगोयति ' इति किं रथंतरयोन्युत्तरयोः, वृहद्योन्यु- प्रामिति । तस्मादन्यतरस्य धर्माः कर्तभ्या इति । सामादिति । तद्विरोपे अनुष्यमाने यावदुक्तं तावत् त्तरयोर्ग गेयम्, उत स्वयोन्युत्तरयोरिति । किं प्राप्तम् ? एवं प्रासे, बृद्योन्युत्तरयोर्श रथंतरयो-युत्तरयोवेति । कुतः १ चोद. , ब्रूमः । अप्राकृते कण्वरयंतरे नदिकारात् । फानुपहात् । न तप दीपो भवति , खयोनिविशिष्टं काय. यस्मात् कण्वरयंतरनुभयो: कार्ये वर्तते , तस्मादुमयधर्मान रयतामिति । उत्तरयोहि यत् कार्यम् , तत्र खयोनिरवश्य । अर्थापति धर्मा भवन्ति , न चोदकैन । परयं- लभेत । नहि विकृती निर्देशोऽस्ति यथा प्रकृती। हात या भवति । तस्मात् प्रकरणमपेक्षित-यमिति । तरमुभपोरपिलम् । तस्मादुभधर्मान् लभेत । पेतु समानदेवते चा, तृचस्याविभागात् । ४८॥ विरुद्धा धर्माः, तद्यया उच्चैर्गय बलबद्रेयमित्येवंजाती- भाष्यम् --- नैतदस्ति , योन्युत्तरयोः, र. यकाः, विरोधात् ग्यरतिष्ठेरन् । अविरुद्धेषु समुचयः । तरयोन्युत्तरयोर्वा गेयमिति । कि त ? स्वयोन्युत्तरयोः । दुप--देपा कर्मणां प्राप्तिः चोदन अर्धापया । कुतः १ तृवसन्दात् । समानच्छन्दसि समानदेवताके च | कण्वस्थतरं च उभयोः कार्यापनम् । अत उभयधर्मः अतिशेषिवस्तृनान्दो भवतीत्युक्तम् । अतः श्रुत्या प्रादकम् । 'अर्थोपत्तितः इह धर्मा भवन्ति , न पोद. चोदको बाध्यते, इति स्वोन्युत्तरयोगेंपमिति । केन' इति (भार्य) कार्यापत्तिम् (अपित्तिरूपम् ) सोम-- यथा उत्तराग्रन्थे पठितयोरपि स्वयोन्यु. आह । वदेवदयुक्तम् । कथम् ! बृहद्रयंतरयोः सरयोः अगानम्, पां पठितायामपि स्वयोनी (घोत्तरा- अमिष्टोमे समुचयः । किमतः १ एतदतो भवति , শশু। याम्) न गानमिति पूर्वाधिकरणाशेपेणोल्यानात संगतिः।। अनिष्टोमस्प बृहद्रधंतरे साधनानागते , तथापि सूनार्यस्तु- परयंतरस्य स्वपो-युत्तरयोरपि कार्ययात् । तयोपिकात् एकस्यैवेदं कवरयंतरमापयते । एर आम्नानसिद्धसभावेन पुरुषकृतिसपायवान यथान्ये चेत् एकस्यैव धर्मान् महीभ्यतीति । उत्तरे ग्राझे इति । शा-- यस्तो भूपते कृण्वरमंतर पृठं भवत' इति पाया कि कश्य- वि- 'संदेहनिर्णयो पूर्ववदेवोत्तरयोजनोः । योनि (वाग्य. १८ त्यागः समक्षेत्र तृचान्देन आधनात् ॥' २५, रयतर बद्रयंतरयोः स्थानापन कायंप्रयुस्तान संवर. भाट्टे न दमभिकरणं पूाधिकरणे एव उमावेशितम् । यति । विस तपा यान अपसमुः पार कारमोष गहन विकल्येन गत असाप. मण्डन- 'स्वपोन्युटरयोश्च तत् ।' २६. स्थयात् । मियोऽनपेम: प्रकी सापिता शंकर-- वे एर नोचरे।' २६. स्तुतिः॥' उन्मवे । 'मनिसायंकया ?

·कतकरजोन्यायेन १३५३ कदरः रादिरस्य • तत्वज्ञानोत्पत्तिद्वितीयक्षणे तत्त्वज्ञानादिसर्वदृश्य-अन्येनासबन्धात् । ३।४।५।१५ पृ. ९४६. * कप- नाशोत्पादात् । चन्द्रिका. पृ. ३, दृश्यत्वा म्भावस्य प्रसारदिशेपाकासात्मकत्वम् । सु. पृ. ७७७. विशेषात् कतकरजोन्यायेन-विट्ठलेशी. * यथा " कथम्भाव-देशसामान्य-योगिकरूपाणां प्रकरण-- कवकमीज (निवळीच्या विषा) रजामपिते जले कम- समाख्यान विवेकः मुज्ञान एव । वा. ३१३१७।१४ प्रधित जलगतं सफलं रजो विलापयत् खपमपि विलीय-. ८२६. * कथम्भावाकाङ्क्षा नाम करणगतपसारा- मानं सलिलमनाविलं करोति । तथा यथोक्तविवेकबुद्धि काला । सामान्यस्य भेदको विशेषः कारः । करणगत. वृत्तिरपि परे प्रत्यगात्मनि मसिद्धा तद्दततकलविशेष-क्रियाविशेषाकाङ्क्षा कपम्मावाकाक्षा । मीन्या. मुन्मूलमन्त्री स्वयमपि उन्मूलिता प्रत्यगामान निरस्त " कथम्भावाकाङ्क्षयव उपकारपृष्ठभावेन गृह्ममरणा समस्त विशेषम् अनाविलमापादयति । उपदेशसाहस्री. पदार्था गृह्यन्ते । मीन्या. कथम्भावाकाक्षायामुप. पय. १२।१४ रामतीर्थ, वेदान्तवाक्यजन्यचरगचित्त नायाम् अङ्गमः । स च कथाभावो यस्मिन्नेव क्षणे धुत्तेः कतकरजोन्यायेन स्वपरवापरतया अनास्थाया प्रयाजान् गहाति, तस्मिन्नेर अनुशाबादीन्यपिन न भिन्नः अभावात् । अद्वैत. ४९९. कपम्मान, येन भिन्नानि संघश्येरन् । दुप्, ११।११२१६ • कल्पयमीचं नाम साम अनकम् । वाल.७२. पृ. २१०५. ७ कथम्भावाकाङ्क्षागृहीतात्य इतिकर्त- . 'कथम् ' इत्या काढायो यन सेनिधी आनानं पतापम् । मीन्या. . कथम्भावात्मकं मारणं निराकाङ्क्षीकरणमम् , तन तेनैव निरापाशत्वात् धर्ममपेक्षमाणं पुरुषधर्मे विपीयमाने अत्यन्तं बाधित भरति करनरिधानता । इद न ( योगे ) संनिपत्योप- भवति । वा. २।४।२१ पृ. ६२४, • कथम्भाया- कारकाः सर्वे भानायमाना निराशीकरणसमर्या. मकस्य प्रकरणम्य फलसंवन्धीचरफासत्वेन प्रयोगवाया. उपहोमादिशु निपत्योपकारकाभावात् फनविधानता धीनप्रसूतावात् । २२२१५११५ . ४९९. * कथाभाना- नास्ति । तसार तय आकाङ्क्षा न संनिवर्तते । टुप. मकस्य प्रकरणम्य वाक्य करायवकल्पनेन तादायोधक. ८३१६३५. . कथम्भावः अनुत्पन्ने कर्मणि न भवति । चात् । सु. पृ. ९११. घा. २R७१२१४.५२५..कधम्भार: सर्व: उप कदम्यमुकुलन्यायः । कदम्बो भविशेषः, तम्य कारमाकासति । तमुषकार चोदक. सादृश्येनो पादयति मुकुलः ईपदिकसितपुर्ण कलिकेति यारत् 'कुमलो प्राम्यति च । उत्पादितं प्रापित न प्रयोगपचन. उप- मुकुलोऽस्त्रिपाम्' इत्यमरः । तद्यथा गोराकारकादम- संगृह्मावि । ते चोपकाराः शास्त्रान्तरेण न संभवन्ति । पुष्यस्य गोलके यया सर्वाश्यवेषु युग पुयाणामुत्पत्ति, इति शास्त्राणामुत्पनि मातिंच करोति । टुप्. १२०० एर धन्दम्यापि । अपि चोकम् - कदम्बमुकुलन्याया- ११६... काभानो हि भावाना यारदात्यातमिप्यते । दुत्पतिः कस्य चिन्मते ' इति । साहनी. २२९ । कदम न तम्य प्रतिबन्धोऽस्ति महापरणादिभिः ॥वाय- वृक्षम्य उड्मलं यमष्टिपाते सर्वत: दशम् विभु अपि प्रकरणापति सरप्रया विहन्ति तम् ।'या३१॥ सहसा विक्रमति तदत् एकस्मात् प्रथमोपचात् सदात् ११।२१ Z. १२. सुधा- महामकरणागतप्रधान सदिकानि अपदीपणि दयानि उत्पयन्ते । के. भारताऽयोरपादकत्वात् प्रधानानुपहरणभ्य ने महा- मरणावगन अगावैन मा पतिपप्पते इत्यर्थः । • वीतरन्यायेन फदम्पमालन्यायेन । Ly. • यम्मा नारकिरायोगाद से साकाणा शम्दगुगरम्य इन्दिपस नि हो योन्यः । कु. पास्योरकरितात् । गुगद्रये फयाभान्ति प्रानाः किया था. १२॥ . ३११, . फय- • यस परिभ्य पूरी प्रतिनिNि: 10 म्भारस्य (रमस) धम्माचार ( शीराम गरिरे सिते 'लमर । वि. ६।३।१३-२०. मो.प. १०० ·कपालेषु पुरोडाशस्य १३५५ कपालन्यायः , - लोप:11 । उपरि चाहाय अभ्युह्यन्ते । ५ कपालेषु पुरोडाशस्य । यपञ्नाहानुपयन्ति' 'लुप्येत वा एतत् पठं कपाल प्रयन दर्शपूर्णमासयोः क्रियते , 'उस प्रथा उस यापञ्चकपालं निर्वन्ति' इति षष्ठस्य लोपं दर्शयति, न प्रयत्' इति मन्त्रेण । १०११११७१५५ (५८), प्रथमस्य। * कपालकाय निष्पनऽपि भेदनहोमो भवत्येव । विकल्पो वा, समत्वात् । ३ ॥ भाटू. ९४५ (६). भाष्यम् --नैतदस्ति, आद्योपादानमिति ! किंवाह ! * कपालचतुम्कभेदः अश्वप्रतिग्रहेपया प्रतिपुरो विकल्पः । अग्यमन्त्यं वा उपादातव्यमिति । कुल. ? डाराम् | भा. १९१४४९११३१-४१. समत्तात् । समो हि अन्त्यलोप: आद्यलोपेन । नहि आदि. कपालन्यायः । कपालसामिधेनीन्यायः । विकृतौ । लोपे श्रुतिः, नो राल्वपि अन्त्यलोपे । मुल्ये जभन्ये वा प्राकृतैकदेशग्रहणे प्राथमिकानामेव ग्रहणम् अन्त्यानां / उपादीयमाने प्राकृतमुपात्त भवति । नहि विशेषश्रुतिरस्ति, मुख्यमुपादातव्यमिति । तस्मादनियम इति । आनुपूर्व्यषतामेकदेशग्रहणेष्वागमवदन्त्यलोपः क्रमादुपजनोऽन्ते स्यात् । ४ ।। स्यात् । १०॥५॥१॥१॥ भाष्यम्-- अथ यदुक्त समाजेषु समासेषु च भाग्यम् - ' द्यावापृथिन्यमेककपालम्' 'आश्विने । आगन्तुनो यथा वास्तव्यान् अनुपमृचैव निविशते द्विकपालम्' 'वैष्णवं विकालम् ' इत्यायेकदेशयचनम् । एमिहापीति , युक्त यत् वास्तव्यैः आक्रान्ते देशे समस्तवचनमपि भवति , ' आयेयमाकपालं निर्वपेत् । आगन्तुर्बन: असभवात् अन्ते निविशते । इह तु अना- इति । तथा 'विराने यजेन , निगरेण यजेत, चतूराण कान्ते चिन्यते के प्रथममाक्रमेयुरिति । तेनान न फेपा यजेत , पञ्चरात्रेण यजेत , पट्टानेण यजेत , सप्तरारेण | चित् क्रमो विरुद्धः इति । यजेत , अपरात्रेण यजेत , नवरात्रेण यजेत , दगराण लिजमविशिष्टम् , सख्याया हि तद वचनम् । ५।। यजेत , एकादशरात्रेण यजेत' इत्येकदेशग्रहणम् । भाध्यम ~ अप यलिङ्गमुक्तम् ' लुप्येत वा एतत् समस्तग्रहणमपि भवति 'दादशाहेन प्रजाकागं याज पष्ठमहः ' इति परस्य लोपं दर्शयति , नाद्यस्येति , येत् । तथा ' एका मामिधेनीम वाह' तिस सामि तदविशिष्टं विकल्पेऽपि । संख्याया हि पष्ठमिति पूरण- धेनीरवाह ' इत्येकदेशग्रहणम् । ममस्तपदणमपि भवति, वचन भवति । यस्मिन् कस्मिंश्चिदपगते , येन प्रथगेन 'पञ्चदश सामिधेनीरवाह' इति । तदत्र संशयः कि मध्येनान्येन वा सख्या पूर्यते, तत् परम् । यथा पठो सर्वेनेव आयोपादानम् अन्त्यलोपन, उत विकला इति। भ्रातृणा न दृश्यते इति, कनीयसि ज्येरे मथे वा किं प्राप्तम् ! आनुपूळवता कमवतामेकदेशग्रहणं म. । अदृश्यमाने भवति । एवमिहापि द्रष्टव्यम् । अन्त्यगेप: आद्योपादानं चेति । कि कारणम् । मुख्य आदितो वा प्रवृत्ति म्यादारम्सस्य तदादि- माद्यम् जघन्यमन्यम् । मुख्यजत्रन्ययोरन्यतरस्मिन् वाद , बचतावन्त्यविधिः स्यात् । ६ ।। लोसन्ये जघन्यो लुप्येत । मुख्यः हि अनुग्रहीनन्यः । भाध्यम्-- शन्दः पक्ष न्यावर्तयति । आदितः सयुक्तम् , मुख्य वा पूर्वचोदनाश्कर' (१२१२२८५२३) प्रवृत्ति वितुमर्हति । कुत. १ आरम्भस्य तदादित्वात् । इति । आगमवत् । यथा, समाजेषु समासेषु न आरम्भो हि तेगामानुपूर्णवत्तामादितो न्याय्य. । पूर्वेग ये आगन्तबो भवन्ति , ते पूरीपविष्टान् अनुपमृचवह अक्रान्तो द्वितीयादिः कन्य १ रा इह प्रथममेव निविशन्ते , एवमिहापि द्रष्टव्यम् । क्रियमाण. अनुपकान्तु, केन चित् क्रियेत । पूर्वी हि लिङ्गदर्शनाच्च । २॥ पदार्थ, क्रियमाणः उत्तर पदार्थममिनियच्छति । भाष्यम्-- इतश्च आद्योपादानमन्त्यलोषश्चेति । पुनराद्य. पदार्थ., सोऽनुषकान्त एवान्येन कुतः । लिङ्गमप्येवं भवति, 'लुप्येत वा एतत् पठमहो । कर्तन्य. । तस्मिन्नेव प्रथममुपादीयमाने नानुपम्मदोषो -- - ·, 1 . महे)। . कण्डूयनं १३४८ कण्डूयनमन्त्रस्य भादृ. ४२१७. . फण्ड्यन दीक्षितन कृष्ण- विशेषः । तस्मादावृत्तिः । ( अन आनन्दाश्रमीये विषाणया कर्तव्यम्, न इस्तेन । कृष्णविषाणापासनोत्तर ऋषिषु स्यामका' इति मुद्रितम् । मैत्रायणीये ( ११२। हस्तेन इत्यर्थात् । वि. १९१३६६, ७ कण्डयनं यथा. २०१८ ) कृषि मुसत्यामुपे' इति मन्त्रः । दष्टपयोजनमावर्यताम्, मन्यस्तु सकृत् पठनीयः । कण्ह. मानवश्रोतेऽपि ( २।१२।११,१३ ) तथा । शास्त्र यनजन्यनिर्दुः पत्यसंस्कारेण संस्कार्यस्यामनः एकत्वात्, । दीपिकाया तु 'कृष्य त्वा मुसस्थाये इति मन्त्रः । विसरे न तु प्रत्यक्षमभ्यस्यमानेऽपि कण्ड्यने मन्त्राभ्यासः | ११|| च ' मुपिपलाभ्यस्त्वोपीभ्यः' इति मन्तः । एवं सति ४११७. * कण्ड्यनं विषाणायाः प्रयोजकम्, मासनं तु । भाष्ये ' स्याम् अकृपे ' इति वा स्याम् अकृषः' इति प्रतिपत्तिः । ज्योतिष्टोमे । भा. ४॥२६७१९, विषाणा-या छेदः इति सशयः । वयं तु भा-पाठ: लेसकामादः कण्डूयनं सर्वरिसन्नहर्गणे नियम्यते । अन्येऽहनि प्रायन । इति मावा मैत्रायणीयपाठ एव भाप्यसंमत इति मन्या- 'स्यात् । ११३६१४. कण्डूयने प्रत्यहं कर्मभेदात् । ११।४।१६।५१ ।। अपिवा चोदनकरालमैककम्यं स्यात् । ४९ ॥ ज्योतियोमे कृष्णविषाणया कण्ड्यने 'कृषि मुसस्या- भाष्यम् - अपिवा नैवं स्यात् । नहि अन कण्ड- मुको ' इति मन्त्र उक्तः । यदा अनेकस्मिन्नझे युगपत् । यनं चोद्यते । अर्थात् क्रियते पण्ड्यपनयनार्थम् । कतिस्पद्यते, तदा किं प्रत्यङ्गं मन्त्रावृत्ति , उत / किमतः १ यदि नोद्यते, अदृक्षार्थ सात् । अपाते सकृत् प्रयोगः इति विचारे पूर्वपक्षमाह । कण्ड्यने । शास्त्रमवदिति । प्रतिप्रयोगं च अदृष्टभेदात् कर्मनानात्य कर्तव्ये प्रयङ्गम् अङ्गे अङ्गे कर्मभेदात् कर्मणः कङ्कर- भवेत् , तथा गृह्येत विशेषः । अथ पुनरर्थगृहीते नस्य अङ्गभेदेन भेदात् प्रत्यङ्ग मन्त्रस्य आवृत्तिः स्यात् । कण्ड्डयने यावता उत्पन्ना कण्डूरपनीयते तावञ्चिकीर्षि- अपिवा चोदनैककालमैककम्यं स्यात् । ५२॥ तम् । तत्र विदशेपो न गयते । ननु यस्याङ्गस्य निष्कर्षण सिद्धान्तमा । न प्रत्यहं कण्डूयने मन्त्रावृत्ति । कृवं वन मामृतम् , अनान्तरे पुनः कर्तव्यम् । उच्यते। एककालम् इति अत्यन्तसयोगे द्वितीया । एकसिन् नागनिष्कर्षणार्थोऽयं यत्नः । किं तर्हि ! कण्ड्वप- वाले यावामु अङ्गेषु कण्डूयनम् उत्पद्यते , तावती एका नयनार्थः । सा च कण्डरात्मनो , न शरीरस्म । तर न चोदना स्यात् । तापामु चाड्गेषु अवान्तरभेदेन भिन्न- गृह्यते विशेषः तस्मात् सकदेव प्रयोगः । स्यापि कण्ड्यनस्य ऐककर्म्यम् एकमर्मत स्यात् । ततश्य शा--- आत्मानं कण्डदुःपाक्षिप्तचित्तम् अपनीत. अद्गभेदेऽपि सकदेव मन्त्र पठनीय । घरिकाऽपदिका- कण्डूदुःस्व कर्नु कण्डूपन क्रियते । तेन याका दु खेन दिकालदेन कण्डूयने तु मन्राकृतिः । के. अनपनीतेन आरमनि दु सं भवति , तावत् सर्वमपनेतु- तु कण्डूयनमन्त्रस्य एककाले अङ्गभेदेनापि मभिसंधाय फण्ड्यनमुपक्रममाणेन प्रयुक्तो मन्त्रः कण्डूसत्ती सकृत् प्रयोग ज्योतिष्टोमे ।। मगधमाणविशेषत्वात् वन्नं भवति । कण्डूयने प्रत्यनं कर्मभेदात् । ११४१६५१ सोम-- संस्कार्यवेरोक्यात् मन्त्रम्य सकृत् प्रयोगेड- (४८ अन्यत्र ) पि इह तद्भेदात् ( संस्कार्यभेदात् ) भेद., इन्युपिते: भाष्यम् - ज्योतिष्टोमे कण्ड्यनार्यो मन्त्र 'दृषिषु संगतिः । सूनार्थस्तु- कण्डूयने प्रत्याराचिः स्यार भ्यामकृपे' ('कृषि समस्यामुये) इति । यदा अनेमभेदात् इति । स्मिन् अञ युगमत् कण्डसत्पद्यते , तदा चिन्ता कि प्रत्यानं वि-- 'एककालीनबहगण्ड्वा मन्ने भिदा २ मन्त्राथचिः, अथवा परदेव प्रयोग, इति । कि प्राप्तम् ? या 1, मङ्गभेदान्मन्त्रमेदो, निवृत्त्येकत्वतो न म. ।' प्रन्यनं मन्त्र; इति । इत्त. ! कर्मभेदात् । अब क्ण्ड्यने । नुपिपला गावोषधीय ' इत्यादिको मन्त्रो कण्डूयन कर्म मिन्नम् । यतेः पर्यवसानात् गृह्यते । विहित. 1१७.

·कपालन्यायः कपालोपादानासादनयोः अटा- धानोत्तरकर्वव्यपदार्थस्यैव अनुपस्थितत्वेन तदनुरोधात् * कपालसामिषेनीन्यायः । कपालन्यायः । बापूर्वपदार्थ कर्त यतानियमानुपपत्ते, प्रथमकपालोपधान- प्रथमाधिकरणोक्तकपालसामिधेनी-यायेन आधूननार्थेषु पूर्वभाविपदार्थस्य तु उपस्थापकस्य सत्वेन नियमेनोप वपनार्थेषु च मन्त्रेषु प्रथमठितस्यैव मन्त्रस्योपक्रमः स्थितत्वात् तदनुरोधेन आद्यस्यैव यानसंख्यमनुषेयता । प्राप्नोति (पूर्णपक्षे)। वि. १ ०१५।५. * अष्टाकपालादिषु अओइत्यस्यैव उस्मानुरोधेन लोपः । एवं व 'लुप्येत अपादिकपालसमुदायः एकः पदार्थः । तेन तत्र या एतत्वमदो यत् पञ्चाहानुपयन्ति' 'लुप्येत वा एतत् । समुदायानुसमयः । भा. '५।२।३।४-५. पष्ठं कपालं यत् पञ्चकपाल निर्वपति' इति लिङ्गमप्यु. * कपालाभिहोमे दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसयाजेषु , पपद्यते। वैश्वानरो द्वादशकपाल. । तर एकहायनस्य गोनं मण्डन-- बदेशग्रहणेऽन्यलोपः। द्वेष्याय । तब धर्ममात्रं न परिक्रयाम् । अनविजे शंकर-~-लोपोऽन्त्यस्यैव विकृती।' इदम् । भा. १०१२।१६।४६ (४७). * कपालन्याय. । अष्टाकपालः प्रकृतिः, एककपाल द्विकपाल: त्रिकपाल, इन्येवमादयो विकृतयः । तन पदार्थः । दर्शपूर्णमासयोः । वि. ५।२१३, * कपालाष्टकोपधानम् आयेयपुरोडाशे एक: अधकपारगतप्रथमकपालधाः एफमपाले भयु, अष्टाकपालगतादिमकपालद्धयधर्माः द्विकपाले , " कपालोद्वासनं दर्शपूर्णमासादौ एकं द्वे' कपालगतादिम पालनयधर्माः निकपाले इन्यादि । भा. इत्यादिरीत्या संख्याय पर्त यम् , ' सख्यायोद्वासयति २०१५११११. * कपालन्यायस्य स्वरूप तु 'कमवतामेक- यजमानस्य गोपीथाय ' इदि वचनात् । के. * कपालो. देशप्रहणे आदिमग्रहणम् अन्त्यलोपः' इति । पृ. १०१५। द्वासन 'पानि वर्म कपालान्युपचिन्वन्ति ' इत्यादि. मन्त्रेण क्रियते । एकरूपालदासने तु यदमें कपाल- ४११२. * कपालप्रयोजकं न अपणम् । भाद्र, ११, मुपचिन्वन्ति वेधसः । पूष्णस्तदपि प्रत इन्द्रवायू विमुञ्च- * गुगपदनेककपालभेदने होमत-त्रत्वम् , ५।२।२, ताम् ॥' इत्यूह. । आधुनिका याज्ञिकास्तु 'यर कपाल- ५ कपालमन्त्रगनच्छन्दसामेव न्यतिकमो म्यूढे सुपचिनोति वेधसः' इति पठन्ति, तदत्यन्तमशुद्धम् । द्वादशाहे । भा १०१।२६।८८, नहि उपचिनोतो कपाल कर्तृ , किन्तु वेधसः एव । दिकपाले तु ये घमें कपाले उपचिन्वन्ति वेधसः । पूष्णस्ते * कपालवत् । अनेकगुणभावश्च कपालवत् भविष्यति । यथारूपाल श्रपणेऽपि तुषोपवरनेऽपि । एवम् अपि प्रत इन्द्रवायू विमुञ्चताम् ॥' इत्यूहः कार्यः । के. अशी गोमावपि अभिनो पशुयागे पुरोडाशयागे च गुणभूतो * कपालोपधानम् उपवेषेणागार सम्यगवस्थाप्य भविश्या । भा. १०/११९१२२, * कपालवत् ( नास- तस्मिन् किगते । वि १०/१/१, • कालोपधाने हानात् कपालयत् ) । यथा एकेन कपालेन तुपेषु उप्य- ध्रुवममि पृथिवीम् ' ' धमस्यन्तरिक्षम्' इत्यादी मानेषु अन्येषा कथालाना न किं चित् हीयते , एव. मन्त्राः । १०५१, * शाम्बा परिपाम्य परित्यक्ते मूले मन्यया देवतया पशुपुरोडाशयागे निवल्यमाने न किं चित् संनिहिते सति कफालोपधानार्थ काठान्तरान्वेषणप्रयासो पशृदेवताया हीयते ( पूर्वपक्षे ) । १०१११९६२६(२७), न कर्तन्यो दशैं : पौर्णमास्या तु दोहनरहिताया शापाया • कपालवत् । यथा 'पुरोहागकपालेन तुषानुपवपति' एवाभावात् उपवेपार्थ शारबाच्छेदो न कर्नया १२३. इति परार्थकपालेन तुषा उपवतन्याः इत्युपादीयते , एवम् कपालोपादानासादनयो. अवघातकालीन. एकैनापि यजमानेन समिता औडम्बरी उषा यजमानाना तुपोपवाद: न प्रयोजः, निनयनकालीनस्तु कपाल. समिता भवति । (औदुम्बर्याः परार्थत्वात् कपालवत्)। धारणस्य प्रयोजको भवत्येव । उपादानम्य दु सोऽपि ६१६१०६. अप्रयोगक. । भाद्र १११११. 2 ·-- -- कपिञ्जलाधिकरण कपिञ्जलाधिकरणं पर्यन्ताः बहुपचनस्यार्थः । सर्वे चेदः, 'यपिञ्जलाना भाष्यम् अन्यार्योऽपि च एतमर्थ दर्शयति यथा समेत' इति सवै प्यन्ते । तस्मात् विक्ल्पः । न्याय उपदिष्टः । यथा 'कृष्णा याम्याः ( यमदेवत्याः), प्रथमं या नियम्येत, कारणादतिक्रमः स्यात् ४३॥ | अवलिता रौदाः (गर्विष्ठाः परः रुद्रदेवत्याः ), भाष्यम्- प्रथमं वा बहुत्वं वित्वं नियम्येत । किनमोरूपाः पार्जन्याः (नीलवर्णा: पर्जन्यदेवयाः), कारणम् ? नहि कश्चिचतुर उपाददानो न श्रीनुपादत्ते । नेपामैन्द्रामो दशम.' इति । यदि च य एते त्रिकाः, यावारणम् । अनुगतास्त्रपश्चनुर्पु । त्रिशु चौपातेषु वृतः एव नियोगत: ऐन्द्रानो दशमः संपद्यते । इतरथा शब्दार्थः । बदनालमैतेति श्रुतम् । भारधन्याश्च ब्रह्मा । पाक्षिकः स्यात् । तस्मादपि ( कपिझरानाम् ) नित्य- एव मति कारणादतिक्रम. स्यात् । यदि च यथाश्रुतानु- | नियमः । पादाने किञ्चिदन्यत् कारण निवातिक्रमे स्यात् , ततो. प्रकृत्या च पूर्ववत् उदासत्तेः । ४६ ॥ तिक्रमः । न तदस्ति । तस्मात् त्रिव नियम्येत । ननु भाध्यम - प्रकृया अग्नीपोमीयेण एकन्यं प्राप्यते , फलभूपाल्य कारण भविष्यतीति । तदस्ति । यत्र ययः सस्य आसत्तिर्भविष्यति विवे उपादीयमाने । इनरया कल्पाः श्रूयन्ते , तेपा कश्चित् लघुः, कश्चित् गुरु, तम | विप्रर्पः स्यात् । इदं चापि लिनम् , गृहमेधीये गुरो. कल्पस्य अनुष्ठानाम्नानसामति, तदनुष्ठानात् । श्रूयते । ओदनानुद्धरति ' इति । तत्र मध्यमस्य इति फ्लभ्यम्वम् अनुमीयते । यया एका दैया, षड् देयाः, त्रयाणा निरुपपदं भवनि , अन्यत्र सोपपदम् , पञ्चाना द्वादश देयाः, चतुर्विशतिदेयाः ' इति । इह तु एक मध्यम , अष्टाना मध्यमः इति । एन कल्पः बहूनामालम्भः । स निभिः चतुरादिमिः सोम- पूरैप येत्रो यानात् संगतिः । यद्यपि (च) तुल्य. । अतस्तत्र यो रुघुमुसज्य गुहल्या पिचलाना पर्यमितामा उन्मत् न हिमाप्रसक्ति, माति देत , तस्य पलभ्यस् च न भवितुमर्हति । तथापि यत्र न पर्यग्निस्तोसर्गः, तदभिप्रायेणेद बोध्यम् । टुप-~अनेन तु (वक्ष्यमाणन्यायेन त्रित्व-) नियमः । वि-- कपिशलेपु निराधा पाशिका स्त्रियमेर का, ((तमेय न्यायं निगद याख्यातेन सूत्रेण दर्शयति-) प्रथम चत्रिवेन कृतत्वत:॥" बस्वमाम्या, या नियम्येत , कारणादतिक्रमः स्यात् इति । प्रकृतिः माह - 'धमन्ताय कपिलानालमेत' इत्यादी (स्वभागः ) इस रोके यथा न्ययोधतले स्थातव्यम् इति । यत्र बहुपचनं श्रुतम् , तत्र तम्य भ्यादिपरार्धपर्य-तसर्थ- प्रयमे एस न्यग्रोधे भवतिष्ठते , एवमिहापि । ( विचतुरा- संन्यावाचिवान् ननुरादिमख्यादीनामपि शास्त्रीयत्वेन दिपु बहुवचनार्थेषु प्रथमातिश्रमे दारणामावात् त्रिमिरेल तत्करणे फाधिक्यम् । नहि बहुवचनम्य नि वमेवार्थः, चत्वारो ब्राझगा. शाम्रोपची नाधिस्मगमित्यर्थः।) इत्यादौ चतुरादिसंग्ख्यास्वपि श्रुत्साविशेषात् । ४४ ॥ प्रयोगान् । अस्तु वा नानाऽयमिया बहुरननम्य दिवाधिक संख्यायामेव शक्तिः, अत 'पशुमालमत' भाष्यम्-या 'पशुमा मेत' इति धने यो महान्तं इत्यत्र महारशुमणेऽपि यथा न वैगुण्यम् , तथा महाघे या पामारमेन, न तभ्य फल्भ्यम्ब भवति । चतुराविप्रणेऽपि । अस्तु या कश्चित् कपिञ्जली. यस्तु मासीयन् (माममिन्छन् ) शिष्टमतिरामेत् , सटाहरणे पिकनियम., 'हिम्यान ' इति निषेधानेः यदि तारन् वैदिकीयपि दिमागु प्रत्यवाया, तत. प्रत्य. समाविन वान् । दर्शपूर्णमाम्या 'वाक्षणासयि' वेयान् । अथ अपत्यवाय, तथापि शिविगण न रमेन ज्यानी त्रिवाणे नु नेत्र विचित् प्रमाण पश्यामः । 'वृते भ्रत्यर्थे मासोरन् पछन् हन्नि ' इति । सम्मान इति प्राप्त , मन्यम् , अधिामग्व्येच यययनयार्थः । प्रय कपिअप आल्यमाः। पापि चतुरादिग्रहणे त्रिग्रहणस्यावश्यकवान् प्रथमा. तथा धान्यार्थदर्शनम् ॥ ४५ ॥ सिप्रमे कारणाभावेन निर्मित मात्रायोत्तनाधिक. आद्यो १ .

·रुपवरयंतरे १३५२ कतकरजोन्यायः व्यवस्था प्रकृती कृता । इदं स्वप्राकृतं साम द्वयोः । त्वम् । न च सामग्रीमात् वैजायद्यापच्छिनोत्पत्तिः, कार्य विधीयते ॥' तय धोरपि कार्य कुर्वत् धर्मानपि निमीलनादेरपि सामग्री-सपादकचया रसाममात्रस्य द्वयोः समुच्चयेन गृह्णाति इति भाष्यकारः । वार्तिक- तदमायात्ान च समीलनादेरपि समुच्चया, समीलनादि- कारस्तु विकल्यमेव मन्यते। समुखये सामग्रीसत्तात् वैजायद्यावच्छिन्नोत्पत्तिः, तदु- सोम- प्रकृता वित्र न समुच्चयः इत्युत्यानात् । पचौ च प्रयोजकसवात् समीलनादिसमुचयः इति प्रत्युदाहरणसंगतिः । सूत्रार्थस्तु ( माध्यमते-) इतरेतराश्रयात् एक यक्को जातियाङ्गीकारे साकर्य- अप्राकृते कवरयंतरे तद्विकारस्यात् बृहद्रयंतरोभयविकार- सनाच्च । अतः समोलनादीनामच्छिो विकल एवेति। ग्वान् उभयस्थानापन्नत्वात् उभयधर्माः स्युः । विरुद्धालु मण्डन- 'कण्यस्थतरे सर्वे (धर्माः)।' ये धर्माः, ते विरोधात् रामुचपासंभवेन व्यवतिहेरन { भाष्यमते) 1 २३. इति । वार्तिककारपक्षे, वैश्यस्तोमस्य ज्योतिष्टोम. शंकर-- कण्वादी नदिकल्पनम् ।। (वार्तिक-- विकारत्वात् यथाप्रकृति स्तुतिद्वयविकल्पे , तदर्मा अपि मवे)। २७. विक्ल्पेरन् 'वृहति उच्चै यम् ' 'रयंतरे नीचे' इत्यादिधर्मागा विरोधात् इति । • कण्वरयंतरे रथतरधर्मान् निराकरिष्यति । चि--- ' तयोर्धाः समुञ्चेया न वा कम्वरयतरे ।, (१०४।२२।४४-४७) या. ३।३।६।१३. . कण्व- द्विस्थानत्वाद् भाष्य ( भाष्ये ) आयो विरोधाद् रथंतरशब्दः रोके एवास्ति । नासौ कण्वाना रथंकर धार्तिकेऽन्तिम ॥ क्वरयंतरम् इत्येवं कृत्वोच्यते । तस्मात् साविशायिक भा-- येत्यस्तोमे — कृण्वस्थतर पृष्ठं भवति । इति (रूट) कापरयंतरान्दः । भा. १०।४।२२।४६. वस्तु- अलम् । तच प्रवृतो वृहद्रथतस्योरेव शब्दसामानाधि- तस्तु कण्वरयंतरगानस्य कण्यः पिः, इति कण्वस्थतरम् परण्यान् पृष्ठपदसमानाधिकरणसामन्यसादृश्येन होनुः पृष्ठे इत्युच्यते । आयब्राह्मणे स्पष्टमिदम् । के.. 'गोनिषु पर निविशते , न तु मैत्रावरुणादिपृष्ठेषु इति तर सामाख्या ' ( २११११११३६ ) इति कवरयंवर. कौस्तुभे स्पष्टम् । अव वहदगतरविमरत्वात् वदर्म शब्देन सामोयने , न ऋक् । कण्रयतरगीतिस्तु प्राप्तिरपि पूर्गाधिकरणोक्तरीत्या अविधादन 1 सा ३ कि ऋगतरेऽपि हटव प्रयुज्यमाना | वा. • कपरर. समुच्चयनोभयधर्मप्राप्ति , उत विकल्पैनेति चिन्तायाम्, सदस्य यौगिश्वे सति अस्थतरे रपतरमान्दरय स्वादयजनक विजातीयसंस्कार समूहयो. प्राती सस बत्यर्थववनया शान्दोक्तात् साहदयात् प्रता, समामानिमामी भेदेन विक्रूनोपना योगे सादृश्यस्य च धर्मसामान्यलक्षण रात् स्थतरपनि कनरयतस्तदाभपभून ऋगाविरूपतामान्यस्येन देशार सन् , रूदित्वात्तु चन्दसाश्येन रयतरपन्दो. मिन्नेर ससदयसंगाहर्मसारममूहे तजन्यगुणाभिधान- 'पस्थापनद्वारा रपवरोपस्थापनेपि शसाहस्यस्य प्रन्य. भमूहागरने का जापामिरको सधकामावान् क्षय गम्रवेन मान्दलात् उद्दारेण रथतरोरस्थापने प्रयोबस्यमावेन भविसरममीलनाविधनागा समुधरः, अभ्यापारात् नातिदेशकता युत्ता । मु. सिमोन्लेष्ट्वाना विराति प्रामे , भाष्य. १२९९ माह कण्यायंतरायो रयामिति कारेण तापरिधारा ममादिनन् । याविककारस्तु- निश्रीपते । या. २।२।८।२२ ५ ५३१. पादप यापूर्वरर एक दातीर वेन अनिदेदोन ६ ) रमनकरजोन्यायः । यथा वीर अरस्थ मल समान वेन सिव स्तोश्यार व मापनोभून नीला स्वमर अक्सात् गगी ५ मार- सेम्बरसमूहस्य २ को तारामाधन र चोर ति. पाव नितपिका नयमति निवृता भवति इति। दिए: कसरपंवनमामलायोपिनेर सम्बना आत्लयोपः। - , । घदस्य ·करणेपु मन्त्रेषु १३६२ कोनिगुडन्यायः कफोणिगुडन्यायः । 'भुजपा प्रवेष्टो दोः 'उद्वियो बन्धारेण कश्चिदेवं प्रवीत्यपि । ति चक्षुपा स्यात् फोणिस्नु पर!' इत्यमरः । पोगो भुनमध्य. | ममतेन दृष्टं दीपेन यन्मया ॥ ३९ ॥ नित्यपत्ती तु प्रन्यो गुदाभावेऽपि तदाराया यथा लेहनमेवं यय वस्त्य. नान्धाना दृपिपरातैरपि । रूपादिदर्शने यस्मात् रानावेऽपि तत्प्रयाशया न्यापारभेदस्तनास्य प्रवृत्तिरिति । तस्माचक्षुः प्रायम् ॥ ४० ॥ शरीरात्ममनोयोगाद- साहस्री. ४९५. साधारणताबलात् । विज्ञानासतिभावाच चक्षुः वरण. कमिपद निरपेक्षम्ममिन्याहारमात्रप्रमाणकम्य मिष्यते ॥४१॥ श्लोवा. सरन्धाक्षेपपादे पृ. ५०७-०८. साध्यायस्य पर्णमयविश्रणे निराकरिष्यमाणायात् । सु. करण व्यापारपदसाधारण कारणम् । मणि. पृ. पृ. ४९.. १९. . करण हि यागः । उन्द्रिदाद्यपि तृतीयानिर्देशात् * कम्बलनिर्गजनवदेतत् भविष्यति । निर्गेजनं हि । करणम् , तत्र उद्भिदा यागेन इति धर्मनामधेयत्वेन उभय करोति , कम्बल्गुदि पादयोश्च निर्मलताम् । सामानाधिकरण्यसामञ्जस्यम् । भा. १।४।१।२ पृ. ३२४, भा. रा११।२५ पृ. ५४५. • करणैः इतिकर्त यता न सबध्यते इत्युक्तम् • कयाशुभीयासु (ऋतं, २११६५५१-१५ ) (इन्द्रियसमाधिकरणे ) । वा. ३१६१६१४३ पृ. पञ्चदशम एकादशसामिधेन्यः, अन्त्याश्चतस्रो याज्याऽनु- 110६९. . करणस्य अनुप्राहकापेक्षा न अशक्तिमा- वाक्याः । संकर्प, ४।४।३. पादयवि। के. रणम्य त्वन्तरगमन विधिनिषेधः ६ करपङ्कणन्यायः । कङ्कणशब्दस्य वरभूषण 'कर्मणस्पप्रवृत्तित्वात् ( ८।१११३।२० ) इत्य- बाचिन्वेऽपि तत्पूर्व करगन्दप्रयोगे यथा प्रयोगकाले रास्य गोक्त: । सु पृ. ९५१, . एकत्रियाकरणस्य अन्य- करसमन्धिता द्योत्यते , एवमन्यस्यापि तत्काले तत्सबन्ध- । करणःवानुपपत्तिः । पु. ८६१. ७ करणानां मन्त्राणा योतनाथ या प्रयोग., तनास्य प्रवृत्तिः । साहस्री च मन्त्रान्तेन कर्मादिसनिपात उत्त: ' मन्त्राणा करणार्थ- * करज्जाकादिस्यापरदेयतापूजाऽऽदिक स्वखारा-माविभक्तिरूपा विनियोक्नी श्रुतिः यथा : सोमेन यात्' इति । भा. १२१३१८१२५. • करणे तृतीया गत क्रियते । तच्च — आनीनेचुम्' इत्युच्यते । तच मजेत याल. पृ. ४४, रणे पञ्चमी भारकविभक्ति- दाक्षिणात्यैः नियते । वि. ११३३८. ७ करण - चूद्राया वैश्यादुत्पन्नः परणः । रूपा विनियोकभी श्रुनिः यथा स्तोकेन स्तोकाया मुक्तः । पृ. ४५, रणे पठी कारविमक्तिरूपा विनियोभी * फरणं दियायाः शक्तिमत् द्रन्य तदाधारा या श्रुति- यथा 'शतस्य दीन्यति । 'शाम्य प्रतिदीन्यति । शक्तितः बा.४१ . ३२२ . करणम् , 'अग्नये छागम्य वाया हविषो मेदनःप्रेष्य आज्यस्य साधकतमन्न कम्य चित् किं चिदुच्यते । तस्यानुप्राह । पजते । पृ ४५.० परणेषु (वरणमन्नेषु ) पानि कापेक्षा र स्वाति विघातिनी ॥ ३६ । नहि तत् परणं चित् पदानि गुगं प्रन्याययन्ति, कानि चित् गुगिनम् । तत्र सो वेदे या किञ्चिदीदृशम् । इनिनन्यतः साध्ये यस्य विपरिवाया स्तुतिः गुणिनं व्यापयति । १२।४।१।१. नानुग्रहेऽर्थिता ॥ ३७ ॥ प्रन्यामनियतत्वाच यथैव करण रत्न- करणेषु अमिधानार्थेषु इत्यर्थः । तत्र गुणिसंगन्धि भवेत् । वाह्यान्तरविभागेन क चित् म्यादा विवक्षया | तया गुणकीन न स्वात्मनि पर्यवसितम्, रिनु गुणि- ।। ३८॥' (सर्वन चक्षुरादौ प्रदीपार्थिवदर्शनात् । संबन्धितया गुणः कथ नाम नाशित. म्यादित्येवमयम् । ऐकान्तिक सहायापेक्षण नाशक्तिमापादयति । प्रयुत तेन गुगविशिष्टतया गुणिप्राशनम् अभिधानमित्यर्थः । इतिकर्तन्यतयैव करणत्वम्, सदभावे एव तन्न विध्यति, • करणेषु मन्त्रेषु स्वामिनः फरमाया मितव्यम् इनि प्रतिकरणं तदपेश्शाया नियतत्वात् । उदाहरणमाद-) समधिगतम् ( ३२८।१३।२६ ) {भा. १८१४४२८. . . वि.६।१।१२. . यत् ·कोणा १३५४ कपालेपु नपु शुकदर्याणां परे प्राणाः प्रायेणाऽनर्थ संचयाः दीर्धेषु कपालेषु स्यात्, उत प्रतिपुरोडा कपाल- इति न्यायः । कदर्यलक्षणम्- 'आत्मानं धर्मकृत्य च । चतुष्कभेदः इति विचारे पूर्वपक्षमाह । तुल्यसंख्याना पुत्रदाराश्च पीद्धयन् । यो लोभात सचिनोत्यर्यान् स पुरोडाशामा कपालानि प्राजापत्येषु पशुषु कुम्भीवर वन्न क्दर्य इति स्मृतः ।। ' इति । साहस्री. ७२८ स्युः दीर्घवरदीर्घतमेषु चतुचेव कपालेषु अनेक कदलीफलन्यायः । कदलीफलं यथा स्वजननीं | पुरोडाशाना अपणे स्वात् । कदली नाशयति, तथा शानम् अशानं नाशयति इति । प्रतिप्रधान वा, प्रकृतिवत् । ४३ ॥ संग्रहः. सिद्धान्तमाह । प्रतिमधानं प्रतिपुरोडाशं कपालवतुष्क- • 'कदा चन स्तरारसि' इति मन्त्रः श्रुत्या | भेदः स्यात् । महतिवत् यथा महतो दर्शपूर्णमासयोः गाईपायोपस्याने विनियोक्तभ्यः, न तु लिन इन्द्रोप-प्रतिपुरोडाशं कालानि भिन्नानि भवन्ति तवत् नोदका- स्थाने । श्रुतिलिङ्गाधिकरणम् । के. ३३३३३३१४. नुसारात् । सनककुण्डलन्याय यश सुवर्णजन्यकुण्डलस्य सर्वेषां चामिप्रथनं स्यात् । ४४॥ मुरणामिन्नत्यम्, तपा वक्षरूपकारगजन्यजगतः कार्यस्य ' यादकपालं पुरोडाशं प्रथयति । इति पुरोद्धारास्य ब्रह्मरूपकारणाभिनयमिति । साहस्री. ४१६. स्वीयेषु कपालेषु सर्वेषु अनिमयनं विहितम् । तय सन्धत्वे • कनककुण्डलन्यायेन प्रक्षेत्र जगदाकारेण अशक्यं संपदयितुम् । तस्मात् कर्व याना सपा पुरो- परिणतम् । सनत्सुजातीये नीलकण्ठः २।३७. डाशाना स्वीयेषु कपालेभु यथा अभिप्रानं स्यात् इत्येतदर्थे * कनिष्ठार्जितधनोपजीवनं ज्येष्ठस्यानुचितम् । सु. प्रतिपुरोटाश कपालचतुष्कभेदः स्यात् इति सिद्धान्तः के. पृ. १८६. • कपालानि मिनि प्रतिपुरोडाश दर्शपूर्णमायोः । • कनीयोऽनितम्रातृजायापरिणयनम् अनाचारः । भा. ११११४०. घा. १४.२०३-२०४. • कालानि यज्ञासुधम् । 'कालेषु अपपनि । कन्दुसन्यायः । यथा फन्दुकः कराधाः वि. ३३११५, पतितोऽपि स्वभावत पोत्पति, था साधुश्चयो . कपालेभ्यो युद्धृत्य पुरोगाशय पेद्याम् मान्तीति । साहनी. १९.. आसादन क्रियते दर्शपूर्णमामयोः । भा. १०१२ • पारम् एकं यदि नश्येत् सावामितीयमेक ५८. • पालस्य मुपोपया प्रति शेषवेऽपि फाल निर्वपत् , यदि देनश्येताम् आश्विनं दिकपाल प्रोग्य नास्ति । वि. २१११२, . कपालम्य निर्यपेत् । उभातमयोगोऽयं निमित्ताः । भा. ४) भेदे संघर्ष वा प्रायश्चित्तं होमविशेषः । ६१४. १६.३८-३९ • कमल प्रथम परमेन श्युज्यते। . पालानाम् उपधान मो शैन यनरम् । मा. अस्मेरेर सबुत काल नोपारि प्रसङ्गात् लिपति । १.११११६.४, कायना सेतापनं प्रमती अस्ति यि Att.. 'मिन फपालमष्णु प्रायति' इति 'वमूना स्टाणामादित्यानी भगशामगिरमा धर्मम्य सानाशे भाचे । मा. ६०१६. तसा तप्यान' इति मन्त्रेण । १०११३१५/२३ (५६), पानि हम्मीवन् नुस्यसस्यानाम् । १९॥ • कालान मेटार सौ करीन कपम् ।। ४।११॥४२॥ १५१३ (५६), पाले न तदन्वेषणार्या नहि 'रामोऽश्वान् मीन ताबको वाणायाम युना, नहि काकिया जटायां मन्येपन कार्याषणेन का निपेतु 'की अधतिप्रोटा वामानु., मिले। १६३९. मा. ants.. पाहेपु ग: पुरोडायाः अत: भान् । यदा ते एव पुरोटासा पुढासम्यापूरगावि,१०,१११, पुरोसा. ३: स्यु, दश किं वे धरम का तेषु अप.पाम पुडायो:विधीपवे , - - ·करणमन्त्रेषु मन्त्रान्ते . . - सकलस्य . करणमन्त्राणामेकार्थानां कुतः १ सेनिपातियात् । करणा एने मन्त्राः । करणाना | इति । तेषा मन्यान्तेन कर्मादिमनिशतः, यस्मिन् कर्मप्यु- घ मन्त्रान्तेन रिस नियात उक्त:, 'मन्त्रागा करणार्थ- ययुम्यते । किं कारणम् । सर्वस्य वचनार्थयात् ।सबै मन्त्र, त्यान्मन्त्रान्तेन कर्मादिसनिपात. स्यात् । (१२१३११०१ समस्त यननार्थ क्रोति । कः पुनमन्त्रस्य वचनार्थः । २५) इति । न च विक्त्यम तरेण सर्वेषामन्तैः कर्मादि-प्रयोगमाले पदार्थस्योपस्थानम् । मन्गोपस्थितः पदार्थः संनिपातः कर्तुं शक्य 1कि वचममेतत् । नहि , न्याय. | वर्तव्य इति विज्ञायते, तदर्थस्य मन्त्रस्य आम्नानसामर्थ्या- सर्वस्य वचनार्थत्वादिति । यो समुद्ययेऽपि स मन्त्र द्वचनाच के चित् । इत्यादत्ते ' 'निर्वपति ' इति । सर्व उच्यने, वापि यवनार्थ. सिध्यति । एपेन तु ने | मन्त्रान्ते च तस्योपस्थानम् । उपस्थित: पर्याप्तो यावन्न कर्मणि द्वितीयस्य प्रयोगोऽनर्यकः । तदेतदेककार्यत्वे । भ्रश्यते इनि ! तस्मान्मन्मान्तेन कर्मादिसनिपात करण. भवति । तस्मादेकार्थत्वाद्विक्त्य. । तच पूर्वगेगोत्तम् , मन्पु । एकार्यास्तु विकापेरन (१२६३४११०) इति । वत सोम-~- मन्त्रगमनात् संगतिः । सूत्रार्थस्तु- स्त प्राप्तिम् प्रमिदमुत्तरचिन्ताऽर्थम् । मन्त्राणा निगाऽनुपानार्थ वात् मन्त्रान्तेन मादे सनि- सोम-- पूर्वोत्तमन्त्रान्तकर्मादिनिपातोपजीनात् पाठ. स्यात् , मनस्य विनियोजकवचनेन संगति । सूत्रार्थस्तु- एकक्रियाकरणभूतामा मन्त्राणा स्मृत्यर्थवावगमात् इति । विकल्प' स्यात् , सनिपानियात् कर्मादिसनिपतनील वि- यदा कदा चिन्मयान्ते चा, कनियमाद् स्यात् , विकल्पम तरेण सर्वेषा मन्त्राणा कर्मादिसनिपाता- भवेत् । आयो, मैव कृत्स्नजन्यस्मृतेरगन्वतोऽन्तिम. ।' संभवात् इति। भा-- ये वरणमनास्तेयामनुष्टेपनि सामान. गि--' पूपाटोमार्यमवाणा साहित्य या विकल्पना, प्रयोजनकत्वात् सकलम-जयप्रकाशनस्यैव नियाऽनुष्ठान आप शक्य तो, मै मात्रान्ते सेनिपातत.।' प्रीदि-रणवाबगते मन्त्रान्ते एव कर्मादिः मनिपात्य. न तु यायोनितिस्यैव विक्रूपस्यायं प्रपञ्च । विशावाचयपदोमारणानन्तरमेव , अवशिष्टपदाना वेपा- भाट-- तदेवमुपस्थितमन्नानागते विचारे उमारे । पत्ते. ! यत्तु ' मन्त्रान्तेन कर्मादिः सनिपात्य । इति अधुना मन्त्रेषु मरुनविचार एवं क्रियते । ये करणमन्त्रा। कल्पसूत्रकारादिवचनम्, तेनापि अयमयः सिध्यत्येर , एपक्रियाप्रकाशना. ( भगो या विमजतु इत्यादयोs तयारि न्यायेनापि सिद्धथतीत्येतदर्थ तदुपन्यासः न मेरे, तेया बीहिया यायेन विक्रवान् एवेनापरस्य प्रसाद चैर न्यायेनेर सिद्धः यकवानर्थक्यम् , तस्य ' आमन- सिद्धिः । न च प्रकाशितस्यापि पुन. प्रकाशनसभवात् । मस्सामनाय देवा इति सिम आहुती होति' यादी समुच्चय., प्रकाशनम्य अनुष्ठानार्यन्वेन सहकाशनेनानि यत्र एकमन्त्रमाप्यानि अनेकानि संततानि कमाणि, तम अनुपान सिद्धी प्रकाशनान्तरानुपयोगात् । सन्मन्त्रगटेनैव वेदिप्रोचगन्यायेन (१९३४११५ ) मण्डन- ' स्यादेकार्थे मवाक्ये मिल.. মূশনিবার होमत्रयकरणापत्तो विहितग्मदिः शंगर--- विजयाः करमा मन्त्रा ।' म प्रान्तमनिपातविधानात् মহাস্থবিীনবদ্যা कर्मसमवेतानुष्ठास्यमानामृति.सार्यक्यात् । अत एव नेद परपसूत्र न्यायप्राप्तानुवादकम् । फलाम.१०२. (पतातु भामनमय इति त्रिभिरेव म तिय रणमन्नेषु मन्त्रान्ते फर्मप्रारम्भ ! आहुतयो इगते , नेकेनर मग । मन्त्रत्रयस्य तु मन्त्राणां करणार्यरवान्मन्यान्तेन फर्मादिसनि- आमनमश्यामनस्य देवा.' इति आदिमो भागः पाच स्मात सर्यस्य पचनार्यत्वात् । १२२३११२५॥ समान एव, अनिमो भागम्यु भाष्यम्- ये पदारण मना, यथा, 'ये सुजाता: कुमार,' 'या. स्त्रिया' यादिमिन नि दिनति देवस्य मा सरिनु, प्रसव यादचे 'वेति मन्त्रयमेवेदम् । इति ध्येयम् । के.) परणमाया सनातन - ·कपाळन्यायः १३५६ कपालन्यायः , . भविष्यति । तस्मात सर्वत्रै ये कमान्त आपल्याः, न ततोऽपि गतार्थत्वमिन्याहुः । सूने आगमवत् यत्र ते प्रथमादुपसमितन्या इति । अपिच , प्रथमस्थ आगन्तुयु अन्ते निदेशा, तद्वत् इत्यर्थः । निमित्तमुपसमाप्तम् । न च विरोधोऽस्ति तदा पि- 'प्राकृतानामेकदेशे कोऽपि स्यादाद्य एस वा। दिए कनेषु । अन्त्याना निमित्वेऽति प्राप्ते, परिपूर्णत्वात् । अविशेषेण कोऽप्या,-यः पूर्वेणास्यैव बोधनात् ।। ' आ पदार्याना लेपो न विरुद्धः । वस्मादाद्योपादानम् अन्त्य चतुर्थात् कर्मणोऽमिसमीक्षेच, इदं करिष्यामि इदं परि- लोपथेति । अय न्यायेन प्राप्ते या वचनं भवति, प्यामि इत्युक्तम्बात् अनुक्रमेण स्मृत्वा (कर्माणि) तत्रापनीय मध्यममपि विधिर्भवति । यथा । अपर्हिषः । अनुष्ठेयानि । तत्र शोऽनुक्रम एवंविधा, उपवेपनामफेन प्रयाजान् यजति । अपहिपावनुयाजी यति' इति । काठविशेषेण प्रथमम् अङ्गारविशेष सम्यगवस्थाप्य विना वचनेन अन्त्यप एवं न्याय्य इति । ध्रुवमसि' इति मन्नण तस्मिन्ननारे पुरोडाशकपाल- सोम-~प्राकृतस्य पदार्थस्य बाधनिरूपणानन्तर मुपदधाति । सोऽयमनुकमः चोदकपातः, तथैव स्मर्यते । पदाकदेशबाधो निरूप्यते , इति पादान्तरत्वम् भानन्तर्य तत्र अारावस्थापनेन पूर्वपदार्थेन अनन्तरंभावि प्रथम व । यद्यपि 'दावापृषिध्यमे कमालम्' इत्यादी कपाल- कपालोपधानमेव बुद्धौ उपस्थाप्यते । तेन च द्वितीयम् । विशिष्कर्मविधानेन कपालानामातिदेशिस्वाभाषान् न न च प्रथमद्वितीययोर्विशेपाभावः, द्वितीयस्य हि प्राकृत कदेशत्वसंभवः, तथापि प्रती कगोपधानार्थ 'धर्वमसि ' इति मन्त्रः प्राचीनदेशच विशिष्यते । नाम् 'ध्रुवमसि पृथिवीं दृहमस्य-चरिश्चं दह' सति एवं समनियमे प्रतीवपरित्यागामवीतस्वीकारयोः ३लादीना मत्राणाम् इहातिदेशिकत्वात् तदभिप्रायेण । अयुक्तत्वात आद्य एवैरदेश: स्वीकार्य. । अवशिरस्तु 'एकदेशप्रहणम्' इत्युस्तम्, तदभिप्रायेणैव च आदि-प्रयोजनाभावात् लुप्यते । मध्यान्तभावब, इनि ध्येयम् । यद्यपि महापितृयजे भाट्ट- या प्रकृती अष्टवादिसंख्यायुतानि कपाला- एका मामिधेनीम बाद ' इति भयो, ता अमा- दीनि श्रुतानि तत्र विकृती तत्समसख्या कसले सावनेष कृवसामिषे पन्तरपाटात् न प्रारते देशमहणम् , तथापि कश्मिदिवारः । अधिरसख्यास्थले चोई प्रसन्मान पर विवो न सानिधे-यन्तरपाठः, तरदेशसभयो । पचगे ( ५३ )। श्यते च । क चित्र मामि- बोयः । न प दिरामादिशु बादशाइम्य का रन न घे-यादो भागमादिरूपो विशेषोऽपि 1 न्यूनसल्याके प्रति म , किन्तु द्विराये दादशाहगताहयन्य, निराधे विकाल-सामिनीयम-द्विराबादी । तर अतरल्या. तद्गताहवयम्य इत्यम्मकाय. एस, aasthaर्यमापक पदार्थलोपे विनिगमनानिरहान यस्य- आकाशान्ते. । तथाव पानेकदेशदशामावात्। कस्यचिशेषः । न च मुरुषस्यानुग्रहे यति असलोप- नास्योदाहरसमय इति वाच्यम् । लस्य दादा मातो सामनुढेयान पाटण हम्प ने मतित्वम्, किनु आवस्याइयाय इत्यस्यैवा- मुन्न वावगमेऽपि विकृतान्येषामननुयायेन उविरूपित. यस्यात्र पुष्पादनाए । एन चेद विकोपातिदेविचारतया मुग्धवाभिवात् । अव एवं एकाक्यवायभावामानुए. अष्टमे संगतप्रति कालादितुल्ययोगमा ल्ययान् सातविरोधियादिकमर । मारवयमाल- हर मिति ध्येयम् । म चारागनुयायः । यत्र प्राय- उन्मादेः ও বুধবার उपरान् निकपदार्थ निवेद्यो मwिa, ५ भाग-तुम्बापान अन्त्य- वनुरोचन सम्मेवानुष्टेपन्यागतो अन्योपाधव शरय रोस. तु खोलिन निमित, मग लोदवा लम्, अन्धकारयानोत्तगनुपरटार्यम्य अन्य काठी. गाविशेषार । ' मुग व पूर्व चोदनात् ' ( १२१२१ पधानोमानियतानुदेवेन तदनुरोगान् अन्य शरीर ८२३) म मुसानि धर्मोगाने सिउरि पानानुका , गुगभूसंकरा नुरोपेन प्रधान- एका धा. आयोगदान दिख इति दाना नित्य बाधानुपातिप्रात, सागर. . पैर न्यायन्यम्, ·कपिजला १३५८ कपिक्षलाधिकरणं . * कपिञ्जला. । ययाऽत्रैव न विचार्यते । किं , न्यायात् । दत्तकचद्रिका १०, ५ गजाभिषेके अमया- पपिञ्जा आलब्ध-या: उत मयूराः कपोता: वेति । तत् पराजिताया, मन्ना, प्रयोगे यक्ष्यन्ते (ते च) बहुवचनेन कस्य हेतोः १ यत कपिजलशब्दस्य न मयूरा: कपोताः प्रयत्रयो ग्रायाः कपिझलन्यायात् । नीतिमयूयः पृ. ५. वा वाच्या. । (इति चेन्न)। कपिञ्जलशब्दम्य ए. प्रयोग: • कपिलवच (स्तोनमारिए) विष्वेव (उद्गातृणाम् कपोते मयूरे च । महान् कयोतः उच्यते 'कपिञ्जलेऽयं इति) यहुत्वश्रुतिरवसाप्यते । था. ३।५।८।२६पृ.१००४, न कपोत. ' इति । तया अल्यो मयूरः उच्यते — कपि o कपिञ्जलाधिकरणम् । अहुवचनस बिके अरोऽय ने मयूर.' इति । ( तेन तर्हि यः उच्यते पर्यवसान आपकाभावे ॥ करडा हुरगुड ' इति, स कपोत. स्यात् । यस्तु बहुवचनेन सर्वप्रातर्विकल्प: स्यात् । ११३१ 'पासा' इत्युच्यते स कपिञ्जल स्यात् । १ ) आह | ८३८ ।। भक्त्या तन कपिल शब्द. प्रयुज्यते, न च भाक्त प्रयोगे भाष्यम्- 'सन्ताय कपिञ्जानालभते' इति शन्नाांकाक्षा भवति । भा १९१६८३८-११, भूयते । तत्र विचार्यते, किं तत्र प्रयश्चत्वार. पत्र वा * कपिञ्जलानाल्भते इति बहुत्व विवक्षितमेव अश्वमेधे। । विक्ल्पेन मालन्ध-या , अथवा तय एवेति । कि ११॥२०११-१६. . कपिजलानालभेत इति मन्त्र प्रातम् । विकल्पेन आलधन्या. | कस्मात् ? सर्वप्राः । विधिरूपः । वि २११३७ कपिजलानालभेत' इत्यर य एते सख्याविदोषा बहुवचनेन प्राप्यन्ते । पर्चे नहु वस्य कारपद्वारा यागान्वय , पश्चात् च कपिञ्जरा लम्य वाच्या, सर्वत्र प्रयोगात् । न न समुच्चयेन वच्छेदकत्वम् । तथा च बहुभिरेव-निमि -कपिजलै सभवन्ति , अशक्यत्वात् । तस्माद्विक्त्य । नन्वेव सति यांग., न द्वाम्या नैन । के * कपिजलानां पर्यग्नि- एकस्य शब्दस्यानेकार्थता आश्रिता भवति , वृतानाम् सर्गः । ( गदकामशेपनिराकरण तु फपिञ्जला-न्याय. । उच्यते । सत्यमेतत् । अगन्या गाधीयने । विश्रणे सोमे ट्रए यम् ) । मोम २१२१७ पृ १४५. यदि अगत्या आश्रीरते , सत्या गती नायितभ्यः । * ' जुहुयात् सर्षिकाऽऽहती. ' अनाहुतीरिनि बहु- अस्ति तु इय गति , यन् विष बहुवचनस्यार्थ. सन् , वचनात् कपिन्जलन्यायन आहुतिश्रयमेव हेयम् । प्रा तयोगात् चतुरादिष्वपि वर्तते , सर्वेषु तेषु सिस्वमस्तीति । मयूम्प पू ६,' पिण्याफ स कणान् वाऽपि भव नैनानम् । यदि बहुवचनस्य विमर्थ. स्यात् , येत्तु समा निदिन ' ( यात २५४ ) अप्र 'समा निधि ततश्च वारो बाझमा इति सामानाधिारण्य नोपपद्येत । इति पाठे कपिअरन्यायेन अदधयं भवति । पृ ५१ माझगा इन्यम्य प्रयोऽर्थ , चन्वार इत्यस्य वधार., तयोः ० महतो मृणीते' इति विधि, I तम चानियमेन सामानाधिकरण्य न प्राप्नोति । नहि भनति चनागत्रय यह वसल्याना यादीना कपिबन्द यायेन त्राणामेव का पनि । एवं सर्वत्र रक्षणया भविष्यति । २५॥ न्यग्रोधः वरणपती पञ्चायपरणमेरमेव विधीयते इति पूर्व क्षेत्रमिति । त्रिव हि चतुयादीनि साहचर्यात् शमोति सर्प ३१४१३. . कविशलन्यायात् बहु ' रक्षयितुम् । सिध्यति , स्थणा लाश्रिता गाति । कि बननम्य निवे वायम् । दत्तरमीमामाटीमा २ क्रियताम् ! अगत्या आधीयते सत्या गती नायि. * अभेदेक मरयाया वृत्ती मानमिनि सिनि । यदि या। अस्ति चेय गतिः, यदव बहुवचनस्यार्थः नगरम्भवास्ये नित्य न्यायाद् यथोच्यते ।।' अमेदै- स्यान् ! मोरपि ते अहव , इति ध्रुव सामानविकर- फावसेरख्या नाम अग्ल्यावशेषाणाम् अविभागेन सत्वम्, ज्यम् । यदि बहु व विधायेत , कि ता बहुत्वमिति ? परित्यक्तविशेष वा सल्यासामान्यम् । सार. कारिका उच्यते बहु पृद्धि. उपचय आधिक्यमियर्ष, । ' मधुर संपून राज्ञान च दिवान् | कथ का ! हति अर वृद्धपर्य । तस्प गुदीन् । दिनानिति बहुर निखिवं पिझल मोगादिक वृहेर्नसोपच नि . - पक्षः। , . उधार प्रन्यय.

·पा १३६८ पर्तृणा शास्त्रगम्ये भा १०१२।२३।५८ * ' निधैव शयते पर्ता विशेषेण । कसरणम्)। वि ९१२११ वर्णक २.४ यतुं दार्शपोर्ण- प्रतिक्रियम् । योग्यत्वाप्रति पिवविशेषोपपदान्वयै ॥' मासिक्स्य विकृतो सौर्यादो नातिदेश । मा ८११११३॥ चा २१३१७११६ पृ २४ । स्वर्गामो यजेत' २०-२२ * कर्नु दीधानिष्ठत्वलामातु अनुमादबलात् अविशेषश्रवणेऽपि भनि-विद्यारहिावेन रापदस्यैर नानुपपन 1 एव च सर्वम्यापि अयोग्यस्य शूद्रादे कर्तृत्वामभवात् , योग्यत्वेन एकवाक्य लाभ ( दीक्षावाक्ये)। भाह. ५११११ जैवर्णिक कर्ता विशेषरूपेण ज्ञायते । पतितपश्दयो . नियमविधि । 'अग्निहोत्रस्य यस्तो एक द्विजातिकर्मभ्यो हानि ' इति निषेधात् तद्वर्जित अप्रति. एव ऋतिक ' अध्वर्यु । 'दर्शपूर्णमासयोर्यशकतोश्चवार पिद्धवेन ज्ञायते । 'राजा राजसूयेन यतेत' इति ऋचिज अध्वर्यु अक्षा होता आमीनधेति । विशेपोपपदेन क्षत्रिय कर्ता शायते । सु पृ २४६ 'चातुर्मास्याना यज्ञऋतूनां पञ्च ऋत्विज ' अध्वर्यु प्रतिग्रहे हेतुभूत दान य आचरति सोऽपि प्रतिप्रहे । प्रविप्रस्थाता ब्रहा होता आग्नीप्रश्चेति । पशुवधस्य यश पर्वा इति ध्यपदिश्यते हेतुलेपि खन्यापारद्वारा । नतो पट ऋविज' । अपर्यु प्रतिमस्थाता होता मैत्रा. प्रयोग्यन्यापारकर्तृत्वसत्वात् । पराकम ५।२ • यस्य वरुण ब्रह्मा आनीघ्रश्चेति । ' सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञकतो पारस्यावा तरच्यापार धातु प्राधान्यैशाह स पर्ता । सतदरा ऋविन ' अन्ध प्रतिपस्याता नेप्टा उन्नता घा ३४१४१३ ९१७ ॥ यस्य ग्यापारो धातुनाच, ब्रह्मा ब्राह्मणाच्छसी अमीन पोताच, उद्गाता प्रस्तोता प्राधा येनोपादीयते स का । धानुना माल्यारकानुयायि-प्रतिहा मुनाण्यश्च , होता मैगावरुण अग्छाराम मापारोपादानेऽपि कारवान्तरम्यापारस्य राजसनिघाने प्रावस्तुत् च सदस्यश्च । वि ४२९, ३१७१७ अमात्यानामिव न्याभावानानि याति । सोम १०१।१९ • वर्नु पुन ऐकान्तिक भावनया उगदान विशेषरूपेग कनार क्रियानि त्या उर्वति । मा ११३२१ चेयुतम् । या ३४१४३१३ ९१९ १०१५, पार ते एक आ अतात् स्यु राज- हु क्तु फलम् इनि फलोत्सर्गन्याय । मूये । १९४२१४-७ . कार ते वा अये या परिमल Arr म् कर्मभेदे । ११२१३३ • कार तत्र राजम्ये इति • वर्तु फलभोगसमवेनाधिकार भाध्यमतम् । सति प्रभो से ए मार इति पाति वि । पम् । १५१२४- • कतार तत्र विज्ञापदणे, पर्तुरी श्रुतिस योगान् (२२४१।२) इति भरपर्युप्रतिपस्याओस्तु घसा मे यमपरामगु न्यायेन पवानीवार पधर्म गुतम् । मा ११Rance..८, कार दणमासयो २।२३६२० पुन प्रयोग से एम अये था अति । गम् अपर्युमिसाना त गार्मास्यगना ११९२११३, पोरा बरीत या पामा । भा २0१016-४८, . पाग पोलिटोमे ! ताका मोम, २४ एसन अमेवारी प्रयासपूर्ण मागवानुमर पाती। •सने न यजमाना एक कार । दुप् ११. ११।११-२,1-0 फर्नु बानिया मिर . कलंगा मालाम्येऽर्थे ' इति य निवान मारमा ( भाग- ) अभियानादिर न्यायेन व वस्य विवपुरा rinा मगमा 11 या ३१ योग नभस्थ र य तम्य गुरेश मानेन न म विरोरादित यामु? प्रदानभने यय पर अन्य गाते । गु११३८ । १४४. . क अमर बावि विर- i am नान धियामि नादुपरमम् ( मनम् अपार 17 मन मनले ' पनि अनुशत. पर्ममु । भा का . पार . अगा ·कपिखलाधिकरणं १३६१ कपिञ्जलाधिकरणन्यायादर प्रहणम् । अत एव ' गा दद्यात् ' इत्यादौ महोपकारक. मयूस. पृ. २८. . 'क्लीचियति ' अन्न उत्तरा. गोदाने अल्पोपकारकगोदानाभावः, तत्र नद्दाने फाधिकरणन्यायेन यावषयमाऽन्त क्लुप्तिभेदः इति न कपि- विश्यम् , प्रहते तु नैषम् । अत एव 'कृष्णा याम्या जलाधिकरणन्यायेन नित्वमानपर्यवसानाशा । को. अलिना रोदा नभोमपाः पार्जन्यारवेषामैन्द्रासो दशमः २१६४८. 'ज्योतिधोमे गोश्वाश्वश्वाश्वतरश्च०।" इति लिगमप्युपपाते । ६. भन एक: अधादिदेय एव । अजादयस्तु कपिजलाधि मण्डन- त्रित्वं नियम्येत कपिञ्जलेघु ।' करणन्यायेन त्रय. । भाट्ट. १०३१११. * श्यरणामेर शंकर---कपिञ्जलेषु त्रित्वं स्यात् ।' च तेषा (वीहीणा) कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन सः (अर- . कपिललाधिकरणम् । 'कपिञ्जलानालभते' घात:) इति प्रयोजनम् ( पूर्वपक्षे ), सिद्धान्ते तु यागीय. इत्यत्र अवश्यम्भाविवेन प्रथममावित्वेन लघवेन च त्रिवे । द्रव्येऽवघात नियमः ! को, २११४१८, * प्रयोजन उपाचे शास्त्रार्थसिद्धौ ततोऽधिकपक्षिहिंसाया प्रत्याय. । मुगुदाहरणे पूर्वपक्षे समार्गसाधनीभूतसुचा प्रकृती विव. वि. ११६९३८. कपिञ्जलाधिकरणस्यापवादः उत्तरा- क्षितसख्यात्त्वात् कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन विन्वयन न्यापः ( १९११९ )। के. * कपिञ्जलाधिकरण- शास्त्रीयत्वात् पश्चादी सुविवृद्धावपि तिस एव समा- न्यायः । कपिञ्जलस्तित्तिराख्यातिविशेष. 'पिञ्जल व्याः । सिद्धान्ते तु सस्कार्यवात् सर्या एवं समाया। इति प्राशे. कथितो गोरतित्तिर.' इत्युक्तेः । अधिकरणं १ २११११२ पृ. ७९. . 'मनोच: सामिधेन्यः । नाम विषयो विशयक्षेत्र पूर्वपनस्तमोत्तरः । निर्णयथेति प्रतिवदनुवचनानुरादेन मनोम्विधानात् उपादेयेन पश्चा, शास्त्रेऽधिकरण स्मृतम् ॥' इति । यत्र हुन्वस्य कपिजलाधिकरणन्यायेन त्रिचे पर्यवसानपासी बहुवचनस्य मिषे पर्यवमान तमाय प्रतते । यथा अतिदेशप्राप्तसख्यानुरोधेन एकादशैयामा १०६।१८. पिसगात्मेत' इति । अत्र कपिलानिति बहुवचनेन . वृत्ती संख्याविशेषानरगमेऽपि संग्ल्याऽपेशामा ज्याद: पार्शधिकाः कपिधाः, यो था, पाव घेत्यादि, कपिझलखानच्छेदशामिना वेति सराये प्रणमातिसमे कारणाभावात् कपिजलाधिारणन्यायेन एकत्वं प्रतीयते । सोम. ८४१६. . मिपर्वदश- शिष्टकृत याख्याने निवे पर्यवसितमिति सिद्धान्तः । मुष्टिपरिमितसोमप्रणोत्तरम् ' अवशिष्टानयन उपसमू- साहस्री. ५३६. ननु तर पिअरनमः,पनैकमनुपादाय दिबहूपादानाशक्तिः । ३३ त्येकानुशदानेऽपि दिवपादानं हात ' इन्युपसमूहनविधानात् अर्थवादे यापदपेक्षित परवानीतेकपिसाधिकरणन्यायस्यापि प्रवरया संभाति, इति न फपिक्षलाधिकरणत्यायः इति शकते। सोम. ८1१।१६. • सोमे ' दीक्षाहुती होति । । अपरिमाणाभावात् प्रदेमविगृदिः मुन्नौर । भाद्र. ३।३। चमनतात् संख्यया कर्मभेदः । मन्या गाम्नानात् । ११, इयते च उत्तरान्यायेन प्रमाणान्तरसाचे अन्य पमैपटगावगते. न करिअराधिरणन्याय; । भाद. मापि करिअगाधिरणन्यायाधः। यथा-'आमेष: १०१..अत्र । आयः। इत्यु पनिराक्ये यहु- सूक्ते. इसका उपदधाति । इत्यत्र या दिष्टामागेपसूना- वरनात् संख्यया कर्मभेद: । कति त्वारि न तु प्रहणम्, न तु ता पिशगधिरणन्यायप्रवृत्तिः । पारिधिारणमायेनमी, तस्य गमान्तरसत्वे अम २०६।१८.०'योनृगान्याचिनोतियानाप ने. यो. ३३३ पृ. १८७.. अधिकरणयोग द्वितीपया अयुकारिस्तरणनृगप्रनिरत्तित्वावरामात् तद्रतं मार्गस्य प्रधानमने पशुचातुर्मास्यादिषु सुरक्षारपि, तारा नियधिनम्, इति । परिधिकरण- करिजाधिकरणन्यायेन सिमभामेर मार्गः । सोम न्यायादुरः । अमे अगदान रेन गुपति- २४१५४. . 'अशानि पद रिमायान्' अन पपिराधि- पायमानुन प्रयोगमादाग: पशि. पण यायेन पशु अनि म पनि प्राविशेषण-यम् । को. मो.पो. १०१ या, त्यारो ।

·, o राजन्यग्य कर्तृगुणे १३७० कर्तृत्वं पूर्वोऽयों माभ्यानुसारी द्वितीयोऽयों वार्तिकानुसारी । | प्याराभयान तत्वम् इति वैयाकरणगन्याः । कौस्तुमे तु संशोन अभिव्यकाकाक्षम् अभिनय चैत्रः पचति 'चने भवति । इत्यादो चैत्रपटादी वाक्यं प्रयाज गायकवाक्यं स्यात् । नहि आद्योत्तेजक-सामावनाऽऽदिरूपन्यापाराभायात् लवणसमन्वयः । मामेण अभिज्यते : समातिरस्ति , तस्याः अन्तिमनारय- व्यापारपदोशशनात् न पाश्रये कर्मगि मोदनादौ अति- वात् इति सूत्रं पाख्येयम्-इत्युक्तम् । फे, यातिः । पाचयति नैग: मैनेश , इत्यादी पाकस्य • 'कर्तृगुणे तु कर्माशमयापाद् पापभेदः स्यात् । गिजर्षम्य च उमयोत्पादन्यापारत्वात् तदाश्रययो- इन्यत्र असन्यपि लवगतो वाक्यभेदे परस्परासन्धाभि-कमयोरपि कर्तृत्वोत्पत्तिः । परन्नु चैप्रकृत्येर कर्तवं तिड. प्राणोक्तम् । वा. २६१२२ पृ. १०५०. पात्तम् इति तस्यैव नदुपात्तसंख्याऽध्ययः न तु मैत्रस्य । कर्तृतः तुल्यानि अगानि प्रधानानि च दर्शपूर्ण-न नैवं ' चैत्रो मैत्रं गमयति ' इयर मैग्ने कर्तृत्वापत्तिः, मासयो । ' दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजः । इति । तस्मिन्नपि तद्व्यवहारसत्त्वेन इटावात् । तृतीयायाम्नु प्रधानः सह अनानाम् एक्देशकालकर्तृकन्वं वक्ष्यति अनुशासनबलात् धर्मसंशाऽवरोधान् न प्रमङ्गः । एवं 'अनानि तु प्रधानत्वात् ' (१९१८) इत्यत्र । 'स्थाली पचति' इत्यादी स्यालीनिठल्यापारस्यैव धातुना भा. • कर्तृतः चाचनिको उक्तत्वात् कर्तृत्वाविरोधः इत्याहुः । तन्न । : चैत्रो न व्यवस्था विधिः 'पो मतं ब्राह्मणस्य , वाग् । पचति । 'भूतले घटो नास्ति' इत्यादौ धानपात्त- आमिशा वेश्यस्य' इति । तथा व्यापाराभावाश्नये चैत्रादौ अव्यासः । न च तत्र चैत्र. 'बाईगिरं माहागण ब्रहमाम कुर्यात् , पाथुरइमं राज. वृत्तिः पाक: अभावप्रतियोगी इति, भूतलवृत्तिपटनिष्ठा न्यस्य, रायोकाजीयं वैश्यस्य ' इति । तथा 'युर्व हि । सत्ता अभावयतियोगिनी इये शान्दवोयाङ्गीकारात् स्थः स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात् , मायातिः, ' हदे वहिर्नास्ति' इत्यादौ प्रतियोगिताs. एवं अहमिन्दवः इति बटुम्यो यजमानेभ्यः' इति । वच्छेदकारच्छिन्नप्रतियोगिनः अप्रसिद्धया अध्याप्त्या- बाल. पृ. १६-१९, . स्तत: वाचनिकः व्यवस्थित- पत्तेः। न च तम विधिवृत्तिसत्ता हृदकृत्यमावतियोगिनी' विकल्पो यथा याजमाने ते ' अग्ने प्रपते, यायो । इत्येवं शाब्दबोधानीकारान् सनिवारणम् , तपावेऽपि व्रतपते , आदित्य वतपः' इति मन्नत्रयम्य ब्राह्मणादि- 'गुल्लो पटो भवति' इत्यादी गुलगुणस्यैर भावनाय- कतः क्रमेण व्यवस्था । (चिन्त्यमिद ब्राह्मणे त्वेन तर अति-यासिमसान, घटे अपातेश्च । थप तत्र उक्तमन्नत्रयस्य प्रयोज्य वात् । के.) पृ. १५९, विशेषणविशेष्ययोः उभयोर्मवनानयत्वम् , तदा 'चके * कर्तृतो न्यायारूप: प्रतिपधो यथा ' नासोमपाजी घटी भवनि ' इत्यादौ चस्यापि तदापत्तिः । अथ सेनयेत् ' इनि । पृ. ३४. यद्धाचर्याश्रयत्वेन यो विवक्षित:, ॐ तकर्ता इत्यु- • कर्तृत्वम् अनुष्यत्वारगतिपूर्वकानुातृत्यम् । सु.च्यते, चक्रे च विषाऽभावात् मातिप्रसङ्गः, वदा पृ. १३८१.. कर्तृत्वम् इतरसारकाप्रयोपत्वे गात कारका. 'पो पटोन' इत्यादी अन्योन्यामारप्रतियोगिनि न्तरप्रयोस्तावम् । कारवान्तरनिष्टभ्यापारजनस्त्वं विशेष्य- घटादी धान्याश्रयन्वाभावात् अन्याति । न पता दलायः । अस्ति चेद बुविन्दादौ । तन्वादिनिपट-मतिपदाप्याहारेण घटपटोमपत्ति तादात्म्यमरन भू. जनकर्मयोगरूपन्यापारजनकत्वात् । कुटारेऽपि काष्ठनिट- धातुना लशपिन्वा तादृशमवनम् अमानप्रतियोगि इति सयोगजनकत्वेन वर्तृवापनी सत्यन्तम् । उम्य पुरुषजन्य- शान्दोघाङ्गीकारात् अर्याय अन्योन्यामावरोधोरपतेः संयोगापावेन बोयत्यात् । इति सर्वदर्शनानुयायिनः तदात्मत्वेन भवनम्स उमरवृत्तित्वात् उभय-वो- प्रायः । तन, ईश्वरमोमजीवे अन्यातेः । दण्डजन्य- पति: इति वाच्यम् । नयाचे उभयत्रानि तिटुपाच. संयोगाभपत्वेन कुलपले अभ्यातेथ । अतः पानपात्त- सहव्याकन्वापचे 'यो न पश्यै हनिमयोगानापतेः। - ·करणत्वं करणमन्त्राणामेकार्थानां गौ . प्रमाणा- • करणत्वम् अतिशयितसाधकत्वरूपं साधातमत्वम् ।। आधेयतया तन बोध्यः । रहस्य. पृ. ९६-९७. सु. पृ. ११९४, * करणत्यं धात्वर्थनिरूपितत्वेन करणत्वं साधकतमत्वम् 'साधकतम करणम् संसर्गेण कियाऽन्वयित्वम् । रहस्य. पृ. १००. करणावं | इति सूत्रात् (पा. ११४१४२) साधक्तमत्वं च फलोद्देशप्रवृत्तकर्तृ-यापारगोचरत्वम् । सोम, ३३१४ | अन्याधानेन फ्लजनकन्यापारवत्कारणत्वम् , फलायोग- पृ. २३७, • करणत्वं मन्नस्य किया तसंबन्धिनं वा ग्याच्छिन्नत्यं वा । तेन ' आत्मना जानाति ' इत्यादी प्रशाशयतो भाति । ३।८।१३. * करणत्यम् 'साधक्तम | आत्मनोऽपि करणत्वमविरुद्धम् । फलोद्देशप्रवृत्तात- परणम् ' (पा. ११४|४२ ) इति सूनेण निरुक्तम् । तच व्यापारोपकार्यत्वं वा । अस्ति चेदं कुठारादौ । एवं च कारकान्तरनिटग्यापारद्वारा कियाहेतुत्वामाने सति 'कुठारेण छिनत्ति' 'दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत' क्रियाहेतुत्यम् । सत्यन्तेन कर्तृकर्मणोः करणनियन्यापार- | इत्याद्युपपत्तिः । मणि. पृ. १३२-१३३, • करणत्वं द्वारा क्रियाहेतुत्वात् , संप्रदानस्य च स्वानुमतिद्वारक-हि क्रियामपेक्षते । अत एव अनुषङ्गः अनुकों या । पर्विच्छोत्पादनद्वारा क्यिाहेतुत्वात् , अपादानस्यापि वि. २।६।१७. ॥ यत् मान्यम् , तत् कर्तन्यता प्रति- पतनपतिबन्धासयोगनाशकविभागद्वारा पतनहेतुत्वात् , ( पद्यते । यग्निष्पन्नम् , तत् करणत्वं प्रतिपत्तुं दामोति अति पातितारणम् । चरमारणस्यैव रक्ष्यत्वेन कुटारादे- दानादि । वा. ६।१११११ पृ. १३४७. ५ पर्तृन्यापार- रपि कादिनिधन्यापारद्वारा क्रियाहेतुत्पात् नान्याप्तिः | विषयस्यैव करणत्वात् । सोम. ७ पृ. ५२६. इति मर्यदर्शनानुपायिनः प्राश्च । तन्न । कुटारेण • करणत्यस्य साधक्तमत्वलक्षणत्वात् तमवर्यस्य चाति- च्छिनत्ति इत्यादिप्रयोगाणा भाma शयस्य आपेक्षिकत्वात् । सु. पृ. ८४७, • कर्तृन्यापार- भावात् । अवो यद्न्यापारान्यरहितोत्तरं यत्रिया. ज्याप्यवं विना करणत्यायोगः । पृ. निष्पत्तिर्विवक्ष्यते, तत् तलियाकरणम् । अधिारणादि निर्यापारस्य करण वायोगः | पृ.५४६. न्यापारानन्तरमेव यदा पयादिरियानिष्पत्तिर्विवक्षिता, • करणमन्त्र: क्र्त यस्य वस्तुनः अमिसंधानार्थः तदा तेषामपि करणत्वम् इटमेव । पचिधातोश्च तदा समधिगतः । भा. २११४।१२।४२. . करणमन्त्राः तक्रियैव विवक्षिता । अत एव ‘गा दान संपादयति'। एकान्तेन धर्मसमानर्तृत्वात आधर्यवाः । वा. २८! माझणेन दान साधयति स्वाल्या पचति' इत्यादयः १३१२५, ० वरणमन्त्राः । क्रोमि इत्ये प्रत्यय प्रयोगा अपि संगच्छन्ते इति वैयाकरणनव्याः। तदपि | दुर्वन्ति । क्रियमाणानुपादिनस्तु एर कर्तव्यम् । न। औषधभोजनेन परपरया प्रमेण पुष्टिं सपादय' इति । भा. १२।३।१६।३५, . ' फरणमन्त्रम् आय- इत्यादिप्रयोगागा भाक्तत्वे प्रमाणामावात् । अतः न्यापार- याम् 'परिवीर सि' इति होता कुर्यात् ' कुण्डपायि- यदसाधारणकारणलं परणाम । कर्यादीनाच रणवेऽपि नामयने यूपपरियाणे । होमं तु यश्चित् होतृपुरुषः न शतिः, उपाधियाकर्यम्य अदोषत्वात् । विवक्षातच पुर्यात् । २०८।१०।२१, • करणमन्त्राणाम् अन्तेन पारविभक्तपः इत्यपि अन्ये । तदपि न । ' भ्रम्या कर्मादिनियतं वश्यति मन्याणां करणार्थवान् ' इति पट करोनि ''पुण्येन स्वर्ग मुक्ते ' इत्यादिप्रयोगाणा (१२।३।१०।२५ ) । १२।११।१८. मात्तने प्रमागाभावात् । अत. पण वम् 'करणं करणम् करणमन्त्राणामेकार्थानां विकल्पः॥ इन्यायनुगतरतीन्या अपण्डोराधिरूपमे कारणचा मन्त्राणां संनिपातित्यादेशार्थानां पिल्ला दिवत् । तदेय च नृतीयाऽर्थः । तस्य च कोदो स्यात् । १२२३३१३३२९ ।। अतिमनिरास: पूरिन् । तम्य च स्वनिरूपाय. भाष्यम्-- ये मा एस्पार्श:, यमा पुगेर परिजिनल सगेय मानाऽन्वयः, पूर्व प्रदेव एड. विभागा , ' पूरा या विमान्नु ' 'भगो का विभाजा' कार्यकारगमारकाने सपा । प्रात्यन्चियग्नु 'अर्पमा यो मिन'येरमादय, नि: I - , ·पश्चात् नोपपद्यते , वनतन भात एर द्रष्टव्य। पतवं १३७२ कर्तृ देशयोः संसर्गग अन्य । मानसथ भरगावपयो. भेदयोध. 11 (३८) सोम, २ . पतां यागक्रिश एव च यशस्याऽन्यय कर्तृक च उभयोरुपपनम् । निष्पादनत्यम् । वि. १. इति ध्येयम् । एवम् ‘सत्ता न समाया जातिवृत्तिः' इत्यादिप्रयोगा अपि लपणाऽध्याहारादिना ग्यारुपेया, न्याये । पृ. १३८२ । 'कर्तृव साधकत्येन 'कर्तृत्वं साधकत्वेन - इत्यादिवार्तिकोक्त. अयोग्या या इत्यन्यत्र विस्तर। अनच आभयत्वमेव सिद्ध तथाभिधीयते । स्वामिनं तु तत तृतीयापथमातिबादीनामर्थ. । अन्यतु सौ प्रमाणान्तरेण प्रमाणान्तरगोचरः । यद्यपि सामित्वेन विना कर्तृत्वं रम्यम् इति ध्येयम् । तथापि प्रमाणान्तरलभ्ये तस्मिन् अथवा कृत्या भयत्वमेव मुख्य कर्तत्वम् , यत्नवाचि. याख्याताशेरनुष्ठातृत्वाशमानमभिधीयते । तथा स्वर्गकामादिशब्दाः धातुघटित पात् कर्तृशन्दस्य । अन्यत्र स्त॒त्यव्यवहारो स्वामित्वप्रतिपादनार्य प्रयुत्ता । तस्मात् गुणत्वमेव केवल कर्तृत्वम् । पा. १४ ४१२ पृ.९०४. वस्तुतस्तु ' धर्मे चाय च कामे व नातिचरितम्या चयेयम् । युनॊ यज्ञसयोगे (पा० ४।२१ ३३)' * कर्तृत्व वातव्यम् । 'स्वतन कर्ता' इति ११४१५४ नियाया स्वात येण • जायापती अमीनादधीयाताम् । इत्यादिप्रमाणान्तरा- सूझत् (पा. नुरोधात् स्त्रिया अपि यजमानयदेव कर्तृत्वे अवगते । विवञ्चितोऽयं वर्ता स्यात् । प्रधानीभूतधावयाश्रयावं 'बसते मारणोऽमीनादधीत' 'यजेत खगकाम, स्वातव्यम् ) स स्वतत्र विविध शुद्धः, प्रयोजक, इत्यादी एकत्वभवण निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन लच. धर्मा पेति । तनु पापारपलश्य उदः । या प्रमाणाभावात् उभयो •यासज्यवृत्ति एक कर्तृत्व । व्यापारानाश्रयत्वे सति फलश्रम दितीय । फाना. गमयति । तच्च ने सखण्डोपाधिरूपम् , याघात् । अपितु । श्रयत्वे सति अनुलग्यापाराश्रय तृतीय । कर्तृव न पूर्वोक्तसखण्डोपाधिन्यापकम् भसण्डोपाधिरूप पर्तृवम् , तावन् य नायव तदुपादानविषयकापरोवशामचिीर्षा- नतमेव च एकवादिकम् इयुक्त प्राक् । अस्मिश्च तिमत्व घा, 'कुल पिपतिपति रथो गच्छति। पक्षे कर्मकर्तस्यलेऽपि न फलक्षणा 1 अपित भाख्यात- स्यादौ अभावात् । नारि पारसान्तराप्रपोज्यत्वे सति सत्यस्य अरण्डोपाधिरूपम्य कर्तृ वायैव पाण्यात कारवातरप्रपोज रम् , उपदूपणापरिहारान् । लिन्नु पातहतो एष खसमानाधिकरणकल्प्रयोजकत्वससर्गेण धावर्थ-यापाराधया तत् । यद्धावृत्तरागातेन याद्य- युक्त कौस्तुभे । इदमेव च कर्तृव । ममभिव्याहतेन यदावर्यान्वितधर्मवाय शेष्यते , चदत्य नुतीयाऽथे. { लम्य च ' चैग पच्यते । इत्यत्र स्वनि तलियादृत्वम् । ' चैत्र पचति-जानाति-नश्यति । पकपाकानुकूलत्यसंसर्गेण निरूपक वेनैव वा लिशान वाय- इत्यादौ पात्रानुव्रध्यापाराव-आश्रय ध-प्रतियोगिवा- भावनापामास । इदमेव च कात्यायनमते प्रथमार्थ दिकमेव ततक्रियाकर्तुत्वम् । 'पन्यते तण्डुल काण्यात सत्यशक्यता ऽवच्छेदक वृद्योग इत्यादौ कर्मणि अतिसारणाय यगाउमभियादवेन निमित्तकपष्ठीयोध्य च । रहस्य. पृ ९१-९६. इति । तेन 'स्थाली पति काष्ठानि पचन्ति' . कर्तृव कृतिप्रयोजकत्र कृतिसमवायिव था। इया स्थानीगदावपि कननम् अविरुद्धम् । मणि. मणि पृ. ८६, * कर्तृत्व भावनाऽऽक्षिप्त अपण्डो- १३२ पागातॄत्वं यागानुकल्याश्रम पम् । पाधि । १ ११३. कर्तृत्व भोक्तृत्वं सत्रियस्य | माट्ट २०१६. स्यात् न निफ्यिस्य सजु पृ १५१. कर्तृदेशयो मेदर अनियम मिनार्मसु । मा भोक्तृवार्थम् 'शास्त्रफल श्योतरि' इति न्यायात् । २०१२३३ (३५), . अन्वय ·करणमन्त्रप्रकाश्य करोतिः क्रियमाणेन - - n मण्डन- ' मन्त्रान्ते स्यात् कर्मणः संनिपातः। करस्थबिल्वन्यायः । विल्वस्य फल बिल्वम् । शंकर- 'मन्त्रान्ते कर्म चारमेत् ।' फलामके विकारे तद्वितस्य लुक् । करे स्थित बिर * करणमन्त्रप्रकाश्यं फलं व चित् ऋत्विजामाप , यथा चक्षुषैव दृश्यते , न तन सशयादिसमवः । तद्वत् यन फलं कर्मार्थम् । यत्र वा उपरवेषु तन्नो सह ' इति । ब्रह्माणि प्रत्यगात्मतया साक्षात्कृते न संशयविपर्ययादि- ज्यपदेशो भवति । भा. ३२८॥१४॥२९-३०, करण- संभव. इति । साहस्री. २८१, मन्नप्रकाश्य फलं याजमानम् । ३८१९३१२६-२८, करिघण्टान्याय' । यत्र क्लरपेक्षया बुद्धमहत्वं • करणवाचिनः प्रातिपदिकात् तृतीया भवति । १४ | विवक्ष्यते , तत्रास्यावतार: । ऊ च~~ ‘मतिरेव १।२ पृ. ३२४. * करणवाचिनी तृतीया ! वा. लागरीयसी यदभावे करिणामिय दशा । इति घोषयतीय १११११ पृ. ३२२, * करणविभक्तिवि नियुक्ताना डिण्डिम, करिणो हस्तिपकाइत: वणन् ।' इति । सकलोपयोगान्ययाऽनुपपत्या फलसाधनता युक्ता ! रा! | साहस्री. ६५३. ४१३५ पृ. १५३, * करणव्यतिरिक्तत्वात् इति. कर्सन्यतायाः । २।२।११।२६ पृ. ५५०, • करणशब्दो करिवृहितन्यायः । अय विशिष्टवाचकपदान यादशमर्थ ब्रवीति , ताशस्य प्रातिपदिकं वाचकमेव । सुति पृथग्विशेषणाचकपदसमधाने विशेष्यमानपरतापा कृदन्तेन हि कारकविशिष्ट पर उच्यते, नविभक्ति प्रवर्तते । यथा- 'वृहितं परिगर्जितम् । इति कोशात् वत् निष्कृया शक्ति. । तथा च ' करणम् , करणेन , विशिष्टवाचकस्य गृहितपदस्य ' तब स द्विरदहितशकी' करणाय ' इति च कारकान्तरयोगो दृश्यते । अन्यथा । इत्यादी विशेषणवाचिद्विरदपदसमवधानात् यपा गर्जित- हि विभक्समिहितेनैव एकेन कारण वशीकारात् रूपविशेपमानपरत्वमिति । यथा वा- 'सबीचकैारत. न द्रव्य कारकान्तरयोग प्रतिपदेव । शफ्तेस्तु शक्त्यन्तर पूर्णरन्ध' इत्यनापि वीचक्रपदस्य कीनका वेणास्ते स्युयें नास्त्येव । तस्मात् शक्युपसर्जनद्रव्याचन वात् उपपन्नं खनन्त्यनिलोद्धता.' इत्यभिधानात विशिष्टवाचकत्वेऽपि वरणशदार्थवाचित प्रातिपदिकस्य । ११४४१५१ पृ. ३२४. तथा विशेष्यमात्रात्यमिति । साहस्री. २०६. * करणाकासाऽनुरोधेन अगोपकारः कल्प्य । * करोतिः अभूतप्रादुर्भारवचन । टुम् . ९।२।। करण च खयमेक सत् खात्युदोधनलक्षणम् एक १४ पृ. १७०६. * 'करोतिरविव सर्वधातूनु' इति मेवोपकारम् अनकृतमपेक्षते । अङ्गमहत्व तु द्वारभेदेनो | यथा चाहु. । ( करोतिभावयत्योरेकोऽर्थः) । वा. २१॥ पपद्यते । वि. १११११२. • फरणानुप्रहारेण , भाज्य- ११ पृ ३८० । सुघा-(पृ. ५६५) विभन्य सेना मान धर्मानावासति । टुप् ९ पृ. १६३७, परमार्थकर्मा सेनापतींश्चापि पुरदरोथ । नियोजयामास * करणानुपाहिणी इतिकर्तव्यता लोके दृष्टा, स अनुसैन्ये क्रोतिरब्धिय सर्वमान्न 11 - क्रोति तथैवेहापि भवितुमर्हति । १२ पृ १५२६, उपत्तिरूपालबाचित्य तदनुकूलव्यापारी * करणेतिकर्तव्यते गायनया आकाशिते । तन करण प्रत्ययवाच्य.। एव च न क्रोवियतत्यो समानार्थ- फले व्याप्रियते । ११॥२७॥३५. * करणेतिकर्तव्यतयो. क्त्वम्, न वा यतते. सकर्मकत्यापति. अनुश्योगध । उमयो: अपूर्वेण प्रथममन्यय ! पश्चात्तु परस्पर गुण- मणि. पृ १०२. • करोति: उत्पत्तिविधानार्थः इति पधानमावेनान्वय । चि. ७१११. करणेतिक प- सिद्धान्तयितव्यम् । .. सिद्धान्ते विधान करोति सभ्यम् । तयो. संबन्धः अरुणाधिकरणन्यायेन । दुप् . ९।११।१ मु पृ. ११८७ . क्रोति । तो ज्यापारोऽर्थः । करोते भवत्यर्थफर्तृकर्मकावात् णिजन्तमातिमानार्थ परभवं उवैकार्यसमायिनी आवामान्तर कत्वम् । मणि. १०८..' क्रोति. नियमान जाति: । सु. पृ. १४११. न कश्चित् कर्ममा विना । मायर्यम्य कर्ता च होते: 1 . सा पन्ना.

·कर्तृदेशकालविषयः १३७४ करभेदस्तयेति । । प्रयानादीनामपि इति चेत् , तन । यत् पक्षे विधिः । समे या विषमे वेति पाक्षिक पनिवृत्तये । अप्राताशानु- मन्तरेण मामोति, तत् श्रूयमाणम् अनियतारो प्रविशन् । पातेन नियमोटर विधीयते ॥' नियमः अभिधीयते । न चानुपादः शक्यते वम् । भा~ तन कतारः अघांदयः, पागः पोर्ण. सर्वदा यत् प्रामोति, तत् अन्द्यते । अत आइ (भाष्यम्) / मास्यादयः, देशा: समादयः, इम्यागि ब्रीह्यादीनि, गुणाः 'अनियतस्य नियतता' इति । उहादयः, संस्कारा अरघातादयः तत्तद्वाक्ये श्रुताः कर्म- शा--- ‘स क्रियाविधेरेव कारकं प्राप्यो चोदनयत्र आक्षेपेण प्राप्तवान्न विधीयन्ते, अतो न ते यतः । ततस्तान विधातव्यमप्राप्त वर्थवान् विधिः ॥ कर्मविधिभिर्निपमेन मयुज्यन्ते इत्याशड्काऽऽमासे विपमादिनित्त्यर्थ समादिश्रवणं यदि । परि- प्राप्ते, याददाशेपेण अनियता: प्राप्यन्ते, तावत् वचनेन संख्या प्रसज्येत नातोऽन्याऽस्ति विधेविघानियमावविधिकरणात् नियमनेर प्रयोजात्यम् । नियम- तसादनुवाद: । ( सिद्धान्तमाह-) नैवम् । नियमेन विधिप्रकारश्च सर्वोऽपि अनागतादेवगन्यायेनात्र, कौस्तुभे नहि प्राप्तिः समादीनां क्रियाविधैः । समे च च मन्त्राधिकरणे एवं प्रदर्शितः । विपमे याऽपि सोमेनान्येन या यजिः ॥ प्रामोति , मण्डन 'देशादिवाक्ये नियमो विधेयः।' तेन सोमादेः प्राप्तिन स्यादपि क चित् । यस्मिन् | शंकर-'कारादी नियमो विधिः।' पक्षे न सोमादेः प्राप्लिन स्यादपि च चित् । * कर्तधर्मों यावनी विवाभ्यास. पृ. २१४१२११-७. अप्राप्तिपक्षसद्भावान्नियमार्थो विधिः स्थितः ।। * कर्तृनामधेयानि कर्माणि यावन्ति श्रूयन्ते , तावन्तो ( नियमपरिसंग्पयोः इतरपरिवर्जनाऽविशेपेऽपि यत्र परीतायाः ( कर्तारः प्रविजः ) मियन्ते । भा. ३१७११॥ प्रयोगे समादेः प्राप्तिः, तत्रापि प्रापगम्य शास्त्रेग अरणे २२. विध्याक्षेपात प्राप्नुतो विषमादे: वर्जनारामेन प्रथमो. • कर्तृन्यायः । कधिकरणम् (३।४।४।१२-१३)। पस्थितत्वात् विधेयसमादिगततया प्रत्यासन्नत्वात् माव- के. * वर्तृप्राधान्ये ( यजेत इत्यत्र ) कार्याभावात् न रूपचेन ल्युशरीरल्याच्च अप्रातारापूरणमेव फरम् । विष- साधनाकाटापा भवितव्यम् । नहि भवति पाचकः केन मादिनित्तिस्तु तनैपरीत्यात अपातायपरिपूरणरूपनिय- । किमर्थ पमिति । ( भावप्राधान्ये तु भवति, केन मानुनिष्पादित्याय न फलम् । परिसंग्यायो न उभयो । किमर्थ क्यामिति ।) भा. ११।१।४।२४, वर्तृभेदः। रपि निन्यप्रसवेन अमाप्तादापरिपूरणस्य फल वासभवान् | अपधानानाम् अनी सौत्रामण्या (च) दक्षिणामेदान् इतरपरिवर्तनमेव फलम् । एवं च 'ममे एवं यजेत । अन्यक्र्तृन विशयते 'घटा दक्षिणा' इति । इत्ये कारण फर विवरणम् अयोगव्यवच्छेदार्थम्, न ११२३३१११. नु परिमंग यापामिर अन्ययोगन्यरच्छेदार्थम्, इति नियम पूर्तृभेदस्तयेति चेत् । १२२११०॥४४॥ परिमरख्ययोः पल मेदात् अवर्जनीय तृतीयो विधिप्रकार वरुणप्रयासेषु दधिगोलरविहारयोः पितरो मिन्नाः, नियमविषिरूप: ] इत्याशय )। त तत्त्रमिति विचारे पूर्वरक्षमाह | यथा उभयो- सोम-- अवमुपदेशनयमात् अन्यम्य समादि-बिहारयो पूर्वाधिकरणे अन्नानि मिसानीत्युक्तम् , तथा देशम्ग त समानन्यायथ्य काराबहिनोमादेरपि युद्धि- मेदोऽपि स्यात् । उभयत्र सर्वे कर्नारोऽसि मिनाः विपरिवर्तनात् प्रामष्किी संगति. । सूनार्थस्तु म्युः। इनि चेत् पूर्वपश्वी बुयात् । दीनाम् अनोदनम् अनुवाद एव म्यान्, प्रयोगे पर्यादि न, ममवायात् । ४५।। मामा-यम्य निन्यसमवायात् इति । उमयोहारयो नसमें एक पारो मिन्नाः । होता वि ~ म यजेत (स्यादिना ) देशादेरसुवाटो | तार बयानन्धित एव मन् याज्याऽनुवाक्या अनुमुन् sपवा निधि. { , प्रयोगानुपपत्र प्रातत्यादनुवादता 1, अध्ययुमिव पनिधन्धारारमपि मनोपयितुमलन् । आमीनो- - .

·कर्कवं का प्रयुज्यन्ते तत्प्रयोजककर्मसु ॥ न च तेषाम् अण्यन्तानाम् * कर्तव्यश्च सुपवार, अकर्तव्यो दुःसवान् । अशभिः इति अन्येपामशक्त्या भवितव्यम् । अन्येषा भा. ६१९११ पृ. १३४९, कर्तव्यतायां चोदि- या शक्तिः, इति एपामपि तद्वत् भवितव्यम् । कुतः १ तायाम् इतिकर्तव्यताऽऽकाक्षा मरति कथं कुर्यादिति । 'शक्तयः सर्वभावानां नानुषोयाः स्वभावतः । तेन | प्रकरणेन धर्माः संरभ्यन्ते इत्थं कुर्यादिति । ७१।१।२ नाना वदन्त्यर्थान् प्रकृतिप्रत्ययादयः ।।' एवं करोल्य-पृ. १५२७, कर्तव्यतालिङ्गेन गुणानां भूयत्वेन र्थद्वारेण सख्यिाते भावयत्यर्थः सिद्धः । वा. सारा ज्योतिष्टोमस्य थाजदिकस्य चोदना अनुमीयते । ३३॥ पृ. ३७७-३७८. ३११०, * कर्तव्यतावचनः भाषनाया पुरुपं प्रवर्त. * त्वम् अश्वत्वकार्यसमायिशुक्लावान्तरजातिः । यति । तस्याश्च पयोजनेन भाभ्यम् । स च पुरुषार्थः प्रपोज्यता प्रतिपद्यते । तसात् पुरुषार्थों भाव्यमानः । सु. १४१०, कर्णे पृष्टे फटिं चालयति इति न्यायः । एतेन । अतः तेषु पुरुषार्थः अपि न अभूतः प्रयाजादिषु शागानिकर्त्यांवरूपसत्याभायनिवेशे असताभाववैयर्थमा- द्वारेण, दर्शपूर्णमासादिषु साक्षात् । दुप्. ४१३१५।११. कितम् , विषयताविशेषरूपयाभायनिवेशेन च तत् * कर्तव्यतोपदेशश्च शक्यादिपु अर्थेषु भवति । भा. समाहितम् इति । कर्णे पृष्टे । इतिन्यायेन संदर्माशुद्धिः, । ६।२।३।१४ ! शक्यः कर्तुम् इत्यस्मिन्नथें कर्त-पता- इलि परास्तम् । विठ्ठल. पृ. ८७. वचनस्य कल्पना शक्या कर्तुम् । टुप. र कर्णकौन्तेयन्यायः । यया कर्णः कौन्तेय एवं की अनुछेयनिषाऽगमादेव अपगम्यते इति रानपि को तेयत्वाशानात राधेयमा-माने मेने, पश्चादासो- प्रत्यक्षम् । तत् तावत् केन चिन्न बाध्यते । मा. ३।४५ पदेशेन कौन्तेयमात्मानं मन्यते स , वधा प्रौर स्खल. ४।१३ पृ. ९३२, फर्ता आख्यातस्य आर्थिकोऽय: रूपाशानात् जीरमात्मानं मन्यते । गुरूपदिष्टमहावाक्यजन श्रोतः । ननु करिमपि प्रतियन्ति (आखातात)। पोधात् अयोधनाधे नदोवाहमिति मन्यते इति । सत्यं प्रतियन्ति न तु शब्दात् । अतः तर्हि । अर्थात् । साहस्री. ३५६. यदा किया अनुपात या विधीयते, तदा अर्थात् कारक- • कर्णवार्तनाऽपि कुण्डलेग · कुण्डली देवदत्तः, न्यापारो गम्यते । यथार्थात् गम्पते न स श्रौत।" इति देवदत्तामिधान मयति । एकदेशवर्तिनाऽपि } ३१४१४।१३ पृ. ९१३, ९२१. कर्ता भारतधावामिहित. निमित्तेन एकदेशिनोऽभिधानम् । रत्न. ५१४१७१२२. भावनाऽविनामावादेव लभ्यमानो नाभिधेयो भवितु. महति । शा. ४. कर्ता एक एप आग्नेयादि. • कर्णशकुली । आच्छेदककर्णशकुत्यामेव श्रोत- प्रधानाना दर्शपूर्णमास चातुर्मास्यादौ । भा. १९।२।१-२१ निन्दप्रणयोग्यताजनकस्कारो पनि: अङ्गीवियते । मणि. पृ. १६८. * कर्णशाली पार्थिवी संयोग- इति असाधारणवेन तिवाच्यया रूपमा संमनस्पते । ८-१२ • कता एव सर्वभावनामु एकान्तस निहितः रोग निक्र्येश चन्दं गृहाति इति न च याच्यम् । पा. १३.९१४, कर्वा करणादीनि समा- पार्थिवत्वेन भरणेन्द्रियस्य गन्धोपलग्भस्त्वपसगात् ।।दने, तानि भसमाहितानि न सक्नुवन्ति ससमर्थम् जु.पृ. २४२. अभिनिर्वर्तयितुम् । भा. १९६६।१२ पृ. ६९६, • फतव्यम् अफया कुर्यात्, न अनन्यम् । का कर्म या नै प्रत्ययार्थः इत्याचा माहुः। भा.६५।११।०. १३ पृ. ९१३. पर्ता मान्यतार्थ किनु 'फर्तव्यं हि सतां षषः' इति न्यायः । आक्षेपलया । मीन्या. • जीरतोऽपि पुरतः कती, सद्धिः पयरया यदिहित नर पर्तव्यम् इत्यर्थः । शरीरम् । स न पतिीपि उरीर पुरोऽसि । साइली. ७३२. शलान् स एव ( स्वार) परिससौ ! - ·काधिकरण १३७६ फाधिकरणं न च अनाप गुणभूतस्तूंकायाः क्रियायाः प्रतुं प्रति कृतद्वितान्तरदेव प्रत्ययार्थप्राधान्यं प्राप्नोति । ततश्च उपादीयमानाया न कश्चित् विरोधः । यदि तु । शब्दनैर धात्वर्थस्य शेषत्वमुक्त नातिझमितुं शक्यते । आप्यातेन पर्तुः प्राधान्यमुच्येत ततः प्रकरणगम्येन । ननु सामान्यमु सृष्टं प्रतीतिविशेषेण अपोयेत । तपाहि , प्रतुप्राधान्येन विरोधः स्यात् । यदि का करिव । धात्वर्थस्य प्रधानत्यमाख्यातेषु प्रतीयते ! कर्ता- तोरपि गुणत्यं स्यात् , तत उभयोः शेषयोः शेषिसम. पसर्जनं तस्य , प्रधानत्वे वसंगतिः ॥' द्वयोरतायत यायविरोधो लक्ष्यते । न तु तदुभयमप्यस्ति । अतः श्रुत्या | प्रधानयोर्गुणयोर्या सर्वयेर सबन्धो गावकल्पते । तत्रावश्यं पर्नुर्गुणभावात् , प्रकरणेन च नतो. माधान्यात्, गाना- क्ल्पनीये गुणप्रधानले गगानीति व्यवस्था अरधार्यते । विषयत्वेन असमवायादविरोधः । तदभावात् अबाधः । तत्प्रतीतिश्च यथा अन्यन प्रत्यर्थोपसर्जनप्रन्ययार्थविएय. स्यादिति । नैतदेयम् । यद्यप्यादी गुणत्वेन की त्वेन उपलभ्यते, तथा अत्र प्रत्ययार्थोपसर्जनप्रत्यर्थविषया कर्मणि गम्यते । तथाप्यस्य प्रधानत्वं न पश्चात् सर्वस्य स्वसवैद्या । न च ततोऽन्यत् बलगत् कारणमस्ति । प्रतिपिध्यते ।।' यद्यपि प्रथम साधकमपेक्षमाणा क्रिया | तस्मात् अप्रसङ्गः कर्तुः प्रधानन्यस्येति । उच्यते । पार गुणत्वेन गृह्णाति , तथापि तस्याः प्रयोजनाकासा 'धात्वर्धस्य प्रधानत्वं न तावदिह जन्मनि । बेलायामपि यत्र निहितः ता निर्वर्तयितु समर्थः । औत्सर्गिको न घ न्यायो मत्पक्षे हि निवस्यति।।' सोऽपि च साधा प्रतिपद्यमान: गिय ममोपकरि- भावप्रधानावात् आख्यानेषु न यदा चित् धात्वर्थस्य प्यति' इत्येवमपेक्षते । तपोश्च एक्शब्दोरात्तयोः पर नित्य करणभूतस्य प्राधान्यम् इति सितं ( भाषा- स्परमपन्य निर्वतमान विप्रपात् यागमनन्धो न गृह्यते । धिवरणे )। नर पत्यप एर भार इत्युक्तम् । गनु सामवायिकत्रे ( सनित्योपसारकत्वे ) प्रतीनिवशात् पप्राधान्य तारत् निवृत्तम् । सत्यं सेमानि भारादुपकारकपना तवया | निवृत्तम्, न तु भवत्पछे , कि ठदि अस्मत्पक्षे । यो हि 'अग्रीयोमीयम्य वपया प्रचयं अनीपोमीय पशुपुरोदादा. { मारमेय प्रन्ययाथै यदति , तम्य प्रकृतिप्रत्ययार्थप्राधान्य. मनु निर्यपी' इत्यत्र सत्यपि तद्वितन देवतोपसर्जनवी न्याय. लोरिनी प्रीनि: (च) उभयमपि न विस्थ्यो। पादाने यागम्य प्रयोजना माझाया सत्पाम् अभीपोमः यस्य तु वर्तव शुदः प्रन्ययार्थः, तम्य मेर ये. चित् योरेव पनि दितयो. एस्कार्यव विज्ञायते , इति । पशोभागोपादानम् , इनि त प्राधान्यानुगमलणं न स्यात् । (पशुपुरोहाशयागे पागस्य इत्यर्थः) आरादुपकारक एवगत एव पर्नु प्राधान्यं प्राप्नोनि, तर प्रतीतिविरुद्धम्। ऐन (मेरकार्यवम् ) यरूप्यते । नहि पूर्व गुण वम , तर यदि प्रतीनिग्नुगन्तया , ततः तदनुमा प्रगया. उचरेण प्राधान्येन पिप्यते । अपमानिन्या प्रयो- रक्षणं प्रणेत यम् । तथ भावप्रय पार्थवादिभिरेय प्रणीत जनकपनाया पय चिन् प्राधा-पम्, सममापि इनि। नेतरे । अतः अतिमानाया रिस्यमिदी अभि- अथया आग्यातेन फर्ना घेवल्मभिधीयते , गुग. 'धेयरपत् य प्राधान्यमभ्युपगन्तव्यम्, इति मियापाः प्रभागभाग्नु अति यथेष्टं यथायोग्य मविपीनि। तासन। ( पतन् ति यो परिहार ते7 उमरी प्रियाको अपेशास निधियोग्य अयोन्य दूपयितपारमने-) आह -- एगन् प्रायो, पण गुगमधा उभावी उपाय ।' यदेतदविशेरेश स्थित वादयधमेय धुनिहरदये । मनियरयाययो. पुनः জগথামী। সযথার্থ ম মু. মা । মইসনীয় পান দবি। গ গৰি शिति नेवाण्यातेऽपि व प्रत्यर्थोपमन' विष वेन धार्यम्य रपयर्डरना , तथापि रजपुरमः प्राधान्येनाभिधीयेत वाम्यामपि फरन्तयन् ।। इत्यादिमिर बम विवानिमाको पिता न्यान् । मह भय भीमगिरस्य परस्य मान्य दा, तपाई, 'रिशेपणत्या राडा पुरसम्योगमजनम । मान्यता माता चौरगम्यते । वेन अयोः दोपदोशिव नायट प्रधान मीर 1 - ·कर्तरि तृतीया १३६९ कर्तृगुणे तु । - - . मानारमकं क्तत्वम् , तथापि तत् बुद्धिपूर्वकारिणा फल कर्तृगुणे तु कर्मासमवायाद् याक्यभेदः संकलन मिश्रम् । तादृशानामेव वैदिकेषु कर्मवधिकारो | स्यात् । ३।१।१०।१९॥ नाचेतनानाम् । विधियुक्ताश्चैताः सर्वाः क्रियाः, दर्शपूर्णमासयोः प्रयानवाक्ये भूयते अभिक्राम प्रतिषेधानामपि विधिप्रत्ययसबन्धाधीनत्वात् । वा. जुहोत्यभिजित्यै' इति । अभिनामम् इति णमुल् । अभि- ३१४|४|१२ पृ. ९०६. ऋम्यअभिक्रम्य इत्यर्थः । किमिदम् अभिक्रमण प्रयाजे- * कर्तरि तृतीया कारफविभक्तिरूपा विनियोक्त्री श्रुतिः वेव निविशते , उत कृस्ने प्रकरणे इति विचारे पूर्वपक्ष- यथा 'बामणेन निष्कारणेन पडझो वेदोऽध्येयो ज्ञेय माह । अभिरमण तावत् कर्तुर्गुणः । तस्मिन् अभि- बाल. पृ. ४४, * कर्तरि पधी कारकविभक्तिरूपा क्रमणे कर्तृगुणे सति 'अभिकाम होति' इत्यत याक्य- विनियोक्त्री श्रुतिः यथा 'कृष्णस्य कृतिः' । पृ. ४५. भेदः स्यात् । कर्मासमायात् कर्मणा जुहोतिना अभि- कमणस्य कर्मण: समवायाभावात् सबन्धाभावात् । ततश्व 'कर्तृकर्मणोरेव आख्यातात् तात्पर्यविषयतया प्रीतिः कर्तद्वारा सर्वस्मिन् प्रकरणे निविशेत अमिकमणम् । तन्निमित्तश्च सख्याऽन्वयः, न कारकान्तराणाम्' इति नियमे अथवा अभिमणे क्र्तृगुणे, अनानाम् इतिकर्तन्यता- 'प्राधान्यविनाहेतुकत्वात् तात्पर्यस्य , कारवान्तराणा च ऽऽकाक्षाविरहेण अमान्तरप्रकरणपर्युपस्थापित केवलप्र- कर्मवत् वस्तुलक्षणस्य कर्तृवदा शब्दलक्षणस्य प्राधान्यम्य विवक्षितुमशक्यत्वम् ' हेतुः । सु. पृ. १४५७. . 'तस्मात् वाक्यवाभावरूपो नाक्यभेदः स्यात् इति बार्तिकानुसारी याजहोममराबन्धाभावात् कर्मासमवायात् , तपकरणक. पनतिशब्दादिर्वाचकः कर्तृकर्मणोः । तत्पदामेदवर्ति- सूत्रार्थः । पूर्वस्तु भाष्यानुसारो । ' कर्तृगुणे अभिक्रमणे त्वात् पनतृपमादिशब्दवत् ।। ' अभेदवर्तित्वं हि तत्पद- प्रयाजकर्मणि असगायात् तदाक्यैकवाक्यता न स्यात् सामानाधिकरण्यम् असंदिग्धवाचवेषु कृदन्तेषु — पत्ता इति सूत्रार्थः' इति कौस्तुमः । देवदत्तः, पक्क ओदनः' इत्यादिषु दृएम् । यत्र च कर्तृ. कर्मयचनत्व नास्ति , तत्र सामानाधिकरण्यमदृष्टं यथा साकाक्षं त्वेकवाक्यं स्यादसमा हि पाकादिशन्दे । ( इति पूर्वपक्षे ) । वा. ३४।४।१३ पूर्वेण । २०॥ पृ. ९३०. * कर्तृकर्मकृता कर्तृत्वाद्याश्रये शक्तिः । तुशन्दः पूर्वपक्ष न्यावर्तयति । ' अभिकामं जुहोति' मणि. पृ. ११४. इति अभिक्रमण दर्शपूर्णमासप्रकरणे न निविशते । किन्तु प्रयाजेष्वेय निविशते । अभिक्मणेन समासीदति आह- 0 कर्तृकर्मविशिष्टसंख्याधगत्याख्यः लौकिक- यनीयं कर्ता , दूराद्वा अभिप्रसार्य हस्त जुहुयात् । तस्मा. न्याया। सुपृ. १४२७. दभिकमणम् उपक्रोति होगस्य । अतः प्रयाजेध्वेव • कर्तृकर्माख्याते ‘ोदनः पच्यते खयमेव निवेशः । सूनाक्षरार्थस्तु- अभिक्रामम् इत्येतत् जुहोतिना इत्यादौ ओदननिष्ठयोः कर्तृत्वकर्म वयोः पिवक्षणात् । एकवाक्यम् एकार्थप्रतिपादकं स्यात् । हि यस्मात् पूर्वेण ओदननिष्ठफर्मत्वसमानाधिकरणफन्प्रयोजकोदननिष्ठकर्तृत्व- अभिनामम् इत्येतावता पदेन जन्य पदार्थज्ञानम् समानाधिकरणपानानुकूलमानना इति बोधः । मणि. असमातम् अपर्यवसन्न जुहोतिना उत्तरेण साकार पृ. ११४. " कर्तृ-काल-देश-द्रव्य-गुण-सस्काराः । भवति । अतः तदेकवाक्यत्वं युक्तम् । अवांदि-पौर्णमास्यादि-समादि- नीलादि-गुहादि- अयया अभिक्रमण प्रयाजभावनया साकाशम् हाथ- भवघातादय: तराद्वाक्य, नियमेन प्रयुज्यन्ते । ( तन | ग्भावााक्षालचणप्रकरणयुक्तमेव । तसात् तत् एक. अपर्वादिः कर्ता , पौर्णमास्यादिः काल, समादिः | वाक्यं प्रशानभावनापामेय अन्वित शात् । पूर्वेण पूर्व- देशः, ब्रीह्मादि द्रव्यम् , आदिः गुण , अवधातादिः | पठितसमानयनविधिना उत्थापित सस्कारः।) के. ४१२४९-१११२३-२६. इत्थम्माराकासालभग प्रकरणम् भसमासम् । इति । मी. को, १७२ प्रयाजमारनायाः ·. कधिकरण काधिकरण पुन उपकार्य व विपश्यते , तदा तस्य विशेष्यलक्षणा कारकोपसर्जनीभूतस्य द्रन्यस्य प्रयासत्तिमानेय संख्या- पत्ते राजाज्ञाकर वेन उपकारकभूता पुरुषा विशेषण । दय शेषा सभवेयु, ते तु अत्यतप्रन्यासनप्रधानभूतेन भवति, इति पुरुषराजशब्द एव प्रयोक्तव्य । प्रयोग कारण अपहृत्य क्रियायै नीयते । न वे धार्थाना द्वयस्य विद्यमानस्य तावत् व्यवस्थाहतो अर्थद्वये । केन चित् ब्रलपत्तीण प्रमाणेन कपमउगम्यते , संभवति, किमिति वश्यमागक्रियोपयोगापेक्षया विवक्षा येन पर्तृत्यशेषता पाध्येत । यतु कर्तृ बस्य भेदमानेण किरणा व्यवस्थामाश्रयिष्यामहे । तेन भूत , गुगामा वात् प्राधा याभिधाने सति मुतरा गुणव निमित्तमालोच्य शब्द प्रयुज्यमाने राजपुरुष इत्यत्र । प्राप्नोतीति, तदसत् । कुत । कर्तृणा शास्त्रगम्ये उपकाराशकृत शेषामेव विवक्षितमिति गम्यते ।। चेवनानामधिक्रिया । विधिश्च न भवेत्तेषा यम पि गोगर्भदासादिस्वामिनि अत्यताविद्यमानमेव । फलसकल्पनाहते।।' यद्यपि अनुपातृमाना मकपत्यम् , शेष वम् , वनापि उपकारक वसभवात् उपचरितमिति । तथापि तत् बुद्धिपूर्वकारिणा पसंकल्पन मिश्रम् । द्रप यम् । अथापि एमादीना मुरय रसिद्धयर्थम् उप ताशानामेय वैदिकेषु नमसु अधिकार ,नाचेतनानाम् । कारक वमेव उपसर्जनत्वम् न शेषवम् , तथापि शेषस्य विधियुत्ताश्चैता सर्वा किया , प्रतिषेधानामपि विधि एवफलवस्यात् एनत् प्रत्यासनातरम्, न शेषिण इति प्रत्ययसबधाधीन वात् । न च पुरुषार्थकतन्यताम तरेण रोपवप्रतिपत्त्यर्थ वमेव विज्ञायते । पासकादावपि सर्वत्र विधि संभवति । तेन अवश्यमनुधातृपेन उभ्यमान तनवृत्तिभात उपकारक वसद्भाषात् क्रियाणामुप पुरुष किमपि ममपा त्रिरा साक्षात् पारपर्यश या सर्जन नम्, न निर्यवेन भवस्थानात प्राधा यम् । उपकरिष्यति । इत्यस्यवस्यति । साक्षादुपकारके च संभवति, ननु एष मति 'प्रोचिताभ्यामुलूम्बल्मुसलाभ्याम्' इत्य न पारपर्योपकारकल्पना लभ्यते । न च संस्कारानई प्रापि प्रोक्षणस्य दयार्थव प्राप्नोति । कस्य वा एतद ऋतुफलाधार वेन सप्रयोजन यात् । क्स्तस्योपकार निम् ( नामाकमनिष्टमित्यर्थ )। ननु एष सति । इति चेत् , सर्वथा तावत् सागा येनोपकारमात्रमवधारि- हन्तिपिविषयुत्त त्यापूर्वपयुक्त विचारो ( ९११।२१२-३) तम् । ताता च अवयव व्यावर्तितम् । तद्विशेषाव विरुध्यते । कथ नाम विरुध्यते यदा अन्यदेव तन्त्र धरण च यथेष्ट कल्पयिष्यते । न तदोषयुश्यते । युक्त वम् , अयश्च तादर्ण्यम् । अवस्थिते हि द्रयार्थ वे (तृतीयपरिहारगमापानमुपहिरति-) तस्मात् न घ. कर्मप्रयुक्तो हि धर्म किम् अनन्तरकार्येण हन्तिना पिषिणा | र्यता। यापि च प्राधा या कर्तृवाचने अनभिहित , च प्रयुज्यताम् , उन ग्यवहितेनापूणेति । योऽपि च तत्र चान तर्गत , तथापि तदत्यपाऽनुपपरयेव पन्यायि तादय विचारस्तव , सोऽपि एवमेव उपर मुमुगपरि तवान् संबध्यते । यथा स्वगामादिशब्देन पुरुषविशेष त्यागनेव द्रष्टस्य कि यत् तयोईसिपिपिपल तदर्प नेन अनुजमपि स्वर्गम्य साध्य व पल्लयिष्यते, तथा मेतत् घोशणम् , उत यदपूर्वसाधनव तदर्थमिति । स्वामिन्चमपि बुद्धिपूर्वकारिण पुरुषस्य परिसर • तिरोहित प कर्मस्व न गृहीयादपि क्रियाम् ।। कनृत्त्वपतीत्या प्रतिपयते । तत्र यधेर देवताया क्मणा आविर्भूत तु कर्तृत्वमास्थावस्थ प्राप्यति ॥' अभिप्रयमाणाया यागसाधन मातिए वर्ष मेष कृदन्तामिहितानि कारवाणि निरोहित सात् न शस्नुयुरपि हायते , न प्राधा यस्वरूपर्यवसायि वन , नपे गुणत्र गामार्थ वेन क्रिया प्रहीतुम् , मुनिहन्तस्यानि तु , प्राधा यमिइयर्थमेव दृष्टयम् । 'गुणमायो हि धर्तृणा आविर्भून वात् शक्नुवन्ति । यनु पश्वक आदिवत् न धात्वर्यान् प्रतीप्यते । मायनाया तु शेषस्य अपेनवायरधो न अन्य वेन विरोम्यते इति तो धात्वर्थ नि ते गुण ॥' यम्यादि पर्ना यते 'कारण गृहीतत्वादेक्त्वादे क्रियाऽर्थता । प्रत्ययाय तेनापि अन्य प्रवीतियणान् भावनायुप कारकतिगम्य वाद् यात द्रव्यशेपताम् । गया । न३श्व एप्रन्ययोगदानात् प्राधान्याय सेव प्राधान्य , ·कर्तृत्व १३७१ कर्तृत्व . । . । . अगत्या एतेन घटो न पट.' इत्यन घटपदं घटप्रतियोगिकान्यो | तेन धात्वर्थाश्रयत्वलक्षणात् तद्वति तण्डुले नान्याप्तिः । न्याभारवल्लभाम् नपदं च तात्पर्यवाहकम् , एवम् 'साली पचति । इत्यादावपि धातुना स्साली- अन्वयश्च उभयोरपि शुक्ल घट.' अपरः पट.' निष्ठस्यैव व्यापारस्योक्तेः न कर्तृत्वविधातः । कर्मकर्तृ. इतिवत् पाठिकाभेदसंबन्धमादाय विशेषणविशेष्यभावेन स्थले च फलस्यैव अस्मिन् पो आख्यातेन रक्षणार वा अध्याहतकियायाम, इत्यपास्तम् । तथात्वे तददेव | न ओदनस्य कर्तृत्यविधातः । ततश्च वस्तुपदाभिधेय- घटो न पटौ' इति प्रयोगानापत्तेः । घटो नश्यति' भावनाया: वैवान्वयवारणार्थ लिङ्गानन्वयि इति । 'चैत्रो न इत्यादौ कथमपि कर्तृत्वानुपपत्तेश्च । पचति ।। भूतले पटो नास्ति' इत्यादी 'चैत्रवृत्ति- अतो यद्धात्वर्थावच्छिन्नलिङ्गान-वयिपदोपस्थाप्यार्थी-पाकभावना , মুলাঘিৰণরূষেবাগিশ্ব স্ব अयत्वं यस्य , तस्य तत्कर्तृ पम् । अस्ति चेदम् 'पच्यते । अभावप्रतियोगि' इति शाब्दयोधाङ्गीकारात् न चैत्रादेः चैने । पचति चैत्रः' इत्यादी , चैत्रस्य धात्यर्थाव कर्तृत्वविधात: । अभावे चैनवृत्तिव समभिव्याहारात् नजा छिन्नकृत्याश्रयत्वात् कमलकारेणापि कृतेरुक्तेः । 'घटो या चैत्रवृत्यमावलक्षणा इति न विरोध. । 'वायौ रूपं भवति' इत्यादी आख्यातेन आश्रयत्वस्य लक्षणात् , नास्ति । — जातौ समनायेन सत्ता नास्ति 'घटो नश्यति । इत्यादी प्रतियोगित्यस्प तेन ल्क्षणात् । पहिर्नास्ति' इत्यादौ च उतविधशान्दोधाहीकारे तमापि लक्षणसमन्वय । अवच्छिन्नत्वं च स्वरूपसबन्ध प्रतियोगिप्रसिद्धधनापत्तेः ' रूपादिश्रुत्तितत्त- विशेषः, न तु जनकत्यायेव । तेग प्रतियोगित्यादेनाशा संबन्धारच्छिन्नविद्यमान वाश्रयत्व वामादिनिष्ठाभाव- जनकत्वेऽपि न क्षति. 'चैन पाचफ , पक्ता' इत्यादी प्रतियोगि' इति शाब्दबोधाङ्गीकारात न रूपादेः कर्तृत्व- वृत्तेव पालानुकूलकृते. लिङ्गानन्वयि-याः उक्तवात् तस्य | विधातः । प्रकारान्तर तु सप्तमीप्रकरणे वश्यते । 'पट. कर्तृत्योपपत्तिः । चैत्रस्य पाक, ' इत्यादिधनन्ते पत्र | पटोन' इत्यादी भवति क्रियापदाध्याहारात् घटप्रति- लिङ्गा-येऽपि पचिधातुना उजस्य रचण्या पाकार- | योगिकान्योन्याभाववलक्षणात नसदस्य च तात्पर्ष- छिनन्यापारस्य लिलानन्वयात् तदाश्रये चैने कर्तृत्वा । ग्राहकन्यात् ' शुक्लो घटोऽस्ति ' इतियत् पार्टिकान्वय. विरोधः । पभा वा लक्षणया कृतेः, शक्त्या पायारूपस्य लन्याभेदमादाय उभयो क्रियाऽन्यथात् उमयोरपि कर्तृ. भावस्य उक्तेः पाकाछिन्नकृतिसाध्य, पाकः इति लोपपत्तिः । वस्तुतस्तु 'घटो न पटौ' इत्यादी विभिन्न शाब्दबोध । वृत्तौ चैत्रस्यान्वयात् कर्तृत्योपपत्तिख्याकालानुपपाया न अभावलगा, अपितु अध्याहत. शेषपछी याद्वा कर्तृत्वाभावेऽपि न क्षति, । प्रधानभूता- क्रियावाचकाख्यातेन प्रतियोगित्वाश्रयत्वयो. उमयोरपि ध्याहतक्रियायामेय च तस्यान्वयः । चैत्रस्य पाककृति: लक्षणा । तयोश्च यथातात्पर्य घटपटान्वयात घट्पटमर. इत्यादिप्रयोगोपपत्यर्थं च इदमावश्यकम् । १ चैत्रेण धिनी यमाक्रमम् अन्योन्याभावीये विद्यमानवसंधिनी कृतः' इत्यादिकर्मर सु अपि धातुना पालानुकूलन्यापार- प्रतियोगि-वाश्रयत्वे इति च शान्दोधानीकारात उभयोः स्यैव वस्तुत. उते. तदायावेन चैये कर्तृत्वाविधातः । कर्तृत्वोपपत्ति । परन्तु 'अनुमोनिवृत्तिसंख्यावचनमेव एवम् 'पाययति चैत्रो मैनेग' इत्यादारपि मैत्रस्य आख्याते न तु प्रतियोगित्तिसंख्यायचनम्' इति धान्तपासानुलगाश्रय यात् कर्तृ पम् । चैत्रस्य तु | नियमोऽपि अनुभवानुसारेग मरते कल्प्यते, इति भाल्यातोगतरत्याश्रयन्वादेव । मात्र पाक कारयति नैताशोऽपि बोध , अपितु 'पद्रो माति, पये न मरत.' इति विवरणात् क्त्यनुकूलयापारः गिजर्थ, इति लक्षण इति रियापदयाभ्याहारेण एकपटचिभरनाभयत्व समन्वयः । कर्मलकारस्थले च परस्य सस विषय परदयवृतिमानाश्रय प्रतियोगिकान्योन्याभावपत् इत्येवं भानाधारण पदोपस्याप्यवाभावात् न तदाश्रये ओदने नपदस्य वारसाइकलमीन दयोराणयातयो. 'पस अनिग्याप्ति ! 'लिक्लियन्ति तण्डुला, इत्यादी आख्या- मृगो पाति' इतिवत् सोनिकान्योन्यायाner- .

·। कधिकरणं १३८० फत्रधिकरणं अपि च नैव का प्रत्ययार्थः कर्म वा इत्याचार्या आहुः1 | समरूपः, उपमहः परस्मैपदात्मनेपदरूपः) । वेषां तु ननु परि कर्मणि च लकारः श्रूयते । नासौ तरिकः शान्दा, योऽर्थात् इति विभागो न ज्ञायते । कर्मणि या श्रपते, किन्नु एकस्मिन् एकवचनम्, द्वगो-रक्षण चैतारन् । योऽयांन गम्यते स शब्दार्थः' इति । र्दियचनम् , बहुषु बहुवचनम् , इति तत्र अपर वचनम्।। गावनायासावन् न शब्दव्यतिरिक्त अन्यायकं पश्यामः, तत्र एवममिसम्या क्रियते एकस्मिन् पतरि , तत्र वागदीनां व्यभिचारित्वान् , समान्ति हि विनाऽपि दयोः कोः, बहुषु कर्तृषु इति । एवं कर्मणि एक- भानिया कल्सरयादयः । कतधात्वाभ्या अन्यभिचारात वादिसरन्धः । तत्र नै भनि कौर भवति , एक-गम्यते इति चेन्न , कृटन्तवन् अराधान्यपवीतिप्रसन्नात् । मिश्चेति । कथं तर्हि ? कतरि एकस्मिन् एकवचनं यदि कर्ण धास्वन न मारना गम्येन , ततः पाचकादि- करेकन्वे इत्यर्थः । एव द्वित्वे बहुत्वे , मंणि च । शब्देविय तिरोहितस्वरूपा गम्येत , प्राधान्यप्रत्यमातु एवं पर्यभाने लौकिकन्यायानुगतः सूताओं वर्णितो शन्दार्थत्वाध्ययमानम्। न च तया कारादयः प्रतिपाद्यन्ते, मवनि , सूत्राश्चराणि च न्यायानुगनानि भवन्ति । कारान्तरसख्याऽन्तरघात्यान्तरपुरुषोपग्रहान्तरेण्यपि दृष्ट- आगमोऽपि चायमेव 'यदा एकवादयो विभक्त्यर्याः, वात् । एवं काल्संख्याऽऽदीना परस्पर यभिचारादेव तदा कर्मादयो विशेषगत्वेन ' इति । ननु एतदस्ति अगमकवं वाच्यम् । पाय गुणभूतः कळी अमा 'यदा कर्गादयो विमरत्यर्या , तदा एक्चादयो विशेष-पगम्यते , न ताहोन बिना भावना उपपयते इयर्था. गत्वेन ' इति । उच्यते । अर्थमाता हि कर्मादयः, तेन पत्या अनुमानेन वा सस्ता गमयितुम् । कालान्तरेऽपि भवन्ति सन्दम्याभिधेयभूताः, न तु एक्त्यादयः अर्थात् । सबन्धेन व्यभिचारात् अशक्तेति चेन्न, अन्यसाधमात्रा. प्राप्नुवन्ति , तेन ते शब्दार्थभूताः । तस्मात् यद्यपि | मकन्यभिचारानम्युपगमात् । द्विधा हि एक: सबन्धी विशेषणमेक्वादयः, तथापि विशेषणमेवाभिधीयते , यथा । अनेन संबध्यते, कश्चित् संवन्ध्यन्तर परित्यजन् , 'हिरण्यमालिन, प्रधिजः प्रचरन्ति' इति हिरण्यमालित्वं कश्चित् पूर्वापरित्यागेन । तत्र यः परित्यज्य अन्यनान्यत्र विशेषणत्वेन (प्रतीयते ), तथापि तदेव विधीयते । वर्तते, स मभिचारादगमको भाति यथा ऊर्जत्वं सम्मात् कर्तुरेवत्व पदार्थो न कर्ता (पृ. ९३.)। स्थाणुपुरुथयो । न च तत्र अन्यन्य: कारणे यभि. बा- (१. ९१३ ) 'साख्यातेषु पणा. चारम्य । कि ताई १ तेन विनाऽपि मतिः । यस्तु मिष्टा नेवामिषेयता । या तु तेभ्यः प्रतीतिः, मा अन्यत्रारि वर्तमान. पूर्वागतसे रन्ध्यपरित्यागेर वर्तते संयोगान्तरनो भवेन् ।' सनेर सावत् गदायुध यथा शिशपावं वृशरिचदन्य वसत्वे, न तस्य रिसात् अनेको यो गम्यते । न च तावता सर्वः एका अनेकान्तिलम् , सर्वेषु प्रन्यापनरायविधातात् । मावना मियो भवति , सद्भावमाविवान्यथाऽनुपरस्यपीनन्दात् च कारवेषु वर्तमाना न विक्लरूपेण वर्नने, कि तर्हि वादक शक्तिवत्यनाया. । स नाम अर्यः अभिधीयते, सर्वेषु युगपन् । न चेदश ग्यभिचारित्वमुच्यते , यत्र दान्दम्य वारपालिः कल्प्यते । चामो यदृष्टा अन्यत्रापि वृत्ती पूर्वापरित्यागात् । श्रत. सर्वकारमाणि सती वरुप्यते १ यत्र तत्कल्पनामन्तरेण प्रातिप्ररोगी असंशयं गम्यन्ते । यानि नाम अर्मपन्नात् संप्रदाना• मावस्त्पते । यत्र तु अन्यविषयोर शक्या अपवि- पादानगोम्नु वामनरत्तात् अपनीत्या न्यभिचार आध. सपा सर भन्यत्रापि तो लिप्यता, वत्रानुपलप्या शबयटक्यते , त्रापि तुपामेव , न तु कर्तुः कदा चिन् । नहि मारः प्रतीयते यथा आकृशन्दाना व्यक्ती, सिंहादि. छ चित् करहिता का चिन् प्रिया विद्यने , तन्मलयात् सन्दानां च मागवादी । तदिह पचयादिन्द्रोदारणात् विपामत्तेः । तदन्यभिचारेण वह (पेह) मुन। इन्तोऽषा गम्पन्ते भावना-धापय-कर्तृ-जन्मप्या- प्रयोजनम् । यावत् इटी भिवरवि, दान कर पुरुष-उपग्रह का विशेषाः । ( पुरुषः प्रथममायमोक्प्रयापनमामयमम्याः मुटवर पायो । गमनीय ·फदेशकालानां कदेशकालविधयः . , M कर्तृदेशकालानामचोदनं प्रयोगे नित्य- 'चातुर्मास्याना यज्ञकनूना पञ्च ऋत्विज्ञः ' 'अग्निहोत्रस्य समवाया। 8२।९।२३ ।। यशकतोरेक विक्' 'सौम्यस्याध्वरस्य यशकतोः मतदश 'अमिहोत्रस्य यशकतोरेक ऋत्विक ' 'दर्शपूर्ण- विजः । तथा, रामे दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत' 'प्राचीन- मासयोर्यशकतोश्चत्वार ऋत्विजः 'चातुर्मास्याना यज्ञ. प्रवणे वैश्वदेवेन यजेत' 'पौर्णमास्या पौर्णमास्या ऋतूना पञ्च ऋविजः' इत्यादिना कार उताः । यजेत' 'अमावस्यायाममावास्यया यजेत' इति । ' समे दर्शपूर्णमाम्या यजेत' इत्यादिना देश उक्तः । उन उदेहः कि कर्तृदेशकाला विधीयन्ते , उत अनूयन्ते वार्णमास्या पौर्णमास्या यजेत' इत्यादिना काल उक्तः।। इति । किं तावत् प्राप्तम् ? कर्तृदेशकालानाम् भचोदनं एतेका कर्तृदेशकालनाम् एभिर्याक्यः अचोदनं न चोदनं अनुवादः । कुत: ? प्रयोगे नित्यसमवायात् । प्रयोगे नित्य- न विधान कियते , किन्तु अनुवादः क्रियते । प्रयोगे । समवेता एते इति । न भडते कर्तृदेशकालेभ्य. प्रयोगः अनुष्ठाने नित्यसमवायात् नित्यं संबन्धात् । नहि विना सिध्यति । तेन प्रयोगचोदनयैर प्रासानामनुवादः । ननु भर्तृदेशालेम्प. अनुष्ठानं भवति । तसादनुवादः । । विषमादिप्रतिषेधार्थमेतद्वचनं भविष्यति । नेति ब्रूमः । इति पूर्वः पक्ष । उपदेशकमेवजातीय वचनम् , न प्रतिषेधकम् । नियमार्था वा श्रुतिः । २४ ॥ तस्मादनुवाद इति । वान्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयति । कर्तृदेशकालाना नानु कर्तृतख्या समादयध प्रयोगरचनेन वादः , किन्तु विधानमेव । ननु प्रयोगे नित्यसमवायात | आक्षिप्त पान विधीयन्ते । तस्सादनुरादः। न च समादि. कर्नादिश्रुतिरनुवादः इत्युक्तम् । उच्यते । सा अति: ग्रहणं विपमादिनिवर्तकम् , प्रतिषेधाचनस्य अभावात् । नियमार्थी भरति । अनियमे प्रासे नियमार्या श्रुतिः । न चेतरनिवृत्तिः एव काराभावात् । न च विधिः, प्राप्त अमिहोनानुष्ठाने एकस्मिन् अनेकस्मिश्च श्रविजि | स्वात् । अनेनाभिप्रायेणाऽऽह- ' उपदेशकमेवंजातीय प्रासे ' अमिहोत्रस्य यस्तोरेक ऋथिन् । इति अपर्यो- वचनं न प्रतिपेधकम्' इति ( भाष्यम् ) १ नियम उत्तः । दर्शपूर्णमासयोः चतुर्पु अधिवेषु वा नियमार्था वा श्रुतिः । २४ ॥ ऋदिक्षु अनियमेन प्राप्तेषु दर्शपूर्णमासयोर्यशकतो. भाष्यम्- उभ्यते, न चैतदखि, अनुवाद इति । श्ववार ऋविनः' इति अपयुहोब्राग्नीवाणा चतु! | अनुरादमात्रमनर्थकम् । यदि विधिः, एवमपूर्वमर्थ नियम. उत: । दर्शपूर्णमासयोः सम विषमे च देशे प्रकरिष्यति । तस्माद्विपिरिति । ननु प्रयोगशाला प्राप्ता अनियमेन प्राप्त ‘समे दर्शपूर्णमासाम्पा यजेत' इति । एचेति । उच्यते । नियमार्या ध्रुतिभविष्यति । कोऽयं समभूतस्य देशस्य नियम उक्तः । एवं पौर्णमासयागस्य | नियमः १ अनियतस्य नियतता । प्रयोगातया सर्वे पौर्णमासी अन्या का तिथि: समाध्यते , ततधपोर्ण- देशः पाप्नुपन्ति, न तु अमुच्चयेन । यदा समो न तदा मास्या मोर्णमास्या पजेत 'डायनेन पौर्णमासीतिषिरूपः विषमः, यदा विषमो न तदा समः । स एष समः काल नियमेन उक्तः । एवं नियमार्था श्रुतिः । तस्मात् । प्राय अमाप्तश्च । यदा न प्र., स पो विधि प्रयो. कर्तृदेशकालाना विधिरवायं नानुवादः इति सिद्धान्तः । जयति । अतो विषमविकीपशिामपि समो विधीयते । के. वस्मात् विषमय अप्राप्तिः विधी सति मातीति समो कर्तृदेशकालविधयः नियमार्थाः॥ विधीयते । एयमिवरेपपि तमाद्विधिरिति । कर्तृदेशकालानामचोदनं प्रयोगे निलसम- मीहिभिर्यजेन' इति दर्शपूर्णमासयो: यायात्। ४।२९।२३।। श्रवणात् पावन् भाक्षेत् भगभार,, तान् देशादि भाध्यम्-- इदं श्रूयते, 'पारभास यशकतो: रियतम् । दर्शपूर्णमासापूर्वम् एषा निमित प्रयोग पद नतिजा दर्शपूर्णमासयोर्यशकतोश्चत्वार ऋत्विजः' चेति । अतो निघतनिमित्तानात नियम. युपते ।

·फम्रधिकरणे १२८२ काधिकरण तनथ विशिष्पत्यये जाते विशेषणविशेष्ययो. किं शन्देनोपात्तं । संख्या पेक्लैप अभिधीयमाना विशेषणन्वं विशेष्या का किमन्यत इति परीक्षाया ययन विशेष्यमन्यतः सिध्यति प्रतिपत्म्यते ।' यद्वा भावनया का प्रथम प्रति. तम विशेषणे शब्दन्यापार, पर विरोपणमन्यतो लभ्यते पद्यते । न संख्यासंगतेश्वास्ति तदतिकमकार- तन विशेष्ये । सर्वत्र च विशिष्टप्रत्ययादेव अर्यापयाणम् ।।' सत्यपि कारसंबन्धाविशेषे मावना पूरी तावत् एक्स्स द्वयोर्वा अवयवयो. विशेषणविशेष्ययो. ग्यापारः कर्तारमशते गृहाति च तदीन यादितरकारकममा. शब्दे फ्ल्प्यते । सा च अन्ययाऽनुपपत्तिरूपावात् पानस्य । कर्तृयापारसामान्यरूपैव चासो वमेव विशेषतः अनन्यतम्ये विषये भवति । तदिह विशेषणभूत विशेष्य । पर्युपस्यापयति, कारफाराराणि तु पावर्षसंबन्धित्यात , भूत या एपत्वं तावत् नान्यतो लभ्यते, येन अनभिषेय । सर्पमपन्येतिवर्तन्यतात्मकन्यापारनिवन्धनवादा पहिरङ्ग- क्स्प्पेत । यदि हि का तत् प्रतिपादयितुं शक्नुयात् , | तराणि भवन्ति । न च निश्चित् कारणमस्ति, येन तत आवृतिन्यायेन स पामिधेयः । इतरनु न्यत्तियत् । प्राथम्ययायान्योपस्थितकतिक्रमण कारवान्तराणि संख्या गम्यमानमित्याश्रीयते, तम्य तु यभिचारेण अशक्तत्त्वात् । गच्छेत् । अपिच यस्य कारकस्य अवान्तरन्यापार धातुः एकत्वमपि अभिधेयमेशश्रयणीम् । तत्र प्राधान्येनाह, स कर्ता इति । व्याकरणेऽपि वारका. संचरितायामभिधानात्तो गम्यमानरक्षणाऽऽपन्न. कर्ता | न्तराणि परिमेव आपितरूपं ज्ञापयन्ति, तेन । एक सत्यपि विशेषणत्वे नाभिधेय सपद्यते । यदा तु एकाव. संख्यया संबध्यते, अमिहितपय विशेषरूपेण प्रतीयते मेव विशेषणम् , तदापि अपश्यं तदेव प्रथमतरमभि- कारकान्तरेषु वाहगर्याभावात् अनादरेण सदपि गम्य- धातव्यम् । तच्चेत् अभिहितम् क्षीणशक्तिः शब्द कार मानव असदिय प्रतिभाति, परमार्थ निरीक्षणवेराया तु मन्यत सिध्यन्तमपेक्षते । सिध्यति चासो भावनातः, अविनाभावात् तान्यपि भावनया तुल्यवदुपस्थाप्यन्ते , इति नाभिधानशक्तिकल्पना हेतुर्भवति । यत्तु अन्या- इति नात्यन्तमनादृतानि । ननु एवं सति (पूर्वतरप्रतीति- न्यपि कारकरणि प्रशीयन्ते, न ते. प्रतीतैरप्रतीते कधि- पाधान्याम्या कर्तुः तिडपात्तसख्याऽन्वये अङ्गीक्रियमाणे दुपकार. अनुपकारो ना भवति । सर्वशा तावत् य सति ) 'ओदन. पच्यता क्या' इत्यादिषु कर्गसंख्या- प्रार्थित कर्ता, स प्रतीत । यदि तु अन्यदपि प्रनीयते, ऽभिधान न प्राप्नोति । कुन. १ ' प्राधान्ये नात्र कि नौ बाध्यते । तेन हि अप्रतीतेन यय बाध्येमहि, नोपात्ता धातुना ह्योदनकिया। मा भून् तस्यैव माभ्यविकात्ययेन । मीनान्यपि तु करणादीनि शब्द- क्त्यमभिधेयं न भावना ॥' नान ओदन यापारो शक्तिनशान कर्नमिल्यदिग्या संख्यश न ग्रहीष्य ते । नहि धानुना प्राधान्येनोपादीयते , यतः कर्मणो विरोधमतीतस्य तया यवत् पतीतम्, तत्तत् ग्रहीतन्यम् । सर्वत्र दिप्रतीत्य संख्या उच्येत । मा भूत् तस्यैव कर्तृलक्षणापन्न वात् पेक्षायोग्यावादि प्रहणे कारण भवति । तदन उभयसिदेन कर्मत्त्वमुस्ज्य कर्तृत्वम् । भर्तृत्वादेव च न तदयापारो सरन्याया कर्तृगामि वन कारखा तराणि अनपेक्षित वात् मारना । तेन तथापि ( तयाऽपि ) म विशेषरूपेण अयोग्य पाच सनिहितान्यपि न सन्धित्व प्रतिपद्य । कर्मण पर्युपस्थानम् । अस्य च पुषधार एस न च देपामपि निटभिहितसंख्याऽमिलायो विद्यते, सर्वत्र प्राधान्येन वक्तन्य , अन्यथा हि परम्यापारे अस्य मुभिहितसेण्यापरिम्छेद्यवात् । न नेपा मेरुया मामान्य नियोग एव न भयो । आल्यासपदेन ने अकल्पितं पेग प्रतीता मती संवन्ध्यन्तरमपेक्षते । धितो कर्तृत्व पदान्तरोपात्तस्यापि नाविभवेत् । ततश्र 'गा' हि पदपाययोर्विशेष, पौर्वापर्यनियमात् (वाक्याधि इत्यपि तृतीया न स्यात् । तदफापारेण वा अनमिभूत- करणे शोका, ३५५-५७)। वन यावदेवेह पापर्यः । ग्यापार पर्म तेन अनाप्यमान वात् कर्मवं हिवा प्रतीत , तावदेव ' काsपि भापना कर्ता च कश्चित् । आविर्भत यापारतथा करत्वमेव प्रतिपद्येत इनि भविष्यति । इत्यक्षार्थने । तत2 पूर्वतरपनीले कतरि । स्वसंबधन्यागेन कर्तृसत्यये। सबध्येत ।

·S । . चासो भावना, कर्टभेदस्तथेति चेत् १३७५ काधिकरण ऽपि उत्करदेशस्थः प्रत्याश्रावणं करिष्यति । ब्रह्माऽपि । दीर्घः कर्ता न सतर्दनानिमित्त तथा संस्था अपि , उभयोरपि विहारयोर्दक्षिणतः स्थितः सन् वृता- अमिपूयमाणसोमधारणे सतर्दनप्रयोजने अर्थवादोले , कृतानि भवेश्य अनुज्ञा दास्यति । तस्मादेतेषा । कर्तृदय इव सस्थास्वपि अविशेषेणार्थवादयोगसाम्यात् । मयाणा तन्त्रम् । समवायात् 'चातुर्मास्याना यज्ञऋतूना 'त्य' इत्यर्थवादः दीर्धसोमे सतॄद्याद पञ्च ऋविजः' इति वचनेन पञ्चानामेव सबन्धात् ।। धृत्यै ' इति । मु. * कर्तृयत् ' यषट्कारच कर्तृवत् अन्यथा हि दश स्युः । अध्वर्युप्रतिप्रस्थातारी तु ३।२।१६।३८ । सोमे भक्षमारे अनुवषट्कारदेवता स्विजो भिनौ । एवं हि पञ्च भवेयुः अध्वयोरपि । नोपलक्षयितष्पा फ्र्तृवत् । यथा कर्ता नोपलश्यते तन्मत्वे तु चत्वार एव स्युः, न पञ्च । ' होतृपीतस्य , अध्वर्युपीतस्य ' इति , एवं अमिपीतस्य लिङ्गदर्शनाच्च । ४६ ॥ इत्येवम् अनुवषट्कारदेवताऽपि नोपलायित या । भा, यसमृषभं दक्षिणा ददाति । इति वरुणमयासेषु | *कर्तृ विकल्पः एको द्वौ बहवो वा अहीनेन यजेरन् इति । उभयविहाराय दक्षिोक्यमुक्तम्, तत् लिगम् एफकको बाल, पृ. १६३. * कर्तृ विधिः अर्थवाद: ' एपा या दर्शयति । तथा च तन्त्रं कर्तारः । यस वृद्धम् । अनाहितागेरागुनियंचनुहोंतारः। (६८१ अधिकरणे) वेदिसंयोगादिति चेत् । ४७ ॥ पृ. ५५, * कर्तृविधिसरूपः अर्थवादः इति ह साह आह पूर्वपक्षी ! ' अन्तवेद्यन्यः पादो दौतुर्भवति, यटकुणिः माषान् एव मह्यं पचत' इति । (६।७।१२ यहिवेचन्यः ' इति होतुः वेद्या संयोगः श्रूयते । पाद- अधिकरणे ) । पृ. ५६. * कर्तृव्यापारसामान्यरूपैव सयोगश्चार्य वेद्याम् उत्तरोण्या कर्तव्यः । स च एकेन तमेव विशेषत. पर्युपस्थापयति । वा. होत्रा न शक्यः फत् दक्षिणोत्तरयोर्वेद्योः । तस्मात् ३१४:४११३ पृ. ९१७, * फर्ससंस्कारश्च सर्वान्तरणो होतारी तावत् दो स्वीकर्त-यो । तस्मात् लिङ्गाच्च भक्षणं गाम । ३१४११७५.. " कर्तृस्मरणाभावात सर्वेऽपि भिन्नाः स्युः। अपौरुषेया. वेदा. । अर्थमरणेन कुतार्थाना निष्प्रयोजन न, देशमानत्वात् । ४८॥ मूलमरणम् अनादरात् भ्रष्टम् इति (केचित् ) सिद्धान्ती आह । नैतदेवम् । देशमानत्वात् ' अन्त- सदयुक्तम् । वैद्यनाथ.. १।११८१२९, यन्यः' इत्यादिना देशमान विधीयते, तस्मिन् देशे कधिकरणम् । कर्तृन्याय । कनभिधान- होता स्यात-यम्, यत्र अस्य एकः पादः अन्तर्वेदि भवेत् । न्याय: ।। ३।४१४११२-१३ ।। बहिदि अन्यः । नान होतुः पादो वेदेः वेद्यो उप वा-- किमाख्यातेन कर्ता अभिधीयते नेति । तत्र कारकत्वेनोपदिश्यते । एकस्य च होतुः द्वौ पादौ भवतः यदि अभिधीयते , तत. भौतत्वात् प्रयोजनाकादक्षिणी एव । न तदर्थ होतृदयापेक्षा । न च वेदिद्वयेऽपि भावना प्रकरणगम्यकन्वर्यन्वबाधनेन पुरुषार्था भवति । होना होनम्या वर स्थातव्यम् । तस्माद न कर्तृभेद, के. अघ नामिधीयते , ततः श्रुतिविरोधाभावात् प्रकरणेन * फर्तृमेदः दक्षिणभेदात् । कर्तृभेदाच्च अङ्गभेदः । त्वयंता ( भवति) । ननु सत्यपि कर्तुरभिधाने भा. ११।४।१।१-३. * कर्तृमेदः नास्ति दक्षिणैक्यात् । भावनामधानत्वात् आख्यातेन ता प्रति उपादीयमानस्य द्वादशाहे । टुप्. १।४।५।१७. श्रोतोऽपि संभन्धः प्रकरणानुगुणत्वात् अविरुद्धो नैय * कर्तृभेदात् अङ्गभेदः । राजसूये सोमापोष्णादि. ऋवर्थवा बाधते । विरोधिनी हि तुत्याशी संबन्ध) निके भामावैष्णवादिविके च दक्षिणाभेदात् कर्तृभेदः, परस्पर घाघराताम् , न गुणप्रधानभूती । तद्यथा 'दशा- कर्तृभेदाच त्रिकयोरङ्गभेदः । वि. ११४१. कर्नु पविनेण ग्रह समाई' इत्यत्र दशादिश्रोपमनस्य मनुष्यबन्धनीरीनेन किया प्रशस्ता भवति । प्रशस्त मार्गस्य ग्रह प्रति आदीयमानस नैवमारका भवति प्रतिपाद्यम् । भा. ६७।१२।२६. . कर्तृवत् । यपा 'किं दशापवित्रेण संरभ्यताम् , उत प्रदेश ' इति । तथा ~ ·कधिकरणं कधिकरणं . - नास्ति इति प्रमाणान्तरगम्यविशेपमद्गीकृत्य सामान्य संख्यायास्तावत् सर्वन परिच्छेदात्मकत्वात् न पश्चिन् माणाभिधेयत्वम् , क चित् पुनः मोगादिविशेषशब्द. मैदो दृश्यते । न च तापानेव गन्दः उमयोचिकायेन सद्भायात् विशेषरूपेणाभिधानम् । तपाक चित् । संभाव्यते, अन्वयम्यतिरेकाम्या प्रातिपदिकेन जात्यभि. अपभ्रंशेन कश्चित् विशेषः प्रतिदेशमभिधीयते यया धानात्, विभक्या च संन्याऽभिधानात् । न चानेक- रोहिणिका गौः' इति। न दा चित् अश्वारा शन्दस्य अनेकार्यसनादोपः । यदि तमानेकस्य शम्नस्य सादया या सगुणायामेयमभिधानं भवति । तस्मात् शक्त्यनेस्त्वं न करप्येत , ततः अन्यतरस्य अनर्थ- जात्यन्तराण्येव योगाय-य-गौरवादीनि अश्व- सत्यमेर भवेत् । न २ मुख्यासंख्येययोः अन्गभि. मनुष्यादिसंबन्धीनि अभिधीयमानानि तेभ्यपि प्रत्ययमा- नारित्यम् , येन अन्यतरदुभ्यमानम् इतरम्य गम दधति ( अश्ववैकार्यसमवायिशुक्लायान्तरजाति: कर्क. स्यात् । तथाहि 'परिच्छेदो गयादीनां न कया त्वम्, मनुष्यत्वैकार्यसमायिशुक्रावान्तरजाति: गौर-चिन्न संख्ययानक पिच्च न संख्येये संख्या सत्र विम् । एवं पद्माकार्थसमवायिमुक्रायान्तरजाति: प्रवर्वते ॥ ननु च लिड्गं प्रातिपदिकेनेपोयमानं प्रति- पुण्डरीस्त्वम्, रतालान्तरजाति: कोक्नदत्वम् इत्यादि जाति विलक्षणम् अन्यभिचारिरूपेण प्रवर्तमानं शोणत्या- आदिशब्दाभ्यामुत्तम् ) । यथा गोत्व सारनादिमत्सु दितुल्यं स्यात् । नैतदेयम् । अचेतनेषु यत् ताव- इति न वाच्यत्वमाशयम् । एतेनैव कुमार-करम-दम्यते न विलक्षणम् । तेन वृक्षादिजातीनां कालभ-किशोर-वास-रादयो विशिष्टजाक्सिबद्धवयो-घाच्यत्वं न निषेधति ।। तथा यत्रापि टायादि. विशेषचनत्वेन मनुष्योष्टहरत्यवादीना ग्रहणे सत्यपि / संबन्धात् स्री प्रतीयते । तत्रापि प्रार ततो जाते- अपाचका इति व्याख्यातम् । (मनुष्य वैकार्यसमवायिनी वाच्यत्वमवधार्यते ॥' यद्यपि टावादय, त्रीलिङ्गम्य धान्यापान्तरजाति: कुमारत्वम् , उष्टत्वैकार्थसमतायिनी । योतकत्वात् न भेदेन वाचका भवन्ति, पूर्वस्यैव च करमन्यम् , हस्तित्वेकार्थसमायिनी क्लभत्यम् , अश्वले- शक्त्यन्तरमाविर्भावयन्ति, तथापि प्राक् टाचादिभ्यो यत् काखमवायिनी विशारत्वम्, गोवैकार्थसमकायिनी बस. शब्दरूपम् , तस्य अप्रतीतावस्थे लिङ्गे जाति प्रति अजत्वकार्यसमायिनी रिलम् )। तथादि शशि: कलिता न पचात् अपनेतुं शक्या । तथा 'चालत्यादौ समानेऽपि तद्वतोष्टितादिभिः । वयो यत्र विभक्ति संबन्धात् पुरुष नपुसकत्वं चामिन्यज्यते, भेदाः प्रसिध्यन्ति प्रतिजाति व्यवस्थिताः॥' तत्रापि एवमेव जात्यभिधान योग्यम् । यत्र तु प्रागेव अथ यदुक्त गवादिष्यपि तद्तसंख्यादिमात्रामि विभते, तनिवृत्ती वा सत्या शुशादेय प्रातिपदिकान् घानादेव जातिविशेषसिद्ध. अनभिषेयत्य प्रसज्यते इति अन्यतरलिङ्गमत्ययो भवति गया हस्ती ना देवदत्ता भी: स्त्र धूमः । न शोणावादियन् सन्या जातिभेदे. सरित तोयं वारि इति, तत्र तथान्वाभ्युपगमेऽपि न रिशि- ऽपि भिद्यते । उभयोरभिधेयत्वं नान शब्दैन । विरुद्धम् । अथवा विनाऽपि शब्दविभागेन अर्थप्रतीती वापता' यदि दि शोणावादियत् प्रवाश्वगतानामेक | उपायमानाया गयखसवेयेन विभागेन प्रथमतर जाति बादीनामपि प्रत्यक्षेण विशेष रश्येत, नत एवं कल्प्येत । प्रतिपद्यते । (या. १२१) किञ्च व्यक्तिधर्मश्च यदि च यथा शोषप्रातिपदिकम् अविभक्तावयव गुमाश्व | पुंरत्यादिः प्राक् ततो न प्रतीयते । न प जाता. त्वयो चकमापद्यमानम् अनेरशक्तिस्रनामयात् । वबुद्धायां व्यक्ति वैश्वित् प्रतीयते ।। ' तेन कामं अन्यतत्वाविवेनाध्यासीयमानम् अश्ववम्य न्यमिचारि-लिङ्गमे। जातिगम्य भवेन् , न जातिलिङ्गगम्या । निय स्वेन अगमक्वात् अन्यभिचारिगुणवचनत्वेनावधारितम्, चोपसर्जनीभूनमेर एतत् ( लिङ्गम् ) गम्यमान नाईति एवं गोत्वसख्ययोरपि समानशब्दाभिधानभाजो अन्य- प्राधान्येन प्रीयमानाया जादरमिधेय धारयितुम् । तरस्याव्यभिचारितया वाचकत्वमचायत, न तु सदस्ति। न च गोरखादिशन्देपु अन्धनरलिनाभिग्यक्ति, जाति- त्वम्, ·कधिकरण १३७७ पत्रधिकरणं. , . 'नि संदिग्धप्रधानत्वं पाचकादिषु कारकम् ।। लारोत्पत्तौ यगात्मनेपदसप्रसारणसीयुटमरणात् । उयेत' तथापि तु न तादय क्रियाणामषधार्यते ॥' | इत्यन्यरूपः शब्दः स्यात् , न तु ' यदेत्' इत्येवंरूप: )। वया च पश्वेकल्लपुत्वादिषु समानपदोपादानरक्षणश्रुति- | अथोच्येत , सर्वः फर्ता किन्चिन प्रयोजनमनुद्दिश्य संबन्धेषु वाक्येन क्रियार्थत्वेन अवधार्यमाणेषु वक्ष्यते क्रियाया न प्रवर्तते । ततश्च द्वयात्मकमेव तत्वं साधक- 'न श्रुति ते वाक्यार्थो नेति' (नास्तीति इति मूले. | रूप कियाफ्लखामिरूप चेति । उभयरूपेणामि हिते सति मा. ४।१।५।१५ पृ १२०५ ) । तेन अनापि शक्य | आकाशाद्वयं प्रसृतं क्रियातो निवर्तयिष्यते इति । यत्तुम् ' न श्रुतिते प्ररणार्थो नेति' | अपिच तयुक्तम् । कुत. ? ' कर्तृत्वं साधकत्वेन सिद्धम् , 'प्राधान्येनेह कर्तृत्वं यदि नामाभिधीयते । तत- तचाभिधीयते । स्वामित्व तु तत. पश्चात् प्रमाणा- स्तापयतो याच्यं गुणत्वमवधारितम् ।। ' प्राधान्ये- न्तरगोचरः ॥' यद्यपि स्वामित्वेन विना कल्विं नाभिधानं तात्पर्येणाभिधानम् , न शेपित्वेन । तदिह गदि | नोपपद्यते , तयापि प्रमाणान्तरलभ्ये तस्मिन् आख्यातः फर्तृपपरमाल्यातम् , ततः मुतरा गुणत्वममिहितं भवति। अनुष्ठातृत्वारामानमभिधीयते । तथा च स्वामित्वप्रतिपाद- नहि अकुर्वन् कर्ता इत्युच्यते । यश्च यत् करोति , नार्याः तनतम स्वर्गकामादिशब्दाः प्रयुक्ताः । तसात् तस्यैान्तेन गुणभूतः , तेन अस्यानुपपनं शेषित्येन । गुणत्यमेव केवलं कर्तृत्वम् । अतश्च ( इतश्चेत्यर्थः) प्राधान्यम् । एतत् औदासीन्याभिधानपशेऽपि वक्त गम् । एतदेवम् , तथाहि । 'अचेतनेऽपि काठाटी कर्तृत्व (द्वितीयं परिहार दूषयति- ) यत्तम् । अभिधीयते । मभिधीयते । न च पत्र फलोद्देशस्तस्मानेपाऽव- फेवल प्रत्ययेन क्र्ता , गुणप्रधानभावस्तु अर्थात् धारणा ॥' यापि हि कर्तृलक्षणमगीतम्यम् । न च मविष्यति' इति । (वा. ९०२।९) । तत्रापि यदि यस्तु- फलोदेशस्य न्यापित्यम् , अचेतनेष्यमावात् । सापकत्व तु मानत्वेन कता अभिधीयते, तत. औदासीन्यावस्यानात् न्यापि , तेन तदेवाश्रयितन्यम् । ( परिवारमयदूपणमुप- यथेष्टम् अगानिमात्र प्रतिपद्येत । स तु क्तरूपावेन | सहरति-) तस्मात् नैव पुरुषार्थता धुगेति । तस्मा. गुणाःमनेर अभिधीयते इति नास्ति औदासीन्याव- | मारन्धयम् ( अधिकरणम् । परिहर्ता तृतीय परिहार स्थानम् । ('यद्यप्यादी गुगःयेन' इति शोकोक्तम् आयं | समाधातुम् 'तनैतत् प्रमज्येत ' ( वा पृ ९०३९) परिहार दूषयति- ) यदपि उनम् ' गुणवेनाभिहितो- | इत्यादिवातिमोक्त दूषण परिहरनि-) अनाभिधीयते । ऽपि द्विदीपया आकाक्षया पुन. प्राधान्य प्रतिपत्स्यते । यद्यपि श्रुत्या शेषर नाभिहितम् , तथापि यदेव तदि. इति , तदपि धुतिविरोधादयुक्तम् । आख्यातेन हि शेषगरवेनोपसर्जनत्यम् , तदेव शेषत्वमपि आपादयति । भुत्यैव गुणपर्यायास्मना वर्तृवममिहितम्, तत् तेन हि एक वायत् तादर्थ्यम् अमिधानात्ममुपात्तमेय , पथात् म्यापर्तयत: अतिविरोघ भापयेत । न च येवल मनुष्ठानेऽपि तदेवाङ्गीतम्यम् । राजपुरुषादिष्यपि तासनामन्तरेण ागर्थक्यासक्तिः, यत एव पस्येत, शन्दार्थवृत्त्या राजादीना गुणरमेय प्राप्तम् , प्रमाणा प्रहरणेन प्रयोजनसंबन्धसिद्धः । यथैव च अनमिहिते न्तरराशेन तु विपरीत पल्प्यते । तय एकाधिरणे परि नितिन प्रारण विनियोगाय पर्याप्त माति दर्शितम् । न चैतारता शन्दार्थच माती युतमेर । यम तपा एवंरूपेगाभिहितेऽपि अविरोधः । न च एक एव । वस्तुतोऽपि तप राशो गुगवाय., तपादाप शन्दः भयपर सपपरित. शक्नोति गुणप्रधानाचे युगपदमिर्तते । अस्ति चासो । कपम् !' विधाणा पुरुष पातुम् । तत्र एकस्मिन् भाधीपमाणे यदि प्राधान्यमाधी. राजा गुणत्यं वायरच्छति । स्थानित्यं भजते यो , यतः क्रियागुगर शग पर्नु वमुगुम तया आप्य. पश्चात्, विषक्षा तु यथारुपि॥'तत्र यहा राज. मान रे। कर्मपमनात ता करो पत्ते. यगारमने-मिशिर. पुरुषो विशित, तदा राम्दार्थ गुग्गन पादिरशात अन्याप एा घमा म्यान् (कमी एप्रन यस्तुगतार अहारकर पिपछित पम् । यदा . - 7 , मी मो. १३ ·. - - - জমিলে १३८६ फत्रधिकरण न्यारणे । तत्र हि एकैकस्मिन् पदे प्रायेग अष्टाध्यायी । कर माति गुष्टः पटः' इति । यत्र पुनः उपउर्जन- ग्याप्रियते । तेन लकमगि च' इत्यस्यैक्देशान्तर वेन विशिला पश्चात् निष्कर्षविवक्षा भवति, तत्र यस परिपूर्णस्य योऽर्थः, तेन सह विरोध: परिहतन्य, ।। गुणस्य हि भावात् द्रन्ये गन्दनिवेशः, तदमि- इह च एतावता प्रययविधिः परिपूर्यते 'प्रययः, परश्य , पाने 'खतली' (तस्य भावस्त्वतली पा० ५११११) आधुदात्तथ, अनुदात्तो सुपितो, धातोः, तमोपपदं । इति भाषपन्योत्पत्तिः ! स्वप्राधान्यविवक्षापा तु असो सप्तमीस्थम् , कृदतिड् , वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् , वर्तमाने । सनत्वात् गुण एव न भवति, न तद्वारेण द्रन्ये शब्द- एट , कतरि कुन , ल मंशि च भावे चार्मरेभ्यः, निवेशः । तेन नासो तदा तस्य दन्यस्य दान्दप्रयोग लम्य , तिचादयः (तिप्तम्झि इत्यादि सर्व सूत्रम् ), मारयति, इति मायपत्ययेन नाभिधीयते । पूर्वमेव निकृष्ट- अनुदात्तरित आत्मनेपदम् , शेषात् वर्तरि परस्मैपदम् , त्वात् निष्कर्षकारिणः प्रत्ययस्य निष्पलत्वं स्यात् । तदा युष्मदस्मदुपपदादियु मध्यमादयः, तिटस्त्रीणि श्रीगिता नित्यं संख्येये पाठव भवितव्यम् , सत्समेप उत्सर्गः । प्रथममध्यमोत्तमाः, चान्येकवचन द्विवचन बहुवचना- ! पदा चित्तु यथैव गुगक्वाः धन्दो गुणोपसर्जनद्रव्यप्रति- न्येकाः, बहुधु महुवचनम् , अकयोदियचनाचने । पिपादयिषया तच्छन्दसमानाधिकरणो भवति, एवमेव इति । पराणि च सशापरिभाषाऽऽदिरूपेण लोगगमवण- गुण्युपसर्जनगुणविवशाया गुणशब्दानुरोधेन सामानाधि- विकारादिशास्त्राणि सर्वाणि एक वाक्यम् । एकवाक्यता वरण्य भवति । तुल्यो हि हेतुः अमेदोरचारलायोः। र राति विशेषगविशेष्यभापे भवति , नान्यथा । सोऽपि तथापि तु एप प्रयोगो न अनुरः इति न सीमितरवत् च सामानाधिकरण्येश वा भाति समानविभक्त्सन्तानाम् , प्रतिमाति । यदा तु नाम कथं निदापतति, तदा एतेन वैयधिकरण्येन वा नियाकारकम्पः शेषशेपिरूपश्च । न्यायेन अनुसतं य इति कथ्यते । तस्मादरिद अन्वरेणापि तदिह अनौयिक यात् अवयवान्तराण्युपेक्ष्य भावप्रत्ययं प्रत्यययोग्यवस्तुप्रधानो निःशः । एष च वर्तरि वर्मगि मान्ति , सति 'द्वकयोः' इति द्विवचनं समर्थित भविष्यति । अन्यथा एकस्मिन्नेकवचनम् , द्वयोर्दिवचनम् , बद्द हि 'दूषकसंख्येयसघाते बहुत्वमुपजायते । येके- बहुवचनम्' इत्येतेपा विशेषणविशेष्यभाव. सामानाधि-विति भवेत्तत्र यदि संख्येयतन्त्रता संख्येयप्रमाने चरण्ययधिकरण्यप्रवृत्तिश्च चिन्त्यते । तत्र तावत् हि निर्देश द्वौ च एक पति कृते पहुवननमेव बहुदयकान्दाः सख्यावचना: तारनभिधाय सख्येये प्रामोति । सत्याप्राधान्ये तु द्वित्यैकत्वयोः प्राधान्यात त्यसमवात् इत्यायधिकरणे स्थापितम् । पातञ्जलेऽपि आमीयसत्यानिदेशे भवति दयेकयो. इति प्रयोग। च । वेषु बहुषु' इति प्रश्नपूर्वकमुश्मग्य तत्र क्मात् पुनः विशिष्टमेष भावप्रत्ययेन न निर्दिश्यते ? दोपानभिघाय संख्यावचनत्वमेवावधारितम् , बुडल्वे वक्तृवियचाया वहुप्रकारावात् । पदि द्विवक्त्वयो इति विवरणान् । 'क्थमन्तरेण भावप्रत्यय 'बहुत्वे बहुवचनम् ' इति प्रियेत तनो यथा वैपुल्यं भावप्रधानो भवति निर्देश.' इति पृष्टे , भवति यदा महत्व या शब्दस्यायः ' बहुः समुद्र , बहुरोदनः ' इति, प्रथम एव गुण. खायान्येन विवश्यते इति न्यानम् । यच त्रिप्रभृतीना दिखातिरेक्सामान्यम्, तयोरुभयोरपि तपाहि , पूर्वमेव गुण, पश्चिद् स्वावन्येण अविशेषेण बहुवनन प्राप्नोति, तत्र 'बहुषु' इत्युच्यते, विधीयते । कश्चिद् द्रव्यागभाषेन ततो निष्कृय कथ नाम भेदनिबन्धनसंख्यावाचि एव बहुश्चन स्यात् । चापरः ॥' यर गुण, प्रथममेव स्वप्रधानो विघभितः, अतच 'बहुरोदनः' इत्येकवचनं सिद्धम् । यस्तु तत्रानु पाद्यैव भावप्रयपम् विना च सामानाधिकरण्यम, ल्याप्राधान्यरक्षे तदेरे पन्यन्ते' इत्येक वनाधान्यात सरदो भवति पदम्य शुक्र' इति । यत्रनु दन्यो एक्सचनममनशोदिन:, सः अन्यलवायत्वेन परिहतः। पसर्जन वेन च न निधों विवश्यते , तत्र सामानाधि तस्मात् बहुत्वादिषु बहुवचनादीनि इति सिद्धम् । देशाः च अपवा ~ ·कधिकरणं कत्रधिकरणं - - . - कर्तारमड्गीकरोति इति न धायर्याङ्गता भवतीति ।। तनोपसहरिष्यते , ततः शास्त्रार्थत्वमध्यवसाय प्रमाणी- स तु भारनाया न्याहनतामन्यथाकर्तुमशनुरन् धान-करिष्यते । सर्वमेव शास्त्रम् , यदा श्रुभ्यर्थः कर्मणि थमेवाड्गीकरोति । न च उभग्रामकाव विप्रतिषिद्धम् , नोपयुज्यते, तदा लक्षणार्थमात्मानं प्रापयति । श्रुन्यथे एव विषयान्यावादेय । यदि धात्वर्थमेव प्रति गुणत्वमेव च यह भावना उपयुज्यते । न च युगपत् अविलक्षणा- कम्प्येत, ततः सकृदुपाटाने विप्रतिपिद्धमिव स्यात् ।। धृत्युपयोगित्वमवकल्पते । तस्मात् ययैव ' पूर्वो धावति । इह तु भावना प्रति गुणत्वम् , धात्वर्थेषु (धान्यर्थे । इत्युक्ते सन्धिल्यात् अपरो गम्यमानोऽपि न कार्यग तु ) प्राधान्यम् इत्यविरोधः । स्वभावश्च उभया- 7 संबध्यते , तपेह अन्यपरेऽपि शब्दबलात् सबन्धी फर्ता स्मकं वस्तु । यदि तथैव शन्द उपादचे , किं तत्र विप्रति गम्यते एव केवलम् इत्यवधारणात नोपयोगित्वेन गृयते। विद्धम् ? अथवा एक शब्दात् , एकं सामर्थ्यात् इत्य या चासो प्रतीतिः, सा गुणत्वेनापि उपयुक्ता , इति न विरोधः । सर्वथा अस्ति तावत् कर्तु. प्राधान्यप्रसक्तिः पुनः प्राधान्यकल्पनामपि करोति । तदा च मावना कर्तारम इति पुरुषार्थो धात्वर्थ: प्राप्नोति । अयं चापरो विशेषः, आत्मसिद्धयर्थम् अनन्य यासंभवमात्रेण उपसर्जनीकृतमेव ‘क्रियाऽन्तरेण संबन्धः पाचकादेः प्रतीयते । तत्र गमयति , न प्रधानभूतम् , इति निष्पमाणिक प्राधान्य- शब्दार्थमात्रेण भवेद्धातुर्विशेषणम् ॥ ' शब्दार्थ- प्रतिपत्तिर्भवेत् । नहि त प्रधानभूतं भावना गमयितु वत्वर्था मना उभयपकारस्य उपसर्जन वस्यायं विवेकः । समयो । तेन यदैव कर्ता प्रधानत्व प्रतिपत्तुमारभते , तदैव पाच राजपुरुष वा आनय ' इत्यत्र पुरुषस्य 'किम् एतस्य प्रमाणम्' इत्यविष्यमाणे शब्दो भावना च आनयनसमन्धिन: पाचको राजा वा शब्दार्थमात्रतया । उमयमप्युदासीनम् । न च ततः अन्यत् प्रमाणमस्ति । उपसर्जनत्व प्रतिपत्रः, इति शेषन्वं यावत् न गच्छेदपि । ( कर्तृवाच्यावाच्यल्लविचारस्य अर्थवत्वमुपपादितमुप- 'वदेत्' इत्येवमादिषु तु कर्तुः कार्यान्तरसन्धानुपादानात् संहरति-) तस्मात् अर्थवान् अभिधानामभिधानविचारः । न शब्दार्थोषसर्जनन्वमाकाइक्षितम् , इति परिशेषात् भाष्यम्-(३।४।४।१३ पृ. ९१३) अनमः । वस्त्वर्थोपसर्जन रमेव शेषत्वमवधार्यते । ( कमिधान- सर्वेप्वाख्यातेपु क्रियाऽनुधानं भूयते, न कारक किञ्चित् । पूर्वपक्षप्रयोजनसमाधानमुपसंहरति- ) तस्मादस्ति अमि । कथमेतत् गम्यते । प्रत्ययात् । यतः क्रियामनुष्ठेया धानपक्षे धान्वर्थाना पुरुषार्थ चे प्रमाणमिति । प्रतीमः । ननु कतारमपि प्रतियन्ति , सत्य प्रतियन्ति , न (सिद्धान्तप्रयोजनाभावात् कर्नु: आख्यातवाच्या. तु शब्दात ! कुतस्ताई ? अर्थात् । यदा क्रिया अनु- वाच्यल्यचिन्ता अर्थिका इत्याक्षिपति-) ननु एव यातन्या निघीयते , तदा अर्थात् कारकन्यापारो गम्यते । सति अनभिधीयमानोऽपि समानपदोपात्तभावनालक्षितः । यश्चयात् गम्यते , न स श्रीतः । यश्च न श्रोतः, न रा प्रकरणात् स एव प्रत्यासतरः शक्रोति धात्वर्थस्य प्रयो• वाक्यात् गम्यते , कयमसौ प्रकरणं बाधिष्यते । आह । जनाकावा निवर्तयितुम् , इति अभिधीयमानपक्षतुल्याव 'प्रतिपययो प्रययाय सह व्रत । इत्याशर्योपदेशात् प्राप्नोति । ( परिहरति-) नैष दोषः । स शब्दो का शब्दार्थः कर्म च इत्यरगम्यते ' कर्तरि शप (पा. लक्षणां याति यः श्रुत्या नोपयुज्यते । श्रुत्यर्थेनोए-३।१६६८)' कर्मणि यक् (' सार्वधातुके यक् ' ३११६७ युक्ते तु लक्षणा नान्तरीयकी ।' अभिधीयमानो हि | धातोर्यक् प्रत्यय. म्यात भावकर्मचाचिनि सार्वधातुकै परे अगम्यमानविशेषया श्रुत्या स-गोपालो ययत् कार्य इति सूत्रेण इत्यर्थः) इति प्रत्ययार्य कर्तार कर्म च मुपतिइते, तत्तत् सर्प निराकानीकर्तुं समर्थ इति न समामनन्ति आचार्य । तस्मात् शब्दार्थः कर्ता कर्म + चित् शास्त्रार्थत्वात् हीयते । लक्ष्यमाण, पुनः आदित चैति । उच्यते । नाचार्यवचनात् सत्रकारवचनावर एक 'नैप शास्त्रेणोक्तः' इत्येवं तावत् प्रतीयतेन च तेन } शब्दार्थो भाति । प्रत्ययादसौ सम्यते । अनुया च अनुम: आदर्तभ्यो भवति । तत् यदि लक्षणावीन शास्त्र क्रिया प्रतीता सती कारवाणि प्रन्याययति इत्यवगतमेतत् ।

·फत्रधिकरणं १३८८ कधिकरणं . . . अवश्य- कारागा विभक्त्याः, नार्थः अनमिहिताधिकारेश' इति तु / यादि विशेषणं तायन् ( कादयः) भान्ति इत्येतत् पातअल्मूले पाठः । महपादस्तु अर्थतः अनूदितः। के.) व्याख्यातमेव । तमान् विशेषणतामेयते प्रतिपस्यन्ते । ननु एवदप्यस्ति , यदा कर्मादयो विभक्त्याः, सन् यम ने शालेय , न न्यायेन अभिधेयत्वप्राप्तिः, तदा एकत्यादयो विशेषणवेन' इति । एतन् पूर्व- तामिधेमा विशाम्यन्ते । यत्र पुनः शास्त्रोक्ता विशेषण- पशवचनावात् अनुपन्यसनीयं सत् अभ्युपेत्यवादेनो- तामनभिधीयमानाः पतिपतुं न शक्यन्ति , तब न्याय- पन्याम् । एतदुक्त भवति, यदाऽपि कर्मादयो विशेष्य- लम्याम् अनन्यगतित्वात् अभिधेयतामपि प्रतिपस्यन्ते । भूता. प्राधान्येन विभक्त्यश्चिन्त्यन्ते , तदाऽपि एक. अर्थापत्या या शास्त्रेणापि अभिषेपवया उता भनि- पादय एप विशेषण वेनापस्थिताः सन्तः अभिधीयन्ते । ध्यन्ति । तत्र तिङ्क्षु भावनोपस्थानात विशेषणत्यसिदेः, अनभिहिताना विशेषगवानुपपत्तेः, विशेषस्य चान्यत एव नारश्यम् अभिधेयत्वमझीनतन्यम् । सुम्मु पुनः प्रातिपदि- सिद्धः । मपति हि इंश्यामवस्थायाम् उपसर्जनपरत्वं | कार्यानामे कत्यादीना च अफारवेषु कारकान्तरेषु चयमि- विधेः यथा लोहितोम्योपादिषु । अथवा अर्थशब्देन / चारात् अन्यतरप्रतिपादनशक्ती विहतायाम् , अन्यस्य च प्रयोजनममिधीयते । यदाऽपि ते प्रयोजन तादयेन / भावनाधायादेः गमकस्यानभिधानात् किञ्चिदुप- विभक्तिः प्रयुज्यते इत्यर्थः । यदा उभयोचनः स्थापकमरित इति स्वयं कारस्मनभिधाय तद्विशिष्ट. उन्मृष्टयोः ( अनिर्दिष्ट विषयविशेषयोरित्यर्थः ) यथा- संख्याऽभिधानानुपपतेः क्षारकमपि अभिधेयं भवति । संभवं निवेशात एक तिड्वियय यत् पूर्वमुदाहृतम्, । ननु कलकारकपदपयोगाभावात् अपर तु सुविषय भविष्यति, तत्र कर्मादीना विभक्त्यर्थ- ग्भा-याख्यातपदाभिहितमायनोपनीवानामेप स्वाभ्युपगमात् । ननु च ममानत्वात् बहुवचनादिशाब्रस्य सिविषय सख्यासबन्ध; अयकल्पिष्यते । (परिहर्ता ऐकरूप्ये सति यथैव विद्या कादिविशिष्टसख्याऽभि. आइ-) कथामरकल्पते , यदा वाक्ये स्वनियतपदक्रमेषु धानात् न कारमाभिधानं जातम्, तथैर मुषामणि प्राप्नोति। पदा विदाख्यात शन्दात् पयगमयुक्तेन मुबन्तेन 'पृक्षम्' ततश्च यत् करणाभिधायिन्या विभक्त्या संयुय । इति कारकपयो जन्यमानो नाभिधानमन्तरेण सिध्यति । निर्दिशति' (भा. ३।१।६।१२ पृ. ६७९), 'तदागमे ( स एव शकते- ) ननु तत्रापि किपासबन्धात् प्राक् हि तद् दृश्यते तस्य शानम् ' (सू. ४१९१५४१५) कारकत्वानुपपत्तेस्तावत् बारकवि मक्त्या नोत्पत्तन्यम् , इत्यादिन्यवहारविरोधः स्यात् । (भागमद्वयस्य व्यवस्थित यायत् कियासबन्धी नोपदर्शित । ततश्च कियापूर्वकरवं संप्रतिपद्यते इति । (परिहर्ता शङ्का दूपति-) विषयावषादिनामेव गमाधानमाह-) नत्र केचिदाहुः। सत्यम्, बरेवम् । श्रोता पुनः या प्रगममेव मिति एफमपि शास्त्र योजनाशात् सन्धिमेदेन मिद्यमानम् व विशेषणविशेष्यमापतिपत्ते शति, न तेन किया तसंबन्धो या अन्यत. तिक्षु पूर्वमरवारित., कि नई ? शब्दमात्रान् कारक विशेष्यत्वेन संख्या न वक्ष्यनि , मुप्मु विशेषण वेनेति (स्वमतेन आह-) अय एतेनापरितोषः, ततोऽन्यथोलिया प्रतिपद्यते । अन्यथा हि इतरेतराश्रयत्वं स्यात् । प्रतिपद्य अनुमानेनार्यापत्या वा यात्रा पूर्वतरसंकल्पिता च्यते (पा. पृ. ९२७) 'शाने यद्यपि नैतेयामभिधेय. कुतः , 'क्रियया कारक गम्यं चारफेण स्वमाश्रितम् । तथाप्याश्रितसिद्धपर्थमभिधेय. किया तथा । एकत्याप्यनपेक्षत्वे न मूलमय स्वमिष्यते ॥' शाने हि कार्यवशेन अनभिधेयस्यापि धारितम् ।।' यो सेवन्धिनो. अवश्यमेवस्य हार. अभिधेपन पारिभाषिक्माश्रीयते । न च तायता के निरपेक्ष प्रतीनिमूलमभ्युपगन्तव्यम्, नदिइ यदि तथैव प्रसन्यते । न च कर्मादय, अनभिधेषा एव नियागम्य वारकम् , तनः क्रिया येन प्रत्याय्यते इत्येता साने अभिहितम् , कि ताई ? एकान्ता मिधेयै- | इति वतन्यम् । न च तात् वृक्षप्रातिपदिक दियाया अ-पथा ·कधिकरणं १३८१ फत्रधिकरणं एव च एपोऽर्थः (भावनाया: कारकान्तरव्यभिचार. अभिहितानामपि भावनाकालोपनहपुरुषविशेषाणा सख्या- रूप. ) संख्यासमधे (घटनीये ) कर्तुः असाधारणता- सबन्धाभावात् । प्राधा-यप्रतीता भावनैव मुतरा सबध्येत । सिद्धयर्थम् । असितिष्ठत्यादिपु करणानपेक्षणात् , चलन- यदि तु अयोग्यत्वात् तदसबन्धोऽभिधीयते, तत् गाय- पतनादिषु च आधारानाश्रयणात् , अकर्मकेषु कर्मा-मानेषु कारकान्तरेपपि अविशिष्टम् । अयोध्येत अस्ति भावात् , आसनस्थानवचनादिपु संप्रदानापादानाभावात् । तेषा सेख्थासबन्धयोग्यन्त्रम्, येन शब्दान्तराभिहितमा कर्ते सर्वभावनातु एकान्त निहितः, इति अप्ताधारणत्वेन संबध्यते ' इति, वत् भावनाऽऽदिधपि मावनाऽऽदि. तिड्वाच्यया संख्यया संभन्स्यते । कविशिष्टा चेह शन्दाभिहितेषु समानम् । अयेह तेषामसत्त्वभूतत्वात संख्या गम्यते, न कारकान्तरगता, इति सर्वेषा प्रत्यक्षम् । अयोग्यत्वमिति, तदयुक्तम् । असत्त्वमावस्यैव पर्यनुयुक्त. तत्र यदि कश्चित् वदेत् ' समाने सर्वकारकाणा गन्य- वात् । नहि प्रयाऽऽविसत्र घायोग्यत्वादन्यत् असत्त. मानत्वे कस्मात् की संख्यासंबन्धः, न करणादिभिरपि । भूतत्वम् । तत्र एतदेवाभ्युपगन्तव्यम् , । तादृशेन इति , स वक्त यो यथैव भात. इति । स चेत् त्र्यात् शब्देन'भिहिता संख्या भावनाऽऽदयो वा न परस्पर • मम कर्ता संख्या च एकेन शब्देन उपात्तौ परस्पर संबन्धु शक्नुवन्ति ' इति, तच तुल्यम्, एतदभि. नियम्येने इति , तेन अनभिधेयेभ्यो बाह्येभ्यो निवृत्ता हिताया: कारकान्तरसअन्धायोग्यावात् । कथमयोग्यत्वमिति संख्या कर्तर्येव चर्तिष्यते' इति । तत्र एवं प्रत्यवस्थेयम्, । चेत् , ' शब्दशक्तिवशेन भावनाऽऽदिस्यिय' * अथ समाने कारकावे किं कारण भतत , कतवा- ननु च आख्याताभिहितसंख्यायोग्याप कर्मणो दृष्टम् , भिधीयते , न कारकान्तराणि' इति , तर अवश्य | इति तस्य संबन्ध प्राप्नोति यथा “पच्यते ओदनः ' फलावगम्या शब्दशक्तिरेव शरण प्रतिश्चन्या, यतः । इति । तदन्ति । कुत• १ ' यथैव क चिटुक्त्वाऽपि तद्विषया बुद्धिरुत्पद्यते इति । सा च अमपक्षे- कर्मान्यन्न न वक्ष्यति । तथैवैतस्य संख्याऽपि ऽपि अशिष्टा । यत. कर्तृगता संख्या प्रतीमः । शब्दशक्तेर्व्यवस्थिता ।।' यो हि मन्यते 'कर्मण. केवलामत. । तस्मादेतावती शक्तिस्तिडा कार्यात् । क वित् तिडमिहितसंख्याऽहल दृष्टम् , अतोऽन्यत्रापि प्रतीयते ॥' 'समाने भावनगा कारकोपशाने क. नेन भवितन्यम् । इति, तस्य कचित् तिह-ताभिधेयत्य- शक्तिनियमे हेतु.' इति चेत्, उक्तं यत्र समाने | दर्शनात् सर्ववाभिधेयावमपि स्यात् । अथ तन कथश्चित फारकत्वे कर्नभिधाने शक्ति नियमहेतु,' इति । न च | न्यषतिपूते, तत. संख्याऽपि तथैव व्यवस्थास्यते, इत्य- शक्रय, पर्यनुयुज्यन्ते , यथाकार्य यरपया अनुग-त-पाः चोद्यमेतत् । तत्र एतत् स्यात् , ' कर्तृ विशिष्टा संख्या इयुक्तम् (शतपः सर्वभावाना इत्यादिना २०१११११ पृ अभिधीयमाना न शक्या कर्तारमनभिधाय वकुम्' इति, १७८)| अपिच भवता कगियाने शक्ति कल्पयित्वा उच्यते 'घिशिष्टप्रशं नेष्टमगृहीतविशेषणम् । भूय. तद्वसख्याऽभिधाने शक्ति. कल्पयित-पा। ननु एक- अभिघाऽनभिधाने तु न केन चिदिहाश्रिते ।। प्रत्ययोपादानादेव तसिद्धः न कल्पनाऽन्तरमाश्रयिष्यते , 'अगृहीतविरोपणे तदनुरक्ता विशेष्यभुद्धिर्नोपजायते' कुन, सलु अनेकशक्तिकल्पनया विना नियमः सिद्धयति ।। इति तद्ग्रहणमादतन्यम् । न तु अनभिहितविशेषण वेन अवश्यं हि एतदपि कल्पनीयम् , यत् समाने सख्या-किञ्चित् दुष्यति । मदि नाम अनभिहितमपि विशेषण भाक्त्वे अभिहितत्यैव सख्यामाह , न अनमिहितस्य । केन चिदन्येन प्रयाप्यमान विशिष्प्रत्ययो-पादनाय शक्त्या हि विना एतदेव विपरीतमपि उन्येव यतश्च पर्यात भरति, कि तन अभिधानानुरोधेन । अस्ति चेह अभिधीयते कर्ता, तत एवात्य न वाया सख्या बरम् | भावनयैव प्रयायितस्य कर्तु विशेषणत्वशक्तिः, इति अनभिहितानामेतावता सैविभाग कृत.' इति । न च नाभिधानमपेक्षते । सर्वत्र विशिष्टप्रत्ययेषु चैतमवस्थितम् अनिहितल केवलं यथाकारणं भाति, तेनैव प्रत्ययेन | न चेदन्येन शिया' (११४९९) इति । तत्र - ·. फधिकरणं १३९० कधिकरणं वर्तनं सर्वप्रकार दृश्यते । तत्तु सामानाधिकरण्यात् । 'पक्ष ओदनः, पक्को शकोदनौ' इत्यादीनि पादृष्टान्तो. भवति । सामानाधिकरणपं च द्वयोरपि एकविषयत्वे । दाहरणानि वक्त यानीति । ( तया च प्रयोगो ‘पचति- कल्प्येत । तेन यदि हि देवदत्तादयः सामान्यतः पचति- शब्दः कर्तृरचनः कर्तृगतमख्याविशेषानुवर्तनात् पश्ता शब्देनामिहिता, ततस्ते. सामानाधिकरप्यं लभ्यते । देवदत्त इति वाक्यस्यपस्तृशब्दयत्' इति, 'पन्यवेशन्दः लक्षणया आकृत्यदणाऽधिकरणोक्तन्यायेन भविष्यतीति । कर्मवचन, फर्मगतसख्याविशेषानुवर्तनात् पञ्च ओदन चेन्न । तण्डुलस्येन पाकैन लक्षयितुमशस्यत्वात् । इति वाक्यसपशब्दवत्' इति च ) । किञ्च तसमवेतमेव हि एक्ल्वादि रक्षयितु शक्यते, नान्य. 'तयोरभिहितत्वेन विभक्तिप्रतिवन्धनात्। साधर्म्य समवायि । तत्र एतत् स्यात्, अधिषणादयोऽपि पूर्वमेवान्यदेवदत्तेन पच्यते ॥' इतथ वाचकः, देवदत्समवेताः तस्य पाकत्वेभोव्यन्ते इति । सत्यमुच्यन्ते, अनभिहिताधिकारविहितकारकविभक्तिपतिबन्धो दृश्यते नतवार सामानाधिकरण्यं भवति । गोशणत्या 'पचति देवदत्तः पच्यते ओदनः' इति । यदि है दीनि हि विशेष्ये म्यात्मानुरूपप्रययोःपादनात् मनुब्लोशवाचकच न स्यात् , ततः 'अनभिहिते (पा० २।३। भेदोपचारनिमित्तता प्रतिपय दाब्दं प्रवर्तयन्ति ( प्रथमा- १), ' कर्मणि द्वितीया ' ( पा० २ ), 'कर्तृकरणपो. बहुवचनमेतत् ) सामानाधिकरण्यं कारयन्ति, न त्वेयम् । स्तृतीया' (पा० २१३३१८ ) इति च विभक्तिप्राप्तिन अधिपणादिरूपापन्नो देवदत्तो गम्यते, येन अभेदो- केन चित् मतिभ्येत । यथा 'पच्यते देवदत्तेन ' 'पन पचारमतु रोप) स्याताम् । अतो यथा दण्डादिशब्दाः | योदनम् ' इति । यतस्तु पतु प्रतिवन्धः, रोनारगम्यते देवदत्तादिसामानाधिरण्य न प्रतिपद्यन्ते । दण्डो देव- । पतृपयसाधणेव याच कायम् । साधादन्या वैपर्थम्, दत्त ' इति । यथा वा अधिश्रयणादयः पाको वा । तदेव दर्शयितन्यम् । यत्र च वाचकवं नास्ति , देवदत्त. ' इति प्रयोगो न भवति, तथा : पचति । वन फारकविभक्तिप्रतिमन्धोऽपि नास्ति , यथा पच्यते देवदत्त. ' इन्यपि न स्यात् । तस्मात् परविशब्दा. देवदत्तेन, पचायोदनम्' इति । 'इलश्च बोधक: दिवाचकः वर्तकर्मणो. । तत्पदाभेदवर्तित्यात् दस्तद्विशेषायबोधनात् । यथा श्रोत्रमात्य पक्पकादिशब्दधत् ।। ' ( अनुमान तु 'पवति-वोधक शब्दयोधकम् ॥' (पचतिपच्यतेशद, कर्त- शन्दः पर्तृगाची देवदत्तादिक्तपदाभेदवतियात् पक्त. फर्मगोशेधक फर्नुपर्मविशेषमोपकत्यात् , यत् यहिरोप- शम्दात् पच्यतेशन्दा रमवाची मोदनादिषपदा मोधकं तत् तमोधक यथा श्रोयं शन्दनिशेषाकार- भेदयति वात् पादाब्दवत् ' इति ) । अमेदवर्तित्वं हि विशेषम्य अवारस्य ] बोधकम् इति भयोगः ) त पदसामानाधिकरम् असरिधवाचा दन्तेषु । यदि पचतिदादादिमिः पतपर्मणी नोव्येयाताम, कथं *पमा देवदत्त 'म मोदन. ' इत्यादिए एम् । तद्विशेषः संख्या अभिधीयते । 'तनु नाभिधत्ते , तदि- यस च यतंरचना नाति , तत्र सामानाधिकरण । शेषममिधत्ते' इति हि विप्रति विदमेतत् । नहि श्रो हए यथा पाकादिकन्दे । विश्व सरन्दोपात्त-धन्दगामान्यम् अगमयत् तदिवशेषम् अकार गमपनि । तदभूतसंख्याभेदानुवर्तनात् । तथैव धारकत्वं च शन्दम्य अभिधान वान् अन्यादा बोधक भवति स्याद् दृष्टान्तो नाविहापि च । 'पवति देवदत्त, माननया हि गम्यमानत्ये अर्थ एर योध; म्याप सन्दः । क्यतो देवदनयशदती, पचन्ति देवदत्तपत्तविष्णु तम्मादपि याचा वम् ( या, पृ. ९३२) विद्या विशे. मित्रदय,' इति येन पतवानिति देवदत्तादिनान्दे गग्ग्या, पोश्च समन्धादुपयेते पर्साकर्मणी । नानुक्ताय सेव आपाते रिहरले । यत्र नामो श्यते, म संबन्धः सगुणरयासते ॥' तश्चाभिधीयते, मिशे- घाचको यो यथा पत्ता देवदतः, पकारी' इत्यादि । पशे. मध्यमान का 'रोमा पासोमनः सुपा कर्मम्परि 'पच्यते भोदनः, पच्यते ओदनशी' पन्यवे 'त्र अनधिबधा, तत्राभिषेप प्रमाण . - - ·काधिकरण १३८३ कंत्राधिकरण 1 - पचतिशब्दवदेव पच्यतेइत्येषमाद्यमिहिताऽपि सख्या | मैवैषा गुणं ब्रवीति , किं ततः परं शक्त्यन्तरकल्पनया , अनभिभूतत्वात् कर्तुरेव पामोति, न कर्मण इति । पूर्वयैव व्यवहारोपपत्तेः । अयं तु एवमादिषु एकशब्दो- ( वा. पृ. ९१७ ) उच्यते । ' यस्यापि कारक पात्तापेन सपन्धनियमो न शब्दशक्तिवशेन , ततः कर्तृ. याच्यं तस्याप्येतत् प्रसज्यते । न चोभयाश्रयं सख्यादिधपि तदेव (सुपा केवल्संख्याऽभिधानग) अभ्यु- दोपमेकश्वोद्यो विचारयन् ।।' सर्वथा 'यल्लक्षणो हि पगन्तव्यम् इति अनभिधेयवहानिः । तत्रापरे मन्यन्ते भवता को सन्नभिधीयते । कर्म वा, ताशस्यैव शोणेऽपि नैव वाजित्वमनुक्त्वा वदतेऽमिधा । यत्र संख्याऽभिधीयते ॥' तत् यदि मम कर्मोत्पन्न दृष्टा हि न क चिद् बुद्धिरगृहीतविशेषणा ।' लकारेण्यपि कतुरेव संख्या प्राप्नोति , तत्वापि तहि तन । कथं हि अश्वत्वे अनुच्यमाने तदवच्छिन्न रक्तत्वप्रत्ययो कभिधानेन भवितव्यम् । अथ तय ता कथञ्चित् कर्तु-। जायेव, रक्तत्यविशिष्टो त्यसो । गुणो (गुणिनमधं) नभिधानम् , तद्वत् ममापि तत्संख्याऽनभिधानम्, । गमयिष्यति इति चेन्न, गवादिषु न्यभिचारात् । ऐका. इत्यदोरः । तदेतत् अवश्यमावाभ्याम् एवं परिन्थिम् , ति हि गमकं भवति, न रतत्वमश्चत्वान्यभिचारि। — सर्वत्रैव तावत् ईप्सिततमत्वात् वस्तुलक्षणं कारका- 1 द्रव्यमानं तु ऐकान्तिकत्वात् गमयेत् , न तद्विशेषम् । न्तरेभ्यः कर्मणः प्राधान्यम्, भान्याशेन च वयापारस्य । तस्मादुभयोरपि अश्वन्वरकन्वयोः अन्योन्यायभिचारि- भावनाऽन्तर्गतत्वम् । तत्र पदा तत् प्राधान्यम् आख्या- त्वेन अगमकत्वात् वस्त्वन्तरोपस्सापितान्यतरग्रहणा- तेनैव दर्शयामि इति विवश्यते , तदा सत्यपि कर्तुः शब्दा. समवाच शोणशब्दाभिधेयत्वमभ्युपगन्तव्यम् , नहि तत्र यरूपेण लिड्धातुभ्याम् अभिघीयमानप्रधानभूतसामान्य वरुवन्तरसाधारण्येन अश्वत्वमेव ऐकान्तिकं केन चित् विशेषरूपन्यापारवे, तावता च कर्तृत्वलामे अपरम्य वस्तु- | गमितम् । कतुंः पुनः ऐकान्तिकं भावनया उपादानं लक्षणस्य प्राधान्यस्य विवक्षितत्वात् वर्मणि तसंख्याया | विशेषरूपेण च इत्युक्तम् । अथवा अस्तु शोणशब्देन चा लकारो पत्तिः । यदा तु रालु तत् विद्यमानमपि | अश्वत्वैकार्थसमवायिगुणमात्राभिधानम् ( तथापि न तद्- अविवक्षितत्वात् धातुविशेषवशेन या नैव तदस्ति । दृधान्तेन संख्यायाः कर्तृगमकता युक्ता ) । कथमनद- इत्यवगम्यते , शब्दार्थरूपप्राधान्यमाने (च) विवक्षा | गतविशेषणा विशेष्ये भुद्धिः इति चेत्, उच्यते । भवति, तदा सुपा कर्मप्राधान्यामिन्यक्तिमजी कृत्य कर्तरि 'अश्वत्वं नैव शोणस्य विशेषणतयेप्यते । गुण- तत्संख्याया वा लकार उत्पद्यते । करणादीना तु न | जायन्तरं वेतद् देवात् तत्संगदि गतम् ॥' यदि बस्तुलक्षणा, नापि शन्दलक्षणा प्राधान्यविवश अस्तीति | हि रतवमानमयं त्र्यात् रातोऽ-धन्वेन विशेषणमाकाक्षेत् नित्यमेष बाह्यशब्दोपादेयत्वम् । के चित् पुनराहुः । शक्त्यन्तर वा, येन तदेकार्थसमवाय्येव रक्तत्व वदेत् । एष यदा एवंविधं शब्दसामर्थ्यमवगम्यते यथा । अयं तु यथैव सचागुण वयोरवाचकः, तथा रक्तत्वमतिकम्य कतरेय संख्या शक्नोति वक्तुम् , अयं कर्मण एव' इति, शोणत्वं नाम रक्तावान्तरजाति वदति । सा च अश्वेवर तदा अन्तरेणापि भावनोपस्थापन सैप सेल्या अनन्य विद्यते, न गादिपु, इत्यश्वत्व प्रतीयते, न रक्तवादिवत् विषयत्वेन अभिहितत्वात् कर्तारमुपादास्यते, तथा शोण- संशयो भवति । कीदृशं पुनस्तत् गादिरतवातिरेकेण शब्दः अन्येन अनुपात्तेऽपि अश्वे तद्गत गुणं वदन् | शोगलम् , यत् अश्वेषु समवेतम्, अन्यत्र चासमवेतमिति, आमनैव अश्वयमपि गमयति । तथा च सति अनेनैव उच्यते । 'सर्वपुंसां स्वसंवेद्यं प्रतिज्ञाति गुणा- गायेन सर्वे गवादयोऽपि अनमिधेयाः पाप्नुवन्ति । कथम् ? ' कश्चित् सद्गत एवेह लिद्गसंख्यादिरूच्य- | सामान्यतोऽभिधा । सर्वजातिषु तावत् स्वायक्तिमात्रा- ताम् । स एवाभिहितः पम्वाद गवादीन् ज्ञाप-नुशारिणः कृष्णातरक्तवादयो पिलपणाः प्रत्यक्षमुप- यिष्यति ॥ रतापती चेत् सम्दशक्तिः कल्पिता AF- लभ्यन्ते । नत्र म चित् सत्तो विशेषस वाचक, सन्दी . न्तरम् । क चित्तस्य विशेषण, क चित् ·कधिकरणं १३९४ कधिकरणं . - (सिद्धान्ती-) यदि एवम् , ततः सर्वदेव तिहाभिहितया | ननु पर्मादिविमत्यर्थवादिनोऽपि ( कर्मादिविशेषणान- संख्यया कर्ता नातिकमितव्यः । ( शकते ) कथं । मिहितवादिनोऽपि । विभक्त्यर्यस्थ विशेषणम् ताई 'स्थाली पचति' इति प्रयोगः । ( सिद्धान्ती-) अनभिहितयम् इति वादिनः इत्यर्थः ) अविशिष्टमेतन् । उच्यते । किं पुनरत्र युक्तम् , किं कुतश्चित् कारणात् न, तस्य तिकृतद्वितसमासः अनमिहितेषु इति परि. करिमतिकस्य अधिकरणं संख्यया आश्रितम्, । संख्यानात् । न र कटद्वितीया तिहादिष्वन्तर्भूता, यतः अथवा तसंख्याऽई कर्तृत्वमेव स्याल्या विवश्यते । तयोक्ताना पर्युदायो भवेत् । ननु ममापि परिसंख्या इति ( विचारे ) कर्तृव्यविवक्षा युक्तेति मन्यामहे ।। भविष्यति , भवेत् , यदि कुदादीनामपि संख्या वाच्या कृतः १ 'न मुख्यातिक्रमे किञ्चित् दृश्यते कारणा- स्यात् । न वेते संख्याया मर्यन्ते , नापि वदन्तो दृश्यन्ते । न्तरम् । मुख्यत्वस्य विवक्षा तु यथेष्टं ननु । तेन तिडः केवलस्य ग्रहणमुपपद्यते , नेतरेपाम् । कर्मा- युज्यते ।।' सर्वत्रैर अर्थद्वये सभवति अन्यतररूप- । दयस्तु सर्वेपामा इति वैषम्यम् । अतः कृतपाचकादि- विवक्षा युक्ता । भवति च सर्वकारकाणा खन्यापारा- शन्देम्यः प्राप्नुवन्त्यैर द्वितीयादयः, इत्यन्यः परिहारो पेशया कर्तृत्वम् इति पुरस्तात् प्रतिपादितम् ( वाक्याधि- । वक्तव्यः । स च एव संभवति , यहि कर्मादिविशेषणम् करणे श्लो. ६६ इत्यादिना ) । नहिं प्रधानक्रियागत | अनभिहिताधिकारः । तथाहि , ' कृतः कटः इतीहापि कारकवैचित्र्य स्खयापारविषयात् कर्तृवादिना उपपयते । । कर्मवं निष्टयोच्यते । तस्मिन्नभिहिते संख्या न तसात् वदेव विवक्षितम् इति न्याय्यम् , न कारकान्तर- द्वितीयां ग्रहीप्यति ।।' यस्य च कर्मादयो वाच्या:, संख्याऽभिधानमिति । एवं च सति यत् कर्मसंख्याऽपि यस्य च तद्विशिष्टा एकत्वादयः, तयोरुभयोरपि अनमि- कचिदभिधीयते , तथोक्त कारणम् । न च तत् अन्यत्रा. हितत्वं कर्मादिविशेषणम्, 'अनभिहिते कर्मगि द्वितीया , स्तीति व्यवस्था । ( अन्य एकदेशी आह-) तदा तु | अनमिहिते या कर्मणि ये एक्स्वादयो वर्तन्ते तेषु द्वितीया' अनभिहिताधिकारोऽपि एवं करिष्यते । अनभिहित । इति । यद्यपि चौपसर्जन कर्मादयः, तथापि विशे. कर्मण एकावे द्विस्वे बहुत्वे चेत्यादि । कुतः ? 'विभः । पणेन संबध्यन्ते । समासस्थं हि उपसर्जनं विशेषणैर्न कयो विधीयन्ते यन तस्य विशेषणम् । युज्यतेऽ- समध्यते , वाक्यस्य तु राज्ञः पुरुषः' नभिधानं हि न पुनस्तद्विशेपणे ॥' नहिं उपसर्जनस्य इतिवत् संबध्यमानं दृष्टम् एवमादि । एवं च धृत्तिवाक्य. विशेषणसंबन्धो युज्यते । विशेष्यास्तु एकन्वादय एव । योपिशेषो भविष्यति ! याक्यस्थाश्च कर्मादयः । अतः पुनः विशेषणान्तरमबन्ध महन्ते प्रधानत्वात् । तथा सत्यपि उपसर्जनावे शत्रुवन्ति समानविभक्तिकानभि- च समासाधिकारेऽप्युक्तम् 'मवनि वै प्रधानस्य हिताधिकारविशेग्यता प्रतिपतम् । (पूर्वपक्षी शते-) सापेवस्यापि समास.' इति ( समर्यसूचे पतञ्जलिना । ततश्च 'पची देवदत्तः' इति तिहादिभिरनभिहितस्य संख्याविशेषणत्वेन अनभिहिताधिकारव्याख्या- | कर्तुः सख्याममिधातु तृतीया मुपसंहरति-) तस्मान् एकत्वादिषु अनभिहितेषु इति । ( मुख्याया कारके वा धी; [पृ. ९३५] इत्यत्र सबन्धः । (अनिष्टापत्या एतां व्याख्या दुपयति-) तृतीयामातिनिरस्ता इति शङ्कते-) गतार्थ यात् अप्राप्तिः एतस्मिस्तु व्याख्याने कृतः क्टः, इति शन्दयोरपि इति चेत् । ( मीमादिकारकविमतिभिः अनेकान्ति- द्वितीया स्यात् , उभयत्रापि कर्मकन्यस्य अनभिहित यात्।। कन्येन हेर्नु दूषयति-) न, भी'मादिभिरनेकान्तात् । अप प्रथमवैवाभिहितवात् न भविष्यतीत्युच्यते , उन येतन् पटदितीयोक्तेपि मंगि मीष्मादिभ्यत. तदयुर्फ प्रागेन प्रथमोपत्ते व प्रसङ्गात् । अपिच दुत्पत्तिरिति । यदि च तृतीया गनार्य चात् नोपवते, ततः कटं करोति मीप्ममुदार दर्शनीयम्' इत्यत्रापि कर-प्रथमाराच्याऽरि संम्पा गर्दैवेति काम सानोपयते । द्वितीयथैवामिहितवान् मीमारिए भभाव, प्रमन्यते । } घेवन् प्रातिपदिश्ययोगाममात् तदुत्पनिरिति घेन , . ऋदस्य प्राप्नोत्येव ।

·काधिकरणं १३८५ कत्रधिकरणं , , वदस्ति । तस्मात् जानिस्तावदभिधेया । सा च यत्र लिई केभ्यः पा० २४४६९ लकारा: सकर्मकेम्यः कर्मणि न ध्यमिचरिष्यति, तत्र गमयिष्यत्यपि । यत्रापि ( अचे. कर्तरि च स्युः, अकर्मवेभ्यः भावे कर्तरि च) इत्यत्र तने ) व्यभिचारे सति अन्यतः प्रतीयते , तत्र तदेव | तावत् एकान्तेन अभिधेयायेन कर्तृकर्मणोरुपादानम् । गमकं तदनुग्रहीता वा जातिः प्रातिपरिक वेति यथेष्टं 'कर्तरि शप्' इत्यत्र पुनः एकमभिधेयत्वदर्शनम् । कल्प्यते । (गमादिशब्देषु शोगादिशब्दतुल्यत्याशडकाया | अन्यत्तु कर्तरि इति परसप्तमी । न च शब्दसं निवेशे निरासमुपसंहरति-) मान्न शोगादितुल्यता । कर्ता परतारस्थितः संभवति , अतः ' आनर्थक्यात् पचत्पादिशब्देष्वपि यदि संख्या सर्वकारकान्तर- तदङ्गेषु' इति शन्दे कार्य विज्ञायते । सन एषोऽर्थः ग्यावृत्तरूपा कर्तमात्रानुसारिणी शोणत्यवत् उपलभ्येत, ( कर्तरि शः इत्यस्य- ) कर्तृवाचिनि सार्वधातुके प्रत्यये तता तया नाम कर्ता गम्यताम् , तारताऽपि अनभिधेयोपरत्र अवस्थिते इति । सर्वथा तागत् प्रत्ययार्थः कर्ता भरत्येर । यदा तु पूर्वोक्तेन न्यायेन संख्या दो न लभ्यते, । इत्युक्तम् आचार्यः ( व्याकरणाचार्यः ) तस्मात् अयुक्तम् प्रतिवन्तु च अनन्वान्येकवादिजात्य-तराणि न शक्यन्ते । मनभिधेयत्वानुमानमिति । सदुच्यते । घाच्या रलयितुम् , तदा भायनावात्ययाभ्यामेव ( कर्तुः) वाचकसंयन्धो नाचार्यैरुपदिश्यते । अन्यथाऽनु. उपादानमादर्तव्यम् । विश्व 'शोणादीनां न चान्येन पपत्त्या हि व्यवहारात् स गम्यते ॥' तन नाम जातिबुद्धी निधीयते । क्लेशस्तेनानितस्तत्र , न आगमविरोधो युक्तः उद्भावयितुम् , यत्र न्यायागमो स्वनाप्येव मिप्यते ।।" यदि शोणस्यापि कश्चिदन्यः । समान विषयौ भवतः । इह तु न्यायम्य अन्य एव विषयः अश्वमुपनयेत् , नेवासी स्वय क्लिश्येत् । संख्यायाश्य 'किं वाच्यं कि गम्यमानम् इति , अन्य एवं याकरण- भावनाधास्त्रयों उपनेतारी इति न स्वप्रमायस्यति ।। स्मृतः । एवार्थप्रयुक्ताना का साधुः योऽपभ्रंशः' इति । भायनोरम्याने चोक्को विशेष. (वा, पृ. ९१४।१५) न च अन्यविषथेग अन्यविषयस्य दुर्वलस्यापि यायो ( भाष्यं न्यारवानुमाह- ) तस्मात् अनभिधेयस्यैव कर्तुः । युक्तः, रिमुत याच्यगम्यमानविषयावेन प्रत्यश्वमेव सर्व विशेषत्वविशेषणत्योपपत्तेः अप्रमाणमभिधानशक्तिकल्पन स्वसंवेद्यस्य । तेन यद्यपि कर्ता शब्दार्थः' इत्पेयमाचार्या मित्यरगच्छामः। घदेयुः, तथापि स्वविषयादन्मय वदन्तो नादर्तव्याः भवेयुः। एव न्यायेनावधारिते कश्चित् आगमविरोध दर्श- ते तु नै तया वदन्ति । ननु प्रत्यक्षमेव सूत्रमुदाहृतम् । यनाद (भाष्य ) 'प्रतिप्रत्ययो प्रन्यपाथै सह कुतः | सत्यम्, न तु शास्त्रस्यरूपमालोच्य । किनहिं १ एकदेशा- इत्याचार्योपदेशात् कर्ता शम्दार्थः, कर्म च इत्यरगम्यते । लोचनेन । न च ताकमानेश शास्त्रविरोधोद्रायन शक्यम्। इनि, ' ल फर्मणीतिसूत्रेण (पा० ३४५६९) च. चुतः । सर्वाण्येव दि शास्त्राणि स्वप्रदेशान्तरः शब्दात् कर्तरीति च । आदेशस्थानियवाच्च । सह । एकवाक्यतया युक्तमुपदेशं प्रतन्वते ।।' यदि लिज्यों कर्तृ कर्मशी॥ লন্ত লুসাইন। আম গাইয়াঘলন কবিগানা হাবিশ্ব विरोपे दर्शिते प्रतिप्रत्ययो प्रत्ययार्यम् इत्येतदसंबद्धम् ।। उद्भाप्यते, तत: 'सुरा न पातल्या इत्यस्यापि एकदेशेन पानं करमरपद्धम् ! यदा पूण न्यायेन (यसद विशेषेण विहितमकुर्वन् शास्त्रविष्ट कुर्यात् । तथा भिमवाक्येषु अति । या. 2. ९०२) कर्तुः प्राधान्यमपि पूर्व- यावची मामिहोत्रं होति' इत्यादिमानापेक्षया पररादिना दर्शमिनायम् । नदेनत् मभिधानं प्राधान्य दीक्षितोऽपि मजुन मगवेयात् । पारणेऽपि 'मिदेणुग:' उभपमापिरतिसिर दर्शयति । परमात् मतिप्रत्ययौ । इपेतारमाने पपाने • मित्रः' इत्यत्र गुगरकरणे रामः प्रयाश्च पर्ता फर्म च लयत , तस्मात् । शास्त्रविरुदं स्यात् । तस्मादेशेन निरोध उमाशीप.. विषाविशियोमा अमिधानात् भरत्येव अतिपरण- आद च 'अन्य एकदेशेन शासश्याः प्रतीयते । निरोप इति । २. कर्मगि च' (माये चारम- अपच परिपूर्णन समस्वाहोपसदनी । विशेषगत मी.को. १७४ ·कत्रधिकरणं १३९२ कनधिकरणं - दृष्टा, - पाप्नोति । तस्मात् शक्तिमद्र्यकारकपक्षेऽपि अवश्यं । ऽपि यदि तावत् शक्समिधानत्वेन , ततः साध्य. निष्कृष्य शक्तिमानं मुसिड्भ्याम् अभिधेयमेष्टव्यम् । विफलता । नाहे पाचकादिशब्दाः शक्तिपराः, कि तदि तथा सति हि 'आविर्भूतकया शक्त्या द्रव्यमात्मवशी-शक्त्यन्तरायोगित्वात् शक्तिमत्परा इत्युक्तम् । प्रति च कृतम् । न शक्रान्तरयोगित्वं तदैव प्रतिपस्यते । शक्तिपरत्वे तथैव मुख्य सामानाधिकरण्यात्मकमेव हेतु- तेन कारकान्तरायोगो लिङ्गसख्यारहितत्वं च द्रव्यप्रधान- विकत्वम् । ( हेतोविरुद्धत्वमाह- ) पाचकादि- कृतरक्षण्यन सिद्धम् । (श्रीतत्वविदिष्टस्य सामाना- शब्दयदेव प्रधानभूनगदत्यनमिधानप्रसङ्गात् सिपाप- धिरण्यस्य हेतुतायाः उभयासिद्धतामुपसहरति- यिषितधर्मविशेषविपरीतसाधनता । अथवा यदा मुख्य ततश्च अपस्थितं श्रुतिमामानाधिकरण्यम्य उभयोरसिद्ध- सामानाधिकरण्यमसिद्धम् , तदा इतरदवारकेपेव दृष्टम त्वम् । अथ स्नणया सामानाधिकरण्यम् अविशेषितं । इति विरुद्धता न च लक्षणाया गौणावे वा याचकत्य- वा हेतुः, ततः सिंहो माणवकः' इत्यादिषु अन्तरेणापि | मस्ति इति तसिद्विस्त्रे ( भाष्यकृता ) अर्थाभिधान- वाच्याचकमा सामानाधिकरण्य इत्यनेकान्ति- । संयोगात इत्यत्र च ( सूत्रे अर्थेन नित्यसंयोगात् इत्यय- पना । ( श्रोत पविशेषणपक्षे एव देतो, साध्या- यवेन सत्रकृता ) साधितम् । तेन विपक्ष एव नास्तीत्येवं विशिष्टयल्चगतिशायदेशन्वेन अन्यतरासिद्धाय शक्यं वक्तुम् । एवं परेवपि साधनेषु यथारोभत्र योज- चन्तुमारभते – ) यच श्रीन सामानाधिकरण्यम् , चितम्यम् । ततसहयोगदानमपि शशिगतत्वेन ताबद- तम्य कोऽय: १ ममानमधिकरणम् इति समान वाच्य- हिदम् । नहि शक्त्यात्मककारकायाः संख्याः येन मित्यर्थः । नहि अन्यमा शब्दमा अर्थ, अधिकरणं चिदिप्य ते द्रन्याश्रितत्वातासाम् । अथ तु यद्गनाममो भवान, सर्वशब्दानामधिरण वात् (वैयारणमतेन | संख्यामुपादत्ते तस्यैव प्रतिद्रव्यस्य वाचक इति प्रतिशा- तु-) आमाणाधिकरण शद्वा । वाच्यम्य तु विषयत्य यते, ततः पूर्वाभ्युपगमविरोधः १ हि फश्चित् वैपाकरणः प्रनिपल्या अधिकरणरमुच्यते । तदपि च रक्षणादि. आख्यातम्य द्रन्यवचन-चमिच्छति । यदि सु घाच्य. निवृत्यर्थं मुग्न्य वेन विदोयते । ततश्च मुख्षया घृत्या | लशिवगतसंख्याभेदोपादानम् अभेदोपचारादा गौणमे वेतन समानाधिकरणम् - समानो विषय:- ममानमभिपेयमिति | देतु, तसिंहो देयदन, मी देवदत्तयशदत्ती, पाचन् । ततप एवं साधनं माति, वानाः पचति-निंदा देवदत्तयशदत्तविष्णुमित्राः । इत्यादिभिः अमे- माग्दो देवदत्तम्य सम्छन्दममानार्थत्वात् देवदत्तवननकास्तिकम् । पाचकादो यागनि पचाभिधानम्, स्यादित्यः । मनाथ अनित्य, सन्द अनित्य का सी.सायति संख्यामेटोगदापिन्य नास्ति, भिनिधाप यान् पत् प्रतिशानायकदेको हेनु: स्यात् । तद्भुलाधिपरणे , मग्यापाशी हेतुविकलता । पर रिमती नति, ओम र गायेन (पानियोलेन को. १०-४६), 'तम्या वर्गमिपानागावा साप्पविकसना । तेन नृतीया- पर तय१रमाणेन (माप्योरेन) भन्दयो तयुद्धपोर इन्तमेव लिखित पदमुदाम्यम् । दारिनु छ सास- अर्घयोः वर्षघुस्यो स्यादिमि विदारकारे ( अनु. 'नाधिकरण्यवन टोपा रोमान्ति इन्य साधन म्म् । म. मागम्यवहारवारे ) मानाधिकरण विकल्प्य मर्यभार, परम् (उपगम् , यदुत ) अशान्ति स, गोगदोन मागन्य माशादियन्दाविरोपास अनेकान्तिा मुद्भार मत गम्, भय तु ननमम्यामेदमुनादसे । नैरेष नीयम् । भनुमान गरोधोने व हेतुषिः (मविना विश की यदि वदेत, भात्यधिकरणमा म्याग्व्या. भून विमि. अनुमानविरोधाप उन लुमिः सम् ( नत्र पनिवाचितया निरमा गान् ग्याय- Arjानि निरन ) मुबमामाभिरभिधानादिनार ययापरणेन गोसम्मान पाम्यु. निराशा अमिनाया (रेव हेभि दाय पगनैन अनेकालिया पार न का इत्यर्थः) उपगने )ीमना न मारतो. 'करवानुमान बाधितुमईति' (गण) ·कत्रधिकरणं १३८७ कधिकरण . अत एवं च सति तिविधाने लादेशत्वात् कतरि तिम् , कारकानमिधानमवगतम्, तदपि अनुगतं सूत्रभविष्यति । इत्येकं वचनम् , एकाचनसज्ञत्याच एकत्वे तिम् इत्य- सूत्राशराणि च द्वयेकयोः' इत्येवमादीनि एतदपेक्ष्य परम् । तर यदि या अनयोः परस्परमसमध्य तिपै नियम्यमानानि विशेषणविशेष्यवादिन्यायानुगतानि केवलेन संबन्धः स्यात्, 'तरि तिम् एकत्वे वा ' भविष्यन्ति (विशेषणविशेष्यता उचिता इति न्याय- इति । अथवा एकस्मिन् कर्तरि इति प्रतिपन्नविशेषण- मनुगतानि इति , विशेषणविशेष्यत्वन्यायानुगतवा इति च विशेष्यत्ययोः तिविषयत्वम् । ( तत्र नैवं इत्यादि । सुधापामुक्तम् ) । लोकिकन्यायानुगतश्च सूत्रार्थः' भाष्य भ्याचष्टे-) तन न तावत् अविशेषितयोस्तिपा | इत्यस्य अपरोऽपि अभियायः, यथा लोके कर्तृकर्म- संबन्धः । कुत: । अनेकस्मिन्नपि प्राप्तिः कर्तरि विशिष्टसंख्यामतिपत्तिरियम् एवं ग्याख्यायमाने अनुगता स्थात् विपस्तथा । सर्वकारकसंस्थे च सैकत्वे च भरति । अन्यथा हि स्वातन्त्र्येण इतरनिरपेशलक्षण- प्रसज्यते।' यदि हि स्वतन्त्रमेव कर्तरि एकन्वे च न्याख्याने लोकप्रसिद्धिविपरीतपरस्परासंबद्धसल्याकारक- व्यन्योन्यनिरपेक्षराक्यमैदेन तिविधानमिष्यते, ततः मारवानिवग्राही सूत्रार्यः स्यात् । न केल्मेतावन्मात्रम् प्रयोगकाले तद्वदेव नैरपेक्ष्यम्, इति द्विपहुष्वपि कर्तृषु । किं तर्हि स्वगोत्रेणापि (याकरणगोत्रेण योऽनुसतो न्यायः माप्नोति, कारकान्तरगतेऽपि या एकावे । तस्मादयश्य भ्याख्याप्रकारः तेनापि ) समाक्षराणि न्यायापेनानि स्युः । प्रथम विशेषणविशेष्यसबन्धोऽभ्युपगन्तन्यः । स चैक | विशेषणविशेष्यतया तु व्याख्याने सर्व न्याय्यं भविष्यति । विभक्त्यन्तन्यात् सामानाधिकरण्येन । तत्रापि श्रौतरया- तन एतत् स्यात् , त्वया मीमासकेन वचन यक्तिकुशलेन भावात् एकम्य सभणावृत्तिः, विभक्तिविपरिणामेन वा भू- स्वमनीपिकया एवमुच्यते , न तु व्याकरणसमदाय यधिकरण्यसंवन्ध । सामानाधिकरण्ये तावत् अवस्थित एवमपस्थित इति , आह- ( माध्यम्) संख्या पाधान्यानुरोधेन कर्तृशन्दो रक्षणार अभेदोपचार आगमोऽपि चायमेव , यदा एकत्वादयो विभ- या भजते नैकशब्द, संख्येयप्राधान्यप्रमानात् । ततश्च क्त्यर्थाः तदा कर्मादयो विशेषणत्वेन' इति । द्वाभ्या. सामानापिरण्यसभन्धमर्थ मुख्य या वृत्या दर्शयितुम् उप. मपि वाक्यकारभाष्यकाराभ्या बहुवचनबार्तिके अनमि- सर्जने पठी प्रयुक्ता ' कर्तुरेकावे इत्यर्य. । इति । हितगार्तिके च द्वापि कर्मवाकवादियाच्यत्वपक्षी (भाष्ये ) । अथवा मित्रार्य विषये सामानाधिकरण्यं । दूरमनुसृत्य अन्ते निदोपतया अवधारितम् । (पा०२५२११ न भाति । न च गधिकरणयो. एकविभक्त्यन्तयोः | सूपान्ते ) फर्मादिनिशिधा एकल्वादयो विभक्त्या. । पठया विना एवंजातीयकः संपन्धोऽल्पते । न च येपुषुचित् बहुवचनं प्राप्नोति । से पन्धमन्तरेण अमितोऽर्थः सिध्यति । तदा अवश्यं अनभिहिताधिकारश्च न कर्तव्यः स्यात् । अन्यत्राप्य फर्न पे अस्पतरविपतिविपरिणामे तेनैव न्यायेन संख्या- | मिहिते , विधानाभावात् तिवृत्तदितसमासाभिहितेषु माधान्यात् नित्यं च विशेषणे पष्ठीप्रयोगात् एव विपरि. कर्मादि का प्रसङ्गो द्वितीयादीनाम्, मेन अनभि- णामेन कथ्यते । कतुरेको ' इति । दूरापगतधात्र एक-द्विताधिकारः क्रियेत । अनमिहिताना तु कर्मादीना एक- चम्य विममिविपरिणामः, अर्थातरबुद्धिमानात् । यदि चादिषु रितीयाऽऽदयः इति नेतानुक्त गम्यते । नहि चैकल्लम्य कसरि फर्मणि चेमुच्यते , ततोऽन्य एवार्थ न्यायेन नामभिहितानामाभिहिताना न कथित आपयेव, एकावं यः करोति , यच तस्य कर्मेनि । तस्मात् विशेषो दृश्यते । तदेतत् पार्तिको हारे राष्टं भाष्य. करेलवे इत्येवमादिना दांगते कर्तृकर्मविशिष्टर एकत्वादयः । कारेण ( पतालिना ) उनम् ' एकस्यादिषु विमरत्या प्रत्ययाच्याः शास्त्रानुगताः इयविरोधः । एवं व पुस्तभ्यः अनभिहितापिचारः, समादिशु त भनषैः पारगापमाने यत् मौरिकन न्यायेन ( भन्यता प्राप्त-1 इति । ('अभिहिताधिकार: यः, म काम्या पर्वमंगोरखाप्यता इयनेन ) भापना: मामन्यात् । यदि एकन्यादयः विमायः । अथ दिएमादयो इतरथा - ·१३९६ . फत्रधिकरणं कत्रधिकरणन्यायेन मिहिते द्रष्टव्ये इति । किं पुनरस्य प्रयोजनम् , यदा न | वदेत्' इति पुरुषार्यनिषेधेऽपि प्रत्यर्थ सयोगान्तरम् लोकोदयोस्ते तथोपलभ्येते । यदपि च तत्र नास्ति । अर्थवत् इयुक्तम् । पुरुषार्थ निषेधेन नैतत् सिध्यति । यत् प्रयोजनम् , खद्याने तु अस्ति, कथं नाम अनभिहिता- तदतिकमे ऋतुफल न भवतीति तदथै सयोगान्तरम् । धिकारेण लकारप्रयोगे तयोरभिहितत्याश्रयणात् पर्युदास: चाल. पृ १६९-७०. कधिकरणे भारनायाचिय- स्यादिति । ( मुग्यवान्युपगमेन पर्युदासोपपत्तिमुपपादि- | बलेन भावनाऽऽक्षेपादेव कप्रितीतिसिदे. आख्यातम्य तामुपसहरति-) तस्मात् यद्यपि परमार्थतो नाभिधीयेते, कर्तृवानिय निषेत्स्यते । सु. पृ. ५४७, : कर्तु- तथापि अमिहितपदाश्रयणात् अनभिहिताविधारविहिते | रागात पाच्यत्वे सति प्रत्यर्थस्य यागस्य तद्विशेषण- विमती न पश्येते इति परिहतः कारकविभक्तिप्रसङ्गः । त्यप्रतीतेः, विनष्टम्य च कार्यानुपयोगित्वात् प्रमेयान्तर्भूत- (चतुर्यप्रयोगस्यं तद्विशेषावोधस्त्यात् ' इत्ति हेतुम् मावर्तकल्वे लक्षणविशेषणयानुपपत्ते उपलक्षणवतात. अनेकान्तिक वेन दूपयति-) यनु तद्विशेषामिधाना- कल्पनया अनिकान्तयागम्य पुरुषस्य साधनत्व सभाव्येत दिति (पृ. ९३१।२०), तत् शिशपादिशब्दैरनेका- तम्य कधिकरणे निपेस्यमानत्वात् यागस्य पुरुषो. तिम् । शिशपाशब्दो हि न तावत् वृशयपार्थिवाव- पल्पणालानुपपचेः शुद्धस्यैर पुरुषम्य साधनताऽऽपत्ते: द्रन्यत्वसत्ताप्रमेयवशेयत्वानाम् अभिधायाः, अथ च फानानान्यचिश्ये न युज्येते । पृ ६००-६०१. तद्विशेषमेव शिंशपामभिधत्ते । तेन यथा अन्य सामान्य- • दर्शपूर्णमासयो: ' नानृतं यदेत् । इति श्रूयते स मनमिधाय विशेषाभिधानशक्तिन विरुध्यने, यथा च निषेधः कवर्थः । तेन यो दर्शपूर्णमासी अनुतिष्ठन् चशुपा सामान्यमनित्यत्वमगृहतोऽपि स्पग्रहणशक्तिनं तदुपयोगिद्रन्यसंपादनार्थितया पुरुषार्थ निषेधमुलप्य विरुष्यते , यथा च भवनोऽपि द्रव्यमनभिघायैव तिटा अनृतं यदेत , तम्य ग येवलं पुरुषार्थनिषेधानिलड्पनेन तद्विशेषः कर्तवमुच्यने , तथा मम कमिधानात् ऋो । प्रत्यवायमात्रम् , जिन्तु मनोवैगुण्यमपि । इति निर्णीत तविशेषगल्या मिधान टव्यम् । यदपि गम्यमानस्य वर्षधिरणे । परिमल. ३२३१९१८ म. ग. विशेषणसंबन्धो नास्ति, अनासम्बन्धदर्शनात् अभिधान- • भावनाऽऽक्षेपादेव कर्नुप्रतीतितिः आग्यातम्य पर्नु शनि (वा. पृ. ९३२), तदपि आरत्यरणाऽधिकरणयोः । याचित्र धिरणे नित्म्यते । मु पृ ५४२.५ भावना उभयपापि दर्शनानिएतम् । अपिन ' मधुरो रमः दि फ्र्तृ-वमं वे अपण्टोपाधिरूपे आधिपनि । स्नियः शीतो गुरश्च' इत्यनेन अनेकान्तिान्यम् । ते न साश्रयमाधिरत. 1 पर्नु वर्मययोग्य आओर. अत्र हि मधुररमम्य गुगवान् गुमन्तरे कीतादिमि लम्पयोरपि शान्द मिश्र एवणा , तु सा. मेयधो नामकपने इन एनप्रतिदिन दन्य मुध्यते, प्रयम्यानि। मा तत् विमरेण कधिकरणे निरू. न च पश्चिदरि रमग्दण प्रयननम् । तथा । परिष्यने । यो माश५ १. ३२. • गम्यमानम्मारि 'अश्वमहयेग मगर मुक्तिन्' इति गम्यमानानामा 'वायत्या मानवान् गामानाधिकरण्योपरतो कधि. यादिना मोरपियामबन्ध । यत्तु , चिन् धूमागे करणसिद्धरशान्ताभिधानम् । मु? 2 1 दृष्टान्त. पादौ या न दृश्यने , न नत्रता मात्र पिपितु ये गन् 'यथेन मावरान गटायाने मगंब धादेय गुण- पासते । नम्मा मामियर वर्ग (इति कधिकरणम)| भावामिः म गमगरभिधान भव पनि •धिकरणे भारत निरग्य उपाय एग कमिभानादेव तद यथानुसण्या मान- मानाधिकरले गाना पीनी मीमागदा भी निनिधनम्, गममानगर कगायनायि. पराम. गादीनुमा ११.धारोन श्री. काही! या.२११११.१८२.०'धमिधाम सिदिताम्य भार येन शिरेषम्य प्रसस्टम। गायती गो गाना करता . . . 1 तुरायधिवरन्यायन .

·कधिकरण १३८९ काधिकरण । याचक्म्, शाखादिमजातिमानवमनत्वात् । नापि प्राति शक्तिः कृतार्थत्वान्न दुष्यति । असत्यास्तु फलं पदिकार्थों गमकः विनाऽपि क्रियया उपपत्तेः । तस्याः प्रार्थित दुलभ भवेत् ॥' सर्वनैर यस. अधोक्येत, न जातु चित् कश्चित् निष्क्रियः सभवति , । कस्यचित् कार्यस्य सदसद्भावदर्शनात् विरुद्धसद- भतः अस्तितिष्ठत्यादिका का चित् एकान्तेन आक्षिप्ता | सद्भाधारमकवानभ्युपगमे सति ऐकरूप्यं परिगृह्यते । किया भविष्यति । अथवा । अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथम- तसद्भावः परिग्रहीत.या, सतामपि प्रतिबन्धात् पुरुषः अपयुज्यमानोऽप्यस्ति इति गम्यते । (महा. कारणान्तराभावात् अन्यतो वा सिद्धेः कार्यानार-मा. भाष्यं सश४६) इत्ये सक्रियत्यात् फारफाक्षेपः विरोधात् । अतश्च कार्यवेलायां देवैरपि अप्रातः सेत्स्यति इति ( नेतरेतराश्रयत्वम् )। तदनुपपन्नम् । अनिमित्तकार्यों पादपमङ्गात् इत्युक्त संचधानन्यत्वे कुतः १ तिष्ठयादानुपातेऽपि क्रियामा कर्मके। (सबन्धक्षेपरिहारे श्लोस. ३३)। तस्मात् कल्पिता कमानमुपात्तं स्यान्न नियोगतः वाचकशक्तिः तात् प्रयोगे न्यापरियते। सामान्येन हान अस्त्यादिक्रिया का चित् प्रातिपदिकार्थेन । विपर्यये ( आख्यातपूर्वप्रयोगे ) पुनः उदासिष्यते । माक्षिप्येत , न चासो सर्वकारकाक्षेपे समर्या , इति लब्धात्मकन्यादा प्रोतव्ये सति अनुमानप्रत्यय निराकुर्वती कर्णादीनामन्यत प्रापकं मृग्यम् । न च विभक्तिः क्रिया कार्यकारप्स्यते । (तयत्र न शास्त्रेण इत्यादिनोपपादिता प्रवीति, यया कर्म आक्षिप्येत । न च संख्या किया- न्यायात व्यवस्थामुपसहरति-) अतश्च सिद्धाः मुपा कारकविशेषाक्षेपसमों इत्युक्तम् । अतो न कारक- कर्मादयोऽप्य । तिडा तु नियतपौर्वापर्यशात् प्रतीति मुक्त्वा अन्यत् क्रियाया. प्रन्यायकमस्ति । तय एकान्तेन धात्यर्थमारनाम्यामुपस्थापितयो. कर्तृकर्मणो. यदि कारकस्यापि क्रिया प्रत्यायिकेष्यते, ततः स्फुटतरम् | पश्चात् संख्या अगम्यते इति न कदा चिदपि कारके इतरेतराध्येण उमयोरपि निर्मदत्वमापद्यते । तस्मादिह । विशेषणे वावकशक्तिकल्पनाऽवसरः । ततश्च निन्यानुमैये अनन्यातिकन्यात कारक विभक्तिवाच्यम् । तव । कर्तृकर्मणी इति पिदम् । धाघ तदनुरूपक्रियाऽऽक्षेप इति वक्तव्यम् । यदा ताई भाष्यम्-- (१ ९३०-३१,३५ ) ननु क- क्रियापदपूर्वक कारकपदं प्रयुज्यते , तदा तत्संबन्ध- रेकवात् एकवचनम् , कत्विात् द्विवचनम् ,कर्तुत्रात योग्यायाः क्रियायाः पूर्वतरप्रतीतत्वेन पारखान्यायन- बहुवचनम् । तेन नूनं कर्ता सम्दार्थः इति गम्यते सामर्यात विभक्तिभि. संख्यामानमभिधीयेत । सत्यमेव. / उच्यते । नैतदनुमानात् शक्यम् । कर्मा अनुष्यक्रियाऽ. यदि निन्यम् आख्यातोपत्रमाण्य वाक्यानि । यगमादेवानगम्यते इति प्रत्यश्चम् । तचावत् केन चिन्न पायोश्रन्त , तेपातु अनियमेनेर प्रयोग सर्वदा स्थित. बाध्यते । एकवचननिदेशे क्कय गम्यते, दिपचन- 'गां पश्य, पश्य गाम् ' चेति । ( कारकम्य वाच्यत्रमुप- निदेशे कविम्, बहुवचन निर्देश कर्नुहुन्नम् । तदपि पादितमुसहरति-) तस्मात् मानभिपेयता । ननु एवमपि | पराशम् । कतरदानुमान चाधितुमईतीति । यथा अभियानशोरपि अनियमेन भवितव्यम् । न शक्यमेव } आकृतिपचने वन्दे द्विवचने पभेदोऽवगम्यते भवितुम् । यदा हि मुचन्तपूर्वमपोगापेशपा मलिता वाचक- एकरवने दम्यक यम् एमिहापि दम्पम् । शक्तिः, तदा किममो प्रयोगान्तरे अपनेतुं माक्यते । नहि वा-(पृ. ९३०) अयान कश्चित् अनुमान. अनिन्य, धन्दासंबध. । मानिदयनियमथ संस्थ. अगर आइ-- 'मनु कर्तृद्विवात द्विवपनम् , इयुतम् (भोस संबन्धपाद १३-१४) अयो• कर्तु रेफलादेपवचनम् , पमहत्वात् पहुयपनम् । ध्येत आग्न्यातपूर्वपयोगापेवया भिके शायभावे तेन नून पता शनार्थी ( माप) ! आधारिरो अारपम्भावित कम्प्ये अत्य तमशविर मोऽभिप्राप ! नविशेषप्रयापना प. शन्द उगते मन्विति, वदयुक्तम् । कुन. ! 'सत्यययाता | देवदचकि, वेन सह पाया मनमानानो ता. मपि प्राप्स्यत्, - ·कर्म द्विविध १३९८ फर्म द्विविध एवं भाधम् अदृष्ट्वार्थमेव यथा प्रयाना नित्योपकारक तु 'प्रीहीन् प्रोक्षति ' इति । द्वितीय यथा सलेवाल्या विविध दृष्टार्थम् अदृष्टार्थम् उमयार्थे च आश्रयिर्मा | साप्पाहुति यूपीपाव श्वनसाणुसरकारद्वाग यूपसस्कारार्या) रयम् । दृष्टार्थमपि विविध भाग्युपयोगसरकाराथै भूतो तृतीय यया एकपारमपर्यावर्तयन् जुहोति ' इति । पयोगसेस्वारा चेति । तत्र आयद्वय प्रत्येक द्विविधम् । प्रस्तौ तु पर्यावर्तनविधि अदृष्टार्थ एव दृष्टोमयार्थम द्रव्यसंस्कारक देवतासस्मारक चेति । तत्र दृष्टार्थ आश्रयिकर्माल्य यत्, तदपि विविध विञ्चित् दम्यप्रोपा भा युपयोगद्रव्यसस्कारार्थ सनिप योपमारक द्विविधम् , शेन दृष्टार्थम् , देवतोदेशाशेन तु अदृष्टार्यम् । यथः साक्षात् विनियुक्त संस्कारार्थम् , साक्षाद्विनियुक्तस्य यदुपस्विष्टद्याग अमे स्विकृत क चिद यथाविनियोगात् । पारम्, त संस्कारार्थ चेति । तत्राद्य यथा 'नीही- विञ्चिद्देवतोद्देशाशेन दृशा दन्यप्रक्षेपाशेन तु अदृष्टायें नवति' इति । द्वितीय यथा 'वसमालभेत' यथा उत्तम प्रयाज । तत्र हि 'स्वाहाऽमिं स्वाहा इति । अत व सस्येर विनियुक्त दोहा । सोमम्' इत्यादियाज्याम नलिङ्गात् कमेण प्रत्यभिज्ञायमाना अगोद्रन्योपकारकतया 'वसमाल्भेत , इत्यत्र | आज्यभागादिषु यक्ष्यमाणा एव देवता सस्कार्या । आलामसंस्कारार्थ वम् इति पशुसोमाधिकरणे (२२२२६) तदेतद्दशमे ' प्रयाने च तन्याय वात् ' (२०१७) भवदेव । ( भूतोपयोगद्रव्यसंस्कारार्थ दृष्टाय सनिपत्यो । इत्यधिकरणे प्रतिपादितम् । पशुपुरोडाशयागोऽपि एवं पकारक-) प्रतिपत्तिस्तु निविधा प्रधानोचरकाला त पूर्व मेवेति दयाने एक पायपीति चेत् ' इत्यधिकरणे झाला त समराला च । तनाद्या यथा 'चायाले (१०१९) प्रतिपादितम् । किञ्चिदायिकर्म देवतो कृष्णविपाणा प्रास्यति ' इत्यादि । वितीया यथा 'शका द्देशाशी दृष्टा द्रयप्रक्षेपाशेनापि , द्रसत्यागशेनैव पविध्यति। 'लहित निरस्पति' इति । इस चतुर्भे न केवल अपार्थम् इनि आभषिकर्मता लभते यथा 'पशावनालामालोहितराकृतोरकर्मवम् । (४११।१२।२७)। मूल केन प्रस्तर प्रहरति ' इति प्रस्तरपहरण सूत. इत्यधिकरणे प्रतिपादिता । प्रधानसमबाग यथा आग्नेय चाकप्रकाशितेष्टदेवताक्ल्पनात् तदुद्देदोनापि हार्थम् । चोदनया विहिते यागे 'चतुरवत्त Jहोति ' इति होम एवम् प्रस्तरे जहूमामादयति' इायुपयुक्त प्रस्तरद्रव्य- रूपा प्रतिपत्ति । होमो हि पपते नुहोति' इति । प्रक्षेपारोनापि दृष्टार्थम् । तत्यागमात्र तु तत्राधार्य विधानात् वपदमारोचारणोत्तरथणे अध्यर्पणा कर्तव्य सस्सिनेव च दणे यागस्मरणार्थेन वषट्कारेण सारितो पुनरपि वैदिक धर्म चतुर्विधम् उत्पत्ति-प्राप्ति-विकृति- यागो यजमानेगानुय । तदिद सर्वमानाधिकरण सैरकृत्यर्थ वेन । तवाद्य यथागोताभि संयोति' वातिये ( ३६४११४ ) प्रतिपादितम् । भूनमान्युपयोगी । इणि संययन पुरोडापिगोपाथर्थ पागादि च स्वर्गाद्यु भयसंस्काराय तु संस्कारक नास्येर । भूनमा यु पित्यम् । द्वितीय यथा पियो दोग्धि इति ऊपथ पयोगोमपदेवतासंस्वारस्तु पशुपुरोडागयाग आश्रय स्यैव हि दुग्धम्य प्राप्त्यर्थ दोदनम् । तृतीय यथा उममेदेषु वश्यते । अदृष्टाथै संनिप योरकाय यत् , 'मीहीनहन्ति ' इति , नुम्यरूपविकारार्थ वात् । चतुर्थ तदपि प्रतिपत्तिादेव त्रिविधम् । भूनोग्योगमस्कारार्थ यया प्रीहीन् पोशानि' इनि, अष्टरस्कारार्थ रात् । भाग्युपयोगकारार्थम् उपयोगसमकाल च । तत्राय पुनरपि वैदिक धर्म चतुर्विध प्रकृतिवितिस्मया पथा हुतइवि शिष्टाचारमप्यविधिमा । न य मक्मनुभया मक च । तत्राद्य यया अग्निदोषदर्शपूर्ण प्रतिपत्ति , होगन प्रतिपादितम्य आकीर्णरतानिवृत्ती | मासादि । द्वितीय या मासाग्निहोत्रादि । तृतीय यथा प्रतिपय तरानपेशवान् । भा युपयोग यमकारार्थमा अनीपोमीयमाणीयादि । आम्मे तदुन पूण- विविध साशादिनियुक्त संस्कारार्थ साहाद्विनियुतम्य मामयो अनीपोमीयो विकृति, तम्य च एवनीयपशव, मनुपपारतम् , तसत्तारार्थ चेति । पात्र यथा तेषा कादशिना मुत्याकार मायात, तेषां च प्राजा . . मिति । । .

·कत्रधिकरणं कधिकरण तवा , दृष्टं यथा , शोभनः पक्ता, रमणीय. पकः' इति । यब प्रागुक्लेन भावनाद्वारमतीत्यभ्युपगमात् सिद्धसाधनम् । तु अभिषेयत्वं नास्ति , तर विशेषणसेबन्योऽपि न दृष्टः लोकविरोधोऽपि तवैव आपोत । कुत, १ 'लोको यथा 'शोभनमास्यते' इति । न च गम्यमानस्य | यदन्यतः सिद्धम् , नाभिधेयं तदिच्छति । यथा विशेषणसंबन्धो यथा धूमशब्दादमेरवगतस्य न ज्वलना- श्रोत्रगृहीतत्वात् स्वरूपं नामिधीयते ॥' शेषा दिभिः संबन्ध इति । तदेतत् सर्वम् । ननु कतुरेकवा. | अपि प्रतिज्ञादोषाः पूर्वोक्तेन मार्गेण ( श्लोवा, शब्द- देकवचनम्' इत्यादिनैव (भा. पृ. ९३० पं. १) | नित्यत्वाधिकरणोक्तमार्गेण ३१८ ) वर्णस्फोटजात्यादि- दर्शितत्वात् माष्यकारेण न प्रपञ्चितम् । तद्वतसंख्या | शब्दविकल्पनया शक्तिदायकारकविकल्पेन न्यतिरेका. योग्यवं सामानाधिकरण्यादिभिविना नोपपद्यते । तस्मात् | न्यतिरेकपन न वैयाकरण प्रति योजयितायाः ( सुधा. अभिधानपक्ष एवं न्याय्य इति । अत्राभिधीयते । पृ. १४४०)। यत् तावदुक्तं ' वाचकः पनत्यादिशब्दः कर्तृकर्मणोः तथा सामानाधिकरण्य श्रोतं लाक्षणिक पा हेतुरुच्यते । सामानाधिकरण्यात्' इति , तत्र यदि वानकशक्त्या श्रौतं तावत् उभयोरप्यसिद्धम् । कस्मात् , अस्माकं भावना- अस्तित्वमनुगीयेत , पूर्वोक्तेन अर्थापचि मानाभिधानात् , तव शक्तिमानकारकत्वाभ्युपगमात् । भनेन सर्वप्रमाणानुपपत्ते अनुपलब्धिविरोधः । सर्व- देवदत्तादिशब्दो हि द्रव्यवचनो न शक्ति प्रवीति । कारक शक्तीना च अर्थापत्तिरेवैक प्रमाणम् । सा चेह अन्यथा च अभिदधत् प्रत्यय. शक्तिमानरूपेण अभिदध्यात् ऽप्युपपत्तेनिराकृता । अनुमानविरोघश्व नामिधाता दन्यरूपेण , तस्याकारकत्वात् । यस्यापि हिंद्रग्यं कर्तृकर्मणो. पवत्यादिशब्द तदत्यन्ताविनाभूता कारकम् , तेनापि शक्तिविशेषणवेन अवश्यमभ्युपगतल्या मियायियात् । (कर्तृकर्माविनाभूतभावनापार्याभि- | तदहितद्रपन्यापारासमवात् । ततश्च आकृत्यधिकरणात् भायित्वात् इत्यर्थः ) यो यदत्यन्ताचिनाभूतार्थाभिधायी , शक्तरेवाभिधानम् , इति द्रन्यशब्देन सह सामाना- स तस्य न वाचक यथा शिंशषान्दो वृक्षत्पनियताधिकरण्यानुपपत्तिः । शक्तिवचनस्तु नैव आख्यातसममि. शिशपात्वस्य (वाचको, न वृक्षत्वस्य ) । तथा कर्तृकर्मणी न्याहत कश्चित् शब्दोऽस्ति , येन सह श्रोत सामाना- नाभिधेये तिडा , तदभिषेयापरित्यागात् तद्यापारात | धिकरण्य स्यात् । स हि कारकविभक्त्यन्तो भवेत् । विनाऽपि च प्रतीयमानत्वात् , द्रव्यत्वात् , तस्मिन्नेव न चेदानी कारकविभक्ति. प्रयुज्यते । यस्य तु (शक्यन- शिशपाशन्दे वृक्षत्वात् । कारकत्यात् आमातानभिधानं | म्युपगन्तुवैशेषिकस्य ) द्रव्यं कारकम् , तस्य यत् द्रग्यं करणादिवत् । तिशब्दम्य आवकल्पम् आयातल्यात् केन चित् कारकामना अवधारितम् , तम्य जातिगत् भास्यते इत्यादिवत् , इत्येवमपि शक्य वक्तुम् । ननु तत्वानपायात् याव सहाव कारकान्तराविवक्षा प्राप्नोति । • अचन्द्रः शशी' इतिवत् एतत् लौकिकविरुद्धमनु- शतिपक्षेऽपि अपिशिष्टमिति चैन्न, एकद्रव्याश्रिताना मानम् , नैष दोषः । यदि यय प्रत्यास्यत्य प्रत्यायकत्वं ताराराम् आविर्भावतिरोभावविवक्षाशेन तथातथाऽभि- वा निनुमहि , सतो लेकविरुद्ध माम । वाव्यवाचक- धानात् । द्रन्यस्य तु एकात्मकत्वात् अपेक्षाकारणरहितस्य शक्तिमविधेधस्तु अय क्रियते, न न न लोकप्रतिदिन विवक्षाऽन्तर प्राप्नोति । 'यदि च द्रव्यवाचित्वं विरोध , प्रत्ययोत्पादमात्रेण कृतार्थस्य ( वा. पृ ९३३) सुमिहन्तेष्वपीध्यते । तवो लिङ्गादियोगः स्यात् लोकस्य अभिवेयगम्यद्योत्यविषयरूपार्थचतुष्टयविका-सत्त्वमागत् कृदन्तयत् ।। ' या पाचकादिशनेषु नादरात् । ( गादिशब्दानाम् अभिधेयर जाति , दन्यप्राधा-यात् सत्तरपत्यशे माति , एक मुसिह ते. मम्या व्यति', उपसर्गागा द्योत्प. गमनादिर्य, योग पपि स्यात् । ततश्च यतेश्रेय 'परचक भूहि' रुदाना विषयः पद्मवादिरिति चतुष्टयम् ) । यदि तु 'पाचोन नम्" पात्रकार देहि ' इति कारका-तर- लोकप्रसिद्ध प्रन्यायपप्रत्यायकत्वमानं राध्येत, सत. योगो भाति, म 'पनत्यौदनम्' इत्यादिवपि . 1 ·. धर्म वा विधिलक्षणं १४०० फर्म वा विधिलक्षणं वरन्द्रव्यं वचनात् पाक्यज्ञवत् । ४॥ असंबन्धश्च कर्मणा शब्दयोः पृथगर्थत्वात् । सामग्रन्दो गातिवाचा: । सा गीतिश्च न प्रधानभूता साम ऋची गुणभूतम् इनि सिद्धान्तवादी साम्नः किन्तु गुणभूता । ननु यत् प्रति गीतिः गुणभूना , का गुगभूता इति पूर्वपछे दोरमाद । ऋचो गुणभूतत्वे तत् किं स्यात् ! आह । तत् आश्रयभूतं द्रन्यम् ऋक वनगा स्तोत्ररूपम्नंगा साम्नः असंबन्धः, सबन्धो न स्वात् । अपवा का द्रव्ये यस्य साम्नः तन् । स्थान् । शन्दयोः परयंतर पृष्यं भवति ' इत्यत्र यंतर- ऋग्द्रन्यं स्यात् । ऋगुरूपं द्रम्य प्रति गुगभूता गीतिः । शब्दस्य गीतिशचकत्वेन पृशन्दस्य च स्तोत्रवाचकन्वेन वचनात् 'ऋचि अध्यूढं साम गायति' इति । पाक- पृयगर्यत्वात् मिन्नायकन्वात् , श्रुतं सामानाधिकरण्य यशवत् पाक्यद्धेषु इव । पान्यज्ञेषु पाचनि दय भवनि चाप्येत । 'रयंतर पृटम् ' रपतरगुगर्क पृष्ठम् इयुए. राजा धानाः तण्टुला: आज्यम् इति , एवमिहापि दन्यम् । दिक्यते । साम्नः गुणभूतत्वे सति रयंतरसम्दो गीविविशिष्ट- ऋक् । तम्य गुगभूता गीतिः, इति पूर्वः पशः । वाची सन् पृशन्देन गामानाधिकरण्यं ल्मेव । तस्मात् तवाविप्रतिपिद्धो दव्यान्तरे व्यतिरेकः । साम उचो गुणभूतम् । चशब्दो हेतुममुच्चार्यः । प्रदेशश्च । ५॥ संधाराप्रकरणेऽमिवत् स्यात् , प्रयुक्त्वात् । ९॥ सामस्वरूप या गीतिः सा ऋचः प्रति प्रधानभूता इति पूर्वपश्ठ उक्तः । तन विशेषमाह । तत्र ऋगाभिवे ऋचः गुणभूतं साम इति सिद्धान्ते पूर्वपशी शते । साम्नि प्रधानभ्ने स्वीतेऽपि आश्रयात् ऋग्द्रन्यात / अप्रकरणे , पारगं प्रारणगतं कर्म , अप्रकरणम् अर्म व्यतिरकः द्रन्यान्तर ऋगन्तरे योनेः सकाशात् उचरायाम् अरमातः । अपारणे मार्माले अध्यपनकाले ऋचि प्रदेश मेवध अविप्रतिषिद्धः = विदः ।। गानेन ऋचः संधारः प्रयुक्तः संगदितः । तथा च 'कवतापु रथतर गायति' इति विशेशयिहितेन द्रन्यान्तरण । अर्माले सस्कारस्य प्रयुक्तत्वात् पर्नाले पुनः गानेन सामान्यविदितम् अमि वा शूर संस्कारो न कर्नर । नहि कृतम्य पुनः करगं सफरम् । *ग-रूप दम्य वध्येत । अतो न विरोध. । तस्मान् प्रधानमं| अभिवत् भग्न्याधानवन् सकृत ते अग्न्याधाने पुनर्न क्रियते तदत् । साम इति पूर्षः पक्ष । अफार्यत्वाच्च शब्दानामप्रयोगाप्रतीयते ॥१०॥ शब्दार्थत्यात्तु नैवं स्यात् । ६॥ सिद्धान्ती आद । तर मने सकृत परताना दाना माम ऋचः प्रति प्रधानम् इति यूपश्च प्रान पुन कर्माले अगवान् पुनः संस्कार्यवाभावान् निरम्यन सिद्धान्त मुनयति । एवं न स्यात् माम मन्त्र: अप्रयोगः गानम्य कर्मकाले पदीयेत । अयमर्थ,, यदि है पनि आशा न म्यान किन्नु ऋगेर प्रधानम्, 'मापनकाले गान वं कर्म पान् विष्ठन् दावन गुणभूतम् । शब्दार्यन्यान् निश्येत् , यदि वा पुनः न शक्येन कर्मकाले गर्न गपदाटायन्वात् ऋगरा सेस्काराय मामेति तुम्, एम् अनयत्वात् पुनरमयोग. स्यात् । तर प्रदममेव । पर भनि नापना । तम्मन् र पा मारत । शपते तु प्रीता: उम्दाः पुनः अपन गाम गुणभूनम् इति निदान्तः । मोस्तुन् । तामात् अप्पयनशारे प्रयुटमटि गाना परायंत्याच मन्दानाम् । ७ ॥ समापा कमी इति मंकाले पुनः प्रयुज्येत तमाम निदान्ते लामाह। पराः सना मुगः। मेर। 'अ मुटेपः नुकतेन सुविदिना, याधिवशन्घ १११॥ निथ ऋगाति । सन् ऋम्मन्दाना परा धनकाले ऋगन कन्यमेवेति निदान्ने चिन्तर- पन्न् प्रपना, सरगुपनम् । मार । 'भोदुम्बरी रदृष्ट्वा अनामिन्य साठा .

·कधिकरणं कधिकरणं भागमेन, १ न - - एवं सति ययात्रिहितगृतीयाप्रसङ्गात् । (पूर्वपक्षी- ) स्थात् । तस्मात् वद्धताधिकरणोक्तेनैव अन्वयन्यतिरेक- न वैष न्यायेन प्रसङ्ग आपादितः, किं तर्हि ? मनपरिहारेण पक्षद्वयमपि ( अभिधातृत्वगमकल्वरूप न चागमविरोधे न्यायः कार्यक्षमो भवति । पक्षद्वयं ) समर्थनीयम् । ततश्च विशेषहेतुमिः शक्यो (अनभिहिताधिकाराख्यागमेनैव तृतीयापर्युदासोपपत्तिं गनकावधी निर्गतुम् । भाष्यकाराभिमतलक्षणात्यपरि- मत्या सिद्धान्ती परिहरति-) तसात् अनमिहितशब्द एव तोषात् स्वयं मुख्यत्वाभ्युपगमेन पर्युदासोपपत्ति वक्तु- लक्षणया विशेषात्मना अनवगतम्वे वर्तते, पचतिपच्यते- मारमते-) अथवा मुख्यः एव अनभिहितशब्दः । शब्दाभ्यां च संख्यासंबन्धादरात् विशेषरूपेण कर्तृकर्मणी । कथं तर्हि ' पचति देवदत्तः' इति तृतीया नोत्पद्यते ? गम्यते । तस्मात् तत्तद्विभक्तिर्नोत्पत्स्यते । कारकान्तराणि । पर्युदस्तत्वात् ? कथं पर्युदस्तत्वम् १ तिडा अभिहितत्वात् । कदा चिदेवं विशेषरूपेण प्रतीयन्ते इति । किमर्थं तार्ह पुरस्तात् अनभिधानक्लेशः कृतः ? लोक- खविभक्तीमत्पादन्ति । कारकत्वाविशेषेऽपि च यथा वेदार्थम् , न व्याकरणायम् । कि लोकवेदन्यतिरेकेणापि कर्तृकर्मणोरेव विशेरप्रीतिः संख्यासंबन्धश्च भवति । व्याकरणम्यवहाराः सन्ति १ बाढम् । नहि वृद्धिगुणशब्दो इति , तथोक्तम् यलक्षणो हि भवतः इत्यादिना लोकवेदयोः आदैजदेटाम् ( आत्-ऐ-अत्-एडाम) करणादीनां तु न वस्तुलक्षणा इत्याद्यन्तेन ग्रन्थेन । वाचको दृष्टौ । भवतु संज्ञापरिमापरणामलोकिकन्त्रम् , उक्तम् । पृ. ९१८॥३-१५) यत्तु भावोत्पनलकार- प्रकृतिप्रत्ययार्थास्तु न लोकवेदन्यतिरिक्ताः प्रयुन्भन्ते । पक्षेण न्यभिचार: ' नेह पच्यते , नेह मुज्यते' इत्यादिषु कथं न प्रयुज्यन्ते ? यदा 'लः कर्मणि' च इति वेद- पचिमानवियशायां कर्तकर्मणोरनाश्रयणात् धात्वर्थभावनयोः । लोकयो: अत्यन्तम् अरान्नेव लकारः कर्तृकर्माभिधायित्वेन आशक्यते ततश्च अगमकत्यमिति ( पा. पृ. कथ्यते । ननु लादेशानामत्र लकारग्रहणेन ग्रहणं युक्तम् , ९१४।१५-१६ ) तत्रोच्यते । 'तुल्योऽभिधानः स्थानिनि वा अर्थादेशनमादेशार्थम् । नैतयुक्तम् । कुतः ? पक्षेऽपि स दोपः शब्दगोचरः । वाचकस्याप्यने- 'लकारे लक्षणा तायदादेशार्थ प्रसज्यते । स्थानि- कान्तो गमकस्येव नेष्यते ।' यथैवान शिपाया | द्वाराऽपरोक्षा च वृत्तिरादेशभाम् भवेत् ।। ' लकार अनेकान्तिकत्वात् अन्यत्रागमकत्वमापाद्यते , तथैव शब्द-यमाणमुत्सृज्य आदेशा गृह्यन्ते इति श्रुतियाधः । स्थापि कर्मानभिधानात् 'ओदनः पच्यते' इत्यनापि अथापि लकारस्यैव वाच्याः कर्मादयोऽपि उच्यन्ते, तथापि अनमिधातृत्वप्रसङ्गः । अय व्यभिचारी अप्यसो केनतेग अनभिधीयमानाः सन्तः प्रागादेशोपत्तेः न शक्या: चिदनुगृहीतः सन् अमिधासति, तपा मगापि तदर्थों तथाऽध्यासातुम् अन्ते च न्यायविरोधः स्थित एव (अर्या- गमयिन्यति इत्यविशेषः । तत्र सर्वत्र सकर्मकाकर्मकश्यन् । पत्तिमङ्गन्यायेन विरोधः)। अतश्च करिमश्चित् असमझसे विकरणेतरतिकरणोपपदविशेषज्ञानरत् अनमिधातृन्यवत् । अवश्पकपनीये , वरम् अभिधेयरमेव पारिभाषिक गमकत्वं विविच्यते (अभिघातृत्ववत् गमकत्वं न विरुध्यते । कल्पितम् , एकान्तम्य आश्रयणीयत्यात् । नहि कमचिदपि इति पाउः कचित् ) इत्यनुपालम्भः । इतरथा तेशन्दस्य लावस्थायाम् अपारिभापिकमभिधेयत्वं संभाति । मावकर्तृकर्मसु त्रिषपि दर्शनं यतेशन्दस्य इसन्धिकरणा- तेन 'लः कर्मणि च ' इत्यादेशद्वारेण लोकवेदार्थम् स्मनेपदीयव्ययम्यमत्ययेणु चाविशेषः (दयविकरणेषु अर्थादेशनम् , उत स्वशास्त्र व्यवहारार्यम् इति परीक्षाया आत्मनेपदिषु धातुपु , 'ऋतेरीयड्' इति इयड्प्रत्ययेषु, यदि लोकवैदयोः सिनाच्यन्यं युक्त्या अवकल्पषिष्पने , ' धातोरेकाचो हल्लादेः क्रियासममिहारे यद्' इति ततः तादयपरिक्सनम युद्धम् १ अथ अनवतिः, यड्मययेषु , ' सार्वधातुके पा' इति यक्प्रत्ययेयु| ततः समानार्थत्वमिति ! तर तु लोकदार्थस्वभ्य 'कर्तः यह सटोश' इति क्यङ्प्रत्ययेषु च पूर्व निराकृतवात , परिशेषतः स्वशाम्रार्थना । संदेहः) पति अयन्तसंशयनत्यमेव अभिभानपशेऽपि | तेम एतदुक्तं भवति , पाणिनर्मम फतकर्मणी समारा- ·पर्मणः सर्वत्र १४०२ फर्मणा आकृष्यमाणस्य . भा. १९११।४।२४.० वर्मशा आशष्यमाणम्य (मन्त्रण) निष्ठतेः आमनेपदं मन्त्रारणत्वे माति 1 मन्त्राधान तरसमानमर्नुकत्वनियमः । या. ३१८११३।२६. • मंगा | पृटराधोता एव संमरन्ति । पृष्ठमन्दस्य कर्मनामत्वे तु मर्मणः असमायान् । मा. ३१०१०१९. • वर्मणा आत्मनेपदेन विप्रतिषेधः प्राप्नोति । विप्रतिषेधात् नायं प्रयोज्यन्यापाराक्षेपः निर्यापारम्य क्मत्यायोगात् । सु. | पृष्टान्दः कर्मवाचकः । अभिधानोपदेशात् , अन्यया पृ. ५५७. ० कर्मणः एकम्य नहि अनेकया देवतया आमनेपदेन विप्रतिषेधात् , अयं पृष्ठमन्दः दन्येषु अनेस्या (वा) अनुवाक्यया कार्यमस्ति ।या. २१२१३१३ स्यात् 'अभि त्या शूर नोनुम.' इति ऋगुरूपद्रव्यवाचः पृ. ४७९. • कर्मणः नारित प्रतिनिधिः । वि. ६।३।५. स्यात् । न धर्मशानकः । तया च नात्र हिंकारादयः • कर्मणः निरपेशस्य सयोगविमागो पम्, | पृयिवीयानादयश्च धर्मा भवन्ति इति सिद्धान्तः । के. अभिघातापेशस्य न वेगाख्यः सस्कारः, तथा अव. यवसयोगापेनस्य अवयविद्रव्यमपि इति वदन्ति । • कर्मणः पृष्ठान्दः स्याचयाभूतोपदेशात् । ' पृष्ठ. सु. पृ. ८४३, * कर्मणः पूर्वापरीभूनानिष्पन्नलरूपत्वात् रुपतिष्ठते । इति पृथ्शन्दोऽयं हिमारादिपृष्ठधर्मातिदेशार्थो नित्याव न संभवति इति उटस्थनित्यत्वाभावेऽपि न वेति विचारयितुम् अयं स्तोत्रवाची ऋग्याची वेति नित्यविधिविषयत्वरूपेण प्रवाह नित्यत्वम् । पृ ७१६. सदिय चित्राऽधिकरणे (१२) स्तोत्रक्रिया- कर्मणः पृष्ठशब्दः स्यात् तथाभूतोप- वाचित्वेन स्थितस्य पृष्ठशन्दस्य इह अनेकार्थतादोपप्रसङ्गात् देशात् । ७।३।१४॥३५॥ ऋग्द्रभ्यपावित्वल्पनाऽनुपपत्तेः मुख्याना च पृष्ठानाम् अग्निचयने ' पृष्ठपतिष्ठने ' इति श्रुतम् । तन किं अन्यत्र रियावाक्ये विनियुतानाम् इह विनियोगात् पृष्ठधर्माः कर्तव्या न वेति विचार्यते । ते च हिंकारादयः 'मासमनिहोनं जुहोति । इतिवत् धर्मातिदेशार्थता इति सामान्यधर्माः, 'रयंतरे प्रस्तूयमाने पृथिवीं मनसा पूर्वपश्चिते , 'अभिधानोपदेशाद' (३६) इति सूत्रेण घ्यायेत् , वृहति समुदम्' इत्येवमादयो विशेषधर्माः । 'भमि वा मूर' इत्याद्यानामृचाम् अयं पृष्टशब्दो रिच अय पृरशन्दः कर्मणो वाचकः, अथवा द्रव्य वाचकः इति सिमान्तयिष्यते । सु पृ. ४२७. स्येति । तत्र फर्मण: स्तोत्रमश. वाचक पृष्ठशब्दः पृष्ठ . कर्मणः परमानन्ध शास्त्रैकसमधिगम्यम् । वि. इति शन्दः म्यान् । पृष्ठ, इति शन्द' सामगनकः स्यात् ।। शर.. क्र्मणः भङ्गित्वे वाक्यादाचिरिन्युय्यते , तयाभूतोपदेशात् । पृष्ठान्दः कर्मनामधेयम् इयुक्त प्रान खत कार्यवाभाव्यात् । वृहती. । आवर्तमान हि (२१४२२३) । तयाभूतम्य फर्मवाचकस्यैव पूरी कार्य कार्यान्तरमेव स्यात् न पुनस्तदेव कृतमियमाणयो- रुपतिपते' इत्ययमपि उपदेशः । तस्मात् गीतिवाचक । भेदात् । ऋजु. पृ. २४३. • कर्मणः विधेयस्य पाप. ततश्च पृष्ठधर्मा अपि अब कर्तण्या एवेति पूर्वः पक्षः। फलवासभवात् । धा. ३४१०१२८ पृ. ९५८. 'पृढेपनिष्टते' इत्यस्य च पृसदृशैः कर्ममि. उप. कर्मण श्रीवस्यापि आहवनीयामाचे माचारप्राप्ते तिते इत्यर्थः। सौकिपोऽमी अनुष्ठानम् अविरुद्धम् । सोम. ६८४. अमिधानोपदेशादा विप्रतिषेधात् द्रव्येषु कर्मण. सर्वस्यापि ट्रम्येच्या भवति गुणभूता । तथा पृष्ठशब्द: स्यात् । ३६॥ ट्रन्यामानेतुं याते दृष्टेनैव दारेण । भा. ६।११।१ पृष्ठमन्दः कर्मणो तेनात्र हिकारादयः पृथिवी-पृ.१३५०. ० कर्मणः सर्वत्र विछिनमकरणस्य संबन्धि ध्यानादयश्च धर्मा. कन्या इति पूर्वपशं सूत्रेण प्रातं | द्विपकार श्रूयते , उपादेयमनुपादेयं च । तर यदुपादेयं वाशब्देन निरस्यन् सिद्धान्तमाह । पृष्ठेरुपतिष्ठते' इति यया माहवनीय-प्रतिरदारि , उन् प्रदेशान्तरस्थोद्देशे अभिधानस्य उपदेशोऽयम् । पृष्ठे. अभिदधाति हत्यर्य: 1 नापि शक्यं विधानुम् । यत्तु अनुरादेयं देशपाल निमित्त- उपतिठते इति तादात्मनेपदम् । उपोरगात् परमान पर स्कार्यामकम् , तस्य प्रदेशान्तरामसितस्य कर्म . - . धानका , ·काधिकरणं १३९३ कधिकरणं । । प्रतिसाधनता यथोक्ता दर्शयिया । यधा आकृति-वत् शाभासते । यस्तु निपुणः पश्यति , तस्य भरत्येव वचने शब्दे ' इति परकीयस्य अनैरान्तिकतामुद्भाव्य तनता कारकविवेकः । तथाहि , 'स्थाल्यादेर्योऽपि आत्मीयेन निर्णय, कृत: । यदपि च कारकविभक्तेः प्रवि- | कर्तृत्त्वं तदानीमध्यवस्यति । नाधारादन्यथाभूतं बन्धनम्, तदपि यदि तावत् सर्वस्याः, ततः असिद्धम्, व्यापारं सोऽपि विन्दति ॥ यं हि व्यापार साधयन्ती प्रथमाया अपि अभिहितकारकविमक्तित्वात् । अथ स्थाली अधिकरणल प्रतिपनपती , करवेनापि अभिधीय- यस्था.कस्याश्चित् , तत: अनभिधायफेवपि अपवादेषु माना तमेव प्रतिपद्यते । तस्मात् वरमधिकरणत्वेनैव स्याली तदस्ति , इत्यनैकान्तिकता । ( एतदेव विवृणोति-) उच्यते इति कल्पितम् । लकारवाल्ये तु सति कर्तरि अधि. 'उभयप्राप्ती धर्मणि ' (पा० २।३।६६ ) इति परि. करणादिषु लकारानुत्पादात् सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः, संपमानात् कर्मगता पष्ठी न तावत् करिमभिधत्ते, अथ तिडा च रास्याऽनभिधानात् ससम्यादिपमक्तो सत्या च वृदन्तामिहितक्रियासंबन्धिर्तृविभक्तिः षष्ठीं प्रति- प्रथमासिद्धी तिडमिधानाईकर्तृत्वनेपाभुन्यते इति बध्नाति । यत्तु अनभिहिताधिकारोक्ते द्वितीयातृवीये | मलादभ्युपगमनीयं स्यात् । अनमिधाने तु यस्यैन तिटुक्त- प्राप्नुतः इति , तदनुपपनम् । कुन: ? 'संख्यायो | सख्यासनन्धो विवक्षितः, तदेव सिद्धफलत्वात् फलभूता कारफे का धीविभक्त्या हि प्रवर्तते । मयं. चात्र । विभक्तिम् अनुत्पाद्यदपि गम्यते, शिष्टानि पुन: उत्पाद- तन् सिद्ध भावनातिविभक्तितः ।।' पचति । यिष्यन्ति । नतु एवं सति सर्वेपा भावनाग्या गम्यमानत्वं देयदत्त' इत्पय कर्तृप तावत् गायनयैव चोधितम् ।। संख्यासबन्धयोग चास्ति , इति सर्वदेव द्वितीयाऽनु. याऽपि संख्या, साऽपि विडा । किमन्यदशिप्पते , पादः मामोति । नेप दोषः । यदपि कारकाणि यदर्य विभक्तिरूपोत । कथं पुनः अनेकफारकसंनिपाते | स्वरूपतो गम्यमानत्वात् तदर्थ विभक्ति न प्रयोजयन्ति , सनि कर्तृत्वमेव भायनया देवदत्तस्थावगमितम् , न तथापि तिदुपाता संख्या केन संध्य उपयुज्यते इति कारकान्तर मिति ? योग्यतावशेन इति के चित् । शेपसंख्यार्थमवश्य विभक्त्यन्तराणि प्रयोक्तन्यानि । ननु देवदत्तो हि पाकस्य पर्तृत्व योग्यः, न करणत्वादियोग्यः, न तिहुपाचैत्र अगृह्ममाणविशेषावार सबैः संबध्यते । चाकारकम्य सतः आख्यातेन संबन्ध: अक्कल्पते, तस्माद (परिहर्ता-) कयमेका सती शक्रोति संबन्धुम् । संनध्य- पर्तृत्वं गृह्णाति इति । न स्वेतत् 'काशनि पचन्ति' मानाया च संख्यान्तरोपजन एवं प्रामोति । विकल्या इत्पन समाति , नहि तानि कन्ययोग्यानि , कि तर्हि १ स्यात् इति चेत् । इष्ट एवासी , यथाप्रयोग तु ज्यस्थिती करणवाहगि इति प्रसिद्धमेतत् । अयोध्येत नैवान न प्रयोगान्तरकाल यष्टकल्पनया । पदेव प्रपमाऽन्तम् फाठाना कर्तृत्वम् , क नहि १ करण प्रमेव । इदमुक्तेन आदितः प्रयुक्तम् , तदेव तिड्यायमख्यायोग्यत्वेन न्यायेन { आसिनिम्न्यादिए इत्यादिना उक्तेन या.. विरक्षितम् इत्यवगम्य शेपेषु यथास्व विभक्त्यन्तराणि ९१४ पं १५ ) क्र्तृत्ववत् खा विमस्ति गोत्पादयति , प्रार्थ-ते 1 ( भाशहते-) यदा तर्हि बहुववनप्रयोगा, एपम् 'साली पचति' इयधिकरण व सप्तमीम् 'तण्डुलाः तदा साधारण्यविभयान शेषु विमत्यन्तरासमरमसग । पचन्ति इति कर्मवं द्वितीयाम् , 'कुशूट, पचति' (परिहरति-) इट एपेोऽपि, यदा मणि तुल्यकम्प. इत्यपादानव पक्षमीम , 'AERपरन्ति' इति सप-लेन विपश्यन्ते यथा 'काष्ठादीनि पचन्ति' इत्यत्र । दाग च चतुर्थीम् , सर्वत्र योग्यावस्य निर्णयकारणत्या- यदा तु मलु कर्तृमाप्रगतमेव बहुन्न विवश्यते , कारका. दिति । (सिद्धान्ती-) तदनुपपन्नम् , तपनीतेः सर्वभ्यन्तराणि च भूत्यैर गुणभूनानि दायितव्यानि , तदानी समग्रत्वान् । ( एकदेशी- ) आह । नेयं कर्तृ-प्रायात्राधान्याच्या क्षेत्र सभा तदतिक्रमकारमा मीति: । नानाकारकरवीतिरेय तु सती तिड्याच्यकर्तृत्व. मावाच न कारान्तराणि गन्दति इति कर्तृदेव लीयते , प्रसिदिवासनारसेन त सामानाधिकरण्यदया कपन्ययकारवान्तराणां च स्वविमति मिरैव संख्या अभिधीयते । मी.को. १ ·- कर्मणां यागहोमादि १४०४ फर्मण्यारम्भभाव्यत्वात् गुमनाः । भा. फर्मणां यागोमादिरूपेण भेदः, न अधिकारश्च सर्वेषां पार्यत्वादुपपद्यते विशेषः । यागादीनां ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादिरूपेण इति केया | २१ ॥ चिन्मतम् । सु. पृ. ३४३. * कर्मशा लौरिकानां गाई सिद्धान्ते हेवन्तरपरं सूत्रम् । सर्घषा शाम्यानां पत्याद्यमिषु नानुष्ठानम् । भा. १२२२२१-३, फर्मणा । कर्मणां पुनःपुनरपि कार्यवात् अनुष्ठेयत्वात् विशेषः सर्वेषाम् आधानं तन्त्रम् । ११1३।२१२, • कर्मणा | अधिरारः अधिकः फसंबन्धः उपपद्यते । तस्मात् स्मातांना स्थालीपाकादीना वैदिकस्य च यास्तु होमस्य । पयेच्छमभ्यासः इति सिद्धान्तः । नामधेयं दहिोमशब्दः । ८४२६२-३.. एक. सकृत्तु स्यात् , नार्यस्वादयत् । २२ ।। कालमिसंयोगाद् मिन्नानामपि कर्मणाम् । समुदायार्पणं पूर्वपशी तु आह । काम्यं कर्म सहदेव कर्तव्य स्यात् धक्यमेकदेशस्यश्यत् ॥' यथैर हि एकदेशावस्थितान् । सद्विधाने सत्करणे च चोदनायाः कृतार्थत्वात् कर्वश्च । पृशान् आगच्य यनमिति समुदायबुद्धिर्भवति , एवम् । अङ्गवत् एकम्मिन् प्रयोगे या अट्टानि सकदेव किंयन्ते, एककालयुक्तकर्मसमुदायनामधेयबुदिः । चा. २२६३१३ । नाभ्यस्यन्ते नदत् । पृ. ४८०, . नहि उत्पत्तिवाक्ये अस्ति कर्मणा शब्दार्यश्व तथा लोके । २३॥ प्रकरणम् , फरसंचयोचरकालावेन कपम्भावात्मकस्य पूर्वपक्षी एवाह । लेके शब्दार्थः शन्दस्य अर्थः तथैर प्रकरणस्य प्रयोगवाक्याधीनप्रमूतत्वात् । २१२५११५, भाति । 'काष्ठान्याहर' इयुक्तः सहदाहरति , न * कर्मणि अगुणोत्पची तत्रैव गुणः, सगुणोत्पत्तौ तु पुन पुनः । तद्वत् । चरान्दः पूर्यपक्षे हेत्वन्तरपरः । प्रकारान्तरेण चाविधीयमानाने कगुणसंगनी सत्या कर्मान्त. अपिया संप्रयोगे याथाकामी प्रतीयेताश्रुति. रत्वम् इति । २१२१११।२५ पृ. ५३९, * कर्मगि | त्वाद् , विधिषु वचनानि स्युः । २४ ॥ अधिकारः अविदुप. असमर्थस्य च नास्ति । ३।४।५।१५ अपिवाशब्दः पूर्वपश्वं न्यावर्तयति । अधिनः कर्मणव पृ. ९४५. कर्मणि अधिकारः नास्ति अन्धपग्या- संप्रयोगे समन्धे सति पायाकामी यथाशमताबुदिः देरशक्तस्य । वि. घर, कर्मणि अधिकारः प्रतीयेत अनुष्ठाने । फलभूमार्थी बहुलः, संतुए। सकृत् । स्त्रीणामपि । ६।११३. * कर्मणि अपवृत्ते संस्कारापायात् । अधुतियात् सदाकरणस्य अतिनास्ति । तस्मात् अमयो लौकिका, संपयन्ते । संकर्ष. ३२१. कर्मणि । फाधिक्यार्थिना काम्यं कर्म यावदिच्छमम्यसितम्यम् । अपि पारकरमतेः कारक वेनेव क्रियान्वय. । स्वशब्देन । यदि च नियमेन यहाईव कर्तव्यं भवेत् , ततः तेषाये भूततया उपादानात् । ईप्सिततमत्वं तु प्रमाणान्तरविषयः । प्रथम यजेरन् तेषा गोरतिरात्रः, ये द्वितीयं तेपामायुः' विवि. पृ. ४३५, * कर्मणि भविहिते गुणविधान- इत्यादीनि गादीना विधिषु पचनानि निरर्थकानि स्युः । मनर्थकम् । भा. ११४११०१ . ३२२. अथवा काम्यकर्मविधायकानि वचनानि विधिषु स्युः, कर्म विधाय वृतार्थानि , सहवे असत्वे या उदासीनानि । तु कर्मण्यारम्भभाव्यत्वात् कपिरत् प्रत्यारम्भ तस्मात् फूल भूमार्थी असदपि प्रयुजीत । फलानि स्युः । ११३१४॥२०॥ ऐकशन्धात् तथाऽङ्गेषु । २५ । पाम्पे कर्मणि प्रत्यारम्मम् आरम्मेआरम्मे इदि यदुक्त पूर्वपक्षिणा अद्यत् इति (सू० २२) प्रत्यारम्भम् । पुन पुनरारम्भे पुन:पुनः फलानि स्यु. । रामाइ । अङ्गेषु ऐकशम्यार तथा । महाना प्रधानाना पुनरम्यासे फलभूयस्लम् । आरम्भभाज्यत्वात् आरम्मेण च उपदेशकः एक एष शब्दः अपेक्षया सर्मण्यनानि धर्मयोगेण फल मान्यते जन्यने । इनि कर्मावृत्ती गहानि । इति अनाना सरत् प्रपोगो युक्तः । प्रहले तु पावृत्तिः । कृषिवत् चतुष्पद्वैर्मासै: पेरावृत्ती यथा प्रतिप्रयोगम् अन्यम्यान्यस्योत्पत्ति विरुदा । इति पावृत्तिर्भवति तद्वत् । इति सिद्धान्तः । दृष्टान्त वैषम्यम् । .

