·भापात्तिः । स बुझो भगवान् , अर्श प्राद्यच् , तस्मै नमः । नमः स्वस्तीत्या. दिना (२।३।१६) चतुर्थी । प्रथमत उपदेशादाकाहादि- महिना च तं नमस्कृत्ये त्यायाति । स देवदेवो यथा सर्वज्ञ स्तथा तच्चरणानुग्रहादहमपि प्रतने कमणि सर्वजो भवानीति हृदयम् । वैदिकप्रयोगानर्थिनो लक्ष्मणसेनस्य राज्ञ आजया प्रकते कम्मणि प्रसज्जन् वृत्ते लघुतायां हेतमाह-' भाषाया मिति' । भाषते लोकोऽनया परिपाट्या, "गुरोथ हन.” (३ । ३ । १०३) इत्यकारे सते, भाषा लोक-परिपाटी । यद्यपि अपशब्द-प्रक्रिययाऽपि लोको भापते, तथापि साधुशब्दसाधक- शास्त्रारम्भे प्रयोगात् साधुगन्द-भाषायामिति योज्यम् । तथा- हि-- “प्राहिताग्निरपगब्दं प्रयुञ्जान: प्रायश्चित्तीयां सारस्वती- मिष्टिं निर्वपेत् ।" हे अरय इत्यर्थे हेऽरयो हेलय इति वदतो- ऽसुरान् सुराः परावभूवुः, * तस्माद् ब्राह्मणेन यज्ञशाला प्रवि. टेन नापभाषितवै न म्लेच्छ्रितवै" इतिश्रुतेः । “मनसा सङ्कल्पयेत्, ततो वाचाऽभिलपेत्, ततोऽनुक्रामेत् क्रियाम्, सा च परिष्कृता- *हि। परय इत्याद्यर्थकचनमावम् भाष्ये त्वेव पाठो दृश्यते "तेऽमुरा । हेलया हेलया इतिकर्वन , पराबभूव समादनाचणेन नच्छित नापभाषित प्रशोहदा एष ,यदपशब्द । च्याख्यायते च करटेन- "सब केचिदाहु है प्रयोगे सहयोगिति ते मतिभावेच कर्तव्ये तदकरण धमिति । पददिबंधने कार्य वाक्यरिश्चचम ललच मेन इत्यपर ।। न तिवा इत्यस्य पाणी नाप- भाषिताहिकत्याच विलय हेतु इति कर्मपि छा । " ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । " तथाच भाषा- वागभिमताय फलाय इति श्रुतेश्च याजिकैन संस्कृतव वाग- भिलपनीया । संस्कारच बैलोक्य एवं यः प्रमाणभूतो वैदिकेषु लौकिकेषु च शब्देषु सुप्रयोग निपुणः शिवोदेव स्तदनुराहोतो वा पाणिन्याऽऽपिशलि-कात्यायन- न-काशकत्सादीनामन्यतम स्तदभि- मतया प्रयोगमर्यादया भाषणं भाषा । शब्देन लौकिक-पद-प्रयुक्ति रुता , तस्याय विवक्षाविषयत्वं । साधु हि दानाध्ययनादिकम्मसु प्रवर्त्तमानोऽपशब्दं न भाषेत, शक्तः सदैव संस्कृत भाषेत । यथा वृहस्पतिः नासंस्कृतां वदेहाणों कम कुर्वनयज्ञियाम् । यज्ञेऽपशब्दतो जल्पन् प्रायश्चित्तीयते हिजः ॥ असंस्कृतामपि गिरं भापतानापदि द्विजः । अपभ्रशाभिधायीत वयः स्याहव्यकव्ययीः । इति । तञ्च संस्कृतवाग्वचनं शब्दानुशासन ज्ञानादेवेति कारुणि- कस्य मुने स्वदधे शास्त्र निर्माणेऽपि विवरणज्ञानादेव नि:संशय- स्तत्तत्पदप्रयोग इति स्व-परियमस्य प्रयोजनमभिहितम् । “ " उप्ताञ्च "सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कम्मणोऽपि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नीहां तायत्तत् केन एयताम् ।। इति ।

·४ भाषात्तिः । - काले चास्मिन् कनीयसि, सम्पन्नतया वेदानामप्रचारादि- केषु लोक स्तथा नाघों, यथा व्यवहार-सम्मादक-प्रयोगेषु , अतो महृत्तिज्ञानाय यतिषते लोक इति भावः । केषां वृत्तिः ? इत्याह 'यथेति'। "मनेरुच्च" (५७२ उ.) इति मन्यते रि- प्रत्ययोऽकारस्योपधाया उत्वचेति । मननात् तत्वज्ञानान्मुनिः; त्रयाणां मुनीनां समाहारः विमुनि; तस्य यानि यानि लक्षणानि तेषां, वीप्साया मध्ययोभावे " अम्त्वपञ्चम्या: (२।४।८३) इति पाठया प्रम् । पाणिनि-सूत्राणि कात्यायन-वाक्यानि भाथ- कार-मतानिच भाषोपयुक्तानि, तेषां वृत्तिरित्यर्थः । लघी अल्पा उकरीत्या , “त्रिविष्टेऽल्पे लधुः” इत्यमरवचनादिष्टा च धन्यवा. नथित्वादेव । हत्तिरिति, वृत विवरणे" इत्यस्य देवादि- कस्य तिनि विवरणमित्यर्थः । ये तु दिवादी वा हतधातुं न मन्यन्ते, तेषां “वृत भाषार्थे ' इति चौरादिकस्य बत्तिपदम् । विधीयते इति विधातुमारभ्यते इत्यर्थः । वुहाय नमो विधीयते इति, विधातुमारभ्यते वृत्तियेति काकाधिवत् । . - .

·अथ शब्दानुशासनम् ॥ लौकिकानां प्रकृतिप्रत्यय-विभाग-परिकल्प- नया, सामान्यविशेषवता च लक्षणेन, गत्यन्तरा- भावात् वर्णाना मुपदेशः वामसन्निवेशानुबन्धासच- नार्थः । तदुभयं सज्जार्थम् । सा च लाघवेन शास्त्र- प्रवृत्त्यर्था । अकारस्य विकृतोपदेश आकारग्रहणार्थः ॥ " व्याकरणशास्त्रमारभमाणो भगवान् पाणिनिमुनिः प्रयोजन नामनी व्याचिख्यासुः प्रतिजानीते. “अथ शब्दानुशासनम्" इति । अथशब्दो यद्यप्यारम्भार्थ स्तथापि- "ॐकार थायशब्दय हावती ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ । इति स्मरणात् मङ्गलमपि द्योतयतीति मङ्गलपूर्वकमारभ्यते इत्यर्थः । अनुशिष्यन्ते व्युत्पाद्यन्तेऽनेनेति करणे ल्युट् , शब्दाना- मनुशासनमिति शेप षष्ठी समासः; शास्त्रस्येदमन्वर्थं नाम । देवतावन्दनादिक मङ्गल मन्यत् किमिति मुनिना न कतमिति न देश्यम्, अलिखितस्यापि तस्य सम्भवात् , आविर्भूत-तत्त्वज्ञानस्य मुने विनाभावस्य सविदितत्वाच्च । . पादिम अथ शब्दानुशासनम् ' इति भाष्यकारवधनम् , नेतत् पाणिनि सूत्रम् , प्रतीकत्वेन महाभाये दृष्टवान् " तथा पतञ्जने भगवती महाभाष्यकारस्य इदमा दिम वाक्यम् - अथर्गझनुशासनम् . इति सनदर्शनसमई माधवाचार्य रुतत्वार ।

·भाषात्तिः।
+
-
हत्तिलहिणोति-- 'लौकिकानामिति'। लोके भवा लौकि-
काः अध्यात्मादिः, यद्यपि शब्द शब्दः समासे प्रविष्ट स्तथापि
केषामिति प्रश्नमुन्द्रीय व्याख्येयमिदम् । दृश्यते च प्रश्नो यथा
बहुपुत्रेण ममपुत्रो गरीयान् इन्युनो स पृच्छति कः स इति *';
राज्ञः पुरुषोऽयमित्यु के कस्य रान्त इति ।
यत्रोत्तरेण युक्त न मनस्योन्नयनं भवेत् ।
उत्तरं नाम तहाक्यस्यालझरण मिष्यते"
होपि-विद्रावनों विद्यां यदा लेभे पति मम ।
ततः प्रभृति देशेऽस्मिन् भिक्षी हीपिभयं कुतः ॥
अनेनान ग्रामे कोहग्दोपिभयमिति भिक्षी: प्रश्न उन्नीयते
एवमिहापि केषामित्यु नेयम् । प्रयोजनञ्च अपभ्रशशब्द निहत्ति-
रित्युक्तमेव । अनुशब्देन नित्या एवामीशब्दा निर्विकल्प महत्त्यर्थ
भन्वाख्यायन्त एव , नत्वपूर्वतया उपादीयन्त इति प्रतिपादितं ;
अग्टहीत-श(स) ततया अर्थसम्पादका न भवेयुः ।
अभिधानस्याययत्वात् अभिधान-प्रामाण्याधि शब्दमहात्तिः
न हि सूत्रमस्तोत्येवं प्रयोगो भवति । तथाले पञ्चभुक्तावन्तो-
ऽस्येत्यत्रापि वहुव्रीहिः स्यात् , न चैवम् । तस्मात् स्थितमेतत्
-
अन्यथा
,
• बहुपुरे ममपुत्र गरीयस्त मिन्युक्त स पचति कम्य इति (8)।
विद्राषिौ [8]।
मिसपिभय(31
निपत (ट)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। " “ सिद्धशम्दान्वाख्यानमिदमिति । भर्तृहरिणा तु हादशप्रकाराः शब्दा निरूपिताः;- "यौगिका योगरूढ़ाव रूढाः संन्नक्षिता: स्थिताः । नानार्थायेति षट्शन्दा जात्यादेरभिधायकाः ॥ एत एवोपचारेण प्रयुज्यन्ते परे यदि । तदा लाक्षणिकाः पट् स्यु रुभये हादश स्मृताः ॥ योगमूला राजपूरुप पाठकोपगवादयो यौगिकाः । योगे सत्यपि प्रतिनियत विषयाः सप्तपर्ण पङ्कजादयो योगरूढाः । येपामवयवयो. प्रकतिप्रत्यययोरों नानुसन्धीयते गोमहिपा- श्वादय श्रोणादिका स्ते रूढाः। यथोक्तम् उपादयोऽव्युत- पदानि प्रातिपदिकानि" इति । अतएव " इदुदुपधस्य चामत्य- (८ ।३ । ४१) इत्यत्र निर्दुहिरावियतराम्" इत्युक्तं ; तेन प्रत्ययान्तत्वं तेषु न स्वीक्रियते इति यावत् । दयो बहुलम् " (३ । ३।१) इति तेऽपि मुनिना उता एव । ये त लक्षणया वर्तमाना अपि वाचका इव हिरेफादय स्ते लक्षित- रूढाः । छौ रेफो यत्र भ्रमरशब्दे धरणब्दे वा स हिरेफः ; हिरेको ध्वनतीत्युक्ते न च शब्दो ध्वनतीति हिरेफशब्द स्तयो रभि-- धेयावभिधत्ते , न च परागरादिकमभिधत्ते इति रूढ़ एव । ये त औणादिकेतररीत्या साधिताः शब्दाः , प्रायेण त्यावथवार्था: सदुक्तिमहिना कापि तदर्थसन्दर्भिन स्ते * स्थितष्ठाः , यथा, " यस्य उणा- सम्पनिन (द)।

·८ भापात्तिः। " तथावेऽपि साधू एव , " कुशलमण्डपादयः । कुत्सितं यथा स्यात् तथा शलति गच्छति , कुपूर्वः पचाद्यजन्तः शलधातु रिति ; अथवा कुशं लाति आदत्ते वा मण्डं निसावं पिवतीति " श्रातोऽनुपसर्गे कः (३ । २ । ३) इति क-प्रत्ययान्तावेती निपुणराइविशेषवाच की। " यत्रार्थस्य विसंवादः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । स्वरसंस्कारमावार्था तत्र स्यात् पाणिनेः स्मृतिः ॥ इति । अथच "राजान इव स्वकमकुशला यत्र मुनयः यत्रमन्दाग्नय इव सनागरमण्डयाः प्रदेशा: इति जनपदवर्णने म्वकम्मे राज्यरक्षनं हवनच , तत्र कुशलाः, समर्थाः , अथच कुशं लान्ति ग्रन्ति ; एवं सनागरं शुण्ठी- सहितं मण्डं पिबन्ति , नागर विदग्धजनः सहिता मण्ड- इत्यर्थयवति काव्ये अवयवार्थमपि स्पृगतः । नानार्थी जीमूतादयः । यद्यपि एते उत्तोपु पचखेव प्रविशन्ति , तथापि शब्दम्वरुपमेव प्रतिनिमित्तमाथित्य बहन् अर्थान् प्रतिपादयन्तीति विशिष्योताः। एवं राजपुरुपमहशो राजपुरुष इत्यनया रीत्या 'एत एवेति । एते शब्दा उपधारणा गौण्या नागया था यधन्यव प्रयुज्यन्ते , तदा लाक्षणिकायेति जाति- गुग्पक्रियाद्रश्यानां याचका ननकाय भवन्त्ये।। एधत इत्या. दयो पि क्रियागदा योगिकाः, प्रतिक्षित न्यादी सतिस- पाथ; ..(2)

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
रूप इति सकलसंग्रहः। जात्यादयति यथावसरं वक्ष्यन्ते।
यद्यपि शम्दा उच्चरितप्रध्वंसिन स्तथापि " स्फुरत्यर्थो यस्मादिति
स्फोटाख्येन मस्कारात्प्रतीतेनार्थप्रतीतिः" इति भाष्यम् ।
एककवर्णासामर्थ्यान्मेलकानुपपत्तितः ।
एकस्मृते नंदीदीन-सामयात् स्फोट प्यते ।
नाद राहितवीजाया मन्त्येन ध्वनिना सह ।
प्रायत्तिपरिपाकायां बुद्दी शब्दोऽवधार्यते "
ध्वनिय विधा । यथा
शब्दार्थोभयशत्युथ स्त्रिधा संकथितो ध्वनिः ।"
पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित-संस्कारसहित-चरमवर्णाश्रयः
स्पोटाख्यः शसिविशेषोऽयमिति , शब्द मोत्याहुराचार्याः । स
एवार्थप्रत्यायक इति स्थितम् । प्रत्यचय लोक-व्यवहारः शोका-
नन्दादि रेवान प्रमान्यम् ।
प्रय यदि पोर्खापर्येण मयुमा एष
भन्दा अनुभियन्ते इत्यले विधमेष , तेषां तथैव सत्त्वात् ।
पथ वाहस्पत्याणां प्रीशनसानाच शब्दानां स्वरूपं मनुष्यः
कुतो प्रायते * ? पृधिश्यामेव वा दवीयो-दोपदेशयासिभिः ।
प्रयुक्तशम्दाः कथमिसरहोपवासिभि भयेरन् ! सम्मादमदुता
"
.
-देव'(3)
+ पीपगामि । (2)
2.