·कधिकरणन्यायस्य १३९७ कर्म द्विविध ल + - आख्यातेनापि तस्यानुपादानाच्च । को. ३११११०११९ पृ.} भवति । ऋजु. पृ. १७७. कर्म कर्ता या नैर १९१. * कधिकरणन्यायस्य स्वरुपेम् , ' अनन्य 'प्रन्ययार्थः' इत्याचार्याः आहुः भा. ३१४१४३१३ लम्या शब्दार्थः' इति । बाल. पृ. ९३, * पृ. ९२३. ७ कर्म कर्ने संकल्प्य अननुमाने प्रायश्चित्त कर्मणि च ' इयागपस एकदेशान्तरः पूर्णस्य योऽयः, । भवति । यथा - यः सनायागुरते' इति निमिचवेन तद्विरोधः कनमिधानन्यायं बाधेत , न चासावति । | अन्यासात् यदि सनं संकल्प्य नानुतिष्ठने, तश प्रायश्चि- सु.१. १४१९. साथै विश्वजियागं कुर्यात् । वि. ६४१११, * कर्म , • साध्यसाधनेतिकतन्यताविशिष्टभावनाविधानमात्रेण | कर्मन्यम् अनयो: लक्षण विभागादिकं च द्वितीया" भावनाऽऽोपादेव तनिष्पादनसमयंक-वगमसिद्धिः। इति बिन्दौ मगो द्रष्टव्यम् । के. • कर्म कालन्तरानय. सु.पृ. २४६. स्थायि इति मीमा कमतम् । ऋजु. पृ. २४६. . फाख्याते आस्पातलधितकर्तृत्वन्य सामाना कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमर्थाभावानिपतेव , घिकरण्येन भावनायामन्त्रयः । मणि. पृ. ११३, तादयं श्रुतिसंयोगात् । १०१।५।९ ॥ • फायते 'देवदत्तनिष्टकर्तृवमानाधिकरणः पशकानु 'साधरके रालेवाली यूपो भवति । ' पले बल्ली- फूलो यत्नः' इति बोधः । पृ. ११४. * क ख्यातस्थले । पर्दान वारयति दूर गन्तु प्रतिमपं करोति इति सले. संख्याया अन्वयः · संख्याया अपि तिवायुक्तायाः' इतिवारी, रलयोरभेदात् सैर सलेवाली सलमध्यस्ः सम्भः । चिन्दी न्यः । रहस्य, स एवान यूपः । तत्र यूपाहुतिरूपं फर्म, यत् दन्यसयो. कर्तुत्सर्गन्यायः 'अनाभितम् अशी कर्तगम्' | गाथै यूपर्रास्कारार्थे भवति , तत् अर्थाभागात प्रयोजन इति । " फलभाजः एव प्रधानकर्तुत्वम् । इति । सर्व लगत् निवतेत निवृत्त भवति । ताद यूपाहुते: पूर- कर्म ऋविनाम् ' इति च तस्य स्वरूपम् । ३।४११३४४ / संस्कारार्थत्वं तु श्रुतिसंयोगात् 'यूपमच्छेन्त्रता होतन्यम् । मसू . । के. - ' उपासनं प्रधानत्वात् यजमानेन कर्त. 'आज्यं चारणि चादाय यूपस्यान्तिकेऽमिं मधिया 'यम् ' इति फोन्सर्गन्यायात् कर्चुत्सर्गन्यायो दुर्बलः | यूपराहुति जहोति ' इति श्रुत्युक्त्वात् । तस्मात् साधम्क प्रधानयास्यगतात्मनेपदभ्रते? 1 परिमल, ३४१४४ यूपकरणार्या यूपाइत्यादयः सरकारा. अलेपान निवर्तन्ते। तस्मानास्ति पलेवाल्या यूपाहुतिः इति सिद्धान्त. । के. फक्यमझाना प्रधानेः सह । भा. १११२।१। • कर्म चतुर्विधम् उत्पाद्य-आप्य-विकार्य-संधार्य- १-२,४-७. रूपम् । सु. पृ. ८१३. . कम चलनामाम् एकम् । इवि.' असं सन्ध्ययः कृत्पार्थः (न तु न्यायमते इव पञ्च ) । मणि. पृ. २१.० कर्म विधी , कम् इति । याल. पृ. ४०. दर्यादिकं न विध्यन्तविहितम् , विभ्यादिविहित तत् । फर्म अपि उपकाररूपेण कर्मसाप्यं भवति । मा.८॥१॥२०, कर्म देवता प्रति ट्रम्यम्य सर्गः । था. शरार०२० पृ.७३०.. कर्म असतः परस्य उत्पादकम् । मा. १९४११४४२५. . कमं असामिः • मर्म विविध लोरिक पदिक चावदिकमपि इतिपनपत्तायुक्त फसाधन एम् । दुप्. ८1१।२ विविध प्रवृत्तिरूप निवृत्तिरूपम् उभपरप च । अन्य १. १५८४, • फर्म आरम्भम् अश्य समापनीयम् । पर्युदामारपम् इति । तम आयं पंग विधि काय ६४११०३१. कर्म आरन्धं पाग्य समापयितन्यमेर। पुरुराय च । पुनरपि वैदिष में बिविध गुफार्म भा. ६।२।०१४-१६, . 8 पर्व ददाति, न प्रधानमर्म च अर्थ कारपोयम् । तर आय यथा देखा । यागे गुणभूता देवता । तस्मा. दात स्तुत्यो आधारशिप या अनहोना मी यो । ८११११८१३४. • धर्म परri Rधम् आरादरका ममियोपधारा । . . . ८४१७१३२. - ।

·कर्मजे कर्म . फर्मकार्यात १४०६ तस्यैव गुणत्वेन रक्षणया उपादानाल भाख्यातेन विवरणा- विंशतेरेव ऋविक्वं तथापि ससदश ऋत्विजः' इति नुसारेण शक्त्यैव कृतरुपादानात् तभ्यामेग पर्तृत्वस्य वादः अवयुगवादपक्षेण स्यात् । सतविंधतो सप्तदश- स्वनिस्पकविम्लनिरूपफरमनपाकजनात्यसरन्धेन संख्याकान् भवयुत्य पृषकृत्य वादोऽयम् । न तारता मोदनस्य च खनिष्टकमस्वनिरूपकफप्रयोजकत्यसबन्धेन इतरेपा चममा पर्यणाम ऋषिकाय विनश्यति । इति चेत् अन्वयः इति व्यक्त कौस्तुभे । रहस्य, पृ. ४५-४६. ! पूर्वपक्षी यात् । कर्मकार्यात् सर्वेषामृत्यिक्त्वमविशेषात् । न, संपामनधिकारात् । ३५ ।। ३२७११६३२॥ अपयुत्यानुयादः इनि पूर्वपक्षिणा शड्डिते सिद्धान्ती अयोतिष्टोमे अध्वर्यु प्रतिमस्थाता नेष्टा उन्नेता , ग्रझा | उत्तरयति । न अययुल्यानुवादः संभवति । कुतः ? ब्राह्मणाच्छसी आगीधः पोता, होता मैत्रावरुण- अच्छा- सपाम् अनधिकारात् । योग्यस्याघरस्य ससदश पायो ग्रावस्तुत् , उद्गाता प्रस्तोता प्रनिहर्ता सुब्रह्मण्यः, इतिजः' इति वाक्यम्य प्राक् पश्चात् वा रा सत- सदस्य इति सप्तदश, चमसाध्ययपश्च ददा, ममिता उ. विशतिसख्याका नाधिकृता: नोक्ताः, यानधिकृत्य 'छत्त गातार सोमविशयी चेति भूयाम पुरुषाः यजमानपत्नी- दश' इति अश्युत्यानुशदो भविष्यति । पत्र महती भ्यामन्ये योगानुपाने उपयुक्ता शाता पूर्वप्र थात् । तेषा { संख्या वार्यते तत्र भरराया संख्यायामुशायाम् अययुत्या- सर्वेषामेय प्रविषय स्यात् । कुतः । कर्मकार्यात् । कार्य नुवादो भवति । पथा द्वादशकपाल मुकरवा ' यदष्टा- शब्दो भाषार्थये यात्यये छान्दसत्याभ्युपगमेन वृद्धौ च । कपालो भवति ' इति घाद । न चेह तया, तस्मानाय- करणार्थक । ते सो याग दुर्वन्ति । यागरूपस्य कर्मण मम्युन्यानुवाद । ततश्च विक्ल सप्तदशानामेव । के. करणार सर्वेषामृत्यिक्त्वाम् । अविशेषाच्च ये तो * कर्मकालशास्त्रं सर्वापेक्षया अलमपि प्राति स्विक- यजन्ति ते ऋविनो नाम । तथा च ऋतुयजनरूपम्य शास्त्रेण बाध्यते इति नन्या. | न । उदेच हि प्राति मरिस्पदवृत्तिनिमित्तस्य सर्वेषु अविरोपात विशेषम्य स्विकशास्त्र कर्मकालबाधकम् , यदनन्यथासिद्धं भवति । भेदस्य अभावात् सर्वेषामविकत्वमपि अविशिष्टम् । समयमयूस पृ २८. तस्मात् सप्तविंशतेरपि पुरुषाणाम् विक्यम् इति पूर्व. * कर्मकालीनमन्त्रश्योग, अनध्यायादावपि । मा १२॥३॥७॥१८-१९, नया, परिसंख्यानात् । ३३ ।। • कर्मचोदना दन्यमन्तरेणानुपपन्ना द्रन्यसामान्य सूत्रेण पूर्वपक्षे प्राप्ते वाशब्देन त निरम्य सिद्धान्तयति । । माक्षिपति , तत्र ब्रीह्यादिशास्त्र नियामकम् । वि ६२४, न सर्वेषाम् ऋत्विकत्वम् । उत्त ? परिसंख्यानात् ‘सौम्य कर्मजे कर्म यूपवत् । ७।३।११।२८ ॥ स्याघरस्य यज्ञनती सहदश *विज' इत्यनेन सप्त 'अनो ददाति' वासो ददाति ' इति श्रूयते । दशम्योऽविकानाम् ऋविय निषिद्धम् । तवम सत अन वास एवमादयः शब्दाः क्रियानिमित्ता. । अतः दशामामेव ऋषिक्य नाविकानाम् । ऋविशब्दो हि फर्मजे क्रियाजन्ये द्रव्ये भूयमाणे कर्म तशणवानादि- यथा ऋनुयजननिमित्तः, तथा परणभरणनिमित्तोऽपि ।। क्रिया । तथणेन भगो निष्णाय देयम् । एर पाराले तत्र घरणभरणनिमिचोऽयमत्र गृह्यते । तेन येषा विधित. वानेन वस्त्र निष्णाय देयम् । न तु पूर्वसिद्धम् । यूपपत् । वरण भरणं ( भृतिदान ) च क्रियते ते ऋत्विज. । यथा पूपशन्द जोप्रणादिक्रियानिमित्त । स यत्र श्रूयते च ससदोष। तत्र जोपणा-या निया प्राप्यन्ते तदत् । पक्षेणेति चेत् । ३४॥ सिद्धरूपं वाऽशेषमूतत्यान् । २९ ।। सातदशानामेव अध्धयुप्रमतीनाम् ऋमित्वम् इति 'अनो ददाति'' पासो ददाति' इति अनोराम: तिज्ञान्तिना उसे पूर्वपक्षिण राना । यद्यपि सत- शन्दी आकृति निमित्तौ, न किया निमित्तौ । ततश्च प्राव- .

·कर्म द्विविध १३९९ कर्म या विधिलक्षणं - - पसाः पशुपणत्यसाम्पादिति । चतुर्थं यथा दविहोमानियतं चतुर्थे योगसिद्धयधिकरणे (४।३।११) प्रति- नारिष्ठादयः । तेषा हि अपूर्वत्वम् अष्टमान्त्ये उक्तम् ।। पादितमिति । एवं गृहमेधीयाद्यपीति। निवृत्तिरूपमपि कर्म द्विविधं क्रत्वर्थे पुवाय च । पुनरपि वैदिक कर्म द्विविध नैमित्तिक काम्यं च । तनायं यया 'नातिराने पोडशिनं गृह्णाति ' इति । नैमित्तिकमपि द्विविधं नियतनिमित्तकम् अनिपतनिभि-द्वितीयं यथा न हिस्यान सर्वा भूनानि' इति । प्रवृत्ति न च । भनियतनिमित्त गरि द्विविध दोषनिर्घाता- निवृत्त्यात्मकवया उभयल्प पर्युदासाख्यं यत् कर्म , तदपि र्थम् अदोषनिर्घातार्थे च । तत्र नियतनिमित्तकं यथा द्विविधं त्वर्थ पुरुषार्थ च । तत्रायं यथा एजतिषु येयना- ' यावचीवममिहोत्रं जुहोति' । वसन्तेयमन्ते ज्योतिषा महं करोति नानुयाजेषु' इति , 'माय चणीते , न होतार यजेत ' इति । तत्राय यायनीवाधिकरणे ( २१४१) घृणोते ' इति च । द्वितीयं यथा नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम् । प्रतिपादितम् , द्वितीयं तु षष्ठे सोमविद्याप्रजमृणवाक्येन । इति । इति सकलकर्मभेदनिरूपणम् । वाल. १.८१-८६. संयोगात् ' (६।२।११।३२) इत्यधिकरणे प्रतिपादितम् । * कर्म न आख्यातवाच्यम् , किन्तु अर्थात् गम्यते । अनियनिमित्तक दोपनिर्घातार्य यथा योऽमावास्या पौर्णमासी वाऽतिपातयेदग्नये पथिकृतेऽयाकपलं नि 'आख्यातेषु सर्वेषु' इतिशब्दे द्रष्टव्यम् । भा. ३।४।४।१३ पेत्' इति , ' योऽमावास्या पौर्णमासी वाऽतिपातयेद् । पृ. ९१३-९४०. * कर्म न भिद्यते इत्यभेदेऽपि तदेवेदं वैश्वानरं द्वादशकपाल निपेत् । इति च । दोपनिर्घातार्थ- चलनं यजनम् , इत्यादिप्रत्यभिज्ञावलात् कियैक्यपतीते प्रतिनिध्युपादानेऽपि न तिः । न च जगतीतलवर्तिनी स्वादेव एकार्यत्वादनयोविफल्यो द्वादशे प्रायश्चित्तेषु एकैव कर्मन्यक्तिः । अभिव्यक्तिमानं तु भिद्यते । अथवा नैकार्थ्यात् । इराधिकरणे ( १२।३।५।१६) वक्ष्यते । माऽस्तु व्यक्तिभेदः, शब्दान्तयविप्रमाणेच आमेयादि- अनियतम् अदोषनिर्धाता) यया द्वादशे एव समु. यस्त्वदोपनिर्घातार्थेषु जातय एच भियन्ते । भाट्ट. ६।३१३. ७ कर्म नित्यानु- इति पूर्वापवादार्थेऽधिकरणे मेयम् । ऋजु. पृ. २४६. (१२।३।६।१७) प्रतिपादितम् 'मिन्ने जुहोति' * कर्म प्रकान्त वीतायामपि फलेच्छाया मातेऽपि काम्यमपि कर्म निविधम् ऐहिकफलक आमुध्मिक- वा फले अवश्यं समापनीपम् इति प्रमातु निय. फलाम् अनिपतफलक च । तत्राथं यथा कारीयो । म्येत' (६।२।३।१४ ) इत्यत्रोक्तम् । सु. पृ.७४९. वृष्टिकामो यजेत श्येनेनाभिचरन् यजेत' इति , कर्म लोके अर्थलक्षणं माति, न गन्दलक्षणम् । यथा जातेष्टिय पूतत्वादिफलिका । उपस्थितमसाथैव हि वृष्टिः । अर्थस्तथा फियते न यथा शब्दः । वैदे तु शब्देनैवा- सबै काम्यत्ते, नानुपस्थिता ऐहिकतस्यार्याऽपि , किमुत योऽवगम्यते तथैवानुष्यमिति । भा. ६१८७१२७, जन्मान्तरीयतस्यार्या । एवमभिचारोऽपि उपस्थितशत्रो- कर्म लोके अर्थलवणम् , शन्दलशग पुनदे । १११ रेव काम्पते, नानुरस्थितम्य ऐहिकस्यापि, विमुत जन्मा- ८१७. न्तरीयस्य । एवं पूतत्वाद्यपि यो यदा जापते पुत्रस्तस्यैर कर्म वा विधिलक्षणम् । ९।२२।३ ।। काभ्यते, न कालान्तरजातस्य ऐहिकस्यापि , किमुत सामशब्दः गीतिवाचकः इत्यवगतम् । सा गीतिः जन्मान्तरीयस्येति । आमुग्मिकफलकं यथा स्वर्गार्याग्नि- किम् ऋचः प्रति प्रधानभूता, उत गुणभूता इनि विचारे होनारि । नहि सर्गः केरलमुग्यात्मको मानुपारीरेण पूर्वपक्षमाह । सामान्देन वर्म प्रधानमं उन्यते । सुपासोभयभोगार्थ धर्माधर्षोभपारन्येन अनुभवितुं | पनः विपिलक्षणम् । तर गायति । वृहत् गायति' शक्य इति । अनियतफलक यथा' चित्रया यजेत पशु इत्यत्र प्रधानमंगो विधेः लश स्वरूप हरपते दिवीया कामः' इत्यादि । पररादि हि फलं ऐहिकामुमिरत्वेना | विभक्तिः । वाचन्दः पचान्तरनिरासार्थः । . . .

·कर्मधारयः १४०८ कर्मफलसंबन्धपरा इति समासे विमक्तिरोपस्यैवाभावात् न तस्य सबन्धा- | ८४११-२।१-६, एवं पत्रमानशब्दः स्तोत्रविशेषनाम- भिधायकत्यसमरः । तस्मात् निषादशन्देनैवात्र रक्षणया | वैषम् 'विद् बहिष्पवमानम् ' इति । ११४१२१३, पष्टयर्थः प्रतिपादनीयः । न चैवं सति पष्टीसमासोच्छेदः, एवं पृष्ठपन्दः 'सप्तदानि पृष्ठानि ' इति । ११४१२१३, पदद्वयस्यापि समानाधिकरणतया कर्मधारयप्रतक्षात् इति । एवं बलभिद्-शन्दः यागविशेषनामयम् घरभिदा वाच्यम् । यत्र पयर्थरक्षणया सामानाधिकरण्यम्, तत्र यजेत ' इति । १।४।१, एवं वाजपेयसन्दः वाज- पष्ठीसमासः । यत्र टकं विनैव सामानाधिकरण्यम्, तर पेयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इति । १४/५६, एवं कर्मधारयः इत्युपगमात् । न चैपमपि राजपुरुष इत्यत्र विश्वजित-गन्दः । विश्वजिता यजेत' इति । १।४। राजा चासौ पुए थेति विग्रहः स्यात् । राजशन्देन । ११, एवं वैश्वदेवशन्दः वैश्वदेवेन यजेत' इति । राजसंपन्धिनः पुरुषस्य प्रतिपादनात् राज्ञः पुरुप इति ११४।१०।१३, एवं इयेनशब्दः 'दयेनेनाभिवरन् विग्रहो न स्यात् । समासे पठयभावात् समासान्त तस्य यजेत' इति । ११४१४१५, एवं संदंशशब्दः संदशेना- च विग्रहवाश्य प्रयोगायोगात् इति वाच्यम् । इष्टापत्तेः। मिचरन् यजेत' इति । ११४१४१५. 1 के. क्मनाम- कथ ताद राशः पुरुष इति न्याख्यातारोऽपि विगृहने धेयं स्वाहाकारशन्दः पञ्चमस्य प्रयाजम्य । वि. इति चेत् । अर्थविस्पष्टीकरणार्य मिति गृहाण ! अन्यथा १०१७, • कर्मनामधेयानाम् अग्निहोत्रादिशब्दानाम् हि कर्मधारयोऽपि समायेत । सन् सिदं पृष्टीसमासे आतिदेशिकत्वम् । यौगिकाना प्रायणीयादिशब्दानाम् , निपादशब्दस्य रक्षणाऽऽपातात् कर्मधारय एव समासः। गुणविधीनाच वैष्णवादिशब्दानाम् आतिदेशिकत्र नास्ति। अतो निघाद. एव स्पतिः अधिप्रियते इति * कमैपदार्यः अनुमेयः । ऋजु, पृ. १९८, ६४.३.० यत्र पश्चर्यरचणा विना सामानाधि कर्मपदार्थ. एकस्मिन द्रव्ये वर्तते इति एक्दम्य- करण्यम्, तत्र कर्मधारयः । यम तु पश्यलक्षणया पदार्यान्देन उच्यते । पृ. १९८. सामानाधिकरण्यं ष पष्ठीसमासः । सोम. घा११३. • कर्मप्रयोगः सर्वकालम् अप्याये अनपायेऽपि । निपादस्थपत्यधिकरणे रक्षणाऽऽपत्या तपुरुषापेक्षया | अपि च धर्म पणि, पनि चाध्यानम्य प्रतिवेधः । कर्मधारयस्य मावल्यमुक्तम् । मणि पृ. १४९०मन्यनुरोयेन प्रोगः प्राप्नोनि, स्मृयनुरोधेनामयोगः । पारययिपार समासाद ' इति रियो मणिप्रभुतिः स्मृतितो बरीयसी । भा. १२२२६११९, दरम्पः। फे. कर्मप्रयोगेण फूल माम्यते । ५५ शयने ? प्रा • पमनाम सर्पम् भन्या भूपमाण पणा , तात् मंग फल नास्ति । यदि भवेन् , म अनर्थ माहम की रसगं.भा. Sr. म्यात् । पोनरकाले च अतानि ध्रुतिनोऽधगम्यने । • पर्मनामधेयम् अमिहोप्रशन्दः 'अमितीय पप पा कर्मन नारित कोत्तरकालं न भवति , तन् हो । मा. Ar, एव अभिजित : तेन वर्मगा भारते पिवत् । १११११११२०. अनिगिता ग', एवम् प्रापार- फर्मपरयोः संरघे, धर्म गुप्ता, पार्व प्रधानतः । सन्दः 'आपरमापरी , एवम् युन 'प्रय नामिसंयोगान्' (६३९६३) या! भाज्याला म्ोत्ररूपकविमनामधेयम् ' पनि 'मा. १११११ पृ. १.६१. आम्दानि '११॥४॥२१३, एवम् मिन-धनः • वर्मपद्रविषाक्षन येदमूल्यामु पृ. १३.. धर्मनामपन् 'दिदा पनेत पासम:' fh ! • मंगलमपम्पप गुपियाधिः १।४।११, एवं गो- 'गा भनिना' या iTiममा वर्गकामो पतन' यार. १६ नं चियामा 'चित्रमा २१ पकाम.' • सर नीना टोरमानमत्रम् MIR, संदविहोम-रोमनामनामस्तो पारगेन.' यापेर मनि . urur - ·कर्म वा विधिलक्षणं १४०१ कर्मणा असत् मान्यते F -- -- उगायेत्' इति कर्मकाले गानस्य आश्रितत्वात् । वलात् | उत्पन्ना , तदाऽपि एकमेवोद्दिश्य कर्म अनुष्टातन्य कर्मग- अध्ययनकाले कृत गानम् अग्न्याधानवत् न कल्पयितया सामर्यात् । वा. ४।३।११।२८. तन्यम्। * कर्माणि अमिहोनादीनि नियतानि । ऐन्द्रासादीनि प्रयुज्यत इति चेत् । १२॥ अनियतानि । भा. ५।३।९।२१. फर्मा- अध्ययनकाले कृतेऽपि गाने कर्मकाले गातव्यमेवेति | प्यपि जैमिनि: ( ३६१३१४ ) इत्यनेन कर्मणा सिद्धान्तिना उने पुनः पूर्वपक्षी शड्कते । यत् अर्ध- फरशेषभाव. उ.1वा ११. * कर्माण्यपि पश्चमान् मासान् अध्ययन प्रयुज्यते , तत् कर्मफलाय जैमिनिः पलार्थत्वात् । जैमिनिस्तु आचार्यः कमाण्यापि भविष्यति । ततश्च कर्मकाले माऽस्तु गानम् । इति चेत् ।। शेषभूतानि मन्यते । स हि ददर्श, न यागः कर्तव्यतया ग्रहणार्थ प्रयुज्येत ! १३ ॥ चोद्यते। पालकामस्य तु तत्साधनस्वेनेति द्रियगुणसस्कारा: गानाध्ययन कर्मफ्लाय स्यात् इति पूर्वपक्षित शेषभूताः, यागोऽपि शेषभूत: फल प्रतीति । भा, शरा सिद्धान्ती आह । गानाध्ययन न कर्मफलाय भवितु- ३॥४. कर्माणि अवघृतस्वरूपाणि प्रयोगशाक्येन गृह्यन्ते। महति अटकल्पनापसगात् । दृट हि बम फलम् । चा. सरास१ पृ. ४६६. कर्माणि कर्तुं स्वाध्याय- मभ्यस्यन्ति । भा. १०६११. * कर्माणि, ‘क्रम- पत्तावत् उपाध्यायः शिष्यसनिधी अधीते तत् प्रणा भेद न यास्यन्ति खशालाविहिता: निया: । परिमाण च थम् । यत् शिष्या, तत् धारणार्थम् । ग्रहणधारणे न तद्वति नान्यत्व प्रतिपत्स्यते ।' वा. २/४/२/२२. प्रयोगाथें । तस्मात् दृष्टा, सति नादृष्टार्थमध्ययनम् । तस्मान् सरकारकर्म साम | ऋक् प्रधानम् , साम च गुण कर्माणि न इमानि फलदानि परस्य कर्तुरन्यस्य ) भवन्ति । भा. ४३११६३८. कर्माणि म देवता. भूतम् इति सिद्धान्तः । के. - कर्म का विधिलक्षणम् । साममन्त्राणा गौत्यामक प्रयुक्तानि , किन्तु अपूर्वप्रयुक्तानि । जि. ९४२१४. वेन अर्थाभावात् तदमिधानदारोपयोगासंभवेऽपि • कर्माणि न फलपयुक्तानि ( विन्तु अपूर्वप्रयुक्तानि)। ऋगक्षरामिन्यक्तिद्वारा गुणभिधानरूपत्तीग्रकरणत्वात् भा. ४१३३९४१-४, कर्माणि नाहि इतिकर्तन्यता प्रति दृएरियैव उपयोगसंभवे नादृष्टार्थोचारणमयोगजनकत्व- विधीयन्ते , किन्तु फल प्रति तेषा विधिः । इतिकर्तन्यता तु कर्मणा विधीयते । ३१२१६:१९, कर्माणि यानि कल्पना युक्ता इति निरूपयिष्यते । को. १२२४४२ परार्थानि मनाहीनयोः मनमानाना गणे शुक्रान्यारम्मी पृ ७२. ० कर्म श्रुतिमूलमित्युक्त चोदनालक्षणोठयों धर्मः इति । मा. २।३।५।१३. . कर्म साकाई कर्मान्तरात् । दुग्नरीसंमानादीनि , यानि एको यजमानः कुर्याइ , न यथा धर्मान् गृहाति, तथा द्रव्यमपि । या. ३।६।१३।३६, बरोसेमानादीनि कश्रिदेको यजमानः कुर्यात् , न तत्र सः । १२४११॥३२, . कर्माणि शुक्रान्यारम्भीदु- अन्यदेव हि घावधप्राप्यं कर्म सकर्मके नियम. अहीने कस्य चिन्मुख्यत्वाभावात् । १२।४।१२। आपदेव च सर्यन प्रत्यपार्य निबन्धनम् ॥' मोदनं । ३३, * कमांणि शुक्रान्वारम्भौदुम्बरासे मानादीनि सो पचति, प्रामं गच्छति , इति धात्वर्यापवर्गलम्पमेक फर्म । एको यजमान: कुर्यादिति यदुक्तम्, स गृहपतिरेव कुर्यात अपर पुनविनार्म । नय कदा चित् भावर्गकच । नियत. १२४११।१३. कर्माणि समानालन्यपि यानि भावनाकर्मवापि प्रतिपयते पाकेन भोदनं गावयतीति । परस्परानपेक्षागि नियन्ते तेषा यथारचि अनुपानात नान्या- वा.श१११११३८५. नर्थस्यकरत्वम् ।या. रा१४,0 'वेदाहतेऽपि कुर्वन्ति • यत् अभय देशान्तर मापयति सन् कम इत्यु । कल्पैः कर्माणि याशिका । न तु फल्पौर्चिना के विमान पते, न तदात्मनि समवेतं सर्वगत चात् आमनः भा माहापमाका।' १३६११ पृ २३२.. फर्मणा २।१२५ १.४... . यदाऽपि कामना अनेक विषया असत् भाव्यते । पुन,पुनरपि भापयिष्यते पिया । - . । । मी.को. १७६ ·कर्ममध्ये न कर्मान्तरं १४१० कमायावसले । . - • कर्ममध्ये न कर्मान्तरम् 'अप वा एतस्य | देहावस्य पार्थिवावेन ग्यातिरसिद्धा इति परिहारामयः । रिउद्यते यदन्यस्य तन्त्रे विसते अन्याय तन्त्र प्रतायते सु. पृ. १००९. इति कमभेदे दोपश्रवणात् । भा. ५११।१७३१, • कशब्दाः भवन्ति के चित् , न भावार्याः यथा * कर्मवत् । 'अभिधानं च कर्मवत् । प्रधान- इये कविवादय । के विद् भावार्याः, न कर्मशब्दाः यथा कर्मण हब चाभिधानं भवति द्वितीयासेयोगेन 'गं भवनं भावो भूविः इति । भा. २१११११ पृ. ३८६. शंसति निष्वेवल्प शसति' इति । भा. स॥५॥२८. * कर्मशब्दं रोक्किाः कार्येऽयं प्रयुञ्जते । वृहती. • कर्मवन् । 'प्रतिपेपश्च कर्मवत् ' । सो ऋत्विजा-पृ. २७, मेव यजमानत्वात् यथा वरणरूपं कर्म न प्राप्नोति , एवं कर्मशेषस्य उपवाक्ये प्रतिपरिधानेन पति- गवादिदानमपि न प्राप्नोति स्वसमदानकवासगते । तया | संवसर भिन्नानाम् एव उश्यामानयनम् । पशशारदीये न ह्या गौदीयते , न बामः' इत्यादिः प्रतियोऽपि महीने । भा. ११२४१३५४-५६, ० फर्मशेषत्वपक्षे न प्राप्नोति । के. १०१२।१९६३६, . कर्मवत् । दन्यसंस्कारः प्रयोजनवान् , अनर्थस्तु पुरुषधर्मे ! ३॥ ' याजमानास्तु तःप्रधानावात् कर्मत् ' । ज्योतिष्टोमे १ ८.२३. * कर्मशेषभूतार्यसंस्कारकत्वसंभवे र्मोप- वपनादिसंस्कारा: याजमानाः स्युः शश्मधु वपते , दतो । फारित्वात् मन्त्राः प्रयोक्तायाः, नान्यया (दिवीयसूल - धावते ' इति सस्कारफलम्य यजमानगामित्वेन यजमान- वाकाधिकरणन्यायस्य स्वरूपमिदम् ) । सु पृ. ११०८, प्रधानत्वात् । कर्मवत् यथा प्रधानकर्माणि पुरुषानि • कर्मसयुका: (वैदिककर्मसंयुत्ताः) जय-अन्या- यजमानस्य भवन्ति ववत् । ३८२४, कर्मवत् । तान - राष्ट्रभत्-होमा: । न स्वता, न का लौकिकर्म- * संस्कारास्तु पुरुषसामध्ये यथावेदं कर्मवद् व्यवतिप्रेग्न्। संयुक्ता. । भा, ३१४१९५२५-२६. यया वपनादिम्योऽन्ये पदार्पाः यस्मिन् वेदे आम्नाता. धर्मसमारपक्षे हपापानस्किारपक्षे वा तदात् तसमात्यातेन पुरुषेण नियन्ते , तथा ज्योतिष्टोमे । मेदो भवेत् ( सर्यटेको स्विकृदिडम्य परम् इन्द्रेषु)! वपनादिसुस्कारा अपर्युवेदोत्ता. अश्वर्युषा कर्तम्या: वा. ३५१४११७ पृ. ९९६ इति पूर्व, पक्ष. 1 ३४८१२।३. • वर्गमम देतापमानमरमध्यस्पं सरमामये कर्मविधीनाम् अध्ययनमिदविद्योपजीवित्वमेव, लिगम् । पाल, प... न तु स्वय विद्यापयोजकलम् । सोमबार. कर्मसाद्रगुण्यप्रयोजनस्यात् विधे. भा. ११ 'देहमेपारा कर्मशस्विशानुगा । माया ६।१२।१३. रम्भौषिपात पन्तेऽपरमामनाम् ।। पा, ३३१४७१३ • aff বিনা গীবাহিরি মী, पृ. ४.२ । ननु देहाना पावि अभ्याते. ऋग्वेश- परिच्छो साधिने में माचिनम् । मु १. ८५६, বনা মাথায় নি যাঝেইসেনপূবষয়াৰ ; • রুমঘাবন ঘঙ্গিবনু যাই नाममि. ( येदानी ) अधिधान पुनम स्न्याशन मनमानापने । वेदातरे । नियामा fri आह-देदेति । पृथिवीवरमालाना देहानिस्तानो , ग्नोत्र मलादीनि पटयने । या. २१३१४१११ पृ. ८१६. देवारम्भ चिम्मन् देहानो भिनाः पुने .काहयाने ( भोदन ए ) नामिप्रा. प्रापरमोनियनिनित पेशाब रमा मना बीन भिससानापियोजसे प्यार देहविचित्रकर्मजन्म विचित्रको भोगापदार्गावराति । मणि, पृ. १४.. मामाले माया यमानुगा. इयुनम् । नाम यसमा पधिया पवित्, अन्वय 'ममा अरि बनायाः ' ही देहाति-नाम या सामन्य न भूगरेकी मार, विधा । . .

·. . कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वात् १४०३ कर्मणां भिन्नानामपि प्रति विद्धयशक्तः, एपा वचनव्यक्तिर्भवति 'तर कर्म | मा, ८११११७३३२. • फलस्य अनुपादेयत्वेन प्रात. कर्तव्यम्' इति । वा. २।३।११।२४ पृ.६१५. स्थापि कर्मणः फले विधानात् अनेकगुणविशिष्टता कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वात् फलनियमकर्तृसमुः। सेत्स्यति । सु. पृ. ८६९. * कर्मणाम् अग्निहोत्रादीना दायस्थानन्वयस्त द्वन्धनत्वात् । ८1१६१३१२० ॥ नानाशासामु विहितानामैक्यम् । पृ. २१४१२२८-३२, तुदान्दः उत्सूत्रशङ्कानिरासार्थः । दर्शपूर्णमासादिरूपं + कर्मणाम् अदृष्यार्थत्यात् तस्य प्रतिनिधिना सिद्धी कर्म न प्रवर्तते मौर्यादिकर्मणि, विध्यादिविहित वात् । प्रमाणाभावात् प्रतिनिध्यमावो पश्यते न देवतामि' कर्मणः, विध्यन्तविहितत्वाच धर्माणाम् । एव च कर्मणः । (६॥३॥१८ ) इत्यत्र । सु. पृ. ६२१. * कर्मणाम् अप्रवृत्तित्वात न प्रवृत्तिर्यस्य तादृशाल्लात् दर्शपूर्णमास- उत्पत्तिवेलायाम् एकानेकत्वनिर्णयो भवति । उत्पत्तिश्च कर्गणः यत् फलं स्वर्ग , यश्च नियमः यावजीविकत्यादिः, सर्वत्रोपदेशेन गम्यते , नातिदेशेन । नहि अनुत्पन्ने यश्च कर्ता स्वर्गकामः, यश्च आग्नेयादिः समुदायः , तस्य | मणि कथम्मान्यं भवति । न च तस्मिन् अगति फलनियमकसमुदायस्य सौदी अनन्वया, न अन्वयः, अतिदेशः प्रवर्तते । वा. २२२।७।२१ पृ. ५२५. न प्रवृत्तिः । तद्वन्धनत्वात् कर्मबन्धनत्वात् फलादेः । । कर्मणा तन्त्रमेदः कालभेदात् ! भा. ११।२।५।२३. दर्शपूर्णमासकर्मणो यत् फलादि , तत् दर्शपूर्णमासकर्मणैव । कर्मणा दृष्टादृष्टसाधनत्वविवेकः । सर्वत्रैव द्रव्यकर्म- निषद्ध सत् न शौर्यादौ सक्रमितु समर्थम् । फलनियमकर्तृ. संबन्धे कर्मणा द्रव्येण विनाऽनुपपत्तेः प्रथम तावत् द्रन्य समुदायस्य इति समाहारदंदः । तेन कर्मणा बन्धन नित्य- कोत्पादयत् दृष्टोपकारित्वात् तदर्यमाभासते । तत्र क संबन्धो यस्य फ्लादेः इति ब्यधिकरणो बहुव्रीहिः । चित् भूयः कर्म परावृत्य द्रन्यस्योपकरोति , क चित् प्रवृत्तौ चापि तादात् । २१ ॥ आत्मलममात्रमनुभवति । तत् यदा आत्मलाभमान दर्शपूर्णमासादिकर्मणः ये फलनियमकर्तसमुदाया, तस्य दृश्यते , तदा साफाक्षयात् अदृष्टं कल्पयितु तेषा सौर्यादी प्रवृत्ती स्वीकृताया चापि अपि च तादात् शक्यते । यदा तु कार्यान्तरोपयिकेन दृष्टेनैव तण्डुल- पुरुषार्थत्वात् सोर्यादी प्रवृत्तिः न्ययेव । प्रकृतिफलादेः निर्वृत्यादिना द्रव्योपकारेण निराफाक्षी भवति , विकृती अनुपकारकत्वात् । तस्मात् प्राकृत फलादि विकृती तदानीम् अदृष्टफल्पनाऽवसराभावात् अन्यथैव विधानार्थ- न प्रवर्वेत । अपिच ' इति वक्तव्ये 'चापि इति । क्वोपपत्ते, नादृष्टसाधनावं प्रतीयते । वा. २२११३१६, न्यत्ययेन पाठ, सूत्रकृतेर्नानाविधत्वात् । * फर्मणा देशाद्युद्देशेन विधीयमानाना स्वरूपानुवाद- अश्रुतित्वाच्च । २२॥ कल्पन युगपद्विभ्यनुवाददोषादयुक्तम् । २।३।१३।२६ सिद्धान्ते हेवन्तरप्रतिपादकं स्त्रम् । दार्शपोर्णमासिक पृ. ६१९. * कर्मणा देवानामुपनपनादीनाम् उदगयन- फलनियमकर्तृसमुदाय सौयादी न प्रवर्तते , अश्रुतित्वात् । पूर्वपश्च-अहः-पुण्याहा. इति कालस्य नियमः । भा. प्रपाजादीनि तु विध्यन्तेन प्रातानि । फलादो तु श्रुति- ६८५५२३, * कर्मणा नामधेय दर्विहोमशब्द. । नास्ति । तस्मात् दागौर्णमासिक फलादिक सौयादीन ८४११ । स्मार्ताना वैदिकाना च कर्मणाम् । प्रवर्तते । नास्ति श्रुतिर्यस्य तत् अश्रुति तस्य माव. ८।२।२-३ । परन्तु होगरूपकर्मणामेर । ८१४॥३॥४ अश्रुतियम् । के. * कर्मणा प्राप्तिधा, चोदकेन कार्यापत्या च । कण्वरयतर कोणत्यप्रवृचित्वात् , ( ८1१।१३।२०) इसन र उभयोः (बृहट्यंतरयोः) कार्यापन्नम् । यतः उभय- करणस्य क्रत्वन्तरगमनविधिनिषेध. उकः । सु. पृ. ९५१. धर्मग्राहकम् । टुप् ९।२।१७४८, कर्मणा फल्शेषभाव। कर्मणज्वप्रवृत्ति वात् । इयष्टमस्याये पुरुषार्थस्य कर्माण्यपि बैमिनि. (३३११३१४) इत्यत्रोक्तः । ५।११।१ नातिदेशः इति वक्ष्यते । कु २।४।१।६. * कर्मणः पृ १२८७ कर्मणा मिनानामपि फलस्य एकावमवेश्य हविः प्रत्यासन्नम् ( अन्तरङ्गम् ), देवता तु बहिरङ्गम् । एकाचन भवति । यथा अघरकल्पा, सर्वपृष्ठा, मृगारा + ।

·पलाय - फर्मानुवादेन १४१२ फर्मान्तरवसाधक नहि संयोगविभागातिरिक्त निपुणमपि निरूपयन्द्रिः । इति , किन्तु गुणमा विधीयते अपर वस्तु उपलभ्यते । तदुक्तम् नहि ते प्रत्यक्षाः' २।२।११. : कर्मान्तरे न दाचायणयश , किन्तु दर्शपूर्ण- इति ( भा, पृ ४७ पं. ३) । किमर्थ ताई 'देव. माग्योरेव विकारः । आवृत्तिगुणविधानातु संज्ञा विशेषः । दत्तव्य गतिपूर्षिका देशान्तरप्राप्तिमुपलभ्य आदित्येऽपि मा. २१३१४१५-११, कर्मान्तर न नेवारश्वर- गतिसरणम् ' इत्युक्तम् १ ( भा. पृ. ३७ ५ १ ) देव. भयति चरुमुदधाति' इति , किन्तु उपधानमात्र- दत्तेऽपि अनुमेयन्वात् । उच्यते । देवदत्ते तावत् । विधि. अग्निचयने । २।३१७१८, कर्मान्तर न पर्य- भामसंयोगातिरेकिणि अनुमिले तत्यागा-यात् आदित्ये- करणान्तत्वं स्वाष्ट्रपत्नीवतस्य , किन्तु गुणः । २।२।८।१९, ऽपि गतिरेवानुगीयते । देवदचे देशान्तरमा तत्कारण • कर्मान्तर न पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेत' इत्या- स्वेन निश्चितस्यात् । एतदुक्त भवति , सर्वन चेतने वा दिना विधीयते , किन्तु कासंबन्धः । वि. २।३१३, अचेतने या गतिरेव देशान्तरे प्राती निमितमिति । * कर्मान्तर न यदामेयोऽटा कपालोऽमावास्याया भवति' इति पुनरुक्तः आग्नेयः दार्शिकात् ऐन्द्रामात् । २११४. * कर्मानुपादेन गुणविधिः इत्युदोषः । सु. . कर्मान्तरं न ' योऽ| गृह्णाति' इति अनु', किन्तु ज्योतिष्टोमे गुणविधिः । भा, २।३।९।२०, • फर्मान्तर • कर्मान्तरम् अभ्यः वरुणरघासेषु । भा. ११॥ न योऽदाभ्यं गृहीत्वा ' इति भदाम्यः । किन्तु ज्योति- २०१५।६३-६६. ४ कर्मा-तरम् अवेष्टिः यदि बाहाण'शेमे गुगविधि. २१३१९१२०, • कर्मान्तर न वा. इत्यादिना विहिता राजम्यपकरणे । वि. २।३।२, मालमेत । इत्यनेन अमिहोपदोहाधिकारे, किन्तु स्पर्श- कर्मान्तरम् आग्रेयादिकाम्येष्टिः 1 २।३।१२. * कर्मा. मात्रगुणविधिः । २।३।६।१६-१७. . कर्मातर - न्ता कोण्डपायिनामयनगतमाग्रिहोत्र नित्यामिहोगात् इत्य. सनिधिसत्वेऽपि अनुपादेयगुणयोगेऽपि । भाट्ट. राश धिगतम् । (२२३३११) मा ३११. • कर्मान्तर १३. . कर्मान्तर न समे यजेत इत्यादिना विधी. तेजस्कामेष्टिः । ( रुकामेटिक, आमेयेष्टि. 1) वि २॥ । यते, किन्तु दर्शपूर्णमासाभ्यो देशविशेषसंन्यो विधी- १२ • कर्मान्तर पञ्चशरानो दन्यदेवतासेवधेन गम्यते । यताकि श... फर्मान्तर न सापायीयः मा. ६।९।११. कर्मान्तर पशुस्लाम् एतस्व रेव- ( प्रग्याप्य--पाठः ) लिनु दर्शपूर्णमागयो. फ्लर तीषु वारयन्तीयम्' इत्यादिना विधीयते अमिति । वि. २।२।१२, • कमान्तर प्रजाकामेष्टिः 'ऐन्द्राममेकादश- गुग [ भा. २३६४१५-११.. कर्मान्तर न खिष्ट. कपाल निर्वपेत् प्रजाकाम ' इति । ३२ . कर्मा-याग', बिनु सस्कार, प्रधान विपाम् । वि. २३१११. स्तरम् ' बापन्य श्वेतमा मेन' इनि विदितं पायव्यश्वेत. •नच गुगलमबापरे पाक्ये सति एमवरम् । परवालामनम् । मा २३०१२-१५, . कर्मान्तरम् था ।२८।२२ मो चरु निर्षपेद बावाम । इति दन्यदेवता. • पर्मान्ठरत्यम्। भावनाऽन्यवानन्यापरीशावेलाया युनायान् । २३१२-१५. যুব ঘৰ গাখনা স্ব সাদাগাস विरं न । यमि चिनुने' इत्यत्रानि । आपाठपयवा तरेणानुनीयमाना न पबित प्रत्य frनु चनरूपारण विधि | वि 0 मियाय श्युरन प्रयोजना पम् । (वर्मातरम्)। • कर्मान्तर न 'एतरा:मायाम याजदेत्' इत्यत्र वेष्टि, या. २१२११४ पृ. ११६.. फर्मावास्यमापपत्यं बिनु पगरयविधिरनेन 1 २१३, • यर्मान्तर | नानि अनुगदेवगुगानो देश-कार-निमिच-47- - सोनिये ऐन्द्राववादि, रितु सोमयागे। समारामा ममिये । वि. २११. • पिर गुग । २१३१, • मान्तर न दनैपिकामय' बिना अनेकार्थवियोगान् वदयमानुपाविर.

·कर्मण्यारम्मभाव्यत्वात् १४०५ कर्मकर्तरि आख्याते . * एकार्थाना गुणाना लोके कर्मार्थलक्षणम् । २६ ॥ यशस्य क्रियते यत् प्रयाजानूयाजा इज्यन्ते' इयमर्थवादः । यदुक्त पूर्वपक्षिणा ' यया लोके ' इति (सू. २३)/कर्मणि फलश्रुतिरर्थवादः' इत्यत्र कर्मपदं आरादुप- तबाह । लोके कर्म अर्थलक्षणम् अर्थेन प्रयोजनानुमारेण कारककर्मपरम् । मौन्या, • कर्मणि यस्य वैदिकस्स लक्ष्यते । कार्यवशात् समृदप्युक्तः असकृदाहरति , सदा- विध्यन्तस लिङ्ग मिञ्चित् शब्दगतमर्थगत घा वैकन्या हरति नाहरति वा । प्रकृते तु शब्दलक्षणे कर्मणि यया- कर्मचोदनाया तद्गुणवाक्ये वा दृश्यते , तत्र स विध्यन्तः शब्दार्थे प्रवृत्तियुक्ता । तस्मात् काभ्ये कर्मणि फलभूमार्थी । स्यात् । भा, ८१११२।२. असकृत् प्रवतेत इति सिद्धान्तः । कृपिन्यायोऽयम् । के. 'कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा स्वस्थे को कान * 'कर्मण्यारम्भमाध्यत्वात् इत्यधिकरणे' 'सकत्तु । पण्डितः' इति न्यायः ! कार्यकरणे बुद्धिः प्रकाश्यते । स्यात् कृतार्पयात्' इति गुणसूत्रे कृतयागस्य आत्मन एव । स्वस्थे प्रकृतिस्थे जने यो का जनः पण्डितो न , सर्व फलाम् इति कल्पना उमान्य निराकरिग्यते। कु. २०१।२।३. पाण्डिसं दर्शयतीतिभावविषयेऽस्य प्रचार इति । * कर्मणि उपकाते नदस्याप्य राहि कान्टरमार साहली. ८००, युक्त वचनामावे । संकर्ष, ३११७. कर्मणि एफेन * कर्मसु उत्सर्ग स्वयं कुर्यात् शेषमन्यः कुर्यात् । (अधिकरणेन द्रन्येण वा ) अवरुद्धे न भन्यत् संभवति । वि. ३७८. . कर्मसु देवेषु उदगयनं पूर्वपक्ष: वा, २१२१५११६ पृ. ५०७, • कर्मणि एकस्मिन् । अह: पुण्याहश्च काल: । मा. ६१८।५।२३-२४, विकल्प यथा बीहियवयोः * कर्मसु द्रव्यरहित स्यापि अधिकारः । ६।१९८१३९-४०, सादिरादीना यूपद-याणा वृहद्रयवरयोश्च । विकल्पा * कर्मसु पिज्येषु अपरपक्षादिकालनियमः । ६।८६२५, धिकरणम् । भा. १२१३९४४१०-१५, फर्मणि • कर्मसु मिनेषु देशकर्तृविषये न भेदनियम । पुरुष. एहस्मिन् मिसकार्याणा गुणानां समुच्चयः । यथा आधारे धर्मोऽसो, न कर्मधर्मः । ११६३।१२।३३, 'नजुमाघारयति , संततमापारयति प्राश्चमाघारयति ० कर्मकरः परिक्रेतव्यः । ऋत्विजश्व परिक्रीयन्ते। इति । १२१३१३१९, * कर्मणि गुणभूता देवता याच्याऽनु भा. ३१७११८१३८, • कर्मकर. य: परस्योपकारे वर्तते । वाक्यायेन मसिद्धयर्यमुपलक्ष्यते । १२१४१२।३. नेवासो फल प्राप्नोति । ६।३।९।२४, - कर्मकरा: * कर्मणि द्वितीया कारकविभक्तिरूपा विनियोक्नी । कर्म कुर्माणाः पादिकमपि अहः लभन्ते , पलानुरूप नेर श्रुतिः । यथा मीहीनवहन्ति । बाल.. ४४. ज्ञायते । १०१३३१११४५. * कर्मकराणां घनकामाना- • फर्मणि तृतीया कारकवि भक्तिरूपा विनियोक्त्री | मपि प्रारम्मकाले स्वयमीकृताया भृते: अधिक धनं न श्रुतिः । यथा 'यकाम्या जुहोति पित्रा पितर या सजा-स्म्यते । वि. १०२।२६, * कर्मकरेषु प्रयासानुरूपेण भोते' । पृ. ४४, • कर्मणि चतुर्थी कारकविभक्तिरूपा भृतितारतम्य दृष्टम् । १०४३।१३. विनियोभी श्रुतिः । यथा 'मामाय याति' फलेभ्यो • कर्मकरानतिसामनरचने हि दक्षिणाशन्दः । याति तृणाय मन्यते ।। पृ. ४४. • कर्मणि पठी भाट्ट. ३१७४८. कारकविभक्तिरूपा विनियोत्री श्रुतिः यथा 'जगतः कर्मफर्तारौ निसानुमेयो भावनपा । पा. ३४।। कर्ता' 'चित्रमयोपेन गवा दो:' 'धर्मजिज्ञासा १३.९३०. 'शनिशासा. ४५. • कर्मकर्तरि आख्याते कर्तृत्वादेः भाग्मायामेया. • फर्मणि नहि अविद्वान् विहितोऽस्ति । यो दिन्वयः । एवम् 'कर्मयत कर्मणा तुम्पक्रियः । (पा. अविद्वान नास भधिकता, मामामापात् । मा. ३८1 | ३३२२८) इति सूत्रात 'पपत्रे ओदनः सयमेव ' १८.. कर्मणि प्रापचनसरेणैत्र मन्त्रोचारणविधिः । यादी या समधातोः यत् कर्मशार तदात्या. वि. १२२३३८. . कर्मणि फलश्रुतिः वर्म वा पत. पापिरूपकमरयाविवसया फवविवश, तब भायावेन । , . .

·। मोति । . - - . कार्य फलाधिकरणं १४१४ कर्मक तत्र दर्शनात् मुखाः प्रादेशान्तरालाः । तत्र हस्ती प्रवेश्य अध्वर्युर्यज. ७ कर्माव्यवाहि ते फले अलन्धेऽपि कालान्तरे लप्स्यते मानमाह 'मित्र' इति । स आह 'भद्रम् । इति । याह- 'उसमाये नहि ब्रीदो पलमुत्पद्यते क चित् । 'तनो सह ' इत्यध्वर्युः प्रत्याह । इति व्यपदेशो भवति । अथाइकुरोऽपि तस्य स्यात्, वर्गोऽप्यस्तीति गम्य अध्वर्योर्यजमानस्य च । 'तत्रौ सह । इयुभयोवंचनम् | तार | स्थूलीभूतश्चिरेणैप भोग्पार्व प्रतिपद्यते । सर्वस्यो. अध्वर्युयजमानयोः । तस्मात् अध्वर्युफ्ल्म आशासितम्य-पद्यमानस्य क्रमः स्वाभाविकः स्थित ॥' श्लोवा. चित्राऽऽक्षेपपरिहारे ८-९. पा- 'न्यपदेशादितरेषाम् ' (३२८1५।१४) तु कमैके , नत्र दर्शनात् । १२१।६।६॥ इत्यत्र ब्राह्मणगतमुदाहतम् इह तु प्रस्तावयशेन मन्प्रगतम् । पूर्वसूत्रात् शब्दस्य इति शब्दा प्रथमाऽन्त वेन विपरि- तदि श्लेशेन यल्प्यमान कदा चित् उभयोर्न शक्यते कल्पयितुम् इत्याशड्का स्यात् । कल्पनाहेतुन्तु युगपत्- इत्यर्थः । तपार गकारादि. शब्दः अनित्यः इत्येके णत• अनुपञ्जनीय, 1 क्रियते इति कर्म कार्यम् अनित्यम् प्रतः अनिशिशः, इति न विचित् गौरवम् । अवन्ति । कुतः । तत्र उचारणमय ने कृते सति दर्शनात् । परमात् नोभावेध म्युझाते , यदा एवेनारि प्रयुज्यमानः । अत. प्रयत्नानन्तर्यात् तेन क्रियते इति गम्यते । शको येय उभयगा मि फल प्रकायितु तदा सिद्धेऽमें न । तस्मादनित्यः शब्दः इति पूर्वः पक्ष । शन्दः कार्यम् । विश्विदुभयकर्तृक वेन प्रयोजनमस्ति इगम्वर्युनियमः । अतः त संबन्धोऽपि अनित्यः इति के चिमन्यन्ते । तत्र शा-वि-भाव मण्डन-दावरयोश्च कधि तु. दर्शनात प्रयत्नोत्तरकाले दर्शनात् इति फु । यपदेशाच' इति अधिकरणद्वय ग्वीकृतम् । भाष्ये तु सूनदयेनापि एकमेव । गोमेऽपि पूर्वन्यायात् अस्थानरत् । ७॥ यजमानगामित्वमिति प्रयमे , वैषम्यात् इति द्वितीये यदुनं पञ्चमे सूत्रे शब्दार्थयो संबन्धी निन्य इति तम सगति. उसा। के.। युक्तम् । गन्दम्य अनित्यत्वात् । कथम् अनित्यवम् । वि- 'मामा संचालमि येतत् पस्मिन् , स्वामिति तत्राह दितीय हेदम् । अस्थानात् । स्थानं स्पितिः आचर्यच तु सत् सेन स्वामिर्गोप. स्थिरना । शन्दस्य गुहूर्नमपि पिरता नास्ति उपन- योगत ।। १५. 'मद तन्नो सदे शेतत् कस्मिन् , म्यामिनि | मध्यसी शन्दः । तम्मादनित्य । युज्यते ।, द्विधभुत्या योरेतायुयजमानयो ॥१६. करोतिशब्दात् ॥ ८॥ भाह-- यत्र तु ' मा मा संताप्तम् । इत्यादी पूर्वपक्षी दादानित्यत्वे हनीयं ऐतुमाह । न्द पनिकरणदिनियुने एव असतापनादिरूप फल्म ऋतिर पुरु, मा कापी. पनि व्यवहारः करोनिशमं प्रयुक्षने । गामि वेरि विरोधिसतापनिवर्तकनया सदुपयोगि, तेन मन्यामहे प्रियमाण यान् अनित्य. नन्द, कुन, तत्र यजमानस्य मा' इति पत्या. परपरयाऽपि उपत्यर्थयात् । परोनिगम्दात् करोतिमादप्रयोगात् उप निदानुरोधात् ऋजिम्माम्येव । १४. वर्ष । एव यशरि तो सह ' इत्यादी दिवचनानुपाति', मत्यान्तरे प योगपद्यात् ॥९॥ ताति ऋविगामिम् । १५. सम्मानित्यवे पतु हेमाह पूर्षपछी मायान्तरे मपहनन स्वामिनोतरनं पल स्यात् । ष्यन्तर समसागम्य योगरद्वात् । नानादेश मिः १५. 'यो- मदरदानिपेपम् ।। १६. उपारित. एक एर गादिशादः पुग मानादेशेष शंकर -- ' असंवादातु।१७ मा डायने । न पे निगम्प एसम्य भी । देशे च तद्भवेत् ।' (म्पादिधन टमयागामि ) १८. हम्मानिन्य शमः ! नागे रेगमुधरे। पूर्ववत् ।।

·कर्मजे कर्म १४०७ कर्मधारयः यथा . सिद्धं रूपं यस्य तत् सिद्धरूपम् अनः सिद्धरूपं च वासो ऽक्षित: अपण्डोपाधिः । पृ. ११३. * निर्यापारस्य देयम् । न तु दानकाले निष्पाय देयम् । वाशब्द. पूर्व- कर्मत्वायोगः । सु. पृ. ५५७. पक्षनिरासार्थः । अशेषभूतत्वात् । नान तक्षणादिक्रिया कर्मधारयः तत्पुरुषात् अलीयान् । 'समानाधिकरण- दानशेषभूता ! यूपे तु जोषणाद्याः लियाः श्रूयन्ते ! | समासस्तु बलीयान् तत्र हि स्वाथै शब्दो ( निषादस्यपति तस्मात् विपमो दृष्टान्तः । एवं तक्षणादिक्रियायाः दान- इति ) वृत्ती भवतः। द्वितीया च विभक्तिः तन्गोभाभ्या शेषभूतत्याभावात् सिद्धरूपमेव अनो वा वासो वा देय-संबध्यते । तेन द्वितीयानिर्दिष्टो निषादो गम्यते । तत्र मिति सिद्धान्तः । के. पष्टयर्थ कल्पयन् अश्रुतं गृहीयात् । तस्मात् निषाद • कर्मजे कर्म यूपवत् । अनङ्गस्यापि विधिना एव स्वपतिः स्यात् । भा. ६।६।१३१५१. आक्षेपे , ' वासो ददाति ' ' अनो ददाति ' इति वस्त्र कर्मधारयः षष्ठीतःपुरुषात् बलवान् । निपाद. शकटदानविधिना वस्त्रशकटोत्पादकयोनितक्षणयोः स्थपतिः । तथाहि , 'समय: पदविधि,' (पा० २१ आक्षेपः सप्तमाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रे वक्ष्यमाणः । तक्षण- ११) इति समातः सामापेक्षः । सामथ्र्य च एका- (ययन- ) कर्मजन्ये शकटे वस्त्रे च विहिते तदुत्पादकम् थीभावः । नीलोत्पलम् इत्यत्र है नीलोत्पलशब्दाभ्याम् आक्षिप्यते । यथा यूपे विहिते तदुत्पादक छेदनादि इति । एक एषार्थः प्रतिपाद्यते इति एकार्थीमावलक्षणसामयं. सूत्रार्थः । सु. पृ. ९१७. सत्त्वात् समास: । एवं षष्ठीसमासेऽपि सामर्थ्यापेक्षा । कर्मतः वाचनिक. तत्र यदि निषादशब्देन निपादः एवोच्येत सपतिशब्देन यवस्थाविधि: स्थपतिरैव, तदा ' रथंतरे प्रस्तूयमाने संमीलयेत् , बृहति समुद्र मनसा मिन्नार्थकत्वात् सामथ्यामरवात ध्यायेत् । इति । स्मार्तेऽपि वृहस्पतिः- 'इटिश्राझे पष्ठीसमासे स्थपतिलचक: स्यात् । न च निपादाना समासो न स्यात् । ततश्च सरमर्यसिद्धयर्थ निषादशब्द: ऋतुदंक्षा, सत्यो नान्दीमुखे वसुः । नैमित्तिके स्थपतिः इति विग्रहवाक्ये लवणाऽमावात् समासेऽपि न कालकामी, काम्ये तु धुरिलोचनी । पुरूरवावी चैव लक्षणा, न्याससमासयोरेकार्थत्वात् इति वाच्यम् । पार्वरे समुदाहती।' इत्यादि । तथा मनु:-'पिश्ये निषादाना स्थपतिः इति विग्रहवाक्ये हि षष्ठथैव निषाद- खवितमित्येवं वाच्यम् , गोठे तु सुश्रुतम् । सपन्नमि- संबन्धिस्थपत्यभिधानार नासि लक्षणा । समासे तु षष्ठी त्यभ्युदये, दैवे रोवितमित्यपि ॥' इति । बाल पृ. १९, न विद्यते , अनुपलभ्यमानत्वात् । अतो निपादशब्देनैव * कमतः वाचनिकः म्यवस्थितविकल्पो यथा वा- क्षणया सेबन्धी प्रतिपादयितय, । न चैवापता यास. प्रवासेपु अस्वध्वर्युक्त्तरे विहारे हवींषि भासादयति , समासयोभिनार्थकत्वम् , उमाभ्यामपि निषादसंबन्धिन: मारुतीमेन प्रविप्रमाता दक्षिणस्मिन् ' इति । १. १६२ साते प्रतिपादनात् । इयास्तु भेदः, क चित् श्रुत्या, कर्मत: न्यवस्थारूप: प्रतिषेधो यथा कातीयसूने अतिरावान् प्रयोदश उपक्रम्य तेषा नवारा अपो चिक्षणया । न तु एतावता एकार्यवहानिः । न च समासे टुप्ता पठी संबन्धिनमभिधास्यति इति वाच्यम् । शिकाः प्रथमाः' इति सूत्रेण चतुष्व व्यवस्थितः पोइशिनिषेध न्याघातात् । नहि मा पठी शक्नोत्पमिधातुम् अविद्य- इति । पृ. ३४-३५. मानावात् । एतेन पष्ठीलोप एष अमिधास्यति इत्यपि * कर्मतारतम्येन भृतितारतम्यं लौक्केि कर्मणि , निरसम् ! लोपस्थ अभावान्मकत्वेन तस्य अमिधायकत्वा- यज्ञकर्मणि तु नासौ न्याय: । के. १०१३३१९।६८. संभवात् । समारो विभक्तिलोपस्यैत्र अविदेश्च । 'एक- • कर्मत्वं (जुहोतेः) त्यागप्रक्षेपविषयौपचारिक- | देशविकारे हि नित्यत्वं नोपयते' इति चैपाकरण- स्याप्यत्तम् । सु पृ. ६३२. कर्मत्वं परसमवेतक्रिया सिद्धान्तात् । एव च रेसागवयन्यायेन अनुशासनम्य जन्यफलमागित्वम् । मणि. पृ. ५४, * कर्म भावना- | कति प्रक्रियाराक्ये एव विभक्तिरोषः कालनिकः । 1 ·कम के तत्र दर्शनातू फलअभक्षणप्रतिषेचन्यायः । नित्यः शन्द।। गोशब्दाः इति । तया व शब्दे संख्याया अमावात् । तस्मात् नित्यः शब्दः । भा. ' विरूपा व सा निन्या शब्दमेदो नास्ति । तच्च नित्यत्वं विना न घटते इति | चेति विग्रहः । रूपयति इति रूपं कर्ता । विगतं रूप यस्याः इति कर्तृरहिता इत्यर्थः । अत एव नित्या अनपेक्षत्वात् । २१ ॥ वाक् ।' वैद्यनाथी । के. पटादिषु तन्तुवियोगात् तन्तुविनाशादा कारणात् * ' कमेके तत्र दर्शनात् । इत्यधिकरणे (१।११ अनित्यत्वं ज्ञायते । शन्दे तु तादृशापेक्षितविनाश- ६६-२३) वेदप्रामाण्य सिद्धयर्थं शब्दनित्यत्वम् आक्षिप्य कारणाभावात् नित्यत्वम् अवगम्यते । नहि गकारादिः | समाधीयते । तदिदं अष्टादशसून शन्दाधिकरणं नाम । शब्दः सावयवः येन अवयसनाशादिना विनष्टः स्यात् । बाल.प. ७. तस्मात् विनाशकारणानपेक्षत्वात् नित्यः शब्दः । * कमैकत्वविज्ञान सर्वत्र प्रत्यभिशानात् संशा- प्रख्याऽमावाच्च योगस्य । २२॥ रूपगुणादिमिः । एककर्मत्यविज्ञानं न शाखास्वप. शन्दनित्यत्वसिद्धान्त पञ्चमी हेतुः प्रतिपाद्यते । गच्छति ॥' या. २१४४२।९ पृ. ६३५. माटा ख्या ख्याति: प्रख्या प्रत्यक्षारिमका प्रत्यभिज्ञा । कर्षतिन्याया। ' पहिलैः कर्षति' इयत्र योगस्य वायवीयावयवसयोगस्य इत्यर्थः । तथाच | पहलोपादानतामात् पतेः प्रयोजककर्तृवं यथा, शब्दम्य वायुकारणवत्वपक्षे कारणीभूतवायवीयावयव. तथा योऽश्वं प्रति गृहानि ' इत्यस्यापि प्रयोगस्य निर्वाहः । सेयोगस्य प्रात्यक्षिकप्रत्यभिशाया अभावात् न वायुकारण- पराक्रमः. ६।१. कर शब्दम्य इति न अनित्यत्वम् । • क्लञ्जन्यायः । रञ्जभक्षणप्रतिपेचन्याय: । फे. वैद्यनाधी । योग्यस्य इति वृत्तौ पाठः । योग्यस्य कल अभक्षणप्रतिपेधन्यायः। परनन्याया। श्रोद्रियजन्यमत्यक्षविषयस्य शब्दस्य वायुविकारत्वे प्रतिषेधातिको पुरुषस्य पत्यरायः ।। मल्याया अभावात् श्रोनेन्द्रियजन्यज्ञान विषयत्वस्य अमाव प्रति ये ध्वकर्मत्वात् किया स्यात् प्रतिपिद्धानां प्रमात् न तस्य वापतीपत्व तस्मात नित्यत्वाम् इत्यर्थः । विभचत्यादकर्मणाम् । ६।२।५।१९ ॥ कुतूहले तु, 'प्रेक्षामावाच सयोगम्य' इति पाठः । शन्दे माध्यम-- इदं हि अदिन्ति । कलशं भा- वायम्यवर्मयोगस्य अनुपरम्पे. म वायुकारण शन्दः। पित-यम् , न लशुनम् , न गुञ्जन न' इति । तत्र प्रख्याभावाच इति पाठे योग्यस्येति जाताधेकवचनम्। संदेह, किमेवंजातीयकं पल्फामेन , भक्षयितन्यम् , योग्याना वायवयवानां प्रख्याया. उपलब्धे. अमावात् निष्कामेन आद्यम् , अप नियोगतो ययितम्यमेवेति। इत्यर्थः । सार; अनुनममुवयार्थः दाहापरिहार समु किं मातम् ! फगर्षिना मशयित यम् । अमर्थिनः शिनोति । ननु वायुर्न गक्ष किन्न नदीय एव एक अनियम इति । कुन ! नियमो दि अयमुच्यते , इदं न स्पानिप्रत्यक्ष । अतः शन्दे वावश्यमानुपलब्धिः इति मशयितव्यमिति । एवमुक्ते यमापतति, यदि पा धमळणं चेन्न । 'वायु स्यामि' इति प्रतीत्या तस्यापि प्रत्ययात् । पर्तव्यमिति , यदि वा मार्ग न पर्तव्यमिति । यदि हपर्शमात्रोपलाभापतिसंभवाच । न च शदे अनु. । नविशिष्टं मरणं वर्तव्यमित्यभ्युपगम्यते , ततः अमक्षण नपर्शकल्पनाच दोष इति वाच्यम् । तथा फ्ल्यने । इत्या तम्पो विदधाति । न मध्यतिविशेषणम् । तद्- मामामात् इति । म्यापाराध गर्नन्यतया न न संध्यते । अप नमः हिमदर्शनाच्घ १२३॥ पर्तन्य. सतो वास्येन विधानम् । मतिय नविशे. शब्दनित्य सिद्धान्ते हेत्यन्तरप्रदर्शनपाम् अन्तिमं पणम् । श्रुतिश्च वाक्यालीयसी । सम्मादम पर सूत्रम् । लिभ च एव भवति 'वाचा विरूपनिन्यया'मिति गम्यने । अमण भवभावान वस्य पत. इति । अन्यपर हीद वाक्यं याचो नियताम् अनुवदति । पता अम्ति । तस्मात् मात्र मानसो पार, ·फार्म मृत्यस्पाधिकरणन्यायेन १४०९ कर्ममध्ये कर्मान्तरारम्भः - . प्राबल्यात् संनिहितत्वाध उपधाने करणत्वम् । न च दशमस्याहो गुणस्य विधिः स्यात्, नाहरन्तरचोदना । मन्त्रालयम् , दण्डकलितवदावृत्तिसंभवात् कर्मभूय- भा. १०१६।१३।३८. कर्मभेदे प्रतिकर्म मन्त्र स्त्याधिकरणन्यायेन (१०५।२५।८३-८४) आवर्तनीयः यथा आमनहोमादौ । सोम. २२।७. स्वस्थानविदेवां संख्यापूरणसंभवात् । इति पूर्वः पक्ष । * कर्ममेदे प्रमाणानि शब्दान्तरम् , अभ्यासः, नाम- ज्यनीकाऽधिकरणम् । संकर्प, १६३३. धेयम्, गुण:, प्रकरणान्तरं चेति । एतानि उत्पत्ति- * कर्मभेदः दक्षिणाभेदात् कर्तृमैदाय ! 'आग्नेयो | परतां विधेर्योधयन्ति वाक्यान्तरविहितात् कर्मण ऽष्टाकपालो हिरण्यं दक्षिणा, ऐन्द्र एकादशकपाल ऋषभो खवाक्यविषयस्य भेदं बोधयन्ति । संख्या च खवाक्य- दक्षिणा, वैश्वदेवश्वर: पिानी पठाही दक्षिणा, मैत्रा. विधेयानामेव कर्मणां मियो मेदमावइति । शा. २०११. वरुण्यामिक्षा यशा दधिणा, बार्हस्पत्यश्वः शितियो • कर्मभेदकत्वं नास्ति संधी फलादेः । दक्षिणा' इति दक्षिणाभेदात् , दक्षिणायाश्च नित्यर्थ- (देशकालनिमित्तफलसंस्काराणाम्।) भा. २।३।१३।२६, खात् कर्तृवाधिनद्रगैक्येऽपि प्रयोगागभूतकर्तृरूपमेद . कर्मभेदकावं फलसंस्कार्ययोन्नियोः । पलसंस्कार्या- द्वारा प्रतियागं प्रपोगभेदावगतिः । सु. पृ. ९१२. धिकरणम् । २।३।१२।२५. • कर्मभेदकप्रमाणानां कर्ममेद: न 'आश्रयत्वेन गृह्माति यो गुणः । चतुष्टयमेवेति माध्यान्तरकारोक्तमतनिरासः 'अवेष्ठिरैव प्रकता नियाम् । त-समन्पानुवादयात् न भेदो न अन्नाद्यकामस्य" इत्यत्र वार्तिके द्रष्टव्यः । के. गम्यते 'दनेन्द्रिय कामस्य जुहुयात् इत्यत्र । वा. कर्मभेदहेतुः क्र्तृमेदश्च फलमैदश्व । सु. पृ. ९१२. २२२१२२७ पृ.५५३.० फर्मभेदः २ उत्पत्तिताको • कर्मभेदहेतुः सप्तमः अनुपादेयान्वयसदकृतास निधि- न्यवियोगानुनी। अमिहोपं जुहोति 'दमा जुहोति , लक्षणः प्रकार विशेषः प्रकरणान्तरस्पैन । सु. १. ९५६ । पयसा होति । वि. २२।१०.० फर्मभेद: न 'तमा तदेतत् सप्तमं भेदाधिकरणम् (फलसंस्कायाधिकरणम्)। न मिद्यते धर्म काठमादिसमाख्यया । 'चा. ३१ चा. २१३३१२१२५. पृ.६५... कर्ममेदः नाम्नां प्रयोजनम् । मणि, पृ.६. कर्मभेदाभेरी । परोदेशेन फर्म विधीयमानं यदि : शब्दान्तरात 'यजति , होति, ददाति' अन्येन तट्रमेय वाक्येन उपस्याप्यते , तत: । तदेव' इति यागोमदानानां भेदः । वि. २१२११, अभ्यामात् इति अकर्मान्तरमुनिमयति । अथ तु ईपदपि तिरोधानान् समिधो मजति, तनूनपातं यजत्ति, इटो यजति , माई. मौषतिष्ठेत , तत: परं विधीयमानावेनैव विहितादन्यास यंजति , स्वाहाकारं यजति' इति यजतिपदाम्यासात् मुधिः स्थिता न शक्या अपनेतुम् इति कर्मान्तरक मयाजाना पचाना मेद: । २।२१२, 'ए एवं विद्वान् भवति । या. २१३।११।२४ पृ. ६१५, कामेदाभेदो। पौर्णमासी यज । "प एवं विद्वानमावास्यो पजते । यदि मलीयम्मा पिपरिवृण तापान अमच्युतथा पूर्व- इति प्रकरणभेदात् पागयोर्भेदः । रारा३, 'dिa कर्म उ-पत्तिरूप स्थाप्यते तत्र उत्पादनशक्तिविरोधात आहुतीति । इति संख्यया आहुतिकर्मणो मेदः । प्रत्यभिज्ञानवलेन तदेव कर्म अप्यासीयते इसी न मिले। शरा, 'अथैष ज्योतिः, भयैष विश्वयोतिः, अधेष यदा तु पूर्वकर्मस्यात् किञ्चिदप्याधियं विज्ञापते , सर्वगोतिः' इति तापदायमारपत्रसंशाभेदात् कर्ममेटः। तदा नैर भविभागानमस्ति यत् उत्पतिः २३३०८, वैश्वदेम्यामिक्षा, पानिभ्यो याजिनम् ' इति | विधिभरन् अन्येन तपोयसिसमत विपन्तरेण दन्यदेयतारूपगुणभेदात् कर्ममेदा । २१३३१.. फर्म. अनिपारितशक्तिः सत्पति भन्सारले अनुपादेयं प्रति भेदः मेरफारमेटे २ मति । 'प्रादापत्यं मनोमई उगदानात् कर्म भिनत्ति | RIT१२५ १.५४.. गहालि पनि दशपमः अदीय मानोरा, कर्ममध्ये कमन्तिरारम्मः यति प्रमाणे सुमो द. महाति कति रकारविधानान् । (तसात मानो माः) | फर्मम अनुप्रेयनि सोशियत् । सोम. ५।११. मी.शे. १७० . . . फर्मभेदः . . - .

·फलसमक्षणप्रतिपेपन्यायः १४१८ कलामक्षणप्रदिपेधन्यायः । . कय पुनः प्रजापतिप्रदेषु नियमः कन्यवश चोदते इति ? दुप- 'तस्य अतम्' इति उपक्रम्य नोचन्त- उच्यते । 'वस्य मतम्' इति प्रकृत्य प्रजापतिव्रतानि मादित्यमीक्षेत ' इति श्रूयते । व्रतमिति च मनाम । समाम्नातानि । यतम् इति च मानस कर्म उच्यते 'इदं तदि प्रतिषिध्यते , पूर्वमुचरेण न सध्यते । तस्मात्तन न करिष्यामि ' इति यः संकरः | फतमत् तत् व्रतम् । विरोधात् नन् प्रच्युतः प्रन्ययानन्तरेण धानुना संबध्यते । 'नोयन्तमादित्यमीवेत' पति, यथा तदरीक्षणं न भवति, इह तु नास्ति व्रतस्थानीय पूर्ववाक्यम् । अतः श्रुत्या तथा मानो व्यापारः कर्तन्यः, तस्य च पालनम् । तथ। वर्तन्यतावचनेन नञ् संबध्यते । धातुसन्धे सुमे अपि तसाद (सकरपात्) पुरुषार्थोऽस्ति इत्यवगन्तव्यम् । तर पदे रक्षणावृत्ते स्याताम् , असमासे च समास: अध्या- च एतान्येव प्रकृत्य उच्यते 'एतावता हैनसा अयुको रोप्य प्रदर्शनीय इत्येते टोपाः । तथा, नअन्यरसंबन्धे भवति' इति , एतावता कृतेन अयुक्त: एनसा (पापेन) । सर्वाणि स्वार्थवृत्तानि । शिष्टविगर्हणा चौपायत्वेन वर्ण- भवति इति । अथ इह तयो. असमनायित्वम् । इह वितन्या। चोदनायाम् , फलावतेरिति दे सूने अस्मिन्नूहेन नेये क्रिया प्रतिषिभ्यते , न अक्रिया उपदिश्यते । नहि 1(विश्वजिदधिकरणस्ये द्वे अपि पूर्वोत्तरपक्षसूत्रे कलझं मशयन, प्रतिरोधविधि नातिकामति । इह पुनः विभिसामण्णादेन समाहित फल क्ल्पयितन्यम् इत्येव (४॥३५॥१०-११) विश्वजिदादिषु अधुतफ्ल्केष्वपि आदित्यं पश्यन् नातिकामति विधिम् । नहि तस्य दर्शन प्रतिषिद्धम् । नियमः तत्रोपदिष्ट. । यः त नियमं करोति , प्रतिपादनपरे कल्भवणादिष्यपि अश्रुतफलके निपेघस्य स फ्लेन संबध्यते । इह तु प्रतिषिध्यते क्रमादि । निवर्तकत्वसिद्धयनुरोधेनैव प्रत्यवायरूपं फलं क्रुप्यते करामनगम्यते ! नाव 'तस्य प्रतम्' इति प्रकृय वचन- इत्यस्मिन् अर्थेऽपि ऊहेन योजनीये इत्यर्थः )। मस्ति । न च'न भवयितव्यम्' इत्यस्य मानसो न्यापार. मिक्षणव्यवधानेन नबिध्योनास्ति अर्थः । भवयितन्यम् इति च भक्षण कर्तव्य शब्देन संगतिः । मक्षणं तु नया युक्तमव्ययायाद् विधी. उच्यते , नेति तन प्रतियिष्यते अन्या । एवं प्रसिदो- यते ॥ श्रुत्या च विधिसंपन्यो भक्षणस्य नमः ऽर्थः अनुग्रहीतो भवति , इतरया लक्षणा स्यात् । श्रुति- | पुन । पदान्तरत्वाद् वाक्येन श्रुतेक्यं घ लवणा विशये च श्रुति य्या न स्वणा ! तस्मात् इह विधीयते ॥' अत्रोच्यते 'नमक्षयत्योरेवं तु स्वार्थ- दुर्बलम् ॥ तस्माद् मक्षणमेवेह नया युक्तं प्रतिपय उच्यते । आह , प्रतिषिद्ध नाम , दोपो न हानिः प्रसज्यते । संकल्पलक्षणात् तत्र श्रुतेरत्यन्त अयते । तस्मात् प्रतिषिद्धमपि अनुष्ठातम्यम् इति । पल्प. याधनम् ॥' मन्पशे पुन-पन्यासत्तिमायापनम् । विध्यते इति चेत्, न , प्रमागामावान् । अर्यापत्ति न वा तदपि , कि ताई , भक्षयेत् इति पदं परिपूर्ण नत्रा उपदेशययंसनात् इति यदि उच्येत , पयते भवरेन इति । मधयेत् इति च मक्षण- नैतदेवम् । न्योऽपि उपदेशः अशानात समवति । भावनाया प्रवर्तना गम्यते, नसा रोगदेन विधिना तद्विप. न फल्यो दोष इति । उच्यते । स य न फल्पनीया, रीतनिवर्तनाप्रतीति, 1 निवना न निवृत्तिको व्यापार किन्तु कदम एव । कपम् । अनन्तरमेव एन सिष्टाः । न च प्रेशापूर्वकारी पुरुषो रागत प्रातमानः अमति वर्जयेयुः पतितः वर्मफ्लेय ' इति वदन्त । महा अन्यराफ रे निवापितु शय, इनि शुननियर्तना श्रेप दोरः, यत् शिष्टाः यन्ति । दलात् नियोगत. अन्यथाऽनुपपत्या বিষযীমুনায় परारिन मषितव्यमिति । यथा न प दायारच कम्प्यने । मत परिहाराय नपामे. अनि दद्यान् । तर दोपदधनात् नियोगन न सय बाढीपक वर्गमा(मोम-ननु यदि प्रियाया निवर्तना. भनिदीपडे , कण्ठको पान पदेन अभिष्टीपने , एव-निषेध, नहिं विधिनिषो पविषर गत् मेरो न मिदमपीति ! म्यात् इति चेन्, मरि विषयको परररपयनी तथा शा-- । प्रमाणम्, - ·कर्माहानामियत्ता १४११ कर्मानुमेयत्वविचारः वर्णक २. • कर्माद्भानामियत्ता श्रुत्या निश्चीयते । लौकिक- | निशीथे झटिति तडिति स्फुरन्त्या चल्तीति प्रवीते। कोङ्गानामियत्ता तु प्रत्यक्षेण निधीयते । वि. ८५११३ | अपि व सयोगविभागो गम्ये गन्तरि च R. { ताभ्या चेत् कर्म अनुमेयम् , गन्तरी सद्बुद्धिः गम्येऽपि * कर्मानमारका मन्त्रा: । निनोचारणे च स्यात् । विश्च कार्यविरोधि कर्म । ततश्च संयोगादुररते नियमादृष्टार्थम् । के. १२४३१-५३ (वि). कर्मणि वर्तमानावभासो न स्यात् । किचन संयोग • कर्मादयः अर्थप्राप्ताः, ते न भवन्ति शब्दम्य विभागो कर्म अनुमापयितुमीशाते । तस्यापि यादाविक- अभिधेषभूताः । भा. ३४१४१३ १. ९२७. . फर्मा- वन हेन्वन्तरापेक्ष वात् , तदेवमिमतादेव तयोरुपपते । दिसनिपातः मन्त्रान्तेन आधारे दर्शपूर्णमासयो । १२६३।। तदेतत् बधिरदोगविलासमानम् । मनुमिनक्रिया- १२:२८, * कर्मादिसनिपातः मन्यान्तेन करणमन्त्रेषु । निमित्तः चरतीनि प्रत्ययः । विद्युति तु मेघावया. १२३।१०।२५, फर्मादि निपातः मन्त्रान्तेन । संयोगविभागलिङ्गलुमिता चलनक्रिया इति नानुपरत्तिः । बसोर्धारायाम् । १२.३३१११२६-२७, न च गम्ये क्रियाऽनुमानम् । गन्तृष्ठमवेतयैर क्रियया कर्माधिकारः नास्ति अप्रतिसमाधेयाङ्गवैकल्पम्य । सयोगविभागयोरुपपत्ते । न चेदं विपरीतमापादयितुं मा. ६।११०४२, . कर्माधिकारः प्रतिसमाधेयाग- शक्यते गप्पक्रियो ग-तरि फलं प्रस्तुतम् इति उतर. चैत्यभ्यास्ति । ६।१९।४१. देशसंयोगस्य गन्तरि क्रियाऽन्तरानुमाऽऽपत्ते: । देय कर्मानुमेयत्यविचारः । 'ययन फलभूत तत्तत् | दत्तगता तु क्रिया पूर्वप्रदेशेन विभाग, उत्तरदेशेन उत्पत्तिमतोऽनन्ताम्' इति सामान्यतः तन्यादि संयो। सयोग चारभते । युपपनम् । न च चलति ' इति गादि च अपयविनि संबन्धदर्शने पति देशान्तरमामि । वर्तमानायोधएकत्रियाक्षणाभिप्रायेण, साम्य पोर्ग- पादादि की पलभूताम् अपघायं उत्पतिपत् प्राग्भावि | पर्शमावात् । तस्मात् क्रियाशमानो ताननिमित, एप विधिमीयते । तत्र चोकस्य कर्मशन्दप्रयोग. 11 'अयं चलति' इति वर्तमानताऽवसायः । तेन आणा- चदन्यमेव उत्पत्तिमन् इति सक्यावगमम् । तम्यन्तरे नटेपि गान्तरे अनागतेऽपि प्रारम्भापरिममास- प्रत्यभिशया स्थायित्वनायभूतत्वात् । न च दृष्टविरुद्ध-स्यात् एकछिनम्य क्रियासंतानम्य वर्तमानता मनुमानम् अविरोधिनि संभवति इति युक्तम् , स्मात् । नानुपपना । रोभवति व पोद्देदोन उत्तरशगाराम इत्यानिकि कर्म अनुमीयते । अग्रापरः परोपए प्रनीतिः । तदुक्तम् ‘पदा न्यायपरिपन्द्रप्रभृत्या ग्यालेककनुषितान्त:करणः फर्मणः प्रत्यतामाकाशते । फलामत. 1 दिया पूर्वापरीभूता लसते वर्तते तदा ।' तामाह । ननु नानुमेयं फर्म, किन्तु रूपिम्पममवेतः । इति ( होगा. स्पोटशदे ७९) । न च महतोष चातुरमेर, गम्' इति प्रतीते: इन्द्रियग्यापारायन-गोगदिमागादयः । तथादि { मसरीरयोगात स्यात् । सधा च तन्मान्तो ससा संपन्या: परिभागानि | आमाभितपय नानुराहीतात् पादासादिषु कर्म ते। पानं मयोगविभागो पररवारवे फर्म च रुपिदन्यः तदुतम् ' आपसरग योगयरानाभ्यां ने कर्मति समयापासुगी' (गादाम ४१११११ ) इति । (कादम्, ५) पोरम संयोगिन्येक कार्य- अपरायोगविभागानुमितक्रियाविषयोऽयं पत्रप इनि। मारमते यया अापत्रिनम् अश्याप्रयोगः । प्रयोग सदनुपपनस । भागम्य भतीन्द्रिय पात् तेन सह विभागौ न न देनमाभगमती, अनाभयेर देशे रोयोगम्य वायुसनम्सीमयोग अपयशयान लिइ-मायान् । तेन भाममेयोतिरितम् भार की भाषा पगु पतनियुक्ती'शी युदिन म्यात् । भापीयते । नत्र म नियमो : यार. अयोगले विपरिगैः छह योग- मेष परमारमो', सम्मान मागो प्रयशी रिमी, हम । यो पनि अभिषI HN T Efiafire) ·कर्मान्तरत्यसिद्धिः १४१३ कर्मार्थफलाधिका . स्वावगतः उत्पनो पत्ययोगात् कर्मान्तरत्वसिद्धिः । सु. पादेशमुसः प्रादेशान्तराला: अधस्नात् एकीभूताः, अ. रिटात् पृथग्भूताः सन्यन्ते । तर हस्ती प्रवेश्य धृल्ला • कर्मान्तरविधाने तु अनेकार्थत्वमदोपः (न अध्वर्युर्यजमानमाइ 'किमत्र' इति । यजमान आह वाक्यमेदः) । वा. २१३३११।२४ पृ. ६१४. 'भद्रम्' इति । अध्वर्युराह 'तनी सह' इति । अन 'नौ' * कर्मामीज्या पार्वणहोम. न कालामी ज्या ।। इति द्विवचनेन अपर्युयजमानोपदेश । अलाव (कालम अभिलक्ष्य इज्या याग. कालाभीज्या । एव कर्म व्यपदेशाज्जायते यजमानस्येव अवोरपि फलमिति । अमिलक्ष्य इण्या कर्मामीच्या ) । संकर्प. रास३. तस्मात् यपदेशात् ऋत्विजोऽपि फल भवतीति । याज- र कर्मार्थ तु फलं तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थ- मानफलनियमस्य क चित् प्रमाणानुरोधात् अयमपवाद यस्यात् । ३८१४१२९ ( भा. २८)। उक्तः । अधिकरणान्तरत्वपक्षेऽपि सत्रार्थः स एव । के. करणमन्त्रोक्तं फल यजमानस्य, न ऋत्विज, इत्युक्त • कार्थी अप्येते (प्रोक्षणादयो धर्माः ) सन्तः पूर्वसिनधिकरणे । तदपवाद उच्यते अम । तुशन्दः | न आस्कन्दपालिकावत् ( साक्षात् ) कर्मगि सरध्यन्ते । पूर्वसालवण्याथैः । यत् कार्य फलम्, यजमानकर्म कि तर्हि । पहिरिण ! (आस्कन्दः वेदारस्थं अस्यम् । सिद्धयर्थं यत् फलम् , तत् तु तेषाम् ऋलिना स्यात् । तस्य पालिका तु स्त्री सम्यपालनकर्मण्येर साक्षात् यद्यपि च तत् ऋदिनां फलम् , तथापि तस्य फलस्य संबध्यते ) । मा. १२।१।१९।४४. खामिन पति अर्थवत्त्वादेव फलन्यम् , न स्वातन्त्र्येण । • कर्मार्थ करणमन्त्रोक फलमाग्यिम् । ऋविक्फलेनापि स्वामिन एव अर्यपत्ता फल्याचं पर.वि. ३१८४१५. परया भवति । यथा 'अमाविष्णू मा वामवफमिषम् , कार्यता दन्यस्य स्वभावतः। भा. ६१११ विनिहायाम् , मा मा संताप्तम्' इत्यादिर्मया आधाराय . १३४६. घेदिमतिकम्प दलिगाया दिशि गमनकाले अनर्युगा कर्मार्थेफलाधिकरणम् । अतिक्रमाधिकरणम् । पठयो । भी अमाविष्णू अहं या युगा मा अवमिषम् । दर्शपूर्णमाणदो फरणमन्मनकामयं फर्मोपयोगिफल्म् मया युवयोः अतिक्रमो न फर्तग्यः । तदर्थे । ऋत्वियामि ।। युवा विजिहापा युशन्यो विधिदपसरण क्रियता फर्मार्थ तु फलं तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थषत्वात् । मार्गों मे दीयताम् इति प्रार्थना । किश मा मो } ३४१४।२९ ।। पनि युवा मरतासं मा युप्मतेजसा यथा सापो ने भाष्यम्- समधिगत करणे मन्येशु स्वामिनः सान् नया नियताम् । इति मन्त्राध, । अयमपि करण- पालमा शासितम्यमिति । रिमेष एवो सर्गः । नेन्या । मन्त्र एव गमने । अत्र संतापामाव: फरमुक्तम् । इदं चित् ऋखिजामपि फ्लमाशासितमिति , घ शात् अवोरेय । अपर्यों संतापामावे (फा फरम् । यथा । ममाविष्ण मा यामवामि सिदे यवमानस्य निधि धर्म म्यात् इति परपरया विजिहाथो मा मा संताप्तम्' इति । अमृतसोडार्य: यजमारम्य फरविदिर येव । तथापि साक्षात् फर्म शोति कनुम् । कर्मसिदिः परमानरपोरकारित अपयों.इति विशेष । ऋतिफलमाजासितम्यमने। व्यपदेशाच्च । ३० (मा. २९) • मनु अतादि फल कमरगगे एशेरागते, १२ गतं ये चिन् मधु पहले व पगधि-त् यजमानेनापि समो एवेति नाम्नान रिभ्यते। पर वेनेष सोहनम् । भाष्यादौ तु पूर्वाधिकरथगुग व्यपदेशाध । ३०॥ गायगेयाम्प पीकतम् । भमिटोमे दशियम हविर्शन भाज्यम्-पत्र र म्यादेशो माति सम्म । घाट अरस्य पुरसान् च यार टारसा नाम : | दधिगम्य विम्य भावात् प्रकार मच । या या- ·कल्पसूत्राधिकरण १४२२ कल्पसूत्राधिकरण महानेव . तेषां स्वयं कल्प्यप्रयोगकम् । कल्पाः पठितसिद्धा प्रविशेद् मामं वारितो दण्डपाणिभिः । स्पष्टं महा- हि प्रयोगाणां प्रतिकतु ॥बौधायनीयवाराहमाशका. | पथेनव संप्रति प्रविविक्षति ॥' एवमेतानि चत्वार्यपि दिप्रवन्धवत् । स्वसंज्ञापरिभाषामियदुत्सर्गा- ! विचारस्थानानि एकमार्गपतितानि कल्पसूत्रविचारेणैर पवादनम् ॥ हेतुदृष्टान्तवत् सूत्रं तलक्ष्यव्यापि गतप्रायाणि भविष्यन्तीति मन्वानेन तदुपन्यासमात्रमेव लक्षणम् । आश्वलायनकं सूत्रं वैजावापिकृतं तथा ॥ क्रियते । द्राह्मायणीयलाटीयकात्यायनकृतानि च ।। तय सकल. प्रत्यक्षवत् अप्रतिपाद्यक्रनुप्रयोगोपनिबन्धनात् अन्तर्हित- 'का गतिः कल्पसूत्राणामित्यस्मिन् संशये विप्रकीर्णानुमेयप्रायश्रुतिमूलस्मृतिबन्धनेभ्यो सति । प्रयोगशाला तापत् प्राह स्म त्यतसंश- यम् ॥ वेदत्वं कल्पसूत्राणां न मोक्तव्यं मनागपि । कल्पसूत्राणा विशेषोऽस्तीति न तत्तद्गतन्याय व्यवस्थाप्य यदि या वेदतुल्यत्वं स्वतन्त्राणां प्रतीयताम् ॥ प्रामाण्यानि विज्ञायन्ते । अप्रामाण्यं स्मृतीनां च वेदेनेवाभ्यनुज्ञाता धर्मे तेषां प्रमाणता ! वेदत्व- यदशब्दतयोदितम् । पूर्वपक्षे, न तद्वक्तुं कल्प- मेव वा सिद्ध सवादादिप्रमाणकम् ॥' ननु सूत्रेषु शक्यते ॥ प्रराक्षवेदशब्दत्वात् तदुक्ता च पौरुषेयत्वादेषामेतदुभयमप्यनुपपन्नम् , तेषां नापशम्दता । नात्यन्तानृतं वक्तुं शक्यते पूर्व-पौरुपेयत्व भविष्यति हि वेदवत् । माशकादि- पक्षिणा ।' स्मृत्यधिकरणे (११३१) चाप्रमाणत्व मलानुपपत्या पूर्वपशे अभिधाय सिद्धान्त अनुमितश्रुति- 1 कटा शाखा: पाठवादिसमाख्यया अभिधीयन्ते समाख्या हि प्रोक्तव्यात् काठकादिवत् ॥' यथैव मूलत्वेन मामाण्य स्थापितम् । एतानि च न तोदा- | इति अकृत्रिमाः स्थापिताः, वथैव वेदसमाग्नातमकादि- हतानि पूर्वपक्षहेत्वसभवात् । न चैषामिद प्रामाण्यप्रति- समाख्यातग्रन्थनियताऽपि प्रत्येतन्या । यथा सामसूता• पादनम् । अतिरिक्त प्रामाण्यापवादप्रतिपादनाईत्यात् | नाम् इदमस्य आर्षम् इदमस्य इति सत्यामपि तन्निमि- अधिकरणस्य । 'यद्वा भवतु नामपां तस्मिन्नपि ताया समाख्याया न नित्यत्वप्रतिपातः । एवं प्रख्यातर्षि- विचारणा। तेषां चात्रापि सर्वेपामिति प्रामाण्य- प्रकल्प म्लस सूत्रम थानामपि । तयाहि , वारणा ॥' यदि धौ प्रति स्मृतीना प्रामाण्यमम्युग. वायदपिः कश्चित् स्मर्यते कल्पसूत्रयम् । कर्तृत्वं गम्यते तपा सति 'तासामपि हि वेदवे वैया यहपीणा तु तत् सर्व मन्त्ररामम् ॥' यथा 'शत्र तुल्यप्रमाणता । स्वातन्त्र्याच्छक्यते यत्तु न तु मवति, शिगुर्वा अगिरसो मन्त्रहता मन्त्रादासीत्' इत्यत्र मूलानुमानतः ॥ यद्वा प्रयोगशावत्यमहानाम• मन्त्रन्छन्द प्रयोत्तरि प्रयुक्तः, एव तस्यतम्य पपस्य मिधीयते । वेदत्वं घा पहङ्गेऽपि वैदत्यस्मृतिरस्ति । सूधस्य या प्रयोक्तार; तन्कारिग्वेन म्पादेवयते । प्रायश. हि मन्त्रवादाणयोद इति मामधेय पद मेरे विधाने च एवं विद्वान् स्वाप्पापमधीपीत । युक्त्या इनि अङ्गान्यति पेदशन्दवाच्यानि ताचे 'यहचोऽधीते यद्यपि यन्सामानि यानागानि तस्मात् वान्यपि वेदा या प्रमाणानि स्यतोऽथया । यदितिहासपुराणानि यकलगन् पनि तत् जप्यमानावेन प्रतिमान्तीति कर्तव्यमन्यया प्रतिपादनम् ॥ विधानात् आवमेष विज्ञायते । पुरुषक्तानां नए- यद्वा शाक्यादिशामागो स्मृतिशास्त्रत्वयारणात् । निमित्वधमंद वेन नित्यविधिविषय वार्गमवात् । अरुण. वेदशासासमानत्वमाशयह निवार्यते ॥" पराशरमशाग्गामागस्य च कापगत् सर्यपारिय शारयादयो हि स यदन्त्येव । यथा 'उयादास स्वयाराधीनस्पति रिनपासूत्रधारोग्यसरधनुस्याटला. तपागतानामनुत्पादादा रिपोपा धर्मनित्यदा' इति। प्यमानान् परमाणां च वरममानायाघातात 'वतश्च वेवग्नित्यास्तेऽपि घेदागमा मवाः। धोद ऋतुविनियोगाभयणन तस्यन्वन् । 'भायपपनं नित्य- मालक्षणो धर्मस्तदुकोऽपि प्रसम्यने । काम न ! पयोपन्धेन गम्यते । मायामिद्विश्व कलसूत्रे स्मयन्ते ।

·कल्पसूत्राधिकरण १४२४ कल्पसूत्राधिकरण ये सण्डशो नाभिसंमतम् । स्वमन्यकरण तेयां नासनियमात् । १२॥ वेदग्थाने कथं भवेत् ॥ वेदादेव च विज्ञातो भाष्यम्-- नेतदेवम् । असनियमात् । नैतत् वेदार्थः माधयेत् फलम् । नान्यस्मात् पुरुषप्रन्यात् । सम्यक् निबन्धनम् । स्वराभायात् । मन्त्राभासात् स्मृतो यथा ॥ कृता मन्वादिभिर्यद्वन्न मन्त्रप्रतिकचुकाः । न ह्येतेन स्मृतं कर्म मिध्य. वा--' एवं प्राप्ते बदामोऽत्र तन्नासनियमा तीत्यवधारणात् ॥ तथैव तैर्न कर्तव्या ब्राह्मण-दिति । असन्निबन्धनं होतत् पूर्वोक्तं सर्वमीक्ष्यते ॥ प्रतिकञ्युकाः । नावेद विहित कर्म फलतीति हि । इहैका परमार्थेन बुद्धिरर्थेषु जायते । अन्या निश्चितम् ॥ न भिभिन्न देशत्यवेदवाक्य समु. भ्रान्तिरजाताऽपि त्वन्या जावाऽपि दुध्यति । च्चयः । कृत इत्यवगन्तव्यमीरमन्थावधारणात् । परेण सह केषां चिद वाकोवाक्यानि जपताम् ।। ईडगेवंक्रमश्वायं वेदप्रन्थ इतीदृशी । युज्यते हि ( उत्तरमत्युत्तररूपवास्यानि वाकोदाक्यानि ) उक्तयः मति. कर्तुं न मूलान्तरकल्पना ॥ तेन प्रयोग प्रतिभासिक्यो जायन्ते परवाक्यतः ॥ ससरे शावत्वं तदेवापतितं बलात् । धर्म प्रत्यप्रमाणत्वं च सिद्धान्तमात्मीयमपि जानताम् । छायो तथापि यदेवेषां न संमतम् ॥ चोदनालक्षणे धर्म पूर्व- रक्षन्तो जल्पन्ति प्रतिशब्दकः श्ययामीमांसकवस्ताः मेवावधारिते । अवेदस्य प्रमाणत्वं प्राह्मणस्यापि शाक्यौशेषिकादयः। नित्य एषागमोऽस्माकमित्याहुः नेष्यते ॥ तेनैपां धर्मशास्त्राणां न पा धर्मोप- शून्यचेतनम् ।। प्रपाद् वेदपूर्वत्यमनिच्छन्तः कथं योगिता । घेदता थाऽभ्युपेनव्या गतिनास्त्यान्त-पा। तन्मात्रेऽपि प भूयिष्ठामिच्छन्तः सत्य- रालिकी ॥ यदन्ति धर्ममेलानि चोदनां गमयन्ति । धादिताम् । भूयसां वेदवाहत्वाद् युद्धादियचसा• प। अशक्यमीशं यकु यावदुक्तप्रमाणकैः ॥ ममी । अहिमाऽऽराप्यतत्पूर्वमित्याहुस्तकमानिन । सक्तमर्थ परित्यज्य यदनुक्त प्रतीयते । अनुतन प ततश्च पीरुपेयत्वादप्रामाण्यमसीन्द्रिये। प्रागुरतर्षद- सोऽध्यर्थ इति किं नोपपद्यते । तस्मादर्मयो- नित्यत्यपागभा विमोद्यते ॥' गरय माझादुतरय तत् स्वयम् । प्रमाण धर्मशास्त्र নেমেই যিবিঘবদ্বষ स्यान बेदक्पषधानत ॥ 'शावयादिनिर्मिते धर्मशास्त्रामासे निराकृते । জামালখান মীযানাবিসায়ে धर्मप्रयोगशाख तस्य चेदमिदोच्यते ॥ (या হীরপানা পঞ্জি৬ি এপিছলাম না इदम् इति पछेदः) । येनैवातफत्यं हि वेदस्य माना निरचरीभूता यानुकरणवाक्पम खवाय प्रतिपाद्यते । न्यायेन , तेन शाक्यादिप्रन्यस्यापि परिषयमानदया: मन्तोऽति मीणदेवयवाशा भविष्यति ॥ योधकरमा प्रमाण स्वतस्ताया कन्या रागिनवरगोत्रोचरण ।' यदेय मयता छपते । न च सदिसते युदिनं विपर्ययते गोत्रं तदरमापमपीलियम् । आहुः स्यागमनिस्वस्थ कचिन ॥ अकर्तृकना नापि कोपेण दुप्यति । एषाक्यानुकारिणः । अस्मदीयमिदं वाक्यं भय. देवपद् पुस्खाक्यादि कर्तृगमरणयर्जनात् ॥ युद्ध तामिति चोदिताः । जल्पस्यामाकमेयरमा थाक्यसमाएयाऽपि प्रयत्वनिपन्धमा । मद्रष्टल. मीमांगहनम् ।। त्यक्ता दुवागो दि पापो. निमित्ता या काठबाहिरमादिषत् ॥ यावदेवोदितं युनिभर्थिकाम । कुर्वन् परातिमधानमश्रान्तः वित्रिदेवमामाण्यमिद्धये । तत्मा बुद्धयाक्या- ' कोऽपसीदति ॥ सत्र शाक्ये, प्रनिदाऽपि मर्थ- नामतिदेशेन गम्यते । तेन प्रयोगमात्र यया क्षणिकयादिता । यग्यने वैदमिवातजाति पेदस्य संमतम् । तया पुदरामादेषj मीमां-, नियमागमम् ॥ धर्मस्तेनोपदिष्टोऽयमनिर्य गर्ष- सकोऽहति ॥' इति । सटम् । किा समय . -- ·कलञ्जभक्षणमतिघन्यायः १४१७ कलञ्जमक्षणप्रतिपेधन्याया इहोपदिश्यते, पॅनोपायेन नविशिष्टं भवणे भवति । पूर्व विरोधात् तस्याः प्रच्युतः (नम् ) अनन्तरेण पालना नमश्चयत्योः संबन्धः, ततो विधानम् । यथा 'नोद्यन्त- संप्रभ्यते । तस्मात् अभक्षणं नाम मानसो च्यापरः मादित्यमीक्षेत ' इत्येवमादिषु प्रजापतिव्रतेषु कुर्वतः (सकल्पाख्यः फलार्थिना ) अनुष्यः । क्रिया कुर्वन् फलम् , अकुर्वतो न फळ न दोषः, एवमिहापि । विभक्त-प्रथम तावत् संकल्यं करोति, तदुत्तरकालं तस्या प्रवर्तते । स्वादकर्मणाम् । नात्र कर्म प्रतिषिध्यते , अकर्ममात्र प• स्पर्शनादिक्रिया (तु ) विमष्टा , मानसस्तु दिश्यते । अन्यदि कर्म मक्षणं प्रतिषिध्यमानम् , संकल्पः (सर्वक्रियासाधारणत्वात्) अनन्तरः ( संनिकृष्टः), अन्यदकर्म मानसः संकल्प इति । यतः तमेव सकल्प पर्युदासवृत्तिः नञ् ) भति- टुप्-- (पूर्वपक्षमाइ- 'न कलज भवयितन्यम्' इति । ( प्रकारान्तरमाइ- ) प्रतिपेषेऽपि प्रथम इति ) वन्भतेन प्रतियोऽयम् , मम तु पर्युदास एव । सकल्पयति, ततो निवर्तते । एवं चोदितत्वात् नान्तरोयकः कयम् १ 'न कलमै भक्षमितन्यम्' इति उपपलक्षणया | सकल्पः क्रियाचोदनायाम् ( पर्जनचोदनाथाम् ) अविना- (पद- )श्रुत्या भक्षमतेः कर्त-यता तभ्यो विदधाति ।। भूतः । ( अस्मिर पक्षे नभ्भश्यतिभ्या भक्षणाभाषः नकारश्च ( कला भक्षयतिभ्या- ) म्यवहितत्वात न प्रतिपादितः स्वयं विधिसमन्धयोग्यं स्वमूलभूत संकल्प कन्यतापवन (प्रत्ययेन ) सबध्यते । ( चशब्दः । लक्षयति । पूर्वस्मिन् पक्षे तु भक्षयतिनैव श्रुत्यर्थाभ्या तुशन्दाय नफारस्तु इति ) नमान् (धात्वर्थावरुद्धात् । भक्षणमकल्पे मामान्यरूपे प्रतिपादित नना श्रुतिपति- कर्तव्यतावचनात् ) प्रच्युतः (नञ् ) अन्येन | पादितभक्षणन्युदासेन रा एप संकल्पो न लक्षयेत् (बाब्देन ) संबध्यमानः पर्युशक्ष: (एव) भवति ।। इत्येवं विविविशेषरूपेण प्रतिपाद्यते इति विवेकः । ( केनास्य तर्हि संबन्धः इति विवेतुमाह- ) तन मा पुनरपि प्रथमपक्षमेव उपर्सक्रम्याह-) यया अब्राझण- कलओन ( अभ्यवहितेनापि ) सबध्यते । किं कारणम् ? मानय इति नम्शब्देन ब्राझणजातेरैव अभावः किसने , असमासत्वात् [ असारस्तल्यात् इनि मुद्रित पाठः ] सुत्र- पुरुषजातेः ( आर्थिक्याः ) नाभाव उच्यते । तस्मात् न्तयोः समासे सति पर्युदासो भवति, न असमासे । यत्र पुस्पत्वं विद्यते (क्षत्रियादौ) बाझगवं पर्युदस्तम् , अतः ( असमस्तत्वात् ) तस्मात् ( कलाशब्दात् । स आनीयते , एवमिहापि नकारेण मशगं युदस्तम् पर्युदत: (प्रच्युत: मक्षयति इति-) धातुना राबध्यते। (श्रीतम् ) । यस्तु मानसों व्यापारः ( संकल्याख्यः तन मुबन्तत्वाभावात् समासो नास्ति (न प्रसायते । सर्वरियासु ) अनुस्यूतः, सः अन्तरङ्गत्वात् ( अपयुदस्त- इत्यर्थः) तम्मान् (नमो मश्यतिना संवन्धान , त्वाम ) तभ्यतायचनेन संबध्यते । यथा नोयन्तमादि- तद्विशिष्टस्य च मश्यते: विधिना संबन्धात् ) अभक्षणं त्यम् ईक्षेत इति (अत्र संकल्पविधिः, एवमपि )। कलादिविशिष्टं ( विश्वजिन्यायेन स्वर्ग-) फार्थिना । इपास्तु विशेषः, तन (प्रभापतितेपु) शतृप्रयगान फर्तन्यम् । ( हैलन्तरमाह-- ) अया । सर्पपदानि ( हेतोः) नोद्यन्तमित्यनेन निमित्तमभिधीयते । अतः भावनोपनिपातीनि । तत्र यदि अयम् (गन् ) स्वार्थ तन (आगते आदित्योदये) निलम् (सरल्यस्य) इत्तः (सन् भावनया) संबच्येत , ततो मावनावपरीत्येन अनुग्ननम् । (विरोधेन) वर्तेत (तदिक्दानिवृत्तिप्रतिपादनात् । शायाणां स्वर्थवत्रवेन पुरुषार्यों विधीयते , तस्मात् ( स्वार्थयुसो) भावनाविरोधात स्वार्य हित्वा तयोरसमवायित्वात् तादध्ये विध्यतिकमा १ २१ ॥ लक्षणावृतः संरम्यते । न च केवलः (नन्) लक्षणा माध्यम्-- आर्णनापरिहारस्तावत् उच्यते । प्रतिपत्तुं शक्रोति । ततः (अर्थविशेषलक्षणासिद्धार्थम्) युक्त मत् प्रजापतिमवेषु शास्त्राणाम् अर्पवावेन पुगार्यो भानुना संबप्यते तेनैव न्यायेन (' सभाठामावात् न निधीयते । नत्र नियमः कर्तग्यतया अदिश्यते । यथ कर असमन्धा' इति डोन न्यायेनैव "अर्थमायना-फर्तन्यः, व फल्यायोदयः । यो न कर्तभ्यः, स पापोदयः । भी. को, २७८ - ·कल्पसूनाधिकरण कल्पसूत्राधिकरण १४२६ रूपताम् ॥ को मूढो बुद्धिपूर्वो वा नियमात् कल्प- | असद्धेतुभिर्वा प्रतिपादन नियमात् तदेकर्तृकधर्मवचना यिष्यति । तेन वेदस्वतन्त्ररत्र रूपादेवावगम्यते ।। नामपि अप्रामाण्यम् । 'कर्तृस्मरणदाढपीच्च नेपाम किश्चिदेव तु तद्वाक्य सदृश लौकिकेन यत् । कृतता मता । तेनाकृतकगम्येऽर्थे स्वातन्त्र्यान तत्रापि च्छान्दसी मुद्रा दृश्यते सूक्ष्मदर्शिमि ॥' प्रमाणता ॥ एव समस्तवेदानधर्मशास्त्रेष्वपीदशात् । एव च यत् अध्येतारोऽध्यापयितार पार्श्वस्या वा । कर्तृस्मृतिद्रढिम्न स्यान्न स्वातन्त्र्येण शास्त्रता ॥ वेदपदवाक्यतदर्थरूपाणि आलोचयन्ति , तदा स्वसंवेद्यमेव | अनेन कल्पसूत्राणा प्रत्याख्याता स्वतन्त्रता । कर्तृ व्यपौरुषेय चमध्यवस्यन्ति । तावता तु बाह्यतार्किकाणा मृत्या दृढता तेषामप्यसता क्रिया ॥ येन प्रतीतिमावना नोत्पद्यते इति तत्त प्रतिपादनक्षमवेदो या न्यायेन वेदाना साधिताऽनादिता पुरा । दृढर्तृ पित थायोपनियधनात् मीमासकै पेवल यश एव पीतम्। स्मृतेरतस्य कल्पसूत्रेषु बाधनम् ।। ' यथैव हि कल्म शाक्यादिप्रन्येषु पुनर्यदपि विञ्चित गधुशन्दामिपायेण सूत्र पान् इतराशस्मृतिनिवधनानि च अध्येनम्यापयि अविनष्टबुद्धचा प्रयुक्तम्, तत्रापि प्रशसिविज्ञप्तिपश्यताति प्रताऽऽदिप्रायप्रयोगात् किञ्चिदेव अविप्लुत लम्यते । प्रमृतीन प्रयकार येन (स्मरन्ति) । ( प्रागसता पेदाति तार सरति, तथा आश्वलायनबौधापनापस्तम्बकात्यापन किमुत यानि प्रसिद्धापभ्रष्टदेशभाषाभ्योऽपि अपभ्रष्टतराणि रितविद्यास्यानाना निबंधनात् इति सूत्र योजपति-) भिक्सवे इयेवमादीनि । द्वितीयाबहुवचनस्याने हि एका 'तवश्च प्रागवस्यायामसतामेव बन्धनात् । कुन रात प्राकृत पद दृष्म्, न प्रथमाबहुवचने संबोधनेऽपि । प्रयोगशास्त्रत्व वेदषद् वेदतैय या ॥' न चैपी संस्कृतशब्दस्थाने च कवारदयसंयोगोऽनुग्वारोप ऋपकारापत्तिमात्रमेव प्राकृतापनशेषु दृष्ट न टकारा समार यामानवलादेव कर्तृचमुच्यते , येन 'आख्या प्रश्न नात्' इत्युत्तरमुच्येत । पुरुषपरम्परयैव हि स्मृतेषु कर्तपु पत्तिरपि । सोऽय संस्कृता धमा इत्यस्य सर्वकाल स्वयमेव प्रतिपिशोऽपि विनाश वृत इति असाधुगन्दनिय धनवात् समारथा अभ्युचयहेतु वेन ज्ञायते । यथा च फलादिचरणे अनादिमि प्रोच्यमानानाम् अनादिवेदनासानाम इत्यतेन हेतुना वेदवाकृतकशाम्रा तरशद्वानिवृत्ति । अनादिसमारपासमन, नैव नित्यावस्थितमाशादि (तृतीय यारयानमाह-) यानास अकृतोऽविनय गोत्रचरणमवचन निमित्तसमारयोपपति । माशकोषा दशन्दराशि तस्य •याकरणमेव एकमुपरशणम्, तदुपल शितरूपाणि च 'येदे ययोपलभ्यन्ते नैव शाक्यादिमा | यनापसम्बादिशन्दा हि मादिमदेशद्रग्योपदेशिन , न तेम्य मतिभूतेभ्य अनादिप्रयविषयसमारया पिते । प्रयोगनियमामावादतोऽज्यस्य न शास्त्रता ॥' भ्युत्पादनसमन । (अनाप्यय सूप योजयनि-) मतम असचियमादिति च व्याकरणोज नियमाभावादित्यर्य । अविद्यमान पनिषमनादेश ( प्रागविद्यमानस्य मयस्य नियधनात् ही चतुर्थ माशकादिरामार याऽपि पारपानमाह-) पाकिवनिरादनिययान्यन्ताविध प्रन्यपि देवर्ययोजना । वेदपनियमाविद्यमान या माना थनियमाभ्युपगमामिपायेग असनिपमात् इयु दिति या अत्र हेनुम्यारया। 'वाम तु पेदाङ्गानि इत्पन कम् । (स्वसिदान्तसिदसपणिकत्वनिराइलेन ‘सित प्यायनियमाणावादिनि था योग्यम् । यत्तु माम्पकारेण देय धमनियवादयुतेन धममतिपादकागमनिन्य वेन म्वरामायात् , न्यनिषमा भ्यार यान पृतम् । सिदमनिन्यन्त्र पस्य प्रयण सनयोत्त, अत एवं 'तमन्नेष्यप्ययेदत्व फल्साधीतेपु माययेन् । या निराधनात् माक् अयन्ता विद्यमानम्य निर धनाम्युर गृयोपदिष्टेषु च्छा दोग्यतामणेषु च ॥ मालगानि गमात् त्यभिमायेश इति यो गम् । मु . १३८1 हि या यष्टौ मरहस्या यधीयते । छन्दोगानेषु ( पचम प्यार गनमाद- ) अमटा या धाम सपु न कश्चिनियत स्वर ॥ तेन देष्यप्योदत्व पवादाना मकवादीनान् । (43 मारनमा-) स्वरामाया प्रमन्यने । तस्मानुपम्यमयेद्यापा , ·कलञ्जमक्षणप्रतिषेधन्यायः १४१९ कलनुभक्षणप्रतिषेधन्यायः , स्वरूपत एव भेदोपपत्तेः । उक्तं च न्यायसुधायाम् । पचीगं न नियोज्यविशेषणम् , आख्यातेन कर्तुरनमि- 'पञ्चधाऽत्यन्तभिन्नत्वाद् भेदो विधिनिषयोः । धानात् । उभयविशेषणत्वं च आवृत्तिप्रसङ्गात् । ननु न विधिरिष्टफलोऽनिष्टपरिहारफलोऽपरः ॥ , मेरितोऽस्मीति बमः श्रुत्या नियोज्यविशेषणत्वम् । नभविशेषणस्यैव पूर्व पीरितोऽसीति चापरे ।, विषयस्येष्टहेतुत्वं । अर्थात् नियोन्यविशेषणवामाचक्ष्महै । भक्षणमवृत्त एव विधिना च प्रमीयते ।। निषेधेन निषेभ्यस्य प्रत्यवाय हि तदभावे नियोक्तुं शक्यते , नान्यः । सत्यमेवम् , निमित्तता , विविवापिकरोत्यन्यकारणेनाप्रवर्तितम् । तथापि न नियोज्यविशेषणत्वे भवणस्य प्रमाणमस्ति। रागादिना प्रवृत्त तु निषेधस्तद्विलक्षणम् ॥ , नचर्जितो । यदि हि एतावतैव नियोज्यविशेषणत्वमाश्रीयते , ततः लिडादिन विधियोधस्य कारणम् । लिहायनुगृहीतस्तु सर्वत्र जीवनं शक्तिश्च नियोज्यविशेषणं स्याताम् । तत्र नम् निषेधस्य बोधकः ॥' इति । एतदेवाभिप्रेत्य यत् किञ्चित् केन चित् उच्यते 'प्रकृत्तिलाघवाय बृहट्टीकायामुक्तम् ' अन्तर यादृग लोके ब्रह्महत्याऽश्व फलकल्पनम्' इति , तत् निषेधाधिकारेश्वपि समानम् । मेघयोः । दृश्यते ताडगेवेद विधानप्रतिषेधयोः ॥ इति । इत्यात तावत् । प्राभाकरास्तु सर्वत्र कार्यवास्यायवादिनः निषेधस्य सोम-- यथा गृहा दिफलेच्छावतामेव प्रक्रान्त समा- प्रत्यवायफलकत्वं न प्रमाणपत्, तेन विनाऽपि विपपनियोज्यान्वितनियोगस्य वाक्यार्थस्य परिपूर्णत्वेन फलेच्छायतामेव कर्तव्यम् इति प्रत्यवस्थानात् संगतिः । पनीयम् , एवम् 'न कलशं भक्षयेत् ' इत्यादिकमपि तत्कल्पकाभावात् । तथाहि निषेधवाक्यस्थतिढा कार्य- मभिधीयते , तस्य च नजों विषय | सूत्राथस्तु- प्रतिषेधत्वेन सिद्धान्यमिमतेषु 'नकलन भक्षयेत्' इत्यादिषु अकर्मवाद भक्षणकर्मन्यतिरिक्त कृत्यवच्छेदद्वारा कार्यताऽवच्छेदकम् । तश्च कृतिविषय- संकल्पविधित्वात् प्रतिषिद्धाना भक्षणादीना निष्काम- स्यैव संभवति । नत्रश्च औदासीन्यात्मा न कृतिसाध्या, पुरुषैः क्रियाऽपि स्यात् अकर्मणा संकल्पानां विभक्तत्वात् इति न तस्य विषयत्वम् इति वाच्यम् । औदासीन्य- कर्मनिषेधान्यत्वात् , अन्न कर्मनिषेधाभावात् इति । स्थापि प्रागभावरूपस्य केवलात्मखरूपावस्थाऽपरपर्यायस्य प्रचलितावस्थपुरुपेण अनुपाल्पवया मृतिविषयत्वोपपत्ते । वि- 'पर्युदासो निधो वा नावाद रजनमित्यसो , प्रवलितत्वं नाम निषेध्यकार्यताबोधः तदुपायविक्री । नञ्चायोरन्धयादाद्यः कल्प्यः संकल्पतः फलम् ॥ , पदा. । सकल्पे लक्षणा- या । तदवस्थरय पुरुषस्य भक्षणमानावपरिपालनम् | न्वयात्तु नन्विध्योर्नियधोऽ: उत्तरकालसमन्धित्वलक्षणम् उक्तचिकीपाविघातकानु प्रातिर्नेव काम्यविधिस्तथा ।' पाल्यत्वबुद्धयुत्पादनं विना न संभवति । ततश्च भा-- 'कलञ्ज भक्षयेत्' इत्यादिषु किं अनुपाल्यत्वबुद्धयुत्पादनेन उत्तचियपनयनद्वारा अनु-स्वर्गकामसाधिकारः, उन प्रहलाम्येति चिन्तायाम, पास्यस्य प्रागभावश्य कश्चित् कृतिसाध्यत्वात् युक्तं नमो निपातत्वेन क्रियाऽन्वयनयन्याभायात् । क्रियाइ- विषयत्वम् । भक्षणप्रवृत्तश्च भक्षणाभावविषये कार्य वयानीकारें च प्रधानभूतायास्तम्या एयान्यथान्यापत्तेः, नियोज्यः । तस्मात् विषयस्य नियोगस्य नियोग्यस्य र आनर्यक्यतदङ्गन्यायेन (३१११९) क्रियाविशेषणेन. प्रत्यरामपरिहारानपेक्षयैव लब्धामकावेन अनुपपत्य-न्वयावगमात् , तत्रापि कलमान्वये मुरन्तसंगापेन न. भावात् न प्रत्ययायः करप्यः इत्यादुः । तन्मतमन्ध समासापत्तेः, कल्सातिरिकभक्षणस्य च रागमासत्वेना- निरस्यति-ये तु इति ) ये तु नमविषयस्य नियोगम्य, विपन्चात् पारिशेप्येण धातुसंबन्धारयते: मरणा- भक्षणप्रवृत्तस्य नियोज्यस्य च धावात् न प्रन्याय भावसन कर्तुमशक्यत्वेन प्रजापतिमतवदेव लक्षितस्य कल्पना प्रमाणवी इत्याहुः, ते अवार्यापत्तेः प्रमाणत्यो- मशगाभापकलाय विश्वजिन्यायेन स्वर्गार्थवेन विधा. पपादनात् निरस्ताः । विश्च भवगं नर्थविशेषणादेनो-नम् । इति प्राप्त, तस्य प्रतम्इत्युपत्रमानुसारात् प्रजा- ·. . . कल्पनाधिकरणं १४२८ फल्पसूत्राधिकरणं मित्युक्त न कल्पमप्रकारवचनविषयम् । न च वचनं | इति अग्निहोत्रस्य खकालातिकमे प्रायश्चित्तस्मरणात् । सु. सर्व सत्यत्वेनावगम्यते । यागिह श्रूयते यस्मात् पृ. २४३), तथैवैतदपि कर्म आपोर्णमास्या: अमावास्या प्रायादनृतवादिनी ॥' तथा अन्यत्राप्युक्तम् । नात्येति , अमावास्यापा, पौर्णमासी ' ( इत्येतदपि) 'तसाद दूप बाचा बदति सत्यं चानृतं च , पाणना दर्शपूर्णमासविषयं न कल्पनीयमिति । तस्मादन्यत् उदा. या विद्धा' इति । हार्यम् । ( सर्वाणि हवींषि पर्यनि करोति' इति पल्स- सर्वत्र च प्रयुकत्वात् , संनिधानशास्त्राच्च 1 3 सूत्रकारः पर्यमिकरणस्य सर्वत्र हवि पु प्रयुक्तत्वात उद्वि- १४॥ (वा-सु-य-कु-पाटोऽयम् ) सदस्य च 'युरोडारा पनि करोति' इति शास्त्रस्य भाष्यम्--- यत्रोक्तं सत्यवाचामेवानि वचनानीति , | सेनिधानात् इत्येवं न्याख्येयमित्यर्थः । सु. पृ. २४३) तन्न । आचार्यवचनं हि भवति । पूर्वपक्षे सर्वामु तियिषु शा~~ अप कल्पसूत्राण्युदाहृत्य किं प्रमाणमप्रमाणे अमावास्या' इति, सनिहितं च शास्त्रम् पौर्णमास्या पौर्ण- वेति भाध्ये विचारितम् । मनु स्मृत्यधिकरणे एव सवयो- मास्या यजेत' अमावास्यायाममावाम्यया एजेत' इति । मेव वेदालिरिताना प्रामाण्यापामाण्यचिन्ता वृत्त । तत्र तेन श्रुतिविरुद्धवचनात् न सत्यवाचः । तस्मादप्रमाणम् । के चिदाहुः, तत्र अशब्दतया पूर्वपक्षमुक्त्या शब्दानु वेदादेवानृवत्वं च तद्वाचामवगम्यते । मानेन सिद्धान्तितम् । एतानि च वैदिकार्थनिन घनत्वात् विसंवादो हि भूयिष्ठस्तन्यायेन च दृश्यते । प्रत्याशब्दानि, इति न तोदाहरणम् । स्मृतयो हि ( यज्ञायज्ञीयमेय प्रायणीयाग्रिटोमसाम कार्यम्' इत्यादेः । प्रायेण इतस्ततोविप्रकीर्णपरप्रकरणपठितवाक्यशेरगतसिद्ध [ कल्पसूत्रस्य ] पञ्चविंशबाह्मणे जरायोधीपयज्ञायशीययोः वनिर्देशानुपपत्तिकल्पिततिरोहितप्रायविधिमूलाः । तद्यथा प्रायणीयाग्निष्टोमप्तामकार्यकल्पिकविधानेन साक्षात् वेदेन । 'नयन दक्षिण दीक्षित. पूर्वम् भदक्ते, मग हि मनुप्यार विसंवाददर्शनात् , 'अपिवा नानागोत्रा. म्यु' । पूर्वगाते । इति प्रसिद्धयन् सव्यस्य पूर्वमञ्जनं इत्यादे ( कल्पसूत्रस्य ) गनूनशनारामासकल्पाद्यवैगुण्याय निर्दियम् , तच एप्रयोजनाभावात् Rमाणान्तरेणाप्राप्तम् । 'समानकल्पानामेव सत्रैवधिकारः' इति वेदोत्येन न्यायेन इयनुपपत्या विषि. कल्प्यते ('मानुषीमि. सम्यनयना- (६६।९।१-११) विसंवाददर्शनात् कल्पसूत्रधारवाचा | अनं प्रथम कर्तव्यम् । इति ) । तथा ' तस्मादपि वयं वेदादेव अनृतत्वावगति इत्यर्थः । सु पृ २४२) प्रपन्न न प्रतिप्रयच्छन्ति ' (आदित्यग्रहस्य द्विदेवाय. 'सर्वत्र ध प्रयुक्चत्वादित्यनेन निदश्यते । संनिधा- महेभ्यो ग्रहण सार्थवादक श्रूयते ' देया चे यशात् रुद्र- माच्च शास्त्रस्य पिसंपादः स्फुटः स्फुट.।।' तत्र मन्तरायन , आदित्यानन्याक्रमत , द्विदेवाया प्राप. यत् पृत्तिकारणोदाहरण पार्वणस्याटीपाकविषयगदराब-न्त , तान् र प्रतिप्रापस्छन् , सरमादपि वर्ष मपन पारवचनभवणान् दर्शपूर्णमाउरकत्सम्यकारवचना-न प्रतिपयरति , तम्मान दिदेव येभ्यो एमते ' इति । ध्यारोपेण दत्तम्, ( अत्र सुधापा दर्शपूर्णमाययो. अत्र शरणागतो म प्र पर्पणीय. इति विधिरनुमीयते)। चरक गमक कलसूप्रकारवचनम् इति म्याख्यातम् । 'तस्मात् गणाविशनेन पहा रिशतो या चरक्शाखीपालामकारववनम् इति तु याख्यान युक्त एप गुगते यदाप्रणम्यास्या ग्रहाति पायव्येन मुद्रोति' भालि-के.) तत् अन्यन्तारोमिमवामिमायप्रयुक्तम्, इति विधिशेष: ' तस्मात् गर्भगाविज्ञान महाव स्न्यमातम् । गमभारतवनं हि एतत् । अवतहोने आप्रवगारयो प्रहापासला ग्रहणसमये येत्या दिति तारर 'आ सायमाहुतेः प्रातराहुतिन त्यति, आ पात इति मग ऐन्द्रवायादिमत्रवत् देवताविदोएविशाना. राहुदे. सारमाहुति ' इति । अत यवतत् अमि- मावात् अविशनो गुनते । अत; म्यारा पहीतस्य होत्र विषयावेन न काप्यते ( पदोरान्दो होमन पार होन-यम् , ग्याठीगन गोर्म सदान्त. प्रत., तमविनीय चगंटीतमाम जुद्यान्वायम्पेन उर्पयामेन पुनगरी ग 7 दुष्पान् । पा .

·. कलसूत्राणां फल्पसूत्राधिकरणं पुरुषैर्यः प्रकाश्यते । स पउद्भिा पकाश्येत सरद्भिवेति | वा. ११३६१४४ 'यज्ञायज्ञीयमेव प्रायणीयाऽनिटोमसाम 'तुल्यभाक् ॥' वा. शिरा४ पृ. १८७, * कल्प- कार्यम्' इत्यादे: ( कल्पसूत्रस्य ) षड्विंशवाझगे सूत्राणाम् ' लाद् वर्षसहखेऽपि यस्य न ज्ञायतेऽ- जरायोधीपयज्ञायज्ञीययोः प्रायणीयाऽमिष्टोमसामकार्यवेक- वधिः । न तत्कृतकता लब्ध्वा लभते नित्यमलताम् ॥'पिकविधानेन साक्षात् विसंवाददर्शनात् , अपिवा १।३।६।११ पृ. २३३. * कल्पसूभागा बामणोक्तार्या- नानागोत्राः स्युः' इत्यादेः ( कल्पस्य ) तनुनपान्नारा- नुवादकता अवसीयते , ' होतुर्वपटकारे वममा नीयन्ते दशंसकल्पाद्यवैगुण्याय ' समानकल्पानामेव सोपधिकारः उद्गातुक्षणो यजमानस्य ' इति भक्षणार्य नयनमुक्त्वा | इति वेदोत्थेन न्यायेन विसवाददर्शनात् कल्पसूत्रकाराणा केनादो भक्षणीयम् इत्यपेक्षायाम् 'तेपा होताऽग्रे भक्षयेत्' | वेदादेय अनृतत्वावगति; इत्यर्थः । सु. पृ. २४२. इति प्रतिशाय ' तस्य वषट्कारान्वयन्वात्' इत्यादिमिः | - कल्पसूत्रप्रन्या. बोधायनापस्तम्बकान्यायनादिनामा- 'वपटकर्तुः प्रथमभक्ष,' इत्यादिप्रामगोत्यहेतुमियाख्यान- विताः पोचपेयाः । तथापि वेदमूलकत्वात् प्रमाणम् । दर्शनात् । तया ' प्राश्य घृतं शसेत् यथा ह वा इदमनो वि. १॥३७. . कल्पसूत्र-निरुक्क मीमासानाम् पा रयो पा.तो पर्तते एवं हैवाफ्तो वर्तते' इत्यादिभिः अधीतमन्नाक्षणार्थविज्ञानोपयोगक्षमत्वाव घृतप्राशनादिविधिशेषभूतै झणैः 'नाचामेदिति विज्ञायते, । ११३१८१२४ पृ. २६८. देवरपो पा यद् होता , नाशमन्द्रिः करवाणीति' इत्यादि कल्पसूत्राधिकरणम् । कल्पसूत्राणि धर्म वाक्यैः आचमनाभावादिज्ञापनात् अनुवादकत्वनिश्चयः । प्रमाण वेदमूलकत्वात् ।। सु. पृ. २४१, • कलसूत्रेषु अर्थवादादिमिश्रशामा. प्रयोगशास्त्रमिति चेत् । १३६।११।। ऽन्तरविप्रकीर्ण-न्यायलभ्यविध्युपसंहारफलम् अर्थनिरूपणं भाष्यम्-इह कल्पसूत्राण्युदाहरणम् । माशकम् , यत् , तत् प्रमाणमङ्गीकृतम् । लोकन्यवहारपूर्वकाश्य के हास्तिकम् , कौण्डिन्यकमित्येयंलक्षणकानि कि प्रमाण चित् ऋविणादिन्यवहाराः सुग्लार्थहेतुत्वेन आनिता. मप्रमाण वेति संदिग्धानि । कि प्राप्तम् ! प्रयोगस्य शाम् या ११३१११२ पृ. १६७ * कल्पसूत्रेषु कवर्थ पुरुषार्थाङ्ग-प्रमाणम् एवंजातीयकमिति अम. । सत्यवाचामेतानि प्रधानप्रतिपादन प्रयोजनम् , वेदश्च मूलम् । अर्थवादमन्त्र वचनानि । कथमवगम्यते १ वैदिकैरेपा संवादो भवति । मिश्राणां विधीनामुपसेहारो विविक्तीकरणं शास्त्रान्तर विग- ये एव हि वेदे ग्रहास्ते एवेह , या एर वेदे इष्टकास्ता कीर्णानामेका सनिवेश, न्यापलभ्याना तात्पर्यनिर्णयश्च । एवेह । तस्मात् सत्यवाच आचार्या । आचार्यवचः ये तु कल्पसूत्रेषु ऋत्विगादीनाम् ' को यज्ञः' इत्यादि-प्रमाणमिति च श्रुतिः । प्रत्यक्षत प्रामाण्यमनवगत- प्रश्नोत्तरादिन्यपहारा• वेषामनुपानसौकर्यादिमुसं प्रपो- मिति यदि उच्येत , प्रमाणान्तरेण ववनेन अवगतमिति जनम् । दक्षिणाप्रश्नोत्तरादिन्यवहाराणा च अर्थः प्रयो न दोष. । वेदवार एपा तुल्य आदरः । तस्मात् जनम् । लोकश्च उभयन्न मूलम् । सु. पृ. १२९. प्रमाणम्। * कल्पसूत्रेषु सर्वानोपसहरणाय प्रवृत्तेषु , नानाशापा- वा-- 'कल्पसूत्राण्युदाहृय संप्रत्येतद्विना गतविनियोजनचाह्मणाक्पसंग्रहात्मकत्वात् कल्पसूत्राणाम्। यते । किमेतेषा स्वतन्त्राणां प्रामाण्यं वेदवन्नवेत् ।। कु. रा२।१११८ १ २८. ॥ कल्पसूत्रकाराः । किंवा वेदत्वमेवैषा मन्त्रमाणवन्मतम् । वैदि- 'खशायाविहितश्चापि शासाऽन्तरगतान् विधीन् । कल्प-कार्थप्रबन्धाद्धि नैतेषां स्मृतितुल्यता ।।' आह । के कारा निभजन्ति पर्व एव विकस्पितान् । सर्वशास्त्रोप पुन. कल्पाः कानि सूनाणीति । उच्यते । सिद्धरूपः सहाये जैमिनेश्चापि मत ।।' वा. शरा३४. १७८, प्रयोगो यः कर्मणामनुगम्यते ॥ ते कल्पा , * कल्पसूचकाराणाम् । 'वेदादेवानृतत्वं च तद्वाचा- लक्षार्थानि सूत्राणीति प्रचक्षते । फल्सनाद्धि गयाम्पते । विसंवादो हि भूमिठस्तन्यायेन न दृश्यते ॥' प्रयोगाणां कल्पोऽनुष्ठानसाधनम् ॥ सूत्र तु सूचनात् ·१४३० - ~ - . . कल्पसूत्राधिकरण कल्पसूत्राधिकरणे कामन्तरे प्रशान्ते सति अन्त:-मध्ये एतम्-पाथिकृती अत: ' सर्योऽपरपक्षः पूर्णमासस' इति कल्पसूत्रमिदं मिष्टिं निर्थपन्ति-धुर्वन्ति ऋत्विजः, एतस्य यजमानस्य | प्रत्यश्चश्रुतिविरोधात् अप्रामाण्ये कपमुदाहृत भाष्य- उपक्रान्तो यशो विच्छिद्यते-विगुणः स्यात् । अतः योऽयम् | छता। यच वार्तिकादिप्रन्येषु 'अविशेषादुमौ वा' इति आग्नेययाग. अमावास्याया च पोर्गमास्या चाच्युतो कात्यायनसूत्रे सर्वपुरोडाशाना चतुर्धाकरणवचनम् ' आमेयं विहित. , तम् अग्गय पथिकृते कुर्यात् , तेन पथिकृत्व- | चतुर्धा करोति' इति प्रत्यक्षभुतिविरोधात् 'शेपस्तु गुणेन पन्थानम्-कारातिकमत: प्रच्युतं स्वर्गस्य पन्यानं । गुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयेत' इति तृतीयाद्यपादीया. पुनरवैति-प्राप्नोति । न च उपनान्तं यज्ञं विच्छिनत्ति- त्याधिकरणपूर्वपक्षन्यायामातमूलकम् अप्रमाणम् । तथा न विगुणोकरोति इति अन्येषा शासिना श्रुतिवाक्यं 'स कृताकृतः ' इत्यापस्तम्बसूने सवनीयपशी पशुपुरो- विज्ञायते-प्रत्यक्षं ज्ञायते इति । अत्र शापाऽन्तरे समान-हाशविकल्पवचनम् 'सवनीये छिद्रापिधानार्थत्वात् पुरो- तन्मतानिन्दा नहिनिन्दान्यायेन पयित्त्वगुण विधिप्रशसाऽ-डाशो न स्यात् अन्येषामेवमर्थत्वात् ' इति द्वादशिक- थेंब, न तु एतनिषेधार्था । समानतन्त्रता श्रेषा शाखा | द्वितीयपादीय द्वितीयाधिकरणपूर्वपक्षमूलकम् अप्रमाणम् न्तरे विद्यते वा, न या ! न द्वितीय , अप्रसक्तत्वेन | 'वपया प्रात.सपने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यदिने सवने, तन्निषेधायोगात् । नाद्या शाररान्तरे विहितत्वेन नित्यवत् । अलैस्तृतीयसपने' इति प्रत्यक्ष श्रुतिविरोधात् । तथा पतिषेधानुपपरे । पाक्षिकनिषेधे च पक्षान्तरे तसत्त्वात् । तीग्रसुति (नाम सोमयागे) यावयूपं वेदिमुदन्ति इति तन्निदाऽनुपपत्तेः । नहि विहितत्वे नि दा गुज्यते । अत. आपस्तम्बादिसूत्रे वेदे: यूपानन्वयचनम् - अर्धमन्त. प्रशसाइयेय सा । तया च निन्दया समानतन्त्रताऽपि । वैदि, अर्धे बहिर्वेदि ' इति प्रत्यक्षश्रुतिविरोधात् ' तथा शारपाऽन्तरे अनुमीयते , अतो विकल्पः । तदाहुर्योधाय- यूपस्य वेदि. ' इति तार्तीयीकसप्तमपादीयाधिकरण- नादय. क्ल्पकाराः । समानतन्त्रे वा मुल्यः कार्य' । (६) पूर्वपक्षन्यायामासमूलकम् अप्रमाणम् । तथा पूर्व- इति । यदि च खकालातिरमे सति पालन्तरे अतिपन्नयोः । यादचिन्याम् ' जापनीभिश्च पत्नी. संयाजयन्ति ' इया. दर्शपूर्णमारायोः अनुष्ठानमेव न स्यात् , तर्हि इद सर्वम् पस्तम्बादिवचनम् ‘ज्ञापन्या पनी: संयाजयन्ति ' इति अमित्तिचित्रायितमेव स्यात् । अतो योधायनादिबहुमुनि । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधात् 'ट्रव्यविकारात पूर्ववदर्थरर्म म्यात्' दृपश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्या कारान्तरेऽपि दर्शपूर्णमासयोः । इति दादशिकचतुर्थशदीयाधिकरण- (६) पूर्वपञ्च परणमनुमीयते । विश्व 'अथातोऽनुग्रहान् म्याग्य्या- न्यायामासमूल्यम् अप्रमाणम् इत्यादि मपन्चितम् (पाति. श्याम.' इन्युपप्रम्य 'सार्योम वा उपोदय जुहुयान् , पादिर येषु इति पूर्वेण राबन्ध, ) तसारस्तु सत्तदधि- मातहोम या उपास्तमयम् , कालेन कारम् अनतिरम्य करणे निस्पयिष्यते। तथा च शिचित्कल्पसूत्रवाक्या- दर्शपूर्णमासयोः अमिहोत्रस्य च न सदते न व्ययते इति । तरम् उदाहरणान्तरम् अत्र अन्वेषणीम् इत्यास्ता विशायते' इति संक्षेपथुतिमुदाह य तो न्यापुर्यन् उदा. तारन् । ११३१७१०-१२ पृ. ६९-७१. हरणेषु विस्तारयामास बोधायन 'आ मातराहुति- • ननु कल्पसूत्र वेदे एवान्तभवेत् ..1न, पौरोप फालात सायगाहुतिकारी नातीयात् 'झ्यादिना 'ओतर यस्मरणात् । ..ताविमो पूर्वपशासिद्धान्तो कल्पसूत्रा. वसतज्योतिष्टोमम्य कारण पूर्वसन्तज्योतिष्टोमम्य काले चिकरणे स्पष्टतर इष्टन्यो । बैजयन्ती. १।११. नातीपात् ' इत्यतेन । पूर्वस्य कर्मश. कालेन उचरम्य नहि शास्यादिन थाना वेदमूमय निधिरामतम् । फर्मण पालमनतिक्रम्य मन्तवाले दर्यपूर्णमासयो. कल्पात्राधिरणे पेदवत् बानध्यम्य प्रयशसूने च अमिहोत्रस्य चकारात् तच्चातीयानाम् आप्रयग-वेश्वदेव-मयामूलपानीकारेण धौ प्रामाण्यस्य निराकरणात् यरणप्रयास- सायमेध-गुनासीरीय-निस्टप गुरघ ( पूर्वपक्षे इदमुनम् ).पी. रा १ १७, ज्योतियोमानां चानुन मन्तरे विज्ञायते इत्यर्थः । प्रशंगांना शालान्तरम्यान विधीनाम् , গং ·. - - कल्पसूत्राधिकरणं १४२३ कल्पसूत्राधिकरण वस्थिता ।' लावद्राह्मायणसूत्रकाराभ्यामपि च | जिशार्थ तत्तद्वेदमागचिह्नलेख्यानि घटिकाया दृढकल्पमामापापेश्चया इदं माशकमपेक्ष्य तिप्रत्यक्ष- कुम्माख्यायां निशिष्य तत्तद्वेदमागपरीक्षाकाले तान्या- विहितं च आर्घकस्पेन , तनानुमानं न विद्यते' इति कृष्य आकृष्टलेख्यविनि पठन्ति अध्येतारोऽनुयुझते बामणविहितादपि आपकल्पविहितगरीयस्वमङ्गीकृत्यो. इति घटिकामार्गतिनोऽनुयोगाः इति ) न कल्पसूत्र- ऊम् । कात्यायनेन च कृताक्षणसूत्रप्रणयनपक्रमेऽमि. हीनानां लभ्यते कृत्स्नवेदता।। तस्मात् कर्मप्रयोगाणां हित याविषयब्राह्मणगतस्तोत्रविधिवाक्यरोपे 'यथामाशकं शास्त्रमेतदतिस्फुटम् । वेदो या वेदतुल्यं वा तःप्रामाण्यात् करिष्यवे , न तनिरपेक्षशुद्धसाहाण- कल्पसूत्राद्यसंशयम् । प्रामाण्यात्' इति । तथा च प्रायणीयाऽग्निष्टोमसाम्नि 'एतेन धर्मशाखणामझाना पामि वेदता । यशायशीयेन सह वैकल्पिकम् 'जरायोधीयमग्निष्टोमसाम तन्तुल्यताऽपि वा धाच्या सर्वेषां सर्वहेतुभिः । कार्यम्' इति पञ्चविंशवाहणे अभिहितमपि माशकानुवृत्या धर्मशास्त्रपदं येषु सर्वकालं प्रयुज्यते । प्रयोगशास्त्रता कात्यायनेन आर्भवीयगायत्रतृतीयत्वेन 'जरा सात् ' इति तेपां वेदज्ञः को हरिष्यति ॥ अपिचाङ्गानि लचितम् ( जरा जराबोधीयम् , सात् आर्मवीयगायनात् । वेदाश्च धर्मशास्त्रं च तुल्यवत् । विद्यास्थानानि परम् इत्यर्थः ) | आर्भवीयगायनीगायनानन्तरसानो गण्यन्ते सर्वदा वेदवादिमिः॥' फिच 'कर्मणां ब्राह्मणोक्तानां यथा मन्त्राः हि तेन समिति संशा कृता । तस्माच परत्वेन पदैक- देशप्रयोगेश अराबोघीयमुक्तम्, ढेशब्देन न ज्यौतिष्टोभि- प्रकाशकाः । अष्टकापार्वणादीनां दृश्यन्ते ते तथैव हि ॥ तथाऽवकीर्णियागादि कृच्छ्चान्द्रायणादि कामियोमसामसंशाभूतेन यज्ञायझीयमेव अग्निटोमसाम- वा । वेदमन्त्रप्रकाश्यं सत् स्थर्य कथमबैदिकम् ।। स्वेन नियतम् । यदि च कल्पात् ब्राह्मणमतिरिकं कात्या- यनोऽमस्यत ततः प्रत्यक्षवादाणदृष्टं विकल्पमेवावक्ष्यत् । चौलोपनयनप्राप्तं तत् स्यात् कथमवैदिकम् ॥ सिद्धवनिशिसस्वादि यच्च मन्त्रैरतूद्यते । बहुवेदगतन्यायविवेकज्ञो यदावीत् । कात्या एवं च वेदमूलत्वं किमेपामनुमीयते । संभवत्येव यनो न तद्वाच्यमन्याय्यमिति मादृशैः ॥ वेदत्वे नित्यत्वे चापि तत्समे ।। चेदं हि कल्प- आचार्यवचनानां च प्रामाण्यं श्रूयते श्रुतौ । यिभ्यः पुनस्तस्यापि नित्यता । वक्तव्येव पर अहानां च प्रणेतार आचार्या ऋषयो मताः ॥ तेन सा तेष्वेवावधारिता || सिद्धानां नित्यतेबैका यथा च सर्पशाखानां संवादात तुल्यकल्पता! सुयोधा वेदताऽपि वा। असंशयितवेदार्थविषय तधैव कल्पसूत्राणामिति प्रामाण्यतुल्यता ॥' त्वात् प्रकल्ल्यते ॥ तस्माद्वर्षसहस्रेऽपि यस्य न यान्यपि अपत्ययितपुरुषवचनानि प्रमाणान्तरसंगतार्थानि ज्ञायतेऽवधिः । न तत् कृतको लब्ध्वा लभते तान्यपि सत्यत्वेन अवधार्यन्ते , फिमन पुनः नित्यमूलताम् ॥ यान्येव धर्मशास्त्राणी मूल. सन्याचा वचनानि । सत्यवाची व वाक्यानि वाक्यानि मन्यसे। तान्येवैतानि पठयन्त इत्येतत्क- वैदिक संगतानि च । ज्ञातसत्यानि सान्येव कोऽपि याम् ॥ मन्वादिभिरवश्यं च स्त्रमन्यमति- न्यथा फल्पयिष्यति ॥' अपिच 'वेदाइतेऽपि पादने । तान्युपन्यसनीयानि शिष्याणां वेदयादि. कुर्वन्ति कल्पैः कर्माणि याज्ञिकाः । न तु कल्प-नाम् ॥ तेन वान्येव तैरेभ्यः संप्रचानीति गम्यते। विना के चिन्मन्ननादणमानकात् ॥' तुल्यं च के हि तेपूपलब्धेषु गृहीयुः प्रतिमन्युकान् ।। सौपदायिक स्वाध्यायाध्ययन विधिवचनं प्राक् दर्शित करया यथा च धर्मशावाणां नायरचे प्रदिफ चुका। महणात् । अथवा संप्रदातृणामध्येतृणां च यादृशः। प्राशास्तथा पुराऽप्यासत्र वेदप्रतिककाः मन्त्रमाक्षणयोयना, कल्पस्त्रेषु ता { अनु- संप्रदायविनाशाच्चेद् मीतेस्तसमर्पणम् । मन्वादि- योगेषु वैदानां घटिकामार्गत्तिषु । (वेदकौशल पनुमीयेत स्वमग्माकरणं तथा । वेदवाक्यार्पण भवन्ति .

·कांस्यमोजिन्यायेन १४३२ कांस्यमोजिन्यायः निरवकारात्याभावात् । सोम. ६।१।२. ननु अविरोधे | तदमावेऽनुष्ठानासिद्धेः कास्यमोजिन्यायेन उसेचन कास्यमोजिन्यायः । इह आसनासु प्रधानं परमाजा नियमात् शालिभोजननियमाव गतेः। सु. ८.८९०-९१. साक्षादेव वर्तन्यम् इति प्रागेव दर्शनात् विरोधोऽस्ति । .' धार्यों गतश्रिय आह्वनीयः' इति सर्वार्थेनानि परिमल, ३४११३४४-४५ स . • यत्र हि गुणा- | धारणेन आक्षितम् उद्धरणं कांस्यमोजिन्यायेन अग्नि- नुरोधित्वेऽपि प्रधानस्य न बापः तौर काम्यमोजिन्यायः होत्रोपकारकतया छमन्त्रकमेवामिप्यते । भाट्ट. ९।४।६. फु. १।४।१९।२०, • 'अता: शरा उपदधाति तेजो • प्रकरणानुग्रहे वाक्यस्यासन्तबाधामावात्, कास्यमोजि- घृतम्' घृत नियमे हि न विभ्युद्देशो विरुष्यते अर्थवादोऽप्य- न्यायेन अत्र प्रकरणानुग्रह एव युक्तः इत्यपि निरस्तम् । नुगृद्यते । अतः कांस्यभोजिन्यायेन विध्युद्देशस्य प्रधान- | प्रकरणानुग्रहे यहगन्दस्य लक्षणाऽनुपपत्या श्रुतिबाघ- स्यापि गुणभूतार्थवादानुसारेण कृते सकोनः । ३।३।११. प्रसङ्गात् । सोम. ३१११२. . प्रधानत्वादेव च गु. . आख्यातस्य उन्पचिप्रयोगयोरुदासीनतया. नाम्ना दन्याम्याम् (आरुण्यैकहायनीभ्याम् ) द्रन्यान्तरगुणा- प्रसिद्धाग्रिहोत्रप्रन्यमिशानेन उत्पः प्रतिरोधात् कास्य न्तराक्षेप कयण निरुणदि । कास्यमोजिन्यायेन वा मौजियायेनापि भाख्यातस्य प्रयोगविधिपरता सिध्यति । अमुख्योऽपि अनियमं वारयेत् , किमुव मुख्य एव सन् । आमरण. ३१३१४।२५ बस् • उत्पत्तिविधे-वा. ३१६१२ पृ. ६९४. . ब्रह्मगतफलदातृत्व मन्ग विना अपर्यवसानेऽपि प्रयोग बनात् मन्त्रस्य | प्रधानन्ययो कर्मस्तिव आदित्याद्युपासनेपपि सैमवात् नित्यग्रहणात् , अनेन मन्त्रेग प्रकाशितं पशुमाल्भत इत्येव । काम्यमोजिन्यायेन लौकिकन्यायानुगृहीतत्वमुक्तम् (उत्कृष्ट मुमगारेकवाक्यतापर्यवसानात मन्त्रानुरोधेऽपि विधिवाक्य-दृष्टिहिं निकटेऽप्यसितम्या यया राजदृष्टिः हत्तरि इति विरोधाभावात् कास्यभौजिन्यायेन विधेश्यागविषयत्वम् । लौकिको न्याय )। कल्पतरु. १५ प्रम., • यज- सोम ६८.१०. . कामभूतिः सर्वानोपसंहारसमई- | मानगमिता फलस्य साक्षात्तकर्तृकचे परित्रीनर्विक कन्वे ऽपि उपपत्र तत्राविरोपात् कास्यमोजिन्यायेन तदनु-च उपास्तीना संभवति । ततः सा फास्यमोजि- रोघेन अनिवृत्तिः । विवि. १. ३१९ । कामिद हि न्यायेन लिङ्गदर्शनमनुमहीतं परिमयद्वारकं कर्तृत्व- कामोपापिना प्रतिपुरुषवृत्यगविधितिरोधेन ममय नियम्य- माध्यति । ३।४।१३।४-४५ अ. . वियुद्देशा- मानमपि न मरुभ्येत काम्य मौजिन्यायेन । तथा इवेऽपि उपक्रमस्येनार्पयादेन दातृविषयत्वेऽवधारिते उशघ्यायः प्रधानो निय तत्तयारमोनी, सिध्यस्तु विष्णुद्देशस्य विषयावधारणे न्यारामावान् कास्पमोजि. अप्रधान काम्यपात्रे एव मुक्ते । तत्र प्रवृत्तिापात् न्यायेन अर्पवादानुरोधवृतियाविरोधमायग्य ..। सु. एफम्मिन् पाने उपादात ये यदि प्रधानोगप्पायानुरोधात् 'पृ. १४९७ • सानो गुभत्वेऽपि तदनुमरणेऽपि वन- यत्तिद्धित् पायमुपादीयेत शिष्यस्य भोवनं न एरोत, शास्त्रस्योरपचे. अयन्तानुसयपानगुणानुसारेण परिप- काम्यपाने तु उपादीयमाने नानिपताश्रमोजिन ठग मोडिन्यायेन तृनशासवर्णनमेव युक्तम् इति मंगर- ध्यायम्प भोजनविरोध । तेनाविरोधेन प्रधानमनि गुमानु. रिलेशदोगपरिहाराय समाम्बे गानम् : मोम. २४. रोधात् नियम्यते एव इति तदनुरोधेन सपिप्पविरोधे . सोमाशेणे चरी यदि पूषानुरोधेन मागान्तरमणि अगिविपिचिः इति । फणिका. इ. ११९-३२०. कांस्यभोजिन्यायेन रित, एकस्यामेव च सापयेत, • गुगनुरोपेन ६ चिन् प्रधाननयनम् इति धान्य-दर मागसकरात् अन्यदीयमागेऽन्याने दीयमाने वैगुण्य भोजिन्यायन मन्यते । कु. १९१२.. मारव कु. ३३३४..हीनियम विधै समान- • दध्युपमेवनभ्य इणमागचेनावगनुप भोगनार्य-अतीयौमरम्पले समानरायोगान् निधनान्तरमाति- वेनेष्यमा तपा 'पष्टिवान् पयसा जीत' फरक होनिमनिधनमुनाविददीयमोमाणले तस्य म्यानप माइन पारण मदनपुरवन्दी पदयारामार काम्पमोजिन्यायेन म ·कल्पसूत्राधिकरणं १४२५ कल्पसूत्राधिकरण कुतः क्रिया ॥ धुद्धियोध्यं नयादन्यत् संस्कृते । कुतरतेवर्थसत्यता । दृष्टापभ्रष्टरूपेषु कथं पा स्या. क्षणिक व तत् ।। दनादिता ।' वेदेषु हिसावदेव पदकापातामक- तथा शब्देऽपि बुद्धनियमात नामिन्यक्तिद्वैधाऽपि दोपात् त्वादिहेत्वामासैः कृतकत्वभ्रान्तिर्भवति । या तदहि- इत्येवमादिमिः सर्वदा पदार्थसंबन्धानित्यत्वप्रतिपादनात् । स्वस्थानाद् वेदरूपं न दृश्यते । ऋक्सामा- अद्विपरीतम् आगमनित्यत्वम् अभ्युपगम्यमानं लोकोप- दिस्वरूपे तु दृष्टे भ्रान्तिनिवर्तते ।। आदिमात्रमपि दासास्पदमात्रमेव भवेत् । तथाहि , 'यस्तन्तूननु- श्रुत्वा वेदानां पौरुपैयता । न शक्याऽध्यवसातुं हि पादाय तुरीमानपरिप्रहात् । पर्ट कर्तुं समीत, स मनायपि सचेतनः । दृष्टान्यवहारेषु वाक्यलोका- हन्याद् व्योम मुष्टिभिः ॥ यावदागमनित्यरनवेश्म-नुमारिभिः । पदैन तद्विधैरेव नराः काव्यानि दारूपकल्पिते 1 ( दामिः काठः अकलिते कुर्वते । प्रपाठकचतु.पष्टिनियतस्वरकैः पदैः । करिष्यति ॥ इत्यामासानिनिदग्धे तमित्तद् वेश्म दुष्करम्॥' लोफेव्यप्यनुतप्रायैाग्वेदं का भ्यवहारनित्यताशब्दश्च क्रियानित्यस्वपर्यायः, तत् यस्य अमिमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृलिजम् । शब्दार्थसंवन्धानामनित्यत्वम् , तस्य सदाश्रयम्याहार होतार रत्नधातमगित्येतन्नृवचः कथम् ॥ नित्यत्वं विमाधार भविष्यतीत्यतिदुःसंपादम् । न च किमालोच्य क वा दृष्ट्वा याक् प्रतिच्छन्दमी- शब्दार्थसंबन्धकूटस्यत्वमनिच्छताम् । नित्यता दशम् । रचयेत् पुरुषो वाक्यं किं घोरिश्य प्रयो. व्यवहारस्य निराधाराऽयकल्पते ॥ शब्दादिपु । जनम् । अमेः पुरोहितत्वं च क दृष्टं येन फीत्यते। विनइयरस व्यवहारः क यताम् । स्थितगर धर्म। ईशब्दप्रयोगश्च क दृष्टः स्तोत्रगोचरः ॥ देवत्व तेत्येतटशून्यमतो वचः ॥ एत्यपि न निर्देष्ट्र देव प्रतिकर्मावधार्यते ।। न जात्या देवतात्यं हि चास्य यज्ञरय विहितं फोपलक्षितम् । विधिनय हि शक्या अणविनाशिनी । किमुत स्थितया साऊं एपेत्यत्येकवाक्यता । तेनानित्यशब्दयादिनाम् आगम- कचिदस्ति व्यवस्थितम् । होतृत्वमपि यत् तस्य नित्यत्यानुपपत्तेः अतीन्द्रियविषयस्य न या प्रयोग देवताहानहेतुम् ॥ रत्नधायितमत्वं पतरसा- यते कथम् । अविशातगुणानां च फल्पते स्तवन आखल्याभावात् नासनियमादित्युच्यते । असाधु न तु ॥ स्वतन्त्रो वेद एवंवत् केवलो यक्तुमर्हति । शब्दमूयिष्ठाः शाक्यजैनागमादयः । अमनिवन्धन. इपे स्वेत्ययमप्यर्य: पुरुषेणोच्यतां कयम् ॥ स्वाय शासन प्रतीयते।।' मागादाक्षिणा यतदप- शासान्छेदोपयोगश्च युधि क्ष्यितां पुनः । एष- भ्रंशमाया साधुशन्दनिकाधना हि वे 'मम विहि भिपये कम्म यघासी सये' तथा 'उखि लोमि मूत्यय मन्त्रः फेन शाखाऽनुमाने ॥ यक्तुं वे अस्पि कारणम् , पदणे गाय कारणम् , अणुभषे येत्ययं मन्यो घत्सापाचरणं प्रति ॥ एक्शो शक्यो नियोक्तुं या बुद्धिपूर्वककारिणाम् । घाययः पारणम् , इमे सकडा धम्मा, संभान्ति सवारणा, विनियोक्तव्य इति का कथयिष्यति ॥' वायुशन्देन भधारणा विणस्मान्त । अगुप्पत्तिकारणम्' इत्येवमादयः। बहुवचनान्तेन मानुरियोज्यमान एकको यसोऽभिधीयते (मम वि-गम अपि, हि, भिस्रवे-भियोः, काम-कर्म, नैतत् पुदिपूर्वकारिणा निम्ति शक्यम् 1 सामवेदे वयासी यतते , रापे-गम् । उचिते-उत्शिने , यदोपाईप्रभृतीनां प्रयुज्यते । रूपं तत्रापि परिनत्ये पोटी-, उग्वे-ऊपम्, अगि-रित कारणम् । नाभिप्रायोऽस्ति फान को नाम युद्धिपूर्पकारी परणे-पाने , Thu-मास्ति भरगम् । अगुमो-अनु-पुरुष. अमिधानपणाम् काशण शेडम्या करणार भो कारणम् । इमे सा-यः, धम्मा-धर्माः ।भनयगतम् मोहम्प पम्प मारमा परेन गिन्ति मीनापन्ति । अगुपचिरगं अनुपति. दुनेन विवाद । 'वया पीवय इत्यरमनीकारस्पाति कारण विश्वम् । के.) 'वामस्याग्दे विहियाम् । सशस पटो, येशमायापि मो..१७९ - ·काफमांस १४३४ काठकादिके काक्रमांसं शुनोच्छिष्टं स्वसं तदपि । मभिधेयं न भावना ।।' इति वाकिलोके (पृ. ९१७) दुर्लभम् ' इति न्यायः । अत्यन्तनिकृष्टस्यातितुच्छस्यापि चतुर्धचरणे 'म' इति शन्दः ' अभिधेयं । इति पदेन दुर्लभत्वेऽयं न्यायः प्रवर्तते इति । साहस्री. ४९६. च सबध्यते इति प्रतिपादितं दृष्टान्तेन । के. काकाक्षिगोलकन्यायः । काकस्यैकमेव चक्षु. काकिणीन्यायः । 'वराटकाना दशकद्वयं यद रिन्द्रियं गोलकद्वयेऽपि चाशुपपत्यक्षोपजनने हि उपकारक | सा तु काकिणी ' इति । पद्येन विवृतोऽयम् , यथा- भवतीति । 'न वेति विभाषा' (१४) इति । मिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितर: मुहृदस्तथा । एकास्निग्धाः सूरस्थः इतिरान्दः काकाक्षिगोलकन्यायेमाम्या | कारिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः।' इति । अस्वार्थ:- सध्यते । नेति निषेधः, वेति विकल्प:, विभाषायाः | मिद्यन्ते स्नेहं त्यजन्ति । कथम्भूताः एकास्निधा: एके सजीयर्थः । निश्चोक्तं मुनीश्वरैः 'अविरोधिमुखे बुदिः एकपागास्ते च ते आस्निग्या अतिप्रियाश्वेत्यर्थः । धुतः । स्वानन्दे च गमागमौ । कुर्वत्यास्ते क्रमादेया काहानि. काविपिना । पुंस्त्वमामिति । श्रीभागवते एकादश दितस्ततः ।। एकैव दृधि: काकस्य वामदक्षिणनेनयोः।। त्रयोविंशाध्याये । साहस्री. ५५७. यात्यायात्येवमानन्दये तत्वविदो मतिः ॥ भुजानो याचमणिन्यायः । यथा मणिकाचयो: परीक्षा- विषयानन्दं ब्रह्मानन्दं च तत्ववित् । विभाषाभिश-काले एकाय काचोऽयं मणिरिति निधीयते , एवं का वविद्यादुभौ लौकिकरैदिको ।' इति । साहस्री. २४८. विवक्षा , तत्रापं प्रवर्तते । उक्तं च-'मगिढुंठति पादेषु 'नाराधये मूलफल्पसूनः कि मय्यनागस्थपराध. काचः शिरसि धार्यते । ऋयविक्रयवेसया काचः काचो दृक् म्या. ' । नाराधये किम् ? अपराधक् किं स्या: ।। मरिमंगि: ।। ' इति । साहस्री. ६५०. इति काकाक्षिन्यायेन किशब्दस्य उमस्याप्यन्वयः । .'या च परागादीर कापरफटिकमिथितान् । काशीखण्डः रामानन्दः. ५१३३, . 'रसाल्पं रसाले. परीक्षका विज्ञानन्ति साधुत्वमपरे तथा ॥ यथा न. स्वैरयो कै. शोरहारिणम् ' इति मूलम् । तर टीका- परीक्षामा सामावलवणम् । तथा व्याकरणात् सिदं से रसाले; आनैः । काकाधियायन उम्छन्दम्य उभयत्र ठान्दनिरूपणम् ॥' पा. ११३८१२७ पृ. २८२. संचधात ते. असोः शोकरहितः शोकहारिणं सहायक • फाधिकादिनाऽपि अन्येन अम्टेनापि दायभावे विलोकयान।।८. तेवदर्शनाविरोधम्य इति वा पयो पनीवियते। मा. ८१२५१२२. (सप्तममूषस्य) समातिः। अनन्तरमूने विपतिपत्यु • काठवम् अमिहोत्र पेन भुतं नासी या पित पातविरोधामावोस्तः अनुपयनमान वायु, ९ च चिरीपक अमोति । (परमपि श सयर प्रनि- प्रचन्तविरोधाभावम्य अपचनीय पातु उपयोगमवावे. पत्नस्यात् नतिरीपनपत्यर्थमेतत् इति विधान ऽपि च काकाभिवम् अनुरझेश बन्धेग योमरमधान पुन भुति मन्यदे 1 ) पा. २६..ाठक नाम पा. स. १९८..'माननियते रजति पदम्य साधाऽन्तरम् । वि. २८, काठकान प्रत्तानु भगिनी चलते वार रमो रिवरत-मदिनतैत्तिरीयादिशावामु दरांपूर्णमासान बन परे ।।' (नारदः ११३ प. को.ग्य फा. पू. ११५२) आम्नातम् । उप पावभेदात् एकं धर्म,न • अर' प्रचागु भगिनी च' इति कामागिन् रोरमग- मेधा मं नियो । सर.. 'पृत्रिम काठ नियोपियन । व्यवहारमयसः ४२. • नमाम्यााननादिति । न पाऽनादीनि निपन्ने अभिषेप- मावनोनिया साम्पानादि काशित कपादिमता मा।' पार फाटादेत निय. सेबपाने । सु. पृ. १४०६ । अनेन मुधामन्येन खत नियवाया, दयाति प्रसनननिनिय मते । 'प्रत्येनार ('मोदनः पानानि वार/पा. २१११२, . Harmir मरे नौरादा पाहुना मोदन किरा । मा भूत् तम्बर कर्नर-काठादिक । वैव पदे निरसने नि !' ।

·. - H . कलसूत्राधिकरणं १४२७ कल्पसूत्राधिकरण भाषोऽन कारणम् ॥ स्वरोऽपि स्वस्ति रूपांशे नव निधनानि कार्याणि लभते , तथा कल्पसूत्राण्यपीति सावे केवल विधिपर्यायप्रयोगशास्त्रत्वाभावः । ' इतिहासपुराणाभ्यां अवाक्यशेयाच्च । १३ ॥ सा स्वतकान्तिकी स्मृता । या वेषां ब्रह्मयज्ञेऽपि भाष्यम्- 'ऋविनो वृणीतेवृता यजन्ति विधानानित्यवोदिता ॥ इतिहासपुराणानि कल्पा- 'देवयजनमध्यवम्यन्ति ' इति नात्र विधिर्गम्यते वर्त. निति हि सा श्रुतिः । तस्मात् कृत्रिममप्यत्र विद्या- मानकालपत्ययनिर्देशात् । न चात्र वाक्यरोषः स्तावको स्थानं ग्रहीष्यते ॥' वेदार्थोपसंहारस्य कल्पसूमानधैः ऽस्ति । तस्मादप्रमाणम् । यश्च आदर उक्तः, स नान्त- कर्तुमशक्यत्वात् । अवश्य च यावदेदं यावत्कर्मप्रयोग च रीयकत्वात् वेदवाक्यमिश्रसमाम्नानात् । यत्तु श्रुतिरिति, क्रियमाणैरपि विधास्थानाशून्यताऽर्थ कैरपि कल्पसून- नैतत् अर्थवादत्वात् । कथामर्षवादः । वियन्तर सरित, भवितव्यम् । वेदार्थकल्पनात् कल्पो नित्यय. आग्रेयोऽमाकपाल इति । अत्र आचार्यों वेदोऽभिमेतः । पाख्ययोच्यते । जपे नित्यकर्तव्ये नित्यमेष भाचिनोत्यस्य बुद्धिमिति । यद्वा आचार्यवचन प्रमाण विधीयते । कर्माभ्यासाभिसंधान विध्यर्थश्चान तदपेक्षम् । कतरत्तत् १ यत् प्रमाणगम्यम् । गम्यते 1 स चार्थों नित्य एवेति नापतेद् मन्थ- था--- 'अतश्य वाक्यशेषोऽपि तस्मिन्नेवोप- नित्यता ।। य: पुनर्वेदसंवादः स तत्पूर्वतयेध्यते । युज्यते । वहयो वाक्यशेषा हि येषां लोक तदर्थानुगमाच्चैषां न स्वतन्त्रप्रमाणता ॥ वेद- संभवः । अबुद्धिपूर्वतासिद्धिस्तेन वेदस्य तैरपि । शब्दाभिधेयत्वं नैषामध्येतृपु स्थितम् । पडङ्गमेक इत्येतन च सिद्धान्तभापितम ।। संवादत्वानुषाद. वृहस्पति देवानामुदगायत् , इन्द्रो पापा-मन उदग्विदत् , गावो वा एत-सत्रमासत तासा माझ तन युज्यते ।। करपादावनुवादत्वनापन्नं त्वमेकस्यै कान्तनिश्चितम् । ऐकान्तिकविधिवारच दशतु मास्तु शृङ्गाम्यजायन्त इत्यादयः कथमिव बुद्धिः परिशेषतः । न च शाखाऽन्तरन्यायस्तुल्याध्येतक- पूर्वकारिणा अथवादाः प्रणीयेरन् । 'नित्यत्वे सति येषां हि शेन विधियोजना तान् कृत्वाऽध्यापयन् । भेदत । प्रतिशाख तु ये फस्पास्तदर्थप्रतिपादकाः ॥ तावशात् ।। मर्वशाखाविधित्वं हि सिद्धमध्येट- कर्ता सुसमत्वं व्यजेजडे ।। न च ताटवाक्यशेष. समानाध्येतृकत्वात्ते न कदाचिद् विधिक्षमाः । मुद्राऽपि कल्पसूत्रादिप्रन्येषु का चिदस्ति, यद्लेन अकृत- विकृण्वन्तश्च दृश्यन्ते हेतुभि क्षणोत्थित्तैः 11 कल्प- कत्वमेषाम् अवसीयेत । विधिशून्यतया चैषां विहि-कारस्ततोऽप्येषां नैव ब्राह्मणतुल्यता । अन्या. ताऽऽख्यातरूपता । गम्यते न स्वपूर्थप्रतिपादन- प्रोक्षणश्चान्यान् ज्ञापयन्त्यर्थनिर्णयान् ।। तस्मादपि शकता । वर्तमानापदेशोऽपि स्वर्थवादप्ररोचिवः स्वतन्त्र कल्पानां नोपपद्यते 1 अर्थकत्वेन केषां विधियं लभतेऽन्यत्र कल्पसूत्रेषु नास्ति मः ॥ | चिदक्षराणा च साम्यतः ॥ सादृश्याद माझण. पश्चमेन लकारेण विधिर्यश्छन्दसि स्मृतः । मन्त्र- भ्रान्तिर्जातवमपनीयते । प्राचार्यवचसां यच्च प्राह्मणभिन्नत्वात् सोऽप्येतेषु न युज्यते ॥' यद्यपि प्रमाणत्वं श्रुती श्रुतम् ॥ श्रुतिसामान्यमानत्यात् पडनमेके' इत्यनेन कल्लाभाणा बेदत्व मवेत् । तस्याप्यन्यायतोदिता । व्याचक्षाणस्य वेदार्यान् 'थापि तर्कयत् तेषां छन्दस्त्वं नोपपद्यते । वेदांश्च पदतः स्वयम् ॥ शिष्यान् प्रत्यातमायात् मन्त्रमाक्षणपोरेप च्छादसा विषयः स्थिताः ॥' स्यादाचार्योक्तिप्रमाणा' आचार्यशन्द्रस्यार्यों मन्या यथैव विधिविधेयातश्च वेदः' ( विधिः बाह्मणम्, विमिरेवं न्याया: । ' उपनीय तु य. शिष्य विधेयः मन्त्रः, तक मीमासा ) येतस्मिन् दर्शने वेदमध्यापयेद् दिन. । सानप रहस्यं च समाचार्य सति समस्त दिक्तोरसहारामिका मीमामाऽपि प्रवशते । 'यति । वैदसंप्रदान काले च शिघ्या. तदचामु वेदशब्दवाच्या माति न त अमप्रमाणपत्वात् छन्दो. कथं नाम भद्दधीरन् इत्येवमर्षम् आचार्यश्चन प्रमाण- वृत्रमहन् , प्रजापति ·काण्डाधिकरणं १४३६ काण्डानुममयन्यायः . . सोम--सोनामकमण्डए: उदगायतः । वय दक्षिशत | नि वैकसिक कामं परामृश्य उद्देयत्वविधानादान आरभ्य उदगरवर्गानु मध्यमासु स्यूगासु औदुम्बरी वास्यमेदः । गायतेश्च । गायन्ति यं सामगाः' इयादौ यजमानमनिता, इतरा औदुम्बरीसमिताः । तासां पश्चात् । अर्याभिघानेऽपि प्रयोगान्न कामरूपार्यस्य उद्देयन्वविधाः । पुरताच याः स्यूगाः, ताः पर्यन्तस्यूगाः । तास्तु नामि- शैवाः समुपासते' इति लोकारमः ।) दध्यः इति नित्ये प्रमाणम् । वृष्टिकागम्य तु भोदुम्बरी मण्डन-'खामी सो मानफ्लस्य शेषी।' ६. मपि नीचैः कृत्वा सदो मातन्यम् । शंकर--'आदित्यं न गुणात् फलम् ।' ८. अन समाख्यायाः वचनानुगुणत्वात् न बाधः इति • काण्डाधिकरणे अनाभितगुणफलानां यजमान- प्रयरस्थानान् संगतिः । अधिकारचिन्ताऽपीयं काम्य गामित्वमुक्तम् ! परिमला. ३।४।१३।४४ प्रसू. गुणशेपचपर्यवसिता , इति अध्यायसगनिर्वाष्पा । • काण्डानुसमयः अनेमाश्वप्रतिग्रहे अभ्युपेतन्यः । सूत्रार्यस्तु कामोऽपि तथा याजमान एव अर्थेन । भा. रा२३. . काण्डानुपमयः । कार्ड पदार्थ- मनुफलेन यजमानस्य नियसयोगात् , तदर्थ नित्यगुणस्य । वर्ग: । अनुसमयः पश्चात् सगातः , ' इम् गतौ इति प्रयोग्यत्वे वन परकीय काम्यगुगानवराशात् इति । धातुनिपललात् अनुनमपसन्दस्य । अवध एकस्य पशोः वि-- 'वृष्टिकामी सदो नीचैमिनुयादिति कामना । स्नोपाकरणादिपदार्थवर्ग कवा परस्य तथा कम्य- अध्धयोंः स्वामिनो या, ऽऽद्यो वाक्यान्मानु, स्तदुच्यते ॥ नित्यर्थः । सोम. ५२।१. • काण्डानुसमपः सनि. परस्मैपदतोऽपर्युग्यापारस्य पाता । प्रतीताऽतो वाक्य-पाति नामजाना प्रधानविरोवे सनि । भा. ५२।२।३. यावे टशेषत् स्वामिनोऽस्तु तत् ॥' ३१८१६. • एकै कम्य प्रधानस्य सनिपन्योपकाराप्रकाण्डं कृत्वा माह-- ये गुणजन्याः कामा: 'यदि कामयेत इतरस्य कर्नन्यम् इत्या काण्डानुसमयः भा.पारा. वपुः पर्जन्यः स्यादिति नीचैः सदो मिनुरात्' काण्डानुसमयन्यायः । अश्वमहसादिप्रतियो श्यादयः ते मानायाश्रयम्य वायत् थाम्ययंत्यात् पुरोद्वाराधर्माश काण्डानुममयः ।। तसामानाधिकरण्यास कामयतेः उसमानाक्यावीतेः | कारणाभ्यावृत्तिः । ५।२।२।३।। अवयुनिया एव । अत एव यत्र 'दप्नेन्द्रियकामय' भाष्यम्-- अथवा अविकरणान्ताम् । अनेक इत्यादिवपधिकरण्यम् , वय यनमानगामित्वमेव , प्रदेश. | महलावनिप्रहे उन्धानुष्ठानम् इनि पूर्वः पशः । काण्डा- म्यम्य होमस्यापर्यवन्चात् । इति प्राले, 'निनुशन्। नुसमयः अम्युपेतरः इति मिसान्तः । दति नितः परम्मैपदनिदेशात् अप{भिभकर्नुकत्वारगवे: ड-- कारलादम्यावृत्तिः इdि | aruो पुस्त:, सामानापियवान यानमान वमेव । यत्रापि 'योनार परिहारः। अश्वविप्रो । निमिरे) हनुमाया बुष्टिकामः स सौमरेण तुवीत ' इत्यादौ न पररभैरदम्, विधीयन्ते । पारतः इत्यनेन अयता उन्मवे, सावनः इति त्रापि न उदानुगामि वम्, ऋविकामानुरोधेन यजमान-पुडाशेयचा । एक निमिचेपचा , यसप नैमितिक फमापनीभूननिय मुगवाघानुपरचेः । अनन्त्र सामाना. पत्ता , कारण पनि देवतामपन्यो विधीयते , तोग पिरमामनेपदं च प्रोजानामियर म्यारन्ये- अब (ए) साहित्पर (विपीपवे !) । दम्मान यम् । अत एस यत्र न नियगुराधा, बाघी का निमा एमा प्रोमा. मरण एकः (न प्रयोगः)। माधादेव पनन , तत्र सानिमिनगानिवेति न : या मायनुलानाम् (कक्रनकारनयोजनानामार ) यथा 'माग्मने वा यजमानाय वा यं वार्म कामयनेन मेम इविकृपा किन्तु प्रयोग सा तायेत् 'ति । अत्र पृपयजमानदा - समय अनुपालनमोगः ) शनिहारि । (देशान शाम अमनदेन उदातोरने । 7 एगनु मानुपडना उप्रेश विनम्रता श्री परः, पदा यायमेदोऽनि अदौरः । तन्नोमय नम् न पटपते , देमामा, तिनपटान 1 ·तन कल्पसूत्राधिकरणं १४२९ कल्पसूत्राधिकरण सति । वाममद्य सवितः' इत्यादिपु पुनर्ग्रहणमन्त्रेषु । कल्पस्नादीनां वेदत्वे वेदतुल्यत्ये वा यत्र प्रत्यक्षभूति- होमार्यमन्त्रेषु च सवित्रादिदेवताविशेषविज्ञानसद्भावेन विरोधः, तत्र विकल्पः ! यत्र या प्रत्यशश्रुतिविरोभामाचे. अछातत्वदोषः परिहत्तो भवति । अविशात यस्य च ऽपि न्यायामासमूल वचनम् , तथापि वचनवादेव दोपत्वम् विस्मात् गर्भग' इति वास्पधेषेण प्रतिपाद्यते। तदनुमानम्, न्यायोपन्यासस्तु हेरधिकरणन्यायेन अथवाद गर्भिणीवघे गर्भस्य श्रीमभावेन विशिष्याविज्ञानात बद्धान्ते तु प्रत्यक्षश्रुतिपिरोघे वा न्यायविरोधै वा यार. ' प्रमहा भरति ' इति गर्भग्याविशत्येन बमहत्या-छुतिदर्शनम् अननुष्ठानलाधगमप्रामाम्पम् । भुतिदर्शनोत्तर मिधानात् । मन च अविशातगर्भवघे सिद्धवत् ब्रह्म-तु विकल्पादि । यम तु न्यायोपन्यासरहितं भीमासान्याय. इत्यानिदेशान्यथाऽनुपपत्या वाहत्यातुल्यप्राय विरुद्धं च स्मृतिवचनम् , तर अतिमूलत्वडेमवेन पचन- शितविधिः 'हत्वा गर्भमविशातमेतदेव प्रतं चरेत् ' इति | निरोधे न्यायस्यैर आमासयात् तदर्थः एवानुष्ठेय इति । स्मृतिमूलभूतः अनुमीयते-) ११३७ । अर सर्वोदाहरणानि मूलोत्तोदाहरणदूपणानि चासकृत- सोम-- पिकादिशब्दार्थनिर्णये ग्लेखपसिदेः कौस्तुमे द्रष्टम्यानि । বোৱস্ট মামার সমাধ্যম৭ি পাতা স্য- मण्डन-11 कल्पसूभाण्यापेधमागम् ।' ज्पम् इत्युत्थानात् संगतिः । सूत्रार्थस्तु-प्रत्ययशास्त्र शंकर-कल्पसूयास्वतन्त्रता । १२ । स्मृतीनाम- विरोष पूर्वपक्षापरपक्षमा दर्शपूर्णमासकतन्यतापरकल्प-सतन्त्रायम्।१३, अनानामस्वतन्त्रता । १४ शाक्यादे- सूत्रस्य अप्रामाण्यं सूत्रकारेणेव प्रतिपादितम् , इति धारस्वतन्याचम् । ५।। सरामानन्यायवात् 'भविशेषादुमो वा इत्यादेरपि अब कुतूहलम् --अवेद चिन्यम् । 'सsrus: अप्रामाण्यं तदनुमतम् इत्यर्मप्रयोगमप्र स्वतः प्रमाणम् । पूर्णमासय, सर्वः पूर्वपो दस्य इति चेत् इति । 'अमावास्यायाममावास्यया यजेत । इत्यादिनस्व- वि-- 'पौरपेयाः कल्यायाः पृधिमा था, न अतिविरोधात् अपमाणम् इत्यनुपरमम् । पूर्वपशापर- पृत्रिमाः । भुतिस्मृग्योधर्मयुद्धः स्वतो मात्वं यतः । वयोरपि दर्शपूर्णमासकर्म कालावस्य प्रत्यासिदत्वात् । समम् , पुनामोक्तेः पौरुषेयाः काठायण्मत्वतः । यहि उदाहरन्ति श्रुतियाय बोधापनापस्तम्यसलापाद. तपोपलेमिरे के पिदापसम्पादिकस्ताम् ।' भारताजाः " अकेषां ' वि या एतम्य परिरायते, भाह-- रमृगीना पल्परामाणा था, परमागामेव यस्य यजे मतते अन्तरेतामिटि निर्षपति । य एवासो था, शास्यादिग्रन्याना या पेदले घेतल्याचे या भवतु । आमेयोऽटाकराल. पोगमायां योऽमारपायाम् , तम म भुत्यादिमूलकायम, गौरवात् नित्यमयपविपिविषय. असे पथिरने नुर्मात्, नेर पुनः पन्मानमोति, म परा ग्मानुपसेमा भङ्गाना 'परमे। इति स्वरपि विसिमति' इति विज्ञायते " इति । अरपार्थ:- पेदापम् । मुबोधायनशास्यादिसमारम्यान काटन 'अमये पपिने पुरोगासमाकपा नियंपेन, यो दर्श- दियत् माननिमित्वेनापि उत्पयते । इति पूर्णमाययाजी सन् अमावास्या या पोर्गपाली माति- मासे, सगात् पाठशादिषा माननानिमिच. पादयेत् । इपादिना पूर्णमासयोः समाप्रति में गुर, मेरो यत्यं वेदपत्र था । पति-पारिवाcि: पावित येन विलिा state मन्यन्तरं च एवंविधान प्रन्याना उत्तान् निन्यान-धागामु । तम्यास्त्रात मतिमनेन पूर्णमासेन दोन न पीरिपोरसचिः । मेरा पति मानवन्यता समान्तरे मिहिता । वमिन्दायक हा परमोरयाम. एपमा यस्मादेते रमगपि पूर्णमानापार पपिERY रयान (1) पेदार पर सदिचापो 'सम्म यो पाना । एप परमानाप अपना मादामा बसेर । प्रयोजनम् पूर्वर । पूर्णमागयो: ग-चारमिन भने यो प्रको ' इसिकलसूत्रम् ·- , असत्ता वा पात्यायनः १४३८ कामसंयोगे ज्योविष्टोने ते कात्यायनस्य इदमित्यस्मिन वृद्धान्छ,' (पा० { अमिदयामावेन मध्ये सुधाराम्यनुधानमन्त्र । संकर्ष, ४१११११४ ) इति उपत्यये तस्य इयादेशे फिलो. ३।२।५. . कामः याजमान: एव न आत्रिय यः रन्यतरस्यामू' (पा. १९१ ) इति पश्यपस कामयेत पत पर्जन्यः इति नीचैः सदो मिनुयाद' पक्षे कात्यः इति । यकाराकारात् परतः उपत्ययप्राप्ती इत्यादि: ज्योतिष्टोमे । वचनात् तु आर्मिजोऽपि स्यात् । 'आपन्यस्य च तदितेऽनाति' (पा. ६।४।१५१ ) इति भा. ३२८५४१३-१४. : कामः या निमित्र वा यदो- आकारादिवर्जिवे दिवे पर अपत्याचिन: यारलपद्यते , वदा तोदितो याग. कर्तव्यः । वि. ५।३।१२. मोपात कातीयम् इति रूपसिदिः । सु.पृ. १०७५. 'कामचारश्च वतिनिर्देशे वाक्यशेष समर्थ- • कात्सायनः । नित्यो हि अस्य नशब्दस्य सुबन्त- मितुम्' इति न्यायः । तद्यथा उशीनरवत् मद्रेषु शब्देन समाप्तः इति कार्तिककारी मावान् मन्यते स्म। यवा. सन्ति र सन्ति इति , मातृवत् अल्या. कला. मन्ति 'भावचनानर्यक्यं च स्वमारसिद्धत्वात् ' इति । ( समर्यसूत्रे न सन्ति इति । इति महामाध्यम् (६३४)। वार्तिकमिदम् ।) न इति भगवान् पाणिनिः । स हि अमानोपमेयमावविषयो वति. । तर उपमानै सचा 'विमापा' (पा. २०११) इति प्रकृत्य ईदृशं समास- प्रसिद्धा उपमेये प्रतिपद्यते इति मुक्तवान् । सदादित्वाच पाणिनेर्वचनं प्रमाणम्। असदादि ययासभा वाक्यरोपपरिक्सने कामवारः इति कयटः । त्वात् न कात्यायनस्य । भा. १०1८1१४. कात्यायनः साहस्री ८३६. मन्वादिसगान प्रामाण्ये । वि. १३९, कात्यायन - कामचारफामपादकाममा: गुपनयनात् । कल्पसून पौरुषेयमेव । वेदमूल चार प्रमाणम् । ११३७. वि. ६।२१६. कान्तारन्यायः । यथा, कश्चिकान्तारे समुप- * कामपदोपादानादेव परस्य पुरुषार्थत्वं गम्यते । स्थिते कार्यमुपादचे , स यदा निष्क्रान्तकान्तारो भवति , नहि कश्चिन् बुद्धिपूर्वकारी एवं कामयते 'स्वर्ग सामानं तदा साथै जहातीति । त्वदादीनि च' (पा० २११४) रमताम् ' इति । Raf ! ममोपभोग्यः स्यादिति । इति महमाम्ये प्रोत्तोऽयम् । साहस्री. ८३४. घा. २११॥ E कान्तारोत्तरणाय सार्थ इति न्याय । * कामवत् 'आयुर्श अमेऽम्यायुमै देदि इत्यादि- अय न्याय. 'इको गुणवृद्धी' (पा. १३) इति मनोरि याजमानः । वि. . सूपस्यकैपटेऽमिहित । तपाहि, मुंबन्धमनुवातिप्यते' • कामशास्त्रस्य प्रमाणमूलम्येन प्रामाण्यसिदिः। इति महामाध्यस्थ बन्धमिति प्रतीकमादाय संबध्यने । (इति मक्षेप) ।मु १३२. इति सेवघम्, धर्मपि पन्, पम्पामिषेयवान् • कामवय वसन्तादिश्रुतिमि. प्रामनं भाधाना- नपुसकनिर्देशः । आदेणाईश दियणम् ' अदेर रसमा. इति याहितामीनेव अघिकुर्वन्ति । पा. गुण' (पा. ११११२) इत्यप्रानुक्तते , तेन अदेमिनं २८२२ पृ. ७७१ सेयप्यते । इद नु अनुवृत्तमादेची जहाति कान्तारोत्तरणय वामसंयोगेऽति ऐन्द्रवायवम्य पाटमातस्य स्थाने सार्थस्येव त्यागोगदाने इति । माहस्री. ४७४. एवानुवानम् । योनिष्टोमे । भा. १८६५-६६, • कारिषन द्विरान. । उत्तरमासत्र यतिरात्र.। काममयोगे पोतियोमे आश्विनादेप्रम्य ऐन्द्रवापवान् दु. १.१३४८. मक प्रतिकर्ष पर्नम्य, 1 10111१९६७-६९ । न • 'काम हुने केनोल पथादि म गठ.' (होमोचरम् | प्रतिवर्ष परम्प प ! १.१.२०७०-७२ | अमीनो मन्येन काम गम्छन् । कामम् इयम्मयम् । इप्रतिको सानिम्यादि प्रतियः। परतु पेन्द्रनायक- यमात् स. भाइयनीयः पमान नईपले गत इव । महोत्तर सादनम् । १०५०२१७-४ | मदानस्थ होमोतरम् आहवनीयम्य दधि मेध गाईपचे गमनात् । न त । १.६६१२२७.७६. .

·. भा. कल्पसूत्राधिकरणे १४३१ कांस्यमोजिन्यायः मिश्भाणा च तदुद्वारेण एकत्रोपसंहास, न्यायलम्यानां •'कषायसवदन्ति' इति विनाऽपि तण्डुलैः चार्थानां तात्पर्यनिर्णयः प्रयोजनम् इति पूर्ववदेव वेदा- 1 प्रयोगो दृश्यते अवहन्तः।न चायं प्रयोगः गौणः विशेषा. द्वम् इति कल्पसूत्राधिकरणे वक्ष्यते । राशर पृ. १०, भावात् । (कापायप्रकृतिद्रव्यम् अवधातेन संस्करोतीत्यर्थः । * महायज्ञाध्ययनस्य कल्पसूबाधिकरणे (वा.पृ. १७७)। के.) भा. १९१११६१२८. कर्माम्पासानुसंधान विध्यर्थश्वानुगम्यते ' इत्यत्र प्रयोग कष्टं कर्मेति न्याय: 1 फर्मको दुःसहेतुत्वम् पासुभानोपयोगिकर्मानुसधानप्रयोजनस वक्ष्यमाणत्वेन अनुभवसिद्धमिति भावः । साहस्री. १७४. केवलदृष्टार्थत्वम् । १९३४३७ पृ. ३७. * अग्निहोत्रादिकर्मसु इष्टताधनत्यावगतिवत् अनिष्टसाधन- * कल्प्यात् क्लप्तं बलवत् । चोदकपात: क्रमः | स्वावगतेरपि कष्ट कर्म' इति न्यायेन लेकसिद्ध- कटप्सः, प्रयोगवचनात् तु कल्प्य: । ततश्च अधरकल्पायांखात् प्रवृत्तिनिहरयोमध्यस्थ उदासीतेव, न प्रश्तेत । सोम. पूर्वम् आग्नेयविकारो बाईस्पत्यनहनिर्षापः, ततः सार २।२।१. स्वताज्यनिर्वापः । के. ५।१।१०१७-१८. कल्प्यात् * कांस्येन ब्रह्मार्चसकामस्य प्रणयेत् दर्शपूर्ण- क्लतं बलीयः इति व्रताधिकरणन्यायस्वरूपम् । के. मासयोः । मा. ४।३।२।४. कल्प्यात् क्ला बलीयः । न च क्लो उपपद्यमाने कांस्यभोजिन्यायः । अस्थायमर्थः । यथा मया कल्प्यः शक्यः कल्पयितुम् । ३१८१६. नित्ये गुरूच्छि मोक्तन्यं कास्थपाने च भोक्तम्ममिति * कल्प्यात् प्रकृतमत्ययो बलवान् । टुप् . ६।५।१।२. नियमवतो विनयस्य नियमामझाय गुनिन्य कास्यपाने . कल्प्योपकारात् कलोपकार बलीयः । वैकृती- मुइके इति । यद्यप्ययं शास्त्रीया, तपाप्मेतयवहारस्य पहोमेभ्यः प्राकृतचोदकपासनारिष्टहोमाः प्रबलाः १ के.लौकिकत्वात् सुन्दोपसुन्दन्यायवलौकिकेषु परिगणितः ५/२१९/१७-२०. इति । साहस्री. ३३८. .कवत्यः षः तिसः ककारपटिताः 'कया न * आप्रयणे ऐन्द्रामादीनि मुख्यानि दीपि, तेषा श्चित० (सं. ४॥३१३१ सासं. ६८२) कस्त्वा सत्यो बर्हिः प्रमूनम् अप्रसून वेति न कश्चिनियमोऽस्ति । (असं. ४१३१२ सार्स, ६८३) अमी पुण. (सं. यावापृथिव्य एकापाले जघन्यं इविः, तस्य वैश्वदेवक- ४१३६३ सास. ६८४ ) इति । वि. १२।र. कपालप्रकृतिकवात् प्रस्नं पुष्मितं बर्हिः इति नियमः * कवपशब्दः अधिगुऔषस्थः कास्यपरः । भा. प्राप्त: । तत्र मुख्यन्वान् बहुत्वाच ऐन्द्रामादीना तदनु- ९४१५/२५-२७. रोषादिनियमप्राप्ती जपन्यस्यापि द्यावाप्रथिव्यस्य धर्मः कविमिनिर्मिते गये तत्तद्देशीयभाषासु च चतुर्वि- प्रत्ननियमः आदर्तव्यः, प्रसूनोपादानेऽपि ऐन्द्रामादीना- शन्यशरसंख्यया गायत्रीछन्दकत्वं भवत्येव । वि. ८३१६. मवैगुण्यात अनियमे च द्यावापृथिव्यस्य वैगुण्यप्रसहाच्च । क-शब्दः कश-शदत्यैकदेशः समुदायमत्यय. यथा अनियतपानमोजिनो गुरोः नियतकालमोजिनः मादधाति । भा. ९।४।३।२२ शिष्यस्य च क चिदेकपात्रमोजनमाप्ती गुणभूतस्यापि कश-शब्दो मेदसि प्रसिद्धः । यथा केशवाहिनो | शिष्यस्यानुरोधेन कास्यपाननियम यादीयते तद्वत् । रथा भेदोवाहिनः इति गम्यते। भा.! ९८४१३५२२. तस्मादामपणे पुष्पितमेर हरिति सिद्धान्तः । पराकमः कशाङ्कुशप्रतोदेः अभवृषभाः प्रेर्यन्वे । २९।२-३०११. • गुरुगा यथा कास्पात्रमोगगनियम- (क्रमेण ) !ऋजु. पृ. १५३. वान् छात्रोऽनुखियते तथा विदुपा अज्ञोऽनुसतम्य । • कश्यपगोत्राणां नारासो द्वितीयः प्रयानः। संग्रह. • कास्यमोजिन्याय: प्रधानपीटाया नावतरति कश्यपशब्दः अधिगुप्रैषसः इनि दादशे वश्यते ।कु ६३१८३८. नचात्र कास्य. कास्यपरः मा. ९६४४५।२५-२७. मोजिन्याय अनशम्यानां शन विषये अर्थवेन गुणस्य . दि. ६६.

·- - - काम्य कामनाऽनुरोधेन काम्या गुणः में स्यात् ' इति । साध्ये च मुख्या कामना , साधने तु * काग्य नित्यस्य बाधकम् । 'पुरुषार्थसमासत्ते नान्तरीकी , साधनेन विना साध्यासंभवात् । तस्मात् । काम्य नित्यस्य बाधकम् ' इति · नैमित्ति तु प्रकृती साधने या कामना सा गौणी । टुप् १९६१।११ | तद्विकार सप्रयोगविशेषात् । (३६३।१०) इति २०९९ % कामनाप्नुरोधेन पुन पुनरभ्यास काम्यानां । तृतीयाविवरणवक्ष्यमाण यायोऽयम् । ( वा पृ ३५२) । कर्मणाम् । मा ११११४१२०-२६ 'पुरुषसिद्धयर्थो हि सर्व प्रयास इति त प्रन्यासन यस्त * कामिन हि अधिकृत्य साङ्गस्य यागस्य वचनम् । वरीयो भाति ।' (वा पृ ३५२) काम्यस्य भा ६५६१८ निन्याधाये अयमेव मुख्यो न्याय (अविशेषेण ॐ कामिनोऽपि काम्यकर्माननुष्ठाने प्रत्यवायो नास्ति। यच्छारत्रम् ' ( १०८1८।१६) इति दशमाधिकरण वि ६२२ कामिन स्वयं फलसाधनावच्छिन्नभावना न्यायेनापि निरास्य बाधकम कारिवम् 'शात्रफल प्रयोत्तरि । (१७८1१८) 'पोपियें पूर्वदौर्बल्य प्रतियत् ' (६५५४ ) इत्यत्रोक्तम् । सु ३१८ पृ ६० • कामिना सत्र | इति यष्ठाधिकरणन्यायेनाप्येवम् । सु. ४८८ विधीयते । ते च परस्परनिरपेशा बहव एव । वचनातु काम्य नित्यस्य बाधकम् इति न्यायेन काम्यप्रयोगे बहुवरबद्ध प्रयोगो विधीयते । भा १०६१४१ चमसस्य (प्रणयने ) अनजत्वम् । मुरारि पृ ११७८ ४५-४६ * कामिना स्वत फले प्रवृत्तवात् वदतियैव . काम्य नीचे सदो मानमित्यादि अस्थिय न कर्मणि प्रवृत्त 'न हिंस्यात् । इति प्रतिषेधाविरोध । कर्तव्यानि । मा १२१२०५१. * काम्प वैदिक धर्म ऋजु २९. विविधम् । ऐहिकफलकम् कारीर्या पुष्टिकामो यजेत' काम्य कर्म आरब्धम् , मध्ये कामे निवृत्त वा | इत्यादि । आमुस्मिफरक स्वर्गामिहोत्रादि । अनियत लन्धेऽपि वा समापनीयमेव, नि दापायश्चित्तयो श्रवणात्) | फरकम् ' चित्रया यजेत पशुकाम ' इत्यादि । वि ६२१३, * काम्य कर्म मानोपेत गर्नु यदा बाल १ ८५ शक्नुयात् , तदेव कुर्यात् । नियतु यथा शायात तथा मायानि जमातरफगानि। मा ४॥३॥१॥२७ कुर्यात् । ६।३१२, . याम्य कर्म विभाऽऽदि सहदेव । वर्णक २ पतम्यमिति न नियम 1य स्वापश्वादीन् भूशेभ्य कान्यानि तु न विपते पामासानाद फामपते, तेन प्रयोगाकृति पर्तग्या । १९११६४, काम्य यथेतरस्यानुग्यमानानि । ११२।२०१५२ ॥ गोदोहनादि नित्यायोगे ग्रहीतुमयोग्यम् । ४३२ अस्थिय 'यदि कामयेत यो पर्न य इति ? • पाम्य नित्यात् नैमित्तिकाय पल्वत् ' आसनपुरषार्थ । सदो मिनुयात् ' इयेयमादीनि काम्याति न विद्यन्ते , वाद् विप्राएलगत्तपा । बपत् शीमधारिश्यात् वाम्प न पर्ने या यजमानकामनया है तानि परियाग समित्तिकादपि ॥ या ११.३१ १.१३. भवति । यदा हि यजमानोक्सा तकामस्य शान स्यात् • धाम्य निगा प्रगल कामस्य दोन पातक गत् । तदा ऋविसमा पुर्य । अरष्न तु कामार्गमा वि १२२२२१३, • कामियम्य मारकम् अमिवयनेलिना गजमा अज्ञानात् तत् पप प्रियेत । काम्येन पमपन्त उपन्य माशे यथा । १२४ यथा नाम्य गौवनोत्री यनमानाप पाशनि थे। पाय नित्यस्य वाधकम् इति न्याय । अनुप्यमानानि विग्मिा पर्नु न शक्यते । भरिएको रिनादेव मो प्रत्याभयनमा मोरी पुरमागमा का क्या तिम्मान अस्थिय काम्यानि नबर्न यानि सते , काम्य निन्यस्य बाधकम् इति न्यायेन पयायतका दुराद पनपता या अपनार्थ । के पतसम्म उत्तरवेदिकापरयात् । अयमेव काम्परर • कास्य गुग नित्यम विकलोति , सत् हदिय यत्तयार रसायन १७७ घामाणि- (२०११) गोगाधिकरणा-(1६14) - ·कास्यभोजिन्यायावतारात् १४३३ कापिकन्यायः - विरुध्यते । अत एव यान कास्यभोजिन्याय; यथा । कनः इत्यन्या तद्धितार्योपमा चेति यनोपमाद्वयं तनवास कारोर्यादी, तत्र न तस्य वृष्टयर्यता यावय॑ते । को. | शब्दस्य संपूर्णार्थता , तथापि यादृच्छिकसमागममात्रेऽपि २२११३१२८. पशुत्वसामान्यस्य च वास्नस्य छोगेऽपि । अस्य प्रचुरः प्रयोगो दृश्यते । परिमल, पृ. १४. सद्भावाविरोधेन कांस्यभोजिन्यायाचतारात् । ७ काकतालीयन्यायेन संवादकारिणी का चन शक्तिः। पराक्रमः.४१/२. यथा ऋतुमतीना योषिता का चित् कस्मिंश्चित्तो काकतालीयन्याय: अयं न्यायोऽवधालुसोपमा-गर्भधारणं इत्यादि । श्वेताश्व. शंकरानन्दा १२२. लङ्कारमीमासाया धर्मोपमानवाचकलुप्तोपमोदाहरणे यत्तया " फलार्थमपि संततफलकामैन काकतालीयन्यायेन मेलन तय लाभो मे यश्च तद्रवेः । तदेतत् काकतालीय- | पञ्चदशवर्षपर्यन्तद्विराचदर्शपूर्णमासप्रयोगानुष्ठाने तावतेय भवितर्कितसंभवम् ॥' इति । अभयत किं ब्रवीमि तेत्रिंशद्वर्पसाध्यप्रयोगसंख्यासंपत्तेः पञ्चदशवर्षपक्षस्तुति- इति वा पाठः । इति पद्यं प्रकृत्योदाहृतः अप्पयदीक्षितैः । सपना भवति । को. २१३१४१९ पृ. ४०, कुवलयानन्दे इशावाती। वेणीसंहारनाटके तु, 'फलान्ति काकदधिधावकन्यायः । संग्रहः. (उत्तर- काकतालीय तेभ्य: प्राशन बिभ्यति' इत्यत्र अनिष्टा न्याये द्रष्टव्यम् )। वासो उदाहतः । काकतालशब्दी समासविषये काक 3 काकदभ्युपपातकन्यायः । यथा 'काकेम्पो तालसमवेतक्रियावर्तिनौ । तेन काकागानमिव ताल दधि रक्ष्यताम्' इत्युक्त कारुपदं दायुपपातकमात्रलक्षकम् , पतनमिव काकतालमिति । समासाच तद्विषयावं या तात्पर्यवशेनेतरार्थपरत्वं समास्य प्रवृत्तिः । ( ५१३१०६) इति ज्ञापकादिवायें समासः । साथै साहस्री. १२४. ' महामभक्षणाद् रक्ष्याः श्रमार्जारा- समासामावे तद्विषया नित्यनेन इवार्य विषयसमासानुवादस्य | दयोऽत्र नः । तुल्पासायोपधात्तात्तु काकादेरपि पारणा' अनुपपन्नत्वात् सन्तापकत्वमिति । 'सद सुपा' (२२११४) | क्या चाह , 'काकेभ्यो रक्ष्यतामन्नमिति मालरोऽपि इति सूत्रेग वा समासः । उभयत्र काकागमनतालपतनयो चोदितः । उपघातप्रधानस्वान श्वादिभ्यो न रसति । रुपमेयं कमेण खस्य कचिदमनं तत्रै रहसि तन्या था. ३११/७४१४ १.७१३. अवस्थानम्, तेन चकाकतालसमवेतक्रियापरयोः काक- काकदन्तपरीक्षा (-- गवेपण) न्यायः । वालपदयोः इदार्थसमासेन खस्य तस्याश्च समागमः काकन काफस्य दन्ताः सन्ति न वा, वेपा शौस्त्यं न वेति तालसमागमसदृश इति फलतीति । ताहरासमासानन्तर चविताये पथा निष्फल:, एवं पत्र तनास्य अमृत्तिः । काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीयरिमनिवाथे 'उमा- साहस्री. ३०४, साच तद्विषयात् ' इति सूपेण 'इवे प्रतिकृती' (५१२९६ ) इत्यधिकारस्थेन छ, प्रत्ययः । तथा न * काकदन्त विचारो निष्फल ! 'काकस्य कति पतनदलितं तालफलं यथा कानोपभुकम् , एवं दन्ता मेषस्याण्ट कियत्पलम् । गर्दमे कति रोमाणि रोदर्शनाभितहृदया तन्वी स्पेनोपभुक्तेतति तदयः । न्यथेषा तु विचारणा काकदन्तविचारक्त' इति विस्तरः।४।११. अयं न्याय: 'समासाच तद्विषयात् ' इति सूत्रमहामाण्ये ऽपि ग्याख्यात इति । साहस्री. ५५. • काकनिलयतम् अनमिघीयमानमपि देवदत्तगृह- • यधपि ' समासाच तद्विषपात्' इति स्त्रेण इवार्थ- सदस्य स्वार्थममिदयतः चिहभूतता प्रतिपद्यते । पा. विषयात समासात यायन प्रत्ययेन निमादित: काकता. ११३।९।३३ पृ. ११७. सीयशदः उपमाद्यगर्भः। तथा च काकतालयोरिव याह काकपिकन्यायः 'फाक, इण. पिप णः थिको दम्युदेवदनयोः समागमः इत्येका समासाोपमा, को मेरा पिकवाकयो । प्राते वसन्तमभपे काकः काकः तदानीमेव पतता तालन काकायर दस्युना देवदत्तस्य वधः पिक: पिक इति । साधी. ६५१. मी. फो. १८० - ·काम्ये कर्मणि १४४२ काम्येषु चैषमर्थित्वात् - प्रधानाशे एक, . . 1 कामस्य प्रणयेत्' इत्या अपर प्रशयनरूपे यज्ञाड्ने द्रन्यस्यापचारे द्रयान्तरेणापि तत् फर्म अनुष्टातन्यमेव ! ऋत्वर्थः । अर्यते इयर्थः उपकारः, तोः अर्थ. न तु श्रुतद्रव्याभावात् वर्मलोपः । ६।३।४. काम्ये कवर्थः क्रतूपकारः, स निरा एक गोदोहनस्यापि नित्य | नित्यप्रयोगः अन्तर्गतः । श्रुतिकृतस्तु अस्ति भेदः । प्रयोजनं पशुलामोऽपि अन्वानयेन, एवं प्रकृतेऽपि । हु. ६३।१।१. काम्ये प्रवर्तनाऽऽशिष्टसाधनत्वं 'बीते च कारणे नियमात् । २१ ॥ न तु साझे । भाइ. ६१ पृ. २५०. पूर्वपक्षे हेल्लन्तरपर सूत्रम् । फलेच्छारूपे कर्मानुष्ठानस्य / * काम्ये भ्राष्ट्रादाहतादी अमो भाधानादयः संस्कार कारणे वीते अवाले निवृत्ते वा सत्यपि कर्मसमाप्शिनियमो टुप्येरन् । भा. १२।१९।२८-२९. . काम्ये विध्या. दृश्यते । तन काम्ये फले लन्धेऽपि स्वर्गरूप नित्यफल-शिष्टसाधनवानोत्तरमेव अङ्गविनियोगः । भाट्ट.६३१२ साभार्पः कर्मसमाहिनियम उपपद्यते नान्यथा । कारीयों/पू. २५२, . काम्ये सर्वानोपसंहारसमर्थस्य अधिकारः । वृष्टिकामेष्टयाम् ' यदि यत् ताकत्येय जुहुयात् , यदि न टुप् , १।३।१।१. * काम्येषु अन्नबैकल्पे फराशिद वत् श्वोभूते जुहुयात् ' इत्युक्तम् । नास्ति समागविकलम्याधिकार वि. ६।११० कामो या तत्सयोगेन चोद्यते । २२॥ काम्येपु चैवमर्थित्वात् । ६६२६८ १ सूपदयेन पूर्वपछे प्राप्ते सिद्धान्तमा । वाशब्दः पूर्व ऐन्द्रामसौर्यसाग्रहण्यादिषु याम्येषु कर्मसु नित्यम्विय पवं यावर्तयति ) काम्ये कर्मणि स्वर्गः न नित्य , किन्तु । कतिपयाङ्गरहितप्यपि एवं फ्ल्यता स्मात् । अर्थित्वात् कामः एव नित्यः । वाम्यते इनि काम अमुककाम, इति । प्रधानजन्यफलकामनायत्वात् गर्नु । नित्यादिय विगुणा. शन्देनोक्त फलमित्यर्थः । यस्मात् सत्संयोगेन कामयोगेन । दपि काम्यात् फल स्यादिति पूर्यः पक्षः । चकारः कर्म चोद्यते । भानुमानिकोऽश्य स्वर्गकामेन एक-नित्यर्मयान्तार्थः। चास्यमाव , सत्यवस्तु कामवननेन । प्रत्यक्षं चानुमानात असयोगातु नेवं स्याद् , विधेः शब्दप्रमाण. प्रलीय । तस्मात् काम एव परम्, न स्वर्गः। अहे गुणत्वात् । २३॥ .याम्य कर्म विगुणमरि नित्यवत् फलमत् इति पूर्वपर्श दृष्टान्तपायपदर्शनार्य सिद्धान्तसूत्रम् । गोदोहनादो स्टेण मास नुशन्देन निरस्या सिद्धान्तमाद । एष अहगे गुणत्वात् गुगल्येन विधानात् युक्तं प्रत्यर्थत्वम् । विगुणस्य वाम्पमंग- पापा न स्यात् । प्रधानमनस्य सौर्य मरीतुन तथा विधानम् । परेन असयोगात् रोगभाभा । विधे. विधीयमानस्य बीते घ नियमस्तदर्षम् । २४॥ सास्य मावस्य पाया शब्दममाणायाम् । राम्देन गोर्यची पाये धर्मी स्वर्गों नित्यं परम्,दि प्रमाणेन गानमेव पावत् इति विशयते । पाम्य परम् अन्यानयेन सी पूर्वरक्षे 'दीने न विधेः विधानस्य पाप समसागोपेतप्रधानप्रयोग कारणे नियमान् नि मग यो हेनुरना, तनिरापरणार्थ पवार यामागवलात् गदिगोरगहारगमर्यवैध सूसमिदम् । पीते च अनुशागम्य पारणे यो नियम उत्त, वाम्येषधियारा । इति कुतूहम् । स तस्य तम्मे प्रयोजनाय । शिष्टाविगणय । अकर्मणि चाप्रत्ययायान् । १० ॥ उपम्य आरिममाश्यतः तदनचरमेव सित बिग पाम्यं धर्म गागमेश्य न पाय पति मिशान्ते 'प्राथमिको: पापुरी बदन्तः । तम्मादप | देन्यन्तरपर गूपम् । चकार: समुधरे । निये पण उपापवितमम् । सम्मान् बामन काण एव पन्ने এঘাৰ গংগী ৪ পৰা , এই এখায় सागतिके. अनि बारणे प्राथ. भूयो । थवर्मण्यरि अय. • काम्पे कर्मी भूतमेर म , न पायान् प्रवाशामका नायं निगमम् । नम्मान मग, करनीय नि:, काम्ये पा धुदाय मनोरमतगमयर पाये मंगि अविका । स्यात् । ९॥ - 1 ·काठकादिसमाख्यया काण्डाधिकरणं . इति । ३३।१।१ पृ.८०४, 'तथा न मिद्यते कर्म (परस्मैपदात् ) मिनुयात् इति अध्वर्युः परार्थ काठकादिसमाख्यया । अन्धनागस्मृते निमित्त- (2) इति गम्यते । अथ यदुक्त प्रकृतेन अर्थिना स्मरणादपि ।' ११ पृ. ६५०. सह एकाक्यत्वात् इति , उच्यते । एवमपि प्रकृतेन * काठिन्य नाम न गुणान्तरम् , अपितु अवयवानाम् अर्थिना सह एकवाक्यता यजमाने कामयमाने मिनुयात् अविरलः संयोगः । मजु पृ. १४९. * काणादा: परमाणवो जगत्कारणमाहुः । सु वा-- प्रधानकामस्य 'योत' इत्यामनेपदात् सामानाधिकरण्यात , आघानगताच आत्मनेपदान ७ काण्डकमः अतिदेशविपयोऽपि । टुप्. ५१९ | प्रधानकर्तृविषयत्वे अन्यतः (शास्त्रफल्गाधिकरणात् ३१७१८) १११ पृ. १२८७ १ न केवलमुपदेशविषयः । काण्डकमो- सिद्धे , ये गुणकामाः सदोमानविशेषादिषु श्रुता, तेषु ऽपि भिन्नस्थानानां सतामेकस्याने सहचोदिताना सर्वत्र मिनुयात् ' इत्यनेन समानकर्तृकत्वात् अविरुद्धया प्रकृती विकृती च संभवति । रत्न, * काण्डनमः समालया अध्वर्युविषयत्वे प्राते, प्रधानगतेन आत्मने चोदकाश्रितत्वात् बलीयान् मुख्यप्रवृत्तिकमो तु प्रयोग- पदेन समस्तप्रयोगविषयः फलसब-धो यजमानविषयोऽ. वचनाश्रितत्वात् दुर्बली टुप् ५।१।१०।१८, * काण्ड- वगम्यते इति 'यदि कामयेत यजमाना' इति प्रकरणात् क्रमः । मिन्नदेशाना हि सहानुष्ठाने चोदिते क. प्रथमः | अवधार्य तद्भागिय गम्पते । तथा च अध्वर्यु-पापारे आरभ्यताम् इति यस्यैव बोधक पदार्थो विद्यते , सपरस्मैपदमुपपत्स्यते । अन्यथा 'दुमिञ् प्रक्षेपणे' प्रथम क्रियते । ५११३१३. इत्यस्य कर्मभिप्रायकियाफलविवक्षायां नित्वात् आमने- * काण्डवीणादिमिः क्रियमाणमुषगानं दुन्दुभिः । पद स्यात् । अनया च श्रुत्या सामानाधिकरण्यं वाक्य- नदनसमानजातीयम् । गामयने महान पानय उप-गम्य बाधितमिन्यदोप. । तदशेन वा यजमानमार्थना गायन्ति' काण्डवीणादिमि । तत्र पन्यो न ऋत्विना नुसारो य. अध्वर्यो. कामः एष मे यजमानो वृष्टिं निवर्तिकाः । वि. १०१४६. पाप्नुयात्' इति , तदपेक्षया सामानाधिकरण्यमविरुद्धम् । X काण्डाधिकरणम् । गुणजन्यकामानां यानमान- तथाशब्देन च पूर्वाधिकरणान् एतावत् अतिदिश्यते श्वम् । तथाकामाधिकरणम् । 'समाख्यया न नियम्यते' इति । तथा कामोऽर्थसंयोगात् । ३३८१५३१३ ।। व्यपदेशादितरेषां स्यात् । १४ ।। भाष्यम्-- ज्योतिष्टोमे समामनन्ति यदि काम भाष्यम्-- या भवति व्यपदेश तन आविजः येत वर्षात् पर्जन्यः इति , नीचे. सदो मिनुयात् ' इति । | कामो भवति । यथा, 'उद्गाता आमने वा यजमानाय तत्र संदेहः किम् अर्विन काम , अथ याजमानः वा य काम कामयते , तमागायति' इति । यदि आत्मने इति । किमेवम् ? यदि कामयेत अवयु. इति , उत इति यजमानायेति परिकल्भ्येत, यजमानग्रहण वाशब्दश्व यजमान. इत्येव सशय. । किं प्राप्तम् १ अर्विजन समर्थितो स्याताम् । तस्मात् यजमानस्यपदेशात कामा, समाख्यानात् । अर्थी प्रकृतः अध्वर्युः । छ आमानमेव उदाता प्रतिनिर्दिशतीति गम्यते । वाक्येन सेवध्यते मिनुयान इति । तस्मात् आर्विन, वा~ अन्यन विचनादिवरेणा स्यात् ' (२८१२, काम इति । एवं प्राप्ते , ब्रूमः । तथा कामः स्यात् । श८३११),इह तादृशस्य बचनस्याभावात पप- यथा तप. १ याजमान. काम. इत्यर्थः । कुतः ? अर्थ- देशात् इत्युच्यते । याशादोपादानात् यजमानन्यतिरेकेण योगत् । अर्थन पागस सागस मजमान. फलेन च आत्मगहणात् चतुर्थो न विस्परतादयंपतीत: संमन्यते इति गम्यते उपग्रह विशेषात् (आत्मनेपदात् ) | आत्मने ना मनमानाय का' इति कर्तुद्रयस्य फल. * ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति । उपग्रहविशेषाच वन्य इति शक्यं विशातुम् । , ·काम्याग्रतावियों १४४४ काम्यकर्मणः - , . । । , सिद्ध एव च माधः पूर्व तप्रतत्र व्यवहत इति माध्यम् -- अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र ऐन्द्रयायवाद ध्येयम् । १५. परे ग्रहाः कामाय भूयन्ते आश्विनापान मण्डन-- 'दन्येषु काम्येषु न चोदकोक्तम् ।' १७. | गृहीयादामयाविनः शुक्रामान् गृहीयादभिचरतः, शंकर--'प्रत्याम्नानाच बाधनम् ।' १७, मन्थ्यमान् गृहीयादभिचर्यमाणस्य' इति । तत्र संशयः, • काम्यकर्मणा प्रारब्धस्य समाप्तिर्नियता । भा. मितेष्वपि खकमस्यानां महणम् उत सर्वादितः प्रतिकर्षः ६।२।३।१३-१५, ७ काम्यकर्मसु सर्वाङ्गोपसंहारेणा- | कर्तव्य इति । किं प्राप्तम् ? परेषु च ऐन्द्रयायवाद नुपानम् । ११।१।३।१५-१९. • काम्यकर्माकरणेऽपि । परेषु एवमादिषु ग्रहणेषु अग्रशन्दः पूर्ववत् स्यात् कामिनोऽपि प्रत्यवायप्रायश्चित्त न भवतः । वि. ६।३१२, स्वक्रमस्थग्रहणमिति । यस्ययस्य अग्नता भूयते तदमाणी • काम्यकर्मारम्भोचरं वीताया स्वर्गादिफलेच्छाया | कामसंयोगः इति । तत्फलासंभवात् नित्यकर्मवत् पापक्षय एवात्र फलम् । स्पष्ट प्रतिको या, नित्यार्थेनाप्रस्य तदसंयोगात् ।६८t नेदम् उत्पत्यधिकरणे टुपीकातन्त्ररत्नयोः सोम.६।२।३. भाष्यम् - प्राकू ऐन्द्रवाययात् मतिकर्षः स्यात् । + काम्यगुणाना विकृती नातिदेशः । भा. सारा कुतः ! नहि अन निन्यान कामस्य संयोगो मति । २३-२५. ० 'काम्यनैमित्तिकाभ्यां हि तथा नित्यस्य यदि हि नित्ये कामो भवेत् , आश्विनामानं मन्थ्यमान साधनम् । पा. ३१६३११० पृ.१.३३. इति अपशब्द. अस्य नोपपद्यत । नहि तस्मिन् वनने • काम्यपशुकाण्डे ' मानेय कृष्णप्रीपमालमेत , सति प्रवृत्तेः पश्चित् विशेषः उपलभ्यते । प्राक् ऐन्द्रवाय- धौम्य पभ्रम् , आग्रेय पृष्गनी पुरोधाया स्पर्धमानः वात् पुनः प्रतिक बननम् अर्थयत् भवति । अपिच इति पठितयोः भामेययोः सौम्येन म्पवधानात् न तन्त्रम् । प्रकृतास्ते ग्रहाः, तेषाम् आश्विनाग्रता , शुक्राग्रता (न) वि. १९१९. विधीयते । तस्मात् आदितः प्रतिक इति । काम्ययलयत्स्वन्यायः काम्य नित्यस्य बाधकम् प्रतिकप प दर्शयति । ६९॥ इति न्यायामिव एवायम् । फे. भाष्यम् 'धारयेयुस्तम् , यं कामाय गृहीयः । * काम्ययाग्यानुवाक्यानाद तैतिरीयादौ प्राया ऐन्द्रवायत्रं यदीत्या सादयेत् , अप तं सादयेत् ग कामाय प्रतिमपाठकम् अन्तिमानुवार समुदायात्मकम् । फे. गहीयु ' इति कामाय गीते धापमाणे पेन्द्र ययम्प • काम्ययाग्यानुराक्याकाण्टोक्तान मत्राणां काम्येष्टिषु प्रहण दर्शयति । तस्मात् सारित. प्रतिपय इति । एवं प्रपमायामिष्टो प्रथमस्थानपठिते याम्यानुवास्ये, मोम-- पूर्ववत् हापि प्रमाणाव विधानाम् विधीयेष्टौ दिवीयम्यानपठिते याज्यापाये इति प्रमेण इयुस्थिते. संगति । स्वार्थरतु-मामात् परेजति विनियोग । चित् युगल्यादिकमपि पठितम् । प्रदेणु अग्रसन्दः पूर्ववत् स्वामवस्यैष अमिधानात् . वस्य तु प्रमसमाग्न्यासहितेन लिड्गेन विनियोग. । वि-'स्वस्थाने प्रतिवर्षो पा शुशादेः, पूर्वपयेत् । • काम्याप्रवासु मरि ऐसायराम ये ऐन्द्रयायवस्य ग्यने , मैर सदसवात् मार र प्रतिकृयते ॥' स्परसाने एव महणम् , न १ उपग्रो. पूर्वम् । माह-- समान पीठापामग्य, मप्य. मा.१.१५१८६५-६६. पार अमिचरन् की धुन परम्, प्राणमन्यम् , प्र.कायाप्रतापिपी कादिप्रदाय मादित. मारधारापोत मध्यप वाद. पर मनामन गोदोदनावित विधेयकमा तम्य पारपा पूर्वका परेषु धामन्दः पूर्ववम् स्यात् सदादिपु । गुमायापदम्य पदनामायन दयादि भोर. १०॥१९॥६ पक्षेत्र न १ प्रशारमारिनामेव महाना भावा म्यादिति । फे.रा७२०. . प्रतिपः॥

·१४३७ काण्डानुसमयन्यायः कातीयम् इति रूपस्य सिद्धिः कंपकार उच्यते , यथा प्रयाजादीना मिनप्रयोगाणामपि | शमनीयन्यायैन ( १०२।१३) अनुयागतवेन अवि- एक एवं ऋतूपकारः प्रयोजनं भाति , एवमिहापि )/ वक्षितत्वात् साहित्यबोधकवचनामावेन अनेकेष्वपि अश्व. वारुगान् इत्यनेन साहित्यमिति चेन्न । देवता । दानेषु प्रत्येकपयोगेर वारणेष्टिकर्तव्यत्वावगचे, भाष्पत्य. हि अनेन उच्यते (न तत्र बहुत्वं विवक्षितम् । त्रि, मेतदुदाहरणं साहित्यबोधकवचनान्तरस मारनया इत्युक्तम्। वारणान् इत्यत्र-) बहुन्य धूयमाणं ( विवक्षितं सद) बन्न । 'सत्रादुदवसाय पृश्यमनीयेन यजेरन्' इत्यत्र हि यागमेद कुर्यात् , यथा प्राजापत्यान् इति । तत्र एक उदवसानसमानकर्तृकन्वरलेनैव पृष्ठशमनीये बहुत्वादेः सिमन् अश्वपतिग्रहे यहको वारणा. प्राप्नुवन्ति (न पासवान् युतर साहित्याविरक्षा । महने निमिचसम- वैतदिष्टम् ) 1 पुनरपि नैवास्ति साहित्यम् (इति नसल्याकत्वस्यैव शायटन्दास्य नैमित्तिविशेषणतया चोपरिहारी उभावपि उपपली इति ) । तस्मात् बनना. अमाप्तस्य विधेयत्वात् युक्तमेव अनेकनिमित्तनिपाते न्तरमेय साहित्यप्रतिपादक द्रष्टव्यमिति । नैमित्तिकसाहित्यमा रापच्छन्दाभावे हि युगपदनेकनिमित्त- सोम- मन भाष्ये झारणादम्यावृत्तिः इति सूर्य बहुयु संनिपाते तन्त्रेण नैमित्तिकी इपिरेव प्रसज्येव इति युक्त पुरोडाशेपु पथा काण्डानुममयः एवमिदापि इति पूर्व- एव तावन्छब्दार्थ अधिः । यत्रापि हि पुरुषार्थतया न पोतदृष्टान्तौपम्यकथनार्यत्वेन व्याख्याय बहुषु पुरो. वन्त पातिव यथा युगपदनेफचण्डालादिस्पर्शादी डारेषु अपि उकन्यायेन पदार्थानुसमयं प्रापस्य प्रधान- | अनेकइदाहादी च, तत्रापि नैमित्तिकस्य सदनुठानम्, मेरमात् काण्डानुसमयः इति अधिकरणान्तरपरतयाऽपि रिभुत ऋतुपयोगमध्यवर्तितदद्वारुणेटे अतश्च आग्रेया- पाल्पातम् । यद्यपि अश्वदाने निमिचे चतुष्कपाले. दिमेदेऽपि प्रधानायगन्धयत् युगपदनेरुकालभेदने जिधीयने , तत्र पारत. इति विधेयसंस्पोरलक्षणीभूत- होमतन्वया वारुणेप्टे. तत्रन्यासक्ती निमित्तमममा. निमित्तेपत्ताप्रतिपादनेने नैमित्तिकेयत्तायाः अरगतस्त्रात् । कवविधानेन तापवयीतापपि एकमोगविधिपरि- भगतविषयतया सत्रादुदाय पृटशमनीयेन योर रहीतत्वेन साहित्यप्तीते. युक्तमेव उदाहरण म् । इन्यत्र बहुपात चकमालयाचस्य अविवक्षितत्वात् तत्र च भारादुपकारपेगु बहुधा प्रसाएर । सनि. यावतोऽश्वान् ' इति बहुत्वस्य निमित्तातादेव, पातिषु यहुधा पदार्थानुगमय एक । कचिदेव तु प्रधान- अविवक्षित राय एकस्मिन् दयोः भरपु पा अश्वेतु दहेतु विरोधे पाण्डानुममप । प्रदाने तु प्रतिपन्नदेवनाकामात तावासंन्या पाहणेष्टि. पर्त या इति वाक्यार्थः । तथा च तत्वलमेव । पुरोहाशमाने तु निमिचसमस्याकल्प साहित्यम्य अविवक्षितत्वात् न सहमोगा, सिन्तु मेदेन माजापत्यरत् इति दरम्यम् । इति कारपदापानुपमपापोः इदमयुनम् । तपापि मण्डन- 'पाई पुरोहासागुणे मेग।' पादिन्यविनायक पचनान्तरमस्ति इति तराने शकर-पाश्वानुरामपयोगः।२, समर्थितम् । • पाण्य नाम मेरा गुस्पागतः। त्रि पि-प्रीमहे । या पूर्वन्यायोऽस्ति या न | २४२, . का नाम साम शिपिरोपाय प्रातम्य मा!, अभि तामायनो, भरपुरास शोषता' सानो पापरम्.....पाण्यानां परमाननी माह- पर तु प्रधानविरोप., यथा अश्वमीमहेष्टया मागासो द्वितीय प्रशान्ज । या AN५. शवे मा सारो या अवदाने वार मु पुरोडमोड अप्पमणेषु • फासीयम् पी रूपम्प निमिया यदि सामधिमाश्या मान मिपेट, दोरन् । मोरा पिस्सिम - गदियो यम्' (पा. 0 समान मनममय एष विषयाद्रानाम् । १..)ीमत्र माया रिमम यमत्र पाटिक मिसगढम्म पारम्य मी. 'पमिनोम' (पा. १.१) सी मग पक्षित या कविगतम म गा. 43. समभागमादिगुयेन (पा. १९९१) मायादेवी - .

·काग्रस्य एककपालस्य १४४६ कारकाणां प्रथमतो सोम- दीक्षितधर्माणाम् इटिसाध्यदीहालक्षण-1 • कारकं विभक्त्या प्रत्याय्यते । २१२।५।१६ पृ. ५.३. निमियानन्तर्यनियमेऽपि पाथिकृतादीना नैमित्तिकाना न • कारकं सर्वे कार्यसमधिगरसम् । ऋजु- पृ. ९४. निमित्तानन्तर्यनियमः इति अत्यवस्थानात् संगतिः । • 'कारकं घुच्यने कुर्वन्नाक्रिया तत् करोति च । तस्मान माह- काम्यानाम् उद्भित्सौर्यादीनाम् , नैमित्ति- दन्यसबन्धः कारकस्यास्ति कस्य चित् ॥' (क्रियां कुर्वत् काना च मेदनहोमादीनां समिदादिवदेव पाठक्रमात् । कारकमुच्यते । तत् च कारकं अक्रिया क्रियामि क्रमे प्राते , उपायप्रवृचिवावछिन्न प्रति फ्लेच्छापाः । द्रव्यादिकं न करोति इत्पन्वयः ) । पा. ३।१६।१२ कारणयात् नैमित्तिकानुष्ठानग्य च निमित्ताधीनत्वात तदनुरोधेनेय क्रमावगतेः न पाठस्य नियामकता 1 वस्तु- ( कियायाः उपदुर्वन्नि . अथ च प्रतिकारक कार्यमेदः । पृ. ६९२. * कारकाणि कर्मादीनि सर्वाणि तावत् वस्तु,यत्रैकप्रयोगविधिपरिग्रहः अनेकेषाम् , तत्रैव क्रमा. पेक्षाया पाठादीना नियामकता, न तु यत्र मिन्नप्रयोग भा. १९६९।२।७. • कारकाणि कृदन्तामिहितानि तिरो- हितावान शक्युरपि नामार्यत्वेन क्रिया ग्रहीतुम् । मुसि विधिपरिग्रहः । अत एव तादृशस्थले पाठः पारायणादी उन्तस्थानि उपयुज्यते। तु अविर्भूनत्वात् शक्नुवन्ति । वा. 1 मण्डन- 'काम्ययागेषु न कमः।' ४१२२ पृ. ९०५. * विधीयमानाया क्रियाया कारकाणि शंकर-- 'पाटकमः ऋतूनां न ।' उद्भूतशक्तीनि भवन्ति । तानि किश संप्यन्ते * कायस्य एककपालस्य वरुणप्रघासगतस्य यत् सार्थ. कारकत्वात् । प्रविधीयमानाया तु कियाया कारकाणि वादविधिकाण्डम् , तस्य साकमेघीयैकापाले अतिदेशः। अनुदभूनाक्तीनि भवन्ति । टुप्. १०३।१५) ६४. • कारकस्य कत करणापादानाधिकरणकर्मसंप्रदानानिरि- भा. १६४।२२, * काये एककपाले वरुणयासगते आग्रयणगतद्यावापृयिन्यैककपाले च द्यावापृथिव्यैककपाल. क्तस्य अभावान्। सुप ७५१. कारकम्य क्रियानिवृत्येक विध्यन्तम्यातिदेशः । एककपालत्वसामान्यात् । ७३२० आमीयो न्यापारः म एकवचने विवक्षिते एपेन कर्तपो खभावत्वम् । सोम. ४.१५ पृ. ३५३. * कारकम्य य २६-२७. भवति । मा. १९५, . कारकयोः साशात • कारकम् अमिदघत् प्रत्ययः शक्तिमात्ररूपेण | (क्रिया विना ) अन्वयायोगात् । सु. पृ. ८२७. नमुन्यरूपेण तस्याकारकत्वात् । वा. ३४) ४।१३ पृ. ९३३. . कारकमेव प्रधानम् । प्रकृतिपत्पयो • कारकाणाम् अन्तरक्रिया कर्तृत्व प्रतिययमानाना प्रत्ययार्थ सह ना, तयोः प्रत्ययार्थः प्राधान्येन ' इति प्रधानक्रियासु कर्मादिविभागो जायते । प्रतिक्रिय योग्यता. प्रत्ययार्थप्राधान्यस्मृतेः । लिसंख्ययोश्च प्रत्ययार्थवा. भेदात् अवान्तरक्रियावैचित्र्यं भवनि ! था. ११. चिरेशससिट पदे प्रवेश प्राणन एक. ३७०, . कारमा क्रियाऽऽशितावेन परस्परसंबन्धा. स्यैव प्राधान्येऽवगते कारक वेन प्रयोजनवयात् प्राधान्य- भावात् । २११९०४८ १. ४५८, . कारणी प्रतीते. लिनसंख्याऽपेक्षया वा प्रातिपदिकार्थप्राधान्य रियापरिहारेण (रियो दिना यर्ष ) अन्योन्य- स्मृ युपपत्ते. कारकमेव प्रधानम् । मु. पृ. १०१४. संबन्धाभावात् । १।२।४।३१-१ पृ. १४६. कारवागा कारक क्रियाया एव भवति , न इन्यस्य । के. धावपर्यान्वयम्य अन्युनत्वात् । एतेन पारपाणां धात्य. * कारक च नियाऽर्थम् , भूत वात् । मा १९१६ गावपादिनो नैयायिस. पराता । रहस्य. १३५, ६६. • कारक न विभक्तिपनिपादितम् आविर्भूतपूर्वा- कारकाणा न . चिन् परस्पर माला मयन्धः । परीभूतभावनैकदेशः इत्युक्तम् । वा ३६९१३ पृ. क्रियाऽन्विताना नु तदद्वारकोऽन्येर पश्चात् मबन्धः । कारक विमस्त्या अन्य प्रातिपदिकार्थों रत्नाकरः, होवा, गन्दायसंबन्धे ।। • कारका विधीयते इत्येव परमार्यः । ६९२ पृ. ६९, मपमठो भावनाइन्वय एव स्वीक्रियते 1 माह. अभिदध्यात, - ·कामसंयोगे तु १४३९ कामना द्विविधा तु कामसंयोगे तु वचनादादितः प्रतिकर्षः । * कामाधिकारेषु काम्यमानफ्लसिद्धिपर्यन्तत्वात स्यात् । १०५।१८६५ ।। शास्त्रस्य न नियोग एव स्वसिद्धार्थ पुरुषं प्रयुक्ते । तुशब्दः पूर्वसिद्धान्तवैपम्गार्थः । कामर्सयोगे 'ऐन्द्र- रागाशितप्रवृत्ति वात् पुरुषाण फलत एवं प्रवृत्ति वायवाग्रान् ग्रहान् गद्रीयात् य: कामयेत यथापूर्व मनाः सिद्धः। पृ. २९. कल्पेरन्' इति पर कामेन ऐन्द्रवापस योग,, तत्र कामेष्टौ च दानशब्दात् । १०।२।१५।४५ ।। आदितः सवितः अशोरपि प्रार प्रतिकर्षः स्यात् -प्ला प्रतवणं प्राप्य अपये कामाय माकपाल (कामयेत ' इत्यादेवचनात् । इति पूर्वः पक्षः । पुरोडा निर्थपन्ति , तस्यामश्वा पुरुषी च घेनुके दत्वा वद्देशानां वाऽप्रसंयोगात तयुक्तं कामशास्त्र प्रति यमुनामवभूषमस्यन्ति' इति सारस्वते सने कामेष्टि- स्थानित्यसंयोगात् । ६६ ॥ रुक्ता । तम च अश्वा धेनुका पुरुषी च धेनुकाम् , अश्व- याशदा पूर्वपक्षं न्यावर्तयति । फामर्शयोगेऽपि । जातीयां मनुष्यजातीया च धेनुका धयन्तीम् अर्भकाप ऐन्द्रयायवस्स ग्रहस्य न सर्वादितः प्रतिकर्यः । किन्तु दुग्धदात्री दत्वा इति ऋविग्म्यो दानमुक्तम् । इयं कामे- तदेशानां धारादेशानामेय अग्रसंयोगात् अप्रतासंचधात् टिश्च सारस्वतसनाङ्गम् , सत्रे च दानं नास्तीत्युक्तम्' तयुक्त धाराऽअनायुक्त कामशास्त्र फलस्य शासनं स्यात् । तथापि दानधन्दात् दत्वा इति दानवाचफशन्दात् इदं पारायहाणामप्रतये कामः साधयितुं शक्यते । नित्यसयो- परिकथार्थमेव स्यात् । इति पूर्वः प३: 1 वशन्दः उद- गात् अप कामसंयोगेऽपि संयोगाक्लन्यायेन नित्यसयो- यसानीपशान्ताः । उदवसीने कर्मणि यया परिफयार्थ. गात् ऐन्द्रवायास्य धाराग्रहाग्रतयेत्र काम्यत्वं नित्यत्वं च मेव दानमित्युक्तं तद्वत् इति । सेयोगभेदेन सेत्स्यति । तस्मात कामसंयोगेऽपि खकम वचनं या, संवत्वात् । ४६ ॥ स्वस्य महणम्, नसर्गदितः इति सिद्धान्तः । अत्र चाशदात् पूर्वपञ्चो न्यावयते । सारखते सने विहितायो अपता न विधीयते , किन्तु तदनुवादेन ग्रह एय कामेटी 'तस्यामश्वा पुरुषी च पेनुफे दत्वा । विधीयते इति पम् । के. इति पवनं मरति । कामेष्टेच सत्रमध्यपतितत्वेन मन्त्र- कामाकुलकामिनीन्यायः। यथा नायकगुण- यात समागमात् न त परिक्रयः भवति । पचनालत गाः प्रणवद्धानुरागा का चन कामिनी मदनविहलातु अश्वनातीयाया मनुष्यजातीपाराश्च धयन्त्याः दाने विरहरलेशमसहमाना मदनलेवाऽवलम्बनस्वारसा निवेद-धर्ममात्र कर्तव्यम् अदृष्टार्थम् इति सिमान्तः । के. नानि विधत्ते । ततो वेगात् तनिकट अटत्यपि । तस्मिन् कामेष्टी सारस्वतसप्रगताया तुरग-मनुष्य-गो- अवलोकितेऽपि तदवलेकनं तदीयगुणररामर्शमारे जनजातीयाना दानमदृष्टाय न सानत्यर्थम् । अधो साधारण प्राप्स हदांगममान लगने । यदा व पूर्व-पुरी पेनुके दवा ' इति । वि. १०१२।१५. पचनात् तदीयगुगरामा करोनि, तदा तशयमेव कामक्ये सौमरनिधनयोः (सौमर साम)। पूर्णमायमन्येति । एवं स्वाग्मनि विश्वेश्वरात्मना मास- होम्, ऊ , ऊ इति निधनविशेषनियमविधिः फ. मानेऽपि सनिर्मामन द्वीपगुगामारामर्शविरहसमये | भेदेन । वि. २१२।१३. पूर्णभावं न संपादयति । यदा तु गुणाचनादिना मर्य • कामोपयद्धानां पदानां परम् एकरवाये रामसरन गरिसरमेश्वरो वर्षग्रामों जापते पश्यने । . ८८२. ता वयमेन पूर्णात्मवालयमः इति । २.६.से. प्रय. • कामना व विषयमौन्दर्यशानात् वा पोषपने, मिशाने भनिनोऽयं शप: । माइनी. ७१३. न पिपिधाणा रयते । वि. २११४११. कामना • फामाधियारे नियोगो गागस्य दम्पती विविधा साम्प मापने का स्वर्गम्य साप न.न यही, पनाएर सम्यतासिदः .. २ कामदारम् !मा प्रपने मों .

·कारविभक्के १४४८ कारणादश्यावृत्ति . , 0 भ्युपगमात् । अन्यथा च एक वादे कारद्वारा क्रियान | करणे पठी , यथा शतस्य दीन्यति । 'शतस्य प्रति- स्योक्त्ययोगापते संस्यैव कारक विशेषणम् । १४३० दीन्यति । अग्नये अगस्य इविषो वपाश मेदस * कारकविभक्के चटीयस्वात् । सर्वो हि संबध | प्रेष्य-अनुहि । 'आज्पस्य यनते । संप्रदाने चतुर्थी, क्रियागर्भ एव । तेन सूतवाकमतरमहरणयो लक्षण यथा मेश्रावरुणाय दण्ड प्रपन्चति प्रदाने पाटी, कियागर्भोऽय संभघ । न चेह रक्षणरिया उपात्ता, यथा ' गोधा कालका दार्वाधाटास्ते वनस्पतीनाम् । वामनानामपैश्य अस संबध प्रयतम्य इति विप्र/अपादाने पञ्चमी, यया । अप्रैस्तृणान्यपचिनौति । कृष्यते । क्रियाकारसंबधस्तु नान्यापेक्ष इति बलीय अधिकरणे धष्टी, यया 'पञ्चकन्यो द्विा अहो मुक्ते'! त्वम् । तेन करणमेव सूक्तवाक । शा शरा / अधिकरणे सप्तमी, यथा 'समे दर्शपूर्णमासाम्या यजेत' । सोम-- क्रियागर्भ क्रियटित क्रियाप्रयुक्त इति मातिपदिकार्थक्रिययो अस्वार्ययोरपि विनियोक्त्री सुप्- यावत् । यथा राक्ष पुरुष इति राजपुरुश्यो संबध तिड्-श्रुतिस्तु मोक्तानामेव अर्थाना विनियोक्त्री। एकस्यो दानक्रियायाम् उभयो दातृप्रतिग्रहीतृत्वभावात् बाल ४४, ४५ , कारकविभक्तिश्रुते रेष तथा दानक्रियया प्रयुज्यते, तद्वन् सोऽपि सेवध किया | विनियोगहेनु वम् । सु ४ १२०९ कारकविभक्ति प्रयुक्त । उत्तन न कियागर्भमरपाटते संम्धन साध्य वात् नियासंबधस्य । या ३१६६।१२१ ६७९ क चित् । इति । तेन यंदर सृतीया इयभूतलवणे कारकश्रुति तदितथुतेलीयसी इति 'ऐया स्यात् , तदा तृतीयया (सूक्तवान प्रस्तर प्रहरति ) । गाईपायम्' इत्पत्र मत्रस्य गाईपल्याङ्गत्वमेव, नेद्रात्वम् । सूक्तयाक्स्य प्रस्तरस्य च लक्ष्यरक्षकमाव प्रत्याय्य ।सशेष्यनेक वे इदम् । को (तापर्यम् ) ३।७४ च लक्षणक्रियाप्रयुक्त , लक्षणक्रिया विना लक्ष्यरक्षण पृ ३५१, • कारकश्रुति पदश्रुत्यपेक्षाया दुर्बला उप भावस्यासमवात् । रक्षणक्रिया नाम शानक्रिया । न जीवकत्वात् ‘सोमेन यजेत ' यादौ । शेषानेक वे चात ज्ञानामिका किया उपाता। एर च लक्षण किया। इदम् । ३।३॥७॥१४ पृ. ३५१, • फारफभुत्यो विरोध कभित् हृदयमागमय शायशापकमावासको लक्ष्य सामान्यविशेषभावादिना रावल इष्टव्यम्, 'आमेष लक्षणभायः मयेत य इति त प्रतीति विलम्बन जायते ।। चतुर्धा परोति'' पुरोगाश चतुर्धा करोति' इत्यत्र पारकमावेन संबधस्तु शोपात्तक्रियाया माक्षादेव | यया । शेष्यनेक वे शरा१४२५१ रोगवति इति नियान्तरानपेन्चिात् रियाकारसबाप पारपायवे विधर्मापारमेदो मति एकसारक शीम प्रतीयते । एव च ( उपपद-कारक-विमवत्यो ) निधन तु अर्थसहसमरि एवयनसाप्यम् । पा. स्वस्खायप्रतीतिदीप्रपमा हतबलानमित्यर्थ । वारक २२।५।१६१५.७ विमतीनां विनियोजकन्यम् । पा ३१ • कारणम् 1 अम्पमिचारि च कारण कारणावता • भारयविभक्तिरूपा विनियोवत्री अनि । मिष्टम् । भा १६१२१६८२ चपलीय फर्तरि तृतीया यथा ब्राह्मणेन Aषारण पाट्री वेदो कारण गते पापिनुम् । २१ ८४. ऽप्येयो शेयपवर्तरि पठी, गपा 'कृष्णस्य वृति'" • येन विना पन्न समवति, छन् तम्य कारणम् । वृहती. फर्मणि द्वितीया, यया 'प्रीहीनयति' । कमगि ४ तृतीया , यमावादा जुगी' या पिनर या कारणारभ्यावृत्ति । ५।२६१३ ॥ जानीते 'फर्मणि चापी, सपा 'मामाय पारी। परीक्षा यत्र यागे भूयसामान पीयहो पर्मणि पटी, पपा 'जगत् कर्मा' 'चित्रगोन मत, उन प्रयश्वप्रतियह चतुमपाले पारण पुरोसा गदोह करणे तृतीया, स्था शोमेन योतयमितता कर्नम्यो मी । तम भूय मु पुरोद्धार परणे ममी , यथा स्लोरेन स्टोका दुक्त । देणु कारधानादिविरमिवामनान्ताना ·कास्यः गुण १४४१ काम्ये कमणि . भ्यामुपसंदतव्यम् । वा. श६११६१४३ पृ. १०६५, वचनस्य अङ्गेन एकविवशतित्वेन नित्यस्य पाशदश्यस्य । • शाम्यः गुणा भिन्नप्रयोजनोsh अपान्तरमाकत्वात् । पृ. १४९. * ' काम्येन नित्यस्य बाध: । इति उसायों विरोधिगुणान्तरशानमिथ्यावावधारणसमर्थः । ३३६१३।१० काम्यनित्यसमुच्चयः' ( १२४१७११७-२५) इत्यधि- करणस्य न्याय: । के. काम्येन नैमित्तिकस्य अङ्ग- काम्या गुणः श्रूयमाणो नित्यमर्थ विकृत्य प्रसनो यथा प्रतिष्ठाऽर्थस्य एकविंशत्यनुवचनस्य अनेन निविशते । इति न्यायः । यथा गोदोहनगुणो नित्यं । एकविंशतित्वेन वैश्यनैमित्तिकस्य साप्तदश्याय । पाल. चमसमाधनकम् अपां प्रशयनं विकृत्य निविशते , एव.पृ. १४९, * काम्येन नैमित्तिकस्य बाध: । पृ. १३३. मुक्प्यगुणो नित्याममिटोमस्य संख्या विकृत्य संसाऽन्तरत्यंकाम्यस्य अमेो ( अग्निचयने पृक्षायादिनन्यस्य ) गमयति । वि. ३।६।१६, काम्यः पुरुषार्थः अधि आइपनीयत्वामावः । मा. १२।४ादा२६-२७. फारविधिः कर्मफलसंबन्धपर: 'दर्शपूर्णमासाम्यां स्वर्ग. याम्यस्य अवैकल्ये नेप्पत्यम् । वि. ६३R. कामो मजेत' इत्यादिः । गुणफलसमन्धरथ 'दमा . पाम्यस्य उत्पन्न शिष्टस्यापि उत्पचिशिष्टमाषकन्यम् । इन्दियकामभ्य शुटुयात् ' इत्यादिः । बाल. पृ. १४. सु. पृ. ४८८.. वाम्यस्य कर्मणा यावदिच्छमभ्याप्त: काम्यो वा ममितिको वा निस्यमय विकृत्य | सन् या बहुक्त्यो या ! फलभूपार्थी बहुकन्या, संतुष्टः निविशते । इति पायात अनित्याधिमरेण निविश- | सात् । यथाकामी मतीयेत । भा. १९१४।२४, मानमपि न नित्यमनित्यपति । भामती. २४८३२ • काम्यस्य धर्मान नित्यस्य भवितुमर्हन्ति । ६५. घ. सू... फाम्यो था० यया अक्ष्यामये मुद्रौदनमोजन * काम्यान कर्मणाम् अनुराने पाठकमोन नियामकः, निवातशय्या चेति नियं शभ्यासनं मोजनं च विक्रोति। प्रयोगाभावेन परस्परफमाकामाया ममारत | तमान भा. १०३३५३३२, १०२४८१.. ग्राम्यो पा. पामो का निमित्तं या यत् पदोत्ययते , तदा मोदितो यथा स्वार्थोऽमिप्रयोगो नित्यप्रयोग विकृत्य प्रयोग-यागः कर्तव्यः । वि. ५/३/१२, . काम्पाना कर्मणाम् स्योमयाविशेषात् नित्यविधैः प्रयोजकत्वं बाधित्वा असति प्रतिबन्ध ऐहिकं फलम् । सति तु आमुस्मिकम् । निविराते , यथा या फलनमसप्रयोगो नित्यं सोमप्रयोग ) स्वर्गस्तु आमुप्पिक एर । ४४३१२. . काम्यान प्रति. विकृत्य निविश काम्पनैमिमिकाभ्यां नित्यकार्यसिद्धःनिधिभिः प्रक्रमो नास्ति । यदि प्रशान्ते फरिमश्चित फलतः. १८३२ ब. . . 'उच्यते यो गुणः । गुणनामकल्पे दयनाशे सति प्रतिनिधीयते , ततस्तस्य काम्यः क्रत्वन न गाते । प्रत्यर्थ कर्म ग्रहाति स एव अवश्यं समापनीयत्वात् विकारण प्रतिनिधिना तुल्यं स्वार्थसिदये ।।' या ६१.१.१.१५.. काम्या: समापनम् । या. ३६.१५६४०. . काम्यान प्रारम्यान सामिपेनीकपाः दपूर्णमामयोः 'एकविंशतिमनु- नित्यकर्मगा च भुतन्यापचारे प्रतिनिधिना समाग्नम् । ध्यान् शिवकाम 'चितिमनस्यात् अम- मा. ६१३१४१३-१७. 'चर्षितिमनुयाय प्रशासकामस्य । फाम्ये कणि नित्यः स्वों यया या 'दामितिमनुव्यात् प्रतिमा कामप'' परिशतिमनु- सत्ययः । ४।५।२०॥ मपात सामय' इत्मादयः नत्र पारदुलमन्याप सौर पर नपेद् सहरसामः' इत्यादी काम्ये ( भागन्तोः बिराति ना , भविधानामा कर्मन विभनिदत् नित्यः स्वर्ग: म्यात मार्चमादिक गमेन या पूरयितम्या । भा. Vel२५-३३.६ अन्वानयन स्यादेष । मा वामान्या पलिता • काम्पेन अमिषायोगेश त्यस्य अमिहोत्र- उम्पने माता मरि भाइसम्यम् 'सीत्र मोगर पालिकाल. . १३२, . सम्पन | मारानि भासमाहियन्ते , सबै शाफे सोही भादपत्रे मस्सस्य मनमो यथा मतिय एयरनु किन् । यथा यमागे कलर्षः 'गोनेन . मो.को. १८१ .

·काम्यासु विकृतिषु , काम्येषु सवाहोपसंहार १४४३ दं सूर्य कुतूहले नास्त्येव । के. | देवतया निवर्तयितन्य. श्रूयते आग्नेयमष्टाकपालं निर्य. * काम्येषु सर्याङ्गोपसहारसमर्थस्यैवाधिकारः । पेट् रुकामः' इत्येवमादि । सिर सहायापेक्षे करप्पा सर्वशत्यधिकरणम् । भा. ६।३।२।८-९. माने निर्देशो बाध्येत । अथ तेन निवर्तिते चोदकपापितस्य * काम्याः इष्टयो गोप्या इति तासु प्रघाने उपाशु न किञ्चिदस्ति प्रयोजनमिति तत् श्रुतमपि सिद्धलात् खम् । वि. ३२८।२०. * काम्यासु इष्टिषु उपाशुल्क प्रयोजनस्य न करिष्यते। . प्रधानेरेव संवध्यमानम् अङ्गस्याचोदितम् इति वक्ष्यते सोम-पून श्रुतस्यैव नियतावेऽपि इह श्रुतस्ये (३।४।१९।३५-३६ )। वा. २०१।४।१२ पृ. ४१४. चोदकप्राप्तस्य च विकल्पः इत्युत्थितः संगतिः । सूत्रा फास्यासु विकृतिषु उपदिष्टै व्यदेवताऽ5-तु-- सर्वामा ट्रम्पदेवतादिगुणयुक्तवैकृतचोदनाना दिमि. प्राकृतद्रव्यदेवताऽऽदीनां बाधः । चोदके द-यविषये अप्रवृत्ते सति तद्रयादीना महर्ष सर्वासां गुणानामर्थवत्वाद् महणमप्रवृत्ते स्यात् उपदेशार्थवत्त्वाय इति । स्यात् । १०1७११७५८।। वि-काम्येष्टिषु द्रन्यदेवं प्राकृतं न निवर्तते। भाष्यम्-~- काया इष्टयः श्रूयन्ते । 'आग्रेयमष्टा- लिपीते वर, न पार्विकल्पो र समुन्नयः ।, कपाल निपैद् रुकामः' ' अग्नीषोमीपमेकादशकपाल | शिनात निराकाशत्वतः कुतः । चोदकः शिष्ट एवास्य निर्वपेत् श्यामाकं ब्रह्मवर्चसकामः' 'ऐन्द्रमेकादशकपाल विषयोऽयोनिवर्तते ॥ ( चोदकः कुनः, नास्त्रीत्यर्थः । निर्वपेत् प्रजाकाम.' इति । तत्रैतेषु यागेषु अयमर्यः किन्तु अन्य विषयः शिष्ट एप इत्यन्दया)। सोशयिका कि प्राकृतं द्रव्यदेव निवर्तते , उत न निवर्तते माह- कृतं श्यामाकादिद्रम्प सूर्यादिदेवता क्रिया- इति । सर्वासामेयं जातीयकाना चोदनानामुत्पन्नानां द्रम्य अन्तरसाधन च शरादि पारवत स्थानापन्नदम्यदेवता. देवतेनैव महोत्पत्तिः । तस्योत्तरकाल चोदकः । तस्माद- कुशादेः निवर्तकं न वेति संदेहे , उभयोरपि प्रमाणसिमा गृहीते दन्यदेवते चोदयेन , विधिनैव प्राते । द्रव्यदेवता लान, कल्प्यत्वेऽपि अतिदेशस्य प्रयाजादिविषये आव. प्रति निराकाशे यागे अवशिष्टान्पङ्गानि चोदकः माप-श्यकत्वेन कुशादिविषपन्चायश्यम्भावात् , दुर्बलप्रमाण- विष्यतीति । अथ यदुक्तम् (२०७।९।३०) अग्रहणात् । प्रापितस्यापि च प्रचलप्रमाणशापितेनापि अत्यन्तबाधा महणमिति , तदिह सिद्धम्। योगात् उभयोरपि तुल्यबलत्वेन विकल्यः । नहि प्रत्यानं अधिकं स्यादिति चेत् । ५९ ॥ मिनोऽतिदेशः कथम्मावाकाइक्षिण्या विकृत्या राघवेन भाष्यम् -- इति चेत् पश्यसि , विधिना मातत्यादव-प्रतिदिन्येनाकारकस्य एकस्यैर अतिदेशष्य फल. शिष्टानि चोदकः प्रापयिष्यतीति । नैतदेवम् । भधिक नात् । अतो न क चिदपि प्रत्याम्नानादापः । इति स्यात् । उत्तमेतत् (१०७९३१) तुत्पश्योदकः । प्राप्ः उपकारपृष्टमावेन पदार्थानामतिदेशात् यदुपकार- बझेप । नहि म पदार्थमाकावति । पदार्थकृतं मकार-जनकीभून पदार्थो विकृती भाग्नातक, तदुपकारजनकी- माकारयति । तस्मात् द्रव्यदेवतमपि चोदक प्रापयति । भनषाक्तपदातिरिक्तपदार्थानामेव पितापतिदेशात भाले यवनप्रामाण्यात् अधिकं भविष्यति । पकं । कुशादिपदार्थस्य आकासाऽमावे अतिदेशविषयवस्यैव यवनप्रापितम्, अन्यधोदसेनेति । अकल्पनात् कुगानां व प्रामाणिकत्वम् । अत एव नाथाभावात् । ६०॥ दस्त• अपातस्यैव कविषादर्शने सति पापक. भाध्यम-मैतदेवम्, अधिक कर्तव्यमिति । युत! शास्त्रस्य आइवनीयारिवाना साधेन शादि. भाभायात् । प्रपोजनामादित्यर्थ । सत्यं चौदस विषय म्रमात् प्रासयाधयायपहार । विस्तरेण त. मारा मत्यरभुत्या न प्रतिनिध दम्यदेवतम् , रिन्नु पराप मिति कोसमे पगापिकरणे ( ३१३१). सद, यागनियंतये । स च याग नै दयेश एकपा | सिद्धाः पत्याम्नानात् मिमि. मुशादीनो यामः । . ।

·कार्यवेला १४५२ कार्यव्युत्पत्तिसमर्थेनं , - * एकाद्या युत्पत्तिः तथापि - तम् । तदया- कश्चित् के चिदुपदिशति । प्राचीनं । तथापि न कार्यविषयैवेति नियम: { यदा वृद्धमातुरं का मामादानाः' इति , वस्य सर्वत्रामधुद्धिः प्रसका । प्रति विनोदाथै नद्यास्तीरे फलानि सन्ति' इति वाक्य 'ततः पश्चादाह ये शीरिणोऽवरोहयन्तः पृथुपर्णास्ते / प्रयुक्ते , तदा अन्यः कश्चिदेतद्वाक्यमर्याच्छुवा तत्र न्यग्रोधाः' इति । स तत्र आम्रबुद्धया न्यग्रोधनुर्द्धि प्रति- गत्वा फल्माहरति तत्र अन्यः अन्युत्पन्नसात् दृष्ट्या पद्यते । स ततः पश्यति बुद्धया, भाम्राश्चापकृष्यमाणान् । उत्पतिपादने तस्य याक्यस्य सामध्ये क्ल्पयति । अतो न न्यग्रोधाध आधीयमानान् । नित्या एव च हि अस्मिन् कार्य एव व्युत्पत्तिरिति नियमः । विषये आम्राः, नित्याश्च न्यग्रोधाः, बुद्धिस्तस्य विपरि. विञ्च ‘कोऽयं राजा ? पाञ्चालराजः' इत्यादिए णम्पते इत्येयं प्रकृतेऽप्यूटनीयम् । साहस्री. ६०६. प्रश्नप्रतिवचनादिषु दृष्टः कार्यन्यभिचारः । विश • कार्यवेलायाम् असतः देवैरपि अप्राप्तिः, अनि./ यद्यपि कार्य मित्तकार्यों पादप्राङ्गात् इत्युक्त प्रबन्धनिया । (योग. / उचरफालं बहुशः सिद्धार्थ लौतिक्वैदिकप्रयोगदर्शनात संबन्धाशेपपरिहारे ३३ ) या. ४||१३ पृ. ९२९. | सिद्धार्थकार्यविशेष परित्यज्य अर्यमाने शक्ति निश्चयो * कार्यव्युत्पत्तिसमर्थनम् । इदानीमाया युत्पत्ति युक्तः, यया गोराब्दस्यैक्रया व्यक्ती चेटर वा कार्य एवेति पतिपाद्यते । प्रस्तावेव भाद्या व्युत्पत्तिः, तत्रैव शक्तिकल्पने राति , तेन यक्तिमात्रानि भयाउने प्रवृत्ति कार्यशानादेव भवति । पश्चात् न्यदत्यन्तरेऽपि बहुश: प्रयोगदर्शनादनुगतं सामा- ननु न तावदयश्यं प्रवृत्यधीनेर न्युत्पत्तिः, 'पुत्रस्ने । न्यमेव गोराब्दार्थः इति कल्प्यते , एवमत्रापि सिद्धकार्य- जात: ' इति वाक्यश्रवणरामनन्तर श्रोतुर्मुपनिकास विशेष परित्यज्यानमात्रे शन्दस्य शान्ति कल्पनमुचितम् । म्युपिन्सुः पश्यति, तदा मुपविकासस्य हर्षहेनुकत्वेन | विश्व कार्यज्ञानात् प्रवृत्तिरिति इदमेव दुर्घटम्, सर्वोटो. रस्य स्वस्मिनवगतत्वात् हर्षोऽस्तीति निश्चिनोति, हर्षस्य | पायज्ञानादेव प्रवृत्तिदर्शनात् । यत्रेप्टोपायत्वमवगत तत्र च प्रियागमपूर्वकन्वेनावगमात् प्रियार्यशानमनुमिनोति, सैलिकाः प्रवर्तन्ते , या तचास्ति , न तत्र प्रवर्तन्ते प्रति प्रियायैशानं च शब्दानन्तर्यात् शब्दहेनुकमेवेत्यरधारयति । अन्वयायतिरेकाम्यामिष्ट सायनशानमेय प्रकम् । अथो- सन का प्रियार्य इति पालोचनाय प्रत्यक्षेश पुत्रजनन | च्येत भनन्यथासिदो अन्नसम्पतिरेती हि कार्यकारणभावं ध्या हेल-तरादर्शनाय पुमनन् गानेन शन्देग प्रति- कल्यतः , अत्र टोपायज्ञानात् ' ममेद कार्यम् ' पति पादितमिति समाकलपति , तत्र प्रतिपदमावापोदापायां शानमुत्पद्यते , तशानात् म्वनन्त्रः प्रवर्तते इति । सम्म। पदा विशेषोऽपि निधीयते इनि मुकौल सिद्धेऽपि आश टोपायज्ञानादेव प्रत्युत्पत्ती रिमर्थमन्तगइपमानं ग्युत्पत्तिः । अथोन्यैत पुत्रजन्मशम्य प्रियमिति पारि. कार्यशान मध्ये निक्षिप्यते । ननु स्टोसायगानमात्र प्रवृत्ती चोष्यावधारणं न शक्पते , अतीतानागतहपहेतूनामपि ग्यभिचरनि भनीने नागते पेट्रोपापडान न प्रवर्तयति, तष संभवादिति । सन , दृष्टदेतो हेवन्तरस मारना- अनः कार्यशानं मिशिप्यते , पार्य च पुनियाप्यम् , माग तत्र हेतुत्वत्यागो न युक्तः, अतिप्रमाणात हेतु अतीतमनागतं च कार्यमेव न भरति यूत गत् परिष्य. दर्शनाच' इत्यधिकरणविरोधाश्च । अतः पुषजन्मेव वर्ष माण वाच । अतोऽजीतानागतकार्यशाने न म्पमिचार: हेतुरिति शप: पारिशेष्यनिमयः । किव पुषननने शहनीपः । यतः अन्यमिनारिलयात् कार्यशाना सत्येव पायः प्रयोगदर्शनात् पहेत्वन्तरेषप्रयोगात् लोर. 1 एवं तर्हि स्टोपायमान कार्यशानो यादकम् पुरजननरूपो हेनु विशेषोऽः इति निधीयने नयनीकृतम् । तरच तानागतो टोपामा यद्यपि न आय: पारिशेपनि भरा, देपालि हादतुमात्र कार्यशानं नोन्यादयति इति कार्यशानं कारण न शादिति निभपात मिदम्दार शदाताअगमान् निद कार्यान्यनम् । अय प्रत्यायोगणाना कार्यशानमुद यमिचारः। विश यगी प्राधानव अाद्या म्युत्तिाने इति विशेषयम इति चेस, वाई तन एस प्राधि ·काम्येष्टीनामेकार्थानां १४४५ काम्येटिन्यायः - याधिकरणन्यायेन फलसंबन्धोपपत्तेः तावत्सु च शुक्रामत्व- काम्येष्टिन्यायः॥ मुन्थ्यमत्वादेः प्रासवात्, विधेयताऽवच्छेदकमुनादि अङ्गवन् ऋतूनामानुपूर्व्यम् । ५।३।१२।३२ ।। महत्वमथ्या दिग्रहत्वप्रतिपादकवया च गुणाचकपदस्य भाष्यम्-इह काम्पा इष्टय उदाहरणम् 'ऐन्द्राम- सार्थक्योपपत्तात्र प्रश्वधाराप्रहमानाभितशुक्रामत्वादे- मेकादशकपालं निर्वपेत् । इत्येवमादयः, गवादयः सोमाः, गुणस्य फलसंबन्धः इति वाच्यम् । तथान्दै 'मुकायान् । सौम्यादयः पशवः । तर संदेहः किं येन कमेण इति अप्रपदस्य यापत्तेः विषेषताऽवच्छेदकस्य | अधीतास्तेनैव क्रमेण प्रयोक्तन्याः, उत्तानियमः इति । कि झुकादिमहत्वस्य 'शुकामान् गहीयात्' इत्येवं पदेनाभिधातुं तावत् प्रासम् ? कतूनामानुपूज्य यत् पाठे, तदेव प्रयोगे युनत्वात् , शुक्रग्रहापेक्षयाऽपि पूर्व घाराग्रहसवेन, भवितुमर्हति । एवं पाठक्रमोऽनुगृहीतो भविष्यति । इतरथा अपदस्यानुवादानुपपत्तेश्च , 'ऐन्द्रयायवाप्रान् महान्' पाठकमो बाध्येत । उन्मा भूदिति क्रमेणानुपातव्यम् । इत्यादिवाक्यस्थग्रहपदस्य सर्वधाराग्रहवाचिनः इहानुषतस्य वाऽसबन्धात् । ३३॥ कतिपयधाराग्रहपरवे वैरूप्यापत्तेथ। अनश्व ग्रहपदसकोचे भाष्यम्-न चाय कमो नियम्येत । कुतः १ असे- प्रमाणाभावात् प्रतधारामहाभिता गुफापता मन्थ्यप्रका | बन्धात् । पृयपृथगेषा कर्मणा प्रयोगवचनानि । तानि च तत्तफनोद्देशेन विधीयते । शुक्रादेश्च पाठप्राप्तं स्वस्थान | स्वपदार्थानामुपसंहारकाणि । यो यस नोपकारकः, त चाधित्वा पूर्व प्रतिकर्पः । तस्य न क्रमेण नोक्रमेण । यो यस्योपकरोति कस्य वित्, मण्डन-- 'मध्यमताऽदि: सकलहाणाम् ।' तस्योपकुर्वतः क्रमः साहाय्ये वर्वते । न चैनानि कर्माणि अन्योन्यस्योपकुर्वन्ति । तस्मात् नया क्रमः साहाने शंकर-- 'काम्या शुक्राग्रताया न ।' २१.वर्तते । तस्मादसंबन्ध इति । काम्या अग्रता । दुप-- अनियमेन कामा उत्पद्यन्ते । तेषा नास्ति काम्येष्टीनामे कार्याना पुरुषार्थक्रिययोायगम्ययो- कमः । कामेन च निमिनेन कर्म कर्तव्यम् । तस्मात् पियपाल. पृ. १५४. काम्येष्टीनां काम्यशश्वान्ये । नैमित्तिकेन क्रमेण प्रयोगे स्वाध्यायक्रमो चाप्यते प्रधाने 'यशापर्वणं थे' इत्यादिना विशेषत्रचनेन आशुत्व- अगङ्गत्वात्तेराम् । एकपयोगरचनामावान नास्ति नमः। विधानात् अङ्गमात्रे स्वरश्य युक्तम् । सु. पृ. ११७८. काम्यत्वाच्च 1३४॥ • काम्येष्टिषु उपाशुन्वं प्रघाने एव , अनेषु तु तत्तदेदा माध्यम्-काम्यानि चैतानि कणिकामा ध न झमे- नुसारी खरः। उपायुन्बाधिकरणम् । मा. रणोत्पद्यन्ते : तेन निमित्तस्य अक्रमत्वात् न फ्रमवन्त इति । ३५-३६. . काम्येष्टिषु ऐन्द्रामादिशु द्रव्यदेवते उपदिष्टे आनर्यक्याग्नेति चेत् । ३५ ।। न मारतातिदिष्टाम्या विकल्पः समुचयो का, भाष्यम् -- इति मदुक्त पूर्वपक्षे , तदेव पुनरुच्यते अकलापस्तु चोदकपात: । बि. २०१७, काम्येष्टिपु परिहर्तुम् । एवं क्रमेण पाठः अर्यवान् भविष्यतीति । प्रधानम् उपाधवरेण , अनानि तु तत्तदेदानुसारेण । एतदाभाषान्त सूत्रम् । स्वरेण । ३।८।२., . काम्येष्टिकाण्डे 'प्राजापत्यं धृते स्याद्वियाऽयत्वापथा परेषु सर्वस्वारात। ३६।। चर निर्वपेन्तकृष्णलगायुकाम.''धृते भापति' इति । শামু- কান্নার স্বামঃ, মখবি সীট सावधानो न कर्तभ्यः पाकतु कर्तव्यः, स चोष्णीकरण- झमे विद्यामहणार्थत्वात् । फर्मावनोपनार्यायां दिमाया पर्यन्तः । कृष्णल सुपर्णशकलं गुजापरिमितम् । ११ क्रम नियमादृष्ट तदाश्रयमेव भविष्यतीति । यथा त्यस वर्णकं २, . काम्येष्टिकाण्डपठिताः 'ऐन्द्राममेकादशपरेषु सर्वखारात् । यस्यापि क्रम, ममिति पशः, कपाल र्वपेत् मजाकामः' इत्यादय इष्टयः प्रायः तस्यापि सखारात् परे सर्पसारेण य. मा सम्पा- पर्मान्तरम् । २०३११२. याता अकल्पनीया । .

·कार्यान्वितः एवार्थः १४५४ पायव्युत्पत्तिसमर्थन 1 हर्षहेतुविशेषनिश्चयो न घटते । न भवतु विशेषनिधयः, ! फलानि सन्ति ' इति कार्यपदरहितवाक्यप्रयोगे यादृच्छिकः एतावतैव शब्दार्थस्यनिश्चयः कार्ययभिचारश्च सिद्धः । कश्चित् प्रवर्तते इति । वञ्च नैषम्, तत्रापि कार्यज्ञाना- नैवम् । इदं च हर्षहेत्वनुमानमात्रम् , हर्षहेतुमानं च न | देव यादृच्छिकस्य प्रवृत्तिः प्रत्यक्षाद्यवगतोदकादौ यया 'पुत्रस्ते जातः' इति वाक्यस्यार्थः । किन्तु पुत्रजनन· | पिपासो; कार्यबुद्धिरुत्पद्यते, तथाऽआपीति । शब्दात् कार्य- रूपहर्षविशेषः एय , यावद्विशेषनिश्चयश्च न शक्यते , | युद्धिर्नास्ति, तथापि म्युत्पियोः शब्दहेतुकत्वभ्रमा, सोऽपि हर्षहेतूनां बहूनां संभवात् । न च पारिशेष्याद्विशेषधीः, | पश्चान्निवर्तते । अतो न कार्यन्यभिचारः प्रवृत्तेः । यत्तू नहि कस्य चिजन्तोरेकमेव प्रियम् । अथ यद्यपि मनां क्तम् अर्थान्तरास्थितपरत्वकल्पनयाऽपि कार्यपरत्परिदेः प्रिपार्थानां संभावनाऽस्ति, तथापि पुत्रजननविशेषस्य । पृथैव कार्यरूपविशेषे शक्तिगौरवमिति , तदपि न, दृष्टत्वात् पारिशेश्यनिश्चय इति । नैवम् , तत्रैव बना | प्रवृत्तेः कार्यनियतावेन कार्यान्विते एव कस्पनं युक्तम्, न हर्षहेतूनां दृष्टत्वात् । यथा पुत्रजननं हपहेतुस्तथा सुज- तु अर्थान्तरान्विते । कल्पनागौरवमपि विपरीतमेप । प्रसवः प्रियायाः, पितामहादीन् प्रति ऋणापाकरणम् , अस्माकं तु कार्यमाने शक्तिरेकविषया, तब तु अर्या. त्या पुन्नाम्नो नरकात् प्रायते इति पुत्रः अतो नरकात् न्तरान्यिते महाविषये शक्तिरिति , यथा वहिरिति नियते प्राणम् , अवन्ध्यात्वं चेत्येवमादीनां बना दृष्टत्यान्न | दाहकायें न दन्यमा शक्तिः, एवं कार्यपरत्वद्वारेण पर- विशेषावधारणम् । किञ्च वर्तमान एव पहेतुः हों. स्परान्वयोऽपि न्युत्पन्नः इति न प्रतिपदाधिकरणविरोधः । त्पादक इति नियमो नास्ति, अतीतादीनामपि स्मृतिद्वारेण | म च लोकवास्यवत् परस्परान्वयपरत्वं वेदान्तानामभ्यु- हपहेतुत्वेन खस्मिन् दृष्टत्वात् । परदर्षेऽपि तथैव | पगन्तुमुचितं तिषक्षाऽभावात् । अतः कार्यपरत्यगेच सेमवात् । किन विरक्तश्च कश्चित्सुवर्णादिलामे सत्यपि | वेदान्तानाम् । ननु सिद्धार्थन्यपदेशेषु लौकिफेषु मुख्या- स्ववेराम्यनिमितं सर्यसंन्यासं स्मृत्वा हसति विकसितमुपश्च | भावादविताभिधानं न स्यात् । सत्यं तत्र वक्त्रमि- दृश्यते , तत्र वर्तमानोऽपि मुवर्णादिलाभो न हर्षहेतुः । प्रायादेवार्थ निश्चयः, नान्विताभिधानात् , यदुक्तम् , बहुशः पुत्रजनने पति एवंविधवाक्य इस सिदाऽपि ग्युत्पत्तेरितरविभक्त्यांना व्युत्पत्ति- प्रयोगात् पुत्रजन्मविशेषावगतिरिति , तदतिमन्दम्, रस्त्येव । तथा ' अस्य शब्दस्य अपमर्थः' इत्यप्यस्ति यहूना हपहेतूना संभवात् यदाऽनिश्चयः, तदा प्रयोगा. तथा प्रमप्रतिवचनादिष्वपि । तत्र पदीया ग्युत्पतिः भाद्या न्तरेऽपि तसंभवादनिश्चय एव । यदि प्रयोगान्तरे कार्यविषयेति सिदं कार्ये एव शुत्पत्तिरिति । प्रवि. निश्चयहेतुरस्ति , स च प्रथममेव वक्तन्यः । यतूक्तम्, पृ.४७-५२, • कार्यशेषमायः सर्वत्र याचनिकः। भा. यद्यपि प्रथमं पायें एष म्युदाचिः तथाप्युत्तरकालं बहुशः । १९१४. . कार्यसिद्धपष हि कारणं पस्प्यते , सिटेऽपि प्रयोगदर्शनात् उभपानुगते अर्थमारे शक्ति-न पुनः कार्यविनाशाय । वृहती. पृ. ५४.. कार्यानुः र्युक्तेति , तदयुक्तम् , गङ्गायन्दम्य नदीविशेषवाचकन्ये सारेण ऋखिजा ख्याविशेषनियमः । के. शाम निश्चित उत्तरकालं तीरादिषु बहुशः प्रयोगदर्शनात् उमया २१-२४. कार्यानुसारिणा कारणेन भाव्यम् इति नुगते अर्थान्तरे शत्तिय स्पनाममनात् । तीरादिषु लक्ष- नियमम् अवलम्बन्ते सांख्याः । परिमला. २१२४१ पादिया प्रयोगोपपत्तेन शक्तिरसनेति चेत्, अत्रावि. म. . कार्यान्तरदर्शनातु पारणान्यपक रूपना a लाणया सिद्धार्थप्रयोगोपपत्ते कल्प्यतामिति तुल्य- न्याय्येव । वृहती. प. २१४, . कार्यान्यस्यात् चर्चः। गोपदे तु आनन्यायभिचाराम्या म्यस्तोपना. एषम्यानि म्यानमेदशप्तिः । पा. २१२।११।२९ १.५६९. अनुपपत्ते: सामान्ये पाचन मिति विशेषः । यदुकम् , • कार्यान्यये विशेषगापेक्षगान् । मु.प. ८९४. यरि प्रातादेव म्युत्पत्तिः, तयारि कार्यशाननियमो •कार्यान्वितः एवार्य: मुशतामिपेयः । कार्यागम- नास्ति , पारादीन् प्रवि विनोदार्थम्, 'नदातीर | पूर्वक वान् महत्तिनिकृत्योः, प्रवृत्तिनिया मायाय संयतपदेभ्य . , , , ·करिकाणां भावनात्ययः १४४७ कारगिभक्तिभिः - १३. * कारका भावनाऽन्वयः साश्चादसैभवात् । इत्यादी मार्थेऽतिन्याश्च , तस्य पाकान्विताख्यात- धात्वर्थपरिच्छेदद्वारकः । मणि. पृ. ११२. * कारकाणां विभक्त्यर्यान्वयात् । निपानातिरिक्तवेन विशेषणे मत भावनोपसर्जेनपात्यनिष्पत्यर्थत्वात् धात्वयनैव संबन्ध पचति ' इत्यादौ अधिकरणे नक्कादो अव्यातेः । तस्मात् विद्धिः स एव हि तानि स्वसिद्धयर्थमपेक्षते, भावना- कर्वकर्मायन्यतमा कारकत्वम् इति नैयायिकाः । सामा. ऽपि च तथाभूतान्येत्र तानि गृह्णाति इत्यविरुद्धः । न्यतः समवेतासमवेतस्य दैविष्यात् कारकत्वं कर्तवादिक समन्धःवा. २१ पृ. ३८२, * कारकाणा च अनुगतम्यवहासिद्धम् अखण्डोपापिल्पं सामान्यम् विभक्त्यर्थत्वाभ्युपगमात् । ' करणाभिधायिन्या तृतीया- | इति रत्नकोशकृतः । सिद्धान्तस्तु आख्यातान्चित- 'विभक्त्या ' इति अरुणाऽधिकरणस्य (३११६१२ पृ. विभक्त्यान्वयित्वं कारकत्वम् । लिङ्गसंख्याऽऽदीना ६७९) माध्यम् | १४२ पृ. ३२४. * कारकाया कारकत्वम् इष्टमेव । आज्यस्य यजति' इत्यादौ लाक्षणिक सर्वेषा तद्भूताधिकरणयार्तिकें (१।१७ ) स्वन्यापारेषु | षष्ठयर्थस्यापि आख्यातार्यान्वयात् आज्यादेः कारकत्रम् । फर्तृत्वस्योक्तत्वात् (६५-६८ लो.) । तस्मिन्नेव उपपदविभक्त्यांना तु कल्पितधात्वन्तरे अन्वयात् नाधिकरणे तस्वातव्यावगल्यैव विनियुक्त प्रयोजक श्रुतभावनाऽनन्वयित्वेन न कारकत्वम् । मणि.पृ. १२८-- ( २९५ श्लो. ) इत्यादिवार्तिकेन स्वन्यापारकर्तृत्वाद्विना | १२९. कारकत्वेन यद्यपि द्रव्याणि प्रतीयते, तथापि प्रधानक्रियागतकारक चिधानुपपत्युक्त्या वन्यापारे तत्पदानि अविधायकान्येव । वा. ३।११।१२ पृ. ६९४. कर्तृत्वस्योपपादितत्वात् । सु. पृ. १४५३, * कारकाणां * निर्यापारस्य कारकरवायोगः । सु. पृ. १४४०. सिद्धरूपत्वेन व्यापाररूपाचर्य निष्पादनं विना साक्षात् * कारकप्रतीति मुक्त्वा नान्यत् क्रियायाः प्रन्या- भावनाऽन्यथायोगः । पृ. ७६७, * कारकाणा स्व. यकमस्ति । पा. ३।४।४।१३ पृ. ९२९. च्यापारेषु कर्तृत्वसद्भावात्' स्यात्यादीना फर्तृत्वविपक्षया * कारकप्रतीतिपरा विभक्तिः नान्तरीयफवात् तिड: स्याल्यादिषदोक्तसंख्याऽनुवर्तनम् । पृ. १४५३. | संख्या प्रतिपादयति (उद्देश्ये)।वा. ३१११४ पृ.७२३. कारकागा स्वन्यापारापेशया कर्तृवं संभवति * कारकलक्षणा द्वितीयाऽऽदिः विमतिः क्रियानिधे इति पुरस्तात् प्रतिपादितम् । (वा, राशशर विवक्षिते भवति । सा क्रियासंबन्धस्य वाचिका | भा. पृ. ३७७ इत्लभ)।वा. ३।४।४।१३ पृ. ९३७. गुण ३।१।६।१२५.६८८. स्येव द्रन्यपरिच्छेद विना, कारकाणां धात्वनिष्पादनं * कारकविभक्तिः द्वितीया सामर्यादेव आरुषा- विना भावनाऽन्ययायोगात् धात्वर्थसिद्धयर्यन्वेनैव तेन सेवध्यते, न नाम्ना भा.१०१३।१७१६३. * कारक- भावनया ग्रहणात् आख्याताश्रवणे मावनाऽन्वयाभावेऽपि | विभक्तिः नामपदार्थालोचनाय (नया) प्रत्ययं प्रयुक्ते। घान्वर्यान्वयः अविरुद्धः। सु.पृ. ५७३. सा च नानोच्चारताना मैव प्रयुक्ते । वा. २१२१५१ * कारकत्व नाम क्रियाहेतुत्वम् । वि. ११५. १६ पृ. ५०५. * कारकविमक्तिः यम कर्तृवादे * कारफत्व विना क्रियाऽन्वयायोगः । सु. पृ. ७५१. विभक्त्यर्थस्य साक्षात् भावनायामन्वयः, सा! मणि. • ननु किमिद कारकत्वम् । न तावत् किया- पृ. १३३. न च कारकविशेषणत्वात् गुणाना कारक- प्रयोजकत्वम्, ' देवदत्तस तण्डुलं पचति ' इयत्र मनु-विभक्ति , किं ताई १ कारकत्वादेव । एतदपि पश्वेकल्य- मतिद्वारा क्रियाप्रयोजके देवदत्चे अतिप्रसङ्गात् । नापि विवक्षाऽधिकरणे वक्ष्यते (११११११-१६)। चा. कियाजनकत्वम्। 'यथाज्ञानं पचति' इति ज्ञाने अति २१६१२ पृ. ६८८, , कारकविभक्तिमन्तरेण प्रसक्तः। अथ धात्वर्यान्विन विमस्त्पन्वयित्व कारक-क्रियासंबन्धाभारात् । ३।११७१४.७१९. कारक- स्वम्, 'घनाय गच्छति''सर्गाय यतते' इत्यादी विमति बिना आख्यातान्वयायोगः । सु.पृ. ४.१, भकारकयो. घनस्वर्गयोः अविण्यातः । • कारकविभक्तिभिः कारको प्राधान्येनामिधाना- . न पति, ·काला रक्ष्यते पानुप्रत्यारोचनया पाल नसमभिन्याहारामारे १४५६ ६।०६।२५. • काल: नमममिन्याहागमा शारिक | वेद्यन्यात् ग्यतिरिक्तालसिदिः । 'भूतः सूर्योदय: संबन्धेन भानमायामन्येति । नमसममिन्याहारे तु सला- भविष्यात या' इति भूतभविष्यकालावच्छियोदयसमा लीनामानपनियोगियरधन साक्षादेव या तम्यामेन माहिणि प्रत्यये पर्नमानसावीतेश नवर्तते' इति रहस्य. १. ३९. + कालः । ननु नाडिकामुहूर्तप्रदरादि-युद्धः सत्ताऽऽलम्पनत्वं गहनीयम्, 'यो भूतः अद्य प्रत्ययाना परवापरण्य-योगद्यायोगाय-चिरन्यशिप्रत्य- नश्यतिवो भविष्यति । अद्य नोत्पद्यते' इति विशिष्टपदार्थप्रत्ययाना च मालमृतत्पेन अनीताना प्रध्वंसप्रागमायग्राहिनाशानुत्पत्तिमुद्धिवेलण्याच भूतभवि- विभक्तगात् भाकाशवदविमान फाल्नग्येण करणाशक्तः, प्यादयोः प्रध्यसमागमागलम्बनानुपपचे भूतमविम्य सूर्यादिगनिक्रियाऽवच्छेदात् विभक्तस्य पाल्स्य विभक्त कालापन्छिनसत्ताऽऽलम्बनवं प्रत्ययहेतुत्वाभ्युपगमे तु सूर्यादिगतिक्रियाणामेव नमः- भासमान नापहोतुं शक्यम् । कालानरच्छेदे र पष्टितमभागातिलधन सूर्यादिगतिक्षणयचयः । सूर्योदयादिसदसत्वयोः आमाशशविपाणरन् सर्वदा माहिका, नमन्त्रि शत्तमम गातिलहनफल्म मुहूर्तः, नमो. सदमस्यापत्ते. कादाविन्कन्वरतीतिविरोध खतम कारस्य SEमभागातिलइनफ्ल. पर, इयेवं नाडिकादिप्रत्यय- एकरूपत्वेऽपि उपाधिभेदात् भूतमविदर्तमानन्वयप. हेतु पोपपत्तेः, प्रतियोगिपदार्थापेक्षया बहल्लतमसूर्यादि देशोपपत्तिः । एफफावछिन्नाः हि क्रियाणा: यावन्त गतिलक्षणा- ( गतिक्षणा-- ) वच्छेदयो. परवापरत्व- काल म्याप्नुवन्ति, तावान् काले वर्तमानत्वेन न्यपदिश्यते । विशिष्टपदार्थपत्ययहेतुत्वोपपत्तेः, एकमिन्नक्षणावच्छेदयो: क्रियाक्षणाना च अयोगपद्येऽपि एकपलोद्देशेन अनुष्ठीय- योगण्यायोगविशिष्टपदार्थप्रत्यपहेतुत्वोपपत्तेः, उत्पत्या- मानोनाम् आद्यवादारम्य फलेपरिचणपर्यन्त क्रियेक्य- दिभावविकारान्तर्गतमहल्यसूर्यादिगतिलक्षणावच्छेदयो, म्यपदेशात विद्यमाननियाऽवच्छेदपाधिक कालस्य वर्त- चिरन्वक्षिम यविशिष्टपदार्थप्रत्यय देतुत्वोपपत्ते., क्रियान्यति मानवम् , विनष्टनियाऽवच्छेदोपाधिक भूतलम्, मादि रिजकालमावात् जीवारियाया एव कालन्यायातिः इति कियाऽयच्छेदौवाधिक भविष्यत्वम् उपपनम् । सूर्यादि- कियामात्रातिरिक्तकालामाववादिनः । नन्न (यत्र क्रियाऽवच्छेदकस्य च कालस्य अधिपक्ष्मादिक्रियया विञ्चित् परिवर्तितमस्मामि )। सूर्यादिस्थायाः गति- अवच्छेदाभ्युपगमात् नान्योन्याश्रयापत्तिः । अतश्च क्रियायाः युवस्थविरादिपदार्थसर धामावेन तदवच्छेदक- सूर्यादिक्रियाणामपि भूतमविष्यद्वर्तमानपालवच्छेदात ग्यायोगात् । कारस्य तु सर्वगतयात् स्वसंयुक्त सूर्यादि- क्रियाव्यतिरिक्त आवाशादिन्यतिरितस्य च कालाप समवेत्रियाऽरच्छेदलब्धविभागस्य युवस्थविरादिपदार्थी-प्रत्ययालयादिमते विलक्षणतीतिबलादेव सिद्धः तेषा पच्छेदक भोगपत्ते गुणतिरादिषु परापरादिप्रत्यौः नारत् पराजय. अनाशय एव । अनुमेयकाल क्रियाऽतिरिक्त कारगनुमानात् । वादिनोऽपि तु आकाशदिग्गतिरेकासिद्धाबपि क्रियात. पदार्थासबदाया. रियायाः तेषु परादिप्रत्ययहेनुवा- तावत् व्यतिरेकसिद्ध. अशक्या: पराजेतुम् । गणनाs. योगात फारस्य अनुमेय वेऽपि क्रियान्यतिरेकसिदिः । परपर्यायमख्यानवाचितवन स्मृतात् पालयते: धातो. इत्यपि पदन्ति । परमार्थतन्तु प्रत्यञ्चत्वानभ्युपगमे | पनि कृते कालान्दव्युत्पत्ति. 1 7. पृ ९७०-७१. कारस्यासिदिरेष स्यात् । परापरा दिप्रत्ययाना हि सार्व-1. काल पशो अमीशेमप्रणयनात् अनन्तरम् । प्रिकयात् रावंगतत्यपेक्षवेऽपि आशादेरेव अन्यतः मा. १२११११११, • काल: एमपुरोडाशय यश- सिद्धात् पाल्वत् स्वरूपेण अमिमादपि सदारिभेद-प्रचारादूर्ध्वम् । १२१११, • कार प्रहः दर्श पादितविलक्षणसामर्यात् उपपत्तेः न कालक्त्यक्त्वं । पूर्णमासमा १२।२।६।२०, . बाल रुश्यते । यथा भवति । प्रत्यवत्वे तु 'सूर्योदयो वर्तते । इति क्रिया 'मागवेलायाम आगन्तव्यम् , शटरवेलयामागन्तव्यम् , विषयोदयग्रन्ययपिरणा।' वर्तते ' इति अवजप्रत्यय । पटहवेलायामागन्दम्यम् । यस्मिन् प्रामे न नागाः न ·. 1 कालस्य उदगयनादिरूपस्य काठभेदात् कर्मणां भूयोभ्यः स्मारकमपेशन्ते ने कालः टुप्.१।२।१९४५५. 'वसन्ते बादागोऽमीनादधीत , ग्रीष्मे राजन्यः , शरदि • पालम्य उदगायनादिरूपम्स नियमो देवकर्मणाम् । वैश', वर्षामु रथकार: आदध्यात् । इति । सातमपि मा ६८१५।२३-२४, ० कालस्य नियमविधिः पोणे- 'दिवा संध्यासु कर्णस्यमयसूत्र उदमुर; । कुर्यान्मूत्रपुरीपे मास्या पौर्णमास्या यजेत' इत्यादिः, न अनुगदः । च रात्री चेद्दक्षिणामुप.।' इति याल.पृ. १८.० कारतः ४।२।९।२३-२४, ७ फालस्य व सहि लक्षितस्य दर्श. याचनिक व्यवस्थितविक्ल्यो यथा आग्रभागयो। 'सानी पूर्णमासयोतार्य विधानम् 'यदिया पूर्णमासे तमुपैति , | पौर्णमास्याम् अन्येते , पृधन्यवी अमावास्यायाम्' वसरमापास्यायाम्' इति । ६४।१२।३४-४०. | इति । पृ. १५९, . फारत: विशेषग्रहण पछी • कालस्य पडिन्द्रियजन्यप्रत्याविषयवं बाह्यविषय-तिठन्तं पो प्रयजन्ति । इति अपकृष्यमाणे एका- उबन्धि वेन 'इदानी घटो हात.' इत्यायनुभशत् । मणि.. दशभिः प्रयानः हविगमदनोतरकारविहिताना पचानाम् पृ १७०, • कालस्य पहिन्द्रियवेद्य-वं पूर्वक्षणविशिष्ट आतिदेशिकाना प्रयाजाना प्रसङ्गसिद्धौ। पृ. १४७-४८, घटस्य विश्यीकरणात् । पृ. १३, कालस्य संबन्धः • भारतः व्यवस्थारूप: प्रतिषेधो यथा सायं प्रात. 'पौर्णमास्यां यजेत' इत्यादिना विधीयते , न का- नादीनामशनं अतिचोदितम् । नान्तरा भोजनं कुर्यात् ' न्तरम् । वि. २०३।१३. ५ बालस्य सर्वश्रेय अधिकरण- इति । पृ. ३४. ॐ कालदेशादेनुपादेयसैनिधैः कर्ममेद- स्वात् । घा. २१२ ३३३ पृ. ४७८. कालस्य सिद्धवदा- कवं नास्ति इत्यधिरणार्थ. | वा. २१११३।२६, काररूपोद्देश्यत्वेऽपि स्वारसिकप्रवृत्तिविषयताऽऽपादक- • निमेषकाठाकामुर्ताहोरात्रभासवर्षभेदेन कालपरि- प्रयोजनाकाररूपेण उद्देश्ययामागत् स्वरूपतन सिद्धव- माणं लेकन्यवहारसिक्ष्यर्यम् । सु. पृ. १२८.. काल: स्कृत्य निर्देशेऽपि स्मांशवेनामाहत्वात् विधेयत्वोपपचिः। परिमाणादिकयनं रोकज्योति शास्त्रन्यवहारसिदध मु. १ ९५८, कालस्य स्वतन्नद्रन्ययेन धर्मिरूपत्यात् । दर्शनगणितसप्रदायानुमानपूर्वकम् । घा. पृ. १७९. पारस्य स्वपदपाटसन्धिनः वीश्चणे पृ. १६७१२. विधानम् । भा. १०१२।३.० आकार- दिक- कालामना परमाणुदृष्टान्तरलेन नित्यत्वात् । पा. १३१ • फालपादः। संवर्षे शरा१-२५ अधिकरणानि । ८१२७ पृ. २८५, देशकालयोथ सामधानप्रयोग तत्र दर्शपूर्णमामपो. कार. ०११-४, अन्याधानस्य विषयत्वावधारणात् सचार्यत्वम् । ३७९, काले २, मुयाया. २०११६, नैमित्तिरे टीनाम् ३.११७, निमित्ते कर्म विघीयमान तस्मिन्नेव पाले वतन्यम् । आप्रश्णस्य ॥१८-१७, चातुर्मास्यानाम् २।१।१८- ५५११७३३. काले मियामाने सन्त्रमेदो भरति यथा २५, मासंदर्शपूर्णमासयो. ३१११२५ इति । • अया दो पौर्णमासेऽपि । भा. १९६२३, काले विहिते । दधीत' इत्यनेन आधाने एव कालराघः इति वक्ष्यते । एक अग्निहोत्रादीनि पर्तन्यानि । ६२७१२३-२६. भा. ५४१३ • आधानस्य सोमपूर्वकत्व करपे सोमस्य • काल देशानां नियमविधि. भा. ४१२९ विहितकारबाघ । मा ५।४।५।१५-१६. फालभेदः दपूर्णमासयो पोर्णमाम्या पौर्णमास्या यजेव, अमावा- • फालनः तुल्यानि दर्शपूर्णमामयो. अनानि | स्यायाममावास्यया यजेत' दलित तथा चातुर्मास्ये गर्वगाम 'पौर्णमास्या पौर्णमाम्या पत्रे' 'वसन्ते वैश्वदेवेन यजेत 'वसु रगयामेर्यबेत' 'अमावास्यापा अमावास्यया यवत' इति । प्रधानः सह हेमन्ते माकमेधैर्यत इति । भा १९१२।३।१३, अज्ञानाम् एकोशकारकतकन्छ वयनि । अङ्गानि त • कालभेदाम अगभेदः दपूर्णमासयो 'योगं मास- विधानवान् (राशर ८ } इयत्र । भा. ११ कायान्यनानि का दान न दस्यौपदृर्वन्ति । १०१५६. . पालन, वाननिको व्यवस्थाविषि. यथा ॥२, . फालभेदान् मंगा त-प्रभेद११२४॥२२. ११३१२ ૨૨-૧૪ प्रधानानि च ·कार्यकारणयोः कार्यविपरिणामात् पृ. २१९. * कार्यकारणयोरेवानुमानम् इति के चित् ।। विभागामावात् । 'एक साम तृचे क्रियते इति हि एक- तदयुक्तम् । अकार्यकारणभूतानामपि कृत्तिकादीनाम् । स्यैव अविमस्तस्य तृवस्य सामाधारत्वेन विधानात् । तस्मात् अचिरोहतरोहिण्यादिप्रतिपत्तिहेतुत्वदर्शनात् । वा. १२ / कवापता स्वयोन्युत्तरयोरेच गैपम् इति सिद्धान्त: । २०३६ पृ. १२९. कण्वरयंवरम् 'पुनानः सोम धारयापो, दुहान ऊधादिश्यम्' कार्यकारणभावनियमः अतिप्रसङ्ग भड्तु- इति ऋद्वयं प्रापनेन अस्वयं कृत्वा गीयते इति देयम् । महति इति न्यायः। अन्यस्योद्देशे अन्यदीयस्यापि (अत्तचिके ६७५-६७६ गानान्ये च ५११।९)। के. सहानुष्ठानमतिप्रसनः । सदसं. आईते। साहस्री.७.१. • कार्यद्रव्यदृत्तिविशेषगुशाना पाकादिना विरोधि. •न म अन्वयमा कार्यकारणभावावगतिः, गुणान्तरोत्पत्या दन्यनारोन या नारयत्वम् इति नियमः । व्यभिचारात् । किन्तु यदि अस्मिन् उति ईमाति, सत्यपि मणि, पृ. ५३, तदन्यस्मिन् तदमावे न भवति, तत् तस्य कारणम् इति कार्यनाशे कारणनाशः इति न्यायः । यथा प्रामाणिकाः । कणिका, पृ. ४०६, . कार्यकारण- पटनाशे उन्तुनारा इत्यादि । साहली. २७८. संपन्धो नाम समाति यस्मिन् एति यति, यस्मि • कार्यप्रयुक्ता हि खानविशेषादयः न स्वरूप- श्वासति यन्न मयति, तर कार्यकारणसेवन्धः । मा. मयुक्ताः स्वरूपम्य स्थानान्तरेऽपि अविभागात् । नहि ४१३१२ पृ. १२४६. " कार्यतातु झारणावगतिरनु । यत् देवदत्तस्य युध्यमानस्य स्थानमयगतम् , तदेव मानमेव । इशु पृ. २४. कार्यताणनं द्विविधम् । मुझानस्यापि भवति इति गम्यते । था. २१२।१३।२९ 'मयेदं न शक्यते । इत्येवंरूपमेकम् । 'ममेद-पृ. ५६९. मार कार्यम्' इत्पेरूप द्वितीयम् । तत्राद्य पदार्थ नि: कार्यप्रयोजफरय कस्य चिद्विरहे एक- योग्यतागम्यम् इति न प्रति प्रति हेतुः । दिवीयं तु | जातीयानेककारणान्तरसत्वेऽपि फलानुत्पत्तिः इति साधनत्यचलपदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानजन्य चिकी- न्यायेन भूयोमिरपि प्रतिहेतुमिः अनुमितिप्रतिरन्ध- द्वारा प्रति प्रति हेतुः इति गुरयः । मणि. पृ. ८३, फलनिर्वाहात् । गादाघरी. उपाधिदूषकताबीजे १. • काताशनं प्रवर्तकम् इति गुरयः । . ८४, २०५९. • कार्यत्यमेव विपर्यः इति गुरषः । १.८४. • कार्यरूपो वेदाः इति गुरुमतम्। पि. १।१।२. , पार्यत्वादुत्तरयोर्ययाप्रकृति । १०१४।२३। • कार्यलक्षणया धर्मल्शणा साप्यते । यया पात या दीक्षणीया इति । पाल. पृ. १४३. . कार्यविनाशः वैश्यस्तोमे कम्परयंतर साम । ' पद्योन्यां तदुत्तर- कारणविनाशात् । 'या अभिनवं पटना, न योगायति । इति यत् गानम् उत्तरयो चोरि उम्नम्, चेन फियमाणमुपलन्धरा , भय च अनित्यत्यार. सत् । रयतरम्य उत्तरयोगेये वृहत्तः उत्तरपो. स्वात्यो गति रूपमेय दृष्ट्वा । तन्तुम्पतिराजनितोऽयं तनु. तरयो हवि विचारे पूर्वग्धमा । कार्यात् उत्तरयो म्पत्तिपान विनाशात् तनुमिनाशादा विनश्यति स्व. येत् पम्प सम्य कार्य गात् अनुययात् उत्तरयो: रथ. गन्छति। मा. २१. साधनविनायम्पति. तरम्य सतो या उत्तरयोः पाप्रति अमिष्टोमरूप रेपेग कार्यविनाशामायात् । या. १२।२१ मातिमनुयल कर्तगम्, न स्योत्तरयोः इति । पृ.५२८. समानदेयते या, तृपस्याविमागा । ४५ !! फायविपरिणामात् सिटम् इति न्यायः। वासदन पूर्व निरम्यन् सिमानामा । समाना भाग्य पिरिमामाभयान सामान कार्या एकेर देवता पस्य तृमम्य, सम्मिन् समानदेवते गचे दिगं, वेन तु काम्दो पुदिपप इति परः । reat गाठपम् । परम्प कदम भविभागात् । म ल माध्ये वार्या पुतिः, गरिमापो ाणु. ४८॥

·কান্তাষাবধি १४६० काठचं ४ फालाभ्यासेऽपि पादरिः कर्मभेदात् । ८1 | ४१०, कालार्यः योगो न अनि चित्या २१॥६॥ सौत्रामण्या यजेत' 'वाजपेयेनेट्वा वृहस्पतिरावेन पशिट्राने भूयते 'पदहा भान्ति नलारो मान्ति' यजेत' इति, किन्तु अनप्रयोजनसेवन्धः । ४१३।१२।२९- इति । किमत्र विधीयते, किं द्वादशाहिकानामहा प्रवृत्ति, | ३१, कालार्थः संयोगो न संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृध- उत पाहम्येति । तत्र पूर्वपक्षमाह । चत्वारः पडहाः मनु निर्वपति' इति किन्तु पौर्णमाम्या एवाझं वैमृधः । इति तावत् पाल्स अभ्यासः श्रूयते । पहहरूपस्य ( परंतु मृघस्य पृथगनुष्ठानं स्यात् । याशिकास्तु कालस्य चतुर्वारमभ्यासोऽयम् । अस्मिन् कालम्यासेऽपि योगमास्या तश्रमपि कुर्वन्ति ) । ४४३३१४३२-३५, जनकसमरात्रवत् द्वादशाहिकाना नाना अहा प्रवृत्तिः । • कालार्थः संयोगो न सूतयायेन प्रस्तर प्रहरतिर इति स्यात् इति वादरिराचार्य आह स्म । पहान्देन एक सूक्तपाकाहरणयोः, किन्तु प्रहरणमत्रः सूक्तवाकः । केनाहा निर्यानि पट् सौत्यानि फर्माणि उच्यन्ते ।। ३।२।५।११-१५. • कालाप: संयोगः स्वक्शन्द- सेषा च घण्णा कर्मणा भेदः कर्मभेदः गम्यते, चत्वारः । वीक्षणयोः । १०३, * सर्वत्र च कृतार्थयो: संबन्धे पड़हा इति संख्यायाः पृथक्त्व निवेशात् । तस्मात् कालापत्वं स्थास्यति ( ४३।१२- १५ अधि०)। द्वादशाहिकाना नाना अहा प्रवृत्तिः । या. ३२२५११ पृ.७५९. तदात्त तु जैमिनिरहामप्रत्यक्षसंख्यत्वात् । * 'कालेयत्ताक्रमाणा हि सर्वान्ते प्रातिरिष्यते। (म. पृ. १८० 'ननु वैदिकपदार्यप्रापयुत्तरकालीनानामपि पत्रिंशदाने चत्वारः पडहा भवन्ति इति न द्वाद क्रमादीनाम् आचमनादिभिः सातः पदाय: बह शाहिकाना अहा प्रवृचिः, किन्तु गिनिराचार्यः तदा । योगपद्यात् विरोधो भविष्यति इत्याराडक्याह-यालेति । दृचि तस्य प्रशातस्य पृष्ठपस्यैव पडहस्य आकृति मन्यते । प्रयोगावस्थाया प्रमाद्यपेक्षा , स च सकलपदार्थप्राप्युत्तर- स्म ) अहाम् अप्रत्यक्षसंख्ययात् । अहा चतुर्विधति- भावी इत्याशय. 1) वा. १।३१३१७ पृ. १९९. संख्या प्रत्यक्ष साक्षात् नोच्यते , अप्रत्यक्षा अनुमेया इय * कालैकत्वमहाना प्रधान सहा मा. १९४२२१३. सल्या , चत्वारः पडहा इयुचयात् । तच्चानुमान पडह. * कालिदासादिवाक्यं पौरुषेयम्, वेदवाक्य तु चतुष्टयेनेर । तर प्रथम पढदस्य प्रत्यय , तत तच्चतु- अपौरुषेयम् । वि. १९१८. एयरुप । एवं सति षडहप्रत्ययादेव प्राथमिकात् प६इ. • कालेयं साम तरोमिओं विद्वमुम्' (सासं. प्रकृत्ति. सज्यते । तस्मात् पादाभ्यास इति सिद्धान्त.। १८७) इति वृहतीपतिच्छन्दकपदयात्मके सूक्ते तुशन्दः पक्षम्यावृत्तये । पत्रिंशद्रावस्य अहःक्लप्तिल प्रप्रयनेन तृवात्मके गीयते । तद्य माध्यदिने पृष्ठस्तोत्रेषु * अतिरान, चत्यारोऽभिया, द्वादशाहस्य दादानि , चतुर्थम् । वि. ॥४॥३, १/२१६ वर्णके २. अतिराम (+२४+१+१=३६) इति । सेय कार्य साम 'अभि प्रियाणि पवते' (सास. ५५४, सत्यापादीये श्रोतसूले १८/२०१३ इत्यत्र दृष्टभ्या के. ) इति जगतीययरूपे सूक्ते गेर्य ज्योतिष्टोमे + कालार्यः अयोग: 'आमिमारुतादूर्धमनुयाज तृतीयसपने आर्भवपरमाने । वि. ९/२६ वर्णक ३. श्वरम्ति ' इति अनुसाजानाम् आमिमारतोयसमयेन * काविराट अनुषुप् । पादेषु अक्षराणि १२ सह । वि. ४१३११४. कालार्थः संयोगः आमिमार- उदा० ता विज्ञासा (. १।१२०१३)। के. सानुपाजयो, हारियोजनपरिधिप्रहरणयोभ । मा. ४१३॥ ० वाध्यम्--(पायविरोपोदाहरणम् ) निदाघ- १४४३६, ७ कारार्थ. संयोग. 'उत्तिष्ठन् अन्वाह अभी समयसंबन्धिमध्यदिनाविकीर्णपरतरकरनिरनिपाताहित दगीन विवर' इति, तथा 'सत शुति वान विसृजति सहापदनानो हि पिहितगगनमण्डले प्रत्यायो। इति । उत्थानकाले प्रतारणकाले च प्रेपादि नव्यम् । अतिम् आकस्सिरीम् अम्म.सं मारगम्मीराम अभिनव. . ५०० .