·भापाशत्तिः। कार- 'शब्देषु परियम्य सबंशब्दानां स्वरूपं यथा सकलैरेव जायते, तदर्थोऽयमारम्भ इति चेत् - उचितमेव दीर्घायुषां कालप्रभूत. त्वेन कश युषान्तु तादृशे महति शब्दार्णवे दुःशकपारबूडया जिष्टक्षेत्र न स्यादित्युवेग माशय सुशकां प्रणाली मुनि रुप- दिशति प्रततीति' । प्रथम क्रियते उच्चार्यते इति प्रकृति (लादिः । प्रतीयन्ते विधीयन्ते प्रत्यया:-तिमुप्-क्कतद्धित-वि. र-विकरणागमाः । तेषां स्वतोऽविभक्तानामपि विभागस्य परि- कल्पनया पतीनामानन्त्येऽपि प्रत्ययादीनां परिच्छिन्नत्वात् तास्वपि परिच्छिनत्वं सम्भाव्यत इतिभावः । 'परि कल्पनया' इत्यनेन कल्पनामात्र , नतु परमार्थत, इति सूचितम् । ननु केऽप्यात्मनेप- 'दिनः केऽपि परस्मैपदिनः केचिदुभयपदिन इति प्रत्येक तानुमचार्या प्रत्ययविंधाने सर्वस्वरूप ग्रहणे मानुषाणा तथैव समुपेक्षा स्यादि- त्याई 'सामान्येति' । धातुत्वं सामान्यं, अमुदात्तत्त्व-खरिते- वादयो विशेषाः। तथा च प्रातिपदिकवं सामान्यम् , गर्गादि नड़ाबादयो विशेषाः । तद्यथा तहता लक्षणेन बहुलतम मपि 'प्रत्ययं सुसक्षिप्तमिव वच्यते इत्यर्थः । लक्षणचासाधारणधम्म- 'वचनम् , यथा - गोः साम्रादिमत्त्वम्। वृत्तिकारोऽपिसंग्रह सूत्र खत एव सुस्पाटमिति मत्वा मुनिहृदयमपि प्रक गिययाह- गत्यन्तराभावा' दिति । भानोपाययिगेपेषु म्ती गतिर्गमनेऽपि च । . “ .(8) ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। . " इति स्मरणाहुतिरुपायः । अन्तरशब्दोऽननार्थः, यद्यपि विशेषणं तथापि राजदन्तादित्वादस्य परनिपातः । प्रशतेऽभिमतस्योपा- यान्तरस्यासम्भवात् । अभावस्य विरोधित्वेऽपि पराश्रितवाहुणले विभाषागुणे" (२ । ३ । ०५) इति पञ्चमी । अभावो हि स्वस- म्बन्धमाययति , न तु ज्ञापकादेतोरेव सेति नियमः , 'पुंयोगा- दाख्यायाम् " (४।१।४८) इति निर्देशात् । सुवन्तानि निड- न्तानि च पदान्यर्थसम्पर्काणि च अदउण " इत्यादीनि वृद्विरादैच् ” (१ 1 १ 1 १) इति वदन्वययन्ति । अथ प्रयोगा। वर्णाः सुखप्रतिपत्त्यर्थ मुदायिन्त इति चेत् तदप न, दीर्घानुसार विसर्जनीय-जितामूलीयादीना मप्रयोगात् । कादयोमावसानाः स्पर्शा इति स्थितौ , तेषां पञ्चानां वर्गाणा मतिविप्रकीर्णत्वात्, केषाम प वर्णानां वि. रिह दर्शनात् , मुनिसूत्रस्यसार्थ कतया, अवश्यमेपा चतुर्थशानां सूत्राणां कोऽयस्तार्थ इति विमप्य सिद्धान्त माह ' वर्णानामित्यादि। वर्ष अकारादय स्तेपा माद्यमुशारण मुपदेशः , क्रमेण मनिवेशो वर्णानां कार्यविशेषार्थ मुपादानम् , अनुबन्धानसननश्चार्थो यस्य स उपदेश स्तथा इति प्रकासे योजयति । तदुभयमिति - तयोरुभयं तदुभय , उभाव- षयमी यस्य सुन्दप्य , तथ क्रमसनिवेगानुबन्धस्तरुपं प्रत्याहार- संज्ञार्थम् । सति तिमिन् “ मादिरन्येनसहेता" (1,१ । ७.) इत्येतत् प्रवर्तते । ततो चाऽकारादीनाम् । पण " इत्येवमा •रिनिर) ·भाषावृत्तिः। दिकाः संजाः सिध्यन्तीति । 'साचे ति संज्ञा लघु इति संग्रही यथा स्यात् इति कला तथा चाऽअमलादिसनार्थ मेतानि मूवाणि । सूखञ्च " स्वल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवहिवतोमुखम् । प्रस्तोभमनवद्यच्च सूत्रं शास्त्रविदो विदुः ॥ ধুমি स्सोभा निरर्थ का स्तहीनं सूत्रम् । पदच्छेदः पदार्थोति बिग्यवाक्ययोजना । पृथ्वपक्षः समाधान व्याख्यानं पश्चलक्षणम् ॥" न. तत्र तत्रावधेयम् । अनिष्टतकः पूर्वपक्षः , समाधानं सिंहास: प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगमार्थ इति यावत् । विभक्तयो न कता न च संहिताकार्याणि, खरूपमङ्गभयात् । प्रयोगस्थवर्णानुकरण- रूपाणामेपो कार्यार्थमुपासानां भेदावार्थवत्त्वमिति वा न प्राति- पदिकत्वम् । • सपाचरमसन्दिग्ध मारवगढ़नियम् । निषि हितमध्य. म्वमि.शुपत बुर), • पदद पदाति बिपरी शक्ययोजना। धर्मपच ममाराम याशाम पञ्चमवषम् ।'(3) + ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः १३ " देनाक्षर समामाय मधिगम्य महखरति । कत्वं व्याकरणं मोतं ती पाणिनये नमः ॥ " इति कात्यायन-वाकोन सूत्राणां यीमहे खर-मुख निःसृतत्वेन वैदिकतया वा सकलं साधुतममेवाभिधत्त। प.कार ग्रहणार्थ' इति कयं ,आकारस्य प्रकारेण सावण्याभावेन दीर्घामाप्तिः । विकृतं करण मुमणां स्वराणाञ्च रोभ्य ए ओ विततरो, ताभ्यामपि श्री, ताभ्याम-याकारः , संहतस्त्व कार इति शिनासूचप्रणयनात् । अकारस्येति। शास्त्रान्ते " प्रत्र" (८ । ४ । ६८) इति, तस्य चायमर्थः प्रयोगे अकारः संहतकरणक एव प्रयोज्य., केवल माकारेण सार्वयार्थ तप तत्र वितत्वेनोपदेष्टव्य इति । विपरीणाम्यकारेण विवृततमस्याप्याकारस्य सावण्यं, विहते.पदेश- तुल्यास्यश्यन्नम् (१।१८) इति निर्देशाच । - सामात् , " " - ऐ औ अदू उण । क । ए च । ह य व रट् । लण् । अ म ङ ण न म्। भ भ ञ् । घढ़ धम् । ज व गड़ दश् । ख फ छ ठ थ च ट त व् । क प य । श ष स । ह ल । अकारादीनेतान् वर्णान् क्रमगोपदिश्यान्त ग-कारा- ·, भाषात्तिः । " दीनित्संज्ञकाननुवधाति प्रत्याहारार्थम् । तत्र ण-का- राधेचतुर्दशभि रनुबन्धै यथाक्रम- " एक चौणि पुनश्चैकं चत्वार्यकं वयं त्रयं । एकं हे षट् तथैवैक चतुःपञ्च षड़ेव च ॥ अण् । अक् । दूक् । उक् । एङ् । अन् । इच् । एच् । ऐच । अट । अण् । इण् । यण । अम् । यम् । डम् । यञ् । भष् । भण् । अश् । हश् । वश् । झश् । जश् । पुनर्बश् । छन् । यय । मय । भय । खय् । यर। भर् । खर् । चर। शर । अल्। हल्। वल। रल् । भल । शल्। इत्येकाचत्वारिंशत् प्रत्याहारा भवन्ति । उरा रपरः (१। १ । ५१) चयो द्वितीया (८।३ । २८ सिद्धान्तकौमुद्यम् ) ञमन्ता ड्ड (११६ उ.) इत्येते चतुश्चत्वारिंशदिति । चतुर्दशैव सूत्राणि एकेनोपक्रमेणोपन्यस्य सर्वेपामेकैनव प्रका. रण विवरणं कुर्वन् आह 'प्रकारादोनि' त्यादि। मूत्राणां विच्छेदेन पाठात् पकारादीनामन्त्यत्वात् “ पादिरन्त्येन सहेता (१।१ । ०१) इति सूत्रस्योपस्थाने तानि तानि नामानि भवती ' इति । प्रादित्वन्तु मध्यमम्यापि परमपत्य भवतीति काल्पनियेऽप्यादित्वे उगादिमजा भवन्त्येव । सर्वत्र " ज्याद - ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। तथाच " । णकारादयो इल एप हयवरटादी तूच्चार पार्थोऽकारः। ननु हल् संज्ञाया अनिष्यत्ते रेषां कथमित् संज्ञा ? इत्याह 'इत्संत का निति । युक्तिमाह 'प्रत्याहारार्थमिति' प्रतस्तत् सामर्थ्यादादि- रन्त्ये नेति (१ । १ । ०१) सूत्रे वोपपत्तो, सहग्रह पादधिकादित्- संघा क्रियते इति भावः । प्रत्याहारथ स्वल्पेन प्रवन्धन बहना- मुपादानं तदर्थम् । नतु अगजादिसंज्ञा-कार्यार्थम् । दोपो पो (६ । । । ८.) तिङ्सिचमभृतयः प्रयोगाः, क्रिया- विशेष पत्वात् लोयत्वम् । यान्युपयुक्तानि तान्येव कारिकया संग्ट- हाति ' एकमिति' । नानोविशेष्यत्वात् लोवत्वमितिभावः । चतुः सहितानि पञ्च शाकपार्थिवादि (२ । १ । ६० वा.)। लकारोप देश प्य तृदित्वादङ् (३ । १ । ५५) संकप्य इति श्रुतिय फलम् । कुमारो ऋतक इति वक्तव्ये तृतक इत्यस्यापि सामात् कुमार्य तृतक इति लकारस्याच्वे यणादेशः फलमिति । न तु सावर्ण्यम् । ऋकारलु करायो, सवर्णसंजेत्यपिसिद्धम् । तथाच युतादालदित (३ । १ । ५५ ) इति निर्देशः । नापि यखिवी यथासख्यार्थ प्रान्त. रतम्यान सिद्धेः । इसंज्ञाप्य प्रयोजना अड्विधानसामर्यात् । हकार- स्याट्सु प्रवेशात् वहिणेति मात्वम् । झलिप्रवेशात् शमेयंड्लुगन्तात लोसिप शंशांहोति दोर्धानु स्वारौ। शलिप्रवेशात् क्सय दुहादेः । आद्यो वकारोऽतिस्थ: सानुनासिको निरनुनासिकच , दन्त्यौष्ठयोs. ल्पप्राणः । अन्यस्तु जशन्तर्वर्ती वग्ये प्रोय. स्पृष्टकरणो महा. माद स्तस्येव भण्भाव स्तेन मृगावित विवसा यक्ष्यतीत्यादी ·भाषावृत्ति । त्वाम्मकार एव बास लकारस्य ग्रहणे न भए । तथाचापिशलि । " दन्त्योष्ठाचा इकारण्य वह व्यध अधा नभषिति। उदूटो भवतो यत्र यो व प्रत्य यसन्धिज अन्तस्थ त विजानीयाद वह व्यध धामपीति च "। तथा सवत्सर-शब्दोऽनुस्ख रवानेव । अन्तस्था हिप्रभेदा इत्य सरतमे स नुनासिके वक रे सब्बत्सर इत। सम्बदित सम्बाद इत्यादिके बदस्थैर्ये बद सदेशे इयाधृषोयस्य वा ओष्ठा- परसवर्ण । उपसेवाया मिति- चौरादिक । रपर दूत ऋकारसाव रखें तवल्कार इत्यत्र ल भावार्थ र इति । हयवरट् इत्यस्य रवणेन लण् इत्यवस्थ लकारेण अनुनासिकेन एता प्रत्याहार इत जयादित्यस्य हतिकतो मतम् । चयो तिीया शरिपौष्क- रसाद रिति कात्यायन य इत मतमेतदक्ष्यम् । अन्यदु- णादि । एक त्रीणि इत्यादा या प्रवेश । एतास्तु चाईगसूबा निवहा परास्त सुटसुमिडाट्य कम्पिता सना निर्दियन्से । प्रयोगवाहाना सामान्येनोपरेश इति शिक्षासूत्रे अव- गीयमन्यशन्देकदेश । जे प्रोष्ठपदाना "(७ । ३ । १८) मित्यता ज इतिवत् । वाइ प्रयने घषि वाह उच्चारणम् ' लेन अन्ययोगो- शा- मनुस्वारादीना सामान्येन हलादिना व्यवहार इत्यर्थ । यया शक्येत विधि कर्तुमिति नातिप्रसङ्गायेति खिति । -वर्गीय एपो ()।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। . . पत्र प्रत्याहारसूत्रेषु हकारादिषकार उच्चारणार्थः , हकारो हि: पठ्यते। अटिशल्यपिच प्रवेशार्थ' तेन अhणाधुक्षदिति । लण् मध्ये कारः प्रत्याहारार्थः। ते च प्रत्याहारा एकचत्वारिंशत् । " एकैकस्मान् ड अ ण रटा हाभ्यां प स्त्रिभ्य एव कपमाः स्थः । यो चयो चतुर्यो वः पञ्चभ्यः शली षड्भ्यः” इति महाभाष्यम् । वृद्धिरादैच् ॥ १ ॥ आत् ऐ श्री वृदिसंज्ञकाः स्युः । 'धिरिति'। संजारूपेणार्थवत्वमिति प्रातिपदिकत्वे हथि- गदात् सः । स्वरूपमपि हि शब्दार्थएव *। भादिति ऐजिति च पृथगैव पदे। इन्डे हि इतरतरयोगे द्विवचनं स्यात् । समा- इन्दाचुदवहान्तादिति" (५ ॥ ४ 1४।१०६) टच स्यात् । ऐजिति भापकं , प्रत्याहारे चकारे न कुत्वमिति , शैलीयमिदं सूपरुतः । 'प्रादिति ' तकारो दकारो वा "दोरविति"(२ ३ । ५७) वत्-मुखमसार्थः । मनु तकारोयं “तपररात्कालस्यति" (१।१।७.) सूवे तादपिपरस्तपर" इति न्यायेन ऐचो रिमा- • मस्ति। पटे यदा यो प्रतीयते । समास प्रम मादीस सरपम्त हित । (2) 3 ·१८ भाषावृत्तिः । - त्रिकस्यैव ग्रहणं यथास्यात् । यथा जायन्द्री जायौहत मायौहत इत्यादौ चतुर्मानावैची माभूता मित्यर्थः कथं न स्यात् । नवं तादपि पर इति पक्षस्य भाषावृत्तिकाता नाभ्युपेतत्वात् । शिक्षा- सूत्रकृतश्च विषष्टिसख्यवर्णनिरूपणेन सध्यक्षराणि स्वतो हिमा- वाणि तक्रमेण त्रिमावाण्यतोऽष्टावेवेति चतुम्मावावची वस्तुत एव न स्तः। भुतं विना च न बिमात्रौ। मुतप्रक्रिया च भाषाया नाट्रियत इति । तकारी मुखसुखार्थ एव । हदिशब्दचायं स्त्रीलिङ्ग एव । ये ते इति परसूबे विवरणात् । सथाच निवन्तोऽय सजिनावनूद्य प्रथममेवाभिधानान्मङ्गलार्थोऽपि । मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानिच शास्त्राणि प्रथयन्ति पायुमत्पुरुषाणि वीरपुरुषाणि च भवन्तीति" स्थितः । मध्येच "शिवशमरिष्टस्य करेतातिलि " ( ४ । ४ । १४३) त्यत्र शिवादोनामुपादानम् । गमोऽल्पान्तरत्वेन (२ । २ । ३४) पूर्व- निपाते प्रासे शिवशब्दस्य मागुपादानञ्च । शेपेच"नोदात्त स्वरितो- दयमिति" (८।४।६७) वैदिकसूत्रे परग्रहणमकत्वा उदयपद मालार्थ मेव सतमिति विमङ्गलमिद व्याकरणम् । संमासूवमिद • अपये मामला पूर्ण मापद"(२.१.४ :- मता पानि किमयचकमया तिरिति वा (धिक पाठ . ८)। निवरिटम करे, मेष मुबम)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद.। मित्यालोच्य . यनान्यत् क्रियापदं नास्ति तवास्तिर्भवन्ती परः प्रयोक्तव्य" इति भाष्यस्थितेः एकेनवोपक्रमेण विकृणोति 'दिसंनकाः स्युरिति'। वस्तुतस्तु प्रात् वृद्धिः , ऐ वृद्धिः , भो हहिरित्यर्थः। भवन्तोति वर्तमानकालप्रतिपादिका विभक्तिः । पत्राजातज्ञापनं विधिरिति विधौलिड् (३ । ३ । १६१) पठति बभूव इत्यादिवत् न प्रत्ययाः । अदगुणः ॥ २॥ अत् एङ् गुणसंन्नकः स्यात् । 'प्रदेड्' । अतस्तकार भाकार- -निवृत्यर्थ । न च तस्व हाधि- संज्ञा वाधिका , एकासंज्ञाधिकाराभावात् , तरतीति (४ । ४ । ५) निर्देशात् मिदी, प्रतोति-लाघवार्थ: अत् एड्गुणः स्यादिति एकवचनेन विवरणेन अच एड् चेति समाहारहन्दः सूचितः । न चान मिलितानां सजा भवति नेत रित्यादिनिहें- भात् । ऋकारस्य गुणे प्रान्तरतम्याभावादेव वयः सर्वे गुणाः प्राप्नुवन्ति । तत्र " कार्यकाले संज्ञापरिभाषे" इति न्यायात् , गुणविधानकालेसंज्ञा सूत्रस्यास्य उरण रपर' इति (१।१।५१) + भवनि रति कचित् पाठ । प्रचध्य खेद व्यायात ति समासान प्यार दोगददि- म्याच योगसाधम एष भूषिता। इति पाठ करम् (ट) . - ·भाषा वृत्तिः। परिभाषायाचोपस्थाने ऋकारस्य गुणो भवन् अण् भवति । स च र-परो भवति। अणित्यस्य च पूर्वेण णकारण प्रत्याहारग्रह- णात् । तत्र सन्निविटवात् रपरोऽकारो गुणो भवतोति भाष्यम् । इकोगुणवृद्धी ॥३॥ अनुक्तस्थाने ये गुणवृद्धी ते इक एव स्थाने वेदि- तव्ये । “सार्वधातुकाईधातुकयो" (७।३।८४) रित्यङ्गस्य गुणाः । चैता , स्तोता। "सिचिसद्धिः" (७ । २ । १) अचैषीत् , अलावीत् , अकार्षीत् । कथं द्यौः, सः ? गुणवृद्धिशब्देनानभिधानात् । । इकः ॥ परिभाषासूत्रमिदम् । परि सर्वत्र शास्त्रे उपयुक्ता भाषा भणितिः , परिभाषा । सा लिङ्गवतो विध्य गशेषभूता च । या लिङ्गदारेणैकभागेन उपयज्यते , सा लिङ्गवतो। या च सक- लेनेव * विधिवाक्ये उपयुज्यते , सा परा; सा च काचित् विधरङ्गभूता, यां विना विधिवाक्यं नव प्रवर्त्तते , यथा “पाटे: परस्येति (१ । १ । ५४)। नहि तहिना "ईदास" इति (। २। ८३) प्रवर्तते। काचिञ्च विधिशेषभूता “ विप्रतिषेधे पर. मिति (१ । ४ । २) पविरोधे हक्षेचित्यादी झल्यत्व (61 • याच स धना विधिताको उपयुज्यते(8)। मकव ()।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। “ पाहुण" ३ । १०३) मव्याहतमेव । विरोधविषयेषु हक्षेभ्य इत्यादिषु इयं पर कायं कारयतीति गुगशब्दं वृदिशब्द लिङ्गत्वेनोद्भाव्य इक इति सूत्रैकटेशनोपयुज्यते इति लिङ्गवतो परिभाषा । ननु (६।१।८७) इत्यत्र “ इकोयणची"(६ | १ | ७७) त्यतोऽचीत्यनु वृत्ते "वृद्धिरेची" त्यत्र (६ । १ । ८८ ) च आदित्यनुत्ते स्तत्र विधौ किमनया प्रक्रियया इत्याह- 'अमुक्तस्थान' इति । नोक्तं स्थानं ययो स्ते तथा । 'इकएवेति'। यत एवकारकरणं, सतो. ऽन्यवावधारण मिति च गुणवडी नियम्येते , इति नियमार्था परिभाषेयं , अन्यथा परसूत्रेण सह एकवाक्यं स्यात् । किमनेन पृथक्तन ? नेन याति शकते इत्यत्र न गुणः । असतित्र नियमे प्रान्तरतम्या दाकारस्य गुणोऽकार: स्यात् । ककारस्य च कण्ठाखा दान्तरतम्यादकार: स्यादेव । न च “गापोरगिति" (३।२।८) टकः किवं प्रातो गुणाभावस्य पकं , थवणार्थ- खस्यापि सम्भाव्यत्वात्। म च जनैर्ड (३ | २ 1८७) विधानं इलो' गुणाभावे भापक, पान्तरतम्याभावावकारस्य प्रकार: स्थादेवेत्यसम्भवः । 'प्रङ्गस्य गुण' इति । इकरत्यनुयस्थाने "येन विधिस्तदन्तस्येति" (१ । १ । ७२) जन्तस्याङ्गस्येन्यायाति । तदाह , तेति , टच् । यत्रत " मिर्गुणः (७ । ३ । ८२) मजेवहि" (७॥ २ । ११४) रित्यादा वगामिगन्तं न भवति, तवाङ्गस्येति इक इति विशेषणीयं , तदुक्तं माथे 'नयनिष्टार्था गाम्ने प्रकृति युनोति ; भवति हि व्याख्यानतो विशेषमतिपत्ति “ ·भाषाहत्तिः। नहि सन्देहादलक्षण" मिति परिभाषाभ्यां सर्वत्र व्यवहार इति । 'रिचिद्धि' रिति । “मान्तक्षणेत्यन" ( ।२ । ५) णिखि- ग्रहणेन ज्ञापित मिदं न सिच्यन्तरङ्गमस्तीति । अन्यथा अन्तरह- वाहणेऽयादेशे च यान्तत्वादेव निषेधः स्यादिति । तथाच गौरि- वाचारो दगवोत् , द्यौरिवाचारो हृद्यवीदिति चान्तरङ्गस्यावाद- साभावा दोकारान्तस्याचारविवात-धातो लंङि नित्या वृद्धि न भवति , इक इयस्य व्यावत्य, * ततोऽवादेशे ते “अतोहलादे- रिति" (७।२१७) पक्षे वही अगवीदगावीदिति हयमेव भवति । कथ' मिति । आकार ओकारय हहिसंजको। प्रकार एका- रय गुपसंचकौ । तथाच अनेन नियमेनानिकां हलो कथमेसे इति प्रत्रः । 'गुणहडिशब्देनानभिधानादिति' । प्रमतत्वात्तयोस्ते इति कर्तव्ये यह वही रति वचनं तस्येदमेव फलं , यत्रगुणाधिशब्द सचार्य गुपपदो विधोयेते , तत्रैवोपतिष्ठत इति भावः । यद्यपि वृद्रिशम्दो य तम्तथापि धमादिपाठाहुणवृद्धी इत्यपि । ये त" तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम (४ | ३१.६६) इति , "तहति" (४ । ४ । ७६) निर्देशाच, याति महते इत्यत्र व्यावय॑माहु स्ते " युगन्तेत्यन" (७१३।८६) ख्यापयतीत्याका- रस्य गुपो नेति व्यावयम् इतोक इत्यस्यैव फलम् । । •फन () ·प्रथमध्यायस्य पथम. पादः। न धातुलोप आईधातुके ॥ ४ ॥ धात्वेकदेशो धातुः। धातुलोपनिमित्ते आई- धातुके ये गुणवृद्धी प्राप्नुत स्ते न स्तः । लोलुव: पोपुवः, मरीमृजः। पचााचि (३ १ १ १ १३४) यङो लुक् । इक इत्येव, अभानि, रागः । 'न धातु' ॥ धातुलोपमपनीय यड्लुक् इति न कृतं, वैचिंग थम्। पार्दधातुक इत्यपनीय अचीति न कृतं , प्रत्याहारामा निहत्तये इत्येके ; वोभुषितम्यमित्यर्थ मित्यन्ये । पतिडीति न कृतं लिड़ावधम् । धातोः स वयवस्य लोपेगमेव कायि नाप्सि किं निपेधेनेत्या 'धात्वेकदेश' इति । लोपपदञ्च कम्मंघअन्तम् । धातो * झोपी यस्मिन् तदातुलोप माईधातकम् । तदेव च यदि गुणत्यो निमित्तं , तदा तत्र पर धातो गुणही न स्त. । तदार 'पचाचि ' 'यङोलुक् ' इति । लोलूयादिभ्यः पचाद्यपि (३।१।१३४) विहिते “ यडोऽचिचेति" (२ । ४ । ०४) "सर्व- विधिभ्यो लुग्विधि बलवानिति"। प्रतो सोपमहत्वा सावयवस्य •भात (3) ·२४ भाषात्तिः । - -- यडो लुकि कते तस्मिन्नेवाच् प्रत्यये प्राद्ययोर्गुप: परस्य मजेधिः (७ । २ । ११४) प्राप्नोति। निषेधान भवति । धातो . सतीति न व्याख्यायते । धातुलोपशब्देन यदाई धातुकं विशिष्यते, तस्य फलं नोपयतीति । धात्ववययं पुकमाथित्य- लोपो व्या-नौति (६ । १ । ६६ यलोपेऽपि णिचि गुणो भवत्येव । न यत्र धातुलोयस्य निमित्त आईघातक मिति कृत्वा चेलेकोपे रिति (३ । ४ । ३३) निशादेव सिमितिकला कदन्तादा-- ख्यानासदाचष्टे इति णिच् कल्लुगादि यत्र क्रियते तत्र रावणं भेद- यति, सीतां हारयति , इत्यत्र धात्वेकदेशस्य तो लोपेऽपि सति णिच्याईधातुके गुगद्धौ स्यातामेष, इत्यन्ये वदन्ति । नहि णिचि छतोलुक् योगपोन विधानात् । धातुग्रहणं वहु- बीहिसंप्रत्ययार्थम् । . लोप इत्युको अनुबन्धलोपे लविले त्यत्रापि न स्यात् , वोही त आईधातुकोत्पत्तेः प्रागैव अकारस्य लोप इति गुपो भवत्येव । पार्दधातुक इति किम् ? लोल- वीति । • योऽचित्रति मौन धासोरवयवम्य या लक जने तस्मिन्नेवाच् प्रत्यय भाद्ययोग प परेण मजेड (12111४) प्रायोति । पमानिषेधा च भवति । न च यहोऽकारणातीलोप (418 | ४८) इति लोपे तय स्थानिवत्वात् तेन म्यागामिति "मप्रविधिप्यो सुबिवलीयानिति लोपात भागेष यह भुको भागात पामिरे ममुरायमिप्रिमीयमौति (1, 8) पाठागरम् ।

·प्रथमाध्यायस्यं प्रथमः पादः । । 'अभाजीति'। भलेय चिणी (६ 1 8 । ३३) त्यनुनासिक- लोपः । 'राग' इति। धजिच भावकरणयोरिति (६ । ४ । २७)। इकएव वृधि निषिध्यते , नानिक इति ; अत उपधाया (७ । २।११६) इति अभिवत्येव ॥ डिति च ॥ ५ ॥ किति ङितिच निमित्ते ये गुणदौ प्राप्नुत से न स्तः। किति । कृतं, स्तुतं *। डिति । चिनुतः, चिन्वन्ति, मृष्टः +, मृजन्ति, ममनुः ॥ कथं मार्जन्ति ,ममाणुः ? मृजेरजादौ संक्रमे विभाषा वृधिरिष्यते ॥ व्यवस्थितविभाषया नित्यं तुन्दः , परिमृजः ॥ 'डिति'। इक इत्येव । कामयते कमे र्णिद्यपि (३।१। २०) कृषिः। निगु-गम्दात् निहादित्वात् फकि (४ | १1८८) किति चेति (७ । २ । ११८) हिः, सामात् । पोर्गुणस्तु कथम् । चित, मत, मुर, (क, प, । दिगु' रहि मुहिसकामिकायां महादिमये पार।

·. भाषाहत्तिः । , फक: किवात् गुणम्य पावेगाश्रयत्वात् । न च इक इत्यचार्य ये विहिते ते एस न भग्त इत्यत्र विनिगमक मस्ति । उच्यते, चक रोऽत्र 'प्रायते अनुवर्तमान यापोकोऽनुकर्षणार्थ स्तेन इक इति शब्देन इको ये गुणबद्धो ते एव न स्त इति व्याख्येयम् । पूर्वसूबा. शातपदमनुवर्तते , तेग धातोरेव निषेधोऽनेन नान्यति वा । एपञ्च वभूवेति थिम-गलि अची नितीति (७१२ । ११५) वृद्धे निधो पि युक्त एव । कडारितौ यस्येति प्रत्ययस मान्यापेक्षया एकत्व,न च त्र यथ संख्य तदधोते (४ । । । ५८) तेनदोव्यती (४ । ४ । २) त्या द नशात् नादृशोऽडि गुण (७ । ४ । १६ इत्यत्र तु अग्रेव गुणो नान्यगिनिति नियम थम प म्यादिति न ज्ञापकम् । कडित व पर व तस्मि न त नि ईष्ट पूर्वस्य (१ । १ । १६ इति सूत्रबलाद याति । तथा चानन्तर्य एव निषेधात् , मित मिन्येवो. दाहरण युतां; न भुगमित। व्यवधान दिचाई निमिश 'इति । एतच तमिामिति चूचे (१ । १ । ६६) निर्दिष्टपद निर्दिशता सूत्र- कृते स्वीकतमि तमः । प्रत्य स त्या प्रातिदेशिकं उदाहरति, चितुत इति। स व्वधातुकमपिदिति (१ । २ । ४) डिावात् चिन्य तोति हुयो (३ । ४ । ८०) रिति यण् , पशियियदिति परम पित्य न लघूपपगुगः । अत्तर वेन चडि इयडा बाधित- खात् । मझमे निर करणे प्रतः ग्वाजिस्य येति (३ । २ । १२८) क्स , किदेव नगि, तेन जिपशु र यादो न गुगः । भूपरिन्यव गुप्पेटा न भवतः । येन स्थापदे किति घमास्थति ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद: (१।४।६६) ईवं प्राप्नोति, तदर्थे तब इष्टिः स्वयमेव हत्तिन्ता स्तीकरियते इयत्र गकारो न व्याख्य तः । भरिति तु भूव- येति (३ । २ । १३८) सूत्रेण इष्णुचि न निषेधः । नि मत्तसतम च, यय च भावेन भावलक्ष ग (२ । ३ । ३७) मित तूनेण । कडि: तो ई निमियो भवेन गुपयोराप्तिक्षगाभावी लच्यते । निमित्तपदम सूत्रे कडितोत्यस्य शेपत्वेन व्याख्येयम् , अाएपोती किति डिति निमित्ते इति । । दीधीववौटाम् ॥ ६ ॥ दोधीवव्यो च्छान्दसौ। दूटो गुगो न खात् । अकणिषं, अरविषम् । लुटि मिपि लघूपधगुणी व निषिद्धः ॥ . दोधी' ॥ हिस्त्रियतुरिति (८१३ । ४३) सुजन्तयो बियोः साहचर्यादेव चतुरिति सुजन्ते ग्रोस वचन सहचरितपरि- -प्यूदासार्थम् । *। तस्य चपला.मह अ.नमस्वेटो महणम् । न स्विट् गतावित्यस्येत्युदाहरति । अवाचि' मिति। कय रण भापा- • मच पुदमपि मामाचा भाति ति च, निदा कति सस्पतिवयन भनि पापपोषम् (''पाडानम्।'

·* २८ "भाषावृत्तिः। वण भव शब्दार्थाः, यस्मात् प्रत्ययविधि ( 1 * I १३) रित्यत्र तदादिग्रहणात् सिजन्तस्याङ्गवे गुणप्राप्ति माह, 'लुडिमिपीति'। ननु लुडो डिखादेव पूर्वेण निषेधः स्यादिति न शय, भूसवो स्तिडोति (७ । ३ । ८८) निषेधेन ज्ञापित मिदमेतत्त्वाथयडिवे न गुणनिषेध इत्येके । अकरव मचिनव मित्यादौ स्यादेव गुणः । अत्र भाष्यम् । नेड्वशी (७ । २।८) त्यत इग्रहणानुवृत्ती यदा- ईधातुक स्येडू (७१२। ३५) इति इड़ ग्रहणं तत् सम्भवतो विकारस्य निवृत्त्यर्थ मिति गुणो न भविष्यतीति । किमिड़ ग्रहणेन ? तत्कृतं वैचित्रादिति । तथापि पठींषि ब्राह्मण- कुलाणीत्यव सान्त (६ । ४ । १०) प्रति दौधों न स्यादिति कर्तव्य- भवेडग्रहण मिति तु टीका । वस्तुतस्तु इडिति प्रसते पुनरिड़ ग्रहण मिटी बलवत्वबोधनार्थमिति। वशित्वेति संमसारणात् पूर्वमेवे- डागम इति न कासे (१ । २ १८) डिति किलनिपेधात् न संप्रसारण मतो दोधीसूत्रे युक्तमेवेडूग्रह पमिति " हिज्या (६ १।१६) इत्यत्र भाष्य एवोताम् । हलोऽनन्तराः संयोगः ॥ ७॥ संलग्ना हल: संयोग दूत्युच्यते । अग्निरिति, ग-नौ , स्त्रीति स-त-राः॥ बहुवचन मतन्त्र, तेन इयोरपि संलग्नयो ईली.