·कार्यव्युत्पत्तिसमर्थन काव्युत्पतिसमर्थन रिति कि कार्यशानन्यसनेन ! किश्च कृत्यदेष्टोपायाति- । तयोरभेदः पितृपुनत्वयोरिव । यथैक एव देवदत्तः खपिन. रिक्त कृत्युद्देश्य न तन्निलप्यते, अतः कार्यशानं प्रवर्तक- पेक्षया पुत्रः, स्वपुत्रापेक्षया पिता, पितृत्वप्रयुक्तं च कार्यमन्य- मिति वदता नामान्तरेणेष्टोपायज्ञानविशेषात् प्रवृचि । देव , पुनवयु चान्यत् । न च तकाधिनतया सयो- रित्युक्तं भवति इति । रभेदः। किश्च रूपमेदादपि तयो दः, एकस्य फलसाधनलं अनोच्यते । कार्यधीनः (धीशब्दात् तसिल ) पम्, इवरस्य कृतिमयोजनकत्वम् । कर्य विभिन्न- एष प्रवृत्तिः, तदन्वयव्यतिरेकित्वात् प्रवृत्ते: । इष्टोपाय- रूपयोरभेदः ! विलचणाकारबुद्धियोध्यं वस्तुविलवणमिति शानस्यापि अन्वयायतिरेको स्तः इति चेन्न , कार्यज्ञानो- हि प्रसिद्धिः ! किञ्च अन्योन्यव्यभिचारादपि मेदः, पादकत्वेन अन्यथासिद्धयात् । उपाहि , यत्र कार्यज्ञान | कार्यत्वं सुखेऽपि विद्यते , तमेोपाय नास्ति । इटो. नास्ति केलमिष्टोपायज्ञानमेव , तर अतीतानागतवर्त. ( पायत्वं भूतमोजनादावपि वर्तते , तर कार्यत्वं नास्ति । मानोपायानेऽपि प्रवृत्तिन दृश्यते । ननु अयं व्यभिः । अतोऽन्योन्यन्यभिचारादपि भेदः । किश्च इटसाधनक चारः इष्टोपायताया कार्यधीजननेऽपि समः । नैवम् , कार्यतेति यो वदति स प्रष्टव्यः किं कार्यशब्दानुविद्धयोध्ये कृत्युद्देश्यम्य इष्टोपायस्य कार्यधीहेतुत्वम् , अतः अतीतादि- कृतिजन्यताऽतिरेफेण कश्चिद्धर्मः स्फुरति न वा ! यदि च्यातिसिद्धिः । द्विधा हि उपायताघी: अतीताया-न स्फुरति , नर्दि अपुरुषार्थेऽपि कृतिजन्ये कार्यपी: कारा कार्याकारा च । तन कार्याकारातः प्रवृत्तेः कार्य- स्यात् । स्फुरति चेत्, स कृतिप्रतियोगी धर्मः कार्यबुद्धि- धीत: प्रवृत्तिकच्यते । ननु पूर्वापरविरुद्धमुच्यते पूर्व- शन्दपोरर्थोऽश्रीकृत । मिश्च कार्यशन्दस्तावत् ममा मिशेपायज्ञानात् कार्यशानमुत्पद्यते , कार्यशानात् प्रवृत्ति- शब्दा, कृतिस्तु प्रकन्यर्थः तत्प्रयोजनं प्रत्ययार्थः, रित्युक्तम् , इदानीमिष्टोपायधीवेद्यमेव कार्यमिन्युक्तम् । अतः प्रकृत्यर्थसंवद्ध एवं प्रत्यगेन सोऽर्थोऽभिधानन्या, नैवम् , टोपायताऽऽकारो पादेव कार्यपर्यन्तं वेयमिति- इतरमा सामाभावात् प्रकृतिप्रत्ययतमभि याहारो न कृत्या इष्टोपायताशाप्यन्वमुक्तम् , न तु मिनशानाही- स्यात् । अत एव 'समर्थः पदविधिः । इति । अतः कारेण । यथा आकृति यक्त्योरेकशानविषयत्वेऽपि कृतिसबदरूपमेर कार्यशन्देनाभिधातम्यम् । आकृति ज्ञाप्यत्व व्यक्तरुक्तं भाष्यकारेण, 'शदादाकृतिः, कार्यशन्द एवेष्टसाधन कार्ययोमेंदे प्रमाणम् । अय आकृतितो व्यक्तिः' इति । अतः कृत्युद्देश्यत्य नाम साधनताऽपि कृतिजन्यापिधानतया कृतिनिरूप्या, धर्मः कृत्यधिोपापपर्यवसानसिद्धोऽङ्गीकर्तव्यः । तदेव च तस्मात्तदमिधानेऽपि ऋतिसंबन्धः उपपद्यते इति । तम फार्यमित्युच्यते । ननु कृत्यष्टोपायशानात् प्रवृत्तिरस्तु, | कृतिबन्धामिधाने अड्गीको साधाकृतिसंयन्धामि. कि कन्यद्देश्यवाण्येन धर्मेणाङ्गीकृतेन १ नैवम्, यदि | धायित्वमेवाश्रयणीयम् , यरधाने प्रमागाभावात् । न व तथाविधस्य ऋयस्ता अतिप्रयोजनवं विनाऽपि सिष्यति, कृति निरूप्यधर्माभिधान युक्तम् , अतः इष्टसाधनकार्ययोः ततः कायुद्देश्यावधर्मानङ्गीकारो युक्तः । न च तथा स्फुटतर एवं भेदः । एतत् सममित्यो प्रकरण सेमवति, तथाविधेषु कृतिसंबन्धः कृत्युद्देश्यतयेर समरति पञ्जियाम् 'फरसाधनता नाम परा, परा च कार्यना' नान्यथा । अतो मानसानुमानान्यो तीरमनधर्मत्वाख्यो इति । तसिद्धम् 'कार्यता कृनिसाध्यत्वं फलमानता धर्मः अवश्याङ्गीकार्यः । इटोरायावमेव कार्यविमिति न पुनः ! कारण फरीयादे से भिने परम्' इति । रास्यते वक्तुम् , कार्यत्वेटोपाययशेरल्यन्तमेदस्य स्फुट यत्तूक्तम्- आद्या न्यु पत्ति, सिदेऽपि पुछा स्थान् । कार्यवं च इष्टे न वर्तते इरसाधने , पुमन्ते जातः' इत्यादाविति, उदयुक्तम् । यद्यपि अनिष्टपरिहारजी वर्तते, स्ट्रोयावं तु ग तपेति तपो. पुराने जातः' इति पारगमनन्तर सोदय भैः स्फुटतर ए७ । इष्टसाधनवं तु फनप्रतियोगिकम् , विकासो हरयवाम् , भुपविकास कार्यः इति कार्यः च प्रतिप्रतियोगिकम् । न चैवधिधरानतया निधी पताम् , हम प्रिपर्यशाना. इति , वया अतः । तथा .

·कीलप्रतिकीळन्यायः १४६३ कुण्डपायिनामयने नलदग्धा दुःसं लभमाना: पूर्वोगतिपुण्यकर्मपरि- भाजं कृत्वा तं मोक्षभागिनमस्रोदिति भारत प्रसिदिः । पाकादेव तत्वदर्शिनः प्रत्यगभिन्ननझमाशा कारवदाचार्यात् । क्या शिवशक्त्यादिमबाहीतरी तनदेवता: स्वरमादेन सद्गुरोः सकाशादुपदेर तत्वमस्यादिमहावाक्यार्थजन्यः । मोक्षोशयानुशनादिविरोधिरजस्तारोनिवसत्ताभिवृदि- शानरूपमवाप्य मोक्षसुपं प्राप्नुवन्तीति । साहस्रो.५५०. द्वारा चिराय मोर्श संपादयन्तीति रामानुनीया इति । पू कीलप्रतिकीलन्यायः । अयं यथा ' अन्त:- साहस्री. ८४३, करणसंबन्धात् निसिलानीन्द्रियाण्यपि । रयागनेमिक्टये • कुडपायिनामगनम इति के वित्, कोण्ड- किलिता इस फीला 'इति । साहस्री. ९१०. पायिनामपनम् इति च क चित पपविश्यते । के. 'फुरुमै सबै सर्वस्य फलत्यात्मनि सर्वदा'कुण्डपाणिनामानम्, 'मासममिहोने जुति ' इत्या- इति न्यायः । स्पष्टार्थः । साहबी. ७३५, स्य यारत् 'दशरात्रो महायतम् उदयनीयोऽतिरामा * कुक्कुटश्च कुक्कुटी न कुक्कुटो, शुकरच इति । भा. ८।२।६।२९. • अण्डपायिनामयने करी च शूकरी, एवं धौम सानश्च वसाना व वसानो। ममिशेरधर्मा नाम्ना प्राप्यन्ते । वा. ५६३९६३२. भर. ६१९९५५२२-२३. ५ कुक्कुटायानय मिथुनं कुष्ट पारिसमले अल्सर चर: सोमान भयन्ति फरिष्यामः इत्यादिविरूवैकशेयस्य अर्घारणापेशत्वात भा. १०२।९।३३ (३४).. कुण्डपाविनामयने पछी विलम्बनाप्रगति.। सु. ८१०. आम्वर्यवम् 'परिवीरसि०' इति यूपपरियाणकरणमन्त्री कुक्कुटध्वनिन्यायः । आदो लघुरपि पश्चात् होता पठेन् , 'युस सुनासा: ' इति फियमाणारि- दीर्थों भवति, तद्वत सत्रनमेथी। संग्रहः. पाणानुवादिनं मन्यं कथित् होत्पुरुषः पठेत् । कुट वानन्यायः । यथा कुक्कुटभ्यनिहस्व. अविना न्यायामविधानात् । के. ३६८११. दीर्यप्युतभेदेन क्रमेण वर्धते , तथा साधुमैत्री । कुक्कुट कुण्डपापिनामयने प्राजहितेऽमो मासामि. रुते उतारे पदिप्रिमायासिद: अकारादयो मोका होमपणम् !! इति । कालोऽयस्वदीर्घटनः ' (पा० १०२२२७) अपणं चाग्निहोत्रस्य शालामुखी ये न स्यात् , इति सपेशन्देन्दुशे परे इति । साहनी. ३३३. माजहितस्य विद्यमानत्वात् । १२।१।६।१३ ॥ कुशरस्तानन्यायः । अयं स्वधर्म कन्या भाष्यम्-कोन्डाविनामरने अमिहोने दियवे तदनु सतकर्मविपातकर्मफरणविषये प्रवर्तते । यथा रितदीयस्य दन्यस्य सालामुखी थपणम्, अयका प्रान- हस्ती स्नान कला जलाशयारहिनिगम्य स्वमुण्डा हिते इति । प्रात्रहितः इति गाईत्यस्य पूराचाशा । दण्डेन धूनि निजशीर्षयोगरि शिपति मलिनीकरोतीति । अवापि स एस न्यायः । गाईपत्ये धरणं भुतम्, सरा यारत् । इत्ये प्रतेऽपि पोध्यम् । साहस्रो. ८९४. प्रयुक्तो विद्यते , अपने व प्रसता स्यात् इति । • कुठारादीनां वेदनादो करण यात उयमनादी व भूगांधार परिदारः । नोइकन शायमुखीन: प्राप्ठे। फर्मात भिन्नविषयापेन अविरोधः ( फर्मवारणगोविडोमे हि वस्स गाईपया भुतम् । वर चोकर सयो)। सु.प. ३९९. परया कोदाविनामपनमागम । नामधेयेन तु प्रारदिवे • कुण्डगोलकरवनमपि सायेर बामग्ये अरान्तर भाग प्राप्यते । चोहनय नामोरान्दो उपचार । संसाविमोरयतिपादनपरम् । मु.प. १३. तात्र भपणं कर्तव्यमिति । धकुण्डधारोपादिन्यायः 1 या मारो हि शा--(प्राभाऊरास्तु नामकम्प पनेरासिा- अभिपणे प्रमाण सविपरोसनां रतः सन पूर्वग्शानुरियो पापिने वाहाम:-) विवसीय पनारिकापुरमाधम मानतेन सर के चिनु मावि-नामाः । मनमा देवाः सायं, असाइन नानुन-पान भी अन... ग. देवमयीय ·कार्यापत्तिः पञ्चधा काल: न गुणः . व्यवहारस्य, वृद्धन्यवहारे एव व शन्दाना खार्थे । विषयत्वात् प्रधानद्वारा अङ्गेषु प्राप्नोति , इति प्रधान व्युत्पत्तैः । ऋजु-पृ. १६. खकालसंपादमात्य अनेषु यथासंभवं संपाद्यमानी न * कार्यापत्तिः पञ्चधा । ऊहापोजकेषु या कार्या- विध्यते इत्याशयः । साहित्यसंपत्ति विवृणोति-अड्ग- पचिः सा पञ्चधा प्रमाणपञ्चकपमेयत्वात् । प्रत्यक्षेण रिति । आशुत्वमपि सर्वाङ्गसहितस्यैवेति । सु. पृ. १८०) अनुमानेन शब्देन भनुमितशब्देन भनुमितानुमानलन्ध- वा. ११३६३१७ पृ. २... * काला । 'भा पौर्णमास्या शन्देन चेति । बाल. पृ. १२९-१३०, * कार्यापत्तिः अमावास्या नात्येति , मा अमावास्यायाः पौर्णमासी' प्रतिपाद्यते।ाच पञ्चधा भवति । वास्तवी सा द्विविधा | इति गृह्म कारवचनस्य सत्यपि दर्शपूर्णमासविषयत्वे प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । शब्दात् नेपा । स्वशब्दात् , प्रति. खकालादुत्तर: कालो गौणः पूर्वस्य कर्मणः' इति येथेन खान्दानुमानम् , खिया प्रतिषेधानुमानम् , प्रति. ववनान्तरातुरोधात् गोगकालविषयाधावागतेः न मुख्य- धाघ शन्दः । ( प्रत्यश्चात् , अनुमानात्, श्रुतस्व. | कालविधायकप्रयशश्रुतिविरोधः । को. ११३६६।१४ शब्दात् , प्रतिषेधानुमितवशन्दात् , अभावे विभ्यनु. | पृ. ९५. * कालः इति लोके विप्ररुर्ष उच्यते । ( विप्र- मितपतिरोधकलिपतसराब्दात् इत्यर्थः । अस्य उदाहर- कर्षः कालस्य विप्रकर्षः इत्यर्थः) । पा. १।२।१।१४. णादिविस्तरः 'अहः स्थानिधर्माणा प्रतिनिधौं' इति चिन्दौ - कालः इष्टेः पशो: मुयायाश्च य इण्या पशुना अष्ट-य:) था. ९।२।१२।३९. • कार्यापत्तिप्रमाणानि सोमेन वा यजेत सोऽमावास्यापा पौर्णमास्या वा पत'। नावमिकानि पञ्च । प्रत्यक्षविधिः , अभावविधिः, मा. १२१२।९।२५, - काल एक एवं अरमेयादीना तिकारः, सान्दः, निषेधानुवादथेति । याल. पृ. ८. प्रधानाना दर्शपूर्णमास चातुर्मास्यादौ । ११।२।११-२, . कार्याभिधायकत्वं लिडादेः अवसीयते अपौरुषेये ४-७. . कालः निविधः प्रधानमनिकपलक्षणः, वेदे । ऋजु पृ. ३५. সীমাবণ, पूर्यालादिलणश्च । • कार्षापणः द्वात्रिंशत्कृष्णलरजतपरिमाणः । सु. पूर्वाह्नादिकाल: ' पूर्वानो वे देवानाम् ' इत्यादिश्रुति- पृ. १४५. * कापापणं शुदं साम्यसाधुकापर्यापणमध्यात् गम्म इति निर्विवादम् । इतरी तु प्रयोगविधिना सर्वान- तत्परीशिभिः विवेक्तुं शक्यते । या. १३४९ | सहितप्रयोगानुशपकेन एकस्मिन् क्षणे असंभवात् पृ. २२.. | साहित्यनिहार्थमाधिसत्वात् प्रयोगविधिगम्यो । क्षु, १॥३॥ . काना अहमधानयोर्वचनेन भित्रोऽपि , १५.. कालः दर्शपूर्णमासयो 'पौर्णमास्या पौर्णमाम्या 'पुरमावास्याया वेदि करोति' इति । भा. १९१३४ पजेत' 'अमावास्यायाम् अमावास्यया यजेत । पि. १९॥ ११. • काल. बनान्तरात् बटीयान् मान्नु बलि: 1 २२१. • कालः दर्शपूर्णमासयो । यदा पौर्णमासी अमा. कालस्य च पूर्वाधिकरणरीत्या भगान्तरादपि बलीयसः । वास्या च भहन्येव सण्डा सती समाप्यते तदा पूर्व पुर्यागः क्रमात पलीयस्तरत्वात् रत्न ५।१।१८३५. . 'कारी- इति पूर्वपशः । परधुरैवैति सिदान्तः । संकपं. ३,११, पि च प्रयोग सर्वान्चे सोऽपि गृह्यते । स्मात. सदापि आरतनात् परतो रात्री चा पदि धिः, योर- स साहित्यमान्य या प्रपत्स्यते ।।' (नतु यद्यपि प्रधान । वासा पौर्णमासी, तस्यामन्वाधान परेछुर्यागा | आय. साहित्य शैष्यं च सातः सह या माति, नास्या-तने ना पूर्व या यदि संधिः, तदा पूर्व अबासाहा ही करणार अविरोधः, तथापि पूर्वाहादिकालातिनमो संधिदिने पाणः । शार, परेछुरपि न यत्रो मिन भूपिधानानुसाने दुवार एक इत्याराड्याह-) 'कारो | दिवेव । ३.१.३..कार: दर्शपूर्णमासपो. पायाजीर उप प्रधानस्य सागसहितम् यः । मोरविवाटार दर्शपूर्णमासाम्पा यत्रइति । मा. २t..काल. मौहशस्यैर चोयते ॥'प्रधानस्यैव साधात् विहितः देश. पर्व तिमि संस्कापम् ही अनुरादेपरब म्। पालःच प्रमोगापात् , प्रपोगस्य म सानप्रधान माल. ८८..घरन गुग., निमित्तं ओर मा. तम . . - ·कुण्डपायिनामयने मास १४६५ कुमारीकङ्कणन्यायः कार्यान्तरे प्रवृत्तत्वेऽपि एत-कार्यस्य पृथगनुष्ठेगवेन | सोऽच्छावाका, यो मैत्रावरुणः स ब्रह्मा स प्रतिहर्ता , य: लाघवाभावात्, सनिहितावमात्रस्य प्राजहितेऽपि सावाच । प्रस्तोता स ब्राह्मणाच्छंगी स प्रावस्तुत् , य: प्रतिप्रस्थाता न च भागधर्मत्वेग प्रधानाभितत्वात् शालामुखीयस्य | सोऽप्रीत् स उन्नेता, गृहपतिम्रहपतिः, सुब्रमण्यः सु- प्राबल्यम्, प्रधानाश्रितस्यापि अङ्गेषु कल्प्यत्वेन स्वाभित. बाप्पः' इत्विक्समासे सामानाते होत्रादिशब्दाना माजहितापेक्षया दुर्वलतात, मासानिहोत्रस्यापि कोण्ड- मुख्यार्थत्वमङ्गीकय तत्सामानाधिकरण्याय अध्वर्वादि- पादिनामयने प्रधान वेन प्रकरणान्तराधिकरणवाहिकेशन्दानां लक्षगाऽऽर्थलं तृतीये 'विप्रतिषेधे करणः सम- स्थापितत्वाच्च । वस्तुतस्तु नायं भागधर्मः, पदार्यवत् । वाविशेषात् ' ( ३८१०।२२ ) इति समवायविशेष भागस्यापि खवाक्यै भुतावाभावात् , योग्यतया साक्षा- व्याचक्षणेन भाष्यकृता उक्तम् । सु. पृ. ४९६. • कुण्ड- पदार्थधर्मत्वस्यैव युक्तवाच । अतश्च अपूर्वमासामिहोने पापिनामयने सत्रात्मकद्वादशाहधर्माणामतिदेशः, तस्य न शालामुखीयस्याद्वपसक्तिः । वस्तुतस्तु न कोण्डसत्रावान् महीनत्वाभावात् । मा. दारा६३०-३३, पायिनामयनावेन एकोऽतिदेशः, प्रमाणाभावात् । अपि • कुण्डपायिनामगमगतमशिहोमं नैयमिकादग्निहोत्रात् तु तवृत्तितत्तासोमयागत्वेन भिन्न एव । अतश्च शाला- कर्मान्तरम् इति समधिगतम् ( २।३।११) । मामामि- मुम्बीयस्य प्रकृती प्रकृतापूर्वसंबन्धिगाईपन्ये एक विनि- होनन्यायोऽयम् । १३३९४१. योगः, न तु अर्सचन्धितचकार्ये । अतश्च मामामिहोत्रे g कुण्डवदरन्यायः । 'प्रचि पणवं दधाति । तदनिदेशप्रवृत्ती प्रमाणाभावात् स्वातिदेशेन प्राज हित- इति विधानात् मामिधेनीषु प्रत्यूनं प्रणवः प्रयोज्यः । से प्राप्तिरविकलैव । अत एव प्राजहिनसज्ञाऽपि मोमयागा. च यद्यपि कुण्डबदरन्यायेन ऋगरासमिश्रो वा दधनि- पूर्वमानीभूततचत्कार्ये एवेति ध्येयम् । सितान्यायेन तसमिश्रो वा इति धाऽपि संमान्यते, मण्डन-सने पविः माजहितेऽमिहोत्रके ।' तथापि प्रकृतेरुगश्याजपुरोगायोत्तरमिव कुण्डदरम्याय शंकर - नाम्ना पाकोऽपराग्निगः ।।७. एव युक्तः इति पूर्वपक्षः । संकर्प, ४. कुण्डपायिनामयने 'मास दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत ' इति प्रसह. यागः।। g 'कुब्जोऽपि चित्रं शयितुं समीहते' इति 'मास दर्शपूर्णमासाभ्याम्' इत्यादिवाक्यविहित. न्यायः । कुजः नाम हस्तेन विकृतः । साहनी. ९०४-९०५. दादेः प्रकृतिप्रातकालानुग्रहाय त्रिंशत्पर्वस्वनुष्ठानम् 'चत्वारोऽभिलवा: एक पृष्ठमः, स मासः' इत्यादी • कुमार- करम-कलम-किशोर-वरस-रादयः। निंगकर्मखपि मासपदप्रयोगात् । इति प्राप्त, 'मास विशिष्ट जातिसंचद्धवयोविशेषवचना. मनुष्योष्टहस्त्यश्वर- त्रिवत.' इत्यादिपाये पाठात् अत्यन्त योगद्वितीया न दीनाम् । ( अश्वरान्दोत्तर गोअजयोपलक्षण कार्यम् )। संतमेव यागः इति । संक्र. ३३१०२५. वा ३।४४४१३ पृ. १२.. - कुमारत्वं मनुष्य- * कुण्डपायिनामयने मासमनिडो जुहोति' इति । बैकार्थनमापिनी बाल्यावान्तरजातिः । सु. पृ. १४.१. कर्मविधि न मासगुणविधिः । वि. स३१. * कुण्ड. * कुमारिलपादा अपि ' उाख्यानाना न an- पाविनामयने 'मासग्रिहोत्रं जुहोति' इति यथापकृति ! न्याख्याने तात्पर्यम् ' इति अर्थवादाधिकरणे विवेक- अनुष्ठानम् । वा. रा२।५।१६ पृ. ५०९, * कुण्ड- यन्ति । मना. प्रदीपे प्रमाणप्रकाशे पृ. ४८. पायनामयने 'मासममिदोत्रं जुद्धति । इत्येवमादीनि कुमारीरुद्धगन्यायः । अयं स्टो केन विवृत । भागमोनीयात् । तोगशुसंबन्धो न भवति तथाहि हुन लदो निवं दाध्या संघर्षण । सिदान्ते । भा. ९११२५. • कुण्डपायिनामयने । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीद्धरुण यया ॥' इति । 'यो होता सोऽवयुः स पोता, य उदाता नेटा ! साहनी, ८१६. मी.को. ९८४ ·कालः संनयत्प १४५७ कालस्य असंस्कार्यत्वात् शड्सा न पटहा, यस्मिन्नपि र एक कालः । तम हि दुर्लक्षस्तु यमा वेधः पद्मावशते तपा' श्लोवा. आगमनं क्रियते । १०१८१८६९. शून्यवादे १५७ । सन्तमपि कालमेदं अतिसौवम्यात् कालः संनयत्पक्षे वलिमसंयोगात् । ६।४। अलश्चयता पद्मपत्रिशतन्यतिमैदे इव योगपद्यनमः । १३२४१॥ रत्नाकरः । न यावनीवकालः प्रकृतेः शेषभूतः, 'वत्सरमावास्यायां व्रतमुपयन्ति "पुरा वल्मानामपा- कर्तृधर्मोऽसी इत्युक्तम् ' कर्तुयों श्रुतिसेयोगात् इति फो: ' इति वसापाकरणकाला व्रता निर्दिश्यते इति (२४१२) मा. १२२२२२०. " संबन्धमेदसत्त्वे- पूर्वाधिकरणे सिद्धान्तितम् । स काल: सेनयापले स्यात् । ऽपि वर्तमानकालः सर्वत्र कृतादेव अन्वेति इति न यः सानाय्यं करोति , तस्य स काल: स्यात् । दलिङ्ग- कापि तस्य विशेभ्यान्तरकल्पना । अतः सिद्ध सर्वत्र संयोगत वय सानायस 3.BEकरण लिङ्गम् । वर्तमानकालय कृतावेयान्वय इति । रहस्य, पृ. तादृशेन लिङ्गेन संयोगात् संबन्धात् सेनयतः पक्षे एव ४१,४२. * काली दो सोमस्य दर्शपूर्णमासयोः मार्च स काल: स्यात् , न असंनयतः सानाय्यमकुर्वतः इति चावा. ५४१३६, भाष्यकार: ' उपसद्धिचरित्या' पूर्वः पक्षः। इति चलचितकालमेव अनुपादेयरूपं भेदहेतुन्वेग कालार्थवादोभयोः प्रतीयेत । ४२॥ दर्शयति । १।२४ पृ. ६१७. * कालेन पूर्वपक्षं सूत्रेण प्राप्त वाशब्देन निराकृत्य सिद्धान्त- | सर्वपक्षीयते । भा. ९1१।१६।४४. . कालस्य माह । उभयो सेनयतः असंनयतव अयं वाला प्रती- अननुष्टेपत्वेन मन्यानाकाश्त्वम् । सु. ए. ७२२. येत । कालार्थ वात् मतस्य । न वसापाकरणेन प्रते • कालस्य अनुपादेयत्वेन निमित्तवात् तदनुमहेश किश्चिदाधीयते , फालेन त प्रयोजनम् । कयं पुनर्पत्सा- प्रणयनबाधः । तस्मादग्निहोत्रं हुत्या सातपनीयेष्टिः । पाकरणं फालार्थमिति , परार्थत्वात् । पयसे हि ते बिन्दुः, ५३१११७. • कालस्य अपरपक्षादेः नियमः अपाकियन्ते । तयाहि दृष्टार्थता भवति । तस्मात्रोपा-पित्यकर्मसु । भा. ६८।६।२५, * कालस्य अपि देयन्वेन वसापाकरणं अयते। अनुष्ठेयपदावच्छेदकत्वेन विधेयत्वात् । सु. १७५. इदं परार्थत्वात् इति हेतुपदं सूत्रगतमेव स्यात् इति • कालस्य अपि निमित्ववदेव अनुपादेयत्यात्। वा. रास भाष्यस्वारस्यात् ज्ञायते । कापि पुस्तके सूत्राशस्वेताच-1 ११ पृ. ६२४ • कालस्य अपि पडिन्द्रिपवेद्यत्वम् गमाभावात्तु नास्माभिरपि सूत्र प्रवेशितम् । 'हदानी स्पृशामि' + इदानी पश्यामि' इत्यादि. असंनयतोऽपि कालाहानात् । ४३ ।। प्रतीतेः । धारावाहिके च तत्तक्षणविशिष्टघटादेः पूर्वपूर्व- यत्तु तलिनसेयोगात् संनयत्पक्षे एवेत्युक्तम् , | शानागृहीतव्येव उमरोचरज्ञानविषयत्वम् । न ध कालः तन्न । अर्सनयतोऽपि , यस्यापि न सानाय्य तस्यापि, अतिसूक्ष्मत्त्वात् कप प्रत्यप्राय इति वाच्यम् । शान- वत्सापाकरणाभावेऽपि वासाषाकरणकालोऽरिन ! कालेन धारायामुपरतायाम् 'किमत्र घटोऽवस्थित.' इति पृष्ट. सन् च न: प्रयोजनं न बसपाकरणेन | तमान संनयत कथयति अस्मिन् क्षणे मयोपलब्धः' इति , 'प्रस्तरारम्यत्र एष नतम् , किन्तु असंनयतोऽपि । के, एतावन्त कालं मयोपलब्धः' इति च। कालमैदे तु • काला सानायविकाराणां सौमात् प्रागूयमिति न अगृहीते कयमेव भवेत् । शतपत्रपत्रिशतं मया सूच्या नियतः । तद्विकाराणामनियतकालत्वम् ' । भाट. युगपत् मिन्नम्' इति तु स्थूलालविषयकम् । कालभेदस्य ५४१८.. कालो हि दुरतिक्रमः । वा. ३१११३३२३ / इन्द्रियवैद्यत्वामावेऽपि में क्षतिः । कु. ११५४५. पृ. ७४०, * अनादिदि कालः अस्माकम् । रा५. • कालन्य असस्कार्यत्वात् । यद्यपि कालस्म काङ्गता प्रयोगा दि झाल: पदार्यानामुपकारकः । भा. अवगम्यते, तथा सकृदेव वेदिते कर्म प्ररत्पते । न ११३३७ पृ. २००.०'सूक्ष्मः कालोऽस्ति तत्र नः। तस्य भूयो मूयः स्मृत्या प्रयोजनम् । या अन्यान्यनानि मी. की. १८३ .

·कुदालचक्रकीटन्याया १४६७ कुसुमत्ववकन्यायः . . हू कुलालचक्रकीदन्यायः । यत्र शीघ्रगत्या , शा.९११।१. * नहि अन ग्रहस्य परिच्छेदानाकासवात् आधाराश्रयेण आधेयस्म प्रतीपगतिः प्रतीयते , तत्राय न तत्कर्मले परपरासंबन्धेन एकन्वान्वयः इत्यादि कुश- मवतरतीति ॥ ज्योति.सिद्धान्तेऽय व्यवहृत. ! तथाहि फाशावलम्बनं शकिंतु शक्यम् । आकाङ्क्षाऽभावे (वाक्य. 'यान्तो भचके लघुपूर्वगत्या खेटास्तु तस्यापरशीन मेदाभावे ) वैतागात् आकाहोत्पादनसंभवेन तस्या- गत्या । कुलालचके भ्रमिवामगत्या यान्तो न कोटा इव | किंचित्करत्वादिति चेत् । को. ३।१४ पृ १८०. भान्ति यान्तः ॥' इति सिद्धान्तशिरोमणिगोलाभ्याये | यथा नद्यादौ पतितः सन् अन्यदालम्बनमलममानो भास्कराचार्येणोक्तः इति । एवं हि श्रीमद्भागवते व्याकुलचित्तः कुशकाशादीनालम्बते , तथा बादे दृढामु पञ्चमस्कन्धे द्वाविंशतितमाध्यायेऽपि 'यथा कुलालचक्रेण | युक्तियु निरस्तासु भ्रान्तचित्तः पुमान् निर्वल युक्तिमा भ्रमतामह भ्रमला तदाश्रयाणां पिपीलिकादीना गतिरन्यैव | लम्बमानः कृतकृत्यो भवतीति भाव. । साहस्सी. ४६५. प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वात् , नशनराशिभिरूप • यदपि च प्राकरणिकाश्यपक्षे अमिष्टोमस्तोत्रमात्र- लक्षितेन कालचक्रेण ' इत्यादि । साहनी, ५९७. वृत्तित्वासंभवे कारणम् औपदेशिकऋग्नाधायोगरूपम् उक्तं र कुलालचकन्यायः । यया हस्वदण्डाविभ्रमि तदपि स्तोत्रान्तरस्याश्यावे ऋचा सानव बाधापतेः प्रेरित कुलालचक्रभुरतेऽपि तस्मिस्तद्वलादेव आसमार- उभयवाधापेक्षया च एकस्यैवोपदेशिकस्यापि बाधौचित्यात् धयं भ्रमति , तथा भवस्येनाममा अपवर्गप्राप्तये कुशकाशावलम्बनम् । को. २१२।१२।२६ पृ २८७. बहुचो यत्कृत प्रणिधान मुक्तस्य तदभावेऽपि पूर्व कुशकाशावष्टम्भनन्यायः । नद्याः वेगेन नीय. सेस्कारादालेकान्तं गमनमुपपद्यते इत्याईता आहुः । मानो या वीरगत क्षमपि अवष्टभ्य सातुं नामोति , साहस्री. ७०३ तस्य यथा कुशावष्टम्भनं फाशावष्टम्भनं चानक कुलालचभ्रमणन्यायः। जीवन्मुक्तिः सिध्यति । तथैतदपोत्यर्थः इति । सु. पृ २९२. न्यायनानेन । संग्रहः- • कुशवर्हिषः शरमयरहिया माधः सोमारोदे बरी . 'कुशा ददियो मन्त्रा ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः। आभिचारिके । माट्ट. १०४१२. न ते निर्माल्यता यान्ति विनियोग्याः पुन:पुनः॥' इति • कुशलबने एल हिंदेवसदन दामि' इति चचनेन विनियुक्तविनियोगेऽपि शिष्टाचारविरोधाभावः । मन्त्रः, न तु उलपराजिलबने । मीन्या. मा ११४३२. कुमाः प्रासा एवं शरैर्वाध्यन्ते • कुशलः इति शन्दः, बहुपु शानो सतुर्गुणेषु इत्युक्त बल्लापलाधिकरणे । पा. ३६॥८. • कुशाना- सत्य , निपुणतायामेर कुरालगन्दप्रयोगात् दिशब्द एय मातिदेविका सोमारोदयागे उसदिष्टः साधा। मा. भवति । भा. ६४१०२२ १०४।१।१-२ वर्ण २, • कुपुम्भकसूफादीना तु यदि क रिदिशेष कुशकाशावलम्बनम् इति न्यायः । अयमेव | रूपार्यों नाखि, ततः सामान्यविधानेन अर्थरता कामावलम्पन-यार अनु. १७३ . अर्थवत भविष्यति । पाच स्तोमे मर्वमन्धौरदेशात् , तथा आधिने ने मतं मुग्यस्य प्रयोजनः । तस्यानुपतिनाशासूर्योदयारधि समाप्यसभने सामानामुपदेशात् । शमशाग्ल बनी ॥' या ११३६८ २४ प २६८. १ या. २।५।२६ पृ. ४२७ (पुरुभकाच 'महतो • • भले मात्' इव नमुना त्यावि, अन्तिमयोभुनो. कुयुग्मकादपटात् मापनयुकिपणे का कात् इचतिने प्रातः पं. १९११-१६ फे.) ऊग' गर्यो मति । उलात् सिनि विस्ती मस्तबरुन्या यः । यया पुपरनिगा अपात । नन पायापार यानि कुरा मानि मर्मन्ये मूरिधान बने रिमोटा वा प्रधानमनन , या परं भाप पान् । महामनामी येरविश्ये: पाननिधि । (as - वाखापः । गया ·कुलं १४६९ छतात्यये । . * कूलं पिपतिपतीत्येवमादौ पातकालप्रत्यासत्तेः । अभिषेकान् पूर्व विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाठात् । तथा इच्छामुपचय एवं व्यपदेशो भवति । वा. रा॥१३ च माहे-द्रस्तोत्रकाले आदौ विदेवनादयः ततोऽभिषेक पृ.७००. इति तदन्तस्यापकर्ष | इतरत् अन्ते निवेशनं तु न्याय- - क ' गन्धन-अवक्षेपण सेवन-साहसिक्य- मात्रम् ' अन्ते तु बादरायणः' इति गायेन प्रामम् । तच प्रतियन-प्रकथन-उपयोगेषु कृलः' (पा० १।३६३२) | पाठकमात् बाध्यते । तस्मात् अभिनेकान्तस्यापकपः । के. उपूर्वम्य करोते: अपकारयुक्तहिंसामकसूननाख्ये गन्धने, कृतदेशात्तु पूर्वेपा. (५।२।१०।२१) इत्यात अवपूर्यस्य च भर्त्सनाख्ये अवक्षेपणे , प्रपूर्वस्य च अनु- | अप्राकृतानामपि विदेवनादीना अपकर्ष पर्णनेन । वा. पृन्यायसेवने, प्रकर्षकथनाख्यपकथने, धर्माद्यविनि- ३२६७/२२१. १०४८. । योगायोपयोगे उपपूर्वस्य, साहसिककर्माल्यसाहसिक्ये, कृतप्रणाशाकनाभ्यागमप्रसनः इति भ्यायः। उपपूर्वस्य सतः गुणान्तराधानाख्ये प्रतियाने कृञ्-धातोः कृतस्य प्रणा, कृनप्राश इति । अकृतयो: पुण्य- प्रयोगः । सु. पृ. ५५६-५७ । एवर्थेषु कन; आमने- पापयोरकस्मात् फलदातृत्वेनाभ्यागमः स्वीकार इति पदं भवति । अत्र कोमुदी- गन्धनं हिंसा, अकुरुते यावत् अकृताभ्यागमः तयोः प्रसङ्गः, अन्योदेशेन प्रवृत्ती सूचयतीत्यर्थः । सूचनं हि प्राणवियोगानुकूस्यात् हिंसव । अन्यस्यापि सिद्धिरित्यर्थः । साहस्त्री. ७०२. अवक्षेपणं भर्सनम्, श्येनो वर्तिकामुदाकुरुते मर्सयदी- त्यर्थः । हरिमुपकुरुते सेवते । परदारान् प्रकुरते तेषु कृतमप्यतं भवेत् इति न्यायः । 'भाब श्रद्धाविहीनेन कृतमध्यकृतं भवेत् ।' स्कन्दपुराणे सहसा प्रवर्तते । एषः ( इ-धनम् ) दकस्य (जलस्ट) प्रभातपण्डे वस्त्रापथक्षेत्रमाहात्म्ये १३४१. उपस्फुरुते गुणमायते । गाथा: प्रकुरुते प्रकथयति । शत प्रकुरते धर्मार्थे विनियुङ्क्ते । एणु किम् ? कटं • अमिहोत्रं प्रदोषादिकालादन्येषु कालेषु अविहित- करोति । इति । के. एन. यनाभिधायकत्व कि त्यात् कुवमपि अकृतं स्यात् । भा. ६।२।१२५. करोति' इति प्रश्ने पचति इत्युत्तरात् । इति नैयायिकाः । कुते कार्ये किं मुहूर्तप्रश्नेनेति न्यायः । मणि. पृ. १०६. साहनी. ३१०. । कार्यनिर्वर्तनोत्तर तत्कार्यमुहूर्तप्रभो तु मृतदेशात्तु पूर्वेषां स देशः स्यात् तेन / निरर्यरुः इत्यर्थः । 'परतीमागन प्रत्यक्षसंयोगान्यायमात्रमितरत् । ५।२।१०।२१ ॥ भाषान्यायः । के. राजसूयावयवभूतात् अभिषेचनीयात् सोमयागादूर्षे • कृते युगे 'भरोगाः सर्वसिार्याचा यतायुषः । दशीयात् प्राक् विदेवनादयः अभिषेकान्ताः पदार्थाः । चतुष्पान् सकलो धर्मः सत्यं वैर कृते युगे ।। ' इति पठयन्ते । अमिरेकश्व 'माइन्द्रस्य स्तोत्रं पति अभि-मरणम् हु.६.६.. पियचे' इति वाक्येन अभिननीयहोमगतमाहेन्द्र नावम् आग्यहोमेषु परिक्षरणम् (आश्व-गा- स्तोत्रकाले अपदृष्टः । स च इतरानपकर्षति नया इति सूमम् ॥३) महातः न्यासा पाल. १.३.५० विनारे वैकुतानामन्टे निवेशः इति विदेवनादयः अमि. कताउनप्रमही यो विधिः स नित्यः इति पेकेण सह नापकृष्यन्ते इति उसूत्र पूर्वपधं तुरान्देन । न्यायः । का कवेऽपि यो भाति भावेऽपि च निरस्य सिद्धान्तमाद । हतदेशात् इति भावधानो भवति स विधिः नित्यः स्यात् इति । संप्रदः निदेशः । तो देशो यम्य अमिपेकस्य महतदेणः अमात्ययेऽनुशयगनिति न्यायः ( १८ कादेशवान् । अभिषेकस्य माहेन्द्रस्तोग्ररूपदेशम्य कृत-न, सू.) काय कर्मणः भन्यो नामः कायमः स्वात् क्लसत्वात् ततः पूर्व विदेवनादीनां स एव देवः तस्मिन् अनन् भाति । 'मोस्तु मा स्यात् । वेन यक्षप्रयोगात् भनिसेकेण साशात् प्रयोगात् । चानुयाः' मेदिनी । वेद पिहितकम न डानंग, - पो' इति ·कीटोद्वारन्यायः १४६२ कि ते फण्वन्ति तपने पयोदानेन साधनीभवन्ति । वलात् प्रमगन्दस्य तु किश्चित् वस्तु स्वत एव विलक्षणम्' इति की कटाधिपतेः यत् वेदः धनम्, तदस्माकं नैवागावं न्यायेन प्रपञ्चस्य सदसपन्योपपतेः । सिद्धिव्याख्या. नगरम् आभर । 'हमहोभश्छन्दसि' इति भारः । अथवा पृ.८१. अस्मान् प्रति तत् विभूहि धारय पोपय च (वा) इत्ये • किञ्चिलिकप्ते अभ्युदये अवशिष्टस्य तूष्णीं निर्वाः । तत् । नो मघवन् स्वय साधय असामिति । छान्द वि. ६।५।५. पीपलम् । वा. पृ. १४९ । सुशा- ऋषिप्रत्यपाधीनतात् • यत्र स्वास्ये एव विधीयमानस्यैव किमंशपूरणं वर्धनच निर्णयस्य आर्षकथनम् । अाहारसामयद्योत- । पदान्तरेणोपनीयते यथा 'युप हि स्वः स्वर्पती' इति गाई भैरोक्यैश्वर्यवचनम् । किं तेन इति वदन्तः प्रतिप्रत् विधीयमानैव वाक्पेन द्विपजमानेन ऋतुना एति कीकटशब्द निर्वचनम् । तमे धृते पयोनिक्षेपेण | संमध्यते , तब प्रकरणबाधो युक्तः । यथा च द्वादश निष्यन्दिते यत् शिष्टम् , तत् धर्मशब्देनोच्यते । भृन् । पसत्त्वस्य विधीयमानस्यैव किमापूरणम् अहीनशब्दः भरणे' इति भौतादिकस्य भूमो धावन्तरेणार्य कथनं | करोति । टुप् . १०१५।९।३७. भ्याख्यानार्थम् । 'दु धारणपोषणयो.' इति जोहोत्या किमु ज्ञानस्य दुष्करम् इति न्याय । संग्रह विकस्य भृशो रूपं विभूहि इति दर्शितम् । पृ १०१। • किण्वमवहन्ति इति विनाऽपि तण्डुलैः प्रयोगो यजमानस्तावत् प्रार्थयिता , इन्द्रश्च प्रार्थमानः सर्वदा | दृश्यते अपहन्तः । न चाय गौणः प्रयोगो विशेषाभावात् । अस्ति। की कटाः नाम यद्यपि जनपदाः, तथापि निल्याः || भा ११०१।६।२८. अथवा सर्पलोकस्सा. कपणा की कटाः। प्रमगन्तः कुसीद- • किशोरत्वम् अश्वत्वैकार्यसमवायिनी वाल्यावा. वृत्तिः। स हि प्रभूततरमागमिष्यति इत्येवं ददाति । नीना- तरजातिः। सु पृ. १४११. * किशोरशब्दः अश्वस्य शासः पादः । तदीय धनं नैचागासम् । तच सर्वम् | क्योविशेषवचनः । या. ३।४।४।१३ पृ. ९२०. अयशानभूतम् , ते कर्मणि अप्रवृत्ते । वत् अस्माक- . कीकटा: नाम जनपदा: । 'किते कृण्वन्ति पाहर इति । शेषं गतार्थम् । वा. ॥२॥४॥४२ 1 सुधा- वीकटेषु गावः ।' भा. १२॥४॥३१ । वे हि नास्तिकाः ममगन्दननाशापशन्दयोः राजनगरविशेषसंशति | कि ऋतुना इति वदन्ता न कि चित् कर्म अनुविधन्ति अनित्यस योगापत्तेः अन्यथा यास्यानम् । पृ. ११२. वा. ' किं कृतेनेति बदन्त; ' पति कीफटशब्दनियंच. कामे चित्तस्य पुनः करमै चिदान गर्ने ननम् । सु. १. १०१. शस्यम् । वि. ३२१ । अस्यापवादः स्वियोमः । कीटभृमण्यायः । यया 'वीटको भ्रमर ध्यायन भ्रमरत्वाय कल्पते । एवच कीटो भ्रमरेण गृहीत- 'कम्मे देवाय हविषा विधेम' (सं. १ खनिय तपमिष्णायन् तास्वरूपतामेति , तथा हरिहरी १२.१-१) हनि । एकम्मे देवाय इत्यर्थ । एकारन्येपेन प्रेम्गाऽन्यो यमभियानादन्योऽन्या रकता प्रासावित्यर्थः । एत उन्दविधानात् एतदर्यमययो भवति । एकम्मै देवाय साहस्री. ११० हविदांत-यमिति । भा १.३१५ १. १८७०. कीटोद्धारन्यायः । यथा नदीपवाहपतिताः कीर • किमित इति वीप्तायें वर्तते । उप. १०२५ आवर्तादानान्तरमागु प्रजन्तो दु पिता: मन्त मार्म- ६. १६६७ ० फिक्षित-पदस्य अशात राबन्दिने परिपाकान् ( गर्ने गर्जिन पुण्यकर्मशरिपाचा ) यमुना शक्ति । मणि, पृ. १६४. फेन चिन् पुरुषविदोरेगोदना नदीप्रवाहादहिनि.मारिता: एकिग्निप्रकरणानावकाय शन्दस्य प्रदेशा सन्त. तीग्नक ष मुर यथा भति तथा राम्नावनिकवाक्य शेषभानापि पापीयान् ! विधाममन्ति, तथैवमा स्वातकर्मजन्यफलभोगाप विफल्म. इति न्याय. परिमल .३।।१५।२६ व.स. मनुष्पादियोनिषु जन्मनो जन्म प्रबन्यो जीवा साप- 4 ।

·कृत्वसुन् प्रत्ययः कृत्स्नोपदेशादुमयर - ग्रहणम् कत्वम् । अभिधानियामकत्वं च तात्पर्यसकोच कावम् , दर्शपूर्णमामयोः एकमेव प्रकरणम् । तत्र च कृत्स्नस्यैय अर्थविशेपे तात्पर्यप्राइकलम् । यत्तु संज्ञाशास्त्राणा ( वृद्धि- सूतवारमन्त्रस्य उपदेशः कृतः । रादेच् इत्यादीनाम् ) मन्नाने अनेन शन्देन एते एव यथाथ या, शेषभूतसंस्कारात् । १७ ।। इति नियमार्थत्वं कृत्रिमारुत्रिमन्यायवीजम् इति , वन्न पूर्वपक्षं सूत्रेश प्राप्त वाशब्देन यातयन् सिद्धान्त- तेपाम् भगृहीतशक्तिमाइकावेन विचित्रे , संभवति माह । यथार्थम् अर्थमनतिकम सूकवाक; उभयत्र नियमवायोगात् । अत एव आम्नेडित सन्देन कृनिमयैव मोक्तन्यः । ये पौर्णमासीदेवतामाचिनः शन्दाः, न तु दिग्निपुंष्टस्य । भूविः. पू. ३५-३६. ' दे पौर्णमास्यां प्रयोक्तम्या नामाचाम्यायाम, ये • कृत्वसुच प्रत्ययः ‘संख्याया: फ्रियाम्यावृत्ति- अमावास्यादेवताचाचिनः, वे अमावास्यायो 'ने गणने रुपमुच् ' ( पा० ५४१७) इति विहितः पौर्णमास्याम् । पूर्वसूनात् समासैकदेशभूतं वचनशन्द- विनियोमी भूतिः इति भट्टोमेश्वरमते । पार्थसारथिमवे मनुष्य यथार्य यचन फर्तन्यम् इति योजना । तु तर वाक्यीयो विनियोगः, न श्रीतः । पाल. शेपभूतसंस्कारात् यागशेषभूतानां देताना संस्कारात् फवसुच्प्रत्ययार्थो भावनाऽवयी। | संस्कारार्थत्वात् सूक्तचाकस्य । तस्मात् विभज्य प्रयोक्तव्यः । मपिण. १. ११३. वचनादिति चेत् । १८॥ • फत्वाचिन्तायां प्रयोजनं न वतन्यम् । मा. ६८। ननु 'सूक्तवाफेन प्रहरति' इति वचनात् सर्व एर १०४३. सूक्तवाफ एफो मन्त्रः, तम विभागो न संभवति । तमा- त्याचिन्वान्यायः । ( यथा कृत्वा चिन्ता तथा | उमयत्र सो यतन्यः इति चेत् पूर्वपक्षी यात् । उया रीत्या त्यर्थः) । यत् पुनः परावृत्य भाष्पकारेणोक्त प्रकरणाविभागादुमे प्रति कृतनशब्दः । १९ ॥ ( पतसलिना याकरणे) अथवा पुनरस्तु ज्ञाने धर्म:' विमान्ती आह । प्रकरणाविभागात् पौर्णमास्य इति अभ्युपेत्यवादमा तत् पूर्वेकदोपपरिवारसामः अमावास्यायाच एकमेव महापारणम् । वस्प प्रकरणग्य प्रदर्शनार्थ उत्पाचिन्तान्यायेनोक्तम् । पा. ११३८ा२० विभागो नास्ति । वेन उभयोमिलिया यावान् सूक्तमाक- पृ.२८७. मन्त्र. स सर्वोऽपि एकत्र पठितः । तस्मात् उभे प्रति • त्यामश्च नैव विधो लपते । या. २॥ दसंपूर्ण मासकर्मणी पति , मंदपममिय, कास्नादः १२/२०.५५८. कृत्स्नसूरुवाकपाठः । विनियोमस्तु देवाऽनुमारेण • रम संनिधो भाररानं नियकादशीकरणsमम् , विभन्येव शर्तभ्यः । तसात् पौगंगास्याम् अमारास्थायां चत्र सेना निराकाश यात् भाति फनविधानता च सूक्तामन्त्र. विभन्या विनियोक्तम्पः । दुर. ८१३. • करनेकदेशभेदे ( फालय) कौस्तुभे तु -प्रकरणस्य मायकरणस्य मायEि- प्रायभिचानुनम् । भा. ६/४।४. रूपम अविभागात प्रत्यामिछानात् रूदिसनाऽनुसया स्नोपदेशानुभयत्र सर्ववचनम् । ३३२५ उमे मति भरसम्मोगे:पि हस्तमू समान्दार्थो ६।१६।। नानुारन:- इति मयं स्याम्पावन् । 'मूहगान प्रखर प्रारति' इति दपूर्णमासमो. फा तु मारग व भविभागप्रति माTERI भपवे । यसर्थः मूल्यार: पोर्गमास्यो प्रयोगः मारण प्रक्रिया भारसगुनगादनम् । उम्क माप- सर्प एस र ममापान , स पासा App मागासु Rate fara -स्पा पचाप दोग विगिरे पशमार उभात सूनारद मानमत्राना | भर परिमारमा भाग 4 सन सर्पल गैर्गमाविमा उभे कारणे ammar पगारापन कम्पम् !:ोजगई REATER NAR ·कुण्डपायिनामयने . कुण्डपापिनामयने १४६४ त्वात् उपदेशतः प्रात: माजहितः चोदकप्राप्त शाला-नाम्नः प्रायल्यं सतमे । सत्यम् । इह तु प्रसङ्गनिराकरणार्य मुखौयं बाधते इति । तत्तु नैषम् । अनारभ्यपादस्य । सूत्रम् । 'गालामुखीयस्तावत् अस्मिन् तन्ने चोदकैन इविःपणद्वारकत्वात् , कुण्डपायिनामयने च हविःभपणस्य | सर्वगाईपत्यकार्याप मा, स एव प्रयत्नात् अमिहोत. अश्रुतलात् प्रकृतितः प्राप्यमाणस्य सहर प्राजहितेन श्रपणमपि साधयिष्यति विनाऽपि तादयेन' इवि शट्का । मातः द्विरुक्तस्यात् नोपदेशसंभवः । तस्मात् नाम्नैव सेयं निराक्रियते । अन्यार्थस्य नामशन प्राजहितेन प्राजहितमातिः। वाधिवयात् इति । पूर्ववत् ‘सादगुण्यसंभव ननु कुण्डपिनामयनगतामिहोने न चोदनालिङ्गाति-वैगुण्यांनाश्रयणात्' इत्यस्यैव न्यायस्य ( पानेषु च देशेन अन्यतः भपातिः, तस्य दविहोमत्वेन अपूर्व १२११४ इत्यत्र सिदस्य) प्रपञ्चोऽयम् । लात् । नापि नामधेयात् नैयमिकामिहोत्रता अपपप्राप्तिः, सोम- पूर्ववत् इवापि शालामुखीये पाक; इत्यु- परैः नाम्ना अविदेशो नाति इति कृत्वाचिन्तया स्थितेः संगतिः । अविकरणस्य प्रवर्तितत्वेन नाम्मा अपणास्यसंभवात् । वि-दशालामुखीपकली कि अभ्यतो कोण्डपारिने। तस्मात् प्रकृतितः प्राप्यमागस्य सह प्राजहितेन प्रातः किंवा प्राजहिते कहो, चोदकापातितोऽग्रिमः ।, द्विरुकत्वम् इत्येतदयुक्तम् । इति चेत्, सत्यम् । परैरपि प्राग्वंशे पश्चिमो पहिर्भवेत् प्राजहितोऽत्र स: । अमि- नाम्ना अतिदेश एव नास्ति इति कृत्वाचिन्तया अधिकरण | होतिनाम्नाऽऽसो नामासो लिङ्गतो बली ।। ' तस्मात् न प्रश्र्तयितुं शक्यम् । तथा पति अपणवान माजहिते पणम् । प्राप्त्यभावेन कुन अपणम्' इति विचारस्यैवानुपपचे। भाट्ट- सोने आहपनीयाबुतरवेयाम् अग्निप्रणय- भरणरयात्र प्रत्यक्षविष्यभावात् , दविहोमत्वेन चोदना-नोत्तरम् अवशिष्टावनीपस्य शालामुखीयः इति लिशातिदेशभावाचावलात् परेरपि नामधेयेन नैयमिका- संज्ञा । स एव च 'शालामुखीयः एव अत ऊर्च मिहोमतः अपणप्राप्तिमजीकृत्य सत्यपि नाम्ना अतिदेशे गाईपत्यो भवति' इति पचनेन अमिप्रणयनादू तस्य प्रायल्य नास्ति इति कृत्वाचिन्ता प्रवर्तनीया । तया गाईपत्यका विनियुक्तः । गाईपत्यस्य तु तदारस्य यति यदा यमिकात् भपणं प्राप्यते , तदा सहव प्राज प्राजहितः सेशा । कोण्डपायिनामयने हितेन प्राप्नोति इति युक्तमेव विरुक्तवाभिधानमिति । परपश्या सर्वमिदमतिदिएम्, तत्र मासामिहोरमपि सर्वो. नवं नाना प्रामहितप्राप्तिसंभवेऽपि तस्य प्राबल्या- पसदुचरकालीनसार्यकालकत्वात् अग्रिप्रणयनोचरमिति भावेन कुपक्ष्याधिनामयने चोदकता बाल्यमुखौष एव तदीयं पण शालामुखीयस्य प्रवृत्तल्यात् तत्रैव स्यात् । प्राप्नुयात् ,इति तसाधनार्थम् अनारभ्यविधेः आतिदेशिक- नाम शामित्रवत् मासामिहोपीयर्थपणे तस्यावा. भपणविपरवमपि संभरति , इति २ दिउक्तत्वमिद पमाणाभावः, चोदनाविद्रातिदेशस्यैव प्रमाणत्वात् । न च दोपावाम् इति वाच्यम् । नया सति द्वादशाहादिष्वपि तदपेशा प्रबलनामातिदेशवापितवाहितेन तस्य बाधा- अपरस्य आतिदेशिकतरा तापि मोदकपासशालामुखोप- दनगरम् , कार्यान्तरे प्रवृत्तस्यैव शासमुखीयम्य लाधा- प्राधेन अनारम्यविधिना मुख्यगाईपयस्यैर विधिप्रमन दुपजीयनेन नामातिदेशस्यैव माजहितविषयत्वाकल्य- चोदकरपरया कुदायिनामयनगते अपपे गालामुखीय- नात्, गायमुखी पम्प प्रनो अमिमगयनोचरका नया प्रातरेर संभवारत्या अनारम्पविधेः उन शालामुय- भागधर्मत्वेन प्रधानामितावात् , तेन नामानिदेशप्रापितस्य भाधनायखानुग्यो । तथा सदि द्वादशाहादिघेव घोरपथ, माजहितवमायया स्य कार्यसाधन. अस्य विचारस्य प्रवर्तवित सम्पन्न सूधभाययोः भावनीभ । अतोराटानलाधमनुरोधेन शाला. इन्द्रपारिनामपनयन्तधावनानुरपतिः, या मुखायो । प्रमजेन प्राणान् प्रावहितम्य निधिः । इति चिन्ता भरपालेशाभावात् इति दिद) निनु पिएं| पाते, मात्र किदिनुपादानम्, शालामुखीयस्य - ·कृपिन्यायः १४७३ कृपिन्यायः - - शब्दार्थश्व तथा लोके । २३ ।। कृतार्था । तसात् तन पुनःपुनः क्रियायाः हेतुनास्ति । भाष्यम् - लोकेऽपि तथैव शब्दार्थो भवति । इह तु असतः फलस्य कर्म उत्पादकम् । तस्य प्रतिप्रयोग काष्ठान्याहर' इत्युक्तः सकदाहरति , न पुनःपुनः । अन्यस्यान्यस्य उत्पत्तिः अविरुद्धा इत्येवमपदिष्टो हेतुः । अपिया संप्रयोगे यथाकामी प्रतीयेताश्रुतिवाद, वस्मात् विषमत्वमङ्गः । विधियु वचनानि स्युः । २४ ॥ लोके कर्मार्थलक्षणम् । २६ ॥ भाष्यम्- अपिवा नै स्यात् , अलिन् अर्थिनः भाध्यम्-- यच लोकवत् इति । लोके चर्म अर्थ- कर्मणश्च संप्रयोगे सकदेव अर्थी कर्मप्रयोगे वर्तेतेति । प्रधानम् । कार्यवशात् सकृदपि उक्त: असकृत् आह- फयं तर्हि । मयाकामी प्रतीयेत । सकृद्वा बहुकृत्वो वा। रति , असकृदपि उक्तः सकृदाहरति , नाहरति वा । फलभूमार्थी बहुकृत्वः, संतुष्टः सकृत् । कुतः १ अश्रुति- अयेह शब्दलक्षणे कर्मणि यथाशब्दार्थ प्रवृश्चिः । तस्मात् त्वात् । नात्र यष्टुझेतुश्च फलं भूयते । यत्तु 'प्रकृतिप्रत्ययो । लोकवत् इति अदृष्टान्तः । प्रत्ययार्थ सह ब्रूतः' इति , तत् कर्मनिमित्तेषु नाम शा--- काम्यानां कर्मणामनर्थकः पुनाप्रयोगः, सकृ. पदेषु पाचको लावक इत्येवमादिषु । आख्याते तु देव तु प्रयोगः । इति प्राप्ते, व्रमः । 'आत्मन्यविशयः न कर्ता, न क्रिया प्रधानतः । किं ताई.१ भावप्रधानमा- कश्चित् कते कर्मणि नैव चेत् । प्रागवस्थासमान- ख्यातं भावना कस्यापि ब्रूते, भावमयुक्तस्य साधनग्रामस्य । त्वादात्मनो न भवेत् फलम् ।। आत्मस्वरूपहेतुत्वे अपेक्षितन्यात् । यजेत, केन किमयं कथमिति । कर्तुरपि तद् भवेत् । तस्मादतिशयः कश्चित् फर्तृप्राधान्ये कार्याभावात् न साधनाकाचया भवितन्यम् । कर्मभ्यो जायते नरे । स च कार्यविरोधित्वात् नहि भवति , पाचकः केन किमर्थ कथमिति । भावना | स्वफलातेविनश्यति । फलान्तरार्थ कर्तव्यं तस्माद- च फलस्य उच्यते न क्रियायाः, तृतीयानिर्देशात् 'उद्भिदा तिशयान्तरम् ॥ स एवातिशयोऽस्माभिरपूर्वमिति यजेत, बलभिदा यजेत ' इति । भान्यत्वे हि द्वितीयया | गीयते । तस्माद् भ्यः प्रयोक्तव्यं भूय.फलमभी निरदेख्यत । स्वर्गस्तु ईशितः कामसंयोगात् स्वर्गकामः सता ॥ ' कर्मभ्यः फलसिद्धिप्रकारे विकल्पसमुच्चयरूपे इति । तदेतत् एवमापद्यते 'स्वर्गकामो यागेन वर्ग भाव- | चिन्तिवे बहुफलसिद्धिप्रकारः सकृदसकदूपमिन्यते इति येत्' इति । यच भाव्यते तत् न्यतम् असत् । सतो हि | संगतिः । ३. भावः (उत्पादनम् ) नोपपद्यते । असत् चेत् कर्मणा सोम-सूत्रार्थस्तु- काम्यकर्मणि प्रतिप्रयोग भाग्य , पुनःपुनरपि भावयिष्यते । कृषिवत् । तस्मात् / कृषिवत् फलानि स्युः, फलस्य कर्मप्रयोगसाध्यत्वात् इति । फलार्थिना काम्यं यावदिच्छं अभ्यसितन्यमिति । यदि वि-- 'काम्यकर्मप्रयोगः किं सादेवास कच्च वा ।, च नियोगतः सकृदेव कर्त-यं भवेत् , ततः 'तेषां फलसिद्धरादिमो, ऽन्त्यो भूयः स्वेच्छाऽनुसारतः ।।' ये प्रथमं यबेरन् । इत्येवमादिषु गवादि विधिषु वचनानि भाट्ट- काम्याना कर्मणां भूयोभ्यः फलकामनाया एतानि फरप्येरन् ‘न द्वितीयं यजेरन् ' इति । तथाच वाक्यानि भिधेरन् । 'ये च द्वितीयं पजेरन् तेषा गोः / सामग्रीसत्वेन पुनःपुनः कामनायां पुनःपुनःफलोत्पत्ति- पुन.पुनः प्रवृचिनं वेति चिन्तायाम् , सत्करणेऽपि अतिरानः' इति । संभवानावृत्तिः । तथाहि , यदा धावत् पोपत्तेः पूर्वमेव ऐकशब्यात् तथाऽनेषु । २५ ॥ फलान्तरापेचा, उदा ताफलम्यक्त्युत्पादकापूर्वस्यैव सत्वात् भाष्यम्- यत्तु अङ्गवत् इति , युक्तं यत् अनानां तेनैव फन्नन्तरोत्पत्युपपचिः । न चैकमपूर्वमेकामेव फल. सकृत् प्रयोगः, ऐरशन्दपात् । एकस्तर अङ्गानां प्रधा. व्यक्तिमुत्पादयति इत्यत्र नियामम्मस्ति, प्रतिबन्धकसत्वेन नाना च उपदेशकः शन्दः सर्वाङ्गानि अपेशया गृहाति फलधाराया आपादयितुमशक्यत्वात् । प्रतिबन्धकल्पनस्य इत्युक्तम् । सा चापेक्षा सकदेव एषु भद्रेयु भवति । चापूर्वोत्पचिदितीय फलोत्पचिप्रमग वयापि आवश्य- मी. को. १८५ - ·.. . कुमारी यायः १४६६ मुलायिनी विष्टुतिः कुमारीन्यायः । कुमारीकगन्यायार्थक एवा • कुले मताध्ययनात् मेधावी जायचे, इति स प्रति. महादनं नोति । भा. १९९५. यन् । संग्रहः. • कुम्भकारः घटादीन् उपायोपाय विक्रीयाति कुलकन्यान्यायः । यथा मन्या सहोद ददाति न।पा. ६३३३१४ पृ. ५९१. यदिगुगनिजजनकहमें एष गौवं मोति, या विच शु कुम्भीधान्यन्यायः । कुम्भी उस , रुधन क्षायामयमवरतीति । पोकं च दकविना- सत्य खाटीति यावत् । यथा कुम्भीधान्याय विभायेयं धेनु येत्या | सन्ति गहेगहे मुसक्यो येषा वयानुरी, वे हम्मे विशेषणसाफल्याय कुम्म्यामेव धान्यं यस्येति विगृह्यते , कुलकन्यकेर लभते जातेगुंगगौरवम् ॥' इति । साहस्री. तथा त बोपनिषदं पुरुपं पूछामि' इत्यत्र औपनिषद- १७१७. मिति अनिषमागम्यमिति विरानवाम्, अन्यथा • कलफलः यदेकनारब्धं पुत्रशेनानिमिः समापते विपुलपान्यतामपि सर्वेषा विप्राणां कुम्भीधान्यत्व- स कुलकल्य; ! रत्नाकरः आत्मादे ३६. संभवेन कुम्भाधान्यायेति विशेषणवैयर्यवत् जीवतदुपा- ध्यादेरपि औपनिपदयोधविषयत्वसंभयेन विशेषण. • कुलपरीक्षापूर्वकः इदानीवनपुरुषगवविवाहादि- वैयापातात् । अयं च- 'चुटू' (पा. ११३१७) इति म्भबहारः । सु. पृ. १३. * कुलशब्दो हि समुदाग- वचन: समानजातीयेषु दृष्टः ब्राह्मणकुलम् इत्यादी । स्वमहाभाष्येऽप्यभिहितः । तथाहि-'कुम्भीवान्य: रत्नाकरः स्फोटवादे श्लो. ४९. मोत्रिय इत्युच्यते । यस्य कुम्भ्यामेव धान्यं स कुम्मी- धान्यः । रस्य पुनः कम्यां चान्यत्र च धान्यम् , कुलस्थाश्वणकाः श्रादेन देयाश्चैव कोदवाः।" नासो कुम्भीशन्यः । नायर इद्विधिः कुम्भीयान्यन्यायेग मरीविः । अयं ऋषयः जातिविषयकः स्मृतिकल्प्यः सक्यो विशतुम् ' इत्यादि । साहस्री. २०२. प्रतिषेधः । वाल. पृ. २१. * कुम्भीशूलपाश्रपणीनां उन्नं वाजपेयमाजा कुलाययझे 'अनेन राजपुरोहितो सायुज्यकामो पत्यादिपवनपायर्षम् । भा, ११॥४१८३३, यजेयाताम् ' अब राजा च पुरोहितध इति द्वयोः कर्तृ- • कुम्यादीमांत मिनदेवताकेयु पशुपु एकजातीयेषु।। लम् । मिनालयोरपि सदाधिकार: । प्रयाजेषु तु नाय. १९६०९।३४-३९, • कुम्म्यादीना तन्त्रं न नाना- शंसतनूनपावो विकल्पिती ( भिन्न कल्यावं तु के चित् आतीये पाप, पाकवैषम्यात् । १९१४११०४०-४१. शत्रियस्य ब्राह्मणस्य च प्रयोगभेदेन )। पि. ६।६२. - कुरुपाण्डवन्यायः । ( यद्यपि ) आचारोऽपि • कुलाययागे द्रियजमानके तावसंख्याकालनाद्यनुसमय: कर्मविशेष एक, तथापि ( करपचरणयोः । प्रत्येकम् । ततध पदार्थानुसमयः एमात्र एकपदार्यस्तु मेमोक्तिः कुरुपाण्डव यायेन । गोविन्दभाध्यं ३।१।१२ प्रिवविशिष्टाञ्जनमेय । सोम. ५१२१२. कुलायादी म. सू. । यद्यपि पण्डुपुत्रा अषि कुरुवंशीया एवं प्रतिपदोन्कर्षः ज्योतिटोमात् , 'युवं हि सः'एसे तथापि पण्डपुनायेन विशेषेण वेपो पृथक प्रहगम् । एवं अस्पम् । अनयोः प्रतिपदोः प्रपमायाः दियजमान- समानधर्मवत्वेऽपि यत्र अवान्तरधर्मेण भेदेन निर्देयो विषयत्वात् द्वितीयस्थाश्च बहुयजमानविषयत्वात् । मववि , वायं न्यायः । के, भा. ३१३१९११७-१९. .' कुर्यात् क्रियेत कर्तव्यं भवेत् स्यादिति कुलायिनी विद्युतिः विश्रुत्स्तोमस्य । तत्र प्रथम- पञ्चमम् । एतत् स्यात् सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ॥ सूक्त पाठक्रमः एवं प्रयमे पर्याये । द्विवीये एवं हि पदवास्पार्थन्यायविदः श्वेमामन्ति विधि- पर्याये द्वितीये सूके मध्यमोत्तममयमाः इति ममेण विभक्तिहि विधायिहिं मन्यमानाः त एवं समा. गानम् । तृतीये पर्याप नृवीये मूले उत्तममध्यमपथमा मनन्ति । मा. ४।३।११३ पृ. १२४३, इति क्रमेण मानमिति । वि. ११४१३. * .

·कृष्णपक्षादिक १४७५ कृष्णलेषु मुख्यपाकासंभवात् वीर्यो भ्राता इत्याशक्य मातृसंबन्धवचनम् । सत्यवत्या- | अदृष्टार्यों भवति । यथा तेपामेव अनदनीयाना मनूदाया पराशरात् दैपायनो जाता, शतनुना पश्चाद्-प्रत्यक्षशासनात् मदानम् । एवं पाकोऽपीति । दाया विचित्रवीर्यः । एवमपि 'यस्था म्रियेत कन्याया सोम-- ननु न विक्लित्तिः पाकशब्दार्थ:, किन्तु वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो देतुभूतममिमयोजनमेव । अन्यथा धातूपातस्य विक्लित्ति- विन्देत देवरः ।। ' इति नियोगस्य वाग्दत्ताविषयत्वात् लक्षणव्यापारस्य तण्डुलनिष्ठन्वेन 'देवदतः पचति' अम्बिका मालिकयोश्च विचित्रवीर्येण परिणीतलात् । इति देवदत्तस्य कर्तृत्वं न स्यात् , तेजःसंयोजनस्य च न दास्याश्च भ्रातृजायात्वासावात् ब्रह्मचारिणश्च मैथुनस्य कृष्णलेष्वशक्यत्वम् इति चेन्न । अनिसंयोजनमानस्य निषिद्धन्मात् अपरितोषेण माटतेसायुक्तम् । पृ. १९१. १ पाकावे . आकाशादेरपि पाकपरमात् विक्लित्तिहेतुभूत- * ' कृष्णपक्षादिकं मार्स नाड्गीकुर्वन्ति के चन । स्तेज.संयोगः इति वक्तन्यम् । तथा चावश्यवतन्यस्यात् येऽपीच्छन्ति न तेषामपीटो विन्ध्यस्य दक्षिणे नागृहीतविशेषणान्यायेन रूपपरावृत्तिलक्षणविक्लितिरेव (त्रिकाण्डमण्डनः ) अयं देशतो व्यवस्थारूपः प्रतिषेधः। पच्यर्थः । न चैवं देवदत्तस्य कर्तृत्वानुपपत्तिः, नहि चाल..३४. धातूपातव्यापारवत्वेन कर्तृत्वम् , तथा सति ' देवदत्ताय * कृष्णमृत्तिकामायः ( यो देश:) स आही. रोचन्ते मोदकाः' इत्यत्र मोदकाना कर्तृत्व न स्यात् । श्च- नैबुकादीना ( देश:)। भा. ११३१७१२२. धातोः इन्छार्थकत्वेन मोदकानां तद्वत्वाभावात् , किन्तु 'कृष्णलं जोति' जैर्ये चरो प्रयाजेप्रयाजे । धातूपातम्यापार प्रति प्रयोजकीभूतो य: प्रत्ययोक्तो वि. ७४१२, * कृष्णलानां अनदनीयानामपि प्रदान । व्यापार:, तद्वत्वेन कर्तृत्वम् । तथा च विक्लित्तेः तण्डुल. 'सर्वे ब्रह्मणे परिहरति' इति वचनात् कर्तव्यम् । १.२३, १ निष्ठत्वेऽपि तदनुकूलम्यापारस्य देवदतगमवायात् युक्तं * कृष्णलाना शेषभक्षणं माजापत्ययागे चुरचुषाकारेण देवदत्तस्य कर्तृत्वमिति । वस्तुतस्तु न विक्लित्तिः पाक चुरचुपाकार भक्षयन्ति ' इति वचनात् । इक्षुदण्डभक्षणे शब्दार्थः, किन्तु अनुष्णस्पर्शवव्यस्य उष्णीकरणम् । रमावीकारे यः शब्दविशेष उत्पद्यते , स चुश्वुपामारः। किमत प्रमाणमिति चेत्, विक्लित्यसंभवेऽपि कृष्णलेषु २०१२।३० पाकप्रतिपादकम् 'कृष्णलं अपयति' इति वचनमेन । कृष्णलेयु मुख्यपाकासंभवात् औण्यरूपः लक्षणाया न्यत्यये वा मानाभावात् । विक्लितिस्तु फ्लम् । पाका कार्यः॥ एव च ' पवेहि विक्लित्तिः प्रधानार्थः' इति महा- कृष्णलेष्वर्थलोपादपाकः स्यात् । १०।२।१।१॥ भाष्यमपि फयभिप्रायम् । यद्वा भवतु एतद्भाध्यानुसारात् भाध्यम्- 'मानापल्यं चस निर्ववेद पते दातकृष्णल- विक्लितिरप पच्यर्थः, तथापि न रूपरसायन्ययामावो मायुकामः' इति । तत्र संदेहः किं चोदकेन पाकः विक्लित्तिः, किन्तु उष्णीकरणमेव , कृष्णलेषु प्राप्यते फर्तन्यश्व, उत न प्राप्यते न कर्तव्य इति । पाकवचनादेव। कि तावत् प्राप्तम् १ कृष्णालेषु पाको न स्यात् । प्रती वि- 'नास्यस्ति वा कृष्णलेषु पाकः, श्रोतोऽप्य- हि पुरोहाशार्थः पाकः । इह अन्तरेणापि पाकम् , कृष्ण | संभवी 1, अदृष्टार्थतया स स्यादौये तु मुतरा भवेत् ॥' लानि वृष्यालान्येव भवन्ति । तसाच प्राप्यते । अतोन | मोये पनघाव स्वीकृते तु मुतरा मवेत् , न संशयः । कर्तव्य इति । भाट्ट-- कृष्णलचरी पाकः पर्तयो न वेति विता. श्यावर प्रत्यक्षशिष्टत्वात् , प्रदानवत् ॥ २॥ याम् , कृष्णायनामेव हविश्वात् , तेषां च भपणमन्तरे- माध्यमू-स्यादा पाकः | चोदकेन तु न प्राप्यते । गापि तलादर्थोपादकरणम् । यत्त 'पने प्रति ' पति प्रत्यक्षं नु अस्य शासनम्, 'धूते भययति' इति । सन्यकरणे वचनम्, तच भपविधायकम्, तचापा- मानस्य कार्यस्यायें न भाति, वचनप्रामाण्यान् । नुडल्यापारस्यैव पन्यायवेन सापितत्वात् , प्रवे ·- १४६८ कूर्मासन्यायः कुसुरुविन्दादयः कुशुमन्नधास्येव दयी चिमनस्विनः । मभि या सर्व. 8 कूपमण्डूकन्यायः । यत्र महाजनप्रणीत सत्य- लोकम्य , शीर्यते वन एव का) साहस्री. ९८५, पदार्थ ज्ञानलबदुर्विदग्धोडलो न संमनुवे तवास्य • कुसुरुविन्दादयः अष्टौ समरामाः । वाष्टमो प्रवृत्तिः । यथा , ममुद्रमण्डूकः कथंचित्तवीरसमीपस्यको जनसी नाम सोम.८३६२, प्रविष्टस्तच हथ्या करमण्डूका अदृष्टिगोचरोऽयमिति शान्या कुसूलधान्यन्यायः । अयमपि नीलकण्ठेन । पान्छु कुन आगतो भवानिति , समुद्रादिति त-प्रति- यवहतः । तथाहि विष्टम्याहमिदं कृत्स्नमेकाशेन स्थितो वचनं श्रुत्वा कियान सः इति पृष्टवन्तो महानिति वेन जगत् ' इति गोतामतीकमादाय कुमूलेन शान्यमिव प्रत्युत्ताः । ततस्तेष्वेकः क्षमण्डूक: स्वजड्या प्रमार्य मयेदं जगदिष्टन्धमित्युक्तमिति । साहस्री. ९२२. तिमेताया नियुक्तवान्, 'महि महान् सः' इति भवि- • कुटं दक्षिणा निषादेशयाम् । तत्र ये एतेन बननमा म द्वितीयजद्धा प्रसार्य तोतावानिति भाव- (कूटेन ) म्यवहरन्ति तेभ्य एव ( कूटशवल-) अर्थ- पती-युशन्न । पुनरपि तेन निराकृतस्तृवीयबड्या प्रमार्य वत्वं ज्ञात्वा दीयते । वा. • कूट (मृगबन्धनयन्त्र) निमा- तुरीया जा च मार्योप्टुत्य र नगेण प्रादेशवितस्ति- दाना द्रव्यम् । निषादानामेवोपकारकं नार्याणाम् । स्वमेव परिमित देश किमतावानिति पृच्छन्वेन च निरस्त वेतार्ह तनिषादानाम् । भा. ६३११९३५२, पसहरो भविष्यतीत्युवाच । भूयोऽपि आवास्ति फूटकार्णपणेन यो हि कं चित् कालं लोकमध्ये इलयाराशरोऽतीव महत्तम इति तेन युक्तस्त्राहि अयं एत्वल्यः, अन्यः सरितां पतिरनवगाहाम्भीरो- भ्यवहरति , न वेन विवेकज्ञानजनित युत्पचिनाऽपि तथैव भ्यवर्तमम् । न च अस उदानींचनशानागाजबुद्धि-लचके । स च । वमनसि हसितवानिति नरस्त्येर सः, य: पादपि महान बंतु निम्यैव प्रलपसीति भवति । वा. ११३२३ पृ. १७९. गाया लोके गीयते । तश च यथा समुद्रमशात्या निरा- पखानकन्यायः । यथा सम्मानकेन पतितं স্কুফ কূg: গল্পঃ হায়া মমম पदादि कुन्नि स्तेन आभमा प्रक्षाल्यते , तथा ततः नभिस्तद्रूषणपर; उपहासास्पदीभातीति न्यावरुनति. द्विपदावच्छिन्नेधभेदबुद्धिजो दोषः तदुपासनाजन्यसुकृत-रिति । साइम्री. ७४. महिम्ना उपनादेतबोधेन समूल निवयते इति ज्ञेयम् । कूपयन्त्रपटिकान्यायः । अयं मृच्छकटिका. साहस्री. १५.. যেইমাক্ষীনাছিমঠকল সায়ন * 'पसानकदेवद् भविष्यति । तद्यथा-पसान तथाहि - 'काभिनुच्छयति प्रपूरपति का काचिनमयु. कूपं गनन् यद्यपि मृदा पामुमिश्वावकीर्णो भवति सोऽप्यु बठिं काश्चित्पावविधौ करोति च पुनः काभिनयत्या. संजातासु उत एव तद्गुगमासादयति , येन च 8 दोशे । कुलान् । अन्योन्य प्रतिपक्षसंहतिमिमा लोकपिति बोध. निईष्णते, भूपसा चाभ्युदयेन युग्यते (महाभाष्यमिदम् । यन्नेए जोडवि कृपयन्नघटिकान्वायतो विधिः ॥ इति । १११ पृ. ३१) । सु १. ३२५. ० महलठोके । अस्पार्य, प्रकारान्तरेणापि, गम्भीरकादपि यन्धेत परिच नागेशः कुते सुधी.' इति दोषरकारेणोक्तम् । उनोल्यते , एमतिदुर्बोधत्वेन गम्मोरादपि शास्त्रानुप- चत्र 'आमनाम गुरोनाम' इति भात्मनामोचारणस्य देशादिरूपयोग सारोदर मातीति । साहस्री. ६६४. मपिदयात् आमामोधारणमयुक्तम् इति शश मत फ्रीजन्यायः । यथा कर्मदेहे तदिच्छा तद- कूपवानकन्यायेन समाहित केधिन् तन : मन्यस्य अनि नि.न्ति टीयन्ते च और, एर यस्पेछापमान विप्रध्वमादिपोत्रालय अनुमिनस्यादिबोधितवेऽति खोराध्यान जातस्य स्खोराधी संझोन विकास परित्वम् भामनामोधारममत्यदुरितम्रसोबावम्य अभपाते। एन विवाविषयम्य प्राधि। ' या सदरते चार्य मोमानीव मा.' इति भगद्रीता साहली. १७७. भूवि.

·कृष्णलचरी उपस्वरणा १४७७ कृष्णलपरी उपस्तरणा - . क्रिया वा मुख्यावदानपरिमाणात् , सामान्यात् | आपयति इत्युच्यते , ततो गुणान् युक्तो भवति , तत्र तद्गुणत्वम् । ६॥ संस्त्यते । अथ विद्यमानम् आपयति इति , अनर्थको भाष्यम्-- क्रिया वा तयोश्रोदकानुनहाय । मुख्या- | भवति इत्युच्छ भवति , न संसवः । तसात् विद्यमानयोः वदानस्य हि प्रकृती परिमाणमुक्तम् ' अगुठपर्वमा उपस्तरणाभिधारणयोः भतिववनं यर्थमेव । अन्या देवतानामवद्यति इति । इहापि कृष्णलशन्दः परिमाण- परिहारो वक्तन्यः । वचनः श्रूयते । स चतु.संख्यया अनुबध्यते ' चत्वारि विकल्पस्त्वेकावदानत्वात् । १०॥ कृष्णला-पपद्यति' इति । न यानि चापार्यवदानानि, जानि माध्यम् -- तुशब्द, 'आतिवचनात् निवृत्तिः उप- कृष्णलपरिमाणानि भवन्तीति । हिरण्यपरिमाणवचनः । खरणाभिधारणयोः' इत्येतत् निवर्तयति । यथा मवान् एप कृष्णलान्दः, नाध्यस्थ परिमाणं वदितुम उहते। अते , आमित्रचनात् लिङ्गान् निवृत्तिः एतपोरिति, एवम् तच्च परिमाणं न न्य वर्तयति । नहि द्रव्यकार्येषु गुणो। एकावदानवचनात् लिङ्गात् अनिवृत्ति. एतशेः इति चर्तितुमर्हति । परिमाणं यत् प्राकृतम् , तस्य कार्य लिगविकसः । लिगविकल्पाच न एकान्ततः निहन्तिम् वर्तमान तत् निवर्तयेत् । यथा 'इदं दघि घृतं शाकमिमे अतिवचन कर्तुमर्हति । शालय. देवदत्तो भोज्यताम् , देवदत्तव यमदत्तस्तेजेन' सर्वविकारे लभ्यासानर्थक्य हविपो हीतरस्य इति । तैल हि भोजने स्नेहनेन उपकरोति , तत् स्नेहनाथै स्यात् । ११ ।। प्राकृतं निवर्तयितुमर्हति घृतम् , न शाक दधि चौदन भाष्यम्-~-तुशब्दः आतिवचनं बाधते । आसि- था । एवमिहापि परिमाण मुख्यावदान परिमिभीते , वचने अधिते सति चतुर्यु कृष्णलेषु सर्वावदानविकारेषु न इन्य निवर्तयेत् । प्रकरणात मुख्पपरिमाणं स्यात् , अभ्यासोऽनर्थकः स्यात् 'चलारिचत्वारि कृष्णान्य- नोएस्तरमा मिधारणयोः । तस्मात् तयोर निवृत्तिरिति । वयति समृद्धथै ' इति । अस्म-पक्षे पुन. इतरत् हविः तेपा पैकावदानत्वात् ॥ ७॥ द्वितीयमवदानमपेक्ष्य अभ्यासोऽवकल्पिष्यते । भाध्यम्-- चतुणों च एकै कावदारता दर्शयति अपिया विष्टकाः स्यादितरस्यास्यास्यत्वात् । चवारि कृष्णालानि एकमवदानम्' इति । इतरथा १२।। चावारि अपदानानि अभविष्यन् । तत्र एकावदानवचनम् भाध्यम्- अथ मतम् , एतन्ममापि विटकन. उपरोल्स्यते । तस्मादपि अनिवृत्तिरिति । मपेक्ष्य अभ्यासो भवतीति । तन्नैवम् । इतरस्य सिष्ट- आप्तिः संख्यासमानत्वात् ॥ ८॥ कृत. अपेशणमन्याग्यम् । प्रकरणात् प्रधानममिवध्यते भाष्यम्-- अय यदुक्तम् आतिवचनं मस्तीति, वचनेन । न च स्विष्टकृत. प्रकरणम् । चोदकेन हिस चनु.संख्यासंस्तुतिरेगा । एवं चतु.संख्याया: माहात्म्यम् , पाप्यते । तस्मात् सत्पथे अभ्यास: अनर्थक एव । यत् एकलिन अवदाने चत्वारि अवदानानि भवन्ति । असरणामिपारणे कर्तव्ये ए11 (एक्त्, पूनम प्रायः इति । यथा ' यद् वैश्वदेव. प्रात.सबने गृह्यते , प्रात:- सर्वत्र कन्वेनैव मुद्रित पाख्यातं च । तत्तु असामिः सबने या (३) एतद् वैश्वदेवयज्ञ संस्थापयति' इति छिन्नम् । भाष्यमपि तदनुसारेण उिया गृहीतम, ।, वैश्वदेवसंस्तुत्तिः , नान्यसपननिवृत्तिः । एवमिपि चा:- ताकारण तु असदीये मीमायादीने अयैर सूरे विपण्या, संख्यासंस्तवः, नोपस्तरमा भिधारणयो: निवृचिरिति । द्रभ्यम् । के.) सवोस्त्वातिवचन व्यर्थम् । ९ ॥ अर्म वाइसंसर्गानिवृत्तित्वात, मादाप्ति- भाष्यम्-- नुशन्दः एनं चतु सल्यास्तत्र | समर्थत्वम् । १३ ॥ *मावर्तयति । नहि विद्यमानयोः उपस्तरणा मिधारणयो. भाष्यम्- अकिया उतरणाभिधारण... वासिवचनेन कश्चिन खरोऽस्ति ! यदि अवियमानम् | मैवर्ग. सुचि पुरोडायचूना, सम्मागां मा भूमिति । - ·- प . कृतार्थयोः संबन्धे कृत्रिमाकृत्रिमन्यायवीज तानित्यर्थः। कर्मफलसंचये शेषकर्मानुभून्ये निवर्तते • कृत्यः प्रतिषेधे पोतो यथा 'तस्माद बहिपि इति भावः । साहस्री. ५४० रजतं न देयम् । बाल. पृ.४०, * कृत्या विधी कृतार्थयोः बन्धे मालार्थवं स्थास्यति ( ४१२ श्रीतो यथा 'स्वाध्यायोऽध्येतन्यः' । पृ. ३९, ७ कृत्या' विधी स्मातों यथा प्रतिपत्तिपेटिकायाम् ) वा. ३२।५।११. चरितम्यमतो नित्यं प्रापश्चिचं * कृतार्थद्रव्यशेपः उपयोगापेक्ष. प्रतिपत्तिमइति । विशुद्धये ।' १४... इत्यानां प्रैपवाचित्वात् सत्यपि वि. ३१५१९. • कासयोगस्य कालपिपिहेतुत्वम् भावनाऽभिधाने तावत् स्वार्थपर्यवसानं नास्ति , यावत् आमिमारतादूर्वमनुयाजेश्वरन्ति ' 'प्रय परिधीन् । अंशत्रयपरिपूर्णा भावना न लब्धा । वा. २०११९६१ हारियोजन जुहोति । दर्शपूर्णमासाम्यामिष्ट्वा सोमेन पृ. ३८२, " कृत्येषु तावत् भोक्तन्यं यष्टन्यम् इति यजेत ' इत्यादौ स्थाप्यते । सु. १. १०९९. किञ्चिन्यूना आल्यानात् भावना गम्यते । प्रापि को पन्नेषु द्रव्यप्राधान्यात् ब्राह्मणो न हन्तव्यः । इवि “ अतिः अनुपए । पादेषु अवाणि me उदा० मा कस्मै धात (सं. १११२०१८ ) 1 के. भावोत्पनेम्यो न्यूनतरा भावना गम्यते । २।११११ पृ. ३७९, * कृत्यप्रत्ययानां विनाऽपि सरणेन न • कृतिः चेतनप्रयानरूपा इन्छापूर्वकत्वात् यगोचर- विधायकत्वम् । २११११११ पृ. ३८२. * कृत्यार्थः प्रति- भेव गोचरयितुमर्हति । इच्छा हि मुन्त्रदुशपरिहार- ध. श्रीतो यथा-तदै - तस्माद् ब्राह्मणेन न ग्लेल्छि गोबरेव न्या. माला. एकादशाध्यायः त केन- रावगाहे ' नागाहितन्यम् इत्यर्थः इति * कृतिमुख्यविशेष्यकत्वमेव मसंमतम् । रहस्य. काशिकायाम् । फैन्ययनो मायो । वाल. ४०, पृ. १७. * विविषयता निविधा साध्यता, आ. • कृत्यार्यः विधिः श्रीतो यथा-व- 'अन्वेत' दानता, उद्देश्यता चेति । तद्यथा स्वर्गमुद्दिश्य याग / अन्वेत-यम् इत्पर्यः । केन- 'अवगाहे ' अवगाहित यम् साधयितुं विरादिकमुपादत्ते इत्यादिपतीत्या यागे साध्यता- इत्यर्थः । केन्या- शुषेभ्यः अभूषित यमित्यर्थः । ऽस्यविषयता । स्वर्ग उद्देश्यताऽऽल्या, हविरादौ उपादान. सन् 'कर्वे हविः ' कर्तव्यमित्यर्थ. ३० । पृ. ४०. ass मुरारि.प. ११५३. कृविव्याध्यमुपादेय. कृनिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः इति खम् । तदन्याप्यत्वं च अनुपादेयत्वम् । घाल. २८. न्यायः । तद्यथा लोके गोपालकमानप, पटजकमानयेति । “ पुतिमाम्यवापरपर्याय विषयस्य प्रयोन्यमपि इप-1 यस्यैषा संथा भवारी स भानीयते, न यो गाः पालयति , साधन वमिव प्रपतनापी विधिः आधिपति ! भाह. यो वाक्टे आतः इति । अय संप्रत्ययः अर्थात् प्रकरणादा भरतीति । यथा गोपालकमानय माण रकमध्यापपिप्य. •'त्तदिवसमासाच' इति प्रातिपदिकम् अभि- वीति यष्ठिहस्सम्य अध्यापनासंभवान् कृतसंगिन एव धात्री भुतिः। ( मदत दितान्त समासश्च प्रातिपदिक ग्रहणमिति , याकरणगाने तु 'उभयानिरिह भवति' पशम् भवति इति पाणिनि सूमार्थः) । घाल. ५.४१. युक्तम् ' बहुगणवतुति संख्या ' (पा० ॥१॥२३) 'कुत्तरितसमासः ठेव-धामिधान भावप्रत्ययेन लि मममहाभाध्यकरटोरिति । माइती. ६५. इति स्मृतेः बन्याची पाण्यावशब्द सु. ३६४. • ननु सख्यापदणे पहादीनामेव (बहुगणयनुरवीना. .त्प्रत्यानाम भापवाचिal को बन्वय: 1 मे ) प्रणं स्मन् प्रणय अभिधानियामात्य मणि. पृ. १६२, . प्रत्ययानी कारख्यक्तिवाधि-विधान कृषिमात्रिमयो..' इति न्यायात् । अस्ति पेपि योसनीभूतातिनाचिन्वेन एको ठान्पा-पाने बहाना साशा कृता ति शानस्य प्रकरण स्ववृत्त्वभावात् । सु. पृ. १४.. प्रत्ययादिननु लोप्रसिदगादीनाम् । भूतिः.? ३५, मेधातिथि: क्षणी बास्यभेदपाल.. १८१. ११९५३. करिमाकविमन्यायपीजम् अभिधानियाम- ·कृष्णलचरी चतुर्धाकरणस्य १४७९ দুলাভয় সঙ্কমস্থা - तत्रापि समावितत्वात् । प्रकृते तु ससर्गस्य अवैभावितत्वात् मण्डन--न कृष्णलेगु ज्यादेश.।' प्रत्युत उपस्तरणादिकरणे एव तत्समावनानिवृत्तिस्तयोः । शंकर-न्यादेशो न चतुर्वान।' मण्डन- 'नोपस्तुत्यमिधारणे' कृष्णलेषु । कृष्णलवरौ ब्रह्ममक्षाः युगपत् परिहर- शंकर-नौपस्ताराभिधारणे।' णीयाः ।। कृष्णलचरौ चतुर्धाकरणस्य घाघः ॥ एकधोपहारे सहत्वं ब्रह्मभक्षाणाम् , प्रकृती एकार्थत्वादविभागः स्यात् ।। १०१२।७।२२ ।। विहतत्वात् । १०।२।४।१८ ॥ भाष्यम्--- तत्रैवेद चिन्त्यते । प्रकृती न्यादेश भाष्यम्- तव अपते , 'एकथा ब्रह्मणे परि- भानातः इदं ब्रह्मणः, इदं होतुः, इदमध्वर्योः, । हरति ' इति । तत्र सदेहः किमेतत् सहत्वम् , उन इदमग्नीधः' इति । स इह कन्यो न कर्तव्य । कृत्वमिति । किं प्राप्तम् ? सर्व वा, सहवं वा, इति संशयः । बोदकप्राप्त्या कम्य इति यस्य अनियम इति । कुतः ! एकपकारवचनः एकति बुद्धिः स्यात् , तस्य निवृत्यर्थ सूत्रम् । महतो बहूना ) शब्दः । सकृत्वमपि एका प्रकार: , सहलमपि । तद्यथा, सबन्धः कर्व यः । स विभागमन्तरेण न सिध्यतीति । यः सकृद् गाः प्रापयति , स एकधा मापयतीत्युच्यते । विभागो अहुसंबन्धाय क्रियते । इह तु 'सर्व ब्रह्मणे | योऽपि सह प्रापयति, सोऽप्येकधा प्रापयतीति । परिहरति' इति एकस्मै सर्वश्वरः । तत्र विभागेन न | तस्मात् सावं महत्वं वा कर्तव्यमिति । एवं प्राप्ते, प्रयोजनम् । क्रियमाणोऽपि न प्राकृतार्थ: स्यात् , अार्थ. ग्रूमः । एकधा ब्रह्मणे परिहरतीति सहेति गम्पते । मेव क्रियेत । तस्मात् कृष्णलचरौन व्यादेशः इति । एवं ब्रह्ममक्षस्य अवझमक्षस्यापि परिहारः कृतो भवि- सोम ~~ यदि अपनयमान विधाय वचनस्य चरि- पति । इतस्मिन् पके फर चिढ़झभशस्त्र परिहारो तार्थत्यात न कालबाधः, ताई म्यादेशोऽपि न बाध्य न क्रियते । तत्र माकृतः प्रयोगवचनो बाभ्येत । विहता- श्वामी भक्षाः प्रकृती । ते इह चोदकेन विद्वता एव इत्युस्यितेः संगतिः । सूत्रार्थस्तु~ एकार्थत्वात् 'इदमस्मै' इत्येवंरूपो विभागो न कर्तन्यः इति । प्राधाः । तत्र महत्ववचनः एकधाशन्दोऽवकलते । ननु वाचनिक इह मशः अाकृता, न प्राकृता विद्वताः प्राप्तु- वि-चतुर्धाकृतिनिर्देशी तद्भक्षे स्तो न वा, ऽग्रिमः। महन्तीति । उच्यते । पुरुषसंस्कारार्थत्वेन न प्राप्नुवन्ति, चोदकात् , नौ तु बर्ष यरस्थाऽभवतोऽत्र न॥' दन्यसंस्कारार्थत्वेन तु फाप्नुवन्तीति । यदि प्राप्नुवन्ति , भा-प्रतो पुरोडाशस्य चतुर्षाकरणं बहिमकरणं | किमर्थं तर्हि वचनमिति । भचोपायविधानार्थम् । ननु च विधाय 'इदं ब्रह्मणः, इद होतुः, इदमध्वयों:, इदमा निर्धानं जुन्छुपाकरणं या अर्थप्राप्तम् । अर्थप्राप्तवा- भीषः इति न्यपदेश आम्नातः, स कृष्णलेषु सर्वस्यैव । दनुवादः । उच्यते । न नियमेन प्राप्यते । नियमार्थथ ब्राह्मणा भक्षणीयत्वान कर्तव्यः । नहि होत्रादिसंबविधीयते इति । न्धाभावे इद होतुः' इत्यादिन्यपदेशो युज्यते । अाश्च दुप-- 'ननु वाचनिक इह भा. अमाकृतः, न न्यावर्तनीयाभावात् इद बह्मणः' इत्यपि न । न प्राकृता विहृताः ( मित्र झालीनाः ) अनुवन्ति' इति , चैवं चतुर्षाकरणस्यामि प्रयोजनामावा, सर्पपरिदरणीयो- कोऽभिप्रायः अस्त्र (भाष्य-) मन्यस्म १ (पूर्वाधिकरणे देदोन सहस्वविधानादेव तदावश्यकत्वात् । यदि तुप्रीत्यर्यत्वात् अप्राप्ति प्रास्तानामुस्था कथमिदानी प्राप्त्य- तपासलकर्तव्यभवयार्थपरिहरणीमानामेव सहायविपिरिति मिपानम् इति भारः । उत्तरम्-) नेते गर्नुसहराया विमान्यते, तदा भाऽस्तु सूत्रस्वारस्पातदपि । दिपकरण (मक्षा:):(कर्ना) अन गुगभूतः, प्रधानन्या भAR । सूत्रमावान कृष्णलाना चतुर्धाकरलोचरकालाभावाच ( मश्यन्ते इति भाः दयाणि ) । कर्य (प्राचिन निवर्तते इत्यन्यदेतत् । पराम् इति ) दितीयान्तो भयः ( क्रिो प्रति-) । ।

·. U - - . फुरस्नोपदे शादुभयात्र हपिन्यायः यावत्यो देवता इशः तत्र तावदेवतापदप्रयोगस्य सत्वात् । फपिन्यायः । काम्यानां कर्मणां कामनानुरोधन अनिदेवतानामपि प्रयोगे दुमताइन् स्यात् । अदि. पुनःपुनरम्यासः ॥ भागात् उभयदेठापदसंकीर्णे कृस्नानगदे सूक्तवाक कर्मण्यारम्भभाव्यत्वात् कपिषत् प्रत्यारम्भ शन्दस्य भध्येतृपसिद्धेः अध्ययनकाले विभागामाकलनेन फलानि म्युः । ११११॥४॥२०॥ अन्ययासिद्धत्वाच इति व्याख्यातम् । के. माध्यम-- काम्येषु कर्मसु चिन्ता काम्यं कर्म कृस्नोपदेद्यानुभयत्र सर्ववचनम् (३१२।६।१६) | सऊदेर श्योक्तन्यम् , अथवा फलस्य भूयस्त्वमिच्छता इत्यधिकरणे सूतवाकनिगदे अमीषोमादिदेवतापदं भूयोऽयमितव्यमिति । किं प्राप्तम् ! काम्ये कर्मगि যায়ামযা ব যখতিঃ খ্রিনিক্কন্তু সময় ধর্ম, মামান্তা। কর্মসীতা পাঠ प्रयोक्तम्यम् इनि स्थितम् । कु. ३०३।९६६३. मान्यते । कथं ज्ञायते । प्रार कृतान कर्मणः फल नास्ति * दन्तेन हि फार कविशिष्टं ट्रम्यमेवोच्यते , न | यदि भवेत् कर्मानर्थक्यं स्यात् । कर्मोत्तरकाले चास्तीति विभक्तियत् निष्कृष्टा शक्तिः । वा. ११४११।२ पृ. ३२४, श्रुतितोऽवगम्यते । यम शाकर्मणो नास्ति कोत्तरकालं * कृदन्तानां शत्युपसजना-यवचनत्यम् । ११४११२ च भवति , तत्तेन कर्मणा मान्यते । कृधिवत् यया पृ. ३२४, * कृदन्तेष्वपि भावना अस्त्येव किनिदप । कपणेन धान्यम् । असन्चेत् भान्यते पुनःपुनरपि । कृप्यमाणरूपा । २१११११११.३७९. धान्यवदेतविध्यति । कृभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते इति अधिकारश्च सर्वेषाम् , कार्यस्यादुपपद्यते न्यायः । अस्य न्यायम्य तु ' प्रमाणप्रमेयसंशययोजना विशेषः । २१ ।। ছাঙ্কিারিওলজিইল্যঃ- भाध्यम - एवं च कृया सर्वेषां कर्भगां पुन:पुनः छलजाति निग्रहस्थानानां तस्वशानानि श्रेयसाधिगमः' क्रियमाणानामधिकारो भविष्यति । सत्रेमानि दर्शनान्यु. इनि गौतमीयसूत्रान्तर्गतमरियम इति पदमुदाहरण } पपस्यन्ते । तेषा ये प्रथम यजेरस्तेषां गौरतिराना, ये योध्यमिति पक्षेपः। माइस्री. २२७. द्वितीय तेफामायुः' इति । पर्म यजेरन् , द्वितीयं यजेरन् , पान सलु रागपक्षे वर्तते । ननु इयं परदुःख- इत्येतदम्यासे सति भवति । तस्माद्यावदिन्छमभ्यास: । महाणेच्छा इति गग एव, मैवम् । नहीच्यामा यमः। मनु स्यात् , कृतार्थस्वादयन् । २२ ॥ अपि तु चित्तमलम् आत्मनो दर्शनावरणम् अभूतगुणा भाध्यम-- सकृदेव तु काम्यं कर्म प्रयोक्तव्यम् । भिनन्दन रागमाचते । कणिका. ११३. कुतः । कृतार्थत्वात् । सकरहतेन कृतोदनाऽर्थः । न च •मिकीटायवान्तरभेदानां विशेषगचिसन्दरहिता- कने पुनः कर्तव्यमस्ति । क: पुनशोदनाऽर्थः १ पागस्य नामपि भनेको ददर्शनात् सामान्यतोऽभिधानेनापि च : फलं होमस्य कर्तुः फलमिति । कयं कृत्वा तदुच्यते ? यहारसिद्ध विशेषशन्दाभावेऽपि अपान्तरजात्यपदोह यजेन जुहुरादिति धानुना कियोच्यते , पन्ययेन नयुक्तासु. १४१०. क । तयोः का प्रशनभूना, उपसर्जनभूता कि * कृषिपु स्याम' इति ज्योतिष्टोमे कण्ट्र 'प्रकृतिप्रत्ययो प्रययार्थ सहन'1 अनुप सनान. 247 अनेकरिमनले युगपत् कण्ड्ररुपाते, कर्तृप्राधान्ये एन भाति पनति देवदत्त ति । नेन asपि कण्डूयनमन्त्रस्य महदेव प्रयोगः, तुमधुश्च फरमुच्यते । मरुदोन दिएन नासो होता प्रत्य मन्त्रावृत्तिः । भा. 11 1५१-५२. या न जाद: । तत्र द्वितीयादिप्रयोग: अनर्थका मात्, पकोण । 'रोहिशा पिकमामि कारयेत् 'कृतायं यत् । अत् । तथा प्रधानम्य साधोप- पुरसात् कृषिकर्मणां शच्या क्षेत्रमयादा घाला दादनाय प्रतानि किय । च नदुपादितमिति पृथिवीयं बलिं हरेद।सु. १. १७८३. नामस्यन्ते, तरन्। .

·कृष्णलचरौं भक्षणों १४८१ कृष्णलचरौ युगपत् - - वचनं वाऽऽज्यभक्षस्य प्रकृतौ स्यादभागिः बलाधानार्थी अपि , इत्युक्तं परे ( ६१४३) । तत्र व त्वात् । १६॥ प्रतिपत्तेः प्रयोजकस्य सत्वात् कृष्णलेषु कर्त-या एवं ते । भाष्यम् ~ न वेतदस्ति , प्राप्यन्ते भवाः इति , । यदा तु प्रत्याचिन्तया शुद्ध प्रीत्यर्थत्वम् , तदा दे तत्र भयेलोपादेश निवृत्तिः । यत्तु मक्षणे विशेषरचनं भव- भवन्ति न वा इति चिन्तायाम् , कृष्णालानामनदनीय- सीति, वचनादेत आग्यस्य भविष्यति । निराधयन्तो वेन मीययोग्पत्यादर्थोपाराध. 1 न च हिरण्यस्य मक्षयन्ति आज्यमिति, चुन्छुपाकार भक्षयन्ति आज्य-निरवपयन्तो भक्षयन्ति चुछुपाकारम् ' इति वचनेन मिति । निर्धाने चुच्छुपा कार चार्थप्राप्त भक्ष्यमाणस्य प्रतिप्रसवः, योग्यतया अन आग्यस्यैव हिरण्याधारस्य अनूदाते इति न वाक्यभेदः । मक्षणविधानात् 'हिरण्यस्य निरवधयन्तः, वचनं वा हिरण्यस्य, मदानवदाम्यस्य गुणभूत-हिरण्यं त्यक्त्या इत्यर्थात् । यदा तु भाष्यानुसारात त्वाता १७॥ 'हिरण्यम्य' इवि न पश्यते तदा आज्यस्यैप भाष्यम्-- सत्यम् , वचनमेतत् हिरण्यस्य , न तु निरवधान दन्तासयोगः । अत एव 'चुयुगाफारम्' आज्यस्य । कुतः । भक्षयन्ति इत्येत्तावत् थ्यते , न इत्यपि अनुवादः, आज्यमवणे सदावश्यकत्वात् । इदं ना तद् वा इति । तर यत् निर्दिष्टं प्रकृतम् , तस्य अतश्च अप्राकृतमिद भक्षणम् आरानुपकारकम् अधि- तेन संबन्धो भरतीति । हिरण्य चाम निर्दिश्यते , | करणीभूताज्यप्रतिपत्तिा, इति न तत्र प्राकृतभक्षधर्माः नान्यम् । कथम् ! 'प्राजापत्यं वा निर्वपेत् । कार्याः । इति प्राप्त , प्रधानान्वयस्याम्पस्तिवात हिरण्य- घृते शतकपालम् ' इति । शत्तकृष्णलश्चमः अत्र कार्य | स्यैव भक्षणम् , न तु आज्यस्य निरवपयन्त. ' इत्यस्य संबन्धार्थमुच्यते , नदिशेपणायन घृतम् , न खनिदेशा- दन्तेन पीडनमकुर्वन्तः इत्यर्थात् । अतो लापवान थेन । तसात् चहरेष शन्दान्तः पेत्रभ्यते, न घृतम् । हविर्भक्षण प्रतिप्रसवविधिः । स च नुस्खा वद्यया 'एए दण्डः इटकाक्टे तिष्ठति , प्रहर अनेन कारयविशिष्टस्य प्रधानान्वयानुरोधेन पनमविधि- इति , ' दण्डेन' इति गम्यते , न काटेन' इति । प्रारस्थापि अङ्गीकारात् । वस्तुतस्तु स्वसंका• एवमिहापि चर• मधणयननेन संवध्यते, न धृतम् । ज्याभिप्रायेण चुश्वुपाकारबस्यापि अनुवाद पर ! रसात् चरोधणम् । प्रदानयत् । यथा तेरामेव अतश्च पेपणन्यायेन ( ३।३।१३ ) कार्या एव भक्षधर्मा कृष्णानाम् अनदनीयाना प्रदान क्रियते , एवमत्रापि माय । पदाचिन्तोबाटने तु प्रारमशानुसादेन दन्द- द्रष्टन्पमिति। संयोग एर निषिभ्यते इति विवेकः । सोम-- यथा उपसरणाभिधारणयोरिलोपात् मण्डन-- भोऽस्ति कृष्णलयो।' अननुठानम्, तथा मशाणामपि तृप्तिरूपवारलोपात् शंकर-- 'मस्तु तम स्यादेश।' तर कृष्णल मरी। अननुडानम् इति संगतिः । फष्णलघरी युगपटुपहताः सर्षे भक्षा. यि-- 'मो नात्यस्ति यावे, नास्ति भीतर ब्राह्मणा वत्तदशकाले एय भक्षणीयाः ॥ भारत.1, गुस्नुपरनिधानपचनात् स्यात् प्रदानात् ।' पुरुषापनयात स्वारसम्। १०।२१॥ शुदमा नमस्त्रीधारे न य, धन्दविषः, तम्या. भाष्यम्- तत्रैव से समधिगवे पाये Tण नगनुस हवि । निर्धान निरोपेग आपस किमेलिन् काले में मशमशक्ति पा:, उa स्वस्मिनः स्वसिन् ले हति । प्रभाविपरिम माह-मागो शेषमा पमतिक्रियते । भवो या मशार परितम् , तर मन-वरे पति यरते (१.९)पति समय नि च मशविरमे।। एवं प्राप्ते, पूमा, पुपारपार मसानोपन्यायेन (११), परिममावरमंपि समस्लशिश । भाममा ! मो.ग्रे. १८६ . - - चोरम् ।

·कृष्णद्वैपायनस्य १४७४ . कृपिन्यायः - 1 कपात् । न च सत्करणजन्यापूर्व-यक्तः आयफल मण्डन- 'काम्य यये पुनरेव कुर्यात् । यक्त्युत्पत्या नाशात् न फलान्तरोपायुपपत्तिः, 'क्षीयन्ते शंकर-- 'काम्याभ्यासः प्रतिफलम् ।' चास्य कर्माणि शानामिः सर्वकर्माणि भलसात् • कृषीवलादिभित्रविग्भिश्च केयरमभुवपनादि- कुरुतेऽर्जुन ' इत्यादिश्रुतिस्मृतिपर्यालोचनया तत्वज्ञान- संस्काररहितैरपि क्रिया निम्पाद्यमाना दृश्यते । ततो न स्यैव अपूर्वनाशकत्वेन फलस्य तन्नायकत्वे प्रमाणाभावात् ।। तादृशा दृष्टार्थाः, किन्तु अदृष्टार्था एव । वि. ३७२. फकनाश्यत्वे पशुपुरोडाशोपकारजननेनैव नाशात् , * ऋष्यादिवः कर्मणः श्रीह्यादि फल दृष्टम् । लागलादि- पशूपकारजनकत्यानुपपत्या प्रसङ्गसिद्धयनापत्तेश्च । अतश्च । साधनवं कोः । पाटनात्मकत्व कृपेः । मा.२।२।११।२५, फलोत्पत्यनन्तरमपि अपूर्वस्य सत्वात् फलान्तरकामनाया 'कृष्णस्य वृतिः' इयं कर्तरि पष्ठी कारकविभक्ति- सगा तेनैवापूर्वेण फलान्तरोत्पत्ती न किञ्चिदाधकम् । रूपा विनियोक्त्री श्रुतिः । बाल. पृ. यदि तु अपूर्वकल्पनाया प्रमामाभावात् 'कृतयागादात्मन 'कृष्णानां प्रीहीगा नैऋतं चरु निर्षपेत् । भा. एक फलम् ' इति मूलोक्तः पक्ष आश्रीयते , तदा १०७९९/६४, कृष्णाना बीहीणा सोमारो चर सुतराम् । इति एकस्मिन् जन्मनि सदेव काम्य- निर्वपेत् अभिचरन् । १.७१९४६४. करणम् । इति प्राप्ते, न तावत् कृत्यागादात्मनः • कृष्णप्रीवयोः आग्नेययोः प्रथमतृतीययोः प्रदान यागेन आत्मनि अतिशयानाधाने यागकरणे इव मेदेन कर्तव्यम् । आग्नेयपद्यन्यायः । भा. १३१॥ यागकरणात् प्रागपि आत्मसत्वेन फलोत्पत्त्यापत्तेः। १११६८, • कृष्णग्रीवयोः कालभेदेन कर्मभेदात् भेदे. यागध्वंसविशिष्टस्य फलजनकत्वाङ्गीकारे ध्वसस्यैव नावाहनं कर्तव्यम् । ११४२७,२९, • कृष्णग्रीक्योः तदापत्ती अपूर्वाधिकरणोक्तपणप्रसङ्गात् । नापि | सोम्येन पवायात् कालभेदात् ' अमे नय गुपया ' इति अपूर्वस्य ज्ञानकनाश्यत्वम् , तथावे प्रयाजाद्यपूर्वाणामपि | पुरोऽनुवाफ्यायाः व मने प्रयमो मनोता ) इति सत्वेन विस्ती तत्करणानापत्या आज्यभागादेः न तो मनोतासूक्तस्य चावृत्तिः, न तन्यम् । ११॥४॥२०॥ पयो क्रोति' इत्यादि निषेधानुपपत्ते, प्रमहत्याजन्य- ५७-५९. पापापूर्वस्य नरकभोगेऽपि सत्त्वेन पुनर्नर कान्तरप्रसदाच । • कृष्णद्वैपायनस्य गृहीतनैष्ठिकाझचर्यस्य विचित्र- न च तत्र कामनाऽभावात् पुनरनुत्पचिः, फळामनाया: । वीर्यदारेषु अपत्योत्पाटनप्रसङ्गः (धर्मन्यतिकमः ) । प्रवृत्ति प्रति कारणवेऽपि फल प्रति अकारणत्वात् । वा. ११२३३१७ पृ. २०३. अतोऽवश्य या समसयादिसंबन्धेन फरम्, तत्र अत्र मुधा-- विचित्रवी अनपत्ये एवं अभावीयविशेषणवासबन्धेन अपूर्धनायाः इत्येवं कार्य नद्भार्यायामम्बिकाया धृतराष्ट्रम्, अम्बालिकायां पाण्डुम्, पारणभावः कल्पनीयः । अव एव जीवन्मुक्तिशालमपि अम्बिकाप्रेषिताया दास्या विदुर न कृष्णद्वैपायनो उपपद्यते । भत्र च यदुद्देशेन ताशापूर्वगायनीभून- जनयामास । विधवानियोगोऽपि प्रमचारिणोऽनुचितः । क्रियाऽनुशानं तस्यैव फत्वम्, न तु आनुपगिक- नियोगविषेरपि एकापत्यविषयत्वात् अनेकोत्पादना- जन्यस्यापि, स्वर्गारम्भकशरीरोत्पत्या अपूर्वनाशानगी- नौचित्यम् । पृ. १८५. काराम् । भतम पापुरोगाशोपकारोपवापि तस्य पा-- दैपायनस्थापि गुरुनियोगात् ' अपतिः फलवाभावान तेन प्रयाजाद्यपूर्वनाश. 1 अकेन | अपत्यलिप्मुः देवपत् गुस्प्रेरितात् अनुमतीयात् । अपूर्वेष एकस्यैव फलस्योत्पते; परन्तरार्ध गुतमेव इत्येवमागमात् मातृसंबन्धमानृजायापुप्रजननं प्राकृत. पुन:पुनः काम्यकरणम् । अत एव 'पा ये प्रथम पश्चाकरिष्यमाणतपोबलेन नातिदुष्करम् । अन्योऽपि यजेरन् नेपा गौरतियो, ये द्वितीय ठेपामा: ' इति । यस्तारक्वपोचले निर्यहेत , स कुर्यादेव । १. २०८ । अन्न लिङ्गमप्युपपदवे । ३. सुधा- कथ परायपुत्राप देसायनस्य यतनुपुत्रो विचिन.

·कृष्णलचरौ सर्वे १४८३ कृष्णविषाणापासनाधिकरण , परिहरति ' सोम- पूर्वत्र यथावचन जोयाविरोधेन नीतम् , | वेन सस्मिन्नेवाणे विषागाकण्डूयन नियम्यते । ११३॥ एवमिहापि इत्युत्थितः संगतिः ! परिहरति प्रयच्छती. ६.१५-१६, त्यर्थः । सूत्रार्थस्तु-- तेषां ब्रह्ममक्षाणां सर्वस्वं विधेयं कृष्णविषाणामासनाधिकरणम् । कृष्णविषाणा- स्यात् , अधिकारात् स्वरूपेण तेषा चोदकता प्राप्तवात् । ऽधिकरणम् । ज्योतिष्टोमे कृष्णविपाणाशासनं प्रतिपत्तिः । ततश्च सर्वत्व विध्यहम् इति । उत्पत्ती येन संयुक्तं तदर्थ तच्छुतिहेतुत्वात् , वि-- सर्व ब्रह्मण इत्यत्र ब्रझमागस्य सर्वता । तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वात् प्रतिपचिः स्यात् । अन्यभागस्यापि वा , ऽऽद्यो भागान्तरमबाधितुम् ॥ ४२१७.१९॥ सर्ववमन्यभागीय ब्रह्मणोडन विधीयते । स्वमात्मीम भाष्यम्-- अथवा अधिकरणान्तरम् । विषाणायाः चोदकात बाध्यतामन्यभक्षणम् ।' कण्डूयन पासन चोभयमपि मयोजकमिति पूर्वः पक्षः । भाह- तव (शनकृष्णलचरो) सर्व ब्रह्मणे एकनिष्पत्तेः सर्व समं स्यादिति उत्तर. पक्ष. । कण्डू- इति श्रुतम् । तदनेन ब्रह्ममागस्य ? यने तृतीयानिर्देशात् विपाणाया गुणभाषा, माउने च सर्वस्य परिदरणीयायविधाने, तस्य वा परिहरणीयस्य द्वितीयानिर्देशादन्यत्र च कृतार्थत्वात् प्राधान्यमिति । . सर्पलविधाने विशिष्टोदेशापत्ते वायवैयर्याच सर्वो- शा-'कृष्णविषाणया कण्डूयते' इति विधाय श्रूयवे देशेन ब्रझमबन्धी विधीयते । परिहारस्य च पूर्ववाक्ये चावाले कृष्ण विषाणा प्रास्यति' इति । तर संशयः उद्देश्यत्वेन प्रत्यभिज्ञायमानावादाश्रयत्वम् । अतश्च परि-किं चावाले प्रासनम् अर्थकर्म , उत प्रतिपत्तिरिति । हरतीत्ययमनुवादः। अत एव पूर्वचाक्ये परिहारस्य कर्मा- तन न द्रव्यस्य कृतार्थस्य संस्कारेण प्रयोजनम् । पेक्षाया कृष्णलशेषस्य पूर्वप्रकृतस्य प्राधान्येनोपस्थितस्य प्रतिपतिरतो नेयमिडा स्विष्टकदादि च ॥' उच्यते। अन्चितत्वात् तत्परिहार एराश्रय , न तु अन्वाहादि- | 'कृतार्थमपि च द्रव्यमाकीर्णकरमित्यवः । प्रतिपत्ति- परिहारः । अथवा परिहरणोदेशेनैव बझसबन्ध. प्रति- मपेक्षेत तद्विधानमतो परम् ॥ प्रासे: पूर्व विधीयते । तत्फल चावच्छेदकावच्छेदेन सोम--- अर्धकर्मत्वप्रतिपतिलविचारसमापयन-तर बहसंबन्धविधानात बहाभागस्य तसंपन्धमातापि पुरुया- मतिपतेरेव अभाविशत्यात् कथम् अर्थकर्मकाति- न्तरमागस्य तत्संबन्धसिद्धिः, सर्वत्वं चानुवादः । अतश्च पत्तित्वविचारः इति प्रत्यवस्धानात् संगति. । यद्यपि भागान्तरेणु अत्याम्नानात् पुरुपान्तरप बाय एवं अभिमाधिकरणेऽपि प्रतिपत्तिविकारः क्रिपते, तथापि 'निरवधयन्तो भक्षयन्ति ' इति बहुवचनं न्याख्येयम् । सोमलिसनयनस्य अर्थकर्मत्वेऽपि अर्याभिधानकर्मतया एवलादा पुरुषान्तरबाधो वैकल्पिः । अपूर्वमवृत्या प्रयोजकत्याभारात् प्रयुक्तिपर्य-तसद्विचारः समास एव । विशिष्टप्राकृतभशविधानाच न वाक्यभेदः । इद सूर्य पूर्वाधिकरणे दण्डनदान कृष्ण विषाणामासन- मण्डन--ब्रह्मणे सर्वभक्षाः स्युः। 'समर्पणीयाः) अन् प्रविचित स्यात् इति पूर्वग्छे दृशान्ती रुमासन. शंकर--भधाः सर्वे ब्रह्मण, स्यु । धेपम्यपरतया ज्यास्थाय अत्यन्त.पातिकल कण्डूयनस्य छष्णविषाणया कण्डूयनं द्वादशाहे प्रथमाहे | विषाणाकार्यतया प्रासनानन्तरमपि कण्डयनसदायेन दीक्षामारम्म उत्तमा हे दक्षिणानयनपर्यन्तम् । चायाले विषणाया. कृतामेवामाशत् न मासन पतिपत्तिः हवि प्रासन च उतमाहे दक्षिणानयनोचरम् । भा. २शक्षा पूर्वपथं कला द्वितीपासयोगात् प्रासनं मतिपचि । न प १५-१६, ० उष्णविषाणायाः कण्डूयने रोपवाया: वावता विषाणामकार एव प्रासनमस्तु , नन प्रतिपचिः ज्योतियोमे मापदिने सपने दक्षिणादानोचर चापाले इति वाच्यम् । वयाचे प्रासनात् पूर्पभाविपु काम्ने पासनम् । ४।२।६।१६, • कृष्णविवागाया: प्रासन केलविषाणाया: विनियोगः, नन्तरमाविशुन प्रासन दादणादो महगंगे अन्ये एवाइन, न मममे मध्ये वामृताया, इति विधामा काश्यते । इति विधिौलप्य , ·कृष्णाजिनास्तरणन्यायः १४८५ कृष्णाजिनास्तरणन्यायः . विद्यते । डुप-- शूर्पमुसलकृष्णाजिनानि तन्त्रेणैव उपकुर्वन्ति । मुमलेन अर्पण च पर्यायत, अवहननपरात्रपणा दिसिद्धेः (पक्षद्वयेऽपि । दिग्रहणम् , सूने उलूपाटाइणं । कृष्णानिनमुमलाणा तन्नत्वमेव इत्याशयेन सूत्रे मुसलायुपलक्षणं मा विज्ञामि इति सूचयति) उलूसलमाननिर्देशः। उलूलम् ( एव तु ) विन्त्यते (कि तन्त्रम् , वि- 'मानाबीजेपु नानावमुलूखल उतैकता ।, उत पृथगिति ) । म येयं, तन्भारापचिन्ता, अविनास्तरणदीना मिनवात् स्यादनेकता !!, स्तरगादी इदमभ्य ( अधिकरणस्य ) फरम् । (अधिमरणशरीर तु | तण्डुलन्ते पदाथै पादनुस्मात् । उपलैक नीवार- अन्यदेव । नव अंगतमेवेत्याह-) किं कृष्णाजिनालर. श्यामाकादिश्वयस्थितम् ॥' णादिः तण्डुलनियुत्यन्त. एक पदार्थः इति अयमस्य भाट्ट-- राजसूये 'अमये गृहपतयेऽटा कपालं रुष्णाना प्रसङ्ग ( अवान्तरसेगतिरित्यर्थः । लक्षगसंगतिमाह-)| प्रीहीणाम् , सोमाय पनपतये श्यामाक चम्' इति अमान्य वमपि [दार्शिकावहननावयवकमात् कमान्यवम्] | नानाबीजेटिराम्नाना । तर अतिदेशमासानि सम्याजिना- स्तरण-उल्पलाधिवर्तन-वीजावाप-अवधात-परावपण-- विवृद्धिा नियमानुपूर्यस्य तदर्थत्वात् । १४॥ विवेचन- फनीकरण- पाभ्यधिकरणकतण्डुलपधालनानि भाष्यम्---- विवृद्धिः उपलाना स्यात् । नियतं हि तद्विधिविहितन्वेन पृथक्पदार्थत्वात् प्रत्येकम् अनुसमे- आनुपूर्य पाठशव हल्वे सति उपपद्यते , पदायांना यानि । नहि अन अवदानस्य अपचहोमविध्यातिन्वयन भानुममया । पृथक् पदाधि अध,स्तरणादयः, यती. सगा अपघातविध्याक्षितत्वम् , येन एफपदार्थवं . भावम्य पर्यवसानात् । [ यतिविछेद। इति उदोविदः । स्पेत , तद्वपतिरेकेणापि अवघातभवात् । नापि सर्वेपा- अयतेः यतेः भाषः यतीभारः विच्छिनावम् , मेव अवपातपदायेवम् उलूपर मुसलमेयोगविशेषत्व समातिरिति यावत्, यतीमारस्य ] अध.स्तरणादेव सौंपधावपातयत् तापदार्थ वात् । अतः प्रत्येकानुसमये परैरभिधानात् । रास्मात् विवृद्धिरिति । प्राप्ते, तचदिधिविधेयन्वेऽपि पृषपदार्थत्वे अात्या- एक वाऽऽतण्डुलभायावन्तेस्तदर्थत्वात् ॥१५॥ पत्तेः सगरमपा तण्डुलनिपचिफलकावपातविधिोपन्वे- भाष्यम्-~-एक बोदराल पर्यायेण स्यात् । यो नै विधेयत्वात् एग्दाधवाशातेः तारता अनुसमयः । हि अध स्तरथानिः तण्डुलपर्यन्तः पदार्थः । स्तरणादिः ।एर सति उलमपि एकमेव इति सिधति पानी च । इन्तेकामः, करी करणान्तय सस्य र शेषः । यतो इन्ति: इतरथा हि कृष्णाजिनमुमलसूर्गणाम् एकत्वेन उरकार फरक- मण्डलनिष्पापः । एवं स्तरादीना इन्तेश्च नादृष्टार्थता भवेऽपि उशपायोमेंदावश्यम्भावात् । वात् भविष्यति । तस्मात् तन्वमिति । कम्गाजिनास्सरणादिपायधिकरण रुतण्डुलप्रक्षालननिनयना- शा- विचारोऽयम् (स-बागपचिन्तायाः)। न्वेन अनुश्मयः । उत्करे वविचिस्तु बन्ग इति तर नानापदाय विधिभेदेन मन्यते विवेकः । एवं गाजिनासरणादिपेरणान्चेन तस्याप्यनु- वण्डलीकरणांशाहपृपावं तु गम्यते ।।' यद्यपि समरः । तेषामपि पेषगरियेकानया एकरदार्थ वात् । 'कृष्णाजिनमधस्तादवम्याति' 'भूपेग विविनक्ति। ननु भय किम् अनुममेयरदाना पदावर न इति विभिभेद, वयपि वण्डलमारनाऽरसन्येन दि- तास अनुरेपलम्, एरमुधिनिदो भति-पाक गाडि भान न स्वातन्येग , सावरगनात् । एन चासो विदिनाटिनमन, दम्यादापति थाले । नापि किरा. तण्डुलमारना। मगिरोपित वन, उरस्तरमााविनामारवादी अति. सोम-- पूर्वपद र प्रये मनुश्मयः विपा नापि पाये गधि सकिरम् , अन्यमानान संगतिः। पूर्वाऽनि एकति कमा• माया सानिमारसिया- चनामुयना अधिक मा एक समिति पेर, भर परिसर , , ·- . कृष्णलचरी उपस्तरमा १४७८ कृष्णलचरी उपातरणा उपसरणेन सुक् लिम्धीक्रियते , अभिधारणेन हविः । वसमत्यभावात् लोपः इति वाच्यम् । तथाले उप. सुचि असयुक्त काल यथा अमो पवेदिति । न तु स्तरणाभिधारणयो. अन्यतरेणामि तसिद्धया विम्यापचे:, विसदस्य कृष्णल्य सुचि सयोगो भवति, यनिमिचम् उप-धानाNSsदो संसर्गापमक्त्या तदनापचेश्य, खरणमभिधारणं च स्नेहनाय सुवर्णस्य क्रियेत । तलाल चतुरखनसंपत्पर्यत्वामादेवपाऽऽदीपञ्चावदानादितिद्धयर्थ- प्राकृतस्य प्रयोजनस्य निवृत्तवात् वृष्णले उपस्तरमा-मभिधारणस्य वृद्धयनापतेश्च । इति प्राप्ते, दृष्टायवार भिधारणे नियर्तितुमर्हतः । एव व भासिवचनम् उपपन भसस एष वयो. प्रयोजनम् , न तु चतुरवचारचित, भविम्यति । चत्वारि कृष्णलान्यवद्यांत चतुरवास प्रस्तो मविहितत्वात् । 'चतुरबच जुहोति' इत्यत्र प्य' इति । अवचोद्देशेन प्रक्षेपी विधीयते , चतु.पदं तु उपरणा- सोम-~- सार्थ अफ्णमपि यदा कर्तन्यम् , तदा किं । चमिमाणानुवादः, इतरया विशिष्टोदेो वास्यभेदात् वक्तव्यमलतार्ययोः उअस्तरणाभिधारणयोः इत्युत्यानात् गौरवाच । अवश्च चतुरवचस्य उद्देश्यावेनैव अप्रसिदी सगतिः । सूनार्थस्तु- उरन्ठरणाभिधारणयोः स्वादि-विधेपत्वेन सुखममविः न वसपपar उपसरामि. मार्थत्वात् अनुष्ठान हात् इति । धारणयोः । अतः असंसर्गमात्रार्यत्वात् अरण कृष्ण- वि-- 'उपस्तारामिधारी स्वस्ठेषु नो वा, टेषु तयोरिति मूटानुयायिनः । वस्तुतस्तु नतु सदस्य भवेत् । अदृष्टार्य , मसक्तिस्रष्टाओं नेति लुप्यते ।।" प्रमादाटापते. उद्देश्यताऽरच्छेदककोरिमविष्टत्वमस्त्येव । भाट्ट- तर अतरणाभिधारणे का न वेति कारकताऽतिरिक्तसंबन्धेन विशिरस्य न्युपवल्यायन महतो अदृष्टार्थत्वात् चा एव । न च 'उपस्तृगायः वास्यभेदः । अव एव उद्देश्यत्वात्ययाऽनुपया चतुरब. भिधारपत्यमृताहुतिमेवैना करोति' इति वाक्यरोग दानस्य विधिना ! अव व वपाया सदादान- अनयोः स्वादिमार्थत्वावग: कृष्णाना च अनदनीयत्वेन विधानेऽपि प्राकृतस्य चतुरवतसमते. पथपि चतुरवची' पदभावाडोर इति वाच्यम् । देवताया भोगाभावेन यस इति देश: सेगन्ते । तरथा अमर्याय सहदेव अर्थवादमानत्वात् । यद्यपि च प्रती एका नाहटायता उपचाणनिधारमा पानीति निवार. ! : फरप्येत, किन्तु चरवचपावर, तथापि कृष्णलवरी उपखरणाभिधारणयो. प्रातो असेसर्गवन् चनु रेल्या अन्यः। न प वपापि चवारिचनारि पलान्यः पचिरपि प्रोवनर । ठत्र तु एवान् विशेषः, पति चतुस्वतमाये' इति वचनेन भवदानानुवादेन अमनगर मुस्लमोउनता तुपात या नात् । पर अनुविभानाद, नर अनुपसरल्यनुवादान, प्राती अवदेवस्तुमानापगते. उपस्तरमानिधारण- 'मनु सम्स्या समादे पर । सन यर नापानादसे सापनीता पाय राध, पति वाच्यम् । वपावे वीप्सा. नुरभावे नियमान प्रमन्ते रितु न सपने अमदानुरम्य । न च विभिमान दुरद, दा, तथा मसमयिोजनमत्ये पाच मापायाचे प्रभासभा वापरतफविधानम्य बा. सरणाभिपरपे माने, मायाम पटे वर्षमात्रामाश्री भानपानमारको ঘনবেন সা'দ বর বার্থ परमानाचगानुकादमु पनुदान मोरारमभिपरमारणम् । सानादियागडी २५ मेरादातर अररिहाय्येन मनीवितमप्रतिमा पुजापान मदान ने सिप । भठम चतरामा 'वानुजनन । यसमागमे । र य एष मिरर । नहि दो समाप्ति का प्राय उदावा RRRRREN को मूमने पेटामसरा मुरि मारिरि समाधिममा मगन्ने । एस. भररसरसभरेन कालपान, मलेठे समा गुरादिमा मिति, -- ·A - न क्लृप्तजातिवाचिरवेन १४८७ क्लुप्त्यधिकरणं पस्थिवयोविशेषणयोः स्लृप्तोपस्थिति कस्यैव लाघवेन । शश्च अशश्च सर्वो वाचयितन्यः, उत : एवेति । कि ग्राहात्यम् । पराक्रमः. २६॥२. प्राप्तम् १ अविशेषात् शश्च अशच । इति प्राप्ते, नमः । • क्लाजाविधावित्वेन संस्कारनिमित्तत्वं वाध्यते । शः एवेति । कुतः १ नहि अविद्वान् विहितोऽखि । यथा पहिराज्यपुरोहासादो । बाल. पृ. . १४५. । यो हि अविद्वान् नासो अधिकृतः, सामाभावात् । ननु * क्लायोग परित्यज्य क्यादयाथयणायोगान / प्रयोगकाले शिक्षिन्वा प्रयोश्यते, सामान अधिक्रियतेति। अमीणो स्विष्ट छन्दसहितौ पक्कयौ । वि. १०४ नेति बमः । वेदाध्ययनात् उत्तरकाले प्रयोगः भ्यते । १९. क्लायोगेन सहकारनिमित्ताव बाध्यवे यथा न प्रयोगश्रुतिरहीतं वेदाध्ययनम् । कुतः १ अनारम्य प्रोधणीशन्दे । बाल. पृ. १४५, • क्लसलक्षणया कर्माणि वेदाध्ययनं श्रूयते । तस्मात् स्वाध्यायोऽध्येतन्यः' अक्लता लक्षणा वाध्यते यया 'ऋमिः प्रातदिवि देव इति । सति एतस्मिन् वनने 'अग्रिहीनं मुहुयात् ' ईयते' इत्यत्र प्रमादिशन्दाना वेदपरा लक्षणा क्ल्सा , इत्येवमादिभिः वेदोऽध्येतन्यः इति एतदुक्तं भवति इति 'उनकंवा क्रियते' इत्यत्र गादिशन्दा एव वेदपरा:, न शक्यते कल्पयितुम् । वत्र होममा चोदिते वेदाध्यायी वेदपद न ऋगादिलक्षणम्, तक्षणायाः अस्तत्वात् शक्तः इति अधिकियो, भाविद्वान् । किगता पुन: इति । पृ. १४३. * क्रमावयवार्थप्रत्यभिज्ञाने | विदितेन विद्वान अधिक्रियते इति ? यापता विदितेन समुदायकि कल्पनाऽयोगः । सु. १. १२००, कसतो-शक्तो भवति यथोक ऋतुम् अभिनिवर्तयितुं तात् यो पकारकत्वेन प्रस्तानामाना निराशाहीरणामर्थ वेद, स तेन कनुना अधिक्रियते । ननु 'वेदमधीयीत' गृहमेधीयाधिकरणे वश्यते । पृ. ११९५, इति वचनात् कृत्स्नो पेदः अध्येत यः इति भवति , क्लोपकारसाकाङ्क्षाः प्रथमं प्राकृतैः सह । वेदावयवेन अधिक्रियते इति । उच्यते । मन्ना ज्ञानार्थ संबध्यन्ते समीपस्थं विकाराः प्रोग्य चोदितम् ॥ वेदाभ्याने कार्यम् । तर अन्यस्मिन् तो फर्तये (बा. २१४१२.४१४) इति न्यायः । भानु-अन्यक्रतुशान न दृष्टाय भवति । तस्मात् ऋत्यन्तस्यानम् मानिकेभ्यः प्रायः अभ्यः प्राक् प्रयशयात् कृता- अधिकारे नादर्त-यम् । अत्यन्तरज्ञानाय फत्वन्तरम-यः । जगासेः बहिनाति इत्यति विष्टपा भुत्या प्रारुतौरतहि- सर्वे कतरः कथं शयेरन् पृथकथक् इति कृस्तस्य वेदस्य रदेशेन लानविधानात सर्वार्थत्यम्, इति पूर्वपयित्वा । अध्ययनं धूपते । तस्मात् स्वपदार्यशः अधिक्रियेत इति । क्लमोरयरइनि न्यायेन आनुमानि कलेऽपि क्लसोप- तेन असरदार्थशम्य कौर नास्ति , कथमसो वाच्येत । फारात् प्राकृत स्कारविधी अपूर्वस्य अनुदेशः इति । तस्मात् साधु अभिधीयते शः एव वाचयित यः इति । निरुतम् । मु . ७१, पा-- यम ' यजमान पारयति ' इति अपवे , म 3 फ्लूमोपकारानसंभवे कल्पनागौरपापाद ! अविधानीि पण्डयः सम्यो वाचयितुम् इति अनियमः । काक्लमोपकारामानां नाकाइया इति न्यायः সখ্য নিরন্তু মানুষ, বঙ্গ সরকারী 'देशातु. ' ( १८१६१३१) इसधिप्रणम्य भवेत् । उमा भविधाने जावासिया। रवि प्राप्ते- स्वरूपभूतः । सु. 2. ६३४. ऽभिधीयते । नहि अविद्वान् विदितोऽस्ति इति । यति क्लुप्त्यधिकरणम् । वाजपेये स्प्त्याश्मिन्म- अमभुतिपरिगीत वेदाध्ययनं भवेन , ततः प्रयोगमा सावनम् अमितम्यापि यजमानस्य ।। की अराप्त , सन आधान अनार विधीयते शाते प यापनम् , नमरितान् विहितोऽस्ति । उस्मात् स्वाध्यायोऽध्देतारवयाग र ३८1८1१८॥ अर्यापत्रमागत सिम्मेवेदं गर्षमा भनिमा मन, भाष्यम्-~राये भने 'सपीमान निधि प्रयुनतेन नो पेशे भार( अमीरमान वाचवि | भर संदेहः भिरिधि दो माटो मुगो मातपात .

·कृष्णालपरी ब्रह्ममक्षाः १९८० कृष्णलचरौ भक्षाणां प्रधानभूतः ग्रहवत् , पर्ता (d) क्रियायो गुणभूत । सर्वेषा योगपद्यम् । इत्यनियमे प्राप्ते, यत एवार्य विधि: उपादीयते अवयुवत् । सन्दतस्तावत् एवम् (माधा- साधारणः, अव एव अतिदेशेन हविःसस्यारक्या न्यम् ), वस्तुवथ (दत्यप्राधान्यमेव गम्यते )। फरस्नम् । प्राप्तानां मधाणा बाधे प्रमागाभावात् सहत्वमेव सर्वेषा (हि) द्रव्यम् उदरप्रक्षेपेण संस्क्रिपवे , न नु तुः विधीयते । अत्र च तत्तछेपभक्षणार्याना तचक्षारणाना- कृत्स्नस्य संस्कार. (नहि एतावता तस्य मर्थे जन्यते।)/मेव उद्देशेन साहित्य विधीयते , भक्षणे मानाकालीनत्वस्य दृष्टार्या च ( कृतप्रयोजनस्य ) द्रन्यस्य प्रतिपत्तिः । ननु वक्ष्यमाणत्वात् । वासंबन्धश्च वश्यमाणन्यायेन अनुवाद कर्तृसंस्कारेऽपि दृष्टमेव ( प्रयोजनम् ) । सत्यम् , उक्तम् । इति न विशिष्टोद्देशः । अतः महत्वविधानात कालस्यैव (तु) द्रव्यय कृस्नस्य संस्कारो न कर्तुः 1 ( कृरस्नस्था- प्रत्याम्नानाद्वाधः । खीति मन्दं तत्र प्रयोजनम् ) | अपिच सोमे ( (तिक्त मण्डन- 'एकति सहायकम् ।' फटके ) असन्तमेव संस्कारो नाति ( पूतीकान- शंकर--- 'एकति तु सहत्वगीः । मित्येदम् , न मुख्यं सोमम् ) । अपकारस्तु कदा चित् कृष्णलचरी भक्षाणां न बाधः, चुरचुपाफारेण स्यात् (समवेत् ) । अपिच ( जायतां नाम कर्तुरपि । वत्संभवात् ।। संस्कारः, तथापि ) कृतप्रयोजन दाय प्रतिपत्तिमपेक्षते । भक्षाणां तु प्रीत्यर्थवादकर्म स्यात् । १० तत् ( वचनात् ) क्र्तृषु प्रतिपाद्यते । तस्य यदि पर्तृ-१२।३।१४ ॥ सस्कारोऽपि (नियम-) प्रयोजनं (अनुनिष्पादि) माध्यम्- शतकृष्णलश्वरुरुदाहरणम् । सन्ति प्रकृती भवति, तथापि सति अविरोधः एव । न तु स विव- भवाः, इडामायिनचतुर्थाश्रणयुवाककालाः । तेषु चितः । ( नैतावता इन्चार्यता न दीयते । तस्मात् प्रति- संशयः कृष्णलचरी ते मक्षाः पर्तन्याः, उत नेति । कि पत्ययाः प्राकृता भवाः कृष्णलेष्वपि प्राप्नुवन्ति इति । शाप्तम् ? न कर्तव्याः । प्रीत्यर्थे हि प्रकृती ते कृताः, शेषा सहत्वविधानमुपरमम् । कथ दि पूधिकरणम् , । सामर्थ्य जनयिष्यन्वीति । न तु हिरण्यं प्रीतिमुत्यादयति तत्राह-) या चासो ( पूर्वा) चतु.स्त्री सा अनेन भक्ष्यमाणम् । अतो न कर्तव्याः । न्यायेन ( विधा) प्रत्यारण्येयैव ( कृत्याचिन्ता)। 'भक्षाणो तु' इलादिकेय चतुःसूची सोम-~~- पूर्वत्र यथा वचनबलात् भक्षणम् , एव-मस्तारार्या भक्षा इत्येतमर्थे प्रतिपादयति । ते न मिहापि पचनस्य साधारण्यात् सलादनियमा इत्युरियत: | कृष्णलच शाप्नुवन्ति । अमकारकत्वात् । तस्मात् सगति.। सूत्रार्थस्तु-- ब्रह्मभक्षाणा प्रती विहित- (चोदकेन ) अमाप्त भयो वचनाद्विधीयते हिरण्यस्य । बाद भिन्नकालत्वात् तेषाम् 'एकधा' इत्यनेन ६ (चतुर्थाधिकरणान्ते तु ' याऽसौ चनु.स्त्री (१४-१७), सोपहारो विधीयते इति । सा अनेन न्यायेन विरुद्धा प्रत्याल्यात येव' इति धि-- ‘सासहस्त्रयोरेकवेत्यरपोव कार, एक इप्टीकायामुक्तम् । कृयाचिका इत्यापि नियामकाभावा , दामादन्त्यमेव हि ॥' अन्त्यपवरूप उतरने उक्तम् )। सहत्वमेव एकधा इन्गम्य शन्दस्यार्थः । स्थाद्वा, निर्धानदर्शनात् ॥१५॥ भा- कृष्णलबरादेव 'एका ब्रह्मगे उसहरति' भाष्यम्- स्वादा हिरण्यस्य महान मक्षणविशेष- इति भुतम् । धाशन्दस्य एकप्रयत्नयाध्ययाख्ये दर्शनात् । 'निरवधयन्ती भयन्ति । 'चुच्छुकार सकृत्त्वे एककालकर राख्ये सहावेच लोके प्रयोगात् किम-मध्यन्दि पति प्राप्ते भशे केवल भधोराय विधास्यति नेन विधीयते इति चिन्तायाम्, मावो इवामाशिम सद इति । स्वरया भशोराय भक्षण च विकतो विद. चतुर्भाकरगरायुवाकारमशगान मध्ये समाविधानात प्यान् , तप वाक्यं मिवेत । तस्मामोदन प्राप्यते आवस्यैव करणम्, इतरेषा मितिः । महलविधानादा मश: इति। - ·केन्यमत्या १४८९ केशश्मश्रुन्यायः • केन्य-प्रत्ययः कृत्यार्थः प्रतिषेधे मृग्यः । बाल. सिध्यति । अन्यतरस्य हि संस्कारो हीयेत। न च ता पृ. ४०, ४ फेन्यमत्ययः कृत्यार्थः विधी यथा 'भूपेण्या' । उगदेयावेन यजमानस्य श्रवणम् । तस्मात् लिङ्गमपि शुभूषित यम् इत्यर्थः । बाल. पृ. ४०. अविवक्षितम् । अत: आशीः ब्रह्मचर्य च उभयोरपि * केवलान्वायन्यतिरेकिहेत्वोः पञ्चपोषपनास- स्यात् , यच्च आहत्य उच्यते, यया पत्नी आज्यमवेक्षवे' भावेन अनुमापकत्वाभावात् । एवं च केवलान्वयि- इति । तस्मात् अतुल्यावात् असमान विशना पानी ग्यतिरेक्यनुमानमेव नास्ति । मणि. 2. ३१. यजमानेन भवितुमर्हति इति । • केशकीटादिभिः दूषितमन्नम् आरभोऽयम् । टुप्-- (आशीःशब्देन ' आयुर्दा अमेऽस्यायुमें तच यापनमप्सु हरन्ति' इति वचनादप्सु त्यक्तव्यम् । देहि ' इत्यादिमन्त्राचनमुन्यते । तचायुक्तम् , अनि- वि. ६।५।१६. * केशकीटावपनावि यदभोज्यमार्या- बायाः स्त्रिया: मन्त्रवचनासंभवात् । पाह-) आशी:- गाम्, तत् ग्यापनं नाम { भा. ६।५।१६।४८. रान्देन केशरमश्रवसनादयः संस्कारा लक्ष्यन्ते । (आदि- १ केशश्मश्रुभ्यायः । स्त्रियाः यावदुक्त एव | शन्देन अअनाभ्यञ्जनमानादीनां प्रणम् । केयरमथु- कर्मणि अधिकार॥ थपनग्रहणं च भवसंस्कारोपलक्षणार्थम् । नहि पन्या: तस्या याबदुकमाशीब्रह्मचर्यमतुल्यत्वात् । केशरमभुवपनमस्तीति द्वितीये व्याख्याने वक्ष्यामः ) । ६४१२६।२४॥ ते उभयोरपि भवन्ति । पुरुषार्थविन वझचर्यमुक्तम् , भाध्यम-दर्शपूर्णमालाभ्या स्वर्गामो यजेव' वथा ऋवर्थवेनापि दृश्यते (पाकरणिकेन वाक्येन)। एवं 'ज्योतिटोमैन वर्गकामो यजेत' इत्येवमादिपु एतदुक्तं चेत् (पर्यत्वे सति ) अब्रह्मचर्येण तो: वैगुण्यम् स्त्रीपुंसपो महाधिकार इति । अदानी से दिखते कि (सात् ) | इतरथा ( मत्वर्थत्वाभाये, तस्य केवल-) प याजमान पल्या फतव्यम् , उत यावदुत्तम् आशी: पुरुषार्थत्वात् ( तदानावपि कतोगुण्यं ) न स्यात् । अमन चेति । प्रातम् ! सौ याजमानं पल्याः ( तस्मात् आधीः यमन च यापनक्तं पान्या: सान् । साऽपि हि यजमाना , तुल्यत्वात् । तस्मात् सर्वे । स्यात् । ततोऽन्यचु याजमान पुरुषे एवं । फयम् । तस्याः इति । पर्व प्राप्ते, ब्रूमः । तस्याः यावदुक्तं स्यात् । तय-) 'गुकं यजमानोऽन्वारमते ' इत्येवमादिषु वचनप्रामाण्यात् । आशी: ब्रह्मानये च स्यात् । यस्मात् । (सावत् ) तस्स ( यवमानस्य ) उपादीयमानत्वात् अनुल्यत्यत् । अनुल्या हि मी पुंसा । यबमान; पुमान | पंलि विवक्षितम् । याबमानकापडेऽपि ये समाम्नायन्ते विदास, पानी श्रीन अविया च । किमतो यदि एकमसमारपाय इति मुद्रितपाठो नपाउ4) वलन्यम् । एतदतो माति, फापर यानि यानमानानि तेऽपि यजमानका एव । (कथम् . ) तत्र ये भलिगु उपादेयत्वेन मसात् विकचित्त लिजम, ३ (सायन ) परमाने उपारी । वेन ने पानी न सात् । यानि च त्वनि समन्व. धम् १ सदि विद्वान् (मध्ययनस्यात् ) इतरा कानि, अविचारात पत्नी न स्यात् । तत् पल्यान भरिया । अन्यथाऽनुपपत्या () अध्याय अध्ययनस्य प्रयोजकं स्यात् इति यदि उभ्येत । स! ति चेत् , (निराकरोनि-) साऽपि (अन्यथा- असत्यपि सोडावे तम्य मितिर्मविपनि । अनि अनुपपशि:) यजमान विश्वरीया, सदीयेव अध्य दियमान नियंत पर 4 , एफेन । यनेन ( FRUIमादन प्रतिगिरमध्यानम् येनविन निर्वतपित- पतलात् पतिपिटम्म पन्याः (मी) परियति । चेन 'पाजमानम् ' for अपपनस्य पुनः प्रम नहिबिस्ति प्रमाणम् । म भन्यतामा दियोपची पापी भRRIA वार पत्नी नातायासु भाशिषः यच प्रमचम्, पदार्याः, सामरि पवमान पा रिम!ि (सरेर २१ पुणे की गुगभूतम् , न त भन्सारण वे मनधि-) पनि मौन (NONE) मी., १८० ·कृष्णलघरी युगपत् १४८२ कृष्णलचरों सः स्वकालता मक्षणानाम निवारयति । वस्मात् यथाकालमेक । ब्रह्मभक्षाणा स्यात् । कुत १ ब्रह्मणे परिधरतीति प्राप्तमेव, भवयितल्या इति। न विधीयते । सर्वपरिवारस्तु अप्रास , तस्य विधान शा-- ( कृपलचरी) किं युगपदुपताना भवितुमर्हति । अथवा , अत्यव प्रमाणे सो भाग । युगपदक्षणम् , उत प्रतिवत् नानाकाल भक्षणम् ( इति तर कस्य चिद्रागस्य परिहार प्राप्त , कस्य चिन्न प्राप्त । संशये ) 'भक्षार्थो ग्रुपहारोऽतो भक्षोऽपि युग- यस्य च न प्राम, तस्य परिहारो विधीयते । तस्माद- पद्भवेत् । सहाप्युपहृतो शक्य यथाकाल तु धिकृताना प्राभक्षाणामेप वाद इति । भक्षणम् ॥' तसाचोदकाबाधाय सहापहवानामपि पुरुषापनयो वा तेशामवाच्यत्वात् । २० ॥ प्रकृतिवद् नानाकाल भक्षणम् । सोम--- गतनयद्योपजोपनात् सगति । भाध्यम्-- वाशब्द पक्ष न्यावर्तयति । पुरुयापनय वि-'युगपत् खस्व काले वा तत् सर्व भवये स्यात् । यदि एवमुच्येत ' यत् ब्रह्मणे परिहरति , तत् दयम् ।, अविलम्बादादियो, उन्न्यस्तत कालमवाधि सर्वम्' इति , सर्वमेव हि तत् विधानम् अनर्थक स्यात् । अथ 'यत् ब्रह्मणे तत् सर्व परिहरति । इति, विशेष्यस्य तुम।।' अपनझा। भाट्ट-- सर्वेषा शेषाणा युगपदुपसहताना युगपदेव अनि ति न ब्रह्मशब्दो विशेषणम् । अथ यत् ब्रह्मणे ब्रह्मणा भक्षणम्, उत तत्व प्राकृताले इति चि तायाम् , सर्वम् , तत् परिहरति ' इति , एवमपि विशेष्यो नै परिहारस्य भनाथ गात् तत्रैव अनेन सह व नामातरेण | निर्दिष्ट स्य त् । 'गत् सर्वम् , तत् परिहरति' इति नैक विधीयते । इतरथा सर्व स्थापि परिदारमार विधानापन वचनमहति । सधैं हि सर्वम् । ततश्च विशपयितव्यम् । पुरुषान्तराणामपि भक्षापत्ति । इति प्राप्ते, सर्व वस्य तस्मात् 'सर्व ब्रह्मणे परिहरति ' इति ब्रह्मसर ५ सर्पस्य परिहारमार विधौ अदृष्टार्थ वारतेयुक्त भक्षे पुरुषान्तर विधीयते चरो । एव न किञ्चित् अनर्थकम् । तस्मात् नियतकरम् सह वस्तु परिवारमाने विधावपि अरार्थ पुरुषेभ्य शेषायनय इति । आभायात् युगपत् स ब्रह्मणे परिहत्य तत्तराले तेन टुप्-- ( यदुक्त म विधीयते । इति वाद-) भक्षणोपपचे न भरणे नकारना । यदि ( तावत् केवला) ब्रदाश-दोऽनुवाद , सर्वमिति मण्डन--'यथाकालतु भक्षणम् ।' विधीयते ( यत् अक्षणे , नत् सर्वम् इति ), या सति शकर--'खकारास्ते तु सेमता ।' ते मा । न शयते किं (तत्) रायम् (यत्) विधीयते इति । अब कृष्णलचरौ सर्व शेपमक्षा पुरुपान्तरेभ्यो- यदि बदापरिहारराग अगते ( यत् बक्षणे परिहरति ऽपनीय ब्रह्मणे परिदरणीया ॥ इति ), तथापि स्वमिति न विधीयते ( प्राप्त वात्)। सचव पतेपामधिकापत् स्यात्।१०।२।५।१९।। (हिकस्य चित् भागम्य परिहार प्राप्त , फस्य भाष्यम्-- कृष्णलवकरेव उगहरणम् । तत्र चिन तदा विधारमुपपद्यते । बिगतु (बहभागानो भयदे , सर्व पक्षणे परिहरति ' इति । तर संदेह कलेन मशयित पातु ) प्राप्त एर परिहार 1 ( तस्मात् ब्रह्मभ साणामेर एष परिहार , उस पुरुषेभ्य शेपारम्य उपद आरन विधेयम् । अयापि सगे सम्' इति । कय ब्रममा परिवार , क्य या शेपारनर (इति प्रारट पद च) अनूद्य परिधार (विधी इति । यदि ब्रह्मणे परिसीयनूय सवमिति विधीयते, यो, यत् अह्मणे सर्वम् , a परिधरति वि) तथापि बक्षणे सर्व मिति का अन्य परिदरतीति विधीयवे , तो प्रमोसो यो दोर , म तृतीति (परिमन् ब्रहमाणा परिदार 1 अथ सर्वनिति लयिता ब्रायट)। वलात् सिदा । प्रसाद विधायचे (न परिहस्ती के विधीयते , परिबरतीति या भुवि का सरे । सवरम, नारि परिहरतिपदम् । प्राकृत परिहत यमनूप ब्रह्मणे इति, तत पारन । कि प्रामन् ? सुर्व व इयनान् विधारते)। भाणे ·. . . वर्णक . फेशश्मश्रु वपते १४९२ कैमुतिकन्याय पापयोनयः ।। भावात् । प्रकृते तु प्रत्येकमेय कियाऽन्वयात् नैकलोपेन्विता: 1 स्थानान्तरं स्वप्रतिष्ठास्तेऽपि अपरलोपः। ६।५।२०. अयं भावः- यदीशनिन्दां श्रुत्वा ये शीघ्रं स्थानान्तरं • 'केशश्मश्रु वपते ' इति वपनस्य 'मृता या न यान्ति , ते प्रतिष्ठाः सन्त: पापयोगयो भवन्तीति एषा त्वक् ' इत्यादिः फत्मवादः, न तु फलविधिः किमु यतन्यम् । अत्र प्रकृतन्यायद्योतकः अपिरिति । ज्योतिष्टोमे । भा. ४।३।१।१-३. " केशश्मश्रुवपनं साहस्री. १०८. ननु एवं न विचीयमानस्य अस्थियज्ञे मृताधिकारपक्षे लुप्पते । वि. १०१२।१८. | उपदष्टारो भवन्ति , किमु वक्तव्यं विवेचनं न कर्तव्य. • केशश्मश्रुवपनं ज्योतिष्टोमे यजमानसंस्कारः । भा. | मिति केमुतिकन्यायेनैर अधर्यादीनामपि विवेचन- ३।८।२।३-८. ॐ केशश्मश्रुवपनेऽपि नित्यं नापित- निषेधसिद्धिः इति चेन्न, तस्य दोषाधिक्यमदर्शनार्थत्वेन कर्तृकल्पम् इति नाम्चयों, पुरग्रहणापत्तिः। वा. ३८।४. | पर्सामावात् । सत्या. श्री. ज्योत्स्ना. ७१७५. केशश्मश्रुयपनपयोवतादयो यजमानसंस्काराः ग्रहैः | ० यद्यद् विस्तरार्थ शास्त्रं यस्मात् पुरुषविशेषात् संमति, सोमहोमरूपमुख्यार्था एव, न तु अग्मियोमीय. स ततोऽपि अधिक्तरविज्ञान: इति प्रसिद्ध लोके , पश्यायशाः । वि, ३॥७॥२. * केशश्मश्रुसमुदायेन किमु वक्तव्यम् अनेकशाग्राभेदभिवस्य ऋग्वेदाधारपस्य वपनस्यानुसमय: यजमानाने कन्वे । भा. ५।२।३।४-५. | यस्मात् लीलान्यायेन समयः , तस्य सर्वशत्वम् । शांभा. फेशोण्डकादा मनुष्यमस्तकादिगतकेशेभ्यः अन्य. शरा३३ १, . लौकिकस्यापि पुरा: समग्दर्श- म्वेऽपि आकाशावधवसनिवेशविशेषरूपपरिणामामकानाम् | नार्थव दृष्टम् , किमुत विषयान्यादात्मनः अन्यतस्य- भयन्तासता केशानाम् आगो दृष्टः इति चेत् , तरमपश्यतो नित्यचैतन्यमानस्वरूपस्येति । तस्मानास्ति तिमिरादिविरलीकृतालोकविच्छिन्नाः तमोऽवयवाः तत्र | सम्यग्दर्शनानक्यासः । २।३।१७।४६. . विशे. अत्यन्तसौरश्यकादिदैयादिगुगसंबन्धेन यादृश्यात् पणत्वेन ध्यमाणस्यापि कपालादेः तुपोपवापादिविध्य- केशरूपतया आरोप्यन्ते । (इति तत्वम् )। सु. पृ.५०८. / प्रयोऽपयोक्त्या विशेषणत्येन अश्रयमाणस्य आधिकस्य * केसरिणः दानं प्रतिमहो विक्रयश्च अनाचारः साधनस्य दध्यानयनादेः वाजिनामयोज्यन्वं कैमुत्यादेय उदीच्यानाम् । या, सशस पृ. २०४, सिध्यनि । सोम. ४४१३१. मुतिकन्यायः धर्मशास्त्रे ४ फैदारिकन्यायः । यथा फेदारिकः केदारेषु नाश्रीपते इति तु आग्रहमा गौरीतृतीयादि निर्णयेषु कुल्याजलं संचारयन् एकम्य द्वार पिघाय अपरस्यो- तबलकारस्प अनेकशो दृश्यमानानात् । यदपि च दापति , तद्वत् वैराग्येण विषयसोनः विलीक्रियते ऊढाऽपि देया' इत्यत्र न वै मुतिकन्यायाधीकारः, तथा अम्पासेन , पल्याणस्तोतः उद्घाटयो इति । (नीट कण्ठः सगोगोढाया अपि पुनरन्यस्मै प्रदान प्राप्नुयात् । न गीता. ६।३५)। साहस्री. ९१६. चैनयुक्तम् ' भोगतस्ता परित्याच पालयेजननीमिय' केमुतिकन्यायः । अयं दृष्टान्तदान्तिक्योः इत्युक्तेः । मनातनधर्मप्रदीपे विवाहमराशे पृ. ५. स्तुतिनिन्दोभपसाधारणः । 'मोदि पार्थ न्यपाभित्य' • प्रती प्रस्तुते एकत्वाभ्युपगमेऽपि कन्वरयंतरे धर्म- (गी. ११३२) स्यपिसन्दसूचिनोऽयं न्यायः । संग्रहः. विकसिदो किमु यतयं प्रकृती तिमेदे कायंतरे • मुतिकन्यायः । च तन् , उत च, समाहारो ना, 'बदतरधर्मपिकापसिदिः इति मुतिकन्यायामिप्रेय सिमुन । नस्य भावः मुत्यं वै मुतिको वा । कायापति प्रयम मुत्येक पि विल्यमुपादयनि । मोम. ॥२॥ अस्य नामान्तरम् । उहं च 'मुन्नागिधिः १६. . प्रगरचनातिदिएर माविषये यहि अवश्य- मायारित्तिरिप्पते । स जिनस्वामुन्नेन्दुः का या मुलपकारेण सायाधी उपपादनीयो , तदा विमु पदयम् सर सौहाम् ॥' इति । कचित् अपिना अ योन्यते । | अनुमितनातिदिएब्राह्मणारियो इनि मुनिकन्यायम पथा- 'स्वामिना निन्दनं भुला दे न यान्ति स्वरा:-मियाह । सोम. • मुमुशोरपि नास्ति थपेष्टा , यतः ।

·कृष्णाविषाणामासनाधिकरणं १४८४ कृष्णाजिनास्तरणन्यायः प्रगङ्गात् । न च एवम् 'अगारे गावो वास्यन्ताम्यनम् , या जादावरि अरणस्य आमेयादिकार्यानुत्पाद- इतिपत् चावालसंस्कार, मासनमल , द्वितीया च भनी- कलानाऽऽपत्तेः, अकरणावादेः कारणाऽवच्छेदकक- दिसतेऽस्तु इति वाच्यम् । तधान्ये सप्तम्या: लक्षणा- कल्पने गौरवाञ्च इत्यादि कौस्तुभे 'अपूर्वाधिकरणे Ssपाता । तस्मात् द्वितीयाचलगत् प्रतिपत्तिः प्रासनम् , ( रा ) शुष्णम् । अत एव आदताः परिधानीये तलाव प्रासनात् प्राचीनेष्वेव कण्डूयनेषु विमाणाविनि- कर्मगि पारामादनादिरूपप्रतिपत्तेपि ऐहिककर्मातिरिक्त योगपर्यवसानात् कृतार्थावमुपाते । इत्यधिकरणान्तरत्वे. | कौशवस्यैव फलालेन कल्पनात् ऐहिकफलोत्पत्तावपि न नापि भाज्यकारेण व्याख्यातम् । आचार्याणां तु क्षतिरित्सपि तवैव क्षुण्णम् । " इडा- प्राधिन- चतुर्धाकरण- शंयुनाककलमक्षरूप- मण्डन-- 'प्रासो विषाणाप्रविपत्तिकर्म ।' विशेरकार्याणाम् । उत्पत्तो येन संयुस्तम् ' इत्यनेन शंकर- विषाणापासनं तु न।' अर्थकर्म न । प्रतिपत्तित्वस्य स्थितत्वात् " इति बदनाम् इदमधिकरणा- • कृष्णशकुनि, ( काक; ) इत्यर्थो म्लेवप्रसिद्धो न्तरम् इडामक्षणविषादिसर्वविश्यमेवामिमतम् । वराहसदस्य, सन माह्य , किन्तु सूकर इत्यर्थ एवं सूत्रावस्तु- उत्पत्तिसमये यत् येन युक्तम् , तह आर्यप्रसिद्धो ग्राह्य । यारााधिकरणम् । भा. १॥३॥४॥ तदयमेव म्यात् , तादय॑स्य श्रुतिहेतुकत्वात् । तस्य उत्पत्तिसयुक्त कार्योपयुक्त यात् अर्यान्तरसंबन्ध तत् अर्धा-तरं प्रतिपत्तिः स्यात् । अब उत्पत्तिग्रहण * कृष्णसारण. पशुरभीपोमीय: । 'कम्गसारो- ऽमीषोमीय, ' इति विधानात् । मीन्या. प्रदर्शनार्थम् । अन्यत्र नार्थानाम् अन्यत्र गमन प्रविपत्ति. इत्येव स्वणम् । अन्यथा प्रणीतानिनयनादे. अप्रति- कृष्णाजिनं न संस्कारजनक व्यायात् , परन्तु तत् पतित्वापत्ति। सेस्कारस्यजक भवति । वि. ५।३।११, . कृष्णाजिन वि~~ 'चावाले कृष्णानस्य प्रासो २. सोऽधर्म / यशायुधम् । ३।११५, * कृष्णाजिनं राजसूये नानावीजेटी वा । प्रतिपति , सार्थकत्वादायो, योऽपयोगवः ॥ तन्कम् (अवहननादौ) 1 ५:२१७, • कृष्णाजिना. तस्मात् मासन तिपति। स्तरणम् अवधावपदार्यावयक 4N. भा- सोने 'कृष्णविपाणया कण्ट्रयते । इति कृष्णाजिनास्तरणन्याय. । राजगये नाना- कण्डूयमानत्वेन कृष्णविषाणा विधाय पुनराम्नानम् । बीजेष्टो उपरमेकमेव ।। 'नीतामु दक्षिणासुचावाले विधाणा प्रास्यति' इति । नानायीजेप्वेकमुल्पलम् , विभवात् । ५० तर निनयनवत् शायन प्रतिपदिरेय , द्वितीशपयोगात् । १३ ।। नच दक्षिणादानोसरकारमपि दीक्षितस्य कण्डूयनसभरात भाध्यम्-- अस्ति राजमो नानावाजष्टि: अनये Tanामावान् न प्रतियता , अनन्य शामिति पतयेऽभिमानामटाकशल निपेत् , सोमाय वनस्पतये पतिविधिवलादेव दधिगादानप्राशालभाविकण्ड्रयनस्यैव श्यामाक चस्म' इसेवमादि । अस्ति न उघ माझats- कार्यवावधारणात् । न च प्रतिविमा कार्यस्य बात वहन्तिः । दा संदेश: a एकमुद्धारा पर्यायण , उत वेन संस्मररिचे विनियोगमनेन सदर्यकर्म योगयेन बहनि इति । कुत्त. संशा । यदि पृष्णा. पमेव स्वादिनि याच्यम् । जातेऽपि कारें उपयुत्तादि बिनास्तरणादय. पृपा पदार्थाः, ततो भेदः । अप कनियेत यम् इत्यपेशा अस्त्येव इति प्रतिपत्तिनियम-रुणाजिनावरणादि तदुनियन्त. एक, पदार्यः, विधेयोगोरपचे. । बम्जन्यनियमाटर चोपासरतत्रनिति । किं ठावन याप्तम् । एकनिति । कुतः । जातेऽपि बदम्यवस्विकार्यो पत्र रोगियामापूर्वनियोग्यता-पायेण विमा योगदानेन सिसः द्विवीयम्योग- अनने डोरयोगः । न तु वदरगस्य तत्वावनायक दामन म्यान । उसात मिति " ·4 , कौत्साप १४९४ कोत्सादिन्याय: एवं प्राप्ते, धूमः अर्थ तु अथ्यमाणे रोषस्यात् प्राकृतस्य । वदन्यथाऽनुपपच्या प्रयत्यमाथिप्यते , सावत् अतिदेश- विकारः स्यात् । तुशब्दा पक्षं ज्यावर्तयति , अश्रूयमाणेऽपि प्रमाणावगतानमावानामेव ऋचा कौत्साद्याधारबमान- अर्षे प्राकृतस्य विकारः स्यात् । शेषभूतं हि प्रकृतौ । कापनेन प्राइतमामबाधोपपत्तः, अत एव ' उद्धपन्ति' साम । इदमपि साम श्रूयते । तर सामत्वेन सामान्येन | इत्युद्वापरयणानुरोधेनापि तस्यावश्यकवाच । भा एव न सामः पार्षे भवितुमईति । तद्यथा , दधि घृतं झाकं । कोसादीनि सपा प्राकृतसाम्ना निवर्तकानि । यदि हि शालयः, देवदत्तो भोजयितव्य , देवदत्तात् यज्ञदत्त अन प्रातस्तोत्रानुवादेन तानि विधीयेरन् , ततः सैलेनेति । यद्यपि तैलेन मेहयितव्य इति न भूयते , शरन्यायेन (११४११) उपदिष्टसाम्नैप निरामाक्षत्वात् तथापि लेने एव वेळ भाति , तत्समर्थत्वात् । एवं तद्विषये अतिदेशस्यैव अल्पनेन भवेत् सर्वसामनाधः, यद्यपि साम्ना ऋक् संस्कर्तव्येति न भूयते , एवमपि । इह तु अतिदेशकल्यनोत्तरम् उपहोमन्यायेन कोसादि- रासमाचात् साम ऋसंस्कारे एव भवितुमर्हति । विधियान्ययाऽनुपपत्या अन्यतराकाट्झयैव कौत्सादि- सोम- अ भएमा इति इदं सूत्र पूर्णविर निशाना , तर २ सरसरसाकृतमामधेनापि वादे को सादेश वैषम्यातिपादनपरत्वेन ग्याख्याय परिहारोपपत्ती सर्वाधे प्रमाणाभावः । अत एप यत्र पुन 'एवं वा' इत्यधिकरणान्तरत्वेन भाष्ये व्याख्यातम् ।। प्राकृतालानुवादेन येतविधिः यथा आग्नेया ग्रहा पूर्ववत् प्राकृनरनुत्पर्यत्वामानात् अनिवृत्तिः इत्युत्थानात् । भवन्ति ' ' आग्नेयीषु स्तुवते' इत्यादी , तत्र प्रायशः संगतिः । सूत्राधातु- स्तुतिरूप प्राइते प्रयोजने अथ. | सर्व वैकृतविधिरिएः । १.. यमाणेऽपि शस्तमामनिवृत्ति. स्यात् , मास्तम्य गायत्रादे। मण्डन- 'पोयादि पूर्व पाधेत ' पूर्व प्राकृतं स्नुपर्यतया शेपरवात् , हापि तथात्वसमवान् इति । चि--' समुच्चीयेव को सादि यदा प्राकृतयाधरम् । शंकर--पोल्सेन प्रायतं याध्यम् । ११. नुत्यभावादादिमो, ऽन्त्यो लिङ्गप्रकरणद्वयात् ।।' १०. F कौत्सादिन्याय: 1 पोरसादिसाममि विकृति- (भाप्यम्यम् ' अर्थे तु' इति सूत्रस्य द्वितीय वर्णम् विशेष अपमान• समताप्याकमाइतमामाघ । 'सो' इत्यादिसूनदयामामधिकरण च मिलिया मपामविशेषात् । १०१४।९। १८ ॥ एकमेवाधिकरण दशम भावी पिकायो भवति भाप्यम्-~फ पिच्छुपते पो भाति , पान समियने-) भवति , पशिष्टम्यननिरे मरत., गुदाउदीये भरत , भाद- तत्तद्वितिविशेषे 'पो भवति , काय मसपासी मस्तः, पोवानि भवन्ति । इति । सन्ति तु मानि, पशिष्टभ्यानिये भात, मोवानि मान्ति प्रारनानि सामानि तत्र चौदपेन प्राप्तानि । तानि इन्यप्राकृतानि सामानि विहितानि । तेया चोरहोम । मारताना नियतकानीत्येतत् समधिगतम् । अषोऽर्थः न्यायेन (२९) सनिधान रनवेऽवगते , घटे मंद्वियते कि मर्वामि मा नियतकानि , अप किस मैभवति भटकल्पनाया अयाय्य गत् प्राकृतगरी. एकमेरम्य, दे दयो, अनि रहनामिति । वायत मितिद्वार गगते. प्राकृतमाना निवृत्तिः । न : प्राप्तम् । एकागि पामर । पुन । विशेषागायात् । নীলংকাঘমুয়ানিয়ামিন ই ত্ব नहि विशेष भिति, येनावगम्यते इदमम्य न्तरवत् को मादेन वागते, तदनुरोपैन न नामवि किम्, नायनि । तसा सर्व मर्यग्य नियतकामिति । अप्रकाशन प्रकारकालोपरतेन प्रासामग, एपश्य या विसामप्यान, मकृतश्चाविकारान् । समिति पाध्यम् । बापतग्योनिरन् कौसादियो। १९॥ कारणे पाटाभावेन पृथगाम्नादम्य कौमादे, प्रारी माध्यम्-न चैनस्ति, शिवा निवन. शिनियोमारणेन सार तदारभूनाया अनोट जानन ! एनेक्स्य, दे इयो , बनि बहनामिति । प्रति । १२. - - ·कृष्णाजिनास्तरणन्यायः १४८६ क्टकल्पनान्यायः पागपेषणाद्युपकारकत्वेन अवयवत्यापत्ती अवघातादि. भवहननं नाम । भा. ५।७।१३, ५ कृष्णाजिना. घणान्तेन अनुरुमपापचेः । अयपावनाली नवदमपादि- सरणादिवम्डुलप्रवालमनिरायनान्तेन असमय: नाना- मन्त्राणाम् अदृष्टविधया उपकारकावेन . अवयवत्वाना- बीजेषु । ५।२।११३-१५. पत्तेश्च । किञ्च सत्यपि अवयवत्वे कृष्णाजिनास्तरमादोनों • कृष्णादिनीदिभिः सोमारोदादौ विहितः माइत- विहितत्वेन अगावात भयोगविध्युपसंग्रहेण साहित्यावगतः । यादीना साधः । भा. १०१११९६४-३१. प्रत्येकानुममयः किं न स्यात् । एवं दसवदानस्यापि कृष्णार्जुनयोः अधियात् पैपीपा विरुद्धमेव । होमवात् इवि.संस्कारकत्वात् पेषणापघातन्यायेन । मघासवपान तु अविरुद्धम् । सु. पृ. ११५. (३३३६१३) प्रत्येकानुसमयः किं न स्यात् । इति चेत्, • फ्लुप्तं कल्प्याद् बलवत् । चोदकपातः क्रमः न। सत्यले कृष्णाजिनावरणादीना सतप्रविधिविधेयावे :, प्रयोगश्चमातु यः । सतब अध्वरकल्पा- अशावेन प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वे का अवधासायङ्गत्वेन याम् आग्नेयविकारवाईपत्यपानिपपूर्वम् , ततः वहारेख प्रयोग्यत्वायगमात् तदनुसमवेनैव अनुसमयः, | उपाशुयाजाज्यविकारसारस्वताम्य निर्वापः । शा. ५॥१॥१०. इवि २ प्रयेकमनुसमयः, प्रत्येक साहित्यानगते । ०क्दत कल्प्यात् बलीयः । न च क्रसे उपपद्यमाने एवं परावणादिश्वासननिनयनान्तानामपि बण्डल कल्प्यः शस्पः करयितुम् । भा. ३१८१२१६, न च रूपायपावपटोपयोगितया अवधावार्थत्वात् न पर-कलसमुन्तिया कपनीयसेवन्धो न्याय्यः। १०१७१९३३३. दार्थता । अत एव अवार्थमपि तदान पृथक्पदाः । सुक्लप्नेन विनिगमनाविरहे कल्प्यमन्यत् एवमुपसरणादेरपि मुचि असगंद्वारा होमार्थयात् न सिम्यति' इति न्यायः । रहस्य. पृ. ११. स्वावस्येण प्रयोपला, इति न धानुसमयः । सदानम्य ' क्लुप्ते सामान्यान्ययप्रफनमन्त्रविधी च दवि.संस्कार कस्यारि चोदेशेन होमविधानात् विशेषान्ययविधिमात्रेण आमेचीवन व्यर्थोपरते लापन आचहोमस्र प्रयोगम् । अवदानासामाम्यपिशेपारयकल्पनाऽऽपादकम् आमेयी- पप्रोग्यापनात न पृथरसदार्थत्वम् । अत एव मात्रमहण न युक्तम् ' इसनेनैप न्यायेन त- पदाव नाम स्वातन्यम प्रयोगविधिविषयातम् । पदार्या. मात्रमाणरूपविशेषसिदिः वपरन सेमवाना दिसणाजिनासरणादीन अ. • पदप्नया च्या योगो बाध्यते यया रथकार: पावारिधिधिविपर दानं बिना प्रतिविषयी। (रपार-देन रूदया जातिविशेषम्य महणम् , शायवे । अवसादीनां 1 मान्यनियमन्दिविषदन न तु 'पं करोति वि योगेन मेवर्णिकम्य की) शोरकाल तिपत सामन, प्रयोगविधिना अन्न पाट. १ १४५. • क्लुप्तायो प्रयो भूतिः फापयितुं प्रधानोमयागशिरमाननायुभिशापनेन अनमयुकेपी न मरते । या. १२२८०२२ १... মধাবধা:নুািমান্য। क्वलनान्याय; ( सं फरयाद् प्रस्न्यथाऽनुमरियमविपयशानम् , स्ययः) । परि किनेमारिपदे उपसिद्धि पदार्यान्वरमिनीविरन्। मायसिदिस्त नाव, निमामिपि प्रा. मण्डन-उपगुनारगे। गिदिप्या चापरयायधिस यायन Sर- नानानेषु चापपम् ' ( अनुमा-पायेन क्षिर पटी समयः)। भो । परिमारिपार. आमदत. • माविमाखरपयावेन एव दान परेर दोमनगर्नु युछन् । सोपान पम् । माह. 11..प्याजिनाको... १. ८. 4 मागा स्वरमादिः अस्माननियमान्य. ६: पक्षः पियवसाय 1 11111८-१. पायो- अत ·कती फलार्थवादमगवत् क्याप्रत्ययस्य मुक्तम् । तचापलं सपलवाजपेयसमभिन्याहृतं स्यात् तिकमे सति विगुणा भवन्ति । ये पुरुषगता विधिप्रति- चाजपेयालार्य हापतिसवस्येति । तया चतुर्भे एव उप-धाः, ते प्रत्यन्तरगता इव अस्य सदमझाययो. वेषाधिकरणे ( ४१२३॥८-९) उत्तम् ' च परि- रविशिष्टाः । तेन दर्शपूर्णमासयोरन्त यदन् नरकं च वास्यति नत्याप्रत्ययात् उपवैपकरणाथै परिवासनं वाक्य- प्राप्नुयात् , दर्शपूर्णमासफलं च अविक्रमेव आप्नुयात् । संयोगात् मतीयस्था द्वितीयया' इत्यादि । यतु धातु या. ३।४।४।१३ पृ. ९१२, तो: तमन वैगुण्यम पैरन्धविहितध सत्याप्रत्ययो वाजपेपदहस्पतिसपोरेव 'यो नाम प्रतुमध्यस्थः क्लादीनि भक्षयेत् । न संबन्धमाचष्टे इति तत् परमतम्, क्रियाऽन्वयस्य वाक्यार्य-कतोसत्र वैगुण्यं यथाचोदितसिद्धितः ।। ३४४१३ वोपपत्तो वाच्यत्यायोगात् । ' धातुसंयन्धे प्रत्यगा: पृ. ९१२, *तूनां कमविवक्षा न चेति वक्ष्यामः (पा. १) इति तु साधुन्वान्याख्यानमानार्थम् । (५३३३१२ अधिकरणे) | सा२२. . मतून बाल.१.४५-४६. ज्ञानार्धं वेदाध्यया कार्यम् । राम अन्यस्गिन मतो • पायाप्रत्ययस्य मु ग्यादाय स्वपिति इतिवत् । पर्तव्ये अन्यत्रतुशानं न हटाय भवति , तस्मात् त्व- समानकापमाभ्रेण उपपत्तिः । सु. ४. ८६७. क्वान्तरशानम् अधिकारे नादतव्यम् । प्रान्तरशानाय मन्व- प्रत्ययस्य समानकर्तृत्वे पूर्वकालावे व शान्तिः इति न्तरमन्यः । भा. १८१८१८, . तो अनप्यायेऽपि वैयाकरणाः । नयायिफास्तु ' भुक्त्या प्रजाति । मन्त्र प्रयोगः कर्तव्यः, अनध्यायशास्त्रम्य प्रणाध्ययन- इत्यादी भोजनोत्तरफारीन मजनम् इति चोधात् उत्तर-विषयक्त्यात् । १२३३१७॥१८-१९, प्रती जपादि. काल ये समानपतक वे च शक्ति: । समानतन्य च मन्त्राणां प्रावचनः खरः एव प्रयोजन्या । १२०१८ सममियाहतपात्वर्थचन कन्यापारपोरेपनिष्ठयम् । ते २०-२२. 'रयोग वा तितति 'त्यादिप्रयोगः । उत्तरमा च तो फलाथैयादमद्यत् काजिनित। तात्पर्पविषयीभूताम्यवधानविशिष्ट पोयम् । तेन ‘अय ४३८११७ ।। गया स्तिति' इत्यादिप्रयोगः। 'मुर पादाय 'प्रतितिति दया य एका रात्रीपयन्तिये स्वपिति' लादी समानकायमा सामानाविपरण्ये | यजमाना एता रात्री भोरा सायानि रूणि या स्पE 1'गुपया मुग म्यादसे इति पैपरी येन बघ.' कांति उपरन्ति अनुतिष्ठति ते ये थियेन प्रति. प्रति कति दीपूर्णमासाम्यामिष्ट्या गोमेन यजेत' निन्ति पनि मन्ते । गनिदादा महोगा। इत्यादी अध्ययहितवमानम् । मजि. पृ. १६४, उपेयुः शीशमात् सत्रनं यते । भर शिमते •पया मायनान्यदी। पृ. ११३. . पत्या-फायदा., उत फविधयः कति रिचारे पूर्वपतमाह । शब्द पूर्वकारता समानकर्तनामायं च वदति नानन्त-मनो रात्रिमतरूपे धर्मणि PRAgन्तिी ग. पं । पूर्व पतेदशा उत्तर देतामार वाद ग-यो कामितिकार्य । पाया गया मतगले गु परि पदार्थहरामपि करोति, नाति पूर्वो- डहाणाऽरिपु मद्रेय अपायकोषमारित अर्थवादः राध । टुप. ५१२।९. तत् । तसादत्र वर्ग. सनीयः । •म भामुष्मिीकि, मौरमादिक तुऐदिए. फरमायो निगाभुती धनुमानं श्याम । कारि वि. २ ३ ४. .तु: प्रचन्न १८॥ नाते।ा. शा१.५१८. .म: निसालमा । रात्रिमराती तो पति, मान सनिमा ६८... परint म अप प्रामार्यों मेने, न पचावाद । पुमा विमति । मु. १. ११४. मंगः पन मनायम् । रुप ममरते मरदे परमिनो किसिमको म. मुन् । मारा हो माया ·. কথিত १४८८ फेनप्रायः सुधायाम् विशिष्टानुपूर्वी कस्य अक्षरराशेवेदत्वेन क्लुप्त्या- 1 दूरविरकृष्टमेव । यतु आत्मज्ञानम् , वेन विना प्रवृत्तिरेव दिमन्त्रमानस्य शिक्षितस्य वेदलामावात् वेदात्मशानामेन नास्ति , अतः सर्वकमार्थम् अनीमत यम् । च मन्त्राणा स्वाध्यायविधिसामाद कमशिवधिगते' शा-- याजमानमग्नप्रसङ्गात् चिन्सवे । वन इति अवतरमात् यथामुद्रित एव पाठः समीचीन:-- अविशेषादुभी (ज: अजय ) यद्वा स्वयमेव के..) । सात् प्राक् कर्मणो ये मन्त्राः पठिताः, वे वदे बुधः । अज्ञस्तु वाच्यते, नैवं नानो विद्यते अगत्वं प्रतिपद्यन्ते इति नाविदुरः अधिकारोऽत्र अधिकारो हि विदुषां नान्गेषामिति शक्यते च तत्रापि शत् ययोजकन्यापारस्य अर्यवत्ता , सत्यामपि शक्की अश्युच्चो न ब्रूयात् इति । तय प्रयो- निश्चयः । हीछि स्मारणाद् ज्ञस्य संभविष्यति जात्य द्वेषा भवति, यदि वा सण्डयः समते, अथवा वाचनम् ॥ 'अहि' इत्यभिधीयते , इति यथेष्टं कर्म । 'झियता सोम-आयुर्यडेन क्ल्पताम्' इति क्लुप्य- पुन: विदितेन ' ( इति भाष्यं), वैशेपिकादयः कसन्दयुक्ता मन्या स्मृतयः । खारेणापि अनधिगत अनधिधार वदन्ति इति धि-- 'चानयेत् सानिनं शासौ पावनीयोज एर पटनिरूपणार्थ पृच्छति । (शेषिक: 'अथातो धर्म का, अविशेषादुभी, इस्य स्वामिवाट वाक्येदाम् ॥९. व्याख्यास्यामः'१११ इति स्वशास्त्रस्य धर्म यापार्थ- स्योक्त्या स्वाधीनो धर्माधिकार उक्तः । सु. ३१७ भाट्ट-- वाजपेयादौ यत्र 'क्लीयंत्रमानं वाचयति' इति भुवम्, तत्र याजमानो मन्ना, काचनमाचर्याम् ५.६३)।तर विद्वत्तायाः शुक्न्युत्पादनवारण प्रत्यक्षेत्र इत्यविवादम् । परन्तु बानयतेः बदनारिणो गायभ्युप. मारिया याक्वा विदितन' इत्याइ (भाषा)। देशादी शिक्षणशचित्वेन मतमा प्रवेऽNि fas- पद्यपि स्वाध्यायमाणेन सकलले वेदः परिगदीनः , तथानि विधायित्वगतेः , तस्य न अर्थवासन शातार दर्शपूर्णमासी कुर्वागम्य यौनिटोमिकमश्राम न भभवात, उत्तरिधानानुरोधेन अक्ष पर पाजपेयादी चिदुपयुज्यते इति अमर नाधिकार पाया, टि. अधिकारी मतोऽन्येषां ऋतूनाम पयनविधिसिदशानो- बेदेने योग्यतायाः सिनावात् । वेन तयाजिनः नेर पजीनिन आधिकारिकवेऽपि वाजपेयाटो बदमभगत स्वापारः । यनु असो माया पक्ष्यते , 1 मित्य- अस्त वाचनम् । इति प्रासे, याचयते: स्वानु- कार- मिनिकानी कर्मणा पोरसात में कुन पारमाणिवेन कचिदम्यथा नुपरशिक्षण. शायठे । तर कदा करिष्यते । तत्र का डिपि लारमामापेमार ने धाननोर: यत् न पटिव कमनानिमि वा भस्योरजा, ३१ भनाको ( मस्य आक्षेरकम् , न भवति छन् पदविद्वतार (वय विदछन् वरिछन् , न दिसन् २६. महानाराम, तम्य भाचे इन्यपं. ) मामाभावात् ठम्य भार 14, dera 31 वाननम् । सप गण्डशे का, के.) अशक्नुवन् वियते । सनी या अधीन ' इति का इस्यपदनन् । walaमरपपनामभवान, मंनिय विशिष्टकियो- पाचवेरामा वा अEETE | मदन-प्यायः रियायाः ।, ममत्वारिकाय रे, मनारम्यवादविप्पीनी येस शंकर-खामा लीया'१५ भपेधिता, सामने एक समस्तो पंदौर •न्-प्रत्ययः इमाः निको पान. पनि माको मायाले सम्न्,' नागिन्दर्यः किसिमारबाट, मानपूर्णमासमान () दिन गिनी.., मेन - nा: विकोपा Aart' नयम मनमि. मी नंदनवनः। 2 ... किसान ·, . ক্ষঙ্গি: ऋतुवद्वाऽनुमानेन ५६-५८. • ऋतुदक्षिणायाः फस्नायाः उपदाये तो | पुरुषगायोग्यतासंपादकविराविषयत्वम् । माह. ३४१८ श्यान अश्वेन बाधः । वि. ११३११८. * ऋतुः पृ. ३१६. दक्षिणाया: कृनाया ऋतपैयविहितमोमचमतदक्षिणया g क्रतुबद्वाऽनुमानेनाभ्यासे फलभूमा स्यात् । बाधः { भा. १७३।१९।६८-७३, * ऋतुदक्षिणायाः | १११११७१२९ ।। कृत्स्नाया: ( ब्रह्मभिन्नस्य ) पुरुषान्तरस्य च ऋतपेय. वाशब्दः संशयं निरस्थति दर्शपूर्णमासादे: सप्रयोगे विदितयोमचमसेन निवृतिः। १०३।२०७२-७३. प्रयाजानामझानाम् अभ्यासे कृने फलमा फलबहुत्वं * ऋतुधर्महा अनृतवदननिषेधस्य दर्शपूर्णमामयोः । स्यात् । अनुमानेन प्राक् अङ्गमयोगात् प्रधानोपकारी इत्यधिकरणार्थः । भा. १४/४।१२-१३. नासीन् , ऊर्ध्वं तु भवति , तेन विज्ञायते नूनं अड्गेन * ऋतुपशवः । आज्ञेयः परमिष्टोमे आराधन्यः क्रियते, इति पुनःपुनः क्रियेत चेत् , उपकारोऽपि पुन: (एक एय), ऐन्द्राग्नः पशुपक्थ्ये (द्वितीयः), पुनः करिष्यते इति । ऋतुक्त् यथा सौर्यिमणारिषु ऐन्द्रो वृष्णिः पोडशिनि ( तृतीयः), सारस्वती मेषी ऋण फलं कर्मा किपते इति कर्मापासे फलभूयम् अलिराने ( चतुर्थी ) { भा. १११११५... भवति, तद्वत् । इति पूर्वः पक्षः । पाय: ऐकादशिनाथ विकल्प्यन्ते' इति विकल्पविधानात सकता , कारणकत्वात् । ३०॥ ऐकादशिनानां मुत्याकालत्वम् । सोम, ८१७. एकस्मिन् प्रयोगे अड्गं सकृत् प्रयोजन्यं नावृत्या । • अनुपशरः माजापत्यपदावध वाजपेये सहोपफम्यन्ते । कारणकत्वात् भगानुष्ठानस्य एकं पारणं प्रधाने तत्र ऋतुपानामालम्भः प्रात:सबने एव । प्राजापत्या फलदानसामर्यजननम् । तच सकृवरणे निष्पन्नमिति न तु पर्यमिकरणान्तं पात: कन्या माध्यदिने प्रसाग्नि पुन:प्रयोगः । इति सिद्धान्तः । याशब्दः पक्षल्यावर्तकः । मालम्भः । वि. ४।१।१४. . तुपशूनां प्राजापत्याना परिमाणं वानियमे न स्यात् । ३१ ॥ च घाजपेये समुथयो वक्ष्यते (१०४४६)। भा. अनिपमे एकसिन् अनुप्रयोगे अगानुष्ठानं सकृद- ११११४३३, . तुपशुयु वाजपेयेधिगुरस्य (समा इति नियमाभावे 'चतुर्दमा पौर्णमास्यामाहुतयो प्रत्येकमावृतिः । ११।४।२०१५७-५९. ० तुप्रकरणे यन्ते , मोदशामायास्यामाम् ' इत्युक्त परिमाण न पगम् , सत् नियमेन ऋतुग्मारकम् । वि. २१५१२. स्या, बाधित स्यात् । तस्मात् अहाना नाम्यासः | अन रेर्णमास्यां चतुर्दश आहुनयः গজম যে মহিষকারাগাসোল মাহম पञ्च प्रयामा दो आयमायो, आमेयानीपोमीयो दी, उपाशुपाजः ऋयिम्पजमाने: एयमिदं नव्यम्' इत्यवधार्य माहित. तरोन प्रयोगबौरायम्यासादिमिः । था. शशा एकः, विष्टकृत् , त्रयोऽनुपाजा' इति । अमावास्यायां तु उपापाजामानाठे योदशव । २१२ पृ.५७७. फलस्यारम्मनिष्पत्तेः बतुपु स्यात् फलान्यत्यम् । • फतुभायमाऽन्तमायो नास्ति अन्यमिशेगार. संस्थानाम् , नासा फलायवान् । भनिटोममन्या तु तु. यदुक भतुरन् इति (म. २९) सत्र पम्पमा | भावनाऽन्तर्गता । शा. ५॥३॥१३. . अनुमध्ये अन्य. मनु मोनिषु अनुष्ठामायन्ये पलान्यायं म्पान् नाम । प्रयोगनिरोधः वा एतपशास्सियने , यदन्यम्य तो. पलभ्य माम्मेण अनुदानेन Rपने पिवमानस्यात् । मनते अन्यम्य तन्त्र प्रतारने 'नि । फे. अष्ट्रामा नु मातरणेन प्रधानोरकारे सिदेन पुन:वरणम् । • मत्युलारुपयांगों पुरुषारा पवन अर्थयातु, मेघवादग्यामः स्यादनको, यथा पिने गुमाकपE 1 सु. पृ. १३१४. मोजनमेकरिमन्त्रस्यापरिमाणमा , प्रधाने प * मनुयुगपुरुषधर्मत्य नाम प्रतिषम्य , दुन्धि- कियाऽरवानियमः स्यात् । ३३ । . . म्यम्, ·. । केशरमश्रन्यायः केशरमथुन्यायः नास्ति दोपः, तथापि यजमानेनैव कालेन , तद्विवम्य श्मश्रुण; अमावात )। ननु केशश्मश्रुणोः रासायवात् उत्पद्यमानत्वात् (उपपद्यमानत्वात् )न एल्या अनु- (दत बंदायगतम् ) साहित्यविवक्षिवम् । उच्यते । सानम् । न न पनीयजमान कृतारोपयो: ( यज (न तयोः सस्कार्यत्वं भूतभाव्युपयोगित्वाभावात् । मानश्च यजमाना च यजमानो तयोः कर्म याजमानम् | तथाहि ,) क्यो: अपनीलयोः अन्य किञ्चित् प्रयोजन इति ) तद्धितः, प्रमाणाभावात् । भूपते , पेन सस्क्रियाताम् । वपनेन भनीताश [ द्वयाधान २० तस्या यावदुतं. इत्यधिकरणदय (सभुफेशः) अमेध्या भवन्ति । न च कृतश्पोजनाः । चार्तिककारः प्रकारान्तरेण पुनयाख्यानम् । तम द्विती- 1 ततः पुरुषः वपनेन सस्क्रियते । तस्मात् केशश्मधुणोः याधिकरणम्य व्याख्या इत्या-] ( सर्वे याजमानम्। संस्कारार्थत्वेन उदानात् विवक्षित साहित्यम् । ( एवम- उभाम्यामपि कर्व-यम् उम्शेरपि यस्मानावात् । इति संभवात् त्रिया: वपनस्य निवतिः । एवम् आशी.पद- प्राप्ते , सिद्धान्तमाइ-) शुक यजमानोऽन्वारभते मनुसंधाय ब्रह्मचर्यपदमनुसंधचे-) मनचर्य करवा इत्येवमादिषु ( वाव यामानम्योपादेयत्यान् वद्वयोः) । गदि न निधीयवे, चत: ( कोऽपि ) फतुरविगुणः, पुस्त्वपयोः विवक्षितत्वात् पुमान् ( एव) किन्तु पुरुषस्य वैगुण्यम् । (विधाने तु यति क वर्थतया प्रत्येवम्या । न च (आयुर्दा अमेऽस्वायुमें । तदानी ऋतुपैगुण्य स्थान ) तस्मात् (पुरुषार्थवास्येन) देहि' इत्यादि-) आशीर्वचन वस्या: 1 कुतः । अपामत्वात् विषेयम् (एव)। 'बामणमुपनीव इति आनाकरणे नयतेसामने (ঘৰ ৰং যখন •াধ্যায় মা&িa-) पद् भवति ( ठेन आत्मनेपदाशात् ) देवदचः संस्कारेण गतार्थत्वात् ( सस्कारोधकारी पदात् पृथ) (अनपनेन ) आरमनः आचार्यच भावयति । वन देव. भवान्यम् ( आक्षेर स्वीकृत्य वाचमन्यया याचटे-) दच अनयनफम् (आचार्य) भजमानः प्रधान अतो बानयेण मामा स्यन्ते । ते (च) पल्या: अपि तः । (भएपंख) माणस्य न ( उपनयन मति) समन्विा (चौदर्शन-) येषु नाद्यवादोपः (मममम. उपमानात् रिसर विवक्षितम् । स तुपा)न चौपादीसमानता (शुपान्यारमणादिवत्) am ( देवदस ) पैदमध्यापरन् भाचार्यों भी नान्यथा । ( अपम् ) नियमः इनि पेन् । न । तमाम मुख्यावान् तस्मात् (बप्ययनाध्यापनपो. विषयत्वात् ) पुस. (सतन्त्रकात ) यवमान एक मति (क्यो, न यानी (1) अपने दिम् . इतरम्या: (निस)| परतन्त्र गन् । परिवागन्तरमा-) अथा, यशप रिधानाभारन् पता न च ( भागीर्वचना-)' अमत्रत पदार्थाः, वपर विचमा वेपु यजमानेन भ-यमानुपाया भन्ने समा. ( सति शमन ), शिरमाणेषु ( पदा) प्रमादो न भविष्यति । (नी भ-ग्याsh (परि कामय) उद्यमन तुमाउ)। (दासमस्य) भयानु. गत् । ( नागदेर समाप्पपनम् ) भवः पराया वस्दाः (अयनादिनRI) ता या प्रमोऽध्ययन धि. । (पान्तरमाह- Anा इमायन, या (मानबिया) म (मामा) प्रधः । ( हरि मुममा निराकासात् । (परिसारा-सरमा-) ARAN माह-) पर मान्देन देहाय छन्, (ो भाग) यानमान दिया, ते उभपोरी मति (!) का (R) (B) SHदधन् (यसमानान्टा ) पाया, FataravRI (मारंपति-)- मा. 'पुतikha (जननमान्) १ मीमति. सनम । अन् । मभु ( ब )ति परिवतो (बम्युमभ्यमामा ) समय मोरन् । म (AE) तरकोगे पान मिय. (3, fail भना) । भयो । (२२ प. ब. समस, पुदिदिक को भायः (: मईक । - - ·, . कैमुतिकन्याय १४९३ कौत्सकाग्य सा मुक्तस्य स्यात् इति कैमुतिकन्यायमा । उपदेश- इष्यते । कपालवेध इत्याहुराचार्या ये हरिप्रियाः ॥' साहस्री. पद्य. १८-३१ रामतीर्थः, सगुणाबदाविदामपि इति , तन कैमुतिकरीत्या अगोदयवैधनिन्दाऽर्थम् इति ब्रह्मलोकं गताना तोन्यन्नसम्पग्दर्शनप्रसादादेव मुक्ति रिति माधयः । तत्वं तु पूर्वदतुर्यामेषु प्रतसंकल्पपूजावर्जनार्य- स्थितिः, सम्यग्दर्शिनाम् अनावृतिस्तु मुनरा विम्यति इति मित्यनुपदमेव वश्यते । समयममूखः पृ. ४२. कैमुतिकन्यायमा । भ्यायनिर्णय.. ४४२२ असू. कोकनदलं पावकार्यवमायिरतावान्तरजातिः। . एकवाक्योशत्तयोरपि आरुण्यद्न्ययो: परस्परनियमे मु पृ. १४१०. एकपाययोपादयोः द्वित्वपुंस्त्रयो. कैमुतिकन्यायेन पर * कोटिद्वये साधारणधर्मस्य आवश्यकन्यम्। संकर्ष. रनियमात् पुंदयावगमः । ( 'झौमे वसानो अग्नि शरा२१. मादधीयाताम्' इत्यत्र । पूर्वपक्षे इदम्।) सोम. ६।११५. कोटिशोदृश्यमानोपहणन्यायः । एतन्याया- * 'गुर का पालदं का प्रक्षण का यहुश्रुतम् । नुरोधात् ईश्वरम्य अजरयादेविग्रहगुणत्रसिद्धिः । स्वधी- आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ॥' मनुः (७. कसितः न्यायवसापनात् उपश्रृंगानुरोपेन अवसापन ३५१ ) अत्र विज्ञानेश्वर.- एतादृशो मामगोऽपि ज्यायः इत्यर्पः । ( इतिहासपुराणानि अनुहगादार्थः । वध्य. किमुनान्यः इति केमुतिकन्यायेन एतादृशान्यपर- कोटिशो दृश्यमानम् उपबृंहण ज्यायः इत्यशरार्थः । के.) माह । वस्तुतस्तु स्वधोद्यतो माझमोऽपि वय एवं साहस्री. ८१४, नीविमयमः. पृ. ६२. • शनकमंत्रमुचयराणा. * कोद्रवाः मुद्रानां न प्रतिनिधिः 'अयशिया मयुक्तत्व सिदये मुति कन्यायेन ज्ञानकाले कर्मणामसभामाषाश्चगा: मोद्रताः।' वि. ६।३१६. माह । सं. शारी. रामतीर्थः १९.. न च अपराह- कोपपानन्यायः । न्यसरे दिन्यविशेषोऽयम् । संविधाम्नेगर मुनिकन्यायेन राविसंघावपि परदिने । तथा च यायरकपः 'देवानुमान् समभ्ययं स्नानो- यासिनो रासिंधिस्त्रमनर्थक स्यात् , अाश्चन्द्रदर्शने / दक्माहरेत् । संसान्य पापयेत् तस्मात् जयं तु मसति- निषेधबाघ कतपैक सनिधिशात्र सार्थकमिति वाच्यम् । अयम् ॥ रा११२ ) अनि चतुर्दशादो सत्य समयमयूरः. १ ७२.. कैमुतिकन्याये हि अन्यायें | गो राजदैविकम् । पसन बापते पोर स शुद. शन्न तात्पर्य पर्यवसीयते , स्वा विपक्ष भवति । यथा | संशय. ॥' (११३ ) इति । साहस्री. ११५. 'दोष वाया गुरोरपि' इत्यत्र गुरोस्तु दोरा नेप वाच्या. • फाण्डपायिनामयनविषयक सर्व युग्डसपिना- साश्वमहारते । अन्येषां तु सर्वेषामपि याच्या इसप. मपन-शन्दे द्रटन्यम्, शब्दभेदेऽपि मर्यस्यामेदान् । के. (तत्त्वप्रकाशिका पृ. २०.)। अधमालाराधीन कोत्सावसिष्ठत्यजनित्रादिसामभिः पुनसा मन्यन्ते पारणा य अपिशोपेश विकृतिविशेषे प्राकनसाम्नां यायः । अमापारापनाति पुगोस पारमा मन्यन्ते, लिभुत अथें त्वधूयमाणे शेपत्यात् प्रातस्य विकार उनोऽधिकगपवन इति के मुतिक यापैन मात्रादिकताप. स्थान् । १०४५८११७ वर्णरु २ ॥ यम्य आदरणीयतामाहु. । भूतिः. प १३५. अन्य. भाष्यम्- या चिपने को भात, दोगलमयायक विशेषत्वेऽपि अधिनगरा रोिध. माने, यवतम्य बने मत, शादी मात, समाधानेन विलियुक्तशिनियोगः यस्ता (या. मगरयो मरव, कोवान मास्ति'। सन्धि पेपर मयो ) तदम मु (रिमुन ) यनरम् , तु प्रातो सामान वन नौदोन प्रमात Ithat सीपमुलिकन्यायोद्धाटनार्थम् मनपा मस विरोध.मर बने , म दे को मन ! रामधानोरकम् । परिमल . १३१४२५ सयू. मनिनि: ममुपर सीराम • भारत- 'Rio सुपेगा विकास वेएने की परमिरोगोमानी। - ·, - मत्यर्थपुरुषार्थरक्षणं सम्वर्धपुरुषार्थलक्षणे मेवाध्यायार्थः । ऋचर्यपुरुषार्थत्वं तु तृतीयसिद्धमपि सोम-सूत्रार्थः-यस्मिन् पदार्षे कृते पुरुषम्य प्रीतिः उदाहरणविशेषनिष्टतया प्रयोज्यत्वसिद्धयर्थ विचार्यते इति । स्वर्गादिलक्षणा उपजायते , स दर्शपूर्णमासादिः पुरुषार्थः । विवेकः। यतः तस्य लिप्सा अनुष्ठानम् , अलवणं पुरुषार्थस्य मण्डन-अप प्रयोजकाध्यायः ।। प्रीन्या अविभत्तत्वात् इति । शंकर-- 'तुर्याध्यायप्रतिश्रयः।' प्रतिभ्रवः प्रतिक्षा । वि-वर्यादेनास्ति वाऽस्ति लक्ष्म, नास्त्य- क्रत्वर्थपुरुपार्यत्वं तृतीयाच्यायसिद्धम् । भाट्ट. निरूपणात् ।, तवे यस्तदर्योऽसाविति तम्य निरूपणम् ॥ ४११११. भाट्ट- वक्ष्यमाणयोः मत्वर्थपुरुषार्ययोर्लक्षणमुच्यते। क्रवर्यपुरुषार्थलक्षणम् ॥ तत्र वन्नरले तावत् स्वयंप्रार्थितसाध्याधीनानुष्टानं यस्मिन् प्रीतिः पुरुपस्य, तस्य लिप्साऽर्थ- पुरुषार्थः । तदुपकारकं कन्यर्थः इत्युक्तम् । तन्न । फ्ले काम्यकालदो जल्झं भक्षयेत् । इति निषेधेषु च लक्षणा, विभक्तत्वात् । ४१२।२ वर्णकं १॥ भाष्यम्-- अथ किंरक्षणः कवर्षः, किंलक्षणः | मायादेवलक्षणम्य आधानादी अति- अन्याप्त्यापत्तः, अनुष्ठेयत्वाभावात् , निवेधैषु सपंप्रार्थित पुरुषार्थ. इति रक्षण वाच्यम् । तथाहि रघीयसी म्याप्तेश्च । यदपि शानदीपिकायां इतिवर्त यतात्वेन प्रतिपत्तिः, पृष्ठाकोटेन उपदेशे गरीयसी । ( भूमिगताना मान्यता नयन्वम् , तद्भिनय करणफ्ल्वृत्तिपुरपार्थ- मनेगा द्रयाणा मयेक स्पर्शनेन प्रदर्शने पर्त-ये पृष्ठस्य विमिन्युक्तम् । तदपि न, प्रत्वर्थनिरधानाम् अक्रियान्वन आकोट: युटिलीकरण कर्तव्यं भवति , इति गौरवम् ) अनिनिवर्तव्यता तेवव्याप्तेः, आधानाध्ययनयोः तदुच्यते । यग्मिन् प्रीतिः पुरुषस्य, यस्मिन् कृते पदार्थे उभयभिनत्वस्थ तन्त्ररने वदुत्तत्येन तत्र पुरुषार्थलक्षणग्य पुरुषस्य प्रीतिभवति , स पुरुषार्थः पदार्थः । कुन ! तस्य लिप्मा अर्थरणा । तम्य लिप्सा अर्थेनैव भवति, विधेयता व पुरपार्थ-वम् । स्वयमार्थितन्य च शास्त्रान अनि यातेश्च । तस्मात् स्वयंपार्शितमृत्युद्देश्यता निरूपित- न शास्त्रेण । प्रत्ययों हि शास्त्रादवगम्यते , नान्यथा । पीनेष्टसाधनताज्ञानजन्येच्छाविषयत्वम् , स्वर्गपश्चादी हि अविभत्तो हि पुरुषार्थ: प्रीगा । योयः प्रीतिसाधन', साधनता न मानगम्या 1 इदं च वगम्य देशविशेष- पुरुषार्थः । पुरुषार्ग लशिते तविपरीत. प्रत्यर्थ इति रूपत्वे । गुग्गविशेषरूपत्वे तु शास्त्राधीनेष्टगाधनताशाना- प्रत्वमा रक्षण सिद्धम् । जन्येच्याविषय बोध्यम् ! यागातूपकारादौ तु सा शारत्र- टुप्- (भाष्यमाधिपति- ) यस्मिन् कृते पदार्थे गायेनि ते न स्वयंप्रार्थिताः, स्वादिषश्च तथा । अतः पुरुषस्य प्रीतिकरजायते (स्वर्गदिशगा), स पुरुषार्थ तदुद्देशेन विधीयमानयागादिर्भवति पुरुषार्थ. 1 फरण्य पदार्पः ( दरांपूर्णमासादि.)। तम्य लिप्मा अर्यलक्षमा पुरुषार्थत्वष्यवहारो भातः इनमेव ‘फल च पुरुषार्थ. इति । विमुक्त माति १ यदि लिप्माशम्देन अनुपान । त्वात् । इत्यत्र । उद्देदयताविधेयाचे च स्वरूप धरूप. मुच्यते, तन् अयुक्तम् । नहि सतनापि विधिना मनात् विषयताविशेषाम रमणघटरे , न नु माध्य पानुष्ठेय- पुरुषः प्रवत्यते । ( समाधते-) सत्यम् । वर्ष- वामक । न निषेधस्थले नरकामावोदेशेन निवृत्ति पुरुषार्थयो. दयोरपि साध्यसाधनधो वैदिकः । किन्तु विधानात् फलोद्देशेन च काल विधानान् नाभ्यासि । पुरषा- पुरुषा परणम् इछातः, न नियोगत. । वर्षे तु येथे अभ्यनुनाविधिषु च दामाबोदेशेन तनत्रिपा- अनिन्छातो नियोगतः । तेन परमभिमेन्य उत्तम्, विधानात् ना यासि.एवं च स्वयंप्रातिभिन्नत्सुद्देश्यना- तस्य रिपमा अलक्षणा' इति । दु.पापल्लात् कथं निरूपितविपनाकन्यमेवेह प्रन्ययंत्वम् । अनुशन्दी दि यागः पुरणार्थ. ! साम्येन अविनामावान् साधनम्य अस्मिन् प्रकरणे स्वयममातिपरः । तेन प्राधानाप्ययनयोः पुरपार्यता उता। ज्योतिष्टोमायनामावडर वाध्यान्यवहाना- 1 स ·कौत्सादिन्यायः १४९५ स्त्वाप्रत्ययः . . ~ . कुत. १ श्रुतिसामर्थ्यात् । 'कोस भवति, काण्यं भवति । क्त्वाऽन्तमेव लोक पूर्व प्रयुक्ते, आख्यातादपि पर- इत्येकै कस्य निवृत्ति कन्वा अतिः समर्था अर्थवतीति ! | सानु कवीनाधीषा आम्नाये च कवाड-तपदपयोग एवम् वशिष्ठम्यजनित्रे मरतः 'शुद्धाशुद्धीये | दर्शनात् । तस्मादनन्यपासिद्धेः समानकर्तृकतावत् पूर्व भगत भर्गयशसी भवत ' इति द्वयोनिवृत्ती कृताया कालवा तदर्थ. इति परमार्थ | कणिका. पृ ४२०. अतिसामर्थमनुगृहीतं भवति । तया, ' क्रौञ्चानि मान्ति' ॐ क्त्वा । पूर्वकालताया हि क्त्वा मर्यते , नानन्तये । इति विमिस्त्रीणि नितळ कृतसामर्थ्या श्रुतिभानि । यदि बृहती. पृ. १० । अध्ययनस्य दृष्टार्थता च कायाप्रत्ययस्य एकस्मिन् श्रुते एकमेव निवर्यते, ततो यावती एवासो } आनन्तयेऽर्थे स्वीक्रियमाणे व्याइन्येत । अतो नानन्तर्य अङ्गीकृता प्रावृत्ती सामसख्या, तावायेय भवति । एवं क्वाप्रत्ययस्यार्थ. । यद्यपि क्वात्ययेन आनन्तर्यविशिधा सर्वत्र । किमेव भविष्यति १ प्रकृतेरविकार , माकृवाना पूर्वकालता उच्यते, तथापि अध्यपनविधिविरोधात् पूर्व- मंवशिष्टाना साम्ना ग्रहणं भविष्यति । तत्र चोदकोऽनु- कालतामात्रमेव अर्थो गद्यते । मजु. १०. ४ वाया। महीयते । तस्मादेकमेकस्स निवर्तकम् , दे दयो , बहूनि । भवति हि गछति भुक्मा' इत्यपि गमनमपेक्ष्य बहुनामिति । भोजनस्य पूर्वकालत्वम् । चा. ३१५/१९/४८. सोम-~पूर्वनै विशेषचिन्तनात् संगतिः । *क्त्वाऽन्तानां नास्ति परस्परसंबन्ध. साकासत्यात् वि-- तत् सर्थयाधक सर्वमेकद्वयाद्युक्तितोऽया, कृत्वाऽन्तस्या ६.४/७२४. अविशेषादग्रिमो, ऽन्त्य एकाद्युक्तिविशेषत ॥' ११. तत् स्त्यापेटिका । (१) 'वाजपेयेनेष्ट्वा बृद्ध को सादिसाम। स्पतिसवेन यजेत' इति वृहस्पति सवस्य वाजपेयानन्य. मादीपिका तु · कोसकाण्ड' इति विदो एव मुक्तम् , (२) अग्नि चिया सौत्रामण्या यजेत , संगृहीता। इति सौवागण्या. चपनाङ्गत्यमुक्तम् । ४१३११२१३०- मण्डन--- 'ताप समरूपया । तबाधा ३२ । (३) 'सस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिष्पति' प्राकृतसामबाघ । १२. इति वैमृधस्य पूर्णमासाङ्गलमुक्तम् । ४।३।१३।३३-३६ । शंकर-- 'तनापि समसंख्यकम् ।' १२. (४) दर्शपूर्णमासाभ्यामिग्या सोमेन यजेत' इति ज्योति- - कौत्सादिन्यायनेर समसख्याकृतसामवाधक- होमस्य दर्शपूर्णमासोत्तरकालत्वमुक्तम् । ४।३।१५।३८ । तया यत्किचिस्तोत्रे तरिवेशपमस्ती सादृश्यविशेषण | के. मनियम (वैरूपवैराजादिनियम )। भाट्ट १०१६६६ • क्त्याप्रत्यय एकस्य पूर्वकालीनता व्रते, अपरस्य कौथुमं साम शापाऽन्तरम् । वि. ११११८. चोत्तरकालीनतामिति चेन्न । अङ्गत्वबोधनमेव तस्य कौन्ते यरायन्याया। कर्ण, कौतेयत्वमशात्वा } मुख्योऽर्थ , पूर्वकालस्तु न नियत मुस म्यादाय खस्स राधेयर मेने , तथा जीव खस्य असंशारिनझारम- स्वपिति' इति कालेक्येऽपि प्रयोगात् । वि ४२११३-१४. तामझात्या संसारिख मन्यते । संग्रहा. • क्वाश्यप, भट्टसोमेश्वरमते विनियोत्री श्रुति । • कोपीन (गुतमिन्द्रिय) आदयितुं प्रकृती । तत्रापि यी गति पूर्वस्योत्तराङ्गत्वम्, उत्तरस्य विकृती च प्रच्छादन' क्रियते वाससा । भा. १० या पूर्वाह्न पम् । तम प्रायोदाहरण यथा ' मूलत बाणा ७९३. परिवारपोरोष करोति' इति । उपवेषायामाझ परि • कोपीकिंवाझणे ज्योतिष्टोमप्रकरणे प्रवर्य. । वासनम् । द्वितीपोदाहरण यथा । वाजपेयेनेवा पुर- भधीत. (८३-७)।सु १३२१. सतिसवेन यजेत । इति । एवं तदादेशौ त्यपि • क्या । न तावत् ववाऽन्त पूर्व प्रोक्ताय. तम्याधारमाचार्य' इत्यादि प्रत्यये पार्थमारथि- माख्यानात् इति कस्य चिदन्वारयानमस्ति । नापि । मतेन भुतित्वम् । परने च वापीयमार क .

·क्रमःनाम १५०४ - - . च म्यात् । नहि होमानन्तरं क्रियमाणस्य किञ्चित् प्रस्तौ नानादेशस्थानां पदार्थानां विकृती वचना. दृष्टं प्रयोजनमस्ति । पदार्थबोधकवाक्यानां यः क्रमा, स | देकसिन् देशे अनुष्ठाने कर्तव्ये यस्य देशे अनुष्टीयन्ते , पाठक्रमः । तस्माच्च पदार्थानां क्रम आधीयते । येन हि । तस्य प्रथममनुष्ठानम् , इतरयोश्च पश्चात् , अयं य: क्रमः प्रमेण वाक्यानि पठितानि तेनैव क्रमेणाधीतानि अर्थ- सस्थामक्रमः । स्थानं नाम उपस्थितिः । यस्य हि देशे प्रत्ययं जनयन्ति , यथाऽर्थप्रत्ययं च पदार्थानामनुष्ठानात्। योऽनुष्ठीयते , तत्पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थितो स च पाठो द्विविधः । मन्त्रपाठो ब्राह्मणपाठश्चेति । तत्र मवति , इति युक्तं तस्य प्रथममनुपानम् । अत एव आग्नेयाग्नीपोमयोः ( पुरोडाशयोः ) तत्तद्याज्याऽनु- | साद्यस्के अग्नीपोमीयसवनीयानुबन्ध्यानां सवनीयदेशे वाक्याक्रमात् यः क्रमः आश्रीयते , स मन्त्रपाठान । सहानुष्ठाने कर्तव्ये आदो सवनीयपोरनुष्ठानम् , तस्मिन् स चायं मन्त्रपाठो ब्राह्मणपाठात् बलवान् , अनुष्ठाने देशे आश्विनमहणानन्तरं सबनीपस्यैव प्रथममुपस्थितः, ब्राह्मणवाक्यापेक्षया मन्त्रवाक्यस्य अन्तरगावात् । बाहाण- इतरयोस्तु पश्चात् । आश्विनग्रहणानन्तरं हि सवनीयदेशः । वाक्यं हि प्रयोगात् बहिरेय ' इदगेवं कर्तव्यम् ' इत्येय- प्रकृती : आश्विनं प्रहं गृहीत्वा , त्रिवृता यूपं परिवीय मवबोध्य कृतार्थम् , इति न पुन: प्रयोगवाले साप्रियते । आमेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति' इत्याश्विनग्रहणानन्तरं मन्त्राः पुनः अनन्यप्रयोजनाः प्रयोगसमवेतार्थस्मारकाः | तस्य विहितत्वात् । तथा च साद्यस्वेऽपि आश्विनग्रहणे इति वक्ष्यामः । तेन अनुष्ठानक्रमस्य स्मरणक्रमाधीन-1 ने सवनीय एयोपस्थितो भवति , इति युक्तं तम्य स्वात, तन्क्रमस्य च मन्त्रामाधीनत्वात् अन्तरङ्गो मन्त्र- स्थानात प्रथममनुष्ठानम् , इतरयोश्च पश्चात् । वनक्रमेण पाठ. इतरस्मात् अनि बलवान् । अत एव आमेयायी. यः अनाना क्रम आश्रीयते , स मुख्यक्रमः । येन हि पोमीययोः ब्राह्मणपाठात् आदी अग्रीयोमीयानुष्ठानं पश्चा- कमेण प्रधानानि क्रियन्ते , तेनैव चैत् प्रमेण तेपा- दामे पानुष्ठानम् इत्येवं क्रम बाधित्वा मन्त्रशठात् आदौ महानि अनुश्रीयन्ते , तदा सर्वेपामगाना स्वप्रधानैः तुल्य आमेयानुष्ठान पश्चात् अग्नीपोमीयस्य इत्येवं क्रम. इत्यु व्यवधानं भवति , न्युन्कमेण तु अनुपाने केपा चिदगानी कम् । प्रयाजानाम् ‘समिधो यजति तनूनपातं यजति' स्वैः प्रधानः अन्यन्तमायवधानम्, अन्ये पाम् अत्यन्त इत्येवं विधायकवाक्यमात् य: कमः, स ब्राझणपाठ-यरधानं स्यात् , तचायुक्तम् , प्रयोगविश्वगतमाहिय- क्रमः । अत्र च यद्यपि ब्राह्मणराक्यानि अर्थ विधाय बाधापनः । अनः प्रधानमोऽपि अङ्गक्रमे हेतः । अत कृतार्थानि, तथापि प्रयाजानो स्मारकान्तरस्यामावात् एव प्रयाजदोषेण आदी आमेयहविपः अमिधारणम् , तान्येव स्मारकन्वेन स्वीक्रियन्ते । तथा च येन फ्रमेण पश्चादेन्द्रस्य दनः, आमेययागेन्दयागयोः पौर्वापात् । तानि अधीतानि तेनैव प्रमेण अर्यस्मरणं जनयन्ति, इति । अतच आदौ आमेयह विभिधारणम् , सतः ऐन्द्रम्प युतं तेन फ्रमेण तेरामनुपानमिति । किन यत्रार्थ- हविषः, तत. आमेययागः, ततध ऐन्द्रो यागः इत्येवं प्रमो सारका मन्त्रा न सन्येव यथा ताणी विहितेषु कमनु, मुख्यकमान सिमो भवति । अतो युनः प्रयाजशेषामि- तेषां क्रमो माहाशपाटकमात् , तत्र तेषामेव प्रयोगसम. घारणम्य मुरुपक्रमात् प्रमः इति । म नामो मुख्यफमः घेतार्थस्मारकन्वात् । प्रथाजादाहरण तु फवाचिन्तया, तय पाठक्रमात् दुर्घटः । मुगपरमो हि प्रमाणान्तरमापेध. माझाक्यानां प्रोगसमवेतार्थस्मारकत्वाभावात् । यथा प्रधानमनियत्तिमापेक्षनया विततिपनिः । पाठ. भाहुः अर्थवादचरणे पार्निककाराः 'प्रयाजादिवाकपानि | मनु निरपेचम्बा याय गटाममात्रमापेशतया न तशा अर्थमार्ण चरितार्थानि स्वरूपम मन्यपि प्रोजक्ता (विचितनिरनिः ) इति पलान् । अस पर न प्रतिरयन्ते । इति । तस्मान् ममन्त्रककर्मगा पाठमो आमेष- आशुराज- अमीोमी गमां क्रमेण अनुलीय. मन्त्रपाटात् , अमन्यकपाटनमस्नु मानमपाटकमादेव । मागानामरि उगंगुबायनिर्वार: मुख्यत्रमा न पूर्व- मनुष्ठीते तम्य दुवस्वान् , पाटकमान पश्चादनुष्ठीयने . . - .

·कती फलार्थवादमङ्गवत् अतुदक्षिणायाः अर्थती अथणे हि यस्मात् विश्वजिति इव फलस्य वि--- 'ब्राहाणोत्यवमन्त्रस्य त्रैम्वये भाषिकोऽया। अनुमानं स्यात् । इह तु अर्थवादे श्रुतमेर फलम् । आयोऽयमन्त्रात्, मैं स्वरानतरविवर्जनाए । प्रावचन- शतो नानुमानम् 1 तस्मात् रात्रिसादी अर्थवादस्यमेव स्वरविवर्जनात् इत्यर्थः। फल कल्प्यते कल्पनालाघवात् । भा-ये पुनर्मयसमाम्नाय नाधीता बाहरणे एवो- अङ्गेषु स्तुतिः, परार्थत्वात् । १९ ॥ पिना: जरमन्त्राः, तेषा स्वरान्तराभावात असत्यपि पूर्वपक्षोक्तष्टान्तवैषम्यप्रदर्शनार्थ सिद्धान्तसूत्रम् । स्वरभुते. विनियोगविधौ ययापठितमन्नशठरलेन स्वर- जुए खुर, इत्येवमादिषु अनेषु न स पापं लोक | स्यापि स्वाध्यायविधिवशेन विनियोगकल्पनात् भाषा- शृणोति ' इत्यादि यत् फलवननं सा स्तुतिरेय , जुहा खरोऽपि तत्र प्रयोक्ताय एव । भाषावरच 'छन्दोगा दीना पराभवात् प्रधानार्थत्वात् । रात्रिसनेषु तु नैवम् , | बनाश्चैव तया बाजमनेयिनः । उचनीचस्वर प्राहुः, परार्थवाभायात् । तस्मानासो प्रतितिष्ठन्ति हवै' इत्येषा । स वै भाषिक उच्यते ॥' इति वचनलक्षितो माझणस्वर स्तुतिः । तस्मादर आर्थवादिक फारम् । के. एव। तो ब्राणोत्पन्नाना मन्त्राणा भाषिक: मण्डन-- 'म्यादेवाय ब्राह्मणोत्पन्नमन्त्र।'अयं स्वरः प्रयोनन्य ।। भाषिक: स्वरः । शंकर-तत्रोपचास्नास्वरेण । तन माझथे। तन्यायवाददृष्टोऽप्येवम् । १२।३।९।२३ ॥ • कनी मन्त्रेणु प्रवचनस्वर पर शेतन्यो भाष्यम् -- यो मन्त्री मन्त्रसमाम्नाये स्वयेण दृष्टः, न भाविकः । वि. १२:३८ । ज्योतिष्ट्रोमे तो तम्य तय प्रयोग । यस्तु तत्र न हष्टः, प्राणेन च सोमद्रग्यम्य इद्रादिदेस्तानां च यदे विधानात् उपाश भाषिकेण उपदिष्ट. यया तवे प्रोत् वानस्पत्योऽसि । स्वर. । ३१३११ । चानणत्योऽसि ' इत्यादिवादामो पत्रेषु ति, तय का प्रतिपत्तिः १ उच्यते । तल्यायत्वात् मन्येषु तु भाषिकस्वरः एव प्रयोक्तभ्यः, नान्येपान अदृष्टोऽपि । योऽसौ न्याय उक्तः । मन्त्रोपदेशोऽय प्रवचनस्वर । राश९. तपन्यात सदस्य' इति, तेनैव न्यायेन ( १२३३१८ * ऋतुपु स्त्रिया अपि अधिकारः । भा. ६॥१२॥ २१ मम याख्यायाम् आर्थिकेन ) अदृष्टोऽपि मन्त्रोप- देशः एव, न भाषिकोपदेशः । तसात् (न इति पद यापि आनन्दायमीये तरणात् इति पदात् परसात् • ऋतुकयंमायग्रहणा मनाहिसंच यः स्यात् । घा. श२।१२।२७ पृ.५६२ गदिनम्, तथापि रादयुगम् इति मन्यामहे ) तस्यापि मायननेनैव स्वरेण प्रयोग। • तुजन्यमपूर्वजातं ऋतुज्ञानसाधनाध्ययन नियम जन्यम्यापूर्वस्य क्याम् । वि. १११११. तदुस्पषी, प्रवचनलक्षणत्यात् । २४ ।। ऋतुनो वाऽयंशदानुपपत्तेः । ५५५१५२७५ भाष्यम तदुत्पते. या ग्रामगोपत्तेः मन्त्रस्य मापि- माध्येण कर्तृपक्ष निरासातया याश गारगाय काम. ঈম মীম, শা, মনস্বাস্থ্য । মলন বখ্যাযষশ ধুমঘালৰিয়শিয়হীদ- माग सक्षम । यश प्रोभ्यन्ते तथाविधा. विज्ञायन्ते । शमानुपण नुतः एनाम , ( अभिनय. ते न मागिय पर उत्पन्नाः । तेषाम् अन्यथाविषयेयोः तनम् । दीपमोमे सतत् धे' प्रति प्रमा नाति । तस्मात् योन्पना', तगाविधा एव भुयुक्तः) न पततः, पयादानुपपत्त. ये प्रयोक्तम्पा पारुपातम् । सु. १२.४. सूत्रा:-मत्रसमानापारी मन्ने अनुदक्षिणायाः माया प्रादेशिक भूम- पूर्वन्याया मागस्वर हति । क्षेत्र गरिएपेनुस्पदधिमा बायः मा. lta मी.की. १८८ .

·कमः हि आनन्त क्रमेण या नियम्येत तम्य प्रधानाहता तत्तन्मन्त्रोचारणस्य पाटकमेर । अवापि तोरकावे सति अनुशन ममेण पाटकमेण निपम्येव । पूर्ववत् द होमादिरूपत्वे उभयापासा, विकृतिरूपत्वे तु पाठक्रमेग अनुदाननियमः स्वीकर्तव्यः । तद्गुगत्वात् अन्यतरामाइक्षा । उपहोमानां विकृत्यानं संनिरिपाठात्, | तस्य पाठकमस्य पदार्थक्रमं प्रति पोषकतया गुणस्यात् । तेषा प्रमाणान्तरेण अविनियोगात् । उगयाकाद्धया | यथा स्नायात् अनुलिम्पेत् भुनीत इति प्रमेणानुष्ठान संनिधेविनियोजकत्वे तु यद्यपि नेपोदाहरणं संभवति, गम्यते पदार्थानां तद्वत् । तथापि तस्य अपूर्वविशेषोपस्थापनादिना तदुपयोगित्यात् अशान्द इति चेत् स्याद् वाक्यशब्दत्वात् । ५॥ विनियोजकवयरहार: । इति सिदं कमस्य विनियोज- कन्यम् । ( अन्यसंशेपोऽयम् ) 1 को. ३।३१।१२ १. पूर्षपरिणः सूत्रम् । वाक्यशब्दवान अशाब्दः स्यात् ३३६, ५ क्रमः हि आनन्तर्यम् । स च विशेषसंबन्धे इति चेत् इत्यन्वयः । वाक्यमेव शब्दः शब्दरूप प्रमाण यस्य नमः वाक्याब्दा, भाव: कारणम् इति समधिगतम् । सत्यं कारणम्, न तु क्ली- यसा प्रमाणेन यत्र विरुभ्यते । भा. १०१६।९।२७-२८, वाक्यशब्दत्वं तस्मात् । पाक्यार्यः पदार्यपूर्वकः, पदे- ग्यश्च पदार्या एवावगम्यन्ते न क्रमः । तथा चात्र * अनेकस्य आम्नायमानस्य सनिषिविशेषाम्नानमा हि क्रमश वाक्यशब्दत्वमेव नास्ति इति अशान्दोऽयं क्रमः, क्रमः । ३१३।७।१४ पृ.८५५. ० उशरणादीना पाठ. क्रमेणैव औररसय्याख्ये देशप्रदेशे अनुयानावगमात् न शब्देन प्रतिपाद्यते । तस्मादनियम एवं समस्य । अनुष्ठानसादेश्यलक्षणोऽपि क्रमोऽसि । सु. पृ. ११९, अर्थकृते चानुमान स्यात् करवेकत्वे, परार्य- • वैकृतकर्मसनिधिरपि क्रम एव । पृ. ११९७ मं त्वात् स्वेन त्वर्थेन संबन्मावरमात् स्वशब्द समाख्या च शनोति लिनं वाधितुमिति । तथापि वाम्य- उच्यते (६॥ याज्याऽनुराच्याकाण्डसमाख्या घटवती। भा. श) पाटोऽपि ब्रमनियामकः इति सिद्धान्तप्रतिपादनाये २०, क्रमेण अनुवान गम्यते वाक्यात् पदार्थानाम् ।। सूत्रम् । कत्येकत्वे ऋतो: कर्नुश्च एकत्ये सति अवश्य यथा लोके नायादलिम्पेत् भुञ्जीत इति । यथा च स्वीका क्रमे अर्थकृते सति आर्थिक फ्रमे स्वीकार अदृष्टाधु उपदिश्यमानेषु कश्चिद् ध्यात् देवाय धूपो सति अनुमान खात् क्रमाय । सर्वत्र आनुमानिक एव देयः पुध्धायकरितन्यानि चन्दनेनानुलेसन्यः उपहार: क्रमः स्यात् । परार्थत्वात् वेदस्य इति माष्ये मुबोधिन्यां अरमै उपहर्त या, एवं क्ते देवस्तुभ्यतीति । तमन्या प्रति- चाध्याहार: तो वेदशदस्य । वेदस्य अत्यनुष्ठानोप- ते, नैतदेवम् , न प्रथमं धूपो दातम्यः, प्रथम पुप्पाण्यव- योगिपदार्थतत्कमशापनार्थवान् स्वेन अन संबन्धो करितन्यानि इति, एवं मन्यते धूपदानस्य प्रायम्यमने- पेदस्य । यया च पदार्थो घेदाः, तथा मोऽपि नोक्तमिति । ५।१६४।४, * क्रमेण अपच्छेदे परनिमित्तव- वेदार्थः । तस्मात् वेदस्य क्रमार्थत्वात्, पदार्यानुष्ठान- प्रायश्चित्तमनुश्रेयम् । ६।५।१९१५४. क्रमः स्वशब्दः, म्वः स्वीयः खातिपादकः शन्दो यस्य क्रमेण वा नियम्येत फावेकत्वे , दद्गुण- तादृशः उच्यते । वेदसिद्धः पाठसिद्ध एवं क्रम इत्यु- स्वात् । ५॥१॥४॥४॥ च्यते । एकम्य कर्मशः पर्ता एकः। अनुष्ठेया: पदा. दीपूर्णमासयोः ' समिधो यजति । सनातं स्नुि बहवः, तय कश्रिद ऋपः स्वीकार्य एव । वेदश्व यजति डो यजति' बहिर्यजति । स्वाहाकार ज्ञानार्यः मुन् स्वार्थभूनेन फ्रमेणापि प्रतिपादकता- यजति ' इति पय प्राजा नाम यागाः श्रुताः । नेपा- संबन्धेन सेबद्धः । यतः क्रमः वेदशन्दराठेन बोधित मनुष्ठानं किम् अनियतेन मेण पनयम, उत पाटेन एर माति । तस्मात् पाठकमोऽपि नियामक इति यः क्रमातेनेति विचारे अनियतः क्रमः इति पूर्वः सवनापर्यम् । पक्षः 1 वादेन निरस्य सिद्धान्तयति । प्रादेले ठया पान्यार्थदर्शनम् । ७॥ ६ ·क्रतुवद्वाऽनुमानेन १४९९ क्रत्वर्थ तु क्रियेत - - अनियमः इति द्वितीयं पूर्वपक्षमाह । अङ्गानाम् | सकत्वमुक्तम् । 'सकृत् परिधीन समार्टि ' इति समार्गे अभ्यासः अर्थवान् सफलः । न अभ्यासः अनर्थकः | सकृत्वमुखम् । उत्तरार्धात् सहदवद्यति' इति अपदाने स्यात् । एकत्वादभ्यासः अनर्यक: स्यात् । अभ्यासे सकृत्वमुताम् । एवं छेदनसमार्गावदानेषु सकृत्वस्य अनभ्यासे च फ्लस्य एकत्वे तु अभ्यासः अनर्थकः | वचनात् लिङ्गात् अभ्यासस्य सिद्धिः । सकृत्ववचनामावे स्यात् । यथा एकस्मिन्नेव प्रइरादिन्यूनकाले भोजनं तु अभ्यास: स्यात् इति सकृत्वम् आहत्य उच्यते । ततः तृतिरूपैकफलकत्वात् नान्यस्यते तद्वत् । क्रत्वड्गेषु तु । एतत् शायते विशेषवचनाभावे अभ्यासः एवेति । अर्थस्य फलस्य अपरिमाणत्वात् परिमाणशून्यत्वात् । तस्मादभ्यास इति पूर्वः पक्षः । अपरिमितत्वात् अभ्यासो नानर्थक.। प्रधाने च प्रधाने तु अनभ्यासस्तु , वाच्यत्वात् । ३७ ।। क्रियाऽर्थत्वात् , प्रधाने या क्रिया सफलवकरण तदर्थत्या तुशब्द. पूर्वपक्ष यावर्तकः । दर्शपूर्णमासयो बहि दङ्गाना सकृत् करणमपि संभवति । तस्मात् अभ्यासस्य | रछेदने परिधिसमार्गे च नित्वात्य विधानात् विष्टकृति सकदा असता इति अनियमः स्यात् इति । च द्वित्वस्य विधानात् पिण्डपितृयजेऽपि तातो पृथक्गद् विधितः परिमाणं स्यात् । ३४ ॥ सकृत्वस्य वाच्यत्वात् सकृत्वमुक्तम् । तस्मात् यत्र आइत्य यदुक्त सिद्धान्तिना परिमाण च' इति (सू. ३१), अभ्यासो न विहित., तत्र सकृत्त्वमेव । तरमात् एकस्मिन् तबाह अनियमवादी । उपकारस्म पृथक्त्वात् अङ्गाभ्यासे प्रयोगे प्रयाजादीना सकृदनुष्ठानम् । इति सिद्धान्तः । के. प्राहे । परिमाणम् आहुतिसंख्यानियमः विधित. स्यात् । * ऋतुविधयः अर्थज्ञानोपायाक्षेपकत्वाभावलाघव. आहुतिविधीना परिमाणमिद नादुतीनाम् । तेन आहुत्य- सहकृता ब्राह्मणादिपरा एव भवन्ति । मणि, पृ. ४. भ्यासेऽपि न दोप.. क्रतुशेपाः अनारभ्याधीता प्रहाः, न तु सवन अनभ्यासो वा प्रयोगवचनैकत्वात् , सर्वस्य शेषः । तेन तेपा सकृद् ग्रहणम् , न प्रतिसयनम् । भा. युगपच्छात्रादफलत्याच्च कर्मण स्यात् क्रियाऽर्थः ५।२६।१५-१६. त्वात् । ३५॥ . कत्वन्ते अनुष्ठानम् अमिचिद्वतानाम् । सिद्धान्ती आह । वाशब्दः अनियमपश्यावृत्यर्थ. । भा. ५/३।१०।२६-२८. अङ्गानाम् अनम्यासः स्यात् अभ्यारो न स्यात् । अङ्गाना ० करवन्तरम् अत्रेष्टि राजसूयान्तर्गतावेष्टे सका प्रधानाना र प्रयोगवचनैकत्वात् , प्रयोगश्चनमेक येषा | शात् ब्राह्मणाद्यधिकारात् । भा. २।३।२।३. “ अन्यन्तर तादृशात् । सर्वस्य अङ्गप्रधानकलापस्य युगपत् शास्त्रात् नित्यात् मासामिहोत्रं कुण्डपायिनामयने । वि. २।३।११. शासनात् विधानात् । सर्वस्य युगपन्छास्त्रात् प्रयोग प्रत्यन्तरेषु सौर्य-आर्यमण-प्राजापत्य-नैलादिषु यो वचनैकत्यम्, तस्साच अनभ्यास. । कर्मण अनानुठानस्य / यान्ति कर्माणि करोति , स साबस्य. फलमश्नुते । स्वातन्त्र्येण अफलत्वाच नहि केवले अहे अनुष्ठिते विञ्चित् मा. ११११११. . क्रत्वम् अतिदिश्यते फलं स्यात् । अम्यासे कृतेऽपि न किञ्चित् फलम् । न च गोदोदनादीना ऋत्वर्यता, फार्थत्वात् । कियाऽर्थत्वात् अङ्गकर्मण: मधानक्रियाऽर्थन्चात् । प्रधान रत्न. |१४ २४. कथं फलप्रद स्यात् इति अगानि क्रियन्ते । तसात् क्रत्वर्थ तु क्रियेत गुणमूतत्वात् । १०।२। अङ्गानामेकस्मिन् मयोगे सकृदेवानुपानम् , नाम्यास: । १९५१ ॥ अभ्यासो वा, छेदनसमार्गावदानेषु वचनात् 'यसमानेन समिता भोदुम्बरी भवति' इति , सकत्वस्य । ३६॥ 'गुष यजानोऽन्यारमते ' इति न प्रकृती भूतम् । तय वाशन्देन सिद्धान्तपक्षस्य न्यावृत्ति । अहानामभ्यासः | प्रत्यर्थम् , न पुरुषार्यम् । एतादृशं कवर्थ वर्म असि- कर्तन्य, पितृय 'सकदाच्छिन्न यहि भवति इति छेदने | यो त्रियेत । तुशम्द पुरुषार्थ कर्मवैल्वयार्थः । तत्र . .

·समयोपाधिकरण १५०८ प्रमविषये सोम-- इह भुल्यादिप्रमाणाना या चित्सवे । । बाधेत । अर्थपरयात् च । भगिोपशेम पूर्व पटपते, पूर्व तु स चित्तद्विचार प्रासङ्गिक इति पादा-तरत्य- यवागूधरण पश्चात् पञ्चते , तत्र ययागअपणस्य मानन्तयं च । तत्र श्रुत्यर्थयोपिरोध एव न संभवति , प्रधानार्य वात् पाटनमो बाध्यते । तस्मात् पाठममात् यथाश्रुत्येव प्रयोजनस्य कल्पनीयवान् । तदुत्तम् श्रीतम आर्यम्मथ यवान् । के (तरने) श्रुत्यशोविरोधालु ने क चन संभवी । • मधर्म चोदनारयण एव । वि ५।१११ यथावत्येव हि याय्यमर्थस्य परिकल्पनम् ।।' इति । । वर्णक र ० क्रमनियमलक्षण पञ्चमेऽ'याये उन्श्ते । सूनार्थस्तु- प्रयोजनश्रुतिभ्या पाठक्रमस्य याध , श्रौत- | तत् श्रुति-भय-पाठ-प्रवृत्ति-काण्ड-मुरक्ष्यते । भा क्रमस्य श्रुत्या प्रत्यक्ष श्रवणेन कल्पनीयपाठक्रमात विशेष । ५।१११।१३ श्रुत्ययपाठनमा उपदेशविपया एव । प्रवृत्ति सद्भावात् सर्वस्य प्रयोजनाय पाच्चेति । याण्टमुस्पकमास्तु अतिदेशविषया अपि प्रधानभूता वि- 'आश्विनो दशम पाम यवाग्या ऐठिक पदार्था । कर्ता गुणभूत । तस्य पनिप्रधानमनुवान क्रम । नियनो या , निम पाठश्रुत्यर्यानां समवत ॥, कुर्वत नम सिद्ध एव । क्रमनियमस्तु बिस्ते । वा पाठात् कम फ्ल्पनीय प्रत्यक्षस्तु धुवे ग । कहिन क्रमप्रमाणाना पणाममा अनियम । यथा प्रया शक्तिमुन्ड्य श्रुत्यो प्रदसी तत भानुमत्रगादीनी नानाशाखाऽन्तरसमाम्नातानाम् 'यत व भा- तदेव निरूपितेषु अभप्रमाणेपूत्तरोनरम्य । मृतूना प्रोगामि ' इत्यादीनाम् ‘एको म' इत्येवमादीना दोघल्य प्रागेवारसाभिनिरूपितम् । सुमोधवातु न सूत्र चामा ५.२।३।३ • क्रमबोधयानि प्रमाणानि कारणोच्यते । शिष्यानुनहाय तु क चिदुच्यते । इति श्रुत्यर्थपाठस्थानमुरव्यप्रवृत्तिरूपाणि पट ! मणि पृ १३ विरोधे पाठस्य दौर्बल्य यया 'आश्विनो दशमो गृह्यते, त क्रमवन्त ये आरब्ध या , ते प्रथमादुपकमिवन्या । तृतीय जुहोति' इति । अत्र पाठात् 'ऐसाया गृह्णाति, मा १०१५।११६, क्रमवताम् एकदेगाहणेषु आयो मैत्रावरुण गृह्णाति , आश्विन गृहाति' इयेवलिपात् । पादानम् अत्यलोपक्ष । १०।५।११-६ आश्विनमहणन्य तृतीयस्थाने मागस्य दगमश्रुत्या * कमविनियोगाय ( ३११४१३१२३ ) अपवाद दशमस्थाने अनुष्ठानम् । त तृतीयम्' इति तु/आगन्तयमचोदना इति । मा श११४।२४-२५ पाटप्राप्तानुवाद एक प्रवृत्ते पाठेन बाधात् । एवमथेनापि * मविपर्यासनिमित्त प्रायश्चित्त काम भवेत् पाठस्य माध । यथा अग्निहोत्र जुहोति , यवाग (अग्नीषोमीये पगो पुरोहाशे च ) म (तु अङ्गानाम् ) पचति' इति । व्याख्यातपूर्वमिदम् । भाति प्रापथित ताई कर्नग्यम् ! कियने 'भयाथामे' मण्डन- ' श्रुत्यर्थाम्या पाठयाध क्रमेषु ।' इति सर्वप्रायश्चित्त जुहोतीति । प्रासनिक वादा प्रायश्चित्ता- शकर- 'अत्याच्या पावत्राव ।' भाव ।भा १सरा क्रमकोपोऽर्थशब्दाभ्यां श्रुतिविशेषादर्थपर मविपर्यासन्याय । यत्र नमस्य पूर्वापर त्वाच्च ५४|१११॥ विधेविपर्यासो गन्ययो भवति , प्रायमरवरतीति । पाठकम अतिकमेण अर्थक्रमेण च बाध्यते न वा इति साहस्री ४१. विचारे कमस्य प्रमाण वाविशेषात् सर्वेषां तुल्यबन्तया • कमविशेषो पाक्येन गम्यने सत्र दीशाणाम् । नयाभ्यते इति पूर्वपक्षे माते , सिद्धान्तमाह । क्रमशन्देन (वि ५।१११ यणक ३ पाठमो गृह्यते । झमस्य पाटकमस्य कोर चाध , . गविषये प्रयोगविधि प्रपल , सर्वत्र प्रमादसे अर्थशन्दाभ्याम् अयन श्रुत्या च भवति । श्रुतिविशेषात् । प्रयोगविष्यधीन वात् इनि चेन, पदार्थप्राप्यधीन यात् 'आश्विनो दशमो गझते , त तृतीय जुहोति' इति । अत्र प्रयोगविध समातेश्रोदकाधीन गात् । चोरकोपजीवितया प्रयचा अतिरेव क्रममाइ । सा आनुमानिक पाठेन म प्रयोगविधिल । सोम १. , ·भा. ऋत्वनिषेधातिक्रमे १५०१ ऋत्वर्थपुरंपार्थजिज्ञासा बलाबलाधिकरणकार्तिके पशुकामप्रयोगे च (पृ. ८३८) {कदादी त्यागाशे अपूर्वसद्धारे त प्रयुक्तन्यम् , नियमविधी उक्तः । घाल. पृ. १५७. * त्वर्थनिपेधातिकमे सति दर्शादेनियमेन ममदेगादिप्रयुक्त वम् , अपार श्लोक- मनोगुण्याख्या प्रत्यवायः । सु. पृ. १३९५. * त्वर्थः । श्रवणादीना फलविधि-वे पर्णमपत्वादीना फलप्रयुक्तत्वम् नैमित्तिकानां निमित्तावृती आवृत्तिः (इति शीर्षकम् )। अर्थवादन्ये ऋतुप्रयुक्तलम् , विश्वजिदादीनां अफल-रे दा२।९।२९. • फत्वर्थपुरुषार्थयार्मिशासा प्रयुक्तिरेव दुर्लभा फलवत्त्वे त-पयुक्तत्वम् , दर्शपूर्णमासा- शेषलक्षणगोनरन्या माध्यायान्तर प्रयोनयति । रत्न. । भ्यामिष्ट्वा इत्यम्य कालार्थवे सोमस्य न दर्गपूर्णमान- ५११११११. प्रयुक्तत्वम् , सौवामण्यादे: अन्यङ्गन्ये तत्प्रयुक्त यम् , कत्यर्थपुरुषार्थ जिज्ञासाऽधिकरणम् ।। अनुमन्यादीना विदेग्नादीनाच ममप्राधान्ये सर्वेषा फलमेव अधातः कत्यर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा । ४।९।१।१।। प्रयोज विदेवनादीनामहत्ये ऋतुप्रयुक्तत्वम् इत्यादि- भाष्यम्-तृतीयेऽध्याये श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण- रूपेण सर्वस्मिन् अध्याये प्रयुक्तिरेव चिन्तिता । अर्थ. स्थान-ममाख्यानैः शेषविनियोगलक्षणमुक्तम् । दहेदानी पुरुषार्थशब्दयो, प्रयुक्तिपरत्वात् युक्त प्रतिशामूत्र नम् । पर्थ पुरुषायौँ जिशास्यते । कः कवयः कः पुरुषार्थ यदा प्रायेण पुरुषार्थः प्रयोजकः इति पुरुषार्थशब्देन इति । याऽपि प्रयोजकाप्रयोजकफलविध्यर्थवादाङ्गप्रधान- प्रयोजको लक्ष्यते , कवर्षशब्देन च तत्प्रतिपक्षवाचकेन चिन्ता , माऽपि झावर्षपुरुषायजिशालेय । कयम् ? अझं! अप्रयोगको लक्ष्यते इनि सूत्रयोजनिका । प्राभाकररास्तु क्र वर्थ:, प्रधान पुरुषार्थः, ( फलविधिः पुरुषार्थः, अर्थवाद: । उपादानाख्यं श्रुत्यादिव्यतिरिक्तं शेषन्ने प्रमाण-तरमस्ति कवर्थ: । प्रयोजकः कश्चित्पुरुषार्थः, अप्रयोजकः । इत्यरगमात् उपादानाख्यप्रमाणगम्य शेषत्व- प्रयुक्ति- ऋत्वर्यः । तस्मात् त्वयंपुष्पार्थयोर्जिशासेति त्रितम् । अधिकार--उत्पत्त्याख्यं चतुष्टयम् अध्ययार्थः इति वदन्ति । सत्र अधात.गन्दी प्रथमे एवाध्याये प्रथमसूने वर्णिती। सन युक्तम् । अधेति पूर्वप्रकृतं शेषविनियोगलक्षणम् अपेक्षते । अत वि-- 'चिन्ता न कार्या कार्या या अवर्थपुरुषा- इति कापपुरुषार्थनिशाता विशेष प्रकुरुते । ऋतवे यः, थेयोः ।, अफलत्वान कर्तव्या, प्रयुक्तो क्रियतामियम् ॥, स कल्वर्थः । पुरयाय यः, स पुरुषार्थः । निज्ञासाशब्दो के चिदेतदिचारेण के चिन् फलविधेर्वशात् । क चित् ऽपि तर समधिगतः, ज्ञातुमिच्छा निशसेति । तदेतत् साक्षादिहाध्याये प्रयुक्तिबहुधोच्यते ।।' वर्णकं १. प्रतिज्ञासून ऋत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासेति । भा- एवं सिद्ध शेपिनिरूपिने शेषत्वे टुप् - तृतीयेन अवधृते शेषावे का फन्वर्थः, कः प्रयोजकनिरूपित प्रयोज्यत्वमिदानीं निरूप्यते । अत्र च पुरुषार्यः इति विशेष: चिन्न्यते पूर्वम् अवधुते सामान्ये । यद्यपि न प्रयोज्यत्वावच्छेदेन तविरूपणं प्रति यथा मसमेन सामान्यातिदेशे सिदै अपमेन विशेषातिदेशः । शेषत्वनिरूपणस्य हेतुत्वम् , निमित्ताद्यङ्गवाभावेऽपि चिन्यते । एव लक्षणमेदः । अथवा 'अर्थे मम्वैषम्यम्' | नैमित्तिकम्य सन्पयोज्यत्वेन अङ्गत्वे व्यापक वस्येव ( १९८४२१) इति ( उपनाम्य ) प्रयोज काययोजकत्वं पुरोडाशकपालादे: तुपोपचार प्रति कारकत्वेन अङ्गल. यत् तत् असाधारणं चिल्यने । भाष्यकारश्च इदमेव मत्वेऽपि तत्प्रयोज्यत्वाभावेन न्याप्यत्वस्यापि अभावात् । अमिपेत्य आह ( अर्थे समवैषम्यम् इति सूत्रे) अति अतो न अवच्छेदकावच्छेदेन हेतहेतुमद्रावः, तथापि शान्ता तृतीयविषयाः' इति । पञ्चमे च (प्रयो सूचे)क चित् दध्यानयनादिनिष्प्रयोज्यत्वनिरूपणे तविशेषल. असाधारण्येनैव एवं ग्यपदेश्यने 'प्रयोजकाप्रयोजकलक्षण निरूपणम्य उपयोगात् सामानाधिकरण्येन तनिरूपण वृत्तम् । प्रति अङ्गवनिरूपणस्य हेतुवात् मङ्गत्युपपत्तिः । अत्र सोम-- ऋत्वर्थन्वे कनुप्रयुक्तन्यम्, पुरुषार्थत्वे तन-मगोयले वित् अन्वर्थे पुकाविनारद्वारेण , युक्तत्वम्, एकत्वादेः यज्ञानत्वे तपयुकत्वम् , विष्ट- चिदन्यद्वारेण निरूप्यते , क चित्मावादेवेति प्रोग्यत्व. । । इति ।

·प्रयाभिपयादिः १५१० क्रमाधिकरण - - वि-'दधिनामेति मन्त्रोऽनमुपासुयजतेने या { | पाहालक्षणात् अन्यतराफाझालशणस्य, तत्रापि पाठ- साधारण माहिनादेर्मानाभावादनाता, मन्त्राणा कर्मणा प्रमात् अनुवानमादेश्यम्य विधिनिधानस्य पुरःस्फूर्ति- चात्र गेणाम्नानमीश्यते । प्रक्रियावत् क्रमो मानं यथा- क्त्वात् , तयोस्तु मध्ये सनिधानस्य मावल्यम् , एकग्रन्थ- ख्यं ततोऽता॥' ( प्रमं विभजति- ) 'क्रमः स्यत्वात् , इत्यादि पौस्तुभ द्रष्टव्यम् । रामानदेयम्, पाठादर्थाच, पाठतः । यथासल्यं, सनि. मण्डन- 'प्रमेण विनियोगोऽस्ति ।' विश्व, यथारोख्यमुदाहृतम् ।।, गुन्धमिति सानाय्य. शंकर-जमश्च विनियोक्ता स्यात् । पामाझं सनिधर्मतम् । पशुधर्मोऽर्थसादेश्यादमीयोमीपतो 'सुन्धवं देयाय कर्मणे ' यथा चान महाधि- भवेत् ॥' तदेयं कमस्य प्रैविध्यं द्रष्टव्यम् । काराख्यगोगपकरणेन समाख्या सनिधि च बाधिन्धान भाट्ट-स्थानं चाङ्गत्वे पञ्चमं प्रमाणम् । तथ इति- सर्वसंबन्धिपानाङ्गत्यम्, तया क्रमाधिकरणे एव कर्त यतात्वेन अयोग्यसबन्धयोक्यिार्थयोः सनिधिः । न्युत्पादितम् । को. ३।३।७।१४ पृ. २६६. इतिकर्तव्यतात्वेनायोग्यत्वं द्वधा । क चित् आषासाविर • क्रमानियमाधिकरणम् । 'दर्शपूर्णमासयोः हात् यथा विकृते पहोमादिविषये क्लृप्तोपकारप्राकृता । याजमानाना प्रयाजाद्यनु' इति बिन्दौ द्रष्टव्यम् । के. रेव निरामाहत्वात् । चा चिदव्यापारात्मकत्वात् यथा ५।१।।३. * क्रमानुग्रहः मुल्यः, जघन्यः छन्दसाम् । जपादिमन्नादौ । अत्र च एकायोपात्तव्रीहियागादि । तस्मात् आत्रे रचे गातव्यमिति । ( एकत्रिके तो सानिधेरपि तथात्वापतेः वाक्याथै युक्तम् । प्रयाजादीना माध्यंदिनपवमाने ) । भा. १०।५।२।९. . क्रमोन्नयनं स्थानविषयत्वापत्तिनिरासार्थमाद्यं विशेषणम् । च सर्वेषु पदार्थेषु आम्नावेषु पश्चात् पाठादिभिः संपद्यते । सादेश्यापरपर्याय विविध पाठसादेश्यमनुष्ठानसादेश्यं वि ५।९।१६. च । आद्यं द्विविधं यथाक्रमपाठः निधिपाठश्चेति । .क्रयः यागसाधनोमप्राप्त्यर्थः । वा. ३११६१२ त्रयमपि इद द्विविधम् उभयाकादया अन्यतराकादश्या पृ. ६९८. . क्रय. सोमस्य नित्यो ज्योतिष्टोमे स्वयं च इति । अत्र उभयाकाक्षाघटकप्रधानाकाक्षा च सोमवतोऽपि । भा. ६८1०।२६-२७, * नहि विधीय- हतिकर्तव्यताऽऽकाशाभिन्ना द्रष्टया। तत्र पाटकमात् मानावस्थः क्रयः गुणेन संवध्यमानं दयं विशिनष्टि इति काम्ययाज्याऽनुवाक्य मन्त्राणा काग्येष्टयनत्यम् । सनिघेस्तु | उमाम् अरुणाऽधिकरणे ( ३११।६) । या. ३।१७।१४ सानाप्यपात्रशुन्धनविधिसंनियो समानातस्य 'शुन्धवम्' ०१५. • कयौ द्वौ एका अर्थहेतुका, अन्यः इति मन्त्रस्य तदङ्गवम् । अनुष्ठानसादेश्यस्य तु पशुधर्माणा शब्दकृतः । तत्र शब्दकृत, प्राक् ऋतुप्रवृत्तेः यशसाधनो. देक्षपश्वङ्गत्यम् । यद्यपि चैषा लिदादिप्रमाणान्तरेणैव पार्जनकाले सोमविमयिणा सह संवादः । मूल्यार्पणं विनियोगात् , फ्रमादीगा च क चिदपूर्वसाधनस्वरक्षणाचार्यहेतुकः । भा. १९२२।१४।५९. + क्रयाः साधन. तात्पर्यप्राइकत्वमात्रावात् नाङ्गत्वे प्रामाण्यम् । तथापि द्रव्यरूपगुणमेदात् भिन्नाः । मा. श६. ये एप पड्वियस्यापि क्रमस्य असकीर्णोदाहरणानि कौस्तुभोक्त- । अमणिमा निवेश्यति न रास्मिन् प्रकरणे । भा. रीत्या ऊहनीयानि । अन पविधेऽपि क्रमे आरादुप. २२९१६१२ पृ. ६९६. फारस्थले तावत् इतिकर्त यताऽऽकाक्षायाः क्ल्पनीय • क्रयद्रव्याणां सोमविषयकाणां समुच्चयः । मा. त्वात् प्ररणकल्पकत्वम् । मन्त्रादिरूपसनिपत्योपकारक. ११४१३५, ० क्रयप्रयुक्तं सोमनपणीनपनम् , न तु स्थलेऽपि गन्नादेः स्वरूपेण यागजनकत्वेऽपि तन्नि पदपानुप्रयुक्त ज्योतिष्टोमे । ४११०१२५. क्रयसंबन्धः यमाटोपहितस्य तदजनकत्वात् करणनिष्ठयोग्यताजनकत्व- वारुण्यस्य इन्यपरिच्छेदद्वारा लब्धः 1 घा. ३१२।२।३ रूपेतिक्तन्यताऽऽत्मस्मरणम्पना आवश्यस्येव । अत पृ. ७५२. क्रयसमुच्चयपरम् 'दशमिः तोगाति' एष वदपेक्षया तस्य दोबस्यम् । पड्विधे तु प्रमे उमया इति वचनम् । भा. रा. क्रयाभिषयादिः मुख्य. 1 ·. , ऋत्यर्थपुरुपार्यानुभयरूपं १५०३ क्रमः नाम थेत्रात् ऋत्वर्थत्वोपपत्तिः । मत्वर्धनिरेधेषु च उपविधया एतेन उभयपोषापर्यरूपोऽपि नमः पदार्थयागम् ऋतुबैगुण्यपरिहारोद्देशेन निवृत्तविधेय-वात् नाव्याप्तिः । इति केया चिदुक्तम् अपास्वम् , पमाणाभावात् । अस्तु 'नातिराने' इत्यादौ च ऋतुसाद्गुण्यस्य अङ्गान्तरजन्यावे. वा 'प्रषमभक्षः' इत्यादी प्राथम्यं पूर्वपदार्धाङ्गमेव । ऽपि घोडशिप्रहणाभावं प्रति उद्देश्यत्याविघातान्न सा । एवं तत्तत्पदानन्तरं तत्तापदार्थाः इत्येवम् अनेकपदार्थ. कतर्याभ्यनुज्ञाविधिष्पपीति सबै समाप्तम् । | वृत्तिपोवापर्यममुदायरूपविततिरेव क्रमः' इति मूलोक्तः मण्डन- 'पुमय पुरुषप्रियम् । पक्षः अशान्दावात् विकृती के चित् एकपदार्थलोगे शंकर--- 'लवणं पुरुषार्थस्य । २. तावत्पदावृत्तिपौर्यापर्यसमुदायस्य असंभवात् , युक. • फत्वर्थपुरुषार्थानुभयरूपं प्रवृत्तिरूपं वैदिकं । मेणानुष्ठाने पि वैगुण्यानापत्तेः उपेक्षितः । अस्य च कर्म यथा अध्ययनम् आधानं च । बाल. पृ. ८१. ऋमस्थ प्रयोज्यनिष्ठत्वात् तनिरूपणोत्तरमारम्भः । * कल्वर्थलक्षणमुक्तम् 'असंयुक्त प्रकरणात्' (३१३६४) तनियमे च षट् प्रमाणानि प्रत्यादीनि । तेषां लक्षणानि इत्यनेन श्रुत्यादिमियदसयुक्तं फलवता च क्रतुना प्रकरणे तत्तनिरूपणायसरे वक्ष्यन्ते । तर श्रोतः क्रमः प्राति- गृह्मने, सन् कवर्थम् इति । टुप. ५/१११११ पृ. १२८७. स्विकविधिना विधीयते । आर्थादिक्रमास्तु प्रयोगविधि- * मत्वर्थ विकल्पभेदाः न्यायगन्याः वाचनिकाश्च नैव इति मूलानुयायिनः । वस्तुतस्तु श्रौतकमसले विकल्लभेदनिरूपणम्' इति बिन्दी बालमीमाताकाशे ऽदिना अवगतेः उपलस्य वाक्येन विनियोगः । द्रष्ट पाः । के. प्रत्यर्थ विधिविषयकं सर्वम् ‘विधिः कमान्तरे तु अर्थादिना उत्पन्नस्य प्रकरणादिकलितभुत्या द्विविधः' इति विन्दी बालमीमासाया द्रष्टव्यम् । के. विनियोगः । प्रयोगस्नु सर्वनैव अशान्तरमत् प्रयोग- *क्रमः आनन्तर्यलक्षण: । सु पृ. १०३७. * क्रमः | विधिनैव । इदं च तत्रतत्र स्कुटीकरिष्यते । युज्यते च क्रियाविशेषणतया विधीयते । वि. ५३१११ वर्णक २. ऋमस्यापि न्यगुणादिवत् पदार्थविशेषणत्वेन विधानम् । * क्रमः न कश्चित् पाठादिनियमितः काम्याना नैमित्ति- भाह. ५१११ पृ. १५३. काना च कर्मणरमनुष्ठाने । यथाकामं पधानिमित्त • क्रमः नाम विततिविशेषः पौपियरूपो पा । चानुडानम्। भा. ५/३।१२।३२-३६. तब च प प्रमाणानि श्रुति-अर्थ-पाठ-स्थान-गुल्य- • कम: नाम अन्यत्र हितोत्तास्वरूपम् आनन्तर्यम् । प्रवृत्त्याख्यानि । तर कमपर वचनं श्रुति. । तच्च द्विविध तच एकपतियोगिकम् एकवृत्ति । यथा वेदं कृत्वा । केवलक्रमपर तद्विशिष्टपदार्थपर चेति । तम वेदं कृत्वा वेदि करोति ' इत्यत्र वेदकरणप्रतियोगिकमानन्तर्य वेदि वेदि करोति' इति फेलिक्रमपरम् , वेदिकरणादेः करणवृत्ति । अत्र च दर्शपूर्णमासोत्तरवस्त्रापि सोमाग यत्रान्तरेण विहितत्वात् । वषटकर्तुः प्रथमपक्षः' त्वात् सद्-यावृत्यर्थम् अन्यत्र हितेति विशेषणम् । तत्र इति तु क्रमविशिपदार्थरम् , एकपसरतामाभयेन दर्शपूर्णमामपूर्वकालिकत्वमा कलापत्ययार्थः, न तु भक्षानुवादेन कममात्रम्य विधानुमशक्य वात् । सेय अन्यत्र हित वाशोऽपि । न च सोमविधेस्तदपेक्षा , येन अति: इनरपमाणापेक्षया बलरती, तेषा वचन कल्पनद्वारा अभ्यरधाने एव तत् पर्यवस्येत् , सोमविधैः मिनपयोग. | क्रमप्रमाणत्वात् । अत एव आश्विनस्य पाठक्रमात विधिविधेयदर्शपूर्णमामप्रतियोगिफक्रमानपेशवात् । अत. तृतीपत्याने प्रहणपमतो 'आश्विनौ दशमो रानते' सता उत्तरकालत्वमेव विधेयम्, न क्रमः । क्रमश्च सर्वत्र इति वचनात् दामस्थाने प्रहणमित्युक्तम् । यत्रत उत्तरपदार्थाई तस्यैव काई कर्तव्यः' इत्यपेचणात्, न तु जनशेन निर्णयः, स आर्थः प्रमः । यथा अमिझोपहोम- पूर्वपदार्थाड्गम् 'मनर कः पदार्थः कर्तव्यः' इत्यपेक्षायाः पयागाकयो । भय दि यावा होमार्य वेन तत्याका छ चिदपि अनुस्यात् । पूर्वपदार्थस्तु प्रतियोगितया प्रयोजनमशेन पूर्वमनुधीयते । स चार्य पाठय माद मन- कमविशेषणं दीपूर्णमासादिरिख पूर्वकालतायाः । वान् । यधापाठ मनुष्याने स्मयोजनाः भाशवं प्रयो- ·क्रिया विहन्तेन १५१२ क्रियां विना कैश्चिदपि निया न साम्यते इत्यत्ययः)।या. ३१११६१२ मरित नास्तीति वा विक्रयते । विक्ल्पना हि पुरुष- पृ.६९२, ४ क्रिया तिघन्तेन उच्यते । मा. २१२।९।१४. बुद्धिसापेशा , न वस्नुपाथारम्यशानं पुरपबुद्धयश्चम् , * किया धानुवाच्या इति रौरिकाः । अन्यथा धातुसंज्ञैर । किं तर्हि बातुतन्त्रमेर , न हि स्थाणावेकस्मिन् स्थाणुर्वा न स्यात् । ऋजु. पृ. १७३. ५ किया धात्वर्यमानं पुरुषोऽन्यो वा इति तत्वज्ञानं भवति । तत्र पुरुषो स्यात् । न तु परिस्पन्द एव । श्लोषा. आमवादे ७५.१ वाऽन्यो वेति मिथ्याशनम् , स्थाणुरेवेऽति तत्वज्ञानम् । * क्रियाच स्तसामनायिन्येव केवला, चलमारिया एवमन्यताप्यूह्यम् इति । साहस्री. ५१. या सर्वश्रेष्यते । वा. ३।१।६।१२ पृ. ६९३. • किया नहि अन्या क्रिया प्रधान भवति, क्लेशात्मकन्नात न धात्वर्थः मीमासकमते । 'मापार्याधिकरणोत्तरीत्या क्रियायाः । अन्याया एव प्राधान्यम् । ऋजु पृ. १३, धात्वर्थस्य नियात्वाभावात्... स्वमवे धात्वर्यस्य क्रिया- 1 नहि छ चित् कर्तृरहिला का चिन् क्रिया विद्यने , वाभावेन फारक विशेष क्षेपकन्यायोगात् । सोम. तन्मूलपात् क्रियावृत्तेः । वा ३१४१४।१३ ९१४, ३१४१८. क्रिया न प्रत्या, किन्तु विभागोत्तरसंयोगा • 'प्रथमं हि स्वाक्यस्थैर्गुणैः संबध्यते क्रिया। भ्यामनुमेया । अतस्तत्प्रयक्षे महत्त्वस्य न हेतुता इति के वाक्यान्तरगतैः पश्चाम शुद्धा सा खाप्यते ॥ १,४१२२३ चित् । मणि, पृ. २१. *निया यत्र पुन: स्वविशेषणा पृ. ३३०. 'यदा ल्यायपरिस्पन्दात् प्रभृत्या फल. विशिष्टा विधीयने , वाक्यान्तरप्राप्तम्य क्रियाऽन्तरस्य | रामतः । निया पूर्वापरीभूता लश्यते वर्तते तदा ॥' विशेषणम् , तनावश्यावर्तनीयो विधिप्रत्ययः । वा. २०६६ अनेकफलसाधनाने क्रियाऽवयवसमूहस्यैव नियात्वामि- ७/२२ पृ. १०४८-४९, ५ क्रिया यत्र विधीयते द्रज्यस्य धानाद, तस्याः पूर्वापरानेक्शणन्यासक्तरूपं पूर्वापरी- च विचित् , वर प्रत्ययावृत्तिरवणो वाक्यभेदः । ३।१३ भूतत्व विशेषणम् । सु पृ. ५५४. . विधीयमाना हि ६।१२ पृ ६८९. क्रिया विधीयमाना कारबिना न निया भाव्यगानन्वात् कारकै. सबभ्यते । अविधीय. मरति । टुप् . १०१३।१७१६३ १ १८९८, ४ किया मानायरः न कारकैर्भरति सबन्ध. { या. शा२४ सरकार हेतुः, न द्रव्यम् । तनु पञ्जन स्यात् । १.१३७१, * ' नावान्तरक्रियायोगाते चास्योपरिप- वि. ५१३१११, ४ क्रिया साधनविशेषणमाकाशति । तात् । गुणद्रव्ये कमाहन्ति प्रश्नाः क्रिया. ॥ मा. २६/१२.६६५. १।४।२।३ पृ. ३३१. क्रियाम् अमिनिर्तियतो गुगस्प मिया स्याद्धर्ममात्राणाम् । १२।२६।६३ ॥ एनदेव सामथ्र्यम्, यत् साधन विशिष्यात् । भा. द्वादशाहे सने सरत्याग्यारणम् आपाय हिरण्पदागम् ३१११६११२ प ६९५. इति किश्चित् चोदवप्राप्त धर्ममात्र यद्भवति , तेरा धर्म शुक्रियां क्रियासंबन्धिनं या प्रकाशयन् मन्त्रः गाणा लिया स्यात् । तन् कर्तव्यम् । नहि वत् करणत्यं भजते ' इति न्याया। भविष्यपुराणोक्ते भानन्यर्थम् , किन्नु धर्ममानम् । के. संकल्पवाक्ये उपवासस्य पवनो देवात् सोऽपि प्रपान- निश हि क्रमाधिपति इति रियाद्वारा मिनि चेन्न । अन्न वेऽप्युपवासस्य 'किरा ..मजते' फर्ताऽपि विधेयः । पि. ६२र. इति न्यायात नियामपन्ध्युपवासप्रवाशकत्वेनापि मन्त्रस्य क्रिया हि विकल्प्यते न परतु इति न्यायः। (संस्परूपस्य ) करण योपत्तेः, उपवामस्य पूजावरण- देवदुत शारीरकभाध्ये 'कर्नुभमन्यथा का स्वासमवात् । समयमयूरपः. पतुं शक्य लौकिक चैदिकं च कर्म , यथा अतिराने • प्रिया प्रति दम्य सायादुपकरोति , गुणस्तु विधि पौडसिन गाति, नानिरा पोडशिन गहादि' 'टदिदे मष्टि गधनम् । मा ३१६११२ पृ ६९५.. पिया बुहोति , अनुदिते बुहोति । रिपेन पयामन्यया या बिना न्याति ११ सापयितु न धमन्ते , पचिनियामन्त. गन्नति , न गच्छन वा । इति । न तु वान्वेर नै रेण कास्याल्यादीना मोदनसाधर पादर्शनात् ।

·क्रमः नाम क्रमः सादेश्य तम्य प्रबलत्वात् । स चायं मुख्यकमः प्रवृत्तिकमात् अल- सहिताऽधीतेषु मन्त्र उपकारकत्वैन, मन्त्रैश्च कर्मसु उप- वान् । प्रवृत्तिकमे हि आश्रीयमाणे बहूनामगाना प्रपान- कार्यवेत, आलोच्यमानेषु आदित आरभ्य आलोचनात् विप्राों भवति । अस्मिस्तु आश्रीयमाणे सनिकर्षः। आद्यप्रन्धप्रदेशाधीतयोः कर्ममन्नयोः अन्योन्यम् , साया दर्शपूर्णमासयोः आदौ आग्नेयानुष्ठानम्, तत: । द्वितीयप्रदेशाधीतयोश्च अन्योन्यम् , इत्येवं मेण भानाय्यस्य । तधर्माश्च के चित् पूर्वमनुटीयन्ते । तत्र | बुदौ विपरिवृत्तेः सर्वस्वसवेद्यत्वेन अपहवायोगात् यदि प्रवृत्तिकममाश्रित्य तद्धर्माः स पूर्वमनुष्टीयेरन् , पाउसादेश्यहेतुकः कमोऽस्ति । सु. पृ. ११९७, खतः आमेयधर्माः, तत: आमेयानुष्ठानम् , ततः साना * नमः भिन्न प्रयोगश्चनगृहीताना नास्ति । पृ. ९५१. त्यानुष्ठानम् , तदा तद्धर्माणा स्वप्रधानेन सह द्वाभ्याम् क्रमश्च देशसामान्यात् । ३।३।५।१२।। आग्नेयधर्मतदनुष्ठानाम्या विप्रकर्ष स्यात् । यदा तु श्रुतिलिङ्गवाक्ष्यप्रकरणवत् प्रमश्व, मोऽपि मानि- सानाय्यधर्माणा केपा चित् पूर्वमनुष्यानेऽपि अन्ये सर्वे । भावे प्रमाणं भवति । क्रम: स्थान सनिधिः इति मुख्यकममाभित्य आग्नेयधर्मानुष्ठानानन्तरम् अनुष्ठीयन्ते, पर्यायाः । देशसामान्यात् । क नित् देशः स्थानम् तदा सर्वेषाम् आमेयधर्मशानाग्यधर्माणाम् एफेनैन । उभयो; समान भवति । क चित्तु उभयारी एकस्मिन् विजातीयेन व्यवधान भवति, आमेषधर्माणा स्वप्रधानेन । देशे पाठो मवति । तेन तयोखयोः अनाङ्गिभावः सह आग्नेयानुधानेन व्यवधानात् इति न विप्रकर्षः। सिध्यति । यथा दर्शपूर्णमासयोः अनुमन्त्रणमन्त्रपाठे तस्मात् मुख्यक्रमः प्रवृत्तिकमात् बलवान् । 'अमेरहम् ' इति प्रथमः पठयते, ' दविधरसि' इति सहायुध्यमानेधु प्रधानेधु पनिपातिनामङ्गानाम् / द्वितीय: पठयते । तेनैय कमेण प्रथमम् आग्नेययागः, तत आवृत्त्या अनुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थाना प्रथमानु- उपाशुपाजः इति नियमः । यथा व्याकरणे घथासख्य- ठितपदार्थक्रमात् यः क्रमः, स प्रवृत्तिक्रमः । यथा । मनुदेशः समानाम् ' इत्युक्तम् । तेन च 'एचोऽवायाप:' प्राजापत्याङ्गेषु । प्राजापत्याः हि वैश्वदेवीं कृत्वा इति एकारस्य स्थाने अय्, ओकारस्य अम्, ऐकारस्य प्राजापत्यैश्वरन्ति । इति वाक्येन तृतीयानिर्देशात् सेति- भार, औकारम्य आव इत्यादेशा मवन्ति अचि परे कर्तव्यताका: एककालत्वेन विहिताः । अतस्तेपा तद्- | तथैवाय स्थानकमः । के. माना च आकरणनियोजनप्रतीना साहित्य रापादनी * क्रमः सयोगादिवत् अनेकपदार्थवृत्तिका अभिमतः । यम् । अतः प्राजापत्येषु एक पदार्थ (उपाचरणं ) सर्वत्रा- कणिका. पृ ४२१. *मः सादेश्य-स्थानापरपर्यायो नुदाय द्वितीया पदार्थोऽनुष्ठेयः । तत्र प्रथमपदार्थानुष्ठान द्विविधः अनुष्ठानस'देश्य पाठसादेश्य चेति । पाठ- कसाचित् पोः (इच्छया ) भारभ्य कर्तव्यम् ।। सादेश्यमपि तुधा यथाकापाठः सनिधिपाठति । द्वितीयस्तु पदार्थः, येन कमेण प्रथमोऽनुष्ठितः, तेनैव यमपीदं उभयाकाला अगमाराकासा चेति । एव रमः क्रमेण अनुष्ठेयः । नत् सिद्ध प्रथमानुष्ठिरापदार्थकमात् यो पद्विधः । सोऽयं स्थानापरपर्यायो विनियोजकः । यत्र द्वितीयपदार्यक्रमः स प्रतिक्रम इति । तदेवं निरूपितः फलवत् एकं समाम्नातम्, स्थलान्तरे च अनारम्य- संक्षेपतः पविक्रमनिरूपणेन प्रयोगविधिन्यापारः । निधया अफलमारादुपकारकम् । तयोश्च लमयोरपि वचन (मन सर्यो ग्रन्थो न गृहीतः किन्तु मध्यमध्यमुपयुक्त-दयात् स्वतन्त्रैककालकतन्यता, तत्र तम्याफलस्य फलक. मेवेति ध्येयम् ।) मीन्या. १. २२४-२३५. दभवम् अनुष्ठानसादेश्यात् इति । तच फलवतो दलि. क्रमः पदार्थाना गुणभूतो भवति । भा.५०२।२. होमवेन अपूर्वन्ये उमाकाडया, विकृतित्वे तु अन्य- प्रमः प्रयोजनामयोजकन्याहते नास्ति । वा. ७१११ रासायनि । यत्र रिमिन्द्रफलकानेकप्रधानाम्नानं सादरणे, पृ. १५२४. म. मिन्नमन्याम्नानानामपि कर्ममन्याण मन्ये व तेनैव क्रमेण नपादिमन्त्रोचारणविधानम्, तत्र उपकार्योरकारकाशनाया बाह्मणाधीतः कर्मभिः मन्त्र-ततनिधीना पाटमेणैव तचयपानविश्युपसापकत्वात् मी.को. १८९ ·अयमप्या. क्रियाणामाग्नितत्वात् १५१४ क्रियाऽनुमेयता किराणामाभिवत्याद् द्र-पान्तरे विभागः स्यात् ।। लैङ्गिकन्वेनापि मतीतेकरते: । कपम् ? पेन्द्रिएकत्र- ट्रन्यान्तरेण नीरादिना कृतस्य धर्मगः बीमादिद्रव्यकात् सैनिक वयोः केन विशेषेण लैङ्गिालखी मर इति चेत्, दर्शपूर्णमासादेयोगात् भेदार ने प्रतिनिध्युपादानं युक्तम् । अत्येर विशेषः । ऐन्द्रिमाने इन्द्रियम्य क्रियानणे इति प्रतिपादनार्थ पूर्वपक्षमूत्रमिदम् । सु. पृ. ३४३. शक्तिरक्लमा कल्प्यते । लैङ्गिकत्येऽपि शक्ति रहसनमवि- • क्रियाणा या द्रयादीनि प्रति प्रधानत्यम्, तर शिटमिति चेन्न, सामान्येन न्यायस्य व्यापक बात- तदेदनिमितापूरभेदसिद्धिः। वा. सारा पृ. ३७१. । शक्तियात् । इन्द्रियस्य तु सामान्ये न शक्ति, क चित् • क्रियायाने कस्याम् एकस्य फर्तृत्वकर्मानुपत्तिः । सयुक्तस्य पटादेमंहगम् , क चित् च रायुत्तस्यैर गोल मणि. ४. ५४, * क्रियाया विधीयमानाया काराणि कादेः, परमाण्डादेश अग्रहणम् , मयुक्तममयाचक्षुपा उद्भूत शक्तीनि भरन्ति । तानि क्रियया संबध्यते । रूपादिप्रणम्, न रसादीनाम् । अती या प्रवीति- धारकत्वात् । अविधीपमानाया तु नियाया कारवाणि । स्तन्द्रियस्य शक्तिरिति प्रति विषयमिन्द्रियस्य शक्ति. अनुद्भुतशक्तीनि भवन्ति । वा, २०१३।१७१६४, करनया कित्येनापि अपत्ते: ऐन्द्रिपकवासनः • क्रियासु याम् फल प्रत्यश्चतो ( वाक्यात )ऽवगम्यते । मन्याम्पम् । मिश्च विवादास्यासितं गमनादिकमनुमेयं ता: फलरत्यः , नाश्रुतफला वैदिक्यः । ६२ प्रक्रियात्यात् आदित्यादिक्रियान् । अतः अनुमेयत्र किया । कि ताई क्रियाऽनुमाने लिङ्गम् । विमागपूर्षक: * क्रियाकारकयो. शक्तिरूप एव च सबन्ध, इति । सयोग. तथाहि , यवत् कादाचिल्क तत्तशमन्नुकात् करणाविमक्यतर्गतत्वात् , प्रत्ययार्थस्य च प्राधा-यात् । जायमान हए यथा तन्तुसयोगेभ्य पटः, प्रातिपदिकोत्सर्जन. संबन्ध एव फाय विधीयते । वा. गन्नुकारणवानिति । आगन्तुकशब्देन असमनायि. २१२।११।२६ ४ ५५१. क्रियाकारकत दम्य कारणमुच्यते । ननु समायेन अनेकान्तिका, तस यथा शाब्दा., तथा तद-ययान्तर्गत शेषशेषिमायोऽसि | समवाय कारणासमाविकारणोरमायात् । कार्य यय सन शान्द ए । वि. ३११११. क्रियाकारकभावस्य ति, तत् समचायिकारणम् । असमायिकरण च पाय- साधा सरन्धरूपत्वमाकु २१२।१२।२०१.१९. कार्यममापि, कारण कार्यसमाथि था । समयस्य क्रियायालयोरभेदात् । न च यावरहदा समयान्तरामावादुमयमपि नास्ति। नैषम् , तस्यापि कालयवनः कचित् प्रसिद्ध , क्रियामेव तु समाप्तिपर्यन्त- पिण्डममनायिकारणादिना उपपत्ते सिया चौक्त प्रकरण- स्वेन ( यावजी) विशिनधि पियाकालयोरभेदान् न पञ्जिकायाम् , ' यत एन हि पिण्डस्योदयः समवाय- लक्षणेति चेत्, अब वैशेषिकानपराजिन्य परिहारायो । कारणात् , तत पर तम्य जातिममायोऽपि पयते' स्थातम्यम् । अनि सत्यपि नियाणा शालन्धे या चित् इति । समाविकारणारामाणिकरण समयाय. ग्यस्था विद्यते । वा १२ पृ ६२५. यतिरिन विषयम्, अतो मानेकान्तिकत्यम् । ननु विमा- • क्रियाक्रियावतोमेंदामेदः । मणि पृ. २२ गपूर्वक संयोगम्य पादारपि दृष्टात् ताकि कर्मा- •क्रियामणानां सैतान निमित एव । अयं चाति । नुमान म्यात् । नेयम्, एकत्र कर्मानुमानेन उमयमारि इति वर्तमानताऽवमाय. ऋजु.१ ७. विभागयोगोपत्ते. । यत् बार्यम् सन् कारणादिति क्रियाऽनुमेया। संप्रति क्रियाया अनुमेयर शामिः, न पुनर्वत्र कार्यम् तन्न कारणमिति । किन प्रसाध्यते । तर तावत् गन्गति देवदते संयोगविमागावदेशविमासयोगरव रिसायम् , म्यागौ तु तद- तिरिक्त सपनायं चनु नेन्द्रियेणोपरम्यते । ननु प्रय. मागन् न मानुमाननिति रिवलिकाचे विशेsरि क्षेत्र विस, विवादाप्यासिनम् गमनादिशनम् इन्द्रियजम् । पूर्वमशादेष दिमागम योगशेकसी धर्मान्तरानुर इन्दिरमामावित्वात् रूपादिवतीतियत् । मेरम्, } याथ, 'न नरवि' इति प्रययप्रमशः । ननु कुमारणा- 6 - .