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। २८ . " ~ गना .. . संयोगसंज्ञा। संयोगादेरात (८।२ । ४३) इति प्राप्तौ , नव्याख्या प्रिति (८।२ । ५७) ध्याख्यो नवनिषेधात् , तदुच्यते " सूत्रे लिङ्गवचन मतन्त्र मिति । अत आह अग्निरिति' विति । रूपोदाहरणम् , कार्योदाहरणमग्नित्वम् । अकारस्य संयोगे गुरुत्वा दिगन्ताच लघुपूर्वात् (५ । १ । १३१) इति नाण् । अनन्तरा' इति । विजातीय रव्यवहिता इत्यर्थ, इति । वहना. मपि संन्जेत्याह 'स्त्रीति'। तेन सुस्त्रिया भावः सुस्त्रीख मिति पूर्ववन्नाण् । संलग्नो हल् सयोग इत्येवास्तु , संसर्गोहि * दिड स्विष्ठ श्व, किं वहुवचनेनातन्वेग ? समुदायस्य संज्ञा यथास्या- दित्यर्थः । तेन पठन्नित्यत्र तलोये प्रत्येक मंज्ञायां नलोपोऽपि स्यात् । तथा उपेयिवाननाखान् (३ । २ । १०८) इति निर्देश कसु-सलोपेऽपि 'नकारस्य अवणात् । इल इति किं ? तितउ- च्छत्रम् । अव संज्ञायां संयोगान्तलोपः स्यात् । मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः ॥८॥ मुखसहितया नासिकया उच्चार्य्यते यो वर्ग: सोऽनुनासिक-संजकः स्यात् । अं आं ङञ या न माः ॥ • मलपोलिट' पाठान्तरम) + सादि वमर्थ ('८' पाठान्तरम) । न गुपमा , तमोते डंउ (os.s) रिति विधानान् , पबचा डोरिति विदयात् ( ट 'पिक' पाठ)1 .

·भाषाहत्तिः ।
'मुज'। मुखव नासिका च मुवनासिकं , न आ समन्तात्
उ व्यते य स वोऽत्रेति शिवक्ष या मुखपद मन क मे: । आदिर्जि
टुडव (१ । ३ । ५) इति त् दन्हयद ना त्येक मन्वयात ।
यो मुखेनोयते यय नासिक ये व्यर्थं वर्गमावस्येव मुखभवखारा
सन्नाप्राप्ते न वाभ्युपगम । हितीयाथित (२ । १ । २४) इत्यादी
थित त्यस्तापा दायनुनासि घ क्विझलो रिति (६ । ४ । १५)
दीर्घ दिसे । न हि सोऽस्ति वर्णी यो मुखस बन्धं धागि-
न्ट्रिय विना उच्चरति तघाहि
आत्मा बुद्धया समर्थार्शनियुक्ते तडिवक्षया।
मनस्तचलिमाहन्ति स प्रेरयति मारतम् ॥
अनिमारुतमयोगात क्षोभादागिन्द्रिय प्य च ।
सूक्ष्मा काग जायो पूब्ब स एव कथितो ध्वनि ॥
तनातस्थानेष्वध यदा वायुधरति सेन्द्रिय ।
पश्यन्ती वर्णरूपा वाक् तत उत्पत्तिमईति ||
मध्यमा पदपार्था तु) वाक्य रहपात वैखरो।
इति वाचा मवस्था स्य मुखमध्ये तदिन्द्रियम ॥
असिम यो वाक्यात् शुत दनुमित न्मतात।
विशिष्ट ख मुखं राति खिरा सेव वैखरी।
पटो स्यानानि वर्णाना मुर कण्ठ गिरस्तथा ।
जिजामून व दन्ताय नासिकोट तानु च ।
पति गिधास्मरणात् । नयार, मुखपदमनयंक, नव नामि-

·प्रथमाध्यायस्य प्रथम. पादः। कान मियेवान ; मुखमध्ये तदिन्द्रिय मितिमननानासिका- मगोचारलय मम्मात् । तम त् अयमा समाम', "मग्व' सहितये दि । शाक पार्थिवाद (३ । १।६० वा. )। सेन पाडनक पराय सञ्चार्जिरिभातः। ववम इति कम्मणि ल्युट् । प्री इति, प्रकार कारागार पार्यो । तुल्यास्यायनं सवर्णन ॥॥ तुल्यमास्यं ताल्लादि म्यानन् । प्रयत्नः स्पृह- तादि येत्रां, तेन्योन्यं सासंजकाः स्यः । वर्यो वयं । सवणः । अव. सखाना. । अनुखारस्य थयि परसवर्गः (८।४।५८)। शविता, वुल्लिता। अकः सवर्णे दीर्घः ( । १ । १०१) दण्डाग्रत् ॥ कारलकाग्यो: सवर्णसंज्ञा बताव्या || || होट लूकारः होतृकारः । लकारस्य दौर्षी ना- म्तोति ऋकारः॥ तुल्य । तुलना तुना, “चिन्ति पूजि" (३ । ३ । १०५ रति चकारादड् , तामई त ; दण्डादिन्याय (५ । १ ६६) यः । सन्यः महगः । तम्य पस्ये पयत्रो यस्य इति हरिशता . समास छ । सवच "प्रमूढमस्तकाश् स्वाझादकामे" (३१२) इति ·भाषावृत्तिः । . घयवाद्यति" हलो यमा . अलुका प्राप्नोति, इति दृष्ट्वा समासान्तरमाह 'तुल्य ' मित्यादि। पा स्यन्दने भक्ष्यमस्मादिति , अन्येप्वपि दृश्यते " (३।२। १०१) इति ड प्रत्यये, पास्यं मुखं , तत्रभवमिनि “ शरीरा- (५।१।६) पास्यं, तास्वादिस्थानं, यमि लोपः " (८ । ४ । ६४) इति यलोपः । पास्यक्ष प्रयत्नस तो तुल्यो यस्येति वर्णसामान्यापेक्षया एकवचनम् । 'स्पृष्टतादि' रिति । स्पृष्टता, ईपत्-स्पृष्टता, विकृतता, संहतता , पेति चत्वार प्राभ्यन्तरा प्रयत्नाः । समानश्च तत् वर्ष शेति सवणं; वर्णशम्दोऽई दिः (२ । ४ । ३१)। संधिनि तुल्यमयदस्य सन्तायां समानशब्दस्य, ज्यासिर्जनपद" ( ।। ८५) इगि वर्णशम्दै सभावात् । सदगार्थतया माश्यप्य भोभय मिष्ठत्वा- दाह-- 'अन्यान्य' मिति । क्रियाविशेष पत्वात् कम्मत्वं, पुंवध्वं स्वभावात् । लोपवे हि पनगदहारा “ अमोऽदइ" (७।१। २५) पादेगः स्यात् । तथाच " इतरेतरपरम्परान्योन्य गदाः कमव्यतोहारकत्वे पुंलिपया, निपातनात् साधय " इति वध्यमाण- त्वात् क्रियाविगेषणत्वेऽपि निद्रले वभावात् । ममान, तत्तप्य ममान मियर्थः। पकु । यिमर्जनीयाः नु य मा मतानण्याः । पाटु र पा मूहन्याः । खतन मा दम्याः । ॐ पूपामामीया पोछाः। पंपांच यद्यस्य पड़ा। K ·प्रथमाव्यायस्य प्रथमः पादः t ए न मा अनुनासिका नासियाः । इभादिरो या तावादि. स्थानम् । कादयो मावसाना: स्पर्शा: । स्मृटं करणं स्पर्शानाम् । अन्तःस्था य र न्न वाः । ईषत् स्टकरण मत:स्थानाम्। उमाणः श ष स हाः । स्वराः स एवानः । विकृतं करण मुमणा स्वराणां चेति , तेभ्य ए ओ विकृततरो; ताभ्यामपि ऐ औ; लाभ्यामप्याकार: । संतस्त्वकारः । इधादिरीत्या प्रया उत्रेया। तत्र इन्दयदार्थस्य प्रत्येक मन्वयाम केवलं यत्तु न्यास्यं . यच्च केवनं तुल्य भवनं , तस्यापि संज्ञा स्यात्तनय भिन्न स्थानानां तुल्यप्रयत्नानां मव संज्ञायां सप्त्याव झरो झरि सरणं" (८।४ । ६५) इति स्मृष्टकरणस्य पकारस्य साहशि तकार लोप: स्यात् । भिवप्रयत्नानाञ्च तुलस्थानानां सरणत्वे अरुथोवत इति यम्-शव्दावयव-सकारात् हल: पर स्थ धात्ववयव-शकारस्य चकार सोलोप: स्यात् , इति न सभाव्यम् । म दायेन वाक्यपरिममाप्तिरिति पक्षस्याययणात् । पूश्च वववत् प्रास्यप्ततित प्रयत्न अास्य प्रयत्न. स तुल्यो यस्येति वा वो वन्य ऐति'। धगें भो गिादित्वात् (४ । ३ । ५४) यम् । पर्यात् वग्यः रूवर्गस्य सवर्णः । ' इति । सम में स्थानं पां, करणाधिकरण- वर्णस्य दीपों त्पडन्ततया स्थान प्रयत्नः कण्ठ.दि च । नासोति 'प. उस एक पत्रिक दिमात्रिक त्रिम.विकसया . सममनोय । सम्याना 3 ·भाषाहत्तिः। हादश। ल एकमाधिक-निमात्रिकतया दो। सन्ध्यवराणि च इखहीनान्यष्ट । एवं स्वरा हाविंशति'। कादयः पति- गतिः य र ल व श ष स हा घटी। अनुस्वारानुनासिकः । जिल्लामूनोयोपाभानीया रात्वारः प्रयोगवाहाः । कुं खं गंधु यमायत्वारः। इति पिपष्टि-वर्णाः। इति शिक्षाकारोल-परि- संख्यया लवर्णस्य वर्णत एव दीधी नास्तीति ॥ नाझलौ ॥ १०॥ अच्-हलो सवर्णसंजको न स्तः । दगड-हस्तः । दधि-गीतम्। वैपाथो मत्स्यः । भानडुई चर्म । यस्येतिति (६ । ४ । १४८) लोपो न भवति । 'माझा'। माहित्ये स्विचनबहुवचमे पदो या पजम्झना- विमि भयो होऽन्यतरस्याम् (८) । (२) अतिपूर्वमवर्चसया प्रकारम्य झधार.. 'दाइहमत' ति। प्रकाशकारयो:- मापर्वाभावात् पयः मया (11.1) रति न दीर्घ: एवं 'दधिगीत' मित्यवापि कारणकारयोः। पदय सूर्य करणम्। पणेष दो निशाना दिस्यागीदाराला पाग' रहि।

·प्रथमाभ्यायस्य प्रथमः पादः । - 'विधागातु विपास्त्रियाम् । प्रति गकारान्तोऽपि । अची परस्परं सवौँ न भवत इति सुन पायं, नाजिति अत्रैव दीर्घकरणात् । तथा हलो पर- सरं इति च न वाचम् । अझलाविति पूर्वसवर्ण-झकारा- 'देश-विधानात् । पाकारान्तस्य स्थानिवद्वावादेव लोपस्यापास्त- खादिति भायः । पिपाम् शब्दः । विपाशि नद्यां भव इति कार-साव यस्येतिच (६। ४ । १४८) इति श-लोप: स्यात् । एवमनडुहो विकार प्रानडुह इति, तस्य- विकारः (४।३। ११४) इत्याणि,प्रकार-सावण्ये हकारलोप: स्यात् । सति लस्मिन्धोगे यत्तत्र प्रचीत्येव 'कुमारी शेत' इति प्रत्युदाहरवं कृतं, सत् प्रथमयोः पूर्वसवर्ण : (६ । १ । १०२) इति वक्ष्यमाणसूत्रेऽचीत्यनुवर्तते इति । वृक्ष इत्यत्र न दीर्घ इत्यर्थ गङ्गास्रोतोन्यायेनाचोत्यनुवर्तत एवेति प्रकाशयितुम् । 'उपायस्यानुपायतोपालम्भी नतूपात्तेषु नानात्वमिति" न्यायेन । 'ननु पणदित् सवर्णस्य (१।१।६८) इति सवर्णग्राहक सूत्रं, तय 'तावदेव स्तब्ध मवतिष्ठते यावत् 'कस्य क: सवर्ण उति म निर्णय इति"; प्रत्याहारसूवनिविष्टा अची वा एवं; तथा सवर्णसंधासमय एव नाजुभालावित्यस्योप- स्थानात्। स्वाना मा हलाञ्च सावर्य निपिड, दीर्घाणान्तु हभिः 'सावणं मप्रतिपिहमस्त्येव । ततो युक्त मचियेवेति । मेवम् । नशेतत् सूवरातोऽभिमतम् । तथात्वे हि सन्याय प्रयन तव ·भाषाहक्ति.. देव। सवर्णम् ११ । १ । ८) अनझलित्येकमेव सूत्रं कुर्यात् । पार्थक्यस्येदं फन्नम् । स्वस्थानप्रयत्नानामचां हन्नाञ्च पूर्वण सवा संजाविधानात् अणुटित् (१। १। ६८) इति सूत्रे च' तस्योपस्थानात् दोर्घाणामपि ग्रहणं सिद्धम् । ततो 'नाझ लाविति' निषेधस्य प्राधान्येन विधाना इखदीर्घागा मवां गन्धमात्रेण हभिः भाव एवं नि पध्यत इति व्यवस्थितिः । युम्ल- अन्यथा दास्यतोत्यत्राकारस्य इकारण सावर्यमम्तोति इण: (८ । ३ । इति पत्वं प्राप्नोति ; दाता यासत्यत्र होढ़ः (८ । २ । ३१) इति दादेर्धातोघं (८। २।०२) इति 'घत्व-ढत्वे म्याताम् । दासीधमित्यवापि डगा भीग्धमिति (८ । ३ । ७८) टत्वं स्यात् । भाः काम्यतीत्यव रणः प (८.। ३ । ३८) इति पत्व स्यात् । दोक प्रत्यत्र पत्वार्थ न् । सवापि परिण गकारण प्रत्याहारम्यायिसत्यात् । एव मदी नदीभ्यामि. छगां यः (८।२। २६) इति इंश रम्य पत्वं स्यार। एवं नोतं गोतमित्यादी "गरः वयो हे" (८।४। ४७ वा.) इति सकारप्य रित्वं म्यादिन्यादयो टोपो भवेयु म्बनाइदि कमिदं मातम्या मालेगण मावण्यं नास्तीति । १.. त्यव ईदद द्विवचनं प्रययम् ॥ ११ ॥ ईक एकागत हिवचनं प्रग्धसंतं म्यात् । अग्नी पत्र, या पत्र, वडा, पचे दूध। .

·प्रथमध्यायस्य प्रथमः पादः। मणौवादीनां प्रतिषेध इत्येके । दूवार्थे व-कारोऽय मित्यन्ये । मगोत्र, दम्पतीव । - ५ - इमा । 'ईदू' । संत्रालादेवोटि धादिवत् प्रयापदसिहौ ग्रह: पदा स्खे (३ । १ । ११८) रोतिसूवे यत्पदग्रहणं तस्य प्रयोजन मिदम् । यत्र प्रयाशब्दः संज्ञा यूयते, तत्र तत्सामानाधिकरण्येन पट- मुपतिष्ठते, तदेक पदं संज्ञि ईदादिभि बिशिष्यते । विशेसणेन च तदन्तविधि भवतोल्पत भाह, ई ऊ एकारान्तमिति'। तपरक रणं स्पष्टार्थम् । हिवचन मित्यपि द्विवचनान्तमेव, अग्नी विति प्रग्या दात् मूतप्रग्या अचोति (६ । १ । १२५) प्रकृति- वद्भावाद दीर्घाभाव । वायू इति न यमादेशः। खट्टे इत्यया- देशो न भवति । ईटूतीच सप्तम्यर्थे (१ । १। १८) इति स्वर सूत्रे अर्यग्रहणं । गोर्या मधिथितो गोरो अधियित इत्यत्र लुप्त- सप्तमीकपदेपि प्ररह्मसंज्ञार्थन् । तदेव ज्ञापकं । ततोऽन्यत्र प्रग्य- संवा प्रत्ययन नणहारा न भवतीति। तेन कुमार्योरंगारं कुमा- Nगारं, वधोरगारं वधगारं इयत्र प्रत्ययलक्षणत्वात् द्विव. चनान्तत्वेपि न संत वार्थं वकारीय मित्यन्ये । इति । सपा मगो वेति स्यादेव, तच्चानिमित्यन्यपदेन, धोतित मित्व- तो वक्तव्य एव येयान्। रोदमोव शब्दय महारत्तो। चयमेवेति प्राञ्च । 'कुची गिरीवाचन इति पद्मती प्रयोगा दारुतिगोय मिति पश्चिका। इंटेदिति- " कन्यकाया

·भाषाक्तिः
कि १ वृक्षावत्र । स्विचनं कि । कुमार्यत्र । ११
अदसी मात् ॥ १२
अदसो मकारात् पर मौदूदत् प्रगृघ्यं स्यात् ।
अमू अत्र, अमू आसाते। मादितिकिं ? अमुकेऽव ।
पदसः किं ? शम्यत्र ।
.
"
'पदस'। " श्रुतमर्थ समुस्मृज्य कल्पातेऽर्थः श्रुतेतर. ।
नियमो वहिरङ्ग स्तदन्तरङ्गी विधिः श्रुतिः ।
रति वररुचि प्रतएव विधिनियमसम्भवे विधिरेव ज्यायान् ।
रति द्वाषामथ (३ । २।२) कापवादोऽविधि नतु सोपस
देवेति नियम. । प्रती यद्यत्र विचनग्रहण मनुवत्री
सदा नियम. स्यादन्यथा हि विधिरिति मत्वाह 'अंदसो मकारात्
परमिति' । ईदूदिति मकारोत्तरदूदन्तं पदमित्यर्थ । मादि-
त्याययादेवासिहत्व नास्ति । एकारस्पसम्भवा व दर्शितः । एदि.
त्यदत्ती मादित्यपि स्पष्टार्थमेष ।
• नियमपचे पाय नियम परिकल्पममा गोरया ( पनि
पार)।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । [शे ॥ १३ ॥ ] शे इतिच्छन्दोमागः । निपात एकाजनाङ्॥ १४ ॥ एको यो च् निपात: स: प्रगृह्यः स्थात् । अ अपकर्ष। उ उत्तिष्ठ। आ एव मन्यसे। अनाङ् कि ? आ उणं अोपण। "ईषदर्थ क्रियायोगे मयादाभिविधौ च यः । एत मातं तिं विद्या हाक्यम्मर गायोरडित् ॥" (निपात एकाजिति' । पूर्वकालकेति (२ । १ । ४८) तत्पु. रुषोऽन्तरतः । वहुव्रीहिस्त्वन्यपदार्थ प्रधानतया वहिरङ्ग इति मत्वाह, 'एको यो जिति' । 'अनाडिति' । प्राडोऽन्योऽनाडिति तदन्यत्वे समासः । ननु यथा तदन्यत्वे नञ्-समास स्तथा तस्सादृश्येपि। यथा ल्यविधा वनज पूर्व (७।१ । ३७) रति न-सहशाध्यय-पूर्व इत्यर्थ । ततच तसादृश्यादेवकाच प्रहोयते सत् किमेकाच्यइपनेति ? सत्यं । हिमावत्येन सानुवन्धत्वेन या सादृश्ये दीर्घष्ादिष्वेष स्यात् , न वरमतिर- पके वकारादिषु । तस्मात् सर्वकाजर्थ मेकाच्ग्रहणम् । पर उइत्यादय स्वरमतिरूपका: सम्बोधनायर्याः । न चकवचने- कार पहोप्यते किमेकग्रहणेनैतिवाच्यं । सूचे वचन स्यातन्त्र स्वात्,

·भाषा वृत्तिः।
अचो विशेष्यत्व-वोधनार्थत्वाच । निपातस्य परसूत्रवाहिशेष्यवेन
तदन्तविधौ प्राटतोति न स्यात्। नचैत्र मोदित्यनर्थक मिति
शय, पक्षे तस्य केवलार्थत्वात् । निपात कि भइ दन्ते एदन्ते,
हे विष्णो इत्यर्थः । एकाच किं प्रारति । 'मर्यादाभिविधा-
विति'। मर्यादा-(२ । १ । ६० वा), सहितोऽभिविधि तथा
शाकपाथिवादि नेनेतरतरदहिन्दवचनं, अन्यत्र नग्या भवति ।
ओत् ।। १५॥
ओदन्तो यो निपातः म प्रगृह्यः स्यात्। अहो
अहं । उताहो इति ।
प्रोत् । निपातस्य विशेष्यत्व मित्याह, 'मोदन्त' इति ।
" अहो अह नमो मह्यं यदुइत्य * समध्यया ।
उमाण मयने दोघे साकाश महमोक्षित ।
पूत जाम्व तोविजये जाम्बवतीदर्शनोत्तरं श्रीकृष्णस्योति ॥ १५
सम्बुद्धी शाकल्यस्येता वनार्षे ॥ १६ ॥ -
सम्बुदा वोदन्तं शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यं स्यात् ,
• परिय')।