·कमात् याश्यप्रफरणे १५०७ प्रमकोपाधिकरण - दर्शपूर्णमामयोः 'समिधो जाति' इत्यादीनां प्रया. 'वसन्तमृत्नां' इत्येवमादीनां शाखामेदेवानाताना जानामनुष्यानं पाटक्रमेण वर्तन्यमितिसिद्धान्ते हेत्वन्तर- मयाजानुमन्त्रयानाम् दर्शपूर्णमासयोः ! शा. ५११४३. माह । तपा च पाठक्रमेण अनुपातम्ये अन्यार्थस्य *मायोविरोधे पाम्ये एच याज्याकाण्डे पर्यापर्णप्रयासति- दर्शनं भवति, यत्यस्तं अनन्या उपदधाति''आश्विनो मेण तयोरेव ऐन्द्रामयोयुगलयोः मनियमेन प्राप्नुयतोः दशमो गायते, तं तृतीयं जुहोति । 'अभिचरता प्रति- यथासंख्यक्रमेण अत्यन्तदेवासाम्येन प्रत्यासन्नत्वात् विनि- लोमं होतयम्' इत्यादि । यदि यनियमेनेव उपधागा- योगो भवति । घा. शश१४ पृ. ८४०. ० क्रमे वैरः दिकं स्यात् ग्यत्यस्तादियचनमनर्यकं स्यात् । तस्मादेत- प्रमाणम् । वि. ५।११. मकालपरिमाणानि समस्त- स्यात् अन्यार्थस्य दर्शनात् अन्यत्र पाठकमेण प्रयोगः | पदार्थधर्मत्वेन निश्चितानि । या. ११३१३१५ पृ. १९६, सिध्यति । तस्मात् प्रसाजानां पाठकमी नियामकः। के. क्रमकोपाधिकरणम् । श्रुत्यर्यक्रमाभ्यां पाठक्रमस्य कमात् यास्यप्रकरणे पठीयसी । भा. ३१६१९३०. बाधः॥ क्रमात विनियोगः। प्रथमस्य हि प्रधानस्य मन्त्रापिच्छन् क्रमकोपोऽर्थशब्दाभ्यां निविशेषादर्थपर- अब मन्त्रमय आदित आगर आटोक्यातच १५/११ ततश्च प्रथमः एर मन्त्रः प्रथमं हृदयमागच्छति । न भाष्यम्-- ६६ पाटरमस्य भुगर्यक्रमाम्यों सह चाम्पानिमामे पारणमस्ति इति र एर गृपते । वपा यापां प्रति विचारणा । पाटक्रमताभ्यां तुल्यः, उत मन्यम्य शेपिगमपेशमागम्य अनथैव प्रक्रियया आद्येन याच्यते इति । f# प्रासम् । तुल्यनन्दावेतो पाटोऽपि हि शेरिणा सद संबन्धो भवति । ततश्य तमिराकाहयतया पारणम , सुस्पतिपि । न च मामाण्ये परिवदिरोपोऽस्ति। द्वितीयादीनामपि एवमेव द्वितीयादिमिरेष योगेन | तमादनियम इति । एवं प्राप्ते, धूमः । पाटको दि भविवन्यम् । या. ३।३६५.११२ पृ. ८१९.. फ्रमस्य याप्यते भुत्या, अन । अतः १ भुतिरिसपान , आनन्तपलशगभ्य सिद्धान्ते ऽपि विनियोजात्यं नाम्यु. अपत्याए । धुतिविशेषः फ: । या भाग, तन गम्यते । सु. १. ११९३, १ ममस्य पाठमादेश्यलक्षणम्य प्रयशं सारणम् । पाठकमान आनुमानिः । पाटरमेश अनुशनसादेपलभगम्य या पररगादिकल्पनाद्वारा विनि. सरथम् एवममिनिर्वरित गम् इनागम्यते । तम्या. योजन युनाम् । अनन्तशगम्य तु फमम्य बहा गलेत एकपा 3TTIST नानुमानम् , पुन्या पुन- पठितन्ये आगीयतया उभयापाड्यादिरूपप्रकरणा- 'रनुष्ठानमेय एवं मार्गति प्रयशदागम्यने । तपा पभायेऽपि ते तानाध्योगात् न पिनियोजना अन । अतः १ अर्यपरत्वात् । अपि हि साधा- इत्यासाप सनिधिरियोगाम्नानार्थवावाय परा- नार्थम् , प्रधानममिनियतपतीति स किले । बग्गा दिसाम्प मानतमि तु विनियोजा पाटसाम्य पाप्यने । विमुदाहरण प्रयोजनं ग १ श्रुती th गुरमी । 2.१.१७. • प्रगम्य 'आशिनो दमो समो, उनीपं जी | मन पाटोरसितम्य तिलियोन यापनपा अये भागते 'पाठनमय बलीयसो तीपय प्रहगम् , शिरा योगरिपानर । माह. ५.. . काम्य धारणेन 'दगाम्य । अर्थे, अमिहोदोमः पूर्वमा, पमा मागिपगुमान मरम्प मर्यापारमानि भरगम् । पर कांग्पन, परि पाडो पात् । सिमाने हान्ने, न पम्प गनिमी सदनि । मा. १९४११. भाग पूर्वम्, ततो रोमः। १५.. प्रगम भी माशादिनियम मा-'कमे भत्येष विदित पाठनः को कर सु. १.१.१८.. पाना पान :ग, ये । प्रयोजनविरोप था का पाटमनुपरे । प्प समायपि । मा. ५१ . पोसामना दिसपमानस्य मपेर समनभम् । पार विमाTEEPTE, निम V RR | पा , मेय पागूम, तो पागा शुभारम: 18" - । - .

·कियामाधान्ये १५१६ श्रीराकमोज्यानत्व . * पृ. २५६. तथा आहितामिषात्रप्रतिपत्ते ' दक्षिणे हस्ते जुर्मासा- विमक्ति: कारणलक्षणा द्वितीयाऽऽदिः । सा किरासरन्ये यति' इत्यादगाया. प्रतिनिधिः पतिताहिवामिपानेषु । विवचिते भवति । मा. ३३१०६।१२ पृ. ६८८. अन्या स्मथते पात्राणि तु दहेदनौ यजमाने वृथा मृते' क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोप- इति । यथा या द्विजाभावे भावामभोजरस्य दर्भवा करणे' इति न्यायः । अयमपि पयेन विघृतः । अमो गये अमु वा इति देवलः । चाल. पृ. २३. तथाहि- 'घटो जन्मस्थानं मृगपरिजनो भूर्जपसनं बने क्रियामाधान्ये तम्या विधीपमानत्वात् विशेषण यास: कन्दादिकाशनमेवविधगुणः । अगस्त्यः पायोधि विरक्षितम् । गुणभूवाया तु यत् प्रधानस्य विशेषणम् , । यदत कराम्भोजकुहरे क्रियासिद्धिः सत्वे भवति महता सदविवक्षितम् । वा. ६४६२३ पृ. १४४२. नोपकरणे ॥' इति । साहस्री. ९००. * क्रियाभेदः प्रतिकारकम् । भा. ६।१।४।१७. * कोणातेः प्रयोग, ऋयाय उपसवादेऽपि ट। पूर कियाभेदात् फलभेद इति न्यायः । यथा पया देवदनेन सद अस्माभिर्धान्य क्रीतम् । उपसा यथा यद्यत्करोति, तथा तत्तफल्मामोतीति । साहस्री. सश्चा, अतलभ्य संवादः । भा, १११२।१४।५९. श्रीगाते: खद्रग्यस्थ परस्वत्वापादनेन परद्रग्यस्य क्रिया यावृत्तौ हि कन्यसुजः प्रत्ययो न क्रिया- भामस्वत्यापादने द्रन्यविनिमये वृत्तिः । कु. ३।११६४१२ भेदे ।भा. ११४१५४४७. * क्रियामात्रसंबन्धे अत्या कृते विशेषस्बन्धो क्रीते का राजनि यूपं छिनत्ति दीक्षासु वा । भा. वाक्येन अक्षण या क्रीणाति इत्यत्र । वा. ३१३१४९९१ ११।३।३।३.. 'क्रीतराजक: अभोज्याचा अर्थ निषेध. विशेषरूपः। बाल. पृ. १६, 'श्रीतराजकः क्रियाविशेषणानि द्वितीयाऽन्तानि । एतद्विषयो | भोज्यान:' अयं पुरयायः अभ्यनुशा विधिः । पृ. १२, विचार: । द्वितीया ( भाट्टरहस्यगता)' इति विन्दो 'झीतराजकः भोज्यान.' अयं प्रतिग्रसररूपः द्रष्टन्य' अन्त्यमागे । के. * क्रियाविशेषणानि सवाणि अभ्यनुशाविधिः । पृ. १५. * * फीतराजको भोज्यान्नः' यत्र भवन्ति तम विशिष्टविधानात् अक्लेशो भवति । इति स्मृति प्रमाण नवेति सदेहे 'तम्मादमीयोमीये या. ३१६१२ पृ. ६८९, * यानि एकक्रिया-सस्थिते यजमानग्य गृहेऽशितव्यम्' इति अत्या विशेषणानि भवन्ति तया ( क्रियया) विधीयमानया विपद्धलान प्रमाणम् सिद्धान्त. | भा. अर्यादाक्षिप्यमाणानि न विधायक-यापार मिन्दन्ति । १।३।२।३ पृ. १६९. . क्रोतराजकमोज्यानत्य- क्रियान्तरविशेषणे पुनरिधीयमाने तथा क्रियया संबन्ध वचनम् अथर्ववेदेऽस्ति । या, ११३१२।३ पृ. १८१. रहितया अनाक्षिप्यमाणे अवश्य विधायकस्यावृत्तिरेष्ट-पा 'तस्माद्दीक्षितम्य प्रीतराजकम्य भोग्य भवति । 'सु. इति वाक्यभेद प्राप्नोत्येव । २।२।१२।२४ पृ. ५५६. 'श्रीतराजकोज्यानवाक्य जापर्ववैदिकम् । न च तस्या. • क्रियाविशेषणाना कर्मत्व नपुसकलिङ्गता इति प्रमाणवे विचिदम्यस्ति कारणम् । यदि यशोपयोगिचं वचनात् । के. नेहास्त्यापर्वणश्रुतेः । अर्थान्तरममा पेनाम्या: पति- क्रियाशब्दानां यागादिशन्दाना जातिवाचकत्व । इन्यते 11'घायान्तनिपिद यद्दीछितम्यान भोजनम् । नास्ति । मु पृ. ३३१, कार्तिकमते तु तेऽपि जाति- सम्यैव भूयते पश्चादम्यनुशाविधिद्वयम् । अमीरोमीय- गादिशन्दाहणं सर्वनामाख्यातशम्दानो संस्थायां बीते मा सति राजनि । मोर फालविकल्प: अन्तवार्य मि युक्त्वात् । पृ. १०५ स्थादागीरन्छैदशल्यत् ॥' पा. पृ. १८९.. 'आप- • क्रियासंयम्यस्य वारविमतिमाध्यन्वात् । वा. दर्मा यथैवान्ये मुम्पामभवदेनुका । तर प्राणपीदायी ३१९१६११२ पृ. ६७९. • रियासंबन्धस्य याचिका पोतराजकमोजनम् ।।' पृ. १९०, यत् श्रीनराजभोज्या- 4 का चाचकाः ·क्रमसमाख्ययोः १५०९ माधिकरणं यादयः, • क्रमप्तमाख्ययोः क्रमे वेदलितमेव अनागिनो- 8 एव गृह्यते । तथा मन्त्रस्य शेषिणमपेक्षमाणस्य अन- देशसामान्यनिमित्त परस्परपर्युपस्थानम् । पर्वत्र हि पेन 2 प्रक्रियया आयेन शेपिणा सह संबधो भाति । चित् अमिन्द्रदेशेन सेल्धोऽयकल्पते । न च समाख्यान ततश्च तन्निराकाइयतया द्वितीयादी रामपि एवमेर वतः किं चित् देशसामान्य वेदक्लप्तम् उपलमामहे, येन द्वितीयादिमिरेर योगेन भवितव्यम् । तत्र आमेयाधनु- संबन्धाभिमुख्यसंभव.। पा. ३/३।१४ पृ. ८३४. मन्नणाना आग्नेयाविलिङ्गलात् तेनापि •यवस्था विध्यति क्रमाधिकरणम् । प्रमोऽपि विनियोगे प्रमा- इति अन्यक्तलिङ्गम् उपाशुयाजकमाघीतम् ' दब्धि. नम्॥ माऽसि' इत्युदाहरति । ननु चास्य प्रकरणात सायन् ममश्च, देशसामान्यात् । ३२३०५।१२ ॥ विज्ञायते , तच पटीय, इत्यत्रापि विनियोग, प्राप्नोति । भाष्यम् -- अय कि एतापन्त्येव विनियोगवार- | अब के विवाहुः । उपायुयानपदणात् द्वयगरि अनुगृह्यते, गानि ! नेत्युच्यते । किश्च १ क्रमश्व, देशसामान्यात् ।। तस्मात् तद्ग्रहणमिति । शक्य तु यतुम् अननुप्राम अमरताम् आनुपूर्येण उपदिश्यमानाना यम्य पर्याये यं एल क्रमः पारणप्रत्ययविरुदत्वात् इति । शेषस्य हि सर्मा- धर्ममामनम्ति, तम्य तं प्रति आमाक्षा अनुमीयते । । थत्व प्रतिप्रधानावृत्तः प्रकरणावगतं न शक्यं बाधितुम् । सत्यामाकाक्षायामे कपमानः, तस्मात् ततो az एतायदुत्तरं माति येऽन्ये शेषिणः आगे- विनियोग. इति । विमिहोदाहरणम्, किन प्रयोजनम् । ते विस्पष्टलि। मप्रकरणवद्भिः मन्यान्तरः भानुपूर्णता पागानाम् अनुमन्त्रणेषु भाग्नातेपु उग- | अवरुदलात् नैनमधन्ते । न च विसः, अरष्ट- याजम्य क्रमे 'दन्धिनामाऽसि ' इति ( मन्त्रः) लिमत्वेन येपस्यात् । अदृष्टार्थाना मधप' इति चेत् रामानातः । तम्य भावामुलाय, तेन एकापता न । प्रतियामपन्यवेक्षणेन शर्मचात् । धन्यपि च यावा तर विनियोगमईति इति । तथा च ऐन्द्राग्न कर्म | अटाये निरपेशाणा गयन्तरे पति अमुचपानाभय. नियातस जातम्य (यभ्य सजाता: बान्धवाः वियाताः विरोध शात् । आमेशादिभिः कृतार्थैः उपेक्षित: सन् अगया गताः, तस्य) अमित भ्रातृम्पाव. वस्य पायाऽनुवाक्या- पुन: वेध्येच भवेत् । मस्ति नाम्य गति आयपान युगलमपि भाग्नापते ऐन्द्रामम् ‘इन्द्रासी रोचना दियः, इति । यि 'नयाऽविशातलिझाना प्रक्रिया विनि- प्रचपिम्यः' इत्येका, भपरम् ‘इन्ट्रासी नाति पुरः, योजिका । असोत्यस्य व सामध्ये सनिधायुप. भयद् पुत्रम्' इति । तत्र लिदान् विनियोगे सिद्ध संहनम् ॥ दधिनामाथि ' इति अलिलोड विविनियोगो भरति पूर्व युगल पूर्वस्य ऐन्द्रामस्य , यम् । न च इंश सन्तं प्रारण विनिरोस्तु धमम् । उचरमुरम्य इति । एता उदाहरणं प्रपोजन च इति । अपतु अभियादा युष्मदर्थ विए पायात गनि दितम् पा-- पूर्य देव कमसमारपयोरपि मशानादिमिः अभिमुप या अभिपत्ते, ना-यम् । उजिम मनि छान्यायः पर्तया रात्र प्रमो द्विधवेष्टो देश हित: अमिमुपस इनि अभियानमाम प्रमान पर सामान्यलभगः । पाठातुष्ठानसादेश्याद विनि- पाइप विजापनेतनमनन कर पानेस योगस्य पारणम् ।।निाऽपि अनुशरदेशमायेन इयो । कायापाफामर पापा एन । यापी प्रदेश भामरे प्रयास पट्यो, वा गरे अनुपानदेशक मोठी मागत अग्रीमोनीपाई पेन भग्नम भगाएपरेशायेगा यथारपापेन मरिमति। शमशा युती पनिपान मारी। मध्य मनमा मनमन्निन्य भर मगमा प्राधातु- पमम सोगे Fri भागि भान भन13HI1Im देश सम्ममा गि- अपनसमगीन भमाणीकनेस, हलिमारी मोम- ·क्षणमझयादः तत्सण्डनं व १५१८ क्षणमइयादः तरसण्डन आत्मना सष्ठ अतदारमानमपि गोचरयति, दवीपसी त्वस्य | मानविज्ञानमपि नैगम् । तदपि हि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं या खसमयगोचरता । स्वसवेदनाम्युपगमेऽपि आत्माऽनाम- विलोऽविकल्पश्च, समारोपोऽसमारोपश्च । स्वानुभवा. प्रकाशनमा नात्मानं समयेन वा, । वस्थापिताभेदस्य स्वरूपस्य तदाह्यभेदापेक्षया प्रत्यक्षा- नीलं रामयेन या घटयेत् । आलेचनमात्रता दीनामविरोधः इति चेत् । न, इहापि साम्यात् । न विशेषणविशेष्यभाऽविषयत्वात् । आशेचनस्यापि | सत्येतदपि विज्ञान तत्तेदन्ताऽधिकरणमेक आभ्यामनुरक्त तत्समयाविछेदेऽपि नीलादीना नैपक्षणमामवर्तित्व- स्फटिक गोवरयति , यदमिनं नानुभूयते अनुभूयते वा ! सिद्धिः । आलोचनस्यापि द्विवादिक्षणपतिःचात् एक एकत्वेऽपि च वस्तुनः तदनुरञ्जस्तत्तेदन्ताऽभेदापेक्षया वणमात्रास्थानासिद्धेः । न चैवस्य नमवदनेक्सबन्धो प्रत्यक्षताऽपरोक्षते न विरोस्येते । सह संभवाभावात् , विरुष्यते इति निवेदयिष्यते । तत् सिद्ध प्रत्यक्षेण विज्ञानकत्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वात् । न च स इति क्षणविवेकाप्रतिगासमानात् न इद्रियविषयजविषयता | पूर्वदेशकारससर्ग, अयमिति च सनिहितदेशकालस सर्गः मानसस्य किञ्चिदिन्द्रियविषयग्राहित्यमेवेति । एकस विरुष्यते । अतो युक्त यत् पनरागम्य स्वरूपे मनु मा नाम क्षणभेदः प्रतिभासताम् , तदभेदस्तु । परिच्छिद्यमाने तदभागो व्याच्छियते इति । तद. दुत इत्यत आह- 'अभेदप्रतिभासनात्' (विपि.) सोऽय ] •पपच्छेदे तस्वरूपापरिच्छेदात् स्वपन्युतियाच्छेद- रपटिक इति प्रत्य मिन भावती स्थापयिष्यति स्फटि- स्वभावत्वात् पद्मरागभावस्य, वदपाच्छेदे तापरिच्छेदा- यम् । नन्धिय न स्पटिक्स्य पूर्वापरक्षणावस्थानलक्षण | नुपपत्ते. । कस्मात् पुनस्तदन्ये पुष्परागादयो पर स्थिराव गोचरयिनुगईति । न रत्वेतद्विज्ञानमेकम्, छियन्ते ? तदभावाविनाभावादिति चेत् , स एप कुतः । कारणभेदात् विषयभेदाव स्वभावविरोधाच्च । तथाहि , स प्रयक्षेत्र कदा चिदपि पुष्परागपद्मरागयोः तादात्म्पानुप- इति पारोक्यम् , अयमिति च साक्षात्कार । न त्यनयोः लम्भादिति चेत् , यत्र तर्हि सतस्तादात्म्यप्रतीति., तन न स्वभावविरुद्धयोर्दहनतुहिनयोरिख शप्रेणापि तदभावाविनाभावः। समस्ति च योऽयं पद्मरागः एक्ला आपादयितुम् , लोक्यस्यैक्त्वप्रसङ्गात् । सत्यपि । इति देशमलभेदानुगतमेक पद्मरागतत्वमरमास च 'स्फटिक.' इति न्यपदेशाभेदे देदकाल मेदात् विरुद्ध यन्ती साक्षात्कारमती प्रतीतिः । तेन धर्मससर्गात् अनयोर्गोवरो भिद्यते । न च संस्कार | देशकालयोस्त संसर्गयोर्ग परस्परम् अतदात्मत्वम् , न तु पूर्वानुमायोनितया तगोचर नियत संप्रतितनीमननुभूत- तदवच्छिनस्य पद्मरागस्य तस्य भागत् , समर्गाम्या चरीम् अस्य सत्तम् अवगमपितुमईति ! न चेद्रियाणि वायत्वात् । ततोऽन्य रे त संसगंयो कुनस्तदीपावमिति सनिहितविपयाणि प्राक्वनी गोवरयन्ति तत्ताऽऽस्पदमस्य चेत्, सभाबादेवेति सैसगपरीक्षायां निपुणतरमुपाद- सत्ताम् असनिहिताम् । न च कारणभेदेऽपि कार्याभेद वियते । तस्मात् तत्तेद ताऽऽसदस्य पद्मागस्य तदव- पेमव । कारणभेदाभेदाधीनत्वात् तद्भदाभेदयो । अन्यथा भासिनोऽनुभास्त्र च एकम्बमनुमाद्वा अनुमानाद्वा आर स्मिकत्वापत्ते । तत्तेदताऽऽपदे च स्वगोनरमात्र । तदरमामलगफगभेदज मनः सिद्धम् । विशदनरकार्य. चारिणी स्मरणग्रहणे न परस्परस्य गोयर संमिन्त। सिौर पदीयमानमपि कारण फ्ल्पनीयम्, न पुनः मच आभ्यामयदेक विशनमुभपविषयाम्मेदसमर्थ अप्रदीयमान कल्पनामयात् कार्यदायमाझौतुमुचितम् , भवति उत्तादेव प्रमात् । न चास्य प्रामाण्यम्, रूपादि विशप्तीनामनि अपन प्रसङ्गात् । तदिह यद्यपीद्रियं वियप वेन अवस्तुनिभस वात् स्मादिविशेषाय । पेपमपर्यम् , यगरि च मरकारमायम् , स्कार तस्मात् प्रत्समिश स्थापयति मायानिति मनोरथमात्रम्। मधीचीन तु इन्ट्रिय भावयिष्यति प्रत्यभिशातला भावा- अनोच्यते । एवमेवेद विशन प्रत्यभिशासमाख्यानम् । नुविधानान् प्रचमिशामायामाक्यो । नहि नाजीजनत बनून स्वमाविरोधान्नेति, उन किनिदानी भवतामनु- | बीबमयुरम्, इति मृदादिसहितमपि न जनयति । तेन शक्या मनु ·क्रया सोमस्य १५११ क्रियाऽपि न विता समुच्चयो वा, सोमधर्मः पूतीकादिषु श्रुतेष्वपि प्रतिनिधिषु तुल्यः । भा. मालोच्य द्रयविधीना सापेशत्वक्त्सनात् समुच्चयः इति ३।६।१५।४०, * क्रयार्थ सोमस्य साद्यस्ने विहितेन । सिद्धान्तयिष्यते । कु. ३१११६११२ पृ. २५६. त्रैवार्षिकपुंगवेन प्राकृतसर्वक्रय यस्य बाधः । १०१३।१६। "क्रियते देवदत्तेन, क्रियते स्वयमेर इति वा प्रयोगे उपसर्जनीभूतप्रयोजकन्यापारः प्रयोज्यव्यापारा * क्रयणं सुरायाः वामण्याम् 'सीसेन श्लीवात् विवश्यते । वा. २११११११ पृ. ३७८. अस्या'। भा. ८।२।१४. * क्रियमाणता नाम संकल्पादेः कारकपचलनात् क्रयणेषु तु विकल्पः स्यादेकार्थत्वात् ।। प्रभृति आ समातेः । वा. ३१८।१०।२२ पृ. २१२५. १।४।३।५।। • क्रियमाणानुवादी मन्त्रः होतः यूपपरियाणे 'अजया कीगाति' 'हिरण्येन नीणाति' इत्यादिना 'युवा सुशमः' इति । मा ३८५१०१२२ पृ. ११२४, उक्तेषु कयणेषु सोमायणार्थेषु दशमु द्रव्येषु विकल्प: क्रियमाणानुवादिनो मन्त्रशः अध्वर्युगा क्रियमाण- स्यात् । केन चित् एकेन क्रीणीयात् । एकार्यत्वात् । मनुवदन्ति 'अञ्जन्ति वामध्वरे देवयन्तः' इति यथा । एककार्यकरत्वात् । इति पूर्वः पयः । सोऽनुवाद: भलमध्ययोः स्मृतिं कर्तुम् ! १२।३।१६।३७, प्रयोगे द्रव्यसमवायात् । ६ ॥ कियमाणानुवादिनो मन्त्राः एवं कन्यमिति प्रत्ययं वाशन्दः पूर्वपक्षं ब्यावर्तयति । सोमक्रयणद्रयाणा | कुर्वन्ति, करणमन्नास्तु करोमि इत्येवम् । १२६३।१६१३७, न विक्र:, किन्तु समुच्चयः । प्रयोगे क्रयणस्य प्रयोगे * क्रियमाणानुवादिनः दोना मन्त्राः अध्वयों. स्मरणार्थाः । विकेतुरानमन कर्तव्यम् , तर द्रव्याणा समथायात् सम.सरणार्यस्य च मन्त्रस्य आम्नानसामति सारित कृतम् वायस्य आरश्यकन्यात् । एकत्यादिना दन्येण विनेतु.| अदाय भवति । तस्मात् होनाणा मन्नाणा समुचयः । रानमनासंभवात् । तस्मात् विध्यनुसारेण समुचयः इति । १२।३।१६।३६-३८. क्रियमाणानुपादिना मन्त्राणम् सिद्धान्तः । दशद्रयाणि तु १ एकहायनी गौः, अनुष्ठीपमानास्मृतिफलकत्वम् । सु. १०२. २ हिरण्यम् , ३ असा, ४ धेनुः, ५ तद्वन्तः, ६ मा, ० क्रिया अनुमानगम्या | बृहती पृ २४३. ७ अनदान, ८-९ मिथुनो गावी, १० यामश्र इति । • क्रिया अनुया प्रनीता राती काराणि प्रत्याययति समुच्चयं च दर्शयति । ७॥ | इयपगतमेतत् । भा. ३।४।४।१३ पृ ९२३. . किया- 'त ये दशभिः श्रीगाति, दशावरा विराट् विराजमेन। ऽपि जायादिवत् देवदत्तादिभेदेऽपि 'चलति यति मामोति' इति अानुवादः सोमायन गाणां समुधर्म दर्शपूर्णमासानु तिति' इत्येव एकनुद्धिवेदनीया न दर्शयति । तस्मात् समुधाः सिद्धान्तः । के. भेदं प्रतिपद्यते । गहि अत्यन्ताभिनर मा क्रियायाः, • 'पणे विल: स्यादेकार्थयात्' इत्यधिं येन तद्देदात् मेदः स्यात् । भेदोऽपि तु अस्येव, अने. फरणे सोमकपे गादीना न्यायेन समुच्चयः साधितः । फान्यान्युगिमात् । शा. ६२३. सोम--पत्र तुन सोऽपं जायो. समुधपः । बाल. पृ. १६६. . क्रपणे न शब्दान्तरादिभेदकामागमस्ति, तत्र प्रयभिशापाः क्रिया- विक्तः पादेकार्थत्वात् (क्रमणेषु विकतः इति 'यक्तिरेकर , मेदवयमस्तु फदिमेटासम्बन. शु-पाटः) इति सूत्रेण सोमायसाधनाना द्रव्यागा विकसः सततानुपरन्धिय न्यारामागदुपरयते । ततय मान्दवत् पूर्वपशितः । सु. पृ. १३०३. . ऊपमेदाम्मुरगमे किराया भपि नियापम् । अस्तु वा सर्वोपर्तिर- क्रयणेपु० स्यधिकरणस्य अनुन्भेश्यसनात् । वर हि मात्रप एकम्पतिक यात् भामे पानी योनी सोरसि ऐकसम् । अयसाधनेषु भाऽऽदिदन्येषु विर: स्यात् इति , यावन् एमपूर्गनुवरम एकेन यग विषयीत, पूर्वपञ्चयित्या सोमक्रयम्य भनुडाने पायागो समायस्यो. तावदेक कर्म, भ पनु मिले। • fench न बिना परवे: एमपय एव । कारमधानात् पदार्यानां गौरभिर मारपडे कर स विशा' (RNET - ·क्षणभङ्गवाद तुरखण्डन च क्षणभङ्ग गाद वारसण्डन च द्वयोरन्यतरनिषेधे अयतरव्यवसानमिति प्रकारान्तरा- चरमभाविनि सति हेतो उत्पत्तिमति कार्यों पत्तेखश्य- मावात भानामर्थक्रिया मामाभ्या व्याप्ता, नौ च ग्भावनियमेन न्यमिनाराभावात् । न च स्वकारणात् पति- स्थिरात् म्यावर्तमानौ अर्थक्रियामपि न्यावर्तयतो वृश पाल माविम्वन कार्यजननवभारी भागे जात इति शिशपायम् एषशिलामयादचरपदेशात् । तथाहि , न स्वभावादेव विलम्बकारीति सामतम्, विक्रूरामदलात् । तारत् क्रमेण अर्थक्रियासमवा, स्वेनैव हि रूपेण भावा । कि कतिपयकालविलम्बे अस्य विलम्बनकारितास्वभावो अर्थक्रियास्पयुज्यमाना दृश्यन्ते । यतो यन् य कार्या | निहत्तो न वा, निवृत्तश्चेत् का स्वभायो न निवृत्त । न्वय यतिरेकानुविहितभावागाव तत् कार्यप्रसवसमर्थम्, स्वभावनिवृते । अनिवृत्ती या यमस्य स्वभाव ' रूप च तेषा कार्येण अनुक्तान यतिरेकम् इति निवृत्तानिवृतरूपविरुद्धधर्मसर्गात् । अस्वभार वे घा तदेव समर्थम् । तच द्वितीयादिविर क्षणे प्रथमेऽपि न विलम्यते इति जमान वरमेव कृतकृत्य प्रण येत । क्षणे सदिति द्वितीयादिक्षणजन्य कार्यकलाप प्रथमे एव | अनिवृत्ती कनिपयकालक्लातिकमेऽपि न कार्य जनयेत् । धणे जनयेत्, समर्थस्य क्षेपायोगादिति नाक्षणिकस्य | विलम्पकारिताया रूपस्य तादवस्थ्यात् । तदुप्पन क्रमेण कमवद्यापारसंभव । न कमेणार्थक्रियाकारिता संभवति भावस्य । नापि स्यादेतत् । असमर्थोऽपि क्रमव सहकारिस निधानात् । योगपयेन युज्यते । तस्मात् यावत्कायें रिमपि प्रथमे कमेण करोतीति । तदनुपपन्नम्, विकल्पासह वात् ।। क्षणे तेनापणिवेन स्त्रनामना सपादिता, तारत् सर्वे किमस्य सहकारिण विश्चिन उपकारमादधति न या! | द्वितीयादिक्षणे सपादयेत् । तारकार्यपादन योग्यस्य आदधाना भपि भावादिनमभिन्न वातत्र भिन्नोप आ मनो द्वितीयादिक्षणेषु संनिधानात् । तथा च सेरादि काराधाने मानरूपे ससपि भरभजनने सत्यप्पस्मिन् | तस्य संपादनाऽनुपपत्ते , तदयवे द्वितीयादिक्षणसंपा- अनुगर धैरु पत्तिमत एकोपकारात् कार्यस्य निप्पतेन । अस्य न योगपरेन निखिलक्रिया निर्वतनम् अपातिकस्प सकारीमाय स्यात् । न चोपकारमदवारि पार्यननन । युज्यते । वदनेन पर येश नाक्षणिकस्य कम माम्यामर्थ मिनि सामतम् । उपकारयोरकारातरजनने अनरस्थाss-बियाकारिता कल्प्यते इति । विपक्षे अमणिक वे पातात् । तत एव चोपकार्यस्योत्पतेर्भावस्य अत कारिव ध्यापकामावात् ततो यावर्तमान सच क्षणिक वेन प्रमन इयुक्तम् । अभिन्नोपकाराधाने भाव एवा व्याप्यते इति प्रवित्र धसिद्धिा। भिधीयेत, न च स मार सिद्ध शक्य आधातुम् । स्यादेतत् । शिकोऽपि भावा अर्थफियाजननस्वभागो अनुपकारकत्वे या सहकारिणो भावन नापेश्येरन् इत्यु न वा । न चेदम ३ । जनकस्वभाव, किमय पवमरश्रमेर बीजमड्बुर जनयेन् , अनपेक्षय क्षेपा । सहकारिभि । इयुत्पन्नमारमेर बीजमधुर जनयेत् । योगात् । क्षेपे या पश्चादपि न जनयेत् । यदि मन्येत ननूपन्नो बीजधग ममर्यो जनय येवाकुरम्, मृत अनुपकारका अमि मान्ति सहकारिण , यस्मात सह- पुनस्तायोन्यत्ति पूर्वस्माट्रीजगात् । तहि तसतानपति भाव कार्य करोति । न च नापेश्य ते , तेविना कार्यस्य ' ताना सर्वेषा बीज वाऽविशेषात् अकुरजननमाममिति अनुपत्तरिति । तन्त्र । स्वरुपेश चेन् कार्यजनको भाव, लन्धन ममात्रमेव योजमगुर जनयेत् । नेयम् । पूर्वपूर्व- परमानैतानन्तरेण जनयति ! तेम्प प्रागपि रूपसमा शिनिपीजयनादिशगममाधानोत्पन्नाति यत्तदुत्तरोचर धात् । सहकारिरूपेण का जनक वे ते एव जनका, न गारपरालयमा अयो चीजण समय समर्थ. माश । अपरूपेण या भयाय जनकये गगनगिन । चियादिशुमान अनपेश एवाझुर जनयति । न स्थापि सत्वेन मद्यवहारगोचरत्वम्मत न चोभयमाश चाय शियादिसामुन तदनयेवस्यामि विना यार. भावानुविधानान् अर्थवि समासादयो, एकैकलाप गर । उदेवसामग्यापारस्य तदभावे अभावान् । न म्याभिचारात् , असादुभयाधीन मवेति सापतम् । ] चासदारिता सिन्यादीनाम् , तेरेव सह महुरजननात् । . - ·क्रियया गुणा १५१३ क्रियाणामाभितत्वात् वि. २६१११ वर्णकं २. * असंबद्धेषु क्रियमाणा गुणाः तण्डुलाः प्रत्यक्षा भवन्ति , पेषणे च कृते पिटानि । अतः क्रियां न परिच्छिन्द्युः इति क्रियासंबन्धिनमाश्रयन्ति । वा. क्रियाणामर्थ यत्रात् नम्य फल्लम्म निर्वृत्या निष्पच्या किया- ३११६७१४ पृ. ७१७. * क्रियया गुणा न संवध्यन्ते णामपवर्गः साति: स्यात् । तण्डुलनिष्पतिपर्यन्तमबहन- अमूर्तस्यात् । द्रन्येणेवर संबन्धो भवति । भा. १०१२१ नम्, पिट निष्पत्तिपर्यन्तं च पेपर्ण कर्तव्यम् । न तु २९६९. क्रियया च संबन्धः समासोत्तरकालभावी । | सर्वोषधावधातवत् सकृत् । क्रियाणामितिपदस्य अर्थशेषत्वे बा. ३११।६।२५ पृ. १३७३. . क्रियया हि काराणां । अपवर्गे चान्वयः । संबन्धः, न द्रव्येण । भा. ३११६।१२ पृ. ६८६. क्रियाणामाभिवत्वाद् द्रव्यान्तरे विभागः * किश्या हि प्रधानस्योपकर्तव्यं गुणेनापि । चा. पण स्यात् । ६।३।३।११ ॥ १४ पृ. ७१८. क्रियायाः अन्त: उभयपकारः । क्रियाणां दर्शपूर्णमासादिकर्मणाम् आश्रित यात प्रामादि- कृत्या औदासीन्यम्, क्रियान्तरम्यवधानं च इत्युक्तमेय द्रन्याश्रितस्वात् द्रव्यान्तरे प्रतिनिधिवादिना नीधारादि- (पूर्वाधिकरणे)। भा. १०६६।११६३१.७ क्रियाया: अपूर्व- दव्ये अन्यस्मिन् स्वीकृते विमागः कर्मभेद: स्यात् । तस्माद विधिर्यया अमिहोने जुहोति । चाल. पृ. २२. क्रियाया | द्रव्यापचारेऽपि प्रतिनिधिन प्रायः इति पूर्वः पक्षः । अभिधायक वाक्यं चोदना । भा. २११११११ पृ. ३७२. अपिवाऽव्यतिरेका रूपशब्दाविभागाच्च, * क्रियाया एत्र लोके कपम्भावाकाक्षायामन्वयदर्शनात् । गोत्ववदेककय स्यानामधेयं च सत्यवत् ॥ १२ ॥ मीन्या. ० क्रियायाः फारकै: सह समवायलक्षणः संबन्धः प्रतिनिधिन प्रायः इति पूर्वपर्क सूत्रेण प्राप्तं अपिया अनादिः । जु. पृ. १८८..झियाया: नियमविधिः । इति पदेन निरस्यन् सिद्धान्तमाह । विहितद्रव्यापचारे पपा श्रीहीनवहन्ति' इति । चाल. पृ. २४.. क्रियायाः प्रतिनिधिधि एव । अन्यतिरेकात द्रन्यमेदेऽपि पागस्य प्रतिनिधिनास्ति । भा. ६।३१५।१८-१९. ० कियाया: । व्यतिरेकामावान् भेदाभावात् । रूपनाविभागाध सार्मिकायाः कर्मप्रधानत्वात् । जु. पृ. १८६. रूपभेदामागत् शब्दभेदाभावाच । श्रीहिस्थाने जीवाराणा • फिगायाः स्वसाधनभूनद्रव्यपरिच्छेदसायप्पात् अरुणा- प्रतिनिधित्वेन मणेऽपि यागस्वरूपस्य भेदो न मरति । sऽदिगुग: उपत्यैव शेषः । पा. ३११॥३॥३. चोदना | नापि दर्शपूर्णमासम्दात् सदान्तरममाः । तसात इति क्रियायाः पार्नकं वचनम् । मा. शरा२१२ प्रतिनिधिना झियमाणेऽपि कर्मणि ऐकका स्यात् , न पृ. १२.०न न प्रधानक्रियायाः सर्गण्येव साक्षात् कर्मभेदः । गोचश्त रण्डस्याने मुण्टे आनीतेऽपि यथा सापनानि मरन्ति । अवान्तरम्यापाराधीनत्वात् संवन्धम्य । गोत्वस्य भेदो न भवति तदत् । नामधेयं च सत्यरत् । ३.शा१२ पृ. ६९३, . क्रियाणामति यथा आधरमेदेऽपि गोत्वादिमावस्य गोरा दिसामान्यात् संकल्लादिभिराप्यमानस्यात् कर्मवं भाति । तेन ! अमेदात् तसिमित गोः इत्यादि नामधेयं न ओल्याशिसमक्लाद्यपेक्षया अमिहोत्रमिति दितीया- मियते तत् नी गरादिदम्पमेदेऽसि कर्मभेदाभावात् निर्देशः। शरा५।१६ पृ. ५०५. दर्शपूर्णमामादि नामधेयं न भियते । तस्मात् क्रियाणामर्थशेषत्यात प्रत्यक्षोऽस्तिनित्या. नीवारादिरूपप्रतिनिधिप्रणेऽपि न यागान्तरगमगतः । ऽपथ: स्यात् । ११।१५।२७ ॥ 'रूपाविभागात् साम्य रूपणम्य अभेदप्रन्ययम्य अति. कियागामर्थः शेषत्वात् इति पाठ मावश्यकः, सतु भागात् बाधाभावान् । शन्दारिमागात शन्दान्तादीना भारि नौगलम्यते । कस्य चोपचात् झ्याशामायाम् मेदाराना अमावात् । सत्वान् ( गो यत् पम्प धिनमा अर्थ एवान्वेति । अर्थः प्रयोजनम् । तथा स्थाने पाठः) साम्देन पकयो तिमि | च क्रियाणाम् अवपातपेपणानाम् अर्थदोष यान फलसप्तम्यन्तामतिः । यथा पति मिशासपि मानिने सापकत्वात् क्रियायमर्षः पयश एव । अपघाते फोभियते तत्'शी लम् । शेष समानम् । के, मी.को, १९. पा.

·क्षणमहबाद तत्खण्डन च १५२२ क्षणभङ्गवाद तत्पण्डन ५ माय । अनुयारयन्ति च पट्टय एव सितिवीजादय यदि मन्येत । द्विविधमिह कार्यम् । एक खाय यतिरेको अङ्कुरम् यत् नियमेन तदुपादस्य सहकारिभिराहितातिशयविशेषम् अपरपराप्रमरधर्मकम् , पुरस्तात् सहभवत । कातालीप यायेन तु विन्यादि । द्वितीय तु सहकार्यातिशयनिरपेठजननम् । तत्राकुरे क्षगानां प्राग्मावो न निपमवान् भात् । न चाकुरमान | आहितानिशयविशेष परापेक्षज म । आगोऽतिगयस्तु वीजनशस्य परसादश्श्यम्मावि , चित्यादीनामपि तथा सहकारितातिमयपरपरा निरपेशी पाद । न तदु भाग 1 तायपि प अङ्कर इव वीजवणस्य भयविधांप कार्य वीजस्य मतानमामात् उत्पत्तु परस्त दयाभाव नियतानि । न च पौनपिप नियमादय } मईतीति चिया दिसतानातरापेक्षमेव स्वमतान पति कार्यकारणभाव । अपि च एकैककारणन्याभावे न भिनसतानपति गान् कादाचित्क कार्य करातीनि करते नियमेन अङ्कुरादिसहभुको भूग्गादपो भवेयु तस्मान्ने कृषिमं । मातानातराणि तु कादाचित्कार्यो पत्तो ये कस्मादेकम् । यताह न कश्चिद् एकमेक्स्मात् ' इति । सहकारित्या त एव , यथा अनुरोपनी सहकारिणो नाप्येक्रममादने कम् , अनेकचिनिधीजने जोऽनिलमल्लिा- बीजस्य सामयप्रयोधहेतव , कदा चित्तु ए चियादीना न तरभावनियमात् अकुरादीनामनेवेषाम् । नापने ये मेल्नईतवम एव मामविबोधहेनयो भवन्ति , तथा कस्मादेवस्यैवाड्रस्प जमेति साप्रतम् । अङ्कुरात् । योजनामायानिशयोत्यादने सामयबोधहेतब उरसर्पण भिनाना भूम्यादीना तेन महेकदेतुकत्याभावे तसहभाव प्रया { सर्वथा सतानातरै अनाहितातिशयभामर्थे । नियमाभावप्रमङ्गात् । त सहभावनियमस्य च अड्डरवत् बीज फायविशेष कादाचि क करोनि । म मर्यप्रयोधहेतवश्व तेषामप्यविशेशन् । तदनेकसादनेकोत्पत्ति परिशिष्पते । दूये, सहकारिग्रस्यमा उपलपणापत्य याश्चेति । तदनुपपन्नम्। तदमालोचनीयम्। कि पूर्वक्षणा उत्तरेषा क्षणाना परम्पर निरपश्चा एव जनका आहोखिन् सापेक्षा ! तपाहि , भवतु द्विविध कार्यम्, अस्तु च न कााचिक परम्परनिरपेक्षा वान् सन्तानान्तरापेपम् । अपनार्यस्तु धान्य पायाणि ननय तीति , सत् किम् अनभ्युपेनारोपितप्रति कारणस्य स्वसामध्यप्रबोध इति चेत् । ननु सामर्थ्यत म पेधप्रपञ्चन । तत् किमिदानी समर्थ वीजगजनकोऽपि बोधयो समर्थभावत प्रापट्या गतिरकात् समर्थप्रत्ययोपाद सपनने , इति कृत सहकारिभि । ननून ते इयुक्त स्यात् । तथा च खोत्पादे अपेक्षेत कारण पेशावात किन्तु स्वप्रन्ययाधीन नियलसनिधयो न व्यवधे सहकारिप्रत्ययात् । सत्यम् । नाम्युपगम एष दोष वेन ईगते इति । किमय कृषीवलोऽपि न प्रज्ञावान् य चोयते । अथायममुररामर्थो या क्षण आधानिगयो था , कुसूला पनीय चीजमावपति भूमौ परिकर्मिनाया कि निरपेक्षण स्वमन्तानमाजमना पूर्वधी जयणेन जयते খ্রিত্যাহিম বিন হলিশীঘষে ললল निरपेक्षेश, न पुन खमतानमाजमना तस्यापि साम पदनात् , बीजात् दुमूलस्यात् व- सतनादि । पूर्वस्मादेव पुनादुत्पचे । गनु समानसून मम बहुषु तरदानात् । तनावपतीति चेत् । अथ विमय न बोनमताने क्यान् विश्विदेव बीज परपरया अदुर- स्वपत्तागमाप्रप्रयासमो बीजपण ! तपा चेत् कथ अननानुगुणमुपजनयति चीजचणम्, माय भी नवगा सतानान्तर सहकारि नापेक्षेत कार्यकरणे ।। मनु अपेपते , मिनसताने पनिता १ न खलु उरमणमन्यथात् मार एष चैप स्वोत्पादे, न स्वकार्ये तत्र चास्यानपेच मुच्यते । तेषां समानाममानमतानवर्तिना पश्चित् परस्पातिगयो न तु स्वोत्पत्ती । ननूपत्तानि अम्प मतानकी बीजपणानाम् । अथोपयाणप्रत्ययात् पर न त मना) जागर्ति पूर्व एव निरपक्षण । एक तस्य पूर्व पूर्व । यतिनो जनयति परपरया अपि अगुरजनमानुगुग चीन स्वसत्ततिपतित एवानपशो जाति जनने , इति असून. सगम् बीजमाप्रजननात्तु तेषां काय चिन् पीजशा मिडिलबीजे एवं स्थान् कृती सीपल , इतमस्य स्योगमपंगन्यमामुर आवातिशयोपाद । हन्न प्रेशरत पिकमा दुखाकरेणेति । तदमावे मनि उत्पनोऽसि जनयदेव ने वास्य उसमर्पण अन्पक्षणमाप्ता .

·, कियाऽनुमेयता १५१५ क्रियापतिनिधिनियम विधिः मिगतात् प्रयागदामनः शरीरसंयोगादेव विभाग- क्रियायाश्च देशविभागयोगोपत्तश्चेति चेत्, एवं हि संयोगयोरुपपत्तो रिमन्तर्गडुना कर्मणा ? प्रत्यक्षावे तु असमयायिकारणसयोगप्रयुक्त इत्यवगम्य शाम्यतु भवान् । ययादर्शनं कईद्गीकारेऽपि न दोषः । नैवम्, ताई तन्तुद्यसयोगम्य असमयायिकारणभूतस्य बहुतन्तु- सपोगो हि स्वाश्रये स्वाश्नपसमते या कार्यमारभते । व्यापिपटहेतु पात् व्यभिचार इति चेन, तत्रापि विभाग- इति नियतम् । यथा सन्तुमयोगाः स्वाश्रयेषु तन्तुधु द्वारेण उत्पादकत्वात् । तथाहि, तन्तुदयसयोगः प्रथम पटम् , प्रवाश्यपसंयोगास्तु स्वाभयसमवेते अश्यविनि स्वाभये तन्तुद्वये पदभागमुत्पादयति, उत्पनेन पटभागेन महत्यम् , सन्ततुरीसयोमस्तु स्वाश्रये तुर्याम् , स्वाश्रयः तस्यन्तरस्य सयोगात स्वाश्रये पटमागान्तरम् इत्येवमुत्तर- समवेते च पटे पटतुरीसंयोगम्, अत: स्वाश्रयास्वाभ त्राप्याम् । अतो न व्यभिचारः इति । एवं श्यणुकायु- पयोः शरीरदेशयोविभागसयोगी सयोगहेतुषो न भरतः। पत्तावपि द्रष्ट यम् । अथवा यावता संयोगानामेपरिमन् अत आमशरीरसंयोगात् स्वाश्नये कर्मो-पद्यते , कायें अम्मवाधिकारण यम्, तावन्तमपेक्ष्य स्वाश्रयादि- ततो विभागयोगाविति न कर्मविच्छेदः । ननु यथा न्यातिः । अत एकार्यवेऽपि महापटस्य न व्यभि. खाश्रये कार्य करस्य सयोगस्य स्वाभयसमवेतेऽपि कार्य. चारः । अथवा यनैकस्मिन् कार्ये एक्त्यैर असमरायि- करचमडगीकृतम्, तथैव अखाश्रयेऽपि कार्यकरन्य. कारणनम्, तथैवेयं यातिः। प्रालादामशरीरसयोग- मगीक्रियताम्, स्वाभयसमवेतेऽपि हेवन्तर वा स्त्वेक एवेति न कश्चिदोषः । ननु यदा प्रयत्नादाम- क्यताम् , किमर्धपैरासेन ? नेषम् , अन्वयन्यतिरेकाम्या शरीरसंयोगात् दारीरे विभागसयोगोत्पत्तिः, तदा प्रयत्न. हि स्वाश्रये स्वाश्रयममवेते च हेतुत्वम् , तान्यदर्शना । वदामदेशासंयोगात् देशेऽपीति न तदतिरिक्त कर्मानु- पेक्षा अन्यतरम्य नास्ति । आत्मशरीरसयोगम्य विमाग | ठानम् । नैवम् , देशशरीरविभागतयोगस्वेक कार्यम् । संयोगहेतु चे नारसपायतिरेफाभ्या हेतुबम्, पति एकस्मिनेर कार्य प्रयत्नवदामशरीरसयोगस्य रेफाभावात् । आमशरीरसयोगे सत्ये कार्यस्योदयात् । प्रपनदात्मदेशसयोगस्य च हेतुत्वात् नामशरीर. यापि सिद्धोऽन्वयः, तथापि आत्मशरीरसयोगस्य सोगम्य अस्वाश्रये देशे कार्यकर पम्, आत्मदेशसयो- सर्वदा सद्भारात् नास्ति तदभावे कार्याभावः । अनश्च गस्य या अवाश्रये शरीरे इति । किञ्च आमदेश. बुद्धयादीनामामारणत्वयत् अन्ययन्यतिरेकायसितकाप- संयोगस्यापि हेतुले क्लतम् , क्ल्पनीयम्, तदर कारणमारदृष्टान्तेन तासमवेतमार्यपादित्यादिहेतुना । कर्मपनम् । अतः फर शरीरे अनुमेयम्, ततो अनुमानेन कार्यकारणभावः, इति प्रतिरत्तन्यम् । अतोड विमामर्सयोगाविति सर्षमुपपनम् । प्रवि. पृ. ३५-३८. न्यायतिरेकापेक्षत्वादनुमानस्य, अन्वय यतिरेकाम्या क्रियाऽन्य विना कारकाय याचात्त. मजि. पृ. च स्वाथये स्वाश्रयसमरेते या कार्यारम्भस्य अवगत १९२० कारकत्वं विना क्रियान्वयायोग । मु. यात्, तदनुसारेणानुमात यम्, न अधाश्रये इति । पृ. ७५१. বাগাস্বামীহারাধীন • मियाऽपचारे ग क्रियाऽन्तर प्रतिनिध्यात् । गुल्पप्रमागगम्मन्या, अत: संयोगस्य स्वामये खानयसम- क्रियाया न प्रतिनिधिः । भा. ६३।५।१८-१९. चैते वा कार्यारम्भाय नावाश्रये इति कर्मवानुमेयम् । • क्रियापदं बिना अन्वयमोघाजननम् । मणि. अधेन्द्रियमेयोगस्य आत्मनि ज्ञानजनकपात स्वाश्रये पृ. ११२. इति नियमो नास्तीति चेन, असमायिकरणमयुक्ततात् • क्रियाप्रतिनिधिनियमविधि. पयागिदि यन- अस्य नियमस्य । भन्द्रियसंयोगस्तु निमित्त कारणम् । मान; मासेत् प्रजापभिानाम लोक पति मुगापा असमायिकरणम्यापि राहि मभिचारः, वैगुदर विमाग- यजमानमागमस्थाय समिधा स जापात् ' इत्या. समाविकारणेन सदविभागोत्पत्तेः एकापेन च सादेः | पस्सम्यः । मन्त्र होमः प्रक्षेपमानम् , देवताऽभावात् । अत नास्ति, ·क्षणमतवाद वत्सण्डन च १५२४ क्षणमगराइ तत्सुण्डन च . . न च कारणलेव सता स्वस्थ नीसदेग्नुमावसितम् । यच विकसितम्, स्वभावतो माया विनश्वरा तद्धि तेनैव स्वरूपेण स्वमावयवच्छिन्न तामुतासुअविनश्वरा या बायते इति, तत्रोच्यते । न वय दिन अर्थनियास्पयुज्यते , न पुनस्त कारिता एवास्य रूपम् । श्वर माविनश्वरत्व वा जानीम , किन्तु म त स्वहेनुभ्यो मा भूदपर्यायेण अनेकार्थनियाकारणे रूपभेद , मा च जायन्ते , घमले च हेय तरेग्य स्वप्रन्ययाधीन भूदुपाध्यपेषमस्यापि निरूपणम् , कार्य पर सारस्य | सानिधानेभ्य इति । चमश्च ध्वस्यमानाभिन्नो हेतुभेदान शुद्धस्यैव निरूप्यमाणवात् । पारण वे तु सत्वे यथा स्वभावमेदाच । उपादितश्च स्वभावभेदो नियोगक्षा कार्यत्र भायस्वभावोऽपि यस्तुत कारणाधीननिरूपणम् , याम् । नन्वस्मिन्नुत्पन्नेऽपि भिन्नमूर्ती निभायात मावस्य ? तथा कारण यमपि स्वसंरधिकार्यमन्तरेण अशक्यनिरूपण म विचिद् आयातम् । अस्ति अपमायुष्मान् माव । अस्तु मिति सत्व गुदन निरूप्येत । ततश्रोपाध्यपेक्ष गुद्धो स्वकारणाधीनज मना तदमावेन तस्वरूपविरहस्मणेन वा, नाशे कार्य सत्ववदिनि पाहयेत । तथा च यद्यस्ति खरमणशालिना स्वानुरूप व्यवहार प्रवर्तयता निरस्ता सर्वर , तथापि सिद्ध सद्प एव मावस्तविज्ञानालम्बन समस्लाक्रिया , कि नच्छिन्नम् । न च भुरभाविता प्रत्यय वम् अनुभविष्यति । अप नास्ति , तयापि स्वस्व विनाशस्य हेवन्तरानपेक्षतामावहति , असिद्ध वादनका हेतुतो लब्धस्वरूप एचापात अविञ्चिर, समर्थोऽवितिकवाच । इद हि भान् निरूपयतु , कि घरसतानात् तत सहकारिसनिधे तासुनासु अर्थविन्यासूग्योश्यते । न । संविभागा कपालमेतति ध्रुवभाविनी न वा । न चेद्विनाशो च प्रयमत' कार्यानुपरन्धेसामर्थ्यम् , तथा सति । ऽपि घरस्यावभावी । न खलु सविभागक्षणो यादमन्तरेण আমমাইরণি খ্রিষ্যহিয়াখানা মক্কারুশরিন {গৰিনামীমই মৰিৱিনৰথ। বখা ব্যাধির इयुतम् । ननु जनक यमजनस्व च विरुद्धौ धौ । भुवभाविता विनाशस्य } अप भूरभायिनी, तम्यामेत्र कथमेश्य समाविशन । तथैवैध बीते अहुरजनकय विभागसततो ध्रुरभावि यामपि मुद्रापेक्षिण्यामनेकान्तिक तदजनावरक्षण च हित्यादिजनक र मान्न विरुद्ध । घुरभाविव नानपेक्ष वेन ग्यासमिति हेवन्तरापेशाब विरोधित चेत् कपमभेद ! भेदश्वेौक जगति | निषेधुमहति । तस्मात् क्षणिकन्यसाधनानुमानप्रति विश्चित् इति नानेकमपि स्यादिति मुनिरूपितमनमरता क्षेपात् अबाधित प्रत्यभिज्ञान स्थापयति भावान् इनि भावाना तवम् । सकृदुपलम्यमाने कार्यभेदेऽपि सिद्धम् । कणिका १२२-१४० यी रूपम्प जनकस्य अभेदागते प्रचक्षेण अभेद क्षणमङ्गवाद तत्खण्डन च । (शा-) जनु इति चेन्न । हापि ममानवात् । न परवत्रापि प्रभव सर्वभावाना पणिक्वान् क्थ शन्दस्य नित्यता कार्यभेदेऽपि वीजरूपमयदन्य-पेश । न च नत्र कि पुन सर्ववणिकन्ने प्रमाणम् । प्रय3 तावत् काल प्रयोगाप्रयोगमामाभ्या विरोधावगति , अतिप्रसङ्गात् ।न च सता रोषयति, न कालातरनिऐष करोति । नीलमन्यस बीजम्यापि यदेव नवम् , तरजनकत्वम् । न च मिवन पीतिमान पति । दृश्यादीनन । तस्य न समग्य स्वभाव, अपि तु बीज जनकच न निवेध । नन संगति कालान्तरं दृश्यम् , येन दृश्या- तदितरप्रन्ययममवधान वा सामर्थं वा धमभेद । दर्शनात् तन्नध स्यात् , नवा यदपि प्रमाण पश्याम , समवधान चोरसगश्ययाधीनमय । न च न धर्म स्वमारहेतुक प्रमाग सत्तामात्रानुअभिशापविषय रादिनि । धभिगोरभेद , तम्य ततोऽय गन् । अन्य वेऽपि च क्य पुन मत्तामात्रानुव धमिद्धि वणिक्नायर , विपक्ष ताभित वान सम्यो र । तेन च सइ कार्यकारणात् पाचवमाणते , सपिर वदिवश हि अवणिक वे सरोग्य । निमगियारि प्रमानमा श अप चार मनुचलाया पापमाना सदा वणिकवायाप्य निवारितोसते सदिग्ध तिरेरित्वात् अशान्तिक , माना तानुमापयति । पुन सत्ताया न्याम, समसाधनाज धम्मद्गुरन्दे मापानानिनि । प्रभारमाविति म 1 उपाहि, अपरियाकारिने मचा, ।

·कोचानि भवन्ति क्षणभङ्गवादः तत्रण्डतंच क - नत्वम् , तत् गत्यन्तरासंभवे निर्दोषवापनार्थमेव । , प्रगीतयेव उपस्थानम् , न तु गानविकल्पः । ९।२८ १९१, निन्दितयार संभवहोज्यान्तरेणापि लोकयात्रादि-वर्णकं २, ५ क विद्दविहोमे खाहाकारपुन श्रवणस्य यशेन मोरजन्यम् । पृ. १९९. अनारभ्याधीतस्वाहाकारानुरसंहारकत्वम् ! भा. २०१८ 'नौश्वानि मन्ति' इति विकृतिविशेषे सामानि। १०/२०-२२. वि.०४.११. • क्षणस्य पोपिर्याभावात् । ऋजु पृ. ७७, लिन काष्ठाभ्याधाननिषेधादिवतम् आहितमानेषु * क्षणभङ्गवादः तत्सण्डनं च (विवि.)। अमिषु पर्त यम्, न तत्र परमानेष्टयपेक्षा । अमिहोत्रं तु पिकवे हि सिद्धे भावानामेव तद्भवेदपि न स्वेतदस्ति । पवमानेरघुतरकालमा मा. ५।३।।२१-२५. लोमा तयाहि । अस्य साधनं प्रत्यक्षमनुमानं वा भत् , दयः पयः वेदे चोदिताः स-त: अधर्वादिभिः । ममाणान्तराभावात् । प्रमाणस्य सतः भौयान्तर्माचात् । स्वयमशायमाना ये नित्य प्राणिवधाभियुक्ताः, तेभ्य अनन्ताये पत्तेरिति स्थितेः । तत्र न एवारधार्य विनियुमन्ते । वा. १९३।५।१० पृ. २२७. प्रत्यर्थ हौकिक नीलादिवर्ति वणिकता गोचरयति । ननु कचिदपवादविषयेऽपि उत्सोऽभिनिविशते न नीरादन्यत् इणिकत्वं नाम वास्तु सत् । अर्थक्रियाभेदे (इति न्याया)। (पृ. २४३. परि ६९) अपवाद | हि तमा स्यात् गितादिवत् 11 च धाणिकत्वस्य नीव. आन्दोऽत्र साधकपरः । यत्तु काञ्चनी' इत्यादी साध्यामा अक्रियायाः मिना समस्ति अर्यक्रिया , या अपरादमयविषयेऽपि अण् मरति 'कचिदपवाद. खलगभेदेनायतिठेत । क्षणिकचं पीतादिवत्रीसाध्य- विषयेऽपि' इति न्यापादिति , तन । अण कर्मणि च'येर चेदर्पक्रियया तत् तत्वतो नीलानियते । न मिले इतिसूत्रस्यभाष्यविरोधात् । ता हि अगः पुनर्वचनम् । चेन्नून नीलग्राहिणा प्रत्यक्षेणे क्षणिकचं गृहीतम् , तद- अपवादविषये अनिवृत्यर्थम् ' गोदायो ग्रजति न्यतिरेकात् । तदनुश्पन्नम्, अनुभवानारोहात् । न गल इत्यायुतम् । काञ्चनी' इत्यादी याचनेन निर्मित अनुमत्रो व्यापानमर्हति । स च नीलमिति, तु इत्यर्थे शेषिकोऽण् योग्यः । शेखरः क्षणिकपचनमिति । तदन्यतिरेकात् तदोपरत्वे स्यग्नोऽपि gफ विदेवदेशोऽप्यनुवर्तते इति न्यायः । तदमिन्नम्य तत्वप्रसङ्ग मानान्तयत्त क्षणिकम्य तदसिदो (परिमाा १८)। पूर्वतः एकरोगनिर्दिशनाम् इति ) प्रयशसिद्धपभियान प्रगः, तन तस्यवसायामनक- पदमनुवर्तते । एकर अर्थे योग. संबन्धः । तेन निर्दिष्टयोः स्यात् । अरसायाऽननुगन यापारस्य प्रयास प्रवृत्ति- समुदायामिकाविदनिदिष्टयो. इत्यर्थः इति 'पशाति:विषयं पति प्रामाण्यानभ्युपगमात् । इति बरी फैपट. 1 तापमानांसे स्वरतापतिशावल्या स्थादेवत् । अनुमकारलेय उगमातिना नीला. सम्पमिदम् । एटा चे ' दामहापनान्ताच ' इति सूत्रे दीनाम् । तथाहि । प्रयशशिनं धारिक स्वसमा 'श्रीतोऽमायो ' इति सूत्रे न माये । शेषर. पनि परिस्सिनाति । तापा नील्यकारमारोवन नीले १४ । (नेदाशि प्रति' श्यतः अनुरर्तमानप परिस्जिदन तयार ग्यास्सिन्दत तदभापभिचारिणः 'भाधातु कस्पेट' पत्र-) नम: नितिस्तु पनि पीतादीनपिपलिनति । तपा असामाननी देशोऽप्यनुवर्तते । इति न्यायेन सिसा शेगर, पृ.९३. } परिस्थित् समवर्तिताऽमारमप्याप पारिन्दन • चित् मर्मविरो'ना सुनते ' 'साम्ना भावाविनामायिनी तरिम भर पा- मनुसने इति भवम् । नात्र अल्माम्नोकिला, किन छिनचि। तदपान्छे पीनामापाछेदः । भरतीमम । वि. १२२८ वर्ग १ . चित् सामीमा क्रिमिनो नतिपमेन मरे (विशुपति) भरने 'भा समप्र 1 बदामामि। EिT रानी । पेवा भास्नीमा' मासे HITAम् । मीनमामोदर सा माना है ·क्षणभङ्गवाद तत्सण्डन च १५२६ क्षणमनवादसण्डन नतरा क्षितितल्लिसंयोगानपेभान कुसूरथादेव बीजादयुरो | च सभवात् । ततश्च नूतनाद्यवस्था प्रमेण अनुभूय जायेत । ननु अन्यक्षणमास समर्थ एव भार अनपेक्षो पुराणायस्था प्राप्तस्य प्रय नरक्षितस्यापि युक्त अवयर जनयितुम् । निरपेक्षोऽपि असो महकारिमिर्मिना विशेषणाद्विनाश । न च मत्तमा दीपमतमात्रेग नास्तीति विना न करोति । कुसस्य हि बीजमन्यदेव , पादेरपि अधिक , सत्ताया संदिग्धविपक्ष यतिीकात् अयच्चेद क्षितिमयतम् यतोऽदकुरो जायते । सत्यम्।। अहेतु वान प्रतिज्ञायाश्च प्रत्यभिज्ञापत्यविगेधान् । इदतु अन वक्तव्यम् । यदिदम् अत्यक्षणप्राप्त क्षिति न न सादृश्यात् तदु पत्तिः, अवयवसामा याममवात् । सल्लिसंयुक्तमकुरजनकम् तद्यदि कृषीवलपय नविरहात् | अनुवृत्त हि मामय संभवति , न च सर्वक्षणिकवादिना- कुमूलस्थमेव म्यात् तदाऽपि किमकुर जनयति १।। मनुष्कृत्त किञ्चित् सभवति , संभवे या न सर्ववणि ओमिनिचेन् किरर्थे कृषीवल्स्य प्रेशापूर्वकारिण कवम् , तस्मान गर्वभावानों क्षणिक वम् प्रयास विदुपा च स्वर्गापवर्थ चैत्यवन्दनादिप्रयास , शब्दस्य । शा २६ सदुपदेशश्च देशिमानाम् अनर्थक स्यात् अत्यक्षण * क्षणभङ्गवादखण्डनम् । 'प्रभाकर गुरोर्भाव प्रामात् विज्ञानादेव धर्माधर्मानपेक्षात् स्वर्गापवर्गसिद्धे । । परिभाज्याभिधीयते । मीमासाजीवरक्षेय क्षणिक तस्मात् महकायपेक्षा अङ्गीक्त या । ततश्च सहकारि स्वनिराकिया।' अत्र मुगतमतानुसारिण क्षणभनिन सनिधित्रमेण सभवनि स्थायिनोऽपि भावम्य रमेण मानव भावानभिश्यति । किं पुनम्तेपा तत्र प्रमाणम् ? अर्थक्रियाकरणम्, इति विपक्षे बाधकप्रमाणाभावात् । न तावत् प्रत्यक्ष क्षणिक्तामोपितु क्षमते । स्तम्भादिभाव अनियता क्षणिक वेन सत्ता नाल तदनुभापयितुम् । न च विषये निपुणतरनिरीक्षमाणस्य क्षणिक वायरसापाभावात् । ध्रुवमावितया विनाशस्य हे पतरानपेक्ष वम् , घरसंताने स्यादेघा मनीषा , न क्षणिकता नाम भावस्वभावानहि कपागमतानग्य भुवभाविनो मुमत पहारानि दे पतरापेक्षा भाविनी तेन भाय नुभवादेव प्रत्यक्ष क्षणिकलामपि दानात् अनेकातिक वात् । ननु हेच तरेण भावाद्भिन्ने । साक्षात्करोतीति । तदिद मनोरथमात्र म य ते मति विनाशे जाते विनाशेऽपि भावस्य पूर्ववदुपलब्धि स्यात् । मात । तथाहि । संविनिष्ठा विषयस्यास्थितय इति तस्मात् स्वाभाविको विनाग । किमिद स्वाभाविको स्थितिरियमविवादा सर्वथा दिनाम् । तदियमपि भागिकता विनाश ति ? भावभावादेन विनागो जायते, न हेव भावम्य स्वभावभूता सती संविन्तिमधिरोदती तर पति- "तरारित्ययं । ननु भाव दपि जातो विपाशी भावा रेषेण व्यातिष्ठते , ना यथा । न चे तथा संविदमुनीय निश्चेत् तुल्य एघ दोष पूर्ववदुपलब्धि स्यानिति । मानाम् उतीक्षामहे इति । कुनस्तस्या भावस्वभावतर्मा अयामिन एव विनाझो भावात् ततो विनाशस्य अप्र विता । कुतस्तरा च तदवोधतायोघ । अप मचीरन त्यक्ष वात् भावोऽपि अप्रत्यक्ष स्यात् । अत्य लरिपरीत क्षणिक्ता प्रत्यक्षमीशिताऽपि न निश्चयपथमवती, समायोश्च भागभाग्यो एप वाभिधान साहममात्रम् । तेनागृहीतेष अवमादीति । तथापि न तम्या अथ पि विनागो नाम न किञ्चित् मिन्नममिन वा प्रमाणम् । यत्र हि प्रत्यक्षस्य म्ममारतो विकल्पविरहिण हम तु छन्यानिति । ततो जातस्य मावस्य असति पृषभाविना मविकल्पफप्रययेन यापारोऽनुगम्यते तर विनो नित्यमेव स्यानिति मुममर्षित क्षणमन । प्रयच प्रमाणमिति मोगता । यत्र 7 एमेतन इति तस्मात मित्रनापि विनाशन मावस्योपलभ्यादि निरस्ते गयो नोटीयने, न तत् प्रयचमिनि स्मत सिद्धातपाता इत्यवामन अभ्युपगत यम् । यत्तु प्रतिक्षाम् अवस्थामैदानातयाना बायापविल सिनम् यपि पचिचिरे, इति , भवनु नैतावता अवस्थावतो भावस्य प्रतिक्षा प्रया शान शणिकम् , मकागरियातुविषयतया विनादीन भवित य प्रमाणाभावात , मानाऽवस्थानामपि क्षणिकतामवगमयतीति । तापि यानिमापिनम् । युगपदेवात्मन् धर्मिणि विरुद्धाना प्रमेण अविरुदाना । एकमावनिता हि शणिकता। न तत् प्रयोणेनीमे , प्रत्यक्ष - ·क्षणभङ्गवादः तत्खण्डन च १५१९ क्षणभद्वादः तत्पण्डन च । . मयतु स्थिरस्य भावस्य सहकारिप्रत्ययममवधानप्तमा भावाना नाक्रियाकारिताया; अतिरिच्यते, नो सलु सादितातिशयस्य कार्यकारिता, मानु का सर्ग प्रत्यय- समस्ता क्रिपाऽनुपयोगिभावः । तथाहि खा- 'परंपरालब्धतथा यादभेदस्य, उमययाऽपि लोचनादीना मावानुवन्धिमादयविज्ञानगोचरो न वा १ अगोवरश्चेत्, संस्कारस हिनानामनुनासनासह या या प्रयभिज्ञान-निशाख्यो न मारः, सहिएयतायातस्य वस्तुरूपस्म जननसामसभः । अनुभकामनामात्रजाये अपमिय । तनिवृत्ती निवृत्तः । तदोपरत्वे वा कथमनालम्पनम् । नुपपत्तेः इन्द्रियमायनापे वा स इति, अनर्थजन्ये वा अर्थ- आलम्बनं चेत् कयमाययाः १ पत्ययश्चेत् कथमकिपाया सनिधानासेनिधानाभ्यां तत्प्रतिभामभेदानुपपत्तेः । न चैत्र- नोपयुज्यते । तदर्थक्रियाकारिता एर सता मायानरम् । मतीतकालयन्धिता इन्द्रिपणाम् । तदसंबन्धेऽपि अतीत. सच क्रमाक्रमाया प्यासा , तृतीयप्रकारविहान् । झालनापा: ततारपर्षस बन्धकारद्वारेण भवभासोसते. तथाहि , भााना तासुतासु अर्थकिषानु क्रमाक्रमी पर- न चै रमशीतकालता न प्रयक्षेति सारतम्, इन्द्रियज- स्परपरिहारपत्तो प्रयत एर चस्तः । तथा च प्रकारा- विज्ञान विषय यात् বনাননুষিৰ মৰনাথ নবি নাকমান হোমামূনাদনশো इन्द्रिपसमाधाये । तन्मानानुबन्धिाने तु तजविज्ञाना- कमाझमाया पतिरिक्कमही क्रियेत , ततो दृश्यमान- विषयाणामणि सद्गन्धादीना परमागमन प्रभृतीनाम् । योस्तयोरपि क्रमाक्रमयो. परस्पर करप्रमश इति दृश्यमानः अप्रत्यक्षप्रमः । तस्मास कारणामाः। नापि सामग्री- क्रमः अक्रमामः, अक्रमश्च क्रमामा इनि तर मेदः, यस. कार्यभेदः स्यात् । तस्मिन् जनयित ये नियमेन अनुमकिये पमन्येयाताम् । तदेवं पररपरिहारमन्त्री तापूर्षभाविना संस्कारेन्द्रिपादीना एका सामग्रीभारात् ।। क्रमाक्रयौ परिच्छिन्दत् प्रत्यक्षमेर प्रतिक्षिपति, न मृति तसिद्धमभेदन प्रत्यभिज्ञानाSS.यक एकमनेक प्रकारान्तरमीमाक्रमसंकीगंमेग्म् । तदनुर. देशकालावस्था बन्धं पद्मरागादि गोवस्यतीति । न चेदं । लम्भश्च दृश्यविशेषशरहितोऽपि यमग्नतादाम्पनिया- स्मार्मम् , पूरदेशकालारस्थाऽनुगते: अघिसारान् । तया सदभामाहाराय करते । समानसम्भ- नन निसलारूपतया अस्य अप्रामाण्यम् , अमिलापतादाम्येन समयाना पिशावतानादीनाम् अथे. संसर्गयोग्यप्रतिभामप्रामाण्ययोः अविरोधात् । समारोपित पेश अनुग्लम्ममाप्रेग असह्य रहारसिद्ध । अने. गोवरत्वस्य अमति बाधके अनुपपत्तेः । न चैतदनुसधानभूनकमोगरयापनिरे करति तु प्रकारान्तरे कर गये मात्र यथा मिनानामपि यजमानानाम् एशीभूता क्यमिह ान मभरतः । ननु मा भूताम् , अाक्रना सरे' इति ध्यादेशमानम् , तन् केन निद उपाधिना कमाभिधानमोगरवाद-पप्रकार:, यमायाप अर्थक्रिया नमः । इह तु देशकावयासेमामेदेऽपि उपयोयते इति चे11 नन्वेष प्रसन्न कि अर्थ- परयन्ये पद्मरागारममिनदेशालमिर लेकिक-झिया पिशावायमाना एर । तथा चेा कि नदिउनम् ।। परीक्षकाः । तन् सिद्धम् अमेरपतिमासनादिति । থানাtedংবাষণমবংগাপুনঃমহীন ननु अस्त अभेदतिमाम., न पुनरामाणिकता प्रकाराममालिक्षितसरीरा. अकिपाः न सन्तान माति भातादीनाम् । पायके छति समारोक्तिगोवर- भवतुमीशते । न च तदपि । तपादि, पत्र यसर- यात् । अति हि आधाम, यत् सत् तत् आणि यया माच्छेदेन या तासानन , REET- घटारि । सन् विदारीभून सदाविरिति समरः । तपमानीपान भनीगार. स्वभावत', भामा मानुगन्धिमापरिषान् । कम्पपस्याने पीते । असि च मी भ.गार. पुनरिद समानुरपनि ३ः अगिहनाया. पूगरपाछेदेन तरानं पाwि. भागरिकाशिनिNE ! पन् । गतरे पितो अपिशावाणी सपार, सोमवारनिरिमरीतानिया गया Ire. I Anमान प्रारमा 4 - ·क्षणभङ्गवादसण्डन . क्षणमादसण्डनं १५२८ भेदे हेतु । अन्यथा आकस्सिस्वायत उच्यते । न मह- माश अपि स्वहेतुभ्यो हेलन्तर विनाशं प्रत्यपेक्षेरन्, कारिकारणभेदाद् पेदः कार्यम्य { किन्तु सामग्रोमेदादिति ततस्तम्य हेवन्तरम्य संनिधाननियमे प्रमाणमामात् कश्चित् हेतुचिन्दौ तपरिश्रमाणामनायाससमधिगम्यम् । तस्मान कृतोऽपि न विनश्येत् । स्वहेतोस्तु विनश्वरस्योत्पन्नस्य क्षणिक वेऽपि अाणिकरदशमवश्यंनुयोगासाशः || उदयानन्तरमप... इति वगभरामसिद्धिः । अपिचेदं चीचादीना हि अगररपरापरिणामे न ताशा: सुगाः । चिन्तनीयम् । कि इतका मारा स्वहेतुभ्यः ममुरजाय- संजायन्ते । यतः अनपेचिनहेन्वन्तरप्रवृत्तेरनन्तरमहुर माना विनश्वरा एव जायन्ते अविनश्वरा वा । विनश्वर प्रादुर्भवति । नन्वेवमपि परापरेषु वीजादिक्षणेषु तदेवेद- उदयानन्तरमेय लीपन्ते इति महिना । अविनश्वर- मिति प्रत्यभिजा नोरपद्यते । अपिच सत्यभिशप्रयंच- समावस्तु न कदाचिदिनध्येयुः । न च हेन्वन्तरात्तेषा विरोधे कथमनुमानमारमान लमते इत्यपि वाच्यम् । लाभ विनाशादय , विकल्यासहत्वात् । रादि जायमाने विनाशो ना बहावपि शैन्यानुमानप्रमाः । समाधिरमिधीयते। ये मावात् अन्यतिरेकी यतिरेकी वा १ न तावदन्यतिरेकी, तेक्षशासपामास्यन्तिकभेदमहशतया दृष्टमपि प्रत्याक्लयितु । हेतुभेदात् । पतिरेषिणि तु जाते मातस्य प्राग्वन् मनीशम्य मेदाग्रहणनिबन्धन: अमेदमहणन्याहार. प्रार्तते, उपलब्ध्यादिप्रसङ्गः । तेन तिरोधीयते इति कल्पनायामपि मुक्तिकायामित्र रजनन्यवहारः । न चानुमानोदयविरोधः तिरोधान अपेप विक्रूप इन्य मतिप्रसनैन । अर्थक्रियाऽन्यथाऽनुपपचे. । प्रत्यभिज्ञा तु भेदाग्रहणे अत्र केचिदेवं समादधति । तत्तेदन्ते परस्परसपलिते नापि उपपद्यते इति निरवद्यम् । अत एव च वृद्धा समाक्लयदेकं प्रत्यामिशासमाख्यात प्रत्याभूविज्ञान क्षण- वदन्ति मिति वै प्रत्यक्षादप्यनुमान बलीय ' इति । भङ्गानुमान निरुणद्धीति । न चेदमिह समीचीनम् । दे युक्त चेदमेव पश्यामः । यत्तदेवेदमिति विज्ञानयमिति एते विज्ञाने अणस्मरणरूपे यथायथं सत्तामा इदन्तामात्रे च याप्रियमाणे नाल्मुभयानुभसमयसमय- एफविशानोदये ख्यातम् । अपिच कृतकानो भारानाम- वर्तिताम् अर्थम्य अवमासयितुमिति , प्रतीतिविरोधात् । वश्यम्भावि विना कारणान्तराभावात् इन्द्रिय सनिहिते यथैर सलु अभिन्नदेश काल वस्तु एकता चकाति, न्याप्रियते । न पुन' पूर्वसंबन्धित्तारूपतामुपदाति । तथा अवापि मिनदेशाल्मपि एकत्येक परिस्पुरतीति । पूर्वानुमरभाविता च भावना नेदन्तामपरकाल्योगामिका-ताविषण्वेदनोदय कविशानमन्तरेण इत्येकमेवेद मिति । तदिद ज्वालाप्रत्यभिशानेन व्याख्यातम् । अपिच विशनमुररीकरणीयम् । कार्यसद्भावोपपादनाय अप्रतीत- कृताना भावानाम् अवश्यम्भावि विनाश: प्रतीयते । मपि कारणं परिकल्पनीपम् । न पुन' कारणमुपनिरीक्षणेन अतोऽपि शक्या क्षणभगिता अनुमातुम् । तथाहि सटवार्यविपर्यय पयानोचनी । तेन यपि फेवला- यथेषा भुगभाविनी , तर तेषा हेवन्तरापेक्षा नास्ति । दिन्द्रियात् केवगत् पूर्वानुमवसमासादिनजन्मनो भावना ध्रुाभावी च कृतकाना विनाग , इति विरुद्ध यामोग्लन्धिमिधानात् संम्बारात् नेदमेवविध विज्ञानमुदेनुमति , लिङ्गमनुमान विनाशम्य हेमन्तरापेक्षिता पतिविरति । तथापि तयोरन्योन्यसमरधानसमासादितदशाऽन्तरयो हद ध्रुवमाविता हि निषिदयमानहेलन्तरापेचिन्यविरुद्धनिर- कार्यमियाचार्या , न चेदमणुचितम् । प्रयक्षमेवेद न पेशवव्याला हेवन्तरानपेटिनामायापति । या भवतीति । मयपि मैस्वारोपयोगे इन्द्रिय यापाराधीन- च स्वविरुद्ध हेत्वन्तगपैथिव निरायोति । ये हि हेल जन्मतया अन्य प्रयमसमागमममयमाधिन.सकरवा दिना. स्तरापेक्षास्ते ध्रुवमाविनो न मति । यथा वामसि मामितविवादानां प्रयममतान् अविलोपात् । न चेद रागादयः । अतो हेवन्तरामेश्चत्वविरुद्ननिरपेक्षक प्रमाणामासमिति विचन प्रमाणमस्ति । बाधककारणोष- न्यास वभावितस्य या उपलन्धि, सेवागमाविलम्यानु | संवेदनान्तरविरहाद् नेटमेवानुमान दाधमिति निमित्त- पाधि । विनाशस्य देवन्तरापेक्षा नास्ति । तथा यदि | विचमनुरमठे, परस्पराभयदोपसमा । यावत् । , ·क्षणमङ्गवादः तखण्डनं च क्षणमङ्गवादः तत्खण्डनं च न च , तेपामपि तापूर्वमायित्वस्य निरमवत्वाविशेषात् , तन्मात्र- पूर्ववदुपलभ्यादिप्रगतः । तेन भारस्तिरोधीयते इति स्वादेव च कारणतायाः । न च अनपेक्षायामपि परस्पर | चेत् । न । तिरोधानस्यापि भेदे भाषतादप्यम् । कार्यान्तरारम्मणम् , त मात्रय तेम्य उपलब्धे तौर अभेदे वा हेतुभेदाऽनुपपत्तिः । तसादभावम्यापि समस्त- सामध्यनियमात् । न च कृनकरतया इतरेषामक्रिया, रूपविरहिणो विकसितस्य किया अनुपपन्नेति अभावं सहक्रियाया कृतमित्यसभात् । न च स्वकारण- रोश' इति करोतिक्रियाया अभायेन निस्वभावेन चललधापरस्परस निघयः अशावन्तः शस्यमिदमेकेनापि संचधानुपपत्तेः, नना सह संबधो भावं न करोतीति । अस्मासु कर्तुमिति कृतं सैनिधिनेति निवर्तितुमीगते । यश्च न करोति तस्याकारकम्य अहेतु समिति न सहकारिकारणामेदः कार्यभेदहेतुः, अपितु विनाशहेता. । केचित्तु तस्मात् स्वहेतौरयमेधण- साममीभेदः, तस्मिन् सति कार्यभेदोपलब्धैः । अभिना स्थितिधर्मा भानो जातः इति द्वितीयक्षणे स्वयमेव न चेह सामग्रीति न कार्यमेदसे गयः ( परस्परसमाधान चोप- भवति , न पुनरम हेतुमपेक्षते । न खलु स्वकारणवः सर्पणप्रन्ययेभ्यः शिल्यादीनामिति न क्षणिकस्य अर्थनिया- स्वभारयास्थित नीरमुपजायमानम् अपीतादिमावे हेतु. विरोधात् अप्ताधारणता हेतोः । न च साध्यर्मिणि| मपेश्चते पर्यनुयुज्यते चेति । अपि न कृतवाना दृश्यमाने शादादी न्याहिप्रमाधनादेव साध्य सिरसाधना• मावानामवश्यम्भावी विनाश. प्रतीयते, तेनापि शक्या अनुसननम् । न खलु सर्जेपमहारवती ग्यामिदृश्यमात्र क्षणिकता अनुमानुम् । तथाहि , योषां भुरमादि विषमा भविनुमईति । वय हि शदिन परेण सरस तय तेषां हेवन्तरापेक्षा नास्ति यया रूपादीनां माना सत्यम् अक्षणिकल्यान यातित वयेति लोहमयत्वे । कमावी च शतकानां भागना सरमन शान्ति न धणियसाधनम् इति । तस्मात् यत् विनाश इति विन्यासोपलब्धिविनाशस्य हेत्वन्तरा- रात् दश्यमाश्य वा, तास आणि मिति दर्शनीया यातिः। यत्तता प्रतिक्षिपति, मुरमाविता हि निविभ्यमानदेव- ननु रामपि सम्दादेविवादासपीभूनम्य ग्यातिदर्शन न्तरापेक्षवविरुदतनिरपेक्ष कायाप्पा लन्धा हे सन्तराम- चलादेर सिद्धा समिक्तेति तदरसमेव असाधनान पेक्ष मुनस्यारयति । तम स्वविरुद्ध हेवन्तरानपेशवमपा. हेतुरननम्य । मेयम् । असत्यपि शविषाणादौ यत् सत् करोति । तथाहि । ये हेलन्तरापेक्षा , से मुर दृश्यमयं वा तस णिमिति यया सरसंहारपती माविना यया वाससि रागादयः । तथा यदि भाषा अपि म्यासि. सिप्पनि, न न शशविपासादयो भान्ति धगिका, | स्वहेनुम्यो हेसन्तर विनाश प्रत्यपेहेरन् तनम्नम्य एयमान्यपि विवादारपदीयते दादादौ म्यातिसिदारपि । सनिधाननियमप्रमाणामावात् यभित् मृतकोऽपि न न सिध्यति माणिकता इत्यवश्य दारित यमेन । तेषोविनश्येत् । सोऽयमवश्यम्भावी धणिकाना भावना धमानाय सरम्, इति नामानाना ऐलुवन विनाश स्वहेतुम्य. एर एक्वान्यायिनाम पनि नम्य । अपिन तथा भाषा: स्वहेतुभ्यः उपरायमानाएनयति । तथा च स्वयमेर न मान्ति मारा चिये नवरा जाय ते अविनधरा पा ! वाहणे, इति सिद्ध उगमशः एतेषाम् । उदयानन्तरमेन अपग्रनिति सिद्ध: अगमग । (खण्डति-) नै सात् मार गितमापन अप निश्वराना विपि नरपेयु । गमल-माधा, यो परम्यानुरामाधारण । विनश्वरो नियमति न जा सधरणादुएम नीले तयादि भसगसामान STA पायजामुन्ने । सबै पी पनगराधीनर मा नि एला मान पृणे ग्रामसन, सिमादेश पार्यमुरसायो R१ मानम्, मिरयान् । ६ मन्तरेण सम्पं मिनेटम देमुन sette पपमा लामामालिप. अमिनो का जाम पदेमा, पारमा अनुरना Hits पमित्र , पारम्भ म य म शापाराणो, पस बार EART ·झंगभगवादखण्डन १५३० क्षामे तु सर्वदाहे क्षीर नास्तीत्येवमादिका भावविषया संविदिति ययुच्येत, | वीर्यातिशयात् प्रजापालनविधानाच अपालयत्यपि क्षत्रिय तदा अमृतकलायामुदिता नीतिगदरणीया निहि नास्तीति जातीयत्वेन योग्यावात् राजशन्दप्रयोगोपपत्तिः 1 पृ. बुद्धिरस्ति । किन्तु दविस्वरूपमात्रानुभवे एव स्वयं-१९०१, * 'अभिषेकोऽपि धर्मगैः क्षत्रियस्यैष पथ्यते । प्रकाशे शन्दप्रयोगमानमे...तसेव...यसो नास्ति । राहासो राजशब्देन तेन नाशनिये मतः ।' वा. २३॥ तादृशश्चे...तस्मिन् दधिस्वरुपमात्रोपलब्धिः । न च वां २३ पृ. ५८२. ॐ क्षत्रिये राज्यरहितेऽपि राजशब्द- प्रति पयस एव निरपेक्षस्य हेतुता । अनुपनिपतिते । प्रयोगः । सु. पृ. ९... क्षत्रियवैश्ययोः अपि हेवन्तरे पयसः एवोपलब्धेः । न चेदं पयोऽन्तरमुपलम्यवे प्रणयापारणं नित्यम् । भा. ६(२०११॥३२ वर्गक २. इति शक्यं वक्तुम् । प्रत्यभिज्ञानस्य अमेदसायकत्वात् । * वत्रियश्यियोः इव माझणम्यापि इतिपूर्वकत्यसोमपूर्व- ननु च हेत्यन्तरापेक्षिवे ध्रुवभाविता नोत्पद्यते ।। कत्वयोर्थिकसः । अमीषोमीयपुरोडाशस्य तु सोमादुकों भुवभावितर कुतोऽवगम्यते । दर्शनादिति चेत्, हेत्व- बाह्मणस्य । वि. ५।४।४, * क्षत्रिपवैश्ययोः नार्षिज्यम्, न्तरेणैवावश्यं भवितव्यमिति । न च मालाः वयम्, नैवं विम्यैव तदधिकारात् । प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे याजना. विधवादात् मीपयामहे । यत् पुनरिद खहेतुभ्यो भावा- प्यापने तथा' इति याशवल्क्यः । १२।४।१६. नामपि नश्वराणामुत्पत्ती हेत्वन्तरायत्ते विनाशे ग्यतिरेकिणि • श्याहे पाणैकोद्दिष्टव्ययायाविपिः । अयं जातेऽपि पूर्ववत् भावय उपलक्ष्यादिप्रमङ्ग इति । व्यवस्थाविधिः पुरुषार्थ । बाल. पृ. १८, अत्रोच्यते । उक्तमस्माभिः, यथा तत्मामोपलब्धित: रक्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनीय- एव विनाय इति । तेन तम्या हेतुसमापार तथैव । स्यात् । ६।४।५।१७ ॥ भवितव्यम् । अनुपलब्धिरपि तम्य सेवेत्युपलब्धिरेव भेदनहोमात् चैलक्षण्यस्य सूचनार्थ: नुशन्दः । होमः नोपलब्धिस्तनिबन्धनावाभावल्यपहार इति मर्वमनाकुलम् । एकदेशस्य मनस्य या भेदने भवतु, क्षामे मुगतासविपरिषमतगमनविधानलावलीढायाः । मीमां-त, 'क्षायो म:' (पा. ८१२१५३ )। हविदह सी साया विहिता तत्वमयी जीवरक्षयम् ॥ १॥ मीमांसा यत् मायश्चित्तम् , तत् सर्वदाहे सर्वम्य इवियो दाहे जीवरक्षा (शालिवनाथणीता) 2. १-१७. एव म्यात् , नेकदेशम्य दाई । एकदेशम्य एकदेशदादम्य * क्षणलपत्रुटपादयः । अविश्मयोगविभाग- अवनीयत्वात् । एक देशभ्य दाहः ययितुं न शक्यते । अविरमगनियामकनिमेषम्य चतुर्थो | अनिसंयोगे मनि नियत रामा अवयवाः धायन्ते । भागः क्षमा, क्षयं लबः, दाम शुटिः, राशनुष्य नमान् मर्यदाद दाहप्रायश्चित्तम् । निमेपः, पचयनिमेषाः पाठा, निशम्पाट र कण। दर्शनाद्वैकदेशे स्यात् । १८॥ मु.. १७२. मर्यविटि दाइप्रायश्चित्तम् इति मिदान्तमुक्त ते प्रहारा निपवन्समीक्षामिति न्यायः । पूर्वपशी पाशब्देन गावत पनाह । एपदेश दम्पै भर. अपमापदि आपसत्वे प्रनते इति । साहनी. १५३. प्रायश्चित म्यान् , नात् । 'यहा सरविः सतिन , प्रक्षते मक्षिकाराः इति न्यायः । अय अथ तदेव इपिनियंपेन् । ति ने दिया माने रिगुनको निधान्यपणेऽरि पवे । स्पष्टः । दति । तत् सर्वशामे नायकायते । सम्मान परदेश. सास्त्री. ७५३. थामे एक भयभिनम् । सनियम्य उरमपनम् भाधानम् च दी। धन्येन येतच्यामादि वारणमामिः । १९॥ घि. . . धनियम्य पेटीगन तिपिदमेव मवासन एदेश यात्राधिनम् ॥ पुत्र गजान् पानं तु अनुशार । पृ. १९५, . एप्रियम्य मरा. FT दशम्देन अरामाद निशानी । ' या पान परमो धनः । १. ९.., . सत्रिपम्य पेग ४४. मतिनी एy # ARE और । क्षेधात ।

·क्षणभङ्गवादः तत्खण्डनं च १५२३ क्षणभजवादः तरखण्डन च प्रगयेन सहभावनियमः । तसैनानाना मुमूलवर्तिना बीज-प्रकारयो अभायादुजैन कगेण सच न निवृत्तम् , क्षणाना तेन सह समानयोगक्षेमाणामपि उपमर्पणप्रत्ययमह ! इत्यमाधारणानेकान्तिक गन्धवत्ववादिति । भावामावात् । क्षणस्य चैकस्य क्षणान्तरेणैकेन कार्यकारण. यदि मन्येत अनुपकारका अपि भवन्ति सहकारिण:, भावनिश्रयायोगात् सामान्य विषयवादन्वयन्यतिरेकयोः । अपेक्षणीयाम कार्येणानुविहितमावाभावत्वात् सहकार्य- तोपपत्तेः, न सल कारणमेदेन । तथा न केवलाना । करणाच । नन्वनेन अमेण अक्षणिकोऽपि भावः यभिचारसंभवात् आद्यातिशयोत्पादमङ्गुरोल्पादं षा प्रति । अनुपकारकानपि सहकारिणः मानः कार्येण अनुकृना. क्षिगादीना परस्परापेक्षाणामेव उत्पादकत्वमकामेनापि वरायतिरेकान् अपेक्षिष्यते , करिष्यते च क्रमासह- अङ्गीकरणीयम् । कारितमवधानवशात् क्रमेण कार्याणीति •यापकानुपलब्धेः अपिच , अन्यक्षणात बीजमनपेक्षम् अडुरा । असिद्धेः सैदिग्धव्यनिरेकमनैकान्तिक मत्त्वं क्षणिक प्रसिद्धी वनिपवनवायम्तेजांसि जनयत् , कि येनैव रूपेणाङ्कुरं । इति । ननु अयमक्षणिकः स्वरूपेण कार्यं जनयति , जनयति , तेनैव तदितराण्यपि, किंवा रूपान्तरेण १ तच्च स्वरूपं तृतीयादिमिर क्षणेषु द्वितीयेऽपि क्षणे न तावत्तेनैव , क्षित्यादीनामपि अकुरखाभाव्यापत्तेः । सदिति तदाऽपि जनयेत् । अकुर्वन् वा तृतीयादिश्वपिन न नलु कारणाभेदे मैदयत् कार्य भवितुमर्हति , कुर्वीत, स्थिरम्य तादवस्थ्यात् । अतावस्थ्ये या तदेवाम्य कार्यभेदस्याकस्मिकत्यप्रमझान् । यदाह (अयमेव हि । क्षणिकत्वमिति । अत्रोच्यते । सत्य स्वरूपेण कार्य भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यास: कारणभेदश्च' इति । जनयति, न तु तेनैव, सहकारिसहितस्य तस्य जनकन्यात् । नापि सामग्रीभेदः, तस्या अप्येकन्वात् , अन्यथा | क्रमप्रत्ययापेक्षिण. तत्सहकारिसमाधानम्य द्वितीये सहभावे नियमाभावात् । रूपान्तरेण तदितरेषां जनकम् । क्षणे भावान् । स्वरूपात सहकारितमवधानमपि आ मनः तथाहि , नीजमरादि जनयत् उपादानम् , तद्विक्रियया अवयव्यतिरेको भनुकारयति व कार्योत्पादने । न वैता. तदुपपत्तेः । तदितरेषु पुनरम्य सहकारिप्रत्ययता । तेपा । बता सहकारिसमधानादेवोत्पत्तिमतः कार्यसिद्धेः कृत तु पूर्व परनादयो यथास्वमुपादानानि , तद्विक्रियया मेतेषा स्वरूपेणेति साप्रतम् । तत्सहितादेव ततस्तदु- तदुत्पादादिति चेत् । ननु सहकारितोपादानतेति | पत्तिदर्शनात् । रूपे सन्यपि अनुत्पादात् समरधाने तु रिमेक तन्यम् , नाना वा १ एकं चेत् , कथं उत्पादादेव कार्यम्य तदेव हेतुः, न पुना रूपमपीति रूपान्तरेण जनकम् ? नानात्वेऽपि अयोर्कीजात् भेदः चेत् । ननु एवमहेतुत्वे समानेऽपि वीजे रूपम्य अभेदो का १ दे कथं बीजम्य जनकन्यम् । रासमादिमि मह करमाद्वीजरूपे सन्येर अकुरो पादः, वाभ्यामेव अहकुरादीनामु पत्तेः । अभेदे वा कर्यन रासभादिषु । सारवेर वीजादिवरूपसमधान व बीजस्य नानात्वम् १ मिननादाम्यात् । एतयोर्ग एक्य- हेनुपादिति चेत् ? पोतुल्ये कप तमिवेशि स्वरूपमपि मेक्तादात्म्यात् । याच्येरा शिन्यादौ जनयितव्ये तदु-न हेतु १ अहेतुत्वे वा कथं न रासमादितुल्यता ! न पादानभूनभेत्र क्षियादिवीजम्प रूपान्तरम्' इति । न चापर्जनीयतया रूपनिवेशः, समाधानमानस्य तदन्तरे- ताई बीज तदनपेक्ष शियादीना जनकम् । तदनपेशवे । प्रापि भावात् । विशेषस्तु रूपमेव । तस्माद्यपा उमया. तेषामहराझेदानुपपत्तेः । न चानुषकारकाणि अमे. धौननिरूपणा न्यासियर्यापगम्य न्याप्ये मात्र या नाभाव श्यन्ते इति वयेरोक्तम् । न च क्षणिकस्योपकारसंभवः, इति, व्याप्यस्य तु म्यापक एवं मायः, नान्यति अन्यत्र जननान्, तम्यामेयल्यात् । तथा च अर्थरिया- निरूप्यते, तथा कार्यकारणमार: उमयाधीननिरूपणोऽपि पारिनाया एकानेकयसापेक्षानपेशलन्यासवान् , तृतीय- पारणम्य कार्यात भाग मात्र रानाभायः, हाने कार्यम्य पकारविरहात्, अनयोरत्यनानिषेधम्य अन्यतरविधान सरणे मन्येव नामति मायः इति अनुमगनुमानिधी- नान्तरीकरा , परिन् न तद्यापश्योः एकानेकय पते । तत किरीशकागो कार्यकारणभागायगतेः । .

·- । - - क्षामेष्टिन्यायः १५३२ क्षामयत्यादीनां कृत्स्नामे एर प्रायश्चित्तम् । उपसंप्रासं हि निमित्तं । मामतया स्वयं हविष्ट्या भावात् पुरोडाशयैव इविष्ट्याव, एच्छास्त्रोक्तम् , ' पुरोडाशो क्षायतः' इति । कृत्स्नस्य । तस्य च सद्भावात् यथावत्यकारी द्विरवदाय होतन्यम् । क्षतिन वयवस्य । न चैक्देशक्षामे , तस्यायनीयत्वात् । न च सर्वक्षाणे तस्य हविष एवाभावात् 'पदा तदविः अथ यदुक्तम् , शामेण हविषा समाप्तिदृश्यते, यदा संतिरते' इत्येतत् कथमुपपद्यते इति वाच्यम् । पुरोडाशो तद्धतिः संति तेति । उच्यते । संस्थाने निमित्त प्राय- हविर्यस्य इति बहुजनीहिणा तद्धविःयन्दस्य यागपरत्यात चित्तम् । यदाऽपि अन्येनापि हविषा रात् संस्थाप्यते, यागस्य सेवाबन्धात् । तथा च सर्वशणेऽपि 'यस्य तदाऽपि प्रायश्चित्तमिति न दोषः । सर्वाणि हीपि' इति वचनात् आन्येन तद्धविशलश्चित- तद्धविःशब्दान्नेति चेत् । २० } याराध्य समाप्तिः समवति , इति न पश्चिद्दोपः । माध्यम् - एवं चेदुच्यते , अन्येन हविषा यदा वि-- 'कामे यागो द्वयोः सर्वदाहे था, पूर्ववद् संस्थाप्यते इति । नैवम् । तद्धविःशब्दात् । तद्वविःशब्दो-द्वयोः ।, अंशदाहस्य नित्यत्वात् सर्वदाहे पुनर्वनिः ।। नमति यदा तद्धविः तिष्ठत' इति । अमान्येन माह-२२२ पुडासो क्षात पई असणारे हविषा संस्थाप्यमाने तद्धवि.शब्दो नावकल्प्येतेति । गृह्णाति , यदा तदविः सतियते अब तदेव इविनिपेत् । स्यादिज्यागामी हवि.शब्दस्तलिङ्गसयोगात्। २१॥ इति श्रुतपायश्चित्ते सर्वपुरोडाशदाहरूप क्षाणमेव भाष्यम् - स्यादिज्यागामी हविःसन्दः । तदविः निमित्तम् । अमिपाक्ये विपि एकदेशक्षाणस्य अरज- सतिष्ठेन तद्धविष्य कर्म सतिष्ठतेति । ननु मुख्याभावे नीयन्यात् 1 न च अवर्जनीयक्षाणातिरिक्तैरदेशक्षाणस्यैव गौणो गृह्यते , नान्यथेति । उच्यते । मुरण्याभावः एनिमित्तत्वम् , तस्यैव परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् । न च यम् । कथम् ? यदा सतिष्ठेत तन्कर्म , तेन हसिपेति । तद्धवि. सेतियने ' इति श्रवणात अवशिष्टेन हविषा वाक्य मिद्यत । अवाचर्फ च स्यात् । क. हि सतिष्ठते, यागप्रतीते: एकदेशशाणस्यैव निमित्तयम् , प्रयोगसमा. न हविः । तेन संस्थान निमित्तम् । तदगिरियनुनाद: Bावे एवंजातीय गन्दप्रयोगस्य सर्वत्र दर्शनेन प्रयोग. अनुवादश्वेन अन्यहविकेऽपि कर्मणि मंस्थिते प्रायश्चित्त- समातेरेव स्वगया प्रतेऽपि प्रतिपादनीयावात् । अतः मिति गम्यते । कथ पुनः हवि.शब्दः कर्मणि वर्तते इति ! सर्वक्षाणे एवेदं पुन प्रयोगरूप प्रायश्चित्तम् । 'यदेवत्य तलिङ्गमयोगात् । हविसंगद्रं धर्म इवि नन्देन एविः- हविर्यापयेत , अन्यत्तद्देवाय निर्वपेत् ' इत्यापस्तम्न. मन्धादवगम्यते । यथा प्रमद्यकारितया देवदत्तमंघदया पचनान् सर्वदाहे प्रायश्चित्तम् । 'यदि पायदानेभ्यो न लप्यते मिशः । एवं हविराऽपि फर्म पश्यते । तस्मात् प्रभवेत्' इत्यापस्तम्येन साहे अगदानाप सिक्देशदाद स्नशामे प्रायश्चित्तमिति । घा पु.योगविधानेन तदिनदेशदाहे प्रायश्चित्ता- सोम~यदा अमिश का पालानां च साम्यम् , नपतेः । अत एव एकदेशदाहम्य परिच्छेन शक्यत्वे- उदकसे चनादिक च अपेशितपरिमाणम् । तदा अत्यांश ऽपि एतन्मूलभून येव तत्र मायश्चित्तासमयः । तादृशेक- दाहादेव अदनीयवफलमपाकोन्यचि । यदा तु पत्रा देशशाणे तु प्राचनमायाधिकरणन्यायेन आज्येन दग्धा. दिषमनेवविधम् , तदा क चिन् दि. बवशदाहान् पशिटन या प्रयोगममाप्तिमायम् । एर सर्वशाणे अन्तरनदनीय वम् , क पिच ग्याधरय प्रोगसमाप्ति- आग्येन पुरोहाशान्तरों-पत्या वा इटन्या । दाहान् अर्धान्तरस्य अदनीयत्वम्, इति सर्वत्र मण्डन-'हामे करने यजधानम् ।' परदेशदादम्य भदनीयवफा पानान्तरीपातया तदि बर--शानिमित्तता।' स्थगश्य एदेशदाहाय वतुमराम्यान न मिमित्त वम्।। धामपत्यादीनां तन्नमध्ये प्राप्तो उत्कर्षः। एवं च यत्र मध्यपूधिमात्रम् अदिग्धम् इनरनु नान्यद् पिरन्तर निर्वन् पौगंमागोमेय श्वोभूने अदनीयपमम् , तत्रापि मध्यपूर्वधियोः अवदानदेवा । पजेव' गनेन अन्याधानश्यानगोमध्ये पतर. अत्यन्त ।

·क्षणभङ्गाबादः तत्खण्डन र १५२५ क्षणभङ्गवादः तत्खण्डनं च - नान्या । नहि स भावः सत्ता लमते , यो न कां चिदर्थ- विनायो न तावन् भावादमिनो भवितुमर्देति, हेतुमेवात् । क्रियामारभते , यतः स्वशानस्यापि सर्वे भावाः कारणम् । मिनत्वे तु तस्मिन् जातेऽपि भावस्य पूर्ववदुपलब्धि: यदपि किञ्चित् अज्ञायमानमपि सत्वेन संमान्यते , तदपि स्यात् पटजन्मनि घटवत् । तस्मात् स्वहैतुत एव भावर सर्व विज्ञान प्रति आलम्बनल्यात् अर्थक्रिया कारि, तदर्थ- विनाशस्वभावा जायन्ते इति क्षणभङ्गसिद्धिः । किश्व क्रियाकारितैव सत्ता, यदेव अर्थक्रियाकारि, तदेव पर-मयमरवितानामपि घटादीना कियताऽपि कालेग अव- मार्थसदिति । सा च नमयोगपयाभ्या मामा नच यवशुपविश्लेषरशेन विनाशो दृश्यते विनैव मुमलपहारा- अक्षणिकरचे ते संभवत: । स्थायी हि पदार्थो न तावत् / दिमि , सोऽयम् उत्पत्तिपभूति किश्चिकिञ्चिदन्यपाय- अर्थकिराः सर्वाः युगपत् कर्तुमर्हति , तथा पति द्वितीये | मन्तरेण नरेपपद्यते , प्रत्यक्षेणैव न अन्यथा रम् अभिनव क्षणे कृयाभावान् अर्थक्रियाकारित्वविरहात असलक्षणा- पुराणावस्थयो. अज्ञातघटोत्पत्तिकालैरपि पुरुषेपलभ्यते । पत्तेः क्षणिक रमेव स्यात् । मापि समः संभाति , स हि एकस्यैत्र घटस्य नानारूपले संभवति , नाना- भायः सर्वार्थक्रियातमर्थः सिमिति का विदेवारमते लैकवयोर्विरोधात, तस्मात् प्रतिक्षणमन्यन्नं घटादेः । नान्याम्, समर्थम्य क्षेपायोगात् । सहकार्यपेक्षया विलम्बते । प्रयोगध मवति 'विवादाध्यासिता भावाः सत्वात् इति चेत् । न । सहकारिणो हि अकिश्चित्करा अनपैश्याः। क्षणविनाशिनः ॥ दीपवत् प्रत्यभिज्ञाऽपि स्यात् किंचि कराश्चत् यतु से क्रियते, तदेव कार्यमाधनं स्यात्, प्रदीपवदेव नः ॥' तदनन्तर कार्यनिष्पने भावः तत्कारणमेर स्यात् । नहि अत्राभिधीयते । न तावत् अर्थक्रियाकारितेष भत्ता, आग-नुके अतिशये कार्यमारभमाणे भावम्य कारणता | सतो है अर्थक्रियाकारिता, न तु सैन सत्ता । न च सभवति मिन्नत्वात् , अभेदे या मावोऽपि तत्कालजन्मा सर्वस्य मावस्य अर्थक्रियाकारितानिपम , अतत्कारिणोऽपि क्षणिक एव स्यात् । मेदामेदौ तु विरुद्धावेव , तस्मान्न | संभवात् । न च शानकारण वमपि सर्वस्य नियतम् , क्षणिकस्य सचा संभवतीति मिदं सन्मात्रानुवन्धि । अज्ञायमानस्यापि स्वरूपसद्धावसमरात् । न च सर्वेषा क्षणिकवाया. । किश्त कृतकाना भावानाम् अवश्यम्भावी । विज्ञान प्रति मालम्बनहेनुना अतीतानागताना भावाना विनाशः, तेनापि क्षणिकन घटादीनाम् । तथाहि, यत् सभवति , अविद्यमानाना हेतुत्वानुापत्ते. ( हेतुत्वे या येषा ध्रुवभावि , ने तत्र तेपा हेत्वन्तरापेक्षा । ग्रुव- सर्वशग्ननिष्पत्ती सर्वेषा यातयात् क्रमानभ्युपगमेन भावी च कुताना विनाश., इति विरुद्ध यातोपलब्धिः । च पुनर्व्यापारानुपपत्तेः, तलक्षणयाच सत्तायाः ध्रुवभाविता हि निषिध्यमानहेत्व-तरापेक्षित्व याप्ता अग्न्यु- सर्वज्ञानानन्तरमेव समस्तस्य जगतः शून्यताप्रसङ्गः, इति ष्णावादिषु उपलव्धा स्व-यापकमतपेक्षत्वम् उपस्थापयन्ती यत्किञ्चिदेतत् । संभवति च भावाना क्रमेण अर्थक्रिया- तद्विरुद्ध सापेक्षवं प्रतिक्षिपति । अथवा हेत्वन्तरा- करणलम् , सहकारिन्यपेक्षया विलम्बोपपत्तेः । सह- पेशाणा वातति रागादीनाम् अवभाविश्वव्याते. तद्वि-कारिणश्च अतिशयमागन्तुकं भावात भिन्नाभिन्न भिन्न मेव रुदं ध्रुवभाविव व्यापकविरुद्धोपल्या विनाशस्य हेत्व. वा कुन्त्येिव, यपा बीजस्य शितिसलिलसंयोगे अतिशयः, तरापेक्षा निवारयति , निरपेक्षश्च विनाशः स्वाभाविको | तदलामे स्थायिनोऽपि वीजस्य प्रागकुरामारम्भः लाम ज-मानन्तरमेव गवतीति सिद्ध क्षणमा ! मुमलाहारा- चारम्भः, इति न कदा चिदनुपपत्तिः । नम्वेवं दयस्तु विसदृशसंतान देतसे न विनाशस्य । प्रतिपसारस्नु सयोगस्यैव कारणत्वं स्यात्, न तु बीजस्य । सहापरापरोपल्या क्षणाना मैदमलचपन्त. तत्तभ्रान्त्या नैवम् , संपोगमात्रात् तदुत्पत्यदर्शनात् । नहि विगाशमनुभा मुमरप्रहारानन्तरं विसदृशसंतानदर्शिनः । शितिसलिलसंयोग. अकुर जनयति । पीजविशिष्टत्य सदैव विनाशं मन्यमाना मुमादेविनाशहेनुता मन्यन्ते। तु सयोगस्य कारणले विशेषणीभूतस्य चीजम्यापि परमार्थतस्तु न केति विनाशहेतवः । हेल्लन्तरज-मा च कारण यमनी कार्यम् । यस्नु सहकार्यपेसा नानुम-यते, तस्य ·. खण्डपर्वणि १५३४ रापुष्पविचार: 'सण्डपर्वणि सोमवेत् प्रतिपन्मियपर्वणि । खपुष्पन्यायः । पक्षमध्ये तिथिद्वयद्विस्तु सोममुन्या प्रयोजयेत्याह कौपीतकी श्रुतिः ॥ त्रिकाण्ड- उपुष्पन्यायनुत्यैवेत्युक्तः पीयूषधारायाम् । साहस्री. मण्डनः । संकर्ष. ३१६. ५६१. सननं 'द्वान्या समति' इति वचनसामात् • सपुष्पविचारः । 'रापुष्पं भवसिद्धान्त.' धमिधानसाध्यं भवति । मा १२।४।२।४. * सनन | इत्यादी सपुष्पादीनाम् अननुभूतपूर्वन्यात् ईशमिति वेदे; दर्शपूर्णमासयोः 'देवस्य त्या सवितुः प्रमवे इति निरूपणाशक्तेः सिद्धान्तादो आरोपासंभवेन गोणत्या. सनति राजसूये रजिना हवि.पु मैयादहस्पत्ये तु न नापत्तिः । अथ तत्र समुदायरूपेण रायुप्पादेरप्रसिद्धावपि वैदिसननम् ' स्वयकृता वेदिः' इति तत्र विधानात् ।। सपुष्पशब्दस्य यौगिकत्वात् विश्वकलितप्रसिद्धिमादाय वि. १०१. सनने उपरवस्य प्रत्येक उपरव- खाधिकरणतासंसारोपेण आरोपितमादिकरणताक लतादौ मन्त्रम्यावृत्तिज्योतिष्टोमे । भा. १११४५१९६५५-५७, प्रसिद्ध पुष्पं सपुष्पसमासार्थमीकन्य तदारोपेण सिद्धान्ते 0 पनने द्रयोमन्नयोः समुच्चयः अग्निचयने ( उपा। गोगता रापुष्पराब्दस्य इत्युच्यते , नतः पपुष्पसदस्य ऽऽधर्यमृत्मने ' दाम्या सनति ' इति विधानात् )। आरोपितसंसर्गरूपार्यवृत्तित्वात् तदाथपरतापुष्पे एवं १२१२११४१३०. सपुष्पधन्दस्य गोगन्यापत्तिः । न चेष्टापनि, तस्य गोग- • सपुष्पम् । ' नित्य न भवनं यस्य , यस्य वा वेनापतीयमानत्वात् । अव एव अक्षणमपि आरो. नित्यभूतता । न राम्य क्रियमागत्यम् ( करोतिकम) पिताश्रयत्वरूपं रतापुष्प अतिप्रसक्तम्, तम्याप्या रापुष्पापाययोरिव ॥ * य एव हि प्रवृत्तमग्न, सेमा- रोपितयाधिकरणाकन्वरूपायर्याश्रयण गौगोपपत्तेः । वितमानो या अन्येन प्रयुज्यते , स एव त्रियमाण वेन की. १४१९३६२३ पृ. ३७४, अधार्यते , नान्यः । तथा च न कश्चित् खपुष्पमाकाम पुजादो पसंबन्धित्याध्यारोपेण चारोपितं पपुष. या पुर्यन्नुपरम्पते । या. २६१६९४१ १. ३७७. शम्दामीत्य तत्तिगुमनामयादीना सिदान्ते पपुष्पम् । समासं विना पुपान्दान् मेसर्गापतीते। सत्याध न 'परपुर्ण मासिदान्तः' इत्यादी अयाशि. समावास्यवं मपुपमर्गम्य अभ्युपगम्यम् । विप्रा (गोगत्वरक्षणम्य ) । माट. १।४।२३ पृ. ७७. वावयार्थ ममामाच्य. । प्राणान्तरेण प्रगस्य (जनु यादिना मतियादि गिदातम्य अन्यमामा. पुण्यम्य रमेशर्माती पस्य पुषममिति विप्रा. योगात् पस्य पुष्पं नाम्नि इतिशया ममामवीतः । स्थापनार्थम् नपुर मपन्मिदा-त. ' इति या मयुगपरे पपुवादीनामन्य नागरवेन मुम्या गुणोगम्या- गपुगामाप एन पान्दम्य पायचा मुम्मोदयः। भावान् आरोपिताश्यमेव गोगम्यमशीलम्प tr मु. ५.५, . पपुष्पदामा ननु गार्था भनाभन. गुणभावात् गौ योगाभाग्यमद्र । । अध्यम्यते ने-) सहि गपशविषादीनां जमा गोमा पुर्ष भयमिदान्तः' इत्यादिपु नदि से पुष मत इयमातुन । गपुण 're मालिशान रिमुममिपेयमनि, येन मापात् गोगा यात् । प्रयोग , पार गगन अन्या ना मिलयदप उप्यने । ( भारोपितयारिमा दि पर मुग्धा. धारितम्, यदा रोप्त । न TTARRA न गित गोलमियते ३ म अगत गपुष्पाना अयोगमामयुगमा पम् । न य र गौर. पाथरोगमा नम: दूषण मुख्यानमार-) freगया अलरामावात् । प्रथम पाटिक सममित्र मारिन, कप बार अयस बार। HTTAR R SERa1...eet) मरबाद यश मानस भ-पत्र ले । प्रयाग।...न पायर्या नामसागपुर (मनन्दा अनुमा पार-) सेन नामे आगेषित संभोगापा.१२-12.... मनीयम् ! अमेरिपरि तुम मु यात पक्ष . - ।

·क्षणभगवादखण्डनं १५२७ क्षणभजवादसण्डन - च्यास्थिति प्रतिपद्यते , कालान्तर प्रति औदासीन्यात् । पत्तिपतति । न युगद्यमानः अनुपद्यमानस्वभावो प्रायुग प्रत्यभिशारक्षगं प्रत्यक्षमेव क्षणिकता दूरमुपश्चिमति। भवति, विरुद्धधर्माध्यामम्य मैशपादकत्वात् । भावोदया. पूरिकालाकलितभागवकल्पनात् । अनुमानमपि नीफारपवे लाक्षणिकवपरिक्षयः । अत स्वभावभूना- संबन्धानुसन्धान निबन्धन क्षणिकता न पश्चीकर्तुं क्षमते । रम्भाभ्युपगमे भावम्य प्राग्या साधकतम् । नाचणिकात् तया मह कस्य चिलिङ्गस्य संबन्धबोधविरहात् । न सलु कमेगार्यक्रियासिद्धिः। तन एयायाग .. रक्रियोदयः । अपनीते सन्धिनि सबन्धबुद्धिराविर्भवति । न चैनदु । तदावे भागत् तदभावे चाभागत् । न च नद् यति- भयातिरेकि प्रमाणं सुगतमतानुसारिणो मन्यन्ते । तदिदरेकाव्यतिरेकाम्यामन्यः प्रकारोऽस्ति , परस्परविरुद्धयोः मानाशभ्रान्तमित्यपहमन्ति सौगताः । ते हि स्वभाव. एकत्र समायप्रतीतिविरहात् । ननु धणियोऽपि भारः हेतु मानुमानसमधिगमनीया श्वणिकतामाचक्षते । किं । किमर्थक्रियाजननस्वभार. १ किंग नेति प्राची निक- पुनस्तदनुमानम् १ यत् सत् तत् क्षणिकम् । सन्तश्व सर्वे पाना .. नास्तीति वर्तते । तत्र समर्थस्वभारण्य मह. भावा इति । भावमात्रानुचन्धिनि सेव स्वभायो हेनुर्भवति। कारिव्यपेचा न स्यात् । नहि अनमर्यादान अर्थ क्रिया यया शिवपार वृक्ष वे । शिशपामात्रानुबन्धि हि वृक्ष- उदीयते । श्रूयना परमरहस्यं मांगतानाम् । अन्य रम् । तदेहापि सत्तामात्रानुबन्धिनी क्षणिकता । कयं क्षणमामः समर्थ एव भारः कार्यमपि एकैकमे रारभते । पुनस्त-मामानुबन्धसिदिः, विपक्षे साधप्रमाणपत्ते । किमिति तर्हि सहकारिमिर्पिनाऽपि न करोति । निरपेशव्य क्षणिक हियापकानुपलब्धिः मत्ता बाधते । अर्थक्रिया । जनकन्वे सहकारिताऽपि तस्य वीशीति वक्तव्यम् । पारिवाहि सा , नापरा का चिदस्ति । सा च क्रम अब बदाम. । यत्तादिदमुक्त विनाऽपि सहकारिमिः योगादाम्या व्यासा तृतीयराशिविरहात् । अन्योः परस्पर किमिति न करोति , नत् तारन् मुगतमनं कोमल वरह. प्रनियतया एरुपतिधन्य इनरविधिनान्तरीयकत्वात् । विज़म्भितम् । क्षणिको है भागे न सहकारिभिविना- न च मयोगग्ये अश्वणि यु सेमरतः । ते तु । ऽस्ति । कथमेतत् करिष्यति । यस्तु अस्ति , नामो स निवर्तमाने सत्तामवि निवर्तपतः, पक्षल्य शिरापात्वमिर । इति । इति न सिधित् धीगम् । सहशारिमिनिा कथं च क्षणिका क्रमयोगपद्याभ्यामक्रियाविरहः १ किमिति न भवत्येवेनि पर्यनुयोगे हेतुष्पमानरुत्तर अनादुः । अश्वगिको हिं भवन् किमय क्रिपाजनन- वाच्यम् । तेन तथा भवन्ति , भाषयन्ति चेनि । एक स्वभावो भवेत् । अतः स्वमारो या, नार: प्रारोऽस्ति । कार्यकारिता च अन्त्यवगवनिना सहकारिता । ननु तत्रानिमक्षरिम सीमामरियाणाम् एकस्मिनेर तेऽपि अन्यनिरपेशा एर जनकाः रिमिति न कार्या- दाणे इतकत्वात् कृतम्य च कारणानुपपत्तेः, अनन्तरक्षणे न्तरमारमन्ते । अत्रापि ययमनीशा, भावास्तु यहारमन्ते সঙ্গিবাৰামৰ্শনৰাৰ মনগদান মানিক तदारमन्नामिति अनुमन्नुमेर ययं प्रभवामः । नामी पानिदितीयविकल्यावलम्बने तु पाऽपि सतोऽर्थ- जनम अपि तदेव जनयनीति परनामस्माक तारत्येवा- किया नोदीयते इयशसा आपतिरेव । स्यान्मतम् । भ्युग्गमा । नन्वेरेन ने अार: f करोती। समयोनि स्वभाको मार: महरिमनवधानारोन फदा मोदेतदेवं पर्यायेग क्रियायाम् । महरियायो ते.' नित करोनि तदमागघ तदा नैति । तदपि विमः । इत्येर नास्ति । नन्य कम्पादक तमिदः किमारे न हमने । सहि सहकारी विजिदारमने या न वा! कुर्वन्ति । नदेवम् । न ते पेशापारिय', ये भारम्पमायोऽपि अर्थकिपानापन गभिमनमावस्यमारपोषयेयुः । भन्योरि ... मम्मा मिना भून., उन आषमायभूनो पेनि विकमनीयम् । अनारम्म समर्धा यपम् । १६ नुन मामी नाचौन- पये अपेयोऽमिधालय न गनु अनुरकारका प्रतिनिधाना न न मयतुं न शमन्ने पनि मा अपंध। अपनी समारभूतरामे न मारय अभ्यु धमेह कामने फरमायतेसरगमेद सांप . ..

·खलेवाल्यां तक्षण . - भूमः। सलेवाल्यां पर्युहणादि दूमः । परेषा प्रतिषेधः स्यादिति । याभूतस्य है | वाली - तर मायस्कविधानात् प्रसङ्ग सिद्धकार्यस्वादेवा- यूपकायें विनियोगः । सलेबालीभूतस्य हि यूपकायें मावः । ३१. विनियोगे कृते कृतः शास्त्रायो भवति । कृते शास्त्रा) मण्डन- 'नाम्यां स्यात् तसणादिकम् ।' नापरस्मै गुणाय पतितन्यम् । अपि च तक्षणादीनि यूप शंकर- 'लुप्तार्थ न सलेवाल्याम् ।' लुसाय फारणानि । न चात्र पैन प्रयोजनम् । अयूपो हि यूपकायें जोषणादिक र कार्यम् । विनियोजयित यः । तस्मात् तक्षणादयो न वर्तम्या इति । सलेवाल्यां पहणादिसंस्काराणामनु- प्रतिषेधाच्च । ७३ ॥ प्ठानम् ॥ अर्थाभावे संस्कारत्वं स्यात् । १०१२।३३।७४ ॥ भाष्यम्-- इतश्च न कर्त-या: । विप्रतिपधः कृतो भवेत् , क्रियमाणेषु तस्या: बलेवास्या: । यत् काठं खले भाष्यम् - सलेवाल्यागेर संदेहः किं मैत्रावरुण. दण्डेन भूमेः समक्रिया, अद्भिरखसेचन बलपदवधानम् पारणप्रवृत्तम, मा पलेवाली । तादृश्येव उपादातम्या । सवणे क्रियमाणे सा विनश्येत् , न्यान्तर जायेत , यन्न अञ्जनम् इत्येवमादयः पदार्थाः पर्तन्याः, उत नेति ! खले वारणे प्रवृतम् । जोपण तु भ्रष्टावसरगेव । जोपित्त किं मातम् ! न कतम्या इति । परेया प्रतिरोध: स्यादि. तत् अन्यायनैव । वृक्षाणा हि जोषणम्, न तु विकारस्य । रयुक्तम् । यादृशः खले पारणे वर्तते , ताश एव यूप. तच्छ्रयणं च उच्छितापर अदाक्यमेव । तस्मात् संस्कारा: तरिममिवरनिति । एव प्राप्ते, कार्ये पिनियोक्तायः अयूपः । यूपार्थाच चोदकमासः अर्था- सरणादयो न तन्या इति । भावे वार्याभावे , यदि पलेवाल्या: ते संस्कारः कार्य न सोम-~~ यथासिद्धानले गल्युपादानेऽपि तक्षणादयः । भवति , ततो यूपवमेव नेपा निमित्तं स्यात् , परेवापर वर्तव्याः शक्यत्वात् इत्युस्थिते. संगतिः । सूवार्थस्तु-भवेयुः । इह पुनर्भूमेः समकिग्या , अद्भिरघसेचनेन , परेषा छेदनादीमा प्रतिषेधः इति । चल्वदवधानेन च कार्यमस्ति दादर्यम् । शिक्षिा हि मा वि-- लेवास्या जोरणं च छेदन तशणोच्छयो। पले वारणेन भनि । न च सतेबालीवमुपान्ति । स्युर्वा नो, चोदकात् स्यु,नों वैयर्याच विरोषतः ।। तस्मात् पतन्या: । अअनमपि अनुपपातकं चोदयात वैयति निरोधतश्च जोपणादि न कार्यम् । नियमाणमधिकाय गुणाय स्था, न दोगाय । तस्मात्तदपि माट्ट-- ययासिद्धपलेल्या एचोपादानात् हेदन पर्तव्यमिति । निवृसायरि तक्षणादीनामनिवृत्ति मन्यान प्रति उत्तरम् । सोम- तशादिवत् पदणारिकमपि वले पायो प्रयोजनाभावान्न तगादीनि । तेगा हि यदि तावन्न इयुरिपतेः संगतिः । सूत्रार्थस्तु- अर्थामावे हि सणीमागादि दृष्टं प्रयोजनम्, ततस्तम्य सलेवारण- यूप रूपादृष्टरफारार्थतामादार सलेवाल्या निवृत्तिः प्रियायुक्त र सत्त्वेन प्रमद्रसिदयुपपत्ते, न पार्थक्येन म्यान् , म नु अत्र अर्थाभावः इति । सधणाद्यनुपाता । यदि तु दीक्षाकाल्वर्तन्यपदार्थानाम् घि-- 'पहणायनादि न स्यात् म्यादा अरारुपयूपत्योपादक वस्य स्थापित गात्, महते च पूर्वरत् । न स्याद्, टाटमागदविरोधाय तन् भवेन् ।' सवारण क्रियापयुक्त्वावधानेन छेदनादिकतिपयधर्म भाह-- यानि तु पर्यहणागरिहणपरिपेचनादीनि भावस्य आवश्यकत्वास , मामग्यभायेन यूपवानुपचे दृष्टापनि, पानि च प्रोगासनादीन्यदृष्टार्थानि देगा अपूर्वमेव गोवाल्या नियोजनम् , तदा मुतरा तश्चा.. दोहाकाय साभावेन यूपो परपर्थयाभावात् , दीनी दीशापयानो पदार्यानामभावः । अत एव पदाधिोवेन च अर्थोषम्यापि नाष्टाधीकरणमरि । नियननोन्यायोग्तु अदक्षा. सर्वसाधनीभूतगनियोजनपान तया पलेयास्या कालीनयो: यूपस्वरूपावामावेसी यत्र क्षेत्रदेश पले- करणमिटमैव । एर परिषौ अरि प्रोप्रमादि बोध्यम् । , . अमावात् ।

·झणमङ्गवादखण्डन क्षणमनवादखण्डनं - 1 . सुस्वेतत् विज्ञग्नमयाधितम् , ताबदनुमानमेव नोदेत । अयमिति निश्चीयते । भवति च विमृशतो हुरहा- प्रभवति , सेनातयति चानुमाने बाधितमिदं भवति इति | विष्वनुमानक्शेन जाता अपि प्रतीतेविपर्ययः । विशदतरमिनीतरकारणत्वम् । अबाधिनविषयता चाथि हुनबहादिषु चौपण्यपतीतिरुपजाता परीक्ष्यमाणाऽपि कारणमनुमानोदये । अन्यथा हुतण्हे शीतता फिमिति नान्यशेपपद्यते इति न विपर्ययानुमानोदयः । नानुगीयते । गन्वेयं ताई कथं ज्वालादीनामेकत्वात् तस्मादलमनेन नानाटकक्षपतितेन दर्शनेनाति- अवधारितानामनुमानतो मेदसिद्धिः । अन्न सिद्धान्त-नि-पेन गम्भीरतरगुरुदर्शनसागरपारदृश्वानस्तु सारमुदीरयन्ति । सामान्यविगेयात्मकानि सर्ववस्तूनि । संप्रति समाधिमभिदधाति । स्तरमादिषु प्रथममनु- तत्र वालाऽऽदिपु प्रत्यक्षम् , सामान्यविषयमनुमानं तु भूनेषु पुनरन्तरा तिरोधानादिवशेन विच्छिन्नोपलम्भेषु विशेषविषयमिति मिन्नगोचरप्रचारिणोः प्रत्यक्षानुमान- पुनरनुभवतः स एवायमिति तापजायते मतिः । योर्विरोधाभावात् न प्रत्यक्षेप्पानुमानोहयविरोध: । कता यदि अर्थक्रिया खिरादपि कश्चिदुपपद्यते , पुनरणिकस्य अर्थ क्रियाकारिता क्रमेणेति बद । स ततो भेदामहणनिबन्धनोऽयमभेदभ्रमः इति किमिति खलु सहकारिसमरधानोपहितवियोपो भावः तांतामर्थ- करप्यते । उपपद्यते च स्थिरादपि सहभारियशोप. किया क्रमेणेन संपादयति । ननु विकशितं सहकारिमिः जातागन्तुकक्रियाऽऽदिरूपविशेषभाजः क्रमेणार्य क्रिश | कि पतिरिक्तोऽम्पतिरितो विशेष आधीयते इति । सच विशेषो व्यतिरिक्त एवं भावात् अर्थक्रिपाकारिणम् दूपणानि चेह विकल्पयुगले पूर्वमा दिनानि । अनापि स (ण) । न एवं अर्थक्रियाकारी एव प्रतिनिपामाम ... यदिना अपमेकान्तः अलाक भावन्दास्ते इति चतुरसम् । तथा विषिविशेषा- मिनान्येव सर्ववस्तुनि, न मिन्नानि पेनि, किन्तु सर्पभावेषु दीदतेय तम्म साधनता, पदन्तरमनिमोदयः, ar- भेदाभेदी संगिरामहे । सत्र भेदमानविकरसभावीनि शेपयोगितपैत्र भावेषु साधनायाहारो लौकिकानाम् । दूषणानि अमेवारयेग परिहतानि । अभेदमायामितानि | कथं पुनरसो विशेषः तस्येति ग्यपरिरयो , सदाशय- च भेदारलायनेनेति । नन्वतेन भेदाभेदी कथमेततवानुमानान् । फपं पुनसादातर , बहेतपशेनी विरोधिनी निविशेते । तत्राः (नेमो विरोधिनी, सहदर्श मत्वा निवर्ततां भवान् । अलमस्माभिरमनुयातः । अप मात् । यहान रस्यानलक्षमी हि विशेषः । अनवस्यान न कस्मात् भावस्य भेदो नानुमीयते । प्रगमिशानानु. दर्शननियननम् , नास्ति विरोधः । तदिदमविचारित- गुग्पादिति बदामः। दृष्टानुमारि चानुमानमुमितम्, दृष्टो. रमणीयमिति गुरूणां नानुमवम् । स हि न ददर्श भेदा- 'पपत्तिमुग्यत्वात् । यथा च अर्यक्रियाकारिता, पेदार मैदाव पदेय न संभातः । शिरोधात् । महि तयोः दश्यते स्थायरी माव इनि तनुगुणमनुमानमुचितम् । सहनापद्यते । एपारमनीतिरेव ग अभेददर्श ' तेन साडी अफ्रिपारपाकमपोगण्यानि सेर- नम् । विरारमतीतिय भेददर्शनम् । तत्र यद्येक सिनो स्याफ्रानुपलम्मा तसिदेन विपर्यये याधका. भाकार पपीतः, तदा पिलारप्रतीनिस्ति । शिल- . भावात् असिद्धतन्माषानुवन्धिनी शिकता न TH धमाकरे च पतीने नकाशारीतिरैय नास्ति (a) | साधयितुमलम् , अनेहात्तिर-वादिति । न च मेकिरा. न मिग्रामिप्रविशेगावपमेन अर्षफ्रियासमर्पनमपट. कारिता मचा , जिन्तु प्रमाअयोग्पना ! सलमा मानम् । न न परमिशानानुमानविरोष.प्रयमिहायान पभागामबन्योपना। अनी शिामाग्री ममिती एप परीधनीरस हा तदेवे रसित न जिविस्थन् । मरियमुदितम् । अनपेश भाग मतिः । माग मारनेर भेदामहानियधनी frना, aap पुरिया मग पुका भवाति पभा । तर पयमा अद्रियान मानागमभिमन्यन्ये ।गा- गुमरा धगिरे निर्गत करा:पतिमा भायो finी धे, : HT: पह - ·सलेवाल्यां प्राकृतस्य सलेवालीशब्दः गागीयस्यवचनात् , तेन पलेवाल्यादिद्रग्येण नियोजनादि- रूपतत्वावगामीत्य तदुद्देशेन सलेपालरीविधियुक्तः । कर्मयोगात् इति । न च तथापि स्थानापत्त्या सादिरस्यादिप्राप्तिः, प्रस्तो हि वि-- 'सलेघालीतण्डुलपो. सादिनेहता न यार, यूपे पशु नियुञ्जीत' इत्येतद्वाक्यमाप्रपोलोचने पशु- स्पोक्तर्मुख्पकृत्यर्थमुद्देशात् पादिरी हि मा u भव- नियोजनसमर्थयत्किञ्चिलौकिकद्रव्यमाणग्रहणपसक्ती 'यूपं घातामाधाथै मेहता तण्डुलेपपि 1, प्रत्यक्षवचनत्याथै छिनत्ति' इति वचनात् प्रयोगमध्ये छेदनमाप्ती कार्य यूपैन लश्यताम् ।। अन्तरेण हविर्दैवयोगामाप्राति । तस्कृतिद्रव्यापेक्षायाम् 'सादिरी यूपो भवति' इत्यनेन देशनम् । न नियन्तुं शक्यतेऽतः खादिरहताऽनयो. तनियमनिधिः । अतथ सादिरवस्य पशुनियोजन- मा- साबस्ने 'सलेवाली यूपो भवति । इति । साधनीभूतद्रन्यच्छेदनाक्षिसप्रकृतिद्रव्यद्वार विधानान् श्रुतम् । तातिदेशप्राप्तं सादिरस्व निवर्तते न या, तथा सलेवाल्या च लौक्किसलेवारनियाप्रयुक्तकाठस्यैव यूप- चिनेष्टी दधि मधु घृतं पयो धाना उदकं तण्डुलस्तत् । कार्ये विधानात छेदनलेन दारोपात साहित्यनियमस्य संसृष्टं प्राजापत्यम्' इत्यत्र तण्डुले ब्रीहियवनियमो निवर्तते । लोपः। एवं चित्रेष्ठौ तण्डुलेषु श्रीहि नियमस्यापि । तत्रापि न वेति चिन्तायाम् , आद्योदाहरणे तावत् न यूपकायें | हि प्रती पुरोडाशमानविषिपालोचने लौकिकस्यैव रालेबाली यथाऽवस्थिता विधीपते यूपपदे कार्यलक्षणाऽs अगोयायोन्यायेन पुरोडाशस्य महणप्रसत्तौ पिण्ड करोति' पत्ते. किन्तु यूपोद्देशेन सलेवाली ग्यले बारणक्रियारूप । 'पुरोडाशं अपयति' इत्यनेन प्रयोगमध्ये पिण्डकरण- संस्कारकतया विधीयते । न चादृष्टार्थत्वापत्तेः लक्षणा- पुरोहाशभपणादिप्राप्तो प्रकृतिद्रन्यापेक्षाया नीलादिवाक्येन उtीकारेऽप्यदोष., निपादस्यपत्राधिकरण यायेन तस्या नियमविधानात् मीयादीनामामेयायपूर्वसाधनयागपदेय दोपत्वात् । अतथ प्रकृतियत् सादिरमेव यूए संपराध घटकपाश्मयोजकपणविध्याक्षिप्तोपादानकतण्डुलन्यापार तरूप प्रयोगमध्ये एक सलेवाटीय संपादनीयम् । अस्तु या यत्वस्यैव कौस्तुभे व्यवसापितत्यात् । प्राते च खलेगाल्याः एव युपकार्योदेशेन विधि., तथापि स्थाना- । तण्डुलाना पाशमावेन उक्त विध-यापाराभावान्न प्रकृति- पन्या इतरधर्मवत् सादिरत्वस्यापि लाभात् , वैर वस्तुत. द्रव्योपादानम् , न या प्रमादिनिपमा, न था वेषु पूर्व पादिरी मुलेबाली , मेष पाहोति । एव तण्डुले मोक्षादिधर्मप्राप्ति. । निर्यापस्तु लौकिक. एवार्थसिद्ध चपि चोदकरलेन प्रामादिनियम । इति प्राप्ते, न स्तण्डुलानाम् । प्रदेयधर्मास्तु पर्यमिकरणादय. के चिदर्य- सावन् यूपोद्देशेन सलेवाटीवविधि., तदा हि उद्देश्य लोपाभावे पनन्या: । अनः सिद्ध चिौ तण्डला समरक यदि तावत् पलेवालीपदमेय , तदा एवप्रसरता-मोहियान्यवरभिन्नप्रकृतिका अपि प्राहा इति । भरः यदि तु यूपपरम्, तश मुरन्तयो परस्परम मण्डन-नादिरी सहेवाटी।" मेदान्वयामावात पवालीवेन यूप भावयेत्' इत्येव. शंकर-- अहा अपि ताडला; १३२, विषादयोधनिर्वाहा गरेवालीपदे वालीखस्य .सलेषास्यां यूपाहु तिनास्ति छाधरने । पाहुति- विशेष प्रतिपायर्य स्वाऽऽते. । न च । दण्डी न्याय. { भा. १०१।५।९.. गलेवास्या पाण्याहुनिः न प्रेमानन्याह' इतिवत् तदनापति तत्र शान्दयौधे फया युपीयामश्चनरसाणुसेधारदारा यूपमेरकारात्यात् विशिरपुरुषस्यैव कत्वेनान्वयेऽपि प्रासाविवेकेन । इति सिदान्तितं दयगे ... पारातिय साक्षाद् दण्डे एव विधिपोपपत्ते । प्राने तु पर्मकभाषनाया विनिथुनोरकारकमाग्युरयोगद्रम्पकाराम श्रा रानाल्यासत्वेनानपानुपपचे अवश्य सलेवाली वाव । निरपोरकारकं प प्रतिरूप पदिक कर्म । भावनायामन्वयो वाभ्यः तम्य च न विशेगाधान्यं विना सामान्याय । पाल. पृ ८३.. गलेषाली. सिद्धिरिति गमगार. तत्र च मुख्ने सरे-दः ३. गरे पारणे पाते तम्प पच । घालदे यापैशया अपये वादे एव पानियोजन भा. १०॥२॥३१॥11परेवाटीचन्द: पले बारी , ·क्षामे तु सर्वदाहे १५३१ क्षामेष्टिन्यायः - हविधा । किन्तु अन्येन हविषा आग्यादिनाऽपि सभवति । *क्षामेष्टिः नाम न का चित् स्वतन्त्रा , किन्तु तस्मात् नैकदेशदाहे प्रायश्चित्तं किन्तु सर्वदाहे । 'यस्य हविषः क्षामत्वे दग्धत्वे सति पूर्ववेष्टिः पुनः कर्तव्यतया पुरोटाशी वायतः' इति शास्त्रात् हि यस्मात् सर्वदाहेऽपि , मायश्चित्तरूपेणोक्ता सैव क्षामनिमित्ता इष्टिः क्षामेष्टिः । कारणस्य प्रायश्चित्तकारणस्य दाहस्य प्रानिरस्त्येव । एक. पूर्णमासेष्टयनन्तरं क्षामत्वदोषनिरासाथै पुनः पूर्णमासेष्टि- देशदाहस्तु अवर्जनीयः । तस्मात् सर्वदाहे प्रायश्चित्तम् । रेव विहिता सैव क्षामेष्टिः । के. ६१४१५. कुतूहले तु 'अन्येन वेतन शास्त्राधिकरणमाति:' हक्षामेष्टिन्यायः । सर्वपुरोडाशदाहे प्रायश्चित्तेष्टिः इति पाठः । ' अधिकरणेति कर्मणि ल्युट् । सर्वदाहे । कर्तन्या नैकदेशदाहे ।। अन्येन हविधा एतद्धविः इत्येतच्चानाधिकृतसंस्थामाप्तिः क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनीय- उपपद्यते' इति च न्याख्यातम् । स्वात् । ६४।५।१७ ॥ सद्धविवादाति चेत् । २० ।। भाष्यम् ~ दर्शपूर्णमासयोः सूयते 'अय यस्य ' यस्य पुरोटाशी वायतः तं यज्ञं वरुणो गृह्णाति , । पुरोडाशो क्षायतस्तं यज्ञं वरणों गहाति । यदा तदादिः यदा तद्धविः संतिष्ठेत अथ तदेव हविनिपेत्' इत्युकं । संतिरेत , अय सदेव हविनिर्वपेत् । यशो हि यशम्य समापनम् अन्येन इविधा स्यात् इति सिद्धान्तिना उक्त प्रायश्चित्तिः' इति । तत्र संदेहः किं सर्वधामे प्रायश्चित्तम् पूर्वपश्ची शकते । समापनं अन्येन हविषा कर्तुं न उसैकदेशक्षागे इति । किं प्राप्तम् । प्रासानिमित्तत्वात शक्यते । तद्धविःराब्दात् 'यदा तद्वविः सतिष्ठेत' कृल्ने वा एकदेशे वा । एवं प्राप्ते , घूमः । क्षामे तु इत्यत्र तत् हविः इति शब्दः प्रयुक्तः । इति तेनैव सर्वदाहे स्यादिति । तुदाब्दः परं ब्यावर्तयति । थामे हविषा समापनं प्रतीयते नान्येन इविश । सर्वदाहे तु सर्वदाहे प्रायश्चित्तं स्यात् । कुतः ! एकदेशम्य अवर्ज- तेनेर हविषा समापनमशक्यम् । एकदेशदाहे तु तेनैव नीयत्वात् । न शक्यते एकदेशलामो वयितुम् । नियत- समापनं सुकरम् । तस्मात् एकदेशदाहे एव दाहप्रायः मनिसयोगे दामस्य सूक्ष्मा अवयवाः क्षीयन्ते । तमेषु चित्तमिति । च कपालेषु अधःपाकाथै पुरोडाशोऽघिधीयते , उपरि स्यादिन्यागामी हविःशम्दस्तलिङ्गसंयोगात् । २१॥ चाहारा अभ्युह्यन्ते । तदवर्जनीयम् । निमिचावेनापि यत् पूर्वपक्षिणा पूर्वसूत्रेणोक्तं तन्निरस्यति । ' यदा घ्यमाणं नित्यमेव स्यात् । तत्र यस्येति निमित्तश्रषण- तविः सतिष्ठेत' इत्यत्र पठितो हविःशब्दः नमविवक्षित स्यात् । तस्मात् सर्वक्षामे प्रायश्चित्तमिति । हविन्यपर; किन्तु इज्यागामी यागपर: स्यात् । दर्शनाद्वैकदेशे स्यात् । १८॥ तद्धविः संतित' यदा स यागः संतित इत्यर्थः। भाध्यम् - न चैतदस्ति , सर्वदाहे प्रायश्चित्तमिति । कर्मैव हि संतिठते न हविः । अतः समापननिमित्तं | एकदेशे शायति भवितुमर्हति । निमित्तं हि उपर्सपास पद्धविः इत्यनुवादः । तेन अन्यहविष्कऽपि कर्मणि क्षाणं नाम । एकदेशवाणमपि वागमेव । यदि तत्र न समाते प्रायश्चित्तमिति गम्यते । कपं पुनः इनि:शन्दः क्रियते , भुतं = क्रियेत । न चेतयुक्तम् । अपि च कर्मणि वर्तेत नाह , तलिहायोगात् । संत्तिष्ठते इति दर्शयति , 'यदा तद्धविः सतिष्ठते , अय तदेव हवि. यागलिङ्गस्य संस्थानस्य समापनस्य संयोगात् चन्यात् । निर्वपेत् ' इति , तेनैव हविषा इंस्पानं दर्शयति । तत् तस्मात् पुनरिटिनिमित्तं सर्वदाह एव न एकदेशदाहः। सर्वाणे नावकल्पते । तस्मादेकदेशे एव क्षायति माय- तस्मात् मर्चटाहे प्रायश्चित्तं स्यात् इति सिद्धान्तः । तिमिति । स्यादन्यायवादिश्यागामी इति पाठे तु हविःसन्दम्य अन्येन वैतच्छाखादि कारणमामिः । १९ ॥ हविग्यपरचे अन्यायचात् न्यायधून्यत्वात् । हविःसन्द माप्यम्--पायदा पाई म्यादर्नपति।न तदति, भागामी तसिगमेयोगात् इति ग्यारयेयम् । के. यदुतम् देशे शापति प्रायभिचमिति ।। । यदा . - ·~ सादिरत्यादिन्यायः गणादुपचय एखादिरवादिन्याय: । ३६।१।१-८ । सादिर- गगां प्रविष्टाऽनेका नदी गङ्गाग्रहणेन स्वादिद्वारस्य खुवादः अनिदेशं विना विकृतावप्राः | गृह्यते इति न्यायः । (तन्मध्यपतितस्तद्महणेन द्विरुक्तत्यापतिभपात विकृत्यर्थत्वं खादिरयादेनं जातम् । गृह्यते इति यायोदाहरणरूपोऽयं न्यायः । के.) भूतिः. आहवनीयादिद्वारस्य तु होमस्य विकृतावपि नक्षत्रेपृ. २९८. यादी उपदेशात् प्रात्वात् तादपेऽपि आहवनीयस्य 'गङ्गायां घोषः' इत्यादी लक्षणा बिना पदान्त- द्विरुकवानापत्तेः सादिरवादिन्यायाभावात् यूपोत्पाद- रान्वयाभवा । सु. पृ. ७९३. * गगास्रोतोबत का कस्य च्छेदनस्य प्रकृत्यर्थत्यात् यूपस्य प्रवृत्यर्थत्यवत् चित् अनुवृत्तिः । ( गङ्गाप्रवाहो वहन मार्गस्थान् सर्वा- माधानस्य प्रकृत्पर्यत्वे न कश्विद्धतुरस्ति । सु. ३१७ / नेव भूभागानादयति तद्वत् ) । मणि. पृ. ७१. पृ. ४२. गजघटान्यायः 1 पपा ‘मदान्धसिन्धुरपटा * खादिरलामे तस्य तश्नगादिसंस्कारासामर्थेऽपि (गङ्गाष्टक ) । यथा च 'यौपा मेघनीला चलति गज- नियोजनकासामध्ये सति पदिर एव प्रायः । के. घटा राक्षसलन यायादेतत् पारिप्लयाम्भः प्लुहितुरग- ६।३१२०४०-४१. बलं धार्यता राशन | पसीनां राक्षसोऽन्तं मयतु बल * सादिपलाभेन पदरयूपे पशुनियोजनानन्तरं | मिति प्रेषयन् मामाज्ञासीत् स्नेहयोगात् स्थितमिह खादिरो लम्धोऽपि गोपादेयः प्रयोजनस्य जातत्वात् । नगरे राक्षसाना सहस्रम् ॥' इति मुद्राराक्षसनाटके भा. ६।३।१७।३६, - खादिरालामेन प्रतिनिधौ पदरे २ अङ्के। साहस्री. २०८. सापते पुनः सदिरलामे तस्य पुनः तश्चणादयः कर्तव्याः, र गजभुक्तकपित्थन्याय. । यया गजभुक्त हि संस्कृतोऽपि प्रतिनिधिस्याज्यः । वि. ६३३१७ कपिपलं तदुदरादभममेव निःसरति , तच मा सत् . सादिरादीनां यूपदन्याणा विकल्पः एककार्यार्थ- मजाशून्यं प्रचालितमिवाभावीति प्रसिद्धम् । तथा च , वात् । भा. १२२१०-१५, पादिरादीना वाज. पथा निश्छिदादतिरठिनात्तस्मादतिसान्द्रं तन्मजाsदि पेयादिविकनी चेकलिकाना प्राकृनानाम् अन्यतमपुनः कथं निस्तमिति तर्कगोचरतामेति , तथा गताऽपि श्रुतो नियमविधिः । १०७११६१५१-५५. रश्मीने लक्ष्यसे । उक्त च 'गता विल्श्यते नेष गजमुतवपित्यवत् ' इति । साहली. २६९. गहुलिकामपाइन्यायः यथा गडलिकानामवीना . गकारः कमारप्रतिवणे यशवध्वनिमैदान् | गादेका चेत् पे पतिता , तदा यायमाणा अपि सर्वा- मिन्नम्वनिसनिधिजन्य वस्य सत्वेऽपि गारोऽय कारो-सत्र पतन्तीति तथा प्रहनेऽपि । (गडलिका इत्यपि ऽयम् इत्यादिपाययभेददर्शनम् । मु. ५, ७०६, पाठः) माइली. २३. •गकारादीनां पूर्णत्वान्दत्वगुगत्वेषु सामु दुतादिभेदस्य • गण एवं संघातधर्म: गणमनुग्रहीतु समर्थः । परोधिलात् कादिम्पैकन्वसिदेः गन्नादिमा नभा. १९०1१७. परिपतम् । घा. २२२१२ . ४०१. गणादुपयस्वत्प्रकादित्वात् । २५॥१०॥ गगनरोमन्यन्याया। अमनमुनि व्यर्थमपन रातोपयग्रवानिराशादिषु वादशादियानि दशहानि परणे प्रबईते। पानामुद्रीयं वर्षग रोमन्य उच्यते । प्रवर्तन्ते इत्यवगतम् । वानि च उपप्पस स्थानितो धमि साहस्री. ६६६. होमोनोप्यम् इयुक्त र अमिष्टोमेषु उपच्यरतोत्रो. गगनारविन्दन्याय. । अपमन्यन्तामाटान्ते पचयः फनग्या, ताहिरा च स रात्रिर्यायोपचयः। प्रयदे | गानमल हि पश ना येव तदिति । वत्र #दादशाापचयः वा योनिगमात् इति साहस्री. ७१५. दिवारे पूर्वपतमाह । गगात् द्वादशाहान् स्तोत्राणामुप. ग.

·- । । क्षीरं विहाय १५३३ खट्दावो निषेधस्तु अविशेषात् सवेंटीनाम् । इति प्राप्ते, महि । क्षीरोदकसंपृकन्यायः । अयं न्यायः 'सन्यो।' कर्मण्युपक्रान्ते तदसमाप्य कर्मान्तरमारब्धं युक्तम् । अतोन (पा. १९) इति सूत्रमहामाध्ये अभिहितः । प्राप्तमेव नित्यं काम्य वा कर्म । नैमित्तिक्य एव तु इष्टयो । अस्यायमर्थः । संमित्रत्वान्न ज्ञायते कियत् क्षीरम् , किर- निमित्तान्तरभावित्वात् प्रसक्ताम् अयं निषेधः । तास्वपि । दुदकमिति । कसिन का प्रकाशे चौरम् , कस्मिन् का या: भावभूतास्ता भवेयुरेव । पुरुषार्थभूतानां तु अवकाशे उदामिति । प्रकृतिप्रत्ययस लपेऽस्य न्यायस्य क्षामट्यादीना पर्वान्तरे रणमिति । संकर्ष. ३२११७. प्रवृत्तिदर्शिता भाष्यकारणेत्यलमतिपल्लवितेन । किचार्य क्षीरं विहायारोधकप्रस्तः सौवीररुचिमनु- न्यायः 'तस्यादित उदात्तमर्धहस्वम् ' (पा० ११२३३२) भवति इति न्यायः । यया सुयामिन्यक्तिर्मुक्तिरिति । इति सूनमहाभाष्येऽपि विस्तरेणोक्तः इति । साहस्री. पर्धा परित्यज्य दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति स्वीकार ! ४८०. प्रकृतन्यायमनुभावयतीति सर्वदर्शनसंग्रहे अक्षपादीये. भुनन्य श्लेष्मास्यमलरिदूमर्जनात्मकत्वेन ऽभिहितः । साहस्री. ६६५. अशुचिन्वापादकत्वात् ऋतुवैगुण्यापादकन्वं युक्तम् । क्षीरदम्पजिलान्यायः । यथा सप्तधीरेण दग्ध- सु. १. १३९४, * 'क्षुते आचामेत् ' इत्यादि जिडः कश्चित् त फूत्कृत्य पिमति , तथा दैवात् सुख- स्मृति: प्रमाणम् । वि. १३२४, ७ क्षुतादिनिमित्त कारिक्तुनः प्राप्तौ अनिष्टविवक्षायो बोध्योऽयमिति । उक्तं विष्णुस्मरणे पदार्थमध्ये कर्तव्यं भवति । सु. पृ. ११९९. च-क्षीरेण दग्धजिहस्तकं फूत्कृत्य पामरः पिचति । क्षुत् स्वादुतां जनयति इति न्यायः । दम्भिनमवलोक्य जनस्तरमा शहले स्वया स्याम् । तीबायो क्षुधि कदन्नमनि स्वादुतपा मश्यते इत्यर्थः । इति भक्तवाक्यं भगवन्तं प्रति । साहस्री. ४७३. साहस्री. ४११. क्षुधितोऽश्नीयात् । अब क्षुधितार्यमशनम् , न क्षीरभोजनन्यायः । यस्य क्षीरेण भोजनमुदितं तु अशनाथै क्षुधितः । रत्न, ६५९।१११. भवति , यदि तसै सशकर दीयते, न कश्मिदिरोयो • क्षुरग्रहणापतिनास्ति अध्वयों: ज्योतिटोमे भवति । सशर्करमपि तत् पय एवेति । भा. १२।२।२।४. केशश्मभुवपनात्मके यजमानसंस्कार, नापितकर्मत्वात् । क्षीरान्धिवासिक्षीरकामन्यायः । अयं यत्रा बा. ८१२४. उसकामोऽपि स्वीयजनतुष्टिचिकीर्पया किञ्चिताचेत • 'ऋग्वेदादिसमूहेषु ये क्षेत्रज्ञाः प्रतिष्ठिता।' तद्विषये प्रचरति । यथा क्षीरार्णव निवामी श्रीकृष्णो गोठे । वा. ३१११७११३ १. ७०२. सोपीः क्षीरं याचते स्मेति शंकरजये । साहस्री. ८८७. क्षेत्रिणः मातुरेव का यदि पुनः स्यात् ततस्तयोः हु क्षीरोदकन्यायः । यया क्षीरपूणे पटे कति । प्रसिद्धजातिवात् नैव (पुत्रजाः ) दुनिता भवेत् । चित् अबिन्दवः प्रक्षिप्ताः सन्तः क्षीरग्रहणेनैव गृहीता वा. श।१।१३. भवन्ति । नहि धीरमहणात् अबिन्दुरहण परिशिष्यवे * शेमसुभिझोऽयमतोऽहमस्मिन् देशे प्रतिक्शामि एवं अक्षणा तत्कायश्च अन्यतिरिक्तदेशकालत्वात् गृहीत (इति वदन्ति ) तेन अतःशब्दो वृत्तस्यापदेदाको हेत्वर्थ इति शायते । भा. रा.८. ब्रझमहणेन नमो भवति । शांभा. पूर्वपक्षे राश वसू., न क्षीरोदकन्यायेन इदमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञान • क्षीमाधिकरणे (१०१५ ) आधान न नेतन्यम् । धीरोदकन्यायेन च सर्वविज्ञानं कल्प्यमान न पुदयविधानमित्युक्तम् । वाक्यार्य. पृ. २०. सम्यग्विशानं स्यात् । सावधारणा चेपम् 'एकमेवा- द्वितीयम् । इति श्रुतिः क्षीरोदकन्यायेन नीयमाना सवादी अविद्यमानमेव स्त्रीवं टायदिप्रत्यय- पीडयेत। सिद्धान्ते । २१३६६ असू. दर्शनेन आरोन्यते । मु. पृ. ४१४, . . . - ख. .

·खपुष्पविचारः १५३५ खलेवाल्यां तक्षण आकाशस्य , युक्तमन्यत्र गौणःवम् । (नहि मुख्यत्वमनारोपितत्वकृतम्, । हितकालोताना पदार्यानां साम्यं बोध्यम् । यम पदार्यानां किन्तु मृत्यन्तरमनपेश्य शब्दप्रयोगकृतम् । तच आरो- युगपदन्यास्तत्रास्य प्रवृत्तिरिति । साहस्री. १८३. पितस्यापि सेमवतीति भावः । यदि च प्रागुक्तपति. *खलेकपोतन्यायेन युगपत् सर्वेषामझाना अन्वित- चन्दीपरिहारार्थम् आरोपितार्यविवादिना परत्र मुख्याः | त्वात् । पृ. १९०११३१६. . सलेकपोतन्यायेन शाब्द- रोगमाटाय गौणत्यं नेष्यते, किन्तु आरोपितार्थत्यमादायेच्यते | बोचे पदार्यानामन्वयशेधः । तदुक्तम् । 'वृद्धा युवानः तदा दोषमाह-) त्वत्पक्षे तु सपुष्प एव सपुष्पशब्दो शिशवः कपोता:' इत्यादि । मणि.१.७०. 'अग्नि- गौणः स्यात् आरोपितवचनत्वात् । भवतु इति चेन | होत्रं जुहोति' दिना पयसा जुहोति' इति सबैरेव गुण- सर्पलौकिकविरोधात् । तस्मानाध्यारोपो गोगलक्षणम् । विधानं विकल्पेन । रात्र खलेकपोतन्यायेन सर्वेपामेत्र स्वार्थसादृश्यं तु भवति । यपुटगदीनामपि मुख्यसादृश्य- । युगपत् प्रवृत्ते: एकावरुद्धन्वाभावात् । भाट्ट सरा, विवश्यैव लौकिका गोणं प्रयोग प्रयुगुने । यथा * एकस्य प्रधानस्य एक एव फन्दाधानसामयों दोधारख्या: पुष्पास्मना शदामूर्धवर्तिनां चावयवानां । उपकार: सन्देव खोपायमपेशते , अतश्च तया एकयैर विषागारमना विकारः अत्यन्तामसिनो निधमाणकः, आकाञ्चपा म्पले कपोतन्यायेन युगपत् सर्वेषामङ्गगफ्यानां तथा भवसिद्धान्तः इति । ( अनेन ग्रन्थेन आकाशस्यैव प्रधानोत्पत्तिवाक्य कवाक्यतामनीय... I.......१२॥श२. राहस्यपतियोगितम् , तस्य तु न स्वरूपेण सादृश्यपति. • पदार्थोपस्थिते: ऋमिकवेऽपि क्रियायो सलेकपोतन्यान योगित्वम् , किन्तु पुष्पादिविकारात्मना । ततश्च पुष्पादि-युगपदन्वयात् सर्वेपामेव विधैयद्रव्यममर्पकयोपपत्तिः । विकारात्मना असत्वेऽपि स्वरूपेण सत्वात् असन्तासता को. ३११२ १. १६३.० छवी यासस्त्री कुण्डली कथं सादृश्यनिरूपकरयम् इति शमा निरस्ता)। शा. देवदत्तः इत्यादी तापदार्थानां स्मरणात् एकदेव सले. सोम. १४४१३ पृ. ८५.० खपुष्पशब्दस्य स-पुष्प- कपोतन्यायान तायपदार्थानो क्रियाकर्म मावेनानयोध. सेसगात्मकारोपितार्यवेन सपुष्पे एव गौणत्योपपचेः । रूपः शान्दयोघो मरतीति के चित् । न्यायमुकाबली. गोगमन्दवृत्तिविषयतया परपुष्पस्यैव आरोप्यम्य गोगत्या शब्द० ० अर्येन प्रधानोरकारेण सलेकपोतयत् यगान् मापयेत । न च एतस्य भारोप्यम्प लोके गोगल्यं मनिपनयनानि । नयन गपने विशेषः इदं पाप्यने । मसिद्धम् , सिंहत्यादेः भारोप्यस्य गोगन्यप्रसिदो। सु. घेति । अतः सागि प्राप्यन्ते । भा, ११११९३११६. •'सलेयाली यूगो मति TET: भूपता • सरस्य दानं प्रतिमहो विक्रयश्च अनाचार उदी. विधीयते , न यूपम्य पत्लेपालिता । सषा अध्याहितेन पानाम् । था. शशश. २०४. मानिना धन्धात् मन्य पापम् । तरचा व्याहितेन इसरोधिपाणन्यायः । अपदस्तुमारनविश्शापा. परो मारमा १२, दुप-यूगनुगदेन पलेवालीये विधीयमाने यार्थता प्राप्नोति । मपं प्रचरतीति परः साहस्री. ८८८. गलेल्याः यूपा विधीपमानाया घटगेय पमना- गलमैत्रीन्यायः । गलस्म मेरी आदो प्रपोजना । लेगाली पूपमा गिधीपभाना गादाऽपि क्रमेण हसति अन्वे व नश्यति यथा , तत् समर्मान् लमते । दुप्. ९९२३ पर्गक २ 2. १६४२ इति । संग्रह सलेयास्यां वक्षयजोपणादिधमांगा थापा बसलेकपोतन्यायः । उरच-'पा पुगनः परेपी प्रतिषेधः स्यात् । १०१२१३२।०२।। शिया पोतानसे यपामी पुगान् पनि । तर माध्यम् - गलेमतामय संसयः सर्ग गुगरत पदार्याः पारेलाययिनो मन्ति॥ीबोगा यमदप: पक्षी का । सामः । मत परिणनिः हभिरतरविरभि- FAL! पोशा fim प्राने, . .

·खलेवाल्यां प्राकृतस्य खलेवाल्यां प्राकृतस्य ~ - मण्डन-'अजनादि भवेत् तस्याम् ।' यूपका विनि पुज्यते 'या खलेवाली स यूपः' इति । शंकर-- ' असाथै भवेदिह ।' ३६ खले. शक्यते च यूएकाएँ विनियोक्तुम् । यत्तु यूपशब्दः वाल्याम् । ३४. कार्यलक्षणार्थ इति , व्यवधानात् लक्षणाऽपि ज्यायसी । खलेवाल्यां प्राकृतस्य स्खादिरत्वस्य चित्रेष्ठौ । प्रत्यक्षं हि लक्षणायाम, परोक्षं व्यवधाने वाक्यम् । च तण्डुलानां ब्रीहियवान्यतरजन्यत्वस्य नियमो | उस्मात् यज्जातीयस्य वारस सलेवाली कृता , तजाती- नास्ति। यस्य यूपकायें विनियोक्तन्या। नैनां चोदको विशेपे विप्रतिषेधे तद्वचनात् प्राकृतगुणलोपः स्यान्, अवस्थापयितुं शक्नोति । प्रत्यक्षा श्रुतिः तथा चोदकेन तेन च कर्मसंयोगात् । १०१२।३११७१ ।। बाधिता स्यात् । तस्मान्न सादिरादिनियम इति । भाष्यम्--साद्यस्के भूयते 'एलेवाली यूपो भवति' टुप-- 'न यूपस्य खलेवालीत्वं (विधीयते इति । तत्र संदेहः किं पादिरश्चोदफेन प्राप्यते स खले. तया अम्यवहितेन भवतिना संबन्धात् प्रत्यक्षं वाक्यम् । वाली कम्यः , अयन प्राप्यते खादिरी अखादिरी वा खलेवाली स्यादिति । तया चित्रायां भूयते 'दधि मधु मात्' इति ( भाष्यम् ) अयुक्तमिदं ( पूर्वपक्षनिरा. इतरथा व्यवहितेन ( भवतिना ) संबन्धात् परोक्षं घृतं पयो धाना उदकं तण्डुलातत् संसृष्टं प्राजापत्यं भवति' इति । रानापि संदेहः वि श्रीयश्वोदकेन प्रति शब्दो गुणभूतः, शब्द प्रति क्रमः ( गुणभूतः )। करणम् ) । कथम् १ शब्दधर्मोऽयम् (क्रमः), अर्थ प्राप्यन्ते भैहास्तण्डुलाः कन्याः, उत ने प्राप्यन्ते समात् वाच्य एव शब्दस्य योऽर्थः, स महीतायः हा अप्रैहा था तण्डुला आदातम्या इति । कि तायत् प्राप्तम् ! सादिरादिः खलेवाली कर्तग्या , धर्मवाद उपेक्ष्यः । तस्मात् पूर्वपक्षनिराकरणम् (एतत् ) (प्रधानत्वात् ) । क्रमस्तु ( अर्थाभूत-) शब्द- चैहास्तण्डुलाः कर्तन्या: । चोदकेन खादिरादयो ब्रीदयश्च अयुक्तम् इति अन्यथा वर्ण्यते । यूपानुवादेन सले. प्राप्नुवन्ति । एवं चोदकानुग्रहो भविष्यति । तेषां वालीत्व विधीयमाने ( सति ) अदृष्टार्यता (विधेः) प्राप्ताना एलेबालीत्वं विधीयते । यो यूपः स सलेवाली प्राप्नोति । रालेवास्याः (तु ) यूपकार्ये विधीयमानाया: कर्तव्यः' इति । शक्यते हि यूपः खलेवाली कर्तुम् , न दृष्टमेव (पश्चनपक्रमणम् ) प्रयोजनम् । तस्मात् (इष्टार्थ- सलेबाली केन चित प्रकारेण यूपो गवति । सादिरादीनां हि काष्टानां सरकारैप: क्रियचे छेदनादिभिः, न तु अन्यः त्यात् सिद्धान्ते ) यथाश्रुतमेव ( अव्यवहितसंबन्धेन ) वाक्यम् ( भवति ) । न तु अन्धवहितासनाप्रसादाद पाम् । तत्र यूपो भवतीति यूपकायें भवतीत्युकं स्यात्, (सिद्वान्तः) । कयं ताई अयम् (भाष्य-) मन्ध ! तथा लक्षणाशब्दो भवेत् । नीहीणामपि तण्डुलाधोदकेन (उत्तरम् ) उपचयत्वेन । (एतदुक्तं भवति ) अयं प्राशा एव । तेषां सद्भूतानां पिटभा प्रत्याख्याय वापरो गुगः ( सिद्धान्ते लभ्यते , पदुत ) अन्ययहितेन देवत्तारकन्धः क्रियते । तस्मात सादिरादयः सलेघालीत्व. भवतिना संबन्धः इति । मापादयितन्याः । बीयथ तण्डुलमावमापादयितयाः । एवं प्राप्ने, ब्रूमः । विप्रतिषेधे एतसिर, प्राकृतस्य सोम-किमत प्राकृतं रादिशदिक परतते , उत गुणस्य लोपा स्यात् । कथं विप्रतिषेधः १ तद्वचनात् । न इति अधिकरणानः संशयः । कि यो रालयाल्पा: यूपता विधीयते, न यूपस्य खलेबालीता । पाली कर्तन्यः इति वचनन्यक्तिः, उत या पलेवाटी छ तया (सति) अन्यव हिवेन भवतिना संबन्धात् प्रत्यधं यूपः इति तदर्थः संशयः । पूर्ववत् हापि चौदकाबाध: थाक्यम् । इतरथा म्यवदितेन परोक्षं स्यात् । इत्युरियोः संगतिः । सूयार्थस्तु-~- विमतिपेये गये एलेवालीशदश्च य: पले ( पीपदानाम् ) सात मातगुणम्य पदिसमीक्षादेः निधिः म्याद । तपाभूत | तरचनात उलेवास्याः यूएयरवनात् , सादुलाना मी. को. १९३ यूपः स सले. मारणे प्रवर्तते , घाचकः ·नैतदेवम् । चे 1 , . गवामयनस्य दीक्षा १५४६ गवामयनस्य दीक्षा न, भक्तित्वादेपा हि लोके । ३४ ॥ वि-'गवामपन उक्ता या का नित् पूर्णिमाऽथया । भाष्यम्- | भातो हि अयामु अष्टमीषु चैत्री माथ्युत, का नित् स्यादविशेषात् प्रशसया ।। चैत्री एकाप्ट का शब्द । एषा हि मुख्या , या माझ्या वृत्ता। स्यात् , ऋय एकाप्टकायामि युपणितम् । माघकृष्णाष्टमी मुख्पगोगयोश्च मुख्य संप्रत्यय । तस्मात् माघी एव । त्वेकाष्टकाsतो माधपूर्णिमा ॥' १० पौर्णमासीति । भाट्ट-- गवामयने एकाप्टकाया दीक्षेरन् , एपा दीक्षाऽपराधे चानुप्रहात् । ३५ ॥ संयत्रस्य पनी यदेकाष्टका' इयुपगम्य 'आते या भाष्यम् -- एकाष्टकाया दीक्षेरन् , एपा ये संपसरस्य | एते संव'सरस्याभिदीक्षते , य एकाष्टकाया दीक्षन्ते' पनी , यदेकाष्टका' इयुक्वा पुन 'चतुरहे पुरस्तात्म्परत वा एते संव सरस्थाभिदीक्षन्ते , य एकाप्टकाया पौर्णमास्या ' दीक्षा विधाय 'तेपामेकाटकाया क्रय दीक्षते' 'अपो नामिन दन्तोऽवभ्यमभ्यवयन्ति' सैपद्यते , तेन एकाष्ठका न छवट् कुर्वति' इति दीक्षात । इत्यनेन तत्र दोपानभिधाय ' चित्रापूर्णमासे दीक्षैन् , प्रच्युतामेकाष्ट का प्रयेण तु गहन ( नयेणानुगृह्णन् इति । मुस या एत संव सरस्य यचिनापूर्णमासस्तस्य न का चन चित्रलकरीये शुद्ध पाठ ) माया पोणमास्या अधिकार नियां भवति' इत्यनेन चैत्री स्तुवा 'चतुरहे पुरस्तात् दर्शयति । अस्या च माध्यामप्रभ्याम् अभीज्यमानाया पौणमास्यै दीक्षेरन् , तेपामेकाष्टकाया क्रय संपद्यते , भवति मात्र या जना प्रतिनदन्ति रात्रि धेनुमिया । तेनैकाष्टका न छम्बर कुति ' इति भुतम् । आते यतीम् । सत्र सरस्य या पनी सा नो अस्तु सुमङ्गली ॥ दुपयुक्त शीतात् । यस्तम् अपनपरावृत्या । अपो अष्ट कार्य सुराधसे स्वाहा' इति । या असो माध्यष्टमी , नामिनदति शीतादेव । निर्या दोष । छम्पद रिक्तम् । तामेकाष्टका दर्शयति । अत्र जतिल्यवागन्यायेन सर्वमिदमेकवाक्यमिति तावद- उत्थाने चानुप्ररोहात् । ३६ ।। विवादम् । अतश्चतुरहे इयेव विधि पमोहोम यायेन । भाष्यम् - उथाने च अनुपरोह दर्शयति तानु तत्र पौणमासीवाक्योये नैन्या स्तुतत्वाचैन्येव । न च त्तिष्ठत ओषधयो वनस्पतयोऽत्तियति' इति वसते । वास्यशेपे एव उपनमोपसंहारयो एकाप्टकाया माध्युतरा उयान दर्शयति । तस्मिन् ओषधयो वनस्पतपथ गोस्पाया परामर्शात् वस्या अयसपत्यनुप्राद्य वोक्तेश्व उत्तिष्ठन्ति । तस्मादपि सा नियम्यते । माध्येव मा ति वाच्यम् । अष्टकादान्दस्य कर्मविशेष अस्यां च सर्पलिगानि । ३७ ॥ नामतया तत्काल वेन अष्टम्यामष्टकासन्दप्रयोगे । हेमन्त भाध्यम्-'आवे वा एते सेवसस्यामिदीक्षते, यशिशिरयोश्चतुर्णामारपक्षाणामष्टमीवष्टका' (आश्चय एकाप्टकायां दीश्चन्ते' इति । वार्ता यस्मिन् काले | PME) इति चतसृष्वपि तदष्टमीषु प्रयोग माप्युत्तराष्टमी भवन्ति , स आत काल 1 शीतेन च आर्वा भवन्ति । महणे एव प्रमाणाभावात् 'दादश पौणमात्यो द्वादी तस्मात् माघी अष्टमी एकाष्टवेति । तथा व्यस्त था नाटका' इति अन्यन्तरे सर्वत्रै प्रयोगाच । अतश्चैव्युत्त एते संच-सरस्यामिदीक्षते , य एकाष्टकार्य दीयन्ते' राष्टम्या अपि तवानपायात् चे या एक पौर्णमाठीपदेन इति । अयनपरिवृत्ति न्यस्तपन्देनोच्यते । तथा 'अपो प्रहगात् तस्या पुरसाचतुरहे एकादरसा दीधा । इति नाभिनन्दन्तोऽवभूधमन्यवयन्ति ' इति । भ्या दीचिना | प्राप्ने, वृदम्पबहारेण एकाष्टका गन्दस्य माध्युत्तराष्ट्र यामेर अमिनदन्तोऽम्यवेयुः । तस्मादपि माघी पौर्णमासीति । प्रयोगात्, साथ संवन्तरपनी वेन उपत्र में स्तुत पात , शा-दीशासनात् इदमधिकरणम् । माघ्युत्तराष्टमीसकर्माङ्गदेवताया 'यो जना प्रति- सोम- अत एवं आपसम्बाचार्य या माध्या नदन्ति रात्रि धेनुमिवायतीम् । संवमरस्य या पनी सा पौणमास्या उपरियादटमी , तामेवाटचे त्यादते 'युनो अस्तु सुमनरी । ति तमो गर उप नीत्वेन संकीर्तनात् माघ्युचण्टम्यामेव एकटारीने , तस्य तम्।

·खादकधावकन्यायः १५३९ खादिरत्वस्य प्राश्वस्य तमा । चलीवन इति न्युत्पत्या रलयोरभेदेन सले धारणक्रिया- यथा प्राकृतस द्रन्यदेवतस्य पूर्वस्मिन्नधिकरणे, विशिष्ट काष्ठ वर्तते । सोम.। यत् का एले वारणप्रवृत्त । अस्मिन् सादिरस्य यपदन्यस्याप्रवृत्तिः । प्रवृतो हि सस्य सा सलेकाली भा. ७३. विपशिष्टो विक्सः स्वाद, चोदकप्राप्तस्य प्रत्यक्षश्रुतस्य सादकघातकन्यायः । यदि मांसलादका न चान चैप न्याय्यः । तस्मादप्रवृत्तिः । स्युः, तदा प्राणिघातका अपि न स्युः । तमात् यावच्छ्रुत्तीति चेत् । ६२ ॥ सादका एवं धातका। इति न्यायार्यः । संग्रहः. * खादिरः अनासमयोऽपि प्रधानपशुनियोजनसमर्थ- समुचयो भवतु । उभयस्मिन् सह नियुज्यतां पशु: । तदा भाष्यम्- इति चेत्पश्यसि, विकल्प: सदोष इति । येत् स एव प्रायः, न प्रतिनिधिः । मा. ६१३।२०४०- चोदकानुग्रहो भविष्यति । ४१, पादिरः एव यूपी वाजपेये । १०७१६५७, न, प्रकृतावशब्दत्वात् । ६३ ॥ * पारिरः पालादो सैहितको वा यूपः तन्वं ज्योति- टोमे पशुपयार्थम् । ११४३३६३-४, सादिरः लब्धो- भाष्यम्--- नैतदेवम् । केवले योदुम्बरे नियोजन ऽपि पनियोजनासमर्थ श्वेत् नियोजनगमर्थः कदर एवो- भूयते । केवले च यादिरे प्रकृती सादिरे नाति पादेयः । ६।३।२०।४०-४१. . सादिरः सुवा इति । उभयस्मिश्च बन्धनद्रन्ये न मातं वाक्यम्, न च प्रस्ती विधीयते विकृतौ तु चोदकात् । वि. ३।६१. प्रत्याभुतम् । तेन समुचयस्य प्रमाणभेव नास्ति । अतः • सादिरं वीर्य कामस्य यूपं कुर्यात्' अपं जातिविषयकः | प्राकृतं यूपद्रम्य निवर्तते इति । अपूर्वविधिः । याल. पृ २२..खादिरस्य प्रतिनिधिः सोम-पूर्वत्र प्राकृतिदन्याभ्यां सहिताभ्यो वा फदरः । 'फदरः मदिरे सिते' इत्यमरः । वि. १७. वैकृतेन या यागानुष्ठानेऽपि यागक्रियायां विशेषा- • 'सादिरे मनाति पालाशे रजाति । रोहि- भावात् एफेनापि ससिः न समुच्चयः इति युक्तम् । तके पनाति , एकार्याः सन्तो विकल्प्यन्ते । इह तु यपदये युगपनियोजने सति दायातिशयात् पशो: एते पादिरादयः । भा. २।२।६।१७, • रादिरे सुने । अत्यन्तानपक्रमणसिद्धया एफयूपनियोजनापेवया विशेष- (दादो) फलश्रुतिरपवादः, न फलप्रयुक्ता | १३ | सद्भावान् समुद्यय एष युक्तः इति विशेषाशया टल्या- २११-४, • सादिरी अमिहोत्रसमित् भाति । ७३॥ मात् संगतिः । सूत्रार्थस्तु-- एकार्थो यूपः यत्र १४, रादिरत्यम् उपयार्थम् । पादिरे वनाति' सादिरत्यादिना विकतः अयने, रात्र प्रारतम्य सुपरस प्रति नित्यग्यम् 'पादिरे वीर्य कामस्य वर्ष कुर्यात् । इति । निवृत्तिः, प्रवृत्ती हि विकल्प: स्यात् इति । नमित्तिकम् । ४१३३३३५-७, सादित्यस्य प्राक- वि औदुम्स पादिरेण गमुग्चेोऽप राम्य सादरक पले पाल्पांन निपमः १०२१३१७१, याधरः ।, योनियोजनादायो, निरपेठरवतोऽनिमः ॥ सादिरत्याप माफवस्य सोमापाणे पशी भार-- मौदुम्बरमादितं मारमादित्यादीना भूयमाणेन औदुम्वरत्वेन पाधः ।। पूर्वन्याय र निवर्तकम् । नन दरोगयोः समुधोन तफायविकारे प्रातस्याप्रवृत्तिः, प्रवृत्ती हि मन्धनमाधनता, नरपैश्येग साधनायविधानार, मान. विकल्पः रयान् । १०१७११८१६१ ॥ योहेमोन औदम्बरमायविधानेन पश्याप्रमोस भाष्यम्-चित् फर्मपिरोये (गोमायोगे पौ)पर नायमः शिवहितार्थमुपने ही लि. भूपते, 'औदुम्परो यूपो भवति । हाति। तर संशयः । पम् । १६. ft मामय गूरदर्भ मारते, उन २ प्राप्यते । मण्टन-सपा पणनः मरिण चाम्पः। संय! एकातिरारे-लिन् भोदावरे- एकामामो मौर: गरिन पापम् । पे. पhिotiनागिरम-सप माय गरिरादेरातिः। शंकर- गुपो मायो।' .

·। गणेषु द्वादशाहस्य १५४१ गणपतिन्यायः चयः । तत्प्रकृतित्वात् अहर्गणाना द्वादशाहप्रतिकत्वात्। आत्तिः प्रतीता भवति । आग्नेयवत् यथा अमये तस्मात् द्वादशाहादुपचयः । पावकाय । भमये शुधये । इति देववैक्यात सामान्याव एकाहादा, तेषां समस्यात् । ११ ॥ आग्नेयस्य विध्यन्तस्याभ्यासः तदत् । शतोक्प्यादिषु गगेषु आगमनीयाना स्तोत्राणामुपचयः नानाऽहानि या संघातत्त्वात् , प्रवृत्तलिङ्गेन प्रतिभूतात् दादशाहात् कर्तव्यः इति पूर्वपक्षं याशब्दो चोदनात् । ४ ॥ न्यावर्तयति । स्तोमणामुपचय द्वादशादात् न फर्तन्या, जनकससरात्रस्य तस्य चत्वारि मिन्ति अदानि किन्तु एकाहात् पर्तव्यः । तेषा द्वादशाहिकानामहा अमिटोममुरानि , विश्वजित् , महायत (स्तोत्र) वैरीरहोभिः समत्वात् । तान्यपि संथासाकाहाणि । अतिरा' इति अहमतिः सत्यापाटीये पठिता इमान्यपि । नहि भिक्षुको मिशुकात याचते । द्वादशाहे (17) अमिष्टोमः प्रपममहः, ततः चानारि संस्थास्तोत्राणि नानातानि इति यत्र आम्नातानि ततो प्रिन्ति अहानि इति पत्र, विश्वजित् पम्, अतिरात्रः ग्रामाणि । तानि च ज्यौतिष्टोमिक उक्प्ये अतिराने चा- सप्तमं तत्र च महामतं स्तोत्रम् , इति यस अहानि । नातानि, इति तत एव एकाहात् स्तोयाणामुपचयः । तत्र चत्वारि अहानि इति संघात एप उच्यते । नवारि पतंग्यः इति सिद्धान्तः । अत्र उपचयश्चिन्तितः अग्रे । इति संख्या पृथक्त्यनिवेशिनी अहो पृथक्वे एक अपनयश्चिन्तयिष्यते । के. संभवति । सन्ति च सप्तपणे चोदनया प्रतानि गणेषु द्वादशाहरप । ८।१।१०।१७ ॥ द्वादशाहिका नि माना अहानि । वानि अनूय शिवत्वं गन्दोऽत्र दिरावादीनां संवत्सरपर्यंन्तानां अह-विधातुं शक्यते , न तु विन्ति महूनि महान्यन्य तत्र गंणानां याचा। तेषु गणेषु भवर्गणेषु द्वादशाहस्य | चतु.संख्या विधान युक्त्वा । तस्मात् सघातत्यत् प्रवृत्त. विष्यन्तः प्रवर्तते । यजति चोदनासामान्यात् 'दादशा-लिन चोदनात मन रुगतराने चार महान दादसा. देन यजेत 'द्विराण पजेत' इति । अहान्दो-हिकानि नाना महानि स्युः । तेषु च त्रित्वं विधीयते ऽपि अहोरामाननः रानिशम्दोऽपि राया, इति एतत् इति विशेष । इति सिद्धान्तः । याचन्दः पूर्यपध. मान्दगतं लिङ्गम् । अर्यगतमपि गायम् । एवम् 'दाम्या म्यात्पर्यः । सोमायद्यति , दाम्यो मोसम्' इत्येतदारम्पः दादशोपण या पान्यार्यदर्शनम् । ५॥ द्वादशादिक धर्म गगमयने दहायति । तस्मात् अइगंगानों अनमसरा चित्वारि बिन्ति अनिमा दामादः प्रातिः। के. गणयोदनायां यस्य लिदावृत्तिः प्रती-दिकानि नाना महानि, न पपडहगतापमाहापास- येतामेययम् । दाशराशा 'पस्यादि वित्यहानि अमि- जनर ताराने ' चागारि पिल्ल्याहानि भवन्ति । इति टोममुपानि ' इति अन्यार्थदर्शन भाति । मुममेय भूमते । तत्र कि पृथगतम्य प्रथमस्यामः अपायो. अभिशेमः, उत्तणी नत्यारिनु भारोमभिनि। य विदितः सम्य मिशास्तोमकमान, सिंग दादया. भस्मात् भन्मानान् ज्ञापने शानि पी मानि विषेषु रमेग चा भागु पोदपेन प्राप्त रि-हियानि की । तेभिगोमाने। गतोमर सिंधीयते ही ऐयरः । रात्र पूर्वपशमाह | मी विमान्तः । फे. 'पगार भाव गगम्य चौदना । पीपायो गणपविग्याय 'गग: अमापाप पर गानोरनायो सन्यो पन्य अक्षः म्यात् , जातिः पादपो.' मेशिनी । गरमा गपा. भीत। म मिति की नि पार पप्पोसमासामेश्यमुदायमा का माप प्रथमस्या II हा संपर भामरामायण कmms. रूपाणि इत्यत्र ·गशमयने पृष्टये १५५० गवामयने पृष्टये on गवामयने पृष्ठये पहहे वृहद्रथवरयो । (न नित्य )। तत्र यदा वाक्यम् (आभितम् ), तदा प्रत्यहमेयस्यैयानुष्ठानम् ॥ अयपदार्थसरय एष ( मपति ), न अान्तरपथ पृष्टपस्य युगपद्विधेरेवाहबद् द्विसामत्वम् ।। ( द्वदनिमित्त इतरेतरयोगाख्य ) । यदा समास १०६३॥४॥ ( आधित ) तदा ( अवारसंघ ) लभ्यते । भाष्यम्- इदमाम्नायते 'पृश्य पडहो वृहद्रय- (तत्र वाक्य समाश्रीयता समासो वा इति ) एतस्मिन् तरसामा ' इति । तत्र अधमर्यः साशविक कि अहरहदैते (प्रयेकसाधन प्रापि-) चोदकसामात् वाक्य द्विसामक गत पम् , उत पेषु चित् अह म रयतरम्, मेव आश्रयामो न समासम् इत्याशवा निरागर्नुम् 'वृत्ति केषु चित् बृहत् इति । युत संशय १ यदि एते रामरते पक्षे च समासस्य नित्यत्वात् ' ( इत्यनेन भाष्य सामनी यदि विभक्त, उभयथा पृष्ठय पडहो वृद्रियतर कार -) नित्य समास प्रतिपादयति ईदृशेषु (वाक्येषु )। सामा इति शन्द अवक्सते । तत्र एप विचार किं कथम् ( नित्य वम् ! उतरम् -) एघमाह (कात्या- पद्वगर्भो महु हिरय बृहद्यतरे सामनी यस्य इति, उत, यन ) द्वद्वत पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् ' अनेकपदो बहुमीहि वृहत् अस्य रथतर अस्य इति । (तद्धितार्योत्तरपदेति स्ने पा० २१११५१ वार्तिकम् । यदि गर्भो बहुवादि प्रत्यह समन्ते सामनी, अनेक उदाहरणमा-२-) वाक्यचप्रिय , (तपुरये-) पदे भहुनीही विभक्त इति । किं तावत् प्राप्तम् १ समस्ते पञ्चगवधन दशगधन इति । यदि पूर्व समासोन त्रियेत, इति । तत एतत् वर्ण्यते द्वद्वगर्मो बहुप्रीहि इति । तथा मति अप्रयोग (समासा तस्य)प्राप्नोति (अप्रयोगोऽपि कुन । बृहद्रथतरशब्दयो आन तात् पृत्तिपक्षस्य | कदा चित् स्यादियर्थ ) । तस्मात् ( समासस्य नित्य याश्रित वात्, वृतिपक्षे च समासस्य नित्यचात् । द्वे च पात्) द्वभाविनो ( पयोद संभवति , तयो ) पूर्व स्वार्थाभिधानात् श्रुत्यनुग्रह अन्तरगता च । इतरथा च पदयो अवातरसमास (दद ) नित्य इति । उभयमपि बाध्येत । अतो द्वगों बहुब्रीहि । एव विभक्के वाऽसमस्त विधानात् तद्विभागेऽधि चेत् प्रत्यह समस्ते सामनी मवेताम् । कुत । इतरेतर प्रतिषिद्धम् । ५॥ योगदस्य भावात् । यत्र रयतरम्, तत्र वृह सहितम् । भाष्यम्-२ च एतदस्ति अहरह द्विसामक स एए युगपद्विधि , यत् इतरेतरयोग ! तस्मात् प्रत्यह | मिति । केषु विदह म रथतरम्, केषु चित् वृहत् , न समस्ते इति । एकाहयत् । यया ' ज्योगामयाविन समस्ते सामनी विधीयते । कुत १ यदि उमयोरपि उभे कुर्यात् । “संसबे उभे कुर्यात् ' । अपचितावपि | पक्षयो 'बृहद्रयतरसामा' इति नान्द अवरूपते, एकाहे वृहदयतरे कुर्यात् ' इति । विभक्त सामनी इति न्याय्यम् । कुत ? प्रती एफेन दुप-द्विद्वगर्भो बहुधीहिरयम् , अथवा अनेक साम्ना पृष्ठ गाधितम्, विकृतायपि एवेन साधितम्य पदविशिष्ट इति (संशय ) { पूर्वः पक्ष । वृह- चोदकानुग्रहाय । तथा च सति वृहनिमित्त रयतरनिमित्त छब्द उच्चरित सबधिनमपेवते, रयतरशब्दोऽपिच सकलम् अमिनिर्वतयिष्यते । अथ बृद्रियरसमु त्यो (आन तग उच्चरित वात प्रथम तावत् आन-दाय पृष्ठ साधयति, न वृहत् साधनम्, न रयतर साधन न्तयेण (लक्षण ) संबध (भवति ) पश्चात् मिति तत् निमित्त न प्रल्पेत । तत्र चोदकोपरोध अस्पशन्देन। पृत्तिपक्षस्य बाधिवत्वात् ' इति । स्यात् । न पेनल तनिमित्त न प्रकल्पते, वृह पृष्ठताऽपि (भाष्ये ) वृत्तिसन्देन समास प्रवीति । स प्रागन्य न प्रवल्पते, रयतरपृष्ठताऽपि । तर वैषम्यात् म्यात पदासर धात् ( बहिरमात् ) समासो भवति, पश्चात् । अयदेव प्रयोगातरम् । अपिच समस्त पृष्ठमिति उप अयपदार्थ सेव ध । ननु विमापा , (पा०२।१।११) चर्यमाणे रक्षितम्, बृहत् पृष्ठ भवति, स्थतर पृय भर इत्यनन (अधिकारण) वैकल्पिक समास स्थात् तीति, तत् असमुदायामिषाने रिजम् | अपिच बृह- , ·गमकविशेपाः १५४३ गर्गनिराने । - * ऐकान्तिकं हि गमकं भवति । वा. ३।४४१३ कि मातम् ? वैदिकः इति । कुतः ? सर्वकर्मार्थः उत्पनो- पू. ९१९. * गमकविशेषाः त्रयः इन्द्रियम् , लिङ्गम् , । ऽसौ 'यान्यई कर्माणि करिष्ये , यैश्वास्यधिकृतः । अभिधायकमिति । यत् सत्तामात्रेण स्वसनिकृष्टमथै गम- इति । अतो वैदिक उपनिधेय इति । एवं प्रा, यति तत् इन्द्रियम् । यत्तु न्याप्यतया शायमानं व्यापक / उच्यते । विशये लौकिका स्यात् , सर्वार्थत्वात् । गमयति तत् लिङ्गम् । यत्तु गमकत्वावगमादेव गमयति, एतस्मिन् विशये लौकिकं वैदिकमिति लौकिकः स्यात् । तन अभिधायकम् । रत्नाकरः संबन्धाक्षेपपादे श्लो. ३१. कुतः ? सर्वार्थत्वात् । लौकिकः सर्वार्थः, न तस्य कामे १४ गमे स्त्रीसंयुक्तस्य मैथुनवाचित्वम् । सु. पृ. ९७३, किञ्चित् निर्दिष्टम् । अतो यद्यत् अमिना कर्तव्य * सम्यगमकमावः । कार्यकारणयोरेव गम्यगमक- दृष्टमधं वा, तत्तदुपादीयमानमविरुद्धम् । तस्मात् भाको भाष्पकारामित इति के चिन्भन्यन्ते । तत्तु अयु-लौकिक: स्यात् । क्तम् । अकार्यकारणभूतानामपि अनित्यत्वकृतफत्यादीनां न वैदिकमर्थनिर्देशात् । ३१ ॥ गम्यगमकमावप्रसिद्धः । कार्यकारणयोरपि च न तथा भाष्यम्-- अथ यदुक्तं वैदिकं सर्वकर्मार्षमुत्पन्नम्, कारणं गमकम् , म्पमिचारबहुत्वात् , यथा कार्यम् । तस्मात् तदुपनिधैयमिति ।अब धूमः । न वैदिकमग्नि चा. २२२।११।२५ पृ. ५४४, ४ गम्यामकसंबन्धे इन्यं शास्त्रेणोपादितम् । वस्त्र शास्त्रेणैव कार्य निर्दिष्टम् सति लिजशन्दः प्रवर्तते । १२२११८ पृ. २४९. 'यदाहवनीये जुहोति' इत्यारभ्य । तस्मिन् सर्वायें गम्यमानं च न शक्यं मिय्येति कल्पयितुम् | भा. कल्प्यमाने निर्देशोऽनर्थक: स्यात् । तस्मात् लौकिकोड. श४।२४ पृ. ३३४. * गम्यमानस्यापि तात्पर्यवृत्त्या निरुपनिधेयः । सर्वार्थलं चैषां स्वस्थ कार्ये वर्तमानानां शाब्दत्वम् । सु. पृ. ५७३. * गम्यमानस्यार्थस्य विशे- भविष्यति । एवमुभयमविपद्धं सर्वार्थावं निर्देशश्चेति । पणादर्शनात् । तदाहुर्तिककारमिश्राः 'गम्यमानस्य तथोत्पत्तिरितरेषां समस्वात् । ३२॥ पार्थस्य नैव दृष्टं विशेषणम् । शब्दान्तरविभवस्या था धूमोऽयं उपलसीतियत् ।।' इति । ऋजु. पृ.७०. भाष्यम्-~~ अप घेण्या अमयः कस्मानोपनिधी. * गन्यमानस्य विशेषणसंबन्धो नास्ति , अतस्तत्संबन्ध- यन्ते ? अत्रोच्यते इतरेषामपि अनीनां धैष्ण्याना दर्शनात अभिधानमिति , तदपि आकृयरुणाधिकरणयो- तथोत्पत्तिः । न सर्वार्था इत्यर्थः । कुतः ? समत्वाद भयथाऽपि दर्शनात् निराकृतम् । वा. ३१३ .) एतेऽपि इतरैरमिमिः समाः । एतेषामपि निर्दिष्टं ९४०, * गम्यमानानामेव सादिनाम् अश्वसहस्रेण कार्यम् 'प्रागासीनो धिष्ण्यानाधारयति' इति । अतस्ते नगर मुषितम् ' इति मोपक्रियासंबन्धः । ३४४१३ नोपनिषेया इति । दुप्-- आहवनीयादयः कैमर्याभिलाषिणः प्रयो- 'गः शतं दण्डयन्ताम् ' इत्यत्र समुदाय वाक्य- जने दत्ते निराकाझीभूताः, अन्यत्र शेषमावे एपां परिसमाति:। भा. ३१९१६९२ पृ.६९७. जाति प्रमाणम् । धैष्ण्या अपि ( अमयः ) न्यापा- र गर्गत्रिरात्रे आज्यदोहस्तोत्रकाले लौकिका-रणार्थमुत्पन्नाः तेनैव निराकाचा नायन विनियोक्तन्याः। रुपनिधानम् ॥ न्यायारणे कृते अपवृत्ते कर्मणि लौकिकः, इति प्रसाद विशये लौकिकः स्यात् , सर्वार्थत्वात् । ७३३ / उपनिधाने सेभवति, योऽन्य आनीयते तत्र प्रयत्नः १२॥३०॥ कर्तव्य इति ( स चायुक्तः)। भाष्यम् -- गर्गतिराने भाज्यदोहानि सामानि शा- 'पहिमात्राभिधायित्वान्न संस्काराति- प्रकृत्य भूयते 'अमिमुपनिधाय स्तुवते ' इति । अत्र देशनम् । होमादिभिः फलापेक्षा संस्कृताना विशया कि लौकिकोऽपिः उपनिधेयः, उत वैदिक इति । | निवर्तिता ।' तसालौकिका उपनिर्धेयः ।

·गवामयने पृष्टयपहान्ते १५५२ गवामयने पृष्टपपडदान्ते इत्येव प्रमावगतः द्वावगतः प्रमोऽति असाप्तरत्वादेर ममः कारण विशेपसकर इलि, सत्यं कारणम्, न त शल्येयः । पलीयसा प्रमाणेन यत्र विरुष्यते । इह तु वाक्येन पड- मण्डन--प्रत्यई न द्विसामयम् ।' हायसाने विधीयते इत्युक्तम् । तस्मादाक्येन विशेष शंकर--पृष्ठये साम्नोविमज्योक्तिः।' संबन्धे सतिन आनन्तर्यमात्र कारणम् । अतः यह- र गवामयने पृष्टयपडहान्ते वैकल्पिकमध्व- ( हान्ने भोजनं स्यादिति । शनवाशनयोरनुष्ठानम् ॥ शा- सिद्धान्तस्तु-- द्वादशाहाङ्गता हस्य पृष्ठये रसभोजनमावृत्ते संस्थिते त्रयस्त्रिंशेऽहनि गम्यते प्रक्रियावशात् । वाक्याद्वा पडहाद्य त्रयः स्यात् तदानन्वर्यात प्रकृतिवत् । १०६९।२७ स्त्रिंशाङ्गा क्रमात् ।। ' तस्मात् पहहान्ते रसभोजनं भाष्यम्--क चित् कर्मविशेषे भरते , 'पृश्य: स्वात्। पडहस्त्रयस्त्रिंबारम्भः इति । दयाहे वचनं सोम- पूर्वत्र चोदकपातविरसवाघेऽपि ' सस्थिते पृथ्ये पढहे मध्नाशयेद् घृतं वा' इति । तयातक्रमस्य न बाधः इत्युत्थितः संगतिः । सूत्रे- रस. तदिद मधनं धृताशनं च चोदप्राप्त सत् संदिह्यते भोजन मध्यरानं घृताशन वा आवृत्तेः प्रातिलोम्येना- कि प्रपत्रिंशान्त कन्यम्, उत पडहान्ते इति । कि नीयमाने इत्यर्थः । प्राप्नम् १ ततः सूत्रशैवोपक्रमः, पृष्ठये रसमोजनमावृत्ते वि- 'प्रयस्त्रिशारम्भणे किं तदन्ते मधुमोजनम् । पडदे प्रयस्त्रिदोऽहनि संस्थिते कार्यम् । कुतः १ तदा- पडहान्तेऽयवा, ऽऽद्य. स्वात् सानिप्यान, यापतो. नन्तर्यात् । प्रस्तो प्रयविंशानन्तरं रसभोजनं वृत्तम् , | ऽन्तिमः ॥' प्रतिवदिहापि कुर्वाणो यदि प्रयस्त्रिंशानन्तर करोति, भाट्ट-- प्रकृतौ द्वादशाहे 'भिवृत् , पञ्चदशः, सप्त- चौदस्मनुहाति । अय तु अन्यस्याहोऽनन्तर कुर्यात् दश., एकविंशः, त्रिशवः, प्रयसिंधः' इति षडाः श्रुतः। चोदक बाधेत । आनन्तये हि क्रम | स च विशेष तस्स गवामयनोत्तरे पञ्चसि प्रातिलोम्ये प्रयस्त्रिंशस्य समषे कारणमिति समधिगतम् । एतदानन्तर्ये च रस- आद्यत्वम् । प्रकृतौ च 'संस्थिते पदहे मपाशयेत् घृतं भोजनस्य प्रयरिंशेन सह इष्टमिति । अतस्त्रयविंशा- चा' इति भुवम् । अत्रच विक्सविशिष्टतमनयन. नन्तर क्रियते इति । भावनाविधानात् न वाक्यभेद. 1 तदिद प्रकृती प्रयस्त्रि- अन्ते वा, कृतकालत्वात् । २८ ॥ शान्वे तमपि अत्र दिन्वे एवं कार्यम्, प्रवीश्य- भाष्यम्---न चैतदस्ति त्रयस्त्रिंशानन्तर रस- सिंशस्यैव पटहान्तन्वेन तदन्तत्वस्य आर्थिन्यात् । भोजननिति । किदि। पहान्ते स्यात् । कुत.. 'संस्थिते घडहे' इत्यनेन पदान्तवत्यै विधेयचाच्च। मसिते पडदे इत्युच्यते, न संस्थिते श्यस्त्रिो इति। नहि हदम् अनुष्ठानसादेश्यात् प्रयस्त्रिंशानम् , येन पहाभिगमलक्षिते पर्यवसाने, न प्रयस्त्रिंशायुपत्हिते । विकृतौ तदन्ते एवापयेत, अपि तु वाक्यात् मृष- पटइश्व पटमु अह मु पर्यवमिठो भवति, नेकसिय न्यायेन पढाइम् । अनुशनसादेव्यस्य नाक्येन सिंरो अहनि । यदुक्तं प्रयस्त्रिंशानन्तर्यदर्शनान् प्रति• बाधात् । अत एव न संस्थालमपि कनीयम् , वदिहापि तदानन्तये एव भोजनेन भवितम्पमिति । ईथापा उरमरूपा अनुपयोगेन अनुद्देश्यवान् । अत नेतद्युतम् । तत्र हि अर्थात् प्रयनिंशानन्तर्य वृत्तम् । एव संसाया सप्रययोगाचभूतकापरवात्वम्, 'पुने कुत १ लिनहानि कर शदशाहे पडह: पर्पमित बाठे ' हतिका निमित्तन्यमेव । अवध इविर्सिन्यायेन इति । इहापि यत्र पर्यवस्पति, दत्र भोजन भविम्पति । निमित्त विरोषगठा अन्वितस्यापि पहहस्य उपस्थितचात् तत पहासानशिवेन भोजनम्य सैनन्धः मंस्थित वैपृश्यत् पदान्दरकरनया वदमन्चमेर । यत्तु माया पडो इने, न त्रयस्त्रिंशावसानरक्षितेनेति । यत्तु | कारेण प्रकरण द्वादशाहान्त्वनि युक्तम् , तदैमधेऽपि ·गर्भाष्टमेऽन्दे गवामयनस्य दीक्षा 'गाष्टमेऽन्दे कुर्वीत प्राह्मणस्योपनायनम् । * गवादिसाधनकाः क्रयाः स्वरूपत्तो भिन्ना एव गर्भादेकादशे राशो गर्भात नु द्वादशे विशः ॥' (मनुः) स्वीकर्तव्याः । वि. ३१११६. * गवादिसोमानां इयं गर्भसंस्कार्यतः वाचनिकी व्यवस्था । बाल. पृ. १९. काम्यानामनुपाने पाठक्रमो न नियामकः, किन्तु काम " गलेपादुकान्यायः । यथा कस्य चित् राइस्थस्य एव नियामकः { भा. ५।३।१२।३२-३६. गृहे अनाथार्थत्वच्छलेनागतो निषण्णपश्न कश्चिद्विरः स्तेनं तत्यतो ज्ञात्वा गच्छाच्छेति पुन:पुनरुच्यमानोऽपि वि. १११११०, * गवामयनस्य क्रयः प्रयोजका, न पदकर्म । यदा धोयेन स्वेच्छया गमनं न स्वीकरोति, तदा पादुका- सहित पादं गले निधाय तोदयित्वा च बलान्निःसार्यते, र गवामयनस्य दीक्षा माव्याः पौर्णमास्याः तया प्रकृतेऽपि । साहस्री. ३८४. पुरस्तात् चतुरदे, न चैव्याः ।। * गलवेणिकावन्धं के चित् निवीतं स्मरन्ति , के पौर्णमास्यामनियमोऽविशेषात् । ६।५।९।३०॥ चित् पुनः परिकरबन्धम् । तत्र गलवेणिकावन्धः भाष्यम्-~~ गवामयने अयते 'पुरस्तात् पौर्णमास्या- युद्धादन्यत्र न प्रामोति । परिकरबन्धस्तु सर्वकर्मसु । श्चतुरहे दीक्षेत्' इति । तत्र संदेहः कस्याः पौर्णमास्या अन्यप्रताकरत्वात् मासः। वा. ३४११२. इति । किं मातम् ? पौर्णमास्यामनियमः इति । कुतः १ 5 गवाक्षेभ्यो निःसृतदीर्घप्रभान्यायेन | अविशेषात् । नान कश्चित् विशेषवचनः शन्द उपादीयते । श्रोत्रादिमिरेनिःसृता सामासा बुद्धिः सदा प्रज्वलति । उपदेशसाहनी, पचं १५:२१ रामवीर्थः, आनन्तर्यात्तु चैत्री स्यात् । ३१ ॥ भाष्यम्-तुशब्दः पञ्च न्यावर्तयति। नैतत् भनियम * गवादयः एकाहा: सोमविकारा: दर्शपूर्णमासा- इति । चैत्री पौर्णमासी तु मवेत् । कुतः १ थानन्तर्यात् । भ्याम् ऊर्वमेव कर्तव्याः न प्राक् । भा. ५।४।९।२६. ७ गवादयः (यागः) दर्शपूर्णमासाभ्यामूर्व भाग (वा) पोर्णमासीमुक-त्रा अनन्तर यास्यशेषे चैमी सकीन्यते । भवन्ति इति संप्रधारणा । तनानियो प्राप्त , उच्यते । पौर्णमासी संवत्सरस्य , या चैत्री पोर्णभारी' इति । पुरस्तात् पौर्णमास्याश्चतुरहे दीक्षेरन् । ऋतुगुलं चैपा नहिं वचनमस्ति यत् प्राकालता सोमस्य विदस्यात् दर्शपूर्णमासयोः । कुतस्ताई १ अर्थमासः । न चापाने । अत्र ‘संदिग्धेषु वाक्यशेषात् ' इति चैत्री नियम्येत । चोदकः प्रापयति । अयोध्येत , आधानानन्तरः सोमस्य माघी चैकाष्टकाश्रुतेः । ३२॥ कालो वचनादिति । न शक्यम् । प्रकृत्यवद्धो नहि भाष्यम्-- चाशन्द: पंश्च न्यावर्तयति । न चैतदसि संभवति विकृतेः । स हि या प्रकृत्या अवरोधनीयो । चैत्रीति । किं तहि ? माघी इति । कुतः १ एकाष्टकाश्रुतेः । पदा विकल्या ! तर यदि प्रति वरुणादि, विकृत करे हि एकाएकाअतिर्भवति तेषामेकाष्टकाया प्रयः प्रातिरेव नास्ति । प्रकृत्या चेदवरुद्ध सामर्थ्यादेव इतरासा | संपद्यते ' इति । तस्मात् माच्या पुरसाचनुरहे दीक्षितस्प नास्ति । तस्मादू दशपूर्णमासाभ्यां गवादय इति सिद्धम्। एकाष्टकाया फयः शक्यते कर्तुम् , न नैयाः । तदेतत् बा.५/४।९।२६. सामर्थ्य नाम लिङ्गम् , तत् वाक्यस्य बाघकं मवति । • गवादीनां (पशूना) चण्डालादिस्पृष्टाना स्नान. तस्मात् माघी पौर्णमासीति । मशालन विध्यभावात् शुदिशियते । वा. ३३ अन्या अपीति चेत् । ३३ ।। पृ. १८२.७ गवादीना प्रतिप्ररे निषेधामावात् नरकाख्यो भाष्यम्-- इति चेत् परपति, मापी पौर्णमासी , दोषो नास्ति । मु. पृ. १४९१. एवम् एकाटसमां पा संपास्यते इति। तन । सर्वा • गवादिप्रशमाऽर्थः अपशुधन्दः अपरायो अपि अयम्य एकाप्टकाः, 'द्वादश एकाका' इति । अन्ये गोश्रेण्यः' इति । वि. ११६. तेन न दोषः। मी.को. १९४ । । - ·. যায়াময়না १५५४ गवामयनादी प्रयागभागगतेषु अह.मु ऐन्द्रवायाग्रन्यम् , द्वितीयभागगतेषु भाष्यम्-न चैतदस्ति यदुत्तम् ‘षडहावृत्या शुमामत्यम्, नृतीयभागगतेषु आप्रयगान यम्, पुनरप्यम् । भोजनमपि आवर्तेत' इति । किं तह १ पदान्ते इति प्रमेणानुष्ठान कर्तव्यमिति भाष्यसंमतः सिद्धान्त ।। सदेव अनुष्ठीयेत । कुन: ? कृतकारचात् । कृतो हि पूर्वस्य पञ्चमः नाषा विभाग प्रन्या विंशतिमुन्यात्मरे भोजनस्य काल: सिलिते पडहे' इति । संस्थान एकैस्मिन् भागे एकामता इति खस्थानविद्धिः इति । पर्यवसान पहगतस्य न्यापारस्य उपरमः । न च पुनः वार्तिकानुसारी सिद्धान्तः । वि. १०।५।२५. पहई कुर्वाण: पहहगतात् ग्यापारात् उपरत इत्युच्यते । • गवामयनाङ्गेषु मोतिरादिषु अहःसु नाम्ना न च अनुपरतो कर्तुः पहा सतिष्ठते । ऐस्था हि क्रियां एकाहरूपज्योतिरादिधर्मधु चोदाच द्वादमाइधर्मेषु प्रति औदासीन्य व्यापारान्तरकरणं या पूर्वस्मात् कर्मणः । प्राप्तेषु चोदकबलीयस्त्वात् द्वादशाहधर्माः कार्याः, न च पुनः पढहं कुर्वाणः औदासीन्यं भजते , न वा नामवलीयात्याद्वा एकाहधर्माः इति संदिग्धे, प्रत्येकं फल- व्यापारान्तर क्रोति , तस्यैर मर्मणः आवृत्ति करोति । साधनन्याभावेन नामागतप्रात्यात्मिाधर्मानाकाक्षत्वात् , अत: अपर्यवसितः । थपर्यवसिते च मुस्थाऽभावात अविरुद्धाधिकधर्मानिदेशकवे च नामोपपत्तेः, द्वादशा. अश्रुतमेव प्रायनम् इति न क्रियते । यदुक्तम् 'यथा हिकद्वादशोपसत्वैकादशिनीविहारदर्शनाभ्या च लिङ्गाम्या चोदकानुग्रहेण दादाहिकधर्मातिदेशे प्राप्ते, फल अन्ये पडहधर्माः स्तोनशस्त्रादय आवर्तन्ते, तद्वत मारान- वाक्ये साधनभूतानामहा साहित्यावगमेऽपि उत्पत्तिवाक्येषु मपि भावत' इति, नैतत् युक्तम् । ते हि अहःसबद्धाः, प्रत्येक्मेव साधनत्वावगमान् धर्मावाक्षोपपत्ते, नाम्ना च तेपामहार आवृत्तिः, इति स्तोत्रादीनामावृत्तिः इति प्रत्यक्षत्वेन आनुमानिकात् यागवाव्यक्तचोदितत्याहर्गण- युक्तम् । नहि ते अह नु अवसानसंयोगेन चोद्यन्ते । वाद्यनेकलिङ्गापेक्षात् चोदयात् बलीयस्यात् , ज्योतिरा इह तु अवसानसंयोगेन भोजनस्य चौदना इत्युको दिनाम्ना च यागवाचित्वेन अधिकधर्मातिदेशकावा हे । तस्मात् न भोजनस्य आवृचियुक्ता इति । अपिच यद्येतत् भोजन घडहानं भवेत् , योगात् , एकाहरूपज्योतिरादिधातिदेश. सिद्धान्तित. रासमान्ये (७१४१३) अधिरणे । सुप ७१०-३१. प्रधानावृत्त्या आवर्तेत । न चैतदङ्गम् । कुत• १ अङ्गत्व छू गवामयनादौ पृष्ठापडहावृत्ती सर्वपडहान्ते मएयापकस कारणस्य अमावात् । प्रकरणात् अगता सफदेव मश्वशनम्, न तु प्रतिपाहान्वम् ।। स्थात् , वाक्यमयोगादा, प्रत्पशोपकारदर्शनाता । एतेषां अभ्यासे च देह न किञ्चित् कारण पश्याम: 1 प्रकरण तावत् दादशा- सदभ्यासः, कर्मण पुनः प्रयोगात् । १०६।१०।२९॥ हस्य, न पडहस्य । बायर्मयोगोऽपि मस्थिते परहे। भाष्यम्-- 'आवृत्त पृष्ठय घडहमुपयन्ति ' इति । इति पडहस्य संस्थाया भोजनमाचष्टे । मंस्थितथैव पडतो श्रूयते । तत्र एतत् चोदकेन राप्यते 'संस्पिते थे भवति , यदि यस्य न किञ्चिदपरमजातं परिशिष्यते । पडहे मधु आशयेत् घृतं या' इति । तत् अदिह्यते न च मनशनवृताशने प्रत्यक्षेण उपकुरुतः पदहस्य । कि पडहावृत्या आवर्तेत भोजनम् , उत पडहान्ते कुतः ? निवृत्ते करणात् । काम यया च यावत्या सकृदेव कियेत इति । कि प्राप्तम् ! पहावृचौ सत्याम् च तर्पणमाया क्तयों यानि परस्तात् कर्माणि भारतेत भोजनम् । कुतः १ कर्मण पुनःपुन प्रयोगात्। वर्तन्ते , तेषा सामर्थोपजनेनोमर्यात् , नातिवृत्तस्य तत् हि कर्म पुनरावर्तते । तदात्या यदपि तत्सबद्धम् , पाहत्येति । यान्पपि ममादीनि कारणानि , तापपि सदपि आवतेत यथा स्तोत्रमस्त्रादि घडहसपदमावर्तते, प्रमाणातरसेम धमुपादाय विशेषमेवध कारणानि भवन्ति , एर पडसबन्धि मोजनमपि आवतेत इति । न देश्लानि । तस्मात् पहावसानशिले काले पुरुषाणां अन्ते वा, कृतकालत्वात् । ३०॥ भोनिमिपा विधीयते इत्यतो न आवतेत भोजन मिति । ततः , ·गवामयनस्य धर्माः १५४७ गवामयने द्वयोर्द्वयोः कयसंपत्त्यनुरोधेन उपक्रमोपसंहारयोः श्रुतत्वेन माध्या एव पडहे तु चतुर्भिरभिटवैद्यवधीयते । मा. १०।६।११।३१, पौर्णमासीपदेन अभिधानात , ततः पुरस्तादेकादश्यां | गवामयने उत्तरे पक्षसि 'आवृत्तं पृष्ठयं पडहमुप. दीश्चेति सिद्धग.। अत एव सर्वोऽयमर्यवादः एवं । यन्ति' तत्र रसमोजन द्वादशाहान् प्रासम् । तत् सर्व- व्याख्येयः, यद्यपि दोषान्तराभावादेकाष्टकैच दीक्षायां पडहान्ते सकृदेव, न प्रतिषडहान्ते । २०५१ प्रास्ता , तथापि आतत्यम्यस्तत्वानभिनन्दकत्वरूपदोष- २९-३०. ॐ गामयने उत्तरे पक्षसि पृष्ठपपडहे त्रयात् तामतिक्रम्यापि चैव परं प्रशस्ता, माध्येकादशी 'संस्थिते पृष्टये पडहे मघाशयेत् घृतं वा' इति तु वदपेश्याऽपि प्रशस्ततरा, एकाटकाया द्वादशीशोत्तरं | विहितं मधुमोजनं विसनिधो कर्तन्मम्, न तु पत्रिंश- प्रयोदशदिनरूपायाः यसपल्सनुगृहीतत्वादिति । १०. संनिधौ । तत्र हि प्रयस्त्रिंशः स्तोमः प्रथमेऽहनि , मण्डन-- 'मापी दीवासु पूर्णिमा ।' १०. निस्तोमथ पठेऽहनि । वि. १०६/९. * गवामयने शंकर-- 'गन्यदीक्षा पुरा माध्याः ।। १०. एकादशिनी (पशूनाम् ) अभ्यस्यमाना दण्डकलित. गतामयनस्य धर्माः सवतिदेष्टायाः, संवत्सर- पदभ्यस्पते , न खस्थानवियुद्धया । भा. १०।५।२५।८३ । साध्यन्वषष्टयुत्तरशतत्रयदिनसाध्यत्वान्युपरानलिनेभ्यः । 'पुनः पर्यावृत्तेषु आग्नेयमेव प्रथमेऽहन्यालभेत' इति वि. ८३१।११, * गवामयनस्य समूढद्वादशाहः मकृतिः ।। वचनात् परिवृत्तिः ऐकादशिनेषु । ८६. ॥ गवामयने १०१५।२४, * गवामयने 'अमीवर्ती ब्रह्मायाम | 'चतुरहे पुरसात् पौर्णमाक्ष्या दीक्षेरन्, तेषामेकाट. भवति' । अमीवत नाम साम द्वयोचोः पादप्रपयनेन कायां ऋयः संपद्यते । एकादश्यां दीक्षा , पूर्णिमोत्तरं गातम्यम् , न तु अक्लमे । ९।२१६ वर्णकं ४, ७ गवामपने सप्तमीदिने दादश दीक्षाः पूर्वन्ते , अष्टभ्यां सोमक्रयः । महामुत्पत्ति ताण्डकिशाखिनः समामनन्ति । प्रायणीय- सा च पौर्णमासी माघी एव ग्राह्या, न याकाचित् , चतुविशे आये द्वे अनी , तत्तत्वारोऽभिप्लवाः नापि चैत्री। माघकृष्णाष्टमी एकाष्टका पति याक्षिक- एकः पृष्ठयः पदहः स एको मासः । तादृशाः पञ्च समाख्या, तस्या सोमक्रयः । वि. ६१५/१०, * गवामयने मासाः। ततः त्रयोऽभिप्लवाः पहाः, एकः पृश्यः चलारः अमिप्लाः पाहा: एकश्च पृश्यः पड: 8 पाहः, अभिजिन्नामा एकादः, यः खरसामानः, इत्यष्टा-एको मासः । एवमुत्तरे चत्वारो माया । राम मनिमास- विशतिरहानि । आद्याभ्यां अहोभ्यां सह परमासा: अभ्याससमातिः इति प्रतिमासान्ते मध्वशनम् । १० तदिदं पूर्व पधः ( सान्तो नपुंसकोऽयं शब्दः) । ततो ६६१, गवामयने न्यनीका प्रत्यक्षेण वाक्येन विधी- विपुत्रान् । अथ उत्तरं पञ्चः । नयः स्वरसामानः, विश्व- यते । टुप् . १०१५।२५।८५ पृ. १९८१. * गवामयने जित्, पृष्टयः पहरः यस्त्रिंशारम्भणः, प्रयोऽमिलवायनीकाया: स्वस्थानविवृद्धयाऽन्यासः । अनीका- पाहाः इत्यष्टाविंशतिरहानि । पुनः पूष्यः षडहः धिकरणम् । भा. १०१५४२५४८३-८७, प्रयस्त्रिशारम्भण: प्रयोऽमिप्लवाः पडहाः समासः । गवामयने द्वयोयोचोः प्रमथनेन मझ- तामाः सत्यारो मास: 1 तत: प्रयोऽमिप्याः, आयुर्गा: सामगानम् ॥ इति दे महनी , द्वादशाइदशाहानि , महामतं च अति. प्रागाथिकं तु । ९२।६।२५ वर्णकं ४ ॥ राजश्व इति द्वात्रिंशदहानि । आधेरष्टाविशत्यहोमिः सह भाष्यम् -- एवं वा । गवामयने बहसाम प्रात्य पण्मासाः। उपरे पक्षसि पूर्वस्य पक्षसः सन्धिनामेय प्रायः १ अमामनन्ति 'नतःशतमैन्द्रा बाहता: (१०४) प्रायाः। यागानां प्रातिलोम्येनानुठानम् । रत्न, २०५१२५४८३, प्रपत्रिंशय सुतोवाईवास्तृवा: ' इति । वर संदेहः कि • गवामयने आद्ययोरसोः ऐन्दायवाग्रता , प्रत्यशाम्ना यौईयोकवोः प्रप्रपनं कृपा गातन्यम् , उन लिया नात् । टुप् . १०१५२५३८५ पृ. १९०९, गरामयने भु गातम्यमिति । प्राप्तम् । निया शु इति । आवृत्ते पृथ्थे पडहे अनुपातम पस्य आपूचिः परावि अतः १ एवं पती धूमते ' तस्मादेकं साम तचे ·गानं श्याचा श्वान्धीव गायत्री पुरोऽनुवाक्या . साम्नोः वृहतीविष्टारपक्त्योरेव प्रप्रयनेन सपादिते । स्वादिष्ठया मदिष्टया' इति गायो तृचे गेयम् । बाईने तृचे कार्य ज्योतिष्टोमे । ९२२६१२५-२८ वर्गक २, ९२२६ वर्णकं २. • गानं यासवान्धीगरसासोः अनुष्टुप्-गायनीद्वय • गायत्रचिव चिन्वीत झवर्चसकामम्य, त्रिष्टुपचितं प्रनयनेन ( सा अनुयुप् ततो गायत्रीद्वयम् इति विझणा वीर्यकामस्य, जगतीचितं पशुकामस्य । संकर्ष. २१॥३५. प्रप्रयनेन ) संशदिते आतुष्टुभे तृचे कार्यम् । ७ गायत्रच्छन्दसः इति सोममशमन्त्रगतं पदम ९।२१६१२५--२८ वर्णकं ३, *ग समानन्दस्कास्वेय अनेकन्छन्दरकेऽपि सोमे स्यात् । भा. ३२२।१८।४२-- विमृगु मा । ९।२।४।२१-२२, * गानं स्वयोनावेर, | ४३, . गाययविकारात्मकानि सामानि धूर्गानन्दे- न रयतरादियोनी कापरयंवरस्य वैश्यस्तोमे पृटस्तोत्र नोच्यन्ते गीतिविकारो गात्रयम्य धुरः' इति वचनात् । साधनतया विहितस्य । १०४।२२।४३-४६ । उत्तरयोरपि सोम. १०१५॥३. गायत्रादीनि बहूनि सामानि स्वयोन्युत्तरयोरेव , न रयंतराद्युत्तरयोः । १०४।२३। ज्योतिष्टोमे । २२२१११ १. ५७२. ४७-४८. * गानं खरादिविशेषानुपूर्वीमात्रम् ऋगशर • गायत्री छन्द.स मुख्या, प्रजापतेर्मुपतः सृष्ट- ध्यतिरिक्तम् । वि. ७२११, गानस्य उगता स्वाद । वि. ११४११४. • गायत्री विपदा । पादेषु माधान । भा. ३।३।२।९. * गानस्य फलं दृष्टम् । अश्वराणि ८1८1८. उदा. 'अयं देवाय' (सं. ऋगराणा स्वरविशिष्टत्वाकारामिन्यक्तिः । वि ९२१२, ११२०७ ) के. • गानम्य संस्कारकर्मरम्, न तु मुख्यत्वम् । ९।२१२. गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति' इत्येवमादि. २ गानकर्मणो वाचक: सामशब्द: इति सिद्धम् । लक्षणानि अनुपदिष्टयाज्याऽनुवाक्यासु विकृतिषु मा ९।२।१११, गानमाले साम्नाम् , ज्योतिष्टोमे शेयानि ॥ वृहद्रथंतरधर्माणा व्यवस्थया अनुष्ठानम् । ९/२०१५) दर्शपूर्णपासप्रकरणे ' गायत्री पुरोऽनुवाक्या भवति , ४६-४७, ७ गानशब्दो हि शारीयों गीती प्रसिद्धः। विटुम् याया 'विदा पुरोनुऽयाक्या भवति , १.१४१५५८ । भवति च तन्त्रीगाने गानशब्दः ।, पदा याया' 'पुरसालमा पुरोऽनुवाक्या भवति, उप- • गानशाकम् ओक्थिक्यम् अनर्यक स्थात् इति | रियलमा याज्या'' मूर्धन्वती पुरोऽनुवाक्या भवति सिकारः (शास्त्रं चैवमनर्थक स्मात् इति सूत्रस्यार्यम् ) नियुत्वनी याज्या ' इत्येवजातीयकानि बहूनि वाक्यानि मेने । ७२६. भ्यन्ते । अमिर्धा. ' इत्येषा ऋक् विपदा गायत्री, गायत्रमेवदहमपति इति न्यायान् आनुष्टुभम् प्रथमपाद एव देवनापवती मूर्धपदवती च । 'भुत्रो इति अनुष्टुप्छन्दउपाधिकं ऋविशेषमाद । . पू. भा. यशस्य ' इति तु चतुपदा त्रिष्टुम् , उत्तरार्धे देववापदवी २१ । एतत् बृहस्पतिवास्यमह. एकाहसाध्य कर्म, | निन्युत्पदवती च । एवमन्या अप्यूचो यथासेमवं वर्तन्ते गापन गायत्रीच्छन्दकामिग्भिः साध्यम् इत्यवरायः। तेनेनयोरेव ऋमरकरणाभ्या प्राप्ताङ्गवाक्योचीः • 'गायत्रमेतददर्भवति' इति वचनान् गृहस्पतिमवे । नाकानि नित्यानुवादरूपाणि बाम्पानीमानि । इति दाशतयोभ्य. उत्पत्तिगायत्रीणामागमः कर्न य., न तु प्राप्त , प्रमादिना तत्तव्यक्तियम्य अगतापच्छेदक वेन प्राकृतीको निष्टुन्जगतीनामशरारत्येपेन गायनी चरा- योधितम्य याथेन गायत्रीवादिधर्मागामङ्गताऽवच्छेदकत्व- दनम् । मा. ३६४१२-३६, योधनेन सार्थक्यममवेन देवल निन्यानुवाद, । तेन , गायत्रं माम ज्योतिष्टोमै प्रान:भरने 'उमाम्मै मावनासंस्पन विवक्षिततया आधिकरवाभावेन चोटकत- गायत 'दविधुतन्या 'पमानम्य ने ' इति निपु नृषु रामलि अनिदेशे यस्यां विकतो एनदिदा ऋचः गीयते । वि १३ । माध्यदिने पवमाने ' उच्चावे तर उरदेशेनैव धनिदेववाघ । यास्तु जातम्' इति गायने तूचे पम् । आर्भरकमाने च / अनाम्मातयामाइनुवारपाका विकृत्या, तब सनि भये - - आम्नाना - ·गवामयने योद्धयोः १५४९ गवामयने पृष्ठपः प्रतिषडहं तृतीयदिनवर्षे प्रतिमासं विंशत्यहानि पञ्चसु । पूर्वपक्षिणोऽपि चतुःश तृचानामेव समानयनोपपत्तेः मासेषु रातम् । तेषु उत्तमवर्ग नवनातिप्रगाथा: लिङ्गोपपतिरविकलेव । इति प्रगाथपदादेव पश्यनम् । इन्द्रदेवत्याः वृहतीछन्दस्काश्च समाप्यन्ते । पाहतृतीयेषु मण्डन-- 'द्वयोः पराये सातव्यम् ।। ११. उत्तमे च सतोबृहतीनां तृचानामाम्नानात् । अत एय 'तान्य कविशातिदिनानि , पठमासस्य आद्यानि द्वादश , शंकर-- 'गम्ये चैन्द्रेणु म (प्रगाथा) दृचे।' ११. इत्येवं प्रयस्त्रिंशतं सत्तोबाईतास्तृचा:' इति याक्येन तेषां • गवामयने स्योर्मासपट्कयोर्मध्ये विषुवनामक सतौहतीनां विधानम् । एवं पञ्चममासपर्यन्तं पृष्ठय- प्रधानभूतमेफमहः । ततः प्राचीनाः स्वरसामनामकाः पडद्देष्यपि सतोवृतीनां विधानं भाष्यकारलेपनात् अव- अहविशेषास्त्रपः । तया अरिष्टादपि प्रयः सरसामानः । गन्नन्यम् । शेपेषु तु अहःसु विशेषवचनामावे तिमृणा- तेषां स्वरसाम्नां ग्रहसातत्यसप्तदशस्तोमादयो धर्मा मुणिहां घिमिर्गायत्रीपादः संयोगेन बृहतीयसंपादनम् । विहिताः । वि. ७३११०, ७ गवामयने बाददा न त कापि ब्रह्मसामस्तोत्रे प्रगायः। तदेतत् 'पञ्चसु मास्सु दीक्षाः । १०. गरामयने दादयाहिक द्वादशो- चाईवाः प्रगामा: समाप्यन्ते । इति लिन द्वयोः प्रायने पसत्त्वं धर्म दर्शयति 'द्वाभ्यां लोमायति । इत्यादिना । उपपद्यते , न तु तृचगाने क्रियमाणे भाष्यलेखनात् । भा. ८।२।१०।१५, • गवामयने द्वादशाहिकं प्रथम महः प्रापणीयोऽतिरात्रः। तस्य धर्मों द्वादशोपसत्तम् । अष्टोत्तरशतद्वयख्यिाकानाम् ऋचो पञ्चमगाथसंपादक. ७१।१९, ७ गवामयने द्वादशाहिको विध्यन्त इति বাক্ষর লেবিয়রাহিঙ্গা বহিঃ तना भवन्ति । ते च सप्ताधिफेषु त्रिषु मासेषु समाप्येरन् । धर्मा विधीपमाना अवान्तरमकरणेन पूर्वस्मिन् पशासि वयति (८॥१७) | U४३३१३. . गवामयने तयाहि , पूर्वोक्तरीत्या प्रतिमार्स दशदिनानां सतोवृहता- निविशन्ते । अतश्च पूर्व पशो नवधा विमन्य नवापि छन्दरकपात् विशतिदिनानि भवशिष्टानि । तानि भ्यनीकानि निवेशनीयानिनित्र चान्ये मागे भारपणामता मासत्रयेण घटिः संपद्यन्ते । अपशिष्टानि पट् चतुर्थः भवति । उत्तरमिश्च पञ्चसि यत् पूर्वस्मिन् पक्षसि विहितं मासस्य अमिप्लघतृतीयवर्जम् उपादेपानि , सत् प्रासिटोम्येनानुपम् । श. १.१५२५ १. ७३९. सप्ताधिकेषु नितु मागेपु समाप्तिः स्यात् । यदा तु तुल्प. • गसमयने नामधेपयुक्तेषु अहः अविरता धर्माः न्यायात् पजस्वपि प्रगायेषु मुख्यतचे रानम् , तदा दयेऽपि कन्या विरद्धास्नु नामधेयमारिताः । विरक्षा पवदशानानां न्यूनत्वात् भवशिष्टाः शिरतिगतम् अपि अमुन्याकाला ये सधाममा तन्गानुया धर्माः, चः, तामा चा चतुःषष्टिरका च कर , इति पया. ते भूयोऽनुमान्यायेन चोदप्रापिता एप पनन्याः, पितः निभिर्मासैः तनसमाप्तायपि एका गवशिष्यतेन नाममापिताः । सोम, ४२. . गवामपने पूर्व इति सदेपर्ये च सर्वया लिङ्गानुपतिः, प्रगायशदा पनि प्रयनिशान्तः पृषयः परः। उसरे पति च नुविधा न प एकं तवं पठित्या, मन्यामचं पुनरु- भातिलोम्येन प्रयविनिः यः पापि. १०१६ पादाप अभिमादपाठः इत्येवम् सम्भप्रयनमेष किं •गरामपनै पृष्टयः पदहः प्रतिमासम् (भिरभिल :) न स्मादिति वाच्यम् । 'अन्याभन्या ऋचो मान्ति' सन्यापान आवर्तते । तरिममावर्वमाने एभोजनमरि इनिनननेन तमिरामात् । अत: पादययनमेवेति प्रठिमासमायठे । भा. ११.. गामपने मिलम् । इयं च लिबानुगति: मारहारलेगनानुगारात् 'पा रही सरसामान मारने एक सामगठनतीय । पहामतिः । तत्र व पूर्व प्रपातीपायगु at भन्दा पाईमा मनापाः दायपीगतम्या, दगीपन माग रात गाना परापूधकाराननात् दाशनयोगः समाननम् , दाउरानि परेशान नामोम. 11.

·गायत्री प्राकृतीनां - - गायत्री प्राकृतीनां १५५८ उपात्ता भवन्ति इति । सर्वथाऽपि वृहस्पतिसवै प्राक- 1 विधायपश्रुतेरभावात् अधिकाः कुतो ग्राह्या इति विचारे वीना प्रिटुन्जगतीनामक्षराम्लोपं कृत्वा गाययो निष्पाद-सा ऋग्वेदादेव ग्राह्याः इति सिद्धान्तः । चकारो हेत्व- भीयाः संख्याया च गायत्रीशन्दः इति पूर्व. पक्षः । न्तरसमुच्चयायः। गुणाद्वा द्रव्यशब्दः स्यादसर्व विषयत्वात् । १६ ॥ द्रव्यान्तरेऽनिवेशादुक्थ्यलोपविशिष्ट स्यात् । बृहस्पतिसवे 'गायत्रमेतदहर्भवति' इति गायत्री- २०॥ शब्दः सख्यावाचक इति पूर्वपक्षं वाशब्दो न्यायर्तयति । बृहस्पतिसवे पिटुन्जगतीनामरावलोपन गायत्री- न सख्यायामय गायत्रीसन्दः किन्तु गुणात् चतुर्तिशति-निष्पादने अग्निष्टोमदृष्टान्त उक्तः । तमन्यपयति सिद्धान्ती। संख्यारूपात् भिन्नोऽयं दग्यशब्दः चविंशत्यक्षरयुक्तस्य अमिष्टोमशब्दस्य कस्मिंश्चित् ट्रन्यान्तरे अनिवेशात ऋग्द्र यस्य वाचकः स्यात् । असर्वविपयत्वात् । नास्य | प्रयोगाभावात् शतामिष्टोमे द्वादशाहिकानामहाम् उक्थ्य- चतुर्विशतिसख्याकगवादिसंख्येयं विषयः नहि । लोपमन्तरेण अमिष्टोमतान समवति इति अमिष्टोम- 'अस्माकं चतुर्विंशतिर्गावः' इति वक्तव्ये ' अस्माकं पदम् उक्ष्यलोपविशिष्टमुक्थ्यस्तोनाणां लैपेन विशिष्टं गानी गावः' इति कश्चित् ब्रवीति । सर्वविषयत्वा- यशायज्ञीयस्तोत्रान्तं यत् कर्म, तद्वाचकं स्यात् इति भावात् नाय गायत्रीशब्दः संख्याशब्दः । इत्याह | युक्तम् । गायत्रीशन्दस्तु ऋद्रव्यवाचकः प्रसिद्धः । सिद्धान्ती। तस्मानाक्षरोपेन गायत्रीयसंपादनम् । गोत्ययश्च समन्वयः । १७ ॥ अशावलक्षणत्याच्च । २१ ।। गायत्रीशब्दः ऋग्द्रव्यवाचरुः इति सिद्धान्ते हेत्व. रावामिष्टोमे द्वादशाहिकानामलाम् उक्ष्यस्वोनलोपेन न्तरमाह । गायत्रीशन्दस्य ऋद्रव्ये समन्वयः वाचकत्वेन | अमिष्टोमनापादने हेत्वन्तरमाह । शतामिष्टोमे उक्थ्य- समन्धः गो-यवत् । गमधातोनिष्पन्नो गोशन्दा गमन स्तोत्राणाम् अशास्त्ररचणत्वात् शास्त्रलवणत्वाभावात्, निमित्तोऽपि सामान्यद्व्याभिधाने सास्नाङ्गमत्येव शास्त्रीयत्वामावात् अनिष्टोमशस्त्रान्तत्वेन बाधः । वृहस्पति- समन्वेति तद्वत् । गोत्वस्य इव गोन्यवत् इति विग्रहः । सवे तु गायनमेनदहभवति' इति शास्त्रलवका एवं सख्यायाश्च शब्दवत्त्वात् । १८॥ गायत्र्यः । ततस्तासाम् आनुमानिकीभिः त्रियुन्जगतीभिर्ने सिद्धान्ते हेत्वन्तरमा । संख्याया. चतुर्विशति- पाधो भविगुमर्हति, अगास्त्रलगत्वात् निजगतीनाम् । मख्याया; वाचक. शन्दः अस्ति, नास्या अपरेण गायत्री- उत्पत्तिनामधेयत्वाद् भक्त्या पृथक्सतीपु शब्देनाथः । तस्मात् छन्दोविशेषविशिष्टऋग्न यवाचक } स्यात् । २२ ॥ एव गायत्रीशन्दः शब्दः अम्या अस्ति इति शन्दवती 'तं नित्यपच पृथा सतीषु ' इति सूत्रे यदुत मेख्या, तम्या भावः शम्दबत्त्व वस्मात् इति विग्रहः । संख्याया गायत्रीशन्दो दृशः इति तपरिहारायमाह इतरस्याश्रुतित्वाच्च । १९ ॥ सिदान्ती । छन्दौविशेषविशिष्टाया: ऋचः उत्पत्तित एव सिद्धान्ते हेवन्तरमाह । इतरस्य पूर्वसूत्रोक्तायाः नामधेय गायत्रीशन्द । उत्पत्या नामधेय यस्याः सा उन्यत्ति. सख्याया. इतरम्य मिमस्य ऋग्न्यस्य अधुतियात् | नामधेया , ताहात्वात् गायत्र्याः सकाशात् पृथक्मती गायत्रीशन्दमिन्नछन्दश्ययात् , स्यापि च न्याहारार्थे | विष्टुन्जगतीषु गायत्रीशन्दी भक्त्या गोण्या कृत्या स्तुत्यर्थः सशाशब्दम्य यस्य चिदावश्यकन्वान् गायत्रीशब्दः सार्थको स्यात् । गायत्रीदयप्रसार्थम् 'ये हि गायभ्यो सेका मपनि । संस्थाया तु नियोजनः । तस्मान् गायत्रीशन्दो जगती ' इति । तस्मात् गायत्रीशन्दो न मयावचनः । ऋग्व्यवाचकः । अयदा प्रपती अभिशेमे गायन्यः पचनमिति चेत् । २३॥ प्रयुज्यन्ते ताम्योऽधिका. गापश्योबृहस्पतिसवे अपश्यन्ते। वचनान् गायत्रीमन्दः संध्याशचक: स्यात् इति पूर्व- परन्तु इतरस्य अधिकस्य ऋक्समुदायस्य अश्रुतित्वात् । पक्षी शङ्कते 1 'तितोऽनुष्टमः चतस्रो गायत्री ·। 1 गवामयने पृष्टये गवामयने पृष्ठये च्छदः सामशब्देन संबन्धमपेक्षमाणो ने रयंताशब्देन । याम्, अस्य इंद्रगर्भबहुव्रीहित्वात् द्वेन च बृहद्रयतरयोः सेरद्वः स्यात् । आनन्तये च तुल्यं रथंतरशन्दस्य साम- } परस्परसाहित्यागते. एकैस्मिन् महनि द्वयोः वनमा. शब्देन । अपिच वृत्तिपक्षानये सुतरा इददिवत् समुच्चयप्रतीते: समुचितमेव निवर्तकम् । समासेन पदेन अप्तामम् । न चैप नियोगो वृत्तिपक्षे नित्यः च समुचपविशिष्टयोरेव विधेपडद विशेषणत्वेन विधा- समास इति । विमापा हि स भगवान् पाणिनिरधीते । नान विधेयानेकता उद्देश्याने कता एकप्रसरतामझो वा। सामगन्दश्रुतिश्च बृहद्धेतरयोश्चगवाम् आचटे । तस्माद- न य अस्य शुदनिपदयदुनी हितयाऽपि उपपले अति- समस्त सामनी स्यामिति । एतच्चोक्तमेव विभागेऽपि देशप्राप्त निरपेक्षसाधनत्यानुरोधेन एकैकस्मिन् अनि सानो• अविप्रतिषिद्धो बृहद्रयतरसामराब्द इति । यथा । एकैकस्यैव करणप्रतीतेनं समुचितपोनिवर्तकता इति 'मा घृततेाम्पा देवदत्तो भोजमितन्यः' इत्युक्ते वाच्यम् । 'द्वंद्वतःपुरुपयोत्तरपदे नित्यं समासययनम्' अर्धमास घृतेन अर्धमास तैलेन , एवमपि शब्दः अप- इति का यायनाचनेन विपदबहुवीको दस्यायश्यकत्वात् । कल्पते । एकाहे तु एकन्यादेव विभागासमनात् समस्ते, न च अस यत्र द्वंद्रामावेऽन्यथारूपम् , द्वंद्वारणे 'योगामयाविन उभे कुर्यात् ' इति । चान्यथा यथा याक्वचमिप इति द्वंदूकरणे । तयारवे सोम--- पूर्वम पीवणस्य अर्मप्राप्तत्वात् अविधैप- समान्तत्य सिद्धथा तनिमित्तटन्-प्रत्यय करणेन यारत्य- वेऽपि इह समुथपश्य अमासत्रात् विधेयत्वम् इत्युत्थितः । चम् इति रूप सिद्धेः अन्यथा द्वंद्वाकरणे वाकसरिय इति संगतिः । वृहद्रयतरोमयसामत्वेऽत्र प्रयमे तृतीये पञ्चमै रूपापत्तेः । तत्र टच्प्रत्यययुक्तरूपस्यैव साधुत्त नान्यस्यैति व रथंतरम्, द्वितीये चतुर्थे पठे व वृहत् इति नियम वक्तुं वंदविधायकन्यम् , अपेधित विधेाग्यपात । तु एव । सूत्रार्थस्तु-- पृष्ठस्य वृहद्रयतरम्य युगपदियो प्रसने उमपथाऽपि रूपस्याविशेषण विधिप्रयोगना. संसगोसबायकावत् एकस्मिनहनि सामवयं स्यादिति। भाषादिति मूगेत युक्तमिति वाच्यम् । प्रतेऽपि शुद्ध न घ द्वंद्वगर्भबहुनीहौ बृहद्रयतरशब्दस्य अन्तोदात्तत्वम् , बबीहिपले पूर्वपदपतिस्वरत्वापते , ददकरणे चालो. अनेकपदयापीही तु पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण इच्छन्दाफारस्य दातापाते. साविशेषस्यैर प्रयोजनामा । अमीर- उदात्तत्यम् इति स्वरभेदात् या समासः अध्ययनसिद्ध स्यावश्यकत्वात् , तेन च साहित्यप्रतीतेः सहितपोरेय खरानुगुणा, स एव ग्राह्य इति कधमयं विचार इति । निवर्तकना । इति प्राप्ते, दद्वागतसाहित्यम्य पदहापेशया- याच्यम् । वेदे यापु स्वदेगु सरन्ययपदर्शनेर सर- पि आते: अतिदेशस्तोगतनरपेक्ष्यसाधेन मात्रात् अ निर्णयासमवेन न्यायत एवं अनिर्णयम्य निरूपितवारने प्रमाणामावेन न कस्मिनहनि उमयो. याच्ययात् । अयथा पूर्वोत्तरपयो: समरसभेदेन समुधयः । किंच नाय दर या पक्षानीहि, मजाना बहूनामपिरणानामनुन्गेपसङ्गात् । तयावे रिपक्ष्यमीहेरेलापतो उनपदे इत्यम्य भी यि-- " गावामयनिये पृश्याड प्रयासम् । गत सारत्तेः । उत्तरपदसानो हि ग्याकरणे पाहिए । बदतर चौत मवेत् fचिन् फ पिहिने 1, ससगर्भ- यदि कुमोहि. पूर्यम्, ततस्तदन्तरूपे उत्तरपदे निमिते बहुपदरायो, ऽन्त्येऽपि सपो यसो । अन्योन्यनिरपेशम्य दो विधीत , न्यथा । अत एर पार्थसारथे: पूर्व चोदशान्तिमो भवेत् ॥ दयोतिराता । अथ पूर्व विश्वनीति पा माट-दादशा स्पंतररूपराजशायरतापमान प्रयोक्नसियविधि, ( मेन यधुनीवे. ग्यास्ट्मामयुक्तः पृउम. पर एमाग्नातः । गामाने याममा परमतिरेप पो भन. च' परो वरदयनरमामा भुता, मादयगम्यमानादिगम्य न पाया गाना तिरियविषादम् । यी आधे समाने तो. समुः। भग गिक्षित वादनाम, वन एरेन् । इति पिता भगिनुरोम' भाजपा , ·गायत्रीषु प्राकृतीनां गाईपत्यादाहयनीय शब्दस्य संख्यावाचस्त्वाचन प्रतिगायत्रीणामागमः | तथेतरस्मिन् । ३५॥ इति चेत् । आह सिद्धान्ती ! तथा शरशन्दवत् इतरस्मिन् अनि तथेहापि स्यात् । ३० ॥ गायत्रीशन्दस्थापि जगत्यां गौणः प्रयोगः स्यात् । सिद्धान्ती आह । वृहस्पतिसपे 'गायत्रमेतदर्भिवति ' चैतत् स युक्तम् । इति गायधीशन्दा अक्षरसंख्यायामेव यथा प्रसिद्धः, तथा अर्थस्य चासमाप्तत्यान्न तासामेकंदेश स्यात् । इहापि म्यात , इहैव ऋषवेव प्रसिद्धो नान्यस्सिन् चतु -३६॥ विशत्यक्षरे गद्ये वा। सिद्धान्ती अधिकरणार्थमुपसंहरन् पूर्वपर्श निरस्य यदि वाऽपिशये नियमः प्रकृत्युपबन्धना. अर्थात् सिद्धान्तं सूचयति । बृहस्पतिसवे चोदपेन याः च्छरेष्वपि प्रसिद्धः स्यात् । ३१ ।। त्रिष्टुब्जगत्यः प्राप्ताः तासामेकदेशे चतुर्विशत्यक्षरावन्छिने बृहस्पतिसवे — गायत्रमेतदर्भवति' इति गायत्री- अर्यः समाप्तो न मवति मन्त्र प्रयोगश्च अर्थाभिधानार्थः । शब्दः पद्यपि ऋतु प्रसिद्धः, तथापि चोदकेन प्राकृत्यः कर मन्नश्योग एवं अनर्यकः स्यात् । एवमेकदेशे गायत्रीविद्युम्जगत्यः प्रापिताः । तत्र विष्टजगतीनाम- | अर्थस्य असमाप्त-यात् तासा निघुम्जगतीनामेकदेशे चतु- क्षरावलोप कृत्वैव तावत्यो गायत्र्यो निष्पादनीयाः। एवं विशल्यवरात्मके गायत्रीमन्दम्य प्रयोगो न स्यात् । तस्मान सति प्राकृतश्च वैकृतश्च विधिः अनुगृहीतो भविष्यति । वृहस्पतिसवे ' गायत्रमेतदहमवति । इति उता गायव्यः इति पूर्वपक्षिणः शङ्कायामाह सिद्धान्ती । अविशपे | अपेक्षितसंख्यापूरणार्यम् उत्पत्तिगायत्रीणामेव दाशतपीभ्यः विशयाभावे गायत्रीशब्दाणे अन संशगाभावेऽपि , यदि भागमः कर्त यः । न तु निन्जगतीनामक्षरलोपेन प्रकृत्या उपबन्धनात् , प्रश्त्या नियमितत्वात् , चोदित- | गायत्र्यो निष्पादनीयाः । 'गायत्रम्' इति उपदेशेन वान् , चोदकेन प्राप्तत्वात् नियम. स्यात् अगाययामपि विशुजगदीना चोदकस्य नाघः इति सिद्धान्त: । के. निष्टुमि जगत्या व गायत्रीशब्दः कल्पितः स्यात् , तदा * गायत्रीद्वयमुत्तरम् अनुषुप् च प्रथमा, ताया 'शरमा यहि भवति' इत्यत्र शरेषु प्रसिद्ध शराब्दोऽपि ममयनेन संपादिते आनुषुभे तृचे श्यायाश्वान्धीगचसामो- कुशेषु चट्वेिन कल्पयितन्य स्यात् । तथानिटम् । गर्गानम् । भा. ९:२।६।२५-२८ वर्णकं ३, गायत्री. दृष्ट प्रयोग इति चेत् । ३२ ॥ वृहत्यनुष्टुप्सु एय आगम्यमानानां साम्ना निवेश: पूर्वपची शइते । ननु अगायत्र्यामपि गायत्रीराब्दस्य ? विवृद्धस्तोमवेयु अनुपु माध्यंदिनाविषयमानयोः, न तु प्रयोगो दृष्टः 'ये द्वे गायन्यो सैका अगवी' इति । अन्ये तृचे । ५।३१।१३-१४, . गायत्रीशब्दः इति चेत् । ऋग्द्र यस्य वाचक इत्युनम् ।।३।६।२०यत्र तु विधि: तथा शरेष्वपि । ३३॥ लिस्रोऽनुष्टमश्चतस्रो गायत्रीः करोनि' इति तत्र संख्याया गायत्रीशब्दस्य अगायश्यामपि प्रयोग दृश्यते इति । गागधीशब्द, । २३. पूर्वपक्षिणः शङ्कायां सिद्धान्ती आह । यदि अक्षरगताया * गार्हपत्य । आषाने वाझौदनिके अरणी संताप्य चतुर्विशतिसंख्याया गायत्रीशब्दस्य प्रयोगो दृश्पते , तथा मथिया सर्वेश मथितेन गाईपत्सा एन आरेयः, नतु शरेषु प्रसिद्धम्य दारशन्दस्यापि कुशेषु प्रयोगो दृश्यते । सर्वे अमयः । संकर्ष. ३।२।१. गाईपत्यः इट) कुशवनमपि शरपणम् इति उच्यते । इदं प्रतिवन्धुत्तरम् । पश्चिमोऽग्नि. । ज्योतिष्टोमे च महावेदिनिष्पत्यनन्तर भक्त्येति चेत् । ३४॥ पाचीनवसमागस्य: आइवनीयोऽपि गाईपन्य एव पूर्वपक्षी आह । कुशेषु शस्यन्दो भक्त्या प्रयुज्यते। संपद्यते तस्य ' झालामुखीय. ' इति नाग । प्राचीन- गोगोऽय प्रयोग. । दीर्घपत्रवान् पृथुपत्रावात सादृश्य. वंशय. मानो गाईपराध माहितः नाम । वि. वादोऽयम् । तस्मात् शरदान्दा नौदाहरणम् । इति चेद। १२।११५-६.* 'गाई पत्यादाश्वनीयं ज्वर । उदरति' ।

·गवामयने प्रथममहः । 1 ४ गवामयने समूढ तदापते. उपेक्षितम् । यदपि तेन मध्वशनस्य या च सच पडहः पुनरावर्तते । तम्मिन् आवर्तमाने संखा यावती च मात्रा तृतिजननात् तदुत्तरकर्तव्यपदार्थोपकार- | निमित्तम् आवर्तते , इत्पत आवर्तेत । यदुक्तं सर्वान्त हि कत्यतीते: द्वादशाहाङ्गत्वमिन्युक्तम् , तदपि तथावे असौ पदहात् उपरतो भाति , न प्रा, कल्वाऽपि असो वाहगद्विनिपदार्थमानावापतेः उपेक्षितम् । सर्वथा पुनः तदर्य प्रयतते एवेति , अनाभिधीयते । यद्यपि गवामयने त्रिवदुत्तरमेव मध्वशनम् । असौ पुनः प्रवर्तते, तथापि तं परिसमान्य पुनरारमने । मण्डन-- पडहान्ते चाशनं स्यात् ।' पुनश्च परिममापयति , न या आवृते पडदे । तर शंकर-पडहान्ते मध्वसनम् ।' हि अनुपरतस्य पृश्यस्य आवृत्तिः । इह चतुर्भिः अमि- • गवामयने प्रयममहः प्रायणीयम् , द्वादशाहे च प्लः व्यवधीयते । तेन उत्तरक्रियाऽन्तरन्यवधानात प्रथममदः प्रायणीयम् , अनयोः पइनिविकृतिभावो नास्ति, पृष्ठयगतो न्यापारः पर्यवसितः, इति रायते विशेषः । न इति धर्मातिदेशः। कि, १३१२. गवामयने माय. च तस्मिन् अपर्यवसिते कियाऽन्तरं शक्य कर्तुम् । पीयातिराने ज्योतिष्टोमिको विध्यन्तः । टुप. ७४३१९. उभयप्रकारच अन्त: क्रियायाः, कृत्वा औदासीन्यम् , . गरामयने महानताये उपान्ये अहनि 'पल्लय क्रिपाऽन्तरन्यायानं चेत्सुकमेन । तस्मात् प्रतिमाएं उपगायन्ति । तम उपगातृपानीभिः पाहतानामुप. सम्यवधानः पृष्टयः आवर्तते । तस्मिन् आवर्तमाने गातमा न भाषः । दुन्दुभिगानानानिदमुपगानन् । वि. संस्थानिमित्त मोजनमपि आवर्तते इति । अत: १०१४४६, मामयने ये प्रमः स्वरसामानः, तेषा प्रतिमासमानतते इति । धर्माः, अपराने यो अन्तिमौ स्वरसामानौ, तम्राति. शा- यत्र गवामयनादी अभिप्लयादिमिवेतस्य दिदपन्ते । ३१.. पृश्यपहन्याभ्यास, तत्र निमिचभूतसंस्थाऽऽवृत्तेः पूर गशमयने विजातीयपहाव्यपधानेन पृष्ठध नैमित्तिकस्य मध्यशनस्यात्तिः । पहहावृत्ती मध्वशनादेरपि आवृत्तिः ।। सोम-- पूर्वाफ्यादात् संगतिः। आवृत्तिस्तु व्यवाये कालभेदात् स्यात् । १०।६। वि- 'सन्ति प्रतिमासं या पृश्यान्ते मधुभोजनम्।, ११॥३१॥ सर्वान्ते पूर्ववत् , भै सरिसवाना पृथक्वतः ॥' माध्यम्- गवामयने अयने 'नत्वारोऽभिप्लवा: माह-- पत्र गवामपनादो पहहान्यरहोमियरहितः पदहा पृष्ठभपडहः समासः, स द्वितीया, स तृतीयः, ( पृष्ठयः षडः, तत्र आसपदोत्तरमपि पापारान्तरकरणेन स चतुर्थः, स पक्षमः' (ति) । तयेतत् चोदयेन प्रासम् । तदुद्देश्यकम्यापारीपरमसचात् मनशनभ्यापि आवृत्तिः । 'स्थिते पृष्ठये पहरे मधु आशयेत् घृतं वा' इति 1 अगाभिलापडहस्यापि द्वादशाहिमपदविकारस्यात् नापि का संदिवले f प्रतिमासमावर्तते रमभोजनम्, उतमयशनास वन न्यायानोक्तिः पार्थसारयेभिया । सन्ति सकृदेव कार्यमिति । किं पुनर्युक्तम् । उन मण्डन-- 'प्रतिभास तात्तिा' पायेन सदिति । सन्ति दि असो १गतात् शंकर--'पुन.पुनर्यवाये तु ।' पारान् आरमने , न मार । अनि असो कृत्वाsth मामयने वैश्वानरो ज्योतिशेमः मायणीयमहर्मशी। पEE पुनः पाहाय प्रवर्वते ए11 नाम पर भा,१३१..गरामयने समूहमादशाइम्पनीकानोदक. सपनो मानि, यदि पुना नद प्रतते ए१ । सान्ते | मायनीशयामानिः कर्तव्याणा च मयुक्तानाम् न पुनः प्रपतवे इति । मना सर्वा-ते कुर्यात इये | अम-विशेगोरेवानमियानामहा नोदकामानात कानुने मातम् । एवं प्राते , ममः । भाचिन पाये पाल-पुन पुनकोदन सधैर प्रामः सन्तियमानि पी मात् म्यान् । भाइतिः रसमोनम्य पान न सक्तपूर्वशः मापदयनीयान्तानि किया। निचायुचे । पापा मिनिमम || न्यानोदयर संपा। मनरा नगपा दिमाग मी.को. १५ ·गिरापदस्य गिरापदस्य - - तुल्यो हि हेतु: । गिरापदमाम्नातम्, तद्वता साम्ना } गिरापदश्च यज्ञापनीयम् । तस्मिन् उपदिश्यमाने गिरा- ज्योतिष्टोमः साधयितायः इत्येतदपि अवगम्यते, इरापदेन । पदमपि उपदिष्टं भवति । तस्मादिकल्प इति । साधयितन्यमित्येतदपि । समानार्थ चैते द्वे पदे, एकमपि नियमो वा श्रुतिविशेषादितरत् सातदश्यवत् । स्तुत्र्यम् अपरमपि । तस्मात् विकर, स्यात् इरापदं । ५३ ॥ गिरापद वेति। भाष्यम्-नियमो या स्यात् इरापदस्य । कुतः ? टुप्-- (द्वितीयपादे ' सामप्रदेशे' (९।२।९।३२) सामान्येन गिरापदम् । तत् कथं साम्न. क्तभ्यतोच्यते । श्रुतिविशेषात् । अतिविशेषेण इरापदमुपदिष्टम् ऐरं कृन्वेति, इत्यारम्य सामोई प्रतिपादयिष्यति, इदानीं तदुपोद्धात चिन्तयति-) यशायशीय प्रकृत्य 'ऐर कृत्योद्नेयम् । गिरापदस्य पाठमानम् , न तन्यता । न तु अन्यथा इति ( इत्यन्त भाप्यवदेव )। अत्र पूर्वः पक्षः। 'ऐरसाम कृतं भवतीति अर्यापत्या गिरापदम्य कर्तन्यता इन्वा उद्रेयम् ' इति इरापदस्यानेन उत्पत्ति केवलं पल्प्यते । इराएदस्य पुनः श्रुत्यैव कर्तव्यता 1 तेन साग्नि क्रियते (न विनियोगः ) [इरापदस्थानेन इरापदस्थाना- सिद्ध नास्ति अर्यापत्तिनिरापदस्य। अथ य: सामान्येनोप- पत्या इत्यर्यारणेन पक्तियों जयितुं शस्पते, दिष्टः तस्य को विषय. ! तदुच्यते । इतरत् सासदश्य- तथापि ' इसपदस्यानेन ( वाक्येन ) उन्पचिः केवलम् । इति वदति । इतरदिवि शिरापदमुपदिश्यते । तयथा साप्त- पाठ. पूर्वोत्तरग्रन्थस्वरसात् समीचीन इति भाति माह दश्यम्, तथा स्यात् । विकृतिषु साप्तदश्य निविशते । इरापदस्पानापत्ति. अत्र, पिन्तु इराएदस्य गिरापदस्याना- इतरदपि विकृती: अभिनिवेष्टुमर्हतीति । पत्ति. अश्रोता] उरत्युत्तरकाल च प्रयोजन प्रति टुप्- यदुक्तं 'ऐर कन्वोझेसम्' इत्यनेन उत्पत्तिः, साकाहस्य यशापशीयस्य ( यसायचीयेन स्तुवीत इत्यनेन) (येवला प्रियते ), यशायशीयश्योगपवनेन (तु) प्रयोगश्चनेन अगता विधीयते , निरापदस्याल ( यशा- स्तुतिसाधनयमिति, तन्न । यदि एष ध्येत 'ऐर यशीयस्य प्रयोगश्चने र अङ्गता ) । तस्मात् भयो । मति । इति, तदा उत्पचिः स्यात् । इह तु ऐर अवा ऐरममिनिषा उद्रेसमिति भुत्येष अस्य सापना तुल्यप्रमाण वात् विकल्प: । अयश, यद्यपि इरापदम् विधीयते । यशायहीयेन नु अन्यथाऽनुपपाया गिरापदस्य (ऐर का इति-) अनेन याक्येन विधीयते स्तोत्रा- शवेन ( न त प्रमाणान्तरेण ), तथापि न अनुपानं धुनिसाधनता विधीयते । सा च श्यक्षेण इरापदेन अन्यथाऽनुपपत्तिर्राप्यते । यदपि अपरमुक्तम् इरापदा- अतिः शोति निमयितुम् , ति अर्थात् उत्पति. अपेशितम्या । ' यशायीयन स्वीत, इत्यनेन र दपि अर्थादुपचिरपेशिनन्येति, उच्यते । भुन्या इरा. पदाय स्तुतिसाधनन्यमुपपरदे । पाटातु गिरापदरय पदवियोग एव (लोरे) विहिन' । सस्य मर्यान्पतिः। उत्पत्ति. मिदा । तस्मात् एकत्र ( रापदै ) उपना यदुपने यन्दश्य ता नास्ति ग्यासरः, ३६ (गिरा. अपेष्ठिनाया, आरत्र (गिरारद ) विनियोग ( अप पदे) शन्देनेव परिस्थित् का विशेष विधाताया। शित.. ) । तम्मान एका किरन इसोही रापदभ्य ( विशेषविनियोजक कदम प्रत्याविषयी विपर्याय विषय राम्दो न विचठे । (हिन श्रुतो ना कलायित सपने प्रत्याभूतेन , इरादेनेव पटोत्राय निराकाश. उपदेशाध साम्रा । ५२॥ यात् । ठम्मानिसदर निपमः)।तर गिरा. माध्यम् - अह । नतोक्नुल्या विद्यते । गिरा- पद पदस्पदन् ' इति न भूस्तो स्टान्नेन दार्शनिक परे ममाम्नानमात्रम्, न त विधारने । सदे' गम् 'मुना मानिनीरनुयात् । इन्यनरम्प पदा विपापले । दन्न । दु । टान्न मन ।। अयने, 'समानुपान्' इनि मागयो । दिश्यते सन' परसरीपेन शान्ति'ai (१) मानमरन पायेन गाय ·गवामयनादो गानं रषयौपाजय ( रसमोजनस्य पाह-) अगवनिराकरण मयनम् इत्यादिपु सत्रेषु गम्यम्य गवामयनस्य विष्यन्तः तु भाष्ये अतिशयोक्तमिति नावीरादतन्यम् । म्यात् , संवत्सरसामान्यात् । एमय उपगायन्ति सोम-- पूर्वोक्तपडाशयोपजीवनात् संगतिः। इति माहामतिक धर्म संवत्सरसो दर्शयति, विज सूत्रार्थस्तु- 'आवृत्तं यमुपयन्ति ' इति यत्र पड़- उपगायन्ति ' इति च संवत्सराये । ततश्च गवामयनं हाभ्यासः, तत्र मध्यनस्याप्यभ्याटा स्यात् , मणः । संवत्सरसाशां प्रतिः । के. पुनः प्रयोगात् इति । गानम उदानम् । अन्यत् हि गानम् , अन्यदु- वि- 'अम्यासे पडदे भुक्तिमभ्यस्येत् किं न वा, दानम् । गीतिमानं गानं लौकिक वैदिकं च । द्वितीयं ऽनिमः । स्तोत्रशलादियत् , मैं स्थिते तद्विधानतः ॥' साम्नः पर्व उत्पूर्वम्य गायतेरमिषेयं प्रसिद्धम् । भा. भाद-- यत्र ‘आवृत्तं पडइनुपयन्ति' इत्यादौ । ३।५।८।२६. . गानम् , उपगानम्, पाण्डवीणा मिः निरन्तर्येण पहात्तिः भुता, तत्र सर्वान्ते एय मनशनम् , पानीनामुपगानम् , दुन्दुभिगानम् , शारीरगानम् , तन्त्री. पहसंस्थायाः पहविषयमव्यापारोपरमरूपायाः सन्ति गानम्। वि. १०६. भय गानम् उदातार: पुर्वन्ति । एव सत्यात् । अतः प्रतिपड निमित्तामायादेव तस्या- तसाहाय्यम् उपगानं नाम ऋत्विज्ञः होशन्देन यजमानध फरणम् । नदि अम मयोगसमासिः तदुत्तरकालतामा ओसन्देन दुर्वन्ति । फाण्डवीणाभिः नाम याचविशेषः या संस्थापदापः, येा प्रतिपहहान्ते तत्मात् आवतेत पत्नयः उपगायन्ति । दुन्दुभिवानः एष दुन्दुभिगानं मपशनम् । म्यागरोपरमयाची तु संस्थाशन्दो वृद्ध महामते । शारीरगानं शरीरामयः कण्ठादिमिः गायकैः म्याहारात् । न च पहरे पतये तदुद्देश्सकन्यापारोपरमः कृतं गानम् । इति अनेके गानप्रकारा: प्रदर्शिताः । फे. संभाति । अत: सर्वपदान्ते सकृदेव मध्यानम् । • गानम् एकयिके की एकस्या मण्डन-- नावृत्तिरशनस्य तु ।' निरम्यासेन यु । मा. १०५१०-११,०गानम् शंफर-- 'पर सत् परई पुनः ।' तत् मध्य एकत्रिके पती माध्यंदिनपयमानस्तीने आये एय उनम्। शलिले तये । अन्त्यसोपाधिकरणम् । २०२१७-९. • गावादिन्दा जानियावया ! पाटकादि • गान ज्योतियोमे यशायशीये गिपरस्थानापने रापदे शन्दार क्रियाप्रतिनिमित्तकाः चि. १९९. कम्पम् । पि. ७.. गानं मानो गीधुका: भारण्यगोधूमाः । (शे कदाई उत्तरामधाठिवपोहायोरेय । अतिजाती इति पोहगपदेने तस्य तृणविशेषम्य नाम ) इति बाननं तु प्रथमाया अतिनगन्या: सोन्या- 'अनाति जविन गरीधुका यि. १०९८४४, मात् । भा. ९२२।५।२१-२१ वर्ण २, ० गानं प्रयत्न • गम्यम् इति गामपनं मनः गोरमा गोपीमा ये IRR", •mi पा एतद् राप्रमामत' इति । तम्य भागामनिदेशः । महापंडरयोः सयोन्युतराममयनेन स्तिकामोरंग 'आदित्यानामपनम् ' स्वाणि स । मा, ८११ ज्योनियो । सशक्षा२५-२८, जान मारमानः | गवामयने योपोनोः मापनेन । २९।२५-२८ गगस्य प तदादिपु । ८1१।११।१८॥ १, गाने ने भूपी पनप उरगायति , गानति गोगदार पन्धसामान्ये मात्र ययाः| सिम्योगनियमापनि, पापीमामिरगा, या एतत् सत्रमामन वि गामपनम्य गम्य मागारनिहामिसनमा र मोनितामा भारि को गालि ५८, मार्ग योनिमार: Smi. सात AIR भारिन्दानामा लामी। कारपोमो:-१.rrants भीनो मीदः | any भाविकका १५-२,-ra गैर. मर्गक - ·. . गिरापदाय १५६४ गिरापदस्थानापन्ने रलेन गिरापदयापकत्वमामाम् । तेन च यथैव तत्कायथ्य गिरापदस्थानापने इरापदे गानं कर्तव्यं साधनसाकामयात् इरापदम्य र कार्यसागायत्वात् । ज्योतिष्टोमे यहायज्ञीये । तत्वार्यजनकन्यं कल्पते , तथा तलेनैव निरापदपाठ. अप्रमाणाच्छव्दान्यारे तथाभूतोपदेशः स्यात् । स्थापि अनिशेमस्तोशपूर्वसाधनलारनाप्रतिबन्योऽपि ।। ९५४१९।५४ ।। अत एव कार्यस्यापि उद्देदयता न गिरारदीयत्वेन , अपितु भाष्यम ज्योतिटोमे यशायशी प्रत्य अमिष्टोमस्तोतापूर्वसाधनीभूतविजातीयगुगामियानन्वेनैव । आमनन्ति र मिरागिरेति यात्, यद् गिरागिरेति ततापिनत्यन्यवहारस्तु निषेधानुशदामावे तत्कार्य-व्यात् आमानमेव तद् उदातोद्विरेन , ऐर कला ज्यो#िरापदीयत्वासक्तिमात्रेण । अत एव पाठोऽपि उद्रेयम् ' इति । ज्योतिष्टोमे गिरापदस्य स्थाने इरापदं गिरापदम्य यत्र ' यज्ञायज्ञीयं पुच्छे गापति इति चपने कर्तव्यमिति समधिगतम् । इदानीमिदं संदिग्ध कि गज्ञायशीय साम विदिता , तत्र तस्य दृष्टविधया पुन्छा- प्रगीतम् इरापदं कर्नन्यम् , उन अप्रगीतगिति । किं মিথ্যলালিকিল তনু, মা ? ত্যিকার ময়ািৰ মই যিমাতৗ নুঃ तत्र च इरापदविध्यमावेन गिरापदस्यैव आम्नानसिद्धस्य अपगीतम् इरापदं वत:यमिनि । कुत्तः १ अप्रगाणात् । विनियोगात् सार्थक । अतः सिद निषेधानुवादवलेन । नहि तत् प्रगीतमुपदिश्यते । सर्वं हि यत् यथाभूत- गिरापदपाठादेः अमिष्टोमस्तोत्रागतया गिरापदविनियोज- मुपदिश्यते , तत् त्याभूतमुपयोक्तन्यम् । ननु नैव तत् कत्वाभावात् इरापदस्य ऐर इत्योद्नेयम् । इति प्रत्यक्ष अप्रगीनमुच्चार्यते , तद्धितशब्देन अयं निर्देशः क्रियते । विधिना विशिष्ट विहितम्य नियतमेव तदाधकाच वेन स्वरविरोषः कश्चित् निर्दिष्टो भवति । अनोच्यते । तत्कार्यापत्ति धेति । यत्तु अत्र तन्त्ररत्नशाखदीपिकयोः । यदपि चास्ति स्वरविशेष., अन्ये तु गीतिविकारा: उदानमुद्दिश्य इरापदविधिरिन्युक्तम् , सन स्तोमविधया | आईभावादयो न निर्दिश्यन्ते । अविकृतात् तद्धित गानाङ्गत्वे गानसंस्कार्यगुणाभिधानजनकगिरापदयाधमत्वा. उत्पादितः । तस्मात् अविकृतं प्रयोक्तव्यम् । अयोच्यते नुपपने. उत्तरयोरपि च गानातिदेशे तदङ्गस्तोभाति । तद्भूतनिदेशः अविषडितः इति । उच्यते । अविवक्षाया देशवत् अतिदेशापत्तेः उपेक्षितम् । यदपि कश्चित् । कारण वक्तव्यम् । विक्शाया तु निर्देश एव कारणम् । गानसंस्कार्यसपदस्य स्तोमानतया विधिः, अभिषसंस्कृत- तस्मात् अप्रगीत प्रयोक्तन्यमिति । पूतीकानामिव यागसाधनतया सददेव संभववाप्तिक टुप- गिरापदगीतिः इरापदे म स्यात् । कुतः ! स्यापि गानस्य शीघ्रप्रवृत्या पुनर्विधान गिरापदस्य गान गीन्या वर्णा. सस्कियन्ते । गिरापदवर्णाना च या संस्था- संबन्धवारणार्थमित्युक्तम् , तदपि गामवारणेऽपि गिरा-/रिका गीतिः, सा तानेव वर्णान् संस्करोति , तैरेव वः पदवारणानापतेः अस्य मतमानमवन्धेऽपि गिराएदमात्र प्रयुज्यते , इरापदण: न प्रयुज्यते , गिरापवर्गस्वरूप. गानधारणे तनिषेधानुवादग्यैव शरपोकरणीयतया तत युक्तवान् गीते । तस्मात् यथाभूतम् (यथाम्नातम्) एव उभयवारणे गानविधिवैयादुपैक्षितम् । तस्मादस्प , इरापदम् , तथाभूतमेव प्रयोक्तव्यम् । ननु च ऐरम्' इसपदमात्रविधायकन्वम् , उद्गेयमिति तु स्थानापत्तिप्राप्ता- इति विकारे सदित उत्पन्न । वर्गाना च स्वर एवं नुवादः, इत्येव तत्वम् । १७. विकारः । तस्मात् तदिताम्देनैव गीतिः उपदिश्यते । मण्डन--'प्रयोज्यता नित्यनिरापदसा' २०. (उच्यते) नान विकारे तदित उत्पन्न., कि तहि । स्वाथै एव । यावदेव उत्तम् 'दर्य कृन्वा उद्यम्' शंकर-गिरायाधस्विरापदान् ।' २६. (इति ) तावन् ऐरम् इनि । यदि च प्रगीतात् तद्धित गिरापधमाः इरापदे भवेयु. ज्योतिष्टोमे यहा- उपयते , ३पा मति (पृद्ध वारम्यं प्रथमवर था' यहीये भा. श१२१३९. कन्वा शिरस्य आयीमावः स्यात् । (तारन्यापायी यद - .

·गायत्रीपु माकृतीनां गायत्रीषु प्राकृतीनां आनीयमाना अन श्ोदकासिदिष्टधर्मका एवानेया इति | मानं पन्तं मत्वा , तवचनं गायत्रीवचन गायत्रीशब्दः सिध्यति , तेन धर्माणा विकृतो संभवरसमुच्चयो यथाययं पृथक् सतीषु गायत्रीभ्यो मियासु जगती मवति ये घोप्यः । संकर्ष. ४१३४. हि गायन्यो सैका जगनी' इति । यदि संख्यायां गायत्रीयु प्राकृतीनामवच्छेदः प्रकृत्यधिकारात् । गायनीशब्दः, ततो जगत्या दे चविंशति संख्ये इति संख्यात्तत्वादग्निष्टोमपदव्यतिरेकात् तदाख्यत्वम् । एतद्वधनमुपपन्नं स्यात् । अप ऋषि , ततो द्वे ऋचौ ८।३।६।१२॥ जगत्यां न स्त, इति तद्वचनमानुएपर स्यात् । एवं उपनयश्चिन्तितः, इदानीमपचयश्चिन्त्यते । बृहस्पति- 'तिसोऽनुष्टुभश्चतसो गायत्रीः करोति' इति । तस्मात सवे समानातम् 'सायरमेसदहभाति' इति । प्रकृती संख्यायामेष गायनीशब्दः । च गायत्रीनिष्टुन्जगत्यो भवन्ति , बृहस्पतिरावे तु गायब न विंशती दशेति चेत् । १४॥ । বঙ্গ মাগী কার্নিয়ায় , সিন্থ অনুধাবি सिद्धान्ती शकते । विशतो संरूपया दश संख्या शदक्षरा , जगती च अष्टाचत्वारिंशदवरा । अय इन वियते । सेख्या संख्याऽन्नरे विद्यते । एमटा- स्पतिमवे सर्वा गायव्यः कथं कर्तव्याः १ किं त्रियुप्सु चत्वारिंशसख्याया चतुर्विंशतिसंख्या नास्ति । तस्मात् विशतेरधराणा लो कन्वा, जगतीधु च चतुर्विशतेरशराणा एका अगती द्वे गायत्री इत्येतदनुषपदमेव इति । लोपं या कृत्वा देधा मिवा वा इति । अथवा दाशतयोभ्यः अपना अन्योऽर्थः । न इति पृषक् वाक्यम् । न अक्षरा. उत्पत्तिगायीगाम् आगमं कृत्वा इति स्यान्मतिः । तथा चरोपः कर्तव्यः, यद्यपि गायत्रीशन्दः संख्याया स्यात् । व लोपो वा आगमो या इति विचारे पूर्वपक्षमाह | यत, विंशतो दश विद्यन्ते। दो दशको एका विशतिः । येन बृहस्पतिमवे गायत्रीषु फर्तभ्याम् प्राकृतीमा ज्योतिष्टोम-विंशतिउत्ता, आत्ता एव तेन दश भवन्ति । एव गनाना विमा जगनीना च अपच्छेदः अश्वरलोपः । येन मिथुन्जगत्यः प्रयुक्ताः, प्रयुक्ता एव तेन तदन्तर्गना स्यात् । त्रिष्टुन्गगीनाम् अधिकाराणा लो वा गाययो भवन्ति । तसादविकारेण प्रपोगः । एवं गायय. संपादनीयाः । प्रन्यधिकारात प्रातः सकाशात् बोदकानुग्रहश्च भवति, गायन चाहः कृतं भवति । इति । बृहस्पतिसवे विधुजगवीनां चोदकेन माप्तत्वात् । ननु ऐकसंख्यमेव स्यात् । १५ ॥ प्रत्यक्ष श्रुतेन गायत्रीशन्देन विजगत्यो बाधिताः स्युः । न संरुपाया संस्था विद्यते , अष्टाचावारिशसरूपाया मेवम् । 'गायत्रम् । इति गायनौशन्दस्य संख्या यात्चशितिश न विद्यते इति शङ्कायर्या पूर्वग्धी उत्तर. संरूपानाचकाए । गापनी नाम चतुर्विंशतिः । कपम् । यति । स्यामा संख्या वर्तते इति न म । किनु अम्पतिरेकात् गायत्रीशब्दस्य चतुर्विंशतिसंख्यया पति. अष्टाचत्वारिंशसंख्यापरिच्छिनेगु अशेषु अश्याभूते दे रेका व्यभिचार: नास्ति यतः । संख्यात्वात् अयतिरेकात् । चतुतिसंख्ये यतेते, न तु दे ऋचौ इति बमः । न गायत्रीसन्दम्य तदाललं पशितिनकन्वम् । च संख्या संख्याऽन्तर निवर्तयति । परि निगत येत् अमिटोमरत् । पया' शामिष्टोमम् ' इत्युके द्वादशा-ऐक्सल्यमेव म्यान् । यस्य दश गाः, ताप को पची दिकानामहामुक्भ्यस्नोप्रावगेरः, एमन गायत्री प्रयुक्त गवाम्, इति वचनं न स्यात् । भानि च सन् यचनम् । सिजगती नामशराबरोषः । तम्मात् मिष्टमो जातीनो अपरा, उत्तरस्यो समयसामगत्तायो न पू: मेगरा. व अशरालो मा गापपो मिलादनीया, 1 इति आशा मान्ति । पापम् । दश चाप पूर्वः परः। सहस च परार्ध न' ही सर्गः ना अनुशामी। नित्ययरूप पृषक सतीषु तद्वपनम् । १३॥ यदि न उताम्य संपापामुगापा पूर्ग: Men amm गायत्रीचन्दः पास्थितिमा यः का पूर्ण भरेषः, ऐकलमेर स्यात्, एरेश पारी संगधा देपन्तरमाइ | गापीयान लिपमेन रूपा भवेत् । स समय उनरा । वसनीयस्तो पूर्ण - ·गिरापदस्थानापने इति . . . गिरापदस्थानापन्ने यावाश्यम्भावात् । अत एव अस्माभिः ५८ सूत्रे एव । प्लुतः' इति त्रिमाप्रभूतानां वर्णानां पर्यायसंज्ञाः इति लिख्यते इति ज्ञेयम् )। 'यदि पूर्वपक्षः प्रमपदं प्री-फुल्लसूत्रव्याख्यातृभिरुक्तम् । तथा च तालम्यम् उक्त- पदं वा प्रयोक्तव्यम् । यदि सिद्धान्तः प्रीपदमेव प्रयो- लक्षणमयमस्वर च पृद्ध माति प्लुतं प्राप्नोति इति इरादे राज्यम् । ( इनि रिश्चित् पाठभेदेन भाष्यम् ) । नैतत् सारस्य वाटपाचात् उहगाने ' योनिवत् स्वराः अनन्तराधिकरणस्य प्रयोजनम् । पदप्रयोगविकल्पमा , मग अतिदेशात् हरापदगतप्रथमस्वरप्राप्त्या प्रथम न गाणे । तरमा पूर्वाधिकरणस्य प्रयोजनमिदम् सरलाच प्लुतलक्षणदो सत्ताम् ' वृद्ध तालग्यमायी आम्नानादन्यत्' इत्यस्य 'ममपदं प्रीपदं वा पूर्वपछे, भवति' इति वचनान्तरेण आयीभावे आपीराराब्दस्य सिद्धान्ते प्रीपदमेव' इति । (अत्र) प्रमादात् लिखितम् । वृद्धिर्यस्याचामादिसद् वृद्धम् ' ( पा० २१११७३) अप्रगाणात् ' इत्यस्य प्रयोजनम् (तु) अप्रगीतम् | इति वृद्धत्वात् 'वृद्धाच्छ,' (पा. ४२११४) इरापदं पूर्वपक्षे , सिद्धान्ते तु भगीतं प्रयोक्तव्यम् 1 इति उपन्यये तस्य थायनेयीसूत्रेग (पा० ७१२) यत् पुनरिदम् ‘नार कश्चित् विशेष,, अन्यस्मिन् | ईयादेशे आगेरीयम् इति प्रसज्येत । वस्तुतस्तु प्रगीतात तत्सदृशे प्रयोजनमस्ति । इति इदम् ' वचनमिति चेत् तदितो पत्तिपक्षे स्वायके अणि आयीर प्रसज्येत इत्यस्य सूत्रदयस्य (५७-५८) प्रोजनम् । इरापदे । इत्येवान आपादनं युक्तम् । सोम.) तस्मादप्रगाणम् । वचनात् प्रगाणम् , यदि या स्थानापत्या , सर्वथा इरापदं गिरापदस्य यत् स्थानम् , तत्र हीदं विधीयते । गीतं प्रयोजन्यम् । प्रश्रीपदे तु न वाचनिक प्रमाण-इरापदमतस्तस्य या गीतिस्ता लभेत तत् ।। मस्ति । कि तहिं ? न्यायात् । तत्र ( इरापदे) यदि । तस्मात् प्रगीतं प्रयोक्तन्यम् । १७. चचनेन गान प्राप्यते , प्रप्रीपदादीना तु वचनाभावात् वि-'इरापदं न गेय स्याद् गेयं वा, गीत्यनुक्तितः । अप्रगीतता स्यात् । तस्मात् प्रप्रीपदादीनां नैव न गेयम् , गीयमानस्य स्थाने पातात् प्रगीयते ।' स्यादप्रगीता पदायित्वप्रधानत्याद वाक्यस्य 'विमुक्तादिभ्योऽण् (पा० ५१२४६१) इति सूत्रेण अण्- स्यात् प्रगीतता प्रत्ययेऽपि ' मतो छ. सूक्तनाम्नी: ' ( पा० ५/५९) शा-नियतमिरापदम् इति स्थिते किं तत् अप्रगीतं । इति सूत्रात् सामानुवृत्तेः ऐर साम इत्यों भवति प्रयोक्त गम् , उत प्रगीसमिति संशय । (तथा च | सामत्वं च गीतिमाध्यम् । यदा तु तस्य विकार: प्राप्तावसरोऽय विचारः इति अवसरसंगनिः) । तर १ (११० ४।३।१२४ ) इत्यस्मिन अप्रत्ययः, तदानीम् 'न प्रमाण भवेत् , कस्मादप्रगीतस्य चोदनात् । इराया विकारः इति विग्रहे यथोक गानं लम्पते । तस्मात् प्रगीतात् तद्वितोपत्तावायीरीय प्रसज्यते ।।' (छन्दो• गातन्यम् । अष्टप्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थमन्द्रातिस्वार्यरक्षणाः भाद--तत् इरापदम् अप्रगति प्रयोत्तव्यं प्रगीतं वेति सप्त स्वराः । तत्र अष्टप्रथमद्वितीया. उक्षेपिणः आयाम- संदेदे ऐरगिति मश्गीतश्रवणात् अप्रगीतम् । यदि हि अय दारुण्यादिभिः उत्क्षेपकारणेकशिध्यमाणत्वात् । चतुर्थ- स्वाथै तद्धितः, तदा इरा कृत्वा इत्यर्यावगमात् इरापद- मन्द्रातिस्वार्या, स्वरा अवक्षेपिण; अन्वसर्गमार्दवादिभिः । मात्रविधिः स्पष्ट एव । नहि प्रगीतेरापक्षात् अय तद्धितः, अवक्षिणमाणलात् । तृतीयस्तु उन्क्षेपाचशेपायधिवेन तथावे इकारम्य तालन्य-यात् गीतिदाया च वृद्धामा- रिपतो मध्यमः स्वरः। तथाच तृतीयनामकान्मध्यमखरात् पने. 'तालयमायो यद् वृद्धम् ' इति उन्दोगसूत्रेण द्वितीयः उक्षितः, द्वितीयात् प्रथमः शिसतरः, कुटः गीतिदशाया यत् त्रिमात्रात्मक्तया वृद्ध तालग्यम् , तत् उक्षिमतम । एवम् अवक्षेपिष्वपि तारतम्यं द्रष्टव्यम् 1 आयी मादीरार्थवेन आयीभावविधानात् भावारादित्वेन अतश्च उक्षिप्तस्य द्वितीयनामारय उदान वात् उक्षिम- 'वृद्धाच्छः' इति पाणिनिमण छप्रत्ययोपची आयीरीयम् तरस्य उदासतरत्वं पर्ययस्यति । तथा 'वृद्ध वृद्धो वृद्धिः | इति रूपापत्तेः । अथ खार्थतद्धिते वैयपित्तैः विकारापः , . বানা ।

·. . गायत्रीषु मातीन गायत्री प्राकृतीनां करोति ' इति वचनम् । न विषौ पर: दान्दार्थः । तिखः । परिधानमिति । ऋक् गुणो यासा सामिधेनीना ता अनुष्टुभश्च चतसो गाय-या कर्तुं न शक्या: । शक्यास्तु गुणाः । तासां भावः ऋग्गुणत्वम् , तस्मात् । तिरुषु अनुष्टुपु पण्णवतियायां चवनश्चनुर्विवतयः । तथा पूर्ववति स्यात् । २७ ॥ तस्मात् तत्र संख्याया गायधीशब्दः इति चेत् । सिद्धान्ती आह । यदि दादो सामिधेनीनाम् ऋग- यावदुक्तम् । २४॥ गुणत्वात् न ऋचो विकल्पः प्राप्नोति, ताई पूर्ववति पूर्वा तमाह सिद्धान्ती । यारत् उक्तम् , तावदेव तत् । प्रकृतिः यस्यास्ति स: पूर्वधान् बृहस्पतिमयः ज्योति. ' चतसो गायनीः करोति' इति इहैव एकन संख्याऽर्यो होमस्य विकृतिभूतः, तस्मिन् पूर्ववति तथा दर्शादि- गायत्रीशब्दः, मान्यन, क चिदेव संख्यावाचकत्वस्य सामिषेनीवत् ऋग्गुणत्वं स्यात् । वृहस्पतिसवे 'गायत्र. दर्शनात् । मेवदर्भवति' इति गायत्रीशन्दः ऋग्वाचक एवं स्यात् । अनक चित् पुस्तके ' यावदुक्तमिहेवैकत्र संख्याओं ] दर्शादिप्रयोगपत् बृहस्पतिवारपयोगस्यापि ऋग्गुणत्वात् । नान्यम क चिद्दर्शनात् । इत्येतापत् सूनमेव । के वितु | तस्मात् न त्रिभुजगतीना अवरलोपेन गायत्री पसंपा. ' यावदर्य मिहेवैका ख्यार्थो नान्यत्र क विद्दर्शनात् ' दनम्। इति सूक्षम् । बहुन तु ' यावदुक्तम् ' इत्येव सूत्रम् । गुणावेशश्च सर्वत्र । २८ ॥ भाष्ये तु 'पारदुतम् इहका संख्याों नान्यत्र क सिद्धान्ती आह । दर्शपूर्णमायोः 'आजुहोता दुष- चिदर्शनात्' इत्येव पन्थः । परंतु संशोधके: 'याव स्यत' इति गायच्या सानिधेनी: परिदधाति । तम चुक्तम् । इत्येव सूत्रम् , अपशिष्टं तु ग्याख्या इति । सर्वन हस्तायाम् आहोताया गुणावेशः गुणम्य चनु. विभागः कृतः । सोऽस्माभिरनुरुतः म्याख्येपन्याख्यान- सितिसंख्याया: आवेश: निवेशो मति , নাথ भायं समञ्जसं मन्यमानः । विवलकरीयेऽपि 'याय- तेन ऋग्गुग ३ संख्या च उमै अनुगृहीते भरतः । दुतम् ' इत्येतानदेय सूत्रं कृतम् । वृहस्पतिराचे तु या ऋचः चोदकेन A, तामि- अपूर्व प विकल्पः स्याद् यदि संख्यात्रिधा जगतीनामेव अवयवे संख्या निविष्टा । तर ऋगुणत्य नम् । २५॥ नानुरामते । प्रकृतिगायत्री उपादीयमानामु तु उमय- पतिसचे मापनमेतदहर्भवति ' इति गायत्री- मनुगमन तस्मात महति गाएवीगाभागम: स्यात् । अपा सन्देन यदि सख्यायाः विधान म्यात, तदा अपूर्व । सिद्धान्ती राहते । गुमावेशध सर्वत्र । ननु भसन् महतिये खतः प्रतिभूते दर्शपूर्णमासे 'आजुहोता | अक्षरगतापामेर संख्यायां कुतोऽमिनिविष्यः । महागा या दुपस्यनामि प्रपन्यापरे, शीर्ष स्यगइनम्' इत्यस्याः चमसानां वा अन्येषा या पदापना चशितिसंग्या गाययाः विविधतानां च चतुर्विद्यत्यभरामा विरः | गृह्यताम् । गायनमैतदहभपति' इति सामान्यभाषणात् । स्यात् । ४ चायुक्तः सत्यां गतो। तस्मात् गापीचन्दः तसात् गुणस्य चतुशिविण्यापाः भाषे: यंत्र सेल्यावाचकः। महादिर मासोति इति । ऋग्गुणत्या ति चेत् । २६ ॥ निमनप्रहणान्नेति चेत् ॥ २९ ॥ वहसतिस गापमतदभवति' इति गायत्री पूर्वपशी यते । सहस्पतिसो ' गायत्रमेतदाभानि सारे संस्काशनके सीने पूर्णमासयो: सानिधेनीनां रवि गायत्रीगन्दा पनि समागायकः, तथा अपर- परिधानीपाया विकतः प्राग्येनेति विशान्तिमा उके पूर्व-गनापामेन संपाया निपमा प्रविमा निसर पपी मार सर प्रयोगम्य गुम यातु न विशात् न महागो गमगाना या मंगा गायत्रीसन्देन मीपति की । कसा सानिय आम्नातही गपरे । सन्म भानामेव मरायण मंगा सलाच 'मासोना दुवस्या' इति गापण्या कर गात्रीयोaar मांत्र A31 गायत्री. , - ·, । गाईपत्यादेव गिरापदस्य अन अग्निहोनपकरणस्थवचनेन गाईपत्ये आहवनीयस्य | गाम्यादिर्गोशब्दस्य । ११३१८४२८, * गा यादिदर्शनात लयो वनितः । संकर्प. ३।२१७, * गार्हपत्यादेव आह. ( गावीगन्दश्रवणात् ) गोशब्दस्मरणम्, तत: सास्नादि- बनीय: आधेयः आधाने, न तु लौकिकात् । ३२२२२, मानवगम्यते । ११३।८।२९. * गार्हपत्यादेव दक्षिणामेराधानम् , न तु दक्षिण- * गिरागिरा । न गिरागिरेति व्यात् ' दिगाहतात् लौकिकात् । ३११४, * गाईपत्यादेव पति- कृत्योद्गेयम् । इत्सा गिरापदनिषेपपुरःसरम् इरापदे कर्म आहवनीयस्य तमुद्धरणम् , न तु अरणीभ्याम् । विहिते सति निषिद्धस्य नित्यनिवृत्तिः । उच्यते । ३।२७. * गाईपत्यस्य अङ्गत्वम्, 'ट्रयाणा कर्मसंयोगे' अपासवात् इरापदमन विधीयते, तेन विहितेन पाउपासे इत्यनेन ( पूर्वपक्षे ) (६११११) भविष्यति । या. शश गिरापदे चारिते साधो न गिरा' इति प्रतिषेधेन २३ पृ. ७५२. गाईपत्यस्य प्राजहितः' इति अनूछते । वि. ९।४।२, • गिरापदं प्रतिषिध्य इरामदं पूर्वाचार्यसंज्ञा ! मा. १२६१७६।१३. * गाईपत्यस्य सदा विधीयते, तन इसपदस्य शिरपदका लक्षयति प्रतिषिय. प्रदीपनं अरणिर्वा सदा धारणोपायः । सकप. ३१२१६. मानम् । टुपु. ६१४।१०।३१. * गिरापदं विकृतीरभि- * ' गाई पत्ये पत्नीसंपाजान् जुहोति । अत्र होन- निवेष्टुमर्हति , इरापदं तु प्रकृती । भा. ११।१८।५३, विशेषमन्ध गार्हपत्यो विहितः । वि. १०८1८. • गोयशायज्ञीयं पुछे गायति । यथा- गार्हपत्ये अपर्ण श्रुतम् , स एव प्रयुक्तो मातमेव निरापदं प्रयोफन्पम् । यत्र हि अमिष्टोम. विद्यते, अप्रयुक्त च प्रसङ्ग स्यात् ' इति ( यः), स्तोत्रसाधनावेन पशायशीयं प्रयुज्यते , तनैव इरापदेन स एव न्यायः अत्रापि ( कुण्डपायिनामयने अग्निहोत्र- गिरापदं बाध्यते नान्यत्र । टुप्. ९।१११८१५३. श्रपणे)। भा. १२३ गाईपत्ये हवींषि अपयति' इति गाईपत्यस्य कर्मसु उपयोग.११॥शरार, गिरापदस्य इरापदेन बाधः ज्योतिष्टोमे यज्ञायज्ञीये ॥ ५४ गाई पत्यन्यायः । अयमेव ऐन्द्रीन्याय: । मा. शरारा३४. गाईपत्यशब्दः संस्कारनिमित्तकः आम्नातादन्यदधिकारे वचनाद् विकारस्यात् । संस्कृतमसि ब्रूते । वि. ७।३।१२. १९१९८१५०॥ • गार्हपत्यानिपु लौकिककर्मानुष्ठानम् । विदारा भाध्यम्-अस्ति ज्योतिष्टोमः ज्योतिष्टोमेन धिकरणम् । भा. १२।२।१।१-७. ७ गाई पत्यान्वाहार्यः स्वर्गकामो यजेत् ' इति । तत्र यज्ञायशीयं प्रकृत्य आम- पचनयोः दर्शपूर्णमासादौ प्रधानकर्माधिकरणथाभाव- नन्ति न गिरागिरेति यात् । यद् न्याः । सु. ७८.. * गाईपत्साहवनीयौ उभा. आत्मान तद् उदातोद्विरेन । ऐर कृत्योद्नेयम् ' इति । वेकस्यो । आहवनीयेऽपयातिते परिशिष्टो गाईपल्यो ता संशयः किनिरापदं गिरापदं वा कतैन्यम् , अगवा भवति । भा. १२२१११५, * गाई पत्याहवनीयान्या- इरापदमेवेति । कि प्राप्तम् १ यम अधिकारे आम्नाताद हार्यपचनादिभ्यो विना एतानि ( अमिहोप्रदर्शपूर्णमासा- भन्यत् उच्यते, तम वत् विकारभूतं स्यात् । ज्योतिष्टोमा- दीनि ) कर्माणि न सिध्यन्ति । २२३२३१४. धिकारे आम्नातात् गिरापदान अन्यदुच्यते इरापदम् । गाईपत्योपस्थाने निवेशनः संगमनः । इति तत् विशेपे उन्यमानं सामान्येन प्राप्त गिरापदं बाषेत । मन्त्रो वचनात् विनियोक्तमः, न तु लिङ्गात् इन्द्रोप द्वैध वा तुल्यहेतुत्वात् , सामान्याद् विकल्पः स्थाने। भा. १२१२१३-४. स्यात् । ५१॥ गाची गोणी गोरोतलिया इत्यादयः शब्दाः यादा पव्यावर्त पठिन इसपर्द गोशम्दायापभ्रशाः न प्रमाणम् । भा. १३१८२४-२९, नियम्येत , द्वेध स्यानु , दो पहारी स्थातामित्यर्थः । • गोव्यादिभ्यः शास्नारिमानयाम्पते अनुरूपो दि को दो प्रकाश! इसपदवचन गिरापदवचनं च । मी.को. १९६ गिरागिरेति व्यात, । , माप्यम्--- ·गिरापदस्य गिरापदस्य । । । रिति । चाचितम् । तत्र कासु चिद्विकृतिषु (पशुमितचिन्दाऽऽदिषु) मा?-- मन्त्रोहप्रसङ्गात् साममन्बोहं विचारयितु. साप्तदश्यं पुनः पमते । तेन चोदकपातं निवर्यते प्रत्या- गुपोद्धातः आरभ्यते । ज्योतिष्टोमे अग्निष्टोमस्तोनावान्तर- म्नातेन ! गिरापदं पुन: न कस्य चिद्विकतो, येन इरापदं । प्रकरणे श्रुतम् 'न गिरामिरेति ब्रूयात् , ऐरं कृत्वोद्रेयम्' पाध्येत । अपिन इरापदं कलगोपकार विकृती चोदकेन । इति । तत्र गिरापदगीतेः इरापदे ऊहः इति वश्यते । प्राप्यते । गिरापदं पुन: नोपदेशेन नातिदेशेन (प्राप्नोति)। स च इरापदस्य गिरापदस्थानापत्ति विना नैति साऽपि तस्मात् विकृतिषु इरापदमेव । इति सून भाष्यं चानु- वक्ष्यते। तह सा नियता स्थानापत्तिः, उत अनियतेति पपन्नमेव । उच्यते । यया प्रकृती साप्सदश्यं पाञ्चदश्येन | चिन्त्यते । तत्र यद्यपि तावत् न 'ऐ कृत्वोद्रेयम्' बाध्यते, एवं गिरापदमिरापदेनेति तदाधिवम् (एतावता । इत्यत्र इरापदविशिष्टोद्गानान्तरस्य सोत्रागतया आरादु- दृष्टान्तः) । यासु विकृतिषु प्रमाणं भवति, तातु भवि- पकारकत्वादिना विधिः, अमिष्टोमस्तोनागभूतपशा- ष्यति । प्रमाणाभावेन क चिदपि मा भवतु । अथवा । यज्ञीयगानापेश्चया गानान्तरल्वे प्रमाणाभारात , विनाऽपि स्तुतिसाधनत्वेन प्रमाणान्तरेण भवति कासु । गिरागिरा' इति निषेषानुवादानुपपत्तेश्च । अत एव न चित् विकृतिषु गिरापदम् । तथागो भूयते 'यशापशीपं गानोद्देशेन इरापदविधिः, पारवे इण्पदम्य लोभाधर- पुच्छे गायति' इति । तत्र यथाऽऽातमेव गिरापदयुक्तं विघया गानाङ्गत्वेऽपि तत्संस्कार्यस्य गिरापदस्य बाधे प्रयोक्तव्यम् । यत्र हि अनिष्टोमस्तोत्रसाधनत्वेन यज्ञा-प्रमाणाभावेन निषेधानुवादानुपपत्तेः । अतो निषेधानु- यशीयं प्रयुभते, सौर कालोपकारेण इरापदेन गिरापदं । यादवलेन इरापदमा गुणाभिधानात्मकस्तोत्ररूपे गिरापद- बाध्यते । तत्रैव तस्य प्रकृती उपदेशात् नान्यत्र प्राप्ति- कार्ये विधीयते । उद्रेयमिति तु तत्सेस्कारकतया प्राप्त- गानानुवादः । संभवति च इरापदप गिरापदकार्यकारि- शा--- साम्नामिदानीम् (९२१ सामपदेशे विकारः । त्वम् , तदर्याभिधानात् । ययैव हि इकर्तारमिति पदे इत्येतस्मात् प्राक् ) ऊहमारिप्समानः उपोद्धातं चिन्त-(ऋसं. २०११४०१५) महाभाष्यकारेण नकारलोपेन यति । तानि हि अक्षरान्तरेषु समानातानि अक्षरान्तरेषु । निष्करिमित्यस्यार्थे न्याख्यातम् , ('सन्यडोः' ६.९९ ऊमन्ते । तब इह गिरापदगीतेः इरापदे स्थानापत्या | इति पाणिनिसूत्रे महामाध्ये छान्दसवर्णलोपोदाहरणेषु प्राप्ति वक्तु स्थानापत्तिमेव चिन्तयति । १६. 'इकर्तारमघरस्य निष्कर्तारमध्वरस्य इति पाठे' इत्यु. कम् ) तथैव गकारलपे इसपदस्यापि गिरापदार्थे सोम-~ यया अभिगुवननस्य मेध्यामप्राप्तिः, एव- म्याख्यानं नानुपपन्नम् । ततश्च यद्यपि प्रन्यचविधिना मिरापदे शिरापदणीतरप्राप्ती गिरापदस्थानापाया तन्प्राप्तिम् इरापदस्योत्पत्तिः स्तोनागाचं च, गिरापदस्य तु उत्तराधिकरणे प्रतिपादयितुमिह तदुपयोगितया स्थाना पाठादुत्पत्तिः क्रमाञ्च स्त्रोत्राङ्गत्वम् , ' यशापजीयेन पनिर्विनार्यते इति संगतिः । सूत्रार्थस्तु--ज्योतिटोमा- स्तुवीत' इति सामविध्यन्ययाऽनुपरत्या वा आधिप्त धिकारे आम्नातात् गिरापदात् अन्यत् इरापद प्रत्यक्ष साम्नो हि गशभिन्यक्तिद्वारीत्र वचन विहितत्वात् नियं गिरापदविकारः तदाधकः इति । तेति ऋगचपणामपि तदङ्गत्वसिद्धिः उभयपा- घि--- 'इसगिराविकल्या सादुतेरवा, विशेषतः || गिरापदश्य साक्पदान्तरसाधारणमपि दुरमेव । आद्यो , मैवं बाधपूर्वमिराया विहितपतः ।।' इरा-गिरा वथापि गिरापदकार्य रापदं विधीयमान तत्कास्य अनपोविकल्पो वा स्यात् , उत इरा एव स्यात् इति | गिरापदीयत्वप्रसिद्धिमुपजीवतीति उपजीन्यविरोधारतेने संशयः । विशेषतः आयः इति पूर्वपः । 'आयीरा | गिरापदस्य नित्य बाधः, अपितु न तो पशी योरा' इति गातन्पम् , न तु 'गायीरा पीरा' इति । करोति' इतिवद् विकास एन । इति प्रामे, न तावदन विद्धान्तः। निरापदकार्यस्योद्देश्यत्वं भूतम् , अपितु पेघानुनाद- स्तोमान- - ·गिरापदस्थानापन्ने १५६५ 'गिरापदस्थानापन्ने - . वृद्धम् ' इति छन्दोगसूत्रेण गीतिदशाया यत् निमारा न लोकवेदयोः गीतिः प्रसिद्धा । अमसिद्धत्वाच न शक्या रमकतया वृद्धं तालव्यम् , तत् आयो भवति इत्यर्थकेन)। अनुवदितुम् । (द्वितीयपक्षं दूषयति-) इरा (पदमपि) दृवाच्छ' (पा. ४(२०१२.) इति छः। व्यमसिद्धन्वादेव न शक्या अनुदितुम् । अरिच यदि (ईय ) भवति । तथा च आयीरीयं इति स्यात् । न इरापदमन्य गीतिर्विधीयते , गिरापदस्य निवृत्तिन चैत्र श्रूयते । तस्मात् स्वार्थे तद्धितः ( ऐरम इत्या ) 1 प्राप्नोति । न गीत्या वर्णा निवर्यन्ते , अतुल्यकार्यत्वात् । यस्थाने वा तद्द्वीतिः स्यात् , पदायित्वप्रधान- तब गिरापदप्रतिषेधानुवादो न प्राप्नोति । तत्र गिरापदम्य स्वात् । ५५॥ भेदेन प्रतिषेधो वतन्य तस्मिन् उच्यमाने वाक्यभेदः । माध्यम्-- वाशब्दः पश्चं यावर्तयति । यस्य पदस्थ अपिच गिरापदे निपिढे अनियमेन वस्थाने वर्णा. स्थाने इसपदं प्रयुज्यते, तस्स पदस्य या गीतिः, सा इरापदे प्राप्नुवन्ति , नापश्यनिरापदम् । ( तृतीयं निरस्यति-) स्यात् । कुतः १ पदान्यत्वप्रधानत्वात् । पदान्यत्वप्रधानं | अथ उभयं प्रगीतम् , इरापदं च (इति ) तथा वाय- हि इदं वाक्यम् , गिरापदस्य साने इरापदं भवतीति । भेदः । तस्मात् (ऐरम्' इति पदे-) इरैव प्रातिपदिकं नाप्रगीतं प्रयोक्तन्यमिति । अन्या हि वचनन्यक्तिः इरापदस्य विधीयते । तब विधीयमानं गिरापदस्य या गितिः, ता विशेष विधीयमाने , अन्या इरापदे । एवं हि श्रूयते । कार्यापत्या लभते । इरापदम्य विकारं कृत्वा उद्यमिति । तत्र अनेन प्रकारेण गानसंयोगाच्च । ५६॥ रापद विधीयते , नान्यं प्रगाणात् इरापदस्य विकार भाव्यम्- गानसंयोगो भवति । उदेयम् आइरा यात् , न गिरापदस्य इन्येतत् तद्धितेन उच्यते । नान चा दाक्षासा' इति इरामानं दर्शयति । गीतस्य दरापदस्य विकार: तद्धितशब्देन अध्यनसीयते । वचन मिति चेत् । ५७ ॥ पश्चात् तद्धितार्यों शिकार ब्रूयात् इति असो अन्द्यते भाध्यम्-इति चेत् पश्यसि, गानदर्शनम् एतद्भव- एव । य प्रत्यर्थः इरापदम्य इति , स दिघीयते । तेन ! वीति । नैवम् । वचनं भविष्यति 'उद्गेयम् भाइरा पदान्यायपरम् एतत् वचनम् , न गीत्यनन्वयपरम् । चा दावासा' इति । गीतिहि विकारः सामान्यात् निर्दिश्यते । ने, तत्प्रधानत्वात् । ५८॥ दुप्- गिरापदे फर्वन्या गीतिः (निरापदे या भाष्यम्-- नेतदेवम् । सरप्रधान हि सं याक्यम् । गीतिः, सा इरापदे कर्तव्या इत्यर्य: ) । कुन: १ स्तोत्रा- प्रिधानम् १ इरापदफ्धानम्, निर्देशात् । न गीति- पूर्वप्रयुक्ता हि गीतिः, न वर्णस्वरूपप्रयुक्ता । तस्मात् । प्रधानम् अनिर्देशादित्युक्तम् । तथा इरापदस्य अर्ययादो गिरापदाभावेऽपि गीतिरततिठने । सा च साकाहा मवति , न गोते. 'इरामई यजमाने ददानि ' इति । (गे प्रति) । रापदमपि विधीयमानं गीति मति पदस्प चायमर्थवादो म गीते: । तसात् प्रगीत सामानम् । तस्मात् तयोः संबन्धः । ननु पिकार- प्रयोजन्यमिति । किं भाति प्रयोजनं चिन्तायाः, नार तदितोऽयम्, न स्वार्थिकः, आनर्धस्यासनात् । तस्मात् कश्चिदिशेषः । अन्यस्मिन् एत सहरो प्रयोजनमस्ति, न शन्देनै गीतिविधीयते इति (चेन्) सत्यम् । अत्र | मोति पान, मपीति ब्यान् । यदि पूर्वः पशः प्रपद चतसो वचनन्यतयः प्रतिमान्ति । (१) यदा दरा या यजम्यम्, प्रसाद या । यदि सिद्धान्त, प्रदीरमेय पदगीतिविकारे नदितोऽयम् अन्य रापदं विधीयते, वकन्यमिति । (२) अथवा रापदमन्ध गीतिः (विधीयते) । (३) टुप -~-( यद्यपि मन्पादितोतरं यातिकम् मानन्दा- अपा उमयम् (गीतिमिरापदं व विधीयते । गीतम् । भ्रमीपे ५५ सूत्रे स मुदिनम् , पाी यापन: ५८ पराएर कन्यम् । इति ) । (१) अयता गुमिरापदम् सूत्रन्यमेवेदम् । प्रम-प्रधी स्यादिमोजनम्य ५८ भूत्रमाणे (विधीयते । प्रथमा निरम्यनि- इदस्य र प्रतिपादनेन प्रो बानि पर लेपना.

·गिरापदस्थानापन्ने गिरिमुत्साटय , . एवायं तद्धितः, विकारश्च इरापदस्य प्राणरूपो धर्म गीते: चयनापूर्वसाधनीभूतगिरापदाइत्वम् । वस्तुतस्तु , एवेति चेत्, तथात्वेऽपि प्रगाणरूपधर्माशीकारे विशिष्ट- यथैव : यशपशियं पुच्छे गायति' इति पचनेन यशा. विधिगौरवापत्ते: अप्रगाणरूपस्य निरापदबाघकत्वरूपस्य वा । यजियस्य चयने उपयोगः, वथैव यज्ञायजियेन स्तुवीत धर्मस्य तद्धितार्थत्वमङ्गीकृत्य तद्धितस्य अनुवादोपपत्तेः । इति वचनेन अनिष्टोमस्तोत्रेऽपि । अतश्च तद्वतगीयं- न च अप्रगीतेरापदमात्रविधाने 'उद्यम् ' इत्यनुवादा- शस्य यावत् चयने खाश्रयगिरापदोपयोगकल्पनाद्वारा नुपपत्तिः, तस्स ऐर कृया अक्षरान्तरे उद्नेयम् इत्येव- चयनोपयोगकल्पनम्, तावत् तत्पूर्वमेव अशिष्टोम- मर्थानीकारेण अनुवादोपपतेः । न च प्रकारान्तरेण गीतेः स्तोत्रागभूतेरापदवारकत्वकल्पनया स्तोत्रोपयोगोऽपि इति अप्राप्तावपि गिरापदकार्यापत्या तत्प्राप्तिः, गिरापदस्य / उपदेशेनैव तत्प्राप्तेर्न गिरापदगीते: इरापदे अतिदेशः । अमिष्टोमस्तोत्रसाधनल्यामावेन इरापदरा उकार्यापत्तौ । यद्यपि च अमिष्टोमस्तोत्रेऽपि आर्चिके पुरस्तादुपरिष्टाब प्रमाणाभावात् । तद्गीतेः तद्वारा तदपूर्वसाधनस्वाभावेन । गिरापदस्यापि उपयोगात् तस्थानापत्तिः इरापदस्य अग्नि- इरापदे प्रसक्त्यमावाच । अत एव उहग्रन्थे 'आईरा- टोमस्तोतसाधनत्यस्य समान वादियाशक्येत , तथापि आईरा चा दाक्षासा' इति गानाम्नानमपि अप्रमाणमेव। आर्चिकोद्रीययोः अवान्तरकार्यभेदात् अभेदेऽपि या न च एनस्य श्रुतिमूलकत्वात् न्यायस्यैव अप्रामाण्यम् , अप्रगीतस्यैव गिरापदस्य आर्थिक पाठात् गिरापदगीते: ऊहयन्यसमाख्यया यस्य तर्कमूलत्वेन श्रुतिमूलवा- | गिरापदद्वारा चयनादावेव उपयोगेन अनिष्टोमस्तोत्रे मावात् । अत एव सन्न्यायविरोघे अस्य अप्रामाण्य- | उपयोगाभावात् तत्कार्यापत्त्या अतिदेशेन तीतेः इरापदे मेव । यत्तु तन्त्ररत्नादिप्रन्यवशात् अस्य गीत्याम्नानस्य अतिदेशः ऊहो वा , अपितु उक्तरीत्या उपदेशेनैव । चेदत्वकपनम् , तत् वैदिकाना अनन्ये पाठात् तत्वं तु ' ऐर कृत्योद्नेयम् ' इत्यत्र न इरापदाक्षराणि अनादरणीयम् । इति प्राप्त , सत्यम् , इराएद-विधीयन्ते, गिरापदयुक्तपाठेऽपि तत्सत्वात् , अपितु स्वरूपस्यैव विधिः न तु प्रगाणस्य तथापि । निषेधानुवादबलात् गकारपरिसंख्यामा विधिफलम् , प्रगाणाभावस्यापि अविधेयत्वात् कार्यापल्या रीतेरपि अतश्च गीते: ‘गाइरागाइरा चा दाक्षाया' इत्येवं. प्राप्तिन विरुध्यते । तथाहि , यद्यपि न गिरापदस्य विधाया गिरापदवृतित्वेन सेपताया वस्तुतः इराक्षरधर्म- स्तोत्रापूर्व उपयोगः, तथापि गुणामिधानरूपण कार्यस्य स्वात् गकारसत्त्वे इव तदसत्वेऽपि स्वाश्यावृत्तिवाक्षते: गिरापदेरापदयो. एकस्यात् युफराया धर्मलामः । यद्यपि न गिरापदगीते: इरापदे खतन्तः उपदेशः, न वा अति- चन गुणामिधानस्वरूपार्या धर्माः, तथापि गुणाभिधान- | देशः ऊदो बा । या तुन प्रति भूयात् , पपीति जन्यस्य अपूर्वस्य एकस्यैव अग्निष्टोमस्तीने चयनादी अयात् ' इत्यादी अकारशन इकारविधिः, रात्र चोपयोगात , धर्माणा र गीन्यादीना गिरापदकार्यगुणा- पूर्वोक्तविधया स्वतन्त्रोपदेशो गीतेः । सर्वथा प्रगीतमेव भिधान जन्यावान्तरापूर्वप्रयुक्तत्वस्यैव दीक्षणीयावानियम- । इरापदम् । १८. न्यायेन अन्तीकारात् चयनापूर्वसाघनीभूतगिरापदावान्तर- कार्यापन्ने अमिष्टोमस्तोगापूर्वसाधनीभूततादृशकार्यजनके मण्डन- 'गीत्या समेतं तदिरापदं स्यात् ।। २१. इरापदे युक्तेव तदर्मप्राप्तिः । माऽस्तु या अवान्तर कार्य शंकर-'इरापदे प्रमाण स्यात् ।' २७. भेदमजीदत्य कार्यापत्तिः, तथापि गिरापदबाघकनया गिरिमुत्पादप मूपिका उद्धता इति न्यायः । सस्थानापत्तिः तावदस्त्येव इरापदस्य । अतश्च इरापदस्य यत्र कृतेऽपि बहायाससाध्ये कर्मणि, तुच्छफोपलब्धि: प्रकरणात् स्तोत्राणाचे अवगते गीतिरूपयर्माकाहाया तत्राय प्रवर्तते इति । तथा चोक्तं पश्यत ने 'सन- बाघकवरूपस्थानापत्या उपस्थितस्य गिरापदस्य धर्माति. भामुधिल सिंहः पापाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नगमानं न किचिवाधकमति व | वा फलं वा मग भवेत् ।।' साहस्री. ९३२, . आवश्यक - ·गुणानां च गुणस्य भेदकत्वं सर्वेषा विधिसिद्धये विधेः कर्मान्तरपरत्वं कल्पयति । । इति प्राप्ते, सिद्धान्तमाह । यथा आघानम् अमीना स च पौर्णमास्यधिकरणे प्रसङ्गात् प्रतिपादितः । शा. | संस्कारार्थम् अग्नीना गुणभूतम्, एवं पवमानहीच्यपि २।२।९. गुणस्य भेदकत्वं सगुणकर्मो:पत्तौ पूर्वसयोगा- ! अग्निसंस्कारार्थानि अग्रीनामङ्गम् । गुणानां च परार्य- नईत्वात् । सु. पृ. ८३५, • गुणस्य विधिस्सितस्य अन्यतः । त्वात् आधानस्य पवमानविषां च अग्न्यर्थत्वात् परार्थ- प्राप्तौ नामवस्य उक्तत्वात् । पृ. ४५८, " गुणख विधेय- त्वेन च समत्वात् परस्परम् असंबन्धः स्यात् संबन्धो न स्यैव भेदकरा । पृ. ८८७. * गुणस्य श्वेतस्य वायम्ये पौ स्यात् । तस्मात् आघाने श्रयमाणानि पात्राणि न पव- (द्रव्ये ) नियमविधि. 'वायव्यं श्वेतमालमेत' इत्यादौ । मानहविःपु भवितुमर्हन्ति । किन्तु दर्शादिसर्वयागेषु इति वि.४।२।१०.७ गुणस्य साक्षात् (भावनाऽन्वयं विना) भाष्यानुसारी पन्थाः । फले विध्यनुपपत्तेः। सु.पृ. ८५२, आख्यातस्य भेदकत्व. वार्तिके तु पवमानहविषा आधानाङ्गत्वेऽपि पात्राणा सैभवे तत्यारतन्त्र्यात् गुणस्य मैदकत्वं नास्ति । पृ.७१२. | सर्वयागेष्वेव निवेशः पूषाद्यनुमन्वणन्यायेन ( ३शस * उत्पत्यवगतम्य गुणस्य (आमिक्षापत्य ) पाक्षिक-१-२)। सूतं तु पूर्वाधिकरणस्य शेषतया ' ननु पाधम् अष्टदोषदुष्टं च विकल्पं परिहत गुणान्तर वाजिनं । निविदों सामिधेन्यङ्गयात् न •यवधायकत्वं स्यात् ' इति फर्मान्तर फ्ल्पयति । रत्नाकरः संबन्धाक्षेपवादे लो. १३. शड्कोत्तरस्वेन नेयम् । निषिदोऽपि अगिसमिन्धनार्माः • गुणानामनुपादेयाना संनिधौ कर्मान्तरत्यासाध- सामिधेन्योऽपि । तथा च गुणाना निविदा सामिनीना च कत्वम् । (इति अधिकरणार्थः) । माह. २०३।१३. । परार्थत्वात् अग्निसमिन्धनार्थत्वात् , परार्थत्वेन च समत्यात् 0 गुणानामेकस्मिन् कर्मणि मिन्नकार्याणा समुच्चयः। तासा परस्परमसंबन्धः स्यात् । इति निविदो ग सामिधेन्य- ('एकस्मिन् वर्मगि भिनकार्याणाम् । इत्यत्र अधि-नम् । इति निविद्भिः सामिपेनीनाम् उपवीतम्य च परणं द्रष्टव्यम् ) । भा. १२३९, • गुणानामेक- । व्यवधानं भवत्येव इति सूधार्थः इति उक्तम् । के. स्मिन् कर्मणि विहिताना समुच्चयः । यथा आपारे ऋपु. • सैमार्गविशेषणा भाध्ये संशिष्यमाणं पालथ गापारयति , संततमाघारयति , प्राचमाधारयति इति । स्यापि भायनाविशेषणत्वात् ' गुणानाम् ' इत्यनेन १२।३।३।९, • गुणानामेकानामेकस्मिन् कर्मणि न्यायव विशेषणानन्ययात् धावनपच्छिमाया विक्स', मोहियग्यो,, पादिरादीनो यूपदम्याणाम, मारनाया: विशेषणान्योक्त्यर्थम् । सु. पृ. १०२१, हरयतरयोघ । विक्राधिकरण द्रष्टव्यम् । १४ा • गुणानां प आधानगुणभूतानां परमानेष्टीना परार्थ- १०-१५. 0 गुणानी धारयविमणि नकार विशेषण स्वेन अपशतया आधानसमस्यात् यश योगेन श्रुतेः त्यात् , हि तर्हि । पारक्तादेव । एतदपि पश्वेश्य पात्रः अत्यन्ध: स्यात् शी सूत्रम्यागया । यश. वियाऽधिकरणे पश्यते (६८५३५)। पा. सदस्य प्रधानयागयानित्येन पयमानेटीना पात्यामार- ६।१२१ ६८८ ० गुणाना गुतिभिः सह समाय- प्रदर्शनामेनन् गुलम् । मु पृ. १०६२. • गुणानां न रसग: रोदध औरोपः 1 जु. १८८. इति न्यायेन मरें सेवका राजानमिन भावनापामेष गुमानां च परार्थत्यादसंबन्धः ममत्यात् । परम्पर निरपेशागि वारयाणि अश्यिन्ति । मृषणमारा। स्यात् । ३३१०१२।२२॥ दर्पण:-- विशेषणानां परार्थ गात् अन्योषवारसवात, यायाधेरे व रात्री अहोमायोनि थाहत अा र ममा मानधर्मत्यात परम्प संयो फामाकी होमानि न भूयते । अग्न्याधेपैन तु न भवेत् शी न्या. | धाग्यनिर्णयः. कारिका १७. या पानाम्ति हेरधः । टस्मात् तानि परमाने.. 'गुगनां धन्यनेन न्यायेन अभ्यासाना यागगुण- हिशु निशिवे, टठ मागादिषु सर्पप गेनु इति या गुणधर्मयानरं शोकन्यतया मासमानगुणाना. सिगारे आपना पक्मनावि पत्रण निवेशमा अपरान गुगन्ययाम्युपगमेति । मु. पृ. १९५५.

·गुणे स्वन्यायकल्पना પહ૮ गुणकामानां - । संगन्धिन्यमानं तदिदोषणम् 'गुणे स्वन्याय्यकल्पना' इति | सरस्न वा शरते , दानि गुणकर्माणि । यूरतम न्यायात् । फौ, ११५।२६ पृ. २१७, . ऐया आहानीयाधान या, अवपात: पेपर या वि. २४. गाईपत्यम् । द्वितीय प्रतियोगियरधिमा गत्यसमीपे । • गुगकर्मम वैदिकं कर्म यथा आपानम् । बाल. स्थिन्या इन्द्र प्रकाशयेत् इठि । गुगे• इति न्यायात् ५.८१. गुणकल्पना सूए कृता यया 'गुला- गाईपत्यप्रातिपदिकमेव इन्द्रे गौगम्, यसाधनवसाह- मी वृताः । ५७ ॥ योपचिकस्तु गन्याय तयोगि- दयात् । ( पूर्वपशे ) । ३।२।३ पृ. २३०. ० यया । भोरिति । दनाच विशेषम्य तपाऽभ्युदय इत्यपि लगातो वाक्यमेदस्य उपन्य कात् । रमणा हि पददोषः ॥ १८ ॥ श्लोवा. ११९६१ भोयत्तिकस्ने ( ११) वाक्यमैदस्नु वाक्यदोषः। पदवास्यदोश्योमध्ये पदे एव | लशगया उत्पत्तियादेन स्वभावाभिधानम् । गम्यस्य च दोपासनाया चितन्यात् 'गुणे स्वम्पाय्यप्पना ' इति तदादिए' (१९६१८ ) इत्यत्र गम्पशन्देन न्यायादित्युक्तं न्यायप्रकाशे । साहस्री. ८४८. • गुगे गोविकारतदयपक्याविना गापो वा एतत् समासत फरकल्पनाया यजतेने दिशामा. १४१३१३४.३२८. इत्यर्यवादोदितगोसन्धमात्रेश गवामयनस्याभिधानम् । • गुणे विधिशतिः निरति । वा. ३३१०२१ | नया सानिधेनीविवृदी आगम्यमानानामृचा सर्वामा सनि- पृ.८६९. ध्यमानवती समिद्धवती चान्दरा निवेशः इति पूर्वपक्ष- 'गुणे स्वरूपतो धर्मः प्रधानद्वारतोऽपरः । मुक्त्वा ' या एव धाय्यावन्दिताः तासामेव तत्र निवेश यत्र स्यात् । वत्र विज्ञेयं गुणधर्मस्य वाधनम् ।' नान्यासाम्, आगन्तुनामन्ते निवेशः' इति सिद्धान्त- (वा. ३।३।२।९ पृ.८१०) इत्यनेन न्यायेन उच्चैस्वाय मुक्या वजिमिदमुच्यते 'उणिम्भोश्चान्ते दर्शनात्' आशुत्वात् बलीयस्त्वात् , मनाणवगवणच प्रमेयदा- चलबरीयस्वस्य उत्त्यात वाचनिस्म्यापि उरावस्य ( ५॥१॥३६ ) इति । अत्र उष्णिकुपन्देन न्यायप्राप्तेन उच्चस्त्वेन युक्तो बाधः यजुरन्तरविषयलाच त्रिष्टुबुच्यते इयुक्तम् । तथा 'दर्शनाच विशेषस्य तथाऽ. वचनानयंक्यपरिहारः । सु.. ६७९, . स्वरूपतोऽा- भ्युदये (१.१३९५ ) इत्या अभ्युदयसन्देन विधायिना वेदेन अगस्य खरविधौ उपलक्ष क. | अभ्युदयसाधनभूतो द्वादशाहो लक्षितः । रत्नाकरः । • गुणकल्पनया विषिर्यपा 'सृष्टीपदानि ' ' प्राण- बनभानद्वारा गड्गनिघायिना वेति चिन्तायाम् ‘गुणे स्वरूपठो धर्मः' इत्यनेनैव न्यायेन प्रधानद्वारा भड्ग गौणी कल्पना 1 तथा 'श्येनचित चिन्तीत ' । अत्र भृत उपदयाति' इति । अत्र मृष्टिशब्दे प्राणमृच्छादे च विधायिना इनि निर्णयात् प्रात्यात्मिकवेदधर्मबाधेन प्रधान- वेदघम: कार्यः । पृ. १९८५. . एकान्तद्रव्यसंवन्धिनि | चयने पेनसादृश्यं गुगो विधीयवे फल्गय । पुरुषार्थो. सावत् गुणे विशेषणत्वात् पूर्वतरममिहिते तसंबन्धादेव दाहरगना । पूर्वे न प्रत्यर्थे । बाल, पृ. २७, प्रतीयमानस्य ट्रन्यस्य न शक्य वाच्यत्वं कारयिनु. मिन्युक्तम् । वा. १७६१२ पृ. ६८२. . यत्रयन गुणकामा याजमानाः । काग्दाधिकारगर । तथा- गुणे कामो मवति , तप्रतुत्र प्रियाया साप्य. कामाधिकरणम् । गुणेन सापा: कामाः गुगामाः । मानायाम् , नान्यथा । भा. ३१६।१६४३ पृ. २०६९. मा. ३८५११३-१४, . गुणकामानां पलवमसे न गुणरणत्वं 'फ्लभुतेश्च वर्मः ( सरा२५-प्रवृतिः । 'गोमं दे कोणानि' श्यादेश लोन प्रकृतिः २६) ' इत्यधिकरणे न्युत्गद्यते । मु. पृ. ८४८. 'गनि ते श्रीगाम' इति । ३६१३३३६, गुग. गुणकर्म टोकारकम् । कु. २२१ कामाना दाधः अस्थि शस्य मृतकनुंचा। • गुणकमर्माणि एव संनिपत्योपकारकी आपिकर्मा २०५१, ० गुणकामाना होतृकामनयाऽनुष्टीरमानाना इते चोच्यन्ते । मीन्या. यः कर्ममिः द्रव्यमुत्पादयितुं रोप. अस्सिपञ्चम्य मृतस्नु उपक्षे। १०१२२२२२२६-५७, 0 ·- गुणयापूर्वसंयोगे गुणश्यापूर्वसंयोगे भन्तन्यम् । ननु देवतानन्धद्वारको हि त्यस्य याग- णम् ॥ इति । (वा. पृ. ५३३, ५३४)। याजिम्य संबन्धः । तत्र आमिक्षाया तद्धितश्रुत्या देवतासंबन्धः, । इत्यत्र न प्रातिपदिकेन विमत्या वा हविन्यममिहितम् । बानिनस्य तु वाक्येन । अतः कथं विषमशिष्टयोर्विक्स | नापि तस्यैर देवताऽन्वयित्वम्, किन्तु वानिनपदसमभि- इति । मैवम् । एवं हि मन्यते । स्यादेवं हि यदि वैश्वदेव- न्याहारलभ्यत्वात् वाक्यगम्यमैवेति । तदुत्तम् 'न प्राति- पदेन आमिशासंबन्धः प्रतीयते । कि तर्हि ! आमिधा- पदिकनोक्तं न विभच्या हविः स्वतः । न चास्य समभिन्याहारलक्षणात वाक्यादेवायम् । वैश्वदेवीपदात / देवतायोग इति वाक्यात् प्रतीयते ॥ इति । (वा.. सामान्येन दन्यसपन्धेऽवगते विशेषमाप्रम् आमिक्षापदात् ५३५.)। ननु वारया निष्कासेन तुपैशायभूयमव- प्रवीपते, ताई पाजिम्प इत्यमापि चतुर्थीतः सामान्येन यन्ति ' इत्यत्र श्रोतामिक्षासंबन्धेऽपि परुणस्य प्रकारान्तरे- प्रदेयद्रग्यावगतो याजिनपदात् विशेषावगम इति नास्ति | गापि निष्कासनुपपन्धो हट एव, तदिहापि वाजिम्यो चाक्यगम्याये पश्चिद्विशेष इति । न च विपिशन्दस्य पाजिनसंपन्यो भविष्यतीति । मेयम् । मान्यवर मन्नत्ये भावः स्यात्' (१०४११२१२३ ) इत्यनेन कल्पनीय निकासतुपयो: देवतासंबन्धे संनिहितदेवदा- न्मायेन वाजिनानुसादेन याजिशन्देनैव देवतोपादान- परित्यागे कारणाभावात् अगया तपा आधितम् । अत्र मिनि घाच्यम् । यानिशब्दम्य आमिक्षायादीयदेवी-तु कर्मान्तरविधानेनैव उपपत्तपम्यामिति । विश्व এখান। কামিয়াখাইনরাযা বিশ্বব্যাব-{ সুবিরিয়াহিয়াভৰৱষায় তাহিঙৰনননন্য मिहितत्यान् विश्वदेवशन्देनैव उपात्तस्य वाजिनान्यय । एर नास्तीति रुपं विकल्पः । इति । इदं तु इस इति । न घेवं देवताऽपयेऽपि 'ऐन्द्रं दप्यमावास्या- वक्तव्यम् । क पुनरु पत्तिशिष्टगुणावरोधो नाम विरोध- याम् ' इतिवत् कर्मभेद इति धाच्यम् । यततष निर-मार: ! योच्यते , प्रतिपतिविरोध एसायम् । पेशवापान इन्द्रसमाचारगमात दधिपयोद्रम्पकयागभेदो आकाशनिबन्धनो हि शन्दम्यान्वयः । न चोपती गुण युतः । १६ तु यामिपदेन आमिशासंघदपूर्वयागीय-विशिष्टे कर्मणि अवरोघे त समानकार्यगुगान्ता विश्वदेवमेधप्रतिपादनात् कर्मामेद इति । अतः समस्तीति नोन्पन्नसियान्वयः । यतु पार्यभेदः, पूर्वाक्यविदित एव यागे यागिनमात्रगुणविधानमिति । तत्यत्तिशिष्टेऽपि दग्या-तरे उत्पमशिष्टानामपि द्रयाणा एवं प्राप्ने, अभिधीयते ।मवेदेव यदि मौतोत्पत्तिमिष्टा संबन्धो भवत्येर । तेग उत्पत्तिशिष्टकायापार प्रये मिशायदे फर्मणि यानिनगुणविधिः उपपरस्पते । उत्पतशिष्टानामपि यास.प्रवीना कार्यभेदेन माया- तथाहि न तावत् पाजिनभ्य पूर्वस्मिन् कर्मणि समुच्येन संभवात् मनुषो युक्त एवेति वैषम्यम् । किव शानि. विधान समयनि, मिनापोत्तयोस्तुल्यकार्ययो; मदो हि 'रूद्वियोगमाहरनि । इति पायेन अश्वमेक पसमावस्यामा विरो, मिशित्वेन प्रतिपादयति, न च विधान देशना दादेष विकासमा । मोनो हि विश्वदेवानामामिशासबन्ध। देवतान्यम्, किन्तु या यस्य हविर उदेस्यतया चौपते, या पाजिनाभस्तु पाल्पग्नः ननु आमिशनभो. सम्य देवतेश शास्त्रमन्तारित अभयानि देवताय. SR पापी इगुनम्, पादेयं यदि विश्वे देवा देवता माविरुदम् । मातु वा योगियो थाविशन्द:, या मी गनारदेन ममारमुखीयेत । वन्यतिर व देवनान्यसमा मानिधायागे दिवेषो सम्दै विषयन्यान समिनाय, सस्तिमुतिगायः एव nि देशलाम, पाडिने तु बारमोगियेन । तामसपरेन्द्र देवानामानिधायप.तम् 'नेय विद्रव्यमासस्य देवतामेदएपी वासपेपन्यानाAATHI. हस्तिषतोपरे । भस्यमाभिधेयाय विशेष-AR PATI णे दोसेन सय पोतो. स्पेष देवता ।। आमि देवता या afalrefमार न पर anfe. aदितः। कामिक्षापदमाभिम्याम् दस्पर विश्वा-[ AT यानि - KHERI ।

·गुणन्यायः गुणलं १५८० गंन्यादिमात्र न पल्पितम् । पा. ! २२२२२२१. ४७१, गुणनिमित्तो भेदाभेदविचारः अत: पर (२२॥ • गुणवं प्रधानाथपियम् ॥१४ पृ. ७१८. ९।२३ आरम्प ) प्राक् प्रारणभेदात् ( २।३।११।२४) • गुग विशेषणवम् , न पत्यम् । रत्नाकर यतिष्यते । या. १२१२३ पृ. ५३१. ५ गुणनिषेधः शोवा अनुमाने ३. • गुणत्वेन मतीतम्यापि प्रयो• पुरुषार्थों यथा 'भुक्तं न मश्येत्' इति । घाल. जनाजाया प्राधान्यमिप्यते यथा पशुपुरोडागदो | पृ. ३१, गुगनिषेधः प्रत्यशः पुरुषार्थों यथा रजस्खन्ना देवताऽऽदे: । भाद. ३१८ पृ. ३१८. प्रतेषु न पर्वेश पानेश पियेत् ' इति । पृ. ३२५ गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् । गुगनिदेयः प्रयशः यया पूर्वपक्षे आधाने ' अपरि- ३४।१२।। मिनं देयम् । अत्र पूर्वोतवादिसर्वसंख्या निषेधोऽयम् इदं सूत्र पूर्वाधिकरणगुणसूत्रत्वेन पूर्व न्याख्यातम् । इति प्रत्यर्योऽयम् । पृ. ३२. अपना अनेन सूत्रेग अधिकरणान्तरमेव रचयितव्यम् । गुणन्यायः । गुणाधिकरणम् । गुराधिकरण- चदित्यम् - उदाढवेदे श्येनयागप्रकरणे 'लोहितोष्णीषा न्यायः । वाजिनन्यायः । वाजिनाधिकरणम् । आमिक्षा- लोहितवसना ऋत्विजः प्रचरन्ति' इति भूपते । अमयुः । ऽधिकरणम् । वाजिनयागः आमिशायागात् कर्मान्तर वेदे च वाजपेयप्रकरणे हिरण्यमालिनः ऋविजः दन्यदेवतारूपगुगमेदात् ।। प्रचरन्ति' इति । तत्र भौगानसमाख्यया उदातृणामेव गुणश्वापूर्वसंयोगे, वाक्ययोः समस्यात् २१२२९] रोहितोष्णोपवत्ता स्यात् , न सर्वेपामूविजाम्, एवमा० / २३ ॥ प्वयंवसमास्यश अपणामेव हिरण्यमालाधारित्वं भाष्यम्-- चातुर्मास्येपु वैश्वदेपे ( पर्वणि ) समा. न सर्वेषामिति समाख्यया उसूत्रे पूर्वपक्षे प्रासे, | मनन्ति तते पयसि दधि आनयति , सा वैश्वदेवी सूपेग सिद्धान्तयति । गुणत्वात् रोहितोष्णीपस्य हिरण्य आमिक्षा , वाजिम्यो वाजिनम् । इति । तत्र संदिद्यते मालायाश्च प्रविग्गुणत्वात् 'ऋत्विज. प्रचरन्ति ' किम् आमिश्चागुणके कर्मगि वाजिनं गुगविधि', उत्त इति ऋविपदस्य च बाधायोगात् वेदेन औद्रामम् । तस्मात् चाबिगगुणक(क) कर्मान्तरमिति । कि प्राप्तम् । आधर्यवम् इति समाख्यारूपेण व्यवस्था न स्यात् । गुणविधिरिति । कुतः १ वाजेन अनेन आनिश्चया उदातृमाणधर्मता अध्वर्यमाघधर्मता च न स्यात् , किन्तु | वाजिनो विश्वे देवाः, नानन्ध वाजिन विधीयते । तेन सर्वेपामेव पोहानामूविजा लोहितोष्णीयता हिरण्य उमय वैश्वदेवम् , आमिशा यागिन च । तस्लिभेव च मालित्वच धर्म, स्यात् । इति सिद्धान्तः । के र्मणि वाजिनगुणविधिः । यया ' अमिहोनं जुहोति' * गुणत्वाच्च इत्यनेन न्यायेन आध्वर्यवादिसमाख्याना । इरयुक्ते ' दना जोति' 'पयसा जुहोति' इति । गुणभूतेश्वेव कर्तृषु व्यापारेण प्रधानभूतकरूपश्वविनि एवं प्राप्ते , म. 1 गुणश्च अमतेन देवताऽभिघानेन योजकत्वात् । सु. ३७१ ५१.. गुणत्वे विनियोक्त्री संबध्यमान. फर्मान्तर विदध्यात् । समे हि तदा एते शेपटी यया 'आज्यभ्येव नायुपाय पौर्णमास्या यजन् । वाक्ये मात, । उभे अपि अपूर्वयोर्यागयो. विधातृणी । थाल. ४५. * गुणत्वप्राधान्ये एकस्य कर्मणो न कयं पुन अपूर्वदेवताऽभिधानम् , यदा इदानीमेपोक्त गुने । पा ४४२१८१२२, . ' नावान्तरक्रियायोगादते विधेगा देवानाम अनुवादो वाजिम्य इति । तदुच्यते । वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कयम्भावहन्ति प्रस्ता: ६ विश्वेषा देवाना देवतात्व क चित् भुत्या , चित् रियाः ॥' ११४१२६३ पृ. ३३१, • गुणधर्म वाक्येन । तद्धितनिदेश श्रुत्या , चतुनिदेवो वाक्येन । अतिक्रमितन्य. ( न प्रधानधर्म ) अवश्यं कर्तभ्ये या भुया देवतात्यम्, वन आनिशया यह एकवाक्यत्वम् । अन्यतरधर्मातिकमे । तथाहि प्रधानमविगुण कृतं माति ।। यत्र चतुर्थी , तत्र वामिनेन । तत्र एषामे कत्र युत्या देव- तालम् , पाक्येन इन्पविदोषबन्धः, "एका उमसमाति स्यात्, - - - । २.८१०.

·- गुणस्तु ऋतुसंयोगात् १५७३ गुणस्तु ऋतुसंग्रोगात् ज्योतिष्टोमविषयत्वमिति । तेन रयंतरेक सामावलायो । अत्र च पश्यन्तस्वात् ऋतौरव विशेषणस्वमगम्यते । गुण: कर्मान्तर ज्योतिष्टोमन्यतिरिकं गमयेत् । रथंतर- एतच समासपदान अप्रतीयमानमपि यदिशन्दप्रतिपादित. संयोगस्य विशेषणत्वेन नाविशेषणभूतत्वात् कृत्स्नऋतु- निमित्त यानुरोधेन ज्योतिष्टोमपकरणानुरोधेन च स्वीक्रिय- संयोगादिति । माणं कर्मान्तरकल्पनातो लघुतरमिति न दोषायेति । ननु एकस्य तु लिङ्गभेदात् प्रयोजनार्थमुच्योकत्वं निमित्तस्य उद्देश्य वात् तविशेषणविवक्षायां वाक्यभेदः गुणवाक्यत्वात् । २॥ स्यात् । तेन रयंतरस्य निमित्तत्वे कर्ष तोविशेषण. एवं प्राप्ते, अभिधीयते । अयमभिप्रायः । भवेदेवं त्वम् ! कती निमित्तत्वे कथं रयतरस्य विशेषणत्यम् ? यदि अत्र रथंतरसामन्यलक्षणो गुणः यदिशब्दोपबन्धो । इति । (मैवम् ) उद्देश्यविशेषणविरवाया हि याक्यभेदो निर्मितत्वेन प्रतीयमानः प्रकृते कर्मणि न सभवेत् । । भवति, न पुनर्विशिष्टोदेशे । यथोकम, मृष्यामहे हवि. संभवति तु 'थंतर पृष्ठं भवति । इति पवनेन ज्योति- विशेषणमिति । तेन यथा आत: केवलाया निमित्तत्या. होमे रपत्तरस्य विहितत्वात् । ननु 'रयंतरतामा छोरा' सेभवान् हविर्षियोपणभूताया एव निमित्तत्वेन उद्देश्य- इत्यत्र रयंतरे कसामन्वमवगम्यते इत्युक्तम् । न च तया-त्यम् , तथा इहापि केवलस्य कोद्यंतरसामाधारस्य भूतो ज्योतिष्टोमः, इति कथ तपास्य निमित्तार्यतया वैकल्लिकाहाप्रतानिमित्त्यासंभवात्, केवलस्य रयंतरस्य संपन्धः १ इति । उच्यते। द्विविध हि विशेषणं भवति / अनुसंबन्धे ग्रहाग्रतानिमित्तत्वासमवात् युक्तं विशिष्तस्यैव ग्यापकमन्यापकं च । सत्र व्यापक विशेषणं सजातीया- उद्देश्यत्वमिति । तब निमिचत्वं यद्यपि पात सबने प्रशा- न्ययोगव्यवच्छेदकमेव । यया नीलमुत्पलमिति । अन प्रता मापदिने रथंतरम्, तथापि बुद्धिस्वीकृतस्यापि उत्पलस्य नीलवम् । अन्यापक तु विशेषण स्वायोग- निमित्तत्योपपत्ते नुपपन्नम् । ननु जग सामाशब्दस्य न व्यवच्छेदेनेव यथा । इत्यत्र पुरुषस्य ज्योतिष्टोमपरामर्शकत्वम्, तदसंभवाव तथा भवतु नाम । दण्डः । ज्योतिष्टोमे च यंतर पृष्ठं भवति । नहि ज्योतिष्टोमे जगमा सामास्ति, अस्तितु विषुवन्नामके 'बृहत् पृष्ठं भवति । इति वैकल्पिकत्वात् रथ- कर्मणि । जगन्याधारे गीयमानं साम जगत्साम । तेन मातु तरस्य स्वायोगन्यवच्छेदेनेव रथेतरस्य विशेषणत्वम् । तस्य तद्विषयत्वम्, न चेह तथेति वैषम्यम् । अतो नान तत्र यद्यपि इतराण्यपि सामानि रयतरस्य सजा- कर्मान्तरयमिति सिद्धम् । प्रयोजनम्--पूर्वपक्षे रयं सीयानि, तथापि बुदिनिहितं न्याछेवं न्यवच्छे. न्तरेकसानो वृहदेकसाम्नश्च कर्मणि भेदेनानुष्ठानम् । दकेन •यवच्छियते । इतरसाम्ना च बुद्धिसंनिधान । सिद्धान्ते तु ज्योतिष्टोमयैव वैकल्पिकाहणानुष्ठानमिति । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणेन बहिरङ्गम्, पृष्ठावान्तरप्रकरणेन सूत्रं तु--एकस्यैव ज्योतिष्टोमस्य तेनतेन रथंतरसामान च मृदयतरयोः बुद्धिसनिधान अन्तरङ्गम् । अतो वृहातामत्वेन च विभेदेन महाप्रत्यगुगरिधानार्थमुच्येत बहव्यवच्छेदेनेव रयंतरस्य विशेषणत्वम्, रथंतरव्यव- अभिधान क्रियेत, एकत्वं कर्मान्तरस्थम्, गुणवास्यत्वात् च्छेदेन बृहतो विशेषणात्वमिति । अप कविशेषितस्य गुणविधानपरत्वादिन्यथैः । तौता. रवंतरस्यैव यदिशन्देन निमित्तत्वं प्रतिपाद्यते, तथा च गुणस्तु कतुसंयोगात् कर्मान्तरं प्रयोजयेत् , सति ज्योतिष्टोमस्य रथंतर यापकायात् अत्यन्तरन्यवच्छेदे- संयोगायाशेषभूतत्वात् । २।३।१।१।। नैव विशेषणत्वम् । तेनायमर्थः ज्योतिशेमस्यैव रयंतर 'यदि रयतरसामा सोमः स्यात् , ऐन्द्रनाय सामान मैन्द्रवायवाग्रतानिमित्तम् । ननु 'रयतरसामा सोम.' महान् गृहीयात् ।। यदि वृहत्सामा , शुक्राणान् ' इति इत्यन रथतरस्येव विशेषणावं प्रतीयते, न तु सोमयागस्य! ज्योतिटोमे भूयते । तत्र कि ज्योतिष्टोमात कर्मान्तर सत्यं समासपदान प्रतीयते, विग्रहवाक्यात् प्रतीयते रयंतरसामा इति वृहत्सामा इति च विधीपते, उत्त एव । एवं हि विग्रहवाक्यम्, रथतर साम यस्येति ।। प्रकृते ज्योतिष्टोमे एव नैमित्तिक, ऐन्द्रवायाप्रताऽऽदि. दण्डी पुरुषः ·गुणन्यायः गुणन्यायः १५८२ बुक्ता संप्रदेयात् लिना तदनुपपत्ते. सामान्यापेो । तद्विषयगाप्रतीतेः । न च याक्यार्थानम् , तद्धितान्त. सति याजिनपदसनिधानेन विशेषमागमतीतेः । अपि पदार्यस्य पृथा अप्रसिद्धः । नहि दो स्वतन्त्री पदाधी प भवतु नाम तद्धितश्रुतेः गन्यमानसंबन्धः, तम द्रन्य- अगृहीत्या वाक्याय: प्रतीयते । तेन अभिधेयोपनयमात्र. मात्र पाजिनेऽपि अविशिष्टमिति न विरुष्यते, विशेषयोस्तु शारित्वात् न तद्धितश्रुतेः आमिझापदेन अर्थविप्रकर्षः आमिक्षावाजिनयोः विरोधः । तयोश्च उमयन क्रियते । तथा चाइ 'श्रुत्य पोपपदस्यायः गर्वनामाऽमि. वाक्यलम्यसंबन्धत्वात् अविशेषः । तेन विकल्पः प्राप्नो- धीयते । तदर्थस्तद्धितेनै त्रयाणामेक्वाक्यताता ॥ स्येव । तदुच्यते । नैव हि द्रव्यमात्रस्य तद्वित-(प्रयाणाम् उपपद-सर्पनाम-तद्धितानाम् इति ) । तेन देवतोच्यते । अस्यशब्दाभिधेयस्य विशेपस्यैव यैव आमिक्षा , सैव देवतासंबन्धं यास्यति इत्येवमुक्ता देवता ॥' विश्वे देवा देवता अस्याः इति हि न सर्व- सती वैश्वदेवीशब्देन उच्यते । तेन शब्दयोरेवात्र सामा• नाम्ना द्रव्यसामान्यमभिधीयते , कि त ? संनिहितो नाधिकरण्यम् , नाथयोः । इतरन तु ( वाजिने )'न विशेषः, स एप व्यवहारक्षमः, न अनिरूपितं द्रव्य-प्रातिपदिकेनोक्तं न विभक्त्या हविः स्वतः । न मागम् । अतः प्रातिपदिकेन योऽर्यः उपात्ता, स प्रमाणा- वाऽस्य देवतायोग इति वाक्यात् प्रतीयते ।' न्तरगम्यस्य द्रव्यविशेषस्य देवता, इत्येतत् तद्धितेन वाजिम्यः इति तु नात्र प्रातिपदिकेन विमक्त्या वा श्रुत्यैव उच्यते । ततश्च अन्तगीतसंवन्धदेवतोपसर्वन- उभाभ्या वा द्रव्यसामान्यविशेषतत्संबन्धानाम् अन्यतम- द्रव्यविशेषप्रत्यये पदान्तरनिरपेक्षेण तद्धितान्तेन पदेन | मपि अभिधीयते , किं वर्हि १ प्रातिपदिकार्थः संप्र. निवर्तिते का पुनरमौ द्रव्यविशेषा, यस्य तद्धितेन देयता दानम् इत्येतावन्मानमित्युक्तम् । तत्र न फयश्चित् उत्ता इत्यन्वेषणायाम् अयमिति आमिक्षापदेन उपनीयते। द्रव्यसंबन्धः पदे अन्तर्गतः, इति अवश्य वाक्येनैव तत्र यदा तानत् प्रागैव विशिष्टप्रत्ययात् संयन्धः अभि- याबिनपदसामीप्यात् प्रत्याययितन्यः । अपिच 'यथे- हितः, वदा न लक्ष्यमाणो भवति । अथापि प्रकृति- हास्य पदार्थोऽपि तद्धितेऽन्तर्गतः स्मृतः । न प्रत्यययोः स्वार्थवृत्तयोरेय नैरन्तर्यात् अन्तराले संवन्धः। संप्रदानमस्येति चतुर्येवं विधीयते ।' अवगम्यमानो भवति, तथापि अत्र एकपदस्खन्यात् 'साऽस्य देवता ' (पा० ४।२।२४) इति पदव्यसनिधिगम्यात् बलीयान् विशायमानः श्रोतः इत्यु- अस्यपदार्थे ( अस्थ इति पदस्य अपें ) देवता- च्यते । तेन एतौ द्वौ संबन्धी। एको द्रव्यदेवतासंग्रन्धः, तद्धिती विधीयते , न तु एवम् तत् संप्रदानमस्य ' इति अपरो विशेषणविशेष्यमारः । तत्र पूर्व. श्रोतः, उत्तरो चतुर्थी विधीयते , येन अस्थपदार्थोऽपि उपादीयेत , वाक्यलक्षणः इति विशेषः । अतश्च नैवान मोरोपला-बहिं संपदानमात्रमेव तदभिधेयत्वेनोक्तम् , तथा च प्रवी- दिवत् अर्थद्वार वैश्वदेव्यामिशा शब्दयो. विशेषणविशे यते । तेन तु अन्यथाऽनुपपद्यमानेन संप्रदेयविषयम् ध्ययम् , कि तर्हि आमिक्षां देवतायुतां पदत्ये- गापाड्यामानं केवल मुत्पाद्यते । न चैतावता अभि- वैष तद्धितः । आमिक्षापदसांनिध्यात् तस्यैव विष- धेयाय भवति, सवाक्यार्थाना पदार्थस्यप्रसनात् । यार्पणम् ॥ नैवात्र तदितान्तेन एकोऽर्थः अभिहित आकाक्षया तु एतावत् क्यिते, येन पदानारोवारणे सति आमिक्षापदेन अन्यः पश्चात् तयोविशेषमविशेष्यता, संबन्धो जायते । निराकाट्यत्वे सति पुनः सोऽपि न तद्वितान्तवाच्यस्य प्रथमप्रतीतेः किं ताई १ तदिता- स्यात् । तेन यद्यपि चतुर्थीभ्रुत्या देवतात्वमुक्तम् , तथापि न्तस्य अनुपयुक्ताभिधानशतेरेव प्रतीक्षमाणस्य उप यसैबन्धो चाक्येनेव । तत्र चास्माकं विवादः, इति पदेन विषयदानमात्र क्रियते । तेन आमिक्षापदसंनिधि दुल वाजिनसंबन्धः । बलात् वैश्वदेवीशब्दः एव ताममियते । न चेदानीम् विश्च 'श्रुत्यर्थः संनिकृष्टत्वं याक्यार्थो विप्र. आमिधापदस्य अनुवादत्वम्, तेन विना तद्धितान्तस्य ! फष्टता! विप्रकृष्टप्रकारोऽतः स एष प्रफच्यते॥' . - ·- गुणाः अभूर्तस्वात् १५७५ गुपास्य भेदकत्व भवति । ६।१११॥३. * निर्यापारो गुणः काम न साध. | केवलस्थतरसामकावलक्षणात् केवलहत्यामकल्वलगादा यति कश्चन 1 करणावं न तस्यास्ति निक्रियस्य फल भेदसिद्धिः । पृ. ८८७, * गुणात् फलमुच्यते प्रति ॥' वा. ३१६१३.१० पृ. १०३५, * यथा शुशादि-दाशायणयजेन यजेत प्रजाकामः' इति प्रकृतयोदश- गुणो दन्येण विना न भवति , इत्यविनाभावात् गन्यं पूर्णमासयोः, न यागान्तरम् । एवं सार्कप्रस्थायीये संक्रम- लक्षयति । ६।१५।२३ पृ. १३६८. ॐ यदा तु स्वप्राधा- यो च द्रष्ट पमिति । भा. २२३५।११. * गुणात् फल पेन विवश्पते गुगः, तदा द्रव्यस्य या लिङ्गसख्यम् । भवति इति इन्द्रिय कामाधिकरणे (२१२।११) द्रष्टव्यम् । सन्न लभते । टुप् . १०१३।१४१५७. ० गुणाः अमूर्तत्वात् वा. ३६६।१६।४३ पृ. १०६७. ७ गुणस्य अपूर्व- न क्रिया संबध्यन्ते । गेषा संबन्धो भवति । मा. विधिर्यथा 'यदि कामयेक वर्षक, पर्जन्यः स्थान , १०१२१२९।६८, * गुणा गुणेषु न वर्तन्ते । न संख्या नीवैस्तस्य सदो मिनुयात् ' । वाल. पृ. २२. संख्याऽन्तरे वर्तते, गुणो हि संख्या । भा. ८३६६।१४, * गुणस्य उत्पत्यन्ययिनः कर्मभेदकत्वम् । भाट्ट. ६५११ * गुणा न शक्तुवन्ति प्रधानमावर्तयितुम् । १।४।१०११६, पू. २८४. * गुणस्य कियामभिनिर्वतयतः एतदेव * गुणा भूपासो यत्र समाम्नाताः, तत्र क्रियाऽर्था सामर्थम् , यत् साधनं विशिष्यान् । भा, ३१९६६४१२ चौदना इति गम्यते । ३।३।३।१०. गुणाः रूपरस पृ. ६९५. ४ गुणस्य क्रियामाधनद्रन्यान्वयं विना गन्धस्पर्शपरिमाणसयोगविभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रावस्नेर भुत्पत्रातक्रियाऽमत्वानिर्वाहात् । सु. पृ. ११९२. संस्काराहयुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषयानाः इति विशतिः । * गुणस्य तु कियासंबन्धोत्तरकालं करणवं निष्पयते (भन संपापवशन्दा न सन्ति । अपशब्देन । इति चित्तरेण (करणापेक्षा निवार्यते) । मा. घमाधी द्वापि )। मणि. पृ. २१. * असेपद्धेषु क्रियः १ २१२६१ १.२६ पृ. ५४९ । गुणस्य अन्यापाररूपत्यान माणा गुणाः क्रिया न परिच्छिन्युः इति क्रियासंबन्धिन- काष्टादिवत् साक्षात् कारकत्वानुपपत्तेः भावनाऽवच्छेद- माश्रयन्ति । वा. ३२११७११४ पृ. ७१७. गुणेन । कखानुपपत्तेश्व মানাযকিয়ামঘৰ- श्वेतेन द्रव्यस्य प्राकृताजस्य न बाधो वायग्यपशौ । भा. | संबन्धोत्तरकालं करणत्वनिष्पत्ते. चिरेण करणाकाङ्क्षा- १.१२।३.१६९. * गुणेन हि मुख्यस्यानुसरणं न्याय्यम् । निवर्तकता । सु पृ. ८४७, * गुणस्य देवतावान्तर्गत गुणमुख्यन्यतिकमन्यायोऽयम् । पि. ३१३१२. * क्रियया स्वरूपेणापि देवतायाः यागसमवाय. । १. ६५१ । गुणस्य हि प्रधानस्योपकर्तव्यम् , गुणेनापि । वा. ३।१६११४ देवतात्वानन्तर्गतिवादिना स्तुत्यर्थीननस्य अपश्ययाव्य- 2. ७१८, 'आत्मना प्रक्रियारूपैर्गुणैराश्रीयते । त्यात् । पृ. ६५४, * गुणस्य देवतानिष्टस्य वाचकं पदम् किया।' दविगोदौहनादीनि क्रियया विना करणावमलभ- } आवाहनादिमन्त्रेषु प्रयोज्यम् ।भा १०४११४१२६-२९, मानानि तामपेशन्ते । २।२।१२।२७ १ ५५६, ने * गुणस्य धापनपेशस्य भावनाऽवच्छेदकन्यायोगात है व्यापारसामान्यस्य गुणैः उत्पत्तिः शक्या । वदोपद्वारा गुणस्य फलसाधनसा उपवण उतर सु. पृ. क्रियाविशेषमसाधयन् गुणः सामान्यसाधनवं भजते । ८४६, गुगस्य निराश्रयस्य फसाधनवायोगः ।. ३।६।१६।४३ पृ. १०६९. " गुणात् अनेकार्थोपादान- ८४५. * गुणस्य मैदा घा । यश्चित्तावा गुगः पूर्व स्वादपि कर्मान्तरविधिसिद्धिः । सु. पृ. ८८९. विहितस्य कोणः प्रबलगुणावरुदत्वात् तत्र निवेश- * गुणादपि अमिधानं भवति यथा सिंहो देवदत्तः, । मलभमान: यात्मसंगत्ये विवः कर्मान्तरपरना कल्पयन् अनिर्माणकः इति । भा. शश२४, भेदको भवति ( यया बाजितगुण: आमिशा वरद • गुणादविप्रतिषेधः स्यात् ( २॥२॥४॥४७) वैश्वदेवयागे निवेशमलभमानः सामaये स्ववियः इति सूरस्य 'मस्तु अपविप्रतिषेधः अङ्कितः, समिक्षायागात् यागान्तरपरता कसति । अयस्त-) गोग-वात् परिहर्तव्यः' । सु. पृ. ११., " गुणात् | अनेकात गुगाना प्राप्त कर्मानुवादेन रिभ्ययोगात ·न। गुणन्यायः १५८४ गुणन्यायः मुत्पनेन तु वाजिनम् ।। ' यया र उनिशिष्टम्य ! मामहणे सति वैश्वदेण्या आमिशय बरका ग्रहणम् , अटीयस्यम् , न च क्रियामा निस्कृष्प गुगान्तरं इत्यपरः । ततश्च स्वरसेन भूतिः अन्यत्रापि वर्डमाना सती विधातुं शक्यते, तोतं विनाऽधिकरणे वैश्वदेवाधिकरणे प्रकरणेने विशेष सावितम्या न च तत्र रिद्धिनिमित्त- न । वैश्वदेवाधिकरणन्पायेन च प्ररणमपेशितन्यमरं मति, गुगभावेगोगादीयमानत्सत् देयतायाः । संसावे वाजिनान । कुतः । द्रव्यदेवरसंवन्धो याग. च 'प्रीहीन मोशति' इत्यादिप्पिस पश्चिन अपूर्वसाधना मात्रमपेक्षते । आमिक्षायाग एवेति तत्र प्रकरणाद् / स्वगायां प्राकृतग्रहणं भवेन , न ज्ञान तशीत विनाऽपि भवेत् ॥' वामिन हि विना यागेन वानिमिर्न बध्यो, | तेन वर्मगः प्रयोजनकत्वोपपत्तेः । कामं वाजिनस्यैव इति कश्चिन् यागमपेठते । तत्र यत् आमिचायागस्यैव | प्रतिपत्तिः संस्कारो भवेत् , न देवतायाः । माताहणे च तदपि अगम्, इति कल्प्यते सत्यरणान् , ततध अग्न्यादीनां सद्भागत् अनवधारणम् । अथ विश्व- यद्यपि वाक्येने आनिहायागे विश्वे देवा । देवेषु समें संग्रहीता भविष्यन्ति इति तेषा प्रहणन् , विधीयन्ते , तथापि भन्यनिरपेक्षविहितत्वात् आनिश्शायाः । तदयुक्तम्, सर्वसंग्रहस्य अप्रमागकत्वात् । बहुवचन- प्रारगसापेक्षपाक्यविहितान् वाजिनात् बलीयस्त्वं भवेत् । भुत्या सर्वग्रहणनिति चेत्, न । तस्य विश्व चरितार्थ इति विशेषः । प्रकरणानपेक्षयागसंपन्ये च अन्येपामिह | पात् । न च त्रिशु अवधारणानमिति चेद , अपवीतेः अपूर्वयागः संबन्धी भवति इति भेदः । न च 'मुख्यं वा पूर्वचोदनाकवत् ' ( १२।२।८।२३) एवमादीनामनुपातपुरुषव्यापाराणाम् अननुमिते यागे । इत्यवधारणहेतुमद्भावात् । तस्मात् न विश्वदेवग्रहणे किंचित नाक्पान्तगपेशा अस्ति, इयुक्तमामेयादिपु (३३४१६३९)। प्रमाणम् । साड्या च देवता द्रव्येण संबध्येत । सा (रूढियौगिकवल्वर्ग सप्तम प्रकारमाइ-) विश्वे देवाश्च चात्र वाजिशन्देन दम्यवती एव उपआदीयमाना निरा. रूदथैव संबध्यन्ते पयस्यया । वाजिनेन तु संबन्धो काढेर प्रत्यायिता इति न द्रन्यान्तरसरन्धं क्षमते । भवेदवयवानुगः ॥ वाजिनः इति हि अवयवसिदया (सतमं प्रभारमुपसंहरति-) तस्मात् अतुल्यबलचम् । विश्वे देवाः मत्यारयन्ते । वाक्यार्थबच अवयदायों श्रुत्यैव समघायित्वं देवतानां स्वक- ममुन्चित्य संबन्धं क्लायित्या मा भवती (भवयव-मसु । विश्वदेवश्रुतिस्तत्र वाजिशब्देन दुर्लभा ।' प्रसिदिः) भ्रुतिमानोपनिपातटम्यायाः समुदायमसिदे- यदि हि वाजिनयागेऽरि विश्वे देवा एव देवतात्वेन दुग भवति, इति दुर्नतरः संयोगो वादिनस्य । अग्युग्यम्यन्ते, ततोऽवश्यं निगमस्थानेषु विश्वदेवश्रुतिरेष 'वाजिशब्दोऽपि वाऽवादी सुनिटः स्वभावतः । उचारणोया । सा चात्र विभिन्दै अनुचारितवान् क्लेशेनैव विना कार्याद् विश्वदेवेषु वर्तते ।।' अशक्या लधुम् । तत्र एवं क्लेफोन लन्येत, वाजि- देवतान्यं नाम यस्यैव शन्देनोक्तं तस्यैव योग्यस्य शब्दः किञ्चिदय वदति , सोऽपि रूपासमवायात् विश्व. अयोग्यस्य वा मति इसी न जातिनिनितम् , येनार्य देवशम्दं लक्षपति , सतोऽसौ वाजिनन्यागलाया उचार्य- नाजिनान्दो दात् अन्यत्र भीयेव । भतश वाशिन्दः मागवेन विधीयते इति क्लेशः । तत्रानि च अर्थेन अश्वाना देवतावं घदन् विना कार्यग दुर्बल्या अवयर-गन्दलगायामविशेषात् 'सबै देवाः ' 'निरोपा प्रसिद्धया विश्वदेवेषु कल्प्यते इति विप्रकर्षः । देवाः' इत्यादयः सर्वे पर्यायाः प्राप्नुवन्ति , इति विश्व- व्यवयवा च याजिन्यम्याऽपि (वाजिनी अन्या देवान्दो दुर्लभः । न च अन्यान्दोचारणे तेया देवतास्वं देवता । पुरोटाशादिनेत्येवं क्लेशान् प्रकृतनि भवति । विभिन्दम्य गन्यत्वे गावः' (१४|१२ श्वयः। सर्वे हि अग्न्यादयः पुरोडाणादिमिरभे. वापिनो २३) इति यत्यति । पानिनशब्दे एव अत्र पुरुषः विशयन्ते । तत्र आमिशायरा तावत् अवधन्दः प्रयुनः साग प्रचर्वितः इति तदुपरणेनेर बानिनस्य देवता न पुरोडासादौ इत्येक: स्टेशः । पुनरवि व आनिशा-संपादनीया । तब यद्यपि विधदेवार्य एस इह यानि- सत्य - ·गुणानांच १५७७ गुणे त्वन्यायकल्पना - * दपियसिद्धास्तु के वित् तस्य ( पयस:) धर्माः | पृ. ३२९, * गुणाना पडूना विधौ (प्राले कर्मणि) पूर्वेयुः क्रियन्ते । न च ते शारसाऽऽहरणादीनां ग्राहकाः वायभेदापत्तिः । वि. ११४११२. गुणाना भूगत्वेन गुणानां च' इति खितावात् । का. १६८९९, कन्या लिङ्गेन ज्योतिष्टोमस्य यादिकस्य चोदना ननु निविदा सामिषे-पगत्यात् न व्यवधायकत्व स्यात्, अनुमीयते । भा. ३२३४३.१०. अत माह- गुणाना च इति । सूनं र पूर्वस्यैव पदो * गुणानां मिय: असंबन्धः इति न्यायः । बार- तरत्वेन नेयम् । ३११११२।२२ पृ. ७३८. * सामिणाधिकरणम् । भा.३।१।१२।२२. 'गुणानां यत्र भूयस्य- घेन्यावाहनयोमिनकार्यार्थत्वेन गुणाना च इति न्यायेन मितिकतेध्यतात्मकम् । तत्र तेनैव लिट्टेन तस्य कर्तन्म- परस्परावाडीभावे मानाभावात् नावाहनयाधः । संकर्ष, तेभ्यते ।।' वा. ३।३।३।१०. * अवयविविशेषगुणाना. ४४१७. स्तोभाश्च उच्चैर्गेयलादयश्च शाम्नि गुणभूताः । मवयगुणपूर्वकत्वमिति नियमः । मणि. पृ. ५४, 'गुणाना च' इत्युक्तम् । टुप् . ११२।१५/४७ पृ. १७३६. . कार्यदन्यवृत्तिविशेषगुणाना पाका दिना , विरोधि- • 'गुणानां च परार्थत्वादिसनेनापि हेतुना । सबदं । गुणान्तरोत्पत्या , दयनाशेन वा नाश्यत्वमिति नियमः । नाज्यभागाभ्यामनुवाक्याचतुष्टयम् ॥' नाघ्यो । वृष पृ. ५३. . परगुणाना परनाभावात् अवश्य गुणेभ्य म्वत्यो । इति चतुष्टयम् । पूर्वपक्षे इदम् । पा. ३१९॥ आयातः इत्येवंलक्षणं गौणत्वम् । पा. ३१२११११ पृ. १३।२३ ५ ७३९, ० गुणाना च परार्थत्वात् इत्यनेनैव १७४६, • प्रस्तुतगुणिद्वारेग अप्रस्तुतानामपि गुणानां ( आधानस्य पवमानेष्टीना च) परस्परानात्वम् । पम्नुतव्यवहार! संभवति । ३६।१६।४७, 'लिग- २०६४।१२ पृ. १०३८, • गुणाना न परार्थत्वात् । संख्याऽऽदिसंबन्धी गुणाना न च विद्यते । तद्योगादपि आगर्थयात्तदङ्गेपु ( ३१११९:१८ शुक्लादेयकाचिकमियते ॥' ३२६६।१२ पृ. ६४२. इत्यम्यापवादः ! ३१२११२।२२. ७ गुणानां व परार्थ गुणे गुणानीकारस्य नियुनिकरण अश्रद्धेयाशार । स्वतन्त्राधिकरणत्वेन भाष्ये श्रद्धेयत्वेऽपि या रहस्य. १५. ग्याख्यातम् । पूर्वाधिकरणान्तर्गतमिति यातिकमतम् । 'गुणे त्वन्यायकल्पना' इति न्याय । 'मियश्वानर्थसंभन्धात् ' इत्युत्तराधिकरणस्य पूर्णपक्षत्वे- गुणे बहुवचनै अन्यायकल्पना , न प्रमाने प्रातिपदिका नापि योजयितु शक्यम् इति सुधागा वार्तिके चोक्तम् । (अदितिः पाशान् इत्यत्र ) । सूत्र. ९२३६५।१५. के.. ननु च यया प्रमाणादयः एषप्रयोगवचनपरि. 'गुणे त्वन्यायकल्पना' इति प्रातिपदिकार्यप्राधान्यात गृहीतत्वेऽपि गुपराना च परार्थत्वात्' इत्येव परस्परा 'उदातार वृणीते ' इति च उत्पत्ती एकवात् एकस्मै त्वं न प्रतिपद्यन्ते, तथा अङ्गदवि.संबन्ध बहिन एव उगाने चासो दातम्या प्रयते (पूर्वपछे इदम् )। प्रसिपले नैतदेया. AMI. * प्राप्तकर्मानुयादैन । वा. ३१५1८४२३, . न च वाजपेयान्दवैगयो गुणविधिस्थले भावनापत्य मरूपस्य विशेष्यस्य कधित विरोष. ( मतदशालिवेन ) ये लक्षण अन्यतः प्राप्ततया विधैर्विशिष्टपरत्वाभावात् विल्गुण । (बाजपेयशब्दस्य) आधीयते 'गुणे स्यन्याच्यासना' परत्वमेव वाच्यम्, तत्र एकस्य इतर विशिष्टस्य विधिन । इति , तर यूपरान्दै एव लक्षणा । (इद पूर्वपो ) । माति गुणानां च परापंथात् ' इति न्यायेन सेवा शा॥१८ • वेदसूपयोविरोधे सूखे एव 'गुणे परस्परनिष्टयाभावात् । कु २१२।३.६, . पदि पर. चियापालना' इति न्यायेन अध्यादागरिकान- मानेष्टियत् दर्शपूर्णमासादीन्यरि निपानि भवेयु , वैषा मिति मीमोपचानां मामतीकारादीनां च सिदा-तः । तु (पूर्णमावादीनां ) फल्बचात् 'गुगाना च परार्थ. सनातनधर्मप्रदीप-समान काटे .. आरोप स्यात्' इत्येए न्यायो नास्ति । षा. १६६४१५५ चर्चा पनि । मधानभूनद्रव्यमवररिहाराय संपन्ध. १०१९, गुणान परस्पर संबन्योन नियते 1 सामान्य तरितम्यानुशासनिकी लशशामदीय अभि. मी,को, १९८ त्यात सत्र ..

·गुणकामेष्वाश्रितत्वात् १५७९ गुणत्वं गुणकामेवाश्रितत्वात् प्रवृत्तिः स्यात् ।। ॐ गुणकामेष्याश्रितस्यात् । गुणकामानां आष्टमिक- ८.१३१४१२३ ॥ न्यायेन प्रणयनवत् लौकिकचयनस्य आश्रयत्वव्यावृत्यर्थे 'गोदोहनेन प्रणयेत् पशुकामस्य' ' पारनै गायता | चयने अपूर्वीपायविवक्षा । कौ, २।३।१०।२२ पृ. ७०. नरः इति ग्रामकामाय प्रतिपदं कुर्यात् ' इत्यादयो गुण * गुणकामेषु याज्ञिकानां द्वयी प्रतिपत्तिः । केपी कामाः । गुणः गोदोहनं प्रतिपत् इत्यादिः । गुणैः वित् मीमांसकवत् गुणात् फलम् । अपरेषां तु गुणः साध्याः कामाः पशुप्रामादयः गुणकामाः । गुणकामेषु मत्वर्भः एव , तद्वतस्तु ऋतोः फलान्तरसंबन्धः । बा. इति निमित्तसप्तमी । प्रवृत्तिः कस्य इत्याकाक्षायां । २१२।१२।२७ पृ. ५६१. गुणकामानामिति पष्ठमन्तेन विपरिणामः । गुणकामशब्देन * गुणकामाधिकरणम् । गुणफाधिकरणम् । गोदोहनादय एव गृह्यन्ते । गुणकामेषु गुणकामाय । इन्द्रियकामाधिकरणं इत्यत्र द्रष्टन्यम् । के. शरा१९२२५- पश्वाद्यथै गुणकामाना गोहोदनादीनो प्रकृतिंगताना सोया- २६. * गुणकामाधिकरणे आभपत्वेन पात्वन्धिम विविकृती प्रवृत्तिः स्यात् । आश्रिरात्यात् गोदोहनादेः । उक्तः । मीन्या. पृ. ७२, प्रणयनाद्याश्चितत्वात् , प्रशयनादेश्च प्रतिवात् विकृता * गुणक्रिययोः ऐच्छिकः पुरुषार्थः समुन्यः वत्स- धपि सत्वात् । गोदोहने च प्रवृत्ते तदाश्रितः कागोऽपि जान्याफारवेदस्य सामिवेन्येकविंशत्यनुवचनस्य च पशु- प्रवर्तितुमईति । यथा 'सादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्यात्' । प्रतिष्ठोमयकामनायां समुदयः । बाल. पृ. १७६, इति वीर्यफलकस्य स्वादिस्त्वस्य प्रवृत्तिः, तद्वत् । तस्मात् ५ गुणक्रिययोः न्यायगम्यः कवयः समुचयः यथा गुणकागानां विकृतौ मवृत्तिः, इति पूर्व: पक्ष । 'लोहितोष्णीपा लोहितवसना ऋत्विजः प्रचरन्ति'। निवृत्तिर्वा, कर्मभेदात् । २४ ॥ अत्र वसनशब्दोक्तपरिधानक्रियायाः लौहित्यगुणस्य च पूर्वपक्षं प्राप्त वाशब्देन निरस्यन् सिद्धान्तमाह । प्रचारक्रियायां समुचयः अरुणान्यायेन । पृ. १६७, • गुण- गुणकामानां न सौर्यादी प्रवृत्तिः, किन्तु निवृत्तिः, प्रवृत्तिर्न क्रिययोः न्यायगम्यः पुरुषार्थः समुचयः यथा 'ज्योति- स्थादित्यर्थः । कुतः ! कर्मभेदान कार्यभेदादित्यर्थः। धोमेन वर्गकामो यजेत ' इति । एफवं याग फल- अन्यत् कार्य गोदोहनस्य , अन्यच्च चमसस्य । चमसः भावनाया समुचित्य विधीयते । पृ. १७०, ५ गुण- ऋत्यर्थः, गोदोहनं तु पुरुषार्थम् । तस्मात् विकृती गुण. | मिययोः वाचनिकः कन्दर्थः समुचयः सौरपुराणे विविध कामा न प्रत्तेरन् । पायसं दद्यात् भक्ष्यागि विविधानि च । लेा चोष्य अपिवाऽतद्विकारत्वात् मत्वर्थस्वात् प्रवृत्तिः ययाकाममुष्णमेव फले विनर ॥' । पायसराब्दप्रत्ययोपात्ता स्थात् । २५11 पाकक्रिया उष्णगुणध । पृ. १७२. पूर्वपक्षे ' सादिरं वीर्यकामस्य पूपं कुर्यात ' इति * गुणगुणिनोर्भेदाभेदः । मणि, पृ. २१. दृष्टान्त उक्तः । तद्वैपम्पप्रदर्शनार्थ सूपमिदम् । अपिया " गुणगुणिसंवन्धकीर्तनं स्तुतिः । सु.पृ. ३९५. इतिपदेन हयान्तपरिहार: सूच्यते । मादिरस्य अत- * गुणजन्यकामानां याजमानत्यमित्यधिकरणाः । द्विकारस्वात् । तस्य प्रत्यर्थम्य विकार: तद्विकारः १ भा. ३१८१५५१३-१४, न तद्विधारः अतद्विकारः । खादिर ने कार्यविकारः। • गुणतदभाषयोः न्यायगम्पो विकत्यः कलर्थः किन्तु ऋत्वये एव । एवं च सादिरस्य अतादिकार- यथा दाशिकवेदिमाने 'न्याममात्री पश्चात् स्यात' वात् त्वर्थत्वाच तस्मिन् वीर्यफलस्य प्रवृत्तिः । इत्याहुः 'ना मात्राऽस्ति ' इति च शतपथे । पाल. स्थान् इति युक्तम् । गोदोहनादेलु फत्वयेन्यामावात् । पृ. १५३. न विकृती प्रवृत्तिः । तस्मात् गुणसमाना विकृती न • गुणत्यम् । गकारादीनां वर्णवरादत्वगत्वेषु समु मत्तिः इति सिद्धान्तः। के. दुतादिदम्य पोशचित्तार गकारादिस्पैकवसिदे. . . - ·गुणभेदनिमित्तक १५८८ गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायः * गुणभेदनिमित्तकमर्मभेदन्याय: ( २२R) यया अगानि प्रगनवेदपादेश लमन्ते इति । वा. अभ्यासाधिकरणमाप्योतः । सु. पृ. ८०१, ३११२३. पृ. ११०९. • गुणमात्रविधो लया, गुगविशिष्टानविधौ नु o गुणमुरयच्यविक्रमन्यायः । गुल्नुस्लाषि. गौखम् । चोदतवाडाङ्गमन्य संवारूपगुगमात्र- वरणम् । गुजमुख्य यतिम्माधिकरणम् । गुगमुण्यति- विधिः अमीपोनीयवादी 'एकादा प्रावान् यतिमाधिकरण यायः । आधानमामानि उपांशु गेयानि ! इति । वि. १०३१. गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थवान्मुत्येन वेद- गुममुख्यव्यतिक्रने वद्यत्वान्मुस्येन वेदः। संयोगः । ३।३।।९।। संयोगः । ३३२९॥ भाष्यम् ~ अस्थाधान एवं विद्वाननिमायते' आधान पदिकम् । ठत्र 'कारवन्तीयं गायति । इति । दत् पार्वेदिकम् । तत्र सामगानमामनन्ति 'यशायक्षीयं गायति' इति सामानि रिव्हतानि । तानिय एवं विद्वान् बारबन्ती गापति एवं विद्वान् उल्नेगेंगनि, सामवेदगवदान् साम्नाम, सामवेदस्वरस्य पारी गापति ' 'य एवं विद्वान् वानदेय च 'उचैः साना' इति उग्वेश्वान् । इति पूर्वप गायति' इति । तत्र संदेहः किमायने सामगनमुच्चैः, उन प्रतिक्षान्तमाद । गुगः अनन्, नुरर प्रधानं उस राशु इति । उच्चैरिति असन कुवा ? सामवेदेन बो: विधायकवेदप्रयुक्त म्यतिन्ने विरोध सात मुख्येन एतत् कियने यन् चारबन्दीपादिमिः | तसादुदैरेतानि प्रधानानुमारेन वेदसंयोगः वेदनिबन्धनखरसंबन्ध: स्वी- सामाति गेयानन्ति । एवं प्राप्ने, ब्रूमः । गुरु नुरोदेन कारः । वर्यवान् प्रधानायचात् समानान् । वलाना मुख न्यविरत मुस्थानुरोरेन का गुगन् इति आधानविषारयजुर्वेदसंबन्धी उराशु: स्वरः आधाना। गुरो पतिकभितम्यो न्यायः, मुखश्चनुप्रीतयः इति । कारवन्तीपादिमानि अनुष्टेयः इति भावानुसारी कुतः ! मुखार्यवान् गुणस्य । गुगस्मनु नेन मुख्यः स्पाः । वार्ति नुमारी तु गुग: उत्पत्तिविधिः, मुख्यः 'मर: क्यं स्यात् इति गुने पाते । गुग्मृत्वा चेन्मु- विनियोगविधिः । ठमोतिरने विरोपे पारवतीय-दस्य गुमहानिर्भवति गुमची फन्नेव नावात भवति । दियाम्नः सामवेदे पाटान् उचिवधिः, यदै दु थप प्रधानं सर्ग करिष्यामि इति गुगे प्रमको 'धारयन्तीयं गायति 'श्यारिः विनियोगविधिः । तसत् गुमाय गु विनिपातयति नाव खयों हीयते । नामो मुन्न विनियोजावेदानुमारेण वेदपोग. वेदनिबन्धन 'गो सगुगं कर्नु प्रतते । गुराध सामगानम्, प्रशान- स्वरसयोगः स्वीकार्यः । तदर्थवान् विनियोगमवान माधानन् । आधनस्य पदिश्चात् उगंभुना गुर। उत्पतिविवेत । उभयपाडी भाधानामानि देगन स गुनुवै सामवेदिक दायते । टन्लान् गेयान । के. सामानि मेपनि इति। • गुम्मुन्यामनिकने तरन्नन्देन वेदमयोः । दा--नी यप वेदान्दरीपाद अपनप वेदान्त- AARI || अइसनो निवेदवेदिदवरून रोपई मति, तर मगर वेदधन: 4ः कन्य पत्रिमने, भरे स्वरूनिवन्धनपानुरोपेन प्रदार- इति देहे, पन्या परदेशप, पथ पत्र प्रतस्य धर्मर अपन: अतिकमा पर्यः, समानान, दईयो धर्मः स्यात् । इदि प्रासे, नर्मानुरोपेन का स्वरूपनिधनाय मियने ।'गुणे स्वरूपदो धर्मः प्रधानद्वारतो- प्रपनसागवाना साधर्मानुष्टन AERE मरः । चत्र स्पान रुप मिशेयं गुणधर्मस्य याय. नुरोधेन बनिबन्धादेशमार पपरत्नम् ॥ अगर का ये अन्दरपति मो प्रपनहारोगवे दभोगाविसले दिगिदार | तपाई पारगुन ३ मति । सु.पृ. ११७. गुलपदिने मत का । सोही हिदा पनि .

·गुणन्यायः १५८१ गुणन्यायः - वाक्येन । तदिह देवतात्वं प्रति श्रुतिवाक्ययोविरोधः । } न्यतिरेक्युद्धिः । यागपदमेव वा अन अनुमीयते, तदा विरोधे च श्रुतिलीयसी, इति आरिधावाक्ये देवतात्वं आमिधापरित्यागेऽपि न विनश्यति ( दुष्पति )। विश्वेषा देवानाम् , न याजिनवाक्पे इति अध्यवसीयते। पाजिशब्दोऽपि च तदनुमितयागप्रतिपस्यर्थमेव उच्चार्यते । तेन अवगम्यते अपकृतेन देवतापदेन अस्य संबन्धः । नहि तनिरपेक्षो वाजिवजिनसंवन्धः अरकल्पते, कार. इति । तस्मात् कर्मान्तरमिति। काणा परस्परसंबन्धाभावात् । तस्मात् न कर्मान्तरमिति । धा-- अतः पर माक् प्रारणभेदात् गुणनिमित्तो अनामिधीयते । गुणान्तरावरुद्धत्वात् पूर्व- मेदामेदविचारो चर्तिष्यते । कर्मण्यसंभवात् । क्रियाऽन्तरमविं कुर्यादात्मसंग- चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे पर्वणि 'वैश्वदेवी आमिक्षा' इति | नये गुणः ।। ' अपूर्वः कर्मान्तरसंयोगानों का गुणा दन्यदेवतासंयोगानुमितं यागं विधाय उच्यते 'वाजिम्यो | कर्मान्तर कल्पयति । वाक्ययोः समन्यात् ' इतरेतर. वाजिनम् ' इति । तत्र सदेहः किं तलिनेव कर्मणि | निरपेक्षत्वात् । उभौ हि दम्यदेवतासयोगो आमविरो- गुणविधिः, उत भनेनापि द्रव्यदेवतासयोगेन यागान्तर | धैन अन्योन्यावकाशमप्रयच्छन्ती पृथक् कर्मणी विधत्तः । कल्प्यते । तर उभयमपि द्रन्यदेवतं पूर्वन विधीयते इति | सत्यम् , पूर्वत्र असंभपन गुणः अन्यत् कल्पयति । पक्षः संभवनपि नोपन्यस्तः, प्रमाणान्तरपासे कर्मणि| कर्य पूर्वकर्मणा तद्देवतया वा वाजिनं न संबध्यते ? अनेकगुण विधानस्य पौर्णमास्यधिकरणे (२।२।३।६ ) कार्यवर्तिगुणावरोधात् । कथं न समुच्चय. १ निराकृतत्वात् । तेन वाजिनमेव केवल किं पूर्व सिन् स्तुि विकल्पेरन् ' इति दि शास्थति एतत् ( १२२२ कर्मणि तया च देवतया संबध्यते , उस देवताऽन्तरेण १९)। विकल्पः एवास्तु इति चेन, अतुल्यमलयात् । यागान्तरेण च अपूर्वेण संबध्यते इति । किं प्राप्तम् १ | तत् दर्शयति ( भाष्यम् ) . श्रुत्या विश्वेश देवानां पूर्वौध वाजिनगुगविधानमिति । कुत. १ 'अनन्तरो- तदुपात्तस्य च कर्मण: आमिशासंबन्धः, वाजिनसंबन्धस्तु पविष्टेन बाजेनानेन वाजिनः । विश्वे देवा. प्रती. वाक्येन (हति)। यन्ते सच्च कर्मेह वाजिनम् ॥' याजिनो नाम के सर्वत्रैव तावत् वद्धितेन चतुया वा मन्त्रयणेन चन नैव देवताविशेषा: प्रसिद्धाः । न च अप्रसिद्धाः चेष्यते । देवतासंगतिस्तन्न दुर्वलं च परंपरम् ॥' पदार्था वाकयाथै निष्पादयन्ति । सर्वत्र समुदायप्रसिदो आह , मन्त्रम्य तावत् अविधायकत्वात् लिइरत् श्रुतितो अलम्यमानायाम् अवयरप्रसिद्धियते । तदिह । वैश्व- दौर्बल्यं भवेत् , चतुर्थीतद्धितयोस्तु को विशेष इति देवी आमिशा ! इत्यनेन पायेन आमिधापराया वक्तव्यम् । तदुच्यते 'देवतासंगतिः श्रुत्या तद्धिता साजिनो विश्वे देवाः कल्पिताः । ते च वाजिनसयोगेन । न्तात् प्रतीयते । चतुर्यन्तात्तु वाक्येन पदद्वय- अवगम्यमाना न शक्या. परित्यकुम् । ते च तेन पूर्वानु- समीपत: ।। ' वैश्वदेवी इति हि ध्रुन्यैर देवताबन्धः मिवेन यागेन अनुरजाः । तत्र याजिनसयोगान्यथाऽनुप-प्रतीत, इतरत्र तु 'वाजिम्यो पाजिनम्' इति पदद्रय- पत्या यागे कल्प्यमाने पानिपदोपात्तयागातिकमकारणा- सामीप्यात् गम्यते । ननु इहापि आमिशारदनिधान- मावात् तासद्भावे च अन्यविषयार्यापत्यनुत्थानात् स एव परोनेय द्रन्यदेवतासंबन्धः प्रधीयते , इति तुल्य वाप भागः, तदेवापूर्वम् , सैव देयता इति निश्चयात् नयति-गम्यत्य भवेत् । अथ वैश्वदेवी इति शुन्या देवतात्यम्, रित क्सन लभ्यते । तस्मात् तर कर्मणि आमिधा- वास्येन द्रन्यसंबन्ध', स इहापि अविशिष्ट , चतुर्थी वाजिनपो. विकासः गुचको था। सत्पपि च उपत्ति-भाया देवतात्ये अभिहिते याक्येन ट्रम्यागनिमापार- पारपशिष्टत्ये विषय यागम्, गुगान्तर विधास्यते । णात् । अय द्रायमानपत्ये तमितान्ने हो शेिष- यद्यपि च द्रव्यदेवतायोगानुमित वात् असी न निट मात्रम् आमिधापदम निचे, भविष्पति युपते , सपि भुत', aपापि क्रियाऽऽमना अत्यैर आनुमानिकी अविशिष्टमिवरणापि, 'याजिम्पादयेकाने प्रदान .

·गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायः गुणमुख्यव्यतिकमन्यायः पूर्वेणैव सर्वव्यापिना उपाशुत्वविधिता प्राप्तत्वात् दीक्षणी- गुणमुख्यापतिकमन्यायेन प्रधानधर्ममार एव । ( पक्षा- याऽऽविस्वरप्रसार्थ. नित्यानुवाद एव । अशीयोमीये तु न्तर शकते-) एवं तर्हि या विकृतिः यस्मिन् वेदे सवनविभागखरेणैव ' मन्द्रया आज्यभागान्तम्' इत्यादि- भवनि , तस्याः शेषेवपु ययाप्रकृति प्रासेषु, यन् पाहतस्वरपति यसकः । सबनविभागतुल्य वा सान प्रयोग तस्मिन्नेव वेदे अहान्ताम् अपूर्व चोद्यते , स विषय श्रेधा विभज्य मन्द्रमध्यमोत्तमोचारणसपादनं कार्यम् ।। इति । ( एतमपि पश्वं दूषयति - ) सोऽपि प्रधानसरे- एतेन अनुबन्ध्याऽवमृयोदयनीयोदवसानीयास्वपि उचारण-गै लन्धत्वात् । (पशान्तर शकते-) तदेव तर्हि विशेषा न्याख्याताः । मुन्पाकालसवनीयादीनामपि एवं प्रधान विषयः इति । ( एवमपि पक्षं दूपपति-) न, सरे प्रासे , मावासवनाद्यन्तर्गतत्वात् यथासवनमेव स्वरा। तस्यापि प्राकृतावरुदत्वात् । ( अपूर्वाङ्गविश्यवाही पुनः भवन्ति । ननु सवनशब्दाना सोमयागावयववचनत्वात प्रत्यवतिष्ठते-) न तर्हि प्रधानद्वारेण अपूर्वन्याहस्य दोक्षणीयाऽऽयङ्गवत् तदीयम्वराभावग्रसङ्गः इति चेत्, न प्राप्तिः इति तदेव विषय इति । ( परिहरति-) सप्तमी निर्देशन सरकार प्रयुज्यमानत्वमाश्रयणात् । 'यदि नैवमपि प्रधानश्य धर्मः, वायर तत्रापि पधी भवेदर मयनेभ्यः परा, ततः । तदद्गमन्त्रमात्रेपु भावात् । अपिच या विमनेषु यज्ञमागधर्म च मन्द्रमादिविधिर्भवेत् ।।, सप्तम्यां तु तदाधारो स्वरे खिने यदपूर्वमपि तद्भागपति भवति , तस्य यावामानः प्रयुज्यते । तस्य सर्वस्य मन्द्रादि-न यूगावटस्तरणचर्हिस्तुल्यवमिति भवितव्यमेव मारतेन स्वरयोगोऽहमाश्रितः ॥ के चिदाहुर्यदाधारमात्रत्व धर्मेश । ( मानावेदस्वरम्य নিহিযবহার सपनेमिह । तदा तेपन मन्दादिः स्यादनायेरका । उपसंहरति । तस्मादपि नास्ति विषयः । प्ररणा. श्रुते. ॥ आधारे सपने भिन्न यदाधेगव्या ध्रुवम् । म्नान व अन्यन्तमेवानर्थक स्यात् । (सहवाइयररिहार सपनीयादि, वायैव मन्दाधुच्चारणं भवेत् ।। स्तोत्र- प्रतिमानीते-) अत्र समाधिः । (निपिपवादका शखानुपाफ्याऽऽदिशेपस्तु सघनस्य यः । पष्टय निराचष्टे-) गंश यनुरा' इति तान् म. मायान तस्यते युक्ता मन्द्रादयः स्वः ॥ इत्युक्ते, होयेणु अर्थप । (प्रारणामानाANTAVE परि- ने दोषोऽस्ति यतः पश्या विनाऽययम् । पयर्थः हरति-) ऋक्सामवेदयोः (तम्बरयोः ) अवि पाम्प. संभवत्येय तदापारत्वकसितः ॥ ययाहि शकुनि नमित्तिा अद्वेषु अवत्ता । मन्द्रं मन.मरने' स्यादि झे पाप तपेप्यने । ततश्वापेयधोऽर्थ. दि नियन्यात अनि माग्यनैमितिः अपर- गेऽपि विधीयते ।। यदि या स्तोशावादि बरनं मान निराविश्यमेव भवति । तेन यत् ऋग्वेदसाम. मुन्याऽऽजमेघ नः । बाघार एष वायापि सबना वेदान्यां मिश्चिन् का मित्तिक या चोग्ने , तत् नीतरागयत् ।। नानावेदस्यास्तस्मान् स्तोत्राः सर्प वर्ग-यम् । तपा (मावीर ) मिनमि- प्राम आदित । प्रधानाहमया पयादुपस्वेन , मदोन पहले निलिभियः' इत्यादि एवं यामिति पापित ॥ तो पापनिने ययामवनमाविना । उरा-मुहारम् । सपा पानि मुयोचवानि मन्द्रादिना गमावानि मुन्याहानि प्रयुम।' भनिने मन पावेदीय मरा एलेन माना। भापमानामा उमितिका अन्यथा दिपपेट क पुनरिदानी कलादरम्य अवामी प्रय: पातु नदीपाशिमा प्रवीन. उम्पो । 'पाखभर्म, इEिRARI , मीइत्यनेन तिम् arismat दमन रे' (२४५विज मन पुन: 'टप. प्रपंदमुन्देयम् । पा राIsi aurt वेसीमाम Hari दादर घोपडे (१८ दूपदर-) दी। ' ( विद्वान् दामदेय गाय, - -- ·गुणन्यायः १५८३ गुणन्यायः । (पूर्वार्धे भाष्यखश्रुति वाक्यशब्दान्यां संनिकर्षविप्रकों (सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यलक्षणं तृतीयं प्रकारमाह-) उक्तौ इत्यर्थः । उत्तरार्धेन तु अष्टमकार सैनिकर्षविप्रक- सत्यपि च वाजिवाजिनयोः साक्षासंबन्धे वैयधिकरण्यात मिधानं प्रतिज्ञातम् ) सर्वप्रकारम् आमिक्षासंबन्धस्य | विप्रकृष्ट वम् । वैश्वदेवी अमिक्षा इति तु सामानाधि- सनिकर्षलक्षणं श्रौत्तावम् , वाजिनसंबन्धे च विश्कात करण्यात संनिकटता । तथा च वक्ष्यति ( ३११।६।१२ वाक्यीयत्वम् । ( आमिक्षायां सामान्यतो देवताऽन्वया- इत्यत्र भाष्यम् ) 'समर्थतराणि हि समान विमतीनि भिधानम्, न वाजिनस्य इति प्रथमं प्रकारमाह-) तद् गवन्ति , दुलो विविभक्तिः' इति । ( श्रुतिलक्षणा- यथा, यद्यपि तावत् द्रन्यविशेषम्य तद्वियो न यात् । ऽऽमकं चतुर्थ प्रकारमाह-) किञ्च 'संप्रदानत्वमात्र देवतात्वम्, तथापि सामान्यस्य तावत् प्रवीति, न च चतुर्थी वाजिनी वदेत् । देववा लक्ष्यमाणा तु चतुर्थ्यन्तेन सामान्यमपि उच्यते इति विशेषः । यत्तु पुनरेण वाजिने ॥' नहि तद्धितवत् देवताया सामान्यं वाजिनेऽपि अविरुद्धमिति , तदयुक्तम् । वैश्व चतुर्युत्पत्तिः स्मर्पते । क तर्हि ? संप्रदाने । न च देवी इति हि श्रीप्रत्ययेन समानपदगतेनैय स्त्रीय संप्रदानस्यैव देवतात्वम् , मा भूतु 'हिरण्यमानेयाय किमपि संनिहितमित्यवधार्यते । न च वाजिनस्य स्त्रीत्वं । ददाति' इत्यत्र आत्रेयो देववा । यदि च देवता संपदानं सैनिधिळ अस्ति इत्यनाश्रयणम् । ( ददातिकल्पना- स्यात् , ततो यागदानयोरमेद एव स्यात् । प्रतिग्रदे कल्पनरूपं द्वितीयं प्रकारमाह-- ) अपिच 'वाजिभ्यो | न्यावृतं च कारकं संप्रदानं भवति । न च देवतायाः वाजिनं कुर्यादिति नैवास्ति संगतिः । तत्र तस्सि- प्रतिग्रहीतृत्वं संभवति । तेन अवश्यं यः संप्रदानत्यात् द्धयेऽवश्यं दानाध्याहारकल्पना ॥' कर्तन्यता- शरभावी तदुद्देश: तस्याः देवतायाः उद्देश:), वचनम् आमिशावाक्येऽपि अध्याहारात् प्रयोगवचनादा स चतुर्थ्या लक्षयित यः । यद्वा परखवापादन- लम्धन्यमिति न पर्यनुयुज्यते । 'बाजिम्यो वाजिनम्। संवन्धोत्तरकालपावि ऐश्वर्यम् , तादात्म्यप्रसिद्धदेवता. इति तु ददातिमनध्याहस न शक्यः संबन्धः प्रत्येतुं यथा । स्वस्य । यद्यपि अनिराकरणात्म कसैप्रदानमेव देवता 'वैश्वदेवी आमिक्षा' इति । कुतः ! 'नाम्नां इत्यम्युगमः, तथापि सामात्येन न्यमिचारिविशेषलश- द्विधैव संबन्धः सर्धवाक्येष्यवस्थितः । सामा- णात् विप्रकृष्टत्वम् । (संदिग्धत्वासंदिग्ध वलवणं पन्नम नाधिकरण्येन पथ्या या प्रतिपाद्यते ।।' न चान | प्रकारमाह- ) अपिच 'चतुर्थीपञ्चमीरूपसंदेहाद सामानाधिकरण्यं पष्ठीं वा पश्यामः । न च वाजिन्यः । विप्रकृष्टता । तद्धितस्य त्वसंदेहात न बुद्धिर्व- इति कारकविभक्तिः क्रियापदात् अन्येन संबध्यते , प्रकृप्यते । वाजिन्यः इति रूपसामान्यात प्रसकं सत् न चेह तदुपात्तम् । तत्र अध्याहारकल्पनात् एको यावत् पञ्चमीत्वमपनीय चतुर्थीत्वं साध्यते, तावत् विश्कर्षः, विपदसंबन्धगौरवात् अपरः । इतरत्रापि यजि- मति विश्वेपः । ननु तद्धितेऽपि अनेकापत्याद्यर्थसंदेहात कल्पनात् अविशेष इति चेत् न, तस्य संबन्धोत्तर- तुल्यमेतत् । विषम उपन्यासः । शब्दसदेहो मया उप. कालानुमेयत्वात् । वैश्वदेण्यामिक्षा इति हि निष्पने नाम्तः, त्वया अर्थसंदेहः । सर्वथा तावत् तद्धितत्वमा संबन्धे यजिः अनुमीयते, न तदधीना संबन्ध- संदिग्धम् । अर्थः पुनः योग्यत्वात् इतरासंभवेन देवता- प्रतीतिः । तव तु परस्वल्वापादनासभवात् स च भवि- स्मको निर्गेध्यते । भरतस्तु निर्णीतेऽपि शब्दे चतुर्था- ध्यति अर्थसेबन्धार्थम् , आदितश्च द्रन्यदेवतापदैकवाक्य नेऋत्वात् अपदकारकलक्षणसंदेहात् अस्त्येव विप्रकर्षः । स्वसिद्धये ददातिः इति विशेषः । फलिते च ददातो तेन अर्थसंदेहः उभयोः समत्वात् नैकश्चीयते । शब्द- कारकयो: परस्परसंबन्धाभावात् तेन तावत् सह संबन्धः, संदेहस्नु असाधारणत्वात् चोदितः । (उत्पत्सु पनशिट- ततः एकार्थत्वात् परस्परनियमः इति विकटता बलवर्ग प प्रकारमाह-) फिच 'आमिनोसद्य- न आमिशायों तत् किञ्चित् इति सैनिकर्षः ।। मानेन फर्मणा सह युज्यते । ततो वाक्यान्तरोपात्त. - ·गुणमुख्यव्यविक्रमन्यायः १५९२ गुणलोपन्यायः मरप्य वेन दौल्यमेव । इतरथा ज्योतिष्टोमायभूतपत्रादे. पृ. ११७५ गुणे स्वरूपतो धर्मः प्रधानद्वारतोऽपरः । रपि अवर्युर्तृत्वापत्तेः । वारवन्तीयस्यापि पदे । यत्र स्यात् तत्र विधेयं गुणधर्मस्य पाधनम् ॥ ' इति । 'पारवतीयं गायति' इति विनियोगविधेः आमानाय । वा. ३१२२१९ पृ. ८१० 1 उपतिविनियोगयोविनियोगो अतः एवं चिन्तनीयम् , यत्र वेदान्दरे उपचिः ययान्' इति च । के. ३३३३२१९. • गुणमुख्य. वेदान्तरे च विनियोगः, तत्र धारयन्तीयादौ का पर: व्यतिक्रमाधिकरणे उत्पत्ति-विनियोगबगबलस्थव इति चिन्तायाम् , उत्पत्तेः पूर्वभाविश्वात् अर्वजातविरोधि- चिन्तनीयता । सु. ४. ११८४. गुणमुख्यापिकरणेन वेन वनिधन एव स्वरो बीयान् । अत ऋचा सिद्धयधिकरणस्य ) गतार्थलं निरस्तम् । गोगवृत्ति- ऋग्वेदेन क्रियते उपाधने इति ( उचैर्ऋचा प्रियते भवमानस्य तत्र (गुगमुख्याधिकरणे ) प्रतिपादितत्वेऽपि इति-) श्रुत्यर्थः । इति प्रासे, आम्नानमात्रेग मन्त्रस्य लसणान्यावृत्तगौणवृत्तिस्वरूपन्युत्पादनार्थत्वात् । (रान्ति- प्रपोजनानवगमेन प्रयोज्यन्यानगते: स्वरानपेशवात् स्वधिकरणस्य)। कु. १।४।१११९ १. १९३. विनियोगोत्तरकारमेव स्वरसंबन्धात् , 'प्रियते' इत्यस्य में गुणलोपन्यायः । अमिहोत्रहवीन्यायः । प्रयुज्यने इत्यर्यावगतः, प्रयोगस्य च विनियोगाधीनत्वेन / आधाने पदमानेष्टिषु अमिहोत्रमवण्यभावेऽपि निर्यापो- विनियोगस्पेन अत्यवहितपूर्व पुरपूर्तिकत्वात् । तस्मात् । इत्येव ।। विनियोगनियन्धन एप स्वर. यसति बाघके अनुरेयः गुणलोपे च मुख्यस्य । १०३२।२७१६३ ॥ इत्याह। भाष्यम् -- सन्ति अग्न्याधाने पवमानेष्टयः। मण्डन--. 'सरोगे मुख्यदेनुमः। ' अग्नये पवमानाय पुरोदासमष्टाकगलं निपेत् , अाये शंकर--स्वाधानसाम च।' यमये शुनये' इति । तर चोदऊन प्राप्तम् • ऋग्वेदादिमाख्यानामनि प्रधानद्वारा भनेप- 'अमिदोमहवपा स्वीपि निपेत् । इति । दम तापद. पत्ते गुणमुख्यध्यनिकमन्याय: ( ३२३) मिशेषम्य कालः । तस्मादमिहोत्रहरणी नासि पवमाने. निविषय: स्यान इत्याशक्य लामा प्रधानवार विति-टिपु । तदभावे किं निगेऽपि न कम्यः, उन फर्नम्य योगाविरोधात् प्ररोगचित्रिपशन्दपादेशयति । धामम् । यथावतोटसो न शक्यने कम । न वन्चरवादीनां प्रोगदधर्म वायगडे गम्यमाद । सु. अययाधुतेन कृतेन विजिस्ति प्रयोजनम् । तस्मात् ३१. पृ. ५१, ० मन्दारिखरकाणानुपरगना सर्वेषां । विगुण राम करने । एवं प्रासे, प्रमः । गुगलगे योनिशेमाननामपि गुणमुपयामिन्यायेन मविपच मुग्यस्य किका म्यादिति । गुगः अमिहोत्रमणी , या मोगधा विभग्य ... | पृ. ११७१. प्रधान निरः । पदिनिधो न भरेर ततार • पेपर दिनेषु अा मानावेदमरे मे गुगमुक मरत अमिरोदापि न संमतीनिमित्त । म्पतितम यारेन कादिकप्रधानधर्म, उर्गव समेति, न २ गुण मुल न ऐमरवीति । नग्मानित एतो वाचनिक सर मावि 'मदया आH, पर यः । अविहरीमानदा २ सय न प्रेमवतीति मयमा, उत्तमका अनुपानादिति । या २९ लिने । ६.८११. • गुगमरम्यनियमायायानसरे दुप्-- ननु (योगिकी) एमामा निकाल अपूर्वेटरने तटम्मरम्प रते: । गु. १. ११८१. विश्याति (गंमति) पन्यम् (मेमति • गुगनुपविक्रमन्शयस्य माम् 'गुल नलिनन् ? । उत्तरम् ~) १५ वर्तमान राणा मु. Mr. BR I'मनमर (न) गाव ( मिम् अमिहोत्र. गुन्य भायमानस्य नारनं दोन संपन्य ) । न. (प्री)न विने (पमान- माय मीम. काय.' तमु मरे) । मीपाद (1) मीमा, पावकाय, .

·, - . गुणन्यायः १५८५ गुणन्यायः शब्देन उच्यमानी देवता भवति , इतरत्र विश्वदेवशब्देन, भाट्ट- देव्यामिशा' इत्यत्र न्यदेवता विशिष्टे तथापि महेन्द्रन्यायेन ( २०१५।१३ ) विनियोगभेदात्यागे विहिते तदनुवादेन 'वाजिम्यो वाजिनम्' इत्यत्र विस्पष्टं देवतापृथक्त्वम् इति अपरोऽयं द्रन्यदेवताबन्धो न गुणमानविधिः । प्राप्तकर्मानुवादेन अनेकगुणविधाने विज्ञायते । न च प्राप्ते कर्मणि अनेकार्थगुणविधानं वाक्यभेदापत्तेः । न च वाजम् अन्नम् आमिक्षारूपं सैभवति । इति उपपन्नमेतत् । गुणश्यापूर्वसंयोगे विद्यते येषामिति व्युत्पत्त्या विश्वान् देवान तद्विशिष्टयागं भेदकः' इति । वा उद्दिश्य वाजिनमात्रस्य अमुच्चयेन विकल्पेन वा विधि- अगुणे तु कर्मशब्दे गुणस्तत्र प्रतीयेत? २४ ॥ रस्विति वाच्यम् । वाजिशब्दस्य रूढत्वेन विश्वदेवानु- भाष्यम्-- अथ यदुपवर्णितं यया । अमिहोत्रं चादानुपपत्तेः। उत्पत्तिशिष्टदग्यावरोधै न्यान्तरस्य निवेशा. शुहोति' इत्युक्ते दना जुहोति' इत्येवमादयो गुण- नुपपत्तेश्च । एतेन आमिक्षाऽनुनिष्पन्नवाजिनसेबन्धप्राप्त्या विषयः इति , तत्रोच्यते । युक्तं यत् तत्र गुणविधानम् , वाजिनपदम् आमिक्षायागनामधेयमङ्गीकृत्य तदुद्देशेन न तम अप्रकृतेन केन चित् गुणेन संबन्ध;, प्रकृतेन वाजिदेवताविधिरित्यपारतम् । उत्पत्तिशिष्टदेवताऽवरोधे तु अस्ति यागेन । तस्मात् अनुपवर्णनमेतत् । देवताऽन्तरस्य निवेशानुपपत्तेः । किश्च , आमिक्षायाः पार्टिको देवतासंबन्धः पदश्रुत्या , वाजिनस्य तु वाक्येनेति ‘वाजेनामिक्षया योगाद् विश्वे देषा हि दौल्यम् । तद्वितस्य हि देवतात्वविशिष्ट द्रन्यविशेष वाजिनः । प्रकृतास्वान् यदेच्छुत्या वाजिशब्दश्च शक्तिः, आमिश्चापदं च तात्पर्यप्राहकमिति प्राश्वः । यौगिकः ॥ ' रामात् उमयोस्तुल्यबलत्वात् पूर्वस्मिन्नेव आभिक्षादौ दन्ये देवतायै च मिमा शतिः, कर्मणि विकल्पः समुच्चयो या । इति प्राते, अभिधीयते निरूपान्यं तु संसर्गः । देवतात्वे एव वा शक्तिः, द्रव्ये 'आमिक्षाया बलीयस्त्वमुत्पत्तो पोदनात् श्रुतेः । लक्षणा | द्रन्यविशेपे एव चा शक्तिः, देवतात्ये लक्षणा । उत्पन्ने वाजिनं वाक्यान् , तेन तद् दुलं मतम् न्यसामान्ये एव वा शक्तिः, आमिधापदेन विशेष- तस्मात् आगिशाऽवरुद्ध पूर्वकर्मणि अपेनिवेशात् निर्णयः इति एते पक्षास्तु कौस्तुमे एकोपादिताः । वाजिनगुणात् कर्ममेदः इति । सर्वथा आमिचान्यम्य देवतासंबन्धः पदभुत्येति सिद्धम् । सोम-~ संशाऽनन्तरं संनिहितात् कर्मणो मैदकत्या किञ्च, विश्वेपा देवानां तद्धितेन देवतात्वं शक्त्या सामान्यात् गुणस्यय न्युत्पादनं युक्तम् इति संगतिः । । उक्तम्, अनुशासनसत्तात् । वाजिनां तु प्रदानय- सूत्रार्थस्तु- अपूर्वसंयोगे पूर्वकर्मगि निवेशासमवे पाचिन्या चतुर्या साम्प्रतिकलवणया, त्यन्यमानदल्यो- गुणोऽपि भेदकः । पूर्वकर्मनिवेशामायश्च उपयोरपि देश्यत्यविशिष्टपतिग्रहीतृत्वरूपसंपदानावकदेशत्यात देवता- वाक्ययोः समन्यात् मियोऽनपेचावात् अनुवादकतया बस्य, तस्याः प्रतिमहीतृत्वाभावात् । निराधर्मसम. एकश्य, याक्यस्येतरापेक्षायां पूर्वकर्गनिवेशः स्पान ननियतसंप्रदशनालन्यायदेवतावरूपापण्डोपाधिस्वीकारे । विद इति भावः। मुतरा लक्षणा । भतोऽपि दुर्बलन्यम् । तसात् वामिन- गुणः फर्मान्तरं या स्याद् वाजिम्यो वाक्येऽपि गुणात् दन्यदेवताविशिष्ट कर्मान्तरमेव वाजिन- याजिनं विति ।, गुणो देवाननयोक्तः समुचयः प्रतिपयर्थमामिचापागाङ्गत्वेन विधीयते । गुणस्य च विकरूपतः ॥ आमिधोत्पतिशियात् भचला तप, सर्वत्र अनिविशमानावेन भेदका । सा च क विक्षाक्प पाजिनम् । गुणोऽप्रविश्य फर्मान्यत् सल्रयेदादिदेव. मेदापत्या फ चित् मालगुणावरोधात चिदेक- कम् ॥' अतो दन्यदेवतालागस्य रूपस्य भिमन्यात भारतामझान इसनेकपकारिकनि ध्येयम् । कर्मान्तरम् (सप प्रतिपतिकति अप्रमदितीयाये मण्डन-'मिना निरगुणमागिति याबिनेग्या।' शंकर- 'गुणाप कर्मभेद: स्यात् ।' मी.को. १९९ . . पश्यते)।

·- - गुणलोपेप १५९४ गुणवचनानां अमिहोनवणो गुगः, निर्वाप: प्रधानम् । तथा च * गुणवचनः कश्चित् संसृष्टगुणवचनो भवति गुणलोपेऽपि मुख्यं कर्तव्यमेव । पवमानेटिषु निर्वापः । द्रव्येण यथा शुकः पट इति । कश्चित् निकृष्टगुणवचना कर्तव्यः पानान्तरेण 1 के. यथा शौक्ल्यं पटस्य इति । टुप् . १।४।१।१२. * गुण- * अर्थवादगुणस्य ययाश्रुतःवस्य विधिमादगुण्यार्य- पचनः शब्दः स्तुतिभिर्वर्तनाओं दृष्टगर्थ करिष्यति । वागावेऽपि अर्थवादस्य विधियागुण्यार्थत्वसद्भावात् भा. २:१६५४२४, ॥ नहि केवलगुणवचनः शब्दः 'गुणलोपे च मुख्यस्य क्रिया स्यात्' इत्यनेन न्यायेन शक्नोति द्रव्यममिधातुम्। ३३११६११२१ ६८६. * येऽपि निर्वाणाग्निहोत्रयणीयाधवत् विविना अर्थवावाधाव- तावत् स्वप्रधानगुणवचनाः तेऽपि कश्चित् लिङ्ग- गमात् पूर्वापरोधारणकृतविशेशयोगमादाक्य अर्थाव- संख्याभ्या युज्यन्ते, किं पुनर्येषु द्र-यप्राधान्यम् । वा, धारणात् प्राक् विध्यर्यादयोगप्रधानत्यानगतेः गुण- १ २११६।१२ पृ. ६८५, * गुणवचनस्यापि त्रीलिङ्गता लोपन्यायाविषयत्वम् । सु. पृ. १५००. * पौर्णमास्या । भवति यथा फष्णा बुद्धिः इति, तथा अरुणा इति । यथाशक्तिमयोगे प्रसराभावेऽपि गुणलोपै चेतिन्यायेन भा. ३१६६।१२. • गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्ग- धाराामहरणम् । भाट्ट. ६।४।१३, * यत्र तु (पति- वचनानि भवन्ति । गुणवचन इति न गुणाभिधानमात्रेणी- पन्योः ) अन्यतररोगनिहापर्वमेव दर्शादिप्रयोगः, तत्र | व्यते , किं लाई गुणमुक्त्या यो प्रन्ये वर्तते । या, इतरा पत्नीचारमावेऽपि 'गुणनोपे ' इति न्यायेन । ३१९९६१२ पृ. ६८२, गुणवचनानामाश्यतो लिङ्ग- परिक्रयाद्युपातेतरक्काज्यावेचणेऽपि न सर्वग तथा वचनानि भवन्ति , न गन्यवचनानाम् आधितगुगवननेन क्ल्पनाया प्रमाणमस्ति । ६।१३४, सोमाभावे शोममात्र- | यथा 'विश्वे देवा देवता' इति । भा. १०९३११४१५७, मुस्दशम , पूतीकवावरिउनसर्गस्य सोमाययाणवेन गुणवचनानां सब्दानामाश्रयतो लिगवचनानि भवन्ति । 'गुणोपे च ' इति न्यायेन बहुतरसोमाययानामेव अविशेष्यमाणायामपि ग्यतो पदयश्यं प्रात लिम् अनुप्राह्मन्यात् । ६।३।१३.. यदपि यजमानम्य भ्रष्टायमर तदायाभूत गुणम्य भवति । भविधिसितेऽपि तस्मिन् मिथायां विगुणं भवतीति, सदपि गुणलोपे च मुरयाय लिङ्गविशेष निदेशः अनुवादभूतो भवत्येर । यथा शुक्ला इत्यनेन विपक्षम् । पा. ३१५१९८४६. * यदा नियोग- पुमान् , मुक्ता स्त्री, शुक्लं नपुंसकम् । शुक्ल एकः, एक्लो नादिकार्यमानयोग्या मुख्यः, शमादिसक्लपकारयोग्यो, स्ल महयः इनिपा पाटीमानय इति । प्रतिनिधिः , सदा मुल्यायोगदानम् , संस्काराणा तु १०१३३ १. १६७५.० गुणवचनानाम् इत्यादी आय. 'गुणोपे च मुग्यम्य' पनि न्यायेन पेपि न दो लिङ्गपागाधिपदप्रयोगाभूतगुगवचन दार्थस्तु भा. पाश१५, शके पूर्व किञ्चिदरहताना यवान स्वशक्याविशिष्टशक्ति विषपदलात्तियोग्य प्रकार. मनोनर पुनरयावे यने एर धानात्वानिदे. प्रयोजना तथा म्यस्त्यनन्वय्यर्पक पदम् , तपः । अत्र योग्यान्त. नुरोधेन शरनकम बधि रा'गगलोपे च मुग्यम्य ' ' मात्रविक्षायाम् ' अशायाः अवलः स्यादापि राबाया. शी यायेन भजनोरमा मात, राधर्मकोऽययातः पतिः, वय या कामावे.पि भरण्यापदण्ड तय १०१२१३३, . वायदादिपो परमयुस योग्यवम्य सत्यत् । सा समयावत्यर्थमन्यविशेषणम् । दशकापूरच्छेदनादिकं तु 'गुग गये. अा ११ तर आभगरिमामा 'गुणे अवलादर: 5 न्यस्य पिया भ्यान् ति न्यायान् कार्यमेव । मि' (अमरः ११.१७) गनुशागनेन पुरिमेय १९३९, . मन्ये भनिधाना समाचार्य नियम 'मनु' इत्यादा य सम्वनिमः मन्नोत्तरमेव पगम्, प्रायमरधे प्रारत नन्वयान् आदम् (रोपणम् ) । श्रत विवि संपत्य परम्य गुगलोराधिकरण न्यायव नियमावे:रि टारगे; गुणा परण. मनीवर वरणचिः।१२।११. । यो. १६/१२ पृ. । कान्य मरमानन्दः ·. - . गुणप्रतिनिधिनियम १५८७ गुणभूतद्रव्यविधिः द्रव्याश्रितः । ऋजु, पृ. १९८. ॐ गुणप्रतिनिधि वि-- दाहोमेऽन्यकर्मत्वं गुणो या , ऽन्यतु नियमविधिर्यथा- 'यदि कृष्णसारङ्ग न विन्देश अयो पूर्ववत् । , निर्गुणत्वादमिहोत्रे युक्तो दध्यादिको गुणः ॥' लोहितसारङ्गः स्यात् ' इति शतपथे । चाल. पृ. २३. भाट्ट-- यत्र तु नोत्पत्तौ गुणश्रवणं यथा : अग्नि- गुणप्रत्युदाहरणम् । गुणदोषाधिकरणम् ।। होत्रं जुहोति । इति , तत्र तदनुवादेन ' दना जुहोति । गुणाधिकरणापवादः। अग्निहोगे 'दाना जुहोति ' इति पयमा जुहोति' इत्यादिभिः सवेरेव गुणविधान गुणविधिः ॥ विकल्पेन । तत्र सलेकपोतन्यायेन सर्वेषामेव युगपत्प्रवृत्तः अगुणे तु कर्भशब्दे गुणस्तन्न प्रतीयेत । २।२। | एकावरुद्धत्वाभावात् । इति प्रत्युदाहरणमायम् । १०॥२४॥ मण्डन- 'दना जुहोति पयमेति न होमभेदः।" भाष्यम्--- अथया अधिकरणान्तरम् । ना जुहोति' इत्येवमादीनि कर्मान्तराणि विकल्पपरिजिही. शंकर- 'अग्निहोत्रे तु नास्त्ययम् ।' कर्मभेदः । पया अवकल्प्यन्ते । तदेव तु कर्म 'जुहोति' इति * गुणप्रधानविध्यनुवादोद्देश्योपादेयानां युगपदेकत्र शब्दादरगम्यते, न कर्मान्तरम् । तस्मात् तत्रैव गुणविधिः । विरोधः ) {गुणप्रधानयोः विध्यनुवादयोः उद्देश्योपादेययोश्च वचनादिकल्प श्चेति सिद्धम् । एकन न संभवः इत्यर्थः) । वा. ३३९४१२।२२ पृ. ७३७. वा- अगुणे नु कर्मशब्दे दतिं प्रन्युदाहरणमूत्रम् । * गुणफलोपबन्धः नाम्नां प्रयोजनम् । मणि. पृ. 'अन्ये नानवरुद्ध हि गुणो यत्र विधीयते । तस्मिन् गुणफलसंबन्धपरः काम्यः पुरुषार्थाधिकारविधिः गुणविधिः शक्य इति कर्म न मिद्यते।' दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात ' इति । बाल. पृ. १४. सोम-- एकैकस्मादाक्यात् एकैकस्य गुणस्योपस्थित्या | - गुणफलसंबन्धपरे वाक्ये सति न कर्मान्तरम् । वा. सर्वेषां युगपदन्वयासंभवात् भस्य प्रथममन्यः, तदवरुखे । २१२१८५२२ पृ. ५२८. पूर्वन्यायेन अन्यान्वयासंभवात् कर्मान्तरत्वम् इत्युत्थानात् * गुणभूतः हि पदार्थानां क्रमो भवति । यश्च संगतिः । प्रयोजन पूर्वपक्षे दध्यादिविशिष्टानां कर्मणा । यस्म निर्यमानस्योपकरोति, स तस्म गुणभूतः । यस्मिथ सर्वेपागनुष्ठानम् । सिद्धान्ते नु एकस्यैव विकल्पितदध्यादि-भाश्रीयमाणे पदार्थः एव न सपद्यते , न स गुगभूतः । द्रव्यफस्यानुष्ठानमिति । सूत्रार्थस्तु--- ( पूर्वाधिकरण- बिनाऽपि तेन न धैगुण्यम् ।भा ५।१।२२, यः स्वभा. प्रत्युदाहरणसूत्रत्वपक्षे ) ' अग्निहोत्रं जुहोति ' इति गुण- तो गुणभूतोऽर्थः नासो आख्यातशब्दाभिधानेन प्रधान रहिते कर्मणि उत्पन्ने दध्यादिवाक्य; गुणविधिः संभवति, भूतो मयति । १०३।१।१०. * नहि यदेकन गुणभूतं न तु सगुणश्रुतामिक्षावाक्ये इति । दृष्टम्, तेनान्यन प्राधान्य वाचनिकमपि न प्रतिपत्तन्यम् आधारामिहोत्राधिकरणे गुणकर्मसंनिधौ सगुणश्रुतिः । इति किञ्चित् प्रमाणम् । यधावचनं हि गुणप्रधानभावी गुणविधानायी इत्युक्तावात् इदमधिकरणमनर्थकम् । न च स्वाभाविको । वा. २१३१५।१३ पृ. ५९९. * गुणभूते- यत्र निर्गुणसंनिधी एकमेव सगुणवाक्यम् , ऽपि द्वितीमा भवति यथा 'सक्तून् जुहोति ' । मारत मिहोनाधिकरणोक्तिः साकाशा । प्रकृते तु सगुण- होति' एककपालं जुहोति' इति । भा. २१४१११, वाक्याना बहुत्वात् सर्वेपामेककर्मान्वये विकल्पापत्या गुणभूता देवता कर्मणि याज्याऽनुवाक्यास्येन कर्म. कमान्तरत्वशङ्कायां तनिराकरणार्यत्वात् न वैयर्यमिति । सिद्धधर्यमुपलक्ष्यते । १२४२२३. • गुणभूत देवता- वाच्यम् । निर्गुणसंनिधौ भुनाना बहूनामपि सगुण-विधिः मन्त्रः समिधोऽम आज्यस्य न्यन्तु' इति । वाक्यानो गुणमात्रविधायकत्यस्य वर रक्तन्यत्वात् , | साल. पृ. ६३, • गुणभूतद्रव्यविधिः मन्त्रः ‘प्रेत अन्यथा आधारामिहोनास्ययोः समुदायानुशदपूर्व- शेतुश्चममः प्र ब्रह्मणः, मोद्गातगा प्र यनमानस्य इति । पत्रस्य निराकर्तुमशक्यचात् । - तत्र आधारा- . पृ.६४.

·मक्षणस्य गुणाभिधानान्मन्द्रादि १५९८ गुणाभिधानाधिकरणं मन्द्रादिः भक्षयाम्पन्तः एको मन्त्रः, न दौ। सर्वोऽपि पश्चिन् सबन्धः। उच्यते।नहि व्यय विधौ तृप्यतु' इति भक्षणे विनियोक्तव्यः । के. विज्ञायते, कताई ! प्रार्थनाया या प्राप्तकाले या । यदि • गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमना स्यात् । सोम. | 'ममामि वाक् तस्यति' इत्येवम् अभिसंपन्धः क्रियते, आनुपशिकमशयितृसंस्कारार्थत्यकल्पनेऽपि यदि या भवामि वाचः तर्नु प्रातः कालः' इति , भक्षयितृसंस्कारम्य स्वर्गवत् पलत्याभावेन उत्साहनाय तेन विशेषणविशेष्यभावात् एकार्थतायामेकास्यत्वे प्रकाशनानईत्वात् , तर्पयतेचा तलाधणार्थ बहेन्वभावात् , मोक्यमुपपद्यते । गनु निरामाझे एते यावये, भक्त्या तृतेश्च अल्पं मचयति ' इति यावत्तृप्तिनिषङ्कन अना- रूप साकाशे क्रियते । अत्रोच्यते । यद्यपि एने वाक्ये शकनीयतया अननुष्यत्वात् प्रकाशनार्हत्वानुपपत्तेः, भिन्नार्थे निराकाट्छे दो अर्यो अभिवदेयाताम् , तथापि अभिधानसामान्मकस्य लिङ्गस्य आनर्यक्यापरया | भक्षणस्य प्रकाशनं दृष्टं प्रयोजन न तर्पणस्य, इति कृत्वा विनियोजकत्वात् , तदविरोधिना एकवाक्यतोपगमनसाम. ऐकायंमेच भवेत् , किमल पुनः गुणभावे गम्यमाने रिमन लिङ्गेन मन्द्रादेर्भक्षणे विनियोगात्, पृपत्वन्तः । एवार । तस्मात् गुमाभिधानात् मन्दादिः एवमन्त्रः वामद्यायो. मन्त्रभागयोः एकतृप्तिफ्लकमवणरूपार्थ । स्यादिति । सयोगात् तर्पयतेर्भक्षणगुणत्वेन तृप्त्यमिधान वगमात् वा-- 'प्रहणादियदेकार्थीक्षिप्ततिप्रकाशनात् । मन्द्रादिः एक एव मन्यः इति सूनापः । सु. पृ. ११४०. तृप्यत्यन्तः पृथड्मन्त्र इति प्राप्तेऽभिधीयते ।। I गुणाभिधानाधिकरणम् । मन्द्रामिभूति. इत्या. (पूर्वपशन्यायोऽत्र ) । येषां पृथगनुष्ठानमर्याक्षिप्त देरेक्मन्नता॥ प्रतीयते । तेषां मन्त्रप्रकाश्यत्वं नानुनिष्पादिनां गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रः स्यात् , तयो- भवेत् ॥' (सिद्धान्तन्यायोऽयम् ) । ग्रहणादीनि अकृत्वा रेकार्यसंयोगात् । २२।१०।२७ ॥ भानुनाशक्तः तेषु पृथक् पुरुषस्य शाखस्य च न्यापारी भाष्यम्- भवानुवाकै भूयते 'मन्द्रामिभूतिः । युज्यते 1 न. स्वेवं भक्षणादन्यः तृप्तो ब्यापारः, इति केनुर्यशानां वाग् सुपाणा सोमस्य तृप्यतु । वनुमणस्य | नार्यस्तप्रकाशनेन । तम्मात मार्थनाया सल्ताशया सोम देव से मतिविदः पात रायनस्य गायत्रच्छन्दसः रम् अन्वाख्याप एकवाक्यतामापाय तृप्सिविशिष्टमक्ष- अमिष्टुतः इन्द्रपीतस्य मधुमत उपह्तस्योपहतो भव-प्रकाशनार्थ: एकल ( मन्त्रः ) इत्यभ्युपगम्यते । यामि' इति । तत्र संदेह. किं मन्दादिः तृप्यतु इत्येव. शा-- 'प्तिमक्षानुनिष्पना न व्यापारान्तरा- मन्तः एको मन्त्र, धतुमद्गणादिः अपरः, उत मन्द्रादिः । र्थिनी। तेन स्मृत्यनपेक्षत्वान्न मन्त्रोऽत्र प्रयुज्यते ॥' मक्षयाम्यन्त, एक एव मन्त्र इति । किं तावत् प्रासम् ? सु-अपवादत्वेन अवान्तरसेगतिः । दो मन्त्री, दो हि एतौ अर्यो । अन्या तृप्तिः अन्यत् सोम-प्रयोजनं पूर्वपो भवणानन्तरमाविवाद भक्षणम् | 7. अर्थभेदात् वाक्यभेदः । पदुषम् तस्य । तृसे भाणानन्तर मन्नः प्रयोग्यः, सिद्धान्ते तु भवणात रूपोपदेशाम्पामोऽस्य चोदितत्वात्' इति ( ३३ प्रागेव इति । २१९।२६)। एवं प्राप्ते, भूमः । गुणाभिधानात् मद्रादि: वि- 'मन्द्रेति वमुमन्वेति य तर्पगमायो । एकमन्त्र, स्यात् इति । तृप्तिः भक्षणविशेषगत्वेन अमि-विमाध्यमुनाशेष तृप्तिसंयुक्तमयणे।।, लिमाद् विभागो, धीयते भक्षयामि वा तप्स्यति इति । ननु 'तृप्यतु मां नो तृप्तिमश्रणतोऽन्यतः । लिङ्गम्यामभवे वाक्यशेषात् एष अन्य: 'उपयति । इति सर्योsस्तु मणे॥' एपा भविष्यन्ती (ल) दिपायामुपपदभूतायां मवतीति । तस्मिन्नेवानुवाके मद्राऽमिभूतिः' तम यो. क्रिययो, अस्ति संबन्धा, "मश्यामि वा 'तृप्यतु ' इत्यन्तः तृतो विनियोत्तभ्य. ग्रहणादायि । तपर्वति इति । इह पुन: भक्षयति तृप्यतु इति नास्ति | इति प्रसे , ग्रहणादिवत् अनुष्ठेपवाभावात् तृतः अप्र- , अन्यध - ·। गुणविधिना गुणशब्दानधेति चेत् मातिपयमाना: गत्यन्तराभावात् गुणविधयो विज्ञायन्ते। । दायप्रमिद्धिता । अनिर्माणवकः इत्यादिशन्दम्य अय. ११४४११२ पृ. ३२५. * गुणविधिना विशिष्टविधिः यवानपेचवर्णसमुदायरूपेण पैङ्गल्यादी या प्रसिद्धिः, बाध्यते दमा जुहोतीत्यादी । याल पृ. १४०, न्या: भावः समुदायावयवभूतस्य अग्न्यादिशब्दस्य पद- * गुणविधित्यं नामधेयत्वेन शभ्यते तबल्यादिषु । ल्याो समुदायावयत्रभूतन्यारूपगुणयन् प्रवृत्तिनुवाद पृ. १४५, . गुणयिधित्वेन नामधेपत्वं वाध्यते । गोगत्वकारणम् । (६) वाक्यार्थः । पैदल्यादेः अग्नि- निल्दैपु सोमादिषु । पृ. १४५, ० गुणविधिनामधेय- | माणकः इत्यादिधाक्यार्थत्वमग्न्यादिशब्दम्य पैगल्यादी त्वयोः संशये उभिदादिशन्दे यागपदेन सामानाधिकरण्यं पाक्यावयवत्वावगुणवत्सत् गौणत्वकारणम् । (७) नामधेयन्वनिर्णायकम् । वि. १।४।२. गुणविधिसरूपः । अस्पप्रसिद्विस्वम् । अग्न्यादिदाब्दम्य पेङ्गल्यादी अल्प- अर्थवादः 'यदशकपालो भरति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन | श्रौतृप्रसिद्धत्वम् अङ्गाख्यगुणभूतोपपदापेशन्यप्रतिनिमि- पुनाति' । वैश्वानराधिकरणे इदम् । पाल, पृ. ५४, चार गौणत्वकारणम् । (८) अल्पयोगिता । . गुणविधिसरूप: मन्त्रः 'पड्विंशतिरस्य वढ्नयः' । यस्मिन पेनल्यादी आन्यादिशब्दस्य अल्पवक्तृमि: इति । यू. ६४. प्रयोगः स अल्पप्रयोगी, तस्य भावः अल्पप्रयोगिता - गुणविशिष्टधात्वविधिः भावनानिरपेचो न अल्पप्रसिद्ध वम् गोणावकारणम् । एतान् गौणत्वकारण. युक्तः । मु. पृ. ७६७, ० गुणविषयकः पनि निधि- पान निरम्य ( भाष्ये ) अग्न्यादिशब्दवाच्येन अमि- মণিবিনিফিনিয়মনিধিঃ সয্যনিথি: ঈষাৰ } শাঠিন্য সম্মানিতম্ভ এপ্লাই: ত্যা মামী 'अगया' इति । याल. पृ. २४, " गुणविषयकः अग्न्यादिगुणवति अग्निशब्दप्रवृत्तिदेतृत्वात् गौशराब्द. स्मृत्यादिकल्प्यः प्रतिषेधो यथा श्राद्ध कटकानि च वाच्यरूपगौणत्वकारणत्वेन साधिता । सु. पृ. १०८३. । सर्वाणि विरसानि तथैव च न देयानि ।' पृ. ३१. गुणशब्दस्तथेति चेत् । ९.१।१३।३८।। * गुणवृत्तयः । 'अइल्स्वार्थाभिधायित्वम् , संघात:, दर्शपूर्णमासयो: निर्वापमन्ये 'अग्नये जुटं निर्वयामि परिकल्पना ।, तथा सोपपदा वृत्तिः, समुदाय- इति पठ्यते । सोऽयमग्निशन्दः विकृतौ नोह्मते सोऽपि प्रसिद्धिता ।।, वाक्यार्थो, ऽल्पप्रसिद्धिव, मेवाल्प. कर्मममवेतवचनः , उत हितन्यः कर्मसमवेतनननो- प्रयोगिता । अष्टावेतानिराकृत्य साविता गुगलक्षणा 'सो, इति विचारे पूर्वपक्षमाह । जुष्टपदायें जोषणे सादृश्यं नामम् । पते च तस्मिद्विसूत्रोक्तः सह नव गुणभूतोऽतिः । तद्वाचनः अमिशब्दः गुण यन्दः । गोणपक्षा द्रष्टव्या: वा. ३।२।१११ पृ. ७४९1 (1) सोऽयं गुणशब्दः तथा सवित्रादिशब्दवत् कर्मासमवेत. जहरस्वार्थाभिधायित्वम्- खाथै जहाति इति जह-वचनः इति विकृती नोहितयः । तथाहि , 'भनये जुएं स्वार्यः अर्यान्तराभिधायी च, तम्य भावः जहत्वार्या-निर्वामि' इत्यनेन सुष्टस्य निर्वाप उच्यते । न चेह मिधायि गुणिरूपान्या दिखार्थत्यागेन गुगप्पे पैगस्यादी रम्य निर्वापोऽस्ति । अजुधम् अद्यापि अमेवितं हि वृत्तिः गोगन्ने कारणम् । (२) संघातः । अग्न्यादि-निर्वतव्यम् । निपिगैव तत् जोषिष्यते । तस्मान जाति-पैगल्यादिगुणसंधातः अग्न्यादिशब्दवाच्यः सन् । समवेतवचनः । तस्यापि वचनमितरार्थ प्रयुज्येत जातिरहितगुगमाने शन्दप्रवृत्तिहेतुन्वात् गौण वकारणम् । निर्वापरतुन्यर्थम् । इति चेत् । (३) परिकल्पना । आन्या दिशब्दवाच्यस्य अमि यथा । दोपूर्णमासयोः 'धान्यमसि धिनुदि खादेः माणकादी अग्न्यादिगुगदर्शनेन कल्पना गोगत्व- | देवान् इति पदि मण्डलानावपति' इति भूयते । तम कारणम् । (४) सोपपदा पृत्तिः । माणवायुपपद- धान्यशन्दः समवेतवचनो न वेति विचारे पूर्वपक्षमाह । सदायम्य आत्यादिशब्दस्य पैनल्याटो वृत्तिः अलाख्या गुणवचनः धान्य शब्द: अष अमितः देवीगने गुग यात्। गुगलोरपदाधीनत्वात् गौणत्वकारणम् । (५) समुः। सोऽयं गुणउब्दी धान्यशन्दः, तथा न समोतवचनः इति 1 ·. गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायः १५९१ गुणमुख्यव्यतिकमन्यायः इत्यादीनि यजुर्वेदवाक्यान्येव । तस्मादिह अनुदाहरणम् । यते, ततः 'अङ्गगुणविरोधे च तादर्यात्' (१२।२।९।२७) तन केचिदाहुः । स्वरूपोत्पनिमानापेक्षया तेन क्रियते, इत्यनेन सह अपोनरक्त्य समधारणीयम् । इति न कारकहेवभिप्रायेणोपन्यास इति । सत्तु न शा-- ( वार्तिकमतेन ) यस्य मन्त्रस्य वेदान्तरे युक्तम् । एव सति हि उत्पत्तिविनियोगबगबलचिन्तैव | समाम्नानम् उत्पत्तिः, वेदान्तरे च विनियोगविधिः, तम्य क्रियते, न गुणमुख्यविरोधचिन्ता । तत्र च विनियोगा- किम् उत्पत्तिवेदनिमन्धनः स्वरः, अथवा विनियोगवेद- धीनत्वात् अनुष्ठानस्य तद्दलीयस्त्वम् इत्येप निबन्धनः इति संशयः । तत्र 'उत्पत्तेः पूर्वभाविन्यात् निर्णयः स्यात् । तस्मात् सामवेदशासायामपि कस्यां तन्निवन्धन एव हि । स्वरः प्रथमभावित्वाद् युक्तो, चित् अस्त्येषां विधि अत उदाहरणम्' इत्यपरे । नान्यो विलम्बितः ।।' नैतदेवम् । 'न खल्वाम्नान- तदा तु यजुर्वेदपुनः श्रुतेः मन्दं फल स्यात् । अथापि मात्रेण मन्त्रस्य स्यात् प्रयोज्यता । तेन क्रियत शाखाऽन्तरविधिवदाश्रीयेत स्वरदिकल्पश्च पूर्वपक्षे क्रियेत । इत्येवमतो वक्तुं न शक्यते । तेन तु क्रियते मन्त्रो यदि उदाहियेत । अनुदाहरणात्तु नैतदुपपद्यते । यस्मात् यत्र वेदे विधीयते । विध्यायत्तं ह्यनुष्ठानं तत्र उत्पत्तिविनियोगयोरेव गुणमुख्यत्वम् इत्ययमधिकरणमार- | चापेक्षितः स्वरः ॥' तस्मात् पारवत्तीयादेः साम- भ्यते । गत्र वेदा-तरोपन वस्तु वेदान्तरेण विनियुज्यते | वेदेन अक्रियमाणसात् अनपेक्षितत्वाच न तनिबन्धन- चत्र किमुत्पत्तिवेदधर्मः कर्तन्यः, उत विनियोगवेदधर्म | मुचैत्वम् । यजुर्वेदेन तु क्रियमाणत्वात् स्वरापेक्षणाच इति । उत्पत्तिपूर्वकचाट् विनियोगस्य उत्पत्तिवेदधर्मः। तदीपमुपाशुत्वमेव स्यात् । इति प्राप्ते, विनियोगवेदधर्म इति गृह्यते । कुतः १ सोम-पूर्वरत् इहापि प्रथमोपस्थितत्वात् मा. उत्पत्तेस्तदर्थयात् विनियुन्यमानस्य च स्वरापेक्षित्वात् । वेदस्वर एप ग्राह्यः इति प्रत्यवरथानात् संगतिः । सूत्रा- तदानीमेय यः स्वरोऽवगम्यते , स एव चोदितः , नोप- स्तु-गुणप्रधानयो पतिकमे धर्मविरोधे गुणस्य मुख्या- तिस्थः, तत्काले विधानामावात् । अथवा नैवात्र न्यति-त्वात् मुख्येन निमित्तेन वेदसंयोगः वेदसंयुक्तः स्वरः क्रमशब्देन बाधो विरोधो वा अभिधीयते, कि तर्हि ! | स्यादिति । आचार्यमते तु गुणमुख्यशब्दयोः उत्पत्तिः पभिचारः अन्यमान्यत्र च वृत्तिः । तेन एवं चिन्त्यते , विनियोगविविश्व अर्थः। यत्रोत्पत्ति विनियोगो म्यतिकन्ती , अन्यनोत्पतिः अन्यन वि-यमुदस्थमाधानं तदा साम तत्र रिम। विनियोगः, तत्र कतरवेदसंयोगो मवतु इति । तथैव । उच्चैरुपाक्ष वा गान , मु चैः शीघ्रप्रतीतितः।।, उ पत्ते- उत्पत्तिसंयोगे बिकल्पे वा प्राप्ते , विनियोगवेदसंयोगः | विनियोगोऽत्र प्रबलोऽनुतृतिर्थतः । मुख्यन्याने कर्तव्या प्राधान्यान् इत्युतरम् । अथवा एव चिन्ता । यत्र | नस्साद् गान उपागुता ॥ आधानम्यात्र मुरुपत्य गानम्य अन्यत्र च प्रधानम्, अन्यत्र य अङ्गम् , रात्र अस गुगवाऽथया । विनियोगस्य मुख्यत्वमु पत्तेगुगताऽस्विहा' कैन वैदेन यपदेशोऽस्तु इति । ततश्च तथैव प्रधानदेन भाट्ट-- याजुर्वेदिक आधाने सामवेदपठितानि चार- ग्यपदेशः इति निर्णयः । अम्मिस्तु पर्छ ' तद्ग्रहणादा वन्तीयादीनि सामानि अङ्गत्वेन श्रुतानि । तेषु मामवेदिक: स्वधर्मा स्यात् ' ( ३१७२४१५१ ) इत्येतद् बाधित्वा स्वरः सवेदनिबन्धनत्वात् श्रीप्रमुपस्थित , न तु प्रधानसमाल्यात एक एर प्रस्तो बितौ च कर्ता | प्रधाननिबन्धनो यादिका, मधानेकासापेशित- मामोति । अयं तु चोदकदलीपस्वात् भगवेदसमाख्यानवेन विलम्पोस्सिविरुवात् । इति शो, सागस्यैव फर्तुग्रहणं ततः स्वरोऽपि तथैव इत्ययुक्त प्रधानखाग्रहणम् । आधानम्य पदेन विधानात् अपु विल्म्मोम्पिति अतः उत्पत्तिविनियोगापेशव एप विचारः इत्पैम रपि मयं प्रधानाधित वात् धनीमानामत. तेनु गारिक म्याख्या गोमना। तथैव आधानोदाहरणं समर्थित माति । एवं उपश्चिम् । इति भाष्यकारः। यार्तिकसारस्तु यदि त गुगमुग्न्यन्यतिक्रमः अनप्रधानधर्मविरोधो न्याय प्रयोगविष्याधितम्य परम्प प्रपान भुतम्यारि अग्ने - ·गुणसवाय एप १६०० गुर्यनुगमगादीनां - • गुणममुदाय एल दिपादि दया, नाही- मनोररवात नायता । । अधिकारः उनीतस्य रिलक्षिी ये चित् । सम । गिम्यादी पारिता पूर्व सातादिवर्म' इति चिन्दी पर । मा. ६३२) रूपनायब उत्तरस्योत्पत्ते अनुमानिदयात् । मणि. ६०२२-२३ १.२२. गुर्थनुगमनादीनिमित्तावृत्ती आवृत्तिः ॥ ० गुगसामान्ययावा. चोदकं । पापन्ते । आधाराट् गृह्यमाणेषु व्या स्यात्, पुरुषार्थ- बातगालमेन' अत्र श्वेतः धज एव बोदफ-स्यात् । ६।२१०१३०॥ प्रामान तु य: प.भिन् क्षेत: यतः । वि. १०१२।३०. भाप्यम्-'गुगरनुगन्तव्यः अभिवादपितरम' गुणिनि गुणको रमते इति न्यायः । पार्थ. पृयया: प्रत्यु पेपः समन्वयम' इति । तत्र संदेहः साहस्री, ८४२. दिमागते प्रागवे गुरौ पृदयसि च यदुत्तं तत् पत. • गुण्यमानं न प्रश्पने इति मन्या चैतत् (गुम- , उप याने नातेति । आचारात् गृपमाणेषु मानं पुन,पुनरायमानम् ) 1 भा, ११११२७. तथा स्यात् पुरुषार्थरवात् इत्यधिकरणाविदेशः। तर य: • गुदाय प्रतिमिनियमोऽयं पाया अमीपोपीये पूर्वः पक्षा, स स पूर्व: पक्षः । प नचरः, 7 उत्तरः । पशो ( उग्याजेषु ) । भा. १२३४१४१८, गुदानां महत् या वार्थः, इति पूर्यः पशः । निमित्तवात् उपयाजमाधान पारणे समुपयः उपयाजगुदसमुचप-पुनः प्रयोगा, इयुत्तरः । न्याय; दयायः १ १२१४४८. गुदकाण्डस्य प्रतिपत्तिः सोम-- नैमित्तिकावात् प्रयवायपरिहार एप उपयद्रोमः अशीयोमीये पछौ । वि. १२३४४. गुर्पनुगमनादीनां वैधं फलम् , गुरुप्रीविस्नु भानुपतिक • गुरुरनुगन्तन्यः इत्यादि: स्मृतिः धर्म प्रमाणम् । फलम् । अत एवोत्तमानाः ( १३१२ पृ. १६६) भा १३१४१-२. . ' गुरुरनुगन्तन्यो: मियादयि गुर्गनुगमनादीना नैमित्तिकत्वात् अत्रियायां भवति तम्य' इति सातैनियमे उपनीतस्याधिकारः, नानुप-प्रयाय, करणे न भवति । दृष्टं च, प्रीतो गुरु. अध्या. भीतस्य । बि. २१६, . 'गुरुरनुग-तन्योऽमिवाय पयिष्यति इत्येवमादि निष्पयते । नियमाच अविमररि- अरय दृश्प्रयोजनरवेऽपि विलितत्वेन नियमापूर्वजनक- समाप्त्यर्षापूर्वसिद्धिः' इति । न्यायमुपायो च 'निष्पद्यते' त्वात् निमित्तावृत्ती नैमित्तिकावृत्तिः फतेन्या, न तु इति आनुपष्टिकत्वं दर्शितम् इति व्याख्यातम् इति इच्या पदसश अनुगममादिकम् । ६।२।१०. • गुरवातु (धमाकरगुरवः) सर्वज्ञानानो त्रियुटी- वि- ' यायाकाम्यमुतात्तिगुरोरनुगमादिषु ।, विषयन्तमङ्गीकुर्वन्ति । त्रिपुटी च ज्ञानात्मविषय स्थादाय प्रीतिहेतुत्वा, सिपमाटतोऽन्तिमः ॥' रूपा । मणि. पृ. १८. गुरोः अनुगमात् प्रीतो भाट्ट- चारप्रमाणके गुरुगमनादौ शिष्यानु- गुरुरध्यापयिष्यति । प्रन्यप्रन्थिमेदिनश्च न्यायान् परि- गमनादिपु आवृत्तस्यैवाचारमा दर्शनात् तन्मूलभूतभुती तुम्टो वश्यतीति । भा. १६३।११२ १६५, • गुनु- गुरुगमनादेनिमित्तत्व करनाऽवगतेः प्रतिनिमित्तमावृत्तिः । गमनादेः निष्पन्न विद्यैरपि अनुष्ठीयमानस्य दृष्टार्थत्वा- न च आचरितणामावृत्तेष्टविधया गुरुपीयर्थत्वेनार्षि योगात् अवश्यकर्तन्यताऽव्ययाऽनुपपत्तेः अरणनिमित्त- उपपत्तेनिमित्त प्रमाणाभावः गुरुप्रीवसायान्वरेणापि प्रत्यवायपरिहार्य यावसायात् , तस्य च अनन्यप्रमाणकत्वात् । सिदेः अधीतविद्येनापि अनुपानात् नियतानुष्ठानबलेन वेदालायसिदिः । मु. पृ. १२६. • गुर्वनुगमनादे- मैमित्तिकवप्रतीते: । यनु तन्त्ररत्ने शास्त्रेणैव सप्तमी- नैमित्तिकवात् अभिराम प्रयासः, करणे च न भवति । शतृप्रत्ययादिना निमिच यावगति. गुरुगमनादेरित्युक्तम् , हए च प्रीती गुरुरध्यापयिष्यति इत्येवमादि निप्पद्यते । ततिरूपशास्त्रसत्वे सूषकारोक्तस्य आचारप्रमाणकन्वाय वा. ११३।११२ पृ. १६६, . गुर्वनुगमनादीनामुप. अनुपपत्तेपेचितम् । . ध्येयम्।

·- गुणलोपन्यायः गुणलोपेच निर्वापस्य ( पवमानेटिषु ) सगुणत्वाय । ( अतो गुण- प्रतीयमानयात् योगादत्वम् । तथापि अमिहोनं होप्यते सोपामानात् अनर्थकमिदपविकरणम् )। उच्यते । भविष्य अनया इति न्युत्पत्या परमानेष्टिष्वपि अवयवार्धमगत स्कालनयास्तु भूतकालता न्याय्या । (कथम् १) विशेषणापानुपपत्तिः । न च भाविज्युत्पत्तेः पुरोडाश. अनित्यः संअन्धो भविष्य काले ( समाश्रीयमाणे स्यात् ।। कपालादो अगत्या अङ्गीकारेऽपि भाविनि प्रमाणाभावेन स हि-) कदा चिन्न स्थापि । पुरोद्धाशकाले तु । अन्यत्र तदनीकारे प्रमाणाभावात् भूतव्युत्पत्तरेव प्रती भूतस्य ( कालस्य ) भावः, एतस्मात् ( कारणात् तत्र आश्रितायाः इहासेमवात् विशेषणबाधोपपत्तिः । नहि भविष्यत्ता आधीयते इति विशेषः । चोदयति-पवमानेटिषु भूतन्युत्पत्तिा संभवति । तूणीहोमस्या अमिहोत्रहवण्यपि भूतकाल (पवमानेष्टयबसरे) नास्ति। कर्मान्तरत्वेन अग्रिहोत्र वाभावात् इति वाच्यम् । (परिदरति-) प्रकृती अशिहोत्रावणी बचनादस्ति । प्रस्तावपि रण्दपौर्णमाम्यामाधाने तददःक्रियमाणरोटिशा- या च (तन) भूतकाल्संबद्धा । इह चोदकेन न्वारम्भणीयमद्यस्ताल्पौर्णमासप्रयोगे भूतन्युत्पत्तेरसंभवेन ( प्राप्नुपती ) तथाभूता (एव) प्राप्नोति । न च । भाविन्युत्पत्तरेय आश्रयणीयत्वात् पूर्वपर्वग्यपि मानव सूत्रे प्राक् पवमानहविर्यः अग्निहोत्रम् ( अस्ति ) । तस्मात् | अग्निहोत्रहोमम्य पौर्णमाओवर विहितत्वाच्च । यस्तुतस्तु (विकृतिषु प्राकृती) न ( अस्ति अग्निहोत्रहवणी)। प्रोक्षणीशब्दवत् स्युडन्त पात् नैात्र कस्यापि कालस्य यत्तु पूर्णाहुत्यन्ते अग्निहोत्रम्, सः अपूर्व एव होमः । बोधः । अपि तु स्वरूपयोग्यतया होमसाधनन्धमायरोध: । (न मुख्यमनिहोत्रम् । जुया च तत् हूयते । तस्मात् । तच अतेऽपि होमे अस्त्येर । इति चेत्, पुरोडाश- अग्निहोनहवण्यभारात् युत्ता चिन्ता)। कपालन्यायेन (४।१।११) निर्वापाक्ये अग्निहोत्रसेपन्धि. सोम- पूर्व ऋतुपाज्याधरणादेः वैगुण्याभावात् श्रवण व तत्प्रयुतत्वावगतः न निर्माप: अमिहोत्रहवण्या: अनिवृत्तावपि हद वैगुण्यात् निर्वापस्य अकरणम् इति । प्रयोजकः । अतः राहदेव येनकेनचित् (पात्रेण ) उत्थानात संगतिः। निर्यापः । अत ए ' अमिहोत्रहवण्याऽमिहीन झोति' वि--- लुप्यते पत्रमानेष्टी निर्यापः क्रियतेऽयमा), इयत्र परिधीन परिदधाति ' इतियत् पुरोडाराकपाल- रुप्यते साधनाभावात् , तेन मुख्यो न लुप्यते ॥' न्यायामानात अग्निहोत्रम्य प्रयोजकत्याययते: आद्यामि भा-- या प्रकृती गुण विशिष्ट कर्म खतन्नविधिना होत्रप्रयोगे भूतम्युरपत्तेरसंभवेऽपि न अग्रिहोत्रहरणीमा । प्रयोगविधिना वा विहितम् , तत्र विकृती विशेषणीभूत. याज्ञिकास्तु आधानाङ्गसंमाराहरणका ले एवं पानाणा- गुणोपे विशिष्टलोपाद विशेष्यस्यापि कर्मणो लोपः। मुत्पादनात लपवेन भान्यमिहोपायथैव परमानेष्टि इति प्राप्ते, उच्यते । उपमारपृष्ठभावेन पदार्यानामतिः निर्वापादिक दुर्षन्ति । २६. देशात् सत्यपि विशेषणवा विशेष्यायस्य अन्याय. मण्डन--'गुगलगेपे च मुग्यं स्यात् ।' रात्यति च मक्ती विस्ती या विशिष्ट विषो शंकर- निर्यापो निर्गुणेऽपि घ(निर्गुणे विशिष्टय अननिरिनस्यात् विसरणबाधेऽपि पानी अमिहोपहयणीरूपगुणाभावेऽपि )। विस्तीवान विशेष्यलोः । अत एव प्रस्ती निर्वापा. गुणलोपे घ मुदयस्य । १०।२७६४ ।। नुगदेन अमिहोनहरग्या इवोषि कीर्वपति' इति निषा म्यात् इति पूर्वसूचादनुनते । तो 'अहि. पचने। विदिताया भी अमिहोपारमा परमानेटिए रोपवण्पा लागि निर्वपनि इति विदितम् । तनु धाने गिरोगामावेन अमेमवेऽपि ननिर्यापरः। पयमानैठिए प्रामम् । परन्तु नद्यारि अमिहोयम्य पार, ननु अनिमावीमन्दम्य गवगवलेन सैशा- तेन मासि परमानेष्टिषु अमिहोत्रदयगी । सरमाये न कापगते: अमितोत्रस ततः पूर्वमारणेऽपि कपमनिहोत्र निर्मागे र तम्यो विगुग मान हल पूर्वर उगो मो ही धस्स तानु पाप । अनुमा मापसर्पयानि शिशान्तमार : गुगगेपेकी मुग्धम्य किया मान । मो. फो. २०० पात, ·गृहमेधीयं नाम गृहमेधीये आग्यभाग विहितम् । वि. १.१९. . गहमेधीयं नाम वर्मा- खसजातीयप्रतिपस्यन्तराणां शेषकार्यागां नियत - न्तरमेव , न तु विकृतिः । 'आज्यभागो यजति । इति यामिति प्रयोजनप्रतिपादनम् ।। तु तत्र अपूर्वमेवाङ्गम् । फे. १०१७१९. गृहमेधीयस्य स्विष्टक्षति भक्षप्रतिषेधः स्यात्, तुल्यकारण. अपूर्वत्वज्ञापनार्या आज्यभागपुनःश्रुतिः । सु. 2. स्यात् । १०।७।११।३५ ।। ९३९. . गृहमेधीये आफ्यभागी अपूर्वविधानात् | माप्यम्-- अखि गृहमेधीया । तपोऽर्थः सम. वर्तभ्यो 'अनये स्विटरते समपद्यति' 'इडामुरहयते' धिगत: अपूर्वो गृहमेधीय इति । तत्रेदमामनन्ति अनि इति विधानात् स्विक्षो अपि कर्तन्यावेव । तथा सिष्टतं यजति । इति । तयेदं सदिह्यते किमन्येषां च यावदुक्तं कार्यम् । वि. १०७.१०. • मेधीये शेषकायांणा भक्षणस्य च परिसंख्यापकः स्विष्टकृच्छन्दा, 'आत्यागी यजति । तत्र अतिदेशातपोः आज्यभागयोः उत नेति । आह, ननु अपूर्वत्वात् हमेधीयस्य नैव अनुपादमायोजन इत्याधः पश) } आनष्क्यपरिहाराय शेषमा विद्यन्ते । अत्रोच्यते । पूर्वान् गहमेवीय इति उभयत्र विहितयोः आज्यभागयोः अभ्युदपकारित्व । कृत्वाचिन्तेयम् । पूर्वस्याधिकरणस्य प्रयोजनं चिन्त्यते । पत्पनया प्रकृतिवत् इत्यं कर्नन्यम् इन्युगदेवातिदेशान्यो । यदि परिसंख्या भवेत् , आज्यभागाभ्या यागाः परि- संदत्य विधिः इति द्वितीयः । उमाभ्यां विधानस्य संख्यायेरन् , नान्ये इति । इदमपि प्रयोजनं भवति । भदष्टापन्यापते: ' आज्यभागी यजति यज्ञतायै ' इति । खिष्कृच्छ्यणेन शेषभाः किं परिसंख्पायन्ते नेति । च स्तुतिदर्शनात प्रकृतगृहमेधीयस्तुत्यर्थमिति तृतीयः । किं प्रासम् १ स्विष्टकृति ध्यमाणे परिसंख्या स्यात् भक्षा- गृहमेधीयविध्येकवाक्यस्वाभावेन त प्रशंसाऽर्थवायोगात् थाम् । कुतः १ तुल्यकारणत्वात् । तुल्यं हि कारण स्विष्टकृतो • यजतायै ' इति माज्यभागस्तुतिमवीते: अनन्यपरं भवाणां च । उभयमपि शेषसंस्कारार्थम् । तत्र वचनादर्य पुनःप्रवणम् आज्यभागधर्मकर्मान्तर विधानार्थमिति शेषसंस्कारो भवति नान्यः इति प्रतिषिध्येरन् भक्षः। चतुर्थः आज्यभागशब्दस्य धर्मलक्षणाऽर्थत्वापत्तेः कर्मा- अप्रतिषेधो श, दर्शनादिडायां स्यात् । ३६।। न्तरविध्ययोगात् अतिदेशेन आज्यभागयोः प्रपाजादिषु च पातेतु आज्यभागपुनःश्रवणम् अन्यपरिसंख्याऽर्य मिति भाष्यम् -- यथैव स्विष्टकष्ट्रवणे अन्येषां शेष. कार्याणामदर्शन मिति शेषमक्षा न सन्ति इत्युच्यते । एवं पञ्चमः । चोदकपात: प्राथम्पात् फलतः परिसंख्याऽनुप. पने विदोष-वापरिहारान् उपदिशाज्यभागवर्जमतिदेशः भक्षणदर्शनात् भक्षाः सन्तीति गम्यते । दर्शनादर्गमयोश्च दर्शन प्रमाणम 1 किं तद्दर्शनम् !'इडामुपद्यति' इति । इति पाठः । अखण्डकरणोपकारातिदेशद्वारेण युगपत् सर्धपदार्थप्रा: तर्जनपक्षस्य तृतीये 'चोदनाऽर्थकारात्तु उपक्षानं हि अनुसापनम् । तत् सति भक्षणे भवति नासति । तस्मान्न प्रतिषेधः । मुस्मविप्रतिषेधात् प्रकृयर्थम् ' ( २१६१८) इत्यन निराकृतत्वात् आग्यभागयोरेव अतिदेशोपसंहारः इति प्रतिषेधो वा, विधिपूर्वस्य दर्शनात् । ३७ ॥ सप्तमः । अनिदेशस्य कन्वर्थपदार्यविशेषगोचरत्वेन भाध्यमू-- प्रतिषेधो वा । तुल्यकारणेन है 'सामान्यविधिरपष्टः महियेद विशेषतः' इत्युपश्यतेन आनुमानिक बाध्यते । अथ यद्दर्शनमुक्तम् , सेहारयोग्यत्वात् ससममपि पक्षं निराकृत्य क्लसोपकार- उत् विधिपूर्वस्य भवस्य भविष्यति । एवं हि थाम्नायते प्रास्ताज्यमागनिगासवेन भतिदेशभावात् गृहमेधीयस्य ' अयेहामेवावधति, न प्राशियमुपहूय ( इहाम् ) अपूर्ववज्ञापनार्यमिदं वचनम् इनि सिद्धान्तो वक्ष्यते । सानाति । इनि , तस्य दर्शनम् । कृत्याचिन्तायाः प्रयोजन दशमे ( १०१०१९।२४-३३) सु. १०६, न कम्यम् । पूर्वाधिकरणस्य हि तत् प्रयोजनम् । न च गृहमेधीये आज्यभागपुनःश्रवणस्य परि- प्रयोजनम्य प्रयोजनमुच्यते । यत् प्रयोक्तव्यम् , सस्य संख्याऽयंत्यमिति पश्चमे पक्षे स्विष्टकच्ट्रवणमपि प्रयोजनम् । तच पूर्वाधिकरणम् । . .

·गुणवचनानां गुणविधिः १६७-१६८. गुणवचनाना शब्दानामाश्रयतो लिङ्ग- कानामेव स्तुतिः इति विधिस्तुत्या वैयधिकरण्यपरिहारात् । वचनानि भवन्ति । महाभाष्ये । विशेषणाना चाजातेः 'परा. ४४।२ 4 गुणवादसूत्र (गुणवादस्तु १।२।१। (पा० ११२१५२) इति मूनं ययाश्रुतं प्रत्याख्याय १०) तसिद्धिसूत्रसिद्धायाः गोण्या वृत्तः स्तुन्युपयोग- विशेषणशब्दस्य गुणवाचित्वाभिप्रायेण 'गुणवचनानाम मात्रकथनात् न पोनरुक्त्यम् । को. १।४।१३१२३ (शब्दानाम् ) आश्रपत्तो लिङ्गवचानि भवन्ति' इत्से-पृ. २६९. तदर्थकत्या व्याख्यातत्वात् (नि.श्यमामन्याह इति) ॥ गुणविधानं वाक्यान्तरस्येन विधिशब्देनापि याश्रयतो लिङ्गमुपपन्नम् । यद्यपि शाब्दिकैः गुणविशिष्टा- भवति । इन्द्राय राजे सूकरः' इति यथा । भा. भिधानदशायामेव आश्रयतो लिङ्गवचनप्राप्तिर्व्यवयिते , ४१३।६।१३, • अविहिते कर्मणि गुणविधानमनर्थ- न तु केवलगुणाभिधानदशायाम् , तथापि गुणशब्दाना कम् ॥ १।४।१।१. गुणविधायकमाख्यातम् ' ब्रीही. विशेषणशब्दत्वात् गुणविशिष्टद्न्यामिधाने वचनेन विना. नवहन्ति ' इत्यादि । वि. २११६. ऽपि विशेष्यभूताश्रयराचकशब्दान्तरसामानाधिकरण्येन • गुणविधिः अर्थवाद: 'सृष्टीरपदधाति ' यसत. लिट्रवचनप्रातिसमवात् इदं सूत्र वाक्यसंस्कारपक्षे अनु- ( दशेट का उपदधाति ' इति मृष्टयधिकरणे सोमेश्वरः । पादकं स्यात् । तस्मादस्य सूत्रस्य विधायकत्लसिस्यर्थे । बाल. पृ ५४. केवलगुणाभिधानदयायामपि विशेष्यभूतात् आश्यतो गुणविधिस्तु न गृहीयात् समत्यात् ।। लिङ्गवचने भवतः इत्यनापि तात्पर्य वक्तग्यम् । सोम. | ३४६१८॥ ९।२।१०. (अत्र केयट:- पदसंस्कारपक्षे वाचनिक ज्योतिष्टोमे आतिथ्यष्टौ वैष्णो नवकपालो भयति' मेतत् । यदा तु वाक्यसंस्कारः तदा अयमनुवाद एव । इति श्रुतम् । राजसूये च पूर्वस्मिन् मिसयुक्त । वैष्णव आध्यविशेषस्य पूर्वमेव प्रक्रमे विशेषणानामपि तन्निध- त्रिकपाल: । इति श्रुतम् । तर विसंयुक्तगतवैष्णशब्दः स्वात् तगतयोटिसंख्ययोः सिद्धत्वात् इति ) | आतिप्यागतवैष्णवधर्माणां प्राइको न वेति विचारे ० गुणवचनताऽपि अषणाऽऽदिषु दृष्टा । व्यक्ति सिद्धान्तमाह । तुशन्देन माहत्यपूर्वपश्वस्य निरारा: वचनता उद्धिदादिषु । बृहती. पृ. १२४. . गुण- सूचितः । गुणविधिः राजसूयगतपूर्वनिसंयुक्तगतयेणार पचनशब्दश्च द्वन्यप्राधान्ये वर्तते वैयाकरणानां गुण- शन्दः गुणं विष्णुदेवतासंयोगं विदधाति । स आतिथ्या- मुक्त्वा गुणिनि वर्तमानावात् । नहि वैयाकरणानां वैशे- | गतवैष्णवधर्मान् न ग्रहीयात् समत्वात् । समो हि पिकवन गुणाः परिसंख्यायन्ते । कि तर्हि अङ्गाङ्गिमावा- | अयमातिथ्यायां विसंयुक्त च । यथा ता विष्णुदेवता पेक्षया गुगगुणिन्याहारः । या. ३।१६९२ पृ. ६८५. विदधाति एवमत्रापि । तस्मात् विसंयुक्तगतवणशब्दः गुणवाक्यानामन्योन्यान्वयायोगः सु.पृ. १४८७. आशियागतवैष्णवधर्मागां नातिदेशकः । प्णानाम्नान 0 गुणयादः अर्यवादः प्रमाणान्तरेण विरोघे सति धर्मातिदेश इति सिमान्त: । फे. "विरोधे गुणवादः स्यात् ' । यथा- 'घूम एवार्दिवा ० गुणविधिः न आमेय- ऐन्द्र- वैश्वदेवधन्दा, सिन्तु दशे नानिः' । बाल. . ४८. • गुणयादा हि माझगादिस्नुत्र्याः आमेयो चै बामणः, ऐन्दो राजन्यः, प्रमाणान्तरपतिपचिवलेन उपजायन्ते । शुहती. पृ.:.१. यो वैश्वदेवः' इति । वि. ११४१४. . गुणविधिः मन्म: • गुणपादस्य फर अन्यत्र प्रशंसा । अत्र तु गुण-दर्भः स्तुगीत हरितः मुगः' इति । पाल. 2. ६४..पत्र धारूप्यादिवत् प्रतिनिमित्तम् (अपसोपा अन्ये । तस्मिन्नर वाक्ये गुपिनमुपार्य गुणो विधीयते, स्त्र मरति इत्यादी)या. १२२२३-४. गुणविधिः, यथा 'दमा जुहोति', 'शरमर गरिमपति' * गुणवादस्प्रेण अर्थवादाधिकरणे (११२।११.१८) इति । या. १३८०२२ पृ. १५५८, मादयो दि 'आपो २ शान्ताः' इति अभिनसुतिद्वारेण अर-अयन्तस्ठाः, ते स्वार्थमशीयान्तः समानाधिकारम- ·- . गृहमेधीयाज्यभाग १६०४ गृहमेधीयाज्यभाग अपियाऽऽग्नेयवद् द्विशब्दत्वं स्यात् । २५!! } स्यात् । तस्मात् अनुवादमात्रम् इति अध्यवसात यम् । माध्यम् -- (द्वितीय पक्षमाह-) यदि हि मनु अनुवाद: अनर्थक; । नेत्युच्यते । अर्यवादायन एतावदेव अन्य सामर्थ्य गम्येत उदितमनुपदितुम् , भविष्यति ' आज्यभागो यजति यातायै ' इति । यदेवत् ततोऽस्प नान्योऽर्थ: स्यात् । अप तु अन्यदपि कर्नुमरय प्रतिरत् करोति, तथा कुर्वन् आज्यमायो यक्ष्यति । सामर्थ्यमस्ति, तत. कथान्तरशदान मातीति । अति म यज्ञता संपन्स्यते इति । च सामध्ये चोदकेन अनेन च दाम्या संहत्य एकोऽर्थ दुप-- 'अमे आवह ' इति आवाहननिया प्रति उच्यते । गृहमेघीयो हि मति प्रतियत् , अमिः कर्ता । तस्या च न शायते क: आवोदन्यः (इति)। सापम् आज्यभागी ‘यजति' इति । प्रस्ताविदं वन' भनिम् । इति निदिश्यते विञ्चित् आवोढव्यम् । अयते । आज्यभागी यजत्ति (इति) । एव प्राकृतेन तम एतौ भिन्नार्थी शन्दो एकः र्ता , अपरः कर्म । यागेन स्ववार्य करोति इति । इह पुनः आज्यभागौ । इह तु चोदकेन आज्यभागो (प्राप्यते । प्रत्यक्षेणाति यति इति स प्रकार: अतिदिश्यते , एवम् अनेन (आन्यभागो एव), तत्र एवार्यों द्वापि बाब्दी प्रकारेण यागः स्वकार्ये करोति । यया द्वाभ्यो शब्दाम्या (पुनरुक्तो स्याताम् ) । यदपि उच्यते , चौदकनियम एकोऽर्थः उच्यते आशेयवत् । आगाइने 'अमिमम । करिष्यति आग्यभागभवणम् , निपतिवत् इति । भावह ' इति य एवं संबोध्यवे स एवोच्यते आत्मानमावह तदपि न ( युक्तम् ), औदनशब्दस्य (गृहमेधीयो- इति । यया या 'एष दण्डः, दण्डेन प्रहर' इति द्वाभ्यामेक । पत्तिवाक्ये ) श्रुतत्वात् , स एव ( औषधद्रन्यकत्यम् ) एय दण्ड उच्यते । एवमिहापि मारतो आग्यभागो साश्यमापादयन् विध्यन्तनिपलं करिष्यति, निर्वपति- यति इति विकृती अपरेण आज्यभागवचनेन तदन्त । शब्दे तु ( युक्तं विध्यन्तनियमार्यत्वम् । सभ हि) गहमेधीयं करोति इति वाक्य पूर्यते , न यागान्तर नान्य. शन्दो विद्यते ( यो विध्यन्तनियम कुर्यात् )। चौद्यते, नापि चोदकपातस्य अनुवादमात्रमिति । तसात् इह ( भानस्यात् ) म दाम्पामेकोऽर्थो टुप् -- अगत्या अनुवादाश्रयण कल्प्येत । अस्ति गम्यते इति युक्तम् । किं तर्हि ( युत्तम् १ ) प्राकृत- चान गतिः । (गतिमाह-) यथा ( सोयें चर निर्धरेत् । विधिस्तुन्यर्थोऽयम् ( माकृतस्य विषैः विधायाः प्रकार- इति ) निर्वपतिशब्दः श्रूयमाण, दर्शपूर्णमासविध्यन्तं स्येति यावत्, स्तुत्यर्थः अयमित्यर्थः), ईशोऽयम् नियमति (पुन,अरणातू), एवमान्यमागो (श्यमाणो) । (दापौर्णमासिको विध्यन्तः ) शोमनः, यदन आग्य- ऐष्टिकविध्यन्तं नियमयत: । ( तयाहि, ) सादृश्येन भागायपि (स.) तो च यत्तापत्तये, (इति-) विश्यन्तो नियम्यते न च ( आज्यमागाभ्यामन्यत् लिग अनेन द्वारेण स्तुतिः । गृहमेधीयस्य ) सादृश्यकारणमस्ति । (वस्मात् चोदक अधिक थाऽर्थवत्त्वात् स्यादर्थवादगुणामा नियम. आध्यभागवणान ) बचनादविकारे, तेषु हि वादय श्यादपूर्वत्वात् । नवा शब्यक्त्यात्। २६॥ भाष्यम्-- (तृवीय पचमाह-) धारान्दः पश भाष्यम्-(चतुथै पशमाह -) अथवा अधि- स्यावतयति । नेतत् आमेशाराहनेन तुल्यम् । तर हि यो. कर्मान्तरयो, उत्पतिः, नानुवाद इति । आन्यभागी 'भने आवर' इत्येत्तावता मागोटा अग्निवक्त:, / अब जियेते एवेति । किं ताई १ उपदिश्येने यागी मात्र 'अनिमाह' इत्येतावता वोढम्यः भमि. उच्यते ।। कर्तव्यो इति । कुतः १ अनुवादमात्र हि अनर्यकम् । न ताम्यामेकोऽर्थः प्रियते । इह प्रतियत् । इति पदयात्वात् न दाम्पामेकं पम उच्यते । अय रसात् एवेनेय वचनेन आयमागता अवगम्यते । पुनः न अर्थवादार्थता , गुगार्यता, विकारार्थता वा भवतीनि! आज्यभागी पति । इति कृतकर शस्त्रभनयंक । उग्यते । अयंवादशमीनात् नार्थवादार्थता । ननु अय .

·गुणाभिमुख १५९९ गुणसंस्काराः काइयत्वम् । न च सम्यग्जरणवत् तृप्त्यनुकूल यापाररूप- | गणिनः एकवे उपसंहारः एकर संचय, कर्तव्यः । इति भवणास्पादोपकल्यम्, 'असं मायति' इति वचन- गुणोपसंहारो नाम.) | " गुणोपसंहारन्यायेन विरोधेन तत्कलानाऽनुपपत्तेः । अत एव तृप्तेर्भश्चगेन । द्वारसमुच्चयस्य स्थापितत्वात् । अद्वैत. रा२।५००. अजननात् तस्याः स्वर्गवन-यल्पमात्रेण प्रकाश्ययोपपत्ति। • अभवणं श्रयणानुसारेण नेयम् इति गुणोपसंहारन्यायेन अतश्च लिङ्गविनियोगासंभवात् सत्यपि आख्यातदयस्य | दूपयति । न्यायनि. २।४।१।१ असू. . उद्योगपणि खतो निराकाङ्क्षवे इतिकरणाध्याहारेण तृप्यतु इत्येतदर्थे । सनत्सुजातीये भाष्यकारादिभिाग्यातान् संपतितन. भक्षयामीत्ये भरमौकवाक्यता प्राप्य वार्थविशिष्ट-पुस्तकेषु च स्थितान् पाठान् शोकांश्च गुणोपसंहार- मक्षणप्रकाशकायमेव अङ्गीकर्तव्यम् । स्वार्थश्च अत्सा | न्यायेनैकीकृन्य व्याख्यायते । नीलकण्ठः १. लि. तृप्तिरेव, तत्प्रकाशनाश चादृष्टार्थत्यम् । अथरा लगया वयंपकरणस्यापि पराशरस्मृतौ गुणोपसंहारन्यायेन अनु- भधणस्तुतिः । सर्वथा न लिङ्गाद्विनियोगः । कर्षणस्य उगत्यात् एतद्विषये आदित्यपुराणानुसारिण्येय मण्डन-मन्द्रादिरेका सलु मक्षमन्तः ।' व्यवस्था युत्ता। सना. घ. प्र. विवाहप पृ. २७. शंकर-~' भवमन्त्रेऽविभामः स्यात् । * गुणाभिमुसं गच्छन्ती इतिकर्तव्यता धात्वर्थ- * गुणोपसर्जनप्रधानन्यविवक्षाया दन्यशन्दस्य मुखप्प न समोति गन्तुम्, इति धापर्थमुसे तावत् । गुण्युपसर्जनगुणविवशाया गुणराब्दस्य प्राधान्यात् तदनु प्राधान्यात् तदनुरोधेन द्रयशन्दसामानाधिकरण्परत पतति । वा. ३१६।१६।४३ पृ.१०६९. रोधेन गुणशब्दसामानाधिकरण्यं फादाचिकमविरुद्धम् । 'गुणादीनां स्वसंबन्धात' इति धार्तिकोक्तन न्यायेन इन्द्रियगास्यस्य दधिहोमान्वयकारिवाक्य कवाक्य- सु.पृ. १४२३. त्याभावात् नेन्द्रियवाक्ये राकारितहोमान्धयरहणम् । . • गुणशन्देन एतेन (अरुणाशन्देन) कारका- पृ. ८५० ।' गुणादीनां वसंपन्याद् ग्यवधिः स्यान् भिधानमविरचितम् इति द्न्यमगिधातुमिष्यवे, तदा परस्परम् ' | गुणादीना च परायावादसंबन्धे सति प्रातिपदिकार्थस्य अव्यतिरेफः इति प्रथमा विभक्तिः एपेनापि यहितानाम् अननुपट्टान केन विदेकनाक्य-प्राप्नोति । नहि तृतीयान्त. तमभिवबन्धं शमोती यस्तम्। चमति इति न दप्नेन्द्रियकामस्य' इत्यत्र ‘दना जुहोति' मा. ३।१६।१२ पृ. ६८५, . ट्रन्यगुणशन्देभ्यो इत्येतदुपतिष्ठते । या. रारा॥२५ पृ. ५४१. ट्रन्यगुगप्रत्ययो न भावनायाः, अतस्ते न भासदाः । • गुणात्तिः प्रधानानुरोपेन उचितेर । सु २१ पृ. ३७२, ० गुणशब्दस्य अत्र (गुगा- पृ.११३३. भावात् ३१२१७ सू.) सामर्थ्य रानियात् छामर्य 4 गुणोपसंहारन्याय. । ' उपसंहारोऽर्थामैदान सम्पनं गोगशन्देन उक्तं भाष्ये । सु १०९", विधिशेषरत् समाने च।' रास्. सर्व विशा • गुगशब्दानां बीयापित्यायोगान् नात्यधिकरणो- नानामन्यत्रोदिताना विद्यानगुणानामन्यत्रापि समाने विशाने । दाहरणत्यम् (पेचिन्मतेन)। पार्तिकमते तु गुगमगामपि उपहारो भवति , अमेिदात् । य पा हि पा | अवान्तरमेदाम्युपगमान् उदाहरणसमस्येव । 2. २३१. गुगानाम अर्थः विशिष्टविनोका, रा • गुणशेपाधिकरणम् । गुगम युवाहरग दरम्यम् । थे, अन्य 1 उमपत्रानि हिवदेव एक विज्ञानम् । बरसात् २।२।१२४. दरसंहार । विशेषरत् । पथा हि विधिशेषाणाम् • गुणाति येषु नियमविधानायो । भा. १४॥ अमिरदिपांगा तर एकममिहोत्रादि कर्म मयंत्र १०२५. • म्यगुणसंस्कारा पानं पाग भी इति अमदात् सरसाम, एमिहापि । शोमा । नियोगत शेषभूना. रायरि मादानि मी मोरो, (गुगाना रिमान शादिभेदेन भिनानामपि नारित हरामियो। पा. १६.६६४. - एस ·-- गृहमेधीयाज्यमाग १६०६ गृहमेधीयाज्यमाग शल्पिता भविष्यति । तस्मात् चौदपेन अगृहीतौ । गृहाति विकृतिः । वे च (प्रकाराः) अपेक्षिताः, भाज्यभागी गृहीतो पति । आह, परमात् इदं गौरव. शास्त्राणि पदार्थाच अनपेशितानि व्याहितानि च। माभितम् । यदि हि प्रत्यक्षमाज्यभागौ न गृहीतो (चशब्दात् अयोग्यानि च ) । तस्मात् वृत्स्नं ( अङ्ग- स्याताम् , चोदक एष हो दानुयात् ग्रहीतुम् । प्रत्यक्ष जातं) चोदकः प्रापयति। वचनेन चोदकमहणाशक्ती गौरव ति प्रपोजनमिति । वथा तन्मणे स्यात् । ३२॥ उच्यते । न गौरवस्य विश्चित् साधु प्रयोजनम् । न तु भाध्यम्-(सप्तमं परमाह-) अय यदि उच्येत गौरवेण यत् कृतम्, तत् न कृतं भवति । गौरवस्य तु ज्यभागावेव चोदयेन गृहीतो । प्रतियत् गृहमेधीयो दोषोऽस्ति । न तु दोपेऽपि सति चोदकः आज्यभागो । भवति । कगम् ! आज्यमागौ यजति एवमिति । यथा गृहाति । य: परिहारेण पथा ग्राम गच्छति, परिहार सप्तदश सामिधेन्यो मरन्ति ' अम्वरकल्पाऽऽदिषु इति दोगमको प्रामोति , न तु प्राभगमनं न भवति । तस्मात् । पास्यशेषात् नान्यामु अष्टिषु साप्तदश्यम् । यया शिशपा- अग्रहणात् आज्यभागयोहणमिति । मानय वृक्षम् इति नान्योऽपि वृक्ष आनीयते , शिशपैय टुए -- प्रत्यक्षेण आश्यभागो (गृहमेधीये) प्राप्येते, वृधशन्देन गृहीता भवति, एवमिहापि चोदवेन आग्य अन्यानि (तु ) अङ्गानि चोदपेन । ननु आज्यभागा- | भागाव गृहीतो इति द्रष्टव्यम् । एवं प्राले , ब्रूमः यपि ( चोदकेन ) प्राप्नुतः । सत्यम्, प्रत्यक्षेण (तु) तथा तद्महणे स्यात् । तुल्यम् अमदणेन तद्ग्रहणम् । शीघ्र प्राप्तिः, विरचिता चोदकेन । तस्मात् आज्य ! पृथक् पदापिक्षिणि चोदके स्थात् धग्रहणम् अन्येषा- भागवर्जम् (अन्यत् ) चोदकः प्रापयति । एवं च । मङ्गानाम् । प्राकृतापूर्वापेक्षिणि तु नैतत् उपपद्यते इति । कर्मान्तरमपि ( परिसंख्या न वियोपा) न भविष्यति । दुप-- ( यद्यपि उत्तरो मन्यः आनन्याश्रमीये 'न न, तुल्यत्वात् । ३१ ॥ तुल्यत्वात्' इति सूत्रान्ते एव मुद्रित;, तथापि तन्त्ररत्ने भाष्यम् -- नैतदेवम् । यदि हि चोदकः पृथक्- 'तया तद्ग्रहणे' इति मूत्र पठित्वैव उत्तरो प्रन्यो पृथक् प्राकृतान् पदार्यान् अपेक्षेन तत्र आज्यभागौ न्याख्यात । तस्मात् तन्त्ररत्नानुसारेण अनैव तं टुप्प्रन्य गृहीतौ इति वा तो नापेक्षेत, अन्याय ग्रहीयात् । निवेशक्षामः )। न तु असो पृथक्या पदार्थानपेक्षते । किन्तु प्राकृतम ( नयमाशड्का मा भूत् आग्यभागाथै पुनर्वचनं पूर्वमपेक्षते ' यत् तेन , तद्वत् मनेन ' इति । तस्मिन् | चोदकादेव सिदत्वात् । उपसहाराय तु भविष्यति इति । अपेक्ष्यमाणे आज्यभागवताऽपि अपेक्षिता भवति । तत्र अश्रोत्तरम् ) नमापिल्लात् नोपसंहारः इति । ननु एतदेयमागइति 'कृतकर शास्त्रमनर्यक भवति' इति । सामान्यस्यापि विशेषेण उपसहार: संभवति । एव तदि तस्मात् अन्यरो: तुल्यत्वात् न चोदकेन अगृहीतयोराज्य अनश्वोदकः।( प्रत्यक्षेणैव आज्यभागसिद्धेः नोए. भागयो. ग्रहणम् इति । संहारो युक्तः इति मारः)। टुप - यदि विकृतिः शास्त्राणि अपेक्षेत पदार्थान् अपूर्वा तु दर्शयेद् , ग्रहणस्यार्थयत्त्वात् ।३३॥ वा, तत: आज्यमागो न प्रापयेत् (प्रत्यक्षाम्नानान् । भाष्यम्- (सिद्धान्तभूतमष्टमं पधमाह-) एप न त्वेवमास्त) किं तर्हि (विकृतिः) प्रकारम् (यागगत नाई अपूर्वो गृहमेधीयः । कुतः । प्रहणस्य अर्थवयात् । म्यापारविशेष) अपेक्षते । स च एक: (प्रकारा, न एव ग्रहणम् 'आफ्यभागो यजति' इति अपवत् पक्ष्य. ) प्रकारापेक्षाया प्रमाणमस्ति, न शास्त्रापेक्षायाम् ! | भविष्यति । पूर्ववत्त्वे नत् अनर्थक स्यात् आज्यभागाम्या ( सनिधिमाह-) सौर्येण साधयेत् । कथं १ मादृश्येन । प्रत्याभूतान्या गृइमेधीयो निराकाहो न चोदकेन अन्यानि (प्रथमं तावत् ) आमेये बुद्धिर्भवति (न पदार्थेषु), अगानि गृझावि इति । यस्यां तु विकृती अपूर्व निविदा आग्नेयेनापि प्रकारा: (खसमवेता. उपस्याप्यन्ते ), ठान्मुक्तम, तेन सह एकवाक्यताम् अगवा प्रावृतानि - ·गुणशब्दस्तथेति चेत् १५९७ সিদ্বানালন্নাৰি शाक्यानामपनादौ नोहितन्यः । सतुपेषु हि धान्यशब्दो | ५६।२, * गुणानुसारेण प्रधानसंकोचायोगात् । इन्द्र- वर्तते । न तण्डुलेषु निस्तुषेषु इति असमवेतवचनत्वं पीताधिकरणन्यायोऽयम् । ४३५१. बोध्यम् । इति चेत् । ७ न च क्रियामानं निष्कृष्य गुणान्तरं विधातुं न, समवायात्। ३९ ।। शक्यते इत्युक्तं वैश्वदेवाधिकरणे । ( १।४।१०) । वा. दर्शपूर्णमासयोनिपिमन्त्रे ' अमये जुष्टं निर्यपामि । २।२।९।२३ पृ. ५३५, * गुणान्तरोपजननेन यज- इत्यत्र अग्निश-दः न असमवेतवचनः, समवायात् । मानस्य फलग्रहणयोग्यता भवति । तन संस्काराः गुणा- कर्मणा विधिविहितस्यानेः समवायात् संबन्धात् संबद्ध-न्तरमुपजनयन्ति । ३२८।३।९. स्वात् । न च एतेन वाक्येन जुष्टस्य निर्वाप उच्यते । * गुणाभावात् । ३१२१३१७ ॥ अवघाते हविष्का- किन्तु निर्वाघिण जुष्टकरणमुच्यते । जुष्टमित्यस्य अभि- स्पलीगतहविःसंपत्तिहेतुत्वलक्षणगुणयोगसंभवेऽपि आहा- रुचितमित्यर्थः । ॥ रुच्यर्थानां पीरमाणः' इति अने: नामन्त्रणविभक्तिप्रेषविषयत्वलक्षणाभावात् हविफुपाति- संप्रदानत्वाच्चतुर्थी । अभिरुचिश्च दास्यमानपुरोडाश- पदिकस्य गोगसामर्यसमवेऽपि संबुद्धयाख्यातपदयोः प्रकृतिद्रन्ये निर्वापात् प्रागपि अमेरस्ति इति भूतार्थक- गणम्यापि सामर्थ्यस्य असंभवात् सकलमत्रविषय राय कपन्ययस्य भानुपपत्तिः" इति कुतूहलम् । अतः वचनस्य सकलमन्त्रसामध्ये विना विनियोजकत्वाशक्तेः अनिशब्दः समषेतवचनः सौर्यादिविकृती ऊहितम्य इति मन्त्रविनियोगः न संभवति इति सूनार्थः । इविकृपाति- सिद्धान्तः। अथवा । दर्शपूर्णमासयोः 'धान्यमसि । पदिकस्य अवधानप्रकाशनसामध्येऽपि एहि इत्यस्य तदेक- धिनुहि देवान् इति दृषदि तण्डुलानावपति' इति धान्य- वायत्वमाधापत्तेः पल्यालानाङ्गत्वपक्षे च लिङ्गवाच्योः शब्दो न समवेतवचनः विकृतो नोहितव्य इति यदुक्तं । दूयोरपि अनुप्रहसंभवे वाक्यबाधापत्तेः एकस्य पञ्चस्य तन्न । ब्रीहिवाचकस्यापि धान्यशब्दस्य तद्विकारत्वात् अनभ्युपगमनीयत्वात् लिनेनापि अवघाताङ्गता न युक्ता तण्डुलेषु समवायात् । यथा कोट्कणेषु ' शालयो । इति वा सूत्रार्थः। सु. पृ. १०९५. भुज्यन्ते' इति सतुषा न भुज्यन्ते । तस्मात् धान्यशब्दः समवेतवचनः । शाक्यानामयने 'मासमसि धिनुहि देवान्' गुणानिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रः स्यात्, इत्यूहितन्यः । इति सिद्धान्तः । के, तयोरेकार्थसंयोगात् । ३६२।१०।२७ ।। ज्योतिष्टोमे भक्षानुवाके ' मन्द्रामिभूति: केतुर्यराना २ गुणाधिकरणापवादः, गुणशेषाधिकरण गुणप्रत्यु- दाहरणाधिकरण गुणविरोधन्यायः इति वा, 'अगुणे तु वाग जुपाणा सोमस्य तृप्यतु, वसुमद्गणस्य सोम देव ते मतिविदः गायत्रच्छन्दसः अमित कर्मशब्दे गुणस्तत्र प्रतीयेत' (२।२।११२४ ) इति सूत्रम् । न च गुणानुप्रहार्थ प्रधानस्य आवृत्तिर्युक्का । | PART-) इति श्रयते । तत्र । इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो मधयामि' (तेसं, तृप्यतु इत्यन्त न च गुणवरावर्ति प्रधानम् । भा. रा. " गुणा एको मन्त्र चसुमद्गणस्य इत्यादिः ' भश्चयामि' इत्यन्तः नुरोधेनापि पधानावृत्तिर्युक्ता भसया गतौ । लप्यारी | अपरः । ततः अर्थमेदात वाक्यमेदः । तस्मात् स्वस्खार्ये विशेषणान्वयामिधानावृत्तिर्दश । अनन्यगतिगुगसंपाद-भेदेन प्रयोक्तायौ इति पूर्वपक्षे उत्सो पारो सिद्धान्त नार्था चानुपानावृत्तिरपि हटा । सु. ७०२, माह । मन्दादिः भवयाम्पन्तः एकमन्यः स्यात् । • गुणानुरोधेन पदार्थः न न कई यो भाति । गुगाभिधानात् गुगम्य वास्तृतिरूपस्य विशेषणस्य पाय- भा. ११३१७. 0 गुणानुरोधेन प्रधान मावर्तनीयम् । वा तृप्यतुझ्न्यन्तेन मशान्येकवाक्यताऽऽपनेन घा. २१५१८... 'गुगानुरोधेन प्रधानपरित्यागो न अभिधानात् । तयोः तृप्पन, গবাদি দ্বীৰিীঃ युक्तः' इति दन्यसंस्कारविरोधाधिकरणन्यायः । परा. एकार्यसंयोगात् विशिष्टमार्थति वीरपतेः । तम्मान प्रात.सवनस्य ·गुर्वपि विरहदुःख १६०१ गृहमेधीय कर्म . । मण्डन-- 'अभ्यासो निमित्ते गुरुवन्दनादे। * गृञ्जन न भवयितव्यम् । भा. ६२१५१९) शंकर-- एवं गुर्वनुगमादौ ।' एवं प्रतिभेदतः। (गञ्जन नाम 'तमाए.' इति के चित् , लशुनसदृशः गुर्धपि विरहदुःखमाशायन्धः साहयति । कन्दविशेषः इत्यन्ये । 'गाजर' इलपि के चित्। के.), इति न्यायः । अयमभिज्ञानशाकुन्तले चतुर्थाके * गृहदाहं निमित्तीकृत्य विहिता क्षामवती इष्टिः (१५) उक्तः । तथाहि , ‘एसा हि पियेण विणा गमेइ | अवश्यं कर्त-या । वि. ६।३१२. गृहदाहादौ । युग- (अणि विसादीहअरम् । गुरु अपि हि विददुःस | पदनेकरइदाहादौ नैमित्तिकस्य तन्त्रेश सदनुष्ठानम् । प्रासाबन्धो सहाचेदि ।।' इति प्राकृतगाथा । अस्याः । अनेकनिमित्तम निपाते नैमित्तिकमाहित्यम् । भाट्ट. स्कृतं यया 'एषाऽपि प्रियेण विना गमयति रजनि । ५।२।२ * गृहदाहेष्टिः गृहदाह निमित्ता, न तस्याः वेषाददीर्घतराम् । गुर्वपि चिरहदुश्वमाशाबन्धः फलापेक्षा । इयमेव क्षामेष्टि म । वि. १०१।१२, हयति ॥' इति । साहस्री. ७७९. * गृहदाहेष्टिः सत-नेव, न कस्य चिदङ्गम् । ६।५।१५. 'गुरुकृतदण्डो न दोषावहः' इति न्यायः । * गृहनिर्माणादि लौकिक कर्म प्रारम्य सत् समा. पनीयमेवेति ननिय तक्षाऽधिकरणं ट्रष्ट यम् । भा. यम् ' वाक्यादेशमन्त्रितस्यास्यासमतिकोपकुत्सनभर्स. ६।२।४।१६-१८. पु'(पा. ८1१८) इति सूत्रमहाभाष्ये ध्वनितः । पाहि असूपाकुन्सनयोः कोपमासनयोश्च एकार्थ- * गृहपतिः 'यो चै बहना यजमानाना गृहपतिः त् पृथक्त्वनिर्देशस्य अनर्थकत्वमाशक्य ‘एवं स सत्रस्य प्र येता, स हि भूयिष्ठामृद्धिमार्थोत्' । भा. १०१ हे आह " सामृतैः पाणिभिर्धन्ति गुरषो न विमोचितैः । ६।१४१५०, * ग्रहपति. सत्रे । अनेन राहशब्देन कर्म लगाश्रयणो दोषास्ताइनायिणो गुणाः ॥” इति उच्यते, न शाला ) शालायामभिधीयमागापामविशेषः वाक्येन ' इति । साहस्री. ६३३. स्यात् , सर्वे हि से मालायाः पतयः । १२१४११४१३५, * गृहपतिः । सो च तेनायः मत्वर्थान् याजमानान् गुरुगमनावृत्ती तदनुगमनमावर्तनीयं न कर्तुम् , अन्येषा यजमानाना न्यावृत्तत्वात् । ८।२।६।३२, इति संदिर गुरुगमनस्य निमित्तत्वामावेऽपि * गृहपतिना पने शुक्रान्यारम्मणोदुम्परीसमानादीनि भावे अनुगमनस्प असंभवात् तत्काले अनुग्नेय. परानि कर्माणि कर्तव्यानि । १२४।१३। नहि तेन पत्ते: निमित्त प्रमाणाभावात् सकृदनुपानेन आलिजीनाः पदार्याः पर्त-याः । ऋधिजा तु स्वपदार्थ- वार्थसिद्धेः अनावृत्तिमातो , वक्ष्यते आचारानुमितस्य सनिपाते विप्रतिषेधः स्यात् । एय तर्हि गृहपतेरर्थक्त्वम् , : अधिकारिविशेषणापेक्षायाम् आवश्यकत्वोपपत्तये ऋत्यर्यानि याजमानानि करिष्यतीति । १२९४४१३१३४, मिनस्य निमित्चत्वेन अधिकारिविशेषणवावमायात् महोमादिनत् नैमित्तिकत्वात् गुर्षनुगमनस्यापि आवृत्तिः * गृहमतिककत्वं शुमान्वारम्भादौ नियोगेत सत्रे । १२४१३१३४, . अययापसिद्धभाऽपि गृहपति- TIसु.. १२७. शब्दस्य पतिर्शच्य, इति मजमानामधेयता उपपस्यते । • गुरुमतं (प्रभाकरमत ) स्वतःप्रामाभ्यविषयक प्रतापि स्वामिनि चाय प्रयुक्त: 'गृहपतिर्यजेत' इति । गण्यवादः' इति बिन्दो इष्टन्यम् । मणि. पृ. १८. १०६६।१५:५६, . गृहपविमतदशाः सत्रमुपेयुः । गुरुलघुपश्योरपि एकविंशतिसर्ववेदस्योरिस ८१२१६९३२, * गृहपतिसमात्यानात् प्रगतिशिा- पो भाति । संकपं. ३।२।३६.. गुरुशदश्य हि यते । यथा देवदत्तो मधुरायां वादाश इति । प्रकर्षण पेश एकामराम या. ११३१८, २४९. पलभूयर यात्। १२४१४१३५. गुरुगुथपानिष्पनस्य गुपसतोरस्य कुतभिदपराधात् गृहमेघीय कर्म माम्यो एहमे धिम्यः स्वामी , - . स.प्र.१५३ ·. संकर्प. ४१४१७. गृहमेघीये यावदुक्तं १६०३ गृहमे धीयान्यगाग सोम-परिसंख्याप्रयोजनकशनपर्यवसानात् संगतिः। गृहमेधीये सामिनीनिषेधेऽपि नावाहन- सूत्रार्थस्तु-स्विष्टकृति थ्रयमाणे भक्षणनिवृत्तिः स्यात् , घाघः॥ उभयोरपि शेषप्रतिपतिकारणत्वेन तुस्यजातीयत्वात् इति । 'न सामिधेनीरन्वाह' इति गृहमेघीये सामिधेनी. वि--- 'तत्रैव (गृहमेधीय एवं ) परिसंख्यात्वे | निषेधात् आवाहनमपि न कार्यम् । कौषीतके आवाहन- प्राशिवायस्ति वा न वा 1, अस्तीगदर्शना , न्मेवं विधिम्यः परत: 'अय यत् परस्तात् सामिषेनीना जपति, तदुक्त्याऽवास्ति नेतरत् ।।' वनो वै सामिधेन्यः (३१३)इति सामिधेनीपरामर्शेन तदवा- माहे इदमधिकरणं नवमाधिकरणे एच एकीकृत्स न्तरप्रकरणे पाठेन तदङ्गा वावगतेः । इति प्रामे , उभयो- व्याख्यातम् । मिनकार्यात्वेन ' गुणाना च परार्थत्वात् ' इति न्यायेन मण्डन-- 'नास्विष्टकृच्छेषकृतिः सपूर्वे ।। (सपूर्वे ! परस्पराङ्गाड्गिभावे मानाभावात् परस्ताचपविधेस्था- गृहमेधीयस्य अपूर्ववाभावे )। नुवादेनापि उपपत्तौ अवान्तरप्रकरणाभावानावाहनबाधः। शंकर- 'विष्टकच्छेषकार्यहृत् । शेषकार्यबाधकः स्विष्टकृत् । गृहमेधीयाज्यभागन्यायः । आज्यभागन्यायः । 8 गृहमेधीये यावदुक्तं कर्तव्यम् ॥ गृहमेघीयन्यायः । गृहमेधीयाज्य मागविधिन्यायः । गृह- ततोऽपि यावदुक्तं स्यात् । १०७७१०।३४ ॥ मेधीयस्य आज्य मागपुनःश्रवणेन अपूर्वत्वम् ।। भाष्यम्- गृहमेधीयः एवोदाहरणम् । तत्रैपोऽर्थः विकृती प्राकृतस्य विधेग्रहणात् पुनःश्रुतिरन. समधिगतः, आग्यभागाभ्पामेव एतन्निराकाशम् अन्या- | थिका स्यात् । १०६७।९।२४ १५ न्यानि न गृह्णातीति । तदुच्यते । किमेष एवोत्सर्ग: भाष्यम् --- चातुर्मास्येषु श्रूयते 'मरुभ्यो ग्रह- सर्वाण्येव अन्यान्यनानि न गृहातीति ! एवं खलु प्राप्ते, | मेधिभ्यः सर्वासाम् (गवा ) दुग्धे सायमोदनम् ' इति । उच्यते । ततोऽपि यावदुक्तं स्यात् । तत एवमुक्तम्, | तनेदं समामनन्ति आज्यभागी यजति' इति ! तत्र अङ्गानि नान्यानि गृह्णातीति । आम्यमाने विशेषे न संशयः किं चोदकेन प्राप्तयोः आज्यभागयोः अनुवाद. ग्रहीयात् । गम्यते चात्र विशेषः प्रत्यक्षविहितत्वादाज्य- | मायमेतत् , किंवा चोदकेन अनेन च द्वाभ्यामेकं कर्म भागयोरिति । अतो यस्ययस्य प्रत्यक्षवचनम्, सर्वेषु चोद्यते, किंवा अर्थवादार्थ ग्रहणम् , उत अधिकयो तेषु पुनर्गम्यते विशेषः । तस्माद्यावदुक्तं स्यात् । यथा कर्मान्तरयोः उत्पत्तिः, अय परिसंख्याऽर्थम् , अथवा 'अमये समवद्यति' इति , 'इडामुपलयति' इति । | आज्यभागौ वर्जयित्वा अन्यत् चोदकः प्रापपत्ति, अथवा सोम 1-- प्राकृताङ्गस्य पुनः श्रूयमाणस्य अपूर्वताss. चोदकेन आज्यभागी एव प्राप्येते, चोदक एवं वा नास्ति पादकत्वं यदुक्तम्, तत् किम एकैकस्य, उत सर्वेषामिति । अपूर्यो गृहगेघीयः इति । ( अष्टौ पक्षाः) । कि विशेषविचारणान् संगतिः । सूत्रार्थस्तु-आयभागो | प्रासम् ? विकृती एतायां प्राकृतयोराज्यभागयोः प्रातप्रो. अधिकमपि यायदुक्तं विष्टकदादि स्यादिति । ह्यमाणयोः पुनः श्रयणम् अनर्थान्तर स्यात् अनुवाद- वि-तान्यदङ्ग नो कार्य कार्य वा, ऽन्यानपेक्ष- मात्रमेय, सुहृद् भूत्वा आचार्य उपदिशति स्म, नार्यान्तर- णात् । न कार्यम् , विहिताधेन कार्य स्विष्टदादिकम् ॥ शइमा खेदितम्यं मनः, ज्ञातमेतत् अनुवादमाप्रमेत माह एसदधिकरणं नवमे एकाधिकरणे व्याख्यातम् । इति , अन्यत् बिन्यामिति । कथम् । तदि गम्यते , इति तत्रैव द्रव्यम् । अन्यच नावगम्यते इति । यया अस्मिन् गहे ये बामणाः, मण्डन-तद् यावद्धतायुतं प्रकुर्यात् ।' ते आनीयन्तां देवदत्तो यशदत्तो विष्णुभितः इति भान्ति शंकर-त्रापि यावदुक्तं स्यात् ।। लोके अनुवादमात्रस्य वतारः । एवमेतदपीति । - 1 ·- . . गोक्षीरन्यायः १६१२ गोदोहनं भवति , तथा सदुपदेशोऽपि सलजनता लाज्य एवेति ।। भेदः । सु. पृ. ३४४. * गोत्वादिसामान्यवाचि. संग्रहः- गवादिशन्दश्रवणे व्यक्तिविशेषो लक्षणया लम्पते । सोम. गोक्षीरन्यायः । गोरपि क्षीरं श्वहतो खितं ६११ पृ. ४४७. • गोत्ववच्च समन्वयः । यथा दुष्टमेव यथा , तद्वत् । 'स्वरूपेण धर्मस्यापि अहिंसादेः गौः इति सत्यपि गमननिमित्ते गामान्यद्रव्या- गोक्षीरन्यायेन शाक्यसेबन्धे सति अधर्मत्वप्रसङ्गात् ।वि. मिधाने सारनादिमत्येव समन्वयो नान्यत्र इति तद्वचन २।३।४ वर्णकं २. • गोगतद्वादशशतसंख्यामात्रस्य एव गोन्दो विज्ञायते , एवं ' वाजपेयेनेष्ट्वा वृहस्पति- नैमिचिसदिगोदक्षिणया माधः । भा. २०१३।१५।५९. सवेन यजेत 'गायत्रमेतदहर्भवति" इत्यत्र गायत्रीशन्दा * गोगर्भदासादिस्वामिनि अत्यन्ताविद्यमानमेव शेषवं ऋग्वचन एव विशातुं न्याय्यः, न तु चतुर्विशतिसंख्या- यत्रापि , तत्रापि उपकारकत्वसेमवात् उपचरितमिति | वचनः । भा. ८।३।६।१५, • गोदक्षिणायाः द्वादशो- द्रष्टव्यम् । वा. ३२४४१२ पृ. ९०५. त्तरशतरंख्याया: विभज्य दानं ज्योतिष्योमे । १०१३॥ गोगवयन्यायः । यथा गोगवयभ्रान्तिः कस्य १२५०-५२, . गोदानं दक्षिणा विधाने विदितम् । नाम न जायते । दोहने ज्ञायते सम्यग् गौरेषा गवयो १३१. गोदानगोयागो । 'मन्त्राणामपि यत् नहि ॥' इति । साहस्री. ६५२, कार्य विहितार्थपकाशनम् । तेन गोदानगोधागो नाम्यासा. गोत्रम् । दचिणारूप औदुम्बरः सोमचमसः 'सदमागतो ।' 'देवांध याभिर्यजते ददाति च' प्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः' इति ऋतपेये (सोमयागे) । इत्येवमादिभिः पुनःश्रुतेरपि न फर्मान्तरं कल्पयन्ति । भयते । मा. १०१३३१९.६८. गोत्रचिहं शिसाकर्म। था. ३११ पृ. ६४९. तत्रापि भाचारनियमरय अदृष्टार्थत्वात् नेप ताव. गोदोहनम् आधयक्रियाऽपेक्षं प्रमझात् अवर्षेन मात्रमेर प्रपोजनम् । राक्यं हि उभयान्तरेणापि गोत्रं | अप्पगरनेन निराकासन्यान न क्रियाऽन्तरमाश्चिपनि । स्मतुम् । या. १२२ १. १६६. गोत्रविहं शिखा- अतुगतमेव अप्रणयनं गोदोहनम्याश्रयः, न प्रगयनमात्रम् । कर्म । दर्शनं च यत्र याणाः संपतन्ति कुमारा विशिषा यदिःमायने गोदोहनम्य धैगुण्यम् । सोम. ६।११७. सनि । ( अम विशिगाः शिरहिताः सुपारा गोदोहन काम्यं प्रकृती नित्यम्य चममय याधरम् । ३३ इति घाणानामुम्मानं कृतम् , तेन पे चिन् सिपा.वि. १६६३, • गोदोहन दांपूर्णमासयो: अप प्रगपने गदिस्यमपि लपते इति रिगानम् ) भा. १।३।१।२ विधीयमानं पुरुषार्थम् 'चमसेनापः प्रणयेद् गोदोहनेन पृ. १६६, • गोत्रपयाथया शिगाकरसम्पपस्थापा पशुकामभ्य' | सर वर्णकं ... गोदोहनं दांपूर्ण. ने राष्टम् । ११७. मामानमारनेन नैराबायान् यदि प्रणयनेन पिगुगं गोत्वमने रामु पनि प्रीयमानम् अनेकप्रदेश. ' भवति । पा. ६३७. • गोोहन पारयुना मिति मिव प्रीपते । अप अनेरान यनि गौच न मनी- सात्यकामनायामेव तत् पतम्यम् । भार पर पेन, नाई म सिन्धु गोगो ने बुद्धिः। वर्गक ३. . गोदोन पुरशर्यम् । आधगमपेक्षमाण विशेषममतापगरिननिबन्धना हि विशिष्टबुद्धिः। गया मस्तं गृहा । दुप्. ८१ • मोटोहन ऋजु १ १९७. • गोत्रमादिगो यातरियो सिनिपुन प्रान्ते , 'गोटोनिन (प्रगये) परामम्य' शारदे पारीमती । वप गोत्र प्रयोगेषगयो।। मा. ८१४२५-२५. • गोगेनं उप. पृ. २०७२. . 'गोस्वाय नहि सकामदास पयोधरानजनकरानेर दुरधप्रवरियादिमिः ।' या. ३१ Z. पारगनुरोयन पनि दिपीने इनि मने , गाक्षा. २.१.. गोत्यादेः पदार्यम्य गोः इस निम नाम. देशदेश्य पनाम, युममेव च गोटोदनम् श्री मेर अमेहरदम् । ठेन तम्य म पभेदे:पि न सिदान्तः माद. ११५२ वर्ना ३, - .

·गृहमेधीयाज्यभाग १६०५ गृहमेधीयाज्यभाग यज्ञतायै' इत्यर्थवादः संकीर्यते । उच्यते । न वाक्या प्रतिषिध्यते इत्ययमों वाक्येन गम्यते इति । एवमिहापि न्तरेण विहिते अर्थे वाक्यान्तरेण अर्थवादेन किञ्चित् । अन्येषामड़ानां प्रतिषेधो भविष्यति इति । प्रयोजनमस्ति । तस्मात् यागान्तरविधानार्थः एवायं टुप्- (कर्मान्तरत्वे सति) आज्यमागशब्दो लक्ष- नार्थवादः । ननु यागान्तरं नास्ति आज्यभागसंज्ञकम् । भार्थो भवेत् । अप्राकृत अदृष्टार्थः सन् मधिको उच्यते । आज्यभगधर्मकं भविष्यति । न च गुण- भवेत् (इति गौरवम् ) तस्मात् पुनर्षचन परिसंख्याऽर्थम सेकीनेनमस्ति , यथा 'अप्सुमन्ती आज्यभागी यजति' अन्येषाम् (चोदकप्राप्तानाम् ) निवर्तकम् । ननु नात्र इति । न च अन्यो वचनकारोऽस्ति । यथा 'नान्या- निवर्तकः शब्दो (नादिः) नापि निवयंशब्दः। माहुति पुरस्तात् जुहुयात् ' इति प्रतिषिद्धप्रतिप्रसपार्यम् | उभयोरभावात् भ्रान्तिरेषा निवृत्तिः (वाक्यार्थः) इति । 'यदन्यामाहुतिं पुरस्तात् जुहुयात् ' इति निन्दित्वा 'सौ. उच्यते । आज्यभागविधानं तावदेतत् न भवति (चोद- णाधारमापारयति' इति वचनम् ( उपसासु इदम् । केन ) प्राप्तत्वात् । कि तर्हि १ एतस्मात् पाक्यात् १०।४।१४।४५ सूत्रे भाष्ये द्रष्टव्यम् ) । तेषु हि सत्तु ( उच्चरितात् ) अन्यनिवृत्तिः अपगम्यते । सा च एवमर्धवत्ता म्यात् । तस्मात् कर्मान्तरवचनम् , अपूर्व प्राप्ता, सैव विधीयते । स्वात् । एक्मपूर्वमर्थ करिष्यति । इतरथा न विशिष्टा नाथुतत्वात् १२९॥ उत्पत्तिः स्यात् । किं पुनरत्र कर्मान्तरे लक्षणमिति ? भाष्यम्-- नैतदेवम् । नहि अब प्रतिषेधवाचि 'एकस्येवं पुनःश्रुतिरविशेषादनकं हि स्थात् ' (२।२। | किञ्चित् पदं भूयते , नापि इतराङ्गवचनम् । न च असं- २१२) इति । अतः क्रमेण प्रधानयागात् उपरिष्टात् । प्रतिपक्षपदार्थको वास्यार्थः प्रमाण भवति । पदार्थो हि अपरी यागो आज्यमागधर्मको विधीयेते , अज्ञातो वाक्यार्थस्य मूलम् , नास्य पृथक् सिद्धिरस्ति इति, तदुक्तम् शाप्यते इत्यर्थः। 'तद्भूताना क्रियान समाम्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् । टुप-- अर्थवादोऽपि न (घटते ) भिन्नवाक्य वात् । इति ( ११११७१२५ ) । तस्मात् न प्रतिषेधः । तत्र हि (गृहमेधीयवाक्येन 1 ) । तस्मात् कर्मान्तरम् ( आज्म- यो दोपा अस्वार्थप्रदणम् , परार्थकल्पना, प्राप्तबाधश्च । भागधर्मकम् । भायोक्तं भेदसाधकमन्यासं दर्शयति-) तस्मात् कर्मा-तरवचनमेतत् इति । ( नाश्रुतियात् इति चोदकेन आज्यमागौ, प्रत्यक्षेणापि 'एकस्यैवं पुनः- सूरे पाठक चित् । श्रुतिशून्यत्वात् इति नदर्थः) । श्रुतिः' इति न्यायेन कर्मान्तरम् । (प्रकरणान्तरे कुतो अग्रहणादिति चेत् । ३०॥ नोकम् , अत आह-) यदि (गृहमेधीये चोदकेन ) भाष्यम् --(पष्ट पक्षमाह-) इति चेत् पश्यति दापोमासिको विध्यन्तो न स्यात् (तदा) प्रकरणान्तरे कन्नरचोदनेनि , उक्तस्तर दोषः स एव महान् । इति न्यायेन (२।३।११।२४) कर्मान्तरं स्यात् । वस्मात् किं भवतु ? आज्यभागयोः स्वशब्देन ग्रहणम्, प्रतिषेधः स्पादिति चेत् । २८ ॥ अन्येषामणानां चोदवेन । स्वशब्देन आयभागी गृहीती भाग्यम् -- (पञ्चमं पक्षमाह ) इति चेत् पश्यसि | वा चोदकः तो न प्रापयति । अन्यानि अनानि कर्मान्तरनोदनेति , तन्न । तस्य आज्यमागौ इति नाम- अगृहीतानि प्रापयिष्यतीति । किमेव भविष्यतीति ? संकीर्तने सति अनाभ्यभागौ न शक्यौ प्रतिपादयितुम् । संहत्यकारिता न कल्पयिष्यते । चोदकपासयो: वाक्या- तद्धर्म करने सति लक्षणाशब्दः, आज्पभागौ इति चन्तरेण अर्थवादयवनमगर्थक न प्रति जातं भविष्यति, विशेषणस्य अविवक्षा स्यात् । तस्मात् न कर्मान्तर- विस्पष्ट सज्ञाग्रहणेन पुन:श्रुतिः इत्येतत् , न कर्मान्तर बचनम् । किन्तु परिसख्यया प्रतिषेधः स्यात् यथा 'पञ् ! कल्पयिष्यते । यथा 'देवदत्तोऽत्र तिष्ठति' इत्यु न पञ्चनसा भक्ष्याः' इति शशादीनां पञ्चानाम् ( शश-तिष्ठनेव तिष्ठति इत्युक्तः, एतावता देवदत्तात् अन्धोइय. शल्पकगोधाकच्छपखड्गानाम् ) कीर्तरात् अन्येषा मरण ! मभिधीयते इति गम्यते । न च परिसंख्या निदोपा सवी .

·- गोदोहनाधिकरणं १६१४ गोदोइनाधिकरण वाश्योऽप्यस्य स्वार्थरुद्धो न लभ्यते ॥ पूर्वाधि- । काम न साधयति कश्चन । करणत्वं न वस्यास्ति करणन्यायमस्मानमित्तिकेयपि ॥' निशियस्य फलं प्रति । तेनावश्यं किया का इति माते , उच्यते । नैमित्तिकं तु प्रकृतौ पर्वते चित् माहा या सप्रमाणिस || साथ प्रकरणे. नित्ययाधया । हेयोऽत्र वरः पूर्या ज्यास्यावा नास्मै दत्वा प्रणयनामिका । तस्यां च घमसः एय संमवाः ॥ असंयोगादयान संयोगोऽस्य । पूर्वप्रातोऽन्यो विद्यते गुणः । तदवाधादशक्यच विशिष्यते । पुनः पविशिष्टस्य प्रयोगस्य परि-/ विधिगोंदोहनादिनः ।। गोदोहनाद्ययाधित्वा यथाऽ. महात् ॥ साक्षाच पुरुषार्थत्वादनन्याश्रयगामिनः । सौ विहितस्तथा । तदवायेन नैवेह तस्य कश्चिद् एवं सिद्ध बलीपरत्वे निवेशः प्रकृती स्थितः ।' विधिः श्रुतः । काम्येन गृह्यमाणा च क्रिया प्रण• 'नन्वतुल्यायोधिः क्रत्वर्थपुरुषार्पयोः । न यनामिका । विप्रफलं शस्ता स्वगुणं नोप- युफो, न विरोधोऽस्ति भिन्नगोचरयोस्तयोः जीवितुम् ॥ क्रियया या गृहीवस्य गुणस्याकरणे ॥ अतथ पुरुषार्थत्वात् पृथक् प्रणयक्रिया । प्राप्नोति गुणः । परणे तस्य दोषः स्यासिपिद्धस्येव संगती॥ चससेनेव क्रत्वपूर्वस्य साधनात् । न माधयति पश्यादीन् क्रत्यर्थश्चमसो यथा । गोदोहन तथाऽ. मिनप्रयोजनोऽपि हि काभ्यो गुणः अवान्तरकाय. न्यार्थ न प्रत्यर्थस्य साधनम् । न चोभयार्थता उस्य कत्वात् विरोधिगुगान्तरज्ञानमिप्यावावधारणसमर्थः । वाक्यभेदप्रसञ्जनात् ॥ विधिर्नास्येकवाक्यत्वे । तथाहि 'प्रासङ्गिकी कतोः सिद्धि काम्यो फटप्रणायने प्रति । अन्या हि वचनव्यक्तिः फलो कुरुते गुणः । गृहन्ति न च सिद्धार्थाः क्रतयः देशेन तद्विधौ । अन्या प्रणयनोद्देशे, तस्मान | सगुणं तदा ॥ सर्यस्यैव हि कार्यार्थ ः स्वगुणग्रहणा. द्वयसंभवः ॥ आसनासंभवे चेष्टा ( च इष्टा ) दरः । अन्यार्थगुणसिद्धे तु कायें, ऽस्य स्वगुणेन विप्रकृष्टेन संगतिः । युगपन् तेन न स्यातां संभया- किम् ? ॥ इवि.संयवनानामपां प्रणयनं समवायुभी ।। अतः कमिपदाक्षेपानास्य प्रणयने यत् । तद् गृहीत्या गुणः काम्यः प्रयुक्ते न किया- विधिः । अविधानादशेपत्यान्न शेपान्तरवाधनम् ॥ अन्तरम् । ततश्चास्य प्रयोगस्य नैवाझं घमसो (गोडोहनेन पशुकामस्य इत्ये कमिपदसमभिन्याहारान मतः । तदाहे कुतोऽयन वैगुण्येन कियेत सः ।। फल्पवैयर्यपरिहारार्थ पशूदेशेनैव गोदोहनस्य विध. तेन प्रणयनाभ्यासः सत्वर्थोऽपि न विद्यते । पत्वावगतः नास्य पुनः प्रगयनोदोन विधिः संभवति निष्फलत्यादतो बाधः प्रयोगात् कर्मणः सकत ।' इत्यर्थः) । अवाधाच्चमसोऽवश्यं वर्तव्यश्च तया प्रणमनमपि निर्वसंमानमेव गोदोहनस्य आश्र. प्रतुं प्रनि । न धान्यस्यावकाशोऽस्ति ऋत्वड- यत्व प्रतिपयते नान्यया , इति पमुकाममयोगे अन्यान ज्येन माधिते ॥ तेन प्रणयनाभ्यासः कार्य: सता गोदोइनेन निर्तितत्वात् न चमधमुपसंगृहाति । काम्यगुणं प्रति ॥ यथेन्द्रवायुदेवत्ये महे मित्राध- पार्यार्थ हि सर्वत्र साधनप्राणम् , न स्वरूपमाभा- संभवात् । भिनं मित्रादिदेवत्य प्रदाभ्यासान्त बनाइपम् । तर यथैव प्रसङ्गलक्षणे अन्यायरेवाले उप- विधेः ॥ एवं प्रणयनाम्यासः पुरुषार्थवशाचेत् ।। क्रियमाणाः परपुरोदासादयः न साहानि उपगृहन्ति, द्वयोरेयमबैगुण्य क्रोश्च स्यात् फलस्य च ॥ नहि न तद्धान्या किञ्चिद्वैगुण्य भवति , तथाऽत्र चममहान्या स्वसाधनत्यागादन्यसाधनसाधिवे. । कर्मभिः २ इति टन्यम् । उपविमाप्तमपि विध्यनुपसंगृहीत साध्यते स्वार्थचोदनाभिरलक्षितः । उच्यते यो नैवाई मनि । न चाननामगृहतो दोषः । मुरा वा ग गुणः काम्य. प्रवन न गृह्यते । मत्वर्थ कर्म तद्भहणे वेगुरुपरमशः । न च सिद्धय प्रधानम्य भग. गृहाति स एव स्वार्थसिद्धये ॥ निर्यापारो गुणः । यनस्य गुणानुरोवेन आरचिः । न चैकान्तेन चमस:

·गृहमेधीयाज्यभाग १६०७ गृहमेधीयाज्यभगा अगानि गृह्णातीति । कुतः ? 'केन प्रकारेण कुर्यात् ।। वि-- 'गृहगेधीयके वाव्यभागावित्यनुवादगीः । इति तस्य आकाङ्क्षा, न 'किं कुर्यात् ' इति । प्रकृती च स चोदकविधिर्वाऽर्थवादो वाऽधिककर्म वा ॥ परि- अङ्गवत्ता नाम प्रकारो विदितः, प्रयोगवचनेन च आका- | सेख्योत सेकोचश्वोदकोऽन्यत्र वाऽत्र वा । अपूर्वो गृह- क्ष्यते । न तु विकृती अन्नवत्ता क्लृप्ता । सा कल्पयित्वा मेधीयः स्याद्वाऽतो लुतचोदकम् ॥, अनुवादः पुनःश्रुत्या आकाविता भाति । न च क्लसामुझिावा कल्पनीय. द्वितीयः सार्थतावशात् । निर्वापयञ्चोदकस्य लिङ्गत्वेन सबन्धो न्याय्यः । तस्मात् तत्रापि चोदकेन अङ्गानि । सहायात् ॥ ओदनेगैव तसिद्धेरैष्टिकस्य प्रशंसनम् । गृह्यन्ते इति । गृहीतेषु च प्राकृतेषु वैकृतानामङ्गाना | विध्येकवाक्यता नास्ति तेनात्रानान्तरे विधिः ॥ प्रयभि- विधानमनर्थक मा भूत् इति वेषामङ्गवा कल्पयित्वा | ज्ञानतोऽङ्गस्य परिसंख्येतरस्य हि । चोदकस्य च संकोच सर्वानोपहारिणा प्रयोगव चनेन संग्रहः क्रियते एपेति । इतराङ्ग निषेधतः । पापरिक्षाच्चोदकस्य स्वार्थसेहरणं टुप्-- भावयेत् फलम् । केन ! गृहमेधीयेन । मवेत् । वैरूम्याच निरर्थवादपूर्व कर्म युज्यते ।। अज्ज्य- कथम् इति ( अपेक्षायाम् ) आज्यमागी गृह्णाति (प्रक- भागेतिगाम्नोपकारक्लसिस्मृतेरिह । नामताऽऽदि समं रणेन )। तो च क्लृतोपकारी ( प्रकृती ) दृष्टी। तस्माल्लुप्यते तेन चोदकः ॥' तस्मात् तो गृह्णाति । उपमितप्रापणम् (उपमितया प्रकृया भाट-- चातुर्मास्येषु 'मकदयो गृहमेधिभ्यः सर्वासा दुग्धे सरसमोदनं निपेत् । इति गृहमेधीयेष्टिं लक्षणाद्वारा विध्यन्तस्य प्रापणमित्यर्थः । उपमानप्रमाण भापणमिति सरलोऽर्थः) यावत् गृहमेधीयकथम्भायो विधाय 'आज्यभागो यजति यज्ञतायै ' इति श्रुतम् । नैव गच्छति, तावत् प्रत्यक्षाभ्यामाज्यसागाभ्या गृहमेधीयः तत्रातिदेशप्राप्तेवघ्याज्यमागेषु पुनः किमर्थमिति बाघो- पयोगितया चिन्तायाम् अनुवादमात्रमित्याद्या पक्षः । एकवाक्यता गतः । तस्मात् थानुमानिकेन प्रकृतिव- च्छब्धेन न संवध्यते (गृहमेधीयः । 'यस्या तु विकृतो अनुवादमानत्वे वैयपित्तेः सौर्यादौ निर्मपत्यादेः प्रकृति- सादृश्यत्रोधनद्वारा प्रकृतितानियामकत्ववदम्यापि तारा- इत्यादिभाष्यार्थमाइ-) यतु अपूर्वमङ्गम् , तत् क्लृप्तो- पकार न भवति । अक्लुप्तोपकारत्वात् (च) कथम्भा- वाक्यवसादयेन अस्थाप्याच्यमागविधायक रमणीय वाकाङ्क्षा न शनोति पूरयितुम् । तत्र अवश्यम् (याका. ताशार्थवत्वसारश्येन वा प्रकृति नियम इत्यपरः । चित् ) प्रकृतिः अपेचितन्या (पूरणसमर्था । तस्याम् ) औपधन्यकत्वेन अनेकदेवता कन्वेन चैव प्रकृति विशेष- अपेक्षितायां च चोदकेन निराकाक्षीक्रियते । नियमोपपत्ते. 'आज्यभागौ यति इत्यस्य चैयथ्यांपत्तः निर्वस्यादेच यागलक्ष कनया साधुत्वाद्यर्थ च सार्यक्रम उन्न प्रकृतितः प्राप्तेश्वोदकेनाऽय- साहश्योपपादकत्वेऽपि बाधकामावादुपदेशातिदेशाम्या भागयोः । गुणान्तरस्य चाभावादनुवादत्वमिध्य विधानम्य विहितविधानायोगेनानुपपत्ते, चोदक- चाम् ॥ आनर्थक्यप्रसङ्गातु न त्वेतद् हृदयंगमम् । प्राप्तस्येटिकविध तस्य प्रयाऽर्थमिदं सार्थवादकं वचनम्। तस्मादुभाभ्या विध्यन्तो दार्शिकोऽत्र विधीयते ।। इस्थमय विध्यात. प्रशस्वः याज्यमागो नियेते , सिद्धान्तस्तु 'तस्मादपूर्वतैव स्याद् गृहमेधीय- च' यज्ञनाये' इति विध्यन्तप्रशंसाद्वारा यापस्तुनिरिति कर्मणः । प्राकृताङ्गनिराकाझं न तच्चोदकमर्थ- तृतीयः । असेन्धिवाचनिकगुगम्यवहितग्वेन गृहमेधीर- येत् ॥' इति । विध्येकवारपवामाकादर्थ गादयानुस्पत्ते. अम्गासात् कर्मा- सोम--प्रतिप्रशातुर्भधवाघेऽपि आध्यभागन्यतिरिक्ता- न्तरमेवेदम् अप्राकृत कार्यमाउपभागधर्म गृहमेधीयाना नामझामा गृहगेधीये न बाधः इत्युत्यितेः (प्रत्युदाहरण-) विधीयते इति चतुर्थः । न तावदम्पासात् कर्मान्तरं संगतिः । सूत्रातु-- विकृपा प्राकृतेतिकर्तव्यतापावश्यमापरीया अनन्यररकामावाद, नापि मारणार- अहणात् पुन.श्रुतिरनुवादमा स्यादिति । न्तरात् अनुपादेवगुगामाधेन तदयात्रा , आदेवगुणा- .

·गोमोहनाधिकरण गोदोहनपर्णक पेन काम्यस्य पुर पूर्तिपतया बल्यायोपपत्ते । न • गोदोहनचमसन्याय । गोदोहनवर्णक द्रष्टन्यम् । च पाम्यस्य प्रयनद्वात् तेग बङ्गभूतनित्यादेवधिमा ४१२२ वर्गक २ विगुण वाभितात् काम्यादपि परानापत्ति, पाम्यस्य गोदोहनन्याय 1 मा १२ वर्णक २ लाघवेन परप्रयुनाथयोपजीवितया स्वात येण अनुष्ठान काम्ययत्तानां महामते आज्यास्त्र वेन ययोजाना शड्काऽनुपपत्ते । आश्रयस्थापि परप्रयुक्तकाम्यगुणेने गोदोइन यायेन पुरुषार्थवमेव न प्रत्यर्थ पम् । उपकारसिद्धी नित्यनैमित्तिकचमसाधनुष्यापकत्यावल्पनात् तैआसा १६ . यदि पुनर्निविद ( सामिपे काम्यप्रयोगे चमसादे अगवाभावेनैव वैगुण्याप्रसक्ते । नीनाम्-) अङ्ग भवेयु ततो गोदोहनन्यायेन अतो दुर्वलस्य नित्यादे प्रसानास्कन्दितप्रयोगविषय | आश्रयग्रहणादपि वापत् याम्येषु प्रकरणानुवृत्ति स्यात् । वपनया प्राप्तवाधविधया नायकत्व काम्यनैमित्तिकादे वा ३१११२१ १ ७३४. ० गोदोहनपदं यौगिक- इति सिद्धम् । त्वात् द्रयवाचि । वाल पृ २२ मण्डन--- 'गोदोहनादेविकृतो विधिनों।' गोदोहनवर्णकम् । टुप्- एव वा । फलार्थवाद- बात् अनुदाहरणमनति दृश्यत्वादि । ( इति माध्योगहरण शकर- 'निय नैमित्तिक जयेत् ।' (नैमित्तिक कर्ता, निय कर्म)। दूषयित्वा आइ-) गोदोहनादीनि वाक्यात पुरुषानि प्रत्यक्षेण ऋतूपकारकाणि दृश्यन्ते । तस्मात् (फल्यो ) * गोदोहनाधिकरणम् । मा ४११।२।२ वर्णक २ | समुद्ययेन पूर्व पक्ष । सिद्धान्तस्तु अवधारणया । अन गोदोहनस्य पुरुषार्थता प्रतिपादिता । ३।६।३।१० | पुरुषार्यान्येव तादर्यलक्षणेन शेष वेन । असाच स्मन्न गोदोहनस्य प्रकृतिगामिता इयुक्तम् । • यथा (माष्य-) प्रथादनमीयते बाद रिमते पूर्व पञ्चसवेति । गुणात् फल भवति , यथाच काम्यो गुणो नित्यमर्थ ४।१।१२ वर्णक २ विरोति तत् इद्रियामाधिकरणगोदोहनाधिकरणाम्या सोम-- गावो यस्मिन पाने दुखते, तत् गोदोहन मुपसंहर्त यम् । षा पृ १०६७ . गोदोहनाधिकरण सिद्ध नित्यानित्य विचार सुपृ ९४९ वि. 1- तृतीय वर्णकमारचयति- 'गोदोहन दयाय गोदोहनादि काम्य कामाभावे नित्यप्रयोगे न स्यान्न वा, मानाद् द्वयार्थता।, अन्यथाऽपि (चमसेनापि) ग्राह्यम् । माद ४३३२ . गोदोहनादि पुरुषार्थ वात् क्रतो सिद्ध केवल पुरुषाय तत् ॥' चमसे विकृत्य निविते । खदिरस्तु कवर्ष वात् न क माह-(४१२ वर्णक ३) यदा | गोदोहना चित् विकरोति ! या १२५ ७ गोदोहना । दीना पाठीश्रुत्या पुरुषार्थ वावगमेऽपि प्रकरणात् नर- दीनि नैमित्तिकानि न नित्यानि । भा ४१३५२४, यम् इतरथा प्रणयनस्य चमसलोपेन महाभायात् गोदोहनादे नैमितिकात् नित्यार्थम यत् । तच वैगुण्यापत्या विगुणप्रणयनाश्रितान् गुणादपि फानुपपत्त । नारणम् ( वारणाख्यवृक्षजन्यम् ) दर्शपूर्णमासयो । । अत उपजी यार दुर्बलमपि प्रकरण विनियोजकम् । ३१२४ * गोदोहनादे पुरुषार्थतेन , उन अवताऽपि अथवा पठी संघमात्रवाचिनी हीपादियायेन ( २२ इति कार्यपुरुषार्थचिता चतुर्षे करिष्यते । सु पृ २३२२८) सर्गसमयाक्यारागुपयोजनप्रणयनजनकव- ८३६ . गोदोहनादीना गुणकामाना विश्वौ नाति संबधेनैव प्रकरणानुरोधेन पदेशेन गोदोहन विधीयते , देश मा ११४१२५-२५ गोलोहनाटीना प्रकृति न तु साक्षात् । इति प्राप्ते, दुरपारणानुरोधेन पर गामिना । गोदोहनाधिकरणे इदम् । के ३१. पराठबचाङ्गीकारे प्रमागाभावात् , हीपादिवत् निपम * गोदोहनगुण निय चमससापनामा प्रणयन विधिलघवाभावाच साचादेव उद्देश्यच पानाम् । विश्य निविश्ते । वि ३२९६ प्रणयनवैगुण्यम्य च परप्रयुक्त गोदोहनजन्योपकारमात्रोप- नाम।

·गृहमेधीयाज्यभाग १६०९ गृहमेधीयाज्यभागन्यायेन . , - विधिवशेन तेपामङ्गत्वावगतावेव तत्साहित्यस्य अङ्गवार- झ्यापादनेन चोदकलोपावगमान् साङ्गानिवृत्तिरेल गतिः, न तु प्राकृतालान्तरसाहित्यस्यापि , तेषामाकाङ्क्षा-पापकप्रमाणाभावात् फलम् । न चैवं 'तमुक्थ्येन' इत्यादा- विरहेण अतिदेशस्यैवाकल्पनेन अङ्गवत्यैवानवगतः । वपि सत्यपि गुणकामप्रातिफलकत्वे चयनस्य क्लुतोपकारक- न चैवं पाठक्रमेण प्रथमावगताहेनैव प्रकृतेरपि । वेन चोटकपरिलोपापत्तिः, तस्याहवनीयसंस्कारकावेन नैराकाझ्यात् तदुत्तराङ्गानां प्रकरणमाहत्वानापत्तिः, | सत्याप्त्यर्थमतिदेशोपजीवित्वेन तत्परिलोपकत्वानुपपत्तेः, प्रकरणस्य युगपत् सङ्गिपाहिल्वेन पाठकमस्य दुर्चलस्य प्रकृराङ्गताबोधकविधिसमकालीनविधिबोषितस्यास्स चय- मनियामकत्वात् । अन्यथा प्रथगैनैव नैराकाश्ये इतरस्य नस्य उक्थ्यादी क्लृप्तोपकारकत्वानिश्चयाच । प्रकृते स्वेवं कर्मान्तरन्यापत्तौ त्रीहिमवयोर्विकल्पानापत्तेः । अत एव । विशेषाभावात् चोदकपरिलोपकत्वेन सिद्धं गृहमेधीयस्या- गृहमेघीयस्य प्रकरणे भाग्नतानाम् आज्यभागविष्ट- 1 पूर्वत्वम् । कदादीनामपि नान्यतरेणैव नैराकाक्ष्यम् , अपितु प्रक मण्डन- ' भवेदपूर्व गृहमेधिकर्म ।' रणाविशेषात् क्लुप्तोपकारकत्याविशेपाच पाठक्रमम् अत शंकर--- 'अपूर्व प्राकृतथुतौ ।'('प्राकृतस्य न्बोकृय सवैरेव । अतश्च क्लसोपकारैराज्यभागादिभिरेव पुनः अषणे सति कर्मण: अपूर्वत्वम् )। नैराकाड्यात् गृहमेधीयस्य अतिदेशकल्पक याभावेन * 'शंय्वन्ता प्रायणीया सेतिष्ठते । अन सेतितिविधाने अपूर्वपापगतेः आज्यभागाद्यतिरिकाङ्गानां प्रमाणाभावे. | चोदकोऽङ्गानि प्रापयति , तलाव आज्यभागन्यायोऽन नेवाप्राप्तः फलतः शेषान्तरपरिसंख्येति सिद्धम् । मास्ति । दुप्. १०७।१४४१. न चैवं पश्चमपक्षाविशेषः, तत्र चोदकप्राप्तपरिसंख्या * अवभृये । अग्नीवष्णो स्विष्टकृतो यति। वाङ्गीकारेण चोदकारिलोपपूर्वकाप्राप्तपरिसंख्यापसिद्धा- यागश्चायम् अतिदेशामावेऽपि आज्यभागन्यायेन प्राकृत न्तापेक्षया तस्य भेदात् । न चैवं तयोः पक्षयोरनुष्ठाने । एव स्विष्टवद्यागान्सरं का तत्कापिन्नम् , अप्राकृत कार्यमेव विशेषाभावः । प्रातपरिसंख्यापक्षे आग्यभागविधेर्लक्षणया | वा प्राकृस्विष्टद्विकाररूपम् । भाद. १०४११८, वितरपरिसंख्यार्थवेन 'अमाझणमानय' इत्यत्र ब्राह्मण * 'ईशानाय परवत आलमेत' 'पर्यमिकृताना- मिनस्य तसजातीयस्यैव मनुष्यादेहणवा आज्यभाग- रण्यानुसृजन्ति' इत्यन भाज्यभागन्यायेन पर्यमिकरणा- मिनस्याज्यभागसमान जातीपयागान्तरस्यैव परिसंख्या- तारातिविधानेऽपि नात्र पशोः प्रदेयता प्रमाणा- पत्तेः । सिद्धान्ते प्रापकममापाभावेन सन्दिरम्य सर्वस्व भावात् । ११४९१२. परिसंख्याऽऽपत्तेः विशेषसत्त्वात् । अत एव खिष्टकच्छ * द्वादशाहे आद्ययोरहोः रयंतरबृहत्सामकत्वात् वगमपि पञ्चमपक्षे समानजातीयत्वात् प्राशिनादिशेष. तनैमित्तिकयोः ऐन्द्रवायबामायशुमानत्वयोः भतिदेशेनेच कार्याणा निवर्तकमेव । भय 'इडामवधति' इति तु | प्रातिसंभवे पुनस्तत्र तच्छवणं आग्यभागन्यायेन स्विकृद्धिपिनिवर्तफेडाभक्षे अर्थान्तरविहितत्वात् इडा-भान्तरपरिसंख्यार्यम् इत्याद्यः पश्चः। भाट. १०१५॥२३. भक्षप्रतिप्रमवार्थमिति प्राश्वः । वस्तुतस्तु इडाश्रवणस्येव * क्लुतोपकारवेन प्राकृतानामहानां निराकाक्षीकरण- शेपकार्यान्तरपरिसल्याऽपवम् , मिष्टकृच्छपणस्य च ग्रामस्स गृहमेधीयाधिकरणे वक्ष्यमाणत्वात् । मतिप्रसवार्थत्वमित्यत्र विनिगमनाविरहात् उभयोरपि परि- सु. १. ११९७. • गृहमेघीयाज्यभागन्यायेन संख्याऽन्योव भाग्यभागवणवत्तयावान्तरसादृश्यात् | अपूर्व वैम्पादीनाम् इति प्राप्त । माह. १०८९. थाज्यभागश्रवणम् अर्थकर्मभूतयागान्तरपरिसंख्याऽर्थम् । • अश्वमेधे । ईशानाय परस्वत आलमेत' पर्यमि- खिष्टकन्नणं च आश्रपिकर्मान्तरपरिसंस्थाऽर्थम् । इदा. कृतरनारण्यानुस्जन्ति' इत्यन पर्पमिकरणान्तावरीवे: भवर्ण च भवान्तरपरिसंख्याऽथै पञ्चमे पक्षे । सिद्धान्ते | चौदकता भासत्वेऽपि गृह न्यायेन चोदकलोपे सति चोद. तु युगपत् गरेर रलतोषकारमाफसागपुन:अवगैराका-कवः भवान्तराणामप्राप्त्या फलतः अशान्तरपनिषेधार्य- मी.को. २०२ n ·. , गोभिलीय: गोङ्गमादिकान्यायः कपदे नित्या, नित्या यात्मसर्गयोः । नित्या समाते , चेतनत्वेन वैलप्येऽपि उपादानोपादेयमारः स्यात् । वारये तु सा विशामपेशते ॥' अन समासस्य पृथक् इदं ( २१११५६ २. स.) याकरभाष्ये विस्तरेणोक्तम् । ग्रहण गोरसीदन्यायेन, एकपदे इसनेनैव वसंमसिद्धः। के. शब्दकौस्तुमः 'अहम् '. गोमिलीयः घमंगा गोमहिपन्यायः गोमहिपयोममितिको विरोधः । अन्यः छन्दोगैरेव परिगृहीतः । या. १६३।३११५ १.२४४. | सहबासेन तु मित्रताऽपि भवति । तदन्यत्र । संग्रहः. गोमान् देवदत्तः । विशेषणाद् विना नेष्टो गोमहिपीन्यायः । यथा गवादेमहिप्यादेश्च न विशेष्यप्रत्ययोद्भवः । विशेषणं च गावोऽत्र नरेन चिन्निमित्तेन अन्योऽयं मैत्री भाति, न केन विध संबन्धः कथं चन ॥' देवदत्तो हि गोमिरच्छितो विरोध इति, तमा प्रवेऽपि । गोमहिपन्यायम्य राब्द. विवक्षित: । वाश्य प्रातिपदिकेनोपाचा: सन्त्येव । यत्तु / मैदोऽ२ 1 साहस्री. ३९८. नामबद्धामिरवन्धियते इति , सत्य नावच्छिद्यते । वैद • गोमृगः अश्वमेधै सवनीयः पशु तुतीयः । तस्य तामिः संबन्धाक्षेपः ( संबन्धप्रतीति: ) अर्थात् लभ्यते । । वनयः पपियतिः । भा, १७, या वार गोमचन्देन गोविशिष्टोऽयं इत्येतदमिहिवे *गोयागः अनुवन्प्यायां विहिवः ज्योतिष्टोमे । कथम् अनवस्थिताता गावः त विशिषन्ति इति तासा भा.सरा६/३१. मेर न्यापारों ने शब्दस्य । उपाहि , 'न विशिंपन्ति • गोलक्षणान्यपि कर्वरीकर्यः पर्तम्या:' इत्येव. गावोऽयं पृथिव्यामनस्थिताः । तत्र किं शक्यते । मादीनि । ( कर्तरी नाम यज्ञ कर्णयो. यासाम, दाः । यक्तुं पृथिव्यप्यभिधीयते ।' नहि येन विना | वर्णस्य वाहत्वात् बहुमीदो अन्तत्वम् । यासा करें अर्यात्मलभो नास्ति तत्तदभिधानन्या, किं तर्हि , | वर्तर्या पहिगि किञ्चिविञ्चित् कतिया प्रचाकारता यावता दिना विशिष्टबुद्धि पद्यते । गोमिवाप्रवीताभिः उत्पादिता ता गायः 1) भा. ४१ पृ. ११९९. तद्वति युदिनों पद्यते , न संबंन्धेनापि । विञ्च वक्त * गोवधादेः (यागत्यस मधुरगतस्य च इ.) व्यापारमा संवन्धप्रत्यवेक्षणम् । स हि गोमि- युगान्तरधर्मत्वम् । माह. ६७११२. रसंबद्धन गोमन्तं विपक्षति।।' वस्तुधर्मश्वेष • गोशब्दस्य गान्यादयः अपभ्रंशाः ति एवंविदा यदसंपदा गावो न विशिषन्ति । स दामा न्यारो न दत्वविदः । वृहती. पृ. २३७. ० गोगन्दस्य दिलित- सन्दस्य । वेन यं यथाऽवस्थित शवदन्ति विशेष्टुम् , 8 वान् । सु पृ. १४१४. • गोयन्दश्य ममृत्तिनिमित वास्यास्यते । सबन्धी चासो विशेष्यत्त प्रतिपद्यते । सास्नादिभगमनम् । पा. १७३७. ७ गोशब्दे इयत् अपथ्यते । विशेष्यत्वेन संपन्नं तद्विरो- एकोऽयः मवीयवे । वा यस्यानुगम; स साधुः, हतो पासंगतम् । गोविशिष्टोऽयमित्येवं गोमच्छब्दोऽ- अपभ्रंशाः । यथा एको गोगीशदः भावपने साधुः, न भिपास्यति । तस्मादपि अनभिषेप संवन्धः । सामादिमति । टुप. २०१८।१४. पा. ३६४१२.६७५-७६. गोशदत्यायोगन्यायः । 'विच्छिन्नयल- गोमयपायसन्यापः । गोमयं पायसन् , व्यन्यैश्च नित्यः सर्पगरपि । व्यतिरिक्तपदारम्मो गोविकारयात मनववत् इति अनुमान पया प्रयोग | वर्णन शेपपद्यतेमिनारचे १ गोशरद गौशब्दत्वं कथं भवेत् ॥' (यादे डा. ६५-६६ ) इति पुगोमयवृश्चिकन्यायः । अचेदनत्वेन प्रति । पतिकोडन्यायेन अगादिनात्ययोगमुरादपितुम् ...! रेभ्यो गोमपादिमः ( उनाना ) अश्विाना सु. पृ. ११७०. उत्पतिः हो, तेन उपादानोगदेययोः अन्यन्त. गोगमाहिकान्यायः । यया पेन चिदन्माकं साहस्यं नापेशने । दलात् बगर- दो चेवना- 1 गो: देवि पृष्टः कश्चित् तम्या. गो. जमादार होन पं बाध्यते । तत् । संग्रह:- ·गौः अश्वः इत्येवमादयः १६११ गोक्षीरं श्वहतो धृतं , ३४७ गोल्याद्यवघोधितम् इति तत्र पाठः) अविरोधः | प्रसक्त 'अक्षता गोपशुश्चर' इति प्रतिषसवरूपः प्रति- श्रुतिमकरणयोः । सु. पृ. ११२३-२४. पेषः । बाल. पू. ३. 'गां पश्य, पश्य गाम् । • गौः अश्वः इत्येवमादयः प्राब्दाः आकृतेरमि- सलमेषमपि प्राप्स्यत् यदि नित्यम् आख्यातोपकमाण्येव धापकाः इति सिद्धम् । भा. ११३३९।३५. गौः वाक्यानि प्रायोश्यन्त , तेषां त्वनियमेनैव प्रयोगः सर्वदा इति शन्दः साधुः ' गावी गोणी गोता गोपोतविका' थितः गां पश्य, पश्य गाम् इति च । वा. ३१४१४४१३ एते शन्दा असाधवः । वि. १३३९. * गौः इति पृ. ९२९. . 'गवा अमिचरन् यजेत' इति गोयन्दः अत्यपि गमननिमित्ते सामान्यन्यानिभाने सारनादिमत्येर कर्मनामधेयम्, न गुणविधिः । मा. ११४४५. समन्वयो नान्योति तद्वचन एव गोशब्दो विज्ञायते । ‘गया अभिचर्यमाणो यजेत' इति गोदान्दः कर्म- भा. दाश६१७, . गौः इत्यत्र कः शब्दः १ गकारी- नामधेयं न तु घेनोर्वाचकः, 'यथा गायो गोपायन्ति इति कारविसर्जनीया इति भगानुपवर्षः । १११०५।५ पृ.४५, | वाक्यशेषात् उपामानोपमेयभावामिधानात् । (यममि- * गौः इत्यस्य दाब्दस्य कोऽर्थ: १ सास्नादिविशिष्ट आकृतिः । चरति कश्चित् , स: अभिचर्यमाणः) । वि. ११४१५. इति ब्रूमः । १।१५।५ पृ. ४९. गौरित्युचरिते गवा श्रीणाति' इति भयवाक्ये , अयं नियम. सप्त वस्तूनि प्रतिभान्ति नः । जातिव्यक्तिश्च विधिः जातेः । चाल. पृ. २४.० गोः अभिधानानि- संबन्धः समूहो लिङ्गकारके । संख्या च सप्तमी | उसा उसिया मही मही अदितिः इल्म इति । भा. तेपामपक्षी योद्वयोः ॥' चा. १३।९।३३ पृ. ३११, २०१४।१६११२, गोः पलायनं दोहधर्मः । १९८) 'गोः न पदा प्रष्टापः' इति योयो गौः, सरा पदान २८.गोः बाल वत्सः । था. ३१३ पृ. ९२०. स्पृश्यते । ६४१६२३ पृ. १४४२. • गौः नाम अतिरामः भ्रातृन्यवत: 1 कावीये । याल. गवामयुतस्य अश्वसहसस्य च पौण्डरीके अन्य पृ. ३४. गौः नाम एकाहो यागः । गवामयने च विमन्य नयनम् । भा. १०६.१८१६९-७२, • गया- गौनामको यागः । तत्रैकाहिकीतिकर्तन्यता प्राधा , न तु मयुनस्य अश्वसहसस्य च पौण्डरीके सत् दानम् । द्वादशादिकी । वि.७३, गो: नाम ज्योतिष्टोम. १०।६।१७६२-६८, गामेतानि नामानि डे रन्ते विकारः अष्टामादौ । ६।१८. • गोर्वाहीका इति । इन्पे फाम्पे चन्द्र ज्योतिः अदिति सरस्वति महि गोगन्दो वादीके तिष्ठन्मूलपक्षणादि यद, तत् ल. विभूति , एता ते अप्ये नामानि देयम्यो मा मुह पचि । टुप्, ११।३३१९।४८. • गोवाहीकः इति कृतान्' इति । १०॥३॥११४१, • गा निशम्पः संवाद वाहीके गोगः शब्दः प्रवर्तते । (संहति उत्तराशा यावास्य दोह: सानाम्ये । ११११।९।४७-५५, प्रासिमपरादि या घाटमारणादि या, व याच पधर्मः । ३।११४७, • गा सार गां प्रत्यापने दोधर्मः1 साटा२८, गो प्रस्थापन • गापः मुकरमनुधारन्ति । "सम्मादराई गायोऽनुगतामु दादाशतरस्यानिवेशः (११२) । १.११॥ आग्यम् ।।११८३५,गोपु एय योशिष्टोमदधिगा. पारन्ति 'ति सूकरे घराहावं दर्शपति । कर दि गारः अनुपागन्तिा" भा. ११९ गया। अभिदा च पसंदविगा 'गोअश्वाः' अरसे या अन्य गोश्रोम्यः परायो अनम्य अनुदासिन्यम्म न मान्नु माल गोप्रश्वाः । अत्र गायो: प्रसंगाधैमन्ये पनामार गाम । १५९९, १२, . गार: रमायो मागुगलम् । वि. ११४४१६. मामागा: महम्पुरमारे गाने । १.१rs. गोशीर वानी नम्' इति म्याय: । गर्ग •'गोनयग गौरनुसम्मः सी पारीमार गोधीरे समर्मगोपेर माशिमामार्ग मा.१०।२१४७, योमारे एका .

·- गौणमुख्ययोश्च गौणत्वं सिद्धये प्रयुज्यते । न चैतावता मुख्यप्रसङ्गोऽर्थम्य, अध्यारोपि. इत्यर्यके श्वाशुरिः इत्यादौ अत इम: तत्वात् । यत्र तु स एवार्थो न समारोप्पते , तर मुख्य उपाचमित्यादि । अमीषोमो मागयको' इत्यत्र प्रसिद्ध- इन्यदोषः । इति तन । ४११२१२३ पृ. ३५७. | देवताईवाच्याशीपोमपदस्य सत्सवापरत्वेऽपि अन्तरङ्ग- - गौणत्वं ( वृत्तिः ) प्रसिद्धार्थत्यागेन अप्रसिद्ध-यात् ईवपत्वे भरत एव । सहशालाक्षणिकामिसोम- सद्गुणवृत्तित्वम् , समुदायवाचिन एकदेशवृत्तित्वम् , पदयोः द्वे तमामको इत्यर्यके व नेलपत्वे, आये गोण. आरोपितार्थवृत्तित्वम् इति प्रर्य न योग्यम् । किन्तु गुण- लाक्षणिकत्वात् , अन्ये अप्रसिद्धत्वात् । अत एव अमिं. योगनिमित्तवृत्तित्त्वं गौणवृत्तलक्षणम् । सु. पृ. ४९२-९३. | सोगी माणवको' इत्यत्र गोगमुकन्यायेन पत्वयारणपरम • गौणत्वं वाक्यदोषः । के. • गौणत्वं वाक्यार्थस्य एक अप्रैः स्लुस्तोमसोमाः' इति सूत्रस्य भाष्य संगछते । पद प्रति वाक्याश्यामगुणवशात् प्रतीतेगीणता इति परिभापेन्दुः पृ. ८४-८८ ( ८४ पृ.) गोत्ति- के चित् । सु . १०८१, • गौणत्वं वाच्यगुण- जाडयादिगुमसत्ताप्रपोज्यारोपविषयीभूतपोवादिः अर्थ: योगेन प्रतीयमानत्वम् । पृ. १०८२. . " अर्थगम्यस्य गौशः । तवृत्तिगुणानां सत्ता च वास्तविकी आरोपिता গ যুগানই।' বেগানা বগলার आय गुणेभ्य आयातः इत्येवल्क्षणं गौणत्वम् । था. बाहोके च गोवृत्तिजाडयादिगुणानो सत्ता धास्तविकी इति चेत्युमयविधा ग्राह्या । संशssदो आरोपिता गुणसत्ता । २।११ पृ. ७४६, . अश्वर्णादिवत् समुदाय- चाच्यत्वे सति अवयरस्य गोगत्यम् । विवेक ! — गोहीकः' इत्यस्य आरोपितगोत्ययान् मान्दद्वपसमुदायावरकत्वं गुणसन्दात् प्रतीतेगोगता इति | वाहीपः इत्यर्थः । फे चिनु गोत्रान् यादीकः इत्येष के चित् । सु. ५. १०८१. गौणत्वदोषः न्यूनस्य योधः, न तु आरोपित शान्दविषयः इति यदन्ति । अधिकारिययत्वकल्पने यथा 'सृष्टीपरदधाति माण- गोगाणिवत्वं सशलाउणिकयं पादश्यमूलकारोप. भृन उपदधाति । अप सृष्टिपदेन एटिशादरच एव विषयालम् इत्यर्थः । पदकायें एवाय न्याय प्ररर्वते , पर মথ ও মুনি খুন চীকা হরিহান্যদি অকার্য হন্য যুগ যুগানথন্ধিক্ষার্য , র স मन्त्राणां महणेन अधिकार्यत्वे गोगत्वमेव दोप. 1 म च प्रावे । यत्र तु प्रातिपदिकमुस्वारवेलायो प्रयाम् भगया स्पीत्रियते । पाल. १. ३. • गौणमत्ययाय अमिमोमादिपदयोः सातारपकरदा, तर पूर्वगेत्र या मुल्यमुपाने , देवदापतितं भवति 'मुन्ये एव गोगार्थनात्या गौशमुख्यन्यायेन ग्यावृत्तेः प्रातिपदिष- विनियोगः' इति ।मा, २२।।११.७५१. कार्य:पि भ्यायः प्रवर्तते एम(भूनिः). . क: गोगमुख्ययोमुख्य कार्यसंप्रत्ययः । ( परि- पुनरपः को घा गौग इति । उच्यते । यः माहादेवा. माश १५) । गुगादागो गोगा । यथा गोगन्दस्य । गायने र अपमोठयों गएयः । भुषमिव भवति इति जारयादिगुगनिमिचो यो पाहीकः । भनिय प्रशामुघायुच्यते । पस्नु राउ प्रदीतादर्थात् पेन चित् दिवि गुमायेगदेव पुष्पते । युपनिव प्रधान या दधेन गम्यो, ए एमादायान् चामिर मातीति मुग्य, मपम स्न्यः । गोने अन्दः प्रयुम्यमानः | उपाय, 1 गुगबन्याय गोर इति । मा. शरा पुग्यायधिश पते । एवं र अनिदर्ष गोग- . ०४६, . फेयरथ, 'तपाति गोगशी पायेन व चार गोगम् । म नि यारी शेगो र शान्' इत्याशक्य 'गोगमुल्य समादेशो मत येत । तत्र विशम्दाम्य इताविसावेदायमचिन् यानुरोधेनाप्यनीप्रिय " इति उमस्यौदाभावात् । अय न्याय न प्रति मम। श्रीकर. ११ . ग • गोगाबरोष परिका, किन टतं विपि मम मुग्ने प्रया, पिरोचे मुल्येन गो बाप्पैन । मा, film, टायरस सामरमर १४ पृ. ८ (१.७१ स्न्यत्र - - ·चाल..२२. - गोदोहनेन गोदोहनाधिकरण गोदोहनेन पशुकामस्य ' इति गोदोहनं नाम | ध्यात् साभिधेनीषु युज्यते ॥ नैकत्रैकेन संख्याताः यस्मिन् पाये अग्निहोत्री गौः अमिहोपयो वा सानाय्यं संख्यायन्ते परेण ता । नित्यस्य बाधशक्तिहि या दुखते, तत् पानम् । के. * ' गोदोहनेन पशु. नार्थापत्त्याऽवकल्पते ॥ पावापर्य यथा पूर्वनिविष्ट- कामस्य मणयेत् । । अयं दन्यस्य अपूर्वविधिः । स्यैव बाधनम् । काम्यनैमित्तिकाभ्यां हि तथा नित्यस्य बाधनम् || असंजातविरोधं हि नित्यं जु गोदोहनाधिकरणम् । कार्य नित्यस्य बाधकम् । सर्व विधीयते । नैमित्तिकं तु तद्वपातविषयत्याद गोदोहनादीनां प्रकृतिगारमिता { दर्शपूर्णमासयोरेव वैश्यस्य विरुभ्यते ॥ तेनैकविषयरवेन विरोधस्येकबाधनम् । सामिधेनीसाप्तदश्यम् । सामिधेनीसाप्तदश्यादेनैमित्तिकस्य विरोधायोगपद्यात्तु न विकल्पप्रसञ्जनम् ॥ किश्व प्रकृत्यर्थता ॥ प्रयोगसामान्य नित्यं सर्व विधीयते । नैमित्तिक नैमित्तिकं तु प्रकृतौ, तद्विकारः संयोगविशेषात्। । विशेपे तु वस्मात्तद् बलवत्तरम् ॥ नित्यमङ्गंध ३।६।३।१०॥ दूरस्थप्रधानापूर्वचोदितम् । क्रियते तत् प्रमाणं च भाष्यम्- दर्शपूर्णमायोराम्नातम् ‘गोदोइनेन } परं प्रकरणं मतम् ॥ काम्यनैमित्तिकानों तु पशुकामस्य प्रणयेत्' इति । तया अग्नीपोमीये पश वाक्योपात्तं प्रयोजनम् । अतः शीघ्रं प्रयुक्तस्या- श्रूयते यूपं प्रकृत्य : वैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कर्तव्यः' नित्यात्ते बलवत्तरा. ॥ आसत्रपुरुषार्थत्वात् विप्र- इति । एवंजातीयकेषु सदेहः किं प्रकृती निवेशः, विकतो कृष्टफलात्तथा । बलयच्छीघ्रकारित्वात् कान्य नैमि- वेति । कि प्राप्तम् ? विकृताविति । प्रकृतिरन्येन पारण त्तिकादपि ।। श्रुत्यैव पुरुषार्थे हि शीघ्र की प्रबल यूपेन च निराकाङ्क्षा । एवं प्राप्ते, घूम: प्रकृतो नैमित्तिकं मित्तिक श्रुते ( नैमित्तिकं तु इति प्रकृतसूत्रे ) यश्च तते । नैमित्तिके हि दूरस्थे चिरेणाप्ती प्रवर्तते ।। निविशते , निमित्तसंयोगेन विधानात् । खादिरपालाश-कान्यमेय विचारितम् (भाप्ये )। तन्नित्ये प्रति रोहितका: अविशेषेणोक्ताः चमसश्च । गोदोहन बेल्वश्च विशेषविदितौ । विशेषविधिना च अविशेषविधिर्वाध्यते । पूर्वपक्षोऽत्र सूत्रितः । ( तमेवाह-) नित्यस्पारित तुल्यत्वादविरोधात परस्परम् ॥ पूर्वाधिकरणेनेय प्रकरण सामान्यम् , निमित्तसंयोगो विशेषः । सामान्येन विशेषो हि काम्यात् प्रकरणे यतः । चमसः यत् प्रानोति तत् परोक्षं लक्षणया , यत्तु विशेषेण तत् खादिरवं च मत्वर्थ हि विधीयते ।। पैल्वगोदो. प्रत्यक्षं श्रुत्या । श्रुतिश्च लक्षणाया बलीयसी , प्रत्यच च | हनादीनां काम्यत्वात् पुरुषार्थता । याध्येत फल परोश्चात् । तस्मात् प्रकृतावेव स्यात् । लोभेन नित्ये काम्येन तत्र चेत् ॥ पश्यतो मधु पा- 'यद पैश्यादिनिमित्तेन साप्तदश्यं विधी- दुर्बुद्वेर्विनिपातस्ततो भवेत् ॥ त्वर्थाशप्रहाणे हि यते । उत्तु स्यात् प्रकृनावेव पाश्चदश्यस्य वाध- नश्येत् सस्य क्रतोः फलम् । गुणाच्च न फळ कम् ॥ तस्य प्रकरणं तुल्यं प्रकृती विनियोजकम् । सिध्येत् विगुणं ऋतुमाश्रितात् ॥ आश्रयस्तारशो निमित्तेन तु संबन्धानियात् तद् बलवत्तरम् ॥ हीष्टो यादृशः प्रकृवः ऋतुः ॥ खादिरत्वादिमिानये- पाञ्चदश्यमयापित्या दारमान न लभेत तत् । व्यामधामो प्रतीयते । ततधानबरुद्धत्यान् काम्यस्य रुद्धेन तेन सर्वेषु प्रयोगेषु श्रुनं हि तत् ।। साप्त- विकृतिर्गविः । अस्ति स्वार्थे विशेषो हि कतो. प्रक दश्यविधानं तु प्रयोगे वैश्यकर्तृके । अबाधेनापि रणं प्रति । तेन गृहाति हि स्वार्थ न तु फाम्यं फयं वस्यात्मा पाश्चदश्येन लभ्यते । प्रयोगाः सन्ति धन ॥ इतिकर्तव्यदाऽर्थित्वात् संयुक्तं हि न तस्यान्ये विप्रराजन्यकर्तृकाः । साप्तदश्यमयाधित्वा गृह्यते । ( अमेयुक्त प्रकरणादितिकतन्यतार्थिवान ॥३॥ येवामा तेन लभ्यते । अतश्च शक्तिवैपम्ये १११ ) तेन प्रकरणात संयुक्ताद् यलयसाम् ।। विकल्पो न मयस्त्रयोः । समुपयोऽपि नैका- नहि प्रकरणं यस्य विनियोगक्षम मनम् । क यथे. . - .

·गोदोहनाधिकरणं गोदोहनाधिकरणं । प्रणयनस अङ्गम् । न चान चमसेन कृते ( प्रणयने) पातः प्रसज्यते । तस्मान्न प्रस्ती निवेशः संभवति , गोदोहनेर पुनः करणमाशयते । जि तर्हि ! गो- इति विकृतिरेव गतिः । निराकरणहेतवश्व नैमित्तिक- दोहनेन कृते चमससंपादनार्या पृषककरणशहा ! कथं वद योऽपि सामान्यविशेषमाव- पौर्यापर्य- सावकाश पुन: गोदोहनप्राप्तिलीयसी , न चमयमासिरिति । नद- निरवकाशन्यायाः अनुरुंधेयाः । आसन्नपुरुषार्थत्व. च्यते 'विशेषविहितं होतत् प्राप्ते चानवकाशकम् । मपरं चापि कारणम् । येन काम्यं वलीयः स्या- पुरुषार्थसमीपे घ, घमसं तेन बाधते ॥ नित्यनैमिचिकादपि । गुणहानिर्हि वैगुण्यं न प्रयोगमात्र हि चमसो, गोदोहन विशेष । पूर्वप्राप्तश्चासौ चास्य गुंणता तदा । गोदोहनं च न गुणः क्रतोः तदमाधेन लब्धागा । नै गोदोहनम् । सावकाश श्रासो, कामाय चोदनात् ।। किन्तु प्रणयनं द्रव्यहीनमद नेतरत् । दूरे चासौ पुरुषार्थस्य , गोदोहन तु से निकृष्टा-कतोस्वदा । काम्यने मित्तिके तस्मात् प्रकृती नित्य- थम् । पुरुषार्था च सर्वशास्त्रमवृत्तिः । यश्च तादा-बाधके।' सादयेतो विशेषः, नासो तन्त्रमिति वक्ष्यति सोम-सूत्रार्थस्तु-नैमित्तिक तस्य नित्यम्य 'अर्थस्या विकृतत्वात् ' ( १२।१।१।४ ) इति । मन्दो | विकारो बाधकं सत् विस्तावेव निविशेत निमित्तसंयोग- स्प्रेष विशेषः, झवनेय ऋवर्षों विशेषादिविहितेन | काविशेषात् इति । चाधितायः, नान्यानेति । तेन उभयोः संनिधियशात् वि- साप्तदश्यं तु वैश्यस्य विकृती प्रकृताबुत ।, परस्परसशक्तिविशेषात् नियमः । प्रगयनस्यापि अन्यत्र | पूर्वक्थे, न संकोचानिये नैमित्तिकोक्तितः ॥ गोदोइनेन प्रयोगे सिद्धात्मकस्य स्वधाधनोपसंहारशकिलोप: ।। प्रपश्येत् कामीत्येतदुदाहरन् । भाष्यकारसदप्यस्नु न्याय- गोदोहनम्यापि प्रणयनान्तरकल्पनाश्चक्तिविघातः । पशु. स्थावसमत्वतः॥ सामन्यतिरिक्तोत्रेय चमयस्य शास्त्रीयत्वम् । तस्मात् भाह-- पतु प्रारणे एव 'एसदश वैश्यस्य' इति तद्विकारो गोदोहनम् । यपा तु विकृतो चमस एव । नैमित्तिकं ( सामिधेनीना ) साप्तदश्यम्, तत् पाच- भविपनि, तथा भष्टमे घश्यति । निवृत्तिा र्मभेदात् दश्यवाधाम् । अत्र हि पश्या निमित्तत्वमेव वैश्यस्य इति । तेन प्रकृतादेव एतत् विकारकम् इति । उच्यते। विजावीयावाच शामिधेन्युद्देशेऽपि न वाक्य- शा- वैश्यनिमित्त सामिनीसातदश्यं प्रकृतावेव / मैदः । वैश्यस्वामिकमामिधेन्युदेशेन वा साप्तदश्यविधिः । नित्यं पानदश्यं विकृय निविशते । 'सुल्यप्रकरण- पठका परस्परसंपन्यस्य प्राचा भ्युत्पावेन र विशिष्टोदे दो स्यात् तमोत्कर्ष वापदृच्छति । प्रकृती निविशेताव- युक्तः । वैश्योदेशेनेव वा स्वस्यामिकसामिधेनीकल्पसंरन्धेन स्तत्रापि न विकल्प्यते ।। पाश्चदश्येन, किन्त्वस्य तद्विधिः, 'सामिपेनीरनव्यान' इत्यस्य तात्पर्यमाहात्वात् । याध कस्वेन वर्तते । नित्यं सामान्यतः पूर्व सावकाशं अन्त्यपदये घ वैश्यामाचे सासदश्याननुशनात मिमिचर्य विधीयते ॥ नैमित्तिकं विशेषेण पश्चाभिरवकाश- तस्यार्मिकम् । फम् । नैमित्तिकमवो हेतुनयाग्निस्पस्य यायकम् ॥ तथा काम्पमपि गोदोहनादि एकत्रित्याग्नुचादि (एव पपाराम नैमितिविपनपा अधिकरणमुपाय | च नित्यम्य घमसपाबदस्याद नैमिनियच सासदस्याः न्यायसाम्यान काम्येऽरि सिद्धान्तमतिदिशति-) एतेन ! बाधकम् । निन्यम्य सामान्यविहिवनेन मानयाहिमोगे काम्यम्यारि गोशेहनादेगेंगस्य नियममादेवापान सरकाशानेन च विशेषविदिता निवासाय काम्य- पायातम् । पूर्वरश नैमितिके अतिमन्दः इति नैमित्तिा दुरलागने नम पानि नैमितिकम 2m भाष्यकार मन्तिमरि नैमिचिम्म अतिकाय कामनारहिदप्रयोगे सारा काममा नाममा. अस्सन्या शापामा मधुष्टिषदेवाय गुण-रापोगे गामा सिकाशरा काम प्रपश्यतः । कियाफ्लपिनाशात्मा पिनि- EPIधि , पापा पुलायमापने पुरो- ·प्रथधातो १६२४ प्रहाणां ध्रुवव्यतिरिक्ताना मई प्रथधातोः एक्स्यैव चैत्रनिष्ठव्यापारपाचित्वरूप- 1 यम् । कस्य हि द्रव्यसमागंसबन्धस्य विधायकम् । धर्मपुरस्कारेण मसापासवान समकत्वम्। पुपनिष्ठ- १ एवं श्रुत्या स्वपदार्थो विहितो भवति, इतरथा पाक्येन व्यापारयाचित्वेन कर्मानाका इत्लात् अकर्मकत्यम् ।। परपदार्थो विधीयेत । श्रुत्यसंभवे च वाक्यं नमते, न रहस्य. पृ. ५२. संभवन्त्या श्रुतौ । १७१४, पृ. ७१४. . * महः पोडशी ज्योतिष्टोमानम् । भा. १०१५।९१ / समार्टि' समार्गों ग्रह प्रति गुणः । प्रहः प्रधानं च उद्दे. २४-४१.७ ग्रहः गोड शिरदः सस्तोत्रः ज्योतिष्टोमेश्यश्च । वि. शरा.. 'यदि यंतरसामा सोमः स्यात् उदथ्यो वर्षे उत्तष्टन्यः उपप्योत्तरखरूपमुख्यकारानु | एन्द्ररायामान महान् गृहीपात्, पदि यहासामा शुका प्रहाय । वि. ५३१११८. ७ प्रहाः । अंशुः अदाम्यः । मान्, यदि जगत्सामा आप्रयणापा'। पत्र जगत्यामुत्पन्नं अन्तर्यामः आग्रयण: आदित्यः आश्विनः उक्थ्य: उपायुः । साम, स जगत्सामा विषुवान् । भा. १०१५।१५१५८. ऐन्द्रः एन्द्रयायवः दधिग्रहः ध्रुरः मन्धी प्रयो मरुत्व. ० प्रहाभ्याम् अश्वमेधोपदिष्टाम्या महिमस्या सौवर्णराज. तीया: मशवरुणः शुकः इति ज्योतिष्टोमे । अर्कः विपु. ठाम्याम् अदिष्टाभ्याम् अति दिन्द्रियागवादिगदाणा प्रमु- पनि । गाईम्पत्यः वृहस्पतिए । महिमानी अश्वमेधे । चय: भा. १०।४।२१३-५, प्रदः सोमसोमो ज्योति. मुराग्रहा: सोमबहाश्च वाजपेये । इ० । के. • महा टोमे मुग्व्यः । पशुः इष्टिः इत्यादिकं तु अगम् । के. विधिकाण्डे उपायुः प्रथमा, अन्तर्यामी द्वितीयः, ऐन्द्र- १. महस्य ऐन्द्राययस्य मैत्रायणायपेण्या प्रथममनुष्ठान पाययस्तृतीयः, मैत्रावरुण धनुर्यः (वि. १०१५११७ ), ज्योतिष्योमे । पामतयोगेऽप्येयम् । भा. १०१२११७-१८॥ शुक्रः, मन्थी, आमरणः, उक्प्यः, भुवः, आश्विनश्च । ६२-६६, • प्रहत्य मानसस्य द्वादशाहगतदशमादान- दगमः एते दशमहाः अनुशेषाः । त्रि. ५।३।६. यम् ! १०१३३१३१३४-४४, प्रहम्य शुप्रादेः ज्योति- * प्रहा. योग्रामण्या आचिन-सारस्वत-ऐन्द्राः भूपन्ते। धोने काग्याप्रताविधी पार पतिकर्षः । १०१.११९६६७ मा. ३१५:३।१४, प्रहमुद्दिश्य संमार्गे विधीयमाने. -६९ । प्रात्वं चैन्द्रवायगत् । १०९५१२०१२०-१२, सपि दापवित्रतदेववादीनां विवक्षा अभ्युपगम्यते । • प्रहाणाम् आतिदेशिकानामेन्द्रयायवादीगो पृहस्पति- या. २०१४ पृ. ७१८. . ' प्रई या गृहीत्वा समादिविस्तौ औरदेशियोः रामुपर. । सगुपय- समई योनीय मोत्रमुपाकरोति । इति प्राप्रपणोत्तर विदो यामम् । १०४२१३५. भोत्रम् । वि. १.५३१२. . या ग्रहीया.' इनि प्रहाणां देपठाऽन्यत्वे स्तुदशस्त्रयोः फर्मत्या- वचन सोनासोभयब मु स्तीयोपारणे विकलितकालदविकारः स्यात् । १०३४॥२४॥५०॥ मात्र विधानायम् । संघर्ष. स१६ . . मार्टि अमिति एकाद ' आमेया महा भवन्तिी महा मुमार्ग: आमिषीय ! मा १०४।२।२, अपवे । महागां देयताइन्य प्रयोनिशेम देवनाम्या •ई मंमा म: प्रातिपदिकार्य, एक विमा 'अन्यदेवताप वे सत्यपि मनुनशनो का मानधर्म- बन्य. । किमयशेवम् ! एतदनी मति, मातिपदि. न्यान् अकार: दिवारान मनि इनि सिद्धान्त। गत दिमिनि: स भव प्रदति । अथे मति अपयश 'नानयोग्तु गवार, (२१११११५.) इति निम्न मग समन्यते इति । तेन farm मुनानाधिकरणम्य प्रश्नमा नुनायो सार. मन दायेन मेरप्यान न भुला अपेन मर्मवे यथादेवनम् उपप्रधानकर्म विद्वान्ते मान पान अछिप मन माघमति अमरध्य. अविवारसपा । यशराय उन एए । . मनास येन समाः यदि नाdि, प्रहादिदेवयानां प्रतिमाणे दोपचार, अध्य: में शिक्षित शिनं भाव । १ पृ. २०१३: यपी, ने एक । के.. मार्ग भुवयति. . हे एतत् प्रामपय विधानानाम् अपमान मुधिरगना सदुपरि ओगे ·गोद्रव्येण गोबलीवर्दन्यायेन जीवनेन प्रणयनस्य तापयोगे अनङ्गमसामाहितया अना. पतिता भग्ना च । तकं च नष्टं दृष्ट्या स्वपूर्ववृत्तान्तं शक्यत्वात् पुरुषार्थत्वमेव तस्य इति पशुप्रयुक्तीय, स्मृत्वा प्रोवाच-हत्या नृपमित्यादि। अयं न्यायः अनिष्ट- गोदोहनम् , इति स्वतन्त्रपशुकामनायामेय तर कर्तव्यम् । परंपराप्राप्तिविषये प्रवर्तते इति । साहस्री. ९७७. मण्डन--‘गोदोहनं तो गम्।' * गोपथ-राजमार्ग-जलशयादि-सहिता महाभूमिः शंकर- 'काम्यो गुणो न ऋत्यर्थः ।' ४. न रासः स्वम् । किन्तु सर्वेषामेव प्राणिनां साधारणं ॥ गोद्रव्येण धेनु-वत्स-ऋषम-शब्दोपदिष्टेन खम् । वि. ६॥२. ॐ गोपदस्य सैव ( विशेषणभूता प्राकृतस्य अजदम्यस्य बाधो द्यावापृथिव्यादौ । भा. १०१ जातिः) वाच्यत्वेनेष्टा । वा. ३१६६।१२ पृ. ६७४, २१२९/६९. गोबलीवर्दन्यायः । गामानय बलीवर्दै चानय * गोधाकालकादाघाटास्ते वनस्पतीनाम् ' इयं । इत्या गोषदेनैव बलीवबोधसिद्धौ बलीवदंपदं दुर्दम्यत्व- संप्रदाने १४ी कारकविभक्तिरूपा विनियोक्त्री श्रुतिः । ज्ञापनपरत्वेन सफलमिति । यत्र विशेषणोपात्तस्य बाल.ट.४५. प्राशस्यमभिप्रेतं तत्र ब्राहाणवसिष्ठन्यायप्रवृत्तिः, या रगोन्यायः । गवां न्यायः स्वाधीनतया शिक्षि- तनास्ति किन्तु प्रसिद्धयासिद्धिनिबन्धनं भवेत् तत्र अयं तत्वम्। यथा धेनवः शिक्षिताः प्रति दिनमरण्ये गत्या प्रवर्तते । गोपदस्य हि श्रीन्यक्ती प्रसिद्धिः, अपरिद्धिः यत्र कापि पलायनवापत्यं परित्यज्य काले स्वगृहमेव । पुंग्यक्तौ इति । साहस्री. २०५. आयान्ति अनायासेन च दुयन्ते । यथा वा बलीवः • परापरजातिविपयो गोबलीवर्दन्यायः । कल्पवरुः शिश्चिताः सन्तः रमादीन् स्वामिन इच्छानुसारेण | २११२११ . सू. गोयलीबर्दन्यायेन मन्त्रोह- पदन्ति । तथा सेनायाः स्वक्शत्वेन कार्यकारित्यम् । सामोहयोः पृथगुक्ति: रासाधकनावमिकन्यायभेदात् । तैसंसा. १९७११३, * गोन्याय: । गुरुः शिष्ये शक्तिपात घाल. पृ.१२६, * 'एकविया समारुह्य मृतयोरेकर्हिषि। करोति, तत्र चतुर्थस्य तत्प्रकारस्य दृष्टान्तो गौः । श्रीकर. | पित्रोः पिण्डान् पृथग् दद्यात् ।' 'तो मृताहनि संपारो ३।२।५.सू. पृथा पिण्डे नियोजयेत् । प्रत्यन्दं च ।' अन ' मृता. गोपगृहिणीन्यायः । अमे पचेनोपनिबद्धः । हनि ' इत्यष्य मायिकपरत्वेन गोवलीपर्दन्यायेन च तथाहि- 'हत्या नुपं पतिमवाय भुजगदष्टं देशान्तरे सर्पविषयत्वात् । श्राद्धमयूखा. पृ. ३०, * हर: विधिवशागणिकाऽस्मि जाता | पुत्रं स्वकं समधिगम्य अतो वाऽर्थः' इति भाष्यम् । दृष्ट इति प्रमित इत्यर्थः । चितां प्रविष्टा शोचामि गोपहिणी कथमय तक्रम् भुत इति पृथगुपादानात प्रमितमात्रवचनोऽपि दृपशब्द: अस्य आख्यायिकेणग्- का चिन्नृपपत्नी न्यभिचारिणी | गोवलीवर्दन्यायेन श्रुतातिरिक्तममितमानपरो ज्ञेयः । दुस निजपति नृपं विपण हल्का स्पेष्टोस्पति पति पता चैधनायी. १।११५४५ पृ. २८. २ च सिनेमादेः ते तत्र देवात् सर्पण दष्टं मृत प्राप्य निराशा सती देशा. 'सर्वेभ्यो ज्योतियोमः' इत्यादिना सर्वकामार्थत्वे न्तरे गत्या वेश्या जाता। तत्र देषाद्राज्यवस्थायां पूर्वपति- स्वर्थिन्यबोधकविधिवैयर्थम् , गोवलीबर्दन्यायेन भिन्न- नृपोत्पन्ननिजसुतं वेश्याधर्मेण संगता । तत्र वार्तालापन- | विषयकत्वकल्पनया अभ्युदयशिरस्कत्वोपपत्ते: । भा. द्वारा तवयोर्मियो मातापुत्रत्वप्रत्यभिज्ञा जाता । ततस ४१३१८, * पुण्यं कर्माचरति , पापं कर्माचरति पापप्रायश्चित्तार्थं मातापुत्रौ नदीतीरे चितां प्रविष्टौ। पुत्र- | इति कणि चरते: मयोगात् ... ( कर्म-चरणयोः) स्त्वमिना दग्धो भूतः, इयं दुष्पा तु चितासकाशादुरप्लुत्य ! गोचलीवदन्यायेन उपपत्तेः । श्रीकर, ३।११७. सू. नद्यां पतिता । तत: केन चित गोपेन निजगृहिणी कृता । * प्रतिषम्यविधेरपि च सामान्यविधिविशेषविधिमेदी तत्र सा कदा चित् तऋविक्रयाथै मन्यनी शिरसि | संभवतः, तथापि भेदं विनाऽपि सामान्यरोभवात् त्या गत्ता । तत्र रप्यायां देषात् तच्छिरसो मन्पनी सोचलीवर्दन्पायेग पृथगुदेशः । याल. प.१५. संहिते- मी, को. २०३ .