·धमाधायले प्रथमः पारे। इती परे। भानी इति। अन्येषां भानविति ।। सम्बुद्धौ कि ? गवित्यय मार। अनार्ष इत्येकवत्ता। दुपयुक्तम्। ' सम्बो', 'गवित्यय माहेति ' प्रत्युदाहरणे पगमार्यानु- करपयो मेंदस्या विचितत्वा दसत्यर्थववे प्रातिपदिकत्वाभाषा देव विभायभाव. । 'एकहत्ताविति' काशिवाहमा वित्यर्थः । एकशब्दस्य मुख्यार्थत्वात् , काशिकायों मुख्यवती, छन्दस्यपि नेन व्याख्याना दिति भावः । भागवते रन्यस्यां बा, साहिइयो विवरणक। उञ् ॥ १७ ॥ उञ् वृतौ शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यं स्यात् । उरति। मन्येषां विति । ऊं। (८॥ उञ् दूतो चादिश्यते। ॐ इति, उ इति । प्रन्येषां विति। 1 सएशेम् जं भगति । मनुषहात मागेनास्येव तत् ·भाषात्तिः। किमुच्यते पादिश्यत इत्याए, 'स एवेत्यादि'। एतदाकारण परि- पमतीत्ययेऽपि स्थान्यादेशः स्या दित्याह, धादिश्यत इति ! [ईदूतौ च सप्तम्यर्थे ॥ १६ ॥] ईटूतौ चेति सूवं छन्दोभागः । उक्त प्रयम् । दाधा दाम् ॥ २० ॥ दाञ्-दाण-दो-देडः, धाञ्-धेटौ घुसंज्ञकाः क्षुः। प्रणिददाति । प्रणिदधाति । अदावितिकिं ? दाप्-दैपो माभूत् । दातं धान्यम् । भवदातं यस्तम् । 'दादा' । यद्यपि डुदाम घनुबन्धको दो-देवीच लाचषिक्ष- दारुपी तथापि गा मा दाग्रहणेष्वविशेष प्रति सम्वेषामेव दार पापां प्रणम् । पत पाह, 'दा-दाण-दो देड' इति । तर्षि मीमासिमिनोलिदोडांस्यपिच (4।। ५.) इत्यात दोड य इत्यपि दा सम्भवति, स कई मोणते ? ल्यपि प्रनि- दाय एविषये प्रनिदातय मिति ने पवं स्यात् । हथी, সসময় = ৩) আন্ত মুছয় মিষখর ঘুম- निपात भकुष्यता सूबवता सूचित मिद मिह कापीच्छा प्रका- प्रगत रत्युतम्। तेन मा पापेन मार-मेहावेष गरे ।

·प्रथमायावस प्रथमः पादः। , मोनाति मिमोतीति (६ । ।। ५.) लतावा बित्यात स्तवाहप- रितो दीपि तव न पाहः। दाधाघव इति प्रतिपत्तिसौकायाय पत्तव्ये घिति सङ्कोचो विषयसकोचार्य रति वा । तथापि यत्र यन्त्र दाधारुपं तत्र तत संज्ञाऽस्तु । दो-दे-धेट्स विकारहीनेषु प्रणिधनि, प्रणिदयते, प्रणिधयतीत्यादी कथ संज्ञा ? दाधारुपा- भावात् । सत्यं ईदूतीचेति (१।१।१८) मूत्राचकारोऽनुव- ते, हिरादैच् (१।१।१) इत्यत पादग्रहणक्ष, पदेड (१। १।२) सुतादेड्याणं, न धातुलोप (१। १। ४) इत्यती धातु ग्रहणम् . मत पादन्त मादन्तस्य प्रति रेडम्तय सकल एव धातु गवत । तेन दोदेंडपि रायते । अतएवोधी “कचि- हितिरपि प्रति हाति" प्रत एवच धेटोपि ग्रहण मित्याह धाम्-धेटी चेति' । तेन दाथ धौच दाधा इति बहुवचनान्तम् , म त्वेकवचनान्तम् । तत्रसामानाधिकरण्येपि धुपद मेकवच. मान्तं कीवश्च सौवत्वात् प्रत पाह, 'घुसजका' ति। प्रणिददाति इति र्गदादिमा (८18 । १७) माधौ पत्वम् । पप इत्यु ते प्रणिदापयतीत्य वापि नस्यादितिचेत् अपिदित्येवाय । नास्ति पित् प्रत्ययो यमादित्यपि मन्दबुहिभि राशरत । तथा प्यदाविति देपो निषेधो नायाति ।। पदापलादिति चेत्र । देपः पकारकरणसामर्थ्यात् , उदीचां माडो व्यतोहार (९ । ४ । १८) इति नापका प्रानुवन्धवत ममेजनात्वमिति । मत पाड, दाप देपोरिति'। दा नवरी ,देप गोधर्म,पघु- .

·भाषाहतिः। खात् दोनो (61४ । ४६) रिति पच उपसर्गात (." ४। ४७) इतिय नभवति । भाद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ २१ ॥ असहाये माद्यन्तवत् कार्य मतिदिश्यते । वलादेरिट (७।२। ३५) पलाक्षुिः । पजादा- वियडुबडौ (६ । ४ । ७७)। थियो, भुवो। अन्त- वत्वे अजन्तात् यत् । अध्येयम् । व्यपदेशिवदेकस्मिन् इति वक्तव्यम् ॥ एकाचो हे प्रथमस्य (६।१।१) इति वहुव्रीहि वक्ष्यति। स यह जजागार, तथा इयाय, भार । पादिशप्रत्यययो (८। ३ । ५९) रितिषत्वम् । यह पक्ष्यति, तथा पपाक्षीदिति । पाच'। पाद्यतयोरिवेति पटान्ताहति.। षष्ठी सम्बन्ध सामान्य इति। यः परस्य, यः परस्मिन् , यथ परमात् सव्यं एव रचले। मसहाय'ति। एकशब्दस्यासहायवचनलात् मातमी पत्करणादतिदेविषयतया क्लादेरिति वलादेराई धातकम्म (। २। ३५) विधीयमान घट केले वल्माने नमामोतीति ·प्रथमाधायख प्रथमः पादः। ४१ । तवादिवडावः क्रियते । अयं वस् पम्यस्यादि रित्यर्थः । एवं दिया वित्यवापि यस्मिन्विधि स्तदादा वल्ग्रहण (१।१।७२ वां) इति भ्यायेन प्रजादोप्रत्यये विधीयमान इयङवङ् केवले प्रौकारे नस्यात्। पजन्ता दिति धातो रित्यस्य विशेषत्वात् च इति पज- तात् यत्प्रत्यय धातो न स्यात् । तस्मादयमेवान्यस्यान्त एवेति तदन्तात् यत् सिध्यति । पाचन्तवदिति विशेषविधानात् सा- पाहिसूर्य न भवतीति तदपनीय सामान्येनातिदेशं करोति । व्यपदेशिवदिति'। व्यपदेश स्तादूप्येण कथनम् । स विद्यते यस्य स व्यपदेशी तहत् । बहुव्रीहिमिति'। दिदरिट्रिपतीत्ये के दिदरिद्रासतौसिवा इति पार्सिकम्बरसा जहदाहरण संग्रहण, तत्र जाट धातु व्यपदेशी, स व इण् धातु धातुमा सया चाभ्यासप्रकरणे दीर्घ पूणः किति (७ । ४ । ५८) पति पिपोश्च (७। ४ । ७७) इति भादेशप्रत्यययोः (८ । ३ । ५८) इति षष्ठी प्रत्ययावयवस्य सस्य पत्वमिति प्रकसे उदाहरणम् व्यपदेशो स्प-प्रत्यय स्तहत् सिजपि । . व्यास्याचा तरप्तमपौधः ॥ २२ ॥ एती घसंन्त्रको स्यातां । कुमारितरा, गौरि- तमा॥ .m(2) ·भाषाहतिः। . 'तरप्'। एकसिविति वत्त । "एके मुख्याभकेवला इतिवचनात् सब केवलार्थः । पर्याच विमतिविपरिणाम" पति वेवसावित्यर्थ इत्याह, 'एताविति' । नसुतदन्ती, प्रत्यत्रत " संभाविधौ प्रत्यय ग्रह परिभाषया " वक्ष्यमाणेषु तदन्तविधि- रस्येव । सुप्तिडत (१।४। १४) मित्यात्रन्तग्रहणस्यफलम् । अन्यत्र संजाविधौ तदन्त विधि स्तो" ति मनेतु सर्वनाम- संघाद्यपि + नयात् , तववन्तग्रहणस्य फलं वक्ष्यति । 'कुमा- रितरेति'। इयमनयो रतिशयेन कुमारोति द्विवचनेत्यादिना तरप् (५ । ३ । ५७) घरूप (५। ३। ४३) इति शास्त्रः । वयसिप्रथमे (४।१। २०) डोवन स्यादिति वदता प्रजादी प्रकर्ष प्रत्ययान्तामा पाठा प्राविति अत्यते । विधिकमेण तम- मेव पूर्व निर्देषु मुचित स्तथाच सरपः प्रागुद्दिष्टत्वा तदभ्य- हिसव मन्बीयते, स्वातन्वा चानुमीयते। तेन तस्य खार्थिकत्व- मतोऽस्पान्तर (२ ॥ २ ॥ ३४) मियादि सिध्यति । २२ • ननु सनिडल पद मियदानपरान सापकार तदनविभिषिचति कि एकहपावतं माग, या पपयादि। ('2' रिसमी। मनुष पर मजाविधी तातिनिर्मातीच्या पायाकार विपर निबार मर्ममानापपीता (2' टिभनो।)

·प्रथमाध्यायव प्रथम पाद । बहुगणपतुडति संख्या ॥ २३ ॥ बहुगणो प्रचुरार्थों, वतुडती प्रत्ययो, एते संख्या- संजका स्युः । बहुकृत्वः, गणशः, तावत्कः, कातिधा। . बहु' । बशब्दो वैपुल्ये, बहुरोदमो, बहुः सूप इति । मण- नंगण रति न्यन्ताहणे धषिच गण इति । अनयोरपि संचा मानोति, साच नेष्यत इत्याद, 'प्रचुरार्थाविति'। अन्योन्यसार- चात् तुल्यार्थावेव ग्योते, नेतरौ। संख्यायते अनया इति पन्धर्थसंज्ञाकरणा रा। बहुक्तत्व इति बहन वारान् इत्यर्थः । 'कालत्तित्वात् कालाधनी (२ । ३।५) रिति हितीयान्तान संख्यायाः क्रियाभ्यात्तिगणने (५। ४ । १७) इति कत्वमुच् । गवान वरान् गपतित्वः । 'चतुडती प्रत्ययाविति । यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतप् (५।२। २८) किमः संख्यापरिमाणे उति च (५। २ । ४१) प्रत्ययपणे यस्मात् स पिहित स्तदादे सद. गतस्येति पत्वन्त-इत्यन्तयोः संभा । चतुडतिभ्यां पित्यामिति यह पशब्दस्य प्रगभाव सोनाभ्यहि सत्वाहणसमानार्थी च पुगसही संख्यामंत्रको भवत रति बहुपुगगगासहस्य सियुगिति (५ । । ५२) संख्या द्वारेण डटि तिथुगागमः । यत्र छत मनि- त्यमिति पनभिधानाच नया सत्त्व मुजादिक मिति रोका,भवत्ये वेति शभुः । २५॥

·भाषात्तिः। पाताः षट् ॥ २४ ॥ डतिच ॥ २५ ॥ ष कारान्त-गाकारान्तसंख्या डति प्रत्ययान्तो च षट्- संज्ञास्यात् । षट् तिष्ठन्ति पथ्य वा । मव दश एकादश कति सन्ति पथ्य वा । पञ्च सप्त - वाता ष्णेति प्रकार ऐच्छिकः संख्येत्यनुत्तस्य विशेषणात् ष्णान्त-लवा विहान्त ग्रहणम् उत्तरच विध्यभावा- धम्। षट् संजायो सत्यां घडूभ्यो लुक् (७ । १ । २२) अति अम्शसो लुक् । 'सन्ति पश्य वेति । तयो तिनाथम् । शतानीत्यत्र नुमि न सम्रा लाक्षणिकत्वात् । 'कतीति किम. संख्या परिमाणे उतिर (५।१ । ४१) रति अति प्रत्ययः सदन्तस्य मंत्रा। डिवाद टिलोपः । 4 - त तवतू निष्ठा ॥ २६ ॥ एतौ निष्ठेत्युच्येते। भिन्नः। भिन्नवान् । . '' स्वामिदं संत्रा-परिभाषामाकम् । प्याकरणे विधायनुवादे वा यत्र यव निठापद तव तव - नृप प्रत्येतव्यो, इति परिभाषाया पाकारः । मस स्तयो.ति ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । संत्ययायातमेव । तदाह, 'एतो निठेत्युच्यते ' इति । पत्र विपरणे वदता संज्ञापदं हतिकमा यव निष्ठेत्युच्यते तव सतावतू शब्दावेवोच्येते इत्यपि प्रतिपादितम् ।। दाहरणिनच मिठेति विधानम् । रदाभ्यां निठासीन (८ । २ । ४२) इति नत्वार्य मनुषदन च त्यमेव दर्शितम् । 'भिन्न 'इत्यु स दोनि सवनामानि । २७ । सर्च प्रभृतीनि सर्वनामानीत्युच्यन्ते । सर्वस्मै, सं स्मात् । विश्वस्मै, विश्वस्मात् । उभशब्दो नित्य- द्विवचन-टाविषयः । उभयोन्यत्र । डतर डसम अन्य अन्यतर। अन्य पर्यायः त्व त्वत्। नेमभिन्न पईपीयः । सम सिम पूर्व पर अपर अधर दक्षिण उत्तर अवर स्व अन्तर त्यत् तद् यद् एतट् इदम् अदम् एक हि युष्मद अस्मद् भवत् किम् । 'सर्च', सर्व पादियां सानि सम्यादीनि पादिः पूर्व म्यास्थितः पौपियंसम्बन्धिपष्ठी । प्रदः सम्पामिति (७॥ ३१.०) निशात , सबंशष्टस्य संवार 'सबंमा- यिति', सम्बनाम मेः (११।१४) । नित्य विचनान्त टाबिपयरति। निन्य स्विचनं यस्य तथा टापाच विशे- - 7 ·भाषासतिः। । पेण स्त्रीत्व विषक्षायां सिनोत्यात्मानं सम्बध्नाति पचाद्यच् (३ । १। १३४) टाविषयः । स चासो भयं चेति स तथा, उभी साभ्यासस्येति (८। ४ । २१) निर्देशा बित्यविचाम्त एव स्त्रीत्वे टावन्तादपि द्विवचनमिति बोधयितुम् । तत्र नित्यपदं तस्य सर्वनाममंशया सर्वनावस्तृतीया चेनि (२ । ३ । २७) टतीया षष्ठयोः प्रकच् प्रत्ययोऽपि । उभादुदात्तो नित्यमिति (५ । २। ४४) तु स्वरूपपरो नार्थपरः। अतएव उभ शब्द इसि शब्द- पदम् । " शास्त्रशब्दस्तु वाचकः" इत्यभिधानात् । 'उभयो- न्यति'। तस्य उभयौ उभयस्मात् इत्यादि, उभयः उमयो उभये उभयाः उभय उभयो उभयान् उभयेन उभयाभ्यां उभये: उभयो इत्यादि, उभावययवावस्य उभयः । डतर-डतमी प्रत्ययी। किं यत्तदो निरिणे हयोरेकस्य डतरम् (५ । ३ । ८२) वा बहनां जातिपरिप्रने डतमच (५। ३। ८२) । सदन्तस्य संज्ञा । कसरी कतमस्मै । 'भन्यपर्याय' इति । (इतरान्यतरयो विशेष) तादन्तस्य वतीया-पाट्या वकम फलम् । नेम शब्दार्थमाह, 'पाय' इति । सम-सिमी सर्वार्थी प्रन्योन्यसाहचर्यात्। तेन यथासंख्यमनुदेशः सामानां (१।३।१०) समे देशे यजत इत्यादी न संज्ञा। समामामिति तुल्यानां समे निमोनसत्वादि-दोषरहित सभ्यः । ~ •खवतीबिषय (ट)।

·प्रथमाध्यायस्व प्रथमः पादः
पत्र पूर्बादीनि निविशेषणानि कचिद्भाषाहती दृश्यन्ते । तत्तु
हेयमेव । पूर्वपरेति (१ । १ । ३४) सूत्र व्यवस्थाया-
मिति किमित्युका यहक्ष्यति दक्षिणाछावा इति तत्र सेन
विकल्पाभावे प्यनेन मणपाठेन या नित्या संत्रा प्राप्नोति सा
कथं न स्यात् ? तमा दिह गणेपि पूर्बादीनि वक्ष्यमाण सूत्र-
रीत्यैव पठितव्यानि। महासतौ च तथैव सन्तौति सकलं चारु ।
भवत् शब्दउगित् । सर्वनामानोति चुनादे (८। ४ । ३८)
राकति गणत्वात् बूर्वपदात् संज्ञायामग (८। ४ । ३) इति
न पत्वम् । अतएव वा निर्देशा तदनित्यमिति । सेन ग्रीनाथ
रघुनाथ-रघुनन्दनादयो पत्वाभावात् सिहाः । पत्र सबैषा
नामेत्यन्वर्थसंज्ञा ययपात् सर्वोनाम कथित् । तस्मै सर्बा-
येत्य यत्र न भवति । अव तदन्तविधे राययणात् परमसमें
इत्यपि भवति, तम तौया समास (१ । १
निषेधाज्ञापकात्। साई सर्वमतिनान्तोऽतिसर्यस्तो अति
सर्वायेति ।
प्रत्र कथ नभवति ? नह्येतदन्वर्थसन्नया निर-
सितुं शक्यं, सर्वशब्दस्य स्वार्थ हस्तित्वात्। उच्यते. प्रधानाप्रधान-
न्यायादमधानेषु न संज्ञा । तेन प्रतिसवयिति संस्थम् ।
प्रतएव संञोपसज्जनोभूताः पाठादेव विवर्जिता इति, तहिं कि
म पहुबोहावि (१।१ । २८) त्यनेन ? सत्य, तत्र वक्ष्यति ।
विभाषा दिक्समासे वहुयीहो ॥ २८ ॥

·भाषाहतिः। दिग्वहुदीहो सञ्चं नाम-संज्ञा वा स्यात् । उत्तर पूर्वस्यै। उत्तरपूर्वायै । . , तथाच -- - 'वि दिगुपलचितः समासः दिक् समासः । पूर्वसर्वकप्रिय इत्यत्र दिक् पूर्वपदे उपारपदे परे सत्पुरुषेऽपि विकल्पः स्यादिति बहुव्रीहि ग्रहणम् । ततश्च दिड मामान्य- न्तराल (५। २ । २६) इति प्रतिपदालो पहुबोहि गूंधते आपाधान्या दप्राप्तविभाषियम् । समासग्रहणात् भावाधे पति (८।१।१.) हिवचने दक्षिणदक्षिणस्य गतेति बहुव्रीशित्वाति देशेतु मित्यैव संजेति वृत्तो समासग्रहणाभावे प्रतिपदोलखा ग्रहण म स्यात्। न वहुवाहो ॥ २६ ॥ वहुवीही संन्यं नास्ति। प्रियविश्वाय देहि । स्मै भावो नास्ति । त्वत्कपिटको, मत्कपितृकः । कुत्साद्यर्थे प्राक्टेरकज (५। ३ । ७१) न भवति । प्रागिवात् कएव (५ । ३।७०) भवति ॥ . " प्रधानामभानयोः प्रधान कार्य-संप्रत्यय" इति ·प्रथमाथायस्य प्रथमः पादः। प्रियविश्वायत्यादी स्मादादयो न भवन्त्येव । किन्तु त्वं कुक्षितः पिता यस्येति वाक्ये अन्तरङ्गत्वात् प्रथम मेवाकच् प्राप्नोति। समय त्वकत् पिटक इति भवेत् । त्वत्कपिटका इति नस्यात् । यथा प्रयोगो भवति तदर्थमिदम् । सति वव सूत्रे अनेनैव सब से श्यतोति । प्रियविनायेत्यत्र स्मभावो न भवतीत्यपि दर्मि- तम्। " एकैनवदयमुत्तीर्ण" मितिन्याया त्। एवं त्वर्यादा- पतति वहुव्रोहावतत् सूत्र-सामा दन्तरजीकच् म भवति । कुक्षितं त्वा मतिकान्तेनेति विवक्षायान्तु पतित्वकयेत्यादि स्थादेव । त्वा मतिकान्लेम कुरित नेति विवक्षायां कनेव पति- त्वकेनेति । तदुतां कातन्त्रवररुचि-वृत्ती यत् सर्वनाम- मानात कार्य प्राधान्य एक्तत् । तदु पिम्यन्तरणला इडुब्रीनि विना क्वचित्" इति। प्रियविषायेति सर्वनामसंख्ययो रुप- संख्यान (२।२।३५ वां) मित्यपिनास्ति प्रसर्वनामत्वा दतो वा प्रियस्येति (२।२।१५ वां) प्रियशब्दस्य वा पूर्वनिपातः । वस्कपिळक इत्यत्र विशेषणत्वात् युमदः पूर्व निपातः । G तृतीया-समासे ॥ ३० ॥ अत्र संन्नेयं नास्ति । मासपूर्वाय दैहि । पुनः समासग्रहणात् वाक्येऽपि, मासेन पूर्वाय । ती। पूर्व सहीत्यनेन (२।१।११) य: प्रतिपदोस:

·-- भाषात्तिः। समास: सएव पद्यते। इन्देचेति चकारस्य समुच्चयार्थत्वा वाक्ये- ऽपि नदिषय एव न भवतीत्युदाहरति । (मासपूर्खायेति) मासेन पूर्वायेति । कर्तृकरणे सतेति (२।१ । ३२) सामा- न्यलक्षणेन समासे वाक्येच त्वकत् शतं वकया क्रत मिति स्थादेव । (दिक्समासे (१।१।२९) इत्यतः समासग्रहणा- नसते. पुनः समासग्रहणाहीण समासेऽपि । गौणत्वन्तु यस्मिन् यदर्थात् तस्मिन्नपि साच्छब्दं भवतीति केचित् । ) इन्दूच ॥ ३१॥ चन्द्र संनेयं नास्ति। पद्मपराणाम् । कतर- कतमानाम्। विभाषा जसि ॥ ३२॥ इन्द्र जसि सा संज्ञा वा स्यात् । कतरकतमे, कतर कतमाः। 'वि'। इन्डे असि वास्यादिति इन्दसाइचयात जसी- त्यपि विषयसप्तमी। तयाच जविषयक कार्य शी-विधान- मेव विकल्पाते। प्रकच्तु इन्ह चेति (१।१।२१) नित्य • नाकर पाप पुति नित्य निषेधान (३)। पकचातुर ति निषेधात् ।।