·ৱিদ্যাগ । प्रहाय च १६२६ प्रहेष्टकमौपानुपाय इत्युक्तम्, तत् आधिपति । पूर्व प्राथमिकमन्वाधान न न, गुणार्थत्वात् । २८॥ केवलमग्निधारणायम्, किन्तु देवतापरिग्रहार्थमपि । प्रसनेन 'बृहस्पतिर्विश्वेदेवैः' इति विशेष यपदेशात् वैश्व- च देवतापरिग्रहो न सिध्यति सौमिकदेवतानामेष्टिक | देवो गणविशेष इति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तन ! मानेन देवताना च भेदात् । तस्मात् अन्वाधानं प्रहार्थे । व्यपदेशेन गणो वैश्वदेवः शक्यः कल्पयितुम् । गुणार्थ- देवतापरिग्रहार्य पृथक् कर्तव्यमिति । अस्मिन्नाक्षेपे स्वात् । गुणार्थ: बृहस्पतिप्रशंसाऽर्थः अयं व्यपदेशः । समाधानमाह । इष्टः दीक्षणीयेप्टेः । तदर्थत्वात् देवता- अान्यादयो यस्खादिभिः केवलः समेताः, बृहस्पतिस्तु परिग्रहार्यत्वात् 'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निवेपेद्दी- विश्वदेवैः संदेवैः तश्चान्य श्यति । तस्मात् वैश्वदेवो न अमिः प्रपमो देवतानाम् , विष्णुः गमः । अतो दीक्षणीयया अङ्गदेवतारिग्रहोऽपि प्रसङ्गात परमो , यदामावैष्णवमेकादशकपालं निर्बपति, देवता यचं सिध्यति इति न कर्तव्य सोमे ऐष्टियेषु मायन्याधानमिति व तदुभपतः परिगद्य दीक्षते' इति । सेव देवतापरि-सिद्धान्तः । भाष्यीयमधिकरणं तु 'ज्योतिष्टोमे दीक्षणीया. अहणार्या प्रसङ्गात् ऐटिकाना कार्य साधयिष्यति । इति दिषु अन्यन्वाधान देवतापरिमार्थमपि न कर्तव्यम्' अन्वाधानं पृथप न कार्यमिति सिदान्तः । इति विन्दौ । फे. शेपवदिति चेत् । २५॥ प्रहेष्टकमोपानुवाक्यं सपनचितिशेप: स्यात्। दीधणीया यद्यपि देवतापरिग्रहार्था, तथापि प्रधा- ५।३।६।१५। ना सा शेपास्तु अनागदेवताः अपरिग्रहीताः । ग्रहाय इष्टकाश्च तेषा समाहार: महेष्टकम् इति समा. तत्परिप्रहाथै दार्शिकमन्याधान सोमे ऐटिपेषु पृथक् कर्त- भ्यम् । शेषवत् रोपः अङ्गदेवता अस्ति अस्मिन् तत् हारदे नपुंमकैकरननम् । अनारम्यविधिकाण्ई रोपा- योपरत् । अनदेवताविशिष्टमत्वाधानं पृथक् स्यात् इति । नुवास्यमित्युभ्यते । तदिदं तैत्तिरीयसंहिताया तृतीयं चेत् पूर्वरची व्यात् । पाण्डम् । अशुः अदाभ्यः इत्यादयो प्रहा, मिश्रियः नापेश्वदेयो हि । २६॥ पनिण्यः भूतेएका म्यादप एका ओपानुवाक्ये नाम सोमे दीक्षणीयाऽऽदिपु देवतापरिमहामपि अन्या. काण्डे समानाताः । तदिदम् औपानुवाक्यं प्रदेष्टकं धान न पर्तग्यम्। क्षणीया प्रधान देवता सती अन- सरनविनिशेपा स्यात् । महरा एवनसेर: स्युः, न देयता महीप्यति । कथम् १ श्वदेयो दि । हि यस्मात् । अनुशेषाः । इष्टकारा चितिशेषाः रथुः, न तु अमिशा अस्ति सोमे वैश्वदेयो महयाग: तत्र सर्थ देवता इन्यन्ते , पूर्णामिचयनशेषाः इति पूर्यः परः । सम मदेवता मपि । वम्मान ऐशिव मायबापानं सत्यमिशेषोया, पोदितत्यारपोदना तु पूर्वरया नतम्यम्मी शिवान्तः । स्पार, व्यपदेशात् । २७ ।। औगनुवाश्यकाण्डपठित एक एयननिशीशेप: पप सिदान्तिना वैश्वदेवप्रयागविपये, पत्राद पूर्य- म्यात् इति पूर्वरश सूत्रेण प्रासं यासदेन निरण्य l या मिशनासावत्पर्पः । यत् प्रयोजनम् । सिदान्तयति । 'भोगनुपास्य प्रोष्टपम्' इत्यनुमन। ऐटिन अमरन्याय'नेन, मानदेवतारिणम् । ठन् अपमिशेष: स्यामा मलोपाIII पेश्वदेवभु विशेगदेवागमः, पारे। 'अभिगुमिः, अमिशेशस्यु । अमिरिती अश्चियनमुप्यने । चोदि. सोमो :, तो मात्र, यान आदिन्ये, पर अमिं चिनुत टकामयनेन भारत सवितासच पदेवचन्नो गायन ऐठप हो सोभिवम् । 'योदाम्य नही माय एव । एष च बलदेवता अररिगोठा एव । वयं यजी यापय यसपना मंबन्धमोदित तथा मैष्टिकमान्यवधान कम्पन। मायरम्य । सन्मन् अननिरोप | पूर्णम्प पूर्णोदय ·गोसवे उभे कुर्यात् गौणत्वं + गोर्भवताम् इति गां दर्शयति, तथा आत्मा क इति । वाहीकः' इति तु वाहे ( यहनकर्तरि ) बाहीके शिष्यपृष्टो गुरुः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इति , ' यतो गौणः शब्दः प्रार्तते । भा. १०२।१७]४७. * गौणः ,वा इमानि भूतानि जायन्ते' इति च स्वरूपतटस्खलक्षणाभ्यां पराधीनप्रवृतिश्च गोगो नित्यं प्रतीयते । । नहि ब्रह्मोपदिशतीति भारः । साहस्री. ५१४. यथा केवलादग्निशब्दात् बलनप्रत्ययः भवति , एवं * ' गोसवे उभे कुर्यात् ' इति बृहदयंतरसाम- माणवकप्रत्ययः, पदान्तराधीनत्वात् । यत्रापि पदान्तर द्वयसाध्यं पृष्ठस्तोत्रम् । तत्रापि प्रत्येक्मुभयधर्मसमुच्चयो न न भ्यते, तनापि अर्थप्रकरणादिलम्यं तदेव न्याप्रियते कर्तन्यः, किन्तु स्तोत्रस्यैकत्वेऽपि सानोमदात् धर्मः | इति अन्यभिचारः । तदेय व सामान्य नाम प्रवृत्तिहेतुः व्यवस्थैव । वि. ९।२।१६. * गोसवे ऋतौ बृहद्रथतराभ्यां । गुण इति । वा. ३२००१ पृ. ७४६. * गोगः मुख्या- पृष्ठनिवृत्तिः । तस्मात् नोपवती प्रतिपत् ( उपास्मै ) भावे गृप्यते नान्यथा । भा. ६।४।५।२१, * गौणः । नानियवती (प्रयुजो वाचो अप्रियः ), किन्तु अन्यैव यस्तु सल्लु प्रतीतादात् केन चित् संबन्धेन गम्पते, स अनुनिमित्ता भवितुमर्हति । भा, १०९।१६६६, १ पश्चाद् भावान् उपन्यः गुणरांबन्धाच गौणः । किरा * गोसवे वृहद्रथतरयोः होतुः पृष्ठस्तोने एव समुच्चित्य | यस्मिन् सोपपदात् भन्दात् समन्ययः स गौणः । योऽर्थः निवेशः । १०।६।८।२४-२६, गोसवे वृहद्रथतरो- मनागिव प्रसिद्धः, ॐ गौणः इति । किंवा अल्पशः भयसामके प्रकृतिवत् उभयोरुभयधर्मव्यवसा । ९१२१ प्रयुज्यमानः गोगः । ३।२११११ पृ. ७४६-४८. ४९-५०. * गुणवृत्तिप्रयोजनः गौणः इत्येव लक्षणं न्याय्य गौग्गुलवेन (तैलेन ) अभ्यञ्जनं सुत्याकालं | नान्यथा । वा. १।४।१२।२३ पृ. ३५९. * न च विरुवीकरणार्थम् । भा, १०४।६।१२, * 'गोग्गुलवेन गोगोऽर्थो विधिशब्दादवगम्यते । भा. १०१२।१७।४७, प्रात.सवने अम्यज' एकोनपञ्चाशदाने अजनाभ्य- न च विद्यमाने मुख्ये गौणः उपआदीयते । १०३।१९। अनसंज्ञके सत्रे सुत्यायाम , तेन शैत्योत्पत्तिः । वि. १० ७१. गौणम् अर्थ वेदः (क चित् ) आश्रयति ४१७, " गोग्गुलस्नेह -पोतुदारपस्नेह-उौगन्धिक- यथा वै श्येनो निपत्यादने ' इति । बाल. पृ. ११४. स्नेहानामेकमेव कार्य शैत्यम् , नावनीवस्नेहकार्य तु न गौणं लाक्षणिक धाऽपि वाक्यभेदेन वा शैयम् । अतः तेषां नवनीतेन समुच्चयः अझनाभ्यञ्जने स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत् ।' नाम सो। १.४७ (वा. १।३।४।९ . २२३) इति न्यायेन वाक्यमेदत्रया- गोडमैथिला साघवदन्यावृत्तित्वं म्यामिः इति न्युपगमवत् ('गोण्या लक्षणया वाऽपि वास्यशेषेण या वदन्तः केवलान्वयिन्यतिरेकिहेयोः पञ्चरूपोपपन्नवा- पुनः' इति पूवाधे पाठान्तरं परिमले २२९५२ न. मावेन अनुमापकन्यं नास्ति , एवं च केवलान्वयिन्यति-.) सु. ३.७ पृ. ८६३, * गौणं लाशगिकं वाऽपि रेक्यमनुमानमेव नास्तीति वदन्ति । मणि- पृ. ३१. इत्यनेन न्यायेन (सवनीयपुरोडाशेषु) पुरोडाशशब्द- " गोडी सुरा ब्राह्मणस्यैव निषिद्धा, न शधिय- स्यैव मुख्यस्यापि चेदफ्लुप्तत्वात् गौणल्यमुचितम् । ३१७ धेश्योः । गौडी एव सीधुर्नाम । वा. १।३।३६७ पृ. पृ. ८५. * गोगस्य भर्थस्य प्रत्यापने सामर्यात् चइयो- २०९-२१०, सु. पृ. १९४, ऽभ्युपायाः प्राप्नुवन्ति । भा. शराश१ पृ. ७५०. * गोणं मुख्येन वाध्यते अमाप्तबाधः। वा. ३३३१७१ * गौणेऽयें सिद्ध तन्निमित्तमेदः स्वार्यापरित्यागवृत्ति वं १४ पृ.८६.. च तसिदिसूने न्याख्यातम् । वा. ३१ पृ. ३४६, * गौणः । अन्येन हि प्रमाणेन परिच्छिन्नेऽथे गौणत्वम् । पश्चिपुनराह समारोपिततायो गौणः गौणः शन्दः संवच्यते । यथा 'गौरतुबन्ध्यः' इति । इति सिंहादिसामक्रियागुणदर्शनेन देवदत्तादयः सामस्य- गोजातिविशिष्टः पारनुबध्यते , न बाहीकः । 'गौरयं | परिकल्पनया सारूप्यमापद्यन्ते । ततम सार्थ एव चन्दः ·মাই এ - १६२६ अहेष्टकमोपानुवाक्यं इत्युक्तम् , बत् आधिपनि । पूर्व प्राथमिकमन्वाधान न गुणार्थत्वात् । २८ ॥ फेवलममिधारणार्यम् , किन्तु देवतापरिग्रहार्थमपि । प्रसन वृहस्पतिविश्वदेवैः' इति विशेष पपदेशात् वैश्व- च देवतापरिग्रही न तिप्यति सौमिकदेवतानामेष्टिक- देवो गणविशेष इति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तन्न । नानेन देवतानां च भेदात् । तस्मात् अन्वाधानं ग्रहाथै व्यपदेशेन गणो वैश्वदेवः शक्यः कल्पयितुम् । गुणार्थ- देवतापरिमहाप पृथक् पतन्यमिति । अस्मिन्नाक्षेपे वात् । गुणार्थ: बृहस्पतिप्रशंसाऽर्थः अयं स्यपदेशः । समाधानमाह । इष्टेः दीक्षणीयेप्टेः । वदत्वात् देवता- अग्न्यादयो वखादिभिः केवलैः समेताः , बृहस्पतिस्तु परिग्रहार्यवात् 'आग्नाणवमेकादशकपालं निर्वपेद्दी- विश्वेदेवैः सदयः तेधान्यैश्चेति । तस्मात् वैश्वदेवो न शिधमाश. , अमिः प्रथमो देवतानाम् , विष्णुः । गणः । अतो दीक्षणीयया अङ्गदेवतापरिप्रदोऽपि प्रसङ्गात् परमो , यदामावैष्णवमेशदाकपालं नियंपति, देवता पर्श सिध्यति इति न कर्तव्य सोमे ऐटिकेषु अग्न्यन्वाधानमिति च तदुभपतः परिगव दीक्षते' इति । सेव देवतापरि-सिद्धान्तः । भाष्यीयमधिकरणं तु ज्योतिटोमे दीक्षणीया- प्रहशा प्रसङ्गात् ऐटिकानां कार्य साधयिष्यति । इति दिधु अग्न्यन्वाधान देवतापरिमहामपि न कर्तव्यम्' ৰাধান খ ন মদিনি মিঃ। इति विन्दो । के. शेपचदिति चेत् । २५॥ प्रहेष्टकमोपानुवाक्यं सवनचितिशेपः स्यात्। दीमणोपा पद्यपि देवतापरिहार्या, तथापि प्रधा- ५।३२६.१५॥ नार्या छा । शेपास्तु अनानदेवना: अपरिगृहीताः। महाश्व इसकाय तेषा समाहार: महेष्टकम् इति समा- रान्परिमहाय दार्तिकमवाधान सोमे ऐष्टिरे पृथक् कर्व- न्यम् । शेषरत् शेषः सहदेवता अनि अस्मिन् तत् हारददे नपुंसकेकवचनम् । अनारम्यविधिकाण्ड ओपा- शेषन् । अनदेवठा विशिष्टमन्वाधानं पृथक् स्यात् इति नुवाक्पमित्युच्यते । तदिदं वैत्तिरीयसंहिताया तृतीय घेत पूर्वी ज्यात् । काण्डम् । अंशुः अदाम्यः इत्यादयो प्रहार, विभिण्यः न, पैश्वदेवो हि । २६ ॥ वद्भिण्यः भूतेपका इत्यादय एकाच भोपानुपाको नाम सोमे दीधगीयाऽऽदिषु देवतापरिमार्थमपि अन्या. फाण्डे समानाताः । तदिदम् औषानुवाक्य ग्रहेएक पानं न पश्यम्। दक्षिणीया प्रधानदेयता सती मन- मानचितिशेपा स्यात् । प्रहा: सक्नशेषाः स्युः, न देषवा प्रदीपनि । कपः । श्वदेवो हि हि परमात् अनुशेषाः । इटायचितिशेषाः नतु अमिरोषात मस्ति योमे देवदेयो प्रयागः तत्र सर्वदेवता इन्यन्ते, संपूर्गाभिचपनरोराः इति पूर्यः पशः । कर अनदेखता सामान ऐश्वेिणु अग्न्यन्वाधान प्रत्यमियोपो या, चोदितस्मादपोदना तु पूर्यस्य । न पम् । शी मिसान्तः । स्या, व्यादेशान् । २७॥ औरानुवाक्यवाण्डपठितं प्रदेश सपचितिदोषः पार निरान्तिना वेधदेवप्रयाग रपये, तबाह पूर्व- सात् इति पूर्वाशे पूरेग मा याचन्देन निरस्य पक्षी पाया निशान्तरस पात्पर्यः । म्या प्रयोजनम् सिद्धान्तपनि । ' औगनुयाय प्रदेएकम्' इन्गनुवर्तते । मशिन अग्पयाधनेन, मानदेयतापरिमाणम् । अलविशेष म्यान् । माः कषा: स्टकाय मेला, परदेशात् । 'अप्रियंगुमिः, अमिशेषण: रणु । अधिरिती भाभिययनमुन्यो । चोरि- 1ो प्रमः, आदित्यः, स-स्या 'मद रिनो' ही इटकानपनेन अमिः HAR: सब देरशम्शे गमापन पेतम्य की चोरिन् । 'पोदाम गृहीम गोगाय दएर प मा आरिणीता एय। वर्षभदाम्पम्प पीना परमोरित तपा AAP भेगुमाय । सम्मान प्रतिशेषता । पूर्यस्य पूर्णाहरय ·गोण्या लक्षणया १६२३ गौरवातिशयं लक्षणाया अधः, स्वीकृतः । तथा च श्येनाल्येन यागेन | इति सामीप्यात तीरे गाशब्दस्य , (८) नील. शाटक: भानुनाशं भावयेत् इति वाक्पार्थः । के. इति योगात् ( संबन्धात ) शाटके नीलशब्दसामानाधि- गोण्या लक्षणया वापि वाक्यशेपेण वा पुनः करण्यस्य, (९) अनं बलग इति साधनात् (साधनत्वात्) वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु त प्रतिकूलयेत् ।। '('गोग | बले अन्नशब्दसामानाधिफरण्यस्थ , (१०) अयं पुरुष. लाक्षणिक वाऽपि वाक्यभेदैन वा पुनः' इति पूर्वापाठो कुलम् इति आधिपत्यात् कुले पुरुषशब्दसामानाधिकर- वार्तिके पृ. २२३) । यदि राजस्यवाक्यशेषानुप्रहः यस्य प्रयोग. इति वदन्तिः नैयायिकादिभिः अन्येषामपि स्थादायप्रसिद्ध., तदा तद्वाक्यगतराजशब्दस्य वक्ष्यमाण- गौणवृत्तिनिमित्तानामुक्तत्वात् न षट्कस्यापि सर्वगौणवृत्ति रोल्या प्रवृत्तिनिमित्तगौवं गोणवृत्यापत्ति चाविगणय्य व्यापकता इत्याशड्का । सु. पृ. ४९४. * गौणवृत्ति- पालक एवार्थो प्रायः स्यात् 'गोण्या लक्षणयाः' इति निमित्तभेदः स्वार्थापरित्यागवृत्तिन्य च तसिदिसूने न्यायात् । परिमल'. ३।३।२११५२ न. स . गोण्याः व्याख्यातम् । वा. शशा१ पृ. ७४६. * गौणवृत्ति- वृत्तेर्लक्षणं लक्ष्यमाणगुणयोगनिमित्तत्यार इदि गुणस्य लक्षणम् । लक्ष्यमाणगुणयोगनिमित्तवृत्तियस गोणवृत्ति- अयाचकोऽपि स्वार्थमभिधाय लक्षणया गुणं ब्रवीति इति लक्षणस्यायोगात् प्रसिद्धवाच्यत्यागेन तद्गुणवा चित्वं गौण पदता सूचितम् । सु पृ. ४९८. ॐ गौणीनां वृत्तीनां वृत्तिलक्षणम् अभ्युपगन्तव्यम् । सिंहशब्दस्य हि स्वार्थ- मध्ये भूमलिगसमयाभ्या या गोगी, तया इतरा गोगी। चाचित्वे देवदत्तसामानाधिकरण्यायोगात गद्गुणप्रमा बाध्यते । पूर्वस्या मत्वर्थलक्षणायामिव शक्यस्यापि । कारिविवाचित्वकल्पनाया देवदयेऽपि तत्सद्भावात् 'गौरी थाक्यार्थान्वयात् , उत्तरस्या च तदभावात् । तथा देवदत्त. ' इतिवत् सामानाधिकरण्यमुपपादयितुं शक्यते । भूमलिङ्गसमनाययोरपि पूर्वया उत्तरा बाध्यते , पूर्वस्या सु. पृ. ४९८. ॥ गौणवृत्तिलक्षणं सगुदायबाचिन: अहूना समयाना वाक्यार्थान्वयात उतरस्या तदभावान् । । तदेकदेशत्तित्वम्, तच समुदायानित्यत्वेन शब्दार्थ- बाल. पृ. १४३. * गौणवृत्तीनां सर्वासां लक्षणाऽ- संबन्धानित्यत्वापत्तैः अप्रामाण्यापादकत्वात् वेदै न भिन्नगोणचीनामेव या लक्षणं निमित्त वा तसिद्धिपेटि- | संभवति । सु. पृ ४९९, * गौणवृत्तिविचारो भूयान कायाम् उच्यते । वा. १।४।१२।२३ पृ. ३५४. * गौण- तसिदिसूने वार्तिके वृत्तः के. गौतनीयगोमिलीये वृत्तिनिमित्तानि सहचरणस्थानादीनि अन्यान्यपि धर्मगृह्यसूले छन्दोगैरेव परिगृहीते । वा १।३।११५ (तसिद्धिजात्यादिभ्यः) भक्षपादप्रभृतिभिः उक्तानि (या. पू. २४४. गौरत्वं मनुष्यत्वैकार्थसमयायिशुक्ला. १।४।१२।३१ पृ. ३५४) 'सहचरण-स्थान-तादर्य- वान्तरजातिः । सु. पृ. १४१०, " गौरवम् । वृत्त-मान-धारण-सामीप्य-योग-साधन-आधिपत्येभ्यो । एकार्यवाच्यनेकपदकल्पकापत्तिप्रसवशक्तिकल्पन बामग-मच-कट-राज-सक्तु-चन्दन- गङ्गा-शाटक- लक्षणम् । अनेकविधिकल्प कार्यापत्तिप्रसाशनिकल्प- अन-पुरुषतदावेऽपि तददुपचारः' (न्यामू.२१२६६०) | कत्वं गौरवमिति वा | पृ. ८५२, यागान्तरविधी इति सूत्रेण । (6) यष्टी प्रवेशय इति सहचरणात् ब्राह्मणेषु । अप्राप्तानेकार्थविशिष्टयागविधानात् गौरवम् । यष्टिशब्दस्य , (प्रयोगः इति सर्वत्र योज्यम् । ) (२) ८६०. न गौरवस्य किश्चित् साधु प्रयोजनम् । न तु मञ्चा. कोशन्ति इति स्थानान् पुरुषेषु मञ्चशब्दस्य , (३) / गौरवेण यत् कृतम्, तन्न कृत भवति । गौरवस्य तु कट उिनति इति ताथ्यारेण वेण्वादिषु कटशब्दस्य, दोषोऽस्ति । यथा यः परिहारेण पथा ग्राम गच्छति, (४) यमोऽयं राजा इति वृत्तात ( आचारात ) राशि परिहारदोषमसी प्रासोति, न तु मामगमनं न भाति । यमशब्दम्य , (५) आढकम भावि इति मानात् (परि- भा. १०५७१९४३०. • गौरवातिशयमुत्पादयितु देव- माणात् ) सापु भादकराब्दस, (६) तुल्याऽनुलिम्पति दत्त राजारिसमायाम् आचार्योपाध्याया दिशन्दैव- इति धारणात् चन्दने तुलाशन्दस्य , (७) गङ्गाया घोपः हरन्ति । के . .

·महत्यायः महन्यायः . उच्यते 'प्रतीति प्रति नैवान विसंवादोऽस्ति न्यम् । कथं पुनः तुल्यायां समानवाक्यगतोक्ति- काय चित् । तीतेऽपि तु सत्येषा ( सति प्रतीते । प्रतीती विञ्चित् विधिः स्पृशति , किञ्चिन इति । एपा ) विध्यविध्योर्विचारणा ॥' एकन्वं तावत् अन्न । तदुच्यते । ' विधानाय प्रवर्तन्ते स्वशक्त्यैव विधा- अभयमुक्तम् । तच प्रहसंबन्धि इत्येतदपि असंदिग्धम् ।। यकाः । योग्यशब्दोपनीतेऽर्थे सर्वस्मिन् नास्म- इस तु सर्वार्थानाम् 'अभिधात्री श्रुतिः का चिद् | विच्छया ॥' यदि अस्मदभिषायानुरोधेन अमि- विनियोवन्यपरा तथा । विधात्री च तृतीयोक्ता | धानविनियोगश्रुतिवशेन वा लिहादयो विदध्युः, ततः सर्च प्रयोगो यनिवन्धनः । ' प्रतिप्रत्ययश्रुत्योः स्वखार्था- विधीयत । ते तु स्वशक्तिमनुरुध्यमाना: किञ्चिदेव मिधातृ'यम् । पदम्य कारक विभत्तीनां च विनियोजक- | विदधति , न सर्वम् । तथाहि विधित्वं श्रौतमार्थ च विम् । लिट्-लोट-सन्य-पञ्चमलकाराणां तु विधि- भावनाकारकाभयम् । ताभ्यां तु व्यतिरिक्तेऽथे वामप्यम् । तत्र अनुपानकाले विधिश्रुत्यधीनः पुरुषः। नेकमप्येतदिप्यते ॥' अत्या वत् प्रयोजनमावना सदि यत्र तया प्रवस्यंते, तत्र अभिहित अनभिहिले या विधीयते , तदन्यथाऽनुपपत्तेस्तु अर्थात् कारकान्तराणि । विनियुक्त अविनियुक्त पा तुल्यत्वात् प्रवर्तते । यत्र तु यस्तु अतोऽपि अर्थः भावनाकारकतदाश्रयत्वेन नाय- विधिना न नियुज्यते , तत्र अभिहिते विनियुक्तेऽपि | धार्यते , ता एकमपि विधित्वम् .( भोतमार्थ का) न मानते । नहि असो (पुरुषः ) अनुष्ठानं प्रनि नास्ति, इति अनुष्ठानं प्रति अनङ्गत्वम् । तपोः (अभिधात्रीविनियोक्त्रीधुत्योर्मध्ये ) एकयाऽपि देन सेमार्गानुपाने कि मई कत्वाद्यपि कर्तव्यम् , उत प्रयते । इदमिहात्ति, अस्येदम् । इति च एतमानपरि- नैति जायते सदेहः । तम यदि एकत्वादि कारकत्वेन दात् (निर्गपात ) विषयकर्तन्यतायुदयनुत्पत्तेः । तेन ! भावनाविशेषणम् , ततो विधिसे स्पर्शात् विवक्षित भवि- अमिहितविनियुक्तस्यामि विधिमनुष्टानं च प्रवीत्य दिय-यति । अथ द्रव्यविशेषणम्, ततो न वियशिवमिति । साविक विधिसिताविधिसितचिरीरिताचिकीर्पिता तदेतत् अप्रसिद्धालौकिकवेदवाक्यार्थयाख्यानमार- मिफे मरतः। ननु पदमपि च्या मिना नैवोपपद्यते। करणाशतिः पौरपेयवाक्यन्याख्यासादृश्यापादनार्थम् सम्यते । नेवान पारमार्थिवीमिन्द बदामः । तर्हि । अन्तर्णीतोरमानगोणपायाधपणेन फ्लमामान्यदर्शनात 'परिहपरित्यागाविच्छाऽनिच्छाफले स्थिते । विधिशक्त्यशक्यधानपरिप्रहापरिग्रहयोरेव (विधिशक्त्य. नमसणाऽयंता पर स्याद् विषक्षाऽविपक्षयोः ॥धीनस्य परिग्रहस्य, अशक्त्यधीनस्य अपरिग्रहम्य चेत्यर्थः) पर 'क्ल पिनियति' इत्येवमादौ पातालप्रन्या विवधिताविवक्षितपाचोयुक्त्युधारणं मन्दबुद्धिशिष्यप्रति सहरसामुश्चर्य एवं पादेशो मी, तथा पोषयेषु पादनार्थ मायकाराग_ पाल्पाता च अन्यत्रापि यावयेषु परिमहापरिमको विधाऽपिवायोः परत्वेन वेदपियम् एवमेय गयितव्यम् । मनातो, तितो आमिमेय अयं विशाऽपियशोन्यासः । (वेदव्याख्यातृगते या यियक्षाऽविपक्षे ) अपरा भुतम्य मात्रा म्यात् इति चेत् ।। न्यायेन संप्रदायावा ये मीमांसकयाक्षिकाः । Amer, freीन: परिमाः ही प्रागेयोगत्यात्, वे व्यापते तेषामभिप्रायोऽयमुच्यते । 'यय पारपयेषु पुरुषो हि प्रपतंकः मोऽप्यर्थे, | (तत्र मीमांगका न्यायेन, याशिवायु प्रदात् पाच- उपरोह लिराविधिषितः ॥' पुष्पहानीयो दिने युसर्गः1) 'शमशपत्यनुसारेण पाक्याथ देदे पाप:, पुरेशासानीयं सिपिलम् ( अपगमयन्ति से । तत्र यः शयरयुपारदः स तयाख्या. पर प्रहार हमारा प्रेन्यो लिादिनिधो सुमिप्यते ।। यातु शक्त्या परिसको न व्याधि- F) मनो यत् पिपिन परम्, वा न स्यास्पते सः ॥ तेन व्यापयातुमिष्टोऽर्यो यस्तेषां नेटर, पारपरिमागमन्येस विपक्षिवः । अनिष्टो यस्त्यशमियादषिषभित - - ·महाणां येषां १६२५ प्रहार्थ ध , कपः ।। सादनम् , ध्रुवस्य तु अनुपसे सादनम् । वि. ३।६।९. वि-प्रदानस्थापकर्षोऽस्ति न या, सादनवद् • प्रहाणां येषामनारभ्याधीतमेच पास्यं यागावयाऽपि भवेत् ।, प्रदानन्य तु मुख्यत्यानापकर्पोऽष युज्यते ॥' विनियोजकम् , तेषां न प्रतिसवनमावृत्तिः, किन्तु अन्तेन शेषानुसारेण शेषिणोऽकों युक्तः । एवानुमानम् । भाट्ट. ५:१६. . महार्णा रावनान्तर माह- प्रदाने तु नैव प्रतिकर्षः प्रमाणाभावात् । न वर्तिना मातासयनिकैः सह समानविधि पष्ठपादाधिकरणे | सनावदानादिमदानान्तस्य एकपदार्थत्ववत् महणादिप्रदा- (श६९।३०) वक्ष्यते । सु. पृ. ११५७, * प्रहाणा | नान्तस्यैकपदार्थत्वे प्रमाणमस्ति, अनेकपदायेंग्यवधानाच्च । ( रविचन्दादीनाम् ) स्थित्यदो सित्यरूपः संनिवेश: अतस्तस्य स्वस्थाने एव करणम् । ज्योतिःशास्त्रविषय: । पृ. १३.. मण्डन-- न तु प्रदानं प्रतिकर्षणीयम् । । २३. * महाप्रताः काम्या: 'ऐन्द्रवायवापान, गृह्णीयात् यः शंकर-'प्रदानं तर नैव हि ।' २४, फामयेत ययापूर्व प्रजा: फल्पेरन् । 'शुक्राणान् गृहीयात् * महामता विशेषः ज्योतिष्टोमस्यैव विधीयते । प्रतिष्ठाकामः' मन्थ्यपान मिचरन् । वि. १०५।१८, यदि रथंतरामा' 'यदि बृहत् सामा' इति- २२. शब्दाभ्या च ज्योतिष्टोमः एवाभिधीयते । मा. २॥३॥ ११-२. महामतासु सादनापकऽपि प्रदानस्य नाप- महाधिकरणे विभक्तिवाच्यात्यैकत्वस्याविषयोता, न प्रातिपदिकालिनस्य । बा.६१११३६, न चानू- प्रदानं चापि सादनवत् । १०.५।२२।७५|| द्यमानस्य श्रुतमपि विशेषणं भवति इति प्राधिकरणे भाध्यम्-इदमाम्नायते ' आश्विनाग्रान् गृहीयादाम- साधितम् । ३३४४१३ पृ. ९४३. चोद्दिष्टस्य याविनः, शुक्रापानभिचरतः, मन्थ्यप्रानभिचर्यमाणस्य' इति । तर ग्रहणे प्रतिवृष्यमाणे सादनं प्रतिष्यते विरेपणं शक्य विवक्षितुमिति ग्रहाधिकरणे स्थितम् । इत्युक्तम् । अयेदानीमिद संदिह्यते ग्रहणे प्रतिकष्यमाणे रत्न. ६।१।३. यद्यपि चतुरवत्ती यजमानः पञ्चायतैव चपा कार्या' अवत्तेत्यनेन गमवदानसेयुक्तम्, स्त्रीलिङ्ग- प्रदान प्रतिष्यते, नेति । किं प्रासम् १ प्रतिकृश्यते इति ! मैकसंख्यायुक्त चौगते । तच अन्य पञ्चसंख्या कुत. ! संबन्धात् । संवद्ध हि ग्रहणं प्रदानं च । प्रदातुं विधीयते । तस्य चानूयमानस्य यदि लिङ्गसंख्य विवक्ष्येत हि तत् गृह्यते । तथाहि दृष्टार्थ तद्भवति । इतरया यत् वपया च विशिष्येत, वाक्यमेदः स्यात् ग्रहाधिकरण- सादनादू तदष्टार्थ भवेत् । न चेदमदृष्टार्यम् । तस्मात् । न्यायेन । ( ३।११७ ) तस्मादवदानप्रातिपदिकस्य यतरस्मिन् काले प्रदान क्रियते , तत्र ग्रहण कर्तव्यम् । पश्चसंख्या विधीयते । टुप्. १०७/२०७३, एप चेत् यत्र प्रहणम्, तत्र प्रदानमपि भवितुमर्हतीति * महाधिकरणवार्तिकोक्तेन 'अथापि शाखतन्त्रत्वं संवन्धात् । सादनवत् । यया महणे प्रतिकृष्यमाणे सादनं । तथापि तदनेकता' इति न्यायेन सकृदुचरितस्यापि एव प्रदानमपीति । प्रत्ययस्य एकपदोपात्तानेकार्थ विधिशक्तत्वेऽपि एकेनैव न वा, प्रधानत्वाच्छेपत्वात् सादनं तथा । ७६॥ व्यापारेण अनेकविध्यशक्तेापारभेदकल्पना अवश्य. माष्यम् ~ न चैतदस्ति प्रदानं प्रतिकृष्यते इति । भाविनी । ('अयापि शास्नतन्यत्वात् संमार्ग: स्यात् प्रधान हि तत् । नहि तत् प्रहणस्योपकारकम् । तस्मान्न प्रतिपदम्' इति वार्तिके पाठ. पृ. ७०५)। सु. पृ. ४१९. प्रतिकृष्यते । यदुक्त सादनवदिति , शेषो हि सादनम् । हु ग्रहार्थ च पूर्वमिष्टेस्तदर्थत्वात् । १२११११२स तसात् प्रतिकृष्यते। सोम-- सादनवत् प्रदानस्यापि प्रतिकर्षः इत्युत्थितः धारणार्यत्वात् ' इति सूत्रे ( १२११११११९ ) संगतिः । सूने प्रतिकभ्यते इति शेषः । सोने दीक्षणीपाऽऽदिषु अन्वाधानं न कतन्यं धारणार्थत्यात् मी. को. २०४ प्रतिकृप्यते , ·महन्यायः १६३२ महन्यायः . शेपशेषित्वाभ्युपगमात् । तेन 'महाश्रितेन एकत्वेन } नानेकस्य कर्तव्यः । सर्वेया च एतेषां पूर्वाधिकरणन्यायेन संमागंभावना कुर्यात् ' इत्येवमवगमयिष्यामः । तार्थ. | परस्परनियमः । (पूर्वपक्षमुपसंहरति-) तसात् सबन्धे च भावना प्रति निवृत्ते अरुणैकहायनीन्यायेन उपादीयमानपश्वादियत् एव उद्दिश्यमानस्यापि संख्या पश्चात्तनो विशेषणविशेष्यभावः । सोऽय पदेन प्रत्या- विवक्षिता । (भाष्ये-) पुंपशुधेति प्रसाद उदाइतम् , ग्यते । अथवा यदा एकत्र खार्थत्वेन ग्रहो नोपजीवितुं न तु अत्र लिङ्गमपि तुल्यन्यायत्वात् येस्माविचारेण समयः इत्यवधारितं भवति, तदा असौ तद्भावना वाक्ये. विचारितप्रायमेव इत्युदाहियते , मा भूतु 'लिङ्गविशेष- नापि गच्छन् न निवारयति । यद्वा सुतरा प्रेरयति निर्देशात् पुंयुक्तमैतिशायनः' (६३१३१६) इत्यस्य ' भावनाऽय हि सत् एतत् विधिना गृह्यमाणं पश्चादपि | पुनरुक्तावा । तावत् नियम्यमानं मा परिच्छेत्स्यति, अन्यथा तु मया सर्वेषां वा लक्षणवादविशिष्टं हि लक्षणम् । अगृहीत विधिना उपेक्षितं तावत् भावनाया: न मम १४ ॥ स्यात् ।' अथवा ग्रहार्थमेव एतदस्तु । वच्च ग्रहार्थव भाष्यम्-~ नैतदस्ति, यदुक्त महादिषु एफन्वयुक्तेयु येन प्रकारेण उपपद्यते, ४ दर्शयितयः । तत्र यदि ग्रहः । अमी पदार्थाः कर्तच्या इति । सर्वे ग्रहा: संमान्याः, स्वरूपमात्रेण भावनायामनुप्रविशेत् , तता एफवं पात् । सर्वेभ्योऽमिभ्यः तृणानि अपचेयानि, युरोडायमान च भविष्यत् अगृहीन भावनया भावनागत न स्यात् , ग्रह- पर्यग्नि कर्तव्यमिति : कुतः १ ग्रहजात्या दन्यं लक्षयित्वा स्वरूपम्यैव स्यात् । अत: असौ एफरयपुर:सरमेव सत्स- संमार्गादि विधीयते । अविशिष्टं च लक्षणे सर्वद्रव्येषु । मानदेश वा पृषपदोपात्तारुणादिवदेव आत्मानं प्रति- । तत्र न गम्पवे विशेषः, को प्रहः संमार्टव्यः को नैति । पद्यने । कुतः ? 'विशिष्टो हि विधिः कृरस्नो । सामान्यावगमात् विशेषानयगमाच सर्वप्रत्ययः । तथा नामकलाविशेषणः । विशिष्टो विशिनष्टोति तत्पूर्व अमिपुरोडाशानामपि । ननु एकवचनं श्रूयते, तत् विशे- प्रविशत्यसो । गृहती भावनाऽप्येचमेकसंख्यं प्रई | श्यति । नैतदस्ति । एक्त्वं हि श्रूयमाण ग्रहादिषु एकत्वं श्रुतम् । न गृहाति विशिष्टं वमगृहीतविशेषणम् ॥' यात्, न द्वितीयादीन् प्रतिषेधैत् । एकत्वस्य असौ एव च सति भावनाप्रविष्ट तद्विधिनाऽपि संस्पृश्यमान | वाचकः, न द्वितीयादेः प्रतिषेधकः । तेन अप्रतिपिदे दम्यगुणयोर्नियमे सति महस्य जातं भवति । अथ श्रुति- द्वितीयादी सामान्यवचनेन प्राप्त संमार्जनादि विमिति न अन्य दन्यसंबन्ध उच्यते , तदेव अत्यन्त-क्रियेत । तत्र एतत् स्यात् , एकवचनामिह श्रयमाणं विपरीतम् । प्रातिपदिकोपात्त हि द्रव्यं समानपदोपात्तत्वेन पाते एव एकस्मिन् द्रव्ये द्वितीयादिषु च किमन्यत् प्रत्यासन्नं स्यात् । इह तु समानविभक्युपादानात् ।। कुर्यात् अन्यत: परिसंख्यायाः । न चेत् एकवचनं परि- एयाय कारकविशेषण शीघ्रतरं गम्यते । कारक च । संचक्षीत द्वितीयादीन , अनर्थकमेय स्यात् । शनोति च विभत्तिपनिपादित आविर्भूतपूर्वापरीभूतमारनैकदेशः द्वितीयादीन निवर्तयितुम् । यथा अश्वाभिधानीमादत्ते' युक्तम् । प्रत्ययार्थत्वात् एतदेव प्रधानम् । सर्व च । इति गर्दभाभिधानी परिसंचटे, एवमत्रापि द्रष्टव्यमिति । भात मधान गामि भवति । तेन प्रहश्व एवं च नैवदेयम् । तत्र मन्यस्य अभिधान्याश्य य. सभा, नद- उभरमार कारकीभूतं विमतिभुत्यैव भावनायर्या प्रक्षिप्यते मिधानपर वचनम् । इमागमणन इति मचाभिधानीम्' इति विधीयते । तत्तु विशिएविधानात् । यश्यति है ] इति , न 'अनेन मन्प्रेग आदचेति , लिनेक 'आन्दवत्तपरायते, तदागमे हि तद् दृश्यते , तस्य ज्ञान | आदाने मानत्वात् मन्त्रस्य, परिसंस्था युक्ता । इह पुनः पथाऽन्येपाम्' (१५/१५) इति । यथैव दशापवित्रेण यत् एकवचनं दन्ये भूयते , रात् श्रयमाणमपि अविधीय- भुतो नान्यन प्रियते , संमागं धुतो नाश्यातः क्रियते, मानवेन न निलकं भवितुमर्हति । यया कश्चित् औदन महम्य भूतो नामहस्य थियते , तरा एकस्य श्रुतो लिदिश्य पात् ' ५ एनं मश्येत् कश्चित् वा मानारी - ·प्रहेष्टकाधिकरणं प्रहकत्वस्य - पूर्वपक्षिणा उक्तस्य सक्नचितिशेषत्वस्य तु अचोदना सोम-श्रीणि ह ये' इत्यस्य विधेयत्वेऽपि यां नास्ति नोदना । पराय हि तयोः श्रवणम् । के. वै कां चन' इत्यस्य विधिवासभयात् चिमिण्यादीनाम् प्रहेष्टकाधिकरणम् । अहेष्टकयोरनारम्याधीतयो । अन्तिमायां चिती निवेशः स्यात् इति पूर्वसंगत्या प्रवर्त- ऋत्यग्निशेषता॥ यिष्यमाणाग्रिमाधिकरणोपोद्धातल्यात् अस्य संगतिः । प्रहेष्टकमोपानुवाक्यं सवनचितिशेपः स्यात् । वि-'अदाभ्यग्रहचित्रिण्याब कि सबने चितौ। ५.३१६१५॥ यागेऽयो वा, इन एत्वादाद्य भावार्यतां ततः ।, भाष्यम्-- भोपानुवाक्ये काण्डे महा इटकाय यागारन्योः फलपत्वेनानारम्योक्ते तदनके । सवनेसक्ने समाम्नतिः ।' प वै हविषा हविर्यजते, योऽदाय तस्माचावृत्तिश्चितीचिती।' गृहीत्वा सोमाय यजते इति । तथा 'परा या एतस्यायुः भाट्ट- यानि माकरणिकानि गणानि ऐन्द्रवाय- प्राण एति, योऽयं गृह्णाति' इति । तथा हटकाः 'चित्रिणी- वादीनि, सानि ययापाठमेव ग्यवस्थितानि इति न तेषु रुपदधाति ' 'वनिणीरपदधाति''भूतेएका उपद्घाति चिन्ता । यानि तु अनारम्याधीतानि तेष्वपि यत्र अंश्य- इति । तत्र संदेह: है ग्रहेष्टकम् औपानुषाक्यं सक्शेषः दाम्यादी प्राकरणिको विनियोगः, तथापि विधिपाउनला- चितिशेषश्च , अथ कि अतुशेष: अमिशेषश्चेति । किं , देव अनुष्ठानसिद्धेनं चिन्ताविषयत्वम् । अत एव न मासम् ? सक्नचितिशेषः । कुतः । प्रदेः सवनानि । तयोरन्ते करणम् , अपितु प्रातःसवने एष धारामहेभ्यः भारम्यन्ते , इष्टकाभिः चितयः । यच येनारम्यते सत् । पूर्वमेव । यत्र तु अनारम्याधीतमेव तेषां यागाजतयाऽपि विनियोजनं याक्यम् , तम ग्रहशस्य यागाभ्यासोपकारकस्य टुप्-- ग्रहैः सवनानि प्रत्यक्षमारम्यमाणानि दृश्यन्ते, | सामर्थ्यात् अभ्याससमुदायात्मकसयनद्वारकत्यैर यागान- पटकाभिश्चितयश्च । तस्मात् तदुपकारकरपात् एतेषां । स्वात् द्वारभूतसयनभेदेन प्रति सपनं महणानुष्ठानम् , निर्वा- तदर्थता । इतरस्तु आहे, अभियागयोः फलवाचात् | पानस्य मन्त्रत्येध मुष्टिरूपद्वारभेदेन । एवम् अनारम्या- सद महेयकम् । भोपोद्धानिकमिदम् । स्थिते एतस्मिन् पीतानाम् :विमिणीरुपदधाति' इत्यादीनामपि पविचिति क्रमविचारः। भेदनानुष्ठानम् । चिनिण्यादीष्टमानो हि अनारभ्याधीता. प्रत्यमिशेषो घा, चोदितत्यादचोदना तु पूर्वस्य । नामपि टपधानसंस्कृतानामुपयोगापैचायाम् ' तस्मादग्नि- चित् सर्वमायुरेति' इत्याद्यर्थवादयत् अान्यगलपती- भाष्यम्-ऋत्यपिशेषः स्यात् । कुतः १ चोदित- सावपि अग्निपदाभिधेयस्यण्डिलारम्मचितिद्वारकतयेर वात् । अमितम्पः थ्यने 'य एवं विद्वानमि चिनुते तदहवागतेः प्रतिचिति आत्तिः । 'यो को चन' इति । चिनियतया । इष्टकाययनेन अमिथेतन्यः इति वचनं तु प्राकरगिपेटकाभिप्रायम् । इति प्राते, भूपते , ' अमिम् - शी दितीयानिर्देशात् तथा ' योऽ. ऐन्द्रवायत्रादिग्रहणयदेय अम्यासरंपादनवारा यागोपकार- दाम्यं ग्रहीवा सोमाय यजते' इति अदाम्यस्य यजतिना कार्य सिद्धः सपनारम्मम्य आनुपविकल्ये विदारये संबन्धः, तथा अंशोः । तस्मात् सवागन्धं त्या प्रमागामाचन् न प्रतिसग्नमाचिः, भषित अन्ते एया- प्रतार्थः गन्दी भवति भुतं गन्धमभिनित्यं । यथा नुआनम् । एवं चिनियादेरपि न प्रतिचिति अनुग्रनम् । यात् अमिसमपं या कृतो (ती) मन्येत । मण्टन-' यागारन्यर्या प्रदेश अगोदना वितिमानपोः महि ते फतन्यतया चौघेते। शंकर-पटकंतु सोमायो" पग दि रायोः भपगम् । पोजनम् । सवनाविति महकत्यममासमा नानुपारितुं शमरने , मा. शेष मति मीनिति च सोपानम् । मारनपा गुग येग प्रमानापेर या भन्यायोग प्रतिरोत्ये गा मागोरपाने । विधिना पश्यने । म.प.४३, प्रदेवत्यरय पारक. - .

·अहल्यायः महन्याया खम श्रुत्यैव वदति । अथ एवं सति किम् ? न समार्गेण यत्वमुच्यते । विधानविनियोगी हि त्रापेक्ष्यो समनस्यते इति । सेन हि संवध्यमानं वाक्येन संबध्येत । श्रुताश्रुता ।। विहितो विनियुक्तश्च गृह्यते घश्रुवोऽपि न च श्रुत्या अन्येन संबध्यमानं वाक्येन आच्छिद्य । सन् । श्रुतोऽपि तु न गृह्येत योऽयस्ताभ्यामुपे- अन्येन संबन्धमर्हति । असंबध्यमानस्तु एकत्वेन संमार्गो क्षिवः । तत् ( इदं तस्मादित्यर्थे अव्ययम् ) एकलिन यदि कविशिरः क्रियते, न किञ्चित् विपन्न भवति । पाल्ये प्रकृतिप्रत्ययपदश्रुतिप्रतिपादिताना बहूनामना मंच एक्त्वविशिष्टः संमार्गादिः, ग्रहादिमात्रस्य च | फो विधिविनियोगाम्या परिगृहीतः, को या त्यतः इति विधीयते, इति विमिति द्वितीयस्य तृतीयस्य च न चिन्तायाम् 'वचनव्यक्तिभेदेन सर्वेषामेव दर्शनात् । क्रियेतेति । विहितो विनियुक्तश्च कः, को नेति विचार्यते ॥ घा--(सिद्धान्तमारभते-) 'व्यक्तीरुद्दिश्य यत् मीमांसका हि वाक्यार्थविचारे प्रस्तुते सति । कर्म खजात्यायुपलक्षिताः। विहितं गुणभावेन नन् लोकदृष्टीः प्रतिघ्रान्ति पचनव्यक्तिपांसुभिः ॥ सर्वार्थ प्रतीयते ॥' (ग्रहाधिकरणसिद्धान्तन्यायोऽयम् ।। वर्तमानसरूपेण लिइस्मृतिसाधुना । पश्चमेन लकारेण (लेटर ) किं मामान विधीयते ॥ केवला इह तावत् 'तुल्यश्रुतित्वाद्धेतरैः सधर्म स्यात्' (२।१।४।१० इत्यत्र — सगर्मः' इति पाठः । सधर्मा | मापना वायन कदा चिद् विधीयते । अननुष्टेय. सधर्म इति च अनिच्प्रत्ययान्त पुलिङ्ग नपुसकं च पाठ- रूपत्वाद् विशिष्टा सा विधीयते ॥ सा किं धास्वर्थ- मात्रेण संसर्गण विशेष्यते । लोकप्रसिद्धरूपेण द्वयमन्यत्र । ' स धर्म: । इति तु अत्रत्यं भानन्दाश्रमीय किंवा मुद्रणम् अशुद्धमेव ) इत्येवं द्वितीयानिर्देशात् प्रयो- शक्यानुष्ठेयताऽऽत्मना । प्रहद्रव्येण किं, सदीयैकत्वसख्यया । दशापवित्रशब्दस्तु सर्वार्थेषु जनवत्वाच ग्रहप्राधान्य संमार्गस्य च गुणभावो विज्ञा- यते । तत्रापि ग्रहत्वस्य संमार्गानहत्वात् व्यक्तयः संस्कार विवक्षितः ॥ तुल्यार्थत्वात् स भेदेन नान्यैः सह विचार्यते ।। वेन अवतिष्ठन्ते । तामा साक्षात् प्रत्यायनामावात् महत्वं लक्षणत्वेन आधितम् । एष चोदनाsर्थ: अवगम्यते 'प्रहादीनां च किं चेह नियोगेन निरूपणा ॥ यत् ग्रहकार्यम् , तत् सेमार्गेण सगुण मवति । तत्र य एव समुदायो वा विशिनष्टीह मावनाम् ॥ अथवाऽ- संमार्गग्रहयोः किंवा विकल्पोऽय समुञ्चयः। संबन्धः न समृज्येत , तस्यैव कार्य विगुण भवेत् । अतः सर्वे मयतरणको विशिष्टोऽन्यतरस्तयोः । विशिषन् समार्बनीयाः । यदि तु मार्गगुणत्वेन यागङ्गपावत् भावनामेव तद्द्वारेण विधीयते ॥' (ग्रह तदेकत्व. महा चोद्येत, तः एकेनैव सिद्ध कार्य नापरे गधेत ।। समार्गाणा मध्ये प्रहर्समार्गयोस्तावत् किं ग्रहः एव भावना गहि तदानीं महान्तरेषु अगृह्यमाणेषु कस्य चिन् वैगुण्यं विशिनष्टि, समार्गः एव वा इति नियोगेन विशेषणत्वम् । दृश्यते , शास्त्रार्थस्य निर्वृतत्वात् । प्राधान्यपछे तु प्रति-किंवा ग्रहो वा संमार्गो वा इति विकल्पः । तथा प्रधान शास्त्रमेदात् एकस्मिन्नपि असस्क्रियमाणे तद्गन- महश्च सेमार्गश्च इति समुचयः । अथ प्रहसमायोः शाखबाधप्रसन. : ' अथापि ज्ञाघवन्नत्वान् संमार्गः संबन्धः, अथ समुदायो वा अथवा ग्रहविशिष्टः समार्गः, स्यात् प्रतिग्रहम् । तथाप्यकरणे तस्य ज्ञान वाध्येत मार्गविशिष् वा प्रहः । इति अष्टपक्षीनिरूपणा वद्गतम् ।। अयाधिते तु विज्ञाने योऽन्यो न क्रियते कार्या । ग्रहसमार्गयो. भष्टपक्षीविचारणा । समार्गे तथा ! विहि ठाकरणात् तत्र प्रत्यायः प्रसज्यते ।' कत्वयोरपि अटपक्षीमतिदिशति- ) ' संमागेंकत्वयो. ( सिद्धान्तमुपसंहाति-) तसात् ग्रहत्वापूर्वसयोगात् रेवमष्टपक्षीविचारणा ।' (प्रईकस्वयोरपि अति. प्रकरणारिपाच सर्वप्रत्यय.। दिशति-) 'विचार्य पुन, सैव महत्त्वयो. 'मनु च एकवचन अयते' इति अविवाकारणमप-रपि ।' (अष्टपशी विचार्या । तया कि सेमार्गविशिष्टो श्यन् आइ । तत्रोत्तरम् ' श्रुतमात्राय सर्पस्य नानुष्ठे-ग्रह एव भावना विशिष्टि, एकत्वमेव वा इत्यादि: .

·प्रहेष्टकाधिकरणं प्रहैकत्वस्य तु अचोदना - पूर्वपक्षिणा उक्तस्य सवनचितिशेषत्वस्य सोम-श्रीणि ह वै । इसस्य विधेयत्वेऽपि यां नास्ति चोदना । पराये हि तयोः श्रवणम् । के. वै कां चन' इत्यस्य विधिवासंभवात् विविण्यादीनाम् ग्रहेष्टकाधिकरणम् । ग्रहेष्टकयोरनारम्याधीतयोः । अन्तिमाया वित्ती निवेश: स्यात् इति पूर्यसंगत्या प्रवर्त- त्वग्निशेषता ॥ विष्यमाणानिमाधिकरणोपोदातत्वात् अस्य संगतिः । ग्रहेष्टकोपानुवाक्यं सवनचितिशेषः स्यात् । वि- अदाभ्यग्रहविविण्याव कि सपने चिती। ५ाश६१५॥ यागेऽमौ या, ऽत्र हरवादाद्य आवर्त्यता ततः ।, भाष्यम्-- औपानुवाक्ये काण्डे महा इष्टकाश्च यागारन्योः फलवत्वेनानारम्योक्ते तदनके । सवनेसवने रामाम्नाताः ।' एप चै हविषा हविर्यजते, योऽदाभ्यं तस्मान्नैषावृत्तिचितौचितौ ।' गृहीत्या सोमाय यजते' इति । तथा 'परा वा एतस्यायुः भाट्ट-- यानि प्राकरणिकानि ग्रहणानि ऐन्द्रवाय- प्राण एति, योऽशुं गलाति' इति । तथा इष्टका: 'चित्रिणी- वादीनि, तानि यथापाटमेव म्यवस्थितानि इति न तेषु रुपदधाति ' 'वत्रिणीकपदधाति । भूतेष्टका उपदधाति । चिन्ता । यानि तु अनारभ्याधीतानि तेभ्यपि यच अश्व- इति । तत्र संदेहः किं ग्रहेएकम् औपानुवाक्यं सवनशेषः दाम्यादी प्राकरणिको विनिमोगः, तथापि विधिपाउरला- चितिशेषश्च , अथ किं ऋतुशेष: अमिशेषश्चेति । ति, देव अनुष्ठानसिद्धर्न चिन्ताविषयत्वम् । अत एव न प्राप्तम् ? सक्नचितिशेषः । कुतः ! ग्रहै: सवनानि तयोरन्ते करणम् , अपितु प्रात:सबने एव घारायदेभ्यः आरम्यन्ते , इष्टकाभिः चितयः । यच येनारम्यते तत् । पूर्वमेव । यत्र तु अनारभ्याधीतमेव तेषां याङ्गतयाऽपि विनियोजक वाक्यम्, तत्र ग्रहणस्य यागाम्यासोपकारकस्य टुप्- हैः सवनानि प्रत्यक्षमारभ्यमाणानि दृश्यन्ते, | सामथ्यात् अभ्याससमुदायात्मकसपनद्वारकतवैव यागाङ्ग- इष्टकाभिश्चितयः । तस्मात् तदुपकारकत्वात् एतेषां स्यात् द्वारभूतरायाभेदेन प्रतिसवनं अहणानुपाना, निर्वा- तदर्थता । इतरस्तु आह, अप्रियागयोः फलवस्यात् | पाङ्गस्य मन्त्रस्येव युधिरूपद्वारभेदेन । एवम् अनारम्या- तदर्थ ग्रहेष्टकम् ! ओपोद्वातिकमिदम् । स्थिते एतस्मिन् | धोतानाम् :चित्रिणीरूपदधाति' इत्यादीनामपि प्रतिचिति क्रमविचार। मैदेनानुष्ठानम् । चिनियादीष्टकानां हि अनारभ्याधीता. जास्वमिशेषो का, चोदितत्त्वादचोदना तु पूर्वस्य ।। नामपि उपधान संस्कृतानामुपयोगापेक्षायाम् ' तस्मादग्नि- १६॥ चित् सर्वमायुरेति । इत्पाद्यर्थवावशात् अान्यालपती- भाष्यम्-- क्रायशिशेपः स्यात् । कुतः १ चोदित. तावपि अमिपदाभिधेयस्याण्डिलारम्भकचितिद्वारकतयैव स्यात् । अग्निश्वेतपः श्रूयते “य एवं विद्वानगिं चिनुते तदनत्यावगतेः प्रतिचिति आवृत्तिः । 'यां कांचन' इति । न चितिवेतन्या । इष्टकाचयनेन अमिश्चतन्यः । इति वचनं तु प्राकरणिकेटकाभिप्रायम् । इति प्राप्ते, भयते , ' अभिम् । इति द्वितीयानिर्देशात् तपा' योऽ- ऐन्द्रवायवादिग्रहणवदेव अम्मासम्पादनवारा यागोपफार. दाभ्यं गृहीत्वा मोमाय यजते' इति अदाभ्यस्य यजतिना फत्वव सिद्धः सपनारम्भस्य आनुपणिकावेऽपि द्वाररावे सैरन्धः, तथा अंशोः । तस्मात् सकृद्यायसंबन्धं कृत्वा ममाणामावात् न प्रतिवनमावृत्तिः, अपितु अन्ते एवा- कृतार्थः शब्दो भवति श्रुतं संपन्धमभितिवर्य ( यथा | नुष्ठानम् । एवं चित्रिण्यादेरपि न प्रतिचिति अनुष्ठानम् । सकृत् अमिचन्धं कृल्या कृतो (कृती ) मन्येत । मण्डन-'यागारन्यर्या ग्रहेष्टमा!" अचोदना चितिसवनयो। नहि ते कतन्यतया चोधेते। शंकर-प्रदेएकं तु सोमायोः।" परार्थ हि तयोः श्रवणम् । किं प्रयोजनम् १ सवनविति. • प्रदेकत्वमप्राप्तत्वात् नानुवनितुं शक्यते , सेमार्ग- शेषत्वे प्रतिसपनं ग्रहणम्, प्रतिचिति च इष्टकोपधानम् । भावनया गुगत्वेन प्रधानत्वेन या अन्वगायोगात न ऋत्वमिरोपावे सात् प्रणोपचाने। विधिना स्पृश्यते । सु. पृ. ४५, . प्रहकत्वस्य धारक- ·ग्रन्यायः १६२९ महन्यायः - - भवति । तस्मात् सपनान्तरग्रहाणामपि धर्माः स्युरिति । वा-एवं यथासंयोग शेषविनियोगः स्थित. । एतेन आमेपासीघोमीयादिपुरोडाशधर्मसाधारण्यमुक्तम् । इदानीं तद्विशेषचिन्ता । किमेकस ग्रहस्य सेमार्गः, उत 1---पूर्वत्र स्थानमपि नास्तीत्युक्तम् । इह तु असं-पाकरणिकग्रहमात्रस्य इति । यथा च एकत्वयुक्तम् , तथा दिग्धं स्थानम्, इति विशेषाशङ्का । प्रकरणाविशेषातु । द्वित्वबहुत्वयुक्तमपि उदाहर्तन्यम् ' यस्य पुरोडाशी सर्वार्थाः इति सिद्धान्तः। शायतः' (दाहं प्राप्नुतः) 'यस्य सर्वाणि हवींपि सोम-सूनार्थत्तु- माध्यंदिनादिसक्ने आग्नात नइयेयुः दुष्येयुः । 'प्रयाजशेपेण हवामभिधारयति' ग्रहजातमपि शृतवत् धर्मयुक्त स्यात् इति । इत्यादि । सर्वन च किञ्चित् उद्दिश्य क्रिया विधीयते । वि-- ग्रहधर्माः सादनाद्याः प्रातःसवन एव ते । तत्र उद्दिश्यमानस्य किं संख्या विवक्ष्यते , उत नेति त्रिषु वा, निश्चितस्थानादाद्यः, पूर्ववदुत्तरः॥' ऐशयः। भाट्ट-ज्योतिष्टोमे प्रात.सवनिकग्रहसे निधो ग्रहधर्माः (विवक्षाऽविवक्षयोः वेदे संभवासभव विचार) • उपोप्तेऽन्ये ग्रहाः साद्यन्तेऽनुपोते घुवः' इत्याद्याः । ननु च वेदवाक्येषु अयुक्तोऽय विचारः । कुतः ? श्रुताः । ते नि:संदिग्धस्यानात् प्रात सवनिकग्रहमाना। 'प्रतीतिव्यतिरेकेण विवक्षाऽन्या न विद्यते । इति प्राप्ते, माध्यंदिनसननिकादीनामपि प्रकरणात , तेन नित्यत्वाद् वेदवाक्यानां श्रुतोऽवो नाविवक्षितः ॥' च स्थानवाधात् सर्वार्थत्वं प्रयासआदीनामिव अमीषोमीयार्थ- ] यानि पुरुषप्रणातानि, तानि पुरुषविवाऽधीनवचनवात् स्वमिति । संभवत्यमादाभिमायान्तरप्रमाणान्तरणग्यानि भवन्ति मण्डन- सर्वग्रहार्थाः सवनस्थधर्माः ।। (प्रमाद्श अभिप्रायान्तर न सभवन्ती येषाम् , तानि शंकर--- ग्रहधर्माश्च मर्याः ।। १०. सेमवत्प्रमादामिपायान्तराणि, तानि च प्रमाणान्तरगम्या. महन्यायः । ग्रहसमार्जनन्यायः । महाधिकरणम् । र्थानि च इति विप्रहः । तत्र प्रतीतोऽपि अर्थ: वस्तु: प्रहकवन्याय. । एकत्वयुक्तोकस्य इति न्यायः ।। अनभिप्रेतत्वात अविवक्षा लमेत । सा च द्वेधा विज्ञा. एकत्वयुक्तोकस्य श्रुतिसंयोगात् । ३।१२७४१३॥ | यते । यदा वक्तैन कथयति 'अन्यपर ममेदमभिमेत भाष्यम्-- अस्ति ज्योतिष्टोमः ‘य एव विद्वान् । प्रमादेत वा, तत्मात् एनाव मात्रमिह न ग्रहीतन्यम् । सोगेन यजते' इति । तत्र श्रूयते 'दशापवित्रेग ग्रहं | इति , या प्रमाणान्तरवशेन अन्यथाऽर्थे अवधारिते समाष्टिं । इति । तथा अग्निहोत्रे श्रूयते ' अग्नेस्तृणा- वक्ननपेक्षाः श्रोतारः एव अभिप्रायान्तर प्रमाद वा मध्य- न्यपचिनोति' इति । तथा दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते वसन्ति । न तु वेदवास्येषु अभिप्रायान्तर प्रमादो पा 'पुरोडाश पर्वग्नि करोति' इति । तत्र सदेहः कि कस्य चिदस्ति । न च बक्ता, य: अन्यथायम एकस्य प्रहस्य, एकस्यामः, एकस्य पुरोडाशस्य च समा-कययेत् सर्वपुरुषाणाम् । 'उक्तं तु शब्दपूर्णत्वम् । र्जनादिः कन्यम् , उत सर्वेषा ग्रहाणा सर्वेषामयीनी ( १८२९) इति केरलभोतृत्वाश्रयणात् । न सपा पुरोहाशानामिवि । किं प्राप्तम् । एको ग्रहः, च प्रमाणान्तरगम्योऽर्य., यतः तदरोन स्वयमेव श्रोतारः एकोऽमि., एक' पुरोडाश इह ग्रहीतन्य. । कुतः १ | अन्ययान्वं प्रतिपोरन् । विवाऽविरक्षे च वक्तृणां श्रुतिसंयोगात् । एकत्वश्रुतिसंयुक्ता एते पदार्याः। एक | प्रत्ययविशेषो, इच्छाऽनिश्छाविशेषो वा । तेन विवक्षितम् हि द्रव्यमेषु भूयते । शब्दलचणे च हि कर्मणि यच्छन्द | अविवक्षितमिति दयमपि एतत् वक्त्रमावादनुपपन्नम् । आइ तदस्माक प्रमाणम् । यथा 'पशुमालभेत ' इत्युक्ते । अतः अताश्रुतयोरेव फेवल्योः अत्र महणाऽमहणे । नातः एक एव पशु पुमाश्य आलभ्यते । एवमयापि एको पर किञ्चित् कारणमस्ति । 'मुंवाक्येऽप्यन्यथोक्तन अहः समार्जनीयः, एकस्यामेस्तृगानि अपचेयानि , एकः यायनान्येन गम्यते । तावद् यथाश्रुतं मुक्त्या पुरोडायः पर्यग्नि कर्तभ्य इति । नान्यथात्वपरिग्रह. ॥ न ·प्रन्यायः महन्यायः एकत्वम् इति आश्रणीयम् । तच उपरिष्टात् निराकरि. मिष्यते । महस्य तु निष्फरसंमार्ग प्रति अङ्गत्यायोगात् न म्यामः । शुद्धन्याविशेषणावे तु भावना प्रहमाण तत्परिच्छेदद्वारा एकत्वस्य संमार्णाङ्गता युक्ता इयर्थः) सबद्धा न संख्यया, संख्याऽपि ग्रहमात्रेण संबद्धान अनङ्गमाश्रितो हि गुणोऽपि अनङ्गमेव स्यात् । ननु भावनया । तत्र विशिष्टविधिना भावनाविशेषणमात्राक्षेप- प्रधानभूतमयि' इति ( माध्यम् ) । यत् दन्यस्य आदी पर्यवसायिना न अर्थान्तरक्षेपः शपः कर्तुम् । निर्वर्तकत्वं प्रासनिकम् , तद्द्वारेण एकावं समार्गस्य उप- नहि भावना विशिषतः तस्य तदेकरवं विशेषणम् । परिष्यति । प्रधानभूतोऽपि च ग्रहः गुणभूतद्रव्यधर्म 'न परत्वविशिष्टं तं महं गृहाति भाषना । स्वरूपा- क्रियाऽगगुणपरिच्छेद्यत्वं प्रतिपास्यते । नहि शेषमाश्रितः न्तरितत्वाद्धि (ग्रहविशेषणीभूतायाः संख्यायाः ग्रहस्व. शेषः, किं ताई । उपकारिणमाश्रितः उपकरोति इति रूपेण मावनाविशेषणेन न्यवहितत्वात् इत्यर्थः सासंख्या सर्वत्र स्थापयिष्यामः । शेषावं तु श्रुत्यादिप्रमाणकमेव नैव पश्यति }' नापि भावनाविशिष्टस्य (भावना भविष्यतीति । सिद्धान्तवादी तु वस्तुनि उपपद्यमानेऽपि प्रति विशेष्यभूतस्यापि प्रहस्य एकवं विशेषणम् इत्य- अनेकार्थत्वे विधिशब्दस्य असामर्यात् व्यवहितो या गुणो स्याहारः), मा भूत् पुनरपि भावनाविशेषणत्वमेव । वा हातन्यो भवति इत्येवं एकत्वपरित्यागं वदति । नहि भावना (एक्त्वेन ) अविशिष्ट ग्रहं विशेष्टुं (एकत्वस्य क्रियाविशेषणवपक्षे विवक्षानिरासमाष्पम् पनौति । तसात् मौलिकेन विधिना अनाकाक्षि- आधिपति-) - तु एतदेवम् अविवक्षित भवितुमईति । तयात् न द्रव्यविदोषणाक्षेप: संभवति । तया सत्यपि चेत् । कथम् ? 'अविषक्षोपपन्ना स्यात् सत्यं द्रव्यविशे. विधिरभ्युपगम्यते तत् प्रत्ययावृत्तिमन्तरेण तदनुपपत्तेः । एणे । संमार्गेण तु संबन्धो न द्वेधाऽपि निरा. याक्यभेद. स्यात् । अन्युपेत्यापि तु समार्गवेलाया नैक- कृतः ।। यत् तावदुक्तम् अमूतत्वात् सस्कर्तुं न शक्यते स्वभादतव्यम् , स्वतन्त्रस्य ग्रहस्यैव एकवसेबन्धविधा- इति , तत् प्रातिपदिकार्थेऽपि ग्रहत्वे तुल्यम् , जातेरमूर्त. नात् । नहि विधीयमानावस्यः क्य. गुणेन संबध्यमानं स्यात् । अयापि न्यक्तिद्वारेण अस्याः संस्कारः, स द्रव्यं विशिनष्टि' इत्युक्तम् अरुणाधिकरणे ( ३६९।६।१२ | सख्यापामपि तुल्य, । अथ व्यक्ती तो आते; वृतो ५. ६८१ ' विशेषण हि प्रसिद्ध भवति । न च | भवतीति, तया एकावस्यापि । तया यदि जातिय- विधीयमानावाय. श्यः प्रसिदः' इत्युक्तं वार्तिके एव । लक्षणार्या , तथा एकत्वमपि । अथ जाते तल दन्य- मु पृ. १०२७) । तस्मात् तावत् न इन्पविशेपणभूतस्य व्यतिरेक चानित्य साक्षादेय सन्कार इत्युच्यते, तदपि महणम् । अथ एतदेकाय ईमार्गमावनाया, चोद्यते, एकत्वस्य अविशिष्टम् । यदप्युक्तं न च द्रव्ये क्रिय- तथापि म गुणवेन , नापि प्रधानत्वेन संभवति । तत्र माण, संख्यायाः कृतो भवतीति , दपि वपक्षे जाते. प्राधान्यं तावत् अनुपपन्नम् अमूर्तस्य मुस्कर्तुमशक्य-रविशिष्टम् । अप महान्दस्य न्यक्तिवाचिल्यात परिहार वात् । न च द्रव्यमस्कारेण तमस्कारः, (न्यात-) उच्यते , तत: आइत्यधिकरणन्यायो चाध्येत, नहि अनेक- अन्यत्वात् । इम्य वा अयमेवदारेण विधीयते , तस्य । देशकालवतिज्योतिष्टोमप्रोगस्यपदन्यत्तिसंपन्धानुभयो- च स्वयमे विहित गत् पुनर्विधानानर्थक्यम् । अनुशान- ऽसि , अद्य दऐपु ग्रहेषु प्रपणः शन्दपयोगो न स्यात् । शालेऽपि च अदस्य आ भीय एव समार्ग. प्रत्यमिजायते । अतोऽवश्य सामान्य किश्चित् उपलवणमायितन्यम् । इति न एकनिमिच्छदिः स्यात् । एष गुमायोऽपि न च तत् महत्वादन्यत् घमति इति नदेव विशेपण रात् रातयः | यमरणयस गुणवमिति चेत् , अत । पूर्वममिधेषमाप्रवे ।२ च आकारवचनाय प्रशब्दस्य , आह 'क्रयद्रव्यरिस्छेदा गुणोऽपि गुण इष्यते । प्रतिमहा भयपनियेशस्य किचिन्यूनातिरिक्तावर न तु निपटसंमार्गगुणो मा इष्यते ॥' (क्रया न भिन्नत्यत् । न च तत् सामान्यं द्रयान्तरेभ्यो कहानीद्रग्यपरि छेपारा भारभ्य गुगोऽपि सा- निवृत वेपुतेषु चानुवृतं महत्वात् भन्यदसि , तस्मात् . . . .

·प्रहल्यायः प्रन्यायः एव सः । अतः पूर्वसमावृत्तव्याख्यात्रिष्टं विव-प्रतिपादने । विवक्षा वाऽविवक्षा वा ज्ञायते शब्द- क्षितम् । (पूर्वानु समासु संवत्सरेणु वृत्ताः संभूताः ये शक्तितः ॥ विधिशक्या गृहीतं यत्, तत् सर्व हि व्याख्यातारः प्राचीनाः तः इष्ट नवीनानां विवक्षित नाम विवक्षितम् । तथैव तु परित्यक्त व्याख्येयमविच. इत्यर्थः ) तेनोच्येत, तथा तेषां त्वनिष्टं स्वविवक्षितम् ॥ शब्दप्रमात्मनोऽप्येवं सर्ववेदानुसा. क्षितम् । तस्मात् व्याख्यातृगतमेव विवक्षिताविव- रिणः । विवक्षा वाऽविवक्षा वा वक्तव्या विधि- क्षितल्यमुपन्यस्य विचारकरणात् वेदेऽपि अविरोधः । शक्तितः । अनादिनिधनेऽप्येवं वेदे वेदार्थगोचरे। (वैदक्षेत्रज्ञात्मनो वा विवक्षाऽविवक्षे) ऋग्वे- व्याख्यानं मुख्यवृत्त्याऽपि स्याद् विवक्षाऽविव- दादिसमूहे तु क्षेत्रज्ञा ये प्रतिष्ठिताः । तेषां वाऽय. क्षयोः ॥ मभिप्रायः स्यात् विषक्षाऽविवक्षयोः ॥ महा. 'ततश्चैतद् प्रहैकत्वं कि वेदेन विवक्षितम् । भौतिकदेहस्था यथाऽऽत्मानः सचेतनाः । के किं नेति न्यायमार्गेण विचार्य स्थापयिष्यति ।। चिदर्थ विवक्षन्ति, न विवक्षन्ति चापरम् ॥ तेषा- किं तावत् प्राप्तम् स्यात् कमैकत्वयुक्तं यद् मन्तर्गताऽपीच्छा तद्वाश्यार्थविधारिभिः । ज्ञायते विधान वाऽपि वैदिकम् । द्रव्यस्यैकस्य तत् शब्दशक्त्यैव स्फुरन्तीय वहिस्थिता ॥ देहभेद- शेयमनुष्ठेयं च कर्तृभिः । सर्वन विधिप्रतिषेधा- प्रकाराय कर्मशक्तिवशानुगाः । प्रकृत्यारम्मवैचिमकत्वात् वेदस्य मावकिञ्चित् भूयते , तत् सर्वं तसं. ज्याद् दृश्यन्ते परमात्मनाम् ।। पार्थिवावयवायाः । वन्धित्वेन गम्यते । तत्र येन प्रकारेण विधिप्रतिपध शेषतोयाद्यनुमहात् । जरायुजादयो देहा दृष्टा भुवि | विषयं भवति, तमा सर्वामिना योजनीयम् । चतुर्विधाः ॥ भूतान्तरानुबद्धन तोयेनैव विनि. तत्र एकतावत् पशः । सत्यपि द्रव्यविशेषणत्ये मिताः । भूयन्ते पारुणे लोके देहाः स्वच्छाग-। यथैव द्रन्यादिविशिष्टभावनाविधी अर्थात् विशेषणेषु लक्षणाः अन्तरिक्षे च बहवः प्राणिनो वात-विधिर्भवति न तु अन्यथा विशिष्ठा निहिता स्थादिति , निर्मितैः । भ्रमन्ति लघुभिः सूक्ष्मदेह म्यायनु- एवं एकवविशिष्टमहनिशिधर्ममार्गविपन्यथाऽनुपपत्तेः महात् ।। सर्लोके तेजसमाया देहाः शुद्धप्रमाऽ- अर्यापत्त्यन्तरेण एकत्वविधानम् ।एर विशेषणमालायामपि न्विताः । आप्यायन्ते विकीर्णन भानवीयेन सया संयुक्तयोगपारपर्येण सर्पविधिप्रत्ययः । परररर. तेजसा ।' तया च नक्षत्रेष्टिवाक्यशेपे अभिहितम् । संबन्धिषु गुणेषु एकस्मिन् चिहिते , अन्यो विधीयते 'ये हि जनाः पुण्यकृतः स्वर्ग लोकं यन्ति , तेषामेतानि । इत्युक्तम् । अथवा यदि नाम दयविशेषणं यावत् विधि ज्योतीपि , यत् नक्षत्राणि ' तथा च मनुनाऽपि स्वर्ग प्रत्ययो न गच्छेत् , ततः एकयेर अर्थापत्या सरे विधातु- लो अभिहित: ( १९३) तेजोमूर्तिः पश्- मिप्यते । ततो यथा दशापविय-तदेव-सह-संगाणा Sना' (ना पथा) इति । ' तथा व्योमशरीरोऽ- } भावनाविशेषणायम्, एवं महकत्वम्यापि प्रतिपादनीयम् । पि परमारमा श्रुतौ श्रुतः । इज्यते यारिणा नित्यं ननु च एफपदलशगया भुत्या एकत्वं प्रविशेषग गम्यमान यः खं प्रोति घोदितः ॥ रूपस्पदियो येऽपि न युक्त वाक्येन मापनाविशेषणमादयितुम्नैप दोप., महाभूतगुणाः स्थिताः । प्रत्येकमात्मनां तेऽपि विरोधाभावात् । प्रसन्धारिच्छेदेनेव हि माना- देहाः संभोगदेवयः ॥ शन्दोति यच्चे शास्त्रं संबन्धः अकल्पिप्यते । मिनविषपचास निरोपामारः। वेदाध्यमुच्यते । तदप्यधिरितं सर्वमेफेन पर यदि हि उभयत्रापि ताइर्धलक्षण एव आयामयि. मात्मना !! तपदादयो देहाः प्रोचा येऽपि विशेषणविशेष्यको या कन्यः स्यात् , उनः समान- पृषथक् । भोग्यत्वेनारमना, तेऽपि चैतन्या-विषयवं प्रतीयत, न तु एवमप्यरित , मई कषयो: भाभ- नुगवाः सदा ॥ तेषां चावतेच्छानां पाक्यार्थ- साधिरूपेग विपश्चिमामात् भाग्नया य गह .

·. । महन्यायः प्रन्यार न च विभक्तिः पदान्तरम्, खातव्येण अनियतपूर्वापर- गुणभूतविवक्षा तु न द्वितीयाविरोधतः ॥ यदा हि वेन च अप्रयुज्यमानत्वात् । गमकत्वात् पदमिति चेन , प्रहैकत्वोदेशेन संमार्गों विधीयते, तदा उद्दिश्यमानयोः धूमादिषु अतिप्रसङ्गात् । एकसिन्नपि च आख्यातादि- परस्परसंबन्धाभावात् प्रत्येकं वाक्यपरिसमातिलक्षणसावद प्रत्यये अनेकोऽर्थः प्रतीयते इति प्रत्यर्थे पदवप्रसङ्गः।एको वाक्यभेदः । उपादेयनानात्वे पुनः सर्वविशिष्ट. (अत्र आनन्दाश्रमीये 'आख्यातादिप्रत्ययेनेकोऽर्थः' | भावनामयोजनस्यात् एककार्यत्वे सति आञ्जस्येनैव एक- इति मुद्रितम् । अस्मामिस्तु वाक्यानुसारेण विपरि वाक्यत्व स्यात् । असिनेव च पक्षे प्रधानभूतक्रिया- वर्तितम् । ' प्रत्यये नकोऽर्थः' इति वा छेत्तन्यम् )। वशीकारात विशेषणानामन्योन्यनियमसिदिः । उद्दिश्य- पदमिति च शैकिकः शब्दः, स यत्र लेकेन प्रयुज्यते , मानाना पुनः अवशीकृतन्त्रात् प्रत्येक कियायहणसाम- यत्र च सर्तृमिः सर्वते , न ततः अपनेतुं शक्यते । र्यात् क्रियेर वशीकृता तैराकृष्यते इति एकैकस्य सदत पदम्' इति च स्मृतिः (पा. ११५५१४)। अन्योन्यनिरपेक्षस्य कर्तन्यता अवगम्यते । तदिह अहः तत्रैव च पदशब्दः प्रयुज्यते । तस्मात् प्रकृति- । एकावनिरपेक्षा संस्कर्तन्यः, एकत्यमपि महानिरपेशे सैरक- प्रत्ययसमुदाय. पदम्, नावयवः । अभ्युपेत्यापि तु | र्तव्यम् । तर यदि तावत् प्रहगतमेष एकत्वं संस्क्रियते , 'विमायुपातकर्मत्वविषक्षा चेदिहेष्यते । संख्या- | ततः सापेक्षकरणात् उभयो। निरपेक्षसंबन्धाषधृतं प्राधान्य ऽपि तदुपात्तत्वान्न शक्या न विवक्षितुम् । अवि. विहन्येत । अथ द्रव्यान्तरगतम्, तन्न शायेत किमिति । वक्षाया शब्दस्य अश्रुतसमत्वमाश्रीयते । ' यावच्छुतो- नहि ग्रहवत् किञ्चित् एकं नाम प्रकरणे पश्यामः । ऽपि शब्दः सन् नादरुतः परिकल्प्यते । तावत् । यदेव हि एकम्, तदेव अन्यापेक्षया अनेकम् । न च तदुक्तमर्थ को वाक्यार्थादपनेष्यति ।।' तदिह यदि | अवच्छेदे कारणं किञ्चिदस्ति, येन अन्यनिरपेक्षत्वेन तापत् सख्यापरित्यागात् विभक्तिः परित्यक्ता, ततः एकमवधायेंत ! ननु उत्पत्ती यत् एकवचनान्तशब्द- कर्मवपरित्यागोऽपि प्राप्नोति , ततश्च सदस्य संस्कार्यत्वं चोदितम् , तत् एकं भविष्यति । न, तेषामपि बहुत्वात् हीयेत । प्रयोजनवृत्त्वात् संस्कार्यत्वमिति चेन्न , कारक 'लिम्' इति निरूपणाशक्तेः । अथ सर्वेषां क्स्मान विभक्तिमन्तरेण क्रियासंबन्धाभावात् । नहि अविमक्ति- भवति १न, तत्रापि चोदितहान्यचोदितकरणापत्तेः । यस्य । प्रह' इत्येतावतः 'समार्टि' इत्यनेन संबन्धः । तथाहि , "यदि तावद विकल्पेन किश्चित् संस्कृत्य अत्रकाप्यते । ततः अवश्य कर्मस्यं विवक्षितन्यम् । तिति । अन्येषां चोदिवं सन्तं विना हेवोस्तत- मतव्य आहाया विभक्तो एकदेशपरित्यागाभावात् । स्यजेत् ॥' गुणभूतेन हि एकेन एक्त्वयुक्तेन क्रिया संख्याविवक्षा दुर्निवारा, इति अशक्यः सर्वेषा समार्गः1 साध्यमाना नान्यमपेचते , इति यत्किञ्चिदपि उपदाय तयादि । ममा यदि सर्वेषामेकलस्यविपक्षमा शम्पाय: म एपन् । प्रायल्ये पुनः पदेव एकापपुकं नफस्य चिदवेदेप प्रहकमाविवक्षया ॥ नहोकस्मिन् न गृहीत, तस्यैव वैगुण्यं प्रसज्येत । यदि तु अन्यपि पदे युक्त प्रकृती प्रत्ययेऽपि वा । इरुवाइरुतत्व. संस्क्रियेत , तत: अनेकैकवर्मनिपाता संख्याऽन्तरोपजने संकल्पो, विरोधात् सदसत्वयत् ॥ श्रुतशब्दा. सति झुतेकत्वपरित्यागेन अनेकसंस्कारात् श्रुतं हीयेत , मिधेयानां नार्यानां युगपत् तथा । प्रणामणं अश्रुतं च परिणद्वेत , वीप्साऽयश्च कल्प्येत 'एक युक्तमर्धथुक्कुटिपाक्यत् ॥' (अर्ध कुक्कुटपाः | समाप्टिं' इति । जात्युद्देशेन शुक्लादिगुणान्तरोद्देशेन वा पच्यते भवार्थम् , अर्धे च स्थाप्यते पसवार्थम् इति संस्कार विहितेन संस्कृतावपि न आतिगुणान्तरपत्तिभवति । यथा न युक्त शक्य या तात् इसर्थः)। तयाहि न महान्तरसमार्गे तस्माजात्यन्तरोद्भवः । (आशिर्स सिद्धान्त समादवाति-) अत्र पतिविधीयते।। संख्याऽन्तरवदित्येवं नैवावृत्तिविरुध्यते ॥'तत्र 'प्राप्नोति हि प्रधानस्य विसष्टा सर्वसंक्रिया । एतत् स्यात, सर्वेष्वपि सस्क्रियमाणेषु अनुष्ठानवेलयाम् . .

·महन्यायः १६३३ पाइन्यायः . - । बा, स निवारयितव्यः' इति । तत्र यदि मवणं निमित्तत्वेन | कल्प्यायोजन: संमार्गः । यदि ग्रहः संमार्गस्य उपकुर्यात् , विधीयते न मारिसन्धः, ततः काफोऽपि आगन्छन् | 0 उपकारिण: उपकरोति इति संमार्गस्य उपकारकमेकचं निवार्यते, अपमाणेऽपि शनि मारि वा श्वमार्जार- [भवेत् , न तु एतदेवम् । तस्मात् एकत्वसंमार्गयोः असं- संबन्धस्य निमित्तलेन मविधीयमानत्वात् । एवमि. बन्धः । ननु प्रधानभूतमपि महादि, संमार्ग निष्पादयत्येव, हापि एकस्वसंबन्धस्य अविधीयमानत्वात् भूपमाणेऽपि | अतस्तत् साधनम्, तब विशिंपत् तत् उपकरिष्यति । एकवे ग्रहमानं संमृज्यतेति । न चान काय- | अथा इज्मार्थे पनि पपति च प्रणीताधर्माः पाके संबन्धविधायकः कश्चित् शब्दोऽस्ति । ननु संमार्ट उपकुर्वन्ति, परिधानाय च परिधी सूपधर्मा बन्यने । इति ( अस्ति विधायक पदम् ) । नहि एता द्रन्पत्य | तस्मात् अयमसमाधिः इति । अत्रोच्यते । न ब्रमः संबधस्य विधायकम् । कस्य नहिं ! ट्रन्यमार्गसंबन्धस्य | मतदथे साधक न शक्नुपन्ति उपकर्तुमिति , कि तहि । विधायकम् । एवं श्रुत्या स्वपदार्थो विहितो भवति , | यदा प्रधानमतं ग्रहादि लक्षणत्वेन उभ्यते , न तदा एक- इतरया वाक्येन परपदाएँ विधीयत । श्रुत्यसंभवे च त्यस्य ग्रहादिना संबन्धः, न संमार्गादिना इति । कथम् । वाक्यं क्रमते, न संभवन्त्या श्रुतौ । अतः अविधीयमानं यावदिह लवण वेन किचिदुन्यते , संवादस्तान भवति, विशेषणरयेन एकन्वं न द्वितीयादीन् प्रतिषेधु- न तु तत् विधीयते विशानाय । किमर्थ सहि उधार्यते १ मदंति । एवं सति न द्वितीयादी समागादि क्रियमाण- अन्यत् तस्य किश्चित् विधायिष्यते इति । तदेतत् महादि मचोदितं माति, प्रतिषिद्धं वा । यथैव हि तत् एकस्य ल्क्षपित्या, तस्य संमार्गादि विधीयते । तत् यदि एकाद- भुतमवगम्यते , तथा द्वितीयादेरपि । अयं च अपरो । सेबन्धः अपरो दन्ये ऐमार्गादो या विधीयेत, द्वयोः संर- दोपः न तत् एकत्वं दन्यस्य संमार्गादी विषये नियम्येत। यो विधानात् भिद्येत वाक्यम् । अथोच्यते ग्रहादि महि संमार्गादिः परिमन् दन्ये एफन्व नियम्येत , तस्य लक्षयित्वा तस्य एकत्यसंबन्धी विधीयते , न संमार्गादि- विशेषणायेन भवति । विधीयते हि भत्र समार्गादिः, सगन्ध इति । तथा च ममार्गादीनामध्ययनं प्रमादः न प्राप्तो रक्षणादेन उपस आम्नापते , नहि योगपयेन | इति अभ्युपगतं स्यात्, न चैतदेवम् । तस्मात् उमाभ्या- विधातुं शक्यते लक्षणत्वेन च उच्चारयितुम् । प्रसिद्ध मेधचनस्य असंबन्ध इति । एवमेतत् एकत्यं प्रहस्प संबन्धी हि मोति स्थायितुम् । न च अविदिता एवं- | न किञ्चित् उपकार करोति न समागम्य , एवमेव सत् जातीयका शब्दारगम्यः पसिद्धसंबन्धो मरति । विधीयते | अनूयते । तस्मात् नैतत् विचिदपि गर्नु विवश्यते इति च मार्गादिः । तसात् न विदोषः । न चेत् विशेपका, | सपा महादीनां समादि कर्तग्यमिति । कुतः । अयो. न दन्ये एपर्व नियम्यते इति शक्यमायितुम् । अथ | गतोऽविशेषात् प्रकरणाविदोषाच । यदि अविषक्षिस. एक संमागें उच्यते, तथापि यी गति: स्यात् , एक | मैफलम्, कम तहि एकाचनमुश्चार्यते, ( स एवाह-" भानं समागों था। तम उमरमपि भनुपपमम् । न तावत् मनु बहुपु विवक्षितेषु पहुवचनेन भवितम्यम् । उच्यते । एकरस समार्गः शक्यते कर्तुम् । न च द्रपे नियमाणः न वयम् एतत् विचारपामः एकाचनम्पारपितम्य नोपा- एकन्यम्य उपकरोति केन चित् प्रकारेण न च एकत्यस्य रयितव्यमिति । उधार्यमाणे राति कि प्रतिपत्तम्यम्, एक. उपवेन किन्धित प्रयोजनमस्ति , नदि वत् गुणभूत रिमोर संमार्गादित राष्यिति, तप सति स्थापित भुतम् । अप एक संमागे प्रति गुणभूतमिति , तीम् । अपिच न विमटः यचनमेय एफ प्रपोजनम् , fE मारूपम् । अमूर्तयाना नदि छन् समार्ग निभादयतिरिकारकरघो:विमविपरित एकन्ये कार हमर पार्य- मपि अन्यन् अमत प्रियं लिप्पादयति सापनं विशि-मम्योपारणं भविष्यति । तस्मात् मानकम् । अपिय तथापि एलान भविमति नदि र ! माः प्रतिपदिषा, विमरत्यर्पः रिमोपरि मागोया, मार्ग. मन माप गोपते, पक्षप्रधनपान्। एवम् । एतदतो भयति , प्रतिपरिवागत हि विमतिः ·. - , । । J मन्याय १६४२ प्रदन्याया भावः इत्यादि पूर्ववदेव योजनीयम् । तृणानि इत्येतदपि चोदिते तु परार्थवाद् यथाश्रुति प्रतीयेत।१५॥ बहुवचनमविवश्चितमिति न्याख्येयम् । तथा 'मिने भाध्यम्-- अय यदुवम् ' यथा पशुमालभेत होति । इत्यादिषु । यदि तावत् मिनत्वैकत्वयोः । इत्येकः एव पशुः पुंपशुश आलभ्यते , एवमिदमपि। नियोगविकल्पसमुच्यादिभिः निमित्तत्वं सप्तम्या उन्येत, इति । अस्त्यत्र परीत्यम् । इह ग्रहार्थः संमार्गः, तत्र ततः प्रत्येकं वाक्यपरिममाः पारपरसंबन्धाभावः । अय । पुनः यागार्थः पयः । दिमे सति भवति ? यो यागार्थ एकत्यमुपादेयत्वेन प्रतिपाद्येत मिनमनुपादेयत्वेन , तो परिच्छिनत्ति , स यागस्य उपकरोति , अपरिच्छिन्नेन न यद्यपि गुणत्वाधानत्वविरोधो नास्ति, तथापि पूर्ववदेर शक्यो यागः कर्तुमिति । न तु प्रहेण केन चित् विशि- विरोधः । एकवाक्यत्वे नानारूरत्वं नाम ( उपादेयान । ऐन संमार्गः कर्तन्यः, यत् मई विशिषत् संमार्गस्योप- पादेयन्यात्मकम् ) इत्यविवश्वा । सत्यां व आकाक्षायां कुर्यात् । पशोश्च एतदेकत्वं याग पति उपदिश्यते । विवश्येत । सा च उपादीयमानेषु आकाङ्क्षा उपजायते, ननु उक्त प्रातिपदिकार्थगतं स्वमर्थ विभक्तिः श्रुत्यैव नोद्दिश्यमानेषु । उद्दिश्यमाने हि मातिपदिकार्थसंबन्धि- अभिवदति इति । यागे एतत् वास्येन विघास्यति , तत्र वाक्यात् श्रुतिनलीवसी इत्युक्तम् । सत्यम् । यत्र श्रोतः मात्रापेक्षित्वात् न संख्याऽऽकाङ्घा , प्रमाणान्तरादेव अभिसंबन्धो विवश्यते । अधिवक्ष्यमाणे च वाक्यावगतः विशातसेल्यत्वात् । अतो यादृश ग्रहादि प्रमाणान्तरे सन् अपर्युदसितव्यो भवति । तस्मात् एकः (पशुः) (रैण) अवधृतं तादृशस्य संमार्यादय इति निधीयते । पशुश्च आलभ्यते इति । ग्रहैकत्वं न समार्गस्योपकरोति सर्वलक्षणेषु प्रतीतिमात्रीपयिकत्वात् अनुष्ठानानत्यम् । इति न महं शक्नोति विशेष्टुम् । तस्मात् अविवक्षिमिति । तथा 'योऽयं शुक्लबासा दृश्यते तमानय' इत्यादियु वा- पो पुनः ट्रन्यस्य निष्प्रयोजनत्वात् सत्यत् वासःप्रभृतीनाम् । तत्र यास्ता विना अनुपानं न सिध्यति । अविवक्षिता ईप्सितार्थया द्विवीयया कारकसामान्यं लव- तावत् उपादातम्यम्, इति महादिमा परिगृह्यते । ननु यित्वा तद्विशेषाकालायां सत्या भूतमम्पसमुच्चारणदन्यकर्म- बहुषु विवक्षितेषु' बहुवचनम् इति अविवक्षितोऽपि संयोगन्यायेन ( भूतभन्यरामुचारणे भूतं भन्यायोपदिश्यते अविद्यमानोऽर्थः न शक्यो वक्तुमिति मन्यते । तत्र वेदस्य | इति भाष्योक्त: 'दन्याणा कर्मसंयोगे' (६/१११) इति नित्यत्वात् ययोधरितार्यान्वेषणमाने पुरुषाणां म्यापारः, सूमोक्तश्च एक एव न्यायः उक्तोऽन, न भिन्नौ) करणत्वेन इति न कर्तेष पर्यनुयुज्यते । तेन प्रातिपदिकार्यानुग्रहार्था | गुगाभावे अवगमिते सर्वेषामेव जातिद्रयसंख्यालिङ्गाना विभक्तिः इति द्रष्टव्यम् । कारकनदीतिपरा वा सती भावना यागं च प्रति उपादीयमानत्वात् अवरूप्येण नान्तरीयकत्वात् संख्या प्रतिपादयति । यथा प्रकाशनाय | विशिष्टेकभावनाविधानात् अर्धापत्तिलभ्यविशेषणविध्यन्त- प्रचालितोऽग्निः इन्धनं भस्मीकरोति, एवमत्रापि 'प्रथम राविर्भाराच एकवाक्यत्व सिद्धिः । या नियग्येत' (१११११८४३ कपिञ्जल) इत्येवं कर्मत्व. शा-एवं निमिरविकरणः (११९१४-५.६ ) क्रमेण प्रतिपादकमेकवचनम् । ' यस्य पुरोडाशै' इत्यादिषु च । संस्कारद्रव्यगुगाना ययासंयोग व्यवस्था उक्ता । सयोग आधिकारिक इविस्मयत्यवत् द्विवचनम् । अन्यथा हि एवेदानी चिन्त्यते कि विवक्षितविशेषणेन शेषिणा शेषस्य 'मुख्यं वा' ( १२।२।८।२३ ) इति कदाचित् आग्नेय, संयोगः, किमविवश्चितविशेषणेनेति । तत्र श्रुतिबलाद् अहणप्रान्तिः स्यात् । 'अपिच प्रहः प्रातिपदिका? यद्वत् संख्योपादेयगामिनी । विवक्षिता, तथोद्देश्य- गता श्रुत्यविशेषतः ॥' इति मानेऽमिधीयते इति । यदा अन्विष्यमाणमपि क्रियासंबन्धित्वं न घटते , उद्देश्यलक्षणं जातियेद् द्रव्य लक्ष्यते तया । तदा तुल्यायामविवक्षाया वर द्रव्यविशेषणमेवेदम् इस्लामि-तस्याङ्गमेष संमार्गः सर्वस्येति विनिश्चयः ॥' प्रायः । ततश्च मार्ग; नेन विनाऽपि अमिगुणः । जाति न कस्मिन् वाक्ये सैमार्गविधिः परिसंख्या च संभवति, घंख्या चेपा प्रत्येक संसध्यमागन्यक्तिगता का समर्थनीया।। पचनश्यतिभेदात् नि चास्य विधिरपि संमवति । कुतः।

·१६३५ ग्रन्याय: - . . . "नियोग-विकल्पादिरूपा प्रथमा अष्टपक्षी, कि ग्रहवि- एकत्वस्यैव किम् , किंवा विकल्पेन द्वयोरपि ।, किं शिष्टः समान एव, एकत्वमेव वा इत्यादिरूपा द्वितीया, | समुचितयो', किंवा विकल्पेन द्वयोरपि ।, किं समु- किं एकात्वविशिष्टो ग्रह एव , संमार्ग एव वा इत्यादिरूपा | चित्तयोः, किं वा संबन्ध-समुदाययोः 1, किमे- तृतीया , कि प्राविशिष्टम् एकत्वमेच , संमार्ग एव वा | कत्वविशिष्टस्य प्रहस्पैष विधीयते ।, कि वा ग्रह- इत्यादिरूपा चतुर्थी , किमेकत्वविशिष्टः समार्ग एप विशिष्टकसंख्या संमार्गगामिनी' भद एवं या इत्यादिरूपा पञ्चमी, किं समार्गविशिष्ट 'एवं संदेह एताभिर्वचनव्यतिभिः कृते । उपा- मैकत्वमेव, ग्रह एव वा इत्यादिरूपा पष्टी । इति पूर्वी देयतया संख्यां विधेयां मन्यते परः ॥ येनयेन क्ताभ्यः तिसभ्यः अष्टपक्षीम्यः अन्याः षट् अष्टपक्ष्यः प्रकारेण संख्योपादीयते प्रहे । संमार्गे वा विधी- विचार्याः इत्याह-) तथा कृत्वा द्वयोः पूर्व विशे येत स वमापादयिष्यति ॥ यथा बोदिश्यमानत्वे पणविशेष्यताम् । तृतीयेन सहै केन तादृश्येष विधानं देशकालयोः । क्रियाद्वारं तथैव स्याद् विचारणा ॥'(कार्या)। महत्वैकत्वयोरपि ॥ यांयां स वचनव्यक्ति विधेये (महतदेकल्लयोः सेहत्य, प्रत्येकं वा समान्वयः इति रचयिष्यति । वाक्यभेदेन तांता तु सिद्धान्ती दूप. विवेकाय उपादेयत्वोद्देश्यत्वे अपि विचायें इत्याह-) तथा यिष्यति ।। प्राधान्यान्न प्रहस्तायतुपादेयो भवि. किमुपादेयता तेषां स्यादथोद्दिश्यमानता ।। ष्यति । तद्वशत्वात् तथैकत्वमुपादातुं न शक्यते ।। संमार्ग प्रति संहत्य प्रत्येकं वा समागमे ॥' प्रहं चोदिश्य संमार्गविधानाश्रयणे सति । दन्मान- ( फस्मिन् पक्षे संहत्यान्वयः, फसिन् चा प्रत्येकमित्य- क्षीणशक्तित्यादेकत्वं न विधास्यते ॥ न तावत् पेक्षायामाह-) तन्न क्रियाप्रधानत्वे साहित्यं द्रव्यः । तद् अहे शक्यं विधातुमपुन श्रुते । द्वौ तनावर्त- संख्ययोः । सकृच्च वादशी त्या कृत्स्ना कती । नीयो हि स्याता प्रहविधायकी । ध्रुवं विधीयमाने छती भवेत् ॥ इकत्वे यदोद्दिश्य संमार्ग उप.हि संयन्धे महसंख्ययोः । महसंमागैसबन्धादधि- दिश्यते । एकैकस्मिन् समाप्येते क्रियाघाक्ये वदा केऽर्थे विधित्सिते ॥ ग्रहोऽप्यावर्तनीयः स्यात् सयो.।' संपन्धद्वयसिद्धये । विधायकञ्च नेकेन विधिना ( उद्देश्योपादेयत्वयोरपि विशेषणत्ववत् विचार- तो हि सिभ्यतः ॥ विदधद् द्वौ हि संबन्धी युग- मन्तरेण असिद्धेः उद्देश्यरचे तावत् (१) किं प्रइ एव पदा क्रमेण वा। द्विरनुशर्यमागस्तो विदध्यात् उद्देश्यः समार्गे प्रति , (२) एकत्वमेव या, (३) अथ प्रत्ययः कथम् ॥ संख्यासमार्गसंबन्धी अहोऽपि महो वा एक या, (४) अप मच एकत्व च, । प्राप्नुवन्नुभौ । द्विरनुशार्य माणस्ती प्राप्नुयान सक (५) अथ ग्रहैकवयो. संबन्धः, (६) अथ समुदायः, च्छुतः ।। प्रहे विधाय संमार्ग क्षीणमुथारणं यदा । (७) अप एफवविशिष्टो प्रह, (८) अप महः । तदेकत्वविधानाय कार्यमुधारणान्तरम् ॥ पुनरु- विशिष्टमेक-यम् , इति विशिष्ट अष्टपशी विचार्या इत्पाद) च्चार्यमाणश्च समानायाद् पहिः स्थितः । प्रत्ययः 'सत्रापि तु प्रहस्यैव संमार्गः किं विधीयते । एक्त्य- पौरुपेयत्याप्रमाणे प्रसज्यते ॥ सर्वप्रकारमन्विष्टं स्यैव लिम् , किंधा विकल्पेन द्वयोरपि ।।, यचनव्यक्तिभिः पृथक् । न शक्यते विधातुं चेदे कि समुचितयोः, किया संयन्ध-समुदाययोः ।, फत्वं न प्रहीध्यते । केन चित्तु प्रकारेण विधि- किंफत्यविशिष्टस्य प्रइस्यैव विधीयते ।, प्रदेण रस्य भवेद् यदि । प्रहादियदनुष्ठाने क एकत्वं परि- या विशिष्ट किं. संख्या प्रति विधीयते ।। सत् । वन क्रियानपानर उद्विशिष्टविधेर्यटात् । (उपादेयत्वेऽपि इंटरयेव भरपची विचासाह-) विशेषणयिघानं स्याहार्पविष्यन्वरोदयम् ॥ यदि 'कियां या प्रत्युपादानं कि प्रहरयेय गम्यते ।, कियामधानत्वं लप्यते पूर्वपक्षिणा । वदः सर्प. .

·. प्रहन्यायः १६४४ प्रड्समुच्चयन्यायः द्वयस्थलेऽपि यावनीवाधिकरणन्यायेन (२२४१) निमि महशब्दः अपूर्व विधेयगहणक्रियां ब्रूते (बार्हस्पत्यः तस्य फलद्रयाक्षेपकत्वात् वाक्यभेदापचिर्द्रष्टन्या । यथा च ग्रहः इत्यादौ)। चि. १०४।३. * ग्रहशब्दः पूर्णे ग्रहे निमित्तदयेन नेकस्यैर फलस्याक्षेपस्तपा कौस्तुभे स्पष्टम् । भवति , तेन न शक्यानि न्यूनानि पात्राणि ग्रहीतुम् अत एव निमित्तफलस्यले निमित्तसंस्कार्यस्थले वा एक. ( उपय्यादिषु)। भा. ३।३।११।२९, कर्मकत्वमङ्गामापान वाक्यमेदः । न वा कालदेशाधु महसंमार्जनन्यायः । ग्रहन्याय एवायम् । के. द्देश्यानेकत्वे सः । यथाऽत्र फलादिसाहित्यस्य नैकंबोध. महसमुघयन्यायः । वृहस्पतिसवादो औपदे- विषयता, तथा कौस्तुभे स्पष्टम् । अतश्च तत्साहित्यविव- | शिकैर्हिस्पत्यादिनहै। आतिदेशिकानामैन्द्रयायवादिग्रहाणां शायां वाक्यभेदो दुष्परिहर एवेत्यन्यत्र विस्तरः । ननु समुच्चयः ।। तपापि नैऋत्यादीनामविवधा, समार्गभावनायां गुणावेन सर्वत्र तु महानागमधिकं स्यात, प्रकृतिवत् । विवश्वोपपत्तेः । न च एवमेकत्वाशे द्वितीयया फरणत्व-1 १०४।२।३।। लवणात् ग्रहाशे च प्राधान्यामिघानाद्वैरूप्यापत्तिः, युगपत् भाष्यम्-वृहस्पतिसवे श्रूयते 'याई पत्यं पदं धूचिम्पविरोधापत्तिश्चेति वाच्यम् । ईप्सितानीप्सित- गृहाति' | विषुवति 'अकै ग्रहं गृहाति' इति । महानते साधारणमंचमाने द्वितीयायाः शक्तत्वेन प्रमाणान्तरात् शुक्र ग्रहं गृहाति' इति । अश्वमेधे 'सौवर्णराजताम्या विशेषावगमेऽपि ऐकरूप्येण उभयोरप्यन्वयोपपत्तेः । न | महिमानी महो गृहाति' इति । सन्ति तु प्रकृती चैवमपि समार्गाङ्गभूतस्यैकत्यस्य तदनगभूतमहद्वारकत्वा- | ऐन्द्रयायवादयो ग्रहाः । ते हह चोदकेन प्राप्ताः । तत्र संभाः, अगत्याद्यभावेऽपि संबन्धितामानेग 'भगन्म' संशयः कृतैस्ते निवर्त्यन्ते, उत अनिवृत्तिः समुच्चय इति । इति मन्त्रे स्वर्गस्येय प्रहस्यापि द्वारोपपने: । अतश्च | कि प्राप्तम् १ प्रयक्षश्रुता वैकृता श्रोदकपातान प्राकृवान् विवक्षितमेकत्वम् । इति चेत्, गुणभूतैकवचनाचनुरोपेन | निवर्तयितुमर्हन्ति । अस्ति हि तेषां प्रकृतिलिङ्गेन प्रयये परणयसमयाऽङ्गीकारस्य युगपवृत्तिद्धपविरोध. प्रहशन्देन संयोग इति । एवं प्राप्ते, घूमः ! वत्रतत्र सर्वत्र रूप्यादेश अन्याय्यत्वात् । तदरमनुवादके तस्मिन्नेव महाम्नानमविक भवितुमर्हति । प्राकृतस्य अनिवृत्तिरिति । पायाधिकरणन्यायेन ( ४ ) लक्षणामात्रम् । कुतः १ उमयेषां प्रमाणावगतत्वात् । चोदकोऽपि प्रमा. न चेप्सितानीतिमाधारणकर्मत्वमामाभिधानानो जादोप- णम्, प्रत्यक्ष श्रवणमपि । प्रहशन्दः प्रतिलिनमिति प्रक्षः, तगावे निस्तककर्मक भिगमगड्गेन धाक्य- | चेत्, नेयम् । यदि ग्रहदान्दमुच्चार्य गुणो विधीयते , भेदातेः । अतथ गुणत्यसिद्धयर्थं सगाऽऽअयणे | ततः प्राहना एव ग्रहा गुणविकृता भवेयुः । अप मह- पूर्वोत्त दोगपरेकपचनं बहुत्यलागाथै सन् साधुत्वार्य | संबन्धेन भनहो विधीयते, ततो महलायें वर्तते इति मनुवादः अविवक्षिता । यथा च सति 'अष्टवर्ग प्रान्तं निवर्तयेत् । यया सलेवाली यूपः इति । अन्य। मादागमुनीन' स्यादौ अष्टपपत्वादेविस्था तथा पुनरेष प्राशन्दो प्रहणाचनः । अर्के नाम अहं गृह्णाति, कौस्तुमे एकोपादितम् । महिमानो नाम ग्रहो गृहातीति । अत्र अपूर्वा प्रण- मण्डन- 'न मईस्य विशिवम् ।६. किया विधीयते । तमान प्रायन्दमोदनालिगम् । एकाना दि विकस्सो या माधो था भवति । न चैपा नगर-प्रकरविषशान।' घेतरेकार्थता । ननु पागनि पर्याः सय, तेने पामेकार्य- • प्रयागाभ्यासाः पर येन अमेग विहिता, वेति । उच्यते । यागं प्रति एहत्यकारिण एते , न निर. तेने अमेग धामोदे तवभूतानि सोपागि माहान पेश एक एषां साधकः नहि एपा यान याग. लिहितान, नैव परमेर उत्तराप्रये सोधनभूना बन्य: अग पवेत, बैग पोती । कय ताई। जनः परिताः । मु. 2 vt. प्रयोगवनः एपो मासच सहिदागान् । नच ·महन्यायः महन्याया ' निवृत्तिर्भेदपक्षवत् । अप्रवृत्त्यैव दरिसद्धः, प्रवृत्तो ] ओदगोपघात निवारणविधिपरे पाक्ये श्रुतानामपि हि निवयते ॥ न प गर्दमपन्धन्यां प्रातोऽननु-बमार्जारादीनामविघीयमानत्वात् अविशेपणत्यम् । पुनः ! मिवश्रुतिः । मन्त्रो येन निव]त वाजिरज्जपुनः नानमक्षणाद रक्ष्याः श्वमार्जारादयोऽत्र नः । श्रुतेः । शीघ्रश्रुत्या पुरा प्राप्त पश्चिमा स्यात् पुनः- तुल्यानाधोपघातातु काकादेरपि वारणा ।' तपा चाह श्रुतिः । न गर्दभश्रुतिप्राप्त्या युक्ता स्वश्वपुन:- काकेभ्यो रक्ष्यतामममिति पालोऽपि चोदितः । श्रुतिः । अश्वत्यैध शीवत्यान्मन्ने प्राग् विहित उपघातप्रधानत्वान श्यादिभ्यो न रक्षति नतु सति । निराकाङ्कीकताम्नाये तथा प्रकरणि- इदमत्र उदाहरणं घटते । कुतः १ पदार्थ पय काकादिः भ्यपि ॥ लिङ्गप्रकरणहारा श्रुतिनवानुमीयते । सो हावाविवक्षितः । संख्यामात्राषियक्षा तु प्रह- सत्याममामिलायां च मन्त्रनाहिने गर्दभे । सोऽय- | स्येति विलक्षणम् ॥ चमसेष्वपि संमार्गप्रसनो यन्त्र माभरणको लोके । यदन्धेन हृतं पुरा । तत् पश्चाद् यक्ष्यते । तत्रैवैतदुदाहाय स्सालसंमार्जनादियत् ।। गईमा प्राप्तुं फेनोपायेन शक्नुयात् ।' प्रयोजन | स्थितसिद्धान्तोदाहरणमपि पशुपकरणे श्रूयते । यद्यपि प्रत्यक्षश्रुतेरालोच्यते यदा । भवत्या कि प्रभुत्वेन | चतुरवती यजमानः पञ्चायतैत्र या कार्या' इति । निरुद्धा लैनिकी इरुतिः । यदाऽनुमिठयाऽप्येष यत् बारम्, तत् पश्चसंख्य कार्यम्' इत्येतनिधिारे इस्ल्याऽश्वरशनां प्रति । प्राप्नुयादेय मन्त्रः किं पास्य वपाहणमविषधित यापभेदपठणात् इति दामे स्वरया विहितस्त्यया ।। सत्यं त्वद्विहितस्यास्य) (१०७१२०/७३) पश्यति । तत्र श्वमार्जारादिरांपन्या- श्रुतिनास्त्यानुमानिकी । तथापि तभिरोषस्य फलं विषशोदाहरणं पटते । ष्यामाप्रषियक्षायां किमधिकं तय ॥ यद्यश्वरदानाप्राप्ति फेयलामानु- लोफे यच्छ्यते पपः । तदुदाहरणं देयं पलस्य मानिकी । प्रत्यक्षरुतियत् फुर्यात् ततः सा स्याद. यहुत्ययत् ॥ धूपतेने प्रवेष्टव्यं गृहेऽस्मिन्निति नर्यिका । लिग्नानुमितया उरुत्या प्राप्नुयाद् रशना- घोदिते । प्रत्येकं संदनानां प प्रवेशः प्रति- द्वये । स मा प्रापत् वयेत्येयं प्रत्यक्षा त्यरिता पिण्यते॥' घालस्य अविचितत्यात् । श्रुतिः ॥ केयलावाभिधान्यां हि विधिः प्रत्यक्ष्या यया । न स्यात् वथाऽनुमानिक्या श्रत्येत्याम्नायते मनु संमार्टि इति' अपमेर प्रसन्यसमधनपि खसी ॥ अवश्यापुनरुफ्त्यात् प्रत्यक्षाऽर्यवती | विधास्यति । न, श्रुतिरिमनिषान् । नदि एरो विधायकः रुतिः । तस्यां सत्यां निराकाहान्मन्मानान्याऽनु. शमोति मार्गगायनां च विपातुं मप सबन्ध । मीयते ॥ यद्यस्य विनियुक्तस्य प्रत्यक्षा स्यात् पुनःवर विरोघे सति मंनिसवटीयत्वात् समागंभापरा. श्रुतिः। वय परिसंस्थानात् प्रसग्म्येत विदोपवा विधाने मामीपमा विभ्यन्तरानुपपत्ते: अगम् एम. या प्रतिमत्वात् सामान्यपिनियोगछन् । रम्य । यत्तु उस विशेषणविषयमति विधीयते की, मैप पेच्छुतिरसतीह प्रामोति विदोपता ॥ सन् अनुपपनम् । 'यदि वायर पदः संख्या जियाये न प्रयच्छति। मुनय विशिष्टयान विशि- यदि परिसंन्येति सूप्रेऽस्मिन्नुपणितम् । नियों. पत्यं वययेद याज्यं न पुनरन्यया ॥' (यपाभुतः मानायां प्रशिति, सदा भायं विशेषग पूर्वतः प्ररे. प्टविशिष्टता ॥' यदा दि एयविधिश्मा मान हो भाषामुपहरी- 'ध भाष्यकारेण सम्पम् । नदि मन्मया विधिरेन विरोपिता म्या, परिहोलमचिन्तितम् । पाक्यमप्यताम, वन फाप्योतीष नादुर' एवं मारनाऽपि एकत्वविािीन एम. पही विधिपती प्रदीपदी नव वरमालविधिः सपा, समागमा मासादिर रमभिमान लिगमनामगार गरिनोरीrefeat OM { लिमिरे पनि माय मानारि पर ·महसमुच्चयन्यायः १६४६ प्रहसमुच्चयन्याया विग्रहवाक्ये ) यदा अस्य देवता' इत्यय संबन्धः, भवति' इति साकाक्षम् ( अपरिपूर्णम् ) एक वाक्यम् अस्यदाग्दो देवताविशेषणत्वेन उद्धार्यते तदा परार्धमुना. (न्यापाराश्रवणात् ) । तच्च यागमन्तरेण निराक्षं रणम् (देवताविशेषणार्थम् ) न स्वार्थम् । न विधानार्थम् । न भवति ( इति यागकल्पनया पूर्यते )। परिपूर्ण च यदा (3) वहस्पतिरस्य इति (बृहस्पतिरान्देन अस्त्र- वाक्यं वाक्यान्तरेण संबध्यते , माक् च यामात् परिपूर्ण- सन्दस्य सबन्धः) तदा स्वार्थम् (आत्मीयमय वृहस्पति.मेव न भाति । न च यागमन्तरेण अन्येन प्रकारेण विशिष्टतया विधातुम् ) उचारणम् , न परार्यम् ( विशे- ( देवतासंयुक्तं वाक्यम् ) पूर्यते (तस्मादागविधानम्)। पणाम् ) सकृदुधारणे च स्वार्थवत् परार्थवच्चोच्चारणं तत्र आग्नेयादयो यागा उपमा: 'दर्शपूर्णमासाम्याम्' विरुष्यते । ( इदम् ) तदसामर्थ्यम् ( यत् पूर्वमुक्तम् ) । इति (अनेन ) प्रकृता एव ( सन्तः केवलम् ) फले यदा न ( अस्यशब्दः) देवताविशेषणत्वेनोच्चार्यते । विघीयन्ते ( न तु उत्पाद्यन्ते) । न विह तथा, ऐन्द्र. (सिद्धान्ते,) तदा (अस्यशब्दः) प्रधानभूतः (एष, न वायशदीना यागविधानाभावात् । अन्ययाऽनुपपत्या विशेषणम् । तदा हि न केवल बृहस्पतिपदं तदर्थम्, अपि (अत्र ) यागकल्पना । परिपूर्णम् ( हीदं वाक्यम् ) तु) देवताप्रातिपदिकम् ( देवताशन्दोऽपि ) तदर्पम् । 'ऐन्द्रवायत्रं गृह्णाति' इति (पुरुषव्यापारणात् ), तस्मात् द्वाभ्याम् ( विशेषणाभ्याम् ) विशिष्टस्तद्धितार्थो न तु आमेयादिवाक्यं परिपूर्ण साकाक्षत्वात् (तत्प. (द्रव्यं ) विधीयते (बृहस्पतिदेवत्य द्रव्यं कुर्यात् इति ) /रिपूरणाय ) यागवत्पना । इह तु परिपूर्णस्य (एष नोपसर्जनम् । तस्मात् बाईस्पत्यं गृह्णाति इति (वाक्यार्थः। वाक्यस्य ) अर्यानुपपत्तिवेलायाम् ' सोमेन यजेत ' इति अहणमेवात्र विधीयते इत्यर्थः । माध्ये च-) श्रुत्यैव । यागो विद्यते संनिहितः । स च देवतामपेक्षते ( आम. विधानम् इति अनेने राभिप्रायेणोच्यते । ( ननु यदिद-मित्यर्थम् । तथा-) ऐन्द्रवायवादीन्यपि ( वाक्यानि मुक्तम्, 'मनिधानात् ग्रहण यागसबन्धः प्रकृती' प्रस्तदन्यविषपाणि ) यागमपेक्षन्ते । तपो. (दयो) इति , तदयुक्तम् , अपूर्वाय न्यशेषतया द्वितीययैव | साकाड्झयोः एका विकलयोः संबन्धो भवति । तस्मान विनियोगात प्रोक्षणादिवत् । अत आह-) न चैतत् । (प्रयानादियत् ) प्रकरणेन ऐन्द्रवायवादीनां सेबन्धः । 'मोदीन् प्रोति' इत्यनेन तुल्यम् । तय (हि) वाक्येन च (न संबन्धः । श्रुतिरेव याययरान्देनोच्यते। पायान्तरण नोहयो यागमाघनत्वेनानवगनाः, तेषां किन्तु- ) संनिधानेन संवन्धः । न तैः (देवता- स्वरूपमपि वियते (पौतम् ), रक्षणया अपूर्वसाधन- वाक्यैः ) पूर्वमसेवध्यमानः ( यागः ) फलेन सेमध्यते । त्वमपि । तत्र द्वितीया प्रोधणस्य गुणमा प्रवीति नीहि. (कथम् ) देवतया बिना हि अरूपत्वात् न फलेन लक्षितापूर्व प्रति (इति युक्तम् ) न तु इह ऐन्दवायाम् संबध्यते । अपि तु ' ऐन्द्रवाययं गृह्णाति ' इत्यपरि- (पाख्यम् ) द्रव्यं प्रमाणान्तरेणापगतं यागसाधनत्वेन, पूर्ण वाक्यम् । ( यद्यति वाक्यं परिपूर्णमेव, तथापि येन पातिक्रिया अपूर्वाशेन सरध्येत प्रोगवन् । अर्थानुपपत्या पुनरपरिपूर्ण मयति । तच-) सोम. तस्मात् ऐन्द्ररापवद्रय गणातिषियो प्रति प्रधानभूतम् , याजिना (सह) शीघ्रम् (फर्सबन्धात् प्रागेव नि. दिवीपाविभक्ति सामात् । (ऐन्दनायवस्वरूपमेव द्विती. धानात् ) सध्यते , न करणेन ( मनिधानाविशेषाय सपा प्रधान भवति , नापूर्वीय रूपमित्यर्थः । ननु एर समुनयः । तथा विकृतावपि अदृष्टायगात् उपदेशाति. अर्यामपन्धिनः कागयोगातु आरादुपारतं महण देशाम्यां चोमयेा सनिदितत्यात प्रारदस्प च विघीय. प्रसरणविनियोग्य स्यात् अत आइ-)नच प्रयासादि. मानार्थत्वेन प्रातिरियामागत् समुधपः । गारमेन नुस्यन् । तत्र (R) द्रव्यदेवतेन क्रिया निर्य- अधिक क्याक्यस्यात् । ४॥ संसार अरादुरकारिया । न विपरीतम् । न भाष्यम् - पश्यामः समुघय इति । कुना। सामेपारित | तत्र (दि) • आमेयोऽशासाटो नि:संदिग्धैध अधिः मुरामहः एकरापलं मरति । . । . .

·अहन्यायः १६३९ ग्रन्यायः - न चैतावता . १ देव वाच्यम् । यत्तु ग्रहस्य नियमाणः स्रमार्गः / पिंधानात् अआक्यभेदः, स संमार्गेऽपि अप्राप्तत्वात तदीयत्वावधारणेन एकरविषयो विज्ञायते इति मन्दफा अविशिष्टः । तदिह एतावानेन विशेषः भवशिष्यते , च पुन:श्रुतिरिति , तत्राभिधीयते 'एकत्वेनापि यत् प्रहः उद्दिश्यमानः, पशुः उपादीयमान', संमभ्य तावत्येव क्रिया यदि । ततो निष्फलतो- किञ्चित् सिध्यति , अन्यथा पशुप्रहसंबन्धमानमेदेनापि च्येत भेदस्त्वरत्येकसंस्कृतेः । अयमेव एकत्य-विचिताविवक्षितावसिद्धिः स्यात् । अपिच अस्मिन्नेव सैरन्धात् विशेषः, यत् एकस्मिन् क्रियते, अन्यथा हि वाक्ये अहमुद्दिश्य संमार्गे विधीयमानेऽपि दशापवित्रतदे. अपात्रसंस्कार: स्यात् । तस्मात् ट्रम्यगुणयोः नियम-कवादीमा विवधा अन्युपगम्यते, नंच वाक्यभेदा, तया सिद्धः अस्ति अक्षणायन्दत्येर एकावन्यस्य पृथक् करवेऽपि भविष्यति । यस्तु पदान्तरोगदानात् विशेष प्रयोजनमिति सस्कार्यत्योपपत्तिः । गुणत्यप्रतिशानं तु पात् , तस्य सर्वत्र य कश्चित् विशेषोऽस्ति इति न क चित् पणीताधर्मवत् भाष्यकारेणैव प्रतिपादितम् । मन्दयुक्तिक ) दृष्टान्तो नोपमा , तुल्यन्यायाना विषयाभावात् । किन एगायमभ्युपगमः, यत् गुणमेव आभिवेन गुणेन 'पदान्तरगतो यस्य गुणोऽमीटो विवक्षितः । तस्य उपकर्तव्यमिति । कुतः ' साक्षादयोग्य- तुल्यपदोपात्तः कथं स्यादविवक्षितः ॥' (उद्देश्योपा. संयन्धाः क्रियासमन्धिनि स्थिताः । असंबद्ध- देययोविशेषणविवक्षायाम् अविशेषमुपसहरति आक्षेप्ता-) रसंपखाः साधयन्ति गुणाः क्रियाम् ॥' असं तस्मात् ग्रह कत्वमपि पिनक्षितम् । अस्ति हि उद्दिश्यमा- बढेषु क्रियमाणा गुणाः नियां न परिन्छिन्युः, इति । नस्यापि महल विधिसंस्पर्शः, अन्यथा हि विनाऽपि महेश कियासंबन्धिना आश्रयन्ति, न तु तद्गतगुणप्रधानत्वयोः । ममार्ग कृते तस्कृत: शास्त्रार्थो भवेत् । अय प्राप्तत्वात् प्रास्य कामिन विशेषः, इति तयोरपेक्षा । यथा च क्रियामाधन | अविधानमुच्येत, तदयुक्तम्, संमार्ग प्रति Araria | किसहपमेतत् भविष्यति इत्येत्रमपेश्यते , तथैव प्रधान भय ज्योतिष्टोमे पाते: अविधिरुच्यते , स पश्चादेरपि मपि सिंख्य यस्य मया (कियामाधनेन ) उर-रोके प्रासात्वात् प्रामोति । अथासो यागे अप्राप्तो विधी. फर्तव्यमिति , एतात्रय संपन्धे कारणम् । अपिच ' या यते , तत् प्रहलापि अविशिष्टम् । अय संमार्गम्य गुणस्योपकुर्यागमात्मसात् कुरुते गुणम् । महीयोतिष्टोमप्रकरणापहि मात्र प्रहविधानमुल्येत , सत् ध्यवितरामेपा तं तु संस्कार्य वर्तिनम् ।। ' क्रियया यागस्यापि लोकान्तर्गतम्यात अविशिष्टम् । शप हि हि प्रधानस्योरफर्तव्यम् , गुणेनापि । न च साधनगतो. यो ग्रहः' इतिवत् ' यः पशु'' स्यपि बनुम् । ऽसौ तथागता याति , यया प्रधानगर. । ' को नु पनु उद्दिश्यमानत्वात्तु या अभ ग्रहम्य अविधानाशा, सा मम प्रधानस्य उपयुर्वत्याः किशिदनुपहं कुर्यात् ' इति । विध्यनुवादयोः उद्दिश्यमानोपादीयमानयो अत्यन्त- महोभायमनुपदः यत् प्रधानेयत्ताऽधारण नाम । यज- मेदात् अयुरा । सथाहि 'श्यायापि देशादेरेका. मानसंस्काराणा च यागगुणभूतकशातिरेकेण तेन विधिः स्थितः । उपादेयोऽपि पालम्भः प्रतिग्रहणयोग्यपुरुरकरणात् मोक्तृत्तारासिनामपि यागा. प्राप्तवान विधीयते ॥'लात् विशिष्टसमागविया. मत्वं वश्पते (शरा६) । स एवान न्यायः, क्षेपात महत्वात् एफवस्थापि विपिम्प सति अर्थात् इति अविरत प्रधानामपिर्णा गुगरम् । एवं गुगप्रपानगारः इति एकर निप्रपोजनात् गुगभूतम् , रिपत्रेषु तु गत विधेः असाममित्युक्तम् , तर हम प्रयोजनवाचा प्रशानभूतः ! त्रि 'सह विध्य. आदमानेपपि पधादिशु अविशिष्टम् । समापि हिविधी युती न पैकपदगोपरी पभेदो न प द्रम्पदेयतामागविशिष्टभाग्नाविधिरे यास्ये यदि लिङ्ग-न्याप्पः प्रकृतिप्रत्ययो प्रति॥' ( कमोरिष धवार : क्रियाया प्रन्ये वा विधीयते , नतो विभिशन्दो) एकस्मि प प पदे शुगरपरिने प्रतु- पारयं भिशी शक्य रितुम् । भर विशिष्ट प्रविधिसभीप, शिपिन । . .

·प्रहणं १६४८ ग्रामकाम होमयोग्यं भवति । तस्मात् ग्रहणशेषः सादनम् । १०५॥ सोम-- पूर्ववैषम्येण उत्थानात् संगतिः । सूत्रा. २११७३, * महर्ण घोडशिनः आग्रयणपात्रादेव । १० । यस्तु- सादनमपि प्रतिकृष्येत सादनस्य ग्रहणाङ्गतया ५/१०४२-४३, ४५-४८, ७ ग्रहणं पोहशिनः नृतीय- तदपकऽपि वचनतात्पर्याविशेषात् इति । सपने एव । ज्योतिष्टोमे । १०१५४११४४४. महणं वि-नाएकरोंऽपकों चा , सादनस्याश्रुतत्वतः । सोममायापारविशेषः । तत्र । भोहि मा विशन, मैवं प्रहशेषत्वात् तच्चाशत्तेहान्तरम् ।। ' ग्रहान्तर इत्यादिमन्त्रः । वि. ३१२।९. ग्रहीतुमशक्तः। प्रहणावेक्षणसम्यग्जरणेषु मानुषाका यया. भाट्ट- धारामहागा पूर्वपूर्व गृहीत्या सरे सादयित्वा लिङ्गं ( निमज्य ) विनियोक्तम्यः । या. ३१२।९।२५. उचरोचरस्य ग्रहणम् , सर्वेषु च गृहीतेष्वासादितेषु च पश्चात् कालान्तरेषु कमेण मदानमित्येपा नित्यम्लतिः । • ग्रहणादो मधमन्याणा यथालिङ्ग विनियोगो कामाय तु शुक्रादिग्रहणेषु अपकष्यमाणेघुन ग्रहणमानस्य ज्योतिष्टोने । वि. ३१२१९. प्रतिकर्षः, अपि तु मादनस्यापि । पूर्वप्रहानासादने महणप्रतिकर्फे सादनस्यापि प्रतिकपः।। उत्तरस्य ग्रहीतुमशक्यतया एतत्सोमसंस्कारकस्यापि साद- साइन पापि शेपत्यात् । १०।५।२११७३ ।। नस्य उत्तरमहणोपकारकतया सादनाभावे आश्रयभूताप्रिम- अहणानुष्टानानुपपत्तेः । सादननियमस्य च एतद्हणे भाष्यम् ~ इदमाम्नायते 'आश्विनामान् गृह्णीयात् । उत्तरग्रहणसाहित्यसंपत्त्यर्थत्वस्यापि क्लसतया महणशेर- आमयाविनः, शुक्राणान् गृह्णीपात् अमिचरतः, मध्यपान | स्वात् सर्वान्ते तत्करणे तद्वाधापत्तेः अर्थक्रमेण पाठकम- गृहीयात् अमिचर्य माणस्य इति । (आमयावी बद्धकोटः। वाधात् तस्यापि प्रतिकर्षः । वस्तुतस्तु 'गृहीत्या सादयति । अगिचर्यमाणः अभिचारविषयः ) । पुरस्तात् ऐन्द्रवाय- इति प्रणोत्तरत्वश्रुतेः पाटकमामापाञ्च न प्रतिकर्षे यस्य प्रतिकर्षः इत्युक्तम् । तत्र अयमर्थः शाशयिकः । फिश्चित् बाधकम् । (संशयमापनः । पा० ५१११७३ संशयविषयीमतः मण्डन-- 'तन्छादनं च प्रतिरप्यतेऽत् ।' २२. सामयिकः ) 1कि सादनमपि प्रतिवृष्यते नेति । अव. शंकर-सादनं चापि सनेव।। २२. चनात् नेति म. शब्दममाणका वयम् । शब्दश्च • ग्रहणप्रतिकऽपि प्रदानानपर्पः । मा. १०.५६ मरणस्य प्रतिकर्षमाइ, न सादनस्य । तस्मात् न सादन २२७५-७६. प्रतिमध्यते इति । श्यं प्राप्त , ममः । सादनमरि प्रति प्रहणसूतकेऽपि ( चन्द्रसूर्पयोः ) श्राद्ध विधिः । वृष्यते इति । बुतः १ मणशेषो दि सादनम् । मदन हि अयं प्रतिश्वयविधिः पुरुषार्थः । याल. पृ. १५. प्रदानायम् । तत् अनेकम्य दन्यस्य युगपत् प्रातमसाद. माम गच्छन् वृक्षमूलान्यनुसर्पति, इति पिवान शक्य युगपत होमार्य पम् । सादनेन ग्रहण न्यायः । अनिष्टादिकारिणा तु शुममाग गतिर्या, 'सामं शेमयोग्य भवति । ant प्रहगशेषः सादनम्, इनि गच्छन्' इति न्यायेन स्वर्गप्राप्तिमात्र या नास्ति इति ग्रहणे प्रविममा अवश्य प्रवित्रटन्यम् इति । नुतीयाधिकरणे वर्णितम् ) परिमरः ॥२0१!! वस्. रिङ्गाना 1 ७४॥ •प्रामादागवानां पुरुषाय मिरगेन अदृष्ट माप्यम्-मन ते एया सादनं पनि समारः प्रियते । मा. १९२ पृ. ४१३. यथा वृप्यते तिदिन पारपेयुः तम् , ये कामाय प्रामादागताना शान्त अमिलगदपतप्रभृतेः शिरस: कीयः । ऐन्द्रयापद रदीया ददेव, अय तं साद/ उपरि भ्रामणं विदेशमविलापन च ! या. ये, म समाप वायुः' इति साइनस्सानी विकर्ष • मामकामः 'माहतं चरु निर्वपेत् पृश्नीना दुग्धे पारम् । मा. १०१।१०४१. प्रामामः . . , ·मन्याया १६४१ ग्रन्यायः . एकेक एव दृश्यते , तलादविरोध इति । उच्यते । भुतियशात् प्राधान्यं प्रदीयते , ततः तत् उन्हिला मध्ये तथा सति प्रहकत्वमस्तु नाम विवक्षितम् । गुणत्वम्, वतः तस्यापि अर्समवात् अन्ते पुनः प्राधान्य. सर्वः समार्गलायां ग्रह एको भविष्यति ॥' नहि मिति विक्षेपः । पश्चाचनमपि च प्राधान्यम् अपश्यं कश्चिदपि युगपत् अनेक ग्रहं मार्टि। ततश्च विवक्षितेऽपि शब्दे एव आरोपयितन्यम् । नहि अर्थो नाम किञ्चित तादृशमेव , इति मन्दं विवशफलम् । ननु युगपसंमार्ग प्रमाणम् , कि ताई ? शब्दशक्तिकल्पनाहेतु: । अतश्च विरोध एव फलं भवति । नतदस्ति , प्रत्येक गृह्यमाणाना अनेकक्ल्पनानिमित्तो हि अस्त्येव वास्यमेदः । किञ्च, तद्वदेव संस्कारे सति योगपद्यप्रसङ्गाभावात् । अभ्युपेत्य-विधीयमानमप्यर्थमन्यतो वाऽवधारितम् । घादमा चैतत् स्वतन्कल्वामतीतः । यतश्च एकत्याश- अवश्यम्भाविनं प्राप्य न शब्दोऽन्यत्र वर्तते ॥ संयन्यस्य अनवधारणेन अशास्त्रविषयत्वात् केरल्सह- यद्यपि च नहस प्राधान्यं प्रयोजनवत्तथैव सिबम, परमेव शास्त्र विज्ञायते । यद्यपि च न्यान्तरगतत्वेन तत् । तथापि द्वितीया तत् आपादयन्वी सती नानुसादमात्रमपि विवक्षितमेव , तथापि ग्रहस्य तावत् अविवक्षितमिति लममाना अर्थान्तरे वर्तेत । तयथा 'दनेन्द्रियकामस्य सिद्धः सर्वेपा संमार्गः। तस्मादक्षणमेवैतद् द्रष्टव्यं जुहुयात् ' इत्यत्र प्रकरणपातमपि सन्तं दोमगेय धातुर- हि स्वगोपरे । संख्योद्देशेन संस्कारो नैय कश्चिद् नुवदति , न विधानार्थमपि अन्यदेव गमनादि धात्वर्या- विधीयते ॥' अथ तु गुणभूगमेकत्यं विधीयेत , तत्र स्तर ब्रवीति इति । ततश्च प्रश्स्य प्राधान्यानुवादाद, 'द्वितीया तावत् गुणमायं नैव ब्रवीति' इति व्याख्यात एकत्यस्य च गुणभावविधानात्, अपरो वाक्यभेदः । सत्यधिकरणे (२११२) । सा (द्वितीया ) मदि श्रुत्या च अवश्यम्भाविनि प्रहमाधान्यविधाने लभ्यमाने अविवचितेप्सितार्या भारकमावलक्षणार्या ( अर्थो यस्याः को जातु चित् अर्थात् क्लेशेन कलायिष्यति ! 'क इति यानीहिः ) इति विपश्यते , ततः स एव तापत् एको दोपः इति, एकत्ववध ग्रहस्यापि गुणत्यासः शेनापि द्वितीया स्वार्थमुज्झति ॥' तस्मात् चिद् द्रव्यपरिच्छेदादेकत्वमपि धार्थयत् । अतो न अथ प्रहस्य प्राधान्यम् , एसत्यस्य च गुणल्य परिराय शब्दसामर्थ्यात्, उभयत्र प्राधान्यं ग्रहीतम्यम् । तन च याताम्, तथापि सरचारणे गुणप्रधानत्यश्रुतिलक्षणाss. अनिरूपणात् अविवधा इत्युक्तम् । माध्यमपि एतेष्वेय भयणात् विभक्तिरूप्यादिनिमित्तो पास्यमेदः । तत्र पाक्यमेदेषु योजयितन्यम् । एवत् स्यात्, ऐकरूप्यायमेकत्ययत् प्रहस्यापि तावत् गुणत्वमेय भवगमयेत् , ततः प्रयोजनवत्तावशेन प्रहस्य ननु च 'अमेस्तृगानि ' इसम द्वितीयासपोगा. प्राधान्यम् । न च अति भात् शन्दस्य वेरूप्यपापा- यावात् यथोक्त वाक्यमेदाभावात् एफरयविया स्यात् । दयति इति । अत्र घुमः । साथमादायमर गुण- मैप दोप: । यदपि एषा पटी विशेषणत्वात् गुणभूत- भायो विपक्ष्यते । (कथम् आदी अन् एक)| मिय अम् िप्रतिपादपति, तथापि संपन्यान्तरामायत् फथं च संभवच्छच्दादर्थात् प्राधान्यमिप्यते ॥ भलानिमन्ध एव तापते । वापि अमे. प्रयोजन स्वंय सन्दमतिः भरमसात् विप्रा प्रतिपयते , यवान्, मृगापनयम्य तदमाता, 'राः पुरुषः' इयर गासादिन्यामाग | दिड यदि तावत् भुनियात् यथा राजा पुरुषरय स्वामी, एवममिः तमापनपत्य मापान्यं परिगृह्मदे, ततः तदेयकम् । भपास्य कचिन | स्वामी श्येतदेव गम्पवे । गपि पा पक्षमी स्थान, परम पल्लपिन्या एसगा भाश्रीपते, ततः पुनः समरसपापि अग्न्यादानकरय गणारचपय कानमाशत् फसापिरोपान् गत्पपि प्रयोजनाये शाम्राशेन गुणर. ययस्यम् ' मप्पात् पूर्षािप हिरवी' यत् प्रय गुगामयाममयपरिहार सामान्यगुगन्ययोः विधितगुणायां कार्यरन अमियाधान्य मन्त्री माधापालेरनेन विशेषाय धन्दालेशः । अपमं हि प्रातते । ताम भमे प्राधान्यम्, एमन्याय च गुण. मी.को.२.६ - - ·. , प्रावस्तुतोऽपि प्रावस्तुतो मक्षः वदन नैकदेशे करितो भविष्यति , न च द्वौ ग्रन्धो रोघे कन्तरविधानानुपपनिशङ्का । सर्वथा वाचनिकः किंश अपूर्वी एकस्मिन् वाक्ये भविष्यतः । तस्मात् एष पञ्चो । 'फर्तृविशेषः । तदिह सर्वपद किं चमतिमात्रपरम् , ज्यायानिति । तदर्थो ह्येषा चमसिश्रुति: हारियोजनस्य | प्रकृतसर्विक्परमिति चिन्तायाम् , सर्वशब्दस्य सर्व- प्रशंसा । चमसिनः कीर्यन्ते हारियोजन प्रशंसितुम् । नामत्वादुपस्थितपरामर्शित्वावगतेः, चमसिनामेव च पूर्व- कथम् १ महाभागो हि हारियोजना, यस्मात् तत्र सर्वे । मुपस्थितत्यात तेषामेव ग्रहणम् । इति प्रासे, चमसि- लिप्सन्ते । अन्यान चमसान् एकैकः, न ते महाभाग:, शब्दस्य अन्यचमसेषु एकैकस्यैव चमसिनो भक्षणं न्यूना हारियोजनादिति। न्याय्यम् , अत्र तु चपसिनामन्येषा च सर्वेषामेव तत् वान युक्तः सर्वशब्दः पुरुषमाप्रगामी सन् अपि- युक्तमित्येवं स्तुत्यालाबनत्वेनैव उपपत्तेर्न पुनः सर्वपद- कारेण विशेषित. पुनः चमसिशब्देन प्रयोजनान्तपाधि- सकोचकत्वम् । अतश्च परमसःण (जगवीवलवर्तिना केन सता विरोष्टुम् । यावद्यावत् हि शब्दः अल्पविषयी | सर्वेण ) व्यवहारासंभवात् आवश्यकेन प्रकरणादिनैव क्रियते , तावत्तायत् भुवि भ्यते । तस्मात् चमसिनो न प्रतिकर्मकरमात्रग्रहणोपपत्तो पुनश्चमसिमिविशेषणे प्रमा. प्रत्येक चमग्रन्धार्थमुपाता. तेऽपि च अल्पविषयत्वेन । णामावः । न च एवं पल्या अपि ग्रहणापत्तिः, मेषी. प्रतिपाद्यन्ते हारियोजनस्य महाविषयत्वेन पयसा कर्तुम् । वदेव पुलिझेन पल्याः ग्रहणानुपपत्तेः । चमसाध्वय॑णा तु अतो हारियोजने सर्वे एव इत्येतदेव सिद्धम् । याशिवाचारामावादेव अग्रहणमिति ध्येयम् । नहि शा-'संनिधेः सर्वशब्दोऽयं चमसिध्वेष वर्तते। ऋत्विजः एव सर्वशब्देन प्राधा इत्यत अन्यत् किश्चित तेन तेपामयं भक्षो पावरतुत् नैव भक्षयेत् ॥ सच्यते प्रमाणमस्ति । ७. सर्वशब्दोऽयं कृत्स्नार्थवचनो यतः । तेन सर्वेषु मण्डन- 'मावस्लुतो विधर्मशः।" चव, न सकोचोऽस्य युज्यते ॥' तस्मात् शंकर-- 'मझो प्रायस्तो भवेत् ।' प्रापस्तुतोऽपि मशः। प्रावस्तुतो भक्षो न विद्यतेऽनाम्नानात् । वि- स्याचमसिनामेव हारियोजनभक्षणम् । ३२५।९।२७॥ सर्वेषां या, निमस्तेषा पूर्ववाक्येण संनिघे. 1, लिप्सन्ते पूर्वपक्षसूत्रम् । ज्योतिष्टोमे प्रावस्तुत् नाम होतृगणस्थ. सर्व एवेति हारियोजनवाक्यत । प्रावस्तुतोऽप्यस्ति चतुर्थः पुरुषः । तस्य सोमशेषमक्षो विद्यते नवेति संशये ময়মবিবি ।' नास्तीति पूर्वः पक्षः । प्रावस्तुत. नाम ऋदिन. मशः माट्ट-- भक्षे समाख्या प्रमाणमुस्त्या पचनमिदानी- सोममश: न विद्यते । अनाम्नानात् यतस्तप मधो मभिधीयते । यथावमसमन्योधमाश्चमसिनो भव-नाम्माता। पन्ति , अर्थतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्यन्ते' इति धारियोजने पा, सर्वसंयोगात् । २८ ।। श्रुतम् । तत्र लिप्सायन्देन उपक्रमस्थार्थवादानुरोधात् , पूर्वपश्वस्य निराहायों वाशन्द.1 प्रावस्तुतः योममयो लिप्सामानग्रहणे अशर्यतापचेयरपणया मणममि. नास्तीति न मन्तग्यम् । हारियोजनो नाम यः सोमः, घीयते । तय हारियोजने घश्यमामविधया थपरकारनिमित्तं | तस्मिन् सर्वेपामेव ऋत्विका सेशेगात् 'अयतस्य हारि- होमामिपवानिमित्त च यद्यपि प्राप्तम् , तथापि अत्र योजनस्म सर्व पर लिपान्ते' इति सर्वधम्देन ग्यस्य विशिष्टोद्देरो धाक्यमेदापत्ते मशान्तरमेव सर्वतविशिष्ट उतत्वात् मावस्तुदपि पर्वशन्देन उन एव भवति । विधीयते । अपना हारियोजनावान्तरप्रकरणे पाठात् सात प्रावस्तुतोऽपि हारियोजनयोममा । हारियोजनो सदीयमभानुशदेनेव 'पुरस्तादेन्दवायरस्य मध्यति' माम न खनत्र पात्रम् , किन्तु द्रोणकला एव । तत्र एवंट. परिहारमाचिन मशपति' इत्यादिवत् गुणमार एव विसरः, परिचिवहरणानन्तरम् उनेता दोस्रोन विधीपः । विशेषधर्मपुरस्कारेण विधानाच नेवसर्वम् भामरागत सोमें गृहानि । त बसीमिर्धानामिः ·प्रहन्यायः १६४३ महन्यायः -- - ग्रहस्य संसूजेवेतन प्रधान गुण एथ वा । सर्वथा । प्रत्ययार्थे कर्मत्वादौ अन्वयेन तद्वारा भावनाऽस्वयो- वाक्यभेदः स्यादतो नाश्य विधेयता ।' पपत्तेः संमार्गस्य पार्मिकौद्देश्यद्यसंयन्य भाषकाभावः । न सोम----समार्गस्य पामर्थन ' इत्यधिकरणन्यायात् | चोदेश्यानेकावे वाक्यमेदा, भावनायामनेककारकसंबन्ध. (१।१४) यथासयोग ग्रहशेषत्वे सिद्ध संयोगमकारविशेषः । यत् अनेकोद्देश्यसंबन्चे बाधकामावात् । न च तस्यामेको. इदानी चिन्यते इति श्रोतविनियोगचिन्तारूपत्वात अध्याये देयताऽवच्छेदकत्वनियमः, 'सर्येम्पो दर्शपूर्णमासी' मंगतिः । यथायोगं शेपत्वे चिढ़े एवं तद्विशेषचिन्ता इत्यादौ पुत्रत्वपशुत्वादेरनेकस्यापि तस्स दर्शनात् । विपेतु संगच्यते इति भवान्तरसंगतिश्च । सूत्रार्थस्तु-~| अनेकोदेश्यकव्वे नैव का चित् क्षतिः । न चैकवावधि- एकत्यसममिन्याहत समागादिकम् एकस्यैव स्यात् श्रुति- | सस्य विनियोगामावादसहकार्यता , पशुत्वेन विनियुक्त- संपोगात् इति । स्थापि लोहितादेः संस्कार्यस्ववत् बहुत्वावच्छेदेन विनि- वि-समाधि ग्रहमित्येको ग्रहः शोध्य उताखिलः, ( युक्तस्यापि ग्रहस्यकत्वावच्छेदेन संस्कार्यत्वोपपत्तेः । न च एक उद्देश्यसंख्याया उपादेयपदादरात् ।।, प्राशन्यात् । एवमपि योपदेश्ययोरेफप्रधान क्रियया बशीकारामायात् तद्गुणावृत्तेरेकत्वमनपेक्षितम् । तद्विधौ पापमैदोऽतो | कयं परस्परनियम इति वाच्यम् । वैकृताङ्गवत् गुणामु. ट्रन्योक्पा सर्वशोधनम् ।। रोपेनापि पदश्रुत्यैव वा प्रधानयोरपि आकाक्षा प्रकल्प्य माह- ज्योतिष्टोमादिषु 'मई संमार्टि' इति सदुपपतेः । इम्यते च यत्र मिनवारयस्थलेऽपि आमेयं श्रुतम् । तर संमागादि प्रति महलवदेकत्वस्यापि उद्दे-/ चतुर्घा करोति । 'पुरोटाशं चतुर्धा करोति' इत्यादी स्पताऽवच्छेदकता, उत तस्यैव सा, एकसं तु फयमपि गुणानुरोधेन प्रधानयोरभेदान्धयः, तत्रैककास्पस्पले सुतरा विध्यन्वयासंभवादविवचितमिति चिन्तायां पश्वकरववत् । शान्दोघे मुख्यविशेष्यभूतया क्रियया यशीकारः । प्रकल्वस्यापि अविश्वाकारणाभायादुद्देश्यताऽवच्छेद- एकत्वाविवधाऽपेक्षया च वशीकारकसनाया न कोऽपि फता । अतश्चैकस्येव प्रहस्य सेमार्गः । इति प्राप्त , यत्र | दोषः । अत एकत्वादेरपि स्वातन्त्र्येणौद्देश्यताऽवच्छेदक. दि समासादी परस्परान्ययो ग्युत्पन्न: यया अस्वामियोपपत्तिः इति चेत् , भावनाया: करोतिपर्यायत्वेन पानीम्' 'पत्किञ्चित् सोमलिसम्' इत्पादो, तत्र भवत्येव एककर्मकत्यायसायात उद्देश्यानेकन्ये समानिवन्धनवाप- विशिष्टोदेश: । मन न्युत्पन्ना, तत्र परस्परा- भेदापतिः । एककर्मकन्यं च एकवोपविपपकर्मवपर्याप्त्य- न्ययेन विशिष्टोदेशे अग्युत्पन्नान्वयनिबन्धनवाक्यमैदापत्ते धिरणताऽवच्छेदकघर्भवत्वम् । अम च सर्वेभ्यो दर्श- विशिष्टोद्देशः । यथा 'यस्योमयं हविरातिमाच्छंति पूर्णमासी' इत्यादी सत्यपि पुत्रत्वपशुत्पादीनो फाय. प्रदम् । इति च द्वयोः मुरन्तयोर्मावनाऽन्ययस्येव पर्यायधिकरणताऽवच्छेदकधर्माणों मेदे , एफेव पर्य- युत्पनत्वेन परस्परावपस्यान्युत्पन्नस्यात् । अन्यथा 'एच. पदेन युगपोधान्तककर्मलहानिरिति माय विषये यन्तम् । दशान्याग्यानि 'त्यत्रापि विशिविधानापत्तिः । एक पर्यातिपदकृत्यं तु कौमे टन्यम् । ( पत्र थचनायुपानसंग्याऽऽदेनु समानामिपानधुन्या करणार 'अपर्युव नमानी यानं यस्तः' इत्यादी बंदोतो. कर्मचादिरूपे प्रत्यपायें एवान्वितम्य पदभुत्या प्रातिपदि- देश्यसले वंशवगतसाहित्यविधिटाना औपन्यसंसदक. भाचियो नै पुरानः । एषम् । सम्यो दरांपूर्ण. यापमर्मवावपात् देवतानात् मागमतिम- मायो 'लादी एकादात् सत्रानेकार्थप्रवीन्युचरं ल. वावगतः सत्यपि तदधिकरणाना मैदेन पोधे तेगा पपा प्रातिपरिकादेय साहित्यपरीनिः, तारि साहित्यम्य पर्याप्सिमपन्न कर्मत्याधिकरणयामाया न एककमान्य. भरपा एमालपः, न प्रातिपरिकायें इति कौस्तुमे मनः इति न मानेकोदेस्पदा इति को उसम। स्परम् । मतम तारसले विशिष्टोदेशईमयः । अय शरा१४ पृ. १८१)।तम परापे रसाये निस्किोरेगा मोदी उभयोरनि सापरिरुपचनायोः तस्मिाईये पा सानास्पमेदारचिः स्पा ममि ·महसमुच्चयन्यायः १६४५ ग्रहसमुख्यन्यायः - - निघाने विशेषोऽस्ति । तस्मात् सर्वेषा प्राकृताना - चयो धक्तुमित्यभिप्रायेणोक्तम् । परमातस्तु गृह्णातिर- तानां च संग्राहकः । प्रकृतिवत् । यथा प्रकृती ऐन्द्रवायत्र. दृष्टार्थ एव । तदुक्ताम् ' शक्यते चागृहीतेऽपि यत्र महणं चोदितम् , मैत्रावरुणग्रहणं पुनरोद्यते । विभागश्चा- फ चिदवस्थिते । द्रव्येऽस्मिन देवतोदेष्टुमित्य- दृष्टार्थः संस्कारो देवतोद्देशश्च । अदृष्टत्वात् कार्यस्य , न दृष्टार्थवा विधेः॥' (वा, पृ. ५२० ) हापि च शायते पूर्वः उत्तरस्य कार्ये भवतीति । प्रमोगवचनप्रह- भाभकारेणोक्तम् ' विभागादृष्टार्थो देवतोदेशश्च' (मा. गान्ध समुनयः, न केवल मैनावरुणादिमिः सह, पृ. १९१३) । रत्न.] अन्यत्र (धाशन्तरे ) अप्रकरणाधीताभ्यामवदाम्यामपि । एवं विकृतावपि । देवताया अचोदितत्वात् । तस्मात् ( अचोदित गत् ) समुच्चयो भवितुमर्हति । आह । ननु अहं सेवीय गुणो | द्वितीयादिष्वपि महणेषु अयमेव न्यायः ( ' अदृष्टायों विधीयते अश्वमेघे सौतर्णराजताम्यामिति । अत्रोच्यते।। देवतासयोगः' इति । सति चादृष्टायत्वे-) चैन्द्रवायो. न तो प्रारती ग्रहो। 'संशा चौत्पत्तिसंयोगात् ' ( रा ऽयं मैत्रावरुणकायें वर्तते इति प्रमाणमस्ति (येनकार्यात ८।२२) इति ग्रहकर्मणी मियते । आह । इह तर्हि, विकल्प: स्यात् )। तस्मात् (देवतासंयोग पाद्यादृष्टीदात्) चार्हस्पत्यं गृह्णावीति देवताविधानाय स्यात् । उन्यते । मिन्नान्येतानि ग्रहणानि (मेदेन कर्तव्यानि समुच्चेत यानि महे विधीयमाने श्रुतिरनुगृहीला , देवतायां वाक्यम् ।। इति यावत् ) । यागोऽत्र देवताम् (खवाक्पे अभपणात) श्रुतिश्च वाक्याबलीयसी । आह । मामेयवत् । यथा | अपेद्यते । देवताश्च (तद्धितोताः) मागमन्तरेण न संभव अमिष्टुति । आमेषा महा भवन्ति' इति देवताविधानं | न्तीति यागमपेशन्ते । तयोः (पागदेवतयोः) सनिधानेन भति, एवमेकवचनान्तेनापि, तस्थाविवधित पात् । यथा | संबन्धो मति ( पाक्येन ) । तच्च ( संनिधानम् ) अहं समाष्टीनि सर्वमहाणा संमार्गोऽभिधीयते , एमि- पाम् (पहाणाम) अविशिधम् (वस्मात् समुचयो प्रहाणां हापि सर्वग्रहाणां देवता विधीयते । अनोच्यते । उक्त- देवतानां चेति)। ईदृशी तावत् प्रतिः। यागः प्रधान- मेतत् श्रुतेर्यलीयस्वादिति । 'आग्रेया महा मवन्ति । भूतः, फले चोदितयात् । देवतावाक्यानि (माणि) इति तु वाक्यमविरुवं श्रुत्सा । नहि तनाम्नि आग्नेयं माँ तदर्थानि (निधानानिशेषार) | रामार प्रधानभूत गृहातीति । भाग्नेयसत्ता तन वाक्येन अत्यविरुखेन ।एर यागः अर्थादम्याश्यते । विकृती तु 'ऐन्द्राय चोयमाना युक्कैवेति । तस्मात् मास्यो व्यतिरिको गृङ्गाति' इति चोदकेन मातानि संनिहितानि । नापति पाईपत्यः समुच्चीयते । यथा प्रती अंमें गृह्णाति , (पाईपलादीनि) आम्नानघामपान (संनिहितान्येव) अदाम्यं गृहाति इति अप्राकरमिको प्राकरणिकैः समुधी | तेन तथापि सर्माणि युगपत् गृह्णाति प्रपोगरचनः येते , एवमिहापि यस्ताः समुच्चीपेरनिति । संनिधानाविशेषात् । ननु वृहस्पतिदरता चोदा हुम्-- प्रकृति तायनिरूपयामः । ऐन्दयामा मात्र प्रहेषु विधीपते (तेन तर प्रहान्तराभावात् . मत्रावरुणं गृहाति' इत्येवमादीनि कास्पानि । भनुदाहरणत्वमिति ) विच्यते । न मावि (देवता) माती भूपन्ते , ऐन्दराययेन यजेत , मैवावरणेन यो । विधानम् (यश्चनल्यान् पाईसयपदस्था चोदयनि-) वेति । यो भूयेत, तपा सति सादिरादियन् विकल्पः | तस्योपसर्जनार्थो विधीयते । यथा 'दग्दी' पनि पुरुषो. ft साई १ इन्द्रवायू देवता अत्येवि परितो , पसर्जनभूतो दल एप विधीपते पुरुषम्य प्रानयात् । देवता न्योरानंगीभूतो नीति । तच (दयम् ) मिहानि । फपम् ! (फारस्रोचरम्-) - स्विीपा गुहाति प्रति प्रशानभूतम् । गृहातिम दम्पम्य देवतासंबन्धं चोदयातमन्य सम्पतिः (गजनीमाः) पालनम् । ७२ (महा:) : । यः अघिीयो।(उचरराती -पते । अपना देवदेवा, स. भाटापः । [एकच मायुपे पापियो न शाप रिफार, ममा | माम- शन गृहले देवनागरायादेय शस्यते समु बम् । (उचरमर) (सहापया अपनी । . म्यान् ·शब्दः चक्षुपिन्यायः . . स्व प्राधान्येन । तसात् यस्योपसर्जन चशब्दः, सोऽन छ चक्रवाकीचक्रवाकन्यायः । श्रूयते हीमो जल. कियागुणाभ्यां संबध्यते । प्रधाने कार्यसंप्रत्ययात् सिद्धचरपक्षिदम्पती दिने संपृक्तो सन्तौ यथेच्छं नदीतीरे मिति । टुप्. १०३।१४।५६. चशब्दः समुच्चयं विहरतः, सूर्यास्तवेलयामन्यतरः उड्डीय नद्याः परे पारे ते , परतु न प्राधान्येन । समुचयशब्दस्तु समुच्चयं गत्वा शब्दायते , इहलतदनुकृत्योढीय परे पारे याति , प्राधान्येन ब्रूते । चकारस्तु कारकद्वयोपसर्जनत्वेन समुघयं । परस्थ: अवारतीरे आयाति, पुनः परस्यः अवारमवारथः ब्रूते । मीन्या. चराब्दः समुघयार्थों भवति, न तु पार यात्यायाति चै रामिपर्यन्तं कुरुतः । दिने पुनीलतो समुधरस्य निर्देशकः । परपदविशेषणाय तु समुच्चयमुपा- | रात्रौ वियुझाते इत्येवं विषयविवक्षायामयमवरतीति । दत्ते । यदि हि निर्दिशेत क्रियागुणैः समुच्चयः संबध्येत । साहस्री. ५५६. 'समुचपः शोभन', समुचयो द्रष्टव्यः' इति यया भवति , एवम् च शोभना' च द्रष्टव्यः' इति का भवित * 'चक्षुषी पा एतो यशस्य यदाज्यभागो' इति प्यति । तथा ययेह समुच्चेययोः पठी भवति , धक्खदि आज्यमागयोः फलार्यवादः, न तु फलविधिः दर्शपूर्ण- रयो. समुच्चय इति एवं धा खदिरश्च इत्यत्राप्यमवि मामयोः । भा. ४१३१३१-३, * चक्षुपा रूपमुपलभ्यते प्यत् न तु भवति । तस्मान्न चशब्दः समुच्चयं निदि । इति दर्शनादेवावगतम् । १११।२२ पृ. १६. ७ चक्षुप: शति । मा. २०१३।१४१५६.. पशब्दस्य द्योतकत्वम् । प्रकाशानुग्रहापेक्षितत्वेऽपि रूपमर्यः । (अर्थो विषयः)। टुप्. १०३।१४१५६.. चशब्दस्य निपातत्वेन अवा. या. शश।११. ७४७, चक्षुषः सामान्यम् चषयम् (निपाता घोतकाः) । सोम. ६।१।१३. अनित्यत्वमगृह्नतोऽपि रूपमहणशक्तिनं विरुष्यते । ॥४॥ * चशम्दस्य यद्यपि पदात् परत्वं न सयंते , तथापि ११३ पृ. ९४०. योग्यतालक्षणसेवन्धेन पापो माह-' प्रयोगनियमात् अनभिधानाच परस्तादेव प्रयुज्यते । नदि फत्वात् चक्षुर्मागरूपसमानदेशस्यापि स्पर्शादेः अयोग्यत्वेन असौ पुरस्तात् प्रयुज्यमानः अर्थममियते । रत्न. १०१ | अपहणं युक्तम् । सु पृ. ७७२, ७ प पोरञ्जनं संस्कारः २१४४५६. . पशब्दे उच्चरिने इतरेतरयोगः प्रतीयते, न परप्रयुत: ( दीक्षायाम् )। गा. ४१३६१३१-३. रा तम्पार्थः । हुप्. १०१३३१४१५६.' चक्षुरादेः उत्पन्नस्यापि साभाविक रूपमाणसामध्ये चक्रकन्यायः । अन्योन्याध्य एपावर्तितः चाकं नेय विहन्यते । वृहती. १९४, • पक्षुरादिपदानां भयति । तय स्वापेक्षापेक्ष्यपेक्षित्वस्पमिति । अस्यापि संसदिन्ययाचकाना पशुगणस्थाध्रिगुप्रैपगताना नोहः । हि आत्मामयवत् विष्यमिति । साहस्री. ६१९. मा. ९।३।१०।२७-२८. . चक्षुरादिशब्दा न नाभिन्यायः । मोरधर्मे जनकपाशवाक्य- गोल्क्याचा, किन्तु रूपदर्शनसामर्यरूपतेजोमात्रादि- यादे ( ११८३१ टीकार्या ) अन्यतमन्याइतमाया- वाचकाः । वि. ९१३।१०. . पक्षुरिन्द्रियं ते जोरश्मि शयल हादबायः इति पर्यायाः त्रिगुणात्मकस्य कारणस्य | रूपम् । तेऔरश्मिाचनस्तु अयं ( चक्षु.शब्दः)" ब्रह्माशी याचा 'चक्रे नाभिरिव धिता' इति प्रयोग- भा. १६३०१०।२७. चारिन्द्रिय रूपमात्रामि पञ्ज- दर्शनात् । तत्र विशिष्टे निष्टं चयनामिन्यायेन धित पनु यसपा रूपमचातुमानेन सेम प्रतिकम् ।मणि. १९. अध्यक्तरसम् । 'विमम्यक्तं पर नहा तस्मान्च परतस्तु विशीष्टा ते व्यया भवमिमी। साहनी.७६१. चक्षुर्दापन्यायः । यथा अघसाराइतघटादि- चभ्रमणग्याग यंपा चाभ्रान्तिदेतो फुलाल-दर्शने चशुर्दीपो उभावपि अपेक्येते, दीपदाने नु तथा पापार नितेऽपि भ्रान्तिपो गशपादेव माति, तथान, पित्वे च रेयापेश्यने । तपा 'बायचाननाशाय मातेऽति । ( अशाने नटेऽपि जीपन्मुक्तिः। संग्रहः)तिम्याप्तिरपैचिता । स्वयंपारणरूपारामामाठ उप- साहस्री. २७५. युज्यते ।।' इति (पादश्याम् ) 1 साहली. १५३. .

·महणं , इत्यादी महसमुच्चयन्यायः १६४७ कथम् १ सप्तदशैते महा गृह्यन्ते , द्वये प्राजापत्याः सोम- ( राबताया महिमानौ गृह्णाति' इति श्रुचम् । तदन महा: सुराग्रहाच । अन व्यक्तमधिकाः सुरामहाः । तेषु ) वैश्वग्रहणानां दृष्टार्थयात् मारतेन्द्रवापयादिग्रहणयापकावे गृह्यन्ते' इति ग्रहण चोद्यते , नानूछते । सकृदुचरितो प्राप्ते , पशुशोमाधिकरणम्युत्पावितकौस्तुभोक्तरीत्या (२) 'गृहन्ते ' इति शब्दः सोमप्रदरपि संबध्यते । तस्मात् । २१६ ) सत्यपि ग्रहणाना तदीयदेवतासयोगस्य च दृष्टार्थत्वे बोदनाऽन्तर प्रहाणाम् । अनेन असेदिग्पेन अन्यदपि । 'ऐन्द्रवायवं गृह्णाति' इत्यादिवाक्यमध्यमिया ग्रहणानाम- एक्मेवारगम्यते। दृष्टार्थत्या आरादुफ्फारकत्वस्यापि स्थापितत्वात् , तस्य च लिङ्गदर्शनाच्च । ५॥ | वैकृतेन ग्रहणेनोत्पत्ती प्रमाणाभावात् उपदोमादिवदेव समु- भाध्यम्-- लिङ्गमपि एतमर्थ दर्शयति । किम् ।। चयः। न च 'अ गृहात्ति' इत्यादौ संशया अभ्यासावा ‘विरण्यो वा एष यशक्रतुद्वाजपेयः । अवीव अमिष्टोमं महणान्तरत्वेऽपि 'माईस्पत्य गृहाति' इत्यादौ माया झामति ( अति ) उक्यम् अति मोडशिनम् , ग्रहा भवन्ति' इतिश्त् प्राकृतग्रहणानुवादेन देवतामान.. नातिरानमामोति' इति । विरण्यशन्दो विस्तीर्णे भवति । विधिसभवात् न ग्रहणान्तरविधिसंभवः, तद्धितोपात्त. यथा : विरण्यानि अरण्यानि विस्तीर्णानीति गम्यते ।। द्रन्यस्य द्वितीयया कर्मत्वावगमेन देवताविधौ ग्रहणस्य यदि समुच्चयः , एवं विस्तीर्णता , वाचाया नोपपद्यते । कर्मत्यानुपपत्तेः । तद्धितोपात्तद्रव्योदेशेनैव देवताविधी तमादपि समुच्चय इति । अहणाश्रितत्वे प्रमाणाभावः । 'एका गाम् शा--- वैकृता ग्रहा ( बाईस्पत्यादयः ) प्राकृतानां । दक्षिणादाने प्रक्रम्यवानानात् दानाभितत्वलामः इत्युक्तो ऐन्द्रवायवादिग्रहाणा निवर्तमान वेति संशये , महाणा विशेषः । दन्योदेशेन देवताविधी एकप्रसरतामापत्तेम। यागनिर्वृत्यर्थत्वेन एककार्यत्वात् मत्यक्षश्रुतैकतैमेह निवृत्त । अतोऽवश्यं द्र योदेशेन देवताविशिष्टं ग्रहणमेव 'ऐन्द्र- यागे चोदकपातर निवर्तन्ते । इति पात, भूमः । 'येपां | वायवं गृह्णाति ' इतिवद्विधीयते । तञ्च न प्राकनमेव मिथोऽनपेक्षाणां कार्येणेकेन संगतिः । तेषां बाधो | प्रश्णम्, तथात्वे प्राप्तमरणोत्पत्यतुवादेन देवताविधिः विकल्पो या नैवमस्ति ग्रहे पुनः ।।' नहि यागनिर्वृत्त । न्योदेशेन तद्विनियोगविधिश्चेति वाक्यभेदात् । अतोs- महा वाक्येन विधीयन्ते 'बाहस्पत्येन यजेत' इति , येन | श्रापि गुणात् ग्रहणर-तरमेवेति अष्टार्थ वात् न तेन निरपेक्षा यागं निवर्तयेयुः । प्रयोगवचनस्तु नौदकपासान् । प्राकृतग्रहणवाधः । वस्तुतस्तु ' बृहस्पते जुषस्व नः' उपदिष्टाश्य महान् यौगषयेन गृहन् सहितानामेव यागान्वयं | इत्यादिग्रहणे मन्नाम्नानादेव मान्नवर्णिकदेवताकल्पनया प्राकृतमन्नतद्देवतयोधिोपपत्ते एतद्विषिवैयपिसेरेव सोम-- पूर्वयत् इहापि प्राकृतवाया (रथमोपेण ग्रहणान्तरत्वम् । 'आग्नेया ग्रहा. ' इत्यत्र तु महोदेशे. यथा मन्त्रदर्भवाघ:, तया बाईशत्पादिग्रहेण ऐन्द्रकाय-नैव देवताविधानान महणान्तरत्वशङ्का । अत एव अह- थादेवांघ.) इन्युत्यिते: संगति.। सूत्रार्थस्तु- सर्वत्र । णानां बहुत्वात् तब बहुवचनम्, प्रकृते चैकवचनं खार- विकतो महान्तराम्नान प्राकृतादधिक समुच्चित स्यात, कितया रंगच्छते । अत एव तत्र मावृत्तदेवतामा प्रकृती अनेकाहाम्नानवत् इति । एव । प्रकृते तु ग्रहणान्तरत्वात् न कस्य विद्याधः । उप- वि- बाईस्पत्यादयः किं स्युः प्राकृतग्रहबाधकाः। पादकीभूतप्रकृतयागाम्याप्तस्तु प्रकृतिवन्नैव विरुध्यते । समुचिता उता, ऽऽद्योऽस्तु कार्यक्याद् अदलितः ।, मण्डन- 'बाई पत्यो न वाधक।'४. रामुच्चयः प्रमाणाम्या ग्रहाणा प्रकृती यथा । विधेयोक्तेन शंकर- 'शुक्रा दिने प्रदान्तरम् । ४. लिङ्ग तच्चौक्त लिन सुराग्रहे।" * ग्रहणम् आज्यस्य औपभूतस्य चतु संख्यादप- भाह- बृहपतितके 'बाईस्पाम मई गुहाति' विशिष्टद्वित्वविशिष्टम्, न तु अष्टत्वविशिष्टगेकन् । भा. इति, विधुति 'अकै गृह्णाति ' इति, अश्वमेधे 'सौवर्ण- ४१११५१४६-४८, * ग्रहण प्रदानार्थम् । पादनेन ग्रहण नामयति ।

·- 4 चतुरघत्तं चतुगृहीतद्वयाधिकरण होमे श्रूयते चतुरवत्तं जुहोति ' इति, न होमाथे पुरो. अस पाठात् पदविषयिष्येव आवृत्तिः । समिपृतन्यायेनार्य हाशे सानाय्ये वा । भा. १८२३१. प्रवादः । संकर्ष. ४१३३१८. * अष्टाकपालदीना हविष्ट्वात् 'दिईविषोऽयद्यति' चतुर्ग्रहीतद्वयस्य उपभृति विधानम् । इति अवदाने गृहीते चोदनाऽन्तरेण तसंस्कारार्थोपस्तरणा- भा. ४।१।१७४६-४८. धतुहीतद्वयाधिकरण- मिपारणमहणात् चतुरवत्तं निष्पन्नम् ! वा. ११४६९ विचार । (१११७४६-४८) । चतुर्याभ्यायाद्यपादे पृ. ३४०. . मत्र पुनः प्रधानन्यात् चतुरषखण्डन- । अन्त्याधिकरणे अनारम्याधीतम् 'चतुर्ग्रहीतं जुहोति' मन्तरेण न चतुरस्त भवनि, तत्र प्रधानद्रव्यात् चतुर- इति वाक्यं सिद्धान्तसाधकत्वेनोपन्यस्तम् । 'चतुर्गृहीत यदातन्यम् । चतुरवत्तमिह होतयं विवश्यते, न इतस्ततो जुहोति' इति हि अनारम्याधीतेन होमाझं चतुर्गृहीत या चतुरवदातव्यमिति । भा. १०८।१३३३४. प्राप्तम्, तेन 'अष्टावुपमृति गृहाति प्रयाजानूयाजेण्यातत्' * चतुरवत्तचोदनया अर्थप्राप्तावदाने संख्यामात्रम् । इति मागभूतग्रहणागभूताटसंख्या बाधिता चतुथ्वद्वय- 'दिविषः । इति विधीयते, न तु दिलविविधमन- लक्षणार्या इति । तदनुपपनम् । 'चतुर्ग्रहीतं जुहोति' इति दानम् । इति टुप्टीकार्य: । के. ५।२१३१४. हि होमानुवादेन चतुर्ग्रहीतं वित्तेन च प्रयाजानुयाजयो- • चतुरवत्तवाक्ये चतुरवत्तानुवादेन होमविधि: होम: केन चित् प्रातः । एवम् आज्यभागयोः उपाशुपाजे इति पक्षे यवदानवाक्ये धवदानविध्यवश्यम्मावेऽपि च होमस्याप्रान चतुहीत विधीयते । अय' चतुर्गहीत चतुरवत्तहोमाययवतया विधानान्न पृथक् पदार्थाचम्, जुहोति' इति चतुर्ग्रहीतविशिष्टहोमविधिः इत्युच्यते , इति प्रदानान्तानुसमय एय नाना जेष्टयधिकरणन्यायेन । तदपि अनुपपनम् । महि अत्र दर्शयागादि किञ्चिददि- सोम. ५४२६३, * चतुरवत्तवाक्ये जुहोतिना देवतो- नम्, न वा 'यस्थ पर्णमयी जुट्टः' इत्यादियत् कर्माम्यभि- द्देशयागावानुवादेन प्रक्षेपः अवचरस्कारो विधीयते । चारि विञ्चित् द्वारमनूध होमविधानम् । फर्माहतैय ५।२६३, • चतुरवत्तवाक्ये ' यच्चतरवत्तम्' इत्यनूय अस्य होमस्य न स्यात् । किन्तु विश्वजित् करप्यफलं तत्सस्कारतया दोमविधिः इति पक्षम् भवत्तहोमविधिः । स्वतन्नमेघेद होमान्तरमापद्येत । इति पश्च च दशमे वक्ष्यति । ५२२३. अथ मतम् 'चतुर्रहीतम् ' इति द्वितीयाचलात् * 'यद्यपि धत्तुरवत्ती यजमानः, पञ्चावत्तैः वा वदनूध तसंस्कारकन्वेन प्रतिपत्तिभूनो होमो विधीयते । पार्या' (आय हिरण्यं वपा हिरण्यम् आज्यमिति पञ्चा- चतुर्गहीतस्य होमानत्वोक्तिस्तु तन्मरले होमोपकारकत्व- धत्तता)। भा. १०४१९६४. मात्रा मिप्राया इत्युध्यते , तदप्ययुक्तम् । एवमपि अस्य 'चतुरस्राः भवन्ति । इटका: । अयम् आहिसा- / अनारम्याधीतल्यात् चतुर्गहीतस्य भोजनादी लेकेऽपि न्युदेशन गुणहनिधि । संघर्ष, २०१२. संपरा निर्मपालम्भात् (२२३०१२-१५ )न • पतुरई पुरस्तात् मायाः पौर्णमासा., गवामयः । वैदिककर्माणचतुहीतोपस्पितिरस्ति इति नास्य होमस्य नस्य दीक्षा ( भा. ६।५।९।३०-३७.. 'चतुरहे मुन्या- प्रयाजाद्यन्नता सिध्येत् । अथ चतुर्रहीतस्य होमात्योक्ति- मागच्छ मघरन्' इति प्रकृती काढयत्ता विवक्षिता । वत् अनारम्यवादयोक्तिनांद्रियते , ततोऽस्तु नाम फर्मा- दुप. १९४११२७. गचतुर्पहीतोपस्थितिः, तथापि यत्र चतुर्गहीतं विहितमस्ति चतुस्पतयते इति इसोपहूतेति पदविषय | चतुर्नुहो गृहाति प्रयाजेम्यस्तत्' इत्या, सौर विनय एषाभ्यामः॥ चतुर्ग्रहीताशेपेण होमविभ्युपपत्तो नोसुशाजाज्यमागादो 'चतुस्परपते' इति विधिना इसनिगदः सोऽसि चतुरांहीताक्षेपो होमविधिना पद्यते दम्य विद्याऽऽशे- उनुवारमारनीयः । चतुरनुवाः पल्यतामित्यादौ तथा पवत् कर्मभिः। एतेन इदमपि निरस्तम्, यथा “अध्य. दर्शनात् । इति प्राप्ते , होरहतेति पदे एव प्रात्य सनस्य स्वाध्यापार्यत्वविधिरेव सामग्रटार्यवसनाय:

·। पापः॥ प्राममृत्यस्य १६४९ प्रायसुतोऽपि सांग्रहणी नाम इष्टि निर्वपेत् । वि. ४।४।४. . ' उपास्सै एवं लिप्सन्ते' इति । यदा हारियोजनस्य सर्वे लिप्सन्ते, गायता नरः ' इति प्रामकामाय प्रतिपदं कुर्यात् । तदा आयस्तुदपीति । भा.८१९११४१२२. वा-~न शक्यं सर्वशन्दो बिना कारणेन प्राकृत- • ग्रामभृत्यस्य अनेकस्वाभ्यन्वयेऽपि अन्योन्यान कर्तृभाप्रवचनः सन् एकदेशे सापयितुम् । अतो हारि. पैशानेकस्वामिकत्वं नैव युज्यते । सु. ३१७ पृ. २६. योजन प्रावस्तुदापि भक्षयेत् । मावाणः ( उपलाः वरवंटे इति भाषा) अव. घमसिना चा, संनिधानात् । २९ ॥ भृयदेशे नीयन्ते । सा च प्रतिपत्तिः । वि. १२२८. भाष्यम्-~वाशब्दः पश्च न्यावर्तयति । नैतदस्ति, 'प्रावस्तुत् प्रावन्तोषीयाः भन्याह' । भा. प्रावस्तुतो हारियोजने मक्ष इति । चमसिना तनाधिकारी १७१९४२२. * ग्रावस्तुत् होतुः पुरुषः । चतुर्थवर्गस्यो. न सर्वेषाम् । कथम् ? चमसिनामेप विभागः । 'चम- ऽयम् । अयं पादी चतुर्थीशमाक् । तितो गा लमते ! सिनः अन्यायमसान् ययाचमसे भक्षयन्ति' इत्यनूय मावस्तुसमुन्नेता दीक्षपति ' सने । वि. ३७९७. चमधिनः एव वदति, ' अथैवस्स हारियोजनस्य सर्व प्रावस्तुते द्वादशाहादी अहर्गणे सोमोपायहरणयासासि | एव लिप्यन्ते ' इति । एक हीद वाक्यम् । अथैतस्य' देयानि । मादृ. १०६।१९. इति अथशब्दयोगात् अनन्तरवृत्तभपेशते । सर्व एव ' प्रावस्तुतोऽपि हारियोजने सोममक्षः। सर्व. इति एवशब्द सामर्यात सर्वान् पूर्वपकृतान् अपेक्षते । चन्दन्यायः । दारियोजनन्यायः । हारियोजनासर्वशन्द- अतो मन्यामदे 'यथाचमसम् अन्यायमसान् चमसिनो भक्षयन्ति ' इत्यनेन पूर्वेण 'अर्थतस्य हारियोजनस्य । प्रावस्तुतो भक्षो न विद्यतेऽनाम्नानात् ।३।१।९।। इत्येतस्य एकवाक्यता मवतीति । तेन चमसिना सनि. हितानामेप विभागो यथाचमण्मन्पम, हारियोजनेतु २७॥ सर्वे एवेति । माध्यम्-~-ज्योतिटोमे प्रापस्तुत नाम होनुपुरुषः । या-पूर्वपक्षामिप्रायविवरणम् । 'ययाचमसमन्यान्' तय संदेहः किं स सोमं भक्षयेत् , नेति ।उच्यते । ग्राव- इति पुनःश्रुतेः न किश्चित् प्रयोजनमस्ति अन्यदतः स्तुव न भक्षयेत् । कुतः १ यतोऽस्य भक्ष नामनन्ति । सर्वशन्दविशेषणयात् । अथवन्दैवकाराभ्यां मुनय तेष्वेव हारियोजने चमसिनामधिकारः इति मन्यमानः (सूत्र. प्रत्ययः । ये हि अन्यत्र प्रत्येकरूपेण उपाता, हेषु कारः) एवंह साह नास्स आम्नायते मक्ष इति । एषकारो भवति । तस्मात् न ग्रावस्तुत् पायेतभ्यः । घा-- गतः समाख्यागः | इदानीं वाचनिकमेव सर्वेषां तु विधित्वात् तदर्या धमसिश्रुतिः। ३०॥ अनुगछति । तत्र 'यथाचमसमन्यांश्वमसान् चमसिनो भाष्यम् -- तुपन्दः पक्ष यावर्वयति । तदस्ति , मञ्चयन्ति, अर्थतस्य हारिपोजनस्य सर्व एव लिप्सन्तै । वमसिनः एव हारियोजने लिप्तन्ते इति । स तु इत्येतत् वचनं किं प्रकरणात मशेषविषय सत् प्रावस्तुतो. विधीयन्ते हारियोजने । सर्वे मक्षयन्ति इति । न पुनः ऽपि मर्श मापपति, उन सवास्योपातचमसिविषयचात् चमसिनः इति संबन्धः शक्यते विधातुम् ।दो हि न इति संदेहे, रोनैव तावत् अभिप्रायेण न विद्यते संबन्यो अस्मिन् वाक्ये अपूर्वो न यस्येते विधातुम् । इत्याह। तस्मात् अग्या पचनव्यक्ति का पुनरसो । 'ययाचमसम् हारियोजने या, सर्पसंयोगात् । २८ ॥ अन्यान् नमसान् चममिनो मधयन्ति'त्यनुवादः । माप्यम् -- हारियोजनस वा आलुतं मशयितार चमसिनः चमसान् मापनये, ते मवयन्तो यपावमस- मन्यामहे । एव हि आमनन्ति । 'यथाचमसमन्याधम मेष | भय एतम्य हारियोजनम्य न वल चमपिना, साथमसिनो मष्ठन्ति । अर्थतस्स हारियोजनस्य सर्वस एवेति । भविष्यति । सर्पगन्दय प्रर्यान मी.को. २०० ।

·, चतुर्य १६५८ चतुर्थेचतुर्थे --१११. * चतुर्थ चतुर्ग्रहीतम् अन्याजार्थम् इतरच चतुर्थेऽहनि , अन्यस्मिनहीनेऽपि चतुर्थेऽहन्येर इति । प्रयानार्थम् इति सिद्धं भवति । भा. ४१।१०. न तु एकस्मिन् महीने चतुर्थे अष्टमे द्वादशेऽहनि इति । * चतुर्थे अभ्याये प्रयोगरूपा विधेरवस्था निरूपिता ।। भा, १०५।१४१५५-५७. . चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्प कणिका. पृ. ४१२. * चतुर्थे अध्याये प्रयोजना- गृह्यते इत्यधिकरणे एकस्याहीनस्य एकमेव चतुर्थम् । प्रयोजकलक्षण वृत्तम्, तन्न प्रसर्तन्यम् । भा. ५,१११।१. वीप्सा तु अहीनान्तरमादाय इति । को. २३३१०१२२ टुप्-- भाष्यकारेण चतऽध्याये प्रयोजकाप्रयोजकन्क्षण | पृ. ७४. वृचमित्युताम् , रादयुक्तम् । कुत. १ कन्वर्थपुरुषार्थ- चतुर्थेचतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यते इत्यभ्यासेन जिज्ञासा हि सूचकारेण प्रतिसाता | सेव उपसहर्तन्या । प्रतीयेत भोजनवत् । १०५।१४।५५ ।। उच्यते । प्रयोजकाप्रयोजकमपि प्रतिज्ञातम् ' अथें सम- वैषम्यम् ' ( ४११८२१) इत्यत्र । द्वयोरेकस्मिन्नपि चतुर्थेचतुर्थे अनि अहीनस्य गृह्यते ' इति श्रत्या उपसहियमाणे इतरत् लक्ष्यते एव 1 अथवा प्रयोजका. एकस्मिन् अहीने चतुर्थे पुनसतश्चतुर्थे अनि इति प्रयोजकत्येवोपसंहृतम्यम् । यत: असाधारण्येन लक्षणमेदः। अभ्यासेन पोडशी ग्रहः प्रतीयेत, न तु एफस्मिन् महीने इतरथा द्वादशपादम् ( तृतीयस्य अष्टी चतुर्थस्य चत्वार चतुर्थेऽहनि , द्वितीयेऽहीने चतुर्थेऽइनि, एवं तृतीये इति ) एक लक्षण स्यात् । यावच्च ( तन्त्ररत्नानुसारेण)/चतुर्थे अहीने इति अभ्याठ. । भोजनवत् । यथा शेषी मावधार्यते , न तावच्छेषभावः । नहि सामान्येन । चतुर्थेचतुर्थेऽहनि देवदत्तो मुक्ते' इत्युक्ते चतुर्ये. म्यबहारः । कर्माण्यपि जैमिनिः' (३।११३१४ ) इयनेन | ऽहनि भुक्त्वा पुनः ततश्चतुर्थेऽइनि इति गम्यते तद्वत् । कर्मणा फलदोघमाव उक्तः । अत. शेषलारगमेनेर अस्य तसादेकरिसन्नहीने इति पूर्व. पहा । पुरुषार्थतायाः सिदत्वात् पुरुषार्यजिशासया अभ्यायभेदो नोपपद्यते । तेन सा तेनैव गतत्वात् नाघ्यायान्तरण कार्या। वदेकस्मिन् संख्यार्थभावात् । ५६ ॥ अपिवा संख्यावत्त्वान्नानाऽहीनेषु गृह्यते, पक्ष- ' असयुक्त प्रकरणात् ' ( ३३४|११) इति वानेन ऋत्वलक्षणमुक्तम् । प्रत्यादिमियंदसयुक्त फलववा च पूर्वपक्षग्यावृरयर्थः अपिवाशब्दः । चतुर्थे अनि इति ऋतुना प्रकरणेन गृह्यते तत् कवर्थम् । प्रयोजकाप्रयोजकत्र । पोडशिग्रहणस्य संख्यावत्वात् संख्यासबन्धात् नाना तु नोक्तम् । बदिहोच्यते । 'अयातः क्रत्वर्थपुरुषार्थ- अहीनेषु एव पोडशी गृह्यो इति सिध्यति । नाना योर्बिज्ञासा ' इति सूत्र किपरतया उपादीयते १ ऋत्वर्य- अहीनेषु एकमिन् अहन्येव चतुर्थे संख्यायाः अर्थस्य पुरुषार्ययोहि अनन्तर प्रयोजकाप्रयोजको, तयोर्लक्षणार्थम्।। प्रयोजनस्य भावात् विद्यमानत्वात् । एकस्मिन्नेव अहीने ५४. . चतुर्थे अध्याये प्रजिलक्षणे योग्यपर्ण तु चतुग्ने अपने इति यसमा साद ददशाज्ञापयर निर्णयः प्रयोज्यगोचरः, मस्तु अत. पर निरूप्यते । अहीनस्य अभावात् चतुर्थेचतुर्थे इति वीजद न्यर्या (पुनरपि चतुर्थाध्याय' शब्द इद द्रव्यमुपरिन् । स्यात् । एकस्मिन् अहीने आदितश्चतुर्थेऽहनि , क्या मा. ५।९।११, • चतुर्थे अनि द्वादशाहगते शोक | अन्यस्मिन्नहीनेऽपि आदितश्चतुर्थेऽहन्येव, अपरस्मिनपि नाम साम 'विश्वाः पृतना अभिभूतर नरम् । इत्यति- अहीने तथैव, एवं अन्यत्रान्यत्र इत्येव भुतिवाक्यार्थः । जगत्यामुत्पन्नम्। १।२।५।२१ वर्णक २.. चतुर्थे च एव- पचवत् यथा पश्चन्यापञ्चम्या मुक्त इति वीप्सायाः फामशन्दरहितस्य फरविधित्वनिराकरणात् । या. १ एरिमन् शुक्ले कृष्णे वा पते पञ्चमीद्वयाभावात् २२२२ पृ. १३६. पशान्तर शयते , एक चतुर्येचतुर्येऽशनि इति वीप्तया • 'चतुर्थेपर्थेऽइन्पहीनस्य गृह्यते' इत्यत्र योदशी अहीना-तर ज्ञायते । तस्मात् नाना अहीनेषु महीतन्यः नाहीनस्य चतुर्थे चर्थेऽहनि पाहा. एकस्मिन् अहीने इति सिद्धान्तः । - ·प्रावस्तुतो मक्षः घटादयो हि । वपा श्रीया वीर्यणि निधाय उपनिष्फम्य संप्रेष्यति । वषट् मुमुष्टिः महान दुर्ममणिः । 'मुष्टिना भौति' ते अनुवपत्ते च हुवा हरति भवम् । ते सर्षे अग्निचपने अभिम् । के, समयः प्रतिविभज्य चुचुपाकार पाना मजयन्ति इति । घ चमसिना या, संनिधानात् । २९ ॥ • घनादयः प्रत्ययाः सिद्धखमावधात्वर्थद्योतकाः । पूर्वपक्षसूतम् । पूर्वसतो सिद्धान्तपक्षमाक्षेप्तुं । वि. २१ वर्णकं २.०'घटो भवति' इत्यन या-मन्दः । धमसिनामेव हारियोजनेऽपि अधिकारः। आक्षिमप्रयोजकन्यार प्रयोज्यन्यापारमान विवश्यते ।वा. तेषामेव संनिपानात् । 'चमसिनोऽन्यांश्चमसान् यथा २११११११.१.३७८.. अपवरके घटो नास्ति इति चम भवन्ति अर्थतस्य हारिपोजनस्य उर्व एस | निषेधः अपवरकारल्यस्य निषेधाश्रयस्थ निषेध्यघटमदेशात लिप्यन्ते' इति एकमेतदारसम् । तेन सर्वशन्देश प्रदेशान्तरस्य सद्भावम् निषेप्यस्य च परस्य प्रदेशान्तरे चमसिनामेवानुवादः । ततय नास्ति मायस्नुतो मशः सदायमपेक्षते । मु. पृ. ५०७, • घटी आनीयेताम् सपा तु विधित्वात्, तदर्था पमसिधुतिः॥३०॥ इत्युक्त द्वितीयो घट एवानीयते नाश्वारियया , वसानो इत्यत्र द्वितीया पुमानेन पाहा. । पूर्वपश्थे । पूर्वसूमोर पूर्वपशं शन्दो ग्यावर्तयति । हरियोगने न पेपलं धमसिनामेन निघानम् । किन्तु सकामे रत्न. ६१५. . ' घट करोति' इत्यत्र अभिधीय- मानकर्मशक्त्या आरितप्रयोज्यन्यापारो वा स्वयमेय संविधानमृत्यिजो यजमानस्य च । यो विधिन्नात् । आक्षितप्रयोज्यन्यापारो था थेपलं प्रयोनक-यापार एव एवं एड लिप्यन्ते । इति याक्यस्य उर्यविधानात्यात । विवश्यते । या. २११ पृ. ३७७-३७८. 'चमसिनोन्यायमसान् यथानमई मश्यन्ति, अयै- 'घटायोन्मीलितं पक्षुनहि पटं न पश्यति' तस्य हारियोजनम्प सुर्य पा लिप्सन्ते ' इति धास्यस्य इति न्यायेन तत्र चारिताप्येऽपि कस्सितमय अपहणे तु इस्थ स्वारमिमी योजना-मसिनश्चमान् भश्यनयेत, मानम् । भूतिः पृ. ५९. तेच मउपन्तो ययाचमसमेय इत्यनुवादः । अयेतस्य घटानां निर्मातुविभुपनयिधातुध फरहः दारियोजनस्य न पचलं चमसिना, किन्तु स एव ऋत्विजो । इति न्यायः । अन्य न्यायस्यात्यक्तिमतो बहुशक्तिमता पबमानी । अर्थात् प्रावस्तुदपि । वर्षा हारियोम-सद विमविस्तायामातार इति । साहस्री. ८८५. नार्या हारियोजनात्पर्धा चमसिभुतिः । महाभागो हारि. पटाल्पदर्पणमायः । यथा पटानो कुम्माना- मोरगा, परमाण प लिनो , भन्योतु चमणान् (मिमशिरसा वा अद्रिनायो पा विशालता अल्पेऽति एकै पयति । फे. दपणे रिलेस्यते , तथा प्रावेsपि । सत्र प्वापारे •प्रापरतुर सहिताः उ एक रिपोजने -विशालयमापनवियधा, वापमारवीशी करजये। पितामा. 141९४२-२.. साहस्री. ८८४. पटाकाशन्यायेन आयुरषो. परस्परि- • प्राइपाहणं नाम साधिपारम्य विधेः प्रपोइन- मोदक वे अन्यतरम्यापि पूर्णन्यं न युग्यो मत उराधि- सय Aपियामानाने: समययोजनभूतः पोरन- अध्यम एस तथा नाविधानाध्यानयोश्मिममा. मोडमान अधिशानिपानम् (६ मामाकरोतम्) तन परस्परसरिमाया, ति सताये सोम. ५।२९१ . ४०६, मादकमाहणारये भरिया पायावासिनसनी, पाय यायेन मिने भागोया-निपानानि मोरात, एपमा निनोपाधिमोगेन भने भाNि R.. म मुहम्मोगरा मरि । ५१ क. पटाइयो अभिमना भी माप- •को निमिmamy एसिया मा मनमः, .

·चतुर्थाथ्यायाविचारः १६६० चतुर्थाध्यायार्यविचारः न द्रन्यप्रयोजकन्यम् , अभिधारणस्य तु प्रयोजकं स्यात् ।। स्यात् । न च अन्यो विधिप्रकारः संभवति , तस्मादनु- ततश्च धाजपेये प्राजापत्यवपाऽभिधारणार्थ 'प्रपाजशेष | वादः इत्याशङ्कय अस्ति भन्यो विधिप्रकार: नियमो धारयितुं पात्रान्तरमुत्पाद्य स्यात् । तन्निवृत्यर्थ प्रयाजशेपस्य नाम यत् पाक्षिकाताशपरिपूरणमिति यावत् । तस्मात् प्रतिपाद्यत्वं संपाद्यते । ननु प्रतिपतिरपि धारणं प्रयुक्त विधिरिति । यदिदं नियमविधियुत्पादनम् , तदपि दर्श- एवं, अन्यथा गुण्यप्रसङ्गात् , तस्य चान्याय्यत्वात् । अत | पूर्णमामादिविधीना नियमेन समादियोजकत्वसिद्धयर्थम् । एव सने साधारणपात्रोन्पादनम् । तद्धि एवमर्षम् , यदि तथा अपाप लोकश्रवणादीनामर्यवादत्वे पर्णमयीन्यादीना कस्य चित् यजमानस्य पानः प्रयोगः प्रारम्यते, ततः कदा । विधिप्रयुक्तिः, न फलविधित्वे । विश्वजिदादीनामफलल्ये चित् तेषु प्रयुक्तेषु नस्य यजमानस्य प्रमादर्समवे पात्राणां प्रयोजकत्वमेव विधैर्दुर्लभम् , फलवत्वे तु तत् भवति । परिधानीये कर्मणि ( अन्त्येष्टौ ) विहिता प्रतिपत्ति प्येत । ततः फलगतविशेषानुसंधानं प्राक् अङ्गप्रयोजनसेवन्ध. ततश्च चैगुण्यं स्यादिति । यदि प्रतिपत्तिः न धारणस्य | विचारात् । तथा 'अग्नि चित्त्वा सौत्रामण्या यजेत' प्रयोनिका, ततः प्रतिपसिलोपमनादृत्य कस्य चिदेकस्य पावैः । इत्यादीनाम् अहुपयोजनसंबन्धपरत्वे अगिविधिप्रयुक्तिः प्रयोग: स्यात् । तस्मात् अनकं प्रयानशेषस्य प्रतिपायाला- त्रामण्यादीनाम् । कालथेवे दर्शपूर्णमासयोः सोम- मिधानमिति । सत्यमुक्तं श्रुतवता , किन्तु अन प्रयाज- प्रोजक च न भवति । तथा जातेप्टेः शेपिनिरोरेन “शेषस्य ऋतुपशुवराऽमिधारणेन प्रतिपत्तिः सिद्धा इति । निमित्तानन्तनामभिधाय शौचकालप्रयोजकत्वमुक्तम् । म धारणमवत् । हविषा तु प्राधान्ये प्राजापत्ययपानामवै- तदुपोद्वातावेन च पुनमामिफलप्रतिपादनम् । पुनफलरवे हि गुण्यायें धारण भवेत् इति युक्तमेव प्रतिपत्तित्याभिधानम् । शेषिविरोधः शक्यते वक्तुम् , न पितृफलत्व इति । ततः यदि प्रयोजकाप्रयोजकत्वचिन्ता चतुर्थे, कथं तर्हि फ्रत्यर्थ- अनभूतायामपि सोनामण्या स्वकालपयोजकत्वमुक्तम् । तथा पुरुषार्थत्व-यशाङ्गत्वायशाल- अपूर्वसदसद्भाव-नियम- अनुमत्यादीना विदेवनादीना च समप्राधान्ये सर्वेषा पल. विधिन्युत्पादन- फलविध्यर्यवादत्व-फलवत्य- कालार्थात- मेव प्रयोजक स्यात् , गुणप्रधानभावे तु अनियोज्याना प्रधानार्थत्व-सममधानत्व-गुणप्रधानन्यादीनि चिन्त्यन्ते १] स्तुप्रयुक्तत्वमिति । ननु प्रधानेषु विधिरेव प्रयोजकः, न प्रयोजकाममोजकलसियर्थमेव तत् । तथाहि, पथरवे फलम् । तत् कथ प्रधानेषु फलं प्रयोजकम् , अनेषु गोदोहनादेः ऋतुविधिश्योज्यत्वम् , नान्यथा तथा विधिरिति । वालिश्यमेकदेशिवत् आचर्यते । नैवा- एकत्वादेः यज्ञार्थत्वे तन्प्रयुक्तम् (मत्तम् ) स्विष्टकृति | साभिः प्रधानेषु विधे. अप्रयोजकत्वमुच्यते , कि तर्हि ? अपूर्वसद्भावे त्यागावस्य अपूर्व मयोजकम् । एवं तर्हि । प्रयुक्तिविशेषचिन्ता क्रियते इति । यथा चातुर्मास्य- हविविनाशेऽपि हविरन्तरमुत्पाद्य अदृसिद्धयर्थ स्विष्ट- प्रयोगविधिः दध्यानयनप्रयोजकोऽपि किम् आमिक्षाऽय ऋद्यागः फर्वन्यः स्यात् । नैतदेवम् । यद्यपि अपूर्व प्रयुक्त , उत वाजिनार्थमपि इति विनार्यते , यदर्थं च यागस्य प्रयोजकम्, यागात न द्रव्यम्य प्रयोजकः, एक प्रयुक्ते , तत् प्रयोजकमित्युच्यते , मामिधा योनिका, देशद्रम्यत्वात् । तमाददोषः । एवम् ' अर्थे समवैष- न वाजिनमिति, तथा अत्रापि । किं विदेवगारीनों म्यम् ' (१९५८०२१ ) इत्यतः पूर्व शेपशेपित्वविचारेण । फलं प्रयोजनम् , उन कदुः' इत्यस्य अयमेवार्थः 'किं प्रयोजकापयोगकर्ष निरूपितम् । अत एवोतम् ' अति- फलसियर्थ प्रयुज्यते, उन नपकारसिद्धधर्यम् ' इति । क्रान्तस्तृतीयविषयः' इति ( भाष्ये । त: (सम एवमुत्तरमापि विदेवनादीनां शेषविचारेण प्रयुक्ति विशेष. वैषम्यसूयोत्तर) साधादेव रक्षणार्थनिरूपणम् । शोमा चिन्तैव क्रियते । बथा दधिप्रहस्य नित्यत्वात् नित्यवत् लिमानां तु प्रतिपाद्यत्वं कृष्णविषाणामसङ्गेनौताम् । तथा ज्योतिष्टोमादिप्रयुक्ति, वैश्वानरादेस्तु नैमित्तिकत्वात् न कर्तृदेशकागुणदत्यसस्काराणां दृष्टानामर्थप्राप्तत्वात् न । नित्यवत् प्रयुक्तिः, पितृयज्ञस्य बनङ्गत्वात् न दर्शपूर्ण- विधान संमपति, देशान्तरारिनिहापर्यवेऽपि परिसंख्या | मावप्रयुक्तिः । तथा खरानयोः पशुपमयुक्तलम् । , ·घुणाक्षरन्यायः शब्दः घुणाक्षरन्यायः । धुगः कीटभेदः । यथा धुणेन घ्राणमिन्द्रियं गन्धमाामिन्पाकतया गन्धयत्त्वा- मक्षिते काष्टादौ कस्मात् ककारादिराशच्छिद्रेषु सत्सु नुमानेन पृथिवीप्रकृतिकम् । मणि. पृ. १९. शुणेनावराणि निर्मितानि इति मूर्यः कल्सयते तया प्रकृतेऽपि । साहस्री. ८२. • अबुद्धिपूर्वकस्य हि प्रामाण्यं घुणाक्षरन्यायेन वार्थ इतरेतरयोगे (द्वंद्व-) समासविधानात् । कचिद् भवेदपि न सार्वनिकं भवेत् इति बौद्धः । मा. ६।१५।२२ पृ. १३६६. * चादीनां निपातो- परिमला. २१२१८४२ २. सू, * न चैवमपि धुणाक्षर- | पसर्गाणा पृथक् पदत्वेऽपि फेवलापयोगित्वेन स्वातन्त्र्येण न्यायेन वेदस्मानानुपूर्वी कम्य पास्यस्य अन्तिरविवक्षया | अर्थप्रतिरादकत्वाभावात् पदान्तरातिशवद्योतनार्थत्वावर प्रयोक्तरि व्यभिचारः। सकलवेदवक्तृत्वस्य विवक्षितत्वात् ।। धारणात् तत्समभिन्याहृतस्य नामपदस्य आख्यातपदस्य २३ वर्णकं १ बसू. वा तनरपेक्येण स्वार्थासमातत्वात् पदान्तरान्वयानुपपत्तेः • 'घृतं देवाना मस्तु पितृणाम् ' इत्ययं दीक्षार्थी- चादिशन्दोपहितयोरेव अन्वयः । सु. पृ. ४३४. म्यासंबन्धिनवनीतविधेः अर्थवादः । के. ३१४१३१११, * चशब्दः अपिशब्दार्यवाची कचित् 'कुमाराव ॐ घृतं प्रोक्षणम् ' इति विहिते घृते प्रोक्षणे ' आपो- न पयो लमेरन् ' कुमारा अपीत्यर्थः । वि. ११।११९. देवीः शुद्धाः स्य' इति प्रोपनिमन्त्रणार्यों मन्नः * नशन्दः । सन्वरले (१०३।११ अधिकरणे)'यथा धृत देव शुद्धमसि' इति ऊमते । बाल. १२७. प्रकृतेः परस्तादुचार्यमाणः प्रत्ययः खार्य प्रकन्यर्यान्वितमेव * 'घृते नर निर्वपेत् शतकृष्णलमायुकामः' (प्रदाने च)| अभिधत्ते, वहत् चशब्दः यसात् पर उच्चार्यते तदर्थम् ‘चत्वारिचत्वारि कृष्णलान्यपद्यति' (हष्णमुखगुजा- अर्थान्तरान्वितम् उचारितमात्रः एवाभिधत्ते , परिमितान् सुवर्णकणान् शतसंख्याकान् घृते प्रक्षिप्य प्रकृतिमन्ययवत् चशब्दस्यलेऽपि मुख्यमेव अतित्वम् । गाईपत्यादी प्रसरोष्णीकरणे चरुवं सिद्धमिति शेयम् ।। अन्यथा पुरस्तादपि उचार्यमाणः खाथै कुर्यात्' इत्युक्तम् । के.)। भा. १०१।१०४., - 'सोमारौद्रं घृते च तच्चिन्त्यम् । लोकवेदयोः चशब्दस्य व्यवहिततपाऽपि निपेत् शुक्लाना बीहीणा ब्रह्मवर्वसकामः । अत्र प्राकृत-प्रयोगदर्शनेन पुरस्तात् प्रयोगेऽपि तदर्थप्रतीतेरिटस्मात् । यवनिवृत्तिः । २०१९४६४..'घृते अपपति' तथा सति संवैपामपि निपाताना तिच्यापचिः, ससे- कृष्णलनम् । अयं लुप्तार्थः प्रविप्रसवविधिः । वाल. वन्धिकशब्दमात्रस्य भुतित्यापत्तिश्च । इति दिक् । सोम, पृ. १६. . घृताशने पहहधर्मा भवन्ति । भा. ९।२१ १११११. . चन्दस्तावत् समुधयस्य न पर्याय. १२।४०, . घृताशनमध्वाशनपोकल्पिकयोगवामयने । वचनः । दु. १०३।१४१५६. . चन्दः तु. पहहान्तेऽनुष्ठानम् । २०६९।२७-२८.. 'घृतेष्टकाः शन्दस्य स्थाने 'किञ्चेह भवत: ' इतिवन् गमवितभ्यः उपद्धाति । इति मृतदन्यस्येवोपधानं पटे पुरणेन संमवात् ( अचोदितं च कर्ममेदात् ३।४।३० इत्यत्र ) । वा. ३। न तु मृन्मयः घृतेष्टकाः। संकर्प. २।१।२४. घृतयाग | ४|११|३० पृ. ९६४. * चशब्दः तुशन्दस्याने दृष्टश्च पशुकागेठो ससपागगतः उपायाजस्य विकृतिः । वि, यथा किचेह भवति । इति । 'गुमावेशच सर्वत्र १२।१७ वर्णक र.. 'घृतवतीमध्वयों सुचमास्यस्व ' (गुभावेषस्तु सर्वत्र इयर्य.) । भा. २८, सुगादापनमयोऽयम् । संकर्प. ४४१.. • चशन्दः पलाद पर उचार्यते तस्य अन्तरमन्धं पोटारूढस्य विस्मृतो पोटः इति न्यायः । अत्यैवाइ, न वास्येन । यदि हि पास्येन स्यात, पुरस्ता- वृहती. पृ १३५ । लोके शून्यमन कपासु ध्यते । दपि उन्चार्षमाणः एतमय कुर्यात् । १०।३।११।४र, घोटारुदम्य भवतो विस्मृतो पोरः इति । विस्मृतः चिचा. • सन्द' यसादथें (कचित् ) | शु. पृ. १६७, दपान्तः । ऋजु. १२५. • चन्दः समुधयं मुवन दानवेन नीति, न - - ·. प्रान्वया, चतुर्थी १६६२ चतुर्थी प्रत्याभ्या ध्रुवः पूर्वस्य कर्ता' (पा० १४४०) / छान्दसः प्रयोगः (चिन्त्यमिदम् । प्रजाभ्यः स्वस्ति' । आड्प्रतिपूर्वकश्रुधातुसमभिग्याहारे धात्वर्थप्रतिशाजनक | स्वस्तिपदं फल्याणवाचकमिदम् , द्वितीयं मुबन्तम् , याचनकर्तुः संप्रदानावम् । ' देवदत्ताय गामाशृणोति । 'स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः' 'वैश्वानरो वमुरमिः स्वस्त प्रतिशृणोति वा प्रतिश्रवणादिधात्वर्थेन ग्याप्यमानत्वात् । इति उमयथा प्रयोगात् । उभयत्रापि मङ्गलवाचकत्वमेव । याचकस्या 'भाये स्वाहा , पितृभ्यः स्वधा, इन्द्राय वपर" 'अनुप्रतिगृणश्च ' (पा० १४१४१ ) प्रत्यनुपूर्वक- साहापदं स्वधापदं वषट्पदं न प्रदानार्थकम् । अलम् गुणाते. सममिन्याहारे पूर्वशसनादिकर्तुः होतुः संप्रदान- इति पर्याप्त्यर्थसमर्यादिपदान्तरोपलक्षणम् । अत एक त्वम् । ' अध्वर्युः होत्रेऽनुगुणाति प्रतिगृणाति ' (होता | स्वामिवाचकपमुपदसममिन्याहारे पाठव साधुः न शसति तमध्वर्यु: प्रोत्साहयतीत्यर्थः) इति धातुलक्यप्रोत्सा- चतुर्थी । ' इम्य आढ्यो धनी स्वामी स्वीश्वरः पतिरी- इन याप्यमानस्यात् । एव च मुख्यैव चतुर्थी। शिता । अधिभूनयिको नेता प्रमुः परिष्टोऽधिपः ।।" "यन तु धात्यर्थ कर्मन्याप्यमानस्य अभवेन अन्य- इत्याद्यनुशासनात् प्रमुपदस्य स्वामिनि शक्ति प्रहात् “मभु- सत्र उपपदविभक्तिः तादर्थ्यादिलक्षणया | भूपूर्भुवनत्रयम्य' (माघ, १४९) इति प्रयोगाच्च । उपपदाथै अन्ययेन प्रधानक्रियायामनन्वयात् , 'मुक्तये हरि । तस्मै प्रभवति । ( पा० ५.११.१) इति तु अलं- भजति भक्तिनाय कल्पते । इत्यादौ । भन कल्पित- पदार्यकप्रभुपदसमभिन्याहारात नतुर्येव साधुः । साऽपि प्रातिक्रियाऽन्ययेन श्रुतभजनादिक्रियाया कारफायेन | जनयितु पालयितुं वा इति पल्पितनियाऽन्तरान्वयात् साक्षादनन्वयात् साध्यत्वमा लक्षणिकत्वाच्च " इति । उपपदविभक्तिरेव । 'प्रवादियोगे पश्यपि साधुः' इति वैयाकरणाः । अन्ये तु अत्र चतुर्या नोपपदविभक्ति- वार्तिकस्य तु भावं नाकलयामः । वम्, किन्तु साध्यत्वलधया कारकविभक्तित्वमेव । अत 'मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽमाणिषु' (पा० २) एव सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासौ' इत्यादौ साध्यत्वेन । ३।१७ ) मन्यधातुसममि याहारे तद्धात्वर्थकर्मणि विक- भावनाऽन्वयः अङ्गीक्रियते इत्याहुः । परे तु तत्रापि पिता चतुर्थी उपपदविभक्तिः । न त्वा तृणाय नृणं सर्वान् कामान इत्यर्थात् उपदविभक्तित्वमेव इत्याहुः । वा मन्ये ' अत्र विकस्पितानादरक्रियाऽन्वयात् उपपद- तत् ' अग्निमाधने । इत्यादी द्वितीयाया अपि उपपद-विभक्तितम् । [ 'गत्यर्थ कर्मणि द्वितीयाचतुर्थी चेष्टा- विभक्तिस्यापत्त्या उपेक्षणीयमेव । यामनवनि (पा० २।३।१२) अवभिने गत्याना एवम् बालाय कपिला विद्युत् ' इत्यत्र फरिपत । कर्मणि एते स्व. धाया गम्यमानापाम् । मार्म प्रामाय ज्ञानक्रियाऽन्ययेन ‘फलेभ्यो याति' इत्यादौ अप्रयुज्यमान- 1 वा गच्छति । मणि पृ. १२२ ( इदं पाठान्तरम् )] एवं तुमुरन्तकर्तवकस्पिताहरमियालयेन उपपदविभक्तिः । 'प्रामं प्रामाप का गच्छति' इति विकल्पिता चतुर्थी * सुमर्याच्च भाववचनात् ' (पा० २३६१५)। कल्पितचेष्टाऽस्वादिपदार्थान्तरान्वयात् उपपदविभक्तिः । यागाय याति । इत्यादी कल्पितदर्शनादिक्रियाऽन्वयेन मनसा हरि व्रजति ' इयत्र चेष्टाध्वाभावात् द्वितीयैव उपपदविभक्तित्वम् । ' यागसाध्यकं यानम् ' इत्यर्थे । | साधुः इति दिक् ! पूर्ववत् कारवविमतित्वमेव । जनार्दनायार्घम् ' इत्य अत्र मीमांसकाः । चतुर्ष्या देवतात्वे शक्तिः । त्रापि उपपदविभक्तित्वम् , पछे कारकत्वं च । तद्धितेन चतुर्या चा मन्त्रवर्णेन वा पुनः । देवता. नम खतिस्वाहास्वघाऽवषड्योगाच्च' (पा उंगनिसत्र दुर्बलं तु परपरम् ॥' इति वार्तिकात् (वा. २१३१६) इति विहिता नमःपदादियोगे चतुर्थी | पृ. ५३३ ' मन्त्रवर्णेन चेष्यते' 'दुल च परपरम् । उपपदविक्ति । यया 'हरये नम., स्वयमुवे नमस्कृत्य इति च मूले पाठः) । तथाहि 'सूक्तइविपोः' इति- हरिमनुकूलयितुमित्यर्थः । 'नारायणं नमस्कृत्य' इत्यत्र तु / वासिकात् 'भामेय सजिम्, आमेयोऽधाकपाल . - ·. । प्रारम्, चक्षुष्कामेष्टी चतुरवत्तं चमुकामेष्ट्री ' अमये भ्राजस्वते ' इति दिः, | सर्वलोकयसिद्धः महान् देवों मायांनाविवेश इन्यु साह- मध्ये च सौर्यश्चयः । तम अन्योनांजवतो; आवाहन करणोपकारण सर्वपुरुषहदयानुप्रवेशात् । वा. प्रदानं च न तन्त्रम् । संकर्प. ४।४।९. चत्वारोऽमिलवाः एकः पृश्यः पडदः स मास: . पणकाः मुगानां न प्रतिनिधिः, ' अपशिया (गवामयने )। संकर्ष. ३।१।२५. 'चतुर्भिरभ्रिमादत्ते अन मन्यचतुष्टयान्ते भाषाक्षणकाः कोदया। वि. दाश६. अम्न्यादानसनिपातः । न तु प्रतिमन्त्र मन्त्रविकल्पो g चण्डालघृतकहस्तन्यायः । अयं लोकेन विपुतः । तथाहि, 'यथाहि चण्डालगृतैरहस्तो माजन- मन्त्रास्तु देवस्यत्वा, अभिरसि, भिरसि, हस्त आदाय वा, वाचनिकप्तख्यया प्रतिसेनिपातस्य माधितत्वात् । गाचेऽपि सरिताहे । भनेन पूतः शशिभोगतोऽपि तथा इति च । भा. १२६३।१४।३०. . परिधिमादत्ते न शुध्येदुडु पापयुक्तम् ॥' इति ज्योतिचिन्तमणौ इत्यादी मन्त्राणां समुचपः। वि. १३१४. विस्तर इति । साहसी. ५७६. • 'चतुर्भिश्च धतुभिश्च दार्मा पञ्चभिरेव च । - ननु — यनान्तरितचण्डालस्पर्शेऽप्यापतिते क हूयते च पुनम्यिां स मे विष्णुः प्रसीदतु ।' 'आमा- चित् । साधारस्पृष्टयदेथेष्टा सचेलस्नानश्यता 11 सत्यं वयेति चतुरारम्, अस्तु भौषद्विति चतुरघरम्, यति तत्रेष्यते स्नानं तखप्पर्शकारितम् । अशुद्धिकारणं तद्धि ये यजम्मद इति पञ्चाक्षरम , घरो यार- चण्डालम्पर्शयन्मतम् ॥ तया च तद्वियुक्तऽपि घने कारः एप वै सप्तदशः प्रजापतिर्यधमन्वायत्तः। पि. तस्पर्धदूषिते । स्पृश्यमाने भात्येय दोषः संयुक्तवन- १०८५१. यत् ।। ' चण्डालस्पृष्टवासमश्य प्रस्त्येवामेभ्यता । तस्मा- चतुःसंख्याऽनुप्रो निर्यापे प्रष्टिलोपेन भागमेयगत. दम्ति सालियादिसुलित । पा. १२२२ पृ. १८१, सशराने से। भा. १०१२२२८०६४-६७. . चतु:- • युगादनेकपण्डालादिस्पर्शदी नैमितिकम्य स्नानादेः संख्या विशिष्टो निर्यापः एकः पदार्थः। दुप, ५॥२॥३॥५. तन्ग रास्दनुदानम् । अनेकनिमिचाईनिपाते नैमितिक- • चतुरवत्तम् उपस्तरणामिधारणाभ्याम् । मा. १०॥ साहित्यम् । माह, ५।२।२. ८।१२।२९-३२, . चतुरवत्तम् उपांशुपाजेऽपि कर्नाप- . चत्वारि गृमा चततो होनाः गृहाणीवास्थ, मेव उपस्तरणामिधारणयोरभावेऽपि । १.८१२५३३- भयो भम्य पादा इति उपनामिप्रायम् , देशी इति } ३४.. 'चतुरपचं जुहोति ' अम होते: मोपमात्र पलीयनपानी, राप्त इसा इनि छन्दांसीयमिप्रेन्य, विषा पर स्वीक्रियते, तत्र अधिकार्यम्य न्यूनायक वे सगा- पद इति प्रिमियदेशः, अपमः कामान् पर्पतीति , दोषः । पाल. पृ. ४,.' चरपत जोति' (ठा. रोमीति सन्दकर्मा, मो देवो मानाविवेश इति स्तुगाति, हिविषोऽवति, अभिधारपति, चतुरयां मनुभ्याधिकारामिभापम् । मा. १॥२४॥३८ । चापारि होति ) अनहोमम्यामास वान् न तमसि यं गापि सम्बारेण पागलुतिः कर्म ग्राले उसाई करोति। विधीयते । चतुरयां च पूर्वशरपलितं मोनापेद्य. वे तु (मन्त्रः) विवाति ऐवराज्ये विनियुक्तः। मस्ति । सातय भनेन प्रक्षेपमा वितुम, राम्य म आमेशत्वात् अदक्ष भादित्यदेवत सिगात् । इति न चारपत्तविशिष्टहोमविभानमारते । या. श मादित्यापेग भमिगतिमाने । गावारि गदा १४४१ पृ. ९८१.. ' तुला शो' र इन दिममामाना मगन् । यो अम्य पादा इति भामेपनोनमा विदिते पागे शेममा धारममयटीना गायोगाभाय । शारे त्यानामिशन। यह प्रविपतिः । ई पदानाधिकरणे पानि श्री. दासी मनिविधा मर ही नाभिसग। पारिन् । पाल. 7. ८१.. 'परम उदोजी. प्रगति लिन एविः । शेरपीति वनपिगुनाहोमे रिभान । संकर, रा... मला .

·. चतुर्थी १६६४ चतुर्थी तात्वे रक्षणा इति तस्याः ततो (चतुर्याः वदितात् ) अत्रच 'विपाय गां ददाति' इत्यत्र फलजनकल्यरूपम् दोर्मल्यमुक्तमाकरे । विक्रेनादी व स्वीकारसत्वेऽपि पूर्व- उद्देश्य निरूपितत्वं च चतुर्थ्यः प्रत्यर्थः चतुपये पले दलनेयन्याभावात् आद्यदलम् । तत्रापि सर्व त्यागादिकम् । निरूपितत्वे च साशात् संबन्धेन अन्वेति । चतुर्थयो. अन्यलम्यम् । केवलमुद्देश्यत्त्वं स्वीशरश्च चतुर्ययः । थ परस्वत्यापादक्खखापनिवृत्यनुकूलक्रियावाचिधात्वर्य- तयोश उक्तपरपरासमन्धेन विषयताघटितमामानाधिकर ताऽवच्छेदकपरस्खत्वे अन्वयः रितीयाऽऽर्यवृत्तिन्यस्यापि ण्येन च स्यागद्वारको मापनाऽन्वयः । एवं च एतादृश ता स्वस्वत्वे च मन्ययः । तथा च विप्रवृत्तिमुपजनक- रक्षणानामान्ते यमपत्र चतुर्थीप्रयोगः तर सर्वत्र विनिरूपितगोवृत्तिजनक क्रिया चैत्रनिष्ठा इति सान्दोषः । लक्षणेति । काशिकावृत्तिकारस्यापि अयमेवाभिप्रायः । 'रजकाय यत्रं ददाति यादौ समर्पणे एव धावपं. चैयाकरणानव्यास्तु -यलियामसंबन्धजन्यफलमागि- ताऽवच्छेदके चतुर्थयोरन्वयः । चपेयं ददाति' स्वेन उद्देश्यं यत्, तन् वनियासेप्रदानम् । ' विप्राय इत्यमापि चपेटासंयोगे एव धात्वर्थताऽपच्छेदफे तयोर- गा ददाति ' इत्यत्र दानक्रियार्मकारण गोद्रन्येण यः न्वपः । वृक्षायोदकं मिशति । हत्यत्रापि वृक्षनिष्ठपुष्टि- स्वत्वाख्यो विप्रस्य संबन्धः, तम्मन्यं फलं सुसादि, उदा. बनकल्ववृक्षनिरूपिठत्वयोः यात्वर्यताऽयच्छेदके उदकनिष्ठ- गिल्वरूपेश उद्देश्यत्वं विप्रे इति स दानक्रियापदानम् । संयोगे अन्वयः- इत्याहुः । तम्न । सेमदानशदस्य इति रक्षणसमन्वयः । पितृस्वर्णोद्देशेन ब्राझणमप्रदानक- अपयवार्यबाधेन शक्यन्तरकल्पने प्रमाणाभावात् । 'प्राम धनदाने पितुः स्वर्गादिरूपफलभागित्वेऽपि न संपदान । गच्छति । इत्पन चैत्रस्य गमनक्रियाकर्मकारक्यामजन्य- स्यम् , तत्पलस्य पितरि धनसंबन्धाभावेन तसंबन्धा- संयोगजन्यमुखमागित्वेन संपदानन्यापतेध । न च इटा. मावात् । अत एव कर्मकारकजन्य पितृस्वर्गादावपि पतिः । 'माम गच्छति चैत्राय' इति प्रयोगापत्तेः । न पदा चित् सेभान्येत इति सेवन्यजन्यत्यानुधावनम् । च'आकडारादेका संशा' (पा० १११)इन्यनुसा- सनात् संवादयप्रयुक्त कार्यानुपरत्तेः 'विप्रति पेधे पर कार्यम् अत्र 'कर्मणा यम् । इति द्वितीयानिर्देशात् धर्म-(पा. १२) इति स्मृतिवचनात् गच्छति इति कारक प्रति संप्रदानस्य ईप्सितचं लभ्यते । वेन फल-ख्यिाते कर्तृसंशायाः आवश्यक्त्वे पूर्वायाः संप्रदान- मागिन्वेन इत्सितत्व संप्रदानतम् इत्यर्थः । 'विप्राय गो सैशायाः बाघोपपत्तिः इति वाच्यम् । तथात्वे ' चैनेण ददाति स्वर्गामः' इत्यादौ च कर्मकारकम्य स्वर्गान- प्रामो गम्यवे' इतिषत् 'चैत्राय ग्रामो गम्पते ' इति भूतदानाङ्गत्वेऽपि तत्संबन्धस्य भानुपतिकविषप्रीतिजनक प्रयोगापः कर्तृत्यविषायां तृतीयाप्रयोगरत प्रदानव- लात् तस्यापि दानसाद्गुण्यबनकत्वेन ईप्सितत्वात् विप्रे विवधायां चतुर्थीभयोगस्य निवारयितुमशक्यत्वात् । समदानन्याविघात: 'मजो ग्रामं नयति' इस्त्र इतरया 'प्रामं गच्छति , मामे गछति' इति विन्दा- अजासंबन्धजन्यफल्पोन ग्रामस्य ईप्सितत्वाभावात् न भेदेन प्रयोगद्वयानापतेः । न च त्रः खामै गच्छति। आमस्य प्रदानलासङ्गः । तादृशफल्बावेन ग्रागस इतिवत् तादृशमयोगे इष्टापत्तिः, ससे गम्यते" ईप्सित वे तु अजा प्रामाय नयति' इति प्रयोग इष्ट इत्यस्य 'खाथै गम्यते ' इति विवरणानुरोधेन तादये. एव । एवमेव च रजाय वस्त्रं ददाति , रजकस्य वखं | चतुर्थीत्वेन संप्रदानविमक्तित्वानुपपत्तेः । न च एतदोप- ददाति' इत्यादयः प्रयोगा अपि उपपादनीयाः । एवम् चारणाय क्रियाकरणत्वं कर्मविशेषणम्, प्रामथ न गमन- 'उपाध्यायः तस्मै चपेटिका ददाति' इवि महाभाष्य- वरणम् , देयं तु दानक्रियाकरणम् इति नासंभवः इति प्रयोगोऽपि सगच्छते इतरया खखत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्व. वाच्यम् । देयस्यापि स्वस्वरूपालाशे करणत्वम्, न तु वापादनरूपदानघटितसप्रदानवे ईदृशप्रयोगाणा भात- तदनुक्रियाऽशे इति गमनेऽपि तदविशिष्टम् । गमन- स्वापतेः । अतः बहुतरप्रयोगसाधारणमिदं संप्रदानन्धम् । / फलस्य संयोगस्यापि प्रामजन्यत्वाविशेषात् । विमनिष्ठ- - ·चतुहीउद्धगाधिकरण पतुहीतद्वयाधिकरण स्वाध्यायस्यार्थज्ञाने विनियोगमाक्षिपति, यथा वा विशेषतो लिङ्गदर्शनैरेव उपाशुपाजप्रयाजानुयाजाज्यभागेषु 'चमुपदशाति' इति चोपधानविधिरेव सामय्यं- होमप्राप्तिः । 'चतुर्गृहीतं जुहोति' इत्यनेन तु माकनमया- दृष्टार्थत्वप्रकरणेश्वरो., एवं होमोऽपि उपायाजाद्यर्थः । नत्रये चतुर्गृहीतत्त्वात् तातिरिक्तेषु होमवन्सु चतुर्गहीत सन् स्वमान्यस्य चतुर्गृहीतस्योपायामाचर्यतामाधिपति' विधीयते , प्राक्तनमयाजत्रये तु 'चतुर्जुवा गृह्णाति प्रयाजे- इति । भ्यस्तत्' इत्युद्देश्यभूतपयाजसाहित्सस्य अविवक्षितावेन अथ मतम् उपायाजाज्यभागादिष्यपि भौवमेव प्रतिप्रयानं चतुगृहीतप्राप्त्याशङ्कायामपि जुफत्यात चतुर्ग्रहीतमङ्गमस्ति इति तदनूचैव होमविधिरयम् । एकस्यैव चतुर्गृहीतस्य तन्नेण लिगदर्शनप्रातहोमवाघ- एवमपि ओपभृते चतुगृहीतस्थानेन विध्यभावात् नाष्ट. नतासिद्धः न तत्र 'चतुर्गृहीतं होति' इत्यस्य व्यापार: त्यस्य चतुविद्यलक्षणार्थता सिध्येत् । किञ्च एवं सति । इति । तदप्ययुक्तम् । लिङ्गदर्शनमानस्य होममापकत्वा- उपायाजादौ प्रौवस्यैव एकदेश सकदेष जुला गृह्णीयात् योगात् । अत एव तत्रता माध्यकारेणोक्तम् लिङ्गमसापक समानयनवत् , न तु अपर चतुर्गृहीतं सिध्येत् । अथ प्राप्तिरच्यताम्' इति । न च सप्तमे 'स्वरसामैककपालामिक्ष एवमेतदोषद्वयोद्धारोऽभिमतः । औपमते होमस्यैव व रिङ्गदर्शनात् ' इत्यत्र लिड्समायस्प प्रापकत्वमिव अयापि असिद्धेः न होममनूय चतुर्गृहीत विधीयते, किन्तु चतुर्मू तथा स्यात् इति वाच्यम्। तत्रापि इतिकर्तन्यताऽऽकाङ्क्षा. हीतमनूय होमो विधेयः । तत्र च अन्योन्याश्रयापत्तिः, भावनाविभ्यन्यथाऽनुपपल्या सामान्यतः अतिदेशकल्पने अष्टत्वेन चतुष्ट्यदयरक्षणाया सत्या प्राप्त चतुहीत- अता. शर्कराः ' इत्यत्र अर्थवादेनेष लिङ्गो विशेष. मन्ध होमो विधेयः, होमविधौ च तस्यानत्यनिहाय मात्रावगमात् इति । अनमः । यजतिचोदनाचौदितेषु चतुर्ग्रहीतस्य आक्षेपत. माती तलक्षणा अपत्वेनेति ।। द्रवदन्यपु प्रतिपत्तिरूपे आचारात होमे प्राप्ते अनारभ्य- अत. समानयनदृष्टार्थत्वादेव औपते होमप्रातौ चतुर्ग्रही- | वादेन 'चतुर्गहीत जुहोति इत्यनेन चतुर्गृहीतमाप्रविधिः । तविधिः इत्याद्यदोपरिहारः । किञ्चेत्या दिद्वितीयदोपस्य | सोऽपि उक्तरीत्या आद्यप्रथाजनयन्यतिरितेपु इति । परिहारस्तु , उपाशयानादौ प्रौवेकदेशल चतुर्ग्रहीतत्वा यत्तु शास्त्रदीपिकाया सर्वप्रदानाधिकरणे " ननु भावात् । अत. तदनूद्य होमविध्ययोगात होमानुवादेनैव आचारादेव होमः प्राप्तः' इत्याशय दुषितम् ‘न चतुर्गुठीत विधेयमिति । एतदप्ययुक्तम् , उपाशयाजादौ । आचारस्य स्वतः प्रामाण्याभावात् भूतिकल्लनस्य च होमामातेरेय । किञ्च यदुक्त धौवैकदेशस्य चतुर्गहीतत्वा- प्रत्यक्षश्रुतिसद्भावे अनुपपत्तेः । यदि च आचारममाणको तदपि न , प्राक्तनप्रयाभत्रयविषयजौहवेऽपि } होमः स्यात् ततस्तस्य प्रकृतिविकृतिसाधारणत्वात् विकृति- चतुर्ग्रहीतकदेशस्यैव चतुहीतशब्देन लक्षणयोक्त: तद्वदेव प्यपि औपदेशिक एव होमः इति प्रत्यक्षद्वारयाए धौवेऽपि संभवात् । एवमपि औपत्रे चतुहीतस्थ आह्वनीयादय परमानेष्वयादिपु उपदेशादेव प्राप्येन अनेन विघ्यमावान् नान्यस्य चतुष्ट्वद्वयरक्षणार्थता 'अमयथ खकालत्यात्' इति न्यायात , वत्र 'सासामणिः सियेत् इति दोपः पूर्वोत्तः स्थादेव । किञ्च एवं प्रकृतितः प्रयाजवत् ' इति सूतकारव्यवहारो नोपपत" मौवात् बुद्धामुपागुयाजाद्ययं चतुर्ग्रहीत न मिध्येन् । इति । तदपि चतुरवत्तहोमविषयमेव, तत्रैव प्रत्यक्षश्रुत्या इत्यपि पूर्वोत्तो दोषः प्रसज्येत । यदि च तन कृत्स्न. अस्तरणादिवाक्यप्राप्तचतुरबत्तानुसादेन होमविधिसभवात् चतुर्ग्रहीतरकारकहोमस्य अङ्गत्वानुपपत्या चतुर्गृहीतं प्रति आधदूपणापातात् । 'चपुगेंहीत जुहोति' इत्यत्र तुन होम आश्चिम्येत, ततः पयाजत्रयेऽपि प्रत्येक तादृशहोमस्य । तदापत्ति , चतुर्गृहीतप्राप्त्यमावात् तदनुवादेन होमविघर- व्याहत्यानुपपत्या प्रत्येक चतुर्ग्रहीतमाशिप्येत । अथ सेमवस्योक्तत्वात नापि दितीयदोषप्रशक्ति: 'ताप्ताममि.' 'चतुर्दश पौर्णगायामाहुत्यो हूपन्त ,प्रयोदशामावासा- इति सूक्षल चतुरवत्तहोममायविषयतपाऽपि उपपते इति । याम्' इति सामान्या, 'अमिश्राम जुहोति' इत्यादि (इति चतुहीरायाधिकरणविचारः) । याल. प. १०९ मी.को. २०८ -- भावादिति, ।

·चसुचतुर्थे १६५९ चतुर्पाध्यायार्य विचारः १ मोजने तत्संख्यं स्यात् । ५७ }} दिनतपनातपनिपातसंतततनोरिव मेघपुष्पगर्भमेपर्सपस्य पूर्वपक्षिणा 'चतुर्थेचतुर्थेऽहनि देवदत्तो मुक्ते' इति (मेघपुष्पं धनरसः । मेघपुष्पगर्माणां जलगर्माणा सनसना मोजनबत् इति यदुक्तं ( ५५ सू.), गवाह । भोजने मेघाना संघस्य इत्यः) सेतापस्य उत्सादकत्वम् (मेघसंधः तत्संख्यं भोजनादिनमारभ्य चतुष्ट्वसंख्यावत्वं स्यात् | संतापम् उत्सादयति इति ) कर्मणः फलजनकत्वम्, उन लोकाभिमायात् । अहीने तु शब्दामिप्रार्य ग्राह्यम् । अन्यकृतस्य प्रपाऽऽदिवत् , भोजनादिवद्वा स्वयंकृतस्य तस्मात् नानाऽहीनेषु चतुर्थेऽहनि पोडशिप्रहणम् इति । इति विशेपानवगमात् न प्रवतेत । विधिस्तु प्रातकख- सिद्धान्तः। भावात् 'फतुरेव इदं फलं साधयति । इति फल्पयति इति अन कुतूहले भोजने संख्यायत्वात्ततोऽधि सेख्या । भवति अनुष्ठापकः । विशिष्टानुरनं च विशेषणानुष्ठानम- स्यात् । इति राजानुपूर्वी । तदर्थश्व-उदाहते भोजनवारये न्तरेण अनुपपन्नमिति विशेषणेष्वपि अनुष्ठापक: अर्थात् प्रारणादिगम्यतात्पर्यवशेन संख्यावत्वात् प्रतविशेषा- भवति । तन केषां फेन प्रकारेण अनुष्ठापको भयति रम्ममारभ्य पूर्वपूर्वमोजनदिनापेक्षचतुर्थत्वसंयोगावगमात् । इत्येतत् चतुर्थे चिन्त्यते । तत्र फगो वापत् पुरुषस्य ततोऽधि पूर्वपूर्वमोजनदिनापेक्षया संख्या स्थात् स्वयमेव प्रवृत्तवात् न विधिः अनुष्ठापको भाति । कर्थ एकस्मिन्नेव देवदत्ते चतुर्थचतुर्षे इति वीप्सा स्यात् । तर्हि लक्ष्यमाण उभयोरिति साध्यासस्यापि साधनाशयत् इति वैधम्पम् इति । के. चोदनालवणावमुच्यते । नेप दोपः । चोदनापमेयं हि • चतुर्थे (अध्याये) न स्वरूपेण प्रयुक्तिर्विचारिता, | तलक्षणम् । तत्र ज्योतियोमादेः प्रमाणान्तरगम्यमानस्यापि कि तहिं प्रयुज्यमानपदार्थयत्तया । कणिका. पृ. ४१८. यथा फलसाधकार्य विधिममाणकमिति तउमणत्वम्, • चतुर्थाध्याये प्रथमद्वितीयपादान्यो अनुप्रयुक्तिः। फलस्यापि तसाम्यत्वमन्यतः अनवरतमिति विधेरेपार- तृतीयपादे पुरुषार्थप्रयुक्तिः नाम पल्मायुक्तिः । चतुर्थे तु गम्यते इति भवति तदपि तडवणम् । न च एतारता फलप्रयुक्त्यपवादः । सोम. ४१३१, ४४१, . 'अङ्ग- विधेयत्वम् । नहि अशातशापन विधि., येन सदिपयतया प्रधानविन्तेप चतुर्थाध्यायगोधरः ।' वा. २।२।३।३ । फलस्य विधेयत्वं स्यात् । किन्तु अप्रवृत्तपपर्तनम् , तेन पृ.४७३. यत पूर्वमप्रवृत्तः पुरुषो विधिवशात् प्रतते, तत् विधे- * चतुर्थाध्यायाधपादान्याधिरणाक्षेपसमाधानम् । यम् । फले च पूर्णभेर प्रवृतिः मानसी सैगा । ज्योति. पजतिचोदनाचोदितेषु द्रवदन्यरेषु प्रतिपत्तिरूपे आचारात होमसाप्यत्वारगमेऽपि तम वावन्येव प्रवृत्तिः । नदि होगे प्रासे , अनारम्पादेन 'चतुगृहीतं जुहोति' इत्यनेन | कायाचनचेष्टाः परमगाइन्ते । साधनधे तु तत्वतो चतुर्ग्रहीतमाविधिः । सोऽपि आयमयाजप्रयन्यतिरिनेषु । शाते सति पूर्वमत्त एव प्रार्तते । तस्मात् सन् विधे. इति । माल. पृ. १११. * चतुर्याध्यायार्य: प्रपोयम्, न मिति । एषम् अङ्गानामपि दध्यानपनादीना- ज्यानमेव । म वर्षपुरुषार्थ उदाहरणविशेषनिष्ठतया मामिचाऽऽचर्यमेर अनुष्ठापनम्, म पानिगाद्यतया । प्रयोज्याव सिदय विचार्यते । मा. ४११११. प्रतिपय र प्रतिपाय दन्य नानुरापयति । मद शेपार्थ चतुर्थाध्यायाविधारः । (न्यायरनमाराय) / दोध्यनुमानम्, शेष्यय तु शेरानुष्ठानम् । शेषिणोऽपि एवं भुत्यादिमिः उपनीते अवनय अनुशनयोग्या मावना यत्र अन्यसाधनस्यैर अन्यत्र विनियोग पया पुरोटा- जसा विधीयते , अनुराप्यते इत्यर्थः । अनुष्ठापकत्वमेर फरासाय तुषोरा , बत्रापि पमतमोर ! सर शेष- दि विधे. स्वरूपम् । भवगडे च परे, तत एक अनुष्ठान-बेऽपि प्रपामशेषम्य TA न स्वयं प्रयोगकरम् । सिदे: नागों विपिना इति चेन् न, साधनन्यागतिभाग किम सहि प्रयावशेषाभिधारद प्रतिनियमतिदनं प्रापमान । पापनलमा M यागस्य फलं प्रति शेपश्यापि प्रामशेषम्य पायेर विनियोगान नाभि भागम्यते । तर देयनिर्मितस्यैप मिशापामामिपं. पारणेन निमः । सत्य ओपरेपि रामरोरा क ·चतुर्थी १६६८ चतुर्दशा इत्यादी चतुर्थी ! ' यष्टुं याति' इति तदर्थः । स च विवक्षाया चतुर्थीप्रयोगः । अत्र मन्ये इत्युपादानात् प्रवृते धम् । न च तादये चतुर्थी' इत्यनेन गतार्थ 'मन्वे' इत्यन न चतुर्थी । तेन वा तृणं मन्ये' सुमुनेव तादयस्यापि पत्रा उक्ततया साधुस्वार्य इत्येव प्रयोगः । अत्र । अमाणिषु इत्यपनीय नौ-काक- प्रयमातिरुमे कारणामावेन प्रथमाप्रातो चतुविधिसार्थ- अन्न शुक सृगालपर्येषु इति वाच्यम् ' तेन अप्राणित्वेऽपि क्यात् । न च शुद्धमावे एव घनं व्युत्पाद्य तादर्यचतुप्यु- म खा नावम् अन्नं वा मन्ये' इत्यादौ न चतुर्थी । पपत्तेः । भाववचनाश्च । इति सूत्रवैयर्यम्, क्रियाया | प्राणित्वेऽपि च न त्या शुने मन्ये ' हत्यादौ भवत्येव कियाया विशेषविहितेन तुमुना मप्रो बाधापत्तेः, तदन्तो. चतुर्थी । न चैवं मन्यतिकर्मचाविशेषात् युष्मच्छब्दादपि परि तादयंचतुर्थप्रसक्तः । अतः साधाथै धनादेरपि । चतुर्थ्यापत्तिा, अनादरे इत्यस्य कर्मविशेषणत्वेन अना- तद विधाने कृते प्रथमावाधार्य चतुविधिसार्थक्यात् । दरम्यञ्जके कर्मणि चतुर्थीविधिप्रवीतः तदपसगात् । एवम् नम स्वस्तिस्वाहास्वधाऽलंपड्योगाच' (पा० तत् सिद्ध सर्वत्र चतुर्ष्याः भावनाऽन्यय हति । २६३६१६) इति शास्त्रेण एमिः शब्दोगे चतुर्थी स्यात् भाट्टरहस्य. पृ. १०१-११२. इत्यर्थ केन हरये नमः' इत्यादी चतुर्थी । उद्देश्यत्व * चतुभ्यां मन्त्रवर्णो वाध्यते । ' यदमये च चतुर्थः । तस्य च स्वनिरूपकनमनास्तित्ववैशिष्टयमा- प्रजापतये च सायं जुहोति' इति चतुर्ष्या केवलस्यामे: ख्यातार्थे संसर्गः । उपपदस्य संसर्गघटकत्वे तात्पर्यग्राहक- देवतात्वप्रापिकया अमिज्योतिरितिमन्त्रवर्णः ज्योतिष्ट्व- पाच उपपदविभक्तित्वम् । न च तादयेचतुर्थे विशिष्टम्यागेदेवता वापकः । वाल. पृ. १४४, 'बामगाय दधि' इत्यादाविव गतायलम् , नमापदयोगे 9 चतुर्थ्यन्तदेवताप्राधान्यम् इति न्यायेन पहील्यावृत्यर्मलेन नमनार्थकपदान्तरयोगे वा चतुर्थी- कर्मण एव सर्वभूतोत्पत्तिस्थिविलयहेतुत्वेन सर्वातिशयत्व- यावर्तकरवेन च सार्थक्यात् । यदा तु नमनस्य धात्वर्थ- मनिवार्यम् इत्याशनायाम् । श्रीकर. ३१२१३७ बसू. त्वम्, तदा धातो. संसर्गघटकवतात्पर्यप्राहकावात् कारक- विभक्तिरवेन 'देवान् नमस्कारोति' इत्यादी पीत्वार्थिका चतुर्म्याग्रुपवासाः कन्यकाना सर्वासा सदाचारः । द्वितीयाऽपि नानुषपना । मजापस्वस्ति, अमये स्वाहा, वा. ११३।१७ पृ २०५, ४ चतुर्थीनिर्देशे देवाना पितृभ्य. स्वधा, देत्येभ्यो हरिररम् । पर्याप्यर्थकश्वायम् देवतात्वं वाक्येन , तद्धितनिर्देशे भुत्ला । भा. २।२।९) मलंशब्दः । उपलशग च प्रभु समर्थ शक्तादिशब्दानाम् देवतासंगतिस्तत्र दुर्बलं च परपरम् ॥' पा. २३ पृ. ५३३ । 'तद्धितेन चतुर्पा पा मन्त्रणेन 'तस्मै ममवति ' इतिप्रयोगात् । न तु भत्र पष्ठीन्यावृत्ति ! तेन प्रभुभूपु वनश्यस्य ' ( माध० ११४९) इति . 'चतुर्दश पौर्णमाम्यामाहुतयो हूयन्ते त्रयोदशा- नविरोषः । वपडिन्द्राय । चकार. पष्ठीनिषेधायकः । मावास्यायाम् । आहवनीयगतवषकारातिपरिगणन- एवम् ' मन्यकर्मण्यनादरे विमापाऽमाणिषु ' (पा. मेवेदम् । पच प्रयानाः, दो भाज्यमागौ , स्विष्टकृत् , २३६१७ ) इत्पनेन माणिवर्जिते मन्यतेः धर्मणि तिर- प्रोन्याजाः, प्रधानाहुतियामिति चतुर्दश पोर्णमा- स्काररूपानादरे विवक्षिते चतुर्थी वा स्यात् इयर्यकेन 'म साम् । सानाव्यम्य सहानुरानात प्रधानाहुतिद्वयं योग सांत तृणाय वा मन्ये इत्यम वैकलिकी चतुर्थी। समानम् इति प्रयोदश अमावास्यायाम् । के.(भा, २१२ अन कमल चतुष्यचअन च तृणपद तृणशपरम् ।। ३८)।" 'पतुर्दशभिर्वपति' चपने ही देशे तथा च तृगशाम भिन्नं त्यकर्म के शानम् इत्यर्थः । प्राम्यानपारण्यानि च वीजानि चतुर्दशमिमन्नैपति । मकर्मकशने तणसहयकर्ममेदय अत्र त्वयि नमसदृशमेदे | संकर. २२१११५. परम्पति । तरच अनादरविवडायाम् ' खा तृग 'चतुर्दशरानं पतिराकामा आगीरन् । सत्र. सयम न मन्ये' इत्यर्थः परित । अतो नोकृष्टत्वमेतत् । सबभूनद्वादशाइयमतिदेशेऽ । वि. दारा, .

·'चतुर्थी चतुर्थी साग्रहणीदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमविचारा: राजसूयवत् " देवदत्ताय बने रोचन्ते फलानि ' इति रुचिमत्वस्य द्रष्टन्याः । इति । न्यायरत्नमाला. भवच्छेदकवासंबन्धेन वननियत्वेऽपि न संप्रदानत्वम् । . चतुर्थी तदितेन वाध्यते देवताविधौ । बाल. 'माघदनुइसाशमा शीस्पमान:' (पा० ११४३४) पृ. १४४. . चतुर्थी त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्व-प्रतिगृही- शीप्यमानस्य संप्रदानत्यम् । 'गोपी सराद कृष्णाय तत्वसमुदायामकसंपदानत्ववाचिनी , लक्षणया यायक- श्लाघते नि ते तिष्ठते शफ्ते या' इति । स्मरहेतुकगोपी- देशत्यन्यमानद्रन्योदेश्यवात्मक देवतात्वं वदति । . कर्तृक साधनाविज्ञापनपत्यात् कृष्णस्य संप्रदानत्वम् । ' इवीव पान्य शपतः पिकान् द्विजान्' इत्यत्र पान्यस्य ४.७४८. शापज्ञापनामावात् न संप्रदानत्वम् । श्लाघनं स्तवनम् । • चतुर्थी। संप्रदानं चतुर्थः 'चतुर्थी संभदाने । निहवः अपनयः। (पा. २१३:१३) इति सूत्रात् । संप्रदानलं च धावर्थकर्मणा च्याप्यमानत्वम् । च्याप्यमानत्वमभिप्रेय. 'धारेरत्तमर्णः' (पा० १।४।३५) धारयत्ति. माणयम् । घायर्यकर्मजन्यन्यापारोद्देश्यत्वम् इति यावत् । समभिन्याहारे उत्तमर्णस्य संप्रदानत्वम् । 'मयं मुवर्णशतं यथा — विप्राय गरं ददाति ' दानकर्मीभूतगोजन्यपयो- धारयति देवदच.' देवदत्तकर्तृम्पारणकर्मीभूतसुवर्णशत- दोहनादिन्यापारोदेश्यत्वात् विप्रस संप्रदानत्यम् । रजकाय न्याप्यमानत्वात् मुवर्णशतधारणप्रन्यदुःसत्वादा । मत वस्त्रं ददाति' इत्यत्र तु ददातेलाचणिकत्वात् चतुयपि । एष 'वने धारयति ' इत्यत्र वनस्य न तत् । उत्तमर्णय संबन्धमाने लावाणिकी । एवं च दानकर्मीभूतगवादि- च गृहीतघनदिभागित्वं वृदिजन्यसुखमागित्व या ! एतेन मकाय धारयति मोर्श कृष्ण.' इत्युदाहरणं प्रतिगृहीतत्व संप्रदानल्यम् । 'कर्मणा यममिति स सूप्रविरुद्धम् । संप्रदानम्' (पा० ११४४३२) इति सूत्रस्थापि अयमर्थः । दानकर्मणा गवादिना यमभिन्यानोति इति पृऐरीप्सितः' (पा० ११४३६) शायति- जीणः । अभिनवास्तु दृष्टद्वारफघाल्वयोंद्देश्यत्यं संपदा- सममिन्याहारे यासामान्यविषपस्प संप्रदानत्यम् । नत्यम् । धात्वर्षजन्यदृष्टफलशालिवमिति यावत् । तत्फलं ! प्रस्टैच्छाविषयस्य कर्मत्यम् । 'पुप्पेभ्यः स्पृहपति ।। सकर्मवेपु धावताऽअच्छेदकम् , अर्मकेषु जन्यमात्रम्। 'पने स्पृहयति ' इति पने तदमावः । सूत्रस्यापि कर्मणा धात्वर्थेन इत्ययः । तेन 'विप्राय गा 'पद्रुहेाऽस्याऽर्थानां ये मति कोपः' (पा० । ददाति , पत्ये शेते, कृष्णाय रोचते मतिः' इत्यादौ ४१३७ ) 'कुधोरुपसृष्टयो. कर्म' (पा० १४ मुख्यः प्रयोगः । अत्र विनिरखत्योत्पत्यायुद्देश्यको ३८) 'अरपे कुम्पति टुह्यति ईपति असूपति' । उप- दानानुकूलगे ग्यापारः, पतिनिष्ठसुरपोद्देश्यकायनानुकलो धर्गरहितोपाधकघातुसममिन्याहारे कोरकर्मश: अरेः न्यापार: इत्यादिवोधः। एवंच कर्मकारकापेक्षया संपदानस्य , संप्रदानत्वम् । यने क्रुध्यति । इत्यादौ यनस्य न तत् । प्राधान्यम् । अव एव • मैनावरुणाय दई प्रयन्उति। 'शिष्यममिष्यति' इत्यादापपि न कोषः अमः, इत्यार न दानम्य दण्डपतिपरपर्यवं किन्तु उपयोश्यमाण-दोहा यकार:, या असमा, असूया गुणेषु दोषा- संस्कारत्वम् (इति) सिदान्तितम् । 'आत्रेयाय हिरण्यं विष्करणम् । एते कोपविशेषा एव । ददाति इत्यत्र तु आत्रेयस्य संमदानावेऽपि न माव 'राधीश्योप विप्रमः' (पा. १०३९) नोरियाचम् , भूतमाभ्युपयोगामावेन इष्टवाभावात् इति | राधि-देश्योः समभिन्याहारे विविपरमपियामामा- दिक। विकरणस्य महानवम्। 'कृष्णाप सम्पति शिया । 'पपीना श्रीदमागः (पा, १४१३) च्यादि- गगंगर्नु गोपी स्वविविधप्रमविषयमाप्रमाणेनाधि- धातुसममिन्याहारे तु मीयमागस्वैव संप्रदानत्तम् । करपारिसंमदानकं राधना गंवानीपः । - ·देवतायै . पतुर्धाकर मचा १६७० चतुर्धाकरणं मक्षायें अन्येषा न्याख्या दूषयितुमाह-) 'ब्रहादिभिर्भागाना शा-- 'भक्षस्याश्रवणात् तावत् तादय नाव- मुपद्धिः न किञ्चित् दृष्टम्' इत्ययुक्तं वदति द्रव्यक्षप- गम्यते ॥ कियत्यप्यानतिस्तावद् भवतीति तद- पस्यापेक्षितस्य दृष्टत्वात् । (अन आनन्दाश्रमीये टिप्पणी | र्थता । ' मैवम् । ' स्वामी हि द्रव्यदानेन परि- " दृष्टमित्यनेन कर्तसंस्कारमात्रार्यत्वं न वदति' इत्यादि- क्रीणीत, न विद । स्वामित्वं कस्य चिद्, दत्त रूपा पतिः प्रष्टीनेवि भाति " इति । पयं तु 'दृष्टमि- देवतायै हविर्यतः ।।' त्युक्तं वदति' इत्यस्य स्थाने ' दृष्यमित्ययुक्तं वदति ' इति सोम- प्रयोजनम् । आनत्ययंत्ने प्राभूता- वार्तिके पाठं क्ल्पयाम: । अत एव 'द्रध्यक्षपणस्य' इत्या- मेयविकारे न कर्तव्यम् , प्रतिपययावे तु कर्त पमिति । दिना प्रयुक्तो हेतु. सगच्छते, ठिप्पणीपाठे तु अगतः स्यात् बझण इन्युक्ति: क्या भक्षणाय वा ।, हेतु:) : 'मागैस्तु ब्रह्मादीनामुपकारकैः' इत्यनेनापि सुतरा | भक्षाश्रुतेः क्रयाऽतो ययेष्टं तैनियुज्यताम् ।।, परिफयः आपद्यतेन च अवदर्य भक्षणेनैव तेषामुप- समस्तस्य बलप्तत्वात् स्वामिता नहि । शेषस्य प्रतिपत्त्यर्थ कियते । गृहानयनादिनाऽपि उपवारोपपत्तः । सर्वत्र । भक्षण तत्र युज्यते ॥" च यसरकारार्थवा भाग्य पश्यति (१२१११५॥ भाट्ट- भामेयस्य पुरोडाशस्य चतुर्धाकृतस्य दर्द ३१-३२ इत्यत्र । ३२ सो 'नान्यार्थत्वात् ' इत्यन ब्रह्मण इदं होतुः' इत्यादिमन्त्रवर्णकल्पितो विभागलपो एवमुक्तं नम: [शेषमक्षः ] वृत्यर्थः, नहि अलं न्यादेशः श्रुतः । स किं दक्षिणारूपतया परिक्रयार्थ: सन् वृत्तये । संस्कारार्थोऽसौ उपयुक्तसंस्कारार्थत्यात् भशाणाम्।। ऋत्विसंस्कारार्थः, उत भक्षणरूपतया प्रतिपत्त्यर्थः सन् इति ) । प्रतादिमिः निवृत्पनभिधानात् । पुरुषसंस्कारा | शेपसंस्कारार्थः इति चिन्तागाम् , भवस्याभरात हि निवरन् । (स्वमतेन भाप्यार्थमाह-) तत एव 'ब्रह्मणः ' इत्यादिषष्ठीभूत्या व वासिष्ठादिवत् (१) चान्यम् । सत्य भागानां प्रतिपत्तिः, तथापि तु प्रकृत- महादीना स्वामित्वावगमात्, तस्य च दानमन्तरेण अनु- पतनियमम्य प्रयोजनापेक्षावेराया दृष्टे सति अदृष्ट- पपत्ते', तम्य च त्वत्पक्षेऽपि पुरोडाशे स्विष्टकद्धदेव दौस्यात् दृष्टः एव कर्तृणां सामर्थ्यरूप: सरकारःक्स्प्यते। स्वीकार कल्पकत्वोपपतेः, सोपचासवत् अस्थिसंस्कारार्थ पतसरकारश्च सर्वान्तरङ्गो मक्षयो नाम। गृहमपि च नीरवा दक्षिणादानविपिरेवान कल्प्यते । अत एव 'एषा ये यावत् भवन क्रियते, तावन् तदनुपयोगात् अनुप- | दर्शपूर्णमाम्योदक्षिणा ' इत्यपि लिगमुपपद्यते । अतः पारः । तेन अवश्यं मुरमपि गत्या भक्षणे पर्यवसित- परिझयार्थः । इति प्राप्ते, सालस्यैव पुरोडायस्य अमये म्यम् । सत्र प्रथमानिममे कारणामायात् योग्यतावशेन च व्यक्तत्त्वात् अनीचो यजमानो न मोति अन्यास्तेन परि- ध्यादेशद्वारपान्तमसमापनस्य अवश्यं कर्तन्यन्वात् । मेनुम् । भतः तव मते पुन स्वीकारो दानमाननिति मानादीमामेव भाउणेन उपतन्ममिति गम्यते । शेष- अनेककारना । स्तिष्टति तु यागस्य थुतावात स्वीकार- स्थापि च धरणापेऽस्य भवगतमेव अपर्ण योग्यतया | यल्पनेऽपि न दोषः । अतो घर भक्षणकर्तृत्वमेव संबन्ध. सामान्यवाविपश्याः अर्थ परिकल्प्य अपेक्षितशेषपति- ध्यादेशाद् दानसंस्तुतिः । ५१ ॥ पचिरूप मश्वमेव प्रमादिकर्तृक मानवणिकविधिमा विधीयते । अरशच आननिरपि अनेन मवणोपयोगि- भाष्यम- अप यत् दधिणामसर इति, म्पादेश-देन अवर्जनीया, न तु गृहनुवर्णादिवत् क्रियाऽन्तरोप. सामान्यान् सदारित्रयाडी भविष्यतीनि । योगिनी, अयोग्य वात् । अवध भावश्यकचाभयमेव पा- दक्षिण इति प्रागरिकोरकारापैश्या माण: संबधयकत्वेन कम्प्यते, न दियाइन्तर समर्पणादिगो- शारिनिदेयमारुप्यास भविष्यति । तस्मात् मशार्थोऽयात् । अतध प्राथन्धिसमर्पणमेव शेषमतिपचि.। दादेवी मिदम् । तेन तु ग्रहीय सयमन्यारा या मर संपादनीय- । अवधार्यते ।

·चतुर्थी चतुर्थी इत्यादिप्रयोगाच सूकप्रकाश्यत्वं त्यज्यमानहविःसमन्धित्व. न्यस्यापि आक्षेपात् इन्द्रादिदेवताविशेषनियमपरतया रूपं च देवतात्वं द्विविधं तदितवाच्यम्, ' साऽस्य । नियमविधिः इत्याहुः । देवता' (पा० ४।२।२४) इत्यनुशासनेन देवताऽधिकारे तद्धितचतुर्ष्यादिभिः उक्तव्युत्पत्त्या खपत्ययस्य 'अमेर्दक् (पा० ४।२।३३ ) इत्यादिभिः सूनः अनेक- | देवतात्वं प्रतिपाद्यते । अत एव इन्द्रामीतिप्रातिपदिको. ढगादिमत्ययविधानात् । 'साऽस्य देवता' इत्यत्र चरतद्धितेन इन्द्राग्निरूपप्रातिपदिकार्यद्वयनिष्ठमेकं म्यासज्य. सूक्तदविषोः षष्ठयन्तनिर्दियत्वेन विशेषणल्वपतीतावपि वृत्ति देवतात्वं प्रतिपाद्यते । एवं महेन्द्रपदोत्तरतादितेन उक्तमयोगेषु सामानाधिकरण्येन अग्न्यादिपदार्थविशेष्य. महेन्द्रत्यैव देवतात्यम् इति तन न इन्द्रस्य देवतात्वमिति । वेन प्रतीते: तापदनिर्दिष्टान्यादीना देवताबमान. उद्देश्यत्वं च त्यागाग्यवहितपूर्वकालीनखवाचकवैधपदोचा- चोधकत्वात् । तेन तद्वितस्य देवतात्वविशिष्टाग्ल्यादि-रणपत्यम् । तेन देवतायाः प्रयोगबन्धित्वम् इति विशिष्टस्तापिचकत्वे सिद्ध नागृहीतविशेषणान्यायेन | प्रकृतिविकृतिसंवन्धिनिगमेष्वपि वैधपदसिद्धिः इति दिम्। देवताले शक्तिः । एवम् ' अमये साहा' इत्यादावपि यधिक मत्कृतकुसुमाञ्जली अवधेयम् । मणि. घ. स्वाहाशब्दार्थह विस्त्यागे अमेश्च विशेषणत्वेन प्रवीवेः १३४-१३९. संबन्धान्तरत्वामावेन देवत्तावनेष विशेषणता इति तत्र *' चतुर्थी संप्रदाने' (पा० २१३६१३ ) इति पताः शक्तिः। एवं मन्नवर्णस्यापि इति जीर्णाः। सूत्रान् संप्रदानत्वार्थिका चतुर्थी भावनाऽन्ययिन्यत्र । अत्र पितृचरणाः । नेदं धार्तिकं चतुर्या देवतात्त्वे | तय ' कर्मणा यममिति स संप्रदानम् ' ( पा० ॥ ३२) इति सूने निक्कम् । दानक्रियाकर्मकारफेण यम् शक्तिमोधकम् , किन्तु देवताप्रतिपादकान्तरोपलक्षणं सत् चतुर्षीमन्नवर्णादी देवतालाक्षणिकरबपरम् । ' दुर्बलं तु दोषते अमै इति अन्वर्थसंशावलात् दानक्रियालाभः । व्यभिप्रेति संबध्नाति संप्रदानम् इति सूत्रार्थः । सेप्र. परपरम् । इत्यभिधानात् । तथाहि देवताशब्दतद्धित. तथा च सज्यमानद्रन्योद्देश्यावे यति स्वीकारपत्र संप्र- चतुर्थीद्वितीयामलाः देवतात्वभोयकाः । तत्र अमि. देवता वातो देवता ' इत्यादी अन्यादीना देवत्व- पानत्यम् इति न्यायसुधाकारादयः । वेपामयमाशयः । स्वीकारो ययेष्टविनियोगयोग्यतोपधायकः प्रतिग्रहः । प्रकारकमानात उभयरूपे देवतात्वे शक्तिः । 'सूक्तमका- 'विप्राय गा ददाति' इत्या रक्षणमन्वयः स्फुटः । श्योऽमिः, द्रग्यत्यागसेचन्धी वा' इति बोधः । तदितस्य उद्देश्यवस्वीकारौ च गदा विश्स्य संबन्धः । तत्र तु इविषः अग्न्यादिनिष्ठत्वयोधानन्तर त्यागारिकल्पनात् उद्देश्यत्वं त्यागकालीनचतुर्दान्तपदोचारणजन्यशानविप- ततो दुलत्वम् । चतुस्तुि त्यज्यमानद्रन्योद्देश्यत्व- यत्वम् । न च तप प्रमाणाभावः, शिष्टाचारस्यैव ममाश- विशिष्टप्रतिग्रहीतृत्वरूपसंप्रदानत्ववाविन्याः प्रतिग्रहीतृत्व- स्वात् । त्यागेन एयदेशरक्षणया ततोऽपि दुर्घटत्यम् । विष्णुं । वदेत् । संकीत्य देशकालादि तुम्य संमददे इति । न नामगोत्रे समुच्चार्य सम्यक् श्रद्धान्वितो यजति ' इत्यादौ द्वितीयायास्तु उद्देश्यत्वमानवाचिन्याः ममेति स्वस्खताया निवृत्तिमपि कीर्तयेत् । दानहोमादिक विशिष्टे साधाणिकत्वात् दुर्बलत्यम् । मन्त्रकमेसंबन्धशाना- कुर्यादेयं श्रद्धासमान्यवः ॥ इति हेमाद्रिघृतपूछ- नुफ्पत्तिकल्प्यमन्त्रप्रकाश्यकर्मसंबन्धशानानुपपत्तिकप्य- यसिष्ठाचनाच्च । अत एव पूर्वदलम् इन्द्रादिदेवता- मन्त्रमकारयकर्मसंबन्धशानानुपपत्ति देवतात्वम् इति यामतिभ्याटम् , अतः स्वीसरेति । तत्र प्रतिमहम्य नवमे (मनस्य ) अत्यन्तं दुर्वल्यम् । तेन ममदानवे एव मधात् । अत एव सज्यमानान्योदेश्यल्लम् उत्तविए. चनुयाः शक्ति न देवतात्वे इत्याहुः । मिन्द्रादिरूपे अर्थे शन्दे च । त्यागकालीन चावा. अब तदिवालियुग गयेणु देववानिधिः अपूर्वः इविचारणकर्मत्वस्पं या देवता सद्धित गन्यं मम्मत. फेचित् । पागविधिनैव द्रवामान्यत्येव देवताहामा-हारद । 'प्रजापराये हतियादी च तारादेव- ·. , चतुर्थी चतुर्थी फलसामान्याभावेऽपि 'विप्राय मया गौर्दा , न तु तस्य | सकर्मकधातुविशेषस्थले पुनः प्रतिप्रसपार्थम् गत्यर्थकर्मणि कश्चित् भोगो जातः' इत्यादिन्यवहारानुपपत्तैः न द्वितीयाचतुर्यों चेष्टायामनध्वनि ' (पा० २१३/१२) फलपटितसप्रदानत्वं युक्तम् । यस्तु प्रतिग्रहाभावेऽपि । इत्यनुशासनं चेष्टारूपकर्मणि अध्वमिन्ने द्वितीयाचतुष्यों 'मनसा पानमुद्दिश्य जलमध्ये जलं क्षिपेत् ' इति वर- स्यातामित्यर्थकम् । ' ग्राम गच्छति , मामाय गच्छति' नात् पात्रोद्देश्यकत्यागमात्रेण 'अस्मै मया दत्ता , न तु अचेष्टायां तु 'मनसा हरि प्रजात', अध्वनि तु पन्थान भनेन गृहीता' इति न्यवहारः, स दानस्यैव तत्र पर गच्छति' ययाधिष्ठिते एव पथि अयं चतुर्थीपर्युदासः। स्वस्वोत्पत्यमायेन अजातत्वात् भाक्त एव इति न पूर्व- यदा तु उत्पथात् पन्या एव ऋमितुमिष्यते, तदा मते तादृशस्थले भन्याप्त्यापत्तिः । वस्तुतस्तु गतदयेऽपि ! उत्पथेन पथे गच्छति' इति भवत्येव चतुर्थी । मन पदार्थद्वयेऽपि शक्तिद्वयकल्पनस्य आवश्यकत्वात् अन्य- सर्वत्र आश्रयत्वं लक्षणया चतुर्थः । तच्च स्वनिरूपक- मते च पदायैकदेशे फले प्रत्यर्थस्य अन्वयापत्तः, । फलजनकक्रियाऽनुकूलत्वसंसर्मेण कृती अन्वेति । निरुतसंप्रदानत्वाचानेऽपि च 'विप्राय गां ददाति' इति यत्तु कर्मणा यममिति' इति सूतस्थयथाश्रुत- वाक्यात् । विप्रसंपदानके गोकर्मक दानम् ' इति । भाष्यस्वरसात् वाक्यपदीयकैपटादौ कियाग्रहणं कर्त- बोधोदयात् देयद्रन्यनिष्ठत्वनिरूपकत्वरूपं तत्समनियतम् । म्यम्' इति वार्तिकप्रत्याख्यानं कृतम् । तथाहि, सर्वा हि अखण्डोपाधिरूपमेव वा सप्रदानत्वं युक्तमालयितुम् । पाकादिक्रिया ज्ञानेच्छादिक्रियाकर्म । तया पित्ये शेते' तदेव च शाक्तः चतुर्थः । तत्र प्रकृत्यों विप्रः इत्यादौ चतुर्यन्तप्रयोगः, तत्र अनुभेयां शानापिक्रिया साक्षात् धियत्वेनैव अन्वेति । तस्य च धर्मिप्राइक- विवक्षित्वा तस्कर्मत्वेन शयन विवक्ष्यते , तम शानादि. ममाणेन ससंबन्धिककल्पनात् निरूपकापेश्वायाम् 'कर्मणा । क्रियाकर्मकारकभूतशयनं प्रति ईप्सितत्वेन पन्युः संमदान- यमभिति' (पा० १।४।३२ ) इतिरामात् कर्मकारक- वोपपत्तेः नार्थो वार्तिकेन । यत्र तु 'घटं करोति, निरूपकत्वावगते: स्वनिरूपकदेयदन्यकर्मकदानानुकूलत्व- ओदनं पचति , हरि मनता मजति , पन्यानं गच्छति' संसर्गेण कृती अन्धगः । मुख्यदानातिरिक्त च सर्वत्र | इत्यादौ द्वितीयाप्रयोगः, तत्र हानादिक्रियया अभेदं भातः संप्रदानत्वन्यवहारः । अत एव प्रजापनये पाकादिक्रियाया विपक्षिला तो प्रति ईप्सितनमस्य ओद- जुहोति ' इत्यादी लक्षणयैव देवतात्वं प्रतिपाद्यते इति नादेः कर्मत्वम्, 'नाम गच्छति' इत्यादौ तु द्विविध- चतुर्याः तद्धितापेक्षपा दौर्बल्यम् । अत एव दानाति- प्रयोगसत्वात् मैदामैदोमयविवक्षया उभयसंपदानस्य दान- रिक्तपत्किञ्चिक्रियानन्यफलभागिवरूपभाक्तसंप्रदानत्वेऽपि कियामात्रनिरूपितवानगीकाराच 'पत्ये शेते' इत्यादा. चतुर्थीविधानार्यम् क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् ' इति यासिकम् बपि मुख्यसंप्रदानत्वाविरोध इति । वन । पच्यादिधातुभ्यो क्रियया यमभिप्रेति योऽपि रोपदानराज्ञः स्यात' हायकम्। ज्ञानाद्यनुभवाभावात् , नियमेन आरोपे प्रमाणाभावाच्च न चै रियाफलशालित्वेन 'घटं करोति' इत्यादौ विध्यभावे कारणागावेन प्रयोगगतसाधुत्वज्ञानामावात् चतुर्थ्यापत्तिः, परत्वेन द्वितीयया चतुर्साः बाघात , भेदाभेदम्यासाप्रवीत्यनुपपतेध । तस्मात् 'क्रियामहर्ण यत्किञ्चिक्कियाजन्यफलशालित्वात्मकस्य माक्तसंप्रदानत्वस्य कर्तव्यम्' इति न प्रत्याख्येयम् । अत एस भाष्यकारे. सकर्मकारुमसाधारणस्य सकर्गकमाविषयिण्या द्वितीयया ! णापि कर्मणा' इति स्त्रे प्रत्याख्यातमपि 'गत्यर्थ याधोपपत्तेव । अत एव 'पत्ये शेते ' इत्यन चतुर्थो । कर्मणि ' इति सूत्रे 'क्रियाग्रहणमपि तत्र चोयते' इति अत एव मुख्यदानातिरिक्तसर्मकघातस्थलेऽपि यत्र । अन्येन वियित्वं तस्य भाश्रितमेव । न चैवम् ‘गयर्थ- 'क्षामोदक विति' इत्यादौ कर्मकारकान्तरं लब्धम् , कमि' इति समप्रत्याख्यानानुपपत्तिः, धाररतात. तत्रापि दृशे निरुक्तमानपदानवविवक्षायां चतुर्थी बच्छेदकालालित्यरूपे तत्समनियताराण्डौषधी वा मवत्यैव । कर्मान्तरामाने तु द्वितीयैव । तत्रापि गत्यादि-विवक्षिते द्वितीया , तदनवच्छेदकत्रियाजन्यालमागि मी.को.२०१ , , , ·। चतुर्थी चतुर्थी । अत एव आद्ययोर्धात्वर्थयोः उपसर्गयोगे कर्मः । चतुर्थी । अत एव ‘कियामहणं कर्तन्यम् ' इत्यनेनापि संज्ञाषिधि: ' शत्रुममिष्यति अभिद्रुह्यति ' इत्यादौ । न गतार्थत्वम् । क्रुधनुहोरुपसृष्टयोः कर्म (पा२।४।३८) इत्य एवम् 'क्लपि संपवमाने च' इत्यनेन प्रकृतिरूपं कारणं नेन कार्यामना यदा पद्यते, तदा कार्यवाचकात् चतुर्थी एवम् ' राधीक्ष्योर्यस्य विप्रमः ( पा० १४२९) स्यात् क्लप्सर्थकधातुयोगे । 'मृत् घटाय कसते संप- इत्यनेन एतयोर्योरे विविधप्रश्नसंबन्धी संप्रदानसंज्ञा साद घते जायते वा' इत्यादी मृत् घटाकारेण परिणमते इत्यर्थकेन 'कृष्णाय राध्यति ईक्षते वार इत्यत्र चतुर्थी । इत्यर्थः । इदं च कार्यकारणयोः मेदविवक्षायाम् । विविधैं पृष्टो गर्गः कृष्णसंबन्धिशमाशुमं पोलोचयति । पाठिकाभेदविवक्षायाम् 'मृद् घटः कसते' इति मयमैव । इत्यर्थः । अत एव सेवन्धित्वं चतुर्थः। 'जनिकर्तुः प्रकृतिः' (पा० १४३०) इत्यनेन मृदः एवम् ' प्रत्याझ्या श्रुव पूर्यस्य कर्ता (पा० १॥ अपादानन्दविषक्षाया तु 'मृदो घटा कल्पते ' इत्यत्र ४।४०) इत्यनुशासनात् आभ्पामुपसर्गभ्या परस्य शुषोते- कारणे पञ्चमी , कायें तु अभिहितत्वात् प्रयोव । न योगे पूर्वस्य प्रवर्तनारूपन्यापारस्य कर्ता संप्रदानसंशः च' सादध्ये चतुर्थी ' इत्यनेन गतार्थत्वम् , परिणाम. वेन बोधस्य विवक्षितत्वात । एवमऽपि । स्थात् इत्यर्थकात् ‘विप्राय गा प्रतिशृणोति' इत्यत्र चतुर्थी । अत्र अन्यदीयप्रवर्तनापूर्वक: अभ्युपगमो तथा उत्पातेन शापिते च इत्यनेन उत्पातेन धात्वर्थः, वृत्तिवं चतुर्थः । स च स्लाश्रयपवर्तना- ज्ञापन विषये चतुर्थों इत्यभेकेन 'वाताय कपिला विद्युत् जन्याभ्युपगमानुकूलत्यसंसर्गग कृतौ अन्वेति । चैत्रनिष्ठ विद्योतते ' इत्यत्र चतुर्थी रात्वेन शापकत्वं चतुर्थः । प्रपतनाप्रवर्तितः प्रति जानीते इत्यर्पः । एवम् हितसुपादियोगेऽपि चतुर्थी , माहाणाय हित सुखं वा इत्यादौ । इद च तद्योगे चतुर्थीसमासविधान- एवम् ' अनुप्रति एणश्च' (पा० १४१४१ ) इत्य. नेन आम्या परस्य गुणातयोगे पूर्वन्यापारस्य कर्तृभूत- रूपपकवशात् । वन्धित्वं चतुर्थः । एवम् ‘क्रियार्थोषपदस्य च कर्मणि स्यानिनः । कारकं संप्रदानसंश स्यात् इत्यर्थकेन हो। अनुगृणाति, (पा० २।३।१४ ) इत्यनेन क्रियावाचि उपपदं यस्य , प्रतिहणाति' इत्यत्र चतुर्थी शसनपूर्वकप्रोत्साहन पावः, तस्य स्थानिनः तुमुन्बुलरूपस्य अप्रयुज्यमानस्य कर्मणि चित्वरूपः सेवन्धः, कर्मल च चतुर्थः। तयोश्च क्रमेण शसनप्रोत्साहनद्वारक: भावनाऽन्वयः । होता प्रथम शंसति, } नृसिंहाय ' इत्यादौ चतुर्थी 1 फलानि आहर्तुम् , नृसिंह- चतुर्थी स्यात् इत्यर्थकेन 'फ्लेभ्यो याति , नमस्कुर्मों तमचर्यु: प्रोत्साहपतीत्यर्थः। मतुलयितुम् इत्यर्थः । इद च तुमुन्तस्य अपयोगे। एवम् ' परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम्' (पा. ण्वुलन्तस्य सप्रयोगे तु फलानि आहारक इत्यर्थः । १४४४) इत्यनेन यत् नियतकाल मृया स्त्रीकरण | द्वितीयाऽपवादार्थ कर्ममहणा । प्रयुज्यमाने तु द्विती- परिक्रयणम् , तसिन् साधकतम कारक विकल्पेन सेन थैव । यत्र अप्रयुज्यमानाहरणनिरूपिव कर्मच चतुर्थ्यर्थः । दानसंशकं स्यात् इत्यर्थकेन ‘शतस्य शतेन वा परि-तस्य च स्वनिरूपकाहरणक्रियोद्देश्यकयानानुकूलत्वं नौ फ्रीगीते' इत्यत्र विकल्पेन चतुर्थी । करणत्वं चतुर्थः सर्गः । संगोटिप्रविष्टत्वादेव च एवम् ' तादय चतुर्थी वाच्या' इति वार्तिकात अशान्दत्वेऽपि न पतिः । उपकारकापकारकसाधारणं तदुद्देस्यकत्वं ल्क्षगया चतु एवम् 'तुमर्याच माधरचनात्' (पा० २।३।१५) प्यर्थः । 'मुक्तये हरि मजति, मशकाय धूमः' इत्यादी ।। इति सूत्रेग , मावयचनाच' (पा. २०१२) सच जनकन्यादिना अनेकप्रकारेण । तेन 'माझगाय इति सूरेग विहितो य• तुमुना समानार्षक: प्रत्ययः, दधि तिद्वति' इत्यादावपि दन्यदारकक्रियासबन्धेऽपि धदन्तात् चतुर्थी स्यात् इत्ययेन ' यायाय पाति' । .

·मचं दी च चतु करणं यथा १६७१ चतुष्कपालानां मित्यपि अपास्तम् । आवश्यकमवणस्यैव तस्कर्तृकस्य प्रति * चतुर्विशतिमान हिरण्यं दचिणा श्येनीयप्रायणी- पचियोपपत्तौ कियाऽन्तरकल्पने गौरवात् । दचिणा- यायाम् । मा. ८१।१०।१६. श्रुतिस्तु भानुपतिकानतियापनत्वात् अर्मवादः ॥ २१. चतुर्वेदविन्यायः । यथा गोहिरण्यादि मण्डन-परिक्रियाओं न भवेद्विभागः । बहुधन चतुर्वेदविदे देयं मातीति कस्य चिदातुर्वचन शंकर-चतुर्धाकरणे भक्षः ।' २३. भुत्वा कश्चिन्मुग्धो वेदाश्चत्वारः' इत्यहं जाने , * चतुर्घाकरणं या मिश्रदेवतयात् ऐन्द्राग्ने न देयमिदमिति वदन तु ठेमे तत् , प्रत्युतोपहास्यता प्राप्तः, भवति, तथा उपायाजाग्यश्य मिश्रादेतल्यात् नोकर्षः। तथा यः सचिदानन्दरूप मत्यगमिरं ब्रह्मेत्यादिशब्द- मा. ५।४।६।२१. • चतुर्धाकरणं शेषकार्यम् । या. | मायामिजस्तदर्यामिनो वा तत्त्वविवाभिमानेन तद्गति- ३४९४/३७. मिति, न स तामेति उपहनीयच मरतीति शेय. चतुधाकरणाधिकरणम्। आमेयचतुर्धाऽधिकरण- मिति | साहस्री. ७८. च्यायोऽयम् । भा. ३२११५१२६-२७.. चतुधा- करणाधिकरणन्यायः । ऐन्द्रामेऽपि अभ्यासे ' इन्द्र. चतुर्दूहन्यायः । चत्वारो भ्यूहाः, विभाग पीतस्य' इत्येवं एमन्त्रकं भक्षणम्। त्यागस्य न्याराज्यवृत्तिः । इति यावत् । यथा पाचरात्रमते-वासुदेवस कार्पणमधुम्ना- वेऽपि पानस्य पीतपदचितस्वीकारस्य वा प्रत्येकवृत्तिः । ऽतिरदायमूर्तयश्यतुम्हशब्देनोच्यन्ते । वनोपनिषदि श्वेन डित्यमातृवत् एकेन पदेन न्यपदेष्टुं शक्यत्यात् शरीरपुरुषच्छन्दापुरुषवेदपुरुषमहापुरुषाश्चतुर्य- सागस दुताहुतप्तगुदायविषयत्वेन गश्यमाणाहुतावयव. शन्देनोक्ताः । सायपातजलदर्शनयोश्च हेयम् , हानम् , मात्रविषयमाभावात् न पीतादेन त्यक्तत्वलक्षणा | अतः हेयरेतुः, हानोपायथेति चत्वारो म्यूहाः प्रतिपाया चतुर्षाकरणाधिकरणविषयत्वामायान् तस्यापि समन् ! भवन्ति । तत्र निविषं दुःस हेयम्, तदत्यन्त निवृत्तिः मधणम् इति प्राप्ने । माह. ३।२।१८.. चतुर्धाकर- हनिम्, प्रकृतिपुरुषयोगद्वारा चाविनेको देयहेतुः, णाधिकरणन्यायेन इन्द्राग्न्योन्याशापवृत्तिदेवतास्यात् । विवेकख्यातिस्तु दानोपाय इति । विकित्साशास्त्रे तु रोग:, को. ३।२।१८।३९ (४. ). . चतुर्षाधिकरणन्यायेन | भारोग्यम् , निदानम्, भैपग्धमिति चन्वारो हत्येन अग्निसमिन्धनप्राशनार्थसामिघेन्यनुवचनवत् काम्ये सामि- मोक्ता इति । तथाऽन्यत्रापि शास्त्रे यथासमा चतुर- घेन्यनुवचने अनुमयोगवशात् मोगमध्यपात्यमियमिन्धना | महनीयमित्येवमस्य न्यायस्यापतार हति । साहस्री.४७२. धीनस्य फर्मान्तरभूतस्यापि मापा धामिधेन्यनुपचनस्य 'पतुर्दोगा पोर्णमासीममिमृशेत् । पक्षोसा- इत्युक्तम् मु. पृ.१०५८.० दिदेवये न चतुर्धाकरणा• मागास्याम् । 'पृथिवी होता चतुझेवणाम, अमिता राधिकरणान्यायेन केवलस्य पूणो देवतात्वामावात् यत्र | पञ्चहोतृणाम् । वि. ३४. . 'चतुहोत्रा पोर्णमाम्या. पेशल मा त पेषणम् । मा. शश१५. ममिमृशेत् , पयोगाऽमानाम्यायाम' अपं पास्ताविधि: • चतुर्धाकरणन्यायः । भयमेव आगेववतुर्धा-प्रवः अनुभषशाप्ती । पाल. पृ. १७.. चतुति. करगन्याय: । भा. १९५।२६-२७. • चतुर्था पञ्चहोतम नाम्याममिमर्शनमपूर्वप्रपुकम्, न गमुहार- फरपाविधी पामेयशन्देन दिदेवयो न गनते किन्तु प्रयुक्त दर्शपूर्णमामशैः । मा. रा११-१९, मामेय एव एकदेवन्यः । या. २०१५।२६-२७. • चतुर्मोनरबहोतमन्नोई विरमिमर्शने परमन्त्रयोः • पतुष्टिनिपेगेगानुरामयः तागनेः पदार्थः मौर्ययागे विकन्न । ११५२६, • चतुतिदोमेपु दर्शपूर्णमामयोः । माह ५।२।३. अनादिशामेरेवापिचारः। 1८1१1१-१.. पतराने चपन को गुरते । भा. १० • पकानां पारगान मेदेन योग मार- २११७८. सश्याविरचित शान् न समशेगावपारि गरिन्य. -- ·चरितव्यमतो १६८० चहविर्विकारः परितव्यमतो नित्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये' कपालविकारो वा विशयेऽर्थोपपत्तिभ्याम् ।४।। अय स्मातः कृत्यः विघौ । वाल. पृ. ४०, 'सौर्य घर निर्वपेत्' इति च हविर्विकारः कपाल. • घरुः अनवस्त्रावितान्तसम्मपकः जीवतण्डुलः विकारो वा इति विशये सशयै कपालविकारः स्यात् । विशदसिद्धः भोदनः इति याशिकाः । निघण्टुकाराः | अर्थोपपत्तिभ्याम् अर्थात् उपपत्तेश्च । प्रदेयत्वाभावेऽपि ' उपा स्याट्री चरः' इति पर्यायानुपदिशन्ति । हन्य- साल्या चरशब्दाथै सौर्यम्' इति तद्धितार्थस्य संभवात् । पाके चरुः पुमान्' इति च । वि. १०।१।१०, * चर: स्याल्या अपितस्य प्रदेयहविष्ट्वेन यागकल्पनाया अपि ओदनत्वात् उदकगतोष्मणा पक्तन्यः । १०।११. उपपत्तेश्च । तस्मात् चरुः कपालविकारः चरुशब्दार्यश्च • चक. ( ओदनस्य पाकोपयुक्त पात्रम्, स्साली) स्थाली । इति पूर्वपक्षः । मन्मयः । भा. १०१।१०।४१. गुणमुख्यविशेषाच्च । ४१ ॥ चहविर्विकारः स्यादिज्यासंयोगात् । १०॥ 'सौर्य चकै निर्वपेत् ' इति चरशब्देन प्रदेयार्थत्वेन ११०३६॥ विधौ चोदकपात: मुख्यः पुरोडाझो बाध्येत । श्रपणार्यवेग सौर्य चक निपेद् ब्रह्मवर्चसकामः' इति चयः | विषौ तु पुरोडाशस्य गुणभूतानि कपालानि बाध्येरन् । अतः । स किं कपारविकारो इविविकारो वा हविविकार- प्रसने गुणो बाधनीयः न मुख्यम् इति गुणमुख्ययोर्विशेषस्य येऽपि किं स्यालीविकारः ओदनविकारो वा इति विचारे सत्वात् चरशन्देन स्थाली अपणायवेन विधीयते इति सिद्धान्तमाह । चरुः इविविकारः स्यात् , न कपालविकारः। युक्तम् । तस्मात् चरशब्दार्थः स्थाठी कपालविकारः इति ज्यागयोगात् सौर्यम् इति तद्धितेन चरोरिज्याऽर्थत्वं । पूर्वपशः । गम्यते तस्मात् चर: इविः। तच्छुतो चान्यहविष्ट्वात् । ४२ ॥ प्रसिद्धमहणत्याच । ३७ ॥ तच्छुतो तस्य चरुशब्दस्य भुतौ भवणेऽपि अन्प- 'गो पर निपेत् । इति नमान्दा स्थालीवाचकः स्यैव ट्रन्यस्य क चिव हविष्ट्यं दृश्यते । यथा 'प्राजापत्यं चरु निर्वपेत् शतकृष्णलम्' इति विधाय चत्वारि- आ च हिमरत. आकुमारीम्यः प्रयुज्यमानो दृष्टः । तस्मात् चरः स्थाली इति यः पशः । श्रुतेऽपि कृष्णानामेय हविश्वं प्रसिद्धम् । एव प्रकृतेऽपि ‘सौर्य चरु निर्वपेत्' इत्यत्रापि चरः साली स्यात् गौ चर निर्वपेत् ' इति चर ओदनः स्यात्, न | साठी , सा च कपालविकारः । स्यात्यां च शतं हविः स्यात् । तस्मात् चकशब्दार्य: स्थाली । अदनीयेन अनुं योग्येन संयोग । अदनीयेन द्रव्येण देवतायागमाचरन्ति शिष्टाः । स्था. लिङ्गदर्शनाच । ४३।। च नातं योग्या । धाशम्दा स्थाटीपथग्यावृत्त्यर्थः । तस्मात् र म | कामः' इति वाक्यै चरुशब्दार्थः खाटी तथा प्रियानवः 'मास् च निर्वपेत् पृश्नीना दुग्धे प्रेयश प्राम. औदनःश्री सिद्धान्त. नयर्थयात् । ३९॥ हविः प्रति अन्यश्वका अन्यत् हविः, तन्च चरी नाम हो च निर्वपत् । इति चरशन्दा न ओदन- यस चई निर्वपेत्' इत्यत्रापि स्यात् । तस्मात् स्थाल्यो निष्पादित. म्यात् । इदं लिङ्गं विरल्याचे दृश्यते । याचक. 1 साप प्रसिदः । अन्यथा उपपैवं तस्य चावार्थः स्याटी । सा च कपालभिारः । स्मन् । न च एकम्य पदस्य दावों युक्षी महीनुम् । क्या च दपवमानात चहा साठी एय । शी पूर्वः नो पा प्रयुक्त्यात् । ४४ ॥ चई निर्वपेत्' इयत्र चर: मोदन एप स्यात् , "। पाशन्दा पूर्वपक्षम्यापर्यः । चमचम्दप स्यात् प्रसिद्ध प्रहः यस्य तादृशत्वात् । स्याल्पा चरशन्दः प्लान्यस्यति । इत्युक्तम् । अत्र चक्शन्दे मोदनो पाऽदनीयसंयोग । ३८ ॥

·घमसांश्चमसायर्यवः चमसेषु तावत् जुहुयुः । के. इति तस्यैव अपेक्षितप्रविपत्तिविशेषस्य पत्यासत्तेर्भक्ष्यस्वं | स्वम् इति तु ब्रुवन् अध्वर्योः चमसेन होमं दर्शयति । गम्यते । वा. ३१५७१२२. तस्मात् नमसाध्वयुभ्योऽन्यस्यैव अभ्यर्योः चमराहोमा चमसांश्वमसाध्वर्यवः समाख्यानात् । ३७ कर्म इति गम्यते । चकार: हैन्वन्तरपरो मित्रकमः २२१४६।। अन्यदर्शनात् इत्यस्यानन्तर योग्यः । 'चमताध्वर्युभ्यो. ज्योतिष्टोमे थे चमसाध्वर्यको भवन्ति, ते किं चमसान् ऽन्यस्य चमसे होमकारित्वदर्शनात् ' इति सुधा । जुहुयुः अध्वर्युरेव का चमसान् जुहुयात् इति चमसा- अशक्ती ते प्रतीयेरन् । ४९ ॥ पर्युकर्मशानार्थ विचारे पूर्वपक्षसूत्रमिदम् । चमसात् ज्योतिप्रोमे चमसहोमः अध्वर्योरेव कर्म न समसाप. सोमरमसान् चमसाध्वयो जुहुयुः, समाख्यानात चमसा- ध्यर्यवः इति नामधेयात् यौगिकात् । यदि तेया सोमणाम् इति सिद्धान्ते उक्त ननु तर्हि चमसाध्वर्गवः इति सहितचयसहोमरूपं कर्म न स्यात् चमसाध्वर्युसमाख्या कथं समाख्यानं प्रवर्तते इति शड्कापामुच्यते । अशक्तो तेषा व्यर्या स्यात् । तस्मात् ते शुहुयुः। अन्यत्र कर्मणि न्यापृतत्वात् अध्वयों: चमसदोमयक्रमावे ते चमसाध्वयंवः चमसहोमे कर्तृता प्रदीयेत् । तदा अन्न सुधा-चमसाध्वर्युसमाख्यानात् सर्वेषु नमस- कार्येषु चमसाध्वर्युविनियोगमतीतेः चमसान्, इति द्विवी- योकस्य च कर्मत्वस्य व्यापारमात्रवाचकत्वेन उपपत्तेः • चमसान् भक्षिवान् आप्यायितान दक्षिणस्या. चमसान् चमसाध्वर्ययो 'ग्यापारयेयुः' इति क्रियाध्याहारेण नसोऽवलम्बे सादयन्ति ज्योतिष्टोमे । मा. ३।५।६।२०. सूनार्थः इति । • चमसः महैश्च ये सोमा सुगपद् हूयन्ते, नेषु 'उपपया अध्वर्युी तन्यायस्यात् । ४७ ॥ यज सोमानाम् ' इति मन्त्रः। केवलाइफरणकदोमे तु सिद्धान्तयति । वाशब्देन पूर्वपक्षं निरस्यति । चमसान् उपयशा यज सोमस्य ' इति मन्त्रः । संकर्ष, राश अध्वर्युरेव जुहुपार , न चमसावर्षवः । तस्यायत्वात् । १२. चमः पूर्वस्मिन वषट्कारे इन्द्रा इष्टः । पुन- स:न्यायः यस्मिन् तत् होमकर्म तल्यायम् , तस्य भावः रम्युनीय मित्रावरुणाचा देयता इटाः । शेपास्तत्र इन्द्रस्य तन्याय तस्मात् । न्यायश्च 'माधवपदार्थम् अध्वर्युः | मित्रावरुणादीना च । भा. ३।२।१२।३०.० घमसानाम् कुर्यात् भाप्वर्यवश्व होमः' इति भाष्योक्तः। 'सामान्य- ऐन्द्रशमसा प्रकृतिः। अनेन्द्राश्चमसा: चोदकेन सधर्मकाः। समाख्यासापेक्षविशेषसमाख्या सामान्यसमाख्या न पायते' । वि. ३।२।१६, * चमसानामैन्द्रत्वात् होतुर्वषटकारे इति न्यायो वा पार्तिककारोक्तः । न्यायः अवाश्यत्यम् । प्रथममिन्द्रो हुत: । अनन्तर चमसस्थिते हुतरोपे पुनः इति च सुधा । नीयते प्राप्यते इति न्यायः कर्मणि सोमान्तरमायुनीय देवतान्तरेभ्यो दोषका अनुयपटकारे धम् । तथा च न्यायशब्दोऽत्र कर्मपरः । सन्यायत्वात् जुडति । ३।२।१२. . चममाना महाणा च रामि- अध्वर्युकर्मत्वात् होमस्य ' इति तु कुतूहले म्याख्यातम् । पर्यायेषु समुच्चय एव । संकर्ष. ३४३५१६. * चमसेपु चमसे धान्यदर्शनात् । ४८॥ ग्रहेषु च सोमस्य शेषो भवति ' सोमस्याग्ने वाहि इत्य- सिद्धान्ते होनन्तरप्रतिपादनार्थे सूत्रमिदम् । चमसे च नुवपकरोति' इति चोदना । के. • चमरोष तायत चमसापर्यो: अन्यत्स दर्शनात् न चमसापर्युः चम, यद्यपि बामगगत प्रत्योपदेशो ( मञ्चविषयः) नोप. शुमाए चमसाश्चमसाथ्र्यवे प्रयच्छति, तान् स लभ्यते , पापि प्रैपगतया (बेतु होनुश्चम) षपटक दरति ' इति वचन होमोत्तर चर्स चमचा- समारपया भनुमायने । होतृसमस विशिर हल्य स्वर्यवे प्रयच्छति इति गम्यते । 'यो या अम्मयों. स्वं नषनप्रेपर्ण न कश्चित् उत्पद्यते यदि ते क्षेत्रादयः वेद खवानेव माति, चमोऽस्य स्तम्' इयुतम् । न | यो न यमन्ति .....मात् चमित क्षेत्रादिमिः । तादिस्य चमधः सम् । यजमानस्य दिस.। चमोऽस्य घा. ३१/१२२. मी. को. २२० .