·प्रथमाध्यायस्थ प्रथमः पादः निषेधात् । कतरकतमा इत्येव भवतीति हत्तिः । अत: कतरकतम इति वत् कतरकतमके इति न भवतीति । व्यव- स्थित विभाषावात् जस' कार्य प्रति मज्ञाविकल्पः । कार्य-शब्दाध्याहागत् जमाधार कार्य शोभावे संज्ञाविकल्प इति केचिदाहुः। अथवा प्रथमचरमतयाल्पाई कतिपयनेमाश्च ॥ ३३ ॥ एते जसि सर्वनामानि वा स्युः । प्रथमे,प्रथमाः । चश्मे, चरमाः। तया । द्वितिये, द्वितयाः। इये, हयाः। अल्पे, पल्या, इत्यादि। प्रथम'' पत्रापि तथाविधानात् तथैष विकल्प प्रति प्रथमके इति न भवति । किन्तु प्रथमका इत्येव ध । च केन व्यवभामा बसी भाषः। सर्वादोस्त उभयनेमयो गण- " + *कारसमका इति क एव भवति इति ('('' इति नभवति इदम ''व' पुस्तकयो विपते , “नि प्याशित विभाषे ब्यादिक कैवल''क्षक एव । प्रथमे इतिगत् मधमले पति नभवति। किन्नु प्रमका तिक एक ('"'" ·भाषाहत्तिः। पाठेन सर्वनामत्वा दुभयके नेमके, नित्यमकच् । इह तु नेमाः उभया इत्यर्थं विभाषाविधिः । भव हत्तिः। गणपाठादुभये शब्दस्य संज्ञा नित्यैठ । नबनेन विभाषातयप् सम्बन्धे नानु- मितत्वात् । 'शुतानुमितयोहिं श्रुत. सम्बन्धी वलवान् " ति उभया इति न भवतीति । पुर्व परावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थाया मसंज्ञायाम् ॥ ३४ ॥ इमानि नसि सर्चनामानि वा स्युः। पूर्वे, पूर्वाः ; पर, पराः । व्यवस्थायां किं ? दक्षिणा छात्राः प्रवीणा इत्यर्थः । असंज्ञायां किं ? उत्तर: " कुरवः । ३ 'पूर्व । शब्दरूपापेक्ष्यं तीवत्वमिति कवतोऽवधिनि- यमी व्यवस्था । प्रतएव निगात्र तिन्। न डिति भि. धामप्रामाण्यादिति स्यागादि (१1।। ८५) सूत्र वक्ष्यते । उत्तराः कुरय' इति । सत्यामेव व्यवस्थायामिय संत्रा । (पत्र जम्बुद्दीपं सुमेरुवा भवधिमपेक्ष्य उत्तरमब्दो वर्तत पनि ध्यक्षम्या भवतीति न्यास: । ) पत्रानन विकल्पाभावेऽपि सर्वा दित्वात् संजा या नित्या प्रायोति, मा कथं नेति म देयम् । भोऽपि व्यवम्यायामसमायामित्यादि विषय मम्तावेन्यु प्राक् ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः खमतातिधनाख्यायाम् ॥ ३५ ॥ जसि खं सर्वनाम वा स्यात् । खे गावः । खा गावः । चत्नाति घनाख्यायां किं १ खा जातयः प्रभूताः खा दीयन्ते। . 'स्वं'। "खो जाता वामनि स्वं विष्वामोये खोs- मियां धने" इत्यमरः। इच म्वमिति सीवत्व मविव- क्षितं जातिनिषेधात् । ततय नन्दरूपापेक्षं लोवत्वम । वा प्रग्नय' इति । स्वा ज्ञानयोऽग्निवदित्वर्थः ।। स्वा मातय इति पाठे या इत्यस्यार्थकथनं प्राप्तय इति । " पर्यायशब्दो. ऽपि यतानेकार्थः सन्दिग्धार्थो वा भवति तदर्थ स्वाभिव्यमी. करणार्थः " पाख्यापटेन यदा त्वात्मीयेऽर्थे स्व-गब्दी जाति सामानाधिकरण्येन प्रयुज्यते, तदा स्यादेव विभापति चोप्यो । अमी ज्ञातयो मम, खे पानीबा इति पट्रोहिण इति यावत् । अन्तरं वहिर्योगोपसंव्यानयोः ॥ ३६ ॥ अन्तरं नसि सर्वनामसंजं वा स्यात् । पहि- खेंगे, अन्तरा अन्तरे गृहाः, गामवाद्या इत्यर्थः । उपसंव्यान मधोवस्वम् । अन्तरे अन्तराः भाकटा: परिधया इत्यर्थः॥ 8 ·५८ भाषा हत्तिः। अपुरोति वक्तव्यम् ॥ ७॥ अन्तरायां पुरि वसति सर्बादित्वात् प्राप्तः । वा प्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसं- ख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ द्वितीय स्मै, हिशीयाय। - अन्त'। अत्रापि शब्दरूपायेनं लौवत्वं । "वाये चे परिधाने च सदृशे चान्तरोऽस्त्रिया" मिति रुद्रधरलिखनाद- न्तरणब्दः पुंलिगोऽपि। वहिरन योगो यस्य स वहियोग इति वाघ उच्यते। वहिरिवनेन अनाहती देग उचते , तेन योगो वहियोगः । स चानाकृतस्य वाह्यस्य वस्तुनो भव- तोति न्यासः। " अन्तरोयोपसंख्यानपरिधानान्यधोएशक " इति चना दार 'उपसंस्थान' मिति । सवीयते परि- धीयतेऽनेनेति संव्यानम् । तत्समीपमुपसंध्यान , वस्त्रान्तरेप- विहितवस्त्रमिति टोकायां स एवाभिप्रायः । वस्त्रमन्तरं परि- धानं येषां ते वस्त्रान्तराः । कखलोन्तरं परिधानं येषां ते कम्बन्लान्सराः। कम्बस्तान्तराश वस्त्रान्तराय ते कम्बलान्तर वस्त्रान्तरा:। इत्यध सर्वादिला व संज्ञा , प्रप्राधान्यात्। न चानन ग्रहणवता प्रातिपदिकेन सदम्त विधिर्नास्तीति" । सोदित्वात् माप्तिरिति सिङ्गविशिष्टग्रहणा दित्यभिप्रायः । “ ·प्रथमभायस्य प्रथमः पादः। ८ वा प्रकरण सवापि वहिर्योग' इति विशेषणात् मूलनगरवाधाया मित्यर्थः । प्राकारा हरिवर्तनीया पू स्तस्या मिन्यों वा । इत्यादि। तीयस्येति पुंलिङ्ग निहेंया हिमती लिविशिष्टाग्रहण मिति स्थाविधी विभाषा हितौया तीयाभ्या मिति (०। ३ । ११५) सूत्रं प्रपदार्थ वा । स्वरादि निपात मव्ययम् ॥ ३० ॥ खरादयो निपाता श्चाव्यय मुच्यत । स्वर् , प्रातर् , अन्तर् , उच्चैस , नीचैस , दिवा, वहिस मृषा, स्वयं , हे, है, स्वाहा, स्वधा, अहा, कं, शं शुभं,। खस्ति, अस्ति, अाभौक्षो। निपाताः च, था, इव, एव, इति । इह खरादयो वाचका चादयो द्योतका इति भेदः । . स्वरा। याभीक्षणा' इति । प्राभीक्षो ये हि-स्वादयः प्रत्यया स्तेपीत्यर्थः । लुमोहि लुमोहि, तुमौष्व लगौष्य, इति । नम् स्वरादयोऽपि चादिषु पठ्यन्ताम् । तथाच निपातत्वे निपा- मोऽव्यय मित्ये धास्त किं स्वरादि पदेनेत्याड, 'स्वरादय' इत्यादि। चादयोऽसत्वे (१।४।५०) ति ये निपातमंजका स्ते भद्रव्या- सय रति। पम्वतन्वा हियद्रिकटे प्रयुज्यन्ते तदर्यद्योतकाः।

·मावात्ति।
खादयस्तु द्रव्यत्तयः स्वतन्त्रा इति धादिषु नैषां प्रवेशो युक्तः ।
स्वरादिष्वपि चादयो न विशन्ति असत्व एव तेषां निपातयात् ।
तदर्थ प्रार्थञ्च निपातग्रहणस्यावश्यकल मिति भावः। अत्रापि
प्रधानन्यायाश्रयणात् प्राप्तस्वरी प्राप्तस्वर इत्यादी नाव्ययत्वम्।
न व्ये त्यव्ययमिति महती संज्ञा । तदाश्रयणा दप्राधान्ये निषेध
स्तदन्त विधिति पञ्जिका।
" सदृशं विषु लिङ्गेषु सर्बास च विभतिषु ।
वचनेषु च सर्वेषु यत्र व्येति तदव्ययम् ॥
इति। अस्यार्थः , विषु सिनेषु स्त्रीपुं नपुंसकेषु सदृशं तुल्य
लिङ्गविशेशस्य अपरिग्रहात् । सिसामान्योयादानाच्च विभ-
ज्यते प्रातिपदिकार्थ पाभिरिति विमलयः कारकाणि ।
अभिधायकोपचारा सूचनानि एकत्वादीनि च एतेषु च सणं
यस्मा व व्येति लिङ्गादि विशेषानुपादानात् । विविध नानात्वं
म गच्छति यम्मा दव्यय मित्यन्वर्थता। अतोऽपठितमपि कु-
प्रभृतीत्यादि अव्ययं भवति । कुगतीत्यत्र (२ । २ । १८) महा-
हसिस्वरसात् ।
स्कन्धात् प्रभृत्येव सपलवानो
ति
कुमा-
रकाये । एवं वय संवत् । तथा क्रियार्थोपपद न्तुमुन्
अव्यय-सजावलादेव न कर्तरि ।
अव्यय मिति विवरण अध्य-
यानीत्यर्थः।
अव्यया: परी”
" इत्यमरप्रयोगाऽदित्वात् ।
"
"
"
सहित शास+विभक्तिः ॥ ३८ ॥

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। सा विभक्ति यतो नोत्पद्यते स तद्वितोऽव्ययं स्यात् । ततः यत्र विना नाना तसिलादिग्धाजन्तः कृत्वसुच्-सचौ, शस्तसी, च्यर्थाथ, किम्-निडव्यय धा-दा-म्वद्रव्यप्रकर्षे किन्तरां। वति, ब्राह्मणवत् । तडित'। अविद्यमामा सा विभक्ति यस्य स तथा । यमात् समन्तत्वेन पदत्वार्थं सु-मानमेव केवल मुत्पद्यते मान्या काच विभक्तिः, तापतेव पाधुत्वात् । स तहित' इति सत्त- हिसान्त इत्यर्थः । तत स्तति सरितान्तस्य, प्रादिपदिकले पषमीसप्तम्यो लक् । तस्वितो विभलित्वे तयो. परतः त्यदा- यत्वं समुदायात र साधुत्वार्य प्रातिपदिकार्य (१।३। ४६) स्वे प्रातिपदिक ग्रापात् सुः । पनेनाव्ययत्वे तस्याव्ययादाप- सुप (२।। २) इति लुक । बिना नामा बिना भ्यां नामाजी न सर ( २१२०) इति वि शब्दात नक्ष-पदाच मानाष मकारस्याकारहरि: । 'ससिला- • सहदाय () + इयर सदमहि या रिमा भूनान् चांन् भित्तामावपि रिमा- मामा मदो कारता मारत पलं पत्रमाणे मत (पषि. पाठ 3 ·१२ भाषाहात्तिः । दिरेधेत्यादि' पञ्चम्या स्तसिल (५ । ३ । ७) इत्यत प्रारभ्य । एधाच् (५। ।। ४६) पर्यन्ता ये तपिता स्तदन्तोऽव्ययम् । कत्व सुच् (५ । ४ । १७) सुचौ (१।४।१८) संख्याया विहिती। शस् वह्वल्पार्थादिभि (५। ४ । ४२) विहित: तसिश्च प्रतियोग (५ । ४ । ४४) इत्यादिमि पर्याय डाच् प्रत्ययान्ताः (५ । ४ । ५०-६७) प्रामु प्रभृतयश्च । 'वतीति' तेनतुल्यमित्या यादिना सूत्रेण विहित. ब्राहाणवदिति दिग्दर्शनाय । तद्धितः किं ? एको हो वहवः । गोदौ नाम इदो। तयो रदूरभवो ग्राम इति अदूरभवणे (४ । २ । ७.) ताणो वरणादित्वा (४ । २। २२) लुपि। लुपि युक्तवदिति (१ । २।८१) युक्तवत्वात् यद्यपि हिवचनान्तमेव तत् तथापि गोदी ग्राम स्तिष्ठतौति गोदौ पाम गच्छति गोदाभ्यां ग्रामेर सम्यगुपित मित्यादिरीत्या सर्व वि- ममित्व मिति नैतत् सूवविषयः । कृन्म जन्तः ॥ ३९ ॥ मान्तः कृदव्ययं स्यात् । कत्तुं खादुद्धारं खपोषं पुरः, ईहाचक्राते। एजन्तः कृच्छान्दसः (३ । ४६ --११ १४ १५)। जम्मे " मान्तः क्वदिति प्रत्ययपाप-परिमाया ·प्रथमाध्यायस्थ प्रथमः पादः। ~ कदन्त उपपत्रः। सच मकारेण विशिष्यत इति येन विधि रिति (II.१) तदन्तविधि रस्त्यत्र । तथाप्यन्त-ग्रहणस्य फवं पश्यति । व मिति' यतातोत्यादि शेषम् । पमाते' इति ईहधातो रिनादेश्चेत्या (३ । १। २६) मि ले: भाम इत्यामः (१।४।८१) परस्य लिटो लोपेऽपि प्रताय. मक्षणेन (१।१।२) ईहान् शब्दः वदन्तः। लिट: वसं- प्रकलात् । पाम् तु रितीयधावधिकारे हितो नेति न कत। तहि नमु ग्मामौ किपि अनुनासिकस्य विझलोरिति (411१५) दोपत्वे प्रतामो प्रताम इत्यत्र करमाश्च भवति प्रत्रापि मान्तस्य कृदन्ततया कृदन्तत्वात्। उच्यते । प्रत्यया प्रत्यय परिभाषया प्रत्ययावयवमकारान्तत्वं ग्रहीयत इत्य- दोपः। तहिं पातो मनिन् (१ । २ । ७४) सुदामा, तमाचष्टे णिच सुदामयति ततः विपि सुदामौ सुदाम इत्यत्र स्यात् । एतदर्थ मेवान्तग्रह प्रत्ययावययोऽन्तएव यो मकारस्तदन्तः वदतोऽययम्। सुदामा वित्यत्र विकारे सत्येक मान्तति सकल चार । ईहा मित्यत्र सुकदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वे प्रथमा हिवचनं तस्थानेनाव्यय ले लुक , पदवे मोनुवारस्य (८। २।२३) ययि परसवर्णी (८।४ । ५८) अकारः। महाहत्तौ तुपामखरादिष्वेव पठित इति तेनैवाव्ययत्वम् । कदिति' नप कुमकारभ्य इति मस्येत्वे (। ३। १०३) चिकोवे इत्यादी घेडिति (७।३। १११) गुणे च शहरम् । एजन्तः ·भाषात्तिः। लाक्षणिकत्वात् भूवादय (१ । ३।१) इति मिहेंगा च । क्ला तोसुन् कसुनः ॥ ४० ॥ क्ता अव्ययं स्यात्। कृत्वा, प्रकृत्य । तीसन् कसनौ छान्दसौ (३ । ४ । १३, १६)। का। प्रकृत्येति' म्यानिषत्त्वा दव्ययत्वम् । अव्ययीभावश्च ॥ ४१ ॥ भव्ययं स्यात् । उपाग्नि, प्रत्यग्नि, द्रह लुगेव संजाप्रयोजनं। नाकजादिरिति (५ । ३। ७१) स्मृतिः । उक्तमव्ययम्। पश्य। उपाग्नीति' मित्यममासस्थले वास-प्युत्पा- दनाय तदर्थ पन्यपद सदाक्यं दयंते रति पग्नेः समीप मिति वाकाम्। पथ्ययं विभीति, (२ । १।।) समासः 'प्रत्यग्नोति' प्रग्नेरभिमुखं नघणे नाभिप्रती (२।।। १४) रति ममामः। हति' तरिक्षयादि स्वचतुष्टय रति केचित । सदपुलम् । तसत्य इत्यस्ययायपोभावात् कटं वेत्यध्ययन ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। " - योगे षष्ठीनिषेधात् । अनुकृत्य रघो राज" इति बन्दावन- काव्ये तु शेषविवक्षया । तस्मात् इहेति अव्ययीभावश्चेति सूत्रे 'स्मृति रिति' अभिधानाभावादकजादि रिह ने भवति प्रादिपदाच गोणेऽपि सादृश्ये पुत्रस्य सदृशी सपुत्र सेयुत मात्मानं मन्यरो सपुत्रम्मन्या कन्येति अध्ययसंज्ञाया प्रभावात अनव्यय- स्येति न निषेध इति । असहिषदनन्तस्येति (८ । ३। १०) मुम्भवति । ननु उपपयःकार. उपपयाकाम इति , ककमोति (८।३ । ४६) सवं अनव्यय स्येति निषेधानास्तीति विसर्गजिहामूलीयौ भवत इति । तत्र हति स्तत् किमुच्यते सुगैवेति ? सत्यं । अनुत्तरपदस्थस्येत्यनुर्तते तत एव । तत् सिद्धेः प्रकचोऽभावात् कमत्यय इति उपाग्निकमिति भवति । प्रतः ? शिः सर्वनामस्थानम् ॥ ४२ ।। सुड़नपुसकस्य ॥ ४३ ॥ जसिशसो: * शिः (७ ।। २०) अनसकस्य सुट् सर्वनाम स्थानमुचाते। शिः , कुण्डानि, दधीनि । सुट, राजा, राजानी , रानानः ; .'जमममी.. हि पाठ. कारिदा मन्दापिकायते। 9 ·भाषाहतिः। राजानं, राजानी। सीमा। अनपुसकस्य किम् ? सामनी, धामनी 'शिः। 'सुट'। सर्वनामस्थानमिति माती संज्ञा । सर्वेषां नाम्नां प्रातिपदिकानां स्थानमिहति । पशि सा- व प्रातिपदिकामि स्वरूपपणेवावतिष्ठते । शसादिषु तु भत्व- पदत्वादिभिः प्रायेण विकतानि भव तोति बोधयति । पेषुषः पपुष इत्यादी कृतोपोडिधि निवर्तते। सम्प्रसारणेन निमित्तस्य वलादिट्वस्य (०१५। ३५) विहितत्वात् " एकदेशविक्षतामन्य- खेऽपि सामान्यातिदेथे विशेषमानतिदेश" इति विधेपानति. देशात्। नित्यत्वादेव सम्प्रसारणं भविष्यति , किमनेन ययेन ! नेवम् । अन्तरङ्गात्वात् भसंधा-निमित्तप्रत्ययोत्पत्तेः प्रागन टो जातत्वात् । तथापि सम्प्रसारप। तदाययष सायं सोय रति टोपि पूर्व नदेव स्यादिति च न वाथम् । यो विषये तस्य वधनस्याभावात् । तथादि वगित्वेति (०।२।८) प्रथम मिट , ततप न मा मेडिति (१।२।१८) किवनिये- धात् न सम्प्रसारणमिति व्यवस्था तमामहत्या: संजाया प्रदेश फसम्। अन्यथा प्रदेगवाक्ये गि म मान्यमुटीति पाहि मंत्रया न मविषयम्यानिगम्मेति बरवे नम-गदो नपुंमका मातोऽन्यस्य साहित्यर्थः । सडितिमयमैकवचनात पीटर का. रए मंगा। कुडामोति जस: गि: (०।१।१७) नपुंम- ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । १० कस्य झलच (1१1०२) नुम् , सर्वनामस्थाने चेति (६ । ४१८) दोघः , राजेति पुंसि। सोमा इति स्त्रियाम् । मन (४ । १ । ११) इति निषेधान डोप । डापत्र (४ । १ । ११) सामनी' इति सर्वनामसानत्वाभावान दीर्घः । पाधिकः । नवेति विभाषा ॥ ४४ ॥ न-वा-शब्दयोरों विभाषासंतकः स्यात् । निषे- धेन समीकृते विषये विकल्पः प्रवर्तते, उभयत्र विभाषा प्रयोजनम्। यथा विभाषाश्वः (६ । १ । ३०) सम्प्रसारणम् । शुणाव, शिवाय, शुशुवतुः । मिश्वियतुः । , - . यव भवा'। नवागग्दो निधवाची नवा वक्तव्य मुतार्थवा दित्यादिदर्शनात् । पपण्डोऽप्येको निपातोऽस्ति । गते। विभाषा इति प्रभते पाबीही पुनः प्रतिषेधात् । किन्तु नाम्दी निषेधवाची । वाशदी विकल्यार्थः यत्र विभापापदं, तत्र तव नवादावुपतिष्ठेते। उपस्थाय च स्वार्थ प्रकागयत इति क्रम मनुसन्धाय पाह, नवाशब्दयो- रथ' रहि। फलमा निषेधेनेति । वस्तुतो न समः । फिन्व- नेम नवापदान्तर्गतेन निषेधेन समः क्रियत इति चिः। ननु - .

·भाषात्तिः। वागद एव लोके विकल्पार्थत्वेन प्रसिदः । प्रदेशेषूपादीयमानी विकल्पेन कार्य सम्पादयिष्यते । तथाहि प्रा विकल्पः क्रियेत । पप्राप्ते वा तव यथायोग विधि, प्रतिषेधय पाक्षिकः स्यादेव, कि संज्ञाकरणेनेत्याह , 'उभयवेति'। उभयत्र प्राप्ते चाप्राप्ते च विभाषाश्वेरिति (३ । १ । १०) तत्र सिड़यडो रित्यनुवर्तते । पत्र यदि यजादित्वात् किति (६ । १। १५) मासं लिटि विकल्पाते तदा शशवतः शिवियत रित्यवेव स्यात् । न शुभाव शिवाय इति । प्रसंयोगालिट् किदि (१ । २ । ५) त्यत्रापि इत्यनुत्तेः। यडि प्राप्तमेव विधीयते तत्साहचर्येण नियपि प्रकिति पर्थात् पित्येव स्यादिति । सतय शुगाव शिवाय इत्यत्रव स्या व किति उभयवापीष्यते तदर्थमिदम्। पत्र विभा. पापदेन प्रथमं निषेध उपस्थितः । अयते यदुक्तं तलिटि नास्ति । यसन प्राति सत्र नास्त्येव , यन प्राम समापि निषेधितम् । पनन्तरं घेति लिट-यड्माते उभयव भावाभावी भवत इति स्वार्य: । इति सदाऽव्ययाना मनेकार्थत्वा सकारार्थ इति विभाषा नसी (. । २२) त्यादो विकम्पार्थमेव मंजामनि- सम्बन्धेन तरप्तमपी घ (१।१।२२) न्यादिपु हटमपिपद- पपापं मात्र गरे रति-करगात्। रति-गप्दो विपर्यामा यया गपिन्ययमाति । परत गोगद मयंपदामकचात् गम्दयदामोषस्थापयति । तया हापि पदयात् प्रथाय . पा-गम्दी प्रपंपरत्वावस्थापयति रहि-गद रति नन्दी। " ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। १८ प्रो खि गतियोः लिट् पल विभाषा वे रिति ( ३०) सम्प्रसारणम्। सम्प्रसार पञ्चेति (६ । १ । १००) पूर्व- रूपत्वं भचोज पिति (७।२। १५५) हदि रोकारः पौरपस्य हिवचनम् । दूग्यणः मम्पसारणम् ॥ ४५ ॥ यगः स्थाने भूतो भावी वा य इक् स सम्प्र- सारण मुच्यते। इष्टं , उन्नं, गृहीतं , पौषत । अथ षष्ठीनिर्देशमधिकृत्याः । - 'इग्यप्प:'। इदमपि पूर्ववत् संज्ञापरिभाषात्मकं सूवम् । परिभाषालमाह, 'भूती भावी वेति'। यत्र सम्प्रसारणं विधी- यते तत्र भाविपदम् । यत्र कार्यार्थ मनूद्यत इति तत्र भूत- पदं, तब यण गिति विधो उपतिष्ठते । मिति' यजा- दोमामिति (१५) विधिः सम्प्रसारणाचेति (4।। १०८) परप्य भकारस्य पूर्वपत्वमित्यनुवादः । यण इगिति यथासंख्यभावनोपसिष्ठत इति ऐधिषितरामित्यत्र लुडि लादे- शेऽपि इटि सम्प्रसारणपदेन न व्यवहार इति सम्प्रसारपस्येति (६ । १ । १३८) न दोधेः । इट मिति यज्ञ देवपूजादीतः। एका तीवियधः । अयादिसूवेष (८१२।१६) पलं टुत्वध ·भामाशत्तिः। (1४।४१)। 'राहोत मिति' अहिज्येति (1१।१५) सम्प्रसारणं ग्रह (७ । २ । ३७) इति दोघः। शिष्यानुपहार्थ- प्रथषष्ठीति' पारिशेप्यात् । माह, आद्यन्ती टकिती॥ ४६॥ षष्ठीनिर्दिष्टस्य पादिष्टिदभवति । पन्तः किन- वति। लविता, भीषयते । 'पावती'। पायागदाववयवचनी। पादिले सबि. तेति रडू विधे वलयत्वात् पूर्वमित्याधातुके (७।३। ८४) गुपः। पसत्वे भियोगभये पुगिति (०।१।४.) पकि पनजावादभीषयते इति पिचि न धरिः। एवं एकावदि. गति रिति एकस्य पकि (५।। १३) पदान्तदवारस्य यरोनुनामिका (८।४।४५) भवति या। मिदवोऽन्त्यात् परः ॥ ४० ॥ पचां मध्येऽन्त्यादयः परो मित् स्यात् । पयां. सि सिति। पहि। मस्नेरन्त्यात् पप्यं नुम मिलानुपरसयो- ·प्रथमध्यायस्य प्रथमः पादः। ७१ गादिलोपार्थम् ॥ * ॥ मता, मग्नः । 'मिद'। अन्यादच: पर इति वर्णानां समाप्ति रन्त स्तन भयोऽन्य इति दिगादित्वात् (४ । ३ । ५४) यत् । एवं वनानि गुण्डानीत्येव स्यात् । पयांसोत्यादौ त प्रचोऽन्त्यत्वं न सम्भवतीति हटा विशिनष्टि । 'अचा मध्य ' इति। मिरि- पस्य साजात्यमूलकत्वात् टणहइमिति (७ । ३ । ८२) नि- शाचान्त्यो प्यत्र रखते। अच इति निहारगपष्ठी आतावे- कवचनं (२ । ४ । ६)। अचां मध्ये योऽन्त्योच तस्मात् परो मिदिति फलाथ। ঘন্থ নি নিসাব সুম অমান্ত प्रत्ययत्वञ्च, प्रत्ययलेहि शकारस्येत्संज्ञा। पयांसोति सातमहत इति (३।४।१०) दीर्घः। मनुषनेत्यादि मग्न इत्यव उपधा- नकारस्यानुषङ्गस्यानिदितामिति (६ । ४ । २४) लोपो यथास्यात् । मत्यत्र स्कोः संयोगायोरिति (८।३। २८) सकारलोपो यथा स्यात् इत्येवमर्थम् । मस्जेरत्यात पूर्व नमिति भन्यथा त्रयाणां सयोगसंज्ञायां सकारी मध्यः स्यादिति भावः । अनुषत रति उपधा-नकारस्य पूर्वाचार्यसंज्ञा । इच्छतोतिपदेन अय- हापि सूचिता । अचः पर एव नुम्भवतु । कथं त्रियु हलस मिलिष्यपि योः संयोगसजास्यादेव ! मथाच रयोईलोः संयोगसंमायां स्कोरिति (८।२ । २८) लोपे मति सकार-जका- ·भाषाहतिः। वाधि स्थानचैव मिन्दिगौयिपतीति संयोगादिदकारस्य दिवचन निषेधः शयः। अजादेरित्यभुवयं पाटेरचः परस्य संयोगा- देरिति महात्ती व्याख्यानादव स नकारेण व्यवधानात् । मग्न इत्यव च स्कोरिति (१२ । २८) सलोपे परकाल मुपधा. नकारस्य लोपे कर्त्तव्ये सलापस्य प्रसिदत्वा दनुपधात्वमिति न. लोपो न प्राप्नोति। तदर्थ काक्षि वाचि पाकाहायां, धाथि घोरे वासिने च इत्यादीना मिदिवं मापकं । अनुपधा- नकारस्यापि क्वचिल्लोयः । प्रक्रियालाघवाय काहा- दीनेव पठेत् । तवम लोपो साभूदिति । अन्यथा सोनु- पधात्वादेवामासः। नमुने इति (८।२।३) योग-विभागष न्यामे । ततोऽपि न-नं.प: स्यादिति मा कल्पाम् । पोदित- येति (८। २ । ४५) निष्ठानत्वं तम्यासिहत्वा योः करिति (८ । २।२०) कृत्वम् । अन्यथा 1 एच इग्घ्रस्खाटेगे ॥४८॥ एच स्थाने इम्बादेशे इगेव स्यात् । पतिरि कुलं , मतिनु, उपगु । . एच ' इति। परिमापा स्वमिदं , समुदायाममा मता ममुदायासरतमो मासीत्यनान्तरतम्पा दफारीपि प्रातः | ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। कारा:1 अनेन नियमेन व्यावताते । प्रकारेगा शिष्ट इकार एकारो भवति, उकारश्च मोकारः। भकारक्षेपेण स" ऐ भोर भवतीति परस्परया कमानन्तरतम्य मृकार-लकारनित्यर्थ माश्रितम् । अतएव ए ऐ कण्ठातालव्योष्ठयौ इति शिक्षा- राय मतिकान्तं कुलं प्रादिसमासः , इखो नपुंसक इति (१।२ । ४७) इस इकारः। स्वमो रिति (७। १ । २३) सुलुक् । प्रतिरि इति नलुमताङ्गस्येति (१ । १।५३) निषेधा दत्र रायो हलीति (७। २। ८५) न भवति । अतिरिणति सत्रिपातपरिभाषावलात् . अन्यत्र पति- राभ्या मतिगभि रितीथत एव । प्रधानऽपि व्यास्या नाव- मतिकात मतिनु , गोः समोप मुपगु , अव्ययं विभीति समासः भव्ययीभावश्चेत्यव्य-यत्वम् । गो स्त्रियो रिति (१ । २। ४८) पूर्वण वा इस्वत्व विधिवाभावादव न यथासख्यमिति न्यासः । पवापि परम्परालप्तान्तरतम्यमवश्यं पायं तथाले। पाकिहिल्करमेगत्। पष्टी स्थाने योगा ॥ ४६॥ अयोगा भव्यतासम्बन्धा षष्ठी स्थाने वेदितव्या । •स इति एकार को कारण की प्रति भवन (हिपसी 2')। .ल भासि (टिप्पनी'ट')। 10 ·भाषाहत्तिः। अस्ते भूः (२ । ४ । ५२) भविता। वीवचिः (२ । (४ । ५३ वता। अयोगा किं? अटुपधाया गोहः (६ । ४ ८८) निर्गृहयति (?) । 'षष्ठी'। यथा चास्ते- - वा यव षष्ठी सवेवावयवावयविभावसम्बन्धः सुष्फुट स्तस्य वाध एम सम्बन्चान्तरं कल्पाते, भूरि (२ 1 ४ । ५२) त्यादी अस्तेरषययो भूः स्या दित्यर्थे मह- दनिष्ट मिनि नियमसूत्रमिदम् । 5 शास्त्रे षष्ठी स्थाने-योगा वेदितव्येति महात्तौ। माने प्रसङ्गो योगो यस्या रतिया- धिकरण्येऽपि समासः सप्तम्यलुक्न निर्देशात् । एपक्ष सूवायें पादुपधाया गोह (41४ । ८८) इत्यव उपधाया इति षष्ठी तावत् स्थान-योगेव गोर इति षष्ठी। कथं स्थाने योगा नेमि दोषमायरामियतयोगति पख्या विशेषणं शेषीमत हत्ती सकल मिद माकमय ममोपण सूधमेवायमन्यथा ध्याचष्टे । 'पयोगेति" 'व्यासम्बन्धेति'। तहिवरणं स्थान दि- सध्येति । यपि सकसेव पष्ठी समुचिता प्रसङ्गो । सम्झे पठी विदधदाचार्य अपेक्षनीय: स्यात् । तथापि नयेति (१।१।४४) सूचात् इति-पदमनुवर स्याने निवेदितव्येति सतष सम्बन्धात्मरमिरासेन स्थानसम्बन्ध पहीयते इति पस्ते: स्थान प्रसार भू भवतीति। गोराति अषयपसम्बन्धे पठीमि न सवाखाषरः। स्थितिः मान प्रम- योग्यम् । एवाव ·प्रथमाध्यायख प्रथमः पादः। मिति भावसाधनम्। विधा स्थानशब्दः , पपको निहत्तिः प्रसङ्गः। गोस्थानाखो वध्यतां , नेमणः स्याने विकट कमौषध, दर्भानां स्थान पर रास्तरितव्यमिति । तवायो न सम्भवत इतोह प्रसङ्गः स्थानशब्दार्थः । प्रसङ्ग य मार्थकानर्थकमाधारणः प्रस्ताव इति। निरर्थकेच चोः कु (८।२।३०) रित्यादावपि स्थानषष्ठेयव । अर्थक्रियानिमित्तभूतस्य कालस्यावसरः प्रसङ्ग । यथा अस्ते: प्रसा इति अस्तेर्या अर्थक्रिया स्वार्थः । पवापिशलि: "भागमोऽनुपधासन विकार योपसर्जनात् । भादेशस प्रसङ्गन लोप: सापकर्षणम् । इति न्यासे दिग्दर्शनमेवापकर्ष पात् । तदीयाभ्या मेवाग- मविकारशन्दाभ्या मनापि व्यवहारः। उपगृहयतीति गुह संवरणे गिचि लधपधगुपे गोहरुपे भोकारस्य जकारः । " स्थानेऽन्तरतमः ॥ ५० ॥ स्थाने प्राप्यमाणानां सहशतम आदेश: स्यात् । लताय। कण्ठायोः कण्ठाएष दीर्घः । अर्थतः, तरुणयुवती तरुण्यर्थ एव, पुषत् उच्यते । गुग्णतः, पाक स्तागो रागः। अल्पप्राण-महाप्राणयो रघो- प-घोषयतो तागेव कुस्वम् । प्रमागतः, भमुपी ·भाषात्तिा अमूभ्यां इखदोघेयो स्तत् प्रमाणावेव उकार-अकारौं। स्थानग्रहणं, स्थानार्थगुगाप्रमाणेषु स्थानालय वलीयो यथा स्यात्। चैता स्तोता प्रमाणान्तर्या दकारी माभूत् । तमप्यहण वहुवन्तरेष्वन्तर तमो यथा, स्यात् । वाग्धसति त्रिष्ट व् भवति । . . स्थाने ' । 'पाप्यमाणानामिति' विधेयानामित्यर्थ । 'सदृश चान्तराऽस्तिया मिति " दृशाह 'सदृशतम' इति स्थानसदृशतम इति स्थानसदृश उदाहरण लसायमिति'। पर्थसदश मार 'तरुप्पयुवति रिति ,। तापस्य स्त्रो तरुणी, गौरादीति (४।१ । ४१) डोप् । कर्मधारय ( । । ४२) पंपावात पातिदेशेन तरूपी-गम्दम्य स्थाने पुंनिशादेश कर्तव्ये अर्थ- प्रत्यासत्या तरुग्पगद एवायाति । एतच्च प्रत्यासत्तेरेव पय- यासरं उदाहरणान्तरध। पचतीत्यस्य नियताया हिती पचति पचतीत्येव भवति नच पचति भृग्यतीति। प्रत्यासताययों विद्यते रति गुणत उदाहरति 'पाकम्त्यग' इति । जकारयो मतदगुणवानेव कु । वर्गाणो प्रथमहितीया: गपमा पोपवतोऽन्ये । वर्गापा प्रथम-एतीय-पक्षमा यरमवाय अस्पप्राया। चकार-कारी पम्पप्राणो। रितोय. चतुर्था; महाप्राणा इति प्रतिपादयवार प्रपाण-महाप्राण . चकार- शाघापा..

·प्रथमाध्यायस्थ प्रथमः पाद । A योरिति । प्रमायसादृश्ये प्रमुायिति प्रकारस्य मात्रिकस्य मात्रिक उकारः । अमूम्यामित्यत्र सुपिचेति दीर्घत्वे ने हिमा- पिकस्य हिमाविक जकारः । पूर्व स्मादेव स्थानग्रहणानुहत्तौ पुनः स्थानग्रहणं किमर्थमित्याह 'स्थानमित्यादि । इकार स्तालय, एकारथ कण्ठातालयः, उकार अोठाः , ओकारश्च कण्यो- छा., इति स्थानसाम्या मात्रिकमपि प्रकार मपास्य एकार- प्रोकारी क्रियेते । वहुवित्यादि'। उमाणः शपस हा इति । तेन सोमणा इकारण्य भयो होऽन्यतरस्या मिति (८१४ । १२) पूर्वसवणे वर्ग-द्वितीय-चतुर्थाः सोमण इति वर्गहितीय- चतुर्थों प्राप्नुतः। घोषवन्तोऽन्य इति इकारस्य घोषवतो वर्ग- ढतोयोऽपि घोषवान् मात, इति द्वितीय-ढतोय-चतुर्थेषु सम्भ- वत्स चतुर्थ एव भवति । सोमवघोषवत्वरुपयसत्वात् । द्वितीयो धोष स्तृतीयय म सोमेति । उरण परः ॥ ५१॥ कवर्गस्य स्थानेऽग ' रपरो भूत्वा प्रसज्जति । कर्ता, किरति, हैमातुरः, खवष्यः , तवल्कारः । । इयमपि परिभाषेव'। तेषु तेषु विधिम्पूप स्थाय सत्तविधिस्वेष विहितस्यापो रपरत्वं करोति । स्थान- पहपानुहल्या उरिति स्यानपठी। 'रपरो भूत्वा प्रसजतीति।

·भाषात्तिः। . कार्यकाले संज्ञा-परिमापे" इति न्यायाधिधीयमानोऽण परिमापया अनया प्रथम रपरो भवति, अनन्तर मादेशो भव- तीत्यर्थः। नवं सम्बादेश-शहन । सरति (४ मिगरण (१।३।०३) किरता (4।।। १४०) विति निई. शेभ्यः। कति गुपः , किरतीति त इहासो (७।१। १००) रितीन, हेमावर ति यो मायो रपत्यं, माण संख्ये (४।१। ११५) त्यण कार उकार पादितिः । खवयं इति माहुणः (६।१।८९) योधुभयस्थाने मिष्यदाते लमते असायन्यतरव्यपदेश मिति। पूर्वपरयो राकार-सवा. रयो सदगुणो (५। १। ८७) भवपि ऋकारसम्बन्धिमया वापड़ियते यथा शक्येत विधिः कर्तुमिति । पतएव इतरते पर्धा (२ । ४ । २१) इत्यादि मिगाः। सकार-लकारयोः सावल्यं रपर (१।। ५१) रसि हयवरद इत्येततस्वस्य. रगदेन समित्यवस्थ-पाकार सहर रति प्रत्याहारोग्य सीत इत्युदाहरति 'तबलार' इति। पप् किम् ? सुधात रकड.प ( 1१८०) सोधातकिः। पपिति पूर्वप पका- २५ च प्रत्याहार प्रहपमिति उर्मत: (.।४।०) पपीता पमीमजत् इत्यादी न रपवस्वम् । प्रमज्नति इति स मा दंग सनेशि (1४ । २५) , लोपः। पलोऽन्यस्य ।। ५२ ॥

·प्रथमधायस्य प्रथमः पादः। पदिशोऽन्तास्थाल: स्थाने स्यात् । इद्गोण्या: (१ । २ । ५०) पञ्च गोगिणः , इनस्तच (३। १। १०८) ब्रह्महत्या, राजः कच राजकीयः, पः (७।३।४३) रोपयति । १ 'पशगोणिरिति', पक्षभिः गोणीमिः कोस स्तहिताय समासः (२ १ १ ५१) कोतार्थे आहायष्ठक् (५ । १। १३) तस्य मध्यति (५। १ २८) लक् । लुसहित लु कौति (१ । २ । ४८) स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि प्राप्ते इहोण्या (१। ५। ५.) इतीकारः। उिच्च ॥ ५३॥ डिच्चादेशोऽन्तास्याल: स्थाने स्यात् । भान- तो इन्दै (६ । ३ । २५) माता पितरौ । भनङ १। ६३) सखा। तातडो डिग्त्वसामा नाय मन्वविधिः स्मृतः। कुरुतात् । (७॥ 'हिच। चकारेण डिदेव समुचीयते । डिदेव यो टिस् या कारणान्यत् प्रयोजनं नास्ति सोऽन्त्यस्य भवति ।

·- भाषाहत्तिः। तुधोस्त तातडी (७।१।३५) गुपद्यमावादिकमपि फर्स- मिति । सोऽनेकालत्वात् सर्बादेश एव, चिनुतात् मृष्टादिति । आदेः परस्य ॥ ५४॥ परस्य कार्य मुच्यमान मादेरलः 'स्थाने प्रत्ये- तयं, यत्र पञ्चमीनिर्देशः । ईदासः (७ । २ । ८३) आसीनः। अलोऽन्तास्था (१।१। ५२) पवाद- त्वात् अनेकाल् शि (१।१ । ५५) दित्यनेन बाध्यते अतोभिस ऐसिति (७।१।६) वृक्षः । - - 'प्रादेः'। परस्येति सम्बन्धि-शब्दत्वादाह 'यत्र पंचमी. निर्देश' इति। ईदिति तकारो मुष सुखार्थ इति नानेकालत्वं अनेकाशिदिति (१।१ । ५५) शिदग्रहणात् , तानुबन्धक्कत मनेकालत्वम् । जलस्तु इत्संधानन्तरं हि णकारस्थानुवन्धता इत् संज्ञाच । चुटू (१ । ३ । ७) इति प्रत्ययादित्वे । अतो विधा- नकालेऽनेकालत्वमेव सम्पन्न मिति युक्तव सर्बादेयता। यद्येवं गिदित्यनर्धक, शि-शीप्रभृतो लशक सहिते (१ । ३ । ८) रति इसंज्ञा। साच प्रत्ययादित्वे । अतो विधानकालेनिकाल्वात् सवादेश एव स्यात् । सत्यम् । अतएव भाषाहत्ती एश् उदाहरि- प्यते। सहि हलन्त्यमिति (१ । ३ । ३) शकारस्यत् संचा। नानुबन्धकतमनेकाम्नत्व मित्यस्य मापकमेव ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः । अनेकाल शित् सर्वस्य ॥ ५५ ॥ अनेकालादेशः शिश्च सर्वस्येव स्यात् । अस्तेर्भूः (२।४ । ५२) भविता, लिटस्तझयोगेशिरेच् (३। (४।८१) पेचे। उक्ताः षष्ठीनिर्देशाः। अनेक'। एकस्मादग्धोऽनेकः । द्वौच बहवचेति । रच- स्थादिवङ्करपि सदिश एव । स्थानिवदादेशो ऽनविधौ ॥ ५६ ॥ आदेशाः स्थानिवद्भवन्ति। ञ् वक्तव्यं वक्ता। धातोरिति तव्यदादयः। आवधिष्ट आहन्ते: प्राडो यमहन (१।३। २८) इत्यात्मनेपदम्। अनल- विधौ किम् ? वर्गविधौ माभूत् । द्यौः , पन्थाः, सः। हल (६।१।६८) इति न सुलोपः । आहिभुवोगैटि प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ आत्य, अभूत् । अव ईट (७।३।१२) भस्ति सिचोऽपृक्त (१३६६) इतिचमाभूत् । 'स्थानि'। स्यानमस्थास्तीति स्थानी पूज्यस्थिमः । तदा- ·८२ भाषाहत्तिः। यवान्यत् क्रिया- " त्येव ज्ञापकम् । यं कार्य मादेशेषु न प्राप्नोतीति तहिधानार्थ मतिदेशसूब मिदम् । स्थानिना तुल्य वर्तत इति स्थानिवत् । कया क्रियया तुल्यमियाह । भवन्तोति'। स्थानि यथा काया निमित्त भवति तथा आदेशोऽपि भवतीति भावः । पदं नास्ति तवास्ति भवन्तिपरः प्रयुज्यत इति न्यायात् । तथाच प्रयाहत-क्रिग्या तुल्यत्वे पिवति रित्यत्र स्थानिवदि- तथाच पुवः पिळवट गोमानित्यपि भवति । तल्पवद्यम्य शेषाहिः सखियहड़वानलः । महासासिन। मायं समोड़े जलगायिनम् ॥ इति रुद्रः। स्थानी भवतीत्येतावतापि सिहाति । स्थानि- विधानसामा लक्षणया सत् कार्यकारित्वमेव पायास्यति । कि पसिना ? नच स्तानिसंज्ञायां विशेष-विहित मेव स्यात् इति शङ्का व्यापायात् । सत्यं वदारणादादेशस्य स्वाय- यमपि कायें भवति सेनापरिटेत्यवानकाचवा देकाध (७ २।२०) इत्यादिना नेटमतिषेधः । नच अन्ते प्रकारकरणस्य सामादिद् स्यादिति वाथम् । अवधीदित्यवानीपस्य (। ४ । ४८) स्थानियवादमो हनादेरिति (१२।०) हलन्तस्य हिमाभूदित्येव मर्यवात्तस्य। यूमिति पाईधातुके विषयभू. प्रमुपपन एव ग्रुपोवचि (२ । ४ । ५३) रसो धातुत्वात्तव्यदादय 'प्राहले रामनेपदमिति'। यद्यपि पामनेपद. वम्यानरया (२ । ४ । ४४) इत्यात्मनेपदेष्वेव यधादेशी विधीयते . उता:।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः तथाप्याऽधातुक इति विषयसप्तम्यन्तस्य प्रकरणात् प्रात्मनेप- टेबिति च विषयसप्तम्येव स्यादितीदमुक्तम् । ननु युष्मदसादो रनादेगे (७।२।२६) इत्यनादेश-ग्रहणाज् जापकात स्थानि- कार्यस्य आदेश सिौ किमनेन सूत्रेण ? मैवम् । यदि नव पनादेश-ग्रहणं न स्यात् तदा युष्माच्छति इत्यत्र नित्यत्वात् परत्वास प्रथममात्वं स्यात् । तत आदेश इत्यनिष्ट स्यात् । शम्दान्तरसा हि प्राप्नुवन् विधिरनित्य एव । अनादेश-ग्रहणेत तत् सामर्थ्यां व भवति । 'वर्णविधी माभूदिति' स्थान्यल माथित्य यो विधिः प्रामाति स न भवतीत्याह 'इल' इत्यादि । आदेगा लाययविधावित्यादि इतित न वाध्यम् । द्यौ रित्यादी मुलीपप्राप्तः। सोडाच लोप (६ । १। १३४) इति च तदा न प्रयुज्येत ल्पपो लकारस्येत्मज्ञार्थम् । स्थानिवत्वेन प्रत्यय- खाञ्च ; प्रतएव मयूरव्यंगकादी (२ । १ । २) प्रोथपापीया- निति कष्टायेति च पादेशयाययं हलिच (८।२। ७७) इति दोघत्वं न सान । तस्मात् स्थान्यलाययविधाविति स्थितम् । ननु च पदीजन्धि (३। ४ । ३६) रित्यत्र ल्यव- ग्रह भापर्क भविति । यदि प्रबिधार्याप ,स्थानियत्वं सारात। किं स्थपा तिकितीति सिंहः । तस्मात्तत एव सिही कि मनविधिपपिन | मेषम् । स्थितपि प्रतिदीष्य इत्यत्र रह भावार्य स्यव्यहणं सापकम् । " पन्तरद्वानपि विधीन पहिरो प्य वाधते " इति अन्यथा पूर्वमेव मावस्यायो जन्धिः ·भाषाहतिः। नच इट सहितस्यैव बो ल्यवादेशः (७।१।३०) स्यात् । निहिश्यमान-परिभाषावलात् न का मेडिति (१ । २।१८) कित्वनिषेधे पूर्व वासिद्धत्वाहोघे निरस्ते गुण-प्राप्तेश्च । लतेत ल्यवादेशे वलादित्वम् (७।२ । ३५) । अलमाश्रित्य इड़, विधि रिति न स्थानिवत्त्वम् । सानुवन्धकलेन इड़ विधि विधि रिति” अग्रहोदित्यव ग्रहोलिटि दीर्घस्य (७ । २ । ३७) स्थानियत्त्वादिट्वमिति इट ईटोति (८।२।२८) सिचोलोपः , अतएव ग्रह ईडलिटीति नोमिति न्यासः । स्थानिसम्बन्धादेव प्रतीता वादेशवचनं साक्षात्-सम्बन्धि-प्रति- पत्त्यर्थं , तदुच्यते “गाग्दीद्याकाहा शब्दे नैव प्रपूर्यते " इति इटि प्रतिषेध इति । ईटि विषये खानिवद्भावस्य प्रतिषेध इति। ब्रूद्वारा अस्तिहारा च ईस्मभवति । अना अचः परस्मिन् पूर्व विधौ ॥ ५ ॥ अल् विध्यर्थोय मारम्भः नियमार्थो वा। देशः परनिमित्तकः पूर्वस्मिन् विधी कर्तव्ये स्थानि- यद्भवति। पटयति, लघयति। अवधीत् , दिलीप (६ । ४ । १५५ वां) स्यानो लोपश्य (६ । ४ । ४८) च स्थानिवत्त्वानहद्धिः।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ८५ कियते । इत्यन्ये । अचः'। अचोऽन्त्यादि टि (१ । ११६४) इति टि संजा यत्रच प्रादिपदार्थः सम्भवति तत्रातामाथा मित्यादी टित्वमवाधित मेव। यवतु अचः परभागो नास्ति तव एक- स्यैव तस्य व्यपदेशिवडावेन टिलं क्रियत इति एके, व्यपदे शिवत्वन अनजादेरपि प्रजादिसमूहत्व प्रकल्या टित्वं क्रियत एव महाधिकारोऽपि विशेषण-विशेष्य-भावस्य काम- काचारात प्रती लोप (६ । ४। ४८) इत्यवागावयवस्याती ऽन्त्यस्य लोपो भवति अकारान्तस्याङ्गस्य लोप उच्यमानोऽलो ऽन्त्यस्य भवन् अकारस्य भवतीति वा। तत्राये शुद्धस्य वर्णस्य टेरिति लोपेझिावयवस्य प्रती लोपेच अल्विधित्व मिति पूर्वेण म प्राप्नोतीत्याच 'अलविध्यर्थोऽयमारम्मः' । अल्त्वेतु व्यप. देशेन समूहस्य टेलोपे प्रदन्तस्याङ्गस्य लोपेच अनविधि- त्वमेव किमनेनेत्याह 'नियमार्थी वैति'। सावधारणत्वात सकलवाक्याना मच एषादेश इति व्याख्यानात् हलचोदेिश न स्थानियदिति विंशमित्यत्र तिलोपेऽपि पररूपत्वम् । सिविति निमित्त-सप्तमीत्या 'परनिमित्तक' इति । परी निमित्तं यस्य स तथा सेन युवजानि रित्यव जायाया निड, (५ । ४ । १३४) रति अपर निमितको निड, यलोपे कर्तव्ये स्थानिषयमपति। हलस्वादेशः परनिमित्तकोऽपि न यानिषत् तेन भागत्येति वा त्यपीति (९ । ४ । ३८) अनुनासिकानोप: तकि न स्थानिषत् । प्रजादेयोऽपि पूर्वस्य विधावेव स्थानिवत पर- ·भाषाहत्तिः। तेन वैधय इत्यत्र वि-पूर्वस्य धा-धातोः घलक्षण-कि-प्रत्यये प्रातोलोप इटि चे (६ । ४ । ६४) त्या कार-लोपः। इतथानिस (४ । १ । १२२) इति प्रज्लक्षणे टकि प्रत्ययविधी न स्थानि- वत् । पटयतीति पटुं करोतीति णिचि इष्टवद्भावेन टिनोपे स्थानिसद्भावादत उपधाया (१२ । ११) इति न बहिः । प्रातिपदिकादेव णिजिति पक्षे सुवन्तात् णिजिति पक्षऽपि नपदान्तेति (१ । १ । ५८) निषेधस्य न विषयो बढे रपदान्त- वेधित्वात् । किलुगुपधात्वेत्यादि रिति वक्ष्यमाणेन मतविशेषण उपधात्वे स्थानिवत्त्वं नेति च न निषेध. । तस्य लुक्साहन यण प्रत्ययविधिविपयत्वात् । तथाच स्मृहि-गृहीति (३ । २ । १५८) निर्देशो णिचि लघूपध-गुणो (। ३। ८५) न भवति । कथीति न अत उपधाया (०।२। ११६) हतिः पूर्वस्य इत्युक्तेऽपि विधाविति समाते । कि विधि ग्रहणेन ! उच्यते , पूर्वमात् विधिः पूर्वविधिरिमि पञ्चमी-समासस्यापि परिग्रही यथासपात्। तेन मथितं पण्यममा माथितिक इत्य वाकार-लोपस्य स्थानिवत्त्वात् इसुसुक्तान्तात् क (०। ३ । ५१) इति इकादेशस्य स्थानिवद्भावेन ठस्य फादेशो (७ । ३ । ५०) म भवतीति सुमिदम् । ठस्य वर्णमावस्य ग्रहणादनविधा विति निषेधे कुत इकस्य कादेशप्रसङ्गः । तहिं वेभिदितत्यत्र यडोकारलोपस्य स्थानियवादेकाच (१२/१०) इति इद प्रतिषेधो न भवतीति । नेवम् । एकाप इति विक्षित-विशेषण ·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः। ८७ पक्षः। पक्षाथयणेनैव सिद्धेः । तस्मादयुक्त ए वैष पूर्वमाहिधिरिति अन्यथा वैधेय इत्यत्र हानः प्रातिपदिकात् प्रत्ययवि- धिरिति स्थानिवत्ले हालनपः प्रत्ययो न स्यात् । तथाहि गौरित्यत्र कृतायामपि ही एड् इवात् सम्बुद्धे रिति (1 १।१८) सुलोपे कर्तव्ये स्थानिवत्वं स्यात् । ननु अयो'ठ- नित्यत्र पूर्वमाहिधिरिति मते णिलोपस्य स्थानिवत्त्वा दभ्यस्ता- दिति (३ । ४ । १.८) झर्जुम् न मवतीति स्थितम् । समासस्यापरिग्रहे च कथं सिजभ्यस्तेति (३।४। १०८) न जुस्। भ्रान्तोऽसि । असत्यपि णिलोपस्य स्थानिवत्व चडोऽका- रेण व्यवधामात् यद्येवं पूर्वस्येत्यस्तु किं विधिग्रहणेन ? सत्यम् । विधिग्रहण मधिकविधानार्थम् । यव पूर्वस्य यथाकधि विधि स्तवापि स्थानिवदिति तन्वन्तीत्यत्र स्थानिवदावा दिड़- विधि न भवति । अवापि पाद्यन्तौ टित् किताविति (। १। ४६) इटो विधेयं पूर्वम् । प्रथ वैयाकरण: सौवन्न इत्यादी यमः स्यानिवत्वे पचि पायावादशी कथं न भवत इति चेत् , न। वैयाकरणाख्यायां (१३ ७) ईप वैयाघ्रादिनि ४।२। १२) च सामान्यनिशात् तत् सिंहम् । बहिरङ्ग" इति अन्तरले पायादी कर्तव्ये पहिरगला देवा- सिह इति वा । नन्वत यकार-वकारयोः तयोरेव ऐच् मयाच पादिटादचः पूर्वत्वा । स्यानिवदिति कयं नोधने ! उहि भाये योधनादिष्टादध: पूर्वसस्य विधि "प्रसिद्ध प्राप्तिः। G

·८
भाषात्तिः।
प्रति स्थानिवदिति"। सत्यम् । नहि तत् सूत्रकारीयम् ।
न पदान्तेत्यत्र (१।१ । ५८) परसवर्षग्रहणात् शिण्टोत्यत्र पनु-
स्वारस्य ययिपरसवर्णों (८।४।५८) लोपाजादेशात् पर एव
न पूर्व इति प्राप्तिरेव नास्ति । किं सवर्णविधौ निषेधेन ?
एवं सति प्रचोकरदित्यादौ परत्वादुपधा-इखत्वे दिवचन मिति
सन्वत्वं न प्राप्नोति। उपधा-इखत्वस्य स्थानिवले अलघुपरत्वात् ।
सत्यम् । अत् स्मृदृत्वर (७ । ४ । ८५) त्यकार विधानात् सन्वत्वे
स्थानिवत्त्वम् । नेति। तब व्याख्यानात् , प्रपञ्चस्त्वन्यत्र । अव.
धोदिति हन्तेलुडि चेति (२।४। ४३) भदन्तो बधादेशः ।
बधसम्बन्धिनोऽकारस्याईधातक इति परसप्तम्या मतो लोपे तस्य
स्थानिवत्वेन प्रतो हलादेलंघो रिति (७ । २ । ७) न हदि स्तन
हलन्तस्येत्यनुत्तेः अनेकवर्णव्यवधानाहा । हरिशम्मात पूर्व--
सूने विधिग्रहणादलाययो विधि रविधि रित्युत्तरपदलोपि-
समासाययणा दलाथय एव विधी प्रतिषेधः । पटयतीत्यव च
अलमाबाययात्ति रतः पूर्वेण नामाप्तिः । वर्षाभाववतं
दुर्भिक्ष वर्षाकत मुच्यते । तहदलभावायय-विषि वल्विधि
रिति मते विधि रित्यु तवान् ।
न पदान्तदिवचनवरेयलोप-खर-सवर्णानुस्वार-
दीर्घ-जश्व-विधिषु ॥ ५८॥

·प्रथमाध्यायस्य थिम पाद । एषु विधिष्वजदिशः स्थानिव न भवति । पदान्ते कौस्तः आबादेशः स्यात् । हिबचने दाव अनचि चेति (८ । ४ । ४७) हिवचनं न स्यात् । वरच्यतो लोप यायावरः पातो लाप इटि चेति (६ ।। ४) ६४) स्यात्। सवर्ण विधो नसोरल्लोपः (६ । ४ । १११)। शिण्टि पिण्ढि अनुस्वारस्य ययि पर सवर्णो (८ । ४ । ५८) न स्यात् । अनुसार शिं- षन्ति पिषन्ति न थापदान्तस्य झालि (८१३१२४) इत्यनुखारो न स्यात् । अविधौ अभ्यस्तस्याकार- लोपः धढे धई जश्त्वं न स्यात् । चवि धौ गमहने- त्युपधालोप: (६ । ४ । ६८) अक्षतुः जनः खरि चेति (८।४ । ५५) चत्वं न स्यात् । अतः स्थानिवत्त्वं निषिध्यने । खर-दीर्घ-यलोपेषु लोपानादेशो न म्यानिवत्। तह स्वरो नोदायिते । दीर्घ- विधी भलोपोऽनः (६ । ४ । १३४) प्रतिदीवा हलि चेति (८।२। ७७) दौ? न स्यात् । यलोपे तिच्यतो लापः (६ । ४ । ४८) कण्डूति: वलि (६।१।६६) यलोपो नस्यात् । लोपः किम् ? 12 ·भाषात्तिः। वायोः यणादेशः स्थानिवदेव ततो वलि (६ | १। ६६) लोपो न भवति । विलुगुपधात्व चड़ा परणि (७।४।१) इस्व-षत्व-कुत्वं षु न स्थानि- वत्। लावयतेः क्विए लीः क्वौ लुप्नं न स्थानिव- दिति गिलोपस्य खानिवत्त्वनिषेधादूठ । लुकि पामलक फलं नित्यं वृशिरादिभ्यश्चेति (४ । ३ । १४४) मयट , फले लुकि (४ । ३ । १६३) लुक, सहितलुकौति (१ । ३।४६) स्त्री प्रत्यय-निवृत्ती तस्य स्थानिवत्त्व-निषेधात् यस्येति चेति (६ । ४ । १४८) लोपो न भवति । उपधावे पारिखीयं चातु रर्थिकाणन्ताद्यस्येति चेति (६ । ४ । १४८) लोपस्य स्थानिवत्त्वात् खोपधाः (४ । २ । १४१)। चड्परे णिज् हस्खे (७ । ४ । १) पवीवददीणां परिवादकेन । प्रथमस्य णिचोऽस्थानिवत्तात् णौ चडौति (७। ४ । १) इस्खः । (एव) पापच्यनः पापक्तिः । पाचयतेः पातिः । यायव्यते र्यायष्टिः। याजयसे याष्टिः। पालोप-णिलोपयो. स्थानियत्त-निषेधान्झलौति कुख- (८।२।३.) पत्वे (८।२ । ३६) भवतः ।

·प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः।
८१
न'। पदेन्तः पदान्त इति सप्तमोसमासः । तेन वेतम-,
गदान ड्मतुपि डिति टिलोपे प्रकार-लोपस्य स्थानिवत्त्वात्
सत्वं न भवति । न जायं पदेऽन्ती इमपोऽपदत्वात् तविधी
स्थानिवदेव । कौस्त इत्यत्र त स्त इति पदे काविन्यस्यान्तमा
विधिरिति न स्थानिवत् । प्त इति पस्तेस्तम्। सार्वधातु-
कमपि दिति (१ । २। ४) डिवे असरलोपः (६ ।
१११) स्थानिवन भवति । पदसंस्कारप्रयुतावा हाकरणस्य
स्स इत्यादिकं पदान्तरनिरपेक्ष्यमेव संस्कियते । सतयामादि-
टादच इति • सम्भवतीति न वाध्यम् । युमधुपपद (१ ।
४ । १०५) इति प्रणयनाहाक्य-संस्कार प्रयुतामयस्ति । हिवं.
धनं न यादिति पनचिचेत्य (८। ४। ४७) नेन। बरे रति
सप्तम्यन्तं सौत्रत्वादलुक् । केचित्तु ईकार-प्रन्नेषण विधि
प्रति न स्थानिवत् । तथा. पामलक्या फल मामलकं इत्यत्र
डोपो स्थानियवान यस्येति चेति (६ । ४.। १४८) लोपो न
भवति। पटयतीतिवत् यहाधक पौर्वापर्य्य मित्याहुः । यायावर
रति यात: यडन्ताद यर याति (१।२।१७१) वरचि को
प्रब प्रतोलीप (५।४ । ४८) इति पन्नोपे स्थानिवत् । पातो
लोपः (६ । ४ । (४) स्यादिति प्रवहि टोडी युडचिड.
तोक्यतो (।। ४। १३) चोत्यनुवति। प्रतोऽकारे प्रबय.
पेऽपि कडिति पातो मोप: स्यात् । मनु मामान्यातिदेगे विगंधा-
दसिदेगा दारधातुकलं प्रमादित्वं विषो कथ मवयये म्याताम् !
-

·८२ भाषात्तिः। . उच्यते, इदमेव वरे-पई ज्ञापक, क्वचिहिशेषोऽप्यतिदिश्यत इति, तेन आवधिष्टेत्यत्र अड् हन् सम्बन्धादात्मनेपदं स्यादेव । समुदाय कार्य मवयवे चेति प्रतोऽङ्गत्वमस्येव । नेडूवधि कती (1२ 1८) तोट निषेधः । 'स्वरदीधेति' वक्ष्यमाणत्वाचलोप- मुल्लाह 'सवर्ण विधाविति'। 'शिण्टोत्यादि' शिष्ट विस- रणे , पिष्ट संचूर्णने, लोट् मिस तस्य हि । श्रम् है.ई. (६ । ४ । १०१) ट त्वं (८। ४। ४१) झलां अश् झयोति (८ । ४ । ५३) षकारस्य डकार । असोरल्लोपः (६ । ४ । १११) नथे (८ | ३ | २४) त्यनुम्बारः , प्रवापि न स्थानिवत्त्व अनु- स्वारग्रहणात् , स्थानिवत्वनिषेधात् परसवर्णो णकारः । न चादि. शादच' पूर्ववमिति वाच्यम् * १ स्थानि नकारस्यानादिष्टाजपेक्ष पूर्वत्वस्य स्थानिवद्वावेनाययणात् । परसवर्ण निर्मुल मनुस्वार विधि माह 'शिंषन्तीति'। अन्यथा नान्तगेयकत्वात् + पर- सवर्ग-विधी स्थानिवद्वाये प्रतिपिडे अनुस्वार-विधावपि सम्भा- ध्येत । दी| वक्ष्यते इति जविधिमाह। ग्राभ्यस्तयो रात इति (६।४ । ११२) पाकारनोप. । 'धह' इति । धाओ लट् गपः शु. विवनं इस्वः दधस्तथोयेति (८।२। ३८) अभ्यासस्य धत्वं जश्चमिति प्रकृति-धकारस्य झन्नानगझगीति - •पकार मध मिटियो। चरिमामाणिवाद ·प्रथममायस्य प्रथमः पादः। ८२ . (८।४। ५३)। ‘जक्षतुरिति'। पदे लियातरप्यामिति (२ । ४ । ४०) घस्नु-उपधालोपः तस्य स्थानिवत्त्वनिवेधात् धका- रस्य चत्वं ककारः शासिघसीति (८।३।६०) पत्वं स्थानि- बहावाहसो हिर्वचनम् । अा: स्थानिवद्भावी निषिध्यत इति सर्वत्र वाक्यशेषः। 'प्रतिदीवति'। युषिभक्षीत्यादिना (स; १६३. दिवे रोयादिकः कनिन् तबस्तुगीय कवचनं तव भत्वे पन्लोपोऽन (६ । ४ । १२४) इत्यकारलोपत्य स्थानिवत्त्वे दौ? ग स्यात् । अतः स्थानिवत्त्वामावे हलि चेति (८ । २ । ७१) दोघ: स्यादेव । नचात्र न भकुर्छरा मिति (८।२। २८) निवेधे स्थानियत्व-निषेध-सामय हीर्घत्वमिति वाच्यम् । स्थानि- वडावनि वेध व्य पिपतोरियन समन्तात् विपि प्रता लोपे रत्वे पास्यानिवत्वा ट्रेफान्तस्य दोर्घत्वेन अर्थवत्वात तत्र बारित्य- नतः रेकवकारान्त स्य भस्य सहोघवं प्रतिषिध्यते । काः तिरिति, कलादिभ्यो यक् (३।१।२७) ततः तिच् कृती ध संभ्रायामिति (३ । ३ । १७४) लिचि योऽतोऽकारनोप स्तस्व स्थानिसत्वनिषेधालोपो व्योरिति (६ । १।५६) यलोपः । ननु लोलुप इत्यादावपि प्रश्लोपस्य (६।४ । १३४) स्थानिवतावादेव गुपक्षही न भविष्यत इति किं न धातुलीप (१ । । ४) रति सूत्रेण ? नैवम् । तब हि यडोचिचेति (२ 1 ४ | 08) विशेष विधानात् लुका पतालोपो वायने इति तदेवोशम् । विधिम्यो मुग्विधि बनवानिति" | यायावर 'इन्यननवा. . " सर्व ·भाषाहत्तिः। वगतः कडूति रिति प्रपश्चार्थोदाहरणान्तरम् । सोपः कि- मिति । लोपाजादेश इत्यवस्थः विलुगित्यादि वार्तिकं यद्यपि महारत्तो नास्ति तथापि मपर्यन्तस्ये (७। २।८१) त्यत्र वाममहत्तौ स्वीकतं इति व्याचष्टे विश्व लुक्चेत्यादिकं वाक्यम् । एतच्च योगविभागादेव धार्यम् । यत्मणाल्याकारणोता येली- कारप्रषं नेच्छन्ति परे इत्यत्र, ते पामलक्याः फलं विकारः पाम नक मित्येतदर्थ योगविभागं कुर्वन्तीति । तदुपलक्षणं 'कौ लुप्त मिति'। पत्र दैतम् । यत् को लुप्तं तत् कि. निवन्ध कार्य कर्तव्ये न स्थानिवत् । णिय णेरनिटीत्यनेन (। ४। ५१) कावेव लुप्त.। विनिवन्धे उठि कर्तव्ये न स्थानि- वदिति जति लोरिति एत्ये प्रत्यूट खिति ( . १ | ८८) हरिः । यदन्यत्र लुप्तं तदपि कि-निवन्धकार्ये कर्तव्ये न स्थानिवदिति । देवमाचष्टे इति पिचि टिलोपेऽपि कावूठ स्यादेव। दयूरिति चातुरत्ती, हयमेवैतत् सम्भवति । तथाप्यायं पक्षमाश्रित्य दितीयः पपो न व्याख्यात इत्यसवसम्मतत्वमस्य । लु कोत्यादि पूर्व पामलक्या विकारः फलमिति नित्यं हप्ति मयट (४ । ३ १४४) तस्य फले लुगिति (४ । ३ । १६३) लुकि यस्येति चेति (१।४।१४८) लोपो न भवतीति । यद्यपि स्खो-प्रत्यये परे य: पूर्व स लुप्त पासीत् तथापि निमित्तापाये नैमित्ति- फस्यायपाथ" इति पचना हीरादिडोमो (81818) मिहतो सोपोऽपि सूलित इत्येवोर्जितोऽकारः । " अथवा उपजात- ·प्रथमाध्यायस्य प्रश्रमः पाद: ६५ इति । - निमित्तो म्युपसर्ग उपअनिष्थमाए-निमित्तेनापवादन वाध्यत यत्र तद्वितलुकि स्त्रीप्रत्ययस्य लुकः सम्भावना संत्र पूर्वमपि यस्येतिचेति (६ । ४ । १४८) लोपो न भवतीति उक्त मन्यव। खापधा छ ।४।२।१४१) इति षिक: परिखाया पदुरभवः पारिखः अदूरभव रोयाण (४ । २ । ७०) परिखा शब्दस्याकारलोपः। परिखस्येदं हडादकेकाम्सखोपधादिति (४ । २। १४१) पारिखशब्दाच्छ इष्यते । स न प्राप्नोति खका- रस्यालोऽन्तात् पूर्व (१११। ६५) इत्युपधासंज्ञायां तदाकार सोपस्य स्थानिवत्त्वे न स्यादिति उपधावे स्थानिवत्त्वं नेति । चपाणी इखो (०। ४ । १) इस्वस्थ विधानम् । तत्र वादि- तवन्त प्रयोजितवान् इति हेतुमन्य साणिचि अवीवददिति पम् । 'पापलिरिति' पचे यंडतात लिच् तिवावादिभ्य 1३1८४ वां) इति वा । एवं पालि-याष्टी इति एयतात इत्वं चीः कुरिति (८।२।३०) पत्वं वयमसूञ्जति (८ । २ । ३६) तयो झलो झलीयतो (८ । २ । ३६) झलीत्यनुत्तेः । पवापि सूत्रे विधिशष्दो भावसाधनः कम्मंसाधन तन्वेगानु. हत्या पात: तेन ययागमताया मुद्देश्यावसरः । ~ बिंचनेऽचि ॥ ५४॥ हिर्वचननिमित्तेऽचि प्रजादेशः स्वनिरूपेन भवति। क्वचिद्विवचन एव कर्तव्य । कृते हि- ·भाषाहत्तिः। ब्वच ने पुनरादेश रूपं नटवङ्गह्वातीति । पपतुः पपुः , जक्षतुः जनः । अतो लोपस्य (६ । ४ । ४८) गमहनेत्युपधालोपस्य च स्थानिवत्तादेकाची हिचचनं मिहाति। निनाय लुलाव, आयावीः स्थानिवत्तात् नेली शब्दौ हिमच्यते। अचि किम् ? जेघौयते, यडोत्व न स्थानिवत् । उक्तः स्थानिव- झावः । 'हि'। कार्य य प्राधान्यात् प्रकरणं कार्यातिदेगार्थम् । दन्तु रूपातिदेशार्थ मज्ग्रहणात् । कातिदेहि जेत्री- यत इति ईत्व (७।४ 1 ३१) कते.प दिवचनं भवेदेव, रुपा- तिदेगेहि ब्रा-रूपेण यथा न द्विवचनं स्यात् तदर्यमवोत क्रियत इति । रूपातिदेशस्य जापकमिदमेव । हिर्वचने कर्तव्ये सति प्रचि परमो योऽजादेशः स स्थानिरूप. स्यात् । एवष दिवः सनि दुषतो यत्र य पादेशस्य स्थानिवदायेन fr- बचने अभ्यासे उकार श्रवणं नस्यात्। * तस्मात् प्रत्यासत्या दिव्यंचन नाम सऽचि योऽजादेगः स स्थामिरूपणावतिष्ठते इति व्याख्येयम् । एवमपि गोद न्यादी चरितार्थ पातो लप: पपतरित्यादी न स्यात् , निर्वचन निमिशेऽचि प्राप्नुवन् पत्रा देनः स्थानिपेशावतिष्ठते रति व्याख्यामादतो जिनामा कधि ।

·o ou não a woohonnantot não fora 2 1 O 14 It 7 Ayāyerint ha (Text) Fase 161101 R Lityacára paddhat fasc. 1 7 (Text) 1 cach tyacraspradıph tot 1 Fasc. 18, to II Fasa Ijo Ayayabındayıká Fasci 10 Nyaya husun a... Prahatapa Vol II, Fas 13 G lloj cach Nyaya sirih Padumawa 1 Face -5G al to o Prak ta Paingalam Tasc 1761cach 4.16 Prak ta Laksa am Fase 1 1/87 8 1 aracara Smrit Vol 1 Fasce 18 Vol Il Fase 1-5, Val II Fasc. 1-6 115) exch 12 Paracara Institutes of (English) @ 11 1 o Prabanchaerntamani (English) Fast i 31/ each 3 13 Rasarnavam Fase 13 112 Sankhya Sutra ytte Faxc. 14 6 10 Dito (Lng ish) asc 13 @ 1 cach 3 Samaraicca haha Fasc. ij/10 1 14 Shaudarsana San ucciya last 12/10 $Bu idhut Nyaya Tracts o to Sraddha hr ya haimud Fas 1-6 3 13 Sragdha a Stotra (Sanskri* d Tidetan) Sucruta Sa nh tá (Png ) Fasc !!! Suddhi haun udt Fas.. 14 3 Surdaranaplan havyam I o Suryja Saddhanta Fasc I 4 Syain ha Sastra *Taittereya Samhita. Fasc 27 45 ltd cach Ditto Brahnian Fa c 625 @ 1101 8 Tardya Brahman (Text) Fasc 6 19 @ 110 each 6 14 Tantra Vacuka (Eng h) Fasc 16 1191 8 Tattva Cintamant Vol 1 Fasc 59 Vo II Fas 2 10 Vol III Fasc. 1 2 Vol IV, Fase I Vol V Fasc 15 l art IV, VOL IT Fasc ! 12 @ !) each Tatlva Cintamani D lh to Vivrsti Fase. I @lileach 0 0 Ditto Pahas Fasc. t 3 (tolesc Tattsarthadh gan a Sutrom Fase 13 Tirthac ntamani Fasc I to each O to Trihanda Mandanon Fac. !3. 1101 Tulsi Satsar Faxc. 15 © liol s *Unam ta bhava prapiñcha katha Fasc 1 1 5.13 © Irol cach 6 14 Uvasagadasao (Text and Engl sh) Fasc 16 @ 11 6 Vallala Carta Base 1 10 Varsa h yā haumad Fasc 16 tol "Vayu Parama Vol 1 Fasc 35 Vol 11 Fasc 17 ở to each 6 IS V Thino Pangat Fasci8 vol II tase rol Vol 11 2414 96 Vi adaratnāk ara, Fasc 17 () each V hat Sayambhu Parna Faso 16 Yogasastra Fase 1 3 tz Tibetan Ser es Bauddhasto tasangraha VII A Lower La lakhs vers on of Kesarsagu Fase 14 eu cach Nyayabında of Dharmak st Fasc. 1 1 Pag Sa Thi Sa Fas, 14 @ I cach Sher Phyn Vol I F24 25 VOL II Fasc. 1 3 Vol 111 Fast 15 @ 1) each 14 Rtogs byot dag har $ à ( 73 & Sau Abadan halpalata ) Vol 1 Fasc. 16 Vol II Fasc. Is if each 16 Arabic Pers dx Series AV qualdas (Eog' sh) Vol I Fax 13 11 Ain Akbart Fasc 1 221/31 ea h 33 Dtto (Eng sh) Vol 1 Fasc 17 Vol II Fasc 15 Vol III Fasc Is Index to lol II 2) each 36 Akbarnamah #th Index (Text) l'asc 1 37 @ 1/8/ S5 2 D tto (English) I Fase 18 11 rasc i7 III Fase I @ 11/20 Irab c B bli & iphy by Di . Spenger lo Catalogue of Arabc Boks an), Vanuscripts 1 2 .. 2 3 0 4 a O ON 0 o 0

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
मङ्गलाचरणम् ।
मुकुन्दं सच्चिदानन्द प्रणिपत्य प्रगीयते ।
मुग्धवीधं व्याकरगां परोपकृतये मया ॥
ॐनमो गणेशाय।
ॐ ब्रह्मादिदेवासुरहान्दयन्दिते, पद्मालयेशाक्षिमरोजराजिते ।
कन्दर्पदर्पान्तकपादनीरजे सन्तु प्रणामा वरदोहदवजे ।
पञ्चानन चन्द्रकलाविशुद्ध नाद दधान प्रतिप्रयुक्तम ।
व्यम्त समस्त स्वरित मुसिद्ध चाष्टोदित त त्रिगुण नमामि ।
दनुजकुल विपक्ष क्षुब्ध दुग्धाब्धि गों
लसदमृत समाना रेजिरे यस्य वाच ।
मुखर खन खरोक्ति ध्वान्त विध्वस भानो
स्त्रिभुवन वुध वक्ष क्षेत्र पीयू पष्टे ।
+
* ब्रह्मान्यादि लोकव्याख्या अन्याश्च कतिपयटीकाटिप्पन्य परिशिष्टे ट्रष्टध्या ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । तेन व्याकरणं कृतं कलियुगे दृष्ट्वा भवाब्धी नरा- नजानाहतमानसान् करुणया योमुग्धबोध भुवि । पाणिन्यादिमतावलोकनपरः श्रीरामशर्मा,कती तस्यैतां सुधिया प्रमोदजननी टोकां तनोति स्वयम् ॥ गुणवद्भिर्गुणो नेयो न दोपस्त्विह यत्नतः । सतां स्खलनजी दोपः परिष्कार्यः सतां पुनः ॥ परेऽत्र पाणिनीयज्ञाः केचित् कालापकोविदाः । एके विद्यानिवासाः स्युरन्ये माक्षिप्तसारकाः ॥ इह खलु सकल गिटैकवाक्यतया प्रारिस्तिग्रन्यसमाप्ति प्रतिबन्धकीभूतामाधारणदुरदृष्ट नागजनकेश्वरनमस्काररूपं मगन कुर्वन् गियगिक्षाये आदी लोकेन निवभाति मुकुन्दमित्यादि । नमु कथ नमस्कारादभिमतमिहिः, मगन्नसत्त्वे कादम्मादाय- समाः तदमत्वे गिरापालवधादी ममारोति। मे, ११ विघ्नो माभूदिति कामनया गिटः क्रियमाणस्य तस्याभिमतममाप्ति प्रतिबन्धकोभूतपिशाभायः फलम् । पममासिस फादग्मयादी विघ्नम्य प्रा नुयात् । नहि साम्रजनमाध्य कम गरीन माधयितु गयते। गिगपानवधादी रामभावमिह पिप्राभावामन यिनव ममाप्तिः। पयवा सय नमस्कार पामोत्, कायपापनामिय सम्मभयार। न पाप प्रायगिदिपनिययाधिकार रहि पाथ, तमन्दपि गिटाः प्रयास या ति। पन्यथा पाप- पिसागरिमपीना रय करिग्ग-पदानि मना-मेमापति ममा. दरन यादिति दिन। ।

·मगन्नाचरणम् । यहा मच्चिदानन्दं प्रणिपत्य मया व्याकरणं प्रणीयत इत्यन्वयः । संशासौ चिचासावानन्दयेति सच्चिदानन्दः । य-सः । प्रसन्न् भावे गट, लोपोऽस्त्यसोरित्यादिना अकारलोपः, पथात् सौ नुण, स्यान्तस्य लुपि, सन् सत्यः (१)। चिती संज्ञाने विपि चित, विशिष्ट- ज्ञानम् । पाङ्पूर्व टुनदि संधि, घञ्, प्रानन्दः, अनवच्छिनप्रेमा- स्पदीभूतसुखमिति यावत् । तथाच “सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतेः । मच्चिदानन्दं किंविशिष्टं ? मुकुन्दं, मुक्ति ददातीति डप्रत्यये मनीषादिवान्मुक्तिश्यब्दस्य मुकुमादेश. । यद्यपि सञ्चिदा. नन्दशब्देन ईश्वरएवोच्यते, तथापि मुमुक्षूणां यागयोगाद्यनुष्ठान- हारा मुक्तिदाटत्वज्ञापनाय मुकुन्दमितिविशेषणीयम् । श्रवणमनननिदिध्यासनादिसाध्यमुक्त ? दाता भवति, स भक्ता- भीष्टफलप्रदो भवतीति ज्ञापनाय । प्रणिपत्येति पत्टगत्यैग्ज- र्ययोः, वाच, व्यादनञः बोयसे इति यप्, प्राग्वद्रोण इति नो णः । प्रधानप्रणयनक्रियायाः पूर्वकालौनत्वं प्रणिपातस्य संलक्ष्य तदुत्तरकालीनत्वं प्रणयन क्रियायाः संन्नक्ष्यते । अभिधानादेकघत्वम् । यद्यपि निपूर्वपलधुन त्यर्थस्तथापि भतियद्धातिशय पूर्वक-खापकर्ष- बोधकव्यापारविशेषनापनाय प्रशब्द इति। व्याकरणमिति व्याड्- पूर्वकाधुर्युत्पादनार्यः, व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते प्रकृतिप्रत्ययपरि- कल्पनया सिद्दशब्दा अनेनात्र वा, धे डे वानटि धूडिति णः, पश्चात् लिन संज्ञायां सेर्म। प्रणीयत इति प्रपूर्व-नौजप्रापणे कृत्यर्थः, तस्मात् ढे ते या च, कित्त्वान्न णः, प्राग्वनो ण इति णः। ननु - - ११) नित्य इति पाठान्तरम् ।

·४ मुग्धबोध व्याकरणम् । यहा । . अन्यानि व्याकरणानि सन्ति, किमनेन इत्यत आह मुग्धबोध- मिति । मुग्धः सुन्दरो बोधो यस्मात् तन्मुग्धबोधं, अन्यापेक्षया प्रकरण शुद्धा झटितिपदपदार्थज्ञानं यस्मात् इत्यर्थः । मुग्धानां मूढ़ानां बोधो ज्ञान यस्मात् तत् । तथाच सर्वेषां विशिष्टज्ञानजनकतया अत्युपादेयमिति। मुग्धः सुन्दरमूढ़यो- रिति धरणि: । बुध्यौ ज बोधे घञ्, ए: । ननु ग्रन्यकृतां ज्ञान- मस्त्येव, किमनेनेत्याह परोपक्तये इति । परेषामुपततिः परोप- रुतिस्तस्यै परोपकृतये, उपसतिरुपकारः। ग्रन्यता प्रत्तिनु ईखरवत् फलानुसन्धानं विनेव । यद्दा पराचासावुपतिश्चेति परोपकृतिस्तस्यै, परा थेठा, ततय स्त्रीयपरकीयोपकाराय । तथाच, रुणद्धि रोदसीं चास्य यावत् कीर्तिरनवरी। तावत् किलायमध्यास्ते सुक्कती वैबुधं पदमितिस्मरणात् स्वीयोऽप्युपकारः । केचित्तु चिच्चासावानन्दति चिदानन्दः, पथात् संथासौ चिदा- नन्दथेति सच्चिदानन्दस्तमिति यगर्भ-यसं स्वीकुर्वन्ति, यस्य (कम्म- धारयस्य) पत्वात् (तत्पुरुषत्वात्) विदयोरेवेति । तन, जिनेन्द्र- बुद्धिपादा:-काला (१) इति सूत्रे हे अहनी जातस्य धजात इति त्रिपदतत्पुरुपं स्वीकृतवन्तः । अतएव यसप्रकरणे ग्रन्यक्कतोतं संथासी चिञ्चासावानन्दोति सच्चिदानन्द इति । यहा चिच्च (1) कामा. परिमाणिभा (१११।५)-परिच्छेद्यवाचिना सपने म कामा ममम्मन्ने। थामी मातस्य यस्य स हाजात. यस्य दिनमा हिमायं गतं, समास ति व्ययित रति पापिनीये ।

·मङ्गलाचरणम् । ५ १। ओं नमः शिवाय। (ओं।१।, नमः । १ । शिवाय ४ ।) इति नमस्कारसूत्रम् । प्रानन्दन ती चिदानन्दी, सन्ती चिदानन्दौ यस्मात् स तं । तथा च तत्त्वज्ञानं स्वर्गादिसुखच्च यस्माद् भवतीति । १। प्रोमिति । त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रत्तिः। उद्देशी लक्षणं परीक्षा चेति । उद्देश उपदेशः, सदाशिव परमात्म स्वरूप- ब्रह्मण उपदेश: (१)। यतः, सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्ध थोतं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन इति । सिद्धी- ऽभिधेय', अर्थः प्रयोजनं, सिद्धच अर्थच तत्, सिद्धेन सह सम्बन्धः सिद्धसम्बन्धस्तम् । तत्र कि केन कथ(२)मिति जिज्ञासायां, किं प्रयोजनं ? शिवम् । यतः, प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्त्तते । तदुक्तं, सब स्यैव हि शास्त्रस्य कम्म पोवापि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत्केन सह्यते इति । तथाच शिवाय शिव- प्रयोजनाय प्रोद्वारप्रतिपाद्याय तस्मै परमात्मने नमः। सिद्धसम्बन्धप्रकारमाह। आत्मा बुद्धया समर्थाित्रियुक्त तद्विवक्षया । मनस्तहङ्गिमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ वह्रिमारुतसंयोगात् क्षोभाद् वागिन्द्रियस्य च । सूक्ष्मा वाग्जायते पूर्व स एव कथितो ध्वनिः । " नामकीर्तनभिति यावत, योमिनिशब्दब्रह्मण इतिथेष । (२) कि प्रयोजनम्, केन सह व्याकरण किम्प्रकार सम्बन्ध । .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । तत्तत्स्थानेष्वथ यदा वायुशलति सेन्द्रियः । पश्यन्ती वर्णरूपा वाक् तत उत्पत्तिमहति मध्यमा पदरूपाथ वाक्यरूपाथ वैखरी । इति वाचामवस्थाः स्युर्मुखमध्ये तदिन्द्रियम् ॥ अर्थप्रत्ययोर्वाक्यात् श्रुतादनुमितान्मतात् । विशिष्टं खं मुखं राति विखरा सैव वैखरी । जायते प्रादुर्भवति। तथाच भगवद्दाक्यम्-- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरनिति । एतेन शंशब्दरित्यादि-बहुलं ब्रह्मणौत्यन्त-दशाध्यायिरूप-व्याकर- णस्य साध्यत्वं, शूद्राणामनधिकारित्वञ्च प्रत्युक्तामिति । अथ वर्ण- देशना। हत्कण्ठजिवं खलु तालु मूडी दन्तास्तथौष्ठावथ नासिका च । वर्णप्रकोष्टानधईभेदानित्याह चाष्टावुपदेशतोऽन्यत् ॥ तथाचाहः शिक्षाकाराः-- अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलञ्च दन्ताय नासिकौष्ठच्च तालु च इति । किं पुनः कस्य प्रयत्नः (१)। स्पृष्टत्वमीपत्स्पृष्टत्वं विकृतत्वं तथैव च । संहतत्वं च वर्णानामन्तः प्रयत्न उच्यते ॥ इत्याहुः । (२) 11) पर्णोचारणानुकून द्याभ्यन्नरो व्यापारविशेष । (२) परंपलम्पुरत्वं विटत संतत्वच वर्णानां घनःमयम प्याभ्यन्नर मयत उच्यते। एतेषामाभ्यन्नरवं वर्षोत्पत्तिमागभाषितार, तथाहि मामि ·मङ्गलाचरणम् । २। शं शब्दैः। (शं। १ । शब्दैः ॥), शब्दमङ्गलं स्यात्। इति प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धाः । पथ इदमादिमङ्गलं, तथाचाह मनुः-- ओंकारयाथ शम्दय हावेतो ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तेन मालिकावुभौ इति । श्रथ त्यादिरुच्यते इत्यवायशब्दः मध्यमङ्गलं, बहुलं ब्रह्मणीति ब्रह्मशब्दोऽन्तमङ्गलं शास्त्रस्याभ्युदयपरम् । तथाच, मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मगलान्तानि शास्त्राण्यव्याहतप्रसराण्यायुष्य- राख्यालयोनकाणि भवन्तीति शुतेरिति । यहा अकारी- कारमकारप्रतिपाद्याय ब्रह्मविष्णु शिवात्मकाय नमः, शिवाय कल्याणाय। एक त उभयोरुपासकलात् उभयनमस्कारः, वा सूत्रवृत्त्योर्निर्विघ्नसिद्धये इत्याहुः । ननु प्रकृतिप्रत्ययपरि- कल्पनया साधुशब्दव्युत्पादनाय प्रतिज्ञायामनेन कः साधुशब्दो व्युत्पादित इति शङ्कां निरस्यन्नाह इतीति । इतिशब्दः प्रक्रान्त- परामर्शी। तथाहि ओं नमः शिवायेति नमस्कारसूत्रम् । २। शं शब्दैः। किमर्थमेतयोरुपदेशः १ सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्ध प्रदेशात प्रयत्नप्रेरितो वायु प्राणो नाम चईमाकामचुरस्मभ्यतीनि स्थानान्या- इन्नि, ततो वर्णम्य तद्भिव्यनकध्वनेर्वा उत्पत्ति , तलोत्पत्तेः प्राग्यदा जिह्वायो- पायमध्यमूलानि तत्तदात्पत्तिस्थानं तालादि सम्यक म्पृशन्ति नदा स्पष्टता, ईषत् यदा म्पनि तदा ईषत्म्पृष्टता, समीपावस्थानमाले संतता, दूरत्वे विवृतता। अतएव चुयशानां तालव्यत्वाविशेषेपि तालुस्थानेन सह जिह्वायादीनां घवर्णोच्चारणे कर्तव्ये सम्यक् स्पर्श, यकारे ईषत् स्पर्श, शारेकारयोः समीप दूरास्थितिरिति तत्त्वबोधिनी। ।

·८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । इति । - श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते। शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजन तथा च सिद्धसाध्यसमभिव्याहारात् सिद्धः साध्यायोप- युज्यते इति हेतुलेन। ननु नित्यानां वर्णानां साध्यत्वमेव कुतः इति चेत् सत्यं, तेषां व्यञ्जकवायोर्जन्यत्वमादाय साध्यत्व. व्यवहारो ननु वर्णानामिति । शब्दैः शमिति, शब्दैः परम्परया काव्यरचनादिहारा ऐहिकं, यागयोगाद्यनुष्ठानद्वारा पारलौकिक वर्गमोक्षरूपं कल्याणञ्च भवतीत्यर्थः। इत्यादि, इतिशम्दः प्रक्रान्तपरामर्शी। शं शब्दैरिति वाक्येन प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धाः, प्रयोजनं कल्याणम्, अभिधया वक्ष्यमाणसाधुशब्दाः, सम्बन्धी जन्य- जनकभावः, प्रदर्शिता इति शेषः । श्रथ साधुशब्दव्युत्पादनाय शास्त्रं करिष्यमाणः परामृशति । साध्वसाधुशब्दान् प्रत्येकमुग्लिख्य साध्वसाधुशब्दपरिज्ञानं युगसहस्रेणाप्यशक्यं, शब्दानामनन्तत्वात् । ततश्च बहुतरविशेषावच्छिन्नसंग्राहिकैकैका संज्ञा विधेया व्यव- हारार्थम् । तथाच, संज्ञा च परिभापा च विधिनियम एव च । अतिदेशोऽधिकारथ पड़ विधं सूत्रलक्षणम् इत्युक्तम्। व्यवहारा) स्वशास्त्रे छतःसङ्केतः संना,यथा अक् इक् इत्यादि । परितो व्याप्ता भाषा परिभापा । सा दिविधा न्यायमूना ज्ञापकसिद्धा च । यथा शिवेहोत्यादी स्थानिवदादेश इति न्यायात् श्रादिष्टाडि अवर्ण- लोप: । राजी इत्यत्र सदानोऽल्लोप इति नित्यमकारलोपः, प्रादी- पोरित्यत्र निरनुबन्धस्य ग्रहणेन न सानुबन्धस्य ग्रहणमिति जापनात् । विधानं विधिरप्राप्तिप्रापकः, क्वचित् वर्णोत्पादनरूपः फचिदभावरूपः, तस्यैव भेदी नाशनिषेधी, कचिदादेशरूपर । यथा ·संजा। स्यायन्ताधिकारः। सध्यध्यायः। अघ संजा। अ इ उ ऋ ल क, ए ओ ङ, ऐ औ च, ह य व र ल, ञ गा न ङ म, मढ ध घ भ, ज ड ख फ छठ घ, च ट त क प, शप साद्यन्ताख्याः । (अ-सा, पाद्यन्ताख्याः १m)। एषां मध्ये ये वर्णास्ते प्रादिवर्णान्तवर्णसमाहारसंज्ञाः स्युः । द गव, रामाणां, शिवायोत्रमः, अ अनन्तः, मुरारिरित्यादौ नुमादि- विधिः । सामान्यप्राप्त कार्यस्य विशेषावधारणं नियमः, यथा ववहा इत्यादी नियमः । अन्यधम्मस्य अन्यत