·धिकरणेन प्रमितव्यम् । चमसाधिकरणं १६७५ चमसाधिकरणे व्यवस्था वाऽर्थस्य श्रुविसंयोगात्, तस्य शब्द- विवक्षावत् महत्ववियश्क्षायां वाक्यमेदो भविष्यतीति पूर्वा प्रमाणस्यात् । १७॥ माध्यम्-- व्यवतिष्ठेत वा ग्रहेष्वेव संमार्गः, न शा- संमार्गः चमसेष्वपि स्यात् इति पासे , अभि- चमसेष्वपि प्रसज्येतेति । कुतः १ अर्षस्य श्रुतिसंयोगात्। धीयते नहि महविवक्षायां वाक्यभेदः प्रसज्यते । श्रूयमाणो हि ग्रहो नोत्सप्टन्यः । उत्सृज्यमाने श्रुतिरेव यागैकत्वेऽप्यपूर्वाणि भिद्यन्तेऽभ्यासभेदतः ॥ बाध्यते अहमिति । प्रमत्तगीतं तत्रमवतामित्यवगम्यते । तस्मात् समाों न चमसेषु कर्तव्यः । न चैतन्याय्यम् । तस्मात् प्रहशन्देन ग्रहं सदायित्वा सोम- सूनार्यस्तु-- गुणानां संमार्गादीनाम् तस्य संमार्गसंयन्धो विधीयते । न च अविदधत् संमार्ग ययवस्था नमसादिसाधारण्यं स्यात् , तेषां संस्कारत्वेन शक्रोति तसंभन्धं विधातुम् । अतो विदधात्येष शब्दः | अपूर्वसाधननिवेशित्वेन चमसानामपि तत्साधनवा. समार्गम् । न च श्रुतिर्माधिम्यते । कुतः १ सेमार्टीति विशेषात् इति । समृजिगतं पुरुषप्रयानं अत्या शक्नोति विधातुम् । न र थि- 'चमसादि च संमृज्यानो वा, तस्यास्ति कश्चिद्विशेषः, उत्पाद्यमाने या संमजौ, परेण या संबध्यमार्जनम् । एकत्यवद् महत्वस्याप्यनादरणसंभवात् ॥, माने इति । तेन न ग्रहसंबन्पेऽपि श्रुतियाधिता भवति । । अाघोऽबादरे हेतुर्वाक्यमेदस्तु नैव हि । चमसादौ न अतो प्रदेष्वेव मेमार्गो व्यवस्थातुमर्हतीति । ननु अपूर्व- स्मार्गः श्रुत्या तदिषयार्पणात् ॥ संयोगाविशेषात् प्रकरणाविशेपाच चमसेष्वपि प्रसज्यते , भाट्ट-एकत्यवार महत्वस्याप्यविवक्षा लिङ्गादेय संमा न ग्रहेष्वेव अस्य विधानमित्युक्तम् । अनोच्यते। गेस्य सोमावसेकनिहरणपयोजनस्वावगमेन सोमपात्रमात्रस्य प्रकरणवद्भिः एकवाक्यतां कृत्वा शक्नोति तत्र विधातुम् , | संस्कार्ययावगतः, उभयोरपि ग्रहनमसयोरेकग्योतिष्टोमा. नाकृत्वा एकवाक्यताम् । सा व प्रकरणादनमीयते । इयं पूर्वसाघनत्वेन यवेष्मिय (यहेष्विव) नमसेप्यपि संमार्गा- पुनर्गदशब्देन सह प्रत्यक्षा । तस्मान्न प्रकरणे विधानम् । पतेश्च । इति प्राप्ते, महत्त्वविचक्षायां यास्यमेदाधभावात महकन्यमन्धे पुनः उराज्य स्वा न शक्नोति विधातुम् | त्यषि ज्योतिटोमैक्ये तत्तदम्यासापूर्वाणां भेदात् 'परछा तस्माद्वैषम्य ग्रहैकत्यविधानेन । यदुक्तम् , 'यथा स्पारानि | भैरावरुणं श्रीयाति' इतिवत् प्रहजन्यापूर्वसाधनत्वस्यैव संमृज्यन्तामिति लक्षणा, बदविहापीति' परिहतमेतत् । लक्षणोपपत्ते चमसेपु संमार्गः । 'लोके कर्म अर्यरक्षणम् , शब्दरक्षणं पुनवेदे' इति । मण्डन- 'चमसानो न संमार्गः।" या-- यथास्थूलं तावदुत्तरम् । महासंरन्धे सति शंकर- 'चमसेषु न संमृनिः ।' सेमार्गविधानाभावात् अवश्यम्भावित्वाच संबन्ध्यन्तरस्य न • चमसाधिकरणे महेष्वेव मार्गों न चमसेषु केवलसमाविघानम् । अय। प्रहशन्देन यदपूर्व लक्षितम्, । इत्युक्त, तःप्रसङ्गात् सप्तदशारलिता घोडशिपात्रे निविशते तत्प्रयुक्तव्यात् अवस्था । ननु 'अपूर्वसंयोगाविशेषात् पे था इति चिन्तापाम आनर्पक्यातदनेषु इत्यनेन यूप- इत्येकाभिप्रायम् । सस्यपि तु कर्म करपे तदपूर्वामेदे च निवेशेऽमिहिते अभिक्रमणोपवीताधिकरणाम्या च मजा- महरममाभ्यासानाम् भयुगपत्कालत्वात् खरूपसाहित्य- वतारविशेषे अभिहिते धारणाधिकरणापोदितम्य अशावता- मेकरिमन फर्मणि अपूर्व वा न ऐमवति इत्याश्यं रस्य अनुशाक्याधिकरणेन उगीवनात् वाक्यविरोधे क्रमस्य प्रत्ययासम् भवान्तरापूर्वभेदेन मवितन्यम् । विनाऽपि / परिहते मुष्टिकरणादैरपि अधिरोधिना क्रमेण विनियोगमा. चाम्यासेन यागस्वरूपसिद्धरदृष्टाय: एताभ्यास: । ततश्च शक्य आनन्तर्यरूपप्रमस्य मानन्तर्याधिकरणेन मनिनिः महान्दोग्या पिवम शासनावान्तरपूर्वातिकमकारणाभागत् योनायोक्सा चमसाधिकरणारयागतविचारेण धमाप्त: परस्यासिनिः । अपघातादिवदेव 'परतु सह चेष्टया' बुद्धिस्सचमसाधिकरणमसन अस्य (चतुर्धाकरणाधि. (३।१।१०) इत्येषोऽयों योनयितन्यः । न चैकन्य- | करणस्य ) संगतिः। सु. १. १०७२. • पमसाधि. , ·- चाशब्दयाच्येनौदनेन १६८४ चरुशब्दवाच्येनौदनेन प्रयुञ्जते । एवं चरः खाली वयापि सौर्य च निर्वपेत्' न, व्यर्थत्वात् । ३९॥ इत्यादी अनवस्रावितान्तरूपमपके जीवतण्डुले विश्वदसिदे भाष्यम्- न ओदनस्य वाचकश्वरशब्दः । कुतः ? भोदने चान्दो डेयः । बि. २०११।१०. द्वयर्थः एवं स भवेत् । स्याल्यां हि स प्रसिद्धः समधि- परुशब्दवाच्येनीदनेन सौर्ययागे प्राकृत- गतः । तस्मादोदने लक्षणाशब्दः तसंयोगादित्येयं मन्त. हविषो बाघः ॥ ग्यम् । अन्यायो हि एवंजातीयकेषु अनेकार्थभावः । परुई विर्विकारः स्यादिज्यासंयोगात् । १०१११ | तस्मात् साल्या इविविक्रियते इति । यदुक्तम् , १०॥३६॥ अदनीयेन शिष्टा देवतायागमाचरन्वीति भुवमेपां स्मृति- भाष्यम्-- चरुः यो । 'सौर्य चकै निर्वपेद् रिति । उच्यते । अनुमानमेतत् प्रत्यक्षेण वचनेन ब्रह्मार्चसकामः' इति । सौर्यः आग्नेयविकारः इत्येतत् | बाध्यते । वचनादवगम्यते स्थाल्या यागः कर्तव्य इति । सपधिगतम् । ऐकार्याद्वा नियम्येत पूर्ववत्वाद्विकारो हि' कथम् । तस्या हि चाशब्दः प्रसिद्धः । नासो आचारा- इति । तपोऽर्थः सायिकः किं चरः कपालविकारः, | नुरोधेन लक्षणाशब्दः कल्पनीयः । करप्यमाने वा आचा- हविर्विकार इति । यदा हविर्विकारः तदा कि स्याल्या | रेण शन्दो बाध्येत । न चैतत् न्याय्यम् । शब्दानुरोधेन हवितिक्रियते , उत ओदनेनेति । किं तावत् प्राप्तम् १ | हि म्यामोहादाचार इति कल्पयितुं न्याय्यम् । यया इविविकारः स्यादिति । कुतः ! इज्यासयोगात् । तद्धि. 'शूलैश्च मासरेण चावभूयमभ्यवयन्ति ' इति ' प्राजा- तार्यों विधीयते चरोः, सौर्य चळं निर्वदिति । पत्यं च निर्वपेच्छतकृष्णलमायुष्कामः' इति च । एयमिण्यार्यश्वरः । तस्माद्धविविकार इति । कपालविकारोया, विशयेऽर्थोपपत्तिभ्याम् ॥४०॥ टुप्- (सिद्धान्तमाह-) चशब्दस्य उभयत्र प्रयोगः (अस्ति लोके स्थास्यामोदने च ) न च प्रयोग- भाष्यम्- हविर्विकारपक्षो न सिध्यति । स्थाल्या मात्रेण शब्दार्यों भवति । कथं सलु नियमः । उच्यते । विकारे स्मृतिहेतुः आचारात् अतिराशकयते । भोदनेन प्रयोगतोऽशानात् स्मृतेः (एव) नियमः । ओदने च विकारे स्थालीसंयोगद लक्षणाचन्द आशडक्यः । अस्ति चरूशन्दस्मरणम्, न स्याल्याम् । ( वस्मात् श्रोदनेन चान्या गतिः कपालविकारी भवेदिति । तस्मात् वा. पुणेदारस्य माधः)। शन्देन पy म्यावर्य कपालविकारभरिति ब्रूमः। कपाल. प्रसिद्धमहणत्याच्च । ३७ ॥ विकारोऽपि अर्थः सूर्यस्य । तेन सौर्य इति शक्यते भाष्यम्- एवं सिते विशेष: उम्पो हविरिकारः। म्यपदेष्टुम् । उपपत्ति श्वास्ति । शक्यते स्याल्यां अप- प्रसिद्धग्रहणत्याच पाल्या इविविकारः क्रियते । प्रसिद्धस्य | यिनम् । तस्मादविर्विकारपक्षे संशये कपालविकारः ग्रहण न्याय्यम् । प्रसिद्ध भाभयणीयः। आ दिमवतः आ च कुमारीम्पः प्रयुज्यमानो दृष्टः । गुणमुख्यविशेपाच । ४१ ॥ उस्मात् स्थाच्या हवििित्रयते इति । भाष्यम्-- अस्ति च गुणमुख्ययोविशेषः । गुणो ओदनो पाऽदनीयसंयोगान् । ३८ ॥ बाधितन्यो न्याय्यः, न मुग्न्यः । तदुक्तम्, अनगुण- भाप्यम्- मोदनेऽपि नागदा प्रयुज्यते । ती विरोधे च तादोरिति । दन पेष न्यायम्, न सास्याः । पुतः । अदनीय- तच्छुतो पान्यहविष्ट्यात् । ४२ ॥ प्रयोगत् । भदनी येन & पेग देयतायागमाचरन्ति भाष्यम् - नरभुती च अन्यदविदेशयति । प्राज. शि:, नानदनीयेन । वरमा वामाचारावेगा स्मृति- पत्यं पत्र पर निर्यपेन्माणलमायुकामः' इति । शत- रनुसीयो । रमतेः भुनिः । तन्नाशेदनेन विविधिपते | पुणगान हविः । चरेगा परन्धी । ' चलरिचारि पृथगन्ययी' इति मगना इविट्यम् । स्थाल्यो चस्पन्दः ।

·। घमसामयवः १६७७ चमसाध्वर्युदशत्यन्यायः वि--'नमसैश्वमशापर्यु होत्यपर्युरेव या !, संशा. मन्यतमा भवेयुः, न तेभ्योऽन्ये इति उत्समें पूर्वपछे विशेषादायोऽस्तु, भैवमध्यपुंसंशया || विशेषस्यानपे- प्राप्त विद्वान्तसूनमिदम् । चकारः 'मिनाः स्युः' इति सत्यात् तेनान्यस्या अपेक्षणात् । मम हमाच्छतेस्त- साध्यस अनुकणार्थःचमापर्ययः ऋविम्यो भिना: दानो परोऽदिया" स्युः । कुतः ! तैयंपदेशात् , मध्यत कारिमिः होश भा-चमसे विशेषसमारपया चमसापर्युरूपया व्यपदेशात्, 'मध्यतःकारिणा चमसापना, होगाणा तेषामेव होमादौ फर्तृत्वम्, समासान्तर्गताध्वर्युपदस्य | चमसाधर्यवः' इति । किन्च वरणाख्याधुत्पत्तिमैदस्य रूदया गुदापर्यपदरदेव वरणादिनिमित्तल्याविशेषात् । । कर्तृभेदहेनुत्वेन पूर्वाधिकरणोक्तस्य अनुकर्षगार्थोऽपि सने इयोस्तु विशेषः, यत् तस्य सर्वकार्येषु विनियोगः, एतेषां चकारः । तया च 'चमसापर्यन् वृणीते । इति तु बमसेप्येव इति । यदि तु तत्तद्धरणानों मैदादनेक- उन्पचिवाक्ये एव चमसाध्यंगा मेदेन उक्तैरपि ते शक्तिकरने गौरयमाशकेत, तनोऽस्तु एषु अध्ययुगम्दप ऋत्विग्म्यो भिन्नाः । के. गोगलम् । न च विनिगमनाविरहः, चमसापर्यवरण. चमहाप्चर्यर: दशरल्याकाः कन्याः चममानां वापये रूठिकल्पने चमसाध्वर्युपदत्यैन तलपनाऽऽपत्तेः, दशावाद । वि. ३१०१०. चमसाध्वर्ययः यहपः एप । अपर्युपदस ततो मिनस्य शक्यन्तरतरूपनाऽश्याम एो दो या अनियमो का { भा. ३१७११९२६, मामात् । गतो रापात प्रचुरप्रयोगाच अध्ययुंपदस्पैय चममाध्ययवः यजमानेन तुल्यकत्सा था. ३७१९८१ परिदायों एव शतिः, इतरेण तु गोणी । तथापि तु ३८. . चमसाध्वयंः यद्यपि यजमानेन प्रियन्ते , ग्रहादी तस्यापि होमादिकर्तृत्वात होमकर्तृत्वसादृश्यमाण तथापि ऋत्विगायाकरत्वेन प्रियमाणत्वात् भवत्येय सदी. एतेषु गोगत्यौपपत्तेः सामान्यसमाख्यां बाधित्वा चमसेषु } पवन्यपदेशः 'मपत.फारिणी चमसापर्पयः, होनागा एतेषामेय होमादिफ्ते॒त्यम् । इति प्राप्ते, गोगत्वस्य | चमसापर्ययः । इति । फो. आवश्यक चमसचिोमादिकर्तुत्येनापि गोगत्वोपपची गोपनीयसामान्यसमास्यााचे प्रमाणाभावात् चमसेवाणि घमसाध्ययुदशत्यन्यायः॥ भवरेव होमादिकर्ता । तस्यान्यत्र पाहतावे तु गौ- दशत्यं लिङ्गदर्शनात् । ३१७१२।२७ ।। समायया नपसापर्ययः । तेयामप्यमिदे इतरमन्यः' माप्यम्-- ज्योतिष्टोमे सन्ति चमतापर्ययः । ते च इत्मे निमत्यासादयः। बहर युगम् । यिन्तो पदय इति संदेरे प्रयः, महु- मण्डन- अवर्षोधमणाहुतिः। वचनसामर्थ्यात् । इति प्राप्त , अम । दण्च लिगद- शेयर-- चारोऽपर्युरायो ।' भात । ते दश भवेयु. तथाहि लिन ज्योतियोमविशारे • पमसाध्ययः इति समास्या यमसेतु ममत् । दउरेय अपहे 'इस समसारको दस एकैफ समस प्रति प्रतिपादपी।पा.२२।४.. समपर्यवः | मुफ्रान्ति । एतसात् कारणान् श्यपेयो मपति पति मारियोन्ये सात 'मभ्यत.कारिणां चमगाव: मुगन् । नमसापन दयति । यदि यो भाषा, रोन पणापरः । इति परा मेदायगमात् । एदर्शनं नोरो । समसात् मानतीय पा रोगा। पि. ३१... गमगाय: दा चित् मारो. पदिन दश न भवेयुः, नोसर एलायनम् । मगर परित येनाको सत्ता पमपुः । मा. ॥२२॥ मरन्ति दय । दश मेव सामिनः । सम्मान प्रयोगन. मागान् हाम्रा आदीयो । तर योगदपमाना समसामसेव्यपदेशात् । ११०२५|| मारा: संग्मा मनपरि दश भोयुः मोनोने या 'गुन । -पानिपो' का निपार (101 पर; पिरलोड मोटापरे Ut) Mणे ये मंदिर ' ·१६८६ - चावको चरंशब्दवाच्येनौदनेन संवन्धसामान्ये वदितानीकारे प्रमाणाभावाच्च कृष्णलवत् मण्डन- सौय हविः स्याधरोदनस्तु ।' १२. साली हविश्वेनैव विधीयते । अतश्च प्राकृतस्य हविष शंकर-- 'सोय चरिदौदनः।' १२, एव वा साधः । ओदनवाचित्वे तु तस्य हविष्ट्वेनैव * चरुसंज्ञकः पाकः स्याल्यां निर्वय॑ते , न कटाहे योग्यत्वात् पुरोडाशस्य बाधः । तत्रापि चरशब्दस्य न कपाले भा. १०११११११४८. याशिवप्रसिद्धया अनवस्रावितान्तरूप्मपरतण्डुलप्रकृतिको धर्मतन्तौ महिषी हन्तीति न्यायः । सहमीह दनवाचित्वस्य तृतीये स्थापितत्वातस्य च स्थाठीमन्तरेण निमित्त निमित्तं च फलम् । तया च चर्मतन्त्वर्थमित्यर्थः । एकस्मिन्नपि कपाले पाानुपपत्तेः कपालस्य तद्गताष्टवादे- अयं न्याय: 'योऽल्पस्य हेचोहु हातुमिच्छति । तय विषये प्रवर्तते इति । तथा चोक्तं रघुवंशे 'अल्पस्य श्वार्थलोपाद्वाध: । अत एव स्थास्याश्वपाकान्यथाऽनुप- | हेतोबहु हातुमिच्छन् विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वम्' पत्यैव अर्थमासत्वेन कपालस्थानापन्नत्वाभावात् न पाल- धर्मा मासादनप्रोक्षणादयस्ता कार्याः। एक नरो संयना । इति । साइली. ८९. भावात् तदाः प्रणीतास्तदर्माच न मयन्तीत्युक्तमेवा एवं भगवद्गीताटीकायाम् (४१८ ) उक्तः । तथाहि- कर्म- चलं गुणवृत्तम् इति न्यायः। अय नीलकण्ठीय- पेपणम्यापि पुरोडाशसिदपर्यवेन चरसिद्धः तयतिरेके. णीति । फर्मणि कर्माकर्मविकर्मात्मके देहेन्द्रियादिव्यापार गापि जायमानत्वात् चरो पेषणस्य बाधः। एवमुपधानादीना अविद्यया प्रत्यगात्मन्यारोपिते सति तम अकर्म कर्माभाव पालघर्माणामपि । वस्तुतस्तु 'कपारान्युपदधाति' इत्यत्र नौस्येन वीरतरी परने आरोपिते राति तन्वबुद्धया उन पाल्वम्य नाहित्यवदविवक्षितत्वात् , इविःपाकाधिकरणः चलनाभावमिर यः पश्येत् , तथा चलं गुणवृत्तमिति त्वस्य च स्याल्यामपि सत्वात् , हवि:पाकसाघनीभूतगाई. न्यायेन त्रिगुणात्मकेषु इन्यायुक्तम् । विस्तरस्तु तनैवेति । पत्यादेरिय उपधानस्यापि याज्ञिकाचारसिद्धस्य प्राप्ति- साहस्री. ९१३. रविरुद्धा। अत एर तपन क्पाल विशेषत्वस्यापि नीहि. • चलति इति प्रत्ययः कथम् १ उच्यते। देशान्तरे त्यादिवदेव विधा । एषम् 'पापाण्यासादयति' इत्यादा- संप्रतिपत्तिदर्शनात् । तदेशान्तर गच्छदाग उच्च चल्ती• वपि पानन्यस्याविवचितत्वात् सत्यापनताऽऽश्रयत्वस्यैव त्युच्यते । तत्र गन्ताऽपि प्रत्यक्षो देशान्तरमपि , तेन गत विवक्षिन न स्यात्यामपि तदर्मप्राप्तिरविरुद्धा। अतच इति चोच्यते, आगत इति चोच्यते । भा. वाशश१२. चरी एता पन्तो धर्माः स्यालीसादनम् , मोक्षणम् । • पलविगच्छत्योः एकार्थत्वेऽपि सकर्मकाकर्मकावे । आदेवयजं वह ' इति भागारनिरहणम्, 'ध्रुवाऽसि' पूरेन म्हात्यधिभयणम् , तस्या रौकिकजलं तप्त पन्या प्रतिबन्धिका शाब्दसामग्य च प्रतिबध्या । पृ. ६३, मणि. पृ. ५४. • चाक्षुषादिसामग्री मानसे आने 'पम'. स्व' इत्यूहेन तण्डुरप्रक्षेप, पर्यमिकरणम् 'अग्ने हम्प रप इनि वैर., 'आप्पायताम्' इत्यभिधार- मशस्तम् । पृ. ३०. • घालुपस्वमानसत्वयोविरोधेन वन्यो मानसत्य. 'मृत इत्युदासनम्, • चाण्डालादिसर्शनाश्या प्रतिष्ठादिजन्या पापाण- इति पुनरमिधारणमिन्यादयः प्रयेतन्याः । पाप्यास्त्र | लिठा पूजाहेतु: आधेयशक्ति: आवश्यकी । मणि.z.rr. प्रणीता , पेपणम् ,ग्याल्या उपरि अनारस्यापनम् , कपाल . घाण्यालयाजनम् अनाचारः विश्वामियम्य । पा. योगमर, संयापा, सेयरनम् , सिन्डीकरणम् , प्रयनम् , २।।३।०पृ. २०३. पपरम्, विपनारमन्माधारोपः, आप्यनिनयनम्, • चातकयोः पिपासासाला पावृद्धिव रयते । यदनपणम् , माम युदार, पुदरणे तस्य माती (वस्नुतस्तु प्रावृषि भूयमाणस्तस्य विशिष्टः शन्दः प्रिय- मापिला, 'यत्र आमा' इन्यपसात् प्रत्ययन 55एपनाय इनि यम्नुस्यियीः। पुंचातकम्य च य मन्दः । निया: । अत्र सयंत्राने युस्याऽनुसंधेयः । मदेव दि चातकानो ऋाकाल, 1 फे.) सोम. - 'आईः प्रधनुः ·चमसाध्वर्युवहुत्वन्यायः चरन्ति धमसाध्वर्युषहुत्वन्यायः ॥ चमसमर्पणामुत्पाद्यत्वात् उत्पत्ती श्रूयमागे बहुत्वम् उत्पत्ती तु बहुश्रुतेः ।।७।११।२६ ।। उपादेयगतत्वात् विवक्षितम् इति । ५।११, भाष्यम्--तेष्वेव ( चमसाध्वर्युष्वेव ) संदेहः किम मसादौ दशापविने, समाों नास्ति प्रमाणा- निपमः एको द्वौ बहवो का, उत बहवः एवेति । अनि- भावात् । महेष्वेव हि संमार्गो विहित । वि. ३१११८, यमः इति प्राप्ते , उच्यते बहवः इति । कुत. ! उत्पत्तो • चमसेदादिमक्षाः सत्रैष्वपि सन्त्येव , तेषा पति- बहुश्रुतेः । चमसाध्वर्यवः' इति रपाभुत्पत्ती महु- पत्तिरूपत्वात् । १०।२।९. अतिभवति । तस्मात् बहब इति । • चमसिनः होतृवझादय. । वि. ३।५।९, . चम• षा-- उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः । (भाष्यस्य स्पष्टत्वाद । सिपु समाख्या मधहेतुः । ३।५।१२, " चमसित्व न भवणे कारणम् सूतपाठमानं कृतम्। प्रावस्तुतोऽपि ( हारियोजने ) भक्षण- सोम-प्रासङ्गिकी संगतिः। सूत्रार्थस्तु 'चमसा- सत्वात् । ३।५।९. • चमसिसमास्या यषटकार व भक्षकारणम् । मा. ३२५४१०१३९. चन् वृणीते' इति उत्पत्ती बहुलश्रुतेः बह्य एवं चम्पकपटन्यायः । यथा दूरीकृतेवपि पटनिष्ठ- पमसाधर्यव. इति । चम्पकपुष्पेषु पटे उपलम्यमानो गन्धो निराश्रयगुणावस्था- वि-- तान् पूणीतेति बहुता नाति वाऽस्ति, योगात् खानयं द्र में कलयति , तथा प्रकृवेऽपि । ग्रहक्यवत् । नेति चे, मात्र वैषम्यादुन्पची बहुताश्रुते ॥' साहस्री. २८६. भाट्ट- ते चमसाप्वयंबो वरणवाक्ये बहुलश्रुते • चयने 'औदुम्बरमुलूखलं सापधस्य पूरयित्वा. हवः । यद्यपि तत्रोद्देश्यविशेषणत्वात् बहुत्याविवशा, वहन्ति । अथैतदुपदधाति । अत्र अदृष्टमानार्थत्वात तथापि स्वाध्यायोऽध्येतम्या । इतिवत् संस्कारविभ्य- अकृदेवावधात. वि. १११११६. ५ चयने लोकपृणामाः न्यथाऽनुपपमा विनियोगकसनदशाया तद्विवक्षोपपचिः। मन्त्रस्यावृत्तिः, मन्नार्यस्य मानावात् । भा. ११।४।१२। अनयैव दिशा " पुरोहितं वृणीते ' ' अध्वर्यु द्वीते' ४२. चयने श्रूयते 'पशायशीय पुच्छे गापति ' इति । इत्यादावपि एकत्वविवक्षा द्रश्न्या । वस्तुतस्तु तमतान वा यथाग्नावमेव गिरापयुक्त प्रयोक्तम्पम् । यत्र हि विनियोगेऽपि चमसाधयक्षमयानुनयन्ति मध्वः | अमिष्टोमस्तोत्रसापनत्वेन यज्ञायशीय प्रयुज्यते , तत्र पुरो विमजते' इत्यादी यहुलेकल भुतेः तदिवशोपपत्ति । क्लतप्रकारेण इरापदेन निरापदं वाध्यते । तौर तस्य मण्डन- 'बहवस्ते बहुत्या ।' प्रकृती अदेशात् नान्यत्र प्राप्तिरिति । टुप्. १११११७॥ शंकर-- 'पद्धतेस्तेऽपि नाना ।' पमसापर्युवटुत्यन्यायेन उपदीयमानम्या •पयनविषयक सर्वम् भमिचपनशन्दे एन्यम् । वयोंः एकत्वं विवक्षितम् । शा. ५१ वर्णक ३. .(यस्योमावनी अनुगतौ ममिनिम्हीचेत् ') ० घरकशासु आधर्यर बहु, वाजमनयिशा पापा आहवनीयाबुद्देश्यस्वरूपस्य भागविशावरे अविवादोद्देश्य- असम् । पा ११३५८।२७ ४ २८६. गटमेण्यासाहित्ययोः पमसाष्पयुयत्यन्यायेन विव चरण धारा चिरणान्तर भारताऽन्वरम् । 'मी- शितबार नैकान्युपादनसामर्थ्य। सोम. ६, ग्रहणा नातिलिदानो च न सर्वमा । सरदात्यातनिर्माया • पमसापर्युपत्यन्यायस्वरूपम् "चममाभर गोमं च चरणे यह ॥'तिजारती पश्यात् ' प्रगीते इयर चपटानगो अनुमर पम्य मामिदवया (पा.१९६३ ) इति सूत्रभान्ये उक्त याद । फे. पमापदेशेन परममावधानानुसा चममापर परन्ति इति च प्ररोग बन्यो । भा. १९१२॥ नाम कमीपवर्षापा आददीव" इति। अनेक वास्येन / टर. .

·चई विर्विकारः १६८१ परु-अधिकरणं - -- . भोदनेऽ आ हिमक्त आ च कुमारीभ्यः प्रयुक्तावात् । विनियोगः पेषणस्य पौणस्य । वि. ३३११९. • चरों भनवसावितान्तरूमपो विशदसिद्ध औदनश्वरः । कृष्णलानाम् अवधातबाधः । भा. १०११-३ तसात् योदने चान्दः । इविविकारो न कपालविकारः। वर्णकं २, चरी कृष्णानाम् आमेयधर्मातिदेशः । नचान स्थाली चकशब्दार्थः । इति सिद्धान्तः । ८1१।१८६३५-३९, * वरौ कृष्णलानां युगपदुपहताना अपूर्वव्यपदेशाच्च । ४५ ॥ सर्वमशाणा माणा स्वस्वकाले भक्षणम्। २०१२।६।२०, 'पुरोडाशेन वै देवा अस्मिन् लोके आर्जुवन् , चरुणा • चरी घृतपके सौमारौद्रे शुद्धनीहिमिः प्राकृतयवाना अमुमिन् सेके' इति चरोः ओदनस्य अपूर्वत्वेन बाधः । १०१७॥१९६४-७१, चरो नैतादौ विहित- ग्यपदेशो मवति । पुरोडाशेन ऋद्धिर्भवति चरुणा तु | कृष्णा दिवीहिभि: प्राकृतयवयायः । १०१११९६४-७१, परलोकेऽपि ऋभिः इति परः श्रेष्ठः इत्युच्यते । पुरो-10 चरौ मौद्रे प्राकृतदिःस्तरणमन्ने हरितपदस्थाने हाशस्थाने यवः, स ओदन एव स्यात् न थाली । | रक्तपदोहः । ९।३।२।३, * चरी राजसूये नेते तस्मात् चर्नाम औदन एव इविविकारः इति सिद्धान्तः। चलं नसावपूतानाम् ' इत्यत्र नखेषु उसलमुसलधर्मः तथा प लिङ्गदर्शनम् । ४६ ॥ प्रोक्षणं भवति । ९४२२१२१४०, चरी वाजपेयगतसत. 'आदित्यः प्रायणीयश्वरः नेत्य उदयनीयः' इति । दशवराये मुशिलोपेन चतुःसंख्याऽनप्रहः । १RIRI विधाप अदितिमोदनेन' इत्युक्तम् । तथा च इदं लिङ्ग-६४-६७, चरौशवकृष्णले उपसरणाभिधारणयोधः । दर्शनम् च म ओदन एवेत्यत्र । तस्मात् गैर्यश्वरः १०२।२।३-१२, ० चरौ शतः चतुर्धाकरणा- मोदन एव हविर्षिकारः, न कपालविकारः, न चयः दीना नानुष्ठानम् । १०१२।७।२१, . चरी शत. स्थाली अप । इति सिद्धान्तः । के. पाकानुष्ठानम् उणीकरणात्मकम् । १०१२२२१-२, - घरूणां सर्वेषामेकः, पुरोटानामेकः इति चरी शरा• ब्रझमशा युगपत्परिहारः । १.१४ दावेव सशी युगपत् कर्तव्यो यत्र चरवः पुरोडादराव | १७, चरी शत. भक्षण चुन्छुपरकारेण कर्तव्यम् । पतिया रात्र च ममुन्य, इदमभुष्य इत्याविरीत्या | १०२१३-१६, • चरौ शत. सर्पमशाणा पुरुषा- देवतानिदेशः समुचिन्य कार्यः । संकर्प, १॥३॥२३. नरेन्योऽपनीय ब्रह्मणे परिहारः । १०।२।५।१८-१९, • चरो एतावन्तो धर्मा:- रसालीसादनम्, मोक्षणम्, चरी सौयें अवन्चलनयाधः । १.११९५७, आ देवयजे यह' इति अङ्गारनिदणम्, 'धुवाऽसि चरी सोय आमेयधर्मस्यैवातिदेशः । ८।९।१६१२७- (यूहन सात्यधिभरणम्, दम्या लौरिकं जलं तसं कृत्या ३१, . परी सौर्ये कपालोपधानमाधः। १०१।१६।५४, 'पर्माः स्थ' इत्यूहेन तदुत्पशेप:, पमिकरणम्, 'अमे चरी सो निर्यापमन्ये मर्यपदस्योः । १।३६९४१-८, हम सस' इति नै, 'आप्यायताम्' इति अभिधार- .भरोसो पेषगस्प बाधः । १४९-५०, गम, 'शुत उन् नाति' इति उनानम्, 'आधी .चरी सौ प्रयनहरणीकरणपोर्याधः।१०।१७५५, प्रधानुः इति पुनरमिषारणम् इत्यादयः प्रत्येतामाः । पाण्यानु-प्रणीता:, पेपणम् , स्याल्या उगी अगार. घरी सौय भसाहाराभ्यारोश्यामः । २०११८१५६, स्पाग्नम्, कपाल्योगजरा, पापः, संपचनम्, पिण्डी. • चरी सौ म्युदरणस्प बापः । १०।१।२०५८, करणम्, प्रधनम्, स्वारगम् , इविषि अनारममाद्या. चरो गौर सेतारनस्य पापः।१०।१५/५३, . चरी पे, आप्पातनपनम् , सदनकरणम् , मलावदार सौ सेपानस माघः । १.९१, • घरी और पुल सम्म मतो अवस्या, 'पक्ष आमान प्रापः । १.११४१५२, • नरी और परपसार प्रसनर मादरः । अत्र सरंत्र अथरोगापास्यामेर पाक-४८. पुरम अनुपमा १... नौ ! •परु-अधिकरणम् । या. ११. २२१. मी.ओ. २११ ·वरुशब्दवाच्येनौदनेन १६८५ चरंशब्दवाच्येनौदनेन . - लिङ्गदर्शनाच्च । ४३॥ इवि, चरणा अमुष्मिन् लोके इति गम्यते । तर चरुणा भाष्यम्--- एवं हि आह 'मारुतं च निर्वपेत् अमुस्मिन् इति अन्यवत् व्यपदेशो नावकल्पते । वस्ला- भीनां (श्वेतानां गां) दुग्धे श्रेयशवं ग्रामकामा दपि ओदनेन हविर्षिक्रियते इति । इति । मृन्मयो हि न प्रियङ्गुविकारः । तस्मात् तथा च लिङ्गदर्शनम् । ४६ ।। अन्यत् हविः । चकरप कपालविकारः इति । भाष्यम्-- एषं च कृत्वा लिङ्गदर्शनमपि उपपन्नं ओदनो वा प्रयुक्तत्वात् । ४४ ॥ भविष्यति । कथम् । ' आदित्यः प्रापणीयश्चक, भाष्यम्-हविर्विकार एवात्र चकः तद्धितर्सयोगा- आदित्य उदयनीयः' इति । तत्रैवन्यते । ' आज्य- दवगम्यते । सौर्यश्वरुः कर्तव्यः इति । यदि पुरोडाश स्यैव चरुममिपूर्य चतुर भाज्यमारान यजति । पया उत्सृज्येत , चरः उत्सष्टन्यः अगम्यमानो बाध्येत । सूर्यसेपद्धो हि चरः कर्तव्यः । तस्मिन् अशक्ये सौर्य- सवितार याति । अदितिमोदनेन' इति । चतुर्यु आज्य- स्वस्तिमिष्ट्वा अमीरोमो यजति । भीपोमाविष्ट्वा संबद्धः क्रियेत, न शक्ये । यदा च हविर्षिक्रियते तदा भागेषु विधिः । अदिते: आदित्य चारिति प्रसन्यादा- औदनेन । ओदने हि चकशब्दः प्रसिद्धः आ हिमवतः आ च कुमारीभ्यः । तत्र अदनीयसंयोगो युक्तो भविष्यति । बिक्रियते इति दर्शयति । तथा इदमपरं लिहं भवति वादः । तत्र चरुमोदनशब्देन ब्रुवन् ओदनेन हवि- यत्त , दर्यत्वमन्याय्यमिति । अन्याय्यमेव द्वयर्थ- यदि तण्डुलो विद्यते , आम तद्धविः स्यात् ' इति त्वम् । तत्र कृत एतत् स्यालीसंयोगेन ओदने भविष्य-तण्डुले हविःसन्दं ब्रुवन् ओदनेन हविविक्रियते इति चीति , न पुनरोदनसेयोगात् स्थाल्यो स्यात् । स्मरन्ति च दर्शयति । पाके चकन्दम् । अनवतावितान्तरूमापको विशदसिद्ध सोम- पूर्वत्र दृष्टार्थवसाय सेनिपातित्यवत् इह औदनभरिति । तदुक्तम् , 'न पक्तिनामत्वात् ' टदारा सूर्यसंबन्धनिहाय हविराधारतया कपालविकार- इति । आचाराश्च स्मृतिबलीयसी । तस्मादोदने चह. स्वमेव वक्तव्यमित्युत्थितः संगतिः । सूत्रार्थस्तु-- शब्दः । भोदनेन इविविक्रियते इति । तत्रापमप्यर्थः । देवताप्तबन्धावगतयागसंवन्यात् चरः विधिकारः इति । अदनीयेन यागो भविष्यतीति । भपिच सूर्यस्य अन्यत् वि-चौ चरी च: स्याली किंवाऽनम, लोकिको- दयं नैवास्ति , येन चकः संबध्येत । चोदकपातः पुरो. डाच इति चेत् , नैतदेवम् | कर्मचोदनायो हि निष्प- कितः । स्थाल्यस्यां अपणं योग्यं कराल-(सा इनि पाठः) भामा चोदको भवति । प्राक् चक्शन्दवचनान याति- विकृतित्वत: ॥, विद्वच्छृतिप्रसिदाऽनं देवतातदितो. चोदना । ट्रन्यदेवतासंबन्धो हि यज्यर्थः । तेन चोदना- तितः । योग्यावेन पदेयं तत् पुरोडाशहविर्यथा ॥' विपिरोपः चशम्दः न पुरोडाशविशेषणं भवति, भाट्ट- अन विश्यर्वश्ववालाधिकरणे (२३९ जघन्यत्वात् चोदकस्येति । वा, पृ. १२१-२२४) चस्यन्दस्योदनवाचित्यम्, यास्य- अपूर्वव्यपदेशात्र । ४५ ॥ वेषात , न तु लोकप्रसिद्धचा स्सालीवाचकवा, लोक- भाष्यम्-- इतश्च परपामः ओदनेन इविविक्रियते । प्रसिद्धलक्षिणिकावेनाप्युपपत्तेः इत्यस्यार्थस्य विचारितस्य इति । सः । अपूर्वन्यपदेशो भवति । एवं हि आह प्रयोजनं बाघोपयोगितया कथ्यते । खालीवाचिये दि 'पुरोहारोन वे देवा अस्मिन लोके आनुवन, चणाड. सौर्य चकम्' इत्यादौ स्थाल्या अनदनीयात् हविष्टवा. मुस्मिन् लोके' इति । पुरोहारोन आप्नोति, चष्णानुपपत्तेः सेयघसामान्ये तदितमीप साठी सूर्यदेवत्य. अमुस्मिन् इति । यदि साल्या चस्यन्दः, फपालविकार- रविःपामसाधनत्वेन विधीयते । तत कालम्य बाघः । यः । ततो यस्मिन्नेव पक्षे पुरोदायः, तम्मिन्नेव पक्षे वलुतस्तु तदापि आमेपविरारचे एक प्रमाणामायान् चरः। पुरोगाशेन ये देवाः असिन लोके आधुवन् । सोनारयविकारवै र स्थाल्याः प्रास नाविषय यात् ·- चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे १६९४ चातुर्मास्येषु सौमिकेषु १३-१६. . चातु. वैश्वदेवे वरुणमयासेषु च अग्नि- उदएकार्य गुणविधिरिति । किं प्राप्तम् तुगत्वात् तीक्ष्णा- मन्यनम् । के. १३१५.. चातु० सघातानेकत्वेऽपि प्रत्वाघ उत्तरस्य दृष्टकार्यमासादनं न शक्यं कर्तुम् । क्या यमैक्यम् । कमैक्येऽपि च कालभेदोक्त्या प्रयोगमेदेन उपशयत्वात् (धयानवात् ) परिधेः दृष्टकार्यकं नियो- प्रयोगोण्या प्रयाजादीनामावृचिरेव । वि. ११२।३. जनम् अशक्यं कर्तुम् । तस्मात् धर्ममात्रम् । यया ठोत्रा- • चातु० साक्मेपर्यणि अनीकवत्यादीनां सद्यस्कारता । मणीकरणे ब्राह्मणस्य मूर्धनि आमादयति ' इति धर्म- मा. ५।१।११।१९-२२, * चातु० साकमेधपर्वणि ! मात्रमासादनम् , एवमिहापि धर्ममात्रं चेत्, क्रियाऽन्तरम्। व्यम्बकनाममा एकपालाः पुरोडाया बहवो विहिताः । तथाच सति आसादनं नियोजनं च विधायिष्यते , तय चेषु अभिधारणविधिनिषेधविशिष्टा मोमासा विधिसिता- | श्रुत्या विहित भविष्यति, इतरथा वाक्यं विधायकं स्यात् । मिधारणानुत्यै अर्थवादः । वि. १०८५, . चातु० | अपिच अस्मत्पशे आसादननियोजने गुणविधिलक्षणाऽथे शाकमेघपर्वणि माध्यदिनीयाया: गातपनीयायाः कदा चिदु-न भविष्यतः । भवत्पक्षे तु गुणनिधिं लक्षयेयाताम् । वर्षे अमिहोत्रोमका च माहे इष्टिमध्ये एव स्वकाले तस्मात् क्रियाऽन्तर इतरवितरच , तस्य विधायकत्वात् । मायममिहोत्रं वा पश्यादिष्टिशेषः समापनीयः, न खपदगतस्य भावप्रत्ययस्य पदोत्तरस्य न यथा आधारे तु अमिहोत्रमुत्यष्टन्यम् । ( सातपनीयान्यायः ! )| गुणविधि., तया अस्मिन् संस्कार आसादन नियोजनाख्ये । ५११५१०,०चातु. सामिधेनीसाप्तदश्यम् । १०९८९. दुप्-मनु वाभिने विशिष्टानुवादः (मासादन- * चातु. सोमियेषु उन्करे यानिनासादनं न धर्ममात्रं न विशिष्टोत्करानुगदः दोपः), वाक्यमेदो वा । उच्यते । च क्रियाऽन्तरम् , किन्तु तस्य होमनिर्वृत्तिः दृष्ट | 'वाजिनं निपिच्य अभिघाई' इति प्रकृय भूयते 'याजि- भयोजनम् । गुणविधिरपम् । पृथ्यममुन्धर परिष्यामः । नमुत्करे भासादयति ' इति । उन्करः एव ( केवलः) मा. १०१२॥३॥१८-२२, • चातुर्मास्येषु सोमिये, विधीयते, वाजिनं तु प्रकरणात् लभ्यते । परिधी पशुम्' परिपी पनियोजन गुणविधिः । तस्य पश्चनपगमः । इत्यपि यत् नियुञ्जन्ति, तत् परिषौ इति (एतावदुच्यते) स्ट प्रयोजनम् । महान्तं परिघि फरिष्यामः । पशुः (6) सामथ्र्येन (पव लभ्यते )। १.२॥१८-२२, प्रश्त्यनुपरोधाच्च । १९॥ पातुर्मास्येषु सीमिकेषु प्राकृतासादननियो. भाष्यम् -- एवं च माक्तस्य धर्मस्य भापकबोदको जनानुयादेन यिहिताभ्यामुत्करपरिधिभ्यां प्राकृत- | नोपरोत्स्यते वेद्यो हनीपि भासादयनि । 'यूपे पशु योदिवपयोगांधा। निपुगन्ति' इति । तस्मादपि कियाऽन्तरनिति संस्कारे तु कियाऽन्दर उस्य विधायकत्यात् । विधेस्तु उन भायात् संदेहे, यस्य शब्दस्तदर्थः १०॥१८॥ स्यात् । २०॥ भाज्यम्- सन्ति पादाः योमाः । तत्र भ्यते माप्यम्-गन्दा पागापर्वपति, नासादनान्तर 'छकरे याबिनमायापन्ति' 'परिपी पगु नियुअन्ति' नियोजनान्तरं चेति । किसाई ! प्रायवयोः आपादन. पात्र लोपः सागवित: विमेतत् आगादनान्तरं नियोजनयोः गुणविधिः। वर एतत् थपते एटफार्यक नियोजनात गठन प्रपत्योः मामादनानिपोजनोगुंग- मामादनानियोगने दी।युतः कार्यम्स स्यात् । विपिरमरीत्र एतचाप नः परीय आमादन रामीरानपनम् । वम्य शेमानचिट धर्ममनमादन मिपोवन ग, उत (MAIN । परि प्रोवनम् , पौरनम्यार पानपगम, 1 एवं चेत्, धर्ममनन, सन. किमान्सरन् । भय राम, तो तसात् गगनधि; वरम सरमा वितर गुपिपिडिती । म नि म संग मायात् मासादनदियोजनारपेः वर रात चोरफेन vari मनमानम् इटरप हरप विपासा, मसात् । संदेरे सत्र गुगरिधिः पर्मा ANT ·चातकजीमूतन्यायः चातुर्मास्यानों चातकजीभूतन्यायः । नीमूतो मेघः । ना. | सर्वत्र अन्वयः ), महापितृपशेन यजते ( तत्र सोमाय भोटसिद्धौ सत्या बहुकालिक्यपि तत्तष्णोपशाम्यति , पितृमते , पितृभ्यो बर्हिपद्भ्यः, पितृभ्योऽग्निध्यात्म्यः तास्य प्रवृत्तिरिति । शमयति जलघरघारा चातकयूनो इति), रोद्राः यम्बकाः प्रतिपूरुष एकाधिकाः । रुपा चिरोपगताम् । पयति च वधूलोचनजलधारा अथ शुनासीरीयः- पञ्च संचराणि , ऐन्द्रामं द्वादश- कामिना प्रवासरुचिम् ॥' इति । 'सर्वसहापतितमम्बु न | कपालम्, वैश्वदेवं चर्म , इन्द्राय शुनासीराय द्वादश- चातकानाम् ' इत्यादि । साहसी. ४२०. कपालम् , वायव्यं पयः, सौर्यमेककपालम्, वायन्या :* चातुःस्वर्यवान् ऋमन्त्रो यथा 'अमिमीळे यवागू: इति । चातुर्मास्यानि पाशुकानि च भवन्ति, तत्र पुरोहितम्' इत्यादिः । 'ळे, तं' इत्येतयोः प्रचयत्वात्। इटिस्यांने पशषः । सौमिकेषु तु चातुर्मास्येषु इष्टिस्याने बाल. पृ. ६०, चातुःस्वर्यवान् यजुमेन्टो यथा 'देवो । सोमयागां भवन्ति । के.. 'चातुर्मास्यः स्वर्गकामो वः सविता मार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे ' इति । आध- पजेत' एकत्वात् फलस्य एकः प्रयोग. । मा. ११ यकारस्य प्रत्यत्वात् । पृ. ६०. १२. * चातुर्थिकन्यायेन ( ४।४।१२।३९-४१) तू चातुर्मास्यानां पशुकामप्रयोगे सहस्रपशु- ज्योतिष्टोमपदामिधेयस्य सोमयागम्यैव स्वर्गवाक्येन प्राप्तिपर्यन्तं वैश्वदेवमेव अभ्यस्य स्वस्वकाले वरुण. फलरांगन्धः, अन्येपा तु (इष्टिपशुहोमानाम् ) सदन प्रघासादीनि पर्वाणि अनुतिष्ठेत् ।। स्वम् । भाट्ट. २।२।१. ततद्वास्यमेव ततद्वात्वर्थ- विशिष्टभावनाविधानमनीकृत्य फलवाक्ये लाघवात् फल. तत्र पशुकामप्रयोगेन वरुणप्रधामरित्या दिना पर्वत्रय- सैरन्धमामविधानम् । तदपि च ज्योतिष्टोमपदानुरोधात् । निषेपा: श्रूयन्ते । न खातान्येग फअर्थतया तर्पजेत, किं चातुर्थिकन्यायेन सोमद्रव्यकयागस्यैव । को. रासा बङ्गत्वेनेति तदर्थः, अन्यथा प्रतिषेधे विकन्यस्य पर्युदासे पृ. ११. सिद्धान्ते तु विद्यमानशेषत्वात् चातुर्थिक-एव इतराणि पाणि कुर्यात् । इति प्राप्ते , तत्त. वाक्ययय॑स्यापातात् । तेनानाना प्रधानसमकालन्यात् न्यायेन प्रतिपत्तिकर्मत्यात् रार्वेभ्यः स्पिष्टकाकरणम् । कालेधपि वैश्वदेवम्याभ्यासविधानार्थाः प्रतिपेधादाः । मा. श१९. * चातुर्मास्यानि । आदौ अन्वारम्भणीया, आ पशुलाभादम्यस्य पश्चाद्ययाकालं वैरपि यजेत । 'यदा सहसं पानाप्नुपादय वरुणरास जेत' इत्यादि. नरो पार्जन्यश्रतः । अप चैश्वदेवं पर्व द्वादशकपाल, 'आमेषमष्टाकपाले निर्वपति, सौम्य चरम्, सावित्री श्रुतेः । संकर्ष. ३।१।२४. द्वादशकपालम् , सारस्वत चरुम् , पोष्णं चरम् ( एतानि • चातुर्मास्यानो पाञ्चसामरिकः प्रयोगः । तत्र श्रीन् पत्र संचराणि नाम), मारुतं रातकपालम् , वैश्वदेवी- / इटवा चतुर्यमुत्सृजेत् , दो परो इच्या तृतीयमुराजेत्, माभिचाम् , यावाधियभेकम्मालम् ' इति । अथ एप वै त्रयोदशो मास: तमतियजने इत्युक्तम् । सं. परुणपासार-पय संचागि, ऐन्द्राममेकादशकमालम्, | ११८. . चातुर्मास्यान] प्रपमोरामयोः पर्वगो: मारती, मेपी , वारूणो मेषः, कायमेपालम् । अब उसरवेदिः पर्युदम्यते । पा. १३१८२१ पृ. १५५९. भृथः । इति । अथ साफमेधा:- अमयेऽनीकरते पुरो.. 'चातुर्मास्थाना यसकतना पचबिज'। अमयु., हाशमाकपाल साकं मूगोयता, मरम्यः मातपनेन्यो । प्रतिमन्याता, होना, रहा, भारीनधेति । दि. ११॥२॥ मध्यंदिन घरम्, साथ हुतेऽपिहोरे गइमेधीयम् । सोस्ने । १... 'चातुर्मास्यानां यसक्रतूना पर प्रतिमा' पति मरम्पः कौडिम्यः पुरोहा पतकरालं सार्क सूर्पगोद्यता, पतंगां नियमविधिः, नानुरामः । भा. ४२९१२३-२४. महादविभियंजते, पच संवरागि, ऐन्द्राममेकादशम्पारम्, • चातुर्मास्यानो यया पासमार गरिष: पश, रामा ऐन्दं चरम् , ऐश्वकर्मगमेकालिम् (निपेत् इति । पावभी सोडस्ति । संकर्ष. ३१११२.. वैवा- - .

·चातुर्मास्येषु पाशुकेषु १६९३ चातुर्मास्येषु वैश्वदेवेन च बि-विरोधि तक्षणायन कार्य नो बा, यतो यनौ। यजेत चातुर्मास्याना यशाना पञ्चार्विन.' इति यूपासत्चिततः कार्यम्, न तद्पोपमर्दनात् ॥' देशालकतंगामेश्यम् । भा. १९।२।१।१-२.. चातु. माह--विरोपे तु तक्षणनियननादौ कि यूपधर्माः, मध्यमपर्वणोः यदरिमणयनम् , तहोरिकमेन, न तु तम उत परिधिधर्माः सत्यमोतरानन्दादयः इति चिन्तायाम् , सौमिकामिपणयनघातिदेशः । दर्शपूर्णमामगतं यूपघर्माण यागसाधनपशुसंबन्घियूपवृत्तित्वेन अन्तरङ्ग प्रणयनं चोदकप्राप्तम् । वि. ७३१८. * चातु, महा- त्यात बहिरगाणा यागाजप्रक्षेपसाधनामिपरिधानबन्धि-पितृपश: पिया नाम साकमेधपर्वणि भवति । के. काष्ठनिष्टानां परिधिधर्माणा दौर्बल्यापगतेपवर्मा एवं चातुर्मास्येपु 'पदि प्रापि यजेत सदुप काया: । इति प्राते, पुरोडारापालन्यायेन अमिपरि- स्वीर्य द्विरभिघारयेत्' इत्यन वरुणापासपणम् ॥ धानसाधनरूपपरिधित्वेनेव पशुनियोजनसाधनत्यावगः चातुर्मास्येवेव 'यदि वसन्ता यजेत द्विरुस्तीर्य परिधानपयुक्तव्यावसायात् वद्धर्माणामेव पुरःस्पूर्तिकतया | विरमिपारयेत् ' इत्यादि उपक्रम्य ' यदि प्रावृषि यजेत चलपत्यम्, स्थानापत्यतिदेशापेक्षया चोदनालिझाति- सदुपस्थीर्य द्विरमिधारयेत्' इति श्रुतम् । तर वसन्तकाले देशस्य बलपत्तन्यवस्थापनाच । समुभयोरप्यधर्मत्वाय क्रियमाणस्य वैश्वदेवपण उपस्थितत्वात् यदि प्रापीति न माघान्यताऽपि व्यवस्था | प्रथमप्रवृत्त्वात्तु परिधि- वाक्येऽपि यजिना तदेवोच्यते । तस्यैव पशुकामपयोगे धर्माणा बलरत्यमित्यपि शक्यं यस्तुम् । तवणम्य यूपलो- आ पशुप्राप्तेरम्यसनीयत्वेन वर्षास्वपि तसतः । इति स्पादफावान् प्राने च यूपबाधेन परिधिविधानात् । प्राने , 'मापि वरुणप्रशसे. ' इति विधिमनीतासाधारण. तमासिस्तावदनासयति सत्यवादीनामविरोध एव लिनेन वरणमपासागामेवोपस्थित वात् एप यादः, चातु- उत्तरामन्यादीना तु वाघे अमिपरिधानस्यैवानुपपराय-मास्यत्वेन तेषामपि प्रनत्वात् , अपत ३.पि या कत्वम् । नहि नियननं विना पनियोजनं न समरति, 'जटिलं भोजयेत्' इत्यादौ नटाविशिष्टस्येव प्रतीति. स्यूलपाठप्रहणेन तरामगत् । अतः परिधानधर्मा पर । सैभराए । संकप. ३११२२. पार्याः । नमन ' यो होता सोऽध्ययुः' इत्यत्राव[पदार्थे ৩ • যায়নাঘাষণা : বিবিন্তু বস্তু होतुवनिनिकलात् निसननादौ परिपैचिनिकत्यम् , | मार्ममासमुत्सृजेत्' । संकर्ष, ३३१०२०. ० चातु. येन उपदेशनातिदेशबायः येत । परिधेः पशु- पानिनयागे निशेषविधानात् अनुरस्कारः पतयः । नियोजने र विनियुक्तत्वातु निसननादेः रपानापत्यति- विम्यन्तम्नु सानाम्यस्यैव , न सोमस्य । भा ८२ देवोनेर समान प्राबल्ययाका ! २२१-१. मण्डन--विरोधे परिधेर्गगा।" चातुर्मास्येपु वैश्वदेवेन गोषु प्रभूतपयकाचे शंकर-निरोपे योपरापनम् । यसन्ते यने ।। • पातु ' पदाग्येनायाडान् यति' घि. १॥ वैश्वदेवेन पानमो यजेत पसिन् ऋतो मभूत गोषु ४।२७. . चातु, पाजानाम् अनुपाजानां च नव पप: स्यात्' इति श्रुत्या यसन्तानादरप्रतीते. ऋगतो. संख्या उपदेशाचा प्रयकम् । प्रमाकादशल्यायः । र स्वायी गदि पपोपदो सपो काम्यायोगारमः मा. ५३।१।१-२, चातु प्रपामानुयामाना नगन्य- स्यात् । इति प्राप्ते, 'यस्मिन् काले पानीहिः यात्रा गुगपति, न च सेन मतान्तरलाभः । (पीपरन्यायुले विदितकालत्यागरमामतिः परिमन यर मेमोपवयी-यन दरम्पम् ) ११.३११-१२. गन्ने मन पर. स्यात् , रिमेय यात देव । • पा• 'प्राचीनमा पेचदेवेन यत' इति म. संप. २१. सीदेशीति। पि. ४२११.. मातु. • पा. श्वदेवेन प'पन्दः पीनो येन पौड देनामनामपन् । चराविध भा. it.

·, . चातुर्मास्येषु सौमिपेषु १६९५ चातुर्मास्यादियु कर्मान्तरविधानं युक्तम् । अज्ञातस्य हि शापन विधिः । | वास्यमेदापचे, आपादननियोजनमात्रोद्देशेन वद्विघाने ज्ञाते च चोदकेन आदन नियोजने । तस्मात् यस्य व सुगासादने शाकटीयवृपमनियोजने च अति- गुणस्य चोदकः शब्दः, तदर्थतया उचारण स्यात् । प्रसङ्गापतेः, सादनान्तरनियोजनान्तरे एवात्र उत्कर- तस्मात् गुणविधिरिति । अथ यदुक्तम् ' श्रुतिरेवं विधा. परिधिविशिष्टे विधीयते, वाक्यभेदापादकस्यैव गुणस्य यिका, लत्पक्षे तु वास्यम्' इति, उच्यते । यद्यपि भेदफत्वात् । तयोरपि च न पाहतकार्यापन्नतया विधा- वाक्यम्, तथापि अल्पीयसी अदृष्टानुमानकल्पना भवि- नम्, उत्करस्य देशविशेषवृत्तिशरूरस्थ (माकूटस्य) यतीति । यावती केवलस्य गुणस्य विधीयमानस्य, न वीक्ष्णानत्वेन वा चिरकालीनपातकार्यापनासादने वाजि- गुणम्य कर्मसहितस्येति । मावस्कन्दनापत्तेः, परिधेश्च तनुतरस्य भनिग्मातस्य च संस्कारसामा गुणसंयोगाच । २१ ॥ पश्चनपक्रमणसाधनीभूतनियोजनसाधनत्वासंभवात् । अत. भाष्यम्-अय यदुक्तम् 'तीक्ष्णाप्रत्वादुत्करस्य उप. वाटार्थमासादनं नियोजनं च क्षणमा कृपा पुनः वायत्वाच परिधे, दृष्टकार्य आसादनानियोजने न शक्येते प्राकृतं वेद्या यूफे चापादनं नियोजन च कार्यमिति न कर्तुम् ' इति । अत्रोच्यते । यथा शक्यते उत्करे च ताभ्यां तयोधि: । इति प्राप्ते, पदापि आसादनान्तर परिधी च आसादननियोजने कर्तुं तथा करिष्येते, पृथ्व-नियोजनान्तर च विधेयम् , तथापि प्रकाशदानपत् प्राकृत. अम् उकर करिष्यामः महान्तं च परिधिम् । अतः पृथ्व- कार्यार्थ तयैव तविधिः, लाघवात् । न चाशक्यता, पृ. प्रतपा स्थविना च गुणेन संयोगात् आमादननियोजन- प्रतासंपादनेनापि तदुपपत्तेः, परिघे परिमाणविशेषा- संस्कारसामर्थ्य भविष्यति । तस्मात न कर्मान्तरमिति । नामानेन स्थोत्यकरणेऽपि नाधकामापान । अतो युक्तः विप्रतिषेधात् क्रिया प्रकरणे स्यात् । २२ ॥ प्राकृतासादननियोजनयोधिः । वस्तुतस्तु प्राकृवासादना. भाष्यम् -अथ यदुनम् ' यथा सौयामणीपकरणे देरेवातिदेशतः पूर्व प्रवृतेः, नानेन गुगविशिष्टस्य वाजि- पर्ममामासादनमेवमिहापि ' इति, तत् परिहर्तन्यम् । नााद्देशेन विधानान्र कर्मान्तरस्वमपि । तत्वं तु वाजिनो. अनोच्यते । सौवामणीप्रकरणे विप्रतिषेधात् न शक्यं । दाहरणे आसादनोदेशेन उकर विधानेऽपि 'यानिन दृष्ट कार्यक्रमासादनं कर्तुम् । तस्मात् क्रियामात्रमदृष्टकार्य निपिच्य अभिघाय' इति मानिनायव पूर्व प्रकान्ततया सौत्रामणीपकरणे स्यात् । न तु इह एकार्यकमशक्यम् । विषयत्वोपपत्तेरतिप्रसनामावान विशिष्टविधिस्वीकारोऽपि । तस्मात् गुणविधिः। अद उत्करपरिधिम्यामेर वेदियूपयोधः । सोम- पूर्वग बलसमाइतकार्य उत्तराधार मन्त्र मण्डन-'वासादने स्याद् विधिकत्करस्य ।' विधावपि इन प्रातका, कर्मणि गुणनिधिः इत्यु- शंकर-नोत्करादी नियाविधि ।' रिते. संगतिः । सूत्रार्थस्तु भासादनादिरस्कारभवणे • चातुर्मास्येषु योमिनेषु याशिनासादने डकारूप- क्रियाऽन्तरमेव विधेयं स्यात् न गुणमात्रम्, श्रुत्या सद्विघा | गुणस्य, पशुनियोजने च परिधिरूपगुणम्य विधानम् । यकवावगमादिति । भा. १०२३३१८-२२, वि-रिमुल्करे सादनं च परिधौ च नियोजनम् । • चातुर्मास्याययययोः अनीका धातानीपयोरिपः कर्मान्तरे प्राकृतियोगुंगो वा, ऽऽद्योऽस्त्वसभरात् ॥, साधारण्याचनम् ' यदनीकवतो हिलन सातग्नीपम्य' धुतामुकरामस्य परिघेश्व विष्ठताम् । आश्रित्य संम- इति ।भा. ११।२।२।१७ - पातुर्मास्याख्याना वैश्वदे. याव कर्तुं गुणौ तो त्यान्मता।" वादिपर्वणां कालमेवात् अनावृत्ति (शरा१२-१८ माह-चोमिचातुर्मास्येषु 'उको पाजिनमासा-त्यत्र) सिद्धान्तिा ७१ . चातुर्मास्यारी दयति परियो पशु नियुशीत' इति श्रुतम् । तत्र प्रधानानामेकदेशकारक्तकन्वम् । मा १९१२।१।१-२, मारवामिनासादनानियोजनोदेशेन उत्तरपरिधिविषाने १४-७, * चातुर्मास्यारिए तत्तथाप्यायोगानुरोपेन ·, चातुर्वर्ण्यमविशेपान १६९७ चातुर्वण्येमविशेषात् अमीनादधीत ग्रामे राजन्यः ''शरदि वैश्यः' इति । 'पयो प्रतं ब्राह्मणस्य , यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वर्णिकस्यैव आघाने निदेशः । वेन शूद्रस्य माधाना- धेश्यस्य' इति प्रतविषया श्रुतिः । अष्टसु प्रक्रामेषु धिकारो न मवति । फतुपु च ब्राह्मणश्रुतिः । ब्राह्मण-बाहागोऽसिमादधीत , एकादशमु रामन्या, द्वादशसु महणमुपलक्षणम् । अमिष्टोमादिषु ऋतुषु च ब्रामण वैश्यः' इति प्रक्रमविषया श्रुतिः । एप्रियविशामेय विशेषा विहिताः । तेन शूदस्य ऋतुयु निर्देशा पक्षे स्यात् । २९॥ नतरामधिकारः । क्षनियवैश्ययोः अमिष्टोमे 'अदीक्षि सिद्धान्तिना उर्फ पूर्वपश्वी निराकरोति । य एवं टायं प्राक्षणः' इत्येव दीक्षाऽऽवेदने प्राझणपदेनैव निर्देशो विद्वानमिमाधत्ते' इति सामान्यशास्त्रम् । तेन शुदस्य विहितः ऐतरेयके । तदेपा माझणश्रुतिः, शूदस्य | आषानं प्राप्नोति । ' वसन्वे नाक्षणा, भीष्मे राजन्यः, नास्येवाधिकारः ऋतुः इत्यत्र लिङ्गम् । इति आत्रेय शरदि वैश्यः' इति तु ब्राह्मणादीनां निर्देशात पो बार- आचार्यों मन्यते । इति सिद्धान्तः । गादिनिमित्ते कालविधानाय स्यात् । तपा च राक्षणादीना निमित्तार्थेन वादरिस्तस्मात् सर्वाधिकार स्यात्। नियतः कालः, शूद्रस्य तु न निपतः इति विशेषः । तस्मात् शूद्रस्याप्यधिकारः। पूर्वपक्षी आह । अग्न्याचेये वर्णश्योक्तिः निमित्ता. बैगुण्यानेति चेत् । ३०॥ थेन । यदि माह्मण आदध्यात् यसन्ते मादध्यात् इति सिद्धान्ती शकते । ब्राह्मणादेः घाईदिरादि साम , रीत्या याक्षणादीनां बसन्तादिभिः सेवन्धो गम्यते । अय पयआदि प्रतम्, अष्टादिपक्रमाच भवन्ति हस्स यदि शूद्र आदध्यात् न तस्य ऋनु नियमः, इतरेषां तु तछून्यत्यात् तत्फर्मणो वैगुण्यं स्यात् । वैगुण्यात् वैगुण्य- नियमः इति मायः । तस्मात् फर्मशास्त्रं सर्वाधिकार प्राप्त: न शूद्रस्य कर्म संभवति इति चेत् सिदान्ती सर्वमनुष्याधिकारं स्यात् इति पादरिराचार्यों मन्यते । पात् । सर्वस्य अधिकारों पस्मिन् तत् सर्वाधिकार शस्त्रम् । न, काम्यत्यात् । ३१ ।। अपियाऽन्यार्थदर्शनाद यथाश्रुति प्रतीयेत । सिद्धान्तिनः सा पूर्वपक्षी निराकरोति । न मुग्य- २८॥ दोषः प्राप्नोति । काम्यत्वात् , झामयिष्यते शूदः। अमिनोमादिषु वैदिकेषु कम चतुर्णामपि वर्णानाम 'अमीयते नाम प्रहासाम कं चिदिशेपमनारम्य आम्ना- धिकारः, उस मिलानो प्रयाणामेवेति विचारे भादरि-तम् । तत् शूट झामयिष्यते । 'नानिर्मित आदपीत " मतेन शूदहितानां चतुर्णामपि इति पूर्यः पशः इति भनियताक्रमझमाधानं ः पामयिप्यते । 'मग्नु तनिरासार्थ: अश्विाशयः । यथासि श्रुतिमनतिक्रम्य द्रस्य' इति शूद्राय नमुक्तमेव । तत् स फामयिभ्यते अधिकार: प्रतायेत । अन्पार्यदर्शनाच शूदधर्मिताना पाच गुयं न स्यात् । साद्गुण्यसेमवाच्य तस्यापि प्रयागामेव अधिरारो शयते । आघाने, सामसु, प्रतेपु, कर्माधिकारः । भान्यायानिमाणे मधुच, पाभिमा एस प्रयो रा; संस्कारे च हरप्रधानत्वात् । ३२॥ भयन्ते । आपानारियापयानि आपानापर्चान्ये न तत्र देत्यन्तरमा पूर्वपशी । हेरन्तररामुपयाय- Aमिशागत इति तानि धूदविषयात् अन्यार्यानि भारः। मतस्पे पुरुषम्य संस्कारे प्रधानन्यान् पुरुष मन्ने । येषु रक्षभिमानानेर प्रहणात् शुदग्याधिगये स्थानयात् प्रमाणामानेडति न गुम्यम् । यामप्योंग- भारणीति जाग्ने । तत्र भाघाने ' यन्ते समोऽमीना. बननाय पियमादेशगम् । यम्पत पुषण प्रगान दांत, पीय रामायः, इदि पति पुतिः। विनाऽपि सामयम्, स तदनपर पागममिनियी ! 'माईदिर मप ममाम पोत, पाथुर्ण राज सम्मान पामावेशी न गुन्यम् । जम्मा मान मण, योगीरं रपम्प 'सी सामरिस भुदिः । स्माभिहारे न पिरोपः । मो.को. २१३ .

·. चित्राधिकरणं १७०६ चित्राधिकरण लक्षणा । (शङ्कते- ) तन एतत् स्यात् । द्रन्य- नहि साधनभूतं पशु कश्चित् कामयते । विनैव तु त्वात् आज्यादीनां कर्तन्यताविशेषात्मकेतिकर्तव्यताऽर्थिना | कामेन प्राधितान्यथाऽनुपपत्या रामुपादत्ते , गोणी वा प्रकरणेन न ग्रहणमिति । ( परिहरति-) सत्तैमात्र क्रिया तस्य काम्यता भवेत् । अतः स्वातन्त्र्येण यत् मुख्यया इत्यनुपालम्भः । प्रधानदेशत्वाच अङ्गानाम् आज्यादिमि- ) वृत्त्या काम्यते, तदेव कामशब्दोपबन्धात् फलं प्रतीमः । रवश्यं स्तोत्रसमीपे भवितव्यम् । अतश्च ययैव 'अग्नि- | विस्तरेण चैतत् । असाधकं तु तादर्यात् ' (६।११।२) मुपनिधाय स्तुवते' इत्यत्र अमिः सत्तामानेण उपकरोति, | इत्यत्र पक्ष्यामः। फलं च अग्नीषोमीयस लगत्वात् नैतत् एवमिहापि इति निर्दोषम् । तस्मात् गुणविधानमिति । अन्यद्वा अस्ति इत्यनुवादारभवः । प्रकरणं च बाध्येत भवाभिधीयते । प्रधानतोऽमिसंबन्धः' इति (सौत्र प्राजापत्यस्य यागस्य । नामधेयत्वे तु कर्मफलसंबन्धमान. पदम् ) । अनेकार्थविधानं हि प्रधानकर्मविधाने सति ) करणात् न कश्चिदोपः । पञ्चदशान्याज्यानि ' इति उपपद्यते । अन पुनः कर्मानुयादेन गुणो विधीयते । न दन्यसंख्ययोः उभयोः स्तो अप्राप्तत्वात् नान्यतरा- च गुणाना परस्पर संबन्धी विद्यते । तत्र एकगुणविधाने नुवादेन इतरविधानसंभवः, कर्मान्तरस्थं च न प्रतीयते , गुणान्तरानाक्षेपात् अर्थापत्यमावे श्रौतानेकविधिन्यापार- तदनुवादेन च विधौ अकर्मागत्वप्रसङ्गः प्रकरणबाधश्च । कल्पनायां पुन:पुनरुच्चारणं प्रत्ययस्य कर्तव्यमिति वाक्य. न च विशिष्टद्रव्यविधि: उपपद्यते इति वक्ष्यते "सत्र- भेदः स्यात् । आह प ' अर्थादनेमप्यर्थे विधापयति / कत्वमयज्ञानभूतम्' इति (४१११५४११) । न च भावना । विशेषणविधिस्त्वन्यन्न गृह्णाति विशेषणम् ॥' अक्रियाविशेषणं विधीयते , विधायकस्य नामपदैः साक्षा- एक्पदोपात्तेऽपि च अनेकविधिशक्तिकल्पनागौरवमस्त्येव । दसंबन्धात् । न चेह क्रिया उपाता, या विधीयमाना उत्पत्तिवाक्यशिष्टे गुणान्तरा( र )विरोधाच अशक्तिः | अर्थात् अनेकमपि गुणमाक्षिपेत् । न चैषा स्तुतिप्रयोग- ( विधातुम् )। तथाहि 'उत्पत्तिवाक्यविज्ञातं कर्म | वचनेन ग्रहणम् , अक्रियाऽऽमकत्वात् । आह च ' नावा- सर्व झनूयते । न चाश्रितगुणे शक्यं तद्विरोधि । न्तरक्रियायोगाहते वाक्योपकवितात् । गुगदये कय- गुणान्तरम् ।। यत्र अनूयमानः एव अवश्यं गुणोऽपि भागृहन्ति प्रकृताः क्रियाः॥ न च भवतिक्रिया प्रति अनुदितन्यः, तत्र नैरपेक्ष्यदर्शनात् आकाक्षाऽधीन- बङ्गत्वमुपपद्यते । सर्वोऽपि हि लब्धात्मकः अन्यत्र संपन्धगुणान्तरविधानानुपपत्तिान च निष्कृष्य क्रियामा व्याप्रियते । सत्तायास्तु वस्त्वात्मराममात्रापवर्गात न गुगविधिः शक्यः कर्तुम् । कुतः ? 'प्रथमं हि स्थ. साध्यत्वम् । तद्वयतिरिक्तसाध्यान्तरानपेक्षणाच उपकारा- चाक्यस्थैर्गुणैः संपगते किया। पाक्यान्दरगदैः । मन्धात् । इतिकर्तन्यतात्त्रम् । यत्तु 'रयंतर भवति' पश्चात सुद्धा सा हावाप्यते ॥' यानि परस्पर- इत्येवं चोदितानामपि प्रकरणेन ग्रहणम् , तत् अतिदेश. निरपेशाणि प्रीहियादिवास्यवत् प्रपर्वन्ते, तेया तुल्यनल- मातावान्तरक्रियासंबन्धविज्ञानात् । न वा आज्यादीना चात् भवति विक्रय: । इह च उत्पचिराक्यम् | सोफे सत्ता न सिद्धा, येन इदानी मान्येत । स्तुति. भन्यनिरपेक्षं विदध्यात मोत्पन्नशाम्पम् , अनुत्पन्ने प्रयोगनि विस्थापनभावना करिष्यते इति पेन अनुवादानुपातेः । पमुकामसंबधाप पदान्तरगतार्थग्रहण- | अचौदितत्वात् । 'अग्रिमपनिधाय' इति तु स्पष्टं निमित्तोऽtी वास्यमेदो विद्यते । यपि च फल न | विधानम् । आमलामन्यतिरिक्ता चेर्य क्रिया शक्यते विधीयते, तथापिच कमरिधानान्, फर्मगि च गुगविधैः कथम्भावेग प्रहीतुम् । सिमान्तेन च (अत्र 'ग्रहीतुं भयो औरणम् निर्मणः गुशी मी युगादिमा सिद्धाने । न च इति भानन्दासमीये मुदि. गुगो: अपा: स्यात् । न च परामरदम् अर्जनागरात् तर । परनु गुपापाम् (पृ. ४२४ ) महानिरामाय- मन्यते फरम् ! 'पुरुषों हि मण स्वरमादेय | त्येन पाण्यातुमार गिरान्तेन चेति ' युक्तम् । तदनु- पाम्यते । तत्मापनतदने प्रवृत्तिः प्रार्थनारते ॥ एतममामिः ) वास्यम्य अर्थवयात् नान्पपाउनुपाया ·चावाले प्रासन १६९९ चिकीर्पया च संयोगात् ~ दया। के. तरम् । कवियाणा च प्रथमाइदीक्षाकालमारम्य प्रा. "चिकीर्पया च संयोगात्' इत्यत्र सौमिस्वेदेश- तते । भा. १११३।६।१३-१४, ७ चालाले प्रासनं स्वेन अप्रधानार्थत्यस्य वक्ष्यमाणस्यात् । को. २०१२ कृष्णविषाणायाः न प्रयोजकम् । बाल. पृ. १०७. पृ. ८४, चिकीर्षया च संयोगात (२१७३७) * चान्द्रमसोऽपि संवत्सरः (नस्य च चतुष्पञ्चा- इत्यधिकरणे ' इयति शल्यामरेऽस्था कर्तुम् ' इत्ययम् शदधिकशतत्रयमिता: दिवसाः) मा. ६७१३३८. 'पत्रिंशन्प्रक्रमा' इति सौमिकमहावेदिमानविधेर्वाक्य. * चान्द्रमासानामेव मासाना चातुर्मास्यपर्यसु महणम् , शेषः देशविधिसरूपोऽर्थवाद इत्युक्तं भट्टसोमेश्वरेण । न तु सावनानाम् । संकर्ष. ३११४१८. बाल.. ५७. खा चिकीर्पया च संयोगात् । ३२७३।७।। चान्द्रायणं प्रायश्चित्तविशेषो मातसाभ्यः । तत्र ज्योतिष्टोमे वैदिः आम्नाता पशिल्पकमा प्राची, भोजने प्रासानो वृद्धिः हासो वा क्रियते । तद्भदाश्च । चतुर्विंशतिरग्रेण , त्रिंशजधनेन , इयति शश्यामहे ' इति । पिपीलिकामध्यम्, यवमभ्यम् , मुनिचान्द्रायणम् इत्या- इयं वेदिः प्रधानाथैव न अनार्या इति पूर्वः पशः । तत्रैद सूत्रम् । प्रधानस्य इति पद पूर्वसनादनुवर्तते । * चार्याकस्य शरीरमानान्तर्गतात्मवादिनः मतं | महावेदिः इति पदं तु विषयवाक्यानुसारेण अध्याहियते । निरासश्च । आत्मवादः इत्यत्र द्रष्टव्यम् । वा. २।।२।५ ज्योतिष्टोमे महावेदिः प्रधानमयैव स्यात् । कुत्तः ? पृ.४०१-०२. चार्याकदेशिनः जातिः नास्येवेति । चिकीर्षया सयोगात् , 'समानकर्तृयेषु तुमुन् ' (पा. वदन्ति । मणि, पृ. २२, चार्वाकैकदेशिनः स्खलक्षण- २१३१८) इच्छाऽर्थेषु एककर्तृकेषु उपपदेषु धातो: रूपशुद्धविषषकमेव निर्विकल्पक प्रमा इति वदन्ति । | तुमुन् स्यात् इति सूत्रेण इन्छाऽविहिततुमुन् प्रत्ययान्तेन ५. २२. • पाकिमतम् । आश्रीयता का सुरगुरो कर्तुम् इति पदेन चिकीर्षा उक्ता । तटितेन पति दर्शनम् , न्यबहारमाप्रमेवेद चेदयाभिहितं पणामः । शश्यामहे अया पर्तुम् इति वाक्यस्य भवणात् , प्राशैः लोकयामासिस्यर्थे सुप्रतिवन्ध अनुपाल्यमानमिति । प्रधानमाग्रस्य च फलसाधनत्वेन विकर्षितत्वात् । तस्मात् दृष्टश्चापमयः यत् ' प्राः ऋनवः उपजीन्यन्ते' इति ।। प्रधानमाणार्या वेदिः इति पूर्वः पक्ष. । पूर्वसूले फल. शृहती. पृ. २०८ । संन्यवहारार्यमेवेदं अदृष्टप्रयोजना संयोगात् इति हेतुरुक्ती, वान्तार्यः अत्र नशब्दः । रहितं वेदप्रयामिहितमय सुप्रतिवन्धं सुप्रयुफ डम्भात्मकम् सयुक्ते तु फरशुतिस्तस्मात् समरिकी अनुपाल्यमान पश्याम इति । यथा आहुः । अग्रिहोत्रं नयो वेदारिदण्ड भस्मगुण्टनम् । बुद्धिपोषाहीनानो सूत्रेण प्रासं पूर्वप तुपन्देन निरस्यन् सिमान्तमा । जावियेति वृहस्पतिः ॥ इति | ऋजु. ज्योतिधोमेन सर्गकामो यजेत' इति या फलस्य पालनीन्यायः । यथा चाल्नी धार परित्यज्य श्रुतिः, सा गयुके अङ्गयुफे प्रयाने राति । गागात फल असारमान एकाति, तथा प्रsh ) कित, चाल्नी- भ्यते, न प्रधानमाप्रादित्यर्थः । तस्मात् लागस्य पल. भ्रामणे तखतगुनादीनां सिमारा सपो यथा यत्वात् सर्वविशेर्पा भगाना प्रधानाय पी राजपा पतनम, एच चित्स्यितयातूनां सर्वेषां स्वशादियहि. विर्या कमिला पति शश्यामहेऽस्यां फतुंम् प्रति भयो मन संभाम्पते, तवास्य प्रति । यथा-याप याक्पेन वक्ता स्यात् । ससात् पानापाना मादित कतारसगे सायप्रतियोगितामारोशे महानसीय इति सिद्धान्त. । पायधिकरणे पर्ववीपसहयमावम्य उत्पेन यहिपति. अघ मुधा-अनुश्श्या प्रधानोक्या सायप्रति योगिधभावस्य मधिकरणे सत्तात् सर्वेका यमीना मोगिता उपसापितस्य अन्नस्य बन्देन परामर्शत म्यादि र इति । साहस्री. ३२७. मोतिष्टोमेन इति नृतीयाभुत्या करमीभूतस्य ज्योति. स्यात् १९॥ .

·चित्राऽधिरणे चित्राऽऽदीनों भेदात् , करणत्वस्यापि पशुगतस्य प्राप्तत्येन अविधेयतया । न च 'पृ?ः स्तुवते' इत्यस्योत्पत्तिवाक्यतया उभयविशिष्टककारकविध्ययोगात् । अतश्च ‘अजोऽमी- चित्राऽधिकरणे वार्तिककारेणोदाइतत्वात् तत्र बहुत्व- पोमीयः' इति प्राकरणिकवचनेन विहितप्राकरणिकपुंस्त्वा- | मस्त्येवेति वाच्यम् । सोम. ७३६३, * वैयर्थपरि. यरोघे स्त्रीत्वस्य विध्ययोगाच्च न गुणविधिः । अत: हाराय कण्रयतादीनां स्वकार्यकारियमित्युक्तं चित्रा- प्रकृतानामेय यागाना विचित्रद्न्यकत्वेन लक्षणात् चित्रा- | ऽधिकरणे कौस्तुमे । भाट्ट. १०।६।६, ७ पाडहिकेषु पदं नामधेयम् । इष्टपभिप्रायेण च म्रीप्रत्ययः । एव. ) रयंतरादिषु षट्सु पृष्ठशब्दान्याख्यानाथ शदवशेन माज्यादिपदेष्वपि । असमस्तत्वेन विशिष्टस्यान्युत्पन्नत्वात् । निरूढलक्षणाया: चिनाऽधिकरणे कौस्तुभे व्यवस्थापित. भातस्तोत्रानुवादेन द्रयसंख्याद्यनेकगुणविधौ वाक्यभेदः 1 स्यात् । ७१२।१२. चित्राऽधिकरणोक्तरीत्या आरुण्य- न च उत्पत्तिवाक्ये एव द्र-पविशिष्टस्तोत्रविधिः, अन | स्त्रीवोमयत्तिकरणत्वदय तृतीययोच्यते , पाठिकान्षये च तु संख्यामात्र विधिरस्त्विति वाच्यम् । घृतादीना स्तोत्रे तदाश्रययो: सामानाधिकरण्येनान्वरः । को. ३।१।६।१२ करणत्वासंभवेन विशिएविभ्ययोगात्, पञ्चदशानीत्या- १. १५७.७ पृढेरुपतिष्ठते इत्यत्र चित्राऽधिकरणन्यायेन दिस्तुतिगतसंख्यारूपस्तौनयाचिडप्रत्ययस्य गुणविधित्वे । स्तोत्राचनः पृथ्शन्दः । पाल, पृ. १४१.. 'श्येनेना- अनुपपत्तेश्च । अत आज्यादिपदं वाक्यद्वयेऽपि शक्त्यैन । भिचरन् ' इत्यत्र नापि वाक्यमेदः, येन चित्राऽधि- रतोत्रनामधेयम् । आज्यादिपदाभिधेयस्तोत्रानुवादेन गुण- १ करणन्यायप्रवृत्तिः शयेत । को. ११४१५।५ पृ. २१४, वास्ये सर्वत्र संख्यामाप्रविधिः। आग्योत्पत्तिसेच " न च सोमेन यजेत' इत्यत्र चित्राधिकरणपूर्वपक्ष उत्सशकानि चत्वारि स्तोत्राणि रामकसहकृतबहुवचनेन | इय (१।४।२।३) विशिटककारफविधिः दाक्तुिं शक्यः, तायत्वावगमात् । एवं पृष्ठोत्पत्तिवाक्येऽपि पट् । विभक्तिभेदात् । १४४४ पृ. १९७. अनुष्ठेयानि तु नियतानि चत्वारि । आधयोद्वयोवृहद्रय * चित्राज्याधिकरणं चित्राऽधिकरणम् । भा. तरयोः अन्त्ययो. नीघसश्यतयोर्वचनेन विकल्पविधानात् । ११४१२६३. अर्थवादानाम् अवयवार्यपरत्वाभावे चित्रा- यथा चाम तत्तद्दूषणानां निराठी मतान्तरदूषणानि च , 55याधिकरणविरोध. । कु. १२२।१।१८ पृ. ३०. तानि कोस्तुमे पुग्यानि । १।४।३. *नच चित्राऽऽज्याधिकरणस्यापि त-माक्षेपस्त्या. मण्डन 'नाम चित्रापद तथा ।' तथा उद्भि- विशेषेण विनिगमनाविरह इति याच्यम् । ' चित्रया स्पदवत्। पजेत' इत्युदाहरणान्तरे तदाक्षेपकात् वित्राऽऽण्याधि- शंकर-'चित्रादेवापि नामता ।' ३. करणात उद्भिदधिकरणविषयवाक्ये सदाक्षेपकरयास्स अप- • चित्राधिकरणेऽपि चियत्यस्त्रीत्वावच्छिले , हितल्यात्, इति शहाया अप्पनवकायः । सोम. ॥४१६ द्रव्यविशिष्टकर्माताविधिपक्षेऽपि मायनवादोपस्यापि ४.७०. 'इयेनेनाभिचरन यजेत' इत्यत्र ज्योतिष्टोम. उभावपितुमशक्यचात् । को. ११४१६३६ ४ २२०. / साधनेन श्येनेन शत्रुक, पुर्यात् स्य कृते वाक्यमैदा- चित्राऽधिकरणे एकवाक्यत्पपलादेव कश्चित् पशु- भावात् न चित्राऽऽज्याधिकरणन्यायः । फु.१।१५।५. थाचपत्यम् (पूर्वपये) वाक्यार्य. पृ. २०. चित्रा. चिनाऽऽदीनां ऐहिकपलयमेव अम्युश्यन्तः अधिकरणे 'यदि पञ्चदशाज्यानि ' इति एमासः स्यात् मशरादीशः, "किमिति तर्हि वकारिणी मधामनन्तरमेर ततो न वाक्यमेदो भवेत् इति पार्थसारपिना उक्तम् । फलं न माति इनि नोयम् ' फर्मवैगुण्येन समाश्यते , को. २०२६ १. १७८. चिमाऽधिकरणे भएमाणस्य सन्मते ६६ भातकर्मको फल खमावापतीत स्वीकार्य धास्यस्य न्यूनाभिाविकाने । शणावास्यमेदादिदोषो स्थान या सर्यों फर्मयगुण्यात् फलाभायं यान्ति नानुमिते बमो!' इति कसितवाक्य उदेश्यसाहित्य- ये । आनन्त यमुपेत्यय ते स्वाभाविक्रमादिनः ।।' विवशायामपि वास्यमेदामाय उचः । याल. पृ. १२२. 1 (समावादल नेव युनः) सोया. चित्राररिक्षरे ·- , चिकीर्पान्यायन १७०१ चित्यधिकरणं मण्डन- 'साझार्था नोमिकी वेदिः।। ओषधयः पुरोषम् । अन्तरिक्ष वाव द्वितीया चितिः, शंकर-- मण्डनवत् । वयासि पुरीषम् । असौ याव तृतीया चितिः, नक्षत्राणि • चिकीर्षान्यायेन ( ३७३७,१) साजधान• पुरोपम् । यो वाव चतुर्थी चितिः , दक्षिणा पुरीपम् । प्रयोगविषयत्वम् (दक्षिणानाम् ) इति सर्वार्थत्वासक्तिः । यजमानो वाव पञ्चमी चितिः, प्रजाः पुरीषम् । संवसरो वा. ३१७/५/११. वाव घष्ठी चितिः, ऋनकः पुरीपम्' इति । तुल्याना च * चितिः नाम लागलेन कष्टे न्याममा भूपदेशे | तुल्यवदनुक्रमण भवति यथा 'देवा ऋपयो गस्तेि नानाविधामिरिएका मिः पक्ष्यायाकारण वेदिनियाद्यते सा! ऽन्यत आसन् , असुरा रक्षासि पिशाचा: तेऽन्यत तत्रापि प्रत्येकः स्तरः चितिः इत्युच्यते प्रयमा चितिः, | आसन्' इति । तुल्यवच्चामूपा चितीनामनुक्रमगमनया द्वितीया चितिः इत्यादि । ( एवं पञ्च चितयो भवन्ति । षष्ठया , तस्मादेतया तत्तुल्यया भवितन्यम् । यदि च एकैकचितेरपरि च पुरीषम् [ चिखल इति भाषा ] परिमन्नेव ऋतौ तास्तस्मिन्नेवैया , तत एताभिस्तुल्या । भवति । एवं पञ्च चितयः, पञ्च च पुरीपाणि भवन्ति) | तस्मादपि स एव नियोऽगिः पचितिक इति । वि.४१४१७. वितिः मध्यमा प्रत्यक्षबामणोक्तानाम् अर्थवादोपपत्तश्च । १६ ॥ इटकानामाश्रय: । भा. ५.३१७११९. चितिः पष्ठी भाष्यम्---अर्यवादश्च भाति 'पट चितयो मन्ति, नैमित्तिकी प्रतिष्ठाऽर्पा । ४।४७।१४-१८. * चितयो | षट् परीपाणि, तानि द्वादश संपयन्वे , बादश मासा: नित्याः पञ्च । प्रतिष्ठाऽभावनिमित्ता तु पष्ठी चितिः । वि. ) संवत्सरः, संवत्सरे एवं प्रतितिष्ठति' इति । तत् एक. VI७. चितीनां पञ्चधा विभागः पुरीपन्यवधानेन । चितिके अग्रौ न सामञ्जस्येन वचनं भवति । तस्मात् ( पुरीष नाम स्तरयो:स्तरयोमध्ये स्तरसंधानायो । नित्य एव पचितिकः । स्थाप्यमाना भी मूत)। संकर्ष. २१११८. एकचितिर्वा स्यादपवृक्ते हि चोधते निमित्तेन। चित्यधिकरणम् । षष्ठी चितिनैमित्तिकी ।। पद्धितिः पूर्ववत्त्वात् १४७॥१४ ॥ भाष्यम्- एकचितिर्वा नैमित्तिकः स्यात् । कुत. ! भाष्यम्- अत्यभिः ' य एव विद्वाननि चिढ़ते अपवळे हि यागे चौधते अप्रतिच्या निमित्तैन । यो न इति । तत्र भूयते । संवत्सरो वा एवं प्रतिष्ठायै नुति , । प्रतितिष्ठति तस्य एपा चिति. उच्यते नैमित्तिकी । सान योऽसि चिया न प्रतितिष्ठति, पञ्च पूर्वाश्रितयो भवन्ति, { नित्या भवितुमर्हति । अपिन अपवृक्ते यागे चोद्यते अथ पठी चिति चिनुते' इति । तत्र सदेहः किं योऽयं सा, न वर्तमाने भवितुमर्हति । ननु चित्ता इति चयने नित्य एवामि., स एवायं पदितिक उच्यते, उत एक- निमुत्ते, न यागे । उच्यते । नैतत् पदाथै निईचे चिया चितिको नैमित्तिक इति । किं प्राप्तम् १ तसिनेव नित्से- इति , कि ताई १ वाक्यार्थे । अमि नित्या इति भने उमौषष्ठी चितिरेषा विधीयते । नित्यायामेव षष्ठया एपोऽ- अयनेन अर्थममिनिर्वर्य इति । कृते च यागे चयनेनामे वादः । मोऽपि न प्रतिष्ठाऽहः सोऽपि मनसरा पष्ठया रथों निर्वतितो भवति, नान्यथा । पठीसदश्य पञ्च चित्या प्रतिष्यतुमईति इति चितिप्रथमा । किमर्थमेव | पूर्वाश्चितय उता:, ता अपैश्य अपकलियते । तस्मात् वर्यते । पठीसन्दनवणात् । पण्णा हि पूरणी पष्ठी। निवृत्ते यागे इत्युच्यते । तस्मात् वचनात् एकचितिरमिः । एकस्था हि चितो पठी शब्दो न सामञ्जस्येन स्यात् । विप्रतिषेधात् वाभि. समानसंख्पस्वम् । १८ ॥ तस्मात् पचितिकोऽभिनित्य इति । भाष्यम्- द्वयोः सूनयोरिदमुत्तरम् तामिश्च ताभिश्च तुल्यसंख्यानात् । १५ ।। तुल्यसंग्न्यानाद,भर्थवादोपपलेश्व' इति । ताभिर्नित्यागिः भाष्यम्- तामिव पूर्वामिः यस्यास्तुल्यवत् प्रसे- समान ल्यत्वं भविष्यति । अर्थवादभोपास्यते । पत्र त्यानं भनि । कथम् ! 'इयं दाद प्रथमा चिति:, । पूर्वाचियो भान्ति, यामिरस चितिमि.न परिस्थिति , ·चित्रावादः १७१० चित्रावाद । - - शन्दस्य अन संबन्धः । तस्य अमिहोत्रादिलक्षणस्य । प्रमाणानि, शब्दस्तु न प्रमाणम् इति, फोऽभिप्रायः । अर्यस्य ज्ञान प्रत्यक्षादि भिरनवगम्यमानस्य । तया न । अयमभिप्रायः, यदुक्कमनपेहत्वात् इति प्रमाणान्तरानव- चोदनालक्षणा सम्यक् सप्रत्ययः इति । पौरुषेये हि शन्दे गम्यमर्यमवगमयति इति एतावन्मृषा । कुतः । यः प्रत्ययः, तस्य मिथ्याभाच आशक्येत, परप्रत्ययो हि भविष्यंश्च एषोऽर्थः इति भान्यतया प्रामाण्यमुक्तम् । तदा स्यात् । अथ शब्दे ब्रुवति कर्य मिथ्येति । नहि तदन न संभवति । कथं पुनरसंभवः । किमनियोगकं तदानीमन्यतः पुरुषात् अवगतिमिच्छामः । ब्रवीति । वाक्यमस्तीति । (अनियोगकं नियोगानभिधायकम् । इत्युच्यते , बोधपति , बुध्यमानस्य निमितं भवति इति । नियुज्यते अनेन इति न्युत्पत्या नियोगमन्दामिषेयलिडादि- शब्दे च निमित्त स्वयं बुध्यते । कथं विप्रलब्धं व्यात्, रहित वाक्यमस्ति ? येनासंभवः । यावता सर्वमेव तदेवमिति । न चास्य चोदना , 'स्पासा न या' इति । सनियोगकं वाक्यम् । तथा च सति कार्याभिधायकत्वाद सायिक प्रत्ययमुत्पादयति । न च 'मिध्यैतत् ' इति । संयमत्येव प्रामाण्यम् । अत्रोत्तरम्-) किमत्र नियोगः कालान्तरे देशान्तरे अवस्याऽन्तरे पुरुषान्तरे वा पुनः । करिष्यति , प्रमाणान्तरावगम्ये हि तस्य दर्शनात्, अन्यपदेश्यप्रत्ययो भवति । योऽपि अस्थ प्रत्ययविपर्यास } स्मृत्यादौ । तस्मात् विनियोगायगम्यमेव अर्थमारोप दृष्ट्वा अारि विपर्यसिध्यति इत्यानुमानिकः प्रत्यय | विषयो वक्तव्यः । ( फल्साधनतानिधनामेय कार्यता उपद्यते , सोऽपि अनेन प्रत्यक्षेण प्रत्ययेन विरुध्यमानो यागस्य लिहादिर्वदति । एवं पल अभ्युपगम्यमाने पाध्यते । तस्मात् चोदनालक्षण एव धर्मः। (पृ. शब्दखात यमदृष्टं न कल्पितं भविष्यति, पारतन्ध्य ३९-४२). च दृष्टं न परित्यक्तं भविष्यति ) स चार्य अप यदुजम्, अनिमिचं शब्दः कर्मकाले फला. विनिश्चयः असो विद्यमानोपलम्भनविपप एवोपलभ्यते दर्शनात् कालान्तरे च फर्माभावात् प्रमाण नास्तीति । 'विश्या यजेत पशुकामः' इत्यादी। चार विधमानोप- तदुच्यते । न स्यात् प्रमाणम्, यदि पश्चैव प्रमाणानि | लम्भनता १(उत्तरम्-) फ्रियाऽनन्तरफ्लभाविता। दृष्टार्य- अभविष्यन् । येनयेन हि ममीयते तत्चत् प्रमाणम् । राम्देवाश्च पृष्टयादेः अनन्तरफलभावितया प्रमाणान्तरागम्य. नापि प्रमीयते , ततः शब्दोऽपि प्रमाण यथा प्रत्यधम् । तेय अस्य वक्तुं शक्यते । (शुष्पासु बीमादिषु पृष्टपादि न च मायोनायगत यमाणान्तरेण मनगतमित्येतावता | वाम्यमानमनन्तरभावितथैव काम्पते इत्यनयाऽपि युस्त्या भनयगतं भवति । न चैव भूयते वे कर्मणि | अनन्तरमाविता युक्ता)। भवति च प्रमाणान्तर विषयावे सायध फल माति , किन्तु पर्मणः फल प्राप्यते इति । | को हिं नाम अदृष्टं लेफे स्वातन्त्र्यं चन्दस्य पल्पयितुं धमः। यसबारान्तरे फलम्य अन्यत् प्रत्यक्ष कारणमस्तीति । तस्मात् नियोगः पाद्यतुस्य एवेति प्रतिपत्तन्यम् । नेप दोषः । राय धे फारणम् , शन्दथेति । (पया अपादिपु बौकिक नियोगः प्रमाणान्तरपूर्वकः, यत्न प्रयशविरुद्ध पचनमुन्यतम् स एष यशायुधी तया विप्युद्देशगतोऽपि इति ) 1 तदिदं कुत इयेतस्य यजमानोसा खा रोक याति । इनि प्रत्यक्षं शरीर प्रश्रय विद्यमानोपलामनवान् इत्युत्तरम् । यपरिशी इति । तदुप्यने । परीरसंबन्धात् । यस्य तत् मनु पयं मन्ये पारस्यायमाने पायो नोपलम्यन्ते। भारम्, योऽपि शायुधः पायुधी ति उच्यते (मा, पृ. ३. पं..) इत्यारिः अनर्षको अन्यः । (1.५८-६.)। यदुक्तं न वैर याति शी विधिशद उपलभ्यन्त मा या परायः , शर्वथा इस मा मिविन्दः सर्गशामो पजेत' की पचना-पे मान्दम् तापदन गम्यम् । ( परिदी-) न्तरेण मगमगुरिप्यते सामारियमः (१.७२)। पन्यमेशायन् पम्, ऐन र मान्यत् मसिी। म मत्यवादीनि - तो शिपाण' (मा. (मार आइ-) सदनन्तरमलानुपसारन्यायो । 2.१९-४.) पती-प्रत्यशान मन्यानि मयन पटने (मनपंकपानाम् । ( समाध-)म . प्रमाणान्तर- ·चित्रानलन्यायः १७०३ चित्राधिकरणं " सप्त- तत्त्ववित् खकृतकर्मफलेन न युज्यते इति भाव इति भाष्यम्-'चित्रया यजेत पशुआमः'' विद् यदन्ति । साहली. २८९, चहिष्यवमानम् ' 'पञ्चदशानि आन्यानि । चित्रानलन्यायः । विगतः अनलो यथा न दशानि पृष्ठशनि' युदाहरणम् । (चित्रा नाम का दहति , तथा जीवन्मुलगवा संचारः तंग तापयति । चित् इष्टिः । बहिष्पवमानं नाम अमिष्टोमे प्रातःसवने साहस्री. २९१. स्तोत्रविशेषः । पञ्चदशानि पञ्चदशस्तोमकानि । एव चित्रामृतन्यायः । चित्रानन्यायक्त् अर्थः । मतदयानि ससदशस्तोमकानि ) किं चित्राशन्दः पव- अयं सुरतविषये इति विशेषः । साहनी. २९०. मानधन्द: भाज्यशब्दः पृष्ठमन्दश्य गुणविषयः, उत ४ चित्रपटन्यायः । उक्त च पञ्चदश्यां चिनोपे क्रर्मनामधेयानि इति संशयः । प्रसिद्धेः, अर्थवत्वात्, 'यथा चित्रपटे दृष्ट ह्यवस्थाना चतुष्टयम् । परमात्मनि । प्रवृत्तिविशेषकरत्वाच्च गुणविधयः । न च एते कर्मणि वितेय तयाऽवसाचतुष्टयम् । १ ॥ यथा धोतो घहितो प्रसिद्धाः । न च अमी यौगिकाः । जातिशब्दा एते । चित्रा इति च गुणशब्द । 'वित्रया यजेत' लाग्छितो रञ्जितः परः। चिदन्तर्यामी सूत्रारमा विरा- डात्मा तथैर्यते । २ ॥ स्वतः शुभ्रोऽत्र धौतः स्याद् | इति च यागानुवादः । विशातत्वात् न यागविधि । गुणे फलकल्पनाया यजतेन विवक्षा । तथा आज्यानि घहितोऽनविलेपनात् । मध्याकारैर्जान्छितः स्याद् रञ्जितो भवन्ति । पृष्ठानि भवन्ति ' इति च । गुणविधिकल्प. वर्णपूरणात् । ३॥' इति । साइली. २८५. नायामपि न लवणी । तस्मात् गुणविषय., इत्येवं • चित्रा पौर्णमासी । 'मुरां या एतत् संवत्सरस्थ, यत् । मासम् । एवं प्रासे, ब्रूमः । यस्मिन् गुणविधि. नाम- चित्रा पौर्णमासी वि. ६५.१०. चित्रया यजेत' घेयम् इति दिग्धे गुण. अपर उपदिश्यते, प्रधानेन इति चित्रेष्टिरुक्ता चिनाशब्दस्य पजिसामानाधिकरण्येन कर्मणा तस्य संबन्धः, कर्मनामधैयमित्यर्थः । गुगविधी यागनामधेयत्वात् । चित्रावं च हविवेंनिध्यात् । तत्र दषि हि सति वाक्यं मिद्यत । पुपशौ पाले सीपार. पाय मधु घृतमापो धानास्तण्डुलः, तत् संसृष्टं प्राजापत्यम् । फलम् , चित्रो गुणः, इति न शक्यमेकेन वाक्येन विधा- इति विस्तरे पाक्यपाठः । १३ । 'दधि मधु घृत छम्। चित्रो गुणो विधीयमानः स्त्रिया विधीयेत, नासो यो घाना उदकं तण्डुलाः' इति पाठः शास्त्रदीपिकायाम् । अग्रीयोमीये । पशुकामे च विधीयेत, सोऽपि नामी- दधि मधु पयो घृतमुदक भानास्तण्डुलाः' इति भाटे पोमीये । या 'पञ्चदशानि आध्यानि भवन्ति' इति कौस्तुमे च ( ११४३३ पृ. १७६.) पाठः । के. आज्येषु पञ्चदशता । न च अविहितानि स्तोत्रे चित्रया यजेत' 'प्रिवृद्महिष्पवमानम् ' 'पञ्चदशानि भाज्यानि भवन्ति । न च अन्यत् विधायक वाक्यम् । भाज्यानि' 'सप्तदशानि पृष्ठानि' इति चित्रा-पवमान- उच्च एल आपनि विदयतु, लिहिले व पच- आज्य-पृष्ठ-शब्दाः फर्मनामधेपानि । मा, १४ारा३. दशताम् । गम्यते च पञ्चदशनाया, आज्यानो *'चित्रया यजेत पशुकाम' | अत्र पशफलम् असति संबन्ध, । स्तोयसंपन्धन आन्यानामविशात प्रतिबन्धे ऐहिकम् , सति प्रतिबन्धे तु आभुमिकम् । दातासंबन्धश्च । द्वादेतौ अरे एकवाक्यस्य असक्यो पि.॥१२, विधातुम् । अप तु कर्मनामवेपम्, नेत्र विरोधी भवति । चिनाऽधिकरणम् । चित्राऽऽज्याधिकरणम् । यल: सल्यासबन्ध. तदानी विधीयते । अपिच चित्रन्यायः । चिप्रेष्टिन्यायः । चिनाविपदं यागनाम-आयानि स्तोत्राणि इत्यनेन देन लशग गुगो धेयम् ।। विधीयत । अत. वर्मणां नामधेयानि वाक्यान्तर: यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतोऽमिसंवधः । 'आये. मनुबते । 'पटे. स्मुनते' येरमादिमिः २४ारा३॥. लिहितानाम् । यत्तु अप्रसिद कमैगा नामपनिति, ·चित्राधिकरणं १७०७ चित्राधिकरण विनियोजकवास्यकल्सना । यदि तु आज्यैः स्तुत्तेस्तुतिमाननिमित्तं स्तोमत्वम् इति शब्दसामञ्जस्य इत्यनेन विहितानां पञ्चदशवविधिरुभ्येत, तत: पूर्वाधि- भविष्यति । करणन्यायेन सैव मत्वर्थलवणा इति मत्वा वदति 'अपि शा-- तर सिद्धान्तः 'वाक्यभेदप्रसङ्गेन सामा. च आग्यानि स्तोत्राणि' इत्यादि । मधगिंद्रन्यावाच नाधिकरण्यता । अन्वाख्यानार्थवादाच्च नामतेवो- आज्याना साक्षात् पञ्चदशवयोगाभावात् अश्रुतपलादि- पपद्यते ॥' इति । परिमायाकल्पना अवश्यायितया भवेत् । तेन एवं सोम- पूर्वाधिकरणवैषम्येणोत्थानात् संगतिः । शायते " यद्यपि उत्पत्तौ नामत्वं न जातं गुणवाक्ये च सूत्रार्थस्तु- यस्मिन् वाक्ये रूदया गुणोपदेश: प्रतीयते, तत्र नासौ गुणोपदेशः, किन्तु तस्य नामस्वेन प्रधान- तस्यानाधिकारः, तपापि एतद्गुणविधानमेवं सिध्यति संबन्धः इति । 'यदि उत्पत्तो आज्यशब्दो नामधेयम् ' नान्यथा" इति । वि- 'यचित्रया यजेतेति तद् गुणो नाम वा 'गुणवाक्योपपत्त्यर्थ समभिव्याहृतेन च । अन्या- । भवेत् ।, चित्रीत्वगुणो रूढेरनीषोमीयके पशौ ।, ख्यानार्थवादाच नामधेयत्वमाश्रितम् ।।' द्वयोर्विधी वामपभेदो वैशिष्टये गौरवं वत: । स्यानाम यदाजिमीयुः, तदाज्यानामाज्यत्यम् ' इति । पृष्ठाज्यबहिष्पवमानेषु तत् तथा ॥ १४॥३. यस्मात् देवाः प्रजापतिवचनात् एतेषु स्तोत्रेषु आजि माट्ट-- अन गुणे एव रूढानाम् 'वित्रया यजेत मपावर, तत्तः तदईन्चात् एतानि आज्यानि इति । पशुकामः पचदशान्याज्यानि । सप्तदशानि पृठानि' तथा तासा वायुः पृष्ठे न्यवर्तत ' इति ‘यस्मात् अपोनि पहिष्पवमानम्' इत्यादौ चित्राज्यपृधनिबहिष्पव- वायुना पृष्ठे स्पृष्टे रयंतरादीनि जातानि, तरसात तानि | मानशब्दाना गुणविधिवं कर्मनामवेयत्व वेति चिन्तायाम् , पृष्ठानि ' इति अर्यवादात् विज्ञातम् । तत्प्रकृतित्वाच्च । दध्यादिवत् रूढेषु कर्मनामधेयत्वासमात गुणनिधित्व वामदेव्यादिषु पृष्ठशब्दप्रसिद्धिः । 'हो एती अर्थो । मेवेषाम् । तत्र चित्रापदे तावत् प्रातिपदिकेन चियलम् , एकस्य वाक्यस्य अशक्यौ' इत्यस्य (भाष्यस्य ) स्त्रीप्रत्ययेन च स्त्रीत्व विधीयते, विधेययो. परस्परसाहित्याव. अनन्तरम् 'अथ करमान पञ्चशसंख्याविशिष्टानि' गतेः विधेयसामर्यानुरोधेन प्राणिद्रव्यफसागस्यैवोद्देश्यत्वाय- इत्येवमादि द्रष्टव्यम् । विशिष्टानां वाचकस्य अमा. गते: । प्रकृतानाम् दधि मधु घृतमापो धानास्तण्डुलास्तत् वात्' इति प्रधानाख्यातानुस्चारणाभिप्रायम् । ननु संसृपं प्राजापत्यम्' इत्येतद्वाक्यविहिताना यागानामुद्देश्य- पदद्वयम्' इति भवतिक्रियासंबन्धामिप्रायम् । नैतत् त्वासंभषेऽपि सर्वप्रकृतिभूतामीपोमीपयागोद्देशेन सर्प. पदद्वयमपि विधायकम् ' इति , प्रधानकिया हि पश्यागोद्देशेन वा विधीयते । न जानेकगुणविधाने वाक्य- विशेषणानि पिण्डीकरोति । सत्तायास्तु प्रत्येकवर्ति- मेदः धेनुर्दक्षिणा' इतिवत् उभयविशिष्टैककारकविधानेन त्वात न समुदाय वाक्यपरिसमाप्तिः, अतश्च परस्पर- अवाक्यभेदात् । एवमाज्यपदेन घृतम्, पृष्ठपदेन शरीरा- राबधामाव: । पञ्चदशानि यानिकानिचित् भवन्ति , पत्रः। स च संख्याविशिष्टः प्रकरणात् ' आज्यैः आज्यान्यपि यावन्तितावन्ति भवन्ति इति कल्पना ।। स्तुवते' 'पृष्टः स्तुवते' इत्येतद्वाक्यविहितस्तोत्राङ्गतया तसात् नोगयं विधायकम् ।नच अनुवादकम् , स्तोनेषु यथाक्रम विधीयते । एवं निवृच्छन्दवाच्यं निमिण्डिद-य वाहशस्त्राभावात्, अनर्यकत्वासनाच्च । वरमात् एकानु- पवनक्रियाविशिष्टं तथैव तवाक्येन विधीयते । सर्वन वादेन इतरविधिः नामधेयावे अवकल्पते । 'विधायकम् द्रयाणां स्तोत्रसमीपदेशे अदृष्टार्य स्थापनेनैव स्तोत्रोप. इति चान विधेयार्थोपनयनन्यापारात पुन:पुनः भमि- कारकता ! उत्पत्तिवाक्येषु तु आज्यादिपदं गुणवाक्य- दिवम्, न तु नामपदस्य विधिशक्तिरस्ति । पञ्चदशानि | मासत्वादनुवादः । स्तोत्रमा त विधीयते । इति प्राप्ते, इति व स्तुतिसाधकतमस्तोत्रीयनपरिच्छेदात् मुख्यं ] पासकर्मानुवादेन चित्रत्वस्त्रीत्वरूपानेकगुगविघाने वाक्य. .

·चित्राऽऽदीनां १७०९ चित्रायादः परिहारे। २२. * चित्राऽऽदीना फलं किमिव जन्मनि , उत इह | सवर्णत्वात् उत्पयनादीना संभवाच । न पयोधर्माः वा जन्मान्तरे वा इति चिन्तनै भरी मित्रादयः इहैव इति । दोहनादीनामसमवाद । ८।१।१९. मन्यन्ते । तान् प्रत्याह ' येषां विफलान्येव चित्रा. • चित्राचादः। ( अत्र अनिमित्तं विद्यमानोप. ऽऽदीनीति कल्पना । निर्निमित्तं फलं तेषां स्यादि-लम्भनत्वात् । इत्यस्य औत्पत्तिकस्नु शन्दसार्थेन समन्ध. हाकतकर्मणाम् । १४ ॥ चित्राऽऽदीनां फलं तावत् स्वस्य ज्ञानम् ' इत्येवावतः सूत्राशस्य च वृत्तिकारमवेन क्षीणं तत्रैव जन्मनि ।' १५॥ श्लोवा. चिनाऽऽक्षेप- अर्थ: संगृह्यते । अवार्थे प्रसङ्गेन चिनावादस्य पूर्वपक्ष उपन्यस्त इति कृत्वा चित्रावाद इत्येवास्य नाम अनेकेषु चित्राऽऽदिचोदनाऽऽक्षेपः परिहत: यज्ञायुधिनः अन्येषु आहितम् । अर्यादेव चान चित्राक्षेपवादः यजमानस्य स्वर्गगमनसिद्धयर्थः । बाल. पृ. ७. चित्राक्षेपरिहारथ संगहीतावे ।) भाष्यम् --- ननु चिनेष्टौ ' अमे गोभिन०' इत्यादिभिः । प्रत्यक्षादीनि अन्यानि भवन्तु नाम प्रमाणानि । शब्दस्त न पुष्टिमन्त्रैरेव होमाः॥ प्रमाणम् । कुत. ? अनिमितं विद्यमानोपलम्भनत्वात् । चित्रष्टी 'अर्थता आहुती होति' इति विधाय 'एता अनिमित्तम् अपमाण शन्दः । यो हि उपलम्भनविपयो वे देवताः पुष्टिपतयः' इति श्रुतम् । तानियमेन के नोपलभ्यते , स नास्ति यथा शशस्य विषाणम् । उपलम्भ- चिपुष्टिलिङ्गा उपादेयाः । इति प्राप्ते , ' अगे गोमिने | कानि च इन्द्रियाणि पश्चादीनाम् । न च पशुकामेष्टय. आगहीन्द्रपुष्टया जुपस्व नः' इत्यादिमन्त्राणामेव क्रमेणा. नन्तर ( चित्रष्टयन-वरपित्यर्थः ) पर उपलम् पन्ते । गत्वात् पुष्टिलिङ्गत्वाच नानिपमः । संकर्ष. २१४१५. अतो नेष्टिः पशुफला । कर्मकाले च फलेन भवितव्यम् । • चित्रटी आज्यभागयोर्याज्यापुरीनुवाक्ये वाध्यौ।। यत्काल हि मर्दनम्, तत्काल मर्दनमुन्यम् । कालन्तरे यातिकमतेन । वि. १२२७. . चिश्रेष्टौ तण्डुलेषु फल दास्यति इति चेत्र । न कालान्तरे फलमिटः इत्सव- भाकृतमीहियवान्चतरनियमो नास्ति। ( भधिकरणं तु गच्छामः । कुतः १ यदा तावदसो विद्यमाना आसीत् , 'सलेवाल्यां प्राकृतस्य' इत्यत्र) भा. १०१२।३१।७१. तदा फलं न दत्तववी, यदा फन्लमुत्पद्यते तदाऽसौ नास्ति * चिटी निर्वामिन्ने तदेवतापदोहः । भा. ९१३२१) असती कथ दास्यति । प्रत्यक्ष च फलकारणमन्पदुप. १-२, ४-८. चिनेष्टी मात्रयर्णिक्य एव इन्द्रादयो लभामहे । न च दृष्टे कारणे सति अदृष्ट कम्पयितु शस्पते देवता', न तु अन्या एव काश्चित् । संकर्प. २।४।५. प्रमाणाभावात् । एवं दृष्टापनारस्य वैदस्य स्वर्गायपि फल * चिधिद्रव्याणाम् ' दधि मधु पयो घृतं पाना उदकं न मयतीति मन्यामहे । दृष्टविरुद्धमपि भाति रिश्चि- तण्डुलाः तत् संसृष्टं प्राजापत्यम् । इत्येतेषा तुल्यावे. द्वचनम् । पाश्चयन विधायाह ( अन्त्येष्टो) 'स एप ऽपि अन्योन्यसापेक्षत्वेन विकल्पाभायः {सु प ८... यज्ञायुधी यजमानोऽञ्जमा स्वर्ग लोक याति' इति प्रयश • अथैष ज्योतिः''एवेन सहसदक्षिणेन यजेस घरीरकं न्यपदिशति (नामागम् ) 1नच तत् स्वर्ग इति एतच्छन्दपरामृष्टानां गुणाना सहसदक्षिणायाच लोक मावीति । प्रत्ययं हि तन् दयते । न च 'एल मातकर्मानुवादेन विधाने पापभेदापत्ते. चित्रान्यायेन याति' इति विपिशन्दः । एसंजातीयक प्रमागविपद्ध (चित्राधिकरणेन ॥१२३) मामधेयत्वम् । को. ११४ वचनमप्रमाणम् । 'अग्नुनि मस-यानि , ग्रामग; ५.५ पृ. २१७. चित्रायागे चतुर्थरनमे हविपी प्लवन्ते' इति यथा । तसामान्यात अमिहोमादिचोद- ' सारखती भवतः' इति । वर यायानुवाक्याफमेगनास्वपि अनावास. । तस्मान न चोदनालगोऽय: स्त्रीयागस्य प्राथम्यायगमात् मुख्यगकमेग श्रीयागस्य । धर्म । (इति पूर्वपक्ष.) । प्रथमं निर• कार्य । वि, ५४१७, चियापागे ( सिद्धान्तमाद)ोन्यत्तिकस्नु शन्दम्यान मधुनि उदय च माहतोनापारगताम्यधर्माः फतमाः, | संबन्धस्तस्य शानम् ' सन्दः पर ग्यापति । भमोरयः ।

·चित्राबादः १७११ चित्रावादः अन्यस्य, घटते एव । प्रमाणान्तरसदायपरीक्षया प्रामाण्यं वयम्, चन्दस्तु न प्रमाणमिति । ( मरतु तत्र तथास्वं सापेक्ष- न स्वतः इत्येवंगरो ग्रन्थः। (अस्वार्थ:- यदेतत् प्रमाणा- त्वम्, न पुनः प्रामाण्यम् , अनुवादकत्वात् । यत्र नास्ति न्तरानुपलम्मैन अप्रामाण्याभिधानं तत् प्रमाणान्तरसापेक्ष- प्रमाणान्तरं तत्र तयावमपि मा भूत , दूरत एस त्वप्रतिपादनपरम् । निरपेक्षस्य हि प्रमाणान्तरानुपलब्धेऽपि प्रामाण्यम् । अत्र च मूलयुक्ति: पारतव्यदर्शनात सापे- प्रामाण्यं स्वातन्येणोपपद्यते एव । सापेक्षस्य च प्रमाणा- क्षामिति । विद्यमानोपलम्मनता तु सापेक्ष एव न्तरायतं प्रामाण्यम् । तच प्रमाणान्तरमेवं स्यात् यदि अम्युचययुक्तिः इति स्वर्गकामाधिपारेऽपि सापेशवात् क्रियाऽनन्तर फलं स्यात् । तदभावे प्रमाणान्तरेण अपमर्थः । अप्रामाण्यमिति स्थितम्)। प्रत्येतुं न शक्यते इति तदपेवस्य अप्रामाण्यं युक्तमेव । दृष्टविरुद्धं च किञ्चित् वैदिक यचनम् । पात्र तस्मात् प्रमाणान्तरसापेक्षत्यप्रदर्शनार्यत्वे अस्य [भाष्य-] चयनं विधायाह 'स एप यशायुधी यजमानोऽसमा स्वर्ग न किश्चिदनुपपन्नम् )। तधात्र प्रमाणान्तरले याति' इति प्रत्यक्षं शरीर म्यपदिशति । न च तत् पृष्टम् । कयं पुनरत्र दृष्टापगतिः १ क्रियाऽनन्तरभावि-स्वर्ग याति इति । प्रत्यक्षं हि तदखाते । न चैप याति इति खात् फलस्य । कथं तर्हि कृष्यादेः १ ( उत्तर विकल्प्य विधिशब्दः । एवंशातीयक च प्रमागविरुद्धमप्रमाणम् आद) किं कृष्यादेः नानन्तरं फलमरगम्यते ? (इति भाष्पम् , पाठभेदः रियाधिदः) । कथ किराफ नावगम्पते उत प्रयोजनपलम् । पाटनादि पुनरिदै प्रमाणविरुदम् । अर्थवादोऽयम् । अर्थवादेषु तायत् कियाफल्मरगम्यते । घीयुत्पत्तिस्तु प्रयोजनम् । न च प्रभागविरोधाः गुणमादेन न्यारख्याताः । अथाप. च प्रयोजनानयगमात् अहएता उच्यते । अत्र हि प्रयोजनं मभिप्राय:, ' नाद्यापि अर्थयादा ग्याख्याताः' इति । पलं च पर पावगम्यन्ते फटान्तरानागमात् । यच | पालिशभाषितमेतत् । नहि उक्तम्य उन्यमानस्य वा विचित इनिर्विकारादि भरगम्यते न तत् पाटनादियत् व्यवस्थितस्य आक्षेपो युक्ता, अन्य विशेषामिपानात् । प्रीमायापत्तेः पशो. कारणतया शमते यनुम् , अदर्दा- | उक्तोच्यमानताविशेषे विषयमाणे सर्वमनस्थित स्यात् । नात् । तस्मात् प्रमाणान्तरपरीक्षे वयाप्त धर्मजिठासु मिः | तस्मात् स्थित नास्तित्वमेय वत्त यातयकारणम् । सिम्य फर्तन्या । न पुनाप्पपनात् धर्मारगतिः । अत्र उपन्यस्तस्य परिहतस्य तान ( अपवादाधिकरणे) कयं पुनः स्वर्गशमादिषु विद्यमानोरलम्भनता । पुनरूपन्यासो न घटते प्रयविरोपात् इति । (स्वमें प्रति साध्यसायनभाउम्य अाएपमागसमधिगम्य-( समाधानमाह-) उच्यते । धिते एवार्थवादान यात् । ततथ स्वर्गकामादिचोदनाना स्वातव्येण प्रामाण्य गुणरादेन व्याख्याने १६ वचनमाविम्यते । अत्र हि स्यात् - इति सिद्धान्वी । भाशेता तपाह-) नियोगम्य तदुत्ता गुणादर न समयति । गुगादा दि तायत् नियोग पत्रादौ माहतम् । एक माय नियोगः प्रमाणान्तरप्रतिपत्तिमलेन उपनापन्ते । अत्र आप धमेदात् मिद्यते इति स्थितम् । तस्मात् सर्वत्र प्रमाणान्तरप्रतिपत्ति. शरीरे एन प्रारीपनिरिक्त सापेश इयुक्त भाति । (नियोगम्य नियोजाय सावत् मिविपल्मामरे । तम 'एफ. शी पदिएम् , नास्ति । प्रमागान्तरयमभिगम्या फलमानता फर्मा 'याति' इयनेन विस्दम् , मान गरीरम्य । नियोक्त्री । सदनुपाशातु रिसादयः इति यदा पपीतमात् विधितः (विपारोवनमा) अर्थ यादवम अपगा. दासम्, बदा स्वांशी, एकपात् नियोगस्य अपिता आसीपते। विविधा दगी नियोगतो. कारविषपानुभमाग भित्रम्य सर्वत्र नियोजक मि तापत साव पगमा नायने । अाई सही मारिए । तेन समाति मापेश गन् सांत्र सापेक्ष नन्दबासि की प्रष्ट्यनि ( माध्यम् ) 'नमेष पागीति स्वर्गात) ! मनी पर प्रमारान्तरमति मागु तर निधि (विधिसे योगा परमा- यापन, परनाल मा भा। तम्मन् मन्तराविरमा मापसमा । मग च .

·- चोदना यद्यपि १७२० चोदनायां फलाश्रुतेः सु. पृ. ९७. * नोदना । प्रवृत्तो वा निवृत्ती वा स्तोमेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत' इति च । इदं पितृकर्म शब्दभवणेन धीः । सा चोदनेति सामान्य लक्षणं हृदये | विश्वजिद्यागो वा किं निष्फलं कर्ममात्रम्, उत सफलमिति स्थितम् ।।' श्लोवा. १।१२।२।२१०-२११. * चोदना | संशये पूर्वपक्षमाह । अस्या चोदनाया विधिवाक्ये यद्यपि कार्यमर्थ प्रतिपादयति , तथापि पौरुषेयी चोदना | फसाश्रुतेः फलस्य अश्रवणात् कर्ममात्रं निष्फलमेव कर्म प्राप्नोति , वचनस्य स्वातन्त्र्यदर्शनात् ततश्च प्रत्ययान्तर- विधीयेत । नहि अशब्दं शन्देन अप्रतिपादितं फ्लं सापेक्षत्वात् अप्रामाण्यमापद्यते ( इति चेन)। यदि प्रतीयते प्रत्येतुमर्हति । तसात् फलाश्रवणात पितृकर्म चोदना कार्यमर्थ प्रतिपादयति तदा न पौरुषेयी । पुरुषा विश्वनिच्च निष्फलः सन्नेव विधीयते । हि प्रमाणान्तरप्रतीतार्थप्रतिपादनाय वाक्यं प्रयुञ्जते । न अपिवाऽऽम्नानसामर्थ्याच्चोदनाऽर्थेन गम्येता- च कार्य प्रमाणान्तरप्रमेयम् । तेन तत्प्रतिपादकस्य न | र्थानां बर्थवत्वेन वचनानि प्रतीयन्तेऽर्थतो पौरुषेयत्वम् । अतः अदृष्टमपि खातन्त्र्यं कल्प्यते कार्य- समर्थानामानन्तर्येऽप्यसंबन्धस्तस्माच्छुत्येकदेशः प्रतीतियलेन । चैत्यवन्दनादिपु तु पौरुषेयत्वेन स्मरणम् । सः । ११ ॥ तेन अनपेक्षा चोदनायाः । ऋजु. पृ. २३. पूर्वपच निरयितुम् अपिवा-शब्दः । न तत् फर्म र चोदना या गुणानां० इत्यनेन न्यायेन निष्फलम् । तत्र कर्मणि फलस्स चोदना , करोति यजेत. ( २२६ अनेकार्थोपादानलमगादपि गुणात् । इति अर्थेन कर्तन्यतावचनेन गम्येत ! आम्नानसाम- फर्मान्तर विधिसिद्धिः ( यदि रथतरसामा सोमः स्यात् ति । आम्नायते इति आम्नानं विधियुक्ता भावना । इत्यादौ)। सु. पृ. ८८९, * 'चौदना वा गुणाना युगपत् । आम्मानसामात् विधिभावनासामथ्र्यात फलचोदना शास्त्रात्' इत्यनेन न्यायेन विवादिषाक्यैः ( विष्णु- गम्यते । ननु फलवाचक: शब्दोऽन नास्ति । सत्यम् । रुपाशुयटन्यः इत्यादिभिः) यागविघावपि अ-तराल. परन्तु लोके थुतानामर्यानाम् अर्थववेन उपपत्तिमत्वेन वाक्येन कर्मान्तरविधानापत्तिः। पृ.७५३. * चोदना हि कारणेन वचनानि म्यवहितान्यापि अध्याहारादिभिः भूतं भवन्तं भविष्यन्त सूक्ष्मं म्यवहितं विप्रकृष्टम् इत्येवं संबन्धीनि प्रतीयन्ते । अन्यथा तु अर्थतः यानि असमर्यानि जातीयकमर्थ शकोरावगमयितुं नान्यत् किञ्च , नेन्द्रिय पदार्थ बोधयितुम् , तेषामर्थतः असमर्थानाम आनन्तये- (वा)। भा. १२२१२।२ पृ. १३, • यत्र भूयासो गुणाः ऽपि सति असंबन्धा न संबन्धः नान्वयो भवति । समाम्नाता: तत्र किया चोदना इति गम्यते । ३३ 'देवदत्तस्य भार्या राज्ञ. पुरुषः' इत्यत्र भार्यापदस्य राज्ञः ३।१०, चोदनाः न पौरुषेय्य. इति सिद्धान्तः।१।। इति पदेन आनन्तय सत्यपि न वयोः संगन्धः कश्चित् । ८१२५--३२.. चोदनायाः प्रामाण्यम् । न तावदुप• तस्मात् सः दूरस्थोऽपि फ्लबोधकः शन्दः, श्रुत्येकदेश: लाभकारणान्तर शक्यानुमानं परिगणितप्रमाणसामग्री. श्रुतस्य वाक्यस्य एकदेशः इति ध्येयम् । अर्थतः संबद्धस्य ग्यतिरिक्तस्प अभावनिश्चयात् । उपदेशस्तु न्यामोहादपि दूरस्थस्यापि अन्वयो ज्ञातुं शक्यते भन्यवहितस्यापि च उपपद्यते। असति व्यामोहे वेदादपि उपपद्यते । अतः अर्थतः असंबद्धस्य अन्वयो शातुं न शक्यते । प्रकृते प्रमाणान्तरस्य अनपेक्षणात् न तद्विपर्ययेण अप्रामाण्य | 'पितृभ्यः पूर्वेयुः करोति । इत्यादापपि दूरस्येन फलपदेन चोदनायाः । स्वतश्वार्थप्रतिपादकतया अर्थसंस्पर्शिता । अन्वये सति कर्मण, राफलता सिध्यति । वाक्यार्थश्च गुणार्थवत् । १२ ॥ चोदनायां फलाश्रुतेः कर्ममानं विधीयेत, सिदान्ती एव आह । चशब्दः शानिराहार्यः तु. नाशब्दं प्रतीयते । ४।३।५।१०।। शब्दस स्थाने निविधमानः । गुणार्थयत् वाक्यार्य, संप- 'तसात् पितृभ्यः पूर्वद्यः करोति' इति श्रूयते, 'य: | यते । यया 'इन्द्राय राजे सूकरः' इति याक्यस्य स्वतः सपायागुरते , रा विश्वजिताऽतिराग सर्वपृष्ठेन सर्व आरण्यातयन्यस्यापि अश्व आलम्पते' इति वाक्यान्तरापे . ऋजु.पृ. २४.

·चित्रावादः १७१३ चिनोविषाक्यार्थः . साध्यसाधनसिद्धयपेक्षा अवसीय। (प्रवृत्तिदर्शनेन | पक्षे- स्वातन्त्र्येण कार्याभिधाना- यसादियं क्रियामले लिहादीनां कार्यार्थप्रतिपादफावं तावत् अवगम्यते लोके। साधयितुं शक्नोति , तस्मात् कार्यात् फलसिद्धिः इत्येवं नया व्युत्पलास्ते स्वामिधाने न प्रमाणान्तरमपेक्षन्ते । क्रियाशक्ति निरूप्य साध्यगिधिः । कि ताद , यसात् भतो यद्यपि वक्ता प्रमाणान्तरप्रतीतामेव कार्यतां विवक्षति, कामी कार्य बोध्यवे तस्मात् कार्य फलमिति नच तथापि शन्दः स्वसामध्यनैव तां प्रतिपादयति । तेन वेदेऽपि अगमगुरां क्रियां नियतदेहान्तरमोग्यवर्गसाधनाशस्ता ल साम्यसाधनावगमपूर्वक अयोऽभिधीयते । दर्शितं च स्वर्गकामः कार्यतया बौद्धमलम् इत्यपूर्व कालान्तरस्यायि भाष्ये~ आचार्यचोदितः करोमि इति हि दृश्यते नामेनास्य फलसिद्धिसमर्थ लिडादयः कार्यतया बोभयन्ति, इति तस्य सिदिरिति । एतदुक्तं भवति, यतः प्रतिपत्ता कार्यमेव स्थास्नुवया कालान्तरेऽपि फलसाधनत्वाविरोध: । यस्मात् प्रतिपद्य अनुतिति, न पुनः साध्यसाधनभावम् । अतः प्रामाण्यापादकम् अनेनेदं सिध्यति इत्येतदानपेटत्वम् , कुर्वाण आपृष्टः 'आचार्यपरितः करोमि ' इति न्यप तच यत्नतः साधितम अपौरुषेयत्वप्रतिपादनेन)।. दिश्यति, न सापसाधनमावावगमम् । पदि पौरुषेयेऽपि । १५६-१६० पाक्ये प्रतिपत्ता निरपेक्षत्यमेव कार्य युध्यते, तदा न चैप विधिशब्दः' इत्यपि प्रत्युक्तम् । ननु च किमिति पुरुषापेक्षा संयन्धस्य निराक्रियते । भवतु पौरु- स एषः' इत्युपपन्नार्थम् । 'वर्ग लोके याति ' इति पेयः संवन्धः, वेदाश्च पौरुपैयाः । तथापि निरपेश्चार्य- कथम् १ अधिकृतकामसिद्धः सिद्धम् । (एतदपि प्रतिपादकतया प्रामाण्यं भविष्यति । अभोचरम् ~) सिद्धम्, यस्मात् अधिकृतस्य कामः स्वर्गादिः सिध्यति कारणदोपसभावनानिराकरणाय निराक्रियते । (न पुन- इति स्थापितम् ) यदुक्तम् 'अहंकारगमकारी अनामनि रामरविती । अस्थाय:-- यदि पोक्षेयत्वं न निरा- आरमाभिमानो' इति मृदितफपापाणामेप एतत् कम- क्रियते तदा उपनाऽपि कार्यनीति: कारणदोपात मिथ्या नीयम्, न फर्मसङ्गिनाम् इत्युपरम्यते । आइ च मग- स्यात् । प्रामाण्यप्रतीत दि स्वयमय पुरुषः परस्मै प्रति-वान् दैपायन: 'न बुद्धिभेदं जनयेदशाना फर्मसनिनाम्' पादयति । तत्र च पौरपेयस्य पचनस्य, कार्यस्य कारणा- (गीता ३।२६) इति रहस्याधिकारे । तस्मान्न विश्वत- नुमाफ्ता । यदि च वेदानां पौरुषेयता स्यात् तदा मन भाष्यकारेण भगवता रचनान्तनुरोधात्, नाशा- प्रमाणान्तरेण वेदाथै प्रतीत्य पुरुषेण उपदेशः कार्यः । न नात् इति । वृहती. पृ. १८७ 1 (ोकथार्तिकायंस च प्रमाणान्तरमस्ति इति कारणदोयसमुत्पनाऽपि प्रवीतिः । माध्ये एव स्पष्टलात् लोकचार्तिक नाम पृषक समझते)। मिथ्या स्वात् । चैत्यं वन्देत खगंमः संघाय भक्तं •चित्रिणी पनिणी इत्यादयः इटका: अप्रकरणे दद्यात् स्वर्गकामः' इति । एवमयं निराक्रियते ) तस्मात् । समाम्लाताः । तासामपि अग्न्यर्पत्वात् भरण्यत्वम् सातम्यं नियोगस्य इयनेन विवेकः प्रदश्यते । पुरुष मरण भसयोगः इति दएकाएमाः कतम्या:, नियमानः साध्य सिदिम अवगमयति इति घडे प्रति- प्रकरणात् वास्पस्य यलमत्वात् । भा. ३१६६१२१३५, पादयिष्यति। •चित्रिणी यमिगी भूतेष्टमाः इत्यादर परफारः अमिरो, हिमेवं सति अनन्तरानुपरमिनिरला मादि । न तु चितिदोषः । तेन at: सदुपधावपानस पाद रिमा नहि अस्मिन् परे मिपाशक्तिनिरूपणा प्रतिचिति । ५।३।१५-१६. • चिरिण्यादीनां साप्यसिदिः, कि हि नियोक्यात | आप अलाइ ] प्राविदितानानिष्टसना मप्पमरिसावपपानम् , नोच- समय सिदिः इत्येवापदेव गम्पने , नानन्तरं म्पादित माया पवम्याम् । पि. ५०, • मिवियानो यी । राच अनपेशल पनतः प्रविपारिवम् । (यदि शेवंयमातपूर्व मापनवितो ठरपानम् ! ५८. क्रियालिनिकमा दाम्पसिदिः, सदा अनन्तरमेय •चिनोतियापार्थः तपस्यान्पशामा अमि. पदैन मारिवामिति सार्पसत् । न च अलिन् । शम्दाप गुगनिपिनास भागनावापत् परि- मी.ऐ.२१५ ·, . चोदनागतं यत् १७२२ चोदनालक्षणसूत्रेण जननं ता' इति अन्यायदर्शन तन्नभेद दर्शयति ।। न्यावृत्यर्थः । यो धर्मस्तत्र चौदना प्रमाणमेव इस्यपरः साङ्गयो फलसेबन्धः , तेन साङ्गयोः प्रधानयोः पौर्वापर्य नास्तिकाभिमतवेदाप्रामाण्यनिरासार्थः । इति चोदना. ज्ञायते । तस्मात् राजसूर्य पृथग्दक्षिणायुक्तानाम् आमा सूत्रार्थ: 1 बाल पृ. ४-५. वैष्णवादीना भेदेन भङ्गानुष्ठानमिति सिद्धान्त. के. चोदनालक्षणोऽथों धर्मः । १०१।२।२।। * चोदनागतं यत् , तदन्तर भवति, बहिरङ्गमित को धर्मो नाम इत्याकाङ्काया धर्मस्य रक्षणमुच्यते । रत् । भा. टा२।६।३१, * चोदनागतं लिङ्ग मापकम्, चोदना इति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम् , विधिराक्य. मन्नगत प्राप्तस्य द्योतकम् । ८११११६३३१, • चोदना| मित्यर्थः । चोदनया लक्ष्यवे शायते स चोदनापक्षणः । निमित्तं धर्मस्य ज्ञानम् इत्युक्तमस्माभिः (चोदनासूत्र)। अर्यः पुरुषस्य इरफ्लाय. । तया च विधियोषितत्वे १२१६३६३, ४ चोदनायाथात्म्यम् । एकपुरुषपाठस्य । सति पुरुषार्थोपयोगित्वम् इति धर्मस्य रक्षणम् । विशे- अविनम्मणीयत्वेन चोदनायाथात्म्यनिश्चायकावायोगात् पणानुपादाने भोजनादौ मतिन्याप्सि., विशेष्यानुपादाने पारविच्छेदेनैव निश्रायकत्वम् भङ्गीकार्यम् । भनादि- परपरया अनिष्टहेवी श्येनादी अभिचारकर्मणि अति- स्वाध अनवस्थादोपाभावः। सु. पृ. १२३. भ्यासिः, तदुभयनिरासाथै पदद्वयम् । तथा च धर्मस्य चोदनालक्षणं कर्तव्यतया उपदिश्यते | यच लक्षणसत्वात् तज्ज्ञानार्थ मीमाया कन्या इत्यधिकरणार्थः । कर्तव्यतया उपदिश्यते न तदनः । कर्तव्यताऽवगमादेव | के. अनभवनिवृत्तेः । ऋजु. पृ. २८. • चोदना । न च अस्मिन् सूत्रे 'धर्मे चोदनारूपस्य चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः (१.११२।२) । अनेन वेदशन्दस्यैव प्रामाण्यम्' इति नियमकरणात् ब्रीह्याद्यर्यस्य सूत्रेण धर्मस्वरूप तप्रमाण चोच्यते । (तत्र सामान्यतो | प्रामाण्याङ्गीकारे च तद्गापचि. इति वाच्यम् । तत्रत्य. घमें वेद. प्रमाणम् । विशेषतश्च विषय अर्थवादा: चोदनाशब्दस्य 'चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तक वाक्यम्, मन्त्रा. नामधेयानि च प्रमाणम्)। मणि. घ. ७. (माष्पम् ) 'चोदना चोपदेशश्च विधिश्वकार्यवाधिनः' * चोदना० । धर्मे प्रमाणस्य विधे. प्रतिज्ञाऽर्थे चोदना- (लोषा २१९११) इति माध्यवार्तिकखरसात सूत्रम् । तदुक्तम् ' चोदना चोपदेशय विधिश्वकार्य. विधिमात्रवचनस्वेन तस्मिन् सूने ईशनियमाकरणात् । वाचिन, ' इति । तबेद धर्मलक्षणद्वारा सामान्यतो अत एव तत् सूत्रं न प्रथमाध्यायार्थप्रतिशापरम्, अपितु धर्मस्वरूपोक्चर्यमपि । तच्चेदमर्यद्वय वचनान्यक्तिद्वयतः प्रपम्पादयुत्पाद्यविधिप्रामाण्यप्रतिशपरमेव इति स्मृत्य. एकेनापि सूझेगोच्यते । तत्र अन्यतरा शन्दी अन्यतराधिकरणे वक्ष्यामः (१ पृष्ठे । परन्तु अप्रत्यार न्यूनमेव आयर्थी (वचनन्यक्तिः) । तर यो धर्मः' इत्युद्दिश्य किञ्चित्तमोक्त नाधिक किमपि ) । नियमोऽपि तेन ईय • चोदनालवणः चोदनाप्रमाणकः' इति प्रमाणवचन एव क्रियते ' धर्म एव प्रमाणे चोदना' इति । यद्यपि न्यक्ति । 'य. चोदनालक्षणः' इत्युद्दिश्य 'स धर्म,' च 'चोदनेव प्रमाणम्' इत्यपि नियमः क्रियेत, तथापि इति स्वरूपवचनन्यक्तिः । तत्र चोदनाप्रमाणकत्वस्य । 'प्राधान्येन सैव प्रमाणम्' इत्येषपरो द्रष्टव्यः न तु एतावता पनलवणत्या निषेधेऽपि च प्रयतनाविषपायेनैव विपेये | अन्येषा प्रामाश्यनिष. । को. १२२ १. ७६. निवर्तनाविषयत्वेन चोदनालशणत्वात् अतिच्याति वार .चोदना । सूत्रस्यैवं योजना--चोदनालक्षण कार्यरूपः यितुम् अर्थः इति अनर्थसाधमत्वामाशेऽपि विशेषगा । वेदार्य. नेन्द्रियादिलक्षण. क्रियाकारकर्स मर्गादिः । तपार्यो स्पेनयागम्यावृत्यर्थे तत् इति भाज्ये । तस्य हि फल | यो नि.मेषसफलः स धर्मः, नानर्थः श्येनादिनियोगः । दिसति । सत्रोत्तरस्यां (वचनव्यतो) सावतेव पर्यवजु. पृ २७, * चोदनालवण, अर्थः मेयस्कर | मा. सानम् । आयाया तु हौ नियमो विवक्षितौ । यो घर्म ११॥रार पृ. १७, • चौदनालक्षण: सम्यक् सप्रन्ययः । तत्र चोदनैव प्रमाणम् इत्येक प्रत्यक्षानुमानगुदवाक्यादि-1 ११५५ पृ. ४२. • चोदनालक्षणसूत्रेण कार्ये अर्षे , ·चोदकाभावे पोवना पुनरारम्भः * चोदकाभावे प्राजापत्यन्यायामावः ! (५।२१)। ण्यात् धर्मश्चोदनाप्रमाणक एव इति सिद्धान्तः । बाल. पृ. ८७.० चोदकावगतक्रमानुरोधेन सदन्ता- वैद्यनाथी. १३१६५।५ पृ. २३. पकर्षः तदाद्युत्कर्षश्च न्याय्यः । ज्योतिष्टोमे अग्नीयोमीये , चोदना पुनरारम्भः । २।१२।५ ।। सवनीये च पूर्वोत्तरपदार्थयो: क्रम एव तदन्तत्वतदादित्व अपूर्व कथमवगम्यते तदाइ । चोदना इति अपूर्व नियामकः । सोम. ५।१।१२. • चोदकाश्रितत्वात् ब्रूमः । चौद्यते फलाथै कर्मणश्चोदनात् आक्षिप्यते इति । श्रुत्पर्यपाठकाण्डाना बलीयस्त्वम् , प्रयोगवचनाश्रितत्वात्तु | मस्तीति शेषः । अपूर्वम् अस्ति । पुनःशब्दः यतः मुख्यप्रवृत्तिकायोर्मलत्यम् । टुप्. ५।१।१०।१८. इत्यर्थे इति कुतूहलम् । यतः फलार्थ कर्मणः आरम्भः चोदकप्राप्त हाहकालत्वं विकृतिषु ‘य इष्टया पशुना०शिष्यते । अपूर्वाभावे विधानमनर्थकं स्यात् । तस्मात् इति वचनेन बाध्यते । वि. ५१४१७. * चोदकप्राप्तस्य । फलजनकत्वेन कर्मविधानान्यथाऽनुपपत्या अपूर्वस्य यस्य प्रत्यक्ष श्रुवेन कार्यममिनियंते , तत् तेन निवर्त्य-सिद्धिः । अपूर्वम् आत्मनि समवैति । अपूर्वस्य सत्तार ताम् । मा. १०।२।२८।६७ (६८).* चोदकपाब- विहितद्रव्यगुणापचारे प्रतिनिधिना प्रयोगोऽनुष्नातन्यः | स्यात् पूर्व वार्हस्पत्यस्य धर्माः, ततः सारस्वतस्य ।। इदं चापूर्व कर्मजन्या शक्तिर्वा सूक्ष्मं फलमेव वा । के. अध्वरकल्पायाम् । रत्न. ५/१९०११८. * चोदना पुनरारम्भः । यच्च पृत्यन्तरकारैः चोदकव्यापारी । भावयेत् । किम् १ पशूपकारम्। आरमतेर्णिजन्तात् अच् प्रत्ययमुत्पाद्य आरम्भयति प्रात- केन ? पुरोडाशयागेन । कपम् इत्यनेन यागगतो न्यापारः । यति इति भारम्भः प्रवर्तक धाक्य चोदना इति चोदना. ( अभिलषितः ) । स च उपमितलचितप्रापणेन यमी- स्वरूपकथनार्यतया एतत्सूत्र न्याख्यातम्, तत् मकृता- पोमीपस्य (पौर्णमासिकस्य ) यो यागगतो व्यापारः, तं पूर्वप्रतिपत्त्युपायशब्दचिन्तानौपयिकत्वात् , चोदनास्वरूप- सादृश्येन भाकाचति । ता भदेतत् अमीपोमीयपाग-1 कथनार्थत्यै च अस्य सूत्रस्य चोदनासानन्तर (११२) रातन्यापारविशेषनियमनम् अष्टमलक्षणसिद्धम्, तदुत्प- कर्त यत्वापचेरयुक्तम् । तिरिव उत्पत्तिः । तस्य च व्यापारस्य यत् इतरेण संबन्ध 'आरम्भः शिष्यते' इति भाप्येण भारम्भप्राति- फरणम् , सा प्राप्तिः (विनियोग इसर्थः) । द्वावपि पदिकात् फलोत्पादनवाचिन: ' तत्करोति तदार' (पा. चेमौ चोदलन्यापारी । टुप्. १२२११११३. धातुपाठे चुरादी गणसूत्रमिदम.) इति स्मृतेः आरग्म- * चोदना इति अपूर्व घूमः (चोदना पुनरारम्भः । माचष्टे इत्यस्मिन्नर्थे णिचमुत्पाद्य अच्-प्रत्ययकरणेन इत्पदम् ) भा. २।१२।५, चोदना इति क्रियायाः | भारम्भ फलोत्पादनम् आचष्टे इत्यारम्मशम्दन्याख्यानात प्रवर्तके वचनमाहुः । आचार्यचोदितः करोमि इति हि आरम्भः चोदना , इत्यारम्मशब्दार्थों लभ्यते । सु. दृश्यते । १०१।२।२ पु. १२. . चोदना । 'किमाय-1. ६१३. पेक्षित. पूर्णः समर्थ: प्रत्ययो विधौ । तेन प्रवर्तक चोदना पुनरारम्मः । २।१२।५ ॥ माक्य शास्त्रेऽगिनोदनोच्यते ॥'लोवा. ||३. कय पुनरिदमवगम्यते । अस्ति तापदपूर्वमिति स्वा चोदना चौपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः।' बाल. न नामाभ्यः, किन्तु भावार्थम्य एवेति निरूपितम् । पृ. ४.० चोदना च क्रियायाः अभिधायकं वाक्यम् । इदानीमपूर्वमेव निमस्ति नास्तीति विचार्यते । अपायं भा. २१ पृ. ३७२. * चोदना धर्म प्रमाणमेव पूर्वपश्चिमोऽमिसंधि:- न तावदपूर्व मत्यरोणोपलम्पते । न वा पति संशये शन्दस्य सर्वत्र प्रमाणान्तरापेशर नाप्यनुमानेन , व्यतिबद्धलिङ्गामावात् । न च धन्देन । प्रामाण्यदर्शनात् चोदनात्मकशन्दस्य मूलभूतप्रमाणान्तरा-नच लोके अपूर्वप्रतिपादक फिधित्पदमवगम्यते । भावात् तस्या अपि भप्रामाण्यात् पों निष्प्रमाणक इति । अपूर्वपदं तु अन्वर्यनामतया अमावप्रतिपादकमेव । न पूर्वपक्षः । शब्दस्य प्रमाणान्तरनिरपेवत्वेन स्वतः प्रामा च अपदार्थीभूतस्य यास्मानमस्ति । नाप्युरमानेन , ·- घोदितं तु प्रतीयेता ૭ર૪ घोदिते तु परार्थवाद् समुदायप्रसिद्धिः । तदुक्तम् ‘सन्मूलस्य प्रमाणवं ग्रहीष्यते ॥' इति (वा. पृ. २२८)। या तु अभियुक्तः साध्यस्यापि वरं श्रितम् । न सिद्धमप्यसन्मूल. अन्विष्यमाणाऽसि अनुपलब्धार्थान्तरमसिद्धिः, सा कदा माश्रयेणामिदूपिवम् ॥' (पा. पृ. २१४) इति । किञ्च | चित् स चिद्देशे समस्ति इति सक्यमाना धूमस्य अशि- म्लेच्छसिद्धार्थपरिमदे सति दविडकोटसिंहरादिदेश- संदेहेऽपि साधारणी इत्युपेक्षणीयेवेति । न च एवं सति भेदेन म्लेच्छमापावैविधात् सवय आर्यापसिद्धशन्देषु प्रसिद्धार्थपद्गोचरस्य निरुक्तस्य वैयमिति वक्तव्यम् । कदा चित् क चित् देशे केनापि म्लेछेन अप शन्दः क 'पहनो वेोऽध्येतन्यः' इति विपिपलात् सर्वव निगम- चिदर्थे प्रयुक्त इति शहकाया निगमादिवेयर्यप्रसङ्गः । अतो निरुतन्याकरणावबोधितपदार्थस्यैव अनुष्ठितस्य फापूर्व निगमादिवशेनेव पिकादिशब्दानाम् अर्थनिर्णयः इति । साधनत्वाम्युपगमात् । तदुक्तम् 'न चार्थप्रत्ययानचं एवं प्राप्ते , अमिधीयते । मपेदेवं पदि आर्यमसिद्धपः । निरुत्ताद्ययनर्थकम् । पडगवेद विज्ञानपूर्वकर्मकिया- विरोधेऽपि म्लेच्छप्रसिद्धिः प्रमाणं न भवेत् । तथाहि , । फलात् ।। (वा. पृ. २२८)। अतो म्लेच्छासिद्धानामपि पिकादिशन्दास्तावत् वेदेषु अनुष्ठेयार्थतया श्रूयन्ते । तेन । पिकादिपदार्याना महणं युक्त मेवेति । प्रयोजनम्-पूर्वपछे नरोपा पदापम्रयरूपत्वं संभवति , नापि अनकत्यम् । नियम., सिद्धान्ते कोकिलस्यैव उपादानमिति । सूत्र न चैते आर्य-यवहारे क चिदर्थविशेषे प्रसिद्धाः प्रात्यमि-तु- म्लेच्छप्रसिद्धमपि वेदै चोदितं प्रतीयत प्रमागेन शायन्ते । शायन्ते च कोकिलाद्यविषयाः म्लेच्छायोगेषु। विरोपाभावात् इति । चौता. न च शन्दार्यसंचधावधारणे कश्चित् आर्यग्लेन्छयो: चोदितं तु प्रतीयेताविरोधात् प्रमाणेन । विशेषोऽस्ति । पत्र पुनः आर्यः अन्यत्र प्रयुक्तः शन्दो | १३२५।१०॥ म्लेच्छ. अन्य प्रयुज्यते, तत्र आर्या शब्दार्थनिरूपणेषु पिक-नेम-वत-तामरसशन्दान् आर्याः न करिम- अभियुक्ततरस्यात् तदशेन म्लेन्छयसिदेः गोणावेनैव | चिदय प्रयुञ्जते । तत्र विचारः । अशिष्टेः ग्लेन्छ। उपपचेः भवतु आर्यमसिद्धार्थस्य मुख्यत्वेन बलीयस्त्वम् ।/ चोदितम् उक्त पिकनेमादिधन्दानामर्यजातं प्रतीयेत । न च अत्र म्लेच्छयसिदेः गोगत्व संभवति, मुख्यभूतापा | प्रमाणेन भुतिस्मृतिसदाचारेण अविरोधात विरोधा. न्तराभावात् । न प निकत्तादिवशेनेर अत्र मुख्यार्य मावात् । तस्मात् म्लेच्छपसिया पिक: कोकिला, नमः निरूपणमिति युक्तम् । नियतवशेनापि अर्थविशेषाव- | अर्पम् , सामरस पद्मम् , सत इति परिमण्डल भन्छि धारणासमयात् । तथाहि, किशन्दस्य सावत् निगमपरोन दादमयं पात्रम् । इति शातम्यम् । फे. अर्थविशेषकपने नास्येव , तथा सति संदेहाभायात् । अल्पच अन्त्यजनपदवासिनामपि धारयात् सन्द किन्तु अययययुपायनुसारेण ऊहनीयः अधो गर्यो । म म्परहारे प्रमाणभार. इयुक्तम् 'चोदितं तु प्रतीयेत. पियति पाति पचति इल्पनेकधातुसाधारण वात् अपया- इति । पा. २२२२।२ पृ. ५८६. वपश्य निरत्तयशेनाति नार्थ विशेशाधारणम् । अतो पोदिते तु परायंत्यात् विधियदपिकार: निरुतप्रतिदिरपि न म्लेन्सरसिदिविरोधिनी , किंतु स्यात् । ९।१।१४।४० ॥ कोपित पियति पाति पचति । येष म्लेन्स सिरपनुमा दर्शपूर्णमासयो 'होमोरया' इत्यादी का. रेगेवेति । य पुनः मन्वियमाणा ग्यामिदिरी निगरे ' या मध्यपय महता राहता मनुध्या यस भोरप्यते 'गप्पासा' स्यादिपदेश, म निस्तादीनामेव । परमवान् , ये प परगति पनि 'इत्याम्नापते । मिपिफवम् । वाम् 'यस्य पारियष्यमाणापि पीचन्दः महुयधमानरे कमी उदितम्यो नया प्रसिद्धिन भविष्यति । काम प्रदर्शितारा तय! समसामिपापी पररविन्दः, ग या इति रिचार पल्याऽऽअयिभ्यते ॥ विशिता पशुपा १ सामानमा सदा पाना पूर्योान् पी. संदेहमशायिनी । अनन्योशायदामा क पिदेय गदै यमःपौरिले पहिले पार्ष.

·चोदना पुनरारम्मः चोदना पुनरारम्भः विदितपूर्वः । तदनवगमे च कथं लक्षणेति । मैवम् ।। न च इष्टोपायतैब परमवगता सती इच्छाप्रसवकारणम् , प्रामाणिकानाम् उत्तरकालमयं विवेका, इतरेषा तु अपभ्रं- किन्तु मटतदुपायानिष्टपरिहारतदुपायाना चतुर्णामेव शादिवत् । न च लिड्शब्दातिरिक्तपमागम् अपूर्वमव. } इच्छाप्रसवहेतुत्वम् । सकलकार्यस्यैव च अनियतकारणत्वा- गम्यते किया नु प्रमाणान्तराबगतेति सैव रक्षणाविषयः, संभवात् एतचतुष्टयानुगतमेव इयोत्पत्तिकारणं वक्ता- मापूर्वम् । संबन्धश्च यद्यपि लौकिकभोजनादिक्रियया छह न्यम् , चतुर्धन्यतमत्वमेव ... एतदेव वा कृतिप्रयो- साक्षादपूर्वस्य नास्ति , तथापि यागादिक्रिया तावत् ननावम् । नहि विषभधणे कण्टकमर्दने वा एयम्भूत- अपूर्वसैरखा , वरतं च क्रियान्वं भोजनादिक्रियासपि कृतिप्रयोजनत्वे सति कृत्पनन्तरोत्पत्महत्वमस्ति इति न तेन अस्तीति परस्परसंबन्धात् लक्षणोपपत्तिरिति । ननु काम्य- व्यभिचार इति । तदेवदर्थशून्य भ्रामकमेव पर वचनम् । स्वर्गविशिष्टः पुरुषो व्यवहितोपायतया किया विहाय नहि इष्टोपायातिरिक्ता अन्या कोटिः समस्ति, अनिष्ट परि. अव्यवहितोपायमपूर्वरूपं कार्य प्रवृत्तिहेतुतया लिडमिधेयं हारस्यापि इष्टत्वात् अनिष्टपरिहारोपायस्यापि इष्टोपाय-यात् । चेन्मन्यते , एवं तर्हि इष्टोपायव प्रवृत्तिहेतुरस्तु तत्र च इच्छाप्रसव हेतुत्वं सभावसुन्दरत्वात् इति इष्टस्या लिड मिऐया च, किमानुपगिककार्यावगमेनेति । परम्, न तु इटोपायत्य, अधियत्वेन स्वतो दुःसहेतृतया उच्यते । कस्य इष्टोपायता प्रवृत्तिहेतुः, लिमिषेयता च इच्छोत्पादकत्वाभिवात् । किन्तु फलमेव स्वगतामिच्छा- भवदमिमता । न तावत् यागस्य , नापि कृतेः, न | मुत्पाद्य खोपायतया तत्रापि इमामुपादयति । एतय इयोरपि, व्यवहितावेन अपवहितकाम्योपायवाभावात् । लिप्साधिकरणे एव (४१२२)प्रश्चितम् । तेन साधनस्य भव्यवहितकाम्योपायस्यैव कार्यत्वेन लिडभिधेयत्वस्वी- इच्छाजनकत्वान प्रयोजनत्वम् । अतः कयं कृतिमशेजन. कारात् । अप अन्यवधानात् अपूर्वस्यैव , तदयुक्तम् । वविशेपितमपि कार्यत्वं प्रवृत्तिजनकमिति । अप तन्मा परमवेऽपि विधितः पूर्वम् अपूर्वस्य अनरगतस्यात् ।। भवतु इरोपायस्य इच्छाजनकल्वम् , इच्छाविषयावं ताव- लिकादिशन्देनेव अपूर्वमभिधातव्यं तद्वतेोपायत्वं च ।। दस्ति । न च विषमवणकण्टकमदनयोः इच्छाविषपत्य- अस्सन्मते तु अपूर्वमाप्रमेव कार्यरूपेण अभिधीयते इति । मस्ति । तेन इन्छाविषयत्वविशेषितमेव कार्य प्रवृत्तिदेतु. महानयं विशेषः । अतः अन्दाभिधेयमेव अपूर्वमिति । भविष्यतीति । तदप्ययुक्तम् । साधनस्य हि इच्छाविषयावं (प्रभाकरमतखण्डना) अनोच्यते । मवेदेवं यदि फलजन्यमित्युक्तम् ! तब फलसाधनन्वावरामाधीनमेव इति *युत्पत्तिविरहमानलमालापरम्परापरिहारो न भवेत् । तदेष प्रतिनिमितम् । तेन इजहारेण इट रायताया तथाहि, यत्ताबदुकं स्तनपानादिप्रति सकलन्यवहारेषेव एव प्रतिहेतुन्य लोकेऽपि इति कार्यस्य प्रवृत्तिहेतुन्वें कार्यावगतिः प्रवृत्तिनिमित्त खसताने समधिगतमिति । व्युत्पत्तिविरहः एवेति । मवतु वा लोके कार्यस्य प्रवृत्ति सदयुगम् , एभिचारात् । इतिता हि कार्यमित्याग हुवम् , तथापि वेदे अपूर्वरूपकावस्पितिस्तु मुतः ? लोके, न्यनन्तरम् अन्यत्तुमर्ह लोके विषमणकण्टक. तथाहि , विमन लिडभित्रै प्रतिनिमित्त कार्यशदे- मर्दनादिष्यपि अविशिष्टम् । नहि विषमवणे कण्टकमर्दने नामिमतम् १ कि इयुहेश्यं प्रधान परमरपा कृति. या कृत्यनन्तरोत्पत्य त्वं न संभाति । न च तस्य सताने साध्यम् , अथ साक्षादेव अन्योदेवापतात्युत्पाद्यम् ? प्रवृतितुल्यम् अनवगतम् । अय अनिष्टोपायतया न त अत्र न तावत् पूर्वः, तयारवे पठस्पैन कार्यत्वात् । मतिः, एरं वाई तदागमन्यायेन इटोपायतेर मवृत्तिः नहि कृयुद्देश्य प्रधान परम्परया दृतिमा पनातिरिक्त हेतुरस्तु, कि कार्येणेति । लोके दृष्टम् । नापि द्वितीयः, तयावे च धावस्येय यदपि पेनाप्युक्तं न कृयनन्तरो सत्यम कार्यम् , कार्यन्वात् । नदि साधादयोदेशमवृत्तायुपाय धा-पर्या. किन्तु कृतिप्रयोजनारे मति बगान्तोपत्यईवम् ।तिरिक्त लगेरे ममधिगतम् । अरे तु एतदुभयात्रा- प्रोजनं च तदेवोभ्यते, पदवगतमिलामची कारगम् ।। मागर पुनः कार्यम् ! मनो यनम् अपरहिवाम्यो- ·छत्रिन्यायेन १७२६ छन्दःप्रतिषेधस्तु यीयाद्युपलक्षणम् इति बहुवचनोपपत्तिः । कु. २।३४१५, छन्दसि यथेष्ट पदानामन्ययो वर्णनीयः इति • अर्थवादगततशन्दस्तु विध्यनुसारेण छत्रिन्यायेन वा- न्यायात् श्रुतेरर्यस्य (च) विचारी युक्तः । श्रीकर. धृतलक्षकः इति पूर्वरक्षः । १।४।१९।२०. आमिक्षायागे ३१३१२८ स. विश्वेया देवानामिज्यमानतया तसहचरितार्यानां सर्वेषां छन्दश्च देववायत् । ३।२।१८४२ ॥ छनिन्यायेन वैश्वदेवस्वम् । वि. १४११, , उभयो- ज्योतिष्टोमे सोमशेपमधमन्ये गायमच्छन्दस: ' इति भोक्तृत्वमेक्त्र (ऋतं पिबन्ती इत्यय), एकस्य भोक्तृत्व- | सोमविशेषणं धुतम् । गायत्रमेय छन्दो यस्य स्तोत्रशस्नादो मन्यस्य चामोक्तृत्वमन्यत्र (दा सुपर्णा इत्यत्र ), इति । इति बहुमीहिः । किमय भइमन्त्रः केवलगायत्रीउन्दरकै विद्यामेदमुक्त्वा उत्रिन्यायेन अविरोधात् जीवोपादानस्य । पदाने भवति , किंवा छन्दोऽन्तरसहितगायनीन्दस्फेऽपि तादाम्यातिपादनार्थत्वाच रूपामेदाद् विद्यैक्यमुक्तम् , नन्न । पदाने इति विचारे पूर्वपक्षमाह। उन्दश्व गायत्रच्छन्दस:' छनिन्यायादिमिरकत्वस्य ' गुहा प्रविष्टौ ' इत्यत्र सिद्ध इत्यादि पदमपि यत्र सोवशस्त्रादो केवलगायत्रीछन्दका त्यात् । श्रीकर. २१३१३४ बसू. • एक्सन कर्मफलं । एव चः, तत्रैव मागे समन्वेति मृहस्पतिण्यादौ । पियति मुट्ने नेतरः, तथापि पातृसंयन्मात् पिबन्ती देवतावद, पपा केवलेन्द्रदेवताफे एव यागे इन्द्रपीतस्य इत्युच्यते सुनिन्यायेन । कठोप. शांभा. शा. इति पदं समन्वेति , नान्यदेवतासहितेन्द्र देवता * चातुर्मास्येषु वैश्वदेवेन यजेत' इत्युक्ते आग्नेयादि. ऐन्द्रामादौ , तद्वत् । यागसमुदायस्य ग्रहणम् इत्युक्ते न चामेयादियागसमुदायस्य सपु धा माषादेकच्छन्दसः । ४३ ॥ कय वैश्वदेवशन्दो नामधेयं स्यात् , आमिक्षायागमात्रस्य सिद्धान्तमाद । बामन्दः एवं न्यावतरति । मरें विश्वदेवदेवत्यत्वात् इति वाच्यम् । छनिन्यायेन वैश्व-छन्दोऽन्तरसहितगायत्रच्छन्दवेष्वपि यागेषु ज्योतिष्टोमादी मामने 'गायत्रच्छन्दसा पिछन्दः इत्यारि देवाथै श्वदेवेषु रक्षणया तदुपपत्तेः । कु. ११११४. पदं प्रवर्तते । एकछन्दछः एकमात्रच्छन्दकस्य ऋतो: - ज्योतिष्टोमे च उत्रिन्यायेन पृठशब्दप्रयोगात् रक्षणा साादशानि पृष्टी इति ( ज्योतिष्टोगे एकमेव अमावात् । बृहस्पतिसवेऽपि सवनमुखोये ऋगन्तरस्य पठितत्वात् । 'गापत्रमेतदभवति' इति तु भूग्ना घस्तुतः पृथम्)। था. ७/१३७. . पल- प्रयोगः । तस्मात् सर्वत्र मात.सयनीये भो गायत्रसन्दसा पास्य (ज्योतिष्टोमैन स्वर्गकामो यजेत) यजिः मत- सर्यघावोंरक्षक ज्योतियोमाद च सप्रिन्यायेन सर्व मायरिने मिटुप्तः इति पदं प्रयोग म्यमेव । के, नामधेयमिमी म । माद. २२२११. • छन्दय देवतापत् । यया अन्यतेन्द्रदेश्य- पी मशमन्मो न लिट्टेन विलियुम्पवे, तथा अन्य. • सन्दः येदाननेकम् । इद पोरेयारि (सजयति छदिवया गायत्रच्छन्दरकार हति एपो बनायेगा. पिहल्लागः, पेगले विरम् इति तोक्जनात् ।) यास्या सु.५.११६२. पिस्सिनरारपगानुपर्डनात वेदमूलकन्याप मागन् । •एन्दाप्रतिपेपस्तु सर्वगामित्यात् । रासस मि. १०२१७.दसा समानारपीयर १७॥ यायायामरा गोहारिया ऐन्द्र न्यौतिशेगे। मा. २१-१२. छन्दसा येदिक नमाRATER मयागोरगरिकोर: मानानो यामरमान प्रधानामपि. १.५. मेशा योमरमारिय काय: Efferi. -रदसिनपारम् (पार गन् । २. रविशा रेन स गालिया. एनं मामयुगसमं नि दरमणीय म्यागामिनार सेगम तदन प्रमियम् । मा.) न. HARY यःदिदिभिरमग मत्र)।मु. ११५.. इति पदमा ·चोदना पुनरारम्मः १७१९ चोदनाप्रिवर्वेऽहमिति भन्यथाऽपि उपपत्ति,, अन्यथैवोपपत्तिः इति दूषण- । - संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनु निर्वपति ' इति वैमृधस्य द्वयम् । तेन अनुमानदूपण विशेषविरोधम् अभिदधतः कर्मण. पौर्णमास्यङ्गत्वमिति । अहं च तत् भवति, यत् अापत्तिदूपणापरिशानमेव आमनः प्रकटितमिति । खरूपे कार्य कोपकरोति । तन उदीच्याङ्गाना स्वरूपोप- यदप्युक्तम् , कार्यकारणयो अयोगपद्यात् सर्वम् पूर्व. योगामावात कायें श्योपयोगी वक-यः । तेन साना माविन. एव कारणत्रम् , तेन यथा अनन्तरपूर्वभाविन. पौर्णमासी एक समुदायापूर्व जन्यति । तथैव अगावास्या तथा अर्यापत्या क चित् बिरपूर्वभाविनोऽपि यागस्य अपर समुदायापूर्वमिति ! न च फलापूर्वे एव कार्ये भविष्यतीति । तद्युक्तम् । कारणत्वं हि कार्योत्पत्ति- उदीव्याहोपयोग. इति वकव्यम् । असाधारणालोप- शक्तियोगिल्वम् । न च अतीतस्य शक्तियोगिवं संभवति । देशस्य असाधारणकार्य यतिरेके अनुपपत्ते. । अन्यथा कथं नहिं पूर्वभाविनः कारण वमिति चेत् , उच्यते । एकफलापूर्वप्रयुक्तत्वेन प्रपानादिवत् तेषामपि साधारणत्व- दपी हि कार्यस्यावस्या उत्पत्रावस्था, उत्पद्यमानावस्था प्रसङ्गात् । किञ्च यत्र विभिलपमुदायमाध्यमेक कार्यम् , च । तत्र उत्पन्नावस्थाया कारणस्य पूर्वभावित्वमेव । तद. ता प्रात्यात्मिकसमुदायसाध्यावान्तरकार्यद्वारेणैव । यया मिपायेणोच्यते अनन्तरपूर्वभावि कारणमिति । उपद्य-पदात्मकवर्णमुदायाना पदार्थशानावा-तरकार्यद्वारेग मानदशाया तु कार्योत्पत्तिशक्तियोगि कारण विद्यते एव, वाक्याज्ञानमिति ग्युत्पत्तिवशात् । उत्पापूर्वाणा फला. सर्वत्र उत्पद्यमानदशाया कारणस्य विद्यमानत्वात् । कथं | पूर्वसाधनत्यानुपपाया सागसमुदायद्वयजन्यमर्यद्वयमेव चिरातिवृत्तस्य कारणत्वमिति १ तेनैव शब्दावशेधितमाघ करप्यते इति । नत्वानुपपत्या वदुपपादकम् अपूर्व कल्प्यते इति । तदु- नन्य साई समुदाफापूर्वदयमेव अभ्यवहितफलसाधन- कम् ' फलाय विहितं कर्म क्षणिक चिमारिने । मस्तु, किं परमफलापूर्वस्वीकारेण ! उच्यते । का. चरिसद्धि न्ययेत्येवमपूर्वमपि कल्प्यते ।' इति । इटफलनिष्पादकता फल्यव्यवहितककार्थद्वारेणैव, यथा (वा. पृ. ३९०)। कुविन्दस तन्तुसंयोगनिष्पादनद्वारेण पटनिष्पादकत्वमिति नम्वेव भवतुः क्षणिकस्य यागस्स चिरभाविफल-न्युत्थरया समुदायापूर्वदयस्य अन्यवहितफलसाघनत्वा. करणत्वान्यथाऽनुपपत्या फलापूर्वमेकम् । अपूर्वानुपपत्या फलापूर्वमेकं कप्पते इत्यपूर्वनवकसिद्धि । न्तराणि तु कुत. १ उच्यते । 'दर्शपूर्णमासायो तदपूर्वनवकथाखिनि ( चारोपचारबालबलमीभुजन) यजेत 1 इत्यत्र करणतया परस्परसहिता भगिनः षड् सङ्गतसोपानक चक्रे । यागार प्रवीमन्ते । तेन यथा फलकरणयानुपपस्या फला अत्रन प्रतिपदाधिकरणापूर्वाधिकरणयो. भावार्थाधि. पूर्वमेकं कल्म्यम्, तथा क्षणिकाना साहित्यानुपपत्त्या । करणपरिकरत्वात् भावार्थाधिकरणप्रयोजनेनैव प्रयोजन- उत्पत्यपूण्यपि कल्प्यन्ते एवेति नानुपनम् । ते न । वत्त्वम् ।भायाधिकरणप्रयोजनं चैवम्याद द्रव्यगुणयो. पड यागा, कालसंबन्धितया समुदायद्यापना. 'द- फलपबन्ध, तदा अप्रतिनिधानम् , अEL कार्यत्वेन रास- पूर्णमासाभ्याम् ' इति करण विमत्या विवक्षितसाहित्या. दृशस्य द्रन्यादेशकार्यवानवधारणात् । भावार्थस्य तु करणतया प्रीयन्ते । तेषा च समुदायद्यापनानाम् । फलसाधनवे, दन्याभावे यदन्यान्तरस्य रएकार्य- अगानि उदीच्यानि यया प्रयाजादीनि साधारणानि, वेन प्रतिनिधानमिति । असाधारणान्यपि तथा बहूनि सन्येव सूत्रं तु- भपूर्व पुनरस्ति , यदारम्भ चोदना । • चतुझेका पौर्णमासीममिमृशेत्, पञ्चोत्रा अमा- आरम्यते इत्यारम्भ. फलमा नवोन्यो । क्षेत्र चोयमाना चास्याम् ' इति चतुर्दोत्पञ्चहोतमन्त्राणाम् असाधारणाग- अपूर्वसदावे प्रमाणमित्यर्थः । वीचा स्वम् (पृथिवी होता' इत्यादिको मनश्चहोता । • घोदना 'प्रयतेऽहमिति शानं येन शन्देन अभिहोता . इत्यादिको मन्त्र. पञ्चहोता । ) तया | जन्यते । मा चोदनोच्यते पर प्रार्तनका मति ॥' ६ । त्यथा .

·छन्दोमा १७२८ छागस्य चपाया क . - छन्दोमाः । छन्दोमशब्देन चतुर्विशः चतुश्चत्वा. छन्दोव्यतिक्रमा भक्षपवमानपरिधिकपालमन्त्राणां रिंश, अष्टाचत्वारिंशः इत्येते त्रयः स्तोमा उच्यन्ते। गायत्री | तदर्थाना च न भवति , किन्तु मन्त्रगतानां छन्दसामेव -भिष्टुप्- जगती-छन्दोभिर्मीयमानावात् । गायत्रीछन्दस. द्वादशाहे न्यूढे । प्रात:सबने जगवीरान्दः, माध्यदिने चतुर्विंशत्यक्षरामस्वेन गायत्रीपदं चतुर्विंशतिसंख्या गायत्रीयन्दः, तृतीयसवने त्रिष्टुपशब्दः वतन्या । भा. दर्शयति , चतुर्विशतिसंख्यत्वाच चतुर्विशं स्तोम गायत्री १०१५।२६।८८. शब्दो दर्शयति । एव त्रिष्टुप्जगत्योर्द्रष्टव्यमावि. ११४।१६, छन्दोध्यतिक्रमाद् व्यूढे भक्षपवमानपरिधि- ** छन्दोमाः त्रयो द्वादशाहे अपमादीनि श्रीश्यहानि । कपालस्य मन्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमूहद्धत् स्यात् । 'प्रायणीयोऽतिरावः पृष्ठयः पडहः प्रयश्छन्दोमा: अवि-८८॥ वाक्यमहः उदयनीयोऽतिराना इत्येवमदगणो द्वादशाहः। न्यूढे द्वादशाहे 'छन्दासि वा अन्योन्यस्य लोकममि. ८२५ ध्यायन्ति , गायत्री त्रिष्टुभः, त्रिष्टुप् जगत्याः, जगती * छन्दोमसंज्ञकानां त्रयस्परमहर मध्ये द्वितीयेऽद्धि | गायत्र्याः' इति छन्दोग्यतिक्रम. छन्दसा न्यनिकमः ममत्वतीपशके शस्त्रे महसि त्वमिन्द्र यत एतानीति उक्तः । तस्मात् भक्षपवमानपरिधिकपालस्य भवाणा पव. मानानां परिधीना कपालना न ये मन्त्राः, तपा मन्त्राणा सक्तम् । इति श्रुत्या सून्येव जर्मरी' (सं. १० १०१.६) इत्युत् विहिता । सु. पृ. ११२. छन्दोम- यथोत्पत्ति यथाम्नानं वचन स्यात् । न तु मन्त्राणा स्तुत्यर्थः 'असत्र वा एतत् , यदच्छोमम्, इति । मन्नार्थाना च कश्चिदपि यतिक्रमः कर्तभ्यः । किन्तु केवलं मन्त्रगतस्य गायत्रशब्दस्य स्याने जागतशब्दः, असनशब्दः । (छन्दोमरहितं सत्र न भवति सम्यक् सत्रम् । छन्दोमसहितमेव सत्र सम्यक् समिति, त्रिष्टुप्शन्दस्य खाने गायत्रीशब्दः, भगतीशब्दस्य स्थाने श्रुत्यर्थः) । वि. ११४।१६. निष्टुप्शब्द. इति विपर्यासमात्र कार्यम् । यथोत्पत्तिवचनम् ऊस्वत् उक्तरोत्या ऊहविशिष्टं सात् । (ऊहवत् इति छन्दोवत् स्वय. कुर्वन्ति इति न्यायः । मतुः ।) इति सिद्धान्तः । के. यू रज्याल्यो नदी' (पा० ११११३ ) इति सघ्रभाध्ये • छलम् अर्थान्तरविवाया प्रयुक्तस्य शब्दस्य उक्तः । (“न तर्हि इदानीम् इद भवति । यदि उपसमें अर्थान्तरकल्पनया प्रत्यवस्थानम् । सु ७१३, पति धातो: क- प्रत्ययो न भवति तर्हि ] ' यस्मिन् छलजातिनिग्रहस्पानाना खपादये परिवर्जन परखाक्ये दशसहस्लाणि पुरे जाते गवा ददौ । ब्राह्मणेभ्यः प्रिया. च पर्यनुयोग इत्यनेन स्वयम् अप्रयोगाय परप्रयुक्तस्य च व्येभ्यः सोऽयमुछेन जीवति ।।' छ दोवत् कवयः छलादेः उत्तराभाययोभावनाय न्यायविस्तरे छलादि- कुर्वन्ति ।" इति महामाध्यम् । अत्र केयट-- | न्युत्पादनम् , न तु प्रयोगाय इति न्यायभाष्ये उक्तम् । 'शिटप्रयोगात् अस्मिन् विषये साधुत्यमेटन्यमिति . ९८५ माव:'-इति । प्रियारन्येम्प, इत्यत्र आडि उपसर्गे छाग. । अश्वः आगो भविष्यति । छिन्न- सत्यपि ज्याघातो. प्रत्ययः कृतः । के.) साहस्री. गमनः अश्व• स छागः | छिदेगमेश्च अागन्दः मसिद्धः।(इति चेन)।नहि छागशब्दः हितगमन- * छन्दोबिरियामपि (पिगलेन) गाय-यादि-बचनः । समुदायो ह्यसौ पृथगर्यान्तरे प्रसिद्धो नासो विवेको लस्वेदयो प्रत्यक्ष शानपूर्वक प्रयोगातु फूल अवयवासिद्धः, नासौ अवयवसिद्धया बाधितग्यः । मिति पौवम् । वा ११२ पृ. १६७. . उन्दो-तस्मानावरागः । किन्तु जातिधब्दः स्यात् । भा. ६८ विचित्यो गायन्यादिविवेककयनं रोकदेदमूलं तद्विशान-1 १०९३७-४०, . 'छागस्य पपामा मेदसोऽनुबहि पूर्वकस्य प्रत्यर्थपुरुषार्थत्वकथनं वेदमूल्मासु.पृ. १२९, इति मन्त्रः बातिविधिः बिाल. पृ.६४. ।

·छागन्यायः छोगन्याय " दुप्-- आपकरणे तू उभी विधी । तत्र एकेन । त्यतिरेको हि भवति , कश्चित पर्न छागः । तथा (आयं घृणोते इत्पनेन) वरणं विधीयते । अपरेण 'डागः पशु.' इति शब्दभेदः । शब्दमेदादेव अर्थ- (एक वृणीते दो वृणीते त्रीन् घृणोते इत्यनेन) अवयव- । मेदो न्यायः, एकस्मिन् वाक्ये समवायात् पशु छाग- संख्यास्तुतिमता वाक्येन वरणे प्रियम् (विधीयते)। मानयेति । इतरथा अन्यतरेण कृतार्यत्वात् , अन्यतरो नियमो कार्य गर्थभेदानेदः, पृथक्त्वेना- | वाक्ये न समवेशात् । समवेति च । तस्मात् अन्यत् भिधानात् । ३५॥ पशुत्वम्, अन्यत् छागत्वम् । तस्मादनियमो य.फश्चित् भाष्यम्-- नियमो वा । ऐकाये हि पशुच्छाग- पगुरुपादेय इति । गन्दयोः । सामान्य पशुरिति , छागादयो विशेषा उच्चन्ते। टुप्-- (सिद्धान्तकदेशिमतं पूर्वपक्षवादी दूषयति-) कपम् ? ते सामानाधिकरप्यात् । पशुश्छागः, पशुरूष्ट्रः, छागादीना सामान्यं पशुत्वं पशुपन्देनोच्यते इति स एवं पशुपः, पशुरुनः इति । एवं सति न मन्त्रवर्ण: पशु-शब्दार्थः, न छागत्वादीनि । शन्देन विरुभ्यते । तेन धागोऽपि आसन्धयश्चोदितः । 'न या, प्रयोगसमजायित्वात् । ३७ ।। मन्त्रवणे उपादीयमाने इदमवगम्यते, छार्ग विवक्षिणा भाध्यम् -- वन उत्समिफा पक्षव्यावृत्तिः । ( उत्तर: अयं पशुशब्दः उच्चरित इति, नान्यान् विशेषान (उष्ट्रा- भाष्यत्वेन उपलम्यमानो ग्रन्थस्तु अन्येन केन चित् दीन् ) इति ! डागोपकरणम् अस्योपदं शिवम् । यदुप-विरचितः, न भाष्यकारणीतः इति ध्येयम् 'उसू. देशने पशुशब्दः छागामिप्राय इति गम्यते । यथा युग-त्रिका' इत्युक्तस्वात् । के.) अन्यत्वेऽपि पति नियम बानोपदशिते ईघाचक्रादिसे निघाने च 'अधमानय एव । कुतः १ मन्त्रस्य प्रोगवचनेन गृहीतत्वात् । इत्युके यानाचम् अधिकृत्य व्रते इति गम्यते , न तु मन्मसाधनं दि कर्म इति गम्यते । यदि धागमुपादास्सा- विदेवनाधमिति । यदि हि अर्थमेदो भवेत् पशुच्छाग- महे, सगुणं कर्म शश्यामः कर्तुं मन्त्रमुराददाना, शब्दयोः पृथक्वेनामिधानम्, ततो मेदः स्यात्, न मन्त्रस्यापाक्षिकत्वात् । अप अन्यमुरादास्यामहे , मन्त्रस्य घाग एव नियम्येत , अविहितश्छोगार्थ इत्यश्वोपादानम् । विषयाभावात् मन्त्रमग्नहतो न सगुण कर्म निर्वतयेम । भपिच छागपक्षे तं मन्त्रवर्णः प्रकाशयेत् । गागाभिधाने । अतो न च श्रुति गाधामहे अन्यस्मिन् पशुशब्दो यर्सते पुनः पशुशन्दस्य, छागप्रासो अन्येषाममाप्ति. इति । न वा अन्यमुपादाम्यामः वैगुण्यात् बिभ्यतः । इत्पन्यस्मिन् शाले, लिन नियमः क्रियते इति । तस्मात् छागः पयोपादातन्यः इति । डप-- (सिदान्तकदेभिवचनं ज्याचष्टे-) अत्र डप्--- एवमेन (पूर्वपक्षवाद्युक्तेन यायेन सामान्ये) सूत्रे पशुपन्दः छागाश्वादीनाम् (विशेषाणाम् ) बोधक. । शब्दायें (यवसिते) 'न वा मयोगसमवायित्वात् (हन्यनेन पूर्वसिन (पूर्वपशवायुक्त सामान्ये ) शन्दायें (अम्युप- / सिद्धान्तसूत्रेण) प्रयोगवचनोपप्रार्थ छागनियमः (अमि- गम्यमाने ) न शक्नोति विशेष्टुं मन्यवर्ग: खार्योऽपि । धीयते । इद च सूत्र भाष्यकारेण अष्टस्यात् उत्सूयिका म्यक्तिविषयाचे तु मागतोऽपि (बागशन्दः) नि. पवन्यावृतिः इत्युक्तम् । वार्तिककारेण 7 अगसप्टेषु धानात् छागविषयं ( चोदनारत पशुशाद ) परोति । पुस्तकेयु दृष्ट्वा पठितमिति येदितव्यम् । तदयमर्थः अनियमो याऽर्थान्तरत्वादन्यत्वं व्यतिरेक- प्रयोगरचनेन नित्यवत् मन्यस्योपसग्रहः । स मा राधि शम्दभेदाभ्याम् । ३६ ॥ इति छाग एव नियम्यते । एवम् ( उसेन न्यायेन भाष्यम्- अनियमो था, य.कथित् पशुपादेयः प्रयोगश्चन महादेव जागरशदयोः ) विशेषणविशेष्य मन्तिरत्वात् । अन्तिर पशुपम् , अान्तर धार भाव । विशेषणविशेषमा (कृषिषः।) बम् । अर्ययोः मात्र सामानाधिरण्यम्, न शन्दयो.।। पदेऽपि ( एकस्मिन् ) प्रातिप्रयययोमपति (यथा) कथं पुनरोत्तर गम्यते । व्यतिरेका पदभेदार | अधः इति (प्रतिपयवाया जातिलिङ्गमेल्यावि शिक.

·चोदिते हि तदर्थत्वात् छनिन्यायेन - स्यात् इडास्तुपावाद अविकारः न विकार न ऊहः । चौलोपनयनादिसंस्काराणां दैविकाना च कर्मणा विधिवत् । यथा 'शुक्र यजमानोऽन्वारमते' इत्सन विधौ | शुलपयोत्तरायणपुष्पदिनानि अनुष्ठान कालः । उदगयने सने एकेन केन विद्यजमानेन अन्यारम्भेऽपि चारिता- | आपूर्यमागपक्षे पुण्ये नक्षत्रे' इति कल्पसूत्रम् । थ्र्यम्, तया एकयजमानस्तुतिद्वाराऽपि इडास्तुतिसमवः, वि. ६८५. हे इडे त्यया उपहताः सन्तः देय्या मानुषाच अधर्यवः ० च्यवनाः पञ्चावचिनः इति गोभिल: वि.. या यज्ञपति च वर्धयन्ति इति । ततश्च यज्ञपतिशब्दा टिप्पणी. १०१७१२७. इडास्तावकत्यात् न समवेतामिघायी विकृती नोहितम्यः इति सिद्धान्तः । के. * 'चोदिते हि तदर्थत्वात् तस्यतस्योपदिश्येत' 'छत्रिणो गच्छन्ति' इति एकेनापि उत्रिणा (२२२२६)। यदि हि अष्टाकपालपास्यं जुहोतिवाक्येन बहूनां छत्रियोपचारदर्शनात् । एकमेकेनापि पिता श्री उपसंहतम्, ततोऽनेनैव कर्मोत्पत्तिः क्रियेत । ततश्च | पिबन्ती उज्येते 'ऋतं पिबन्तो' इत्यत्र । शांभा. आमेषवाक्ये 'बोदिते हि०' इत्येवं वाक्यभेदः प्राप्नोति ।। ११२१११ वा. * छमिणो गठन्ति इत्येकेनैव छनिगा (आमेमोडाकपालेऽमावास्यायाम, दूधपदाने जुहोति । सर्वे लक्ष्यन्ते । छनिशन्देन सार्थलगाइन सोऽपि इति ) । बा. ३३४११४।४... विधित्वस्य यो देशो च्छश्री गृधते । भा. १।४।१२।२३ (६), ७ छप्रियो भावनाख्यः, मघा विशेषणाना यद्यपि समानः, गच्छन्ति, अजिनो गच्छन्ति इति लिनसमवायात् शब्द. तथापि मारनात प्रचलितस्य फलालोचनहेतुकत्यात एकस्य प्रवृत्तिः । ३८४२२१४४, . एकस्यैव मन्य प्राणभृ. च विधे; अनेकफास्यायोगात् एकत्र विशेषणे विधिवं | ऽपि 'छनिणो गच्छन्ति ' इतिवत् सहचरिता में पर्ययसितमिति चोदित हि बर्थत्वात्०' इत्यत्र मन्त्राः प्राणभृच्छादेन लक्ष्यन्ते । वि. १८. दर्शितम् । सु. १.७७३. छत्रिन्यायः । यथा लेके छनिगो पान्तीति चोरापदार्यन्यायः । यथा चोरापहायों मित्री, प्रयोगे सपरिवारे राशि गउति छयच्छमियमुशये तथा जीवेश्वरौ मिन्नौ इति । अर्थसंप्रहे पूर्णप्रशदर्शने । विशब्दो वर्तते । अयं न्यायः शारीरकमप्रसारमाध्ये साहस्री. ८२०. १।२।११, १२।१२,३।३।३४ सूत्रश्रयविनती ग्यवहतः । • पोऽयं पस्य ओप्रदशनरसनादिभिभिपीडितस्य । तर हि 'ऋतं पिबन्धो मुकृतस्य लोरी गुहा मविष्टो परमे परार्धे । आपातपो प्रहाविदो वदति पचायो ये च सरकारेण मुसमास्वेन रसो निष्पीयते तत् । यथा - प्रिणाचिरेताः ॥ इति फठरलीश्रुत्यर्थे । तत्र किमिह नसण्डादिकम् । बाल. पृ. १६८. बुद्धिजीवो निर्दिष्टो , उन जीनारमात्मानो इति पहुधा चोरापराधान्माण्डव्यनिप्रहन्यायः । एवं हि मीमाम्य पिचन्तौ हत्यप जीवे पियति असनावीत पुराणकथा-कदा चित् कैश्चित् राबत धोरान्वेषणपरैः परमात्माऽपि तरसाहचर्यात् छनिन्यायेन विनीयुपचते aपस्यतो माण्डव्यस्य शोः समीपगवान तान् चौगन यायुक्तम् । साहस्री. ६७.. प्राप्य माण्डन्यसमेतान् सान चौरान बप्पा राशे निवेद त्रिन्यायेन पानादीनो सपो पुरोदागन्योपचारः उदाशया ऋषिसहितायौरा: शूले समारोपिवाः । नतम वेषु | ऐयासा. १५१, • अबलमा एकसार्थवाहिकेन । मादाय विशय शूलात मोचयामास राजा प्रगामादिमिय यारस्ताविपदवन्धि सामानि इति (कम्यम् ) प्रसादयापास । दुवमान दुर्गविर्भपति इति भावः। बहुवचन सप्रिन्यायेन (धारयन्तीपपचारशी पवामदेयर) साहस्री. १२३. यो । परिमल. पा.. अपने चौर्यशादः परमहरणे । मु.१.८९९. (स) परदेशणं इमियान सामन्या- - . .

·जगत् अनादि १७३४ जगत् अनादि - साधनं चास्य धर्मादि तदा किञ्चिन्न विद्यते । न च व्यापार पूर्वतरो वेदः प्रकाशयितुं समर्थः । इति हेतोः निःसाधनः कर्ता कश्चित् सृजति किञ्चन । ५० ॥ तस्य वेदस्य तदर्थः सोऽर्थः अन्यप्ररोचनारूप: अन्य एवं नाधारण विना सृष्टिरूणनाभेरपीष्यते । प्राणिना भक्षणा- स्यात् । न यथाश्रुतः) । ६२ ॥ स्तुतिवाक्यकृतश्चैध चापि तस्य लाला प्रवर्तते । (तस्य ऊर्गनामः) ५१ ॥ (प्रजापतिः स्रष्टेति ) जनाना मनिविभ्रमः । पौर्वाः अमावाच्चानुकम्प्याना नानुकम्शऽस्य जायते । एजेच पर्यापरामृष्टः शब्दोऽन्यां कुरुते मतिम् । ६३ ॥ उपा- शुभमेवैकमनुकम्पाप्रयोजितः । ५२ ॥ अयाशुभाद्विना ख्यानादिरूपेण वृत्तिदवदेव नः । धर्मादी मारतादीना सृष्टिः स्थितिर्वा नोपपद्यते । यामाधीनान्युपाये हि । श्रान्तिस्तेभ्योऽप्यतो भवेत् । ६४ ॥ आख्यानानुप- भवेत् किं नाम दुष्करम् । ५३ ॥ तथा चापेक्षमाणस्य । यौगिवात्तेषु सर्वेषु विद्यते । स्तुति निन्दाऽऽश्रयः कश्चि- स्वातन्त्र्यं प्रति हन्यते । जगचासजतस्तस्य कि नामेट न देदस्तच्चोदितोऽपिका। ६५ ।। (रत्नाकर:-भारता. सिध्यति ।।५४ ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रव. दिष्वपि हि अस्त्येव अम्पयनविषिस्थानीयो विधिः 'श्राव- तते । एवमेव प्रवृत्तिश्चेत् (प्रयोजनं विनैव) चैतन्येनास्य) येचतुरो यान ' इति । अतोऽवश्य प्रयोजनवदर्थपरत्वात् किं मवेत् । ५५ ॥ क्रीडाऽर्याया प्रवृत्तौ च विहन्येत उपाख्यानमात्रस्यानुप्रयोगात् अन्धस्तुत्यर्थत्वम् अङ्गीकते. कृतार्थता । बहुन्यापारताया च क्लेशो बहुतरो मवेत् । न्यम् । तत्र के विद्वेदिका एर विषयोऽमिहोत्रादयो (इति न पीडा सभवति)।५६॥ संहारेन्छाऽपि चैतस्य | भारतादिषु श्यन्ते , के चित् भारतादिचोदिता; सात- भवेदप्रत्ययात् पुनः । (सहारेन्टा न संभवति , प्रत्ययं विघयः, तेन अन्यपरा एव तत्रापि सृष्टयादिवादा: ) शान विनैव वा सा स्यात् । तचायुक्तम् न च । वेदस्थाविप्रवृत्तौ च ( प्रवृत्ती उत्पनी) नाकृतत्वमति. कैश्चिदसी (प्रजापतिः ) ज्ञातुं कदा चिदपि शक्यते।। मवेत् । प्रलयेषु स्थितिश्चास्य साशङ्का स्यात् प्रजापतो। ५७ ॥ स्वरूपेणोपलन्धेऽपि स्रष्टत्वं नावगम्यते ।। ६६ ॥ कर्तृवर्गविनाशानामपानादित्वकल्पना । सेवं पुषा सामाणिनी ये च बुध्यन्ता किं नु हे तदा । (स्थेदानी भूताना दृश्यते क्रमात् १६७॥ एलयेऽरि बुध्यन्ते इति भावः) । ५८ ॥ ( तदेवाह-) कुतो | प्रमाणे नः सर्वोच्छेदात्मके नहि न च प्रयोजनं तेन स्यात् क्यमिहोपना इति तावन जानते । प्रागवस्था र बगतः । प्रजापतिकर्मणा । ६८ ॥ न च कर्मक्ता युक्ता स्थितित. सत्वं च प्रजापते. १५९१ न च तवचनेनैको मनिपत्तिः । भोगवर्जिता । कर्मान्तरनिन्दं है फलं न स्यात् क्रियाऽ. गुनिश्चिता । (तर कारणमाह- ) अमृट्वाऽपि स्वसो | स्तरात् । ६९ ॥ सर्वेषां तु फलपेतं न स्थानमुपपद्यते यादामेश्वयंप्रकाशनात् (प्रकाशनार्थम् )|६०॥ (मनु (स्थान स्थिति:)नि चाप्पनुपमोगोऽसो कस्यचित् कर्मण: वेदात् तथा शान स्यात् आद्यप्राणिनाम् । तपाइ-) पला । ७. ॥ अशेषकर्मनादो या पुनः सटिन युज्यते । एच वेदोऽपि तत्पूर्वतत्सद्भावादियोधने । साशको, न फर्मणा वाऽप्यभिन्यतो किं निमित्तं तदा भवेत् 1७१ ॥ प्रमाण स्यानित्यस्य यातिः कुतः (तत्पूर्वः प्रजापति- ईश्वरेच्छा यदीध्येत सैव स्यात् लेककारणम् । ईश्वरेच्छा- पूर्वक. तेन कृत श्वेत् वेदा, सदा वैदेऽपि साशकलेव )। | वशित्वे हि निष्पा कर्मकल्पना १७२॥ न चानिमित्तया ६१॥ यदि गप्यसो तस्मादादासीत् , न तेन सः । युक्तमुत्पनुं हीश्वरेच्छया । यक्षा उभ्या निमित्त यत् तद् संसद्ध इति तस्यान्यसदोऽन्यप्ररोचना (यदि वेदः भूतानां भविष्यति (उत्तौ निमित्तम् , माव- नित्यः सात् प्रजापतेः प्राचीन. पात् तदा 'प्रजापतिर्थ | रेन्छा) 1७३ ॥ निवेशविशिष्टानामुत्पत्ति यो पा. सदमेक एवासीत् सोऽकामयत प्रजाः परन् सजेयेति , दिवत् । माधयेत् घेतनाधिश देहानाम् , तम्य चोत्तरम् । रातो बेस प्रजाः पनमजद' त्यो वेदः स्नात् (विशिष्टाना देहाना चेतनापिवितवं यो यादी मापयेत् , प्रजापतेः प्रागरि अर्यात् यदि आसीत, तदा छ प्रमा-हस्सेदातरमुच्यते ) !! कम्य चिदेवमात्र, यद्यपि. पतिः तेन येदेन को न स्यात् । नदि पाचनं तपते । गमि. सांजीत सि सिद; - .

·छन्दोगाः १७२७ छन्दोऽधिकरण सम्, * छन्दोगाः । ब्राह्मणानि हि यान्यष्टौ सरहस्यान्यधी- | यत्रापि नास्ति वत् ॥' उक्तमेतत् चतुर्याऽधिकरणे. यते । छन्दोगास्तेषु सर्वेषु न कश्चिनियतः स्वरः । तेन ऽपि । यदि केवलाग्निदेवत्यः प्रकरणे न स्यात् , ततः तेष्वप्यवेदलं स्वराभावात् प्रसज्यते ।।' वा. १६३६६१३ } सापेक्षदेवायोऽपि येतेति । तदिह फेवलेन्द्रदेवत्य- पू. २४०, * छन्दोगैरेव गौतमगोमिलीये धर्मगृह्यसूत्र | सद्भावान् इन्द्रपीतत्वं सापेशेन्द्रदेवन्यात् निवृत्तम् , न तु परिग्रहीते । ११३१७३१५ पृ. २४४, * छन्दोगप्रवचन | केवलगायरच्छन्दस्त्वं कस्य निदस्ति । त्रयाणामपि वेदानां हि औद्गात्रशब्देनाभिधीयते त-प्रवचनस्य कर्म औद्गा. क चित् साधनाशे छन्दोऽन्तरणा अवश्यम्भावित्वात् । वसंबन्धाच पुरुषाः प्रवक्तृत्वेन अनुष्ठातृत्वेन च । अतो रयंतरसामन्वमिव नानाच्छन्दस्कासु एव गायन- उदातारः । ३१५।८।२६ १. १००३. * छन्दोगसूत्र-छन्दस्त्वम् । अत एव नित्यसापेक्षेनु नैतत् भविष्यति श्ता तरसपुरोडाशमन्नरोधात् ' इति सूोग (शाया- सापेक्षमसमर्थमिति । तस्मात् नानाच्छन्दरकेऽपि मन्त्रः नामयने ) अन्नमिश्रणेन मासस्य पुरोद्वारा निष्पादन- | इति सिद्धम् । सामर्थ्यमुक्तम् । सु. पृ. ६३८. सुधा-- पूर्वाधिकरणोक्तशापेक्षसमासायोगापवादार्थ- * छन्दोगणो जगत्रान्तः । (देवच्छन्दांसि सप्त वैन अधिकरणस्य अवान्तरसंगतिः । गाय यादीनि जगन्यन्तानि)।रल. १०५।२५।८५. सोम- सूत्रार्थस्तु देवतावत् छन्दोऽपि अन्य. • छन्दोमन्थः सामाधारकप्रतिपादको अन्धः । अयमेव । साहित्येन स्यादिति । 'वेदसामान्य: ' योनिमन्य श्वोच्यते । वि. ९।२।५. वि-- ऐन्द्रदानेऽपि गापत्रमाणयुक्तेऽभवेतः । छन्दोऽधिकरणम् । गायत्रच्छन्दसः इत्यादेमन्त्रस्य | छन्दोभिरपि युके स्या, दाद्यो मन्ने तयोक्तितः द्वयोः जानाछन्दरकेऽपि विनियोगः ।। रामो बहुमीहिरेफरन्दास्नु न चित् । नागाछन्दस्येन्द्र छन्दश्च देवतावत् । ३१२।१८।४२ ।। एव , कृत्वाचिन्तेयमीरिता ॥ सवनाथेन्द्रपीतोक्तिरित्युद्- भाष्यम्-- अलिन् भन्ने 'गायत्रच्छन्दसः' इत्यु- घाटनमोरितम् । तेन सर्नपदानेषु मनपाठो पया च्यते । तत्र संदेहः किं एकच्छन्दसि सोमे मन्नः, उत | स्थितः ॥' नानाच्छन्दस्यपीति । उच्यते । छन्दश्च देवतावत् । यमा माह-वत्र मन्त्रे गायनच्छन्दश: इति श्रुतम् । अन्यसहियेन्द्रे न मन्त्रः, एवम् भोगच्छन्दरके सोमेन वचेदं सोगविशेषणमेवास्मिन् पूर्वपर्छ । अतश्च वैत्त- स्यात् मन्त्रः इति । अत्रापि हि गायत्रउन्दसः इति | मेव यन ऐन्द्रप्रदाने रायत्रीउन्दो यया बृहस्पतिसग्दी भविशेपणस्य समासो नायकल्पते । 'गायत्रमेतदर्भवति' इति श्रुतः, तवास्पो कर्षः, गतु या- इदमपवादाधिकरणम् । तत्र पूर्ववदेव तावत् । ज्योतिष्टोमे निवेशः, केरलगायत्रीचन्दकपदानाभावात् । सापेक्षगायत्रच्छन्दःसाधनके समासाभावाव गायत्रच्छन्द न च सामान्यचन्धोधकामाणाभाषः, इन्द्रदेवत्यत्व- स्त्वानुपपत्तेः पत्र केवला गायत्री उपयुक्ता, 8 व प्रात:सनादीनामन्यन होके अभावेन पारिशेध्यादेव यह- मन्त्रेण अमिधातभ्यो नान्यः । स्पतिसवोपस्थितिसंभवात् । इति पाते, वृहस्पतिसयेऽपि सर्वेषु वाऽभावादेकच्छन्दसः । ४३ ॥ सवनमुखीये शान्तरस्य पठितत्वात् 'गायत्रमेतत् ' भाष्यम्-- सर्वेषु वा मन्यः स्यात् । कुतः १ यमा- | इत्यादेव भूम्नाऽपि न्याख्यानोपपते: मनो विस्तो या चात् एकन्छन्दसः। नैव कश्चित् एकन्छन्दाः सोमोऽस्ति । फेवलगायत्रउन्दरकत्वाभावाद, नित्यशापेशवेन सपा चेन ययाभूतोऽयम् , तपाभूतस्य छन्दो विशेषणम् । पपत्तेः प्रतावे निवेश। पशुतरतु गायन्याः प्रयेकमेव तस्मात् अनेकन्दरके सोमे मन्त्रः स्मादिति । साधनत्वात् मन्यपि ऋगन्तरे न समासमतारामाऽपि । पा--इति प्रामे , अभिधीयते यत्र नामोपपद्येत्त मण्डत- 'छन्दोऽस्तरेऽप्यस्ति च मशमन्त्रः ।" निरपेक्षं विशेषणम् । सापेक्षस्यामहस्तत्र न तु शंकर-नानासदस्यप मन्त्रः । .

·जगत अनादि जगत्सामाधिकरणं । चास्य (आत्मशानभ्य) पारायें याऽपि नाम फलश्रुतिः ।। इति ब्रह्मविद्भिः, ईश्वर इति पातञ्जली, परमाणव इति साऽथवादो भवेदेव ( अर्थवाद एवेत्यन्वयः ) | औलुक्यैः ( काणादैः)। सु. पृ. १३१. स्वर्गादेः फ्रान्तरम् (खांदेः सकाशाद)।१०४ ॥ • यदि जगत्सामा (सोम. स्यात् ) आग्रयणाप्रान् सुखोपभोगरूपश्च यदि मोक्ष; प्रकल्प्यते । स्वर्ग एव (महान् गृह्णीयात् ) । जगत्यामुत्पन्न साम यस्य स भवेदेप पर्यायण, क्षयी च स; 1 १०५॥ नहि कारण- जगत्सामा । तच्च साम महादिवाकीय विषुवति पृष्टम् । वत् विशिदक्षयित्वेन गम्यते । तसात् कर्मक्षयादेव विभाड् वृहत् पिबतु इति सा जगती ]1 वि. १०।५।१५ इत्वमावेन मुच्यते । १०६ ॥ नामावात्मकं मुक्वा वर्णक २ । ज्योतिष्टोमे भार्भवपयमाने कावं साम जगत्या- मोचनियन्य कारणम् । न न क्रियायाः कस्याधिदमायः । मुत्पन्नमस्ति इत्यादि सोमनायेनोक्तम् । तच अभिप्रियाणि फलमिष्यते । १०७ ॥ तब शातामतत्यानां मोगात् पूर्व- पवते चनोहितः इति जगत्यामुत्पन्नम् । तत् नात्र गृधते क्रियाश्चये । उत्तरप्रचयामत्याद् देशे नोत्पद्यते पुनः । इत्यन्यदेतत् । के १०८ ॥ कर्मजन्योपमोगाथै शरीर न प्रवर्तते । तदभावे जगत्साम्नि सामामाषारक्तः साम तदास्यं न फश्चिति हेतुस्तत्रावतिष्ठते । १.९॥ मोक्षार्थी न स्यात् । १०१५/१५/५८।। प्रवर्तेत तर काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात् ज्योनिटोमे यदि जगत्सामा भारयणामान ' ग्रहान प्रत्यवायनिहासया । ११० ॥ पार्यमा पल शातं न गहीयात् इति श्रुतम् । अस्या आमरणाप्रतायाः कि मानिच्छोभविष्यति । आत्मजे चैतदस्तीति तम्मानमुप- प्रकृती निवेशः, उत विकृती इति विचारे प्रकरणानुमहात् युज्यते । १११ ॥ सर्गप्रत्यविधानं समस्तगगदाश्रयम्। प्रकृती इति पूर्वपचे सिद्धान्तयति । जगत्साम्नि श्रूय. खशरीरविदा पुंसा नाधिक्येनोपयुज्यते । ११२ ॥ तस्मा.माणेऽपि तदाख्यं जगदास्यं साम ऋतः स्यात् जगवी. दद्यपदेयात्र साप्रलयल्पना । समरतक्षयजन्मभ्यां न छान्दस्कयो निऋद्वारा स्यात् सामाभावात् । नहि कारने. सिध्यत्यप्रमापिका । ११३ ॥ सर्वशवप्रिपेच्या च सृष्टु.पि सागवेदे जगराम साम अस्ति । तस्माद्या विभाइ मुदायकल्पना । " च धर्माटते तस्य (ईश्वरस्य ) । यहत् पिस्तु' इति जगत्यामुत्पन्नं महादियानीय नाम मवेटोमा विशिष्टता । ११४ ॥ न चाननुष्ठितो धो | ग्राम , स विषुगन् जगत्मामा । तस्मात् आग्रयणाप्रताया: मानुष्ठानते मिते. (शानात् ऋते)। न च वेदाहने विकृती विषुवति निवेश: इति सिद्धान्तः । अथवा सा स्याद् वेदो न च पदादिमिः ( ऋते )।११५॥ अनेनैव सूत्रेण जगत्सामशब्दनिर्वचन माये घर्णकान्तरेण तस्मात् प्रागपि सर्वेऽमी सष्टुरासन पदादयः । स्यात् कृतम् । अक्षरार्थस्तु स एव । के. तत्पूर्वकता चास्य चेतन्यादरमदादियन् (सष्टुरपि वेद हजगत्सामाधिकरणम् । जगत्सामन्दः जगत्या- पूर्यपता स्यात्) । ११६ ।।" एव ये युक्तिमिः प्राहुस्ते । मुत्पन्नस्य साम्नो वाचक. , ततश्च पगसामनिमित्तका- दुर्लभमुत्तरम् । अन्वेभ्यो व्यवहारोऽयमनादिवेदयादिमि.। अयणामता विषुपति निवेश्या ।। ( सयुः वेदपूर्वच साधयता न किश्चिदुतर भवति । न जगत्साम्नि सामामाघाट- साम तदास्य सत्यपि सर्गे मुमप्रतिबुदन्यायेन अनादिरेष वेदम्यवहार स्यात् । १०५।१५।५८ वर्णकं २॥ इत्यर्प )।११७॥ सोया. ९५६५ संबन्पाक्षेपपरिहार'. माध्यम्-एवं या यदि वगसामा आग्रयणाप्रान् इत्येतदेयोदाहरणम् । सत्र शय. किमयतरमामा जग- जगतः बर्ता' इस मंशि पठी कारविमति. सामा रयंतरसमा वृहत्सामा पा, टिमुमयसामा जग- रूपा विनियोनी भुतिः । माल. १.४५, * जग यामा, रियतरयामा नगयामा, कि मन नगसामुपम स्कारण मुपदुम्यमोहामासवरजसमोरूप प्रधानमिति धाम, घमा सामे शतम् । अन्यतरसामेति। मरिया सितिशिश वापरपरा सांस्यकला, पुरुष मतः ! विशेषानागमात्, योनिशोषण मागलान , . .

·छागन्यायः १७२९ छागन्याया 2 छागन्यायः । छागपशुन्यायः । अनीपोमीयः न , चोदनाविरोधात् । ३२॥ पशुराग एवं॥ भाष्यम्- नैतदेवम् । न शक्नोति मन्त्रवर्ण: चौद- पशुचोदनायामनियमोऽविशेषात् । ६८।१०। माया प्रत्यर्थिन्याम् ( अत्याम् ) द्रन्यं नियन्तुम् । यत्र हि भाष्यम् -- ज्योतिष्टोमे श्रूयते 'यो दीक्षितो यदनी कर्तव्यमिति । तस्मात् म मन्यवर्णात् प्रकाश्यनियमविधिः द्रन्यस्य प्रकाशक न श्रूयते, तर अप्रकाशितमेव तत् पोमीयं पशुमालभते' इति । तत्र सदेहः किं यःकश्चित् । कल्प्यते । एवमत्र प्रकाश्यं प्रकाशस्तिन्यम्' इति । अत्र पशुरालम्भनीयः, उत छाग इति । वक्ष्यमाणेनामिप्रायेण पुनः शब्देनावगम्यते 'पशुत्वेन प्रकाशयितन्यम् ' इति भवति संशयः । ननु एकेपामाम्नायते 'अज्ञोऽभीषोमीयः' तस्मात्र मन्त्रवर्णः तत्सद्भावे समयः । मन्धात् हि इति । सर्वशासाप्रत्ययं चैकं कर्मेति । अत्रोच्यते । प्रतिशारा मिनानि कर्माणि इति कृत्वा चिन्ता । | उपसंहर्तन्या । अन्य एप पशुशब्दस्यार्थ: पशुत्वम्, कल्प्या प्रयोगवचनेन भुतिः । ३६ स्लशा प्रयोगवचनेन अन्यो ताव प्राप्तम् १ पशुचोदनायामनियमः । उपर्गे कर्तन्ये मालवणेन नियम्यते छागः । तस्मात मन्त्रवर्णः चोदना. दम्यं शक्यते उत्स्रष्टुम् , न पशुत्वम् । द्रव्य हि साधकम् । विरोधेन नियन्नुमस्तीति । अतोऽत्र द्रव्यान्तरेणी-सों न संभवति इति द्रव्यमुपा- दीयते । तस्मिन् उपादीयमाने अनियमः यत्किञ्चित् उत्स- टुप- नहि विघायकाविधायकगतयोः विशेषण- न्यमिति । कुत एतत् १ अविशेषात् । नहि पशुत्व विशेध्यभावेन एकवाक्यता ।' छागस्य वपाया: ' इति सनसेषु कश्चित् विशेष उपलभ्यते । तस्मात् य.कश्चित् । वपाविशेषणं छागशब्दः । पशुरिति । आयवदिति चेत् । ३३ ॥ 'पामालमेत ' इति नोभयथा प्रतिभातो भाष्यम्---इति चेत् पश्यसि , न पशुत्वमन्येभ्यः वास्यात् संशयः । (किन्तु) वक्ष्यमाणेन कारणेन (तदेव पमुम्य आच्छेत्तन्यमिति । यथा 'आर्षेयं वृणीते। कारणमाह--) मन्त्रवर्णात् । (कपमित्यत आह-) यदि गियतो मन्नवर्णः, (ततः) छाग एष (आलम्भनीयः)। श्रीन् वृणीते ' इति सामान्यश्रुतिः निवेव अवतिष्ठते इति त्रित्वविशेषो विवक्षितः, नान्ये विवक्षिता इति । अथ पाक्षिक. ( मन्त्रः, ततः ) य.कश्चित् (पशुः)। एवमिदापि पशुत्व कागं प्रात्ययितु विवक्षितम्, नान्यान् गोऽश्वादीना पशुत्वं सामान्यमत्र सो पश्वर्थः । विशेषान् इति । छागो या, मन्त्रवर्णात् । ३१॥ भाष्यम् -- याराम्दः पक्ष यावर्तयति । नैतदति , वन्नरलम्-- सिद्धान्तादिन योयम् आयवदिति पत्रकचन दन्ये पशुधमुपादेयमिति । भस्ति उसष्टन्यस्य । पेत् इति । तस्य चायमः, यथैव आयवरणं यास्मा- नियमकारण मन्यवर्णः। छागस्य वपाया मेदयोऽनुहि । न्तरगतेनापि त्रिवेन विशेष्यते , तथैव मन्त्रगवेन धाग इति छागप्रकाशनसमों मन्नवर्णरामाम्नायते । यदि | शन्देन पशुशन्दस्य विशेषण युक्तमिति । धागो नोपादेयः, ततः तत्राशनसमर्थस्य ( मन्त्रस्य) ने, तन पचोदिवत्वात् । ३४॥ उपादानमनपर । तेनापगम्यते छागमधिकृत्य ठाणे भाष्यम्-मैतदेवम् । तत्र हि अचोदितं दम्य- विधातीति । मानवनिको इन्पनियमविपिरिति । मुख्यन्यं मन्याएँ । वरणे पुनबोदितम् । तर निल टुप्टीका अम सप्रे नास्ति । तन्धान तु एतत् । संख्यासंबन्धस्य वरणे चोदितत्वात नान्या ख्यिा नियते, निगदेनेय ग्याल्यातम् । तस्य चायमर्यः, विपिस्तुत्यो. आयगन्दादपि न अनायम् । नियन्दस्य हि यत् समान विषयवात् मन्त्राशेन चोदनानिणयो युधः | छामम् , येर आयान्दो विशिष्टसंख्याविषयो निय. इति' इति । म्यते । इन मन्त्रस्य सामर्थम् । वसादनियम इति । मी.को. २१७ ·छागन्यायः १७३१ छागन्यायः द्रव्यपवीते; । तथा ) वाक्ये ( द्वयोः) पदयोरपि भवति । तीति । वस्मात् नाश्वरागः । अतश्छाग एवोपादातयः (गया) 'शुक्ल: पटः' इति । (तथा) वाक्यान्तरस्य- इति । योरपि ( शब्दयोः ) मपति (या) 'आयं वृणोते' स नैमित्तिकः, पशोर्गुणस्याचोदितत्वात् । ४२॥ ('श्रीन पूणोते') इति । शापि प्रकरणवशेन प्रयोग- भाष्यम् -- पशेत्तरमेवेद सूत्रम् । अय करमान्न वचनवशेन वा ('छागेन पशुना यजेत ' इति छागपशु- छिदनिमितः छागशब्दो भवति ! एव थूयते 'सुपिरो शब्दयोः विशेषणविशेष्यभाषः सिद्धो भवति ) इति । वा एतर्हि पशुः, यहि वपामुखिदति' इति । नेयुच्यते । रूपालिङ्गाय । ३८॥ छिद्रत्वस्य गुणस्य पशोरचोदितत्वात् । अन्य पशुमालमेत भाष्यम्- नतु अश्वमपि उपाददाना; नैव मन्त्र- इति चौद्यते । तस्मादन्छिद्रः पशुः । न च अवयव. वर्णमपहास्यामः । स एवाश्वः छागो भविष्यति । यः प्रसिद्धया समुदायप्रसिद्धि पते इत्युक्तमेव । तस्मात् छिन्नगमनोऽश्वः, स छागः । छिदेगमेश्च छागशब्दः । छाग एवं उपादेयः, नावादयः इति । प्रसिद्धः। कचित् 'मुष्करा भविष्यन्ति' (भवन्ति) जाते, तत्प्रायवचनार्थवस्वाभ्याम् । ४३ ।। इति श्रूयते । यदि अन्तरेण वचनम् अमुष्कराः, तदा माध्यम्-- वाशब्दः अवधारणायाम् । यस्मात् इदमुपपद्यते । तस्मात् छिनगमनोऽश्वोऽपि छागः इति अवयवप्रसिद्धया समुदायप्रसिद्धिनं वाध्यते , तस्मात् कर्माख्या भविष्यतीति। जातेरेव छागशब्दो वाचकः । एवं समुदायस्य अर्थवत्ता छागे न कर्माख्या, रूपलिङ्गाभ्याम् । ३९॥ अनुगृहीता भविष्यति । तस्मात् तत्प्रायववनमुपपद्यते । भाष्यम्-- अत्रोच्यते । छागे कर्माख्या रूपलिताभ्यो विश्वेषा देवानामुसाणां जगाना मेषाणां वपाना नावकल्पते । नहि छागशब्दः छिसगमनवचनः । समुदायो | मेदसोऽनुहि ' इति जातिप्राये वचनमुपपद्यते । प्रायेणापि हि असो पृथगान्तरे प्रसिद्धः । नासौ अवयवप्रसिद्धया | हि नियमः क्रियते यथा अग्न्याये लिखितं दावा बाचितन्यः । तस्मात् नाचः छागः । अग्न्योऽयम् इति बुद्धिर्भवति । तस्मात् छाग एवोपा- रूपान्यत्वान्न जातिशब्दः स्यात् । ४०॥ दातन्य इति । कृत्वाचिन्तायां प्रयोजन व वक्तग्यम् । भाष्यम्-- इदं पदोत्तर स्त्रम् । अथ कस्मान्न शा-- 'सामान्यावसिता तावचोदना वाक्य- वयोवचनो भवति १ वयोवन येते शन्दाः, छाग-भेदतः । मन्त्रस्तदविरोधेन पाक्षिको यौगिकोऽपि इछागलो वत्स इति । तेन अश्वोऽपि वयोवननो भविष्य-वा॥' उयते । 'चोदनापशुसामान्यमङ्गत्वे- तीति । उच्यते । नैतदेषम् । सत्य वयोवचन, भज- नायबोधयेत् । छागेऽप्यविकलं तत्तु प्रतिव्यक्ति- जातिगतं तु वयो वदितुं शक्नोति । यथा शोणः इति समाप्ति ॥ मन्त्रप्रकरणाम्नानानित्यमई प्रतीयते । वर्णवचनः अश्वजातिगत वर्ण वदति , मान्यम् । तस्मात् | क्ललया रूढिशक्त्या प स च्छागस्यैव पाचकः ॥ रूपान्यत्वात् न वयोमानवचना, किन्तु जातिशन्दः स्यात् । तेन तं ताशं गृहन् विपिरात्माविरोधिनम् । जात्याश्रय क्यो वदेत् । अतश्छाग एव नियम्यते । विपत्ते छागमेवाझ तस्मान्लागोपसंमहः ।।' विकारो नौत्पत्तिकत्वात् ! ४१ ॥ सोम-- पूर्ववत् इहापि मन्त्रस्यानित्सवम् इति मत्स- भाष्यम्- इदमपि पदोत्तरम् । इह अन्यादीना बस्यानात् संगतिः । उत्पत्तिविकः मन्त्रेण विना पर्यवसाने- विकारः छागशन्दः । मिचिदा अनादीनामुच्चार्यते , । ऽपि प्रयोगरचनात् मन्त्रस्य नित्यप्रणात् अनेन मन्त्रैग किञ्चिदन्यदेव । तसात् अश्वोऽपि लाग इति । न । प्रकाशितम् पशुमालमेत' इत्येवमुभयोरेक्वास्थतापर्य- औपत्तिकवाद । भोत्पत्तिको हिनामिनाम्नोः संरधः | वशानात मन्त्रानुरोपेऽपि विभिवाक्यविरोधामावात् पास्य- इस्युनम् (१९९५ इत्पन) नाल्याविकारः सैभव- मौजिन्यायेन विपेन्डागविषयत्वम् । - .

·जाभ्यमानाधिकरणं जञ्जभ्यमानाधिकरणं । . फलाशस्य अविधेयत्वात् । तस्मात् ययोक्तमेव योज- 1 इत्येकः । एवं सति अनुवादो भविष्यति ' इत्यपरः । नीयम् । 'न्यसेस्कारकर्मसु' इत्यनेन र अर्थवादत्वं तत्र कस्य सत्पलं कस्यानृतत्वमिति विवेतन्यम् 1 यथा पक्ष्यते । ' फलं तु त प्रधानायाम्' इति च फामपदोप- तावत् पूर्वत्र पाण्यातम्, तथा विधित्वमेव सयम् । बदाया तदर्थत्वम् (वयते)। अनुवादामिधानं तु अभ्युपेत्यवादमात्रमिति गम्यते (इति फे चित) | शक्यं तु अनुवादत्वं समर्पयितुम् (इत्यन्ये)। आह , पुरुषस्य संस्कारकम् इति गृणीमः' कुतः १ 'अपर्यायविधायित्वादेकोऽङ्गानां विधि. इति संस्कारशब्दोधारणात् ऋतुयुक्तपुरुषधर्मत्वमभ्युप- येतः । प्रात्यात्मिकानुवादत्वं शक्यते मापितुं गच्छति ( भाष्यकार:) । नहि स्वतन्त्रः फलवत्वात् ततः ॥'' विधेस्वेकश्रुतित्वादपर्यायविधानात् ' इत्यत्र संस्कारः इत्यभिधीयते । 'दर्शपूर्णमासावेष कुर्षतः सर्वेषामेव अङ्गानाम् एकप्रयोजनकल्पनया एक विधि इत्येतन' ( इति भाग्यस्य ) इति कोऽभिप्रायः १ यश्यति । स च प्रयोगवचनेन विधीयमानाना भविष्यति, सर्वथा तावत् जाम्यमानधर्मत्वेन एष गम्यमानः प्रात्यात्मिकविधीना पर्यायप्रवृत्तेः । पुरुषश्च येन प्रवर्त्यते आनर्थक्येन लौकिकानिवत्यैत । यस्तु ज्योतिष्टोमादौ स विधिः। अपघानवयों च भावनराया युगपरपुरुष- अञ्जभ्यमानः, स दर्शपूर्णमासिकधदेव सप्रयोजनः इति नियोगः । तस्मात् प्रात्यात्मिकानामनुवादषम् । अत्रा- अशक्यो वर्जयितुमिति । अतः ऋतुमात्रयुक्तपुरुषधर्मो भिधीयते । द्वापि एतौ ग्रन्यो साधू । कथम् । पूर्व- भवति । अस्योत्तर गूदामिमायम् संस्कृतेन तु तेन खावत् चाविहितमहं भवति' इत्यनया चोपपत्या प्रयोजनं नास्ति' इति । कुतः ?'न संबन्धो निकी-न विरुद्धः । उक्तं हि एतत् विधी अनाश्रीयमाणे तस्य यथैवातिथ्यकर्मणा । शुत्यादिभिरसयोगात् धात्वर्थमात्रस्य साध्यत्वात् निष्पपोजनस्वे सति न शक्य. तथैवात्य क्रियाऽन्तरैः ।।' यदि सर्वत्र विहितः सन् । मङ्गत्वं कल्पयितुम् । तेन तावत् विधिः । अय च अनु. अनर्थकत्वेन लौकिकात निवयत , तत एतदेव स्यात् । वादः कथम् ! पूर्वेण विधिना अङ्गत्वे प्रकल्प्य प्रयोग न तु असो एव निवर्तयितुं शक्यते । नहि प्रवृत्तानि । वचनं यावत्रीयते , तावन्तं च कालम् असौ विधिरूपेण शास्त्राणि केन विविवय॑न्ते । कि नाई ? आदित एव एषा अवतिष्ठते । प्रयोगवचनग्रहणे तु सति तद्वतविधिसंस्पर्शा- प्रवृत्तिप्रतिबन्धोऽवधार्यते । सा च एवं प्रतिवध्यते , यदि देव पुरुषप्रवृत्तिसिद्धेः अनुवादत्वम् । अतः माक् प्रयोग- 'द्रग्यसंख्याहेनुसमुदायं वा' इत्यधिकरणन्यायेन स्वरूपसंगतौ । वचनवमर्पणात् विधिवेन यिना न स्यपदारः सिध्यति अनर्यकत्वात् जजभ्यमानशन्देन अपूर्वसाधनत्व लक्ष्यते, इति विधिः । उत्तरकाले तु तत एव प्रवृत्तिसिद्धः तळपणा च न प्रकरणाहते लभ्यते । न च दर्शपूर्णमामा- { अनुवादा, इति उभयमपि साधूक्तम् । पूर्व मुक्त्वा अन्यस्य प्रकरणमस्ति । तस्मात् तदपूर्वसाधन यो जञ्जभ्यमानः तस्यैवेप संस्कार एवं तीर्थस्नानमपि व्यपदेशादपकृष्येत । १६॥ वतन्यम् । एतौ च परिचोदनापरिहारी सूत्रकार एवं भाष्यम् - अप गदुपनर्णितम् , दादशोपसत्ता यया वक्ष्यति 'यारादपीति चेत् । न तद्वाक्य हि तदर्थ- उत्कृप्यते , तथा इदमपि उत्क्रष्टन्यमिति । उच्यते । त्वात् ' इति । यत्तु प्रयोगवचनेन सिमेः विध्यानर्यक्यम् | तदि वाक्येन अहीनाना ग्यपदिश्यते । फलवन्तश्च इति, तबाह, वर तस्यानुवादत्वं न च निष्फलपुरुषमात्र महीना.। न च सत्र ज्योतिष्टोमे अदीनशन्दः, गोप धर्मविधानमिति । स्वात् । न्यपदेयाश्च तिस्स एवं साबस्योपसदो द्वादशा- इह भाष्यकारेण निरन्तरसोईयोरधिकरणयो. एकस्याः हीनस्य । इति । ततो युक्तं द्वादशोपसत्ता यत् प्रकरणा- परिचोदनायाः परस्परविरुद्धपरिहारद्वयमुक्तम् । बग दुकृष्यते । न तु इह पुरुषसंबन्धो लिष्ययोजनत्वात् , सत् प्रयोगवचनेन गृह्यते , न चाविहितमा भवति' अन्यस्य च प्रयोजनयतः प्रकरणे अभावात् । । । - ·छान्दोग्ये १७३३ अगर अनादि 2 विशेषविषययोः उपक्रमोपसंहारयोः उपसंहारानुसारेण न मननादीनां वैफल्यं छिन्ने०...इति न्यायात् । श्रीकर. तपावल्यवर्णनमयुक्तम् । एतेन छागपशुन्यायोदाहरण- १२२१९ वर. मपि निराकृतम् । तत्रापि अनुष्ठानाय विधेविशेषाकाक्ष छेदनं शाखायाः अमार्यम्, न तु मलार्थम् । यैव मन्त्रार्पितनिशेषे पर्यवसानाभ्युपगमात् । ४१२. भा, ४।२।३।८-९. * छेदनं शासाऽयमेव वाक्यात् , छान्दोग्ये तलवकारादिशासाभेदेन गीतिहेतवः । न उपवेषार्थम् । वा. ४।२।३८. * शासाछेदनस्य अक्षरविकारादयः विलक्षणाः । ते चानुष्ठाने विकल्प्यन्ते, । वासापाकरण प्रयोजकम् , न कपालोपधानं दर्शपूर्णमासयो । न तु समुचीयन्ते । वि. ९।२।७. " छान्दोग्यानुपदे भा. ४१२।३।८-९, • छेदनादिप्रयोजको न स्वरुः । जैमिनिकृते स्नग्रन्थे जैमिनिनैय 'औदुम्बरीप्रकरणे च । यूपं निष्पयमानमनु निष्पनोऽसो । ४३२।१।१-६. शाट्यायनिना तामचंदशेग उभयम बासरी दर्शपति' इति स्वप्र-पेन शाट्यायनिवाह्मणगतभूतिमूलत्वेन सर्व. वेष्टनमन्याख्यातम् । शाय्यायनिना शाखिना औदुम्बरी • जगत् अनादि । न च तस्य कश्चित् स्रष्टा । प्रकरणे सामर्षदशेन' इति श्रुतिः उभयत्र विष्टुत्याम् । 'सर्गादौ च क्रिया नास्ति, ताक् कालो हि नेष्यते ॥४२॥ औदुम्नयों च वाससी दर्शयति इति जैमिनिमन्धस्याथैः । यदि त्वादी जगत् सृष्ट्वा धर्माधर्मों ससाधनो। यथाशब्दार्थ- सु. पृ. १६०, * छान्दोग्यधामणेषु खरनियमाभावः। सबन्धान वेदान् कश्चित् प्रवर्तयेत् । ४३ । जगद्विताय वेदस्य तथा किञ्चिन्न दुष्यति । सर्वशवत्तु दुःसाधमिल्यो. F छायोपसेवनन्यायः । यावद्गोस्तनपानाच | तर संनितम् । ४४ ॥ यदा सर्वमिद नासीत् काश्यस्सा यावच्छायोपसेवनात्' इत्यारण्यके । छायोपसेवनं प्रतिमा तत्र गम्यताम् । प्रजापतेः क वा स्थान मिरूप च प्रती- द्वारको भौगः शनुक्ताना खदेवपतिमायामपि कण्टकेन । यताम् । ४५ ॥ (रत्नाकर:-~-यश्वायं समसस्य वटा तुम्रो व्ययते । मोक्षधर्मे नीलकण्ठः १।२, ४ चैतन्यस्य । प्रजापतिः, स तदा वावतिष्ठते , नापि तस्याधारः छायोपसेवनन्यायेन परकल्पितसंबन्धेनापि व्यवहार. भवति पृपिन्यादीनामसभात् भारतिश्चान निर्वाहे अति तासत्यत्वकल्पनाऽनौचित्यात् । मोक्षधर्म तावदशरीरः, तथा सति सिसृक्षया प्रपन्नादेरसंभवात् । नीलकण्ठः १११. नापि शारीरी, तस्य भौतिकवात् , भूतादीना च तदानी. • छायाशब्दः (क चित् ) प्रक्रियाऽर्थः । सु. पोषिष्यति । ( तस्य प्रजापते. ज्ञाता श्रोता कः, य. मभावात् इत्यर्थः) । शाता च कसदा तस्य यो जनान् पृ.७७६. श्रोता स्वयं बुध्या इतरान् जनान् औषधियति ) । अ. छिद्रेष्वना यहुलीमपन्ति इति न्यायः । या लम्धेविना चैतत् कपमध्यवसीयनाम् । ४६ ॥ मतिः दुःखाद्दुःपान्तरप्रासिरिति विवश्यते, तत्रायमरतरतीति । कयमाद्या च जगत, संप्रतीयते । शरीरादेषिना चास्य उक्तं च 'एकस दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं कामिछाऽपि सर्जने । ४० ॥ शरीराद्यय (दि-अ) पारभिवार्णवस्य । तावद् द्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेघनर्या | तस्य स्यात् तस्योपत्तिर्न तता । दन्यमसन्नोऽपि, पहुलीभवन्ति ॥ इति । निश्च-- "शते प्रहारा निपत नित्यं यदि तदिष्यते तत् प्रजापतेः जासष्टः न्यमीक्ष्णं घनस्ये दीव्यति जाठरामिः ! आपत्सु वैराणि शरीरवत् तन्छरीरोत्पादनार्थम् अन्यस्य शरीरम्य प्रसनः समुलमन्ति छिदेवन बहुलीभवन्ति ॥' इति इसनवस्यामो नित्यम् इत्यादि)|en (उचाम् विष्णुशर्मा (पञ्चतन्) । साहस्री. ६४७. - पृथियादारनुपने किम्मयं तर पुनर्भवेन । (नन् छिन्ने पुच्छे लूने कर्ण श्वा वैध नाश्वो न मित्य शरीर किम्मय भवेत् । किव-) मागिना प्रायःसा गईभः इति न्यायः । नागपि जीम्स ब्रह्मत्वे प्रवण च सिसशाऽस्य न युज्यते । ( अस्य प्रजारते:)

·जाभ्यमानाधिकरणं १७४२ जनकससरात्रन्याय: पानधारणरूपस्य फलस्स स्ववाक्य एव तत्वेन तद | "ह फेचिदाहुः सभङ्ग लेप एव शब्दलेपविषयः । यत्रो- भावात् । यद्यपि चायमर्यवादः स्यात्, तथापि प्रकरणा-दाचादिस्वरभेदाद्भिवप्रयानोचावेन भित्रयोः शन्दयो- वगतत्पकारापेश्चया अस्यैव स्वास्योपस्थितस्य तदानक-नुकाष्ठन्यायेन श्लेष. ' इति । साहस्री. ६१८. पदान्तरकल्पनया फलत्वस्य औचित्याच । अतः शुद्धपुरुष " जनकसप्तरानः कुमुरुचिन्दादिषु अष्टसु सप्त- धर्मत्वम् । इति प्राप्ते, न तावत् फलं क्लतम् , पने रात्रेषु अष्टमः । स च दादशाहगतदशाहान्तर्गतसप्ताह- इति वर्तमानन्यनिर्देशन योग्यानुपलन्धिवावितत्यात् । विकारः । सोम. ८३२, जनकसप्तराने चत्वारि मोऽस्य स्तुत्यर्थ त्वेनैव अन्वयमगीकृत्य फलापेक्षाया | भित्ति महानि अनिष्टोममुख्यानि ' इति । तत्र प्रथम. कामपदयुक्तपदान्तरकल्पनया अस्यैव वा भविष्यदर्यकत्य- स्याहोऽग्निष्टोमत्वम् । शेषाणा प्रयाणाम् अग्निष्टोमविकृति- कल्पनया फलपरत्वं परिकल्प्य तस्य कञ्चित् जसभ्य- त्वम् । चतुणामपि निवृत्वं विशेषः । आयेषु चतुर्यु मानकर्तृभोग्यत्व वाच्यम् । तथा सति फलम् , वज्जन- | अह.सु दादशाहगतपृष्ठयषडहस्यनिवपञ्चदशसमदर्शक- कत्वम् , तद्न्यापाररूपापूर्वकल्पनं च इत्यनेकल्पनातो | विशानां चतुर्णामहा धर्माः पञ्चदात्यादि वर्जयित्वा वर प्रकरणानुरोधेन क्लप्तस्तुलाधानयोग्यताजनकत्वमा अतिदेष्टव्याः गणस्वसाम्यात्, न तु प्रथमस्साहः उत्तरेषु ऋत्वपेक्षितत्वात् कल्पयितुमुचितम्, इति ऋतुयुत्तापुरुषधर्म निषु । वि. ८१३२. एवासम् । फलाधानयोग्यतासपादकत्वाच याजमानः इति जनकसप्तरानन्यायः । जनकससरात्रे द्वादशा- प्रयोजनम् । हिकसप्ताहधर्माणा क्रमेणातिदेशः ॥ मण्डन- 'जझम्यमानः प्रकृतोऽधिकारी।' गणचोदनायां यस्य लिङ्गम् , तदावृत्तिः शंकर :-- 'जम्भामन्त्र. तोरङ्गम् ।' १२. प्रती येतानेयवत् । ८।३।२।३ ।। • एतेन फधिकरणे आख्यातार्थत्वं कर्तुनिरस्य भाज्यम्-- बनकसतराने श्रूयते ' चत्वारि विहन्त्य- जअभ्यमानाधिकरणे शानजर्थत्वं स्वीकुर्वन्तो मीमासका हानि भवन्ति' इति । तथा अन्यत्र श्रूयते 'नर विन्ति अपि (नैयायिका) परास्ताः । शब्दको. स्फोटविचारे. अहानि भवन्ति' इति । तत्र संदेहः किं पाकिस्य * जञ्जभ्यमानाधिकरणन्यायेन क्रतुयुक्तपुरुषसस्कार-1 (पृष्ठयषडहगतस्य ) प्रथमस्यायमभ्यासः, उन नानाऽहां विसिद्धिः। सु. पृ. ३२०, * जन्यमानाधिकरणन्यायेन द्वादशाहिकाना स्तोमविधिः इति । किं प्राप्सम् १ गण- लोहितोष्णीवादीनामपि वपनादिवत् सस्कारत्वावगमात् ।। चोदनायां यस्य लिङ्गम् , तदावृत्तिः मतीयेत, आग्नेयवत् । गणचोदनायामेवविधायाम् , पस्य लि पार्मिकस्य प्रथमस्थ •जअभ्यमानन्यायेन (जञ्जन्यमानाधिकरणोक्तेन) / अनः पिवृत्त्वम् , तस्यैव आवृत्तिः प्रनीयेत , चोदना. ऋतुयुत पुरुषधर्मबारतेः । सु. १. १३८९. अजय- सामान्यात् । आमेयवत् । तद्यथा 'अग्नये पावकाय , मानमन्त्रोक्तिः नैमित्तिकः सन् अदोषनिर्धाताः क्रत्वपः | यमये शुचये' इति देवतैश्यात् चोदनासामान्याद अधिकारविधि. । वाल. पृ. १४. जञ्जभ्यमानमन्त्र- आग्रेयस्य विध्यन्ताभ्यास. ( विध्यन्तस्य अभ्यासः), वचनं दर्शपूर्णमासपकरणे एव •यवतियते । ( मन्त्रश्च एवमिहापि। 'मपि दक्षत्' इति । रत्न. ६।१।५।२२. नानाऽहानि वा, संघावत्वात् , प्रवृत्तलिङ्गेन जतुकाष्ठन्यायः । यया जतु कार च समोत चोदनात् । ४ ॥ प्रयानभेदेन जनुनः काष्ठं काटाच जनु पृथक् क्रियते, भाष्यम्-नाना अहानि का द्वादशाहिकानि प्रयते- तथा यत्र वस्तुतो मित्रयोः केन बिदुशधिना शिष्टयोः रन्, न पार्मिक प्रथममहः । कमान १ संघात चात् । पुनः प्रयत्नान्तरेण पृथकरणम् , तनास्य प्रवृति । स्या संघात एष उच्यते 'चत्वारि निम्ति हानि' इति । चोक्त साहित्यदयणे दशमपरिच्छेरे श्लेपालधारमारणे-पृथक्त्वनिवेशिनी हि चत्वारि इति संख्या पृथक्वेन . - ·- जंगत् अनादि जगत् अनादि नम् ( जीवाना कर्मभिरैल तसिद्धेः सृष्टिपलयसिद्धेः | हेतुरस्ति विलक्षण. ( एकामाभ्युपायाना एकमात्माने माऽस्तु ईश्वरः) । ७५ ॥ इच्छापूर्वकपक्षेऽपि तत्पूर्ववेन स्वीकुर्वताम् ) | ८६ ।। कर्मणाम् । इच्छाऽनन्तरसिद्धिस्तु दृष्टान्तेऽपि न विद्यते 1 (सांख्यपक्षं प्रतिक्षिपति-) पुमानकर्ता येषा तु (हाविदृष्टान्तेऽपि )। ७६ ॥ अनेकान्तध हेतुश्ते | नेपामपि गुणैः किया 1 कयमादी भवेत्तत्र कर्म नायन तच्छरीरादिना भवेत् । ( ईश्वरशरीरादिना । उत्पत्ति- विद्यते । ८७ ।। मिप्याज्ञान न तत्रास्ति रागदेषादयोऽपि मत्वे सति सनिवेविशिष्टत्वात् इति हेतुः) उत्पत्ति या। मनोवृत्तिाई सर्वेषान चोपन तदा मनः। ८८|| माश्च तदेही देहत्वादमदादिवत् । ७७ ।। अथ तस्याप्य- | कर्मणा शक्त्ययस्थाना येवता बन्धहेतुता । सान युक्ता, विधानं तेनैवेत्यविपक्षता (ईश्वरभरीर न विपक्षः | न कार्य हि शक्तिस्थात् कारणाद् भवेत् । ८९ ॥ दधि. तस्यापि ईश्वराधिष्ठितत्वात् ) । अशरीरो ह्यधिष्ठाता नामा शक्तिर्नहि धीरे दाधिकारम्भमईति । दध्यारम्भस्य सा मुक्तात्मवद्भवेत् । ७८ ॥ कुम्मकाराद्यधिष्ठानं घटादौ । हेतुस्ततोऽन्या दाधिकस्य तु । ९० || कारणाच्छपत्यक. यदि चेष्यते । नेधराधिष्ठितत्वं स्यादति चेत् साध्य स्थाच यदि कार्य प्रजायते । पन्ध. पुनः प्रसन्येत फले हीनता (नहि घटादौ अस्माकम् ईश्वराधिष्टानं सिदम्)। दचेऽपि कर्मणा । ९१ ॥ शक्त्यवस्थत्वमेवेष्टं विनाशे. ७९ ॥ यथासिद्ध च दृष्टान्ते मवेद्धेतोविरुद्धता । | अपि हि कर्मणाम् । प्राक् चापि शक्तिसद्भावादनुष्ठान (विरोधमेवाह-) अनीश्वरविनाश्यादिकमल प्रसज्यते वृथा भवेत् । ९२ ॥ शस्त्यवस्थं च रागादि कि नेष्ट (देहादिक नेश्वरकर्तृक चेतनोपादानपात् घटादिवत् | बन्धकारणम् । कर्मादत्तफलन्चाचेना रक्तिमपि तद् ब्रजेत् । इति ईश्वरमिनविनाशिकर्तृकत्वं प्रसज्येत १८०॥ ९३ ॥ बन्छस्त्यपतियोगित्वान्न ज्ञान मोशकारणम् । कुलालवच्च नेतस्य ( ईश्वरस्य ) न्यापारो यदि कल्प्यते। कर्मशक्त्या नहि शान विरोधमुपगच्छति । ९४ ॥ अचेतनः कथं भाववादिच्छामानुरुध्यते ( अशरीरस्य यद्यप्यशानबन्यत्वं कर्मणामवगम्यते । रागादिवत् , चेतनाशून्यस्य इच्छाम् ) { ८१ ॥ तस्मान्न परमावादे तथाप्येपा न धानेन निराक्रिया । ९५ ।। कर्मक्षयो हि रारमा स्यात्तदिछया । (इच्छाया असंभवात् । आत्मै विज्ञानादिन्येतचाप्रमाणपत् । फलम्याल्पस्य वा दान को बगदादौ तिष्ठति । स एव स्वेच्छया ज्योमानिला राजपुत्रापराधवत् (राजपुत्रेणापराधे कृते यथा तस्य अल्पो मलनलभूमिरूपेण परिणममानः सर्व प्रपञ्चमारभते इति दण्डा, सदर ) । ९६ ।। अयत्वेऽपि हि शक्तिस्थ पदि मत्त निराकरोति-) पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुदा विकृति- स्थात् कर्म कारणम् । तत: प्रधानकालेऽपि (मलय. भवेत् । ८२ ॥ वाधीनत्याच धर्मादेखेन क्लेशो कालेऽपि ) युज्यते कारणाऽमिधा । ९७ ॥ मनोवृत्ति. न युज्यते । तद्वोन प्रवृत्ती या व्यतिरेकः रिदानी तु हेतुर् , नास्ति च स तदा । मनसा संकरा- प्रसन्यते । ( न्यतिरेकः अभाव: मतस्य ) । ८३॥ घापि तदा स्यात् कर्मसंकर. । ९८ ॥ तस्मानेषोऽधि- काराख्यो बन्धहेतु. प्रकल्पते । योग्यत्वेऽप्यधिकाराख्यो (मामा अपरिगत एव भविद्यायशेन परिणतमिव । विश्योगो न युग्मते। १९ ॥ चैतन्य योग्यता पुसः प्रपञ्चरूपेण आत्मानं खप्नवत् पश्यति इति मत ? प्रतेस्तदनात्मता । मोक्तृमोग्यत्वयोस्ते च न ताभ्या- निरस्थति--)सय च प्रदरूपवादसत्वाचान्यवस्तुनः । मपगम्छतः । १.०॥ उत्पची कर्मणा चेएमजान कारण स्वप्नादिवविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किंवता | ८४ ॥ यदि । तमाशात् स्वादनुत्पत्तिस्तेषां न फलार्जनम् । अन्येनोपप्लधेऽमीटे दैतवादः प्राम्यते । स्वाभाविकी- १०॥ ज्ञान मोनिभिच व गम्यते नेन्द्रियादिना । गविया तु नोन्छेतु कश्चिदईलि १८५ । विल्सपोपपावेन च साल्यारिविखनात् मोक्षो वेदेन चोयते । १०२॥ दि नश्येत् स्वाभाविकी कचित् । (सामतेव, आत्मा शातम्य इत्येतन्मोशाय न प चोरितम् । . पाणिनामनिसंयोगेन ) । वेकारमाम्युपायान / प्रवृत्तिहेवमामशानभ्य लश्यते । १.३ । विशवे 7 ·जनकसप्तरात्रन्यायः १७४४ जपातुत्याशीरनिधान पासवात् । न च आयेष्वेव चतुर्पु त्रिवृत्तविधौ प्रमागा * जपः अदृष्टार्थः इति ' इतरे ( अधिका मन्त्राः) भावेन अमिष्टोममुसत्वस्यापि विधिः आवश्यक इति । अपवत् अष्टार्था भवन्ति' इति भाष्ये (१२२३६१४॥ याच्यम् । प्रथमातिकमे कारणाभावात् प्रयाणामन्येषा ३०) दृष्टान्तीकरणम् । के. जपः अविवक्षितार्थकम् विध्यन्तरेण स्तोगविधानाच भायेष्वेव चतुर्यु निवृत्तमाः। | उच्चारणमात्रमेव । यत्र सन्तमप्यमविवक्षित्वा उचारण. इति भाष्यकाराभिमायः । वस्तुतस्तु चतुःसंख्याकोद्देशेन मात्रमदृष्टाय क्रियते , यथा-वैष्णवी मृचमनूच्य इति से त्रिवृत्यविधी योग्यतया सप्तस्वपि अइ.सु आयेषु चतुर्प । बपः इति उक्तं द्वादशे । बाल. पृ. ७१. • नपः इति स्तोत्रेषु निवृत्वविध्यापत्ते., अहर्मायोद्देशेन तद्विषो चकः पदार्थः । अप व्यक्तायां वाचि । इति । जप्यते इति सर्वत्र तदापतेः, चतुःसंख्याविशिष्टाहरुद्देशेन वाक्यमेदा- | जपः । वननं जपनम् इति समानोऽर्थः । यसात् 'जप पत्ते. अयमेव संख्याभिन्नत्रिवृत्त्वविशिष्टकोत्पत्तिविधिः । ग्यक्ताया वाचि' इति स्मर्यते , तेन यत्र वचनमानं प्रयाणा चान्येषा विध्यन्वरेण विधिः । सर्वेपाच फल मन्त्रस्य क्रियते , न स्तूयते नाशास्यते स जमः । भा. वाक्येन फसंबन्धमात्रारणम् । एवं च उत्पत्तिवाक्ये | १२।४।१।१. टुप्-वैष्णयामुचि ये वर्णाः, वेषामुच्चारण चतुर्णा गणत्यप्रतीतेः तस्य उत्पत्तिगतत्वात् निवृत्त्वस्यापि । कर्तव्यम् अदृष्टायम् । इदं हि जपशब्देनोच्यते । यः पुनस्ता उत्पत्तिगतत्वेन साम्येऽपि त्रिवृत्त्वस्य अङ्गभूतस्तोत्रवृत्ति- । पदैरचार्यमाणैः स्वाभाविकोऽयंप्रत्ययः सः अचोदितत्वात त्वात् प्रधानवृत्तिगणवावेक्षया दुर्बलत्वेन गणत्वसादृश्येनैव अविवक्षित एव । अथा असमर्थप्रत्ययः संयुक्तत्वात् आधानो चतुर्णाम् अविदेशः प्रसाध्यः । सर्वथा नाद्यस्यैव } वर्णोचारणस्थैराङ्गम् । • जपः ( मन्त्रस्य ) ' बोधान्तो- चतुर्यु अतिदेशः । एव च ' अमिष्टोममुतानि । इन्यनु- } चारण जपः' । कु. १।२१४१४३ पृ. ४६. * जपाः यादोयपत्तिः । इतरेषां प्रयागो अन्यसंस्थाकत्वात् । इतरथा | जपतिचोदनानोदिता मन्त्राः । भाट्ट. ११३१८ वर्णकं ३ । 'अमिष्टोमानि । इत्येवावश्यत् सयु अमिसंस्थाकत्वस्यैव जपतिचोदनाचोदितत्व जपवम्, न तु उपाशुप्रयोज्यत्वम् , अतिदेशेन प्राप्तेः। मापि अर्याविरक्षया मार्योचारणकत्वम् अर्थाविय- मण्डन- 'नानाऽहिकानो विहिता निवृचा । शाया प्रमाणाभावात् । १२४१.०जपस्य याजमानस्य शंकर-त्रित्साम्यान्नातिदेशः।' लोप: अस्थियज्ञस्य मूठाधिकारिकत्वपक्षे । भा. १२) • पत्तु पयोक्ष्यम् ' इत्यत्र गणचोदनयेष प्राप्ता. १८५... जपमन्त्राणां दीक्षितस्थ समुचयः कार्य- नामहा संस्थामा विधीयते (विधायिभ्यते-माध्यपाठः)/ नानात्वात् । आफ्नावैष्णवी सारस्वती माईस्पत्या चेति इति भाष्यकारेणोत्तम्, तदेवमपि संभवति त्यतिथयार्य.ऋत्रयं उपमन्त्राः (एचमन्येऽपि ): बि. १२४१, मुक्तम् । परमार्थतन्तु गणचोदनापाः फल्क्यस्य अन्या • जपमन्त्रेषु नैस्वयम् । ९१२१८ वर्णक ३. जप- वृत्त्वात् अन्यत उपत्तिमपेक्षमाणाया खयमुत्पत्तिपरत्या- मन्त्रादि यतिरिसेषु करणमन्त्रादिरूपेषु 'अग्नये जुष्टं योगात् इयमेवोत्पत्तिचोदना इति जनसतरावन्यायेन / निपामि' इत्यादियु आम्पर्यवदाजमानेगु आधुनिरानो दष्टयम् । एन.८३४८-९. याशिना चातुःस्वयग प्रयोगे मूलं मृग्यम् । सोम. T'जन्मान्तरसहस्रेषु बुद्धिी भाषिता पुरा । ९।२।८. . जपसंस्कारेष्टीनां शेपः अस्थियशष्य सामेष भजते जन्तुरूपदेशो पनर्यकः ॥' इति । मृताधिकारिकत्वपक्षे । भा. १.१२१८१४९. न्यायः । यत्र तु नानाविधभुतिस्मृतिप्रमायुपदेशसत्येऽपि जपस्तुत्याशीरभिधानमन्त्राणां समुचयः ॥ वमनात्य स्वामीष्टमते प्रतिभवेत् तत्रायमस्तरति । जपाशाकर्मयुक्ताः नुत्याशीरभिधानाच याज- मादत्री. ५३५. मानेषु समुच्चय यादाशी पृथक्त्यात् । १२।४।११॥ *जन्मत्यम् असिद्धम्य क्तुं. स्वारमत्यभालक भाष्यम्- जगाः ' येणवीमन्न्य याग यन्तन्या' म्यापारणामान्यम् । मु१.३४३. (दं विष्णु समे), 'सारखवीमन्मा माग यन्त या ·जंगसामाधिकरणं जगत्सामाधिकरणं - तस्य चान्यतरसामवात् । एवं प्राप्तम् । अथवा, सामशाखाया प्रसिद्धम् , येन तन्निमित्तकमिदमारयणानत्वं उभयसामा जगत्सामा । जगच्छन्दः कृत्स्नवाची । तत्र निविशेत । अतो जगरहामशब्दार्यः कः, इति कानयता च ज्योतिटोमे उभयसामवे। अन्यतरसामवे जिज्ञासाया जगन्छन्दस्य कृत्स्नयाचित्वात् प्रकृतः साम- जगच्छब्दस्य अविशेषणयात् अविवक्षा प्रमज्येत । द्वपकारापरपर्यायो यत्र समुचयता निविशते । तस्मात् उभयसामा । अथवा रयंतरसामा जगत्सामा । स च यद्यपि न प्रकृती, बृहद्रयंतरसाच्यस्तोत्रयोरट्यार्थ- तत्र दि ऋचि जगच्छन्दो विद्यते "ईशानमस्य जगतः । योरपि वचनेन विकल्पावगतेः साम्नोरपि विकलात् । खशम् ' इति । यदि चोमयसामा जगत्सामा भवेत् । तथापि या संसवादी उमयोचिनिकः समुच्चयः, तत्रो कृतकरो विधिरनर्यक: स्यात् , तेन नैतयो: समुच्चयः | स्कपः इत्याद्यपक्षः । न जगच्छन्दः कृत्स्नवाची, तथाले महती । तस्मादयंतरसामेव जगरमामेति । एवं प्राप्त , । कृस्नस्य जगतः इत्यादिराहप्रयोगानुपपत्तेः । अपितु यूमः । पत्र जगत्यामुत्पन्नं साम, स जगत्सामेति । तथाहि वस्तुमात्रयाची । अतश्व जगच्छन्दयुक्त साम जगत्साम । श्रुतिः । इतरथा रयंतरसामनि अध्ययसीयमाने ऋचा पदं योगश्च तद्घटितऋगायत्वबन्धेन । अतश्च रथतरयोनी लक्ष्यते, पदेन राम, सेपा लक्षितलक्षणा स्यात् । तस्मात् 'ईशानमस्य जगतः स्वयम् ' इति जगपदपाठात रयं- जगत्या यत्र साम , स जगत्सामा । ऋक्तो जगदाख्यं साम | सरमेव जगन्सामपदेनोच्यते, इति तव ऐन्द्रवायवायत्वेन स्यात् विषुपति । ननु शुक्रामो विधुवान् इत्युच्यते । नैप सह विकल्पेन निवेशः इति द्वितीयः । सिद्धान्तरतु पर- दोपः । स कामाय मविष्यति । तस्मात् विपुयति विकृती । परापटितबन्धाङ्गीकारेऽपि याचादयतरसामान पुरस्कारेण निवेशः इति । विदितैन्दवायवाप्रत्यस्य निलम्योपस्थितिकानपणाप्रत्वेन साइ टुप । कुतक्रो विधिरनर्थक: स्यात् ' इति विकल्पायोगात जगतीचन्दस्कायाभूचि उत्पर सामैव ( माष्यम् )। कोऽर्थः १ रयंवरसामत्ये ऐन्द्रवायवामता | जगन्साम , तस्य च विषुवति मत्वात् तत्र आग्रयणायल्य- विहिता, वृहत्सामन्ये तु शुक्रामता । उमयसामत्वे आप्र. | स्योत्कर्षः । तत्र हि पृष्ठे महादिवाकीय साम 'विनाद यणाग्रतेय विघातम्या जगत्सामथन्दे अनुच्यमानेऽपि । बृहत् पिस्तु' इति जगत्यामुत्पनम् । न प एवमति लभ्यते (इति)। मकृतावेय पवमाने 'कावमन्य जगतीपु' इति जगदी. शा- पूर्वन्यायायाम् (प्रथमे वर्णके इत्यर्थः) स्वकारसलात निवेशोपपत्तौ उत्कर्ष कल्पने प्रमाणामारः नैमितिकम् भाग्यणामत्वं विचारितम्, तदेतत्वेन तु इति याच्यम् । तस्य नित्यत्वेन यदिशन्दोपाचनिमिच. जगासामसन्दप्रस्तावः । इह तु र एष साक्षात् त्यानुपपत्तेः । स्वमते तु यदि (इत्यस्य) यझेयर्थः । ऐन्द्र विचारितः इति मेदः। धायबामन्यादिना विकल्पस्यापि अयुक्तत्वाच । न च एव पि- "पद् मंतक कि दुर्ग चोत रमतरम् । जगतीसामेत्यापत्ते. ईकारोपः अननुशिष्टः कल्प्य. इति यदा अगत्यामुत्पन जगत्सामा ,मिमो मरेत् ॥ ज्योति वाच्यम् । ' बहुल धन्दवि ' इत्यनेन छन्दसि सपा सोमस्य ताहाबाद विकलाय तु दयम् । जगात सर्वता- विधीना वैकल्पिकत्वस्योतवेन इंकारस्यापि वैकल्पिक उजाति दुक्तिग्यता ॥ रथंतर जगन्माद वात् । अत एव मधमन्ये नृतीयसननस्य इत्येतदिशेषण- विष्टाना! मग युचि स्थितं सामेत्येतत् स्यात् खेन 'जगतीन्दस.' इति यत्तस्यै 'जगन्छन्दसः' सनिकतः ॥ इति कस्यो मिसायो भरणम् । अतो विशुपति माम- भा-मोविटोमे रभेदरसामावतिमिचम् ऐन्द्र- यशामन्यं स्पाद, न मत्ती । न ऐन्द्रयायगायादेः बारामत्यं समझायानिमिर्च व त्वं चलिपाय पछे पापः । 'यदि गामा आप्रपणाप्रान्त भवम् 1 1 न मण्टन--'गानं जगन्साम मतो बगत्याम् ।'१६. सापत् मगर सम मानो विस्तो था रसामति । शंकर-बिगत्यामा व सिंधुवान् । १७. मी.को. २१८ , ·जपस्तुत्याशीरमिधात १७४६ जयादिन्यायः नपत्वं नाम पपतिचोदनाचोदितत्वम्, न तु उपाशुपयो तुजपाश्चाकर्मसंयुक्ताः स्तुत्साशीरभिधानाच ज्याचे जपत्वम् , वयात्वे उपशुपाजाभूतयाज्यायामपि याजमानेषु समुच्चयः स्यादाशी:पृथक्त्वात् । जपत्वापत्तौ चातुःस्वर्यापत्तेः । नापि अर्याविवक्षया अह- १२|४|११ ॥ धार्योचारणकत्वं तत् , मन्नजन्यार्यप्रकाशनस्यैव दृष्टामावे जपाः 'वैष्णवीमनूच्य वाग यन्तन्या' इत्यायुक्तत्वात अष्टार्थत्वकल्पनोपपत्ती अर्याविवक्षाया प्रमाणामावात् । 'इदं विष्णुर्वि चरमे' इत्यादयो जपमन्त्राः, अग्नि- अा एयमन्नो हीनः खरतो यर्णतो या मिष्याभयुक्तो मूर्धा दिवः' इत्यादयः स्तुतिमन्त्राः, ' आयुर्दा अमेऽ. न तममाह ।'( पा० शिक्षा ५२ ) इति सरयुक्त स्पायुमें देहि ' इत्यादयः आशीर्मन्त्राः, एपोऽसि -जपादौ अर्थप्रकाशनं दर्शयति । अत एव जपनिचोदना- वेषोऽसि ' इत्यादयः अभिधानमन्त्राः । भकर्मसंयुक्ताः चोदितेष्वपि न सर्वत्रादृष्टार्यत्वं करणमन्त्रत्वादेरपि संभ- | ये कर्मसंयुक्ता न भवन्ति, तादृशाः जपमन्याः स्तुत्याशी. वान् । स्तुतिस्तु गुणतात्पर्यकमभिधानम् अदृष्टार्थकमि- रभिधानाश्च मन्त्राः, तेया याजमानेषु कर्मसु समुच्चयः युक्तरेर स्तोगशवाशिकरणे । फाशानमारी । ते. स्यात् गर्यत्वात् । माशी:पृश्यत्वात् अाशिषा . मपि श्रद्धाजननादिद्वारा कर्मण्युपयोगः । गुणविशिष्टगुणि- क्त्वात् , एवं स्तुतीनां पृथक्त्वात् , अभिधानाना च प्रकाशनमभिधानम् । एतेषां च कचित् साङ्कऽपि पृथक्त्वात् । इति सिद्धान्तः । न दोषा, तत्तदुपाः असाहर्यात् । तत्र ये तावदनुछेयार्थ- समुच्चयं च दर्शयति । १२ ॥ प्रकाशका: जपादयः तेषा करणमन्यत्वादेव विकल्मा, ये शस्त्रानुवचनयो: 'त्रिः प्रथमामन्वाह निरुत्तमाम्' तु अननुष्ठेयसमवेतप्रकाशनार्याः, तेषां प्रकाश्यकत्येऽपि | इति मन्त्राणा समुन्नयं दर्शयति । पूर्वसूत्रे याजमानेषु श्रद्धाजननादिद्वारा कर्मण्युपयोगात् अधिकतरभदा- इत्युक्तं तत् प्रायिकम् । के. जननार्थ समुच्चयः एव । ये तु अदृष्टार्यासमवेतप्रकाश- 'जमदमि' इत्युपगम्य स एतं पञ्चममव. नार्थाः, तेषा प्रयाजादिवदेव समुच्चयः । न च एकजपादि- दानमपश्यत् , तन्निरवपत् ' इत्युक्तम् । तस्माद जमा समाख्यायोगात् एककार्यत्वावगते. विकरूपाशङ्का, वाय- दीनां पञ्चावत्तम् । संकर्ष. २२२६६. अपादौ कार्यमेदस्य आवश्यकत्वेन सकलजपसाधारणक- • जया नाम मन्त्राः 'वित्त च चित्तिश्च आवृतं कार्यकल्पनाऽनुपपत्तेः। चातिय' इत्यादयः । संकर्ष, रा॥२१. जयाः नाम मण्डन-- 'अमुचयो जपादीनाम् ।' होमा: । यदजयन् तन्मयाना जयत्वम् । इत्युक्ते: “वित्त शंकर--'जपाशीरादिषु च सः। स: समु-च स्वाहा' इत्यादिमन्त्रकरणकहोमाः जपाः। सोम. ३।११३. * जयाधिकरणम् । जयादिन्याय; द्रष्टव्यः । * जपादिमन्त्रेषु मन्त्रसमाम्नायसिद्धखरनियमः । भा. ३१९२५-२७. - जयाभ्यातानाधिकरणम् जपादिन्यायः। के. मापाखराधिकरणे द्रष्टव्यम् । भा. १२३।८।२०-२२. • जयाभ्यावानराष्ट्रभृदोमः वैदिकेष्वेव कर्मसु । जपाश्चाकर्मसंयुक्ताः । यत्तु द्वादशे उपदीनाम | बयादिन्याया। भा. १९:२५-२५.. जयाभ्यातान- दृष्टापचमुक्तम् , उत् मन्यसाध्यामिधानस्य अदृष्टार्थ- राष्ट्रभृतारिष्टादिहोमाः दक्षिोमाः । वि. ८४. स्वामिप्रायेण | अस्तु वा जपादीनां कर्मासमवेतार्था मि- जयादिन्यायः । जयाम्पातानाधिकरणम् । जया. धायिनामुच्चारणमात्रार्थत्वम्, नेतावता कर्मसमतायो- म्यातानराष्ट्रभरोमाः वैदिककमंगा शेषः ।। भिधायिनामपि करणमन्त्रादीनां विषया उपयोगसमवे शेषोऽप्रारणेऽविशेषात् सर्वकर्मणाम् । ३।४। अष्टाग्रुधारणार्यत्वकल्पना युत्ता । को. ||२९।२५ ।। माध्यम् -- यह कर्मसंयुक्ता मा जयादय उदा. . . वयः। ।

·जलभ्यमानाधिकरण जाभ्यमानाधिकरण - चिरजीवित्वम् । तस्मात् पुरुषमात्रधर्माः एवंजातीयका | रोधात् समावेशे उभ्यमाने प्रमाणयोः । वायो न इति । युज्यते कर्तुं न च दूरात् फलश्रुतिः ॥' पुरुषमात्र- प्रकरणविशेषाद्वा तद्युक्तस्य संस्कारो द्रव्यवत् । संयोगे हि विना कारणेन प्रकरण बाध्येत । ननु इतरतापि लिङ्गवाक्ये बाध्येयाताम् | सत्यं बाध्येयाताम् , यदि भाष्यम् -- नवा उनष्टन्यम् । कुतः १ प्रकरणविशे- अपुरषेण संबन्धोऽभ्युपगम्येत । वयं तु प्रकरणगत. पात् । प्रकरणयुक्त एव जञ्जभ्यमानो वचनेन सेस्क्रियते । पुरुषधमै ब्रुवाणा: न किञ्चिदपि बाधिष्यामहे । न प्राकर- यथा यवादि दन्यं प्रोक्षणादिना । नतु न शक्नोति प्रकरणं पिके जजभ्यमाने स्नातरि च सकलशब्दार्थो योग्यत्वं वा अभ्यमानशब्दमेकदेशे अवस्थापयितुम् ! वाक्यं हि प्रक-नास्ति । ननु अविशेषबुद्धिः बलवाप्रमाणप्रभूना दुर्वल. रणात् अलवत्तरमिति । उच्यते । न मो जञ्जन्यमान- प्रमाणमूलया विशेषबुद्धया न युक्ता निवर्तयितुम् । एपा शब्दः प्रारणेन अप्रारणिकात् पुरुषानिवयंवे इति । तावत् अवश्य निवर्तनीया । नहि भविदुपः असम- किन्तु फलं तत्र कल्पनीयम् । ननु प्रत्यक्षं श्रूयते फलम् | यस्य वा अधिकारः संभाति । ननु एवं प्रकरणं विशेष- * प्राणापानावा मन् धत्ते' इति । नेति बमः । नात्र कमभ्युपगतं भवति । नैवदेवम् । प्राहकमेव अत्रापि विधायक शब्दमुपलभामहे । य एष: 'प्राणापानावेवा- प्रकरणम् , येन उद्दिश्यमानजञ्जन्यमानविशेषणत्वं प्रति- स्मन् धत्ते' इति वर्तमानापदेश एषः, न विधायकः । पद्यते । नहि तस्यैव ग्यापारोऽवकल्पते, कथग्भावस्य सावकस्तु भवति मन्त्रवचनस्य । तस्मात् दर्शपूर्णमासा- इत्यम्मावादन्येन असंबन्धात् । योऽपि प्रकरणगृहीत- भ्यामन्यत्र एतत् न फलपत् । अत: पुरुषस्य दर्शपूर्ण- पुरुषमपेक्षमाणः प्रकरणात विशेपला मन्यते , तस्यापि मासी कुर्वतः संस्कारकर्म इति गम्यते । आह ! पुरुष- | न्यावृत्ते प्रकरणन्यापारे तद्-गृहीतत्वापेक्षा मवति इति संस्कारकर्ग इति गृह्यते , दर्शपूर्णमासावेव कुर्वतः इत्येतन्न।। ( तथापीत्यर्थः ) नैव तद्विशेषणायकल्पते । कथं तर्हि कयम् ? योऽपि हि अन्यत्र दशपूर्णमामाभ्यां जञ्जभ्यते , प्रकृवपुरुषप्रत्ययः । उच्यते । विनैव विशेषणत्वेन अन सोऽपि जअभ्यमानशब्देन उच्यते एव । न च प्रकरणेन | प्रकरणस्थपुरुषमहणसिद्धिः । तथाहि, 'नीहीणां प्रोक्षणं ग्यावत्यंते इत्येतदुक्तम् । तस्मादुत्कृष्यते । अनोच्यते। नैव । यदल्लौकिकानामनर्यकम् । तद्वदेतद्पीत्येवं फलाय म्यावार्यते । सस्कृतेन तु तेन नास्ति प्रयोजनम् । ननु प्रकरणे प्रकृतं गतम् ॥' यथा हि प्रीद्यादि प्रोक्षणादिमिः पुरसतारेणापि नास्ति प्रयोजनम् । सच्यते । संस्कृत- संरभ्यमानं न च तावत् प्रकरणेन विशेष्यते , अप च पुरुषो दर्शपूर्णमासी अनुष्ठास्यति । बाह, उत्कर्षेऽपि सति आनथैक्यमयात् विप्रकृष्टफलकल्पनाप्रमाणाभावाच्च ऋतु- संस्कृतः अन्यदनुष्ठास्यति । उच्यते । नान्यस्य संस्कारो | साधनरवेन प्रयोजनकत्याच प्रस्तं गृह्यते , तथाऽर फल गुणो भवति, अप्रकृतत्वात् । आइ, प्रकृतस्यापि न गुणः। कल्पनाममात् प्रत्यासत्यनुरोधेन प्राकरणिकनञ्जभ्यमान- वाक्येन पुरुषधर्मः इत्यवगमात् । उच्यते । आनफ्यात् (महण कियते । नहि त-समवे अन्यफलकल्पनाप्रमाणं न पुरुषधर्मोऽवगम्यते । तस्मादस्य प्रस्ताभ्या दर्शपूर्णलम्यते । ननु च पटतमेव अनयो. फलमित्युत्ताम् , सत्य- मासाभ्यामेकवास्यता , नान्येन फलवताऽपि कर्मणा , मुक्तम् , न तु ईदृशेन शन्दैन फलमुच्यते , कामशब्दो- प्रकरणाभावात् । तस्मात् नोत्कर्षः । यतु प्रकरणे निवेशः | पचभामावात् । एतदेव च मात्र विधायॐ शन्दमुप- इत्येतस्मिन् पक्षे 'यात् ' इत्यनुष्ठानवचनम् अविव- | लमामहे' इत्याद ( मापकारः ) । फलविधानं हि क्षितवार्थमिति , एवं सति अनुवादो भविष्यति , न ईदृशेन शन्देन न क्रियते इति वक्ष्याम. ( ३ )। पुरपर्सबन्धविधानस्य प्रयोजनमस्तीति । इतरथा पुनः 'याद' इत्यत्रापि अत्येव विधिविभक्तिः घा-पुरुषधर्म इत्येतावत् गृहीमः । यत्तु पुरुषमात्र- | इति अयुक्तमेव विधायकामावावनम् । नहिं 'धन्ते' धर्मः ततश्च उत्कर्षः इति, एतदसमम् । कुतः । 'अवि-इत्येतस्य अविधायकत्वात् उपालम्मो मवति , सर्वमेय , - - , 1 - - ·जयादिन्यायः १७४८ जतिलाः कृष्णतिला • वैदिकेष्वेव वा, ~ सोम-- ' यदजयन् तबयानी जयत्वम् ' इत्युक्तः मण्डन-- 'जयादयो वैदिकहोमशेषाः।' 'चित्तं च' इत्यादिमन्त्रकरणकहोमाः जयाः। सूत्रार्यस्तु शंकर--'जयात्रेतावत् कर्मानम्।' १५. या प्रकरणाधीतो वाक्यात् कर्मशेषः सः अविशेषात् । जयादिन्यायेनैव लौकिके फलकल्पना वैदिके न सर्वकर्मणा शेषः इति । इत्येवम् , विहितेऽपि अमिरहिते पणयनादिप्रयोजक. वि-- 'येनेत्सेत् कर्मणा तत्र जयहोमेऽखिलार्थतम । खम् इतरस न, इत्येवं च वैरूप्यापत्तेः विधिलापवानु- सर्वशेषोऽसंकोचकत्वतः ॥, होम रोधेनैव स्वसंकोचं कामभुतिवदेव अनुमन्यते, अतध अमिमकर्मसंवन्भ्यश्चदानमेव उद्देश्यम् । तदपि च न आहवनीये स्यात् ऋष्यादिषु न सोऽस्ति हि । शेषितया , अपितु निमित्तयैव । भाद. ३।४।१४. तेनानारम्य पाठेऽपि वैदिकेष्वेव ते जयाः ॥ १३. • जयमन्त्रेषु वित्तादिशब्दाना चतुर्यन्तपाठो न भाह~ अनारम्यैव अधीतम् येन कर्मणेसेत् तत्र | कर्तन्यः, किन्तु ययासमाम्नानमेष प्रयोगः । संकर्ष. जयान् जुहुयात् ' इति । फर्मणा ऋदिं स्वफलाधिक्य ||४१२१. जयहोमा 'विचं च स्वाहा' इत्यादयः । माप्तुमिच्छेदित्यर्थः । अतश्च यथाऽवस्थितफलाथै विनव | राष्ट्रमन-होमाः 'ऋतापाट्' इत्यादयः । अम्मावानहोमाः जयादीन् कर्माणि । फर्मभ्यः फलाधिक्येच्छाया तु जया- 'अभिभूतानाम्' इत्यादयः । ते च न कृष्पादिधु दयः कर्मानम् । तर च कर्मत्वस्य ऋतुम्यमिचरितत्वात् लौकिककर्मनु, किन्तु वैदिकेश्वेव कर्तव्याः। वि.३।४।१३. न तावत् जुधादिवत् तदुपस्थितिः । न च लौकिकस्य जयहोममन्त्राणां प्रथमान्तचतुव॑न्तपाठयोः समुचयः फर्मणः कृषिभोजनादेः दृष्टावेन अदृष्टार्थजयादिप्राइ- इति चेन, किन्तु विकल्प एव । संकर्ष. २।४।२२. फत्वायोगः, 'रोहिण्यो कृषिकर्माणि कारयेत्' 'पुरस्तात् जरणम्-- (सम्यग्जरणम् ) गायीगन-इन्द्रिय- कृषिकर्मणां प्राच्या क्षेत्रमर्यादाया द्यावापृथिवीय वलि | गणवितृषीकरण प्राणाख्यसतर्युपस्थान-नाम्यघस्तादगमन- हरेत् । इत्यादिवत् अस्यापि निविभपरिसमाप्त्यर्पावेन | रूपानेकार्यहेतुः । सु. पू. १९३८. ० नरणं मधयापार- पोपचपार्थत्वेन या महणोपपत्तेः । न च तथापि जयादेः। विशेषः । तत्र सोमे 'हिन्य मे गात्रा' इत्यादिमन्धः । आहवनीयसाप्यत्वात् वृष्यादौ तदभावात् अनङ्गत्वम्, जरणार्थं च सम्यगुपवेशनादिकं कर्तव्यम् । जरणान्त च जपादेरेप होमावेन माहवनीयप्रणयनप्रयोजकत्वोपपत्तेः ।। भक्षणम् । वि. ३।२।९. . जरणस्यापि 'मुक्त्या न च प्रधानसादेश्यासंभवात् अननत्यम्, अन्नगुण- भुपमास्साय तदनं परिणामयेत्' इति मुसासनारि- विरोषन्यायेन सदसंभवेऽपि मनचोपपत्ते. कृषिदेशे अमि-मपत्नसाध्यन्वम् । कु. ३१२।९।२३ । 'मुक्त्वा राजवदा- गयनेन रामानदेशरभयान्च । परतुतस्तु कृपादेष्टार्थवया सीठ यावदप्रमदान्ययः । ततः पदयतं गच्छेद् यामे विधेयाभावेन प्ररोगविश्पमावात् मायानयोः एक मुखौ शयीत च ॥ इति च वैद्यके । के. देशत्वे एप प्रमाणाभावः। अस्तु वा तन्, तथापि तस्य • जराऽऽदिशब्दानां यदागमारिभाषया गा. लिलादिस्पप्रमाणत्वामान पाक्यकोचकायानुपपतेः महणात् मार रायन्दत्यायन्छिनोपयापकत्वेन शैम्किवैदिफसाधारणमर्यकमर्थित्वमेव जयादीनाम् । इति निरुतविशिष्टरूपोपादानवस (माहादानुपूर्पकनिधन. प्रासे, अभिमदेदिककाशे तस्य परसयुक्तामितगपनोप- मुख्यविसम्मतामयोजकन्यरूपविशिष्टरूपोरादनत्वस्य) सु. जोरित्वम्, सरन्यक्रमोशे च उपयोजकासनम् इति वचावात् । भूति. 2. ६५, गौषरूप्पादिभिषा कामभुटीना आहितामयादिमा. जविला मारण्यासित 'अनाहुति जति पिपपत्वात् (६७) अयादिविपिनर सडापपार्यम् गीधम'। वि. १.let.. पतितः निल: अभिमफापरेय जमादिविपानात् नेवरकर्मापत्वम् ।(पारशी मागा), गपुका: TET:, इति मनमारकम् । जटिंग: अरसतिया गरेशा पर- .

·जश्चम्यमानाधिकरणं १७४१ जनभ्यमानाधिकरणं वा- प्रकरणे अहीनस्थ अत्यन्तमविद्यमानत्वात् ] कल्पनात् अस्स याजमानत्वमिति सष्टत्यादेव इदं मूले चाक्यसंयुक्तद्वादशोपसाचे प्रकरणेन अनुगृह्यमाणमुत्कृष्यते । उदाहतमपि न विचार्यते । पूर्णमासयोस्तु 'जज्ञभ्य. इति अदृष्टान्तः। मानो यात् मयि दक्षत् इति , प्राणापानावेव आत्मन् शा-- 'जाभ्यमानधर्मोऽयं वाक्यात् , प्रक-धजे' इति श्रुतो मत्रपाठ. किं शुद्धधर्म., उन रणेन तु । मत्वङ्गम् , दुर्वलं तच तेनास्य पुरुषा- | शुद्धपुरुषधर्मः , आहोस्वित् ऋतुयुक्तपुरुषधर्मः इति थता ॥ सत्यं यदि विरोधः स्याद् वाक्यप्रक्रिययो- चिन्तायाम्, पूर्ववत् पुरुषस्य दानपात्तस्यापि सर्वप्रधान- रिह । ततः फल प्रकल्प्येत , न त्वत्रास्ति विरो- भूताया भावनाया चैत्रादिवत् विशेषगन्वेन उपादानात धिता ॥ जजभ्यमानः पुरुषः ऋतावपि हि ) पवर्यन्यायेन ( ३१३६१२) प्राधान्यकल्पनाइनुपपत्तेः विद्यते । तत्संस्कारमुखेनैव क्रत्वर्थव भविष्यति / लमहेन्दोः क्रियायः' (१९० ३।२।१२६ क्रियायाः अवश्यं हि फलं कल्प्यं तत्राध्याहारतो वरम् । परिचायके , हेतौ च अर्थे वर्तमानात् धातोलं. रातृ. प्रकृतेनैव संबन्ध इति क्रत्वर्थता स्थिता ।' एक } शानचौ न. । हेतु: फलं कारण च ) इल्पनेन अनुवचन- देशिना तु ( मामाकराणाम् ) नात्र मत्वर्थता सिध्येत् । } कियायां लक्षणावेन अवगतस्य जम्मणस्य भाज्यत्वादिना निमित्तं हि चैम्भिका । निमित्तं चाधिकारिविशेषणम् । लक्षणवायोगात् निमित्तत्वातीतेः जम्माया निमित्ते मनु- अतो जम्भिकानिमित्तयुक्तस्य पुरुषस्य अधिकारिण, अन वचन भेदनहोमवत् पारादुपकारकम् । शानात्तकर्ता वाक्ये श्रुतम्य लाभात्, कार्यस्य च फलानपेक्षत्वात् । तु अर्थप्राप्तत्वादनुवाद. । वस्तुतस्तु, अनुववरस्य आरा- अनपेक्षं संपूर्ण वाक्यं न प्रकृतसमन्धमुपेयात् , स्वतन्त्र- दुपकारकावे समाख्यया आध्वर्यदलापत्तेः यजमानान्य- मेव पुरुषार्थ स्यात् इत्यास्तां तावत् । ९. पुरुषजम्भायामपि तत्कर्तृकमन्त्राापत्ते. शानजुतजम्मा. सोम---पूर्वोक्तशुद्धऋतुधर्मत्वस्य इह अपवादकरणात् | कर्तृकतकत्वानुवादानुपपत्तेः अरश्य जुम्भायाः पुरुष. संगतिः । भाष्यस्थोदाहरणान्तरे तु स्नानस्य मलाएकर्ष. | विशेषण-उमङ्गीकृत्य जन्मभ्यमानकर्तृविशिष्टमनुश्चनमेव गार्थत्वात् सुखायतरणार्थतीर्थविशेषणबलाच लिङ्गात् | आध्वयंव विधीयते आरादप कारकत्वेन । ततश्च जुम्मायाः स्नानम्य तत्कर्तृपुरुषार्यत्व बोध्यम् । सूत्रार्थस्तु- यथा । क्रिया प्रति निमितत्वेन भ वयायोगात् आर्थिकमेव द्वादशाहीनस्य इति उपसद्वादशत्वं वास्येन अहीनधर्म- | अम्याः वषट्कारादिवत् निमित्तत्वमिति प्रथमः पक्षः । सथा मन्नवचनं तीर्यस्नानं च पास्येन लिनेन च द्वितीयस्तु , जजम्पमानस्य कतत्वेन अनुवचनं प्रति पुरुषार्यत्वावगमात् शुद्धपुरुषधर्मः स्यात् इति । गुणत्वाङ्गीकारे गुणानुरोपेन प्रधानभूतानुवचनस्य को वि-'अक्षुम्यमानमन्त्रोक्तिः पुसो धर्मः ऋतोश्त ।, | पाक्षिकत्वापत्तेः जअभ्यमानस्य क्रिया प्रति शन्दतो वाक्यादायः, प्रक्रियया दितीयोऽस्वविरुद्धया ॥२९. विशेषणस्यापि खर्गादिवदेव प्राधान्यम् । तदा दि प्रधाना भाट्ट-- ज्योतिप्टोमे तीर्थे स्नाति, वीर्यमेव हिनुरोधेन पाक्षिकत्वेऽपि न दोषः। यद्यपि च तिहमिहितकार- समानाना भवति' इत्यत्र दीर्थस्नानस्य प्रकरणादेव कायमेव मयमाऽर्य., न तु संस्कार्यस्वम्, तथापि कर्तृत्वस्य पूर्ववत् आरादुपकारकत्व प्रासं पशपुरोधासन्यायेन दृष्ट- { फलसमानाधिकरणत्व. तपधिकरणवशिष्टपमेदेन मिन- रूपमरापकरणार्यवलिन चाधिवा ऋतुयुक्तपुरुपधर्मखात् उक्वयुक्न्या इह फलसमानाधिकरणर्तृत्वस्येव प्रयमा. विम् । 'अणु दीक्षातपनी भावेश्यन् ' इत्यर्यवादे | ऽर्थत्वात् फलभोक्तृत्वरूपसंस्कार्यवसिद्धिः अविकलैय। अप्मु दीक्षावसकीर्तनात् , दीशायाच पमनियमपरिग्रह- एतदभिप्रायेणैव कौस्तुमे अधिकारितस्य प्रपमा. रूपायाः पुरुपयस्कारकन्यस्थ गृहपति दीधयति । इत्या-लोति इति ध्येयम् । अतो अभ्यमानोदेशेन मनु. दिना स्पष्टवादपि स्नानस्य ऋतुयुक्तपक्षधर्मत्वम् । मा | वचनविधानात् , प्रकरणानुरोधेन च पायकोचे प्रमागा. एक कन्याशे वैपादनुपयोगेऽपि फगधानाशे उपयोग- माशत् गुरपुषधर्मत्वम् । न र पालना, ·. 1 जतिलपवागून्यायः १७५०' जविलयवागून्यायः प्रहश्च । यथा 'विपं भक्षयितन्यं न कदाचित् । इति | विद्वान् ' इति । ' एवंगुणविशिष्टोऽपि यशदत्तमपेक्ष्य विधभक्षणस्य तन्यता प्रतियघसंबन्धार्थ कीत्यते , नानु- अविद्वान् अशोमन' इति । तर ये देवदत्तस्य ठानाय । परमिहापि द्रष्टव्यामिति । निन्दास्तुती , न ते देवदत्चायें ( देवदत्तं विधातुं निषेधुं दुप-- [अर असदीयलिसिवाया:, आनन्दा मा उच्चायेंते) किं लाई यशदत्तार्थे । एवमत्रापि निन्दा- अमीयापा: मुद्रितायाः , लिसिततन्त्ररत्नानुसारिण्याश्च स्तुती पयोविधानार्थे । टुपटीकायाः, पाठा मिना भवन्ति अंशतः । तत्रादौ सोम--- जतिलाः कृष्णतिलः (फारले ) गवेधुकाः तन्त्ररत्नानुसारेण रलपूरणेन पाटो निधेश्यते ] (पूर्व- | ऋगतण्डुलाः इति भट्टमास्करः । जतिलाः आरपतिलाः, पक्षमाह-) चतुर्थेऽnि [ अधिकरणे तृतीये इय ] नास्ति गवेधुषा बनगोधूमाः इति केचित् (धनगोपमा नाम पर्युदासः । ( ता तायत ) अजविलयवाग्वा उडुयात् । बैणुयवाः स्युः । अन्येषां यनगोधूमानामनुपलब्धत्यात् । इति संपन्धेन पर्युदासामावः । यदि होमे । पयोविधेरयं । परन्तु वेणुयवानामाययण पृथक् विहितम् । के.)। शेषः } सो गतिविधानम् अनर्थकम् ( स्यात् । सूनार्थस्तु- यदि अन्यत् न विधीयत, तदानीमेव अथ एवमुच्येत अनाहुतिः कर्तव्येति , तथा ( सति ) , शिष्ट्या थ्रयमाणो नम् प्रतिषेधार्यः स्यात् अन्त्यविषो तु होमस्येव अभायात् सर्पमेय ( जतिलविधान पयोविधान | अर्थवादः तनिधिनेव जतिलादिविकल्पस्य सिखात्यात च) न घटते । तस्मात् ‘भर्तिलयवाग्या जुहुयात् । इति | विवयार्थ प्रतिषेधानर्यक्यात् परदग्यान्तरविधानासमय- विधिना ) विहिता यवागूः अनेन प्रतिषिप्यते , स्वात् स्तुत्या एकार्थत्वादिति । निषिप्य (च) पयो विधीयते । तस्मात् (जतिल वि-- 'जतिलोस्ती चतुर्घा हि विकल्पोऽ५ पय:- ययाम्या पयसा या इति) विकल्पः । [इति पूर्वः पयः। स्तुतिः ।, विक्ल्पः पूर्ववत्, मै यायस्यात् पयसा अप यपारिक्तिं यथामुद्रितं च टुष्टीका निघेश्यते ॥' तस्मादर्थवादः । विक्से पक्षद्वयम् । होमाभार- चतुर्थेऽपि नास्ति पर्युदाछः । अजतिलयाग्वा जुहुयात् स्तृतीयः पशः । पयोविधिश्वर्यः । प्रति रोक्न्येन पर्युदासामारः। यदि होमे (यदि पयोविधेः माह-~- अमिहोने जतिल.'(भाप्यरत् ) ति रोमे-ति मुदिते ) पय जतिलययागध प्राप्नुयात् । अवम् । तत्र जतिलगवीधुक्योः प्रपमपाक्पेन विहितयोः (तपा सति-इति मुदिते अधिकम् ) पर्युदासः स्यात् । अनाहुतिः इत्यनेन प्रतिषेधः, उत सोऽयं पयोहोम- ग तयोः शातिः, पपस वल्रप । भय एपमुपेत लपेरपादः इति चिन्तायाम् , आल्यातमेदमागेन (अनतिल्पयामा जापादिति , ततो अतिल विधान-भिमयास्यस्यस्यैव प्रतीतः स्तुतिलगरा एकापाय- मनर्थ कम्-न्यधिकं लिशिले ) । अथ एवमुन्येव करने प्रमागाभायात, प्रपमापनपे च परिधिमय. मनाति: कम्येति [इत्यादिः अपशिष्टः पूर्वप: जेन जतिलावीधुपमाग्योः विधेप वश्या यात्, अना- समानः विनयेऽपितमप निसान्तपन्थः प्रापो भेदाभाशत् ति: इत्यनेन न निन्दोलीततमियपाल्पनात् सपोरिदिया रामपूरणेन एकर निवेरने] प्रतिषिदलात् विस्या | अन्त्यस्तु पररा एप विधिः । उन्यो । अकाशेऽपा ( पयोदोमनुतये । 14. इति भाते , पथरि आयो जाएगी: AA: मित्यार-) भनाइतिर पतिप्रथ' इदि अनातिमा, तपारि भना: इति निन्दपा न सतत. ययनर विपिदस्य रिपनि मि (पूर्व) पोमपनम् । परीकपप बोरिपरपात्र पय 'परमा अपात्' इत्पनेनेय पोपो परिधि REAL | मन ए मनावितही निपारनेर । यस्मात्माकोर परदा नदीन्दान्यायेन पोषिया । बता सनु भयम् 'पा अमरसा (मनम) पाणिमिति परीक्षण पर पारम्प पेन (पर) परले । पपा 'देपर होमनो एष । नदिमाः । परपरेप मोती . - ·जलतरङ्गबुदबुदन्यायः १७५२ जहत्स्वार्थी शैत्यादिनीरधर्मास्तरङ्ग के । अनुगम्याथ तनिष्ठे फेनेऽप्य. (तत्रत्यः) घरमाही च तस्मिन् पाते द्रुततरं तोरणमूलं नुगता यथा । 'वि यादसुधाकरः । साहसी. ६३८. प्राप्य अन्वजलगतं यदि न पश्यति , तदा (शोपः) जलवरगवुवुदन्यायः । चेतनाचेतनमपञ्चस्य | शुद्धो भवति इति । के. जलवरबुदन्यायेन तमोत्यत्तिप्रलययोः प्रणात जलविन्दुनिपातन्यायः। यथा जसकणिकापातेन एर योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्' इति घटः क्रमशः पूर्यते, एवं विद्याना धर्मस्य धनस्य च तदन्यत्वात् सर्वस्येनि भाव इत्युक्तमिति । साहस्री.७४३. क्रमशः संचयो भरतीति विषयेऽस प्रवृत्तिरिति । उक्तं जलवानन्यायः । यथा जरस्य वाडनं न्यथै | च-' जलबिन्दुनिपावेन क्रमशः पूर्यते घटः । स हेतु: सरत् अन्यत्रापि । साहस्री. २९७, सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ इति । साहस्री. जलतुम्धिकान्यायः । यथा पङ्कलिता तुम्धिका ६४८, सिमुद्रादी मादी पहाये अवकाशे आगत्य तिष्ठति, जलमन्यनन्यायः । यथा जलस्य मन्यने तथा जीवो देवश्ये लोकादाकाशे गत्वा तिउति । अय- म्यम् , न नवनीतमदम्, तदपि । साहस्री. २९८. मेव तम्य मोक्ष इति दिगम्बरजैना मन्यन्ते । अनेनैव जलमौक्तिकन्यायः । अयं देशकारपाभदा. न्यायेन रेफस्योगमननिनि (सारस्वत-) वैयारणाः। विरोपादपमपि महत्तमाय जलमौक्तिकन्यापेन मामोतीति साहस्री. ८. दर्शनादिति । म. मा. अनु. १२ अ ... जलवेलन्यायः । जले प्रशितस्य तेल्स यथा | यशायामुक्तः इति । साहस्री. ७६३. . ( लार्वाजल- बोपरि गमनं भवति , तथा कर्मबन्धमुक्तस्य जीवस्य , मेव मौक्तिकं भवति ) सामाविकमेदनितिः भ्रमर- शामामात् उपरि गमनं भवति , स एव मोशः कीटक-लोइरालमोक्तिका दिनानाविधष्टान्तानुसारेण अनमते । साइची. ८. (इति) जिग्रासाऽधिकरणे स्पटमुक्तम् । श्रीकर. अजलनिमननन्यायः । म्पबहारे दिम्पविदोषो. २।१८ . पम् ।संग्रह. याज्ञवल्क्या 'सत्येन माऽभिरक्ष जलूपान्यायः । सा दि स्तनलमाSपि पीर- स्य यरणेत्यभिशाप्य कम् । नामिदमोदयस्थस्य | महीला तय गृहाति तपा सलः। संमहः भन्यो- गृदीत्योरू जलं पिरोत् ॥' २१०८ मिताक्षरा-मि जमान्यायः मृहदारण्यकोपनिपरि उक्त: 'तपा है परुण सन्येन माम् अभिरक्ष लम् इत्यनेन मन्त्रैश कम तृगजायुका (वमयः कीटकः) तृणभ्यान्त गया अप- उदकम् अभिशाप्प अमिमाम्प नामिदमोदकस्यम्य नामि.! मात्रममाणम्प मात्मानमुखी (तान्तर गति), प्रमोदकस्थितस्य पुरुषम्य कर रहीला शोभ्यो नई एपमेय अपमारमा शरीर निहत्य अन्यमा गमाकम्प प्रोित बले निमम्मेत् । एलप वरगपुवायान (नापा) (पासनया अन्य ३ गतीया ) आमानमुसहरति' गत्याम् । ततः ft फयम् स्यात भार-(पा.) इति 1 . 'समयालमिघु मुसमानीयान्यो जपो नरः गते • जहाजहदाणा वीस (मगर) य. aमिन् निममा पदयेरुद्धिमाप्नुयाम् । मसि त्यादी इति येदान्तिनः । मनि. 2. ७६, १. मिठा-(मनात् नि गरे मुले जाजदरावृत्तिम्याय । पत्र सायर- एको पेगास (पु) मम्ममयसापन गया | देशयागेन शावर, वार मते या यो: रामदार मय पुलो पेशा घर-देव:' यादी दानीमामा नम् मशरने औरगम पिदपो (ोप भरमदानीमरसादयी ४१. सोनिमम ममतारमेर •जदरायां मनासपा 'पद. Prakant RIVER मी परेन सर MKETIER-Swap.

·-- कानि वित जपस्तुलाशीरमिभान जपस्तुत्याशीरभिधान (प्र णो देवी) 'माईस्पत्य(त्या)मनूच्य वार यन्तन्या कर्तन्यम् । इदं हि वपशब्देन उच्यते । यः पुन- (बृहस्पते अति यदर्यः ) इति ! स्तुतयः 'अग्नि- सत्र पदैः उच्चार्यमाणैः स्वाभाविकः अर्थमत्ययः, स; भूध दिवः' इति । आशिषः 'आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमें मचौदितत्वात् अविवचित एव । अथवा अपमर्थप्रत्ययः देहि ' इति । अभिधानार्थाः 'एपोऽसि' इति । अथ । संयुक्तरयात् वर्णोच्चारणस्यैव अङ्गम् । (कः पुनर्जपोदीनां जप इति कः शब्दार्थः 'जप म्यक्तायां वाचि' इति । विशेषः १ तत्र जपः उच्चारणमात्रम् । स्तुतिमाह-) यन्त्र जप्यते इति जपः । यद्येवम्, अयमपि जपः 'अमि- पुन: 'आज्यैः स्तुवते ' इति चोदना (तम स्तुतिः)। {ो दिवः' इति । अयमपि जप्यते । सत्यम् अय तन कानि चित् पदानि गुणं प्रत्यापयन्ति , मपि जपः । स्तुतिरपि तु इष्यते । अयं तु जप एव । गुणिनम् । तत्र गुणगुण्युच्चारणेन स्तुतिर्भवति । (अमि- केवलः । इतरैः स्तुत्यादिभिः समुच्चार्यमाणे एतस्मिन् , घानस्य स्तुतितो विशेष दर्शयति-) स्तुतिचोदनासु स्तुति- जपाश्चाकर्मसंयुक्ताः स्तुत्याशीरमिधानाश्चेति केवला जपाः मात्रस्य (गुणानिधानात्मकस्य ) चोदितत्वात् विपरिवृत्या प्रतीयन्ते । यथा । बामणा: परिवाजका ब्रह्मचारिणयन गुण्पर्धन्याप्तिः विवक्ष्यते । करणेषु ( भमिधानेषु ब) निग्छन्ति' इत्युक्ते केवलवादाणा ब्राह्मणशब्देनोच्यन्ते, विपरिवृापा स्तुति: गुणिनं न्याफ्पति । ( आशी:स्वरूप- तदत् । ननु · इदं विष्णुर्वि चक्रमे ' इति स्तुतिरियम् । माह-) गुणी न्याहो यत्र प्रार्थ्यते , ते मन्त्रा आशिषः नखल । नारत्यत्र स्तुति शन्दः । नापि किञ्चित् स्तोत-य- उच्यन्ते । मस्ति । ननु विष्णुः १ न च विष्णुना स्तुतेन कथि समुच्चयं च दर्शयति । २॥ दर्थोऽस्ति । न स्तुत्यो विष्णुः क चिदङ्गीक्रियते । नापि भाष्यम्- समुच्चयं दर्शयति शत्रानुवचनयोः, 'त्रिः स्तुतिः कर्तन्या चोदिसा वचनमात्रं तु चोदितम् ,वैष्णवी- प्रथमामन्याह' इति वित्तमामन्याह' इति । समुचये च मनूच्येति । तत् कर्तव्यम् । वचनं जपनमिति समानार्थः, सति प्रथमा चोरमा च विद्यते, न विकल्पे । तस्मादपि यस्मात् ' जप व्यक्ताया वाचि' इति सर्यते । तेन यत्र समुच्चयः । याजमानेष्विति प्रायिको निर्देशः ! एफस्मिथ वचनमानं मन्त्रस्य क्रियते न स्तूयते नाशास्यते, स जपः। मन्त्रे त्रितयमपि संभवति, स्तुतिरमिधानं लपश्च । यथा अप जपथ अमिधानार्यस्य च को विशेषः १ जपे 'इदं विष्णुर्वि चक्रमे' इति, यदि विष्णुर्योध्यते ततः स्तुतिः, बचनमान मन्त्रस्य क्रियते, न स्नूपते । अमिधानेन तु परः । अथान्यस्मै वृत्तान्तः आख्यायते तत्तोऽभिधानम् । अय राताराता वा गुणेन आदिश्यते । एषोऽसि त्वेषोऽसि आत्मनाऽवधार्यते, ततो जपः । इति । तेफा तत्रतत्रैकार्थत्वात् विकल्पे प्राप्ते, उच्यते । शा--यन्त्र सन्तमपि अर्यमत्ययम् अविवक्षिला उचा- समुचयः । अतः १ आशीपृथक्त्वात् , जपपृथक्त्वात् , रणमात्रमदृष्टाप क्रियते स जपः । गुणसंकीर्तन स्तुतिः । स्तुतिष्पपरवात , अभिधानष्टयकरयाच्च । नहि इदं विष्णु- आशारान अमीष्टप्रार्थनम् आशी: । गुणविशिष्टगुणि- रिति योऽर्थोऽभिधीयते, स एष पाषका नः सरस्वती- कीर्तनमदृष्टार्थेमभिधानम् । स्पनेन । एवं सर्वत्र । तस्मात् नानाऽ एते । अतस्तेषां सोम--सूत्रार्थस्तु- याजमानेषु मन्त्रेषु अर्म- समुञ्चयः स्यात्। संयुक्ताः कर्मणि करणत्वेन योगरहिवा ये नपा ये च टुप्-- 'वैष्णवीमय वाम् यन्तम्या एष- | आधीरादयः, तेषु समुच्चयः स्यात् , आशीरादिसाच्यादृष्ट- मादीनि उदाहरणानि । एतेषां मन्याणां विकल्प: समु. पृथक्त्वात् इति । भयो वा इति चिन्यो । (तत्र) पूर्वेण न्यायेन विकल्प वि- 'सारस्वतीमनून्येति विकल्पोऽय समुथया), पाते उभ्यते, समुश्यः इति । कुतः १ अन्य कार्यत्वात् । अपैस्यादादिमो, ऽन्त्यः स्यात प्रकारस्य विभेदतः ॥ (तपाहि,) वैष्णन्यामूचि (इदं विष्णुर्वि चक्रमे इन्य- माट्ट-सन्ति जपर्यशका; के चिन्मन्त्रा: वैष्णवी- स्थाम, ) ये वर्गा, नेपामुबारणम् ( अदृष्टार्थम्) | मचं जपति ' इत्येवं जपतिचोदनया विनियुक्ताः । म मी. फो. २१९ ।

·. . - जागरणन्याय: जानी चैकदेशत्वात् द्वयसंनिपाते द्वन्त्रत्वस्यैव उचितत्वात् । एतेन अदृष्ट जानद्वासनाऽनुयुक्तः स्वप्नः इतिन्यायेन साजान्येऽपि नित्यकाम्यदर्शादिस्थलेऽपि अगृह्यमाण- स्वप्नस्थापि नामद्वासना हेतुत्योपदेशात् । श्रीकर. विशेषतया तन्नत्वमेव , न तु काम्येन नित्यपसना, । २१२।२९ ब्रम् . मानाभावात् । कामे सति तस्येव निमितस्यापि प्रयोजक. जापनी अग्नीषोमीयपशी पत्नीसंयाजेषु नियता । विस्य प्रामाणिकत्वेन तदभाउकल्पनार्या प्रमाणाभावात् । साचन प्रतिपत्तिः किन्तु अर्थकमेव । वि. १२॥४१६. इतरथा कामनाया: फलोत्पत्ति प्रत्येव कारणत्वकल्पनेन जाधनी चैकदेशत्वात् । ३।३।१०।२० ॥ वैपरीन्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । व्यक्तिमेदे परं जापन्या पत्नीः सयाजपन्ति इति दर्शपूर्णमाययोः माम्येन गोदोहनादिना नित्यचमसकार्यसिद्धिः प्रसझेनेति । अयते । इयं जाधनी प्रतिपदत् दर्शपूर्णमासप्रकरणात तविषयोऽयं काम्येन नित्यसिद्धिः प्रसझेनेति प्रवादः।पशी उत्स्यते , जापन्या: पशोरेकदेशवात् । जापनी अस्तु वा तादृश्यस्थलेऽपि प्रसङ्गः । तथापि अदृष्ट- हि पुच्छभागः पशोः अवयवः । तस्याः दर्शपूर्ण- जात्येन क चित् प्रसनः । अव एव ' अवार्य चरेत् । मासयोरसंभवः, तर पशोरभावात् । तस्मात् यत्र परास्तत्र कृन्मतिकन्छं निपातने । कृन्छा तिकृच्छारपाते। उत्क्रप्टम्या । चराम्दो दृष्टान्तार्थः । इति पूर्वः पशः । ( अत्र तृतीयपादे छन्दोभगः स्मृती तु अब विप्र चोदना वाऽपूर्वत्वात् । २१॥ दण्डोद्यमे कच्छावतिकन्छो निपातने । कृच्छातिकच्छो पूर्वपवं सूण शतं चाशन्देन न्यावर्तयन् सिद्धान्दी ऽमृत्पाते' इति शठः । याश० २२९२ ) इत्यत्र मत- । आह । पनीयाजानुद्दिश्य अन्न वाश्ये जापनी विधीयते स्पातरूपन्याप्यनिमिचरप्रायश्चित्तेन व्यापकनिमितरूपा- [इति दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसेराजेषु माज्येन विकल्पितायाः चारणयनपातनिमिचकप्रायश्चित्तयोः सजानीपशेरेय जापन्याः चोदना विधिरेन । पत्नीपाजाना पूर्वन्यात् मासिदि. विज्ञानेश्वरेणोक्ता । तत्रापि तन्त्र प्रसनो प्रात्यात जायन्याभ अपूर्वन्यात् अप्राप्तव्यात् । सूत्रे वेति तु स्वयमूह्यम् । विजातीये द व क चिदचन विना प्राप्तवात् अप्राप्तगत् इति उभयया छेदः । तस्मान्नो. प्रवाः इति प्रकने अदृष्टार्यवेऽपि जागरणयोर्न प्रकारः || कपः । इति सिद्धान्तः । वस्तुवस्तु, दर्शपूर्णमासयोरपि यदि रात्रि जागरणं विहितम्, एकदेश इति चेत् । २२॥ तदा दीक्षणीयाऽऽदेः सद्यस्कालत्वात् तत्र तोप एवेति 'जापन्या पत्नी. संयाजयन्ति' इत्युत्ता जापनी यस्मात् फपस। पशोरेकदेशा, दर्शपूर्णमासयोश्च नास्ति पशुः, तस्मात् स्यात् प्रायणीयाऽऽदिए जागृतिः । जापनी पौ उप्रय येव इति चेत् । 'जापनी चैक- देशत्वात् । इत्युक्तस्यैवानुमाषणार्थे सूत्रम् । इति चेत् पूर्वपक्षी बयान । शंकर-- 'दोधार्याज्जागरः पृषक् । न, प्रकृवायशासनिष्पत्तेः । २३ ॥ • पत्नीसेनहन दीधणीयायामपि नेत्युक्त पौधायनेन । परिहरति सिमान्ती 1 इति चेन्न । कुतः। प्राती नदि तदरटार्यम, येन जागरणन्यायेन पुनः क्रियेत । पूर्णमासात्मिकायाम् भन्नत्वेन पशु नापन्या: शास्त्रात माह. १२१ १३. निपतेरभावात् । माघन्या: निपचिः शास्त्रेगन विदिता, • जामध्रमाणां यामार्यविषययम् । 'अत-सागहरिणादेरपि कम्य चित् पयोपियाः क्रयारिनाल चकेऽस्तातं म्यादीप्रभ्रमगधनन् । १० ॥ गन्धर्व संपादयितु रास्यत्वात् । कस्तूरिरमापास्तु मा भगरेऽनागि पूर्व महादि पूर्वानुभूतनोरं वइति पदं स्वोरय बापन्यापनि पयो इति पापा. रस्मितसोरं तथा ।। ११. ॥ मृगतोषग्य मिलाने दम् । य-पुसफे तु पालो शानिय इति कारगान कम्प्यते ॥ ११॥ लोधा, निरायनवादेपाठः 1 परनु तुरले न पातेरशानिपःपैय . पृथक् । , ·जयादिन्यायः जयादिन्यायः हरणम् ।। येन कर्मणे सेत् तत्र जयान् जुहुयात् | अङ्गप्रधानवैदेश्यम् आपद्यमानं वैगुण्यं जनयेत् । अस्ति 'राष्ट्रभृतो जुहोति' इति 'अभ्यातानान् जुहोति' इति । चैपामन्यो विषयः, या अविगुणा भवन्ति । तसिंध तौते किं सर्वकर्मणा कृष्यादीना शेषभूताः , उत , सति नायर्यापत्या वैदेश्यम् अभ्यनुज्ञास्यते । न च शास्त्रेण वैदिकानामनिहोत्रादीनामिति । शेषत्वं तु निर्यातकर्म- अनभ्यनुज्ञातं कृतं फलं ददाति । अत: सगुणसंपादनायैव संबन्मात् फलाभवणाच । किं तावत् प्राप्तम् १ सर्वकर्मणां | अनाहितामीनामविदुपाम् अमनुष्याणा च एते न शेषाः, विशेषानभिधानादिति । भवन्ति । तथा कर्मान्तराणामपि । ननु क्षेत्रमेव आह- वा-- इह वाक्यावधारितकर्मशेषत्वाना तद्विशेष- पनीय नीत्या होण्यते । न , तपापि विलेपनहोमयो। सेबन्धश्चिन्त्यते । पूर्वपक्षवादी तत्र पश्यन्नपि आहवनीय- देशमेदापरिदारात् । सामीप्यमानं हि तत्रानुगृह्येत, न तु संयोग होमाना प्राधान्याद तद्वशेन आइवनीयप्रवृत्तः । समानदेशत्वम् । नहि एकैकस्मिन् विदारणे आहवनीयं इपिरोयादीनागपि ऋद्धिसाधनकर्मत्याविशेषात् शक्यते । निक्षिप्य होतुं शक्यते । न च तावताऽपि समानदेशत्य 'येन कर्मणा प्रद्धिमिच्छेत् । इत्येवमुपलक्षणं कर्तुम् इति | मववि । होमास्तु इति च (सूत्रे) हेतुन्यपदेशः । मन्यमान आह सर्वकर्मणा शेषो जयादिरिति । वेन सेवा- | यतोऽमी होमाः, तस्मात् व्यवतिष्ठेरन् । दिनाऽपि ऋद्धिमिच्छन् आहवनीये जयादीन् जुहुयात् । शेपश्च समाख्यानात् । २७ ॥ न चाहवनीयस्य एते न प्रयोजका., होममायोद्देशेन भाष्यम् -- इतश्च पश्यामो वैदिकाना शेषभूता आहवनीयविधानात् । वेन अनाहितामे: मा नाम भूवन्, इति । कुतः ? समाख्यानात् । आध्वर्यवमिति हि समा- माहितामिना तु वर्णानुरूपं लौकिकमपि कर्म अनुतिष्ठता ख्याते वेदे जयादय. समाम्नाता: सन्तः अध्ययुगा फर्तन्याः। एवं च अनारम्यवादस्वरसो न भग्नो भविष्यति। | करिष्यन्ते । कर्पणादिषु अध्वर्योरभावात् भनध्वर्युणाऽपि न च एवमादयः साक्षात् कर्मसंबन्धिनः प्रकृत्याः क्रियमाणा: समाख्या बाधेरन् । तस्मात् वैदिकाना स्थास्यन्ति , कामं वा पुनरुक्तभयात् विकृति वर्नयेयुः, | शेषभूता इति । ऋष्यादिउ तुन का चित् पुनरुक्तताशड्डा इत्यवर्जनमेव घा--- इतश्च वैदिकानामेव जपादिः शेषः । यतः युक्तम् । समाख्याऽनुग्रहो मवति । दर्शपूर्णमासादिषु अध्वर्युर्विद्यते । होमास्तु व्यवतिष्ठेरचाहयनीययोगात् । २६ ॥ तद्गभूताः सन्तः एते तत्कर्तृकता प्रतिपद्यन्ते । कृप्यादीना भाष्यम्--- न चैवदस्ति सर्वकर्मणा कर्षणादीनामपि । तु ऋत्विगभावात् भेदेन च जयादीना वरणादीनामना- अगभूता इति । होमा एते , अतो व्यवतिष्ठेरन् । नागात् अपूर्णत्वात् चोदकेन माप्तिास्ति । यदि च आहवनीयसंयोगो मवति होमेषु यदाहवनीये जुहोति , तदर्यमेव अध्वर्युप्रियते , तत. कर्तृभेदोऽपि आपद्यते । तेन सोऽस्यामीटः प्रीतो भवति' इति । तेन यस्या नहि कृषिमप्पM, करोति । तेन समाख्यानात् यो वाक्य- हवनीय, तप्यते अगम् । न च कृप्यादीनि आहवनीये शेषः, अश्वगा कर्तभ्यम् अध्वर्युर्यो यः कर्तृत्वेन शेष- वर्तते । न वैषा गाई पत्योऽस्ति , यतः प्रणीते आहव. भूतः, स एवमनुगृहीतो भवति इति व्यवस्थासिद्धिः । नीयः स्यात् । तस्मात् न कर्षणादीनां जयादयः । शा-- अन्वर्यपुरुषार्यविचारपसगात् पूर्याधिकरणे वा-- म्यवतिष्ठेरन् एते होमा वैदिकेष्वेव, न सर्वत्र ! अनारम्यवादः प्रस्तुतः । तदस्तावादेव अनारम्यापोताना भवेयु । कुतः १ ' समानदेशवा नियमिष्यतेन जयादीना वाक्येनेव कर्मानावे सिद्ध चविशेषचिन्त्यते । प्रधानयो । न च ऋष्यादिमि. साकमेषां स्यात् वित्राविशेषतः सर्वकर्मार्थत्वं प्रतीयते । तस्मात् खुल्यदेशवा' कर्षण हि भूमौ क्रियते , राजाले च कृत्यादिनाऽपीसेत् तत्रामी जुद्वयानयात् ॥ वस्मात् सेवा । जयादयश्च होमत्लात् अविहिताधिकरणान्तराः । वत्राप्ययेगुग्यात् सर्याया. स्युनयादयः ।, नये एकान्तेन माहवनीये मतन्या. 1 त्र विना बचनेन । प्रधानपैदेश्याद् बैगुण्यं जायते यतः ।' १३. । . , ·जापनीन्याया जापनीन्यायः . . (जापन्या पत्नीः इति वाक्यम् ) विकृतो कार्य कुर्वत् । सा तु अपूर्वा विधीयते । तस्मात् नोकर्षमहति । न उत्कृप्यते इत्युच्यते। च प्रकरणपद्धत्वात् एते पत्नीसयाजा उत्कर्ष सहन्ते । चोदना वाऽपूर्वत्वात् । २१ ॥ वाक्यवसीयस्त्वात् इति चेन, वाक्यम्यापि एक्मादेः माध्यम् - जापनी वा पत्नीसयाजाना सुगन्देन । अधिकृतापेक्षित्वेन प्रारणात् दुर्बलतरत्वात् । यदि हि विधीयते । कुतः १ अपूर्वन्यात् । अप्राप्ता नाघनी पत्नी. एतदेव पत्नीसेयानाना उत्पत्तिवाक्यं भवेत् , ततः सेयाजाना गुणत्वेन । तत्र स्वशब्देन पत्नीसयाजा विहिताः, | प्रकरणात् आन्छिन्द्यात् । एते तु वाक्यान्तरोत्पत्तित्वात जाधनीसंबन्धः पामविहितः । यत्र च संबन्धो विधीयते , । सैनिधिवशेन यावता फालेन एतेन वाक्येन संग्रह्यन्ते , तत्र अन्यतरस्यान्यत्र विधानम् , संबन्धो नान्तरीयकः । तावता दर्शपूर्णमासाम्यामपि शक्या ग्रहीतुम् । न च यदा संबन्धस्य विधानम्, नान्तरीयको संबन्धिनौ। मापन्या: पलवलं विज्ञातम् , येन एतेषा प्रयोजना- यमोमी लक्षणत्वेन , तत्र स्वशन्दैन संबन्धी विधीयते । | कावामपनयेत् । अतो यावत् ' असौ किमर्या' इत्या- यत्र तु अन्यतरो रशणवेन , तत्रै लयित्वा अन्यतरो | लोच्यते , तावत् फल्यदर्शपूर्णशमप्रसूतेन फगम्भाधेन विधीयते। लक्षणत्वेन चाय पत्नीसयाजा:। कथमवगम्यते ? | महत्वमापादितम् । न च ३६ अपूर्वयागविधानम् , पत्नीसंपन्धान सगे यागः कश्चिदेव तु लश्यते , यस्य | यजिमायत्वेन अधणात् । पत्नीसंपदयागयवर्ण हि पन्यः साधनावेन । अथ फरमान जापनी रचयित्या | एतद । तत्र यदि नाघन्युद्देशेन च फर्म विधीयते , फ्नीयाजा विधीयन्ते । नास्य अपूर्वस्य यागस्य पल्यः पल्यश्चात्य विधीयन्ते , सवः अनेकार्थविधानात् 'ऐक. सक्यन्ते विधातुम् । जापन्यां तु लयमाणा यागे उपानीके शन्दये परार्यरत् ' इति वरूप्यत्वणो पापभेदः स्यात् । विधीयमाने वाक्यं मिद्यत । अस्ति तु अन विहितः अल्पायविधिसमाचन विशिष्ट विधानेन परिहारो घटते। उपत्नीको यागः, य: पानी मिश्यते । वरमात यागं तस्मात् विशिएं यागमुद्दिश्य द्रन्य विधीयते । मनु एचयित्वा जापनी विधीयते । पतु वाक्येन जापनीविधान | एवमपि विशिष्टानुवादात् मुसरा वाक्यं मियेत । नेप श्रुत्या यागस्येति । दिह यागविधानं न संभमतीयुक्तम्, दोषः । प्रकरणमाः पनीयन्दस अतन्त्र वात् । कप पाक्यमैदप्रसङ्गात् । तस्मामापनी विधानम् । एवं चैद | अभिकामं होति' इति सामान्यशब्दोऽपि अधि- दर्शपूर्णमाउयोविना जापन्या दिगुणः पलीसयाचयागः कारात् मयावविषयो मरति, सभेव ' यत् याजयन्ति । स्यात् । तस्माद्नुन्कर्षः इति । इत्येतावर अधिकताः पानीसयामा प्रत्येप्यन्ते । पा- न पा अस्य विषेरुन्कर्ष इति । पुत्तातस्मादनुत्कर्ष । 'जापन्युदिश्यमाना स्यात् संस्कार्योत्कर्षकारणम् । एकदेश इति चेत् । २२ ॥ दोपादीयतेऽमत्याद् यागेवाग्यवदेय सा ।' सर्वत्र एरवि पास्ये गुणे विविशतिः चर- भाष्यम् ~ अप यदुतम् एकदेश जापनी न पशु तीत्युत्तम् । पनी सयानाम अनन्तरविहिवा मनसि वन्तते, प्रयोश्पते, तसादुक इति , तत् परिहतग्यम् । भीम विधातुं शक्यते । न चेहरिपतेन पशुगतपनी पा-- यदुम् 'एकदेशदम्य धोत्पत्ती विद्यमान- संयामानुयादो पुतः, तद्युद्धपभायात् । न च बाघन्या: संयोगात् भयोमा मोम्यते । ( पनि एक बालदियन अनुगदेवयम् , येनम विधिमारोत् । देयो दम्य पम्य यागम्य इति चापारिकरणमस्थैक- पररावादिति बेन , तदीयागतगुरु सनियम देवायसदा, तथानि मात्र सापनीयमोघमा प्रमाभायात् । परि व तायी जापनी मनुव्य मरं स्वीक्रियते इति मुशपां स्थितन् । तत्राने तु एप्रदेश मिभिः प्रात , सपा वा कदाचित् प्रपात्ररोगत मन् पनि विशेषगन्दे मर्यापिकर नगर मिलीपा (मामा) पीपासी पाग्यायः ।। सीत)। 1 ·। - प्रतिषेधः स्यात् जतिलगवीधुकाधिकरणं १७४९ जतिलयवागून्यायः गोधूमाः इति के चित् । सोम. १०८४. * जतिल- जतिलाश्च गदीथुकाश्च, पयसाऽमिहोनं जुहुयात् ' इति । गवीधुकाधिकरणम् । जतिलयवागन्यायः द्रष्टन्यः । के. ! अव संदेहः किं चर्तिलयवाग्या गवीधुकयवाग्वा वा ७ 'जतिलयवाग्वा वा जुहुयात् गवीधुकयवाग्वा | जुहोति । इति विधिः , अनाहुति जतिलाश्च चा जुहुयात् , न ग्राम्यान् पशून हिनस्ति नारण्यान् । गवीधुकाश्च ' इति प्रतिषेधः , अपवा उभावेतो अथो खल्वाहुः अनाहुति जतिलाश्च गवीधुकाश्च , अर्थवादायों , ' पयसाऽमिहोत्रं, शुहोति' इति विधि: पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयात् ' इति विधैः, अनाहुतिः' इति | इति । किं प्राप्तम् । 'जतिलयकावा' इति विधिः, विधि- च निन्दया निषेधानुमानात् , विधिनिषेधौ । इति प्राप्ते, शब्दस्य प्रत्यक्षत्वात् । 'अनाहुतिः' इत्यपि प्रत्यक्षः प्रति- सिद्धान्तः । न चेदन्यं प्रकल्पयेत् प्रक्लावर्धवादा धेधः । 'पयाऽग्निहोत्रं नुहोति ' इत्यपरो विधिः प्रत्य- स्थादानर्यक्यात् परसामच्चि' इति । शिष्ट्वा तु क्षत्वादेव । एवं सति विकल्पः । जतिलयवाग्वा गवी- ' इति पूर्वाधिकरणसूत्रानुपङ्गेण योग्यम् । धुकयवाग्वा वा होतन्यम् , न वा ताभ्याम् , पयमा होतन्यम् न चेदन्यं विधि प्रकल्पयेत् , यदि अत्र प्रत्यञ्चो विधिः । इति । न चाम् पर्युदासोऽवकल्पते । गहि नशब्दस्य संनिहितो न स्यात् ततः पोड शिग्रहणवाक्यवत् एकेन । जतिलयवाग्वा गवीधुकयवावा वा सामध्यमस्ति । आहु. शिष्ट्या परेण प्रतिषेधः स्यात् । इह तु ' पयसाऽमिक्षेत्रं तिशब्देन सह समस्तत्वात् । कल्प्यमाने वा सामध्ये संबन्ध जुहुयात् ' इति विभ्यन्तरस्य प्रक्लप्सत्यात् तच्छेपभूतोऽ- एव न स्यात् अजतिलयवाग्वा अर्तिलयवाग्वा जुहोति यमर्थवादा स्यात् । अन्यथा निषेधैकवाक्यवं विना इति । अनर्थकश्व पर्युदासे विधिर्मवेत् । कास्नस्य पर्यु. निन्दात्वानवधारणेन भनाहुतित्वकीर्तनस्य निषेधकल्पक- । दसवात् । क्षीरविधाने च पदासानक्यम् । जतिल- स्वासभवात् मानर्थक्यापतेः । कथञ्चित् कल्पितस्यापि । गतीधुकानामप्राप्तत्वात् । तस्मात् विकल्प इति । एवं प्राप्त, या निषेपथ घोडशिमहणनिषेधवत् विकल्पार्थत्वात् तस्य ब्रूमः । भवेदयं प्रतिषेपेन विकल्पः, न चेदन्यं निधि चात्र पयःप्रभृतिद्रव्यान्तर विधानादेव सिद्धेः शानर्थक्या- प्रकल्पयेत् । पयताऽसिहोत्रं जुहोति इत्यस्य विधेः प्रक्लप्सी परिहारात । पवागस्तुतिनिन्दयोः कथं पय.स्तुत्यर्थत्वम् | जर्तिलगवीधुकहोमवचनम् अनाहुतियचनमपि अर्धवादाप इत्याशद्वय परसामर्थ्याच्न इत्युक्तम् । ग्राम्यारण्यपशु- स्यात् । आनर्थक्यात् । अनर्थको हि भवति तदा प्रति- हिंसानापादकत्वेन प्रशस्तानामपि जतिलगवीधुकानों | वेधः । यदा हि पयसा जुहोति , अर्यादेव तदा अनाहुति. पयायोगरपेक्षया दुष्टत्वात् पयः प्रयस्ततरम् इति परेण | तिला गवीधुकाश्च भवन्ति । अथ कथमसो अनाहुतिः, पयोविधिना अन्वये सामर्थ्यात् इत्यर्थः । एवं च एफ- या यशे हूयते । परसामचि परेण च पयसा अमिक्षेत्र वास्यत्वे संभवति अनेकादृष्टानुबन्धिवाक्यमेदापादकविधि- १ जुहोति इत्यनेन विधिना सामध्ये जर्विलगवीधुकविधेः स्वाङ्गीकरणायोगात् जुहुयात् इति लिटोऽपि स्तुत्यर्थ- प्रतिषेधस्य च भवति । तस्मात् सर्पमिदमेक वाक्यम् । स्वसिद्धिः । सु. . ६१-६२. * जर्तिजयवाग्वादि- कपम् । जर्विलयवाग्वा जुहुयात् गवीधुकयवाग्वा वा इति निधेषस्य पयोहोमविध्यर्थवादत्वम् । भा. १०१८४७. साक्षात् निन्दावचनेन एवत् संध्यते अनाहुति दि. जविलयबागून्यायः । अमिहोने जतिल- लाश्च गवीधुकाश्चेति । सा च निन्दा पयोविधिप्रशंशार्था । यवाचादिनिषेधः पयोहोमविध्यर्थवादः ।। कथम् १ नर्सिलगवीधुकाहुतिर्गुणवती, न तम माम्या: न चेदन्यं प्रकल्पयेत् प्रकलमावर्धवादः स्यादा- पशवो हिंस्यन्ते नारण्याः । एवमपि गुणवती पयोहोम नर्थक्यात् परसामर्थ्याच्च । ११८४१७ ॥ मति अनादुतिरेव । एवं पयोहोमो गुणवत्तरः इति । भाष्यम्--इदं समाम्नायते अग्निहोत्रे 'जतिलयवाग्वा ) अतिलपवाग्वा जुहुयात् इति न कर्त याथै कीर्यते । कि या गुहुयात् , गवीधुकपवाग्वा वा जुहुयात् , म माम्पान् । तर्हि । प्रतिषेधुम् । कर्तव्योपदेशे हि कल्पनीयं किञ्चित् । भान् हिनस्ति नारण्यान् । भयो सल्लाहुः, अनाहुति । प्रतिषेधमन्ये प्रत्यचनिन्दया तिरातिः । भानन्तर्यानु- .

·जाधनीन्याया १७५८ जातेष्टिः जातकर्मा जायनीराब्दस्य पश्ववयववामित्वेऽपि उत्तरार्धादिशब्दवत् जातेष्टिः जातकर्मानुष्ठानोत्तरं फतच्या ।। ससंबन्धिकन्याभावात् लोकसिद्धहस्यजान्या एव माज्य. फलसंयोगस्त्वचोदिते न स्यादशेषभूतत्वात् । वत् पत्नीसैयाजोदेशेन विधिसंभवे तृतीयाया लक्षणाऽङ्गी- ४३१६३८ वर्णकं २ । करणे प्रमाणाभावः। अतिदेशात् माताना पत्नीसंयाजानाम् भाष्यम्-एवं वा । वैश्वानरं द्वादशक्पालं निर्व- पारादुपकारकत्वबाधेन पशुपकरणस्थवाक्येनैव संनि मैत् पुत्रे जाते ' इति । तत्र संदेहः किं जातमात्रे , उत पत्योपकारकावलामे दर्शपूर्णमासप्रकरणस्यवास्पवैया- कृते जातकर्मणि इति ! जातमाने इति ब्रुमः । प्राते हि पत्तिश्च । अतः पत्नीसयाजोद्देशेनैव जापनीविधिः । निमित्ते नैमित्तिकेन भवितव्यम् । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । न च प्राप्तकर्मानुयादेन पनीनामपि विधाने , देवताधेन कृते जातकर्मणि इति । कुतः १ सामर्थ्यात् । कृते हि प्राप्त्युद्भावनेऽपि च, विशिष्टोदेशे वाक्यभेदापत्तिरिति जातकर्मणि प्राशनं तस्य विधीयते । यदि प्राक जातकर्मणः वाच्यम् । अवान्तरप्रकरणादेव कर्मविशेषोदेशसंभवेन इष्टिः क्रियते , प्राशनकाले विप्रकृष्येत , तपास्य शरीर- अवाक्यभेदात् । अतो नास्य प्रकरणादुत्कर्षः । अग्नी- (भारणं न स्यात् । पोमीयप्रकरणस्थवाक्यं तु विकल्येन प्रासाया नियमार्थ मिति अनानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः । ३९ ॥ वश्यते । न चैवं तब हाजापन्या एन नियमसंभवेन भाष्यम्-- अथ यदुक्तं संप्राप्ते निमित्ते हि नैमि. पश्चनुनिष्पन्नाया ग्रहणे प्रमाणाभावः, प्रतिपत्यन्तराभावेन | चिकेन भवितन्यमिति । उच्यते । ममानामुपघातसंयोगो उपस्थितायातस्यारत्यागे प्रमाणाभावादिति तत्रैव वक्ष्यानिमित्तार्थः । उपघात: पुमजन्म , तत् भूतं निमित्तम् । माणत्वात्। तत्कालः अहम् । तन निमित्तं कृतेऽपि जातकर्मणि मण्डन-- 'विधेया जापनी यागे'। १५. शापैति । इतरस्मिन् पक्षे काल: अपेयात् । लक्षणा च शंकर-जाघन्युत्कर्षणं नैव । ' १५. अस्मिन् पक्षे स्यात् । तस्मात् कृते जातकर्मणि इति । सोम-- यदय पुगतत्वं फलस्योक्त तन्निरूपणात् * जापनीसमुच्चयन्यायः । विकृती अतिदिष्टमात्र- संगतिः । १७. विषयस्तु भाक्योर्विकल्पो यथा । 'जाघन्या पत्नीः वि-- 'जन्मानन्तरमेवेष्टिर्जातकर्मणि वा कृते ।, सेयाजयन्ति आज्येन वा इति विहितम् । पशो पुनः मित्तानन्तर कार्य नैमित्तिकमतोऽग्रिमः II, जातकर्मणि श्रुतम् ' जापन्या पन्नीः संयाजयन्ति' इति , तत् पत्नी- निवृत्ते स्तनप्राशनदर्शनात् । मागेवेष्टी कुमारम्य विपत्ते- सयाजाना जाघन्यर्थताऽर्थ न भवति अप्राकृतकार्यताss. समस्तु सा' पत्तेः, किन्तु प्रकृतितो वैकल्पिस्याः प्राप्ताया जायन्याः भा-- एव वा । इपमिष्टिः पुत्रजननानन्तरमेव नियमार्थम् । तरच उपादेयत्वात् जाधन्येकत्व विवक्षि- कार्या, सप्तम्या जननस्य निमित्तत्वावगमेन निमित्तानन्तर तम् । ततश्च पशुगणे प्रतिसंस्कार्य संस्कारावृत्तिः इति नैमित्तिकस्योचितत्वात् । न चात्र सप्तम्या जननोत्तर- जाघनीसमुच्चयन्यायाप्रवृत्ते याकाचित् जापनी उपादेया कालविपिरिति तन्त्रसारोक्तं युक्तम् , 'पुत्रे' इति इति विकल्पः । इदं च द्वादशे 'ट्रम्यविकार तु पूर्ववदर्थ- सामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । अतो ' भिन्ने' इतिवत स्थात्.. ' (१२४६१० ) इत्यधिकरणे उक्तम् । निमित्तपौव सप्तमी । सापेक्षदाच हविरातियायेन उभय. (इदं न्यायस्य नामधेयं पूर्वपक्षानुसारेण भवेत् । विकल्प विवक्षा । यद्यपि पुत्रमात्र निमितं स्यात्, तथापि एव तु सिद्धान्तः ) । बाल ६. १६२. निमित्तानन्तरामेन नैमित्तिकम्य शौवकालमापनापि • जातमञ्जलिना पद्धति' अमि मयनोत्तरम् । अनन्तरमेव करणम् । न च सन्यपानाभावे पुत्रमरणेन संकप. ४३१६, 'जातमभिप्राणिति' अशि मय- शेषिविरोधापत्तिः, जावकर्मानभूतस्य भृतमधुमाशनपूर्वक नोत्तरम् । ४,३३६. वैधप्राथमिकदक्षिणस्तनप्राशनस्य उत्तरकालवेऽपि रागतो - ·. * - चर्तिलयवागून्पायेन जलतरगन्यायः अनयोः पयोऽपेचमा निन्धत्वमेव, अतः पय एष प्रशस्त- दरमित्येवं लेके तत् प्रसिद्धम् । न च तस्य अश्वपति- तरम् इति स्तुतिः । श्रयमाणोऽपि च विधिः वाशब्देन । महो लौकिक: निदानमिति प्रतिज्ञायते, न चानेन विधी- विधिशक्तिप्रतिबन्धात् न विधायकः । नहि अयं वाशब्दो यते । तस्मात् न अश्वप्रतिमहाव जलोदरोपपातः । भा. विकल्पविधायकः , तस न्यायादेव सिद्धेः । अपितु ३।४।१०।२९, जलोदराख्यो दोपः जलवृदया उदर. * विषमपि वा भक्षयेत् न तु परान्नै मुचीयाः' इतिवत् । पृद्धिलक्षणः । सु. पृ. १४९३. जलोदररोगः पूर्व- अन्यविधानतात्पर्य एव । अतः सर्वोऽयं स्तुतिलगया जन्मनि अश्वदातुः प्रायश्चित्ताकरणे अस्मिन् जन्मनि पयोविध्येकवाक्यतापनः स्तुत्यर्थः । एवं च एकवाक्यता- भवति ( आर्थिकमिदम् )। वि. ३।४११४, जलोदर- ऽपि लभ्यते । रोगप्रदा वरुणदेवता । ३।४४१५. मण्डन- 'स्तुतितिलवाक्यं तु । '५. जलोण्यन्यायः । यथा शीतस्पर्शवस्य आप. शंकर-'जतिलादेविपिन च ।' ५. इति लक्षणतो जळे स्वाभाविकं शैत्यं वर्तते , उष्णवं तु जतिलयवागून्यायेन एकवाक्पतालाभार्थ पूर्वस्य तेज.सेयोगादिति । एवं चाय न्यायः अन्यासाधारण- विधैः अर्थवादत्वं प्रकल्प्य ... (भाट्ट. २०५५।११, धर्मस्य अन्यारोपविषक्षायां प्रवर्तते इति भावः । * जतिलयवागन्यायेन पदेकवाक्यतालाभार्थ तन्छेषत्वस्यैव । साहस्री, ३७१. कल्पनात् । ११।५।२१, • जर्तिलयवागन्यायेन सर्वमिद- भेकवाक्यम् इति वदविवादम् । अत: चतुरहे (पुरस्तात् | स्वयमेव माधवनिवृत्तिविवशाया प्रवर्तते । यथा सपकजले जलकतकरेणुन्यायः । अयं वाध्य प्रबाध्य पोर्णमास्य दीक्षेन्) इत्येव विधि । ६।५।१०. यूप. प्रक्षिप्ताः कतकस्यौषधिविशेषस्य निर्मली' इति भाषाया कादशिन्याम् ' यत्पशमिता मिनुयात् कनीया यशातु- प्रसिद्धस्य रेणवो रजापि तस्मात् सपकालात् पट्कं मुपेयात्... वेदिसमिता मिनौति' इत्यत्र स्तुतिपूर्वक- विलाप्य स्वयमेव विलीयन्ते , तथा तत्त्वज्ञानं सविला. स्तदिभिरपि न विधानार्यः, अपितु जतिलयवागून्यायेन | साशानं निवर्प स्वपगेव निवर्तते इति । साहनी. २६०. पश्वकादशिनीवृत्तियूपैक्यविधिस्तुत्यर्थः, एकाक्यता- लाभात् । कस्तूरि. २१४१२।२६.० जतिलवाक्यादी जलचन्द्रन्यायः । यथा जलपानेषु चन्द्रप्रति विधिप्रत्ययस्य अविघायकत्वम् । संकर्ष. ४.३३५. विम्बानि चन्द्राद् दूरस्थानि मिनानि च नानाविधानि जलानयनन्यायः । यथा जलमानीयतामित्युक्ते दृश्यन्ते । वस्तुतस्तु नैवम् , एकविषयायस्यायाम प्रर. अचोदितमपि पानानपर्न जानयनेऽन्तर्भवतीति , तथा तते । तथा न श्रुतिः- ' एक एव तु भूतात्मा भूतेभूते प्रकृतेऽपि । साहक्षी. १७०० व्यवस्थित.। एकधा बहुधा चैव हरपते जलचन्द्रवत् ॥' जलालोकपयनन्यायः । जागरे गादिमासु इति । साहसी. ९२५. देशेषु रयाचपलम्मस्य च स्वप्नार्याना नागरितार्थाना जलतरगन्यायः । यथा जलगुणा माधुर्यदन- च जलालोकपवनन्यायेन मूतत्वेऽपि मिथःमतिघातकवा-शैत्यादयो बलरयोपरि वातवशात् तरछे उत्पने पति भावकल्पनयोरपतेः (जलालोकपवनाना परस्रप्रतिघात- बलविवर्तत्वेन जलनि तस्मितरले प्राप्य तरङ्गोत्पत्यन- फत्वं यथा नास्ति)। परिमल. शरा॥२-६ बस्, तर तरविवर्तत्वेन तानि फेनेऽप्यनुगताः । जला, जलाशयतरङ्गचन्द्रन्यायेन एक एव शुद्धः। तर, फेनः इति भेदन्यवहारे विद्यमानेऽपि जरादीना आमा लीलपेग महुधा दश्यते । सनत्सुजातीय. माधुर्गवत्यन्यतिरेकैश स्वरूपामारतया तेषां माधुर्य- नीलकण्ठ , १२.. द्रवत्यामक वात् पूर्वपूपिष्ठानरपैर उत्तरोत्तरस्यायुत्ता- • जलोदरम् । स हि वामगृहीत इत्युपते बलो. कारेण विवर्तमानयात् । उत्तरोवरकाम्प पूर्वाभिठाना- दरेण यो एदीनः पयोद उरदपा श्वपति । जो-नन्यत्वं प्रदर्शितमनेन न्यायन ! उन च- 'माधुर्यदर- . .

·जातेष्टपाः फलं १७६० जातेटिन्यायः , वि. ४१३१८, तनापि आशौचादू जातेष्टिः कर्तम्या । लौकिकार्यापरिज्ञानात न गुणविधित्वम् , एवं वैदिकर्मा- ४१३।१९, * जातेष्टयाः फलं पुनस्यैव , न तु कर्तुरपि मिधायित्वं सुतरामप्रसिद्धम् इति नामधेयत्वमपि न स्यात् । पिनुः । यस्मिन् जाते निर्वपति स पूतः' इति वाक्यात् । सत्येव व सर्वत्र लौकिकेऽथे समभि पाहारादिभिः पुने फल पितुरीप्सितमेव । ४१३३१७. नामधेयता उता । तस्मात् यथाभाष्यमेव सूत्रार्थ: जातेष्टिन्यायः । वैश्वानराधिकरणम् । वैश्वानर- 'पूर्वज्ञातार्थवाचित्वे नामओयार्थवादने । अप्राप्त- वास्यन्यायः । वैश्वानरेष्टौ अष्टाकपालादिमिः द्वादश- स्वादिहते स्युर्वैश्वदेवरिकल्पवत् ॥' यदि हि कपालस्य स्तुतिः, न गुणविधिः ॥ वैश्वानरयागे अष्टत्वादयः कुतश्चिद प्राप्ता भवेयुः, पूर्ववन्तोऽविधानार्यारतरसामध्ये समानाये । ततः संवादद्वारेण नामषेयत्वम् अर्थवादता या स्यात् । न शा११।१७ ॥ तु प्रासिरस्ति , केवलद्वादशत्यविधानात् । तथाहि 'यद्य- भाष्यम्-- 'वैवानर द्वादशकपालं निपेत् पुने प्यर्थात्मनाऽस्येव महासंख्यास्ववान्तरा । अपरि- जाते' इति भूपते । तत्र ' यदष्टाकपाली भवति गाय- च्छेदकत्वात्तु नासौ कर्मविशेषणम् ।। ' नहि सत्ता- यैवेनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति' इत्येवमादयः कपाल मात्रेण संख्या न्याप्रियते । किं ताई ? संख्येयपरिच्छेदेन । विकल्पा. श्रयन्ते । तेथु संदेहः किम् अष्टवायो गुण- द्वादशत्वेन च कपालेषु परिच्छिद्यमानेषु न अष्टवादीना विषयः, उत अर्थवादा इति । तत्र गुणविधयः इत्येव । परिच्छेदकत्वम् इत्यविद्यमानता। यद्यपि च यथाकथञ्चित ब्रूमः । कथम् १ ये हि पूर्ववन्तो विदितपूर्वमर्थ अमि- अस्तित्वमाश्रीयते , तयापि एतावन्मात्र भवेत् । अष्टौ वदन्ति , ते अविधानार्याः । तदेतत् अस्य वाक्यस्य | भवन्ति' इति, न तु यदशाकपाल.' इति । संस्कृततस्तिो समाम्नाये सामर्म्यम् , यत् अविदितपूर्वकाभिधानम् । ह्येषः । (तत्र इत्यनुवर्तमाने ' संस्कृतं भक्षाः' [पा. किं तत् १ विधानसामर्थम् । एवमविहितमर्थ विधास्यति । ४।२।१६ सप्तम्यन्तात् अण् स्यात् संस्कृते भर्थे , गत् इतरथा अर्थवादाः सन्त: अनर्थकाः स्युः। न च द्वादश सैरकृतं भक्षा. चेत् ते स्युः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतः कपारस्य शेषमावमुपगन्तुमईति । प्रत्यक्षा हि अष्टानां अष्टाकपालः पुरोडाश. ] इत्यनेन अष्टसु कपालेषु कपालना स्तुतिः, परोक्षा द्वादशानाम् । प्रत्यक्षाभावे च संस्कृतम् इत्यसिन] संख्यापूर्वसमासत्वेन दिगुसशा इष्टा परोक्षा स्यात् । तस्मात् गुणविधयः । कपाल प्रातिपदिकात् विहितस्य अणमययस्य 'द्विगोटुंग- या--- गुणविधिनामधेयविचारे पर्यवसिते अधुना नपत्ये' [पा० ४११८८ द्विगोर्निमित्र यस्तद्धित. अजादि- देवलगुणविधित्वमेव अस्ति न या इति विचार्यते । अथवा रनपत्यार्यः, तस्य लुक् स्यात् ] इति द्विगुपरसदित- भष्टाकपालत्वस्य वैश्वानरसामानाधिकरण्यात् द्वादशवा- लुक्सरणेन लोपात् अष्टाफपालशब्दसिद्धि.) तद्धितार्थ- न्तर्गत• त पख्यत्वेन नामधेयत्वमाराडक्य गुणविधि, निमित्तश्च समास. 1 (.'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' प्रसिद्धयादिभि, भकृतपजिबुद्धे. तत्पण्याथाभावाच समर्थ- इति तद्धिता विषयभूते दिसंख्ययो. सामानाधिकर. नीय । नमपि निराकृत्य अर्थवादता पूर्व सिदैव उपसंह- यसमासस्मृते, संस्कारकत्वस्य उराधियावसायात द्वादश- रिष्यते । ( भाष्यकारान्तरकृत-अकारणलेघरहितसून- वपरिच्छिन्नाना च सस्कारकाणा अष्टत्वेन परिच्छेत्तुम- न्याख्यानत्यागेन अकारण रेषेण भाष्यकृत. [ शरा- शक्यत्वात् अाकपालशब्दानुपपत्तिः) तौ च (तद्धित. चार्यस्य ] व्याख्याने कारण वस्तुम् उपन्यासपूर्वक तत् समासौ ) सति सामर्थे भरतः । सामर्थे च अन्यनिर- दूषयति-तत्र पूर्ववता विधानेन अर्थवत्त्वम् , अपूर्वाणा पेक्षत्वे भवति । सापेक्षाश्च द्वाददात्वेन अष्टत्वादय , इति नामधेयन्वावधारणात् । यदुत्पत्तावपूर्वम् ' इति । तस्मात् । न द्वादशकपाल. अष्टाकपाल्यादिधन्दाभिधानीयकं लमते । गुणविषयः अष्टत्यादयः इति के चित् । तदयुक्तम् । नहिं | वेन स्वरूपसकीर्तनस्य अमत्वात् प्ररोचनम् असबद्ध- अपूर्वन्यात् नामधेपर हिदम् । अपूर्वत्वात् हि यथैर ! तरमापयेत । न च दादयत्वविरचणः अष्टत्यादेः ·ভৰাখা হুসা जागरणन्यायः - विषयम् । 'प्रोदातृणाम् । इति च प्रकृतिप्रत्ययरूपशब्द- | न्यावर्तते । इति । दर्शपूर्णमासयोरपि औपयसय्ये अनि भेदविषयम् । बाल. पृ. १४२. ० जहरस्वार्या लक्षणा एकेयामानातम् । तत् प्रायणीयाऽऽदिषु चौदकेन खशक्याविशेष्यकान्वयप्रयोजिका 'गमायां घोषः प्राप्यते । तेषां तन्त्रमध्यपातात दीक्षाकालेनैव जागरणेन इत्यादौ । मणि पृ. ७६. • महत्वार्या वृत्तिः अर्थ- प्रसङ्गात् कार्यसिद्धी प्राप्तायामिदमुच्यते । तद्युक्तं च वादेषु इति प्राभाकराः । अजहत्स्वार्थी इति भाट्टाः । कु. दीक्षायुक्तं च जागरणम्, नेतरेषु प्रसज्येत । कुतः १ १।२।१।१८ पृ.३.. कालभेदात् । यदि तावत् यशानाना रक्षणाय अप्रमादार्थम्, जहरस्वार्थवृत्तिन्यायः । यथा जइति पदानि ततो दीक्षाकालेषु रक्षितेषु नेतराणि रक्षितानि भवन्तीति उपसर्जनीभूतानि स्वाथै यस्या सा जहःस्वार्थ । परार्या तक्षणाय प्रापणीयाऽऽदिषु अपायकाले भेदेन कर्त. भिधानं वृत्तिः । परस्य शब्दम्य योऽर्थः तस्यामिधानं म्यम् । अयापि अदृष्टार्थम् , तथापि औपवसयी रात्रि- शब्दान्तरेण यन सा वृत्तिरित्यर्थः । एवं हि दृश्यते तसा निमित्तम् । निमित्तपासो नैमित्तिक कन्यम् । लोके पुरुषोऽयं परकर्मणि प्रवर्तमानः खं कर्म जहाति तस्माद्भेदेन कर्तन्यम् । तद्यथा, तवा राजकमणि प्रवर्तमानः स्यं तक्षकर्म जहावी सोम-पदि निर्वाय हविर्घानस्य न मसर, जागरणे त्यादि । रामर्थः पदविधिः' (पा० २।११) इति । ताई अस्तु प्रसङ्गः इन्युत्थितेः संगतिः । सूत्रार्थस्तु-- सूत्रमहाभाष्ये स्पष्टम् । किञ्च यत्र वाच्यार्थस्य अन्वया । दीक्षाकालयुक्त जागरणं न प्रसन्येत कालभेदात् इति । भावः, तत्र जहास्वार्या मृत्तिः प्रवर्वते । यथा ' मञ्चाः वि- दीक्षाजागरणं मायणीयाऽऽदो वद् भवेन कोशन्ति' । अन मञ्चपद मवस्यपुरुष साक्षणिकम् , पाया- वा ।, मटायें ततस्तत् स्या, न रक्षार्थत्यतोऽन्यदा ॥' थस्य भोशनफर्तृवान्यासंभवादिति भावः । साहस्री. भाट्ट- सोमे एव दीवाकाळे राधिनागरणमा- म्नातम् , दर्शपूर्णमासयोरपि औपयसय्येऽहनि जागरण- * जागरण दर्शपूर्णमासयोरोपवसय्या रात्री कर्त. माम्नातम्, तदतिदेशेन सोमानेटिपरषु मासं सोमान- व्यम् । ज्योतिष्टोमे च दीशाजागरणात् ऐष्टिक भागरण । जागरणेन प्रसज्यते । इति प्रामे , यदि तावग्जागरणं पृथक् कर्तम्भम् । तच्च रक्षार्थमदृष्टार्थ पा । अयस्कालावे | यशसाधनरक्षाद्वारा अप्रमादायम् , तदा अन्यकालीन- तु जागरणलोप एष। वि. १२:११८. * जागरण रात्री जागरणेन अन्यकालीनेष्टयगभूतपदार्यरक्षणामबान ज्योतिष्टोमे दीक्षाकालम् । तच यज्ञानाना रक्षणाय अप. प्रसङ्ग । महि कापि सोमाजभूता इष्टिदक्षिा रामावस्ति , मादार्थम् । किंवा अदृष्टार्थम् । भा. १२।१२८१७, दोश्चणीयाया: सद्यकालायाः दिने एप सत्वात् । प्रायणी- • जागरण रात्री दर्शपूर्णमासयोः ओपषसध्ये अनि याऽऽदौ तु मिन्नकालता स्पष्टैव । भय दीक्षित एता एकपाम् । १२।१।८।१७, जागरणेन दीक्षाकाठीनेन रात्रि नागर्ति तया स्वप्नेन म्यावर्तते' इत्यर्थवादानुसारात् सोगिवेन प्रायणीयाऽऽदिषु न प्रसङ्गसिभिः । १२॥१स्वप्नन्यावृत्तिफलकजागरणस्य अदृष्टार्थत्यप्रवीते: तददृष्टश्य ८1१७. - जागरपास्य आपाने रानी पदार्थरक्षणार्थ- ज्योतिष्टोमपरणापूर्वोत्पत्यवपिशायित्वात् तेनैन प्रसङ्गसिद्ध वेन भावीये निषेधः । अयम् अपूर्वगतप्रतिपत्तिकारित- नेष्टिषु पृयाजागरणमिति चेन् , तथाल्वेऽपि दार्शिकजाग- दृष्टार्यसनिपातिक्रियानिधेय: 1 पाल. पृ. ३७. रणस्य दृष्टार्थत्वेन प्रराङ्गानुपपत्ते, तस्यापि अहष्टार्यत्वेऽपि जागरणन्यायः । ज्योतिष्टोमे बौमिकेन दीक्षा प्रकरणान्तरन्यायेन विजाचीययोर्जागरणपोरेकाहजनकावे कालीनन जागरणेन दाशिकजागरणस्य न प्रसङ्गः॥ प्रमाणाभावेन विजातीयादृष्टेन विजावी यादृष्टजमकक्रिया. तयुक्तं च, कालभेदात् । १२६४८.१७ ।। प्रसङ्गानुपपत्तेन च अटवेजात्येऽपि दर्शश्रादेन भाष्यम्- सोमे दीक्षाकालं रानिजागरणमाम्ना- यतीपातश्राद्धस्य प्रगसिसिरिति फालादर्शयुक्त तम् , ' या प्रथमा दीधितो रानि जागर्ति, तया खप्नैन | युक्तम् । तत्र अगृह्ममाणविशेषतया कालैक्मेन निमित्त. मी. को, २२० ४३५.

·अस्ति इनि। जातेष्टिन्यायः १७६२ जातेष्टिन्यायः द्वादशवविधिनैव प्राप्तः अनुवादलापचिः । तेन एते-चेत् ' इति पदद्वयं भाष्यकारेण अपठितमपि धृत्यन्तरे भिन्नाक्यः स्वतन्ना विधीयन्ते इत्यवश्यं भवता अभ्यु- दृष्टावात् वार्तिकृता पठितम् ।) तच्छेपो नोपपद्यत पगन्तव्यम् । ततश्च द्वादशवम् उत्पत्तिवास्यशिष्टम्, इति चेदविभागाद्विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपद्येरन् ।' इतराणि तु वाक्यान्तरे; प्रकरणापेक्ष दुर्वस्यानि सन्ति न ( यद्यपि अत्र उत्तरवाक्ये न कापि न पठयते तथापि संबध्यन्ते । एवं तावत् वैश्वानरयागो बलवत्तरगुणावरोधात् | अर्यानुसारात् ' इति चेन्नाविभागात् ' इति नघटित म अष्टत्वादीन् प्रति इच्छति । अपिच अष्टरवादयोऽपि | सूर्य पठितुं युक्तम् ) । 'अष्टत्वाद्यविधानत्वाद् नैव अतिसोदाः । (सोदशब्दः सहे: तरिक्त सिद्धः)। व्यर्थेयं तत्प्ररोचना । तस्मादवयवद्वारं द्वादशत्वं तेऽपि पुरोडाशेन एकवाक्यभूतत्वात् नैव वैश्वानरयागस्य | प्ररोच्यते ।।' (यद्यपि आनन्दाश्रमीये एतस्य श्लोकस्य प्राप्नुवन्ति । तपकरण बाधित्वा न तस्य भविष्यन्ति । पूर्वार्धे तच्छेषसूलविवरणस्वेन, उत्तरार्धं च अविभागसूत्र- तथा च अतद्गुणा: केवलपुरोहाशसंबन्धे प्रयोगे स्यु विवरणारम्मकत्वेन मुद्रितम्, तमापि वार्तिकमते ऐकसूश्ये रनर्यका. ।' नहि त पुरोडाश प्रति अर्थवत्ता अस्ति। सति प्रकृतश्लोकोऽपि अमिन्नत्वेनैव सीकरीन्यः इति तथा (एवं भाव्य-स्याख्यानेन सूत्र न्याख्याय स्वपमन्यथा कृतमस्मामिः ) यत् विधेयमवधार्यते, तदेव स्तोवम्यम् । •याचष्टे-) अथवा कथमतद्गुणा., इत्यत आइ- द्वादशत्वं चात्र विधेयम् । तस्मात् ययाकञ्चित् तदेव (सूमम् ) नहि त यागम् अन्यावरुद्ध प्रति अर्थवत्ता स्तोतभ्यम् । (मौषम् अविभागपद सामीप्यार्थकत्वेन न्याचष्टे- ) तसामीप्याच शक्नुवन्ति अष्टादिशब्दाः तच्छेपो नोपपद्यते । १९॥ तदेकदेशमतीति कर्तुम् । एकदेशस्तुतिद्वारेण च एकदेशी भाष्यम्-- इति यदुक्तं तत् परिहतम्यम् । इति । स्तुतो भवति । तेन एतदुक्त भवति । ईदृश्योऽयं आभाषाऽन्त सूत्रम्। द्वादशकपालो महामागः, यस्मिन् क्रियमाणे अष्टाकपाला- ( वार्तिक तु उत्तरसने द्रष्टव्यम् ।) दयोऽपि संभाविता भवन्ति । ते च अष्टत्वादयो ब्रह्मवर्च- अविभागाद् विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपयेरन् । सादिसिद्धिप्रशस्ताः , तस्मात् प्रशस्तोऽयम्' इति । यत्तु अस्त्येव द्वादशवाय अन्या स्तुतिरिति , नैप दोषः । भाष्यम्-- यदा तु अष्टाकयालादिपरोचनार्था अन- कुत: १ 'स्तुतेरपरिमाणत्वाद् यावती हि प्रतीयते । र्थका इत्यवगतम् , बदा लक्षणया हादशकपालस्य स्तुतिः । ता समिकरूप्येण विध्युद्देशः प्रतीच्छति ॥ वैश्वानरयागपरोचनार्था गविष्यति । सन्ति हि द्वादश- सर्वत्र हि अल्पैहुभिर्वा अक्षरैः स्तुतयो दृश्यन्ते , संख्यायामष्टत्वादय. संख्याविशेषा अविभक्ताः । अतो | ओतप्रकाराने कत्याच के चित् काश्चित् अर्थवन्यो द्वादशकपालस्य स्तुत्यर्यत्वेन अवयवस्तुतिरुपपद्यते यथा मवन्ति । यथैव केपा चित् विध्युद्देशमात्रेण प्रवृत्ती ' शोभनमस्य चास्य मितुम्बारम् । शोभनमस्या. सिध्यन्त्याम् अन्यार्था स्तुतिराश्रीयते, तथैव अल्पस्तुत्युप- सेनायाः इत्यश्वरयादातम्' इति । वरमात् उपपन्ना पन्नेऽपि कार्ये महास्तुत्याश्रयणमिति । स्तुतिरिति। कारण स्यादिति चेत् । २१ ॥ पा-( अत्र सुधा- 'इति यदुक्तम्' इति भाष्यम्-- इति चेत् भवान् पश्यति अर्थवादा इति, भाष्येण 'आमाषा:न्तमेतत् सूत्रम्' इत्युक्त्वा 'अवि. कारणमष्टत्वादीनाबावर्चसादि कस्मान भवति ब्रह्मवर्चध. भागाद्, घेरन् ' इति सूक्ष परिहारार्थत्वेन भाष्यकृता कामस्य अष्टाकपाल । एवमुत्तरेषु यथाकामम् । विमेव पृथक् पठितमपि यदा तु' इति भाश्यावरवेन आभाषा- भविष्यति ? पुरोद्वाशस्य गुणनिघानेऽपि आनर्थक्य न सूत्रार्थस्य परिहारसूतायन सद्द एकीकृत व्याख्यानात् भविष्यति। न च लक्षणया द्वादशकपालस्य स्तुति, कल्पिता स्वयमपि तया व्याख्यानुम् एकीय पठति । ' इति । भविष्यति । तस्मात् कामेभ्यो विषयो मविष्यन्ति । - .

·- जापनी दर्शपूर्णमासयोः १७५५ जाधनीन्यायः पाठः । तम प्रकृते: दर्शपूर्णमासयोरसवेन शास्त्रतः | पुनर्विधीयन्ते । सा तत्संबद्धा कर्तव्येन्युच्यते । एवं सति अनिष्पत्तः अविधानात् । इति न्याख्यातम् । के. दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसयाजाः, विनाऽपि नाघन्या न • जाधनी दर्शपूर्णमासयोः आज्येन विकल्प्यते । विगुणाः । जापनी तु तत्र प्रतिपायते । तसात् यत्र सोम. १२१४१६, * आधनी दर्शपूर्णमामयोः पत्नी- जाधनी प्रयोजनवती , तब तस्याः प्रतिपत्तिः । पशौ व संयाजेषु गुणवेन विधीयते । न तस्याः पशौ उत्कर्षः। न सा, न दर्शपूर्णमासयो । एकदेशश्च जापनी प्रतिपाद्यमाना च जान्यां पानीसंयाजा विधीयन्ते । (जापनी पशोः | न पशुं प्रयोश्यते । तस्मादस्य विधानस्योत्कर्ष इति । पुच्छम् । वि. ३५) । मा. श१०।२०-२३, * जाघनीनां विकल्पः, न समुचयः पशुगणेषु पत्नी वा-- उत्कर्षयुद्धेरपवादः प्रस्तूयते । 'जाधन्या पानी: संयाजेषु । जघन्या पानीसंगाजनं च न प्रतिपचिकर्म संयाम्यन्ति ' इति गुणप्रधानत्ववचनम्यक्तिद्वयात् संदेहः । किन्तु अर्थकर्म । १२२४१६४१०-१६. यदि नापनी संस्कार्यन्वेन उद्दिश्य पत्नीसयाजाः संस्कारका * जायन्यधिकरणे वक्ष्यति यत्रान्यतरदप्राप्तम्, विघीयन्ते , ततः संस्कार्यस्य प्राधान्यात् स्वस्थानापरित्यागे तत्रैव इतरोदेशेन इतरविधिः । अर्थात् संरन्धे उभयमासो सति यत्र जापनी सत्र पानीसंयाजाः, न यत्र ते तना। वा केवलसंबन्धविधानमिति । जापनीन्यायोऽयम् । चा, सा व लोकस्या निष्प्रयोजनलान संस्क्रियते इति अगीपो- २।१५।१६ पृ. ५०३. ॥ अन्यतर-(क्रियाकारतयो.) | मीयगता कृतार्थत्वात् संस्कर्तन्या । यदि तु पनौसयाजो- प्राप्तौ च संबन्धविधैः जाधन्यधिकरणे निषेत्स्यमान-द्देशेन जाधनी विधीयते, ततः प्रकृतानुवादबुद्धयनपायात् वात् । सु. ८५२, * उभपाती संबन्धविधानस्य दर्शपूर्णमासयोरेर जापनीविधानम् । कि प्रासम् ? आरादु. यत्रोमो लक्षणत्वेन, तत्र खशब्देन संबन्धी विधीयते इति | पकारकत्याद सामवायिकत्वस्य अभ्यर्हितल्यात् , अन्यत्र जापन्यधिकरणभाष्ये ३श्यामणत्वात् । पृ. ११३२. घावविधानात् विधिप्रत्याराः, एकदेशद्रयाणां च " जापन्यपचारे दर्शपूर्णमासयोः पशौ च सूनास्थ- अप्रयोजकत्वात् । तया सति च परपयुक्तकृतार्थमहणेन जापनीमुपादाय पनीसयाजाः कर्तव्याः । सोम. | प्रतिपत्तिलक्षणाऽऽपत्तेः अमीषोमीयजाधनीस्कारविघा. १२।४।६. मातु उन्कर्ष इति । 'सा तसंबद्धा कर्तब्या इति उच्यते। जापनीन्यायः । जापन्यधिकरणम् । पनी- इति ( माध्ये ) छेदः । ( उच्यते इति पूर्वान्वयि नोचरा- संयाजन्यायः । पशुजायनीवाश्यन्यायः । दर्शपूर्णमासयोः न्वयि इत्यर्थः) पर च कर्मथनम् एवं सति' इत्यादि । पत्नीसंयाजेषु आज्येन सह आघन्याः विकल्प: {{ (एवं सति इत्यादि पर च भाष्यं कर्मकथनम् , कर्म अनु- जापनी चैकदेशत्वात् । ०३१०१२० ॥ ठान कथ्यते अनेन इति कर्मकथनम् अनुष्ठान विशेषप्रदर्श- भाष्यम्-दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'जापन्या पत्नीः | नार्थमित्यर्थः) । यदि पुनः उच्यते , एवं सति । इति सयाजपन्ति ' इति । तत्र संशयः किमेतविधान दर्शपूर्ण-/ योज्यते, ततः (उच्यते इत्यतः प्राक्तनग्रन्थस्य) परिचोदना. मासयोः, उत पशाविति । कथं दर्शपूर्णमासयोः, कथं च | छायाऽऽपत्तिः । न च तत् युक्तम् , उचरानमिघानात् । पशानिति । यदि नाभन्या पत्नीसयाजा विधीयन्ते , तत | तस्मात् आमवचनत्वेनैव योज्यम् । ननु एवं सति उत्कर्षः । अथ पन्नीसेयाजेषु जापनी विधीयते , ततो प्रतिपदादिवदेव (यया प्रतिपदोः उत्कर्षः, तद्वत् ) दर्शपूर्णमासयोरेव । कि प्राहम् ! उत्कर्षः । कुत एन- उत्पात् प्रस्तो पत्नीसेयाजानामकरणं प्राप्नोति । प्राप्नु- दुकृपते १ जान्या पनीपाना विधीयते इति । यादेवम् , यदि पशो पानीमाजा न स्युः। ते तु अति- कैथम् ? शब्दात् पत्नीसयाजाना विधानम् , वाक्येन ! देशप्राप्ताः तत्र विद्यमाना एव केवलं जापनीसंवन्धित्वेन जापन्याः । शब्दच बलवान् , न वाक्यम् । ननु पल्ली- | विधीयन्ते । नेय तह उत्कर्ष इति वक्तम्यम् । सत्यम् । संयाजा विदिता एव । सत्यं विदिताः, जापयामिदानी न कस्य चित् पदार्थस्य उत्कर्षः, इदमैव तु वास्यम् - - ·जातेष्टिन्याय: १७६४ जाठपुत्रः फालं १२. शा- गुणविधिः इति चेत्, उच्यते । 'उत्पत्ति- समपत्ये करावयाचे तदस्य अन्यायायात् प्रावयागस्य. पाक्यशिष्टत्वं न वायदुपपद्यते । सर्षेपामर्थभेदेन वेयं सर्वा सुतिः । याभूतवादापारावयरः पटा- याक्यं वन हि भिद्यते ।। न चाप्युत्पन्नशिष्टत्यं पारादिरपि एकैकफलमापनम् , तत्र सविश्वोपेत. सषेपामुपपत्तिमत् । न द्वादशकपालस्य हयियक्षो. द्वादशकपालस्य सर्वफ्लपयोजकत्वे का संदेह इति याग. पपद्यते ॥' इति प्रा , अभिधीयते । 'फायपु स्तुतिः । मष्टाकपाल्पदम् आमेयाष्टा कपाले भक्त गोप्या गुणेषु स्याद् वाक्यभेदोऽर्थभेदतः । उपक्रमोप. या अष्टत्वाभयकपालामयित्यसादृश्येन द्वादशकपाला. संहारसाम्याचानकवाक्यता |॥ तस्मादर्थवादः । १२. पयवे गोगम् । तेन च अवयपद्वारा अवयवी द्वादश. सोम-- वैश्वदेवादिशब्दवेवम्येण प्रत्यवस्थानात् कपालो रयते । तेन लशपया यागरतुतिरिति । इदं संगतिः । सूत्रार्यस्तु- पूर्वयन्तः पूर्वासिमन्तः वैश्व-चाधिकरणम् बौदुम्यराधिकरणन्यायेन पुनरुतमपि शिष्य. देवादिशब्दाः पल गुणविधानार्याः न भवन्ति , अस्मिस्तु | शिक्षाऽमृत्तमिति ध्येयम् । १२. अटाकपालादिसमाम्नाये तत्सामध्ये स्यात् इति । मण्डन- 'मटायाऽवयुत्योका।" वि- 'यद द्वादशकपालेश्वानर्या अनन्तरम् । श्रुतमष्टाकपालरादि तद् गुणो नाम या स्तुतिः।।, अन्त. शंकर-'अष्टत्वाचर्यवादत्वम् । भवादष्टताऽऽदेनाम स्यादमिहोमवत् । दन्यं द्रन्यान्तरे * आहाराद्यावश्यककार्यानुरोधेन सातत्याघावश्य. नो चेद् गुणस्तहिं फले त्यसो ।। , वाक्येक्यमुपसंहाराद् भावेन जातेष्टिन्यायेन प्राकरणिककालोपसंग्रहस्यापि विश्पष्ट ततु रायते । नानागुणविधी तमादशद्वारा- सिद्धान्ते इव उपपत्तेः ' मासमनिहो जुहोति । इत्यत्र । शिसस्तुतिः॥" पो. २३१९२४ पृ. ७६, " दाक्षायणपणे निमित्त- गुरुमतमाह- 'अगुणत्वादनामत्वादमन्यत्वादनन्यये। श्रुत्या सातत्यानुष्ठाने प्रसक्त आहारविहारादिवशेन तद्- बाघात जातेटिमासामिहोत्रन्यायेन पौर्णमास्याद्यनुग्रहेऽपि अष्टवादप्रमाणे, चेन्नार्थवादतथा इन्वयात् ॥' १२, सातत्यस्य अत्यन्तबाधायोगात् पुन:पुनरनुष्ठानोपपत्तिः । भाह-वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपेत् पुरे २९ पृ. ४१, . 'मासममिदोन गुहोति' इत्यन जाते' इत्यनेन याग विधाय यदशाकपालो भवति अत्यन्तस्योगवाचिद्वितीयान्तमासपदोपदिष्ट सातत्यानुरोधेन गायत्रिपना ब्रापर्यसेन पुनाति ' इत्यादिना भष्टाकपाल आतिदेशिककालबाधात् सर्वदेव कर्तव्यत्यापत्तिरिति न नवकपालदशकपालेकादशकपालद्वादशकपालान् अनूद्य च वाच्यम्, आहारविहाराद्यावश्यककार्यानुरोधेन सातत्य- 'यस्मिन् नाते एतामिटि निर्वपति , पूत एव तेजस्म्य. भाधावश्यम्भावे जातेष्टिन्यायेन भातिदेशिककालानुरोधे- भाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति' इति भूतम् । तत्र नापि तसंपादनस्य संकरें वश्यमाणत्वात् । २१२।५।१६ द्वादशत्वे भ्रष्टत्वादेः प्राप्तत्वात् अधाकपाल्शब्दः वैश्वा. पृ.२०५. नरयानामधेयम् इत्येकः पक्षः। वरूपेण मातावपि परिच्छेदक वेन मायभावात् गुणविधय एवं एते । * आतकर्मणि तात्कालिकी गुधिः शास्त्रेण दर्शिता अष्टत्वमष्टाकपालं ट्रन्य वा पूर्वयागे विधीयते । उपक्रमोप- बालकविपत्तिपरिहाराय । वि. ४१३।१९, • जावकर्मा। संहारक्येन चैकवाक्यत्वप्रतीते., न द्वादशकपाल्स्योत्पत्ति नन्तरं स्तनपाचन विहितम् , तदुत्तर जातेष्टिः कर्तन्या । शिष्टता । अथवा अस्तु वाक्पनानात्वाम् । तथापि यद्- ४१३१८, तारि भायोचादू मिष्टिः कर्तया । द्वादशकपालले भवति' इत्यनेनैव तविधि. । वैश्वानर- ४१३३१९. वाक्ये तत्पदमनुवाद एव इति द्वितीय. पक्ष. | ब्रह्म * जातपुत्र कालं च शौच च निमित्त पुत्रज-मनि वर्चसादिरूपफलोद्देशेन प्रकृतयागाश्रिता गुणा एव अटा उपसंहाय दयारामस्थ परस्तात् अमावास्याया पौर्णमास्या कपालादयो विर्धाय ते इति तृतीय । सिद्धान्ते तु वा बातेष्टिं कुर्वन् नातिपतति अधिकारम् । कणिका. । - ·जापनीन्यायः जापनीन्यायः न प्रकृतावशास्त्रनिष्पत्तेः । २३ ॥ वि-संयाजयन्ति जाधन्या पत्नीरेतत् पशावुन । भाष्यम्-न प्रकृती दर्शपूर्णमासयोः जापनी दर्शादी, तत् पशौ युक्तं जाप-याः समवापतः ॥ शास्त्रेणोच्यते । एवं पशोर्निष्पन्नया जापन्या पत्नीयाजा | जाधनी नाम भागोऽसौ दर्शादी समवैति है। नौकरन्य यन्याः इति । अविशिधा नाधनी विधीयते । सा न संस्कार्या साधनस्यात् तृतीयया ।' १५. संभवति दर्शपूर्णमासयोः श्रीवाऽपि आनीयमाना । भाट्ट- दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसयाजावान्तरप्रकरणे तस्मादनुत्कर्ष इति । ( अस्मात् भाष्यात् 'न प्रकृताव. लाघन्या पत्नी संयाजयन्ति । इति श्रुत्तम् । तत्र किम- शास्त्रनिष्पत्तेः' इति सूत्रस्य पाठः सिध्यति । भाष्पयो नेन वाक्येन अग्नीयोमीयपश्वनुनिष्पन्नजाघन्युद्देशेन पत्नी- संयाजा विधीयन्ते ततश्चैतस्य विधानस्य प्रकरणादुत्कर्षः, नञ्तु अशास्त्रनिष्पत्तेः इति समासगवस्य नमो न्याख्या। सूत्रयो न तु चेदन्तसूत्रोक्राकानिरासाय । के.) उन पत्नीसयाजोद्देशेन जाधनी द्रन्यावेन विधीयते , इति चिन्तायाम् , नाघनीशब्दस्य उत्तरार्धादिशब्दवत् एकदेश- वा--- स नाम अप्रयोजको भवति , यस्य प्रकृतग्रह- द्रन्यकाचित्वेन जापत्याः परप्रयुक्तवावगमात् प्रयोजन- णात् विना अर्थो न ज्ञायते यथा 'उत्तरार्धात् स्तिष्कृते । बसावगमेन प्रयाजशेपवन उद्देश्य-वायगते: तुती पायाः समवयति' इति । माघनीशब्दस्तु हृदयादिशब्दवत् । द्वितीयाऽर्यलक्षणामीकय पत्नीसंयाजा एव तदुद्देशेन आकृतिवचनः । सा च अन्तरेणापि पशुपादानं विधीयन्ते । एवं द्वितीयवि विप्रकाराङ्गीकर गालाघरम् , परप्रयुक्तपशूपजीवनं वा, थक्या उपादातुम् । रूपं इतरथा तृतीयविपिप्रकारापतेः । एवं च वाक्येन प्रकरण- वाऽरोपभूतत्वात्' इति यथाकयश्चित् उत्पन्ना येनकेनचित् बाधात् पत्नीयाजानां पश्वङ्गत्वमात्रासकावपि आज्येन उपादाय शस्या अनुष्ठातुम् । न चेयं अवयवभूता लोके पानी संयाजयन्ति इति वचनस्य निर्विषय वापः प्रक- म प्रचरति । मासविक्रयिणो हि प्रत्यङ्गविभक्तानेर पशून् रणनाधायोगात् तेन च आरादुपकारकतया दर्शपूर्णमामा- विक्रीणते । तत्र शक्या जाधनी क्रयादिना उपादातुम् । गत्वावगमेऽपि अनेन वचनेन संनिपत्योपकारकतपा अमी- मच अवश्यमियं छागादेव महीतम्या, जपनावयवमान पोमीपपशुयागाङ्गतया विधिर्नानुपपन्नः । न च बापन्याः स्वेन श्रवणात् । अग्नीषोमीयेऽपि हृदयादीना सेमवत्येव परप्रयुक्तपश्वनुनिष्पन्नत्वस्य लोकेऽपि सेमवात् अन्यमि- लोकादुपादानम् , तया सत्यपि दु तेषां मेदेनेव चरितक्रतुसंबन्धाभावेन कयं यागीयत्वोपस्थितिः, अमी- जातिविशेष: उत्पत्तिप्रकारश्च संशपनादिनियतः, इति । पोमीयपकरणे श्रुतेन 'लायन्या पन्नी: संयाजयन्ति' इति ऋयाद्यनाश्रयणम् । न तु इह तथा शास्त्रकता निष्पत्तिः। वाक्यान्तरेण प्रकृतापूर्वसाधनीभूतजाघन्युदेशेन पनी- (सूने-) प्रकृतिमहणं च दर्शपूर्णमासमतिपत्यर्थम् । संपाणविधायकेन यागसंबन्धोपस्सिनी 'अंशु गृहाति' तस्मात् दार्यपौर्णमासिकपत्नीसंयाजागभूतेन आज्येन सह इतिवत् अनारम्याधीतेऽपि अस्मिन् कनुसैनन्धावगमो. विकल्प्यमाना जापनी इति सिद्धम् । पपतेः। शा-(सिद्धान्त:-) 'जापनी हि गुणत्वेन यत्तु कैश्चिदतिदेद्यादेव पत्नीसपानाना पशुधाग- तृतीयोक्त्या-(जापन्या इति ) ऽवगम्यते । पत्नी- संबन्धाक्गमात् प्राकरणिकवाक्यं तदर्मककर्मान्तर विधायक संयाजयागाश्च द्रव्यापेक्षाव्यवस्थिताः ॥ तेन तेषां पूर्वपक्षे इत्युक्तम् , तत् अतिदेशेन पत्नीसयाजानाम् गुणत्वेन जायन्यत्र विधीयते । न च सापेक्षवृत्ति आरादुपकारकत्वाविषया पशुपागरोबधावामेऽपि तात्पर्य- स्वमुत्तराधादिशब्दवत् ॥' अतो बाधन्याः दर्शपूर्ण-ग्राहकाभावे अनारभ्याधीतवाक्ये जाप-यास्तीतोपस्थिती मासयोरेव निवेशः। प्रमाणाभावात्, अतिदेशेन संनिधाने प्रकरणान्तराभवेन सोम- उत्कर्षापवादात् संगतिः । सूत्रे चशम्दः ! कर्मान्तरलानुपपत्तेश्च उपेक्षितम् । तस्मादास्येन प्रकरण उत्कर्षापकर्षका चापिया ई विधानमग्री रोमीये उकृष्यते । इति पाते, ·१७६६ , . जात्यधिकरणं जातिमहणे मनुष्याणाम् , अवि. पशूनाम् , तस्मात्ते वीर्यवन्तः, वीर्याद्धि मण्डन- 'अमिव ब्राह्मणो जात्या ।' १३. असृज्य त । ऊभ्या मध्यत, सप्तदर्श निरमिमीत , तं शंकर-'जात्याऽपि कापि गोणीष्टा १४. विश्वे देवा देवता अन्वसृज्यन्त , जगती छन्दः, वैरूप जात्या जन्मना । साम, वैश्यो मनुष्याणाम् , गाव पशूनाम् । एवमुक्त सति अर्थवादानाम् अवयवार्यपरत्वाभावे जात्यधिकरण- एकस्मिन् एवजातीयवे विज्ञाते अन्योऽपि वजातीयको विरोधः। तत्र मुखजातत्वगुणयोगात् गोण्या इत्या हृदयमागच्छति । तस्मादर्थवादा । माझणे अमिशब्दस्य वृत्तयवस्थापनात् । कु. २२।१२१८ वा- जाति । तत्र आग्नेयादिशन्दानां ब्राह्मणादिपु पृ. ३१. मुख्यत्वमेव, येनकेनचिनिन सिवोत्पादात् । देवता जात्यन्तरेषु भेदः स्यात् , पक्विपम्यात् । सबन्ध एव काऽस्ति । नहि यदेव त्यज्यते तस्यैव केवल | १६४।१०॥४०॥ देवतासंवधा, सस्तुरपि तेनैव ईवन्धेन जैव देवता जात्यन्तरेषु मिन्नजावीयेषु पापु ससु यया ऐकाद- भवति । यथा च पश्यति मपति पुरुषस्थापि यष्टः सा / शिनेषु कुम्मीशूलवपापणीना मेद. स्यात् । पक्तिवैर- देवता' (भा. ५।४।६।१९) इति । तस्मादनदाहरण- म्यात् पाकवैषम्यात् । अविमासानि अल्पेन कालेन स्वम् । अतो यत्र अनि ब्राह्मण इत्यादिप्रयोगा, तदुदा | पच्यन्ते , अजमांसानि तु ततो विलम्बेन । तस्मात हर्तव्यम् । अमिर्हि प्रतीतो मुखप्रभवत्वसामान्येन ब्राह्मणा- जातिभेदे कुम्भ्यादिमेदः इति सिद्धान्तः । दीन उपस्थापयति । जातिरिति चान जन्मोपादान विव वृद्धिदर्शनाच । ४१॥ क्षितम् । यद्यपि च तथा वस्तु नास्ति, तथापि अर्थवादा- सिद्धान्ती हेत्वन्तरमाह । सोमामण्या गोऽजाविपु न्तरे तथोक्तत्वात् इह तच्छन्दनिमित्तता प्रतिपत्स्यते । पशुषु शूलाना वृद्धे आधिक्यस्य दर्शनाद 'शूलैच मासरेण चावभृथमभ्यवयन्ति' इति बहुवचनात् । शा-~' अमि। ब्राह्मण' इत्यादिष्वपि पूर्ववत् तस्मात् जातिभेदे कुम्म्यादिमैद. । के. नामपेयाय गुणविधित्व च उदाग्य अर्थवादत्व साध- नीयम् । निमित्तान्तरकथनार्थ तु सूत्रान्तरम् । एवमुत्तर- • जात्समाचो वैयाकरणपक्षे । सु पृ. १४२१, सूत्राण्यामि दएन्यानि । १४. - जात्याचषभासीनि तावत् (जातिनामगुणक्रिया- द्रयाणि ) एतानि जानानि उत्पद्यन्ते । न च भविद्य- सोम--- पूर्वन्यायातिदेशात् संगति ! न च प्रप. मानमेव आकार शानमवगमयति खलक्षणरूपपद सरये- वस्य अनादिग्वेन सृष्टयाद्यभावात् भयमों में सिद्ध नावमासनात् । तत्र विद्यमानता कदाचित् यहिरर्यरूप- इति घाच्यम् । इतिहासपुराणप्रामाण्यवलेन सृष्टयादे. तया, कदाचित् शानाकारतया । तत्र यदा विहान प्रत्यक्ष प्रामाणिकत्वात् । अस्पार्थस्य असत्यवेऽपि सेकीर्तनमाण जानस्य निमित योपपत्तेय । अनेनेवामिमायेण तदर्थ- अपशिष्यते । तया च विद्यमानार्याकारग्रहणात् न न भवति इति सितम् , तदा पारिशेप्यात अर्याकारतेय सद्भावे नात्यत सन फर्तन्य । कल्पनारूपता (इति निरालम्बनसण्दनम् ) । जु. वि- 'आग्नेयो ब्राह्मणोऽपि पूर्ववत् सर्वनिर्णय.। पृ ४५. * जातिगुणयो प्रातिपदिकार्थत्वम् । सु. . दार तुमुपजयत्वमाप्रेयवेन संखवे ॥' माझगस्य ७३९. • जातिगुणकियाद्रव्येषु न साधारणाकारा- यमर्शोऽसि । ऋजु. १२०. भाह-~'ममि बाण इत्यत्र पूर्वरदेव अमि • जातिमहणे दृशत्वादिजातिमाणे आलोक- सो मामणे गौण योरपि अमिनायणयोरेपनामुष- इन्द्रिय-अनेकपिण्डानुस्यूति-सन्दसरण-प्रति-महक प्रभव यात् । अमिजनाउमानजातीयजननमेवार गुण.1/-सनिकप-आकारविशेषादय कारणम् । या, १/२।१२ १.१०९ सेतवे । १४.

·जातेष्टिः जातको जतेष्टयाः जातकोत्तर यत्किश्चित्याशनस्य संभवेन मरणानापत्तेः । न च जनना- लक्षणाऽपि अस्मिन् पक्षे स्यात् । अन्यस्यां तिथी नन्तर्यस्य जातकर्मण्यपि आवश्यकत्वात् पिनिगमनाविरहः, अन्तर्दशाहे वा कुर्वन् सर्वाण्यङ्गानि उपसंहा न प्रयक्षश्रुतिविहितस्यैव नियामकन्यात् । इति प्राप्ते, शक्नुयात् । कालं शौचं च नोपसंगृहीयात् । तस्मादतीते जातकर्मणो नालच्छेदपूर्वभावविधानात् अच्छिन्ननालस्य | दशा हे पौर्णमास्याममायास्याया वा कुर्यादिति । प्राशननिषेधात् इदर्जननानन्तरमेव करणे मरणापत्तेः टुप्- एवं था 'इतरस्मिन् पक्षे कालोऽपेयात्, शेषिविरोधापत्या उत्कर्षः । न च निमित्तश्रुत्यनुरोवेन लक्षणा च स्यात् । निष्ठा हि ( जाते इति क्त.) सात निषेषस्य अनाहितामिपरत्वम्, भूतनिमित्तसले | भूतसामान्ये उत्सयते । तस्य यः युत्यर्थः, स च कृतेऽपि निमित्तस्य नैमित्तिकानुधापनमात्रे विधेसात्पर्येण अनन्त-पातकर्मणि विद्यते एव । जातानन्तरता निमित्तमिति यो रानुपानस्य अमति बाधके उत्सर्गमिदत्वेन निमित्तश्रुत्य. प्रवीति , तेन सामान्ययननो विशेये लक्षणया स्थापित. । विरोधानिषेधर्सकोचानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु- निमित्तत्वम् । जातानन्तरं त्रुटिः न शक्यते संभावयितुम् । क्षणिकी हि अनन्तरमवश्यानुपापकरवरूपमेव । अन्यथा भेदनहोमा- सा । अत आह-'कालोऽपेयात्' इति । अन्तर्दशाहेऽपि देरपि पदार्थगतालसमाधानुरोधेन अन्ते करणापत्तेः । न कियेत अयौनस अपरिसमातयात् । तस्मात् दशा जातकर्मनामकरणादो मलमासादावनुष्ठानानुपपत्तेश्च । अतो | शेत्तरकालाया पौर्णमास्याममावास्याया वा कर्नया । निमितभूतिविरोधेऽपि जातकर्मणोऽपि निमित्तानन्तर्य-मिन्ने जुहोति' इति अनन्तरमे क्रियते । नैमित्तिको श्रवणात् अवश्यमन्यतरस्य तद्राधे निषेधस्यापि संकोचा- हि पाठकमः इतर पाठक्रमं याधित्वा निविशते इति । पत्या जातेष्टावेव तज्ञाधः । वरं हि स्मार्तानामपि अने शा-'निमित्तानन्तरं प्राप्ता प्रयोजनविरोधतः । फेया वा भौतस्याप्येकस्य पापा, प्रमेपघलाभलाए बल उत्कृष्टा, तदभावात्तु पुन!कटुमईति ।। शौचालेन वत्वात् । अतो यौ एतादृशं मलयापक विशिष्य | बिनाऽप्येषा ऋतव्यैव निमित्ततः। अपियाऽप्येक- फालविधिर्वा , सनैव अगत्या मानन्तर्यंघटितमेव निमि- देशे स्यात् इति पष्ठे हि यक्ष्यते ।। ' उच्यते । जब लवणया आधीयते । अतश्र तत्रातिदेशेन प्रासानानिमित्तस्वरसात् प्राप्तिया तावत् , सा निवारिता । सामान्यविहिताना या आशौचकालादीना या प्रमाणा- प्रयोजनविरोधेन वावदनोपसंग्रहः ॥ ' अगुज्याय भावात् भाशौचापगमे मलमासादिरहिते यस पर्वणि शौनकालपतीक्षया आशौचापगमे पौर्णमाम्यादिकाले जातेहि: कार्यो । १७. जातकर्मणः।' १८. सोम-पूर्वोपग्येण प्रयरवानात् संगतिः । शंकर-- 'जातकोत्तर सेष्टिः ।।१८. आशीवापगमे पान्या: भाण्डवानईत्तापगमे इन्यर्थः । जातेष्टिः पल्याः गाण्डस्पर्शानहत्यापगमे वि- ' जातकर्मानन्तर म्यादाशीचेडागतेऽपा।, पोणमारयादी स्वकाले कर्तव्या ॥ निमित्तस निराधा, कर्तगुरुपयमुचरः ॥' (उत्सूत्रं तृतीयं वर्णकम् )) भास्तु द्वितीयवर्णान्तर्गत एव । भाष्यम्-- अथ किमन्तदंशाहे यस्मिन्कस्मिन् वा मण्डन- 'शुद्ध पर्वणि या कार्यो । अहनि, उस सकाले इति । किं प्रासम् । यस्मिन्कस्मिन शंकर-नाशीचे सा स्वकालगा।' १९. या अहनि इत्येवमनियमः पाठः । कुतः। नियामकामावा. • जातेष्टि. पुषगान वादिकलययुक्ता । यो रिति । अत्रोच्यते । पौर्णमासाममावास्यायो पा । याधिकरणम् । मा. ४१३१६३८-३९. ० जानेशि चुत. श्रुतेः । एवं हि भूयते । 'य इष्टया पशुना सोमेन ! वैश्वानरं दादरामपाल निर्षपेत् पुरे बाते' इति विदिता। था भने, सपोर्गमायाममावास्यायां या यजेत' इति । वि. १२, जातेष्टपाः जातकर्मोनहर का, नानिमारो वचनम्य । इतरस्मिन् पसे कागेऽषयान् । न तु ब-मन. भम्पाहतो तरफासे जातहर्मग, पतन्या। मण्हन-- नेपा प्राग ·- जातिसाधनं जातिसाधनं नापि व्यासङ्गेन अवयचिनो वृत्तिः, अवयवान्तरविरहात्। चान्याऽन्या स्यात् , विरुद्धधर्माच्याहस्य भेदापादकत्वात् । अवयवशालिनो हि (8) केन चिद्वयवेन के चन, केन सेयं नित्या जातिदितरत्या व्यक्तो प्रतीयमाना नान्यत चित्र क चनेति न्याङ्गिनी चिरुपपत्तिमवी । पिच आगता, निष्क्रियायात् । न च तत्रैवासीत् , मागप्रतीतः । एकैकनावृत्तः अतिरेव, एकैकातिरिक्तानेकाभावात् । नव स्थितिरपि युक्तिमती , व्यक्तिरेव हि तस्या देशो मिश्च सकलावस्यप्रणे एव नियमेन अवयवी ज्ञायेत, न नाकाशादिः । अनुत्पन्ना च व्यक्तिरिति काऽवतिष्ठता- च तथा संभवति १ अश्यवान्तरेण अवयवान्तरविरस्का-माकृतिः । न चोत्पाद्येऽपि अवतिष्ठते । तदेया जाति- रात् । न च प्रकारान्तरेण वृचिरिति वदितुं शक्यम्, रवतिष्ठते नावतिष्ठते चेति संकटमापतितम् । विश्व व्यक्त अनुपपत्तेः प्रकारान्तरस्य । अवपवेभ्यश्च अवयवी न्यति- रमिना मिना या उभयरूपा या जातियस्थेया । तन रिच्यमानः अन्यतिरिव्यमानो या न प्रमाणेन संगञ्छते। नामिन्ना, तथाभावे म्यक्त्या सहोत्पादे विनाशे वा स्वरू- मतिरित्तो हि तदनदेऽपि महणं कदाचिदनुभवेत् । न पापहारापत्तिरिति पुरस्तादुपन्यस्तम् । म्यक्तिमाकानीकारे सलु मिन्नयोः सहोपलम्भनियमो घटयोरिव, दवयन्यपि च कोऽसत्पशस्य भेदः इत्यपि चिन्तया अन्तः सीदन्तु मिद्यमानो नाययधरेष सहोपलम्येत । कस्या चिदपि दशा बदवः । अतो व्यक्तिमात्रमेव तत्त्वमिति वदतां साहायक- यामननुभूयमानेषु थप्यषयवेष्वनुभूयेत । न चावयविनमव- मेवाचरितम् अनतिरैकिणी जातिमुररीकुर्वाणः । मित्रत्वे- भवानुभवमन्तरेण वेचिदुपलम्भन्ते । अन्यतिरिच्यमानस्तु । ऽपि पिण्डग्रहणमन्तरेण महणापतिः उभयप्रतीतो च नास्त्येवेति वचननिमात्रेणोक्तं भवति । तदेवम् अव- | संबन्धप्रतीतिसमासक्तिः अस्त्येवेति चेत् १ महदिदं चैया- यविदन्यमुपपत्तिभिः अनुसंधीयमाननेकान्ततो ठीयते । यम् । क; सबिह गवि गोत्वमिति मतिमभ्युपगच्छेत् कथं तर्हि स्थूलावभासिनी मनीपा समर्थनीया १ इस्थम् , अन्यत्र निरस्तापायन्त्रणात् । भिन्नत्वे च वृतिप्रकारों उत्तराधरभावेन निरन्तरमुत्पन्नाः परमाणषः एष समधि- दुर्मिरूप एव, किं भ्यासङ्गिनी वृत्तित प्रत्येकपरि. गतेन्द्रियकशानजननयोग्यदशाविशेषाः प्रत्यक्षमीक्ष्यन्ते । समाप्तिमतीति । एकत्र परिसमाप्ती अन्यत्र न यत. तास्तथानुभवतः तदलमाषी मानस एव स्थलविकलो सेति पुनरपि स्वरूपापहारः । अम्पायनोऽपि फालय विजृम्भते , दूरादिव तप निरन्तरेण समनुभ्य-वर्तिनीपु न्यक्तिभ्यनुपपन्न एव । प्रत्येकं च गौरिति मानेषु यनमिति मतिः । अतः स्थवीयमा दन्पाणामा प्रत्ययो विकल्पमात्रमित्यनीकृत स्यात् । न चोमपरूपता, याभिमतानामयोगात् जातिरपि तदाभिता नाभ्युपगम- | विरोधात् । न चोपलम्भनलेन विरोध एवं नास्तीति महति । अपिच जातिरपि नेन्द्रियशानेन प्रतीयते , वस्या | चतुरतम्, तपाविधस्योपलरमध्येन असमापनीयत्वात् । नित्यत्वेनास्युपगमात् । नहि नित्यं फरमै चित् कार्याय मभिन्नाकारसुद्धियोम्यं हि वस्तु अभिन्नमिति मौझिकाः, पर्यासम् । दिन उपसमागम् , नित्य कार्योदय-लिलाकारयोधविषयक मित्रः, तत्र यदि विला- प्रसङ्गात् । पात्तखमाव नु नित्याविचिकित्सनाय अश- फारमतीतिसमये दे वस्तुनी विलक्षणेनाकारेण अय- तिक न विधित कर्यात् । न च अजनकमिन्द्रियशन-मातः, तदा अभेदमतीविदयायामेक आकारः अनुमा. मनुमति । यो विषयः स्वस्य अन्ययन्यतिरेको शान नीयः प्रचाविभागस्य पिण्डमागस्य वा तकदिर- मनुकारयति । प्रत्यक्षः। किम, सम्मिपितचाप: भामोऽयं पातु न तु आतिशातिमतौरभेदावमासः । पिगप विपमान्तरानुमधानन्यारतस्य वित्तस्य पुरोवर्तिनी | अथ विलयगावपि आपारी दादाम्येन भरसीयते इति स्वस्तिमनी कामाशी का (गो) गावाकुर्माणस्य न जाति मतम् । तत्रापि पर्यनुपोजीप: किमिदं सादाम्यं नामेति! रपा अपभ्माते । अन्यय बाहिरो पिकराहोपर पोसाकारतेति ब्याद ताई तिमेप दूषणमा मगात किम्यति वा, तयोरगमे सपनिमवाद । एकास्विम् । शन्दयोः सामानाधिकरपम्, तादात्म्यामिति आतिश्नेकापियाना प्रतिज्ञायते । परिमवी विनाशिनी | पेद, अगुप्मेन 'गीता' गादी अवदायेऽति ·जातेष्टिन्यायः जातेष्टिन्यायः . । कोपयोगः संगवति, संख्यात्वात् । यद्यपि च अष्टवस्तुत्या | भवणात् । एतेन पुरोडायो संख्याविधि: नेपाऽपि प्रत्युक्तः द्वादशत्यं स्तूयते , न तु अष्टाकपालस्तुत्या द्वादशकपालस्य (प्रकृतयागसेवन्धिनि , दूरस्थयागसैबन्धिनि , अपूर्वयाग- स्तुतिः, विशेषणविशेष्ययोः अत्यन्तमेदात् । अपिच | संबन्धिनि वा गुणविधिः इति नेपाऽपि प्रत्युतः) । सथा अस्त्येव द्वादशत्वस्य आत्मीया स्तुतिः 'जगत्वैवास्सिन्' भष्टाकपालादिपुरोडाशविधानम् (धाऽपि प्रयुक्तम् । इति । तस्मात् द्वादशवेन सह विकल्पमानाः गुणविधय | तर प्रकृते यागे असंभवमाह-) नहि द्वाददाकपालपुरोडा. एवैतेऽपि । सबै चेदं वैकल्पिकानेकसंख्याविशिष्टपैश्वानर- शावरुद्धो यागः पुरोडाशान्तरं गृह्णाति । ( दूरस्थे असं. विधानात् एकमेव उत्पत्तिवाक्यम् , इति न बलाबले भवमाह-) नापि अननूदिते कर्मणि खशब्देन अपहते विशेषः । ('वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुढे जाते। पुरोडाशविधानं फलतासाधनासेवई कचिदुपयुज्यते । यदाकपालो भवति , गायन्यैवेनं बावर्चसेन पुनाति । नापि अन्यापारात्मकत्वात् द्रव्य विधातुं शक्यते । अत यन्नयकपालो भवति , त्रिवृत्तवास्मिन् तेजो दधाति । यत् एव विश्वजिदादिवदपि माध्याद्वारेण फलं कल्प्यते । दशकपाले भवति, विराजैवास्मिन् अनावं दधाति । (अपूर्व यागे विध्यसभवमाह-) 'वैश्वानरपदं नापि यदेकादशकपाले गवति, निष्टुभैवास्मिन् इन्द्रियं दधाति । यागायात्रानुपज्यते । विभक्त्यन्तरयोगित्वात न यद् द्वादशकपालो भवति मगत्यवारिमन् पशून दधाति । चर्तेऽ (च ऋते ) स्मादनर्थकम् ॥' (पदोतरत्वेन यस्मिन् जाते एतामिष्टिं निर्वपति, पूत एव स तेजस्म्य- लोक व्याचटे-) स्यादेतत् । वैश्वानरपदानुपहात् अष्टा. माद् इन्द्रियावी पशुमान् भवति' इति एकमेव उत्पत्ति- । कपाला दिदन्यदेवतासंबन्धविधेः यागान्तरसिदिरिति वाक्यम् ) तलात् 'सामर्थम् ' इति च पूर्वप्रमत तनास्ति । प्रथमाऽन्तेपु द्वितीयाऽन्ताननुपानात् । न योग्यापेक्षत्वार वैश्वदेवपूर्णपक्षातिदेशः । तदीय हि । विभत्तिविपरिणामः, अन्यथाऽपि उपपद्यमानत्वात् । यदि सामर्थ्यम् अस्मिन् समाम्नायेऽस्ति , न च तदुक्तः हि अनुषनविपरिणामो अन्तरेण अष्टत्यादिश्रवणमनर्थक परिहारः । तस्मात् विधानार्या इति । स्यात् , ततः किं वा न क्रियेत , तत्तु स्तुत्यर्थं वेन गुणस्य तु विधानार्थे तद्गुणाः प्रयोगे उपपन्नतरत्यात् नानर्थकम् । तदा च अनुवादल्यात् स्युरनर्थकाः, नहि ते प्रत्यर्थवत्ताऽस्ति । १८ ॥ विपरिणतविभक्तिसेचन्धेऽपि अदोषः । ( नेपाऽपि भाष्यम्-- नेतदस्ति गुणविधयः इति । गुणस्य | पुरोडाविधानं न संभवतीत्युपहरति-) तस्मात् न विधानार्या एते सन्तः पुरोडाशस्य कपालेषु संख्या पुरोडाशविधानम् । न च द्वादशकपाले भष्टाकपालादयः विदभ्यु । न शक्नुवन्ति यागप्रयोगस्य विधातुम् । पुरोडाशाः स्वात्ममिविभक्ता विद्यन्ते , अटत्यादिमान- द्वादशक्पालता हि यागस्प वाक्पेन, अशकपारादयः विशेषदर्शनात् । ते च अटत्वादयः न यागे, नापि पुरोडाशे प्रकरणेन । तेन वे मागे न भविष्यन्ति । अपिच | विघीयन्ते इत्युक्तम् । न च अष्टत्यादीना द्वादशकपालेन अष्टत्वादयः पुरोधाशेन एकवाक्यभूताः मकरण बाधित्वा एकवाक्यता तव (नव इत्यादिशङ्कितः ) उपपद्यते , ग यागस्य भविष्यन्ति । यागारन्धे च अनर्थकाः, मानाविधेय- ( नानाविध-) प्रयोजनक्शेन अकया- पुरोडायसंपन्धे फाभावात् । अर्थवादत्वेन तु वैश्वानर भावात् । न च नानाविधाना विमन्यमानानो साका. यागस्य स्तुत्तिरूपपद्यते । तस्माद अर्यादा इति । इख विद्यते । यदि च एकं वाक्य भवेत, ततः सर्व- वा-- 'प्रताप्रकृते यागे तथा द्रव्येऽपि वा । विशिष्टेकमावनाविधानात् न विकल्प: स्यात् । अश्त्वा. गुणः द्रव्यं गुणवदेवं न कशिद विधीयते ॥ दीना व गुणत्वादन प्रत्येक वाक्यररिसमाप्त्या पृयगनु- प्रकृते तावत् द्वादशत्यावरोधात् नाश्त्यादयो विधीयन्ते , पानोपपतिः। न च संख्यामा समुच्चयः समवति , संख्या. न च दूरस्ये रादुपादानशन्दामापात् । न च कर्मान्तरन्तरोपजननेन सर्वाभावपसगात् । मेख्यान्तरानुपजनन- पेवराटापारिगुणक संभपति, न्यदेवताम्रयोगप्रत्यश्यागा- } समुधपतु दादशत्वे अत्याधन्तर्भावात् । नयाभूतानां च मी. को, २२१ - ·जातिसाधन १७७० जातिसाधनं - - - नुदयात, एकातिरिक्तानेकामावेऽपि एक एव सद्वितीयः | गगनादीनां तु' महतामपि रूपस्पर्श विधुरतया न प्रत्यक्षा आश्रयः संयोगस्येति न दोषः । ननु दन्यै एवं तपो. गोचरतेत्यलमति विस्तरेण । ननु एकलावयासमाभितसाद पने संयोगविल्यमाविषियता, न तु तदतिरेकी संयोगो अषयविनः तिरोहितरक्यवैः सह इन्द्रियार्सनिक कथम. नाम फश्चिद् गुणविशेषः । वन्नमत्यभिज्ञायते हि द्रव्ये । वयविना समागमः । न चासंगतमेव बहिरिन्द्रियम् अव. अनुत्ते , कादाचिली च तयोरपरेयं दशा दृश्यते, इति । बोषकमिति प्रतिज्ञा युज्यते , अवयवानामपि अर्सनिष्टे. भवत्येव मैदसिद्धिः । स्थापिता मीमांसाजीवरक्षायां न्द्रियबोध्यत्वापत्तेरिति । उकोत्तरमेतार, मित्रत्वादव. प्रत्यमिशा । अतः संयोगलचणसाधारणगुणासमवायि. यविनः अवयवान्तरसंयोगेऽपि संयोगबुद्धेः पटादिप्पपन कारणोपगृहीता अवयवा एव समचायिकारणमवयविन उप-1 एवेन्द्रियसंनिकर्पोऽवयविनः । तदनया दिशा तावदुप. पचन्ते । यश्चायमयपविनो वृत्तिविकासे दोष उक्त, सोड- पन्नम् आश्रयदन्यम् आकरोः पृथुलम् । नगूक्तं रूपा. प्यायविनः प्रीती स्थितायामनुपपनः । ग्यासक्त एवा- दिन्यतिरेकि द्रव्यं नोपलभते इति , किमिदं पश्यतोहर. ययवेषु अयथवी, नैका जातिवत् परिसमाप्तः । अवयवा- वम् , प्रतीयते हि. महानववी रूपादिन्यतिरेवी । स्तरैरपि च विना स तस्य योऽपि महिमा, य एक एष अत एव जपाकुसुमसनिधानामिभूतरूपमपि स्फटिकदन्यं अनेकापमवानुस्यूत इति किं न फलप्यते , यद्यपि चावय- मत्यभिज्ञायते । कथं नामाग्रहीतं प्रत्यभितायेत । अपिच विन एकैकत्र अवृत्तिः, तथापि नावृत्तिदोषः, संयोग- | दर्शनस्पर्शनाम्यामेकार्यग्रहणात् रूपमर्शयतिरेकि द्रव्यं सचिना एवावयया जनकाण आभयभूता यता, जनक-एटतरप्रतीतं नापोतुमुचितम् । यनादिषु बाधकपत्यप- वक आश्रयत्वात् समवायिकारणानाम् । अत एव | बलेन कल्पनेयं प्रसरति दूरतया अन्तरालामहणनियन्धनो. संयोगः सद्वितीयाश्रय इति न दोषः, न च सकलाययवो- | इयम् अमेदमइन्यपहारः प्रवर्तते इति । भवपविनि तु पलामसापेक्षा तदुपलब्धिः अवयविना,तेभ्यो मिनावाद। बाधकशानं नास्तीति पुरमादावेदितम् । तेनामयच्या. नवैतावता एकाययक्रमहणमाऽपि ग्रहणपर्यनुयोगो युक्तः। } भावात् मातेरपलाएः प्रापमाणमिति खितम् । कार्यानुगुणत्वात् कारणकल्पनाया., कार्यसिद्धयर्थ हि यदमुदित नित्यतया जातेः आत्मविशनाननेऽपि कारणं परिकल्प्पो , न कार्यविनाशाय । तेन यावताम नशक्ततेति , तदपि दागमननियकरणपर्यगि विस्तरेण ययाना महणे तदुपलम्मः वायतामेवावगमः तदरगम नित्यानामयक्रियाकारित्वसमर्थनेन प्रत्युदम् । मा वा निबन्धन मिति दर्शनवलेनाम्युपेयजे । मित्रत्येऽपि तव एवं | स्वविज्ञानमपि नातिन जनत, वापि कथाकारमयो सहोपलम्मनियमः उपेयौपायमागत् । उपभूतोऽवपकी अप्रत्यक्षा ! न बलियमाया राशः 'कारणभूने एप उपवर्तिनश अवयवाः । प्रत्येकं तु तेषां शस्यवे एप प्रत्यक्षेण प्रचरितम्यम्' इति । यतु यतः प्रतीयते स अमोलमोऽपि यकुम्, अवयवान्धरयोगिनः भय. तस्य विषयः इति वार्यलोरिकम् । ननु प्रत्यक्षमपि अवि. यरिनोऽपि परिमः । इतरारपवन्यतिरेकाम्या हि यरून. संवादादेय प्रमाणम् , अत्रिसवादय तस्मादामगभाद, स्तरयमीयते , अगापमानोऽपि चारपती विलागो अन्यतस्तु मरतो मित्यभूतम्प या अमावेऽपि मागंभ. युभिगोचरतामाचरत्येव । अवस्वी हि ग्यवीयान् एको यान् नियमेन संबादायोगादिति यतादम्युपेयम् 'प्राशस्य ६दयमागन्छति , अपपास होतीयांसो भूयास कारणमेव विश्य: । यत ए च प्रयशमनुमानं चापमस्वती महत्वापसवाय चातुरः सानो या, दे एष प्रमाणे, सोरेल अविसंसदस्यात् । माप पार्थिो या अम्मसी या तेरमो का पापतीपस्नु महाशान R | अनुमान अप्रतिपनि * বৰষায় গুন হয়। গল্প • সুনাখা বা মনীষ। য তু ন যায়। कोड अमलादमग एव च । ममाम भाषा नारि परगरया भगतिधन्यः, न सम्य सामन्यमुचितन, बानमासमयपविरोपागा महिमगुगधरणानामभावार सम्म हरविवारनियमामापा मायियारियम 1 ·जातेष्टिन्याय: १७६३ जातेष्टिन्यायः या-(स्वयं सूर्य न्याचटे-) 'जनकत्वेन पूता- चादयः श्रूयमाणा यदि न संबध्येरन् , ततो यास्यान्तराणि देरष्टत्यादीनि कारणम् । ( माध्यकारीय न्याख्यान- मवेयुः । कोई कारणानि पूतत्यादीनि भवेयुः । य एष मुपपादयति-) तेषां कारयितृत्वाद्वा पूतादेः कारणा- गुणार्थोऽन विघीयते वैश्वानरयागे पूत एव' इत्येव. मिधा ।' यदुक्तं द्वादशत्यावरोधात् अनर्थकमष्टत्वादि- माविः । तेन चैते अष्टत्वादयः साशाखेतुत्वेन संबध्यन्ते । विघानं स्तवनं चेति । तत् नानर्यकम् । नित्यं हि द्वादश- यस्सात् गायन्यैवैन ब्रह्मवर्चसेन पुनानि ' तेन पूत एव कपास्ता । यस्तु गुणातानि ब्रह्मवर्चसादीनि प्रार्थयते,8ःयसात् 'त्रिवतैवारिमस्तेजो दधाति तेन तेजस्वी। तस्य अष्टत्यादीनि द्वादशवोपमर्दैन निवेश्यन्ते । तथाहि , ! यस्मात् 'विराजेवास्मिन्ननाचं दधाति । तेनानादः । 'पुरुपार्थसमासत्तेः काम्यं नित्यस्य वाधकम् ।। यस्मात् 'निष्टुभवास्मिन् इन्द्रियं दधाति ' तेन इन्द्रियावी। विशेपतश्च सामान्ये पूर्वप्राप्ते प्रवर्तनात् ॥' | यस्मात् 'जगत्यैयास्मिन् पशून दधाति । तेन पशुमा- ('नैमित्तिकं तु प्रकृती' ३६३।१० इति न्यायः निति । तत: कामाय विधयः असंमवन्तो यदि अर्थवादा पूर्वानोक्तः । विशेषतः इत्यनेन 'अविशेषेण पन्छा- | अपि न भवेयुः आनर्थक्यमेवैपा स्यात् । तसादफारणं खम्' २०१६ इति न्यायेनोक्तम् । पूर्व- | ब्रह्मानसत्वादयः अष्टत्यादीनाम् । तस्मात् अष्टत्यादयो- माते इत्यादिना तु पापिय' ६।५।१९४५४ ऽर्थवादा इति । इति न्यायेनोक्तम् ) पुरुषार्थसिद्धयर्थो हि सर्वः प्रयासः इति तत्प्रत्यासने यस्तु बलीयो भयति । दूरे च द्वादनत्व पा- 'वाक्यानि यावदर्य स्युर्गुणेभ्यः फल- पुरुषार्थस्य तत्साधनयागदन्यसंस्कारार्थकपालपरिच्छेदात् । कल्पने । एकोपक्रमसंहारादेकं चेदं प्रतीयते ।" अष्टत्वादयस्तु तदाश्रिता, सन्तः साक्षात् ब्रह्मासादि | पुने जाते द्वादशकपासमिति पदेव उपक्रान्तम् , तदेव साधयन्ति इति प्रत्यासत्तेलीयांसो भवन्ति । वसादर्थ- भष्टत्वादीनामन्ते यत् द्वादशकपाले भयति' इति , वतः इति । ननु च 'प्रहावर्चसयोगादि फलत्वेन यस्मिन् जाते एताम्' इति च उपसहियमाणं पश्यामः । यदीप्यते । स्तुत्यभायाद् विभिः केन वर्तमाना- तावति च न भष्टत्यादयः पृथक् भवितुं लभन्ते । तदेक पदेशिनाम् ॥' तत्र के चिदाहः औदुम्पराधिकरण- वाक्यता च न स्तुत्या विना उपपद्यते, अर्थान्तरपरताया- पूर्वपक्षन्यायेन भय प्रत्ययस्थानम् ' इति । वन्न युक्तम् , मानपैक्यात् । यदि हि कर्तृसंबन्धीनि एतानि भवेयुः, तौर दत्तोत्तरयात् । अा. अपममिप्रापः, 'पूत ए ततस्तस्य कारणानि प्रयोजकानि स्यु. । वैश्वानरसंबन्धी नि स तेजस्वी' इत्यादिना फरमुच्यते । ' गायव्येचैनम् 'तु एतानि । तस्मात् गुणार्थअन्यासभयात् इति स्तुत्पर्यो इत्यादिस्तुतः प्रात्यात्मिको विपिः । 'यदष्टाकपालः विधीयते । 'पूत एव सः' इत्येवमादीन! न तन्छन्द. इत्यादिमिः सार्पवादफैः प्रमेकं निहिताना यथान्येन युतानाम् ' परिमन् नाते' इत्यनेन अपेक्षितत्यान, पूर्व एव ' इत्यादिमि फरमनपा क्रियते । न पूर्वः सह फलत्वेन संबन्धः । न चार अनुपयोगः, भानर्थक्यादकारणम् , फर्टि कारणानि , येन बलत् आसिय नीयेरन् । न च पर यादिवदा- गुणार्यों हि विधीयते । २२ ॥ पसादीन मियभागेन संपात्र विभागो भाष्यम्--पाद कामाय विषयः, मिनानि वास्यानि 'गायन्यैवैनम्' इत्यादी, तत्र स्तुतियमयुरगतमेव । भयेमु । एक पेदं यास्यम्, 'वैश्वानर दादकपाल अतो या नाम ' पूतः' इत्पेरमादीनां फ्लापना, या निर्यपेत् पुत्रे जाते' इत्येवमुरझान्तम् यद् द्वादश यागमेव प्रति , नात्यादीन् । प्रपोमपाते सु पाने माति जग येवास्मिन् परन् दधाति , परिगन् पागम्यानि गुतिरेप, एवं कामप्रररदिसणेन पलविण माते पतामि मशी, पूत एव स सेजरम्पलाद इन्द्रियरुपयात् । एतीय रुपमाने 'महाकाल. 'या. पायी पनामान मी 'देवमन्तम् । तम्य मप्पे मर दीनामास्यता । समात्न गुगविपरः पदम् । . . . .

·जातिसाधनं १७७२ जातिसाधन . प्रत्यक्षेग तदनवगमात् ! आतिस्तु न प्रत्यक्षप्रमाण- } मन्यते एक ! अन्यथा शशादीनामनुत्पन्नातिवृत्ताना सिद्धा अनुमेया । न चानुमानमपि शक्यं शाक्येषु प्रति-च किमिति महासामान्येन संबन्धः एव न स्यादिति घा । इत्यलमति विसरेण । पर्यनुगोगे क; परिहारः । तेन स्वरूपवजैव प्रमाण. मन केचिद गवादितुल्यतया द्रन्यगुणकर्मस्खपि उत्ता- सबन्धयोग्यता । यस्य हि स्वरूपमस्ति , तत् प्रमाणेन जातिमझीकुर्वन्ति । भवति हि सर्वेष्वेव सत्सदिति प्रत्युः परिन्विद्यते । कायमपि स्वरूपस्यैव युक्तम् । न च यानुवृत्तिरिति संवदन्तः । तदिदमपरामृष्टजातितत्वाना- 1 महासामान्यस्य , नित्यत्वात् । तथा संशयितताऽपि मुपर्युपरिकल्पितम् । पूर्वरूपानुकारिणी यदि धीरुदीयते , तस्यैव , न पुनरसंशयिते स्वरूपे अपरः सत्तासंदेहो ततोऽम्युपेयेतेव जातिः । न च नानाजावीयेषु द्रन्येषु | मवति । अथ नित्याया अपि सत्तायाः कः संबन्धः, य: सपमहीपरादिए , गुणेषु गन्धरसादिषु समानाकारानु- स निकालः । तत्यैव काल्यं सुवः । नान्यदनोत्तर भयो भवति । केवलं तु सत्सदिति शब्दमात्रमेव प्रयु-स्वरूपकाल्यादितः । तस्मात् स्वरूपमतोगधिक एवं स्यते । भवति च विनाऽपि जात्या पाचवमीमांसकादि. / सच्छन्दो न पुनरेक आकारः सत्ता नाम द्रग्यगुणकर्म. सन्दपतिः। नन्वेकप्रदपत्तिरपि नेकनिवन्धनमन्त- णाम् । अपि च पाश्यपीयानां जातिसमवायविशेषेषु रेणोपपद्यते । सत्यमस्त्येव उपाधिरैकः प्रमाणसंबन्ध- स्वरूपसत्तोपाधिन एव सन्छन्द इत्य युपगमः । वस्य योग्यता नाम । वनान्यः पण्डिवम्मन्यो मन्यते । ननु च दन्यगुणकर्मस्वपि तयामावोऽस्तीति । तदेवमाते इदमसमासमुच्यने सर्वत्र हि उपाधिभेदमवगम्य औपा- | पदार्यस्वरूपातिरवि गि महासामान्ये यत् स्वमनीपानिमित- धिकशन्दानुविदः प्रत्ययो भवति , न पुनः प्रागेव मह कुतर्कलेन सन्माविषयं प्रत्यक्षमिति ठाधितम् , तदति- था । ह च प्रमाणमेव जायमानमस्तीत्येवमेव जायते। रोत्सारितम् । एतेनेव न्यायेन शम्दषमपि निरस्त येदि- प्रमाणोदयोत्तरकालं हि अनया मवितन्यम् । किश्च सत्यपि । तन्यम् । नहि ककारगकारयोरेकाकारमनुगतं परामचन्ती प्रमाणयोगे किञ्चिद् अस्तीति गम्यते , किञ्चिच आसौ. मनीपा समुन्मिपति । योऽपि चायं गदरायः सोऽपि दिति , तया अन्यविष्यतीति । तत्र प्रमाणसेवन्धस्य | भोपहपोराधिबललयमवृत्तिरिति न चानु जातिफल्र- वर्तमानत्वात् सर्वत्र पर्वमानाचा प्रत्ययेन भपिवयम् । नाय विमवति । तन इदमाहस्तितम् , यदायुः शन्द. उदतिरेकिपि तु सत्वे तस्य श्रेघा म्यवस्थानात युक्त- त्वमेव तत्तदमिन्याकम्पति निवन्धनया नानापर्णरूपया निधारमास: । अपिय भूमितल निखावेषु विरतरकाल-विषयीमात् सभ्यतस्यार्थस्वावगमाय कल्पते । इति । यति प्रटीनशातपुरुषेषु लिमादिरहितेयु सकल्पमण अनयैव च दिशा वासणयादिजातिरपि निवारिता । प्रयतमयेऽपि यतमानसत्तादेहः ।। च प्रमागचन्या. नहि नागात्रीपुरुषम्यक्तिषु पुरुषन्यादांवरभूतम् एक. विरेकिी सत्तामन्तरेण अनुपरम इति । तदिदमना-माकारम् आत्मसात् कुर्वठी मतिराविर्भवति । नहि धनि फलितपरवचनम्य फेल गलगजितम् । उक्तमसामिः | यादिभ्यो न्यावर्तमानं सकलबाह्मणेषु अनुवर्तमानमेक. प्रमाणभयोग्यता उापिः । यदि हि ममागबन्धमाकारम् अतिचिरमनुसैदपतोऽपि युदयन्ते । यदप्याहुः, आपिरिति पदेम , तन इत्यागारण्येमभनि । योग्यता पर आगवर्मशावया पिया सामन्यं नायसापते , प्रमार पानिरिफा प्रमाणेनापसीयते इति युक्त एपा.तपादि माझगभूतमातापिवर्षयमानुसंधानभमपापा पुमो स्वीति मम रोदयः । तम्याम कासात् ग्रेनपावगमो-पासीविहरि पवमानसतिसवारि । अनुमंदपा. समर्थित एक । ठम्या विकार युएनोरि मातास्ति को प्रानु एमाहारमयोद्ध पुनरि मनानमन्पयोग्यता माम! ननु नामान्तरंग प्रमाति । यच्चोरविवम् , पपा पिष्टीनभाग लेनद. मामामा-परेदमुरीम निवदेयम् , यो दिमा-मविम्पिमान गन्धप्रामारिल मधुष मिप्रमा. समास गिरवे, मोति सस्मा पक्षानगरपडे हातापिन गुदरसन वानी भाषण .

·जिज्ञासापदं १७७४ जुहामाज्य , - u । - " जिज्ञासापदं विचार न पश्यति , किन्तु | इतरसूतवाकफलस्य काम्यमानस्यैव फेलत्वमिष्टमिति धर्मशानेच्छा इत्येव । वाल. पृ. १. गम्यते । बाल.पू. १७५, जित्वरीक्दुपाचरेदिति न्याय । अयम् विदू- जीवन नाम प्रागधारणमुच्यते । कणिका, पृ. राञ् ज्य.' ४१३१८० इति सूत्रमहामाध्ये यवतः ।। ३६४. • जीवनं निमित्तम् अशेपिभूतं दर्शादिक स्वार्थ वत्रस्यभाप्याभिप्रायस्त्वेवम्, अयुक्तोऽयं निर्देशः । नासी । न प्रयुनते , किन्तु पापचयरूपशेष्यर्थं प्रयुक्ते । बाल. मणिर्थिदूरात् प्रभवति , कि तर्हि १ वालवायाख्यपर्वत- १. १०७.० जीवने सति भोजनवत् नित्यकर्म अवश्य- विशेषात् प्रभवति । तत्पर्यतसमीपे विदूरनगरे संस्क्रियते ।। मनुष्ठेयम् । वि. ६।३।२. एव ताई वालवायो विदूर च प्रकृत्यन्तरमेव वान वे जीवितोऽपि ( जीवन्नपि ) न जीवेत् स , तवेति चेत् ब्याचित्वरीवदुपाचरेत् ॥' यथा वणिजो । यदि लोकेन दुध्यते इति न्यायः । स्पष्टार्थ. वाराणसी जित्वरीन्युपाचरन्ति , एव वैयाकरणा वालवायं | साहस्री. ९०२. विदर इत्युपाचरन्ति इत्युक्तम् । साहस्री.८४०. * 'जुपाणो अम आन्यस्य वेतु ' जुधरण. शोम जीपत्यवचनमायुराशिषस्तदर्थत्वात् । ११ आज्यम्य इतिषो वेतु ' इति भाज्यभागयाज्यामन्त्री। संकर्ष. ४।३।११. २।२५।६१॥ सर्वसारे तो प्रायणीयाssदो यजमाने जीपति सूक्त * जुहूः अन्यभिचरितक्रतुसंबन्धवती । वि. वार, वाके आयुराशिप: 'आयुराशास्ते' इति आयुषः काम. • जहः पर्णमयी अनारम्पविहिता । सा प्रकृयो निपिशवे, मायाः अवचन वचन न कर्तन्यम्, तन्न पठनीयम् । विकृत) तु चोदकात् । ३।६१, * जः 'यस्य पर्णमयी तदर्थयात् यजमानायु प्राप्त्यर्थयात् तस्य वाक्यस्य 1 जुर्भवति न स पाप शोक शृणोति' पर्णमयत्व मत्वर्यम्, सर्वस्वारे तु यजमानो मरणकामः न आयुष्कामः । ऋतुसंबन्धश्च वाक्येन , फलश्रवणं चार्थवादः । वर्णमयत्व तस्मात् तन्न पठनीयम् । पलाशकाठमयत्वम् । ४३१. - जुहूम मिमृशति वचनं वा , भागित्वात् प्राग यथोक्तात् । ६२॥ 'युनन्मि याच सह दिवा सूर्पण' इति ( मन्त्रण)। सर्वखारे प्रायणीयाऽऽदौ यजमाने जीवति सूक्त- अञ्जन परिधिधर्मः । १२।२।१०।२६. जुदाः आकारो भा. रस।५।११, . जुहा घसुरसीत्येवमादिभिः वाके ' आयुराशारते ' इति आयुषः आशिषः वचन द्विविधो लौकिकःशास्त्रीयथ । अरलिमात्रदैथ्यहंसमुख- फर्तन्याम् 1 वाशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । यथोक्तात् प्राक् त्वग्बिलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । ( इंसस्य भागिषात् । आर्भवे प्रस्तूयमाने यजमानस्य दिष्टा गतिः । मुरामिव मुग्प यस्याः सा इंसमुखी , तस्या भाके मार्ययितम्या भवति । अस्मात् यथोक्तात् प्राक् तु आयुः । हंसमुरत्वम् । अरनि: कनिष्ठिकान्तपर्यन्तो हस. । राशी: मागिनी युक्तैव आवकाल यावत् जीन्यासम् ' स्वदेशे बिलं यस्याः सा त्वग्बिला ) अपूर्वायत्वाकारस्तु इति । माग अवसरः अखि अस्या इति भागिनी । शास्त्रीयः । पर अपूर्वीपाच ऋतुमवेशमन्तरेण नास्ति तस्मात् सर्वखारे प्रारणीयाऽऽदो सूतशके आयुगशी अतः पर्ण. ऋतौ प्रविष्ट. । वि. ३६५. • सुहाः वतन्या इति सिद्धान्तः । के. दूपदानस्य अमिसंबन्धापानद्वारा प्रधानाधनत्वात् जीवत्यवचनमायुराशिप्रस्तदर्थत्वात् । अस्थिय | अन्यपेचया प्रधानविप्रपं.सु पृ. ६२६. • जुहा- कृत्वाचिन्तयोक्तेन हाश्चाभावात् सूकवाक्यत् माज्य चतुरि प्रामम् भाग्यग्रहणकाले ।' चनुजहां ( १०२।२११५३ ) इति न्यायेन सर्वखारेऽपि सर्वेषा- हाति' । तत्र प्रतिग्रहण मधाति । मन्यश्च शुकं मेय सूक्त वापरानाम् अकाम्पमानवेन अपचने प्रातेचा पुकाया धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो पजुयजुरे गृहामि जीवयवचनम्' इत्यत्र आयुमात्र अपवादोः इत्यादि. वि. १॥॥१५.

·- कल्पताम्, जैमिनः परतन्त्रापत्ते ज्ञातवालिङ्गकानुमानेनैव जैमिनेः परतन्त्रापत्तेः स्वतन्त्रप्रतिषेधः • ज्ञावम् इति प्रमेयमनुस्मरन्ति प्रमाणविदः । स्यात् । १२।१।२१७॥ बृहती. पृ. ६६. . बातस्यैव भावस्य परोक्षार्थ- पशुपुरोटाशे प्रयाजादिकं पशुप्रयाजादेः मसनात् सिद्धम् शापकत्यम् । सु. १. १२१०. इति पृथक् न कर्तव्यम्, परन्तु आज्यभागी पशुपुरोडाशे ज्ञाते च वाचन , नह्यविद्वान विहितोऽस्त्रि कर्तव्यो इति जैमिनेराचार्यस्य मतम् । यतः परतन्त्रापतेः (३८।८।१८) इति न्यायः । (शातमस्यास्ति ज्ञातः स्वतन्त्रप्रतिषेधः स्यात् । यस्य पदार्थस्य स्वीयस्य तन्त्रस्य यजमानः । यजमाने क्राप्तिपत्रिज्ञानयुक्त सत्येव 'क्लप्सी. कायें परस्य तन्त्रम् आपद्यते , तस्य प्राः परतवापतेः । यजमानं वाचयति ' इति वाचन विहितम् । हि यस्मात् परस्य परकीयस्य तन्त्रस्य आपसे: हैतोः स्वतन्त्रप्रतिपयः | अविद्वान् वैदिके कर्मणि न विहितः । किन्तु विद्वानेव स्वस्य स्वीयस्य तन्त्रस्य प्रतिषेधः स्यात् यथा पौरोडाशि- विहितः । इति न्यायसूत्राक्षरार्थः । के. ) गते - इति कानां पाशुकम्। यस्य तु न किञ्चित् परकीय कार्यमापद्यते न्यायैन अविदुषो याजमानवत् आविज्येऽपि अनधि- तव्यतिषेधो न युक्तः यया आज्यभागयोः । तस्मात तयोः / कारान् । सु. पृ. ९९. न निवृत्तिः । न प पशो आज्यभागी विद्यते इति ज्ञाते च पाचनं नहविद्वान् विहितोऽस्ति । पाशुकेन तन्त्रेण सिद्धिः । ततः पशुपुरोडाशे आज्यभागो ३.८1८।१८॥ कर्तव्यौ इति सिद्धान्तः । के. वाजपेये 'कलतीर्यजमानं वाचयति' इति , 'उनीती- यजमान वावयति' इति च श्रुतम् । 'आयुर्यज्ञेन - जैमिनेः परतन्त्रत्वापत्तेः स्वतन्त्रप्रतिषेधः प्राणो यज्ञेन कल्पताम्' इत्यादयो मन्त्राः स्यात् ( १२।११२१७ ) इत्पधिकरणे प्रयोगवचन चोदका- कलप्तयो नाम । उनितिमन्त्रास्तु अग्निरेकाक्षरेण वाच- पेक्षया दुर्बलः इति वक्ष्यते । सोम. ५।१।१०. मुदजयत् ' (वैस. १७११) इत्यादयः । तत्र वाच- • जैमिनिप्रणीता धर्ममीमासा योदशमिरप्यायः । यति इत्युक्त्या अनधीतस्वाध्यायो यजमानः अध्वर्युणा पट्सप्ततिपादैः गुता । ('अथातो धर्मजिज्ञासा' कर्मकाले वाचनीयः इति गम्यते इति उत्सूले पूर्वपक्षे प्रत्यारभ्य ' विद्यते वाऽन्यकालत्वाद् यथा याज्यासयो । मासे सिद्धान्तयति । शावम् अस्यास्ति इति शातो यज- यया याज्यासेश्रेषः' इत्यन्तैः स्तः)। संकर्य. ४।४।१०. मानः । 'पीता गावः मुक्ता ब्राक्षापीतमतिबद्ध- * जेमिनिमोकं स्मजातम् (बादशाभ्यायात्मक) बल्लाम् । इत्यादिवत् मत्स्यीयन अमत्ययेन मयोगः । चोदनालक्षणोऽयों धर्म.' इत्यारभ्य अन्वाहार्ये च शते च शते एव यजमाने सति वाचन मन्त्रागा कर्त- दर्शनात्' इत्येतदन्तम् । वि. ११११. म्यम् । किंवा यथावत एव शातशन्दः । यजमानेन शाते जैमिनीयाः महापलयं न स्वीकुर्वन्ति, अवान्तर. एव मन्मजाते सत्यपि वाचनं फर्जन्यम् । पाचनं च मलयं तु स्वीकुर्वन्ति । मलयः' इति चिन्दी मगो । मण्डशो वा समर्पणम् , 'हि' इति अभिधानं वेति द्रपन्यम् । के. यथेशम् । अथ कस्मात् शाते एव वाचनम् ! हि यस्मात् यविद्वान् अनधीतस्वाग्यायः कर्मसु न विहितोऽस्तिन • जोपणं प्रीतिपूर्वको यूपीपवृक्षस्य लक्षणलक्षिततया | अधिकृतो मवति इति । तस्मात् अधीतोऽसि सन् सेव्यत्यनिश्यः । तच्च यूपधर्मः । वि. १०१२।३२, पराय वाचयितम्य इति सिद्धान्तः। के. •जोपणनिगमः'यमिरिदं विरजएत' इत्यादि। शावतायाः विषयछानातिरिक्तायाः आरश्या- दर्शपूर्णमासयो । वि. १०४।२७. स्यात् । मणि, पृ. १६. . शाततालिकानुमानेनैव जायमाज्यं मयाजार्थम् , औपस्तं तु प्रयाजानु- युदेः ग्रहणाङ्गीकारः (मामविकमते )। शातता च याजोमयाम् । मा.रारदा४३. शानजन्यो शेयनि: अतिधयविशेषः। स च मानस- . .

·जाविसाधनं १७६९ जातिसाधनं - - दर्शनात् । उपचारसमेति चेत्, अनापि भिनजाति- सन्तः पुरुयं न्यवहारानभावमनुमपन्ति पारम्पर्येण । वस्तुनि चादिन उपचारमेव मन्यन्ते । वयं तु विवक्षामात्रपरतन्त्रा: प्रतिबन्धात् अयस्त्वपि प्रतिबद्धं भवति, मणिप्रभायां शन्दा न वस्तुभ्यवस्थापनाय ईशत इति सर्वत्र मन्यामहे । मणिबुद्धिवत् । यथा हि सलु मणिप्रभाषां मणिधिरथायां फर्य तर्हि नानाभूतासु व्यक्तिधु बुद्धिरनुवृत्तमामारम् | मणिकिरणविषयिणी मणिधुद्धिः अयथार्थतया भेदमनुष- उडिसन्ती समुपजायते ? तेनास्था एव बुद्धेद्रढिम्नः माणाऽपि मणिमनुप्रतिबद्धति मणिसमधिगमनिमित्त कारणमनुमास्यामहे, अस्ति तद्विशेषणं यदुपरागरशेन भवेत् , तयेयमपि वस्तुतः स्खलक्षणमगृहत्यपि स्खलक्षणात इयम् अभिन्नाकारानुसेपापिनी धारदीयते इति । वदपि दर्शनम्, दर्शनतो विकल्पः, इति स्खलक्षणप्रतिमद्धा सती न जातिसाधनसमर्थम् । कार्यभूता हि बुदिपा कारण- तपासये प्रभवति । निर्विकल्पकामयसमधिगतस्वलक्षण- माक्षिपन्ती यदनन्तरमेवोपजायते तदेव कारण कल्पयति, मापक्तया च स्मृतिरियमुच्यते । तत एव च गृहीत- न पुनरमतीतमपरमपि किशिदुपस्थापयति । सा चे साहित्यादप्रमाणम् । अन्यथा वस्तुविषयतया यस्तु- स्खलक्षणविषयदर्शनसमनन्तरमाविनीति सा एव व्यक्तयः प्रापकतया न अनुमानमिव प्रमाणमेव स्यात् । स चायं खनिर्मासाः बुद्धीपजनस्य तन्मुखेन तामेकाकारानुभा- तस्याकारः प्रथमानो न शानस्यैव , बहिष्टवेनावमासान् । सिनी धियमाविर्भावयन्ति । नितान्तमैदयतीनां च व्यक्तीनीन वार्यगत एव , उक्तेन न्यायेन निरस्तत्वात् । किन्तु काठ चिदेव महिमा, न सर्वासामिति किमनुपपनम् ।। अयमसन्नेव शानमनुभासते शन्दमिय निधन्दः । एतत्तु मया हि मिना अपि चक्षरालोकमनरका एव सामग्रीसम- शास्त्रचिन्तका विवेचन्ति, प्रतिपत्तारस्तु दृश्यविकल्पो पनिपतिताः एकविशानोदयलक्षणं कार्यमारमन्ते, तया अर्थो एकीकृत्य ताभ्यामेय अनुमन्यमाना न्यवहारेषु भ्यतयोऽपि कि नारमन्ते इति नेदं प्रतिपत्तिकठिनम् । सा प्रवर्तन्ते , प्रवृत्ताश अर्यप्रतिलम्मैनाविसवादं मन्यन्ते । चेयं साकारेण अमेदेन आत्यन्तिकमेदयोगिनीनामपि | कथं पुनः एकत्याप्यवसायो दृश्यविकल्पयोः । भतया- म्यक्तीनाम् अभेदं संपचन्ती संपृक्तिरित्यनुगीयते । एपा पूततया तत्सत्ययात् । यथा यस्य अवघाइचवा, च मनीपा न स्वलक्षणं विषयीकरोति , नस्य विशदाव- या विकल्पस्यापि । तस्मात् धातिपन्ययो विकल्प- भासियात् , अस्याश्च अभिलपसमायोग्पार्यप्रतिमास- मात्र, परमार्थतस्तु न जातिमि किश्चित् । अपिच स्यात्, अमिल्लपानां च विशदाकारमाभासितुमशक्तः, न्यसमापिनी जातिरमिमता, न च गन्पादिम्पतिरिक्त अभिलापमाण तयाविषतिपत्यमावात् । तेनेपा न दन्यमुपलमामहे चक्षुरादीनां प्रत्येकं रूपादिष्वेव पापाप- खन्यायायवमासिनी। ननु एतत् प्रदीतिपराहतमुदितम् , | दिति पूर्वपक्षसंक्षेपः । गौरयमिति युती विशदावमासात् । उच्यते , न अत्रोच्यते , संविदेव हि भगवी विषपचायगमे विशदावमासिन्यमरजानीमहे । तत्तु समानफालभाविनो शरणम् , गवादिषु च स्यूल्यकारावलपिनी युनिरुती. पिप्रत्ययस्य स्वलवणापलम्पिनः प्रसादात्, तदमाये यते इति विकिपादम्, नयनीभ्यां च निणीतम् 'प्रमाणं सपाग्वानुपलम्भात् । न तदाभ्यम् एकमेय वस्तु इन्द्रि- रविध प्रत्ययः' इति । ननु सदेय अमदिति मन्यते , भनिराकारमनुभूयते , शन्दै धाविशदावमासमिति | मिच. अययमादीनामेकान्ततः अनुपपनत्वात् । उच्यते , न मानेऽपि योधोगये बोप्यामेदे थोपौलान्यानुपपः। रटे का चिदनुपविक नाका अपपविनोऽनुमतिः नियताकारं च स्वरगम् , निपतावरच अस्यां पुदी आरामश्रमापार, अनुपप समनुपपचित, हा प्रवीत नास्ति , सदेवं विशदावियतया नियतानियततया घारगासनापो प्रमागमान पुनः एयरापित प्राकार- स्वगम्य विषस्पाहारस्य च मे सत्यरि विकल्पाः मानिरूपणाप भायमानि नायगा पर रामासादित- साशात् परमरपा पा समविपपदर्शनयमयवया संयोगाशगवाधारगगुमा भयपविन उत्पादन भविपत्रिण समागमालानिमानिनो मापते । त एय तर प्रवर्दयोग नेत्र पर्वते, त्र युकासमा- मो.थे. २२२ . - ·ज्ञानवतोऽपि १७७८ ज्योतिशाख्ने . पृ. २९, . ज्ञानयतोऽपि विहिवानतुधाननिषिद्धा. यहहः ज्योतिष्टोमस्य विकृतिः अष्टराने । वि. १२१३११, चरणाम्या प्रत्यवायोत्पत्तिः । पृ. ५७. *ज्योतिः नाम एकाहो यागः गवामयने चज्योतिनामको * शानसाकारवादिभिः 'ज्ञानातिरिक्तस्य वेदना:- यागः । तत्र ऐसाहिकेतिकतन्यता प्राखा, न तु दादाहिकी। नुपपते: अन्यन्यावृत्तिरूपं सामान्य ज्ञानाकारः' इति | ७४३. ज्योति म सोमयागः । यस्त्रिराय विभ्रंशेत् , निरूपितम् । कणिका. पृ. १८६. तेन तस्मिन् पुनरस्ति । अप यो ज्योतिष्टोमे प्रायश्चित्ति- * ज्ञापन ज्ञानहेतुर्यापारः । स च अशराणाममि- रभूतु, अपि लेतेन एकविंशतिदक्षिणेन पुनर्यजेत' इति धानाख्यः पुरुयस्यापि अभिधायकावरोधारणाख्यः । अग्निष्टोमविभ्रंशनिमित्तमायश्चित्तार्यत्वेनापि ज्योतिपो सु.पृ.६६०. विधानम् । सु. पृ. ८२४. . ज्योतिः, विश्वज्योतिः, 'पयेष्ठो वा एप (दविग्रहः) प्रहाणाम् । सर्वज्योतिः इत्यत्र संशया फर्ममेदः । संज्ञाऽधिकरणम् । ज्येष्ठः प्रशस्तः, न तु प्रथमः । संकर्ष. ३२३१८, | भा. २२।८।२२. 'येष्ठा या एते माझगा: पुरा विदामनन् ।' अत्र * ज्योतिरविरात्रः ऋद्धिकामस्य कातीये । बाल. ज्येष्टशन्दः प्राथम्यवाचको न भवति , किन्तु माशस्त्य पृ.३४. वाचकः । श६८. . ज्येष्ठस्य ( बन्धुषु ज्येष्ठस्य ) ज्योतिरधिकरणन्यायेन ' सत्यः यो अस विषुवदतिरातः कातीये । पाल. पृ. ३४. महिमा' (ऋस. ८.३४ ) इति सूक्तस्य परमेश्वर- * ज्येष्टमासस्य पौर्णमास्यां चलीवनिम्यन्ये धाव- परत्वं तत्र च जगव्पमहिम्नः सत्यत्वोक्तिः इति चेन । यन्ति , सोऽयं उद्वृषभयज्ञः ( स च उदीच्यैः क्रियते । निर्गुगलश्रुतिविरोधेन स्वरूपमहत्त्वस्यैव सत्यत्वोक्तेः पठ्या वस्तुतः सर्वसाधारणोऽयम् । सातारामान्ते तु आषाढ- उपचरितत्वात्। (ज्योतिः सदा, पूर्ववाक्ये परणाभिधानात पूर्णिमाया पूर्वोत्तरदिने वा वर्तमाने मूलनक्षत्रे कुर्वन्ति । 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' इति सर्वभूताना पादावेन तस्य व वैदूर इति सेशा । विदर्भादौ तु तस्यैव 'पोळा' अभिधानात् इत्यभराः । अन्न चन्द्रिका--- ' यद्यपि इति संशा । स तत्र भाद्रपदादिमासे क्रियते ) । मात्र ज्योतिश्चरणाभिधानात् इति ज्योतिरधिकरणन्याया- वि. १३८. वकाय: 'अथ यदतः परो ज्योचिर्दीप्यते' इत्यादिवाक्ये • ज्येष्ठिनेयस्य ( ज्येष्ठाया: पत्न्याः अपत्यस्य ) | 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' इत्यादिपूषवाक्योक्तचतुष्पाद्- विधुवदतिराव कातीये । वाल. पृ. ३४. ब्रह्मपरामर्शियच्छन्दानुसारेण भौतिकज्योतिषः दिविवर्त- ज्योतिः । अथैष विश्वज्योतिः । अथैप सर्व मानदीप्यनुपलब्ध्या च ज्योतिःशब्दस्य रूदित्यागात ।... ज्योतिः, एतेन सहस्रदचिणेन यजेत' इत्यत्र एमिनामः । तथापि परोक्तमनुसृत्याह- म निर्गुणत्वेत्यादि । इति ) । धेयः प्रकृतं ज्योतियोम सेकीर्य स१ वक्ष्यमाणविशेषाणि अद्वैत. २६४१२७२ सू. कर्मान्तराणि उपदिश्यन्ते । भा. रासा२२. * ज्योतिरादिनाम्ना ऐन्द्रीसुब्रह्मण्यापपर्तकेन ज्योतिधरणाभिधानात् । १११।२४ वा. अमिष्टुनाम भामेयीतुत्रह्मण्याप्रवर्तक बाध्यते पञ्चदश- इति न्यायेन मन्त्रराज प्राकरणिकमन्त्राणा राजानं , रावे । बाल. पृ. १३२. प्रधानभूतम् । न.पू. भा. ११. * ज्योतिःशाने एवमुक्तम् । कल्पादौ एकनभने * ज्योवि: । द्योततेर्धातो: 'द्युतेः सिन् आदेश जा' खिताश्चन्द्रादयः, ततः प्रभृति आत्मनो गतिविशेषेण इति ओगादिके ( २७५ ) सिन् प्रत्ययदिधे: दकारस्य शीप्रमन्दवरूपेण अन्यान्यन्यानि नक्षत्राणि उपसंका- च नकारादेशविधेः भवद्भिसाधनावकारितं धोतनं मत्पर्य मन्तितेपा च नक्षत्रचके संचरताचीममन्दत्व विशेषण लक्षणया का ब्योतिष्मत्वं प्रवृत्तिनिमिचम् इति ज्योति:- गतिपर्यायवलक्षण्यं भवति । चन्द्रादित्यगतिविशेषापछि. शब्दप्रकृतिः ।सु. पृ. ८२५. ज्योति: नाम अभिप्लव नस्य च कालस्य तिधिनवन्यपदेश्यत्वात् चन्द्रादित्य- ·जातिसाधनं १७७१ जातिसाधन , - व्यवजिहीर्षमाणा लौकिका आद्रियन्ते । सिद्धषेयं | मतो न संकटं विञ्चित् । यद्य पिण्डेभ्यो जावेरमिनत्वमू- मनोरयो यदि शानान्तरनिबन्धनो निसंवादः प्रार्थनीयः । मयरूपत्वं च दूषितम् , तदस्माकं साहायकमेवाचरितम् । यद्विषयमेव च यत् झानम् , तस्मिन् विषये पर्युपस्थापिते को दि नाम सचेतनः पदार्थान्तरप्रत्यभिज्ञानम् अमेदा- नास्ति प्रत्ययान्तरनिबन्धना अविवादमार्थना । अन येण साधयेत्, को वा परस्परविरोधिनी एकस्य दे रूपे अप्रतिमद्धमपि च शानं स्वमहिमपर्युपस्थापिणार्यम् अवि- प्रतिजानीते । मेदवादः पुनरस्माकमपि संमत एव । न च सवादकमेव संप्रवर्तते । तेनोत्पत्तिमा एवं विज्ञानस्य तन इहप्रत्ययापचिदोषः । प्रतीत्यहि माघारमाधेयं च परापेक्षा , न प्रामाण्ये अर्याविर्सवादलक्षणे । अतः सिद्ध संबन्धं च प्रतीयात् , सर्वे च रूपं रूपिमदणमन्तरेण न शास्त्रादीनामपि अर्थप्रतिबन्धविरहिणा प्रामाण्यम् । एत- प्रतीयते । अतो न समानेन्द्रियग्राह्यतया जातिरपि ग्यक्ति, दर्थमेय नयवीध्या सर्व शानं विपयाऽन्यमिचारीति । प्रत्ययानुपवेशिनी इति नेहप्रत्ययसंभवः , कर्मणि तु अनु. प्रतिपादितम् । अतो नित्यायामपि जाती भवत्येव प्रय- मेये भवत्येव इहमन्ययः । वृत्तिविश्ले तु करनसमाप्ति- यस्य प्रामाण्यम् । यत् पुनरुक्तम् एकमायेन मनसा रेवाड़ीकरणीया , न नान्यत्रावृत्तिदोपः, प्रत्यक्षावगमात धमाकलयत: कालाक्षी स्वस्तिमती या ( गा) नास्ति । वृत्तः प्रत्यभिज्ञायाः स्थापितत्यात् । पृथग् ग्रहणं तु जाते. जातिप्रतीतिरिति, वदसिद्धम् , भाकारो हि सा । रसिद्धमेव । न्यस्यन्तरे हि जातिः प्रतीयमाना प्राच्य- प्रतीते चाकारे यदि परमर्थान्तरानुसंधानविकलतया | पिण्दपरिहारेण प्रकाशते । उदीच्यपरिहारस्तु माक्तनसम. तम्यानुवृत्ति वसीयते । अनुवृत्ता च जाति नुवृत्तिः । धिगमसमये सिद्धमेवेति परिहतनिखिलानुपपत्तिकम्प. अग्रहणेऽपि च धर्मस्य धर्मिणो ग्रहणं नानुपपन्नम् ।पादित गवादिषु साधारणाकारानुभवसिदं जातिवावमुप. अत पाच पिण्डान्तरसमभिगमे पूर्वाभरपरामर्शिनी | पनम् । प्रयशवेद्यत्वं जातेः इन्दिपन्यापारानुविधानेन मनीपा प्रत्यभिशासमाख्यावा उदीयते । पच्चोक्तम् अना- प्रतीतः। संयुक्तसमवायलमणश्व संनिकर्षोऽपि नानुपपरः । श्यतया तर प्रागनरस्थिता निस्क्रियता मान्यसाद गौरयमिति च मतिपिछदारापनिर्मासिनी न शक्यते नागच्छन्ती सरूपहानिप्रसङ्गेन व्यक्त्या सहानुपजायमाना अपवदितुम् । समसमयमवनिर्विकल्पकदर्शनवलेन इत्य. फ, भन्थमनुभवति जातिरिति । तदिदं मायामोहनननं मियं प्रयते इति तयामाचे प्रमाणामावात् । पान्दमाने तु यपाजातजनोजनमानम् । संयोगो हि उभयकर्मजो केवलकारपरिग्रहीताकारिप्रती: रूपान्तरानवमासाच भवति मल्लयोरिख, अन्यतरकर्मजो या स्थाणुश्येनयोरिव, | अविसदायमाणः । पेन्द्रियके तु संवेदने प्रस्तररूपाय. सयोगजो वा यथा तन्दुतुरीसयोगादुरपनमात्रस्य पटस्य | मासात् विशदावगमः इति नाबाहविषयत्यापचिः । तुरीरायोगः । स च फर्म प्रासनिधानं या अपेक्षते, सम नन्वेपा जातिप्रतीतिः मिन्नामेव म्यक्तिम् अमेदेन अप यायस्तु संयोगादिमियो न फर्म या वर या पावसत्ता-गायची नायते इति भान्तिरेषा न प्रत्य प्रमाणम् । मपेक्षते । यत एव तु पिण्डस्योदयः समापिकारणात्, इयं तु भ्रान्तिनि जा न पुग्यते इति बीजमायेन जति. वत एव जातिमायोऽपि तस्य उपयते । समाय मरगीयते वत्समवायया या दि. संतापचारितदहन. न घय मागपीया हा नित्यमुपेमः, विनराणामपि यस्तो परमाणुसंवलितायोगोलके दानारानुकारिणी प्रीति. न जातिरन्यत्र याति, न च तत्रापतिठने, म बिमसति, वि। तदिदमुनोत्तरमपि पुनः पनुयोम्यामद रिसर. फेवलं समनियमवायतम्या निवर्तते , तेन तस्यानु पाण्यादिति मन्यामहे । मिना र जातिरागम्यते मनम् । तयादि न पावि लिपिमन्याद, नापविधो न राक्षामारमायरिंग मेव मन्यन्ते । पेप गन्दा पनि भानामपत्यान, सदमा मयसानासंमात्, न दिन प्रयोगे गाधिपंतपः । सत्र का प्रयोग पर सनि रिटान्तरी प्रत्यभिचापमानत्पारितिमिनायो शरणम् । प्रोगाम भापा मगपा गौमा पापा दि नामान्तिकोऽनुलग रवि अमृतफायाइय, नानुग्रामः । समशयानु मात्र पापो निद भाभैया, ·ज्योतिष्टोमः दर्शपूर्ण २७८० ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो दिभिः रूपवन्तः, एवं रूपवान् भविष्यति । तस्मात् । विधानम् , इति कालार्थ एवायं संयोगः । प्रयोजन अन्यथा वर्धते । पूर्वपले सोमारम्मात् पूर्वस्मिन् पर्वणि दर्शपूर्णमासधर्मक ज्योतिटोमप्रकरणे इदमाम्नातम् । ननु क्वापि क- कर्मान्तर सद्यस्कालं कृत्या दयहकालं दयों वा पूर्णमासो रणान्तरत्वात् दर्शपूर्णमासयोरहता । उच्यते । दर्श, वा कार्यः, सिद्धान्ते नेति । १३. पूर्णमासाम्यामिष्ट्वा ' इति नामधेयमिदम् आख्याता. मण्डन- 'वृष्टिः सोमकास्वान् ।' (कृना इष्टि. भावात स्वतन्त्रम् । स्वातन्याच यत् पूर्व विज्ञातम् , तत् । न स कुतेष्टिः पुरुषः सोमकालवान् भवति ) । १७. अमिपत्ते । आख्याते हि सति तदनुसारि एतत् । यदि शंकर-दर्शोत्तर सोमयागः ।। १६. आख्यातं प्रकृते वर्तते , ततः मरते । अय अप्रकृते , - ज्योतिष्टोमः वादग्राहस्य प्रकृतिः । वि. १०१।१४, ततः तदपि अपकृते । तस्मात् दर्शपूर्णमासोत्तरकाल: | 0 ज्योतिष्टोमः न दर्शपूर्णमाघागम् । ' दर्शपूर्णमासा. सोमः कर्वन्यः इत्येतत् विधीयते । स च विपरिवर्तमान- भ्यामिष्ट्वा सोमेन यजैत' इति क्याप्रत्ययस्य तु त्यात् न फर्मान्तरम् । दर्शपूर्णमासो नैव विधीयते ।। क्यम् उत्तरकालस्यं चार्थः । ४।३।१६, . ज्योतिष्टोम अतस्तयोः कर्मान्तरकैव नास्ति । नित्यः न काम्यः, 'वसन्तेवसन्ते ज्योतिषा, यजेत' शा-- 'दपिलक्षिते काले सोमयागो विधी- इति वीण्या विधानात् । ६२१११. योतिष्टोमा यते । स च प्रकृत एवेविन कर्मान्तरसंभवः' मूलप्रकृतिः सोमानाम् । ८।१।३ वर्णकं २. ज्योतिष्टोमा तस्मात् सोमस्यायं कालविधिः । १६. यागाभ्यासात्मकः । सु. पृ. ८००. ज्योतिष्टोमः सोम--- पूर्ववत् इह विपरिवृत्यमावेन कर्मान्तरस्यात् । याजुर्वेदिकः । वि. ३३६३, • ज्योतिष्टोमः सर्वकामार्थः अङ्गायोजनसेवयपरत्वम् इति प्रत्यवस्थानात् संगतिः। 'सम्यो ज्योतिष्ट्रोमः । इत्युक्तत्वात् । प्रयोजनम्- पूर्वपक्षे सोमारम्भे दर्शपूर्णमासधर्मकं कर्मा * ज्यौतिष्टोमः सर्वकामार्योऽपि नैकेनैव प्रपोदोष सर्व न्तरमनुष्ठेयम् , सिद्धान्ते तु नेति । सूत्रार्थस्तु-कर्मान्तरो• फलावाप्तिः, किन्तु प्रतिफलं पृथक् प्रयोगः । ४१।११. स्पत्तिकालविधिसंदेहे कालः स्यात् , 'दर्शपूर्णमासाम्या * ज्योतिष्टोमः । सामवेदे ज्योतिष्टोमोपच्यभावात् यत्र- मिष्ट्रवा' इति वापस्य कालप्राधान्यात् इति । वेदोत्पनज्योतिष्टोमप्रायम्पपीतेः । सु. पृ. ९८३ । गुण- वि- 'कि दर्शपूर्णमासाम्यामिष्ट्वा सोमेन यागकः । मुख्यत्पविक्रमाधिकरणे (३२३२ ) ज्योतिष्टोमस्य पाज- अगानिभावः फारो वा, ह्यपारार्थाय चाहता ।।। वैदिकताया वक्ष्यमागत्यात् योगाने ज्योतियोमार्नुपचे. दर्शादिलक्षित काले सोमयागो विघीयते । स्वतन्त्रफल- सदङ्गभूतस्तोत्राद्याशया ज्योतिष्टोमोक्तिः । १.५८४. वस्वेन न युक्ता मागिता तयोः ।।१६ • ज्योतिष्टोमः साहः, एकेनाहा निष्पाद्यमानत्वात् । भाट्ट- सोमप्रकरणे एप 'दपूर्णमासाम्यामिष्टवा । वि. ३१३६१३, * ज्योतियोमः स्वपमेकोऽपि सम्माप्ति सोमेन यजेत' इति श्रुतम् । तत्र यद्यपि फलार्यतपा | मैदाद्भिद्यते । यशायशीयेन स्तोत्रेण समासो अमिष्टो । सोमयागस्य क्लसवात प्रकृतप्रत्यभिशाबलेन न कर्मान्तर. | चन कार्वम् उक्ष्यस्तोत्रः त्रिमिः समाप्तो उमा स्वाशड्का , तथापि प्रकरणान्तरन्यायेन दर्शपूर्णमासधर्मक- । एवंरीत्या सप्त मेदाः । तत्रामिष्टोमः प्रकृतिः उत्तरसंस्था. स्यैव कर्मान्तरस्प फलवासोमपागोद्देशेन विधेयपूर्वकाल- अमिष्टोमस्य विकृतपः । ३१६११६, प्योतिष्टोमः विशेषणतया विधानम् । न चार वाक्यमेदा, पररपरा- | खांहेतु: देहान्तरस्योत्पादक: 1 ४३।१२.. ज्योतिष्टोम न्ययस्य न्युत्पन्नत्वात् । इति प्राप्ते, 'सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमायो' प्रकृय समामनन्ति तिख एव साहस्योपसदः दादया- इत्यादी आख्यातासमानाधिकरण वेन व्यवहितपरामर्शक हीनस्य' इति । वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा द्वादशो- त्वप कौस्तुमादी सापितत्वात् कर्मान्तरत्वानुपपरेः । पसता अहीनस्य धर्मः, न तु ज्योतिधोमस्य । भा. शश स्वफरप्रयुक्तदर्शपूर्णमासपूर्वकालकत्वस्यैर सोमयागोदेशेन / ८११५-१६. . ' ज्योतिष्टोमेन खोकामो यजेत' ·जातिसाधनं १७७३ जिज्ञासाऽधिकरणोक - 1 संवेदनस्य विषयातिरेकः, किन्तु अनुमानमेव तत्र 'जानामि' इत्याद्यनुभगनाम्, 'अनुममामि' सर्पिपः । यस्तु निपुणदी सूकममपि रूपमीक्षित क्षमः, इत्युपनीतभानत्यम् (उपनीतमान नाम शानसनिकरें स चक्षुपैवाज्यजातिमपि प्रत्येति । न गन्धमहणभपेक्षते । बायमानं शानम् ) । मणि- Z. १५. नन्वेचं बहु अवहीनम् , किंनिधनो हि तदानीमाहवनी * जानुदान चिन्वीत प्रथमं चिन्वानः । संकर्ष. यादिसायकर्मसु केपा चित् अधिकारो नान्येषाम् , हिनि- २२१११२. बन्धना च माणशब्दस प्रवृत्तिन्यपरसा । अत्रोच्यते । • जामदग्न्याः पञ्चायत्तिनः । वि. १०७।२०. अनादौ संसारै बन्यजनकभावेन व्यवस्थिताखावत् पाश्चि - जामदग्न्यानां पञ्चायतविधिः । संकर्ष. २।२।६ । देव स्त्रीपुरुषसततयः सन्ति , तासामन्योन्यन्यतिकरजाताः । तत्रापि प्रधानभूतादौषधादिदन्यादेन पञ्चममदानम् , न स्त्रीपुंतव्यक्तयो ब्रामगशन्दपाच्याः । अनिदंप्रयमवया चतु अमिधारणवर्धनेन । २२ । तत्रापि उपस्तीर्य श्रीण्य- संततः सर्वेषां तसंततिपतितत्वात् सिद्धा भादाणचन्दवा- वदानानि क्रमेण गृहीत्या अमिधारणम् इति पञ्चायचता , च्यता । वेन संततिविशेषपमवत्वमेव वाहणशन्दपवृत्तायु. न तु उपखरणम् अवदानद्वपम् अभिधारण ततः पाधिः । तव्यमवानामेय फर्मस्लपिकार इति न किञ्चिदव-पचादियदानम् इति क्रमः । २।२।८. झीनम् । के पुनस्ते संततिविशेषा: १ न ते परिगणय्य निदेष्टु पूजामात्रय प्रस्तुतस्य सूपादेरतिध्युपकारकत्व. शक्यन्ते , किन्तु लोकत एष प्रसिद्धा प्रत्येतस्याः । तथा मिति न्यायः । यथा साझयामिमतप्रधान कारणवाद- च तचन्यत्वेऽवगते ब्राह्मणशन्दं प्रयुञ्जते लेकाः । कथं निरासाय प्रयुक्ताः वेदान्तसूत्रोक्तयुक्तयो योगामिमतप्रधान. पुनस्तमन्यत्वमेव रायमगन्तुम् , स्त्रीगामपराधसंभ- कारणमपि निराकुर्वन्दीति विक् इत्यन्पत्र विस्तरः । पात् । संभवन्ति हि पुश्चत्योऽपि स्त्रियः परिणेतार म्पमि- साइनी. ४२४. चरन्त्यः । उच्यते । उत्तमेतत् दृश्यादर्शनमेवामाव इति । .जामि- सोदर्यवाचिजामियदलभितम्य साह- यत्र यावदुपरब्धिसाममी, तावत्या सत्यामपि यासा म्यमि- श्यस्य नैरन्तर्यानुष्ठाने सति मालम्यापादक वेन दोपचम् । चारो न दृश्यते , तामा नास्येव म्यभिचार इति रोक- (तमा च जामिवमातस्यमेव ) । मु. पृ. ७४७. प्रमाणकमेठत् । अपिच अपम लियो रमणीयाः, तामु • जायतेः उत्पत्यनुकूल क्रिया अर्थः । मणि. पृ. नास्त्र म्पमिचारसंभावनाऽयकायः । यातु स्पति , भूत् वदपत्येषु सत्संततिप्रमवानिधया । न चैतापवा जिज्ञासाऽधिकरणम् (९९१) । यापि निश्चयः पस्या, तमाप्यनिश्चय इनि पुतामिति । अप्पयनविधिपियः । वेदाध्ययनोचर धर्माधर्मशानस्लर- विचारविधायकोन वा इति संशयः । अध्ययनस्य गुरु. यय यही ज्वालामु एकपर्तियतिनीषु वालात्वं सामान्य अन्यभिशागोचरः पेचिदिश्यते , तदपि गुरुरलार्क न मुग्योपारणपूर्यकोधारणरूपत्वात् तम्य विश्वजित वर्ष वाद अधीन्य स्नायात्' इति नानविधिना विचारी गुपति । य एवं मिरीचिकै भन्यपासिका धुधिः । न्यः इति पूर्वपशः । अपयनविभः अर्थशान- सामान्यकल्पनादीजम् । इयं तु भेदापडणेन शक्तिका-पन्ततया तम्य विचारमन्तरेण असमान पर ही रजतप्रत्ययवदुरपद्यते इति नालं सामान्यमुपसापयितुम् । सिद्धान्तः। (मपातो धर्मनिशाण)। मणि. पृ. ५, तेन भेदमपुरमरममेदशानं मिनेषु वायम्युगगने ৮ নিয়াধ্যধিটা বিধবা বচন परममिति निरयद्यम् । 'शालिफापेन तं तमनना | अपमम् एस नगरमा ( मपयन सोम. पानिपानिमा मविपरिपादार प्रदरगपुरात विज्ञासाधिकरणोखरीया स्वप पास सपने'प्र. पखिका. १. १७-३२. मोधनपतिरी... माह. रा. .

·ज्योतिष्टीने अखनस्य 6૮રે ज्योतिष्टोमे अनुष्टुभो नयः परायः । तेपर नयाणामधे एक एव यूपः तन्नेण | विश्वाच्या बिया । पर हिन्वन्त्यद्रिभिः ॥' इति । संपाद्यः । ११४३३. * ज्योतिष्टोमे अञ्जनस्य वपनस्य तत्रैषोऽर्थः सायिकः किं अन्ययोः उत्पत्यनुष्टुभोः दन्तघावनस्य नपनिकृन्तनस्य स्नानस्य च फलश्रुतिः। आगमं कृत्वा समासु गानं कन्यम् अथवा याऽसौ फलार्थवादः, न तु फलविधि: भा. ४६३१९६१-३, पूर्वाऽनुष्टुप् उत्तरे व गायत्र्यो, तयोः प्रमथनेन तुचकर्म * ज्योतिष्टोमे अतिग्राह्या नाम प्रहाः विदिताः । च कृत्या अनुष्टपार गानं कर्तव्यमिति । किं प्राप्तम् ? विकृतिषु अतिविंश्यन्ते । “पृष्ठये गृहीयात् ' ' उक्थ्ये । अन्ये अनुष्टुभी आगमपित ये इति । कुत एतत् एवं गृहीयात्' इति पुनर्वचनं तु प्रकृतिसाम्पार्थम् । वि. तासामुत्पत्तिरर्यवती भविष्यति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । १०८।११. * ज्योतिष्टोमे अधिषवणफलके प्रकृत्य 'प्रागापिकं तु ।' प्रागाधिकं गानं कर्तव्यम् । एवं हि श्यते । दीर्घसोमे संतृयात् धुत्यै' इति । इदं संतदनं सरन्ति 'पानुष्टमः प्रगायः' इति । प्रगाथता मर्यमाणा ज्योतिटोमसंस्थासु गृह्मते , अमिष्टोमे तु संतदनम् असेत- नापहोतन्या । दनम् इति विकल्पः । न च ज्योतिष्टोमादकपः सतर्द स्वेच1२६॥ नस्य । भर. ३४३३१५२४-३१. ज्योतिष्टोमे अध्व भाध्यम् - एवं स्खे गानं भविष्यति । तन मन- युरेव चमसैर्जुहुयात् । ग्रहहोम यापुतत्वेन तदशक्ती चम- | मनुग्रहीष्यते, नाप्रकृतप्रक्रिया भविष्यति । सापकः चमसैहुयुः । वि. ३१७१२२, * ज्योतिष्टोमे प्रगाथेच। २७।। अनशनरूप तपो याजमानम् , वचन विशेषातु ऋति भाष्यम्- प्रगाथशन्दश्च उपपस्मते पुनःपाये जामपि । तपोऽधिकरणम् । ३१८१४, - ज्योतिष्टोमे गीयमाने । अनारभ्याधीवानाम् अदाभ्याविग्रहाणां सहदेव मावासपने लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाच । २८ । अनुष्ठानम् । पहेएकाधिकरणम् । ५।३१६, ज्योतिटोने भाष्यम् -- अन्यतिरेकेण च लिज भरति । एव- अनुबन्ध्यानिगदेषु उलायन्द एव , वनस्पतियागे च माह, “ चतुर्विधति जगत्यस्तृवीयसवनम् । एका कप' वनस्पतिशब्द एवं पठनीयः । १०४४१८. * ज्योति- इति । तन्निर्दिश्यते पवच्छन्दा आवाप आर्भवः पक- योमे अनुयाजोत्कर्षे ऽपि दाक्षिणाग्निकयो: पिटलेपफली-मानः सप्तमामा । गायन हिने गाय तृचे भवतः, वा: करणहोमयोनौकर्षः । भा. ५।९।१५।२८. षड् गायत्र्यः तिलो जगत्यो भवन्ति । श्यावाश्वान्धीगवे हु ज्योतिष्टोमे अनुष्टुभो गाय योग्य प्रमथनेन आनुष्टुभे तयोः पूर्वा अनुष्य् उपरे गाय-यो चर संपादिते आनुष्टुभे हचे श्यावाश्वान्धीगवसाम्नो- प्रप्रयनेन क्रियमाणे दयोः साम्नोः पहनुष्टुभः, ताश्चतस्रो गानम् । जगत्यः, पूर्वाभिः सह सत । उष्णिहि सर्फ ककुभि पोका प्रागाधिकं तु । ९२२०६३२५ वर्णकं ३ ॥ लम् एकमपि एकस्यामधि अपरमप्येक स्याम् । वे है भाष्यम् - एक वा । 'पञ्चश्छन्दा आचाप आर्भवः । उणिककुभो, सेका जगवी गायनी गदश्च । पूर्वाभिः सह पवमानः सससामा , गायत्रसंहिते गायने तृचे भवतः, अष्टो जगत्यः । कावे विवो जगत्यः, वामिः सह एकादय श्यावाश्वान्धीगवे आनुष्टुभे, उब्णिहि सफम्, कृमि भवन्ति । एकविंश यशापशीयम् , तत्र पूर्वा वृहती, पौष्कलम् , कावमन्यं जगतीयु' इति । यदेतत् स्यावा उत्तरा विटारपक्तिः । ततः ककुभावुचरे कृत्या प्रगाथ: अमान्धागवं च द्वे सामनी तयोः पूर्वा अनुष्टुप् 'पुरो- क्रियते । एकरिशे च स्तोमे क्रियमाणे पत वृहन्यो बिती वो अन्धसः मुखाय मादयिष्णवे । अपवान भषि- भरन्ति , चतुर्टा कामः याः सा वृहत्य., वा: पत्र टन ससायो दीर्घजियम् ।' (इति)। उत्तरे जगत्यः । पूर्वाभिः सह पोज । एश्वान जगवीपादः गारन्यो, ' यो धारया पावरूया परिप्रस्यन्दते सुतः । पूण गायत्रीगदेन सह विशतिरक्षराणि | अप चतु- इन्दुरसभ्यो न कृल्यः ॥ वं दुरोपममी नर; ग्रोम | देशमु कम्मु मा दादश कुमः, ता: म बायः, - ·r जुलादीनामप्रयुक्तस्वात. जेमना जुद्वादीनामप्रयुक्तत्वात् संदेहे यथाकामी | पृ. Ge: जुहोतेः देवतोद्देशद्रन्यत्यागपूर्वकप्रक्षेपात्मक- प्रतीयेत । ६६३३ ॥ होमसमाप्तिभूतप्रक्षेपाराप्रधानता । सु.- पृ. १५२७, सने जुलादीनां यशपानाणामप्रयुक्तत्वात् स्वैरेव पात्रैः * जुहोतिचोदनानामेष दविहोम इति नामधेयम् , प्रयोगः कर्तव्यः' इति प्रयुक्तत्वस्य अभावात् तथा होर्मशब्दस्य तत्र मुख्यत्वाद्, न यजतिचोदनानाम् । विधेरभावात् के पानः प्रयोगः कतैन्यः इति सेदेरे सति । वि. ८।४।३.' यजमानो यथाकामी प्रतीयेत । यथा अयं कामयते तथा जुहोतिचोदताना वा तत्संयोगा।८४il कर्तव्यम् । स्वस्य अन्यस्य वा पात्रै प्रयोगः स्यात् । दहिोमशब्दः स्मातांना श्रोताना च कर्मणाममि- इति पूर्वः पञ्चः । मायाकागी (इन्छ) प्रतीयेत इति पानमित्यवगतम् । अथ कि यजतिचोदनाना जुहोति- पाठस्तु सूद्यानुसारीति गम्यते । यथाकामी भवेत् इति तु | चौदनाना चेति सर्वेषा नामधेयम् , किंवा जुहोतिचोदना- भाष्ये पठितम् । नामेति विचारे सिद्धान्ती आहे। होति चोदनानामेव अपिवाऽन्यानि पात्राणि साधारणानि कुशेरन् । दविहोमशब्दो' नामधेयम् । उभयचोदनांना यावर्तको विप्रतिषेधाच्छास्त्रकवत्वाच । ३४ ॥ पाशन्दः । तसंयोगात् दविहोमः इति होमशब्दयोगात् । पूर्वपक्षं सूत्रेण प्राप्तम् अपिवा इविशब्देन विपरिवार्य । यजतो तुलक्षणा स्यात् । तस्मान् दविहोमशब्दो जुहोति. सिद्धान्तमाह । साधारणानि सतदशानामपि यजमानाना ) नामधेयम् । द्वितीये अन्तरागर्भिण्यधिकरणे सूमिदम् । साधारणानि नवीनान्येव अन्यानि पात्राणि कुरिन । के, सत्रिण: 1 अन्यतमस्य पात्राणा प्रहणे तु विप्रतिषेध. • जुहोतिचोदितानां सर्वेपा दविदोमायावस्य स्यात् । यस्य पात्राणि गृहीतानि स्युः, तस्य सत्रमध्ये | अपूर्वश्वस्य च वश्यमाणन्यात् । मु. १. ८३६. दैवान्मरणे तेन सह वानि पात्राणि दोरन् । तथा सति • जृम्भा जुम्मिका नाम मुसम्यादानफलको सत्रयोगलोप: स्यात् । पानाणामदाहे तु मृतस्य दाहो । निद्राऽऽलस्यादिकारणप्रयुक्तो वायुविकारभेदः । सोग. विगुणः स्यात् इति विप्रतिषेधः । साधारणानि च पात्राणि | ९. शास्त्रमतानि शास्त्रतात्पर्य विषयाणि । न च जीवतः जम्मायां सत्याम् ' मयि दक्षकन्' इति मन्त्रस्य अन्यस्य पात्रः अनुनिर्वृत्तिरतु इघि वाच्यम् । तथापि पाठः कन्य. ) तयुक्तअञ्जन्यमानपुरुषसंस्कारोऽयम् । प्रयोगमाशुमावस्य शास्त्रकृतत्वात् ऋतुवैगुण्यमवर्जनीयमेव वि. ३६४१९ : लौकिके च छिक्कापतनजामासु जीवो- स्यात् । तलात् विभक्तिपेभात् शास्त्रकृतवाच साधारणानि तिष्टाङ्गुलिध्वनिः । शोपि च कन्या सर्वदा शुभ- पात्राणि स्वतन्त्राणि कर्त यानि । इति सिद्धान्तः । के. मिच्छता।' इति शिष्टोक्ति. मसिद्धा।छिकाया सत्याम् • जुहूरथमाज्यं प्रयाजत्रितमार्यम् । वि. ॥१॥१५. 'जीव' इति शब्द, उन्चार्यः, पतने ' उत्तिष्ठ' इति जुहोतिः प्रक्षेपरूमफळबाची । देवतोदेश्यसमक्षेप- | सन्दः उच्चार्यः, जुम्मायां च अहुलियनि. कर्तव्य. इति प्रलको द्रव्यत्याग. जुहोतिपदवाच्यः । मणि, पृ. १०२. कार्पः । के. * जुहोतेः अकर्मकत्वात् सस्तूनां द्वितीयया करपल जेमना जेमनी । उदकवा चिनो जैमशन्दस्य लक्षणा इत्युक्तं वन्नरने तन्त्रसारन्यायसुधयोश्च । तन , पामाऽऽदिषु पाठात् 'लोमादिपामाऽऽदिपिन्छादिभ्य. 'हुतोहुत: पर्यावर्तते' इत्यादौ कर्मणि निष्ठादर्शनेच शनेलचः' इति यथार्सख्यन्यायेन पामादिभ्यः परो जुोतेरकर्मकवाविद्धः, सोः कर्मणि तृतीया चकारात् विहितो नात्ययो अमान्दात् परो भवति । (पा. दितीया च स्थात् इत्यर्थयेन तृतीया च होछन्दसि ५१.. लेमादिम्मः मरीप: शः लेमश । (पा० २२३६३ होतेः कर्मणि तृतीया स्याद् द्वितीया च) पामाऽऽदिभ्यः नः पामन• अमनः । पिग्मादिग्य. इति सूचकारन्यवहारेण उकर्मवावगतेश्च । को.२२११२ इल. पिलि.)। मु.पृ. ११२. - ·कावतासाधन १७७७ ज्ञानलक्षणा प्रत्यासत्तिः प्रत्यचविषयः । वैद्यनाथः प ३३. • ज्ञातवासाधनम् । • ज्ञानाननुमेयता । अत्र केचित् ज्ञानगनुगेप. प्रामाण्यवादः' इति निन्दी द्रष्टयम् । मणि. पृ. १६. मिच्छन्ति , वेपो मते शानस्यैवाभावः प्रसगते । तथाहि, • ज्ञातुः शानजन्यप्राकटयरूपफलवचया शानकर्मत्वे ज्ञानानुमानं हि नार्यसत्तामामेण भवितुमईति , तस्य बाधकामाय. इति जी । मणि, पृ. ५४, उदविनाभाव नियमाभावात् , युधिष्ठिराद्यर्थाभावेऽपि शाने ज्ञानमज्ञानस्यैव निववेकगिति न्यायः । पर वर्तते एव । अथ अर्थशानं लिङ्गमित्युच्यते , तदपि द्विविधा हि निवृत्तिः विरोधिना , साममोनिवृत्या नोत्पत्तिमाग लिङ्गम् अनयमासानेऽपि उत्पन्नानुत्पन- च । यथा पातेन दीपनाशः, यथा वा सैलपादिनारो | योरविशेषात् , न हि अनवमासमान लिगमनुमापर्क दीपनिवृत्तिः । तया आद्या निवृत्तिरशानस्य , द्विदीया भवति । न चार्थानस्य ज्ञानान्तराधीनमवभासनम्, कार्यवर्गस्येति । साहस्री. ३७८. शानान्तरानवगमात् उक्तरीत्या अनवस्तापातात् । तस्मा- • ज्ञानम् आत्मसमवेतत्यात आमाधारम् । सु. १. दर्यशानं स्वयंप्रकाशमेवाभ्युपगन्तव्यम् । प्रवि. पृ. ३३. ६६०.. शानं न प्रत्यक्षम् , किन्तु विपयशाततया ज्ञानादेनिष्कर्षवदुत्कर्पोऽप्यनीकार्यो बाधका- अनुमेयम्। इदम् 'प्रामाण्यवादः' इति चिन्दौ द्रष्टन्यम् । भायात् इति न्यायः । यथा शनापयशानभूमिवं के. • शानं सरै मिथ्याविषयकमेवेति न काचित् प्रमा सावराणाम् , तथा तदुत्कारसानभूमित्वमीयस्य इत्यही- इति निरालम्बनवादिना मत तत्तण्डनं च निरालाबन- कार्यम् । तच्चोत्कृष्टत्वं ज्ञानस्य सर्वविषयत्यमेवेति मायः वादिनः' इति बिन्दी द्रष्टव्यम् । मणि. पृ. २३-२४, इत्यन्यत्र विस्तरः । साहस्री. ७९.. 'शानं हि पुरुषाधारं उद्भेदान्न विरोत्स्यते। • ज्ञानेच्छाकृतिसंरफाराणा समानविषयकन्येय पुरुपान्तरसंस्थं च नावानं तेन पाम्यते ॥' इति । कार्यकारणभावः । मणि. पृ. १७, ज्ञानेच्छा न्यायः । ग्लोवा. संबन्धाक्षेपपरिहारे ३५ । रत्नाकरः- प्रवृचीनां समानप्रकारकत्वसमानविशेष्यत्वेन हेतुहेतु- सापेछ शाताज्ञातत्वम् , तदेकस्यापि मिन्नपुरुषापेक्षया | मद्रायः । ४. ८३. सातत्वमज्ञातस्य का विरुद्धम् । नहि एकपुष्पगत आनम् . ज्ञानकर्मणोः समुपयः मोशसाधनम् । इतरगवेनाशानेन विरुध्यते । नापि अशानं झानेन 'मोक्षवादः' इत्यत्र विन्दौ मणिप्रन्ये दरम्पम् । फे. उत्पद्यमानमुत्तर ज्ञानं स्वविरुदस्य • शानफर्मणोः एमुचयेन ननाता , अतः सिटी शान. पूर्वमानस्य बाधैनैव उत्पद्यते । वि. ६।५।१९. . न च | फर्मउमुचयः । मणि १.५७. शानबालमिदं यायना- कार्यजननावस्यं शन शानेन शयते, जिन्तु अतिवृत्त- निम्पनमेव ( इति शननिरालम्बन शादिनः ) हत्ती. जनकभावम् । जु.. ६६.० या वादशात पृ ५३. • ज्ञानधर्मधराग्यादयः पुदिधर्मवयव शानमुत्पनं पाश्चात्य व नैमित्तिन सयेदादानादिशानेर | प्रसिदाः साल्यानाम् । पशु पृ. १६४.० ज्ञानमिन्नो पाप्यते । शा. ६६१९. . मानस्य असम | विषयः । वसिष्ठविपयत्वं च शानजन्यफलमागित्वम् । स्पत.प्रमाणावेन दोराद्यमाचे प्रमावस्येव सितिः । मणि.. २६, . शानमा मनौजन्यम् । १.१९. रहस्य. पृ. १४.० शानस्य आनुमानिकत्वं यश्यति । • शानमामात्मवादिनोऽपि जमान्तरमम्पयन्ति । गृहती. पृ. ४१. . शानस्य पामिपक्तिमल बात 'जन्मान्तरेऽम्युपेतेऽपि शानमामामादिना रोया, पगन्तरानम्युग्गभानु । विवि. पृ. २७१. शानस्य मान्मवादे ३१. पनिरूपणाधीनस्य शेयमेदेन मैदः । गुप. ७०४, •ज्ञानलक्षणा प्रवासत्तिः । गन"एगानीकारे • सालमा निरपरमात् । पु. १.८२. • प्रधाना. शातम्य गुरभिनन्दनाय या मुरभि परनम्' भिवागभेदेना गुगलम्प भानस्य धर्मणः मेदो । इति शान न मान ! सौरमा गैरमार पाया. राधेरमाया मतमात्र दाहानमेय प्रयासचिः मणि. मी.को. २२२ विरुष्यते ।

·. ज्योतिष्टोमे इष्टयादी ज्योतिष्टोमे उत यानि इटिविकाराणि तेष्वतिदेशप्राप्त: अनोऽधिकरणको 'यो वेदा अजायन्त ' इत्युपक्रमः । तथा च यजुर्वेदो. निर्वापः सोमार्थयोरेव अनसोरन्यतरत्र कर्तव्यः, अनस्त्वा सन्ना ऋचोऽपि पश्वेिव पठनीयाः । ३२३३१. वच्छिन्नस्य सापनत्वेन विहितस्य परप्रयुक्तस्य लामे खत ज्योतिष्टोमे' उत यत् सुन्वन्ति' इत्यादिना बानोऽन्तरक्षेपकल्पनाऽनुपपत्तेः । इति प्राप्ते, न तावत् श्रुतेन वाक्येन सामिधेन्यनुवचनार्थ हविर्षानदेशो 'मन्त्रवन्नियमेन स्वदेशस्थापितस्स अनसो निर्वापदेशशाला- लक्ष्यते ॥ मुखीयपश्चाद्भागे नयनं संभवति , तयोद्वयोई विर्धारण सामिपेनीस्वदन्याहुरिवि हविर्धानयोर्वचनात् भ्या तयोः इविधः उत्तारणे तन्त्रिण एव वैगुण्यापत्तेः। सामिनीनाम् । ३१७७११५ ॥ अथ प्रसजिन एष देशाभाषकृतं वैगुण्यं लायवानुरोधेन भाष्यम्-- ज्योतिष्ठोमे श्रूयते 'उत यत्सुन्वन्ति सोढ्वा हविर्धानदेशे एत तदुपरि एकदेशावस्थिते सोमे | सामिनीस्तदन्वाहुः' इति । हविर्घानयोसिन हति- सत्यपि निर्वापोऽपि क्रियेत , तत: अनोऽन्तरग्रहणेऽपि पनि सुन्वन्ति, तत् सामिषेनीमिः संबन्धयेदित्यर्थः । तत्र यजमानगृहे कार्यान्तरार्थम् भनोऽन्तरसत्वे लापवस्य तुल्य- | संदेहः किं सामिषेनीनामद्गमावेन इविर्घानं चोथवे, लात् न देशमावकृतवैगुण्यसहनम् । यदाऽपि तदभावः, | हविर्धानविशिष्टाः सामिधेन्योऽनुवकन्याः, उत इविनिन तदाऽपि तदाक्षेपकल्पनमेव अनुपादेयदेशबाधापेक्षया | अम्पामनूच्यमानाना देश लक्ष्यते इति । कि सावत् युक्तमाश्रयितुम् । नाप देशः अनमोऽगम् , अपितु प्रासम् १ सामिधेनीनामङ्गत्वेन इविनिं चोद्यते । यस्मिन् निर्वापाङ्गम् । अतः पदार्थत्यागापेक्षया पदार्याक्षेपस्यैव हविर्धाने सुन्वन्ति, तत् सामिधेनीभिः सेनन्धयेदिति । पाधिस्थ न्याय्यत्वात् न प्रमः। तेन हविर्घानसंरद्धाः सामिधेन्योऽनुवतन्या इति पच- 'निर्वापकर्मार्थमनोऽन्तर भवेत् ।' नात् सामिधेन्यभावे सति हविर्घानश्रुतिरनुप्रहीष्यते । मण्डन- इतरथा देश रक्षयेदिति । तस्मात् सामिपेन्पों इवि- शंकर--' हविर्घानं न निपि ।'८. निम् । • ज्योति टोमे इटिपश्वादिषु दार्शक होतृवरणं का-- 'उत यन्सुन्वन्ति सामिनीखदन्याहुः' इति कर्तव्यम् , बझारण तु न कर्तव्यम् । भा. १२।१।१८। श्रूयते । पूर्ववदेव संदेहविचार निर्णयाः । कथं न गतायें- ३६-४२, - ज्योतिष्योमे इष्टिपश्वादिषु सौमिकवेद्या मिति चेत् , विस्पष्टार्यदयानुपादानात् । न तु भने दार्शिकवेद्याः प्रसङ्गसिद्धिः। १२१॥२८-९. दृश्यते , इदं परस्य अशिष्यमिति , मम तु शिष्यामिति । • ज्योतिष्टोमे उक्थ्याना सीमा ब्रह्माम । न ही कय तर्हि सिद्धान्धसिदिः उच्यते । ऊ क इति निधनाना पृष्टि-अन्नाद्य-स्वर्गाथै क्रमेण देशमानं या, प्रत्यक्षं घर्षकर्म सोमस्य । १६ ।। व्यवस्था, न तु मौमात निधनाना पृथक् फलम् । मा. भाष्यम्- देवलक्षणाथै वा एतदुच्यते । यस्मिन २१।१३।२८-२९. + मोतिष्टोमे उक्स्यग्रहः प्रातः मुन्वन्ति , वरिमन् देशे सामिपेन्योऽनुपरकन्या इति । सबने गृह्मवे । वि. शश, . ज्योतिटोमे उक्थ्यग्रहस्य । प्रत्यक्ष प्रर्यकर्म सोमस्य वेन क्रियते । दक्षिण हविधान असमयोत्तरमु करें पोडशिमहस्यापि सस्तोमय ततः । सोममासादयन्दीति सोमासादनार्थ तावदेवदुरादेयम् । परमुकः । ५।१११८. ज्योविष्टोमे उपय्यस्तोत्राणा सामिधेन्योऽपि अभिसमिन्धनार्थमुपादेया इति । स तु प्रयाणां मध्यम सौभर नमसराम । सोम. २१२१३. एवापत् भयठे, यस्य इविनिस्य समीपे मुन्वन्ति, • ज्योतिष्टोमे 'उच्चा' इत्यादिना झुतेन विहितमुन्चे- वसंपदाः सामियन्य: अमिममिन्धनानुरादेयाः इति । पूगदिदं वेदधर्मः । वि. ३।३।१, . ज्योतिष्टोये 'इन्ने. तपन ज्ञायते कि सामिन्यः संपदा हविर्धानस्योर- अंचा क्रियते , उपशु पशुपा, उन्ः हाम्ना' । भत्र कुर्वन्ति , कि विधान मामिपेनीनामिति । तदुच्यते । ऋगादिशन्दा वेदपः, न तु मन्दराः उपक्रमानुसारत् । सामिन्यस्वायत् इविधानस नोपनि महि वायत् + + , .

·ज्योतिशाचे १७७९ व्योतिष्टोमः दर्शपूर्ण M गतिविभागज्ञानेन तिथिनक्षप्रशानं भवति । एतायन्तः ! दशः एकविंशः, एतानि वाय तानि ज्योतीधि य एतस्य चन्द्रादित्ययोर्गतिपर्यायाः एकसिन् युगे मन्ति इत्सव स्तोमाः' स्तोमाना ज्योतिष्ट्वं पराप्रकाशकत्वम् । स्तोम. गतेषु तद्भागेषु संवत्सरादिपु 'इह इदानी चन्द्रमा:, | य च सोमयागानामेव , नेष्टिपशूनाम् | १४१२. इदानीमादित्यः' इत्येवं चन्द्रादित्यादिगतिविभागशानस्य ख ज्योतिष्टोमः दर्शपूर्णमासोत्तरं कर्तव्यः इति तिष्यादिशानोपयोगित्वम् । एतावदियुगपर्यायैः एतावन्तः । कालाथैः संयोगः ॥ चन्द्रादित्यगतिपर्यापा: इति च युगपरिवर्तपरिमाणद्वारेण उत्पत्तिकालविशये फाल: स्या, याक्यस्य चन्द्रादित्यादिगतिविभागो शायते । एतान्तो युगपरिवर्ता तत्प्रधानत्वात् । ४।३।१५।३७ (३८ के.)। भावाः इति शाते 'अस्य युगस्य एतापन्ति अहोरामाणि माध्यम्-~- इदमाम्नायते ' दर्शपूर्णमासाम्यामिष्ट्या अस एतान्ति' इति समस्तातीसाहोरात्रसंख्यानात्मक- सोमेन यजेत' इति । तत्र संदेहः किमेतत् अस्य महर्गणं कृत्वा । अस्य ग्रहस्य इदानीम् ईदृशी गतियतते विधानम् , उन बालस्येति । कि प्राप्तम् । श्रुतेः अगस्प। अस्य ईदृशी' इति शानं भवति इति युगपरिवर्तपरिमाण-इति प्राप्त , उच्यते । अस्मिन् कालाङ्गविधानश्चये ज्ञानस्य चन्द्रादित्यादिगतिविभागानोपयोगियम् । दिप- फाल: स्यात् , वाक्यस्य तत्प्रधानत्वात् । फालपधानं हि सस्याष्टमोऽयं मुहूर्तः , तेन अस्मिन्मुहूर्ते नभोमध्ये सूर्यः । एतत् वाक्यम् , न यागविधानपरम् । कपमतत्परता इति मुहूर्तमेल्यानेन आदित्यस्य गतिविशेषज्ञानं माति। अस्प १ रूपावचनात् । कयं रूपावचनम् १ देवताs. सु. पृ. १२९-१३०, . ज्योतिशास्त्रे ग्रहदो:स्थित्ये | भायात् । कामभावः । अभुतत्वात् । या दि यस्य शान्तिविधानात् मौखिये च उपनयनादिविधानात् तस्य धूयते , सा तस्य देवता भवति । श्रुत्या हि देवता च घेदमूलयात् धर्मफलविपासूचनं वेदमूलम् । पृ. । गम्यते, न प्रत्यवादिभिः । ससारा नापूर्वस्य यागस्य २३०, ज्योतिशास्त्र तिथ्यादिकथनं गणितानुमेयत्वात् , विधानम् । काला अनुवादे नायं दोषः । निहितदेव- लोरमूलम, महसोप्यादिनिमित्तेष्टानिष्टपरिपाकसूचनं तु | ताको हि अनूयते । उसादन कालाः पन्धः इति । वेदमूलम् । पृ. १२९. तच दर्शयति ' एप वै देवरपो पद् दर्शपूर्णमासो, पद् • ज्योतिशास्त्रविषयः महाणो सोस्सित्यदो.सित्य- दर्शपूर्णमासाविष्ट्या सोमेन यनते, रथपष्ट एव भवाने रूपः निवेशः।मु. पृ. १३०, ज्योति शास्त्रव्यवहार- | वरे देवतानामवस्यति ' इति । प्रदर्शित मागे रपेन सिभ चन्द्रसूर्यापारालादिदेशपरिमाणं युगादिकालपरि. यातुः सुखं भाति, एवं दर्शपूर्णमासो स्ट्या सोमेन माणं न गणितविषयांप्रदायोत्पानुमानपूर्वकम् । पृ. १२८. यष्टुः मुसे भवति । दर्शपूर्णमामातीनि तप दीश. * ज्योतिष वेदाशम् । पौरुषेपमी भपिरिमार-पीयाऽऽरीनि यस्तानि मान्ति । एवम् अर्थवादः पर्यगानुवर्तनात् वेदमूलकत्याच प्रमाणम् ('पधसंवत्सर मर्यवान् भाति । मयम्' इत्यादि ज्योतिपं लगधाचार्यमणीवमिति पा- 'यं रूपारचनम् । देवताऽभावा' पदन्ति । वि. १२२७. इत्ययुक्तमिदम् ( मायम् ) | 'बाजपेयेनेथ्या रहस्पति. • ज्योतिष्टोम: अमिपेचनीयस्य प्रातिः । अमिः | स्वेन यजेत' इति सत्यामपि पूर्वहालवाय| म कालपा पेनीयो राजसूपान्तर्गतः सोमः । वि. स., योगा, किसरि १ अनादिसंबन्धः । अतिपरिवर्तमान • मोतिष्यामः । एकस्मै या अन्य यसकतम: मामाया- त्यात न यस्यते यास्यान्तरेण (धीयते इत्पन्नयः) दियन्ते , सम्यो मोवियोम: अत्रोपचिपास्यस्पेयो सस्पतिसय, अवगतः, रा य हा विपीयते सिधिमावने भाभिन सम्यो गोवियोम:' इति पले इति । सात् मारणान्वरे भयमा कर्मान्तर मति. Aपिः | ११, • मोलिटोमः । योपि स्टोमा पचते दहतितरमकम् । एपनियन मारणारे एम्प पप सोऽयं मोडियोम: AT पगायः परा- अपमार्ग कर्मान्तरम् । या शोमोनिदादयः ऐन्दामा - ·ज्योतिष्टोमे उत्सर्गमात्र १७८९ ज्योतिष्टोमे एकस्याश्वस्य - . उत्थाने वागविसर्गे च मन्बयोपदेशः । उत्थानवाग्दि स्मिन्नुपरवे यजमानो दक्षिणत प्रसारयति, तथैवावर्ग: सर्गाधिकरणम् । भा. ३।२।४।१०, ज्योतिष्टोमे उत्सर्ग- अन्यस्मिन् स्वहस्त प्रसार्य अधस्नात् यजमानहस्त यजमानः ) स्वपं कुर्यात् , शेपस्य चान्य व राति । तदा यजमानः ' किमत' इत्यनेन मन्त्रेण फळं स्यात् कर्ता । ३६७८१८-२०, . ज्योविष्टोमे उद्गात्र- पृच्छति । अध्वर्युश्च 'भद्रम् ' इत्यनेन मन्ग उचर पच्छेदस्य परत्वे तनिमिनकपुनःप्रयोगे सर्वखदानम् । ब्वे । वतो यजमानः ' ती उद' इत्यनेन मन्नेण वत् ६।५।२०५५. " ज्योतिष्टोमे उदातृचमतः ससुब्रह्मण्या- फलम् उभययामितयैव खीकरोति । नामुद्रातणाम् इति भाष्यमतम्, अपसुब्रह्मण्यानाम् इति मण्डन- 'वयोः फल भद्रपदामिधेयम् ।' वार्तिकमवम् । के. ३५टार३-२६. ७ ज्योतिष्टोमे उदातृमविहोः अपच्छेदयोगपये भदाक्षिण्यसर्वस्वदाक्षि. शंकर- 'न्यपदेशे च तद् भवेत् ।' तत् फलम् । ज्पयोनिमल्पः । भा. ६।५।१८।५१-५३, ज्योतिष्टोमे • ज्योतिटोने परवमन्तः 'रक्षोहणो क्लगहनो उपया: उकानामेव ऋविजामन्यतमे । ३१११४३०. वैष्णवान् सनामि' इति । तस्य प्रत्युपरवे आवृत्तिः । ज्योतिष्टोमे उपरवेपु 'किमत्र, भद्रम्, वनौ । उपरवन्यायः । भा. ११।४।१९।५५-५६. गोतिष्टोमे सह' इति श्रुतं फलमृस्विजोऽपि ॥ विस्तरे इदम् । 'उपवर्ती रयंतरपृष्ठस्य प्रतिपदं कुर्यात् , अप्रपती व्यपदेशाच । ३८१४।२९ ॥ (३० के.) वृहपृष्ठस्य ' । अझै पृष्ठम् इतरनिरपेक्षं तत्तव्यविपदो भाष्यम्-- यत्र च न्यपदेशो भाति , ता आर्षि- निमित्रम् ( उपास्मै गापत इति उपरती, प्रयुगो बम् (फलम् ) । दक्षिणस्य हविर्धानस्याघस्तात् चत्वारः । वाचो अग्रियः इति अमरती ) । वि. १०९५११६, उपरवाः पादेशमुखाः प्रादेशान्वयलाः । तत्र हस्तौ प्रवेश्य - ज्योतिष्टोमे उपसदमीपोमीययोः वेद्याम् आतिथ्यायहिपः अध्वयुजमानमाह किमत्र' इति , स आर 'भद्रम् खरपकाले सरणमन्त्रस्यावृत्तिः । मा. १२१११२०४५ शति , 'तनी सह' इति भवयुः मन्याह इति म्यपदेशो -४७ (४६-४७), ज्योतिष्टोमे उपसदिष्टिः अपूर्व कर्म भवति भयोयजमानस्य च । तत्रौ सह इत्युभयोर्वचन- | यावदुक्तमनुडेयम् । उपसन्यायः । १०६७।१४।४३-४६, मपर्युयजमानयोः । तस्मादवर्युफलमायासिव यमनेति । • ज्योतिटोमे उपसन्मन्ग अनुपट्गेण मन्धरणम् । या-- •यपदेशादिवरेपाम् ( ३३८५।१४) इत्यत्र अनुराधिकरणम् । २६४८, ० क्योतिष्टोमे ऋा. ब्राह्मणगतमुदाहृतम् , इह तु प्रस्ताववशैन मन्त्रगतम् । सहयागेषु यजमानस्य स्वयं यान्यापाठपक्षे मारपट्कारी दिलेओन करप्यमानं कदाचितुभयोन शक्यते कल. यजमानस्यै, न होतः। ३।५।१८४४-४६. ज्योति यितुम् इत्यारावा स्यात् । कल्पनाहेतु युगस्याः । ऋनुयायावरणम् । इन्द्र देवात् गर्दिव आ पृथिव्याः' अविशिष्टा, इति न किञ्चित् गौरवम् । भय कलानोभी इस्पादिभिरापाग्यावयझेत्राविवरण क्रियो । वि.१॥ एर प्रयुक्षावे १ यदा एरेनापि प्रयुज्यमानः शमोत्येव २२२६. . ज्योतिशेमे ऋविजः खामियमदया.! भा. उभयगामि फल प्रसायितुम् , तदा सिद्धेऽर्थे न रिद्धि- R८३८, ज्योतिटोमे एकरी या अन्ये का दुभमनकत्वेन प्रयोजनमसि इत्यापर्युनियमः इति । कामाय आहियन्ते मम्मो ज्योविटोमः' इति भुवम् । वि-भद्रं तनौ महेत्येवत् करिमन्, स्वामिनि सोऽय फ्यादेशः १०२५-२६ । सधमादेश युज्यते ।दिल त्या दोरेवापर्युरनमान: । क्योति-पतिल पृथगनुपनं करन् । योगसिस्परिकरणम् । होमे हविर्धानमन्डपे सोमानिएकाधारयोः फनको. अप- AR२५-२८. • ज्योतिरोमे एकाशवस्प अन्य स्वार चवमा मामेयादिविदिशु चत्वारः उरचनामक विश्वास र सामानिया ने दो विara गा. अरनिमात्रमाा: भयोभागे परस्पर मिवितातिन तन दात. यानेशिया. २८ ऊर्षभागे परस्पर मादेशमानम्माहिता पन्चे । वेनु ए-1 १.५१. .

·ज्योतिष्टोमे अग्नीपोमीय ज्योतिष्टोमस्य सप्त १७८२ श्रवणं यस्य तत् ) कर्म नपभूयस्त्वेन सामस्त्येन निरा- ९९७.५ ज्योतिष्टोमे अंश्वदाभ्ययोरपि महधर्माः कर्तन्याः, काझीकरणसमर्थन निर्गत-यमिति । सामवेदयोश्च | तयोरपि ज्योतिष्टोमार्थत्वात् । भा. श६।११।३२-३४, तुल्यधर्मत्वात् तद्गतमेदोपादानं निष्फलम् , इति मत्वा • ज्योतिष्टोमे अश्वदाम्यादयो ग्रहाः ऋतुशेषत्वात् 'उभयश्रुति ' इत्युक्तम् (सूत्रे)। धारामहेभ्यः पूर्व सकृदेव कर्तव्याः । चित्रिण्यादयश्च सोम-- यत्र विधि:, तद्धमत्वे उसे तपसगात् । इष्टका: अग्निशेषत्वात् सकदेव उपधातम्या: । ५३॥ ज्योतिष्टोमस्य क विधिः इति विचारणात् संगतिः ।। ६।१५-१६. ज्योतिष्टोमे अश्यदाभ्यरूपगुणविधिः । सूत्रार्थस्तु- वेदद्वयश्रुतं कर्म रूपभूयस्त्वेन विधेयतया | वि. २३९, * ज्योतिष्टोमे अमीदमीन् विदर' इति अवगन्तन्यमिति । मन्त्रः अग्निविहरपौषे अन्वितः, न तु उत्थाने । 'उत्तिष्ठ- वि-'ज्योतिष्योमो यजु सामवेदयौरस्ति तत्र किम् ।। नन्याह अनीदमीन् विहर' इति तु उत्थानकाले उच्चस्त्वमुत नीचैरत्वम्, हेत्वभावादनिर्णयः ॥, यजुष्य- विधीयते । ३।२।४, * ज्योतिष्टोमे अमीषोमप्रणयनस्य विगते द्रन्यदेवते तत्र तद्विधिः । तद्वशात् स्वरनिर्णीते- | दीक्षाकाले नापकः । यूपच्छेदापकऽपि तदन्तान- रुपाशु स्यादनुछितिः॥ समूहस्यापकर्षाभावात् । ५।१।१४. * ज्योतिष्टोमे भाट्ट-- यत्र एकमेव कर्म अनेकेषु वेदेषु श्रुतम् , अनीपोमीय: पशुः । अमीषोमीपपशुविषयकं प्राय. तत्र क उत्पत्तिः क च तदनुवादेन गुणाथै श्रवणमिति | सर्वम् । अमीपोमीये पशो' इति शन्दे द्रष्टयम् । के. जिज्ञासायाम् , यत्र अङ्गवाहुल्य तत्र उत्पत्तिः सेवक * ज्योतिष्टोमे अग्नीषोमीयः पशुः औपवसथ्ये मुत्यापूर्व- बाहुल्येन राजावस्थान निर्णयवत् । वस्तुतस्तु कर्मस्वरूपपरि- दिने आलभ्यते , सवनीयपशुः सुलादिने प्रात.सथने चायकदन्यदेवतादिसाकल्यत्यैव निर्णायकत्वम् । तत्रापि | आश्विनग्रहादूर्वमालभ्यते , अनुबन्ध्यपशुशु अवभृया- दैविध्ये बहिरङ्गत्वेऽपि अन्यभिचारात् देवताया एव , न | दुर्घमालम्पते । (तस्थाने आमिक्षा वा क्रियते ।) तु दन्यस्येत्याह्यम् । अतश्च एवविधनिश्रायकसत्त्वे | वि. ५।११६. * ज्योतिष्टोमे 'अग्नीषोमीय पशुमालभते' तत्रैवोत्पत्तिः, अन्यत्र तदनुवादेन अविरोधिगुणान्तर- | इत्यत्र एकत्वं विवक्षितमेव | मा. ४११०५।११-१६, विधानम् । विरोधिनि तु गुणानेद एव । एव यत्र कस्य * ज्योतिष्टोमे अग्रीषोमीये उपात्तस्य तन्त्रतया प्रवृत्तस्य चिदपि नियामकस्सामावः, तत्रापि अभ्यासाद्भेदः । नत्र | स्वरोः सोमान्ते प्रहरणम् , नानुसन्ध्याकाले । ११॥३॥ शासाऽन्तरन्यायेन सत्यपि सर्वेषामुत्पत्तिपरत्वे कर्मकत्वम्, ५८-१२, * ज्योतिष्टोगे अग्नीपोमीये पशौ यहिया तदिह अध्येतृभेदाभावात् । अतो नियामकरलेन यत्रै | यूपावटमरस्तृणाति' । अन बर्हिषि , ' आज्येन यूप- वोत्पत्तिः, तद्वदनिबन्धन एवं स्वर इति सिद्धम् । माक्ति' इत्यत्र आज्ये च प्राकृता धर्मा न कर्वन्या । मण्डन- ज्योतिष्टोमो यजुदे ।' ३२८१६।२१, ज्योतिः पशो यूपम् ' अर्धमन्वदि शंकर-- ' उभयभुति भूयस्त्वात् । । उमयश्रुति मिनोति अर्धे बहियदि इति देशलक्षणा, न तु अर्थमन्त. फर्म भूयस्त्यात निर्णेयम् । वैदि इति यूपाभावेन । ३३१३-१४, * ज्योति. • ज्योतिष्टोमस्य सप्त संस्था: अग्निष्टोमः अत्यमिष्टोम. | पशो यूपपरियाणार्या रशना रसनाधर्माच भूयन्ते , उपप्य पोडशी अतिरानः अप्तोर्यामः वाजपेयश्चेति । तमा- दे पात्रयार्थाः नानीपोमीयार्याः एव । ३।६।१०।३१, मिष्टोमस्यैव निज रूप ज्योतिटोमस्य । वि. ५/३११३. - ज्योति पशौ शेपमा मैत्रावरुणस्यादि । १०७६। ज्योतिष्टोमस्य समस्त्रस्य द्रव्यदेवतात्मकस्य धर्मस्वरूपस्य १८-१९, परन्तु एकभागत्वम् । १०२०-२१. यजुर्वेदे माम्नानात् स्तोत्रादिभिर्विनाऽपि यागनिष्पत्ति- ज्योतिटोमे अमीयोमीयप गुवकमसा वैसर्जनहोमीयं सके: स्तोत्रादिनिरपेयक्रियाविधानं शक्यम् । सु. ४. योऽश्वर्यगृह्णाति ' इति स्मृतिः न प्रमाणम् । वि. १९९०, • ज्योवियोमस्य सामवेदे उपत्यभावात् । पृ. २३, ज्योतिष्टोने भनीपोमीय-सरनीय-अगुपन्ध्या; .

·. - । . ज्योतिष्टोमें एकादीनां १७९१ ज्योतिष्टोमें एकपाने अनेक 'बादश रात्रीीक्षितो भृति वचीत' इति नित्यवदानायवे, | वस्तुतस्तु लक्षणाऽपीयं न विधौ , दीक्षितकर्तृकभूति- न पाक्षिकम् । तदेव नित्यं कुर्वन शक्नोति अन्यत् परि- वननस्यैव पक्षमातस्य प्रयोगमध्ये अत्यन्ताप्रावस्यैव वा माणमुपादातुम् । तस्मात् द्वादशाहे एव परिमाण, नियः विधेयत्वात् द्वादशरात्रिशब्दस्यानुवादचोपपत्ते. ।। अतो म्यत । अन्यानि परिमाणानि 'विकृतो भविष्यन्तीति नैतस्य पाक्षिकत्वकसनाऽपि । दीक्षापशाणामेव पर: नैषामानर्थक्यमिति । नीहियवद्विकलः ।, अस्तु वा तस्य विधेयावेऽपि "दुप्--- द्वादशहस्तु लिङ्गात् स्यात् । (इदम् लक्षणा , तथापि न दोष इति । । अधिकरणसिद्धान्तसूनम् इति -तन्त्ररत्नम् । दीक्षा मण्डन- 'दीक्षामान विकल्पत.।' ज्योतिष्टोमे। परिमाणे' इति सूत्रं भाष्यमनादृत्य उत्सूनपूर्वपक्षेण शंकर- ' दीक्षाविकल्पः प्रकृती।' सिद्धान्तपरत्वेन न्याख्याय' द्वादशाहतु' इत्येतत् सूत्रम् ज्योतिष्टोमे एकपाने अनेकैः सोममक्षणे अधिकरणान्तरपरतया न्याचष्टे वार्तिककारः । इति भा- अनुज्ञाप्यैव भक्षयितव्यम् ।। टिप्पणी ) द्वादशाहे ज्योतिष्टोमीयदीक्षापरिमाणे याथा- वचनादनुज्ञातभक्षणम् । ३५॥१४॥४०॥ काम्यं प्रातम् । तर देहः तथैव इह , उत नियमः । अविशेषात् याथाकामी (ययाकामी इति रत्नपाठः) इति । भक्ष्यते , किं तत्रानुशाप्य अननुज्ञाप्य का भक्षयितव्यम् । भाष्यम्- अय यः एकपात्रे सोमः अनेकेन प्राप्तम् । द्वादशाहस्तु लिङ्गात् स्यात् । किं लिङ्गम् ? उतानुशाप्येवेति । लाघवादनियमे प्राप्ते, उच्यते । अनु. 'पत्रिंशदो वा एषः, यद् द्वादशाह.' इति । न चा शाप्प भवयितन्यमिति । कस्मात् । वचनात् । ६८ वचन विधिः अन्यस्तुतित्वात् । अपिन दीक्षावाक्ये 'दाम्या | भवति, तस्मात् सोमो नानुपहून पेयः' इति । उप- लोमावति' ('द्वान्या त्वचम् , दाभ्यामसूक शाम्या हान चानुशापनम् । प्रासिसूत्रमेतत् । मागम् , द्वाभ्यामस्थि , दाभ्या मज्जानम् ' ) इति पडु द्विकान् अनुक्रम्य द्वादश स्तौति । तस्मात् द्वादश पा-- 'वस्मात्सोमो नानुपहूतेन' इत्येत्तस्य अर्थ- कथनार्यम् उचरविवक्षार्थ च एतसूत्रम् । द्वादशाहे दीक्षाः । वि- ज्योतिष्टोमे द्वादश स्युर्दीशा एकादयोऽथवा 1, सोम-- अत्रापि प्रसङ्ग एव संगति । स्याद् भतेर्वननादाद्यः, प्रत्यक्ष श्रुतितोऽन्तिमः ॥' तस्मात् वि-- 'नानुशपूर्वको मस्तित्पूरॆ वा , इन लाघ. सर्वे पक्षा ज्योतिष्टोमे विकल्पिताः। वात् । आयो, नानुपहूतेन पेय इत्युक्तितोऽन्तिमः ।' भाट्ट-- सोमे ' एका दीक्षा , विक्षो दीक्षाः' इत्येवं भाट्ट-- इदं च भक्षणम् 'नानुपहूतेन सोमः बहवो दीक्षापक्षा: श्रुताः । तत्र सोमे द्वादशदीशापक्षः पातयः' इति वचनात् अनुशाप्येव । तदपि न लौकि- एव ' द्वादशरानी चितो भति बन्चीत' इति विहितस्य केन शन्देन, अपितु आम्नानवशात् 'उपहूत उपहारस्व' भृतिपदाच्यदक्षिणाद्रम्पार्जनानुकूलयानारूपस मृति- इत्यनेनैव मन्त्रेण । तनापि लिङ्गेन वाक्यं बाधिन्ना वननस्य पक्षान्तरेलमात् अतोऽन्ये पक्षा. विकृति-विभज्येव एकोऽनुज्ञापने, अपरश्च अनुशायाम् । निषेध- विपपा. 'एफ पुणीते ' स्पादिवदवयुत्यानुवादा वेति | मलाच अनुशापनानुज्योविधिकल्पना, मत्ययाय । भाष्यकारामिप्रायः । वार्विककाराशयस्तु भित्र तत्रापि अर्थक्रमेण पाठकम आधिका 'उपवयस्व ' इति प्रदेशसत्येन 'एक पृणीते ' इतिवदर्थवादत्यायोगात् प्रथममनुशाग्रहणे, 'उगहूत.' इति पश्चादनुशादाने विनि- सचे एव विधप इति तावदविवादम् । प्रकरणानुरोधाच योक्तन्यम् । १२. (अय भाष्यस्थाना १४-१५-१६ नानेकपामुत्कर्षकपना । वरमेकस्यैर भतिवननवासस्य इति त्रयाणामपि अधिकरणानामन्तार । पाक्षिकत्वकल्पना । द्वादशरात्रिशन्दी वा दीक्षापरिमाण. मण्डन-पान नोपहवेन हि।' मानपर: यावती' रात्रिषु दीक्षा भवति तत्परः । शंकर- अनुशाप्प च मध, स्यात् । प ·ज्योतिष्ट्रोमे एकपाने बहुभिः १७९३ ज्योतिष्टोमे एकपाने सोम वषट्काराच भक्षयेत् इत्यन वषट्कारोऽपि भनिमित्त | तन्निमित्तभक्षस्य वाचनिकलात् नतो दुर्बलसमाख्या- मित्युक्तं न कमः । स तु इहैव चिन्यते । स चेन् | प्रमाणकः । शेमाभिषवकर्तृकमक्षामावे तु तदनन्तर वचनमनादृत्य न्यायादेव चिन्त्यते , सोऽपि अनमिधेयः भिन्नकर्तृकसमाग्ज्याप्रमाणक एव । समानकर्तृके तु होमा- पाथमिकवत् अविधेयश्च स्यात् इति सिद्धान्तहानिः, भिषवकर्तृकभश्चाभावे द्विरनुष्ठानमात्र न क्रमाभिन्यञ्जक पञ्चमे चासो चिन्यः स्यात् । प्रसङ्गादिद चिन्त्यते किञ्चित् । तत्साये तु पूर्वोकः एव कम इति ध्येयम् । युष्माकमिय इति चेत्, तर्हि तमेव हि । विधेयत्वादसो मण्डन-'भक्षक्रमो यथाप्रासि।' तृतीये चिन्यते इति पाश्चमिका विशेषामिघानं शंकर-- 'वषट्काऽऽदितः पिवेत् ।' प्रलापः । किञ्च यदि 'वचनात् ' इति सूयं कृत्वाचिन्तो- g ज्योतिष्टोमे एकपात्रे सोमभक्षे अनुज्ञापना- द्घाटनार्थम् , तर्हि तदधिकरण समाप्य फर्तन्यम् । इदं तु ऽनुज्ञे वैदिकमन्त्रेणेव ॥ ' कारणानुपूात् ' इति सूत्रात् पागेव कृतम्, इति न कल्याचिन्तोद्धाटनं युज्यते । यदि च न्यायादेव मायभ्यं तदुपहूत उपयस्वेत्यनेनानुज्ञापयेलिङ्गात् । लभ्यते , तो वचनमेवेदं न्यायानुवादमात्रम् , तत्र ३।५।१५।४१ ॥ 'वचनात्' इति सूत्रानुपपत्तिः । भाष्यम्-~अय अनुशावेन भायितन्यमिति सिते, सोम-सूचे क्रमात् हस्तस्थिततया पात्रस्य संनि- कि लौकिकेन वचनेन अनुशापयितन्यम्, उत वैदिकेनेति। घानात् इति। भनियमात् लौकिकेन । इति प्राप्मे, उच्यते । तदुपहूत. - 'एकपाने किमध्वर्युरयात् पूर्वमुतेतरः ।, ( सूत्रम् ) अनुज्ञापनलिड्गोऽय मन्मः, लिङ्गात् । तहस्ते पानसंस्थानात् तस्य प्रथमभक्षणम् || , पाहि अनुशापने समाम्नावः सामर्थ्यात् विनियुज्यते । वत्र होतेव नः पूर्वमिति मन्त्रेण पूर्वता । वषट्कर्तुस्तदुक्तेश्च कृतेऽय लौकिको निवर्तते । न्यायवाध्यं वचोनहि॥" वा- तत् उपवानं केन कर्तव्यम् । अत आह भाह--- भक्षरमुच्वये चिन्तिते अधुना प्रसन्नात् उपहूत उपयस्व इसनेन ' इति (सूत्रम्) । वरक्रमो निरूप्यते । तनै कस्मिन् पात्रे कर्तृभेदेन भक्षभेदे । उभयोः अनुशाप्पानुशापकयोः न्यापारप्रदर्शनार्य सकलो- पपकर्तुः प्रथमभक्षः' इति पचनात् 'होवेव नः चारगम् । सर्वथा किकेन तावत् न कर्तन्यमित्यर्थः । प्रथमः पाहि' इत्यादिमन्नवर्णाच वषट्कर्तुः तनिमित्तः सोम-- सूधार्थस्तु- तत् अनुशानम् ' उपहूत प्रथमो मशः । न च होमातुरध्वयोईस्ते पानमसात् उपहयख' इत्यनेन मन्त्रेण अनुशापयेत् । णिजयों न अर्पणप्रत्यर्पणकल्पने गौरवापचे, तस्यैव न्यायेन भव- विवक्षित: अनुजानीयात् । न च स्पे गिजाविषक्षायाँ प्राथम्यावगवेः , तदपेथ्या च वाटक : प्राथम्पविधाने प्रमाणाभावात् अनुशापन व अम विपयः किं न स्यात् अपूर्वविधिलापने। समास्यानिमिचभक्षापेक्षयैर तेन | इति वाच्यम् । एतलागतठन्धन्देन 'परनादनुशात प्राथम्यविधिः (विधान ) नियमविधिलापत्रानुरोपेन | भक्षणम् ' इति पूर्वस्मोपात्तानुशानपरामर्शस्यैव वकप- मुलमिति याच्यम् । नियामकन्यायमवृत्तेः पूर्वमेय एतस्य । स्यात् , ' अहान केन कर्टन्यम् । इति वालिकानुसाराम वचनस प्रवचत्वेन नियमविपित्यानपायात् न्यायेन । उपदानापरपर्यायानुशानस्य अत्र विषयत्वोचिसात् इति । कोचानुपपत्तेः । अतो वपटकारनिमित्तः प्रथमं भक्षः | पि-- 'किमनुशा लौकिकोत्या वेदोम्या या भैसाररुणारिचमतेषु सवनमुखीये ऐन्द्रप्रदाने क्षेत्रा वषट्- यथावथा । अविशेषा, दुपहानमन्मलिनानु वैदिकी।। भरात , मिनायागादिभ्यभ प्रदाने मावणादिमिर्षपद- उक्तिः । परात् । पपळनेकत्वे तु प्रदानकनेमेव क्रमः । वपदः मण्डन-मिगोपदवः कार्य, भशानन्धर च समाविषयोभयाशा तस्य मशः, शंकर-मन्य वरिप्प।।" मी. मो. २२५ । . . - ·. -- ज्योतिष्टोमे आमोध्र १७८६ 'ज्योतिष्टोमे इत्यादी ऋचैव कुर्यात, न तु दाशतयीस्थया कयाचित् । वि. ३।२। असिद्धिर्याऽन्यदेशत्वात् प्रधानवैगुण्याबैगुण्ये ८. ज्योतिष्टोमे आनीधमण्डपसमर्थनं हिरण्यकेशिनः | प्रसङ्ग स्यात् । १५ ॥ 'अयं नो अमिः' इत्पनया ऋचा कुर्वन्ति , बौधा भाष्यम्-- असिद्धिर्वा हविर्धानाम्या निर्वापस्य । यनाय भमिर्धा , इसनया के. * ज्योतिष्टोमे न तान्या सामयितन्यः । कुतः १ प्रधानवैगुण्यात् । मामीध- सदो- हविनिमण्डपोपस्थानेषु क्रमेण प्रकृती निर्वारस्य देशः, अपरेण गाईपत्यं प्रागीयम् अनोऽवस्थित काचिर आमेयी ऐन्द्री वैष्णवी च ऋक् ग्राह्या । आग्नेयी. मवति, तस्य दक्षिणचकमारुह्य अनमोऽपि निवपति न्याय. । वि. ३१२१८. * ज्योतिष्टोमे आग्रयणाग्रता ध्रुता इति । यदि इविर्धाने निर्वापः क्रियते तद्देश तनीयेव । विकृतिरूपे विषुवति निवेश्या । भा, १०५।१५।५८ तथा प्रधान सोमकर्म विगुण भवेत् । हविनियोर्मन्नवच वर्णक १, . ज्योतिष्टोमे आज्यानि पञ्चदशानि इति । नियमच प्रवर्तनं स्थापन (च) कृतम् ; तत्सर्वमनर्थक भाज्यशन्दा शस्त्रविशेषाणा नामधेयम् , न गुणविधिः । स्यात् । अथ च पुनः क्रियेते , तथापि आवृत्तिरभुता १९४२१२. * ज्योतिटोमे 'आज्यैः स्तुवते , पृ? | धनुष्ठीयेत । अवैगुण्ये च प्रधानस्य प्रडो युका । यत् स्तुवते ' । आज्यपृष्ठादिस्तोत्रै. रथंतरयामदेव्यादीनां कारण प्रधानस्य यो धर्मः, तमितरे यथाश्रुतमुपजीवन्तीति प्राकृताना न बाधः, किन्तु' समुचयः । वि. १०।४।९, परवशावात् । यदि यथाभुतेन अस्य का न सिध्यतीति, * ज्योतिष्टोमे आविष्याहिपा उपसदनीपोमीययोबहिषः ततः काम कार्यलोपो भवेत् , स्व का साधनं प्रयुञ्जीत , प्रसङ्गसिद्धिः । १२६१११९. ० ज्योतिष्टोमे आतिप्याबहिपिन शक्नुयात् प्रधानकार्य न्याहत्य स्वार्थ साधयितुम् । समीपोमीयदेशे स्तरणार्थ सेना आहियमाणे सेनहन- अप कसात् हविर्धानदेशे निर्वाशे न क्रियते १ एवमपि हरणमन्त्रयो चिः । सेनहनहरणम-प्राधिकरणम् 1 पा कर्मगा बैगुण्यं भवेदाअस्तु परतन्नोपजीवीनि एतानि मा. १२११५२४४६-४७. - ज्योतिष्टोमे आवेयाय | यथावस्थित परतन्त्रमुपजीवितुमर्हन्ति । यथा पाशुकान हिरण्यदानम् मनुयाज्यावरणं चादृष्टाय कर्तव्यम् ।। प्रयाजान् अन्यकालानपि पशुपुरोडाशः उपजीवति । पि. १०।२।२६. . ज्योतिष्टोमे आर्भवकाले सवनीयपयोउच्यते । युक्तं तत्र , कृतास्ते प्रयाजाः । न च कृतस्य प्रचार।भा. १९६३।१५।४६. ज्योतिष्योमे आश्विनप्रहा क्रमानुपहाथै पुन क्रिया न्याम्या । अय पुनः करिष्यमाणो दशमी परते , तृतीयो हूयते । वि. ५११. निर्वाप, शक्यते कर्तुम् । स यदि सगुणा शक्यते कर्तुम् , १ ज्योतिष्ट्रोमे इष्टचादौ इविर्धानशकटाभ्या| क्या सगुणः कन्यः । शक्यते च मनोऽन्तरमुपादाय । मिन्ने शफटे हविनिधीपा ॥ तस्मान इविर्धानयोनिवर्वापः। विर्धाने निर्षपणा सापयेवाम, प्रयुकत्वात् । अनसा च दर्शनात् । १६॥ भाष्यम्-अनोबहुत्वं च दृश्यते । अनास प्रवर्त- १२।१७।१४॥ यन्ति इति । उमादपि अनोऽरमुगदेसमिति । भाष्यम्--कते हविर्घाने यानि औषधगुणकानि सोम-- “मनोऽपि निर्वपति' इति अनसवा. ऐटिकानि कर्माणि पर्वन्ते, यथा पशुपुरोगायः, सवनीयाः / कारेणेव भगवान् हविर्भानयोविपि अनस्येच निर्वापरय पुरोटासाः, सौम्पश्चाः, वेषु बिवार्यवे किं पा निर्वापो सिद्धया वैगुण्याभावः, इति पूर्ववैषम्येगोत्थितः संगतिः। एपिर्शने पर्व-या, अपया अनोऽन्तरमुपादेरनिवि । किस्ने निर्वपणाथै निर्वग्णरूपकार्यार्थमित्यर्थः । मासम् ! हविर्थाने निर्वपणा माधवा , एक वा। पि-विर्षानोर्घकाळे किमोगधामनोऽन्तरम् । कुरा प्रयुक्तस्यात् । प्रयुक्तमति, शक्रोति १ पो नास्यति का, न शक्तवाद, देशभेदादिनान्तिमः || विपि साधयितुम् । अन्यायोपादाने फेवलमन भा-- सोमे सोमवारणायें दे एकटे विनर पापार भापपवे ! उस्मासपोरन्यतरेण निर्वाप: कन्यः। प्रणीय इविर्धाममण्डपे समय सारिने दुसरं .

·ज्योतिष्टोमे ऐष्टिकाः ज्योतिष्टोमे ऐधिकार ३ यतो विशेष: स्यात्' इति (न्यायात् अध्वर्युपुरुषः एव) {करणम् । स्तश्च भाष्यग्रन्थोऽपि-) किं प्रातस्नु- प्रतिप्रस्थाता स्यात् (न तु ब्रह्मपुरुषः अमीत् ) । किञ्च वाककाले सक्नीयान् निरुभ्य' इत्येवमादिः फलल्वेन निवायेण प्रोक्षणमुपस्थाप्यते , न अलंकरणेन। (तस्मा- (अभ्युपगम्यमानः ) नोपपद्यते (फलाभिप्रायं प्रत्यवर्णनं निर्वाप एवं प्रोक्षणादीना लक्षकः नालंकरणम्, इति । न संभवतीत्यर्थः । कीदृशं ताई संभवति , तदाह-) प्रतिप्रस्थातैव कर्ता नामीत् । कि मातरतुवाककाले । किं प्रथमं प्रचरणीहोमादीन् अध्वर्युः करोति (ततः सधनीयान् निरुप्य प्रचरणीहोमादयः सौमिकाः पदार्थाः | प्रोक्षणादीन ), उत मोक्षणादीन् (पौरोदाशिकान् प्रथम कन्याः, उत पौरोडाशिकाः प्रागलकरणात् इति फलेनायं करोति पश्चात् मौमिकान प्रचरणीहोमादीन् ) इति ईदृशं संशयः (भाष्यकारेण दर्शितः) [एतदुत्तर एतत्सूकस्सा | संभवति (क्रमविशेषस्य) निरूपणम् । ( न कर्तृ- टुप्टीका अस्मदीयलिखिते नास्त्येव । उत्तर सूत्र तत्रत्या | विशेषनिरूपणम् )। टुप्टीका च अस्त्येव । तथापि मुद्रिते तन्वरने च विद्य प्रतिप्रस्थातृ-आगीधकर्तृन्वे अविद्यमाने ( अविद्य- मानत्वात् एत सूपस्या उत्तरा दुपटीका संगृह्यते ] | मानन्वात् इत्यर्थ.) प्रयोगवचनपरिगृहीतानां पौर्यापर्यक्रम (तदिदम् एकदेशीयमधिकरणम्पाख्यान दूषयनि-) एव चिन्त्यवे । (एकपा मतमाह-) प्रातरनुवाकान- अयुक्तमिदं भ्याख्यानम् । (कुतः १) समाख्यानात् न्तरकाल प्रोक्षणादीन् करोति , उत प्रचरणोहोमादीन सर्वस्य ( शस्त्रोपास्तेः प्रोक्षणादेश्च ) अध्वर्युकर्तृकता । इत्ययं संशयः । तत्र उभयोरपि (सौमिकपौरोडाशिकयो:) यथा वा सहायबम्नन्ति । उद पिंपन्ति ' इति अपर्युकर्तृकत्वान् (नियमकारिणः शास्रस्य भभावात् ) (कचित् अश्वमेधादी बहुपशुषु, नानादीजेयु च) एक अनियमः इति । एवं प्रासे, घूमा । “निर्यपस्व' कालत्वात् (इतरमन्यः ) इति प्राप्नोति । ईदृशमपि (इह । इत्यनेन प्रेपो दचः ( अभ्वगुणा ) । तस्मात् पे वननमेककालत्वमापकम् ) नास्ति । नहि प्रातरनुवाकः स्वतन्नः कर्ता ( अध्वर्युः) । प्रैपायें तु ( निर्वापे प्रति. मोक्षणादयश्च प्रागलकरणात सहानुष्ठेयाः इति यचन- प्रस्थातृकर्तृकेऽपि अध्ययोरेष-) हेतुकर्तृवात् द्वितीयः मस्ति । येन अध्ययों: उपास्त्या नियतवात् इत्तरेपा पदार्थ: प्रोक्षणादिः बुद्धौ सनिधीयते (अतः स एव प्रथम कर्ता चिन्सते (चित्येत । अध्वर्युणेव उपान्युत्तर | नियते ! सौमिकाना तु ) प्रवरणीदोमादीन! नास्ति प्रोक्षणादीना कर्तुं शक्यत्वात् ) अभ्युपेत्य व्रमः । अस्तु । संनिधापकः पदार्थः ( इति ते तदानी न कर्तव्याः)। समानकाल्वा, तथापि मागलंकरणात् नैव प्रतिप्रस्याता ननु 'अभदुषा शत्पशः' इत्यनेन (मावरनुवाका- (स्यात् )। फथम् १ पौरोदाशिकाः पदार्याः चिरेण त्येन मन्त्रेण ) प्रचरणीहोमः पर्युपस्थाप्यते । (तत्वाले समाप्यन्ते , शीम प्रातरनुवाकः । तत्र येषु (पातरनु स विदितः इति ) । वच्यते । भिमकर्तृकावेतो (मन्त्र- वाकोपात्या सह ) समानकालता नाति , तेषु अवि- होमो)। भिन्नकर्तृकत्वाच्च पूर्वः पदार्यः नोत्तरममि- रोपा समाख्यानात् अध्ययुरेव कता ( युक्तः । किञ्च ) | नियन्छति । न चानयोः अभिमन्या, समय निर्वापस्य पोषणादीन् सशयतः किंकृत: अवधिः १ प्रचरणीहोमस्य फरणभूता स्यात् (परणत्वे च सति साक्षादेव वि. स. (निर्वापः ) प्रयोग लक्षयति । (वन । समानकर्तृकता स्यात्, न तु वदस्ति) । अत: 'अभूषा सर्वः प्रयोगः प्रतिप्रस्थातकर्तृक: स्यात् । नचानिष्टम् )। शत्पा.' इत्यस्याः (ऋचः) प्रचरणीहोमस व कागः भय विशेषात् काचिदेव स्थायिप्पति ( भन्यथा संबन्धः । वस्मात् प्रैः सतरनुराकाने (अवर्गुणा समाल्याविरोधः स्यात् ) इति चेत्, न । नास्यस्य | देयः ) पोशणादयः प्रातरतुवाबादचस (कर्तव्याः, ततः लवयतः परिमाणम् (एतावत् लक्ष्यति, नापरमिति)। प्रकरणीहोमादयः इति)। बन्धात् लागा प्रवर्वd , स च संबन्ध; त अवि एतदपि ( एकेषां मन) अयुक्तम् । (कुतः) मिोऽस्य (वरसान् न कतविशेषनिरूपमार्यमिदमधि-होत: पं दवा अनन्तरमेर नियामेपो दस, वस्य च ·ज्योवियेमे उत १७८८ ज्योतिष्टोमे उचिठन - 1 . . ७ - विधीयन्ते सामिधेन्योऽनुवतन्या इति । किं तहि ।। सोम- पूर्ववत् वाक्यभेदाभावात् सामिधेन्यतया इविर्धानविशेषसंबन्धखासां विधीयते । न चाविहितमहं हविर्घानं विधेयम् इत्युस्थितः संगतिः । प्रयोजनम्- भवति । नाप्येवं विधीयते , हविर्धानम् आसामनूच्य- पूर्वप इविर्घानाख्ये ( दक्षिणे) शकटे स्थित्वा सामि- मानानाम् उपादातन्यं संबन्धयितुमिति । कथं तर्हि ? | धेन्यनुवननं कर्तव्यम् , सिद्धान्ते तु तत्समीपदेशे इति । इविर्धानविशेषसंबन्धोऽत्र सामिधेनीना श्रूयते , न सूत्रार्थस्तु- ' सामिधेनीः तत् (तत्र ) अन्याहुः इविर्धानसंबन्धो विधीयते । न च मामिधेनीसंबन्धो हवि: । इति वचनात् हविर्घानयोमध्ये यस्मिन् ( दक्षिणे) (नस्य प्राप्तः, यो विशेषार्थमन्येत । केन ताई हवि. अभिषवः, तत् हविर्धानं सामिधेन्यङ्गं स्यात् इति । निस्य संबन्धः । प्रत्यक्षं हि अर्थकर्म सोमस्य , न तु वि- 'हविर्धाने स्थितो ज्यात् सामिधेनीरिहाङ्गता । खामिधेनीफर्म प्रत्यक्षं हविर्धानस्य । भवति तु देशस्य | विर्धानस्य तास्वाहो तद्देशोऽनेन लक्ष्यते ॥, वाक्यात् सामिधेनीसंबन्धः । अपरेण वेदिमिति होनुदेशो लक्षितः, सादङ्गता , मैवं प्रकृत्या पश्चिमेऽमितः । देशः प्रासो स उचरस्य दक्षिणस्य या इविर्धान समावनः । तत्र लघवेन लक्ष्यः शकटसेनिधिः ।। यत् सुन्वन्ति, तदन्याहुः इत्युपपयवे वचनम् । तस्मादेश माह- सोमे 'उत यत् मुन्वन्ति सामिधेनीख- लक्षणा) हविर्धानमणम् । अथ एवममिसंबन्धः कस्मान्न | दन्याहुः' इति भुतम् । यत् यत्र दक्षिणहविर्धाने अभिपवः, भवति यस्मिन् हविर्धाने मुन्वन्ति , तस्य हविर्धानस्य वा अभीपोमीयादिसामिधेनी: अनुयादित्यर्थः । तत्र हवि- सामिधेनीसंबन्धः' इति । नैवं शक्यम् । एवं दावों निशकरः सामिवेन्यगम्, उत तलक्षितो देशविशेषः इति विधातन्यो भवतः । हविर्धानसंबन्धः , हविर्धानविशेष-चिन्तायाम् , पूर्ववत् परिसंख्यावाक्यमेदाद्यभावात् लदाणा- संबन्धश्च , तब वाक्य मिद्यते । तस्मात् नैवमभिसंबन्धः परिहाराय सोमधारणेन कृतार्थस्यापि इविर्घानस्यैव पुरो- इति। द्वाशकपालन्यायेन सामिषेन्यङ्गन्यम् । इति प्राप्ते ,'हपि- का-- सोमधारणेन तावत् प्रत्यक्ष नरपेक्ष्यं हविर्धा- धनस्य अत्यन्दाप्राप्तस्य सामिन्यावेन विधो अपूर्वविधि- सामिधेनीना पुनः प्रस्तावेव अमिसमिन्धनार्थत्वात् । स्वापत्तेः, प्रकृतित: आहवनीयप्रत्यग्देशस्य अतिदेशप्राप्तस्य स्ल प्रयोजनमिति नाति भन्नाजियापेक्षा । विर्धान- अनियमेन दक्षिणोत्तरहविर्धानसमीपतिवया प्राप्तेः दक्षिण. विशेषसंबन्धपरे वाक्ये सामान्यसंबन्धशक्तिमपि कल्पयतः । इविर्धानलशितदेशस्य नियमविधी लाघवमिति तदनुरोधेन भाग्यधिकरणोक्तो वाक्यमेदो योग्यः । विशेषेण | टपणाऽपि न दोपः । वस्तुवनु लाशवस्य प्रमाणानु- सामान्याक्षेपात् वाक्यभेदं परिहरतः सिद्धसामान्यसंबन्धेन | मादकत्यात निपादस्यपल्यधिकरणन्यायेन औचरकालिक- सिद्धान्तपक्षण अर्धापतिश्यो दर्शयितव्यः । अस्ति हिलाच तदनुरोधेन लक्षणाऽनुपपतेः, यत् यत्र देशे मुन्वन्ति प्राकृतदेओलणत्वेन इविनियोरन्यतरस्य मासिक तम अभिपुण्यन्ति , सन् नरिमन अमियवदेशे सामिनीरतु- विशेषमा मुखेन विधीयते । तस्मादपि देवलक्षणा । यात् इत्यवगमेन हविर्घानस्याप्रदीते: अभिपवदेशस्यैव समापयानं च तद्वत् । १७ ॥ श्रीवत्वेन विधेयत्वात् न सगाऽपि । प्रयोजन पूर्वपधे भाध्यम्-- समाल्यानं च वरदेव भवति । यथा, इविनोaft सामिनीपाठः । सिद्धान्ते अभिपपदेसो असामिा न्याय ठादियः सोमाय हविधानमिति । दक्षिणविर्धानसमीपे या- इविधानमिति, (न्यायमाह-) अनन्य मण्डन- 'विर्षानं गुगो नर्नाम् ।। प्रोजन वाद यादेयोऽवकलते अन्यथा हि सामि. शंकर- हविर्भान देशरन् ।' पेनीपानमिन्यपि स्यात् । ( सामिग्रेन्यः सागपा वर्मा ज्योतिधोने 'चिउप्रत्यार अमीदमीन विलि, होता धोरवे पालन इति सामिनीपानम् , या रवि. नया ' गुत इति वाचं विसरति 'इलिग भरते। वर उत्पान वागवितर्गय प्रायः पयोगः । न . निम्)।

·. - . ज्योतिष्टोमे ऐष्टिका १७९५ ज्योतिष्टोमे ऐष्टिकेषु विधिः । ततो बहिष्पवमानाद्यन्ते. 'अमीदशीन विहर | इत्युक्तम्, तत् अस्तु नाम तथा , तथापि यावन्तः बर्हिः स्तृणीहि पुरोडाशनलंकुरु' इति प्रेष: समाम्नातः । एवैटिकाः तत्कालावधि कर्तुं शक्या:, तावता पूर्व करणा- उन सक्नीयइवि.पु पानादिषु दार्शिकविध्यन्ते निर्वाप- पसे, अन्येषा च तदुत्तर प्रतिप्रसाना वा करणोपपत्ते- भोक्षणालकरणादिरूपे प्राते निर्वापान्तस्य प्रेषविधानादप- चास्यसकोचे प्रमाणाभावः । वस्तुतस्तु सर्वे पूर्व कर्नु कपः, अलङ्करणादेवोत्कर्षों निर्विवाद एव । मध्यतनाना शक्या एवेयुक्तम् । प्रोचणादीना तु अलङ्करणात् प्रागेव करगम्, न तु मण्डन-मिकोऽलकृतेः पश्चात् ।' १५. निर्वापोत्तरम् , प्रधानाजाना प्रचरणीहोमारीना कलाकाल शंकर-- सौमिकः प्रोक्षमाद्यतु ।' १५. कत्वेन तैय॑वधानात् । इति प्राप्ते, प्रोक्षणादीना निर्वापरूप . ज्योतिष्टोगे ऐटिकैरेव पानः सोम्यररो. सपनीय- पूर्वपदार्योपस्थापितानामतिकमे प्रमाणाभावात् निर्वापो- पुरोडाशादीना च होमः, न तु सौमिकहनमः । वि. तरमेव करणम् । न च सौमिकैर्यवधानम् , उपास्तिपक्षे १२।१।४. ज्योतिष्टोमे ऐष्टिकेषु अग्न्यन्वाधान देवता. तावत् प्रधानागभूतायामुपास्तो अध्वर्युकर्तृकत्वस्य आव- परिप्रदार्थमपि न कवेन्यम् । भा. १२११।१२।२४-२८. श्यकत्वात् यतिदेशप्राप्तनिर्वापसमानकर्तृकत्वानुरोधाच्च । - ज्योतिष्टोमे ऐष्टिकेयु अायन्वाधान सौमिकविहरणेन मोक्षणादी इतरमन्यः' इति न्यायेन प्रतिप्रस्थातृकर्तृ । प्रसिद्ध पृथङ् न कार्यम् । वि. १२६१९१०. - ज्योति. कत्वावगतेः , सौमिकस न्यवधायकत्वानुपपत्ते. । नोमे ऐष्टिकेषु भन्बाहार्यदक्षिणा नासि । आनतिस्तु चैव सति निर्वपख' इति प्रेये प्रोक्षणादिलक्षणाऽऽपत्ति- सोमदक्षिणयैव सिद्धा । सोमिकदक्षिणान्यायः । भा. १२१ रियादितन्मरलोक्तदूपणावकाश , न्यापेनैव समाप्त्यानी २११६।२३. - ज्योतिष्टोमे ऐप्टिकेषु इडाऽऽदिक्षा: कारण लक्षणाऽऽदी आपादकाभावात् । उपास्त्यमावपक्षे तु अस्विजा सन्त्येव पतिपत्थत्वात् । वि १२.१११७, यद्यपि अध्वर्युरेव अतिदेशभासपोवणदो कतेति निर्वाण . ज्योतिष्टोमे ऐटिफेषु इडाऽऽदिमचा यनमानस्सापि । भिमाकैग न शक्यते प्रोक्षणादिकमुपस्थापयितुम् ।। १६६१५. * ज्योतिधोमे ऐटिकेषु जागरण दीक्षाजाग- वथापि अधर्योरपि निर्वाप श्रेषद्वारा प्रयोजककर्तृत्वेन रणस्य रक्षाऽर्थत्वे अदृष्टार्थत्वेऽपि वा पृथक् कर्तव्यम् । समानकर्तकालोपपत्तेर्युक्तमेव निर्यापोपस्थापिवस्व मोक्षणादो। तब रसाऽर्थमदृष्टार्थे वा । महतो भोपवराथी रानिः न चास्मिन् पछे प्रधानाङ्गप्रचरणीहोमादिभिर्यवधानम् , जागरणनिमिचम् । शा. १२।१६८. . ज्योवियोमे ऐष्टि- तस्य ' अभूदुपा' इत्यादिमातरनुवाफपरिधानीयाकालक- के दार्शिकमारण्यभोजन चोदकपासमपि न कर्तव्यम् । त्वेन प्रोक्षणाद्युचरत्वात् , पातरनाक मपि बहुतरत्वेन | गेमिकेन पयोनदादिना प्रसवित्लात् । भा. १२।१। तन्मध्ये एवेष्टिकपदार्थ समाप्त्युपपत्तेश्च । १४।३०, 0 ज्योतिटोमै पेरिकेषु दार्शिक. ऐडाऽऽदि: यत्वा वमनखरमात् अन्यैरपि पफमाणामेष्टिक- (शेषभः चोदकमातः काय. एव संस्काराययात् । पदार्याना बहुत्वात् प्रचरणी होमकालविधि उास्तिपश्या- १२॥१॥१५॥३१. . ज्योतिटोमे ऐष्टिकेषु पत्नीसनहन भिमायेणेतम् , वत् प्रवाणीहोमस्पोपारसमावपछे गौमिकहनेन प्राविद पृथङ् न कार्यम् । यि. कालविण्यभावे प्रतिप्रत्यात: ' इत्यादिपीचरभाविपाठ- १ १२२१११३. . ज्योतिष्टोमे ऐटिफेणु परिकप अन्या- कलेग रमाक्रमकाणा प्रवरणीहोमादीनां प्रपानावया | हार्यः चोदकसतो न कर्तप., मिस परिक्रमेण ऋमगधे प्रमाणाभावात् प्रोडणादीनां सौमिकपदार्योत्तर- प्रससिदत्वात् । भा. ११६३२. . मोनिटोने त्यस्य प्रतिमसातनकत्वस्य या आपचेकरेशिवम् । इतरथा ऐष्टिकेषु मतोपारन सत्साचन-वाचादिसकरूप उपास्तिपक्षेऽपि तस्या एव पतिपस्यातक कापत्या प्रोश- सोमिकमतीपायनेन प्रमामिद पृपा न पर्यम् । वि. पादो तदनारचेवायत ऐष्टियना बहुलात् 'अभूदुषा' | १२२११११, • ज्योतिशेमे पेरिफेर इवि. सादनाय महा. इत्येतदुचरमपि तदापत्तेः प्रवाणीहोमालपाक्यस्य सोच | पेरिसरगोचरम् ऐटिकी वेदि. पान कार्या। मातादन ·ज्योतिष्टोमे एकादीना १७९० ज्योविष्टोमे एकादीनां तु ज्योतिष्ठोमे एकादीनां दीक्षाणां विकल्पः । प्रमाणे प्रकरणे अन्यतमदुत्क्राम् । इति पाठः) । अयं द्वादशा तु दीक्षा द्वादशेष ॥ चाप्यनुवाद एव (द्वादश राधीः इति ) । यदि अयं दीक्षापरिमाणे यथाकाम्यविशेषात् । ६।५।८।२८॥ | विधीयेत, वासं मियेव । कयम् १ भृतिवननम् (दम्या- भाष्यम् -- ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य ध्यते 'एका दीक्षा, | जनम् ) तावत् अर्थप्रामम् , नहि वेन विना परिक्रयः तिख उपसदा, पञ्चमी प्रसुतः' इति , तिम्रो दीक्षाः, संभवति । इति तत् तावन्न विधेयम् ( अर्थसिद्धत्वात )। द्वादश दीक्षाः, इति बहूनि दीक्षापरिमाणानि आना द्वादश रात्रीः इत्येतदपि ( दीक्षायाः द्वादशपरिमाणम् ) तानि । वे संदेहः किमनियमः, यद्वा तवा परिमाण- नेव ( विधेयम् )। सन्त्येव हि तस्य (दीक्षितस्य) द्वादश मुपादेयम्, उत द्वादश दीक्षा इति । किं प्राप्तम् ? दीशा- राश्रयः , 'द्वादश दीयाः' इति वचनात् । नित्यवद परिमाणे यथाकामी स्यात् । नास्ति नियमः । कुतः १ द्वादश रानयः ( एव न एकादशरात्रादयः) इत्येवदपि अविशेषात् । न कश्चन विशेष उपादीयते । तस्मात् । नैव ( विधातुं शक्यम् ), एकादिवाक्यानपक्यभयात् । यत्किञ्चित् परिमाणमुशदेयमिति । (दीक्षितशब्दोऽपि नैव स्वार्थविधानार्थः इत्याह-) दीक्षितः टुप्-~ दीक्षापरिमाणे याकाम्यविशेषात् ॥ दीक्षा अस्य संजाता , इत्येतदपि नैव ( विधेयम् ), (भस्य उत्तरसूण एकाधिकरणत्वममीशल्य द्वादशपरि- सेजातेय हि वस्य दीक्षा भामावैष्णवादिभिः 1 कि माणत्वमेव भाष्यकार: सिद्धान्तितवान् । तदाक्षिपति-)/ तर्हि (विधेयम्, तदाह-) भृतिवननस्य उपपदस्य अायुक्तः सिद्धान्तो वर्णितः (भाध्यकारेण) । सत्य. च संपन्धो विधीयते । (तत्रापि उपपदद्वये पति फस्य मात्र नित्यवदाम्नान हेतुः, न तु ' द्वादशरायोचितो मृतियननेन संबन्धी विधीयते इति चिन्त्यम.)। तत्र यदि भृति यन्वीत' (द्वादशादिनेषु दीक्षायुक्तः स्यात् । तदा च तावद् ( यत् ) भृतिवननं कुर्यात् (तत् ) सदा यशोपयोगि द्रमं याचेत । यनु याचने ) इत्यस्य | रात्रीः' इति ( विधीयते ) ततः नित्यानित्यायोगः चाक्यस्य । कस्य लाई 'एका दीक्षा' इत्येवमादी. (प्रसज्येत), नित्यवत् मृतिवचनम् , अनित्या दादर नाम् । यानि हि नित्ययदाम्नानानि प्रकरणे किमिति गत्रयः । अथ ( महापर्युदासेन ) रामावेय भूतिग्ननं उत्कृप्यन्ते । तुल्यप्रमाणयतां च विफल्पा । आइ, न तर्हि / पसान विधीयते ? उच्यते । वास्य मिवेत , 'रामिण नित्यानि । ( पाश्चिमात्यात् ) । उच्यते । प्रकृत्य तिरननं कुर्यात् , वच द्वादशसु' इति । अथ नित्यत्वम् (ज्योतिष्टोमे नित्यवदाम्नावानि इति कृत्वा यत् रात्रिषु भृतिवचनम् , तत् दादशम् । इति नित्यल्लमुक्तम् , न प्रयोगापेक्षमित्यावरोधः) । यदि (विधीयते ) तो विशिष्टानुगदः ( दोषः) । यदि तु विकल्प्पते, फपम् (aft) भतिपननवासमा ! (परि- अन्यः पक्ष: 'यत् भूतियननं कुर्याद, तत् दीक्षितः' पति-) मार, उत्कृभ्यताम् । स एव प्रवीति- इति, स्ने २ (कथित ) २९ । विधेयं रेकर, यो या हेनः अन मरत, येन बहूनि उत्कृरन्ते , एक (यननम् ) दीक्षितस्य न प्राप्नोति । द्वादश : लि गोप्यते । पर बहूनामनुन्यपः, प्रकरणानुमहात् । नानुगदा पारिका (पालमात्रस्य) लक्षणा या दीवाफास- (सम्मुम्न ने कस्यापि उत्कर्षः इत्यार-) अपिच समलं (भूविश्नन कार्यम्) इति (अम दीधिवल एकाश्विास्यान्यपि मरमात् ज्योतिधोमस्य (शेषभूतानि) संक्षेन वि मुदिताः । रीशिवममनले इति भतिवनगयास्यमपि (भूतम् ) । ननुहये रत्नपाठः । तसात् इपमेर अरपारगा दीधारिमाणे प्ररणे अन्यतममुकटु सत्यवे ( अन आनन्दाममी पपासमी इति । 'पारणेन अन्यतमेन मन्यतममुन्धुम् ' पति द्वारशाहस्तु लिनात् स्यात् ! २९ ।। पाठः । ममी लिमिनसे प्रारमोसन भाष्यम् - सादा एष परिमागरदीयत । अन्यनत्यम् 'बमाने न प गुस्से का द्विान समरित्या ! । .

·ज्योतिष्टोमे ग्रावस्तुत्साहिताः १७९९ ज्योतिष्टोमे चमसिना - , सोमधर्माः न कर्तव्याः, किन्तु प्रगीताऽऽ दिधर्माः । देवम् । असति अवकाशे वचनं बाधकं भवति । अस्ति ६।४।१३. • ज्योतिष्टोने प्रावस्तुसहिताः सर्वे हारियोजने चावकाशः सोमभक्षणम् । वसाचमसिमिभक्षामितन्यः मक्षयितारः । भा. ३।५।९।२७-३०. . ज्योतिष्टोमे सोम इति । अथ तक्षणादीनि आधीयेरन् । तथा 'घृतं देवानाम् ' इत्यादि श्रुतम् ' नवनीतेनाभ्यक्ते संबन्धापहवात् अतच्चममतेव स्यात् , दन्यान्तर स्यात् । इत्यस्य विधेरर्थवादः । वि. श.. ज्योतिष्टोमे तस्साय अत्राह्मणस्य सोम प्रतिषति । 'यदि राजन्य चममाना न दशपवित्रेण मार्गः । चमसाधिकरणम् । वैश्यं का याजयेत् , म यदि सोम विभश्चयिपेत् , न्यग्रोध. दशापवित्रं नाम खण्डपट: कथित् । स च दशाभाग- | स्तिमीराहत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं सहित इति शब्दो वक्ति । लोके न तालियमः । भा. ] प्रयच्छेन सोमम् । इति भक्षनिवृत्ति दर्शयति । नेपा ३१११८११६-१७, ज्योतिष्टोमे चमसापर्यवः ऋविम्यो ] भक्षाशका एवं सति उपपद्यते , यदि चमिसिनोऽस्ति यजमानपुरुपेभ्यश्चान्ये । ३१७१०२५. ३ ज्योतिष्टोमे मशः | तस्मादस्तीति मन्यामहे । चमसाध्वर्यवो दश वरीतन्याः । चमताभ्ययुदशवन्यायः । वा-गृहीम एतत् यथोपदेशमिति । स तु समाख्या वि. ३१७११२, ४ ज्योतिष्टोमे चमसाध्वर्यको बहवो दिनेदभिन्न उपदेशः अनुसम्पः, न तु श्रुतविशेष- वरीतन्याः । चमसाध्वर्युबहुत्वन्यायः। भा. ३१७१११।२६, | माननिष्ठः । तत्र चमक्षेषु तावत् यद्यपि ब्राह्मणगतः * ज्योतिष्टोमे चमसिना समाख्याभोऽस्ति । ३२१२२. प्रत्यचोपदेशो नोपलम्पते, तथापि मैपयतया समाल्यमा तु ज्योतिष्ठोमे पमसिनां सोमशेपमक्षः ।। अनुमीयते । होतृवमसत्वादिविशिष्ट हि न्यानपनप्रेषण चमसेपु समाख्यानात्, संयोगस्य वन्निमित- न कश्चिदुपपद्यते, यदि तेषु होप्रादयः सोम न स्वात् । ३२५७२२॥ चमन्ति । कथम् १ चमय इति अदनार्थस्य चमेः ओगा. भाष्यम्- ज्योतिष्टोमे एव श्रूयते 'तु होतु- दिके अधिकरणसाधने असन्पत्पये कृते प्रेपवेलायां श्रमसः, प्रबक्षणः, पोद्गातृणाम् , प्र यजमानस्य , प्र| भूतमविण्यपूर्वमानानां कचित् संबन्धे अपेक्ष्यमाणे भूत. यन्तु सदस्यानाम् ' इति । तत्र संदेहः नि चमसिनामस्ति । वर्तमानयोरदर्शनात भविष्यत्त्वमनुमीयते । नहि अन्यथा भश,, नेति ! कि प्राप्तम् १ नेति बमः । भक्षी नाति 'हौतुश्चमत: मैतु' इत्येतस्य अनुष्ठान शक्यते । तस्मात प्रउज्यते इत्युक्तम् । एवं प्राप्ते , घूमः । चमसेतु अस्ति । चमितन्य होनादिभिः । गोमशेषयन्तः चमणा: प्रेषिताः भय इति । कुतः १ समाख्यानात् । दोतुश्चमसो ब्रह्मण- । इति तस्यैव अपेक्षितपतिपत्तिविशेपम्य प्रयास: मक्या श्रमस उद्गातुश्चमस इति समाख्यया निर्दिश्यते । होता । गम्यते । शेषः चमसो ह्यये ' अल जुहोति प्रति यस चमति नमिप्पति अनमीदा, ४ होतश्चमस । यया वचनात् । न च अन्यत् ओदनादिदम्प प्रतीयते , यस्य होता न चमेत् न होतुश्चमसो भवेत् । तस्साघमतीति । | चमनात चमानुपपद्यते । न च तचमनस्य कर्माना आह । का अस्म लिङ्गस्य प्रातिरिति । साममिति भावः स्यात् , तत्र प्रकरणं वाभ्येत , पोऽपि च 31. घूमः । होतुश्चमसेन मैतन्यम् । यदि चार होता मध्येउ , सोमरमराउमाल्या व पाध्येत । यदि च भोद- चमेत्, न शक्यं भवेत् श्रमसेन नुनच अन्यत् । नादि भक्ष्येत , ततः उन्छिन पाम पुनहोमो न होता ओदनादि चमिष्यति । सोमवमस इतिहक्रियेत । अदप तय वक्षणायाभरणे, यस्य होमस. समाचक्षते । अपिन न तमोतुर्द-यम्, यजमानस्य वत्वादि अवधारितम्, तम्य विना-चात् दन्यान्तर araमारण्य उत्पन्न होतुलन चमनं कम्पम् । सोमे च भक्ष्यमाणेन भाति , इति समाल-साधतोमविधानाध: तैन रेमोककल्पते । पवित्र दि सोमः, न तस्मिन् स्यात् । एतेन नमसान्तरोरादानं मयुगम् । तदुत्पादने मधिने पार्म व्यापपवे । वत्र रमसेन यसवे होतुम् । च भूतवमसरया विक्रमः स्यात् । न च यवनसाम- पचनप्रामाण्यात् उस्मिटेन शेष्यतीति चेत् । नैव-पांच मिरेन रोई रापन, अनस अन्वरपानि . । ।

·ज्योतिष्टोमे एकपात्र बहुभिः ૨૦૧૨ ज्योतिष्टोमे एकयाने बहुभिः शु ज्योतिष्टोमे एकपाने बहुभिः सोमभक्षणे प्रथमः पाहि' इति । यथा होता प्रथम पिबति इति होतुः प्रथम भक्षः॥ उपमानात् प्रसिद्धिगम्यते। एकपात्रे मादध्वर्युः पूर्वो भक्षयेत् । ३१५६१३ । वचनाच । ३८॥ ३६॥ भाष्यम्-वचनमिदं भवति 'वष्टकर्तुः प्रयममक्ष.' भाग्यम्-~~ अब यत्र एकस्मिन् पात्रे बहवो भक्ष- | इति । वचनमेवेदम् । न मन्तव्यम् अनेकगुणविधानात् यन्ति, कस्खन क्रम इति १ उच्यते ' एकपात्रे (सूत्रम्) अविवक्षितं प्राथम्यमिति । अप्राप्तत्वात् प्रायम्यस्य नाय- तस्य हि ऋमो मक्षयितुम् , यस्स हस्खे सोमः। मनुवादः, विधिोल । समासेन च विदधती नानेक- गुणविधानं दुष्करम् । बा- एकस्मिन् पात्र अनेको भक्षयिता साधितः । इदानी तद्गताः क्रमादिविशेषाः प्रतिपाद्यन्ते । तत्र वा- 'वपटकर्तुः प्रथमभवः' इति विशिष्ट विधानं भध्वयों प्रथम भक्षयति ( सति ) न समर्पणभूयस्वेन श्राधिकः । समासेन एकपदीभूतककारकविधानात् तस्य. पूर्वमेवोक्तम् । अपूर्णत्वाच नानेकविधिदोषः । समास- प्रयोगो विक्षेप्स्यते । अन्यथा पुनः अध्वर्युगा समर्पिते । तस्योपदिश्येत ' ( ५१३३९०१ ) इत्येतन्नास्ति । पुनरपि तस्मै समर्पणात् विक्षेपः स्यात्, इति मत्वा क्रमात अध्वर्यः पूर्वः इत्याह ( सूत्रकारः)। कारणानुपूाच । ३९ ॥ होता वा मन्त्रवर्णात् । ३७ ॥ भाष्यम्-- प्रथम हि वषटकरणं निमित्त होतुः । ततो होमः अवयोनिमित्तम् । निमित्तानुपाच भाष्यम् -- होता वा पूर्वी भक्षयेत् । मन्त्रवर्णात् । नैमित्तिकानुपूये कमानुरोध. । मन्त्रवों हि तया होतुश्चित् पूर्वे हविरद्यमाशत' ('एवे वा-- यथानिमित्त नैमित्तिकोपनिपातात् ‘वपकृवे वदन्ति शतवत् सहस्रवदमि ऋदन्ति इरितैमिगसभिः। । जुहोति । इति प्रथमं दो-यापारो निमितम् , पश्चा- विष्टवी प्रावाणः सुकृतः मुकृत्यया' इति नयः पादाः दश्वोहीमः । ननु च तस्यापि अभिषव. प्रथमतर. पूर्वे । ऋसं, १०१९४।२) इति । तथा ' होवेव नः । माचीत् । यत्यमासीत् , न तु वापतो निमिचवम् उभाभ्या प्रथमः पादि' (अन्वर्यवश्चकवायो मधून प्र वायवे वा, 'नहि तयोर्धर्मशास्त्रम् (६४७१२५) इत्येवं भरत चारु शुक्रम् । होतेय न. प्रथमः पाह्यस्य देव | महितयोनिमित्तत्याद । यस च नाम ‘होश्चित् पूर्वे मध्वो ररिमा ते मदाय || ऋस, ५।४२३)। हविरद्यमावत' इत्येतस्मात् होतुरेव केवलस्य प्रथम वा-- बलवति प्रमाणे विहिते दुर्बलोपन्यासः भवभ्रान्ति , तस्यापि एवेन सूत्रद्वयेन वपटकर्तृमाके क्लिटो भवति इति मन्त्रणे तावदुपन्यस्यति । तत्र होतृशब्द, इति प्रतिपादित भवति । मावस्तुतिपरी मन्त्री हौत्रकारिणा प्रथम भक्ष दर्शयति । शा-सिद्धे अनेकेषां भक्षणे कमश्चिन्त्यते (शनि ( मन्त्रार्थमाह-) एते बदन्ति-अभिपवे कियमाणे | संगति. । प्राभाकरास्तु वषट्कर्तुः प्रथमभचः इति (प्रावाण.) शब्दं कुर्वन्ति । शतवत् सहस्रवत् अमि- वचन ने प्राथम्यविधायकम् , किन्तु भक्षमानविधायक- कन्दन्ति- वदनमेव उत्तरेण अभिनन्दनेन विशेषितम् । मित्याहु , तन्मतमभूय दूषयति-) ये तु 'वचनाभावे- हरिलेमिः आसभि.- सोमपकोत नीलाकृतैर्मुसैः । ऽपि कारणप्राथम्यादेव षषटकर्तुः प्रथम भक्षण भवति (आस्यशन्दस्य आसन आदेशा) । विष्ट्वी-कर्मणि । इति प्रतिपादयितुमिदमधिकरणम्, पचनोपन्यासस्तु मावाणः सुकृत.- गोमनकारिणः । सुकृत्यया-सुकत्वेन । कृत्वाविन्चोखाटनार्थम्' इत्याहु, वेषां स्वन्यवहारविरोधः। होतः चित्-होतरपि पूर्व वि. अद्य- होनु: यत् प्रथम(न्यवहारमाह-) मार्तीयः प्रम: अभिधेयो विधेयश्च अदनीयम् । तत् भारत-भुवन्तः । इति ब्रुवन् (मन्त्र) इति विसन्ध न्याहरन्ति । अव एव 'भयो तृतीये वषटकर्तुः प्रथमभक्ष. इति दर्शयति । एवम् ' होवेव नः चिन्त्यते' इत्याहुः । अनवाधिकरणे क्रमविन्ता ।

·ज्योतिष्टोमे एव १७९४ ज्योतिष्टोमे ऐष्टिकाः . * ज्योतिष्टोमे एवं अश्वदाम्यो विधीयते, न तु | कृतकालानाम् । ज्ञात झालाना पदार्थाना प्रवृत्या नियमः कर्मान्तरम् । भा. २।३।९।२०. ज्योतिष्टोमे 'एष वाव स्यात् । प्रयुज्यमानमेव हि पूर्वपदार्थमभिनियच्छति । स प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्योतिष्टोमः , य एतेनानिष्ट्रवाऽ- | तस्य परस्त्रात् समाम्नावः परस्तात् कर्वन्यः । मौमिकस्य थान्येन यजेत गर्नपत्यमेव हि तवीर्यते, प्र का मीयते। तु पदार्थस्य प्रचरणीहोमस वचनात् क्रमो बाधितः । अन य एतेन इति अग्निष्टोम एवोक्तः प्रकरणात् । 'अथा- | अलंकरणं च बहिष्पवमानस्य परस्तात् समाम्नातम् । न्येन' इत्यन्यान्देन सोमविकाराः सर्वे यज्ञा गृह्यन्ते । वमानस्य पूर्वः पदार्थो निर्वपणादीनामन्तः, तर उत्तरे अत्यभिटोमादयः एकाहाः महीनाः सनाणि चेति । वि. सौमिकाः पदार्थाः कर्त-पा इति । ५।३।१३. ७ ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रवायवापान महान् गृह्णाति' टुप्--(अध्वर्युणा 'प्रातविभ्यो देवेभ्योऽनुबहि' इत्यादिना प्रहामतागुणविधिः । स्थतराधिकरणम् । इति होने) प्रातरनुवाकपं प्रदाय अनन्तर 'प्रतिप्रथाका भा. २।३।११. सवनीयान् निर्वपस्व ' इति प्रेषः ( प्रतिप्रस्थाने) दतः । * ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रवायवादिग्रहेषु आश्विनः तृतीयस्थाने बहिष्पवमाने स्तुते 'अग्नीदमीन विहर' इति ( अग्नीधे) पठितः । 'आश्विनो दशमो गृह्यते' इति शन्देन तु तस्य पुनः प्रेषः । तत्र प्रेषसोधितो होता मातरनुवाके प्रवत्तः । दशमन्वं सिध्यति तत् महणे ज्ञेयम् , तृतीयत्व तु यागे । अध्वर्युः उपास्त्याम् (होतृसमीपस्थिती) यापूतः वचनात् वि. ५।४।१. * ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रयायवादिपानेषु प्रकृत- आ प्रातरनुवाकपरियमासेः (तेन हि मनसा प्रातरनुवाद पुरोगाशशकलादीनामेव निधानम् । भा. ३१८११८६३३, प्रतिगणता होतुः समीपे यासित यम् । अत:) तस्य * ज्योतिष्टोमे ऐन्द्रनायकहे दिर्भचयितन्यम् विरेन्द्र- यामृतत्वात् प्रोक्षणादिषु (निर्वापात् पश्चात् भाषिषु वायवस्य भक्षयति, द्वितिस्य वषट्करोति' इति वचनात् । अलकरणात् प्राग्भाविधु पौरोडाथियेषु) असंभवः । ऐन्द्रयायवन्यायः । ३।५।५।१८, ७ ज्योतिष्टोमे ऐन्द्राम- । तस्मिन् काले ( उपास्त्या सह ) एककालोपनिपातात् सोमभक्षणममन्धकम् । ३।२।१७।४०-४१. - ज्योतिष्टोमे अन्यकर्तृकत्वे अवगते कर्तविशेषः चिन्यते । किं प्रति. ऐष्टिको निर्वापः प्रोक्षणादि च मातरतुवाकोत्तर फर्वम्य प्रस्थाता प्रागलंकारात् ये पदायाः (प्रोक्षणादयः ), वेषु पश्चाच सौमिकाः प्रचरणीहोमादयः कर्त-याः । वि. ५॥१॥ (कर्तृत्वेन निर्वस्व इति मैवेण) विधीयते निवपिण तान् २३, * ज्योतिष्टोमे ऐटिको निधः मौमिकहविर्धान- (पदार्यान् ) स्थायित्वा । । निर्वापः अध्वर्युकर्तृकया- सकाम्या मित्र शकटे फर्तन्यः । न तु हविर्धान. | संभवात् लक्षणावृत्तः आश्रीयमाणो यावदेव अप्पयों: एकटयोरन्यतरस्मिन् । १२१७, भ्यापृतता तावदेव (मागलकरणात) लायति । ( मल- ज्योतिष्टोमे ऐप्टिकाः प्रोक्षणादयः पूर्वमनुः । करण तु अग्नीकर्तकम् ) अलकरमादूर्भ आणिकत्वात् छेयाः प्रचरणीहोमादयः सौमिकास्तु पश्चात् ।। अध्वयों, न लायति । (वन्दात् भरसरपर्यायात् प्रवृत्त्या कवकालानाम् । ५।।१३॥२५॥ 'अव इनिठनो' इति ठनि , तस्येके वणियान्दा, भाष्यम्-- ज्योतिष्टोमे भूयते मावरनुवाककाले , | अध्वर्यो. भवसरवत्वारित्यर्थः) वस्मात् निर्यापादीना 'प्रतिययातः सवनीयाविर्वपस्य इति प्रेष्यति । इति प्रतिपस्याता फर्ता , उठ अलंकरणात मार से पदार्या सबनीयाना निर्वाए काल: । अस्ति च पहिरवमाने स्तुले | उर्ष निर्गपात, तान् अलकरणेन ( भीकर्तृकेग) ' अमीदमीन विहर , बरिस्तुणीहि , पुरोडाशयानलहर व्ययित्वा अमीन फर्ता विधीयते । (ति)। राम्। इति । तत्र देहः प्रातरनुवाकपले सक्नीयाग्निरुप्प स्मशाऽविशेषाव भनियमः। प्रतिमसाता भामीमो येति। प्रकरणीमादर: सोनिमः पदार्याः, उd पोरोशशिका | पयं प्राप्ते, धूम. । समालो उमौ पदायों ( मोगादित प्रागलारमारिति । प्रितम् ! अनियमः , नियम• | उमासिभ समास्यानार) अपनी तनशिप परिणः धावत्यमायादिति । पयं प्रासे, ममः । माया | एम मपनियत, उगउने । मोगामि वमन्यावे ·. . , ज्योतिष्टोमे ऐष्टिका ज्योतिष्टोमे ऐष्टिका: (अधर्योः ) आस्ति पुर्वतः निर्वापसंस्कारः अपैति । (उपकालतायाम् । इति आर्थिकोऽनुवादः । कथम् ।) (चिरसूचत्वात् ) । अतो नासो प्रोक्षणादीन् उप 'अलकरणस्य प्राप्तः कालः' तर च ( अनीधः)" स्थापयति । 'अभूदुपा (इवि प्रातरनुवाकपरिघानीया. इति वास्यं भियत । उन्यते । यदि असावः वर्तमान- मन्त्रः) तु कालार्थेऽपि संबन्धे 'अस्मिन् काले मवरणी. कालेऽस्ति, ततः श्रेषेण संस्कृतः अनन्तरमेव अनपत्रध- होमः' इति शमोति अवगमयितुम् । यदि अस्मिन् | संस्कारः प्रेपार्थे प्रवर्तते, एवं प्रेषस्य दृष्टार्थता (भवति )। (भभूदुपाकाले) प्रचरणीशेमादयो न क्रियेरन् ( अभू- इतरथा प्रेषस्य मानर्थस्यम् ( अदृष्टार्थता च स्यात् । दुपा-) फालसंबन्धः (अतः ) बाध्येत । (तेन | भतः प्रैपसामर्थ्यात् (मेषस्य दृष्टार्थतासामात् अनमि- वचनादपि प्रचरणीमादयः तदानी कर्व-या, न मोक्ष- ऐयाऽपि ) मासकालता अवगम्यते । सा पाध्येत णादयः इति सिदान्तानुपपत्तिः स्यात् ) अतः अन्यथा अकृतेषु प्रोक्षणादिषु । ( तवध आदौ प्रोक्षणादयः, वर्ण्यते । पाशिकी अब उपास्तिः । (ततोऽसो) ततः प्रचरणौहोमादयः इति सिद्धम् )। यतरस्मिन् पछे नासि , न विचार्यते । किम् (नियां सोम-- पूर्वत्र अन्याजानन्तर सूक्तवाद्युपस्थिति- पानन्तरम् ) प्रचरणीहोमादिषु (ौमिकेतु) प्रवर्तताम्, नियमान पामनुपाजानन्तर कर्तव्यवानियमेऽपि , नेह उत प्रोक्षणादिए ( पौरोडाशिफेट ) इति । तर निर्वापानन्तर्यनियमः उपस्थितिनियमाभावात् पति (स्थापकम् ) प्रमाणम् । ( अतो निरुप्प प्रोक्षणादयः | प्रत्यवस्थानात् संगतिः । मावानुवाकोपास्तिः अवयों: कर्वन्याः, ततः सौमिकाः इति )। विकल्पिता । इदं चाधिकरणं पावरनुवाफोपास्त्यभावपळे, शब्दविप्रतिषेधाच्च ! २६ ॥ न बदुपास्तिपक्षे । यदाऽस्य दोनुर्विजानाति अभूदुपा• भाष्यम्-- शब्दश्च विप्रतिषिध्यते । अलंकुरु इत्युक्तः | शत्पशुः इति तत् प्रचरण्या जुहोति । इति विविध प्रोक्षणादीन् प्रतिपयेत । असत्य तु अलंकुरु इत्युक्ते अनुपस्तिपक्षामिप्रायः । सूचार्यस्तु- कृतकालयमा शव. अलंकरणमेव पविपरस्यवे | मालंकरणे प्राप्तकाले कालानों पदार्थाना प्रकृया नियमः स्यात् । प्रयुज्यमान प्राप्त झालबचनो लोग्न्तः अनुमहीपते । वसादय एवं पूर्वः पदार्थः उत्तरमुरवारयति । प्रचरणी प्रायचिक: क्रम इति। जुद्रायः पाविशेषः, वेन 'शभौत्वामिः सनिया' डप-- 'अलंकर इत्युक्तः प्रोग्णादीन् प्रतिपयेव' इत्यादिमन्त्रकरणको क्षेमा चरणीमा । ' देवस्या (मस्स भाभ्यस) न 'प्रोपणादीन कपात् । (रुपय: । सविता मध्यानक्त' इत्यभिधारण पुरोगाथालारणम् । कि वरि । अम्ब{णा क्रियमाणान् प्रतीत इत्यर्थः । वि-सावनेरिकाना कि योनिकम्मो न पूर्वता । नाति मी: तत्वे प्रमागम् । तत्र अलंकरणे । पूर्वता था, २ निपमो नाति वदेवानात् ।।, (भासका ) प्राप्त झालतारचना लेन्दः (भलस प्रतिप्रत्यार्तुत्वे बोरपि कर्तृता । प्रोसगाया: पुरा रवि URः) भनुम्हीप' अयुलमिदम् ( भाप्पम् । पचात् सौमित्राः स्युः मचितः ।।' कुतः।) एवं हि पूर्वमुक्तम् (३।८।११।२२) भरे ग्रेट, भाह-सोमे मुयायां प्रावरनुवापम् भावसम्यो न मानिया मतिमसा कता, भतः निप: भषयोः । देवेभ्यो रोजानुहि इत्येपनि हो दाया प्रतिसाद न प्रोगमुपस्थापयति, मिलमन्यात् । (कथा)सनीयानिपल इति पनि विमिधार होत्र अपरजीहोमवार देरेन म्परथानात नास्ति उर.रानुराके अनूम्पमाने भरोगकिरा भा सापकम् । यसा दरोपी उरखापप्रमागत् भनिरमः | भावानुवासमा । यार सपनादेस vिir tar इति । एवं प्राप्ते, भूमः । सस्या को, और 'भय रनियानादि भाया कि (निम्ना (म.) । वलार निपरि बसरमा सुधि गंदी रोमियामा परी- तुलाधनाaana (अमित) ailu | रोमारिन सिन्न पशप फिर urdit - ·ज्योतिष्टोमे औत्तरवेदिक १७९८ ज्योतिष्टोमे प्रहयात्र सौमिक्यामेव । ऐष्टिकवेद्या: मोमिक्या महावेधा प्रचारा- यनं प्रयोजकम्, मासनं तु प्रतिपत्तिः । प्रासनाधिकरणम् । यैया प्रसङ्गसिद्धिः । १२।१॥३, - ज्योतिष्टोमे ऐष्टिकेषु भा. ४१२१७।१९, ७ ज्योतिप्टोमे ऋयामिषवादयो धर्माः शेतृपरणं सौमिकवरणात् पृथक् कन्यमदृष्टार्थत्वात् । सोमे एव कर्तन्याः, न फलचमसे । सोमधर्मासामान- १२।१।१८. | विभ्याधिकरणम् । ३।६।१६।४१-४७, • ज्योतिष्टोमे ज्योतिष्टोमे औचरवेदिकप्रणयनोत्तरं शाला- 'श्रीदे सोमे मैनावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' 'दण्डी मुखीयः गाई पत्यः, प्राजहितश्च ॥ मैपानन्वाइ' अत्र मैत्रावरुणेन दण्डधारणम् अर्यकर्म , शायमुखीयोऽन्याइसनीय एव । आइपनीयात् इत्य. न प्रतिपक्तिः । दण्डदानन्याय: । ४२२६१६-१९. पादानस्य व्यवहारात । वरुणप्रघासेष्विव वैदिमेदेन तु ज्योतिष्टोमे 'गायत्रछन्दसः' इत्यादिपद. विमागमानम्। इति प्राप्त, आहवनीयापादानकोचरवेद्य- घटितमन्त्रो नानाछन्दरके ऐन्द्रप्रदाने सोमे एष , धिकरणकपणयनेन आपनीयं कुर्यात् ' इति विषौ प्रण नान्यन्न । ( कृत्वाचिन्ता । अत्र केवलो विस्वरमन्य यनाम्यवहितपूर्वक्षणे अपादानस्याहवनीयत्वानपायेन तया एखोदाहर्तन्यः)। 'ऐन्द्रदानेऽपि गायत्रमात्रयुक्तऽयवेतरः। ग्यवहारसमवेऽपि सज्जनकत्वेन तदुत्तरक्षणमारभ्य तस्य छन्दोभिरपि युक्ते स्था, दाद्यो भन्ने तयोजितः । द्वयोः गाईपसत्यमेव । अत एव 'सेमारी गाईपसो' इति समो बहुव्रीहिरेकन्छन्दास्तु न कचित् । नानाछन्दस्येन्द्र प्राजहितघालामुखीपयो: गाईपत्यावेनेव न्यपदेशः भ्रत्य- एव कृत्वाचिन्तेयमीरिता ॥ सवनायेंन्द्रपीतोक्तिरित्युद्- न्तरे उपपन्नः । 'एपोऽत ऊर्ष गाईपत्यो भवति। पाटनमीरितम् । तेन सर्वभदानेषु (नानाछन्दस्के) इति स्मृतिश्च । यत्तु भाष्ये वर्णकान्तरम् , तत् अस्यैवा- / मनपाठो यथा खितः ॥' वि. शरा१९. धिकरणम्य पुनरपि वाक्यान्तरेण वर्णनं सिद्धान्तसूत्रे ज्योविष्टोमे गाईपत्यकर्माणि शालामुखीये पाठभेदमदर्शनकफलकम् । संकप. २३२११२. एष। • ज्योतियोमे कण्ड्यनमन्त्र; ' कृषिषु स्यामकृपे' यानि च गाईपत्यकार्याणि 'दाभ्या गाई पत्ये जुहोति' इति । ('पृर्षि सुसस्यामुषे इति पाठ एव आवश्यकः । इत्यादिवौमिकाङ्गानि, यानि वैष्टिकानि पानीसंगाजादीनि, भानन्दाश्रमीयः पाठस्तु साक्षादा परपरया या मूलम-य- | वानि सर्वाप्यपि विकल्पेनोमयत्र क्रियेरबविशेषात् । इवि पाचनप्रमादात् संपरः, मूलान्येऽपि च लिखित कस्य प्राप्ते, 'प्रायमग्निं प्रणयन्ति' इत्यादिना व तरस विदर्भविदुषः 'कृषिमु इति रूपमशुझम्, पत्व कमान्न, पशुश्रपण हरेतेनैवेनं भागिन करोति । इत्यन्तन प्राज- इति पहा । सस्याम् इति तु सत्यशब्दस्य नपुंसकत्वात हितस्य पसुभपणे कार्यकत्वश्रवणाचदितणगि शास्त्रमुखीये एव भवन्ति । संकर्ष, २२१३. अादमेव इति तस्य निमितिः, रवि वेन पाटान्तरमा- रचितम् ) पदाएपरिमनने युगपत् कण्ड्रत्ययते तदा • ज्योतिटोमे ग्रह से मार्टि'इयेस्त्वमविवचितम् । ऽपि देव प्रयोया, नातिः । मा. १६| तेन सर्वे प्रदाः समाजनीयाः । प्राधिकरणम् । भा. ४८-८९.. ज्योतिष्टोमे कौरम्मे यजमानेन स्वीयं धन | ३१३-१५, ज्योतिष्टोमे प्रहाणाम् ऐन्द्रायरामत्वे धान्ययस्थाप्यवे 'दं मे भुस्त्पर्यम् , दं मै यहार्यम्, । विहिवे ऐन्द्रपायाभ्य स्वस्थाने प्रणम्, न उसयो: मे दक्षिणाऽयम्' इति । भयं च विभागो विश्वनिति पूर्वम् । १०५।१७१६२-६४. - ज्योतिशोमे महादानु अविदिश्यते । वि. दा. ज्योतिटोमे ग्राम्य महणारे सादनस्वाम्यपक वि.११५१२१, ज्योवि. शुभादिकं गृहीत्या हिरवे धारपेयुम्नम्, पं प्रमा टोने प्रहपात्र नियस सोमस्य प.प्रतिमिभिगम् ' पयसा गझीयुः, ऐन्द्रवाया नदीत्वा सादयेत्' इति । १-५२१. | मैवावगं भीगावि, सम्वमिमम्धिनम्, पानाभिरि- सोनिमे रणविपापा माध्यति । नीतामु योजनार, हिरण्येन गुफा , आन्पेन पानीपचन् ' इति दधिशानु चाया पाविपाना प्रतिपदविहिन अय पयःप्रभीनो संस्मरकरणात ऋयाटप: .

·ज्योतिष्टोमे चमसिना १८०० ज्योविटोमे तुल्यान्यविशिष्टं । आचारभङ्ग सोमभक्षे सावकाशत्वात् । सोमभक्षेऽपि । पूर्वपक्षयति । ज्योतिशेने सर्वाणि तुल्यानि प्रधानानि । सर्वमेतत् तुल्यमिति चेत् , नैतदेवम् न सोमेमो. हि यस्मात् प्रधानत्वे यत् कारणं फलवत्वम् , तत् सर्वेषा छिटा भवन्ति । इति श्रुतेः । तस्मात् चमसिभिर्भध- । यागानामविशिष्टं समानं यागत्वात् । तस्मात् सर्वे यागाः यितन्यः सोम. इति । भाग्यमपि अनेनैव कमेण नेतन्य प्रधानम् । इति पूर्वः पक्षः ! न यथालिसितम् । उपपत्यन्तराणाम् उपपत्यन्तरव्यव गुणानां तूंपत्तिवाक्येन संबन्धात् कारणश्रुति- धानेन क्रिष्टत्वात् । तसाच अबाह्मणस्य सोममक्षणं स्वस्मात् सोमः प्रधानं स्यात् । ४० ॥ प्रतिषेधति । यदि च यजमानस्य' इति समाख्यया पूर्वप, तुशन्देन निरस्यन् सिद्धान्तमाह ! उत्पद्यते न सोमभक्षः प्राप्यते , ततः फलचमसविधौ ‘स यदि | इत्युत्पत्तिः फलम् उत्पत्तिवाक्यम् । वर्गकामो यजेत' सोम विमवियेत्' इति न सोमम्' इति च प्रतियेष- इति फलवाक्यम् । गुणाः त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशैकविंशरूपाः सकोन नायकल्पत | उसात् अस्ति चमसिना सोम- स्तोमा ग्योति:शब्दबोध्याः । गुणानाम् उत्पत्तिवास्येन भक्ष इति । संबन्धस्य विद्यमानत्वात् कारणश्रुति: पूर्वपरोक्तकारणस्य शा-सोमयोः भाट्टे च इदमधिकरणं पूर्वाधिकरणे | फलसभन्यस्य बोधिका श्रुतिः संभवति । ज्योतिष्टोमस्य एव अन्तर्भावितम् । फलेन संबन्धात् ज्योतीरूपाणा स्तोमयन्दिताना गुणाना वि- किं प्रेतु होतुश्चमस इत्यभक्षोऽय भक्षणम् ।, । फलेन संबन्धः । स्त्रोमाश्च सोमार्थाः । तस्मात् ज्योतिष्टोमे अभक्षोऽनुक्तितो, होतुश्चमसेत्याख्ययाऽस्तु तत् ॥' सोमः प्रधान स्यात् । सोमयागा एव प्रधानं दीक्षणीयाss. मण्डन--समाख्या कल्पयेद् भक्षम् ।' दयो यागास्तु अङ्गम् । शंकर--'स समाख्या निमित्तकः।' स्था धान्यार्थदर्शनम् । ४१ ॥ • ज्योतिष्टोमे तप. 'घद नाभाति व्यहं नाभाति । सिद्धान्ते हेवन्तरमाह । 'शिरो वा एतयशस्य यद्दी- इति याजमानमेव । वचनातु क चित् ऋत्विजामपि । क्षणीया' इत्येवमादेः अन्यार्थस्य लिङ्गस्य दर्शन भवति । भा. ३८।३।९-१०, * ज्योतिष्टोसे तार्तीयसवनिकपुरो | एव 'चतुर्विंशतिमानं हिरण्य दीक्षणीयाया दद्यात् ' डाशादिषु हविष्शदाहानं न कर्तन्यम् । १२१२१४॥ 'प्रायणीयाया हे चतुर्विंशदिमाने' इति च ज्योतिष्टोम- १२-१३, * ज्योतिष्टोमे ' तीर्थे स्नाति ' इत्युक्त वीर्ये | दक्षिणायाः सकाशात् भिन्ना दक्षिणा दृश्यते, तदपि लिङ्ग स्नानम् , मत्युक्तपुरुषधर्मवात् ज्योतिष्टोमप्रकरणे एव भवति । तेन दीक्षणीयाऽऽदीनामगावं सिध्यति न निविशते । ३१४५।१४-१६. प्रधानत्वम् । के. ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यविशिष्टं हि कारणम् । * ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यविशिष्टं हि कारणम् । ४॥४॥१२॥३९॥ 'ज्योदींषि वा एतानि य एतस्य स्तोमाः इत्यर्थ- तुल्यानि अविशिष्टम् इति पदच्छेदः । ज्योतिष्टोमे वादे त्रिवृदादिस्तोमेषु ज्योतिष्टकम्पपदेशात् 'ग्रह वा दोक्षणीयाप्रायणीयाऽऽदयो ऐष्टिका: पाशुकाश्च यागाः | गृहीत्वा चमसे वोलीय स्तोत्रमुपाकरोति' इति च सुत्याया सोमयागाश्च भवन्ति । तत्र कि सर्वे यागाः । विधौ सोमयागस्य त्रिवृदादिस्तोमयोगावगमात् प्रसिद्धार्थन प्रधानम्, सोमयाग एव वा प्रधानम् इतरदनमिति विचारे । नाम्ना यज्यों विशेष्यते इति । मु.पृ. ७२४. 1 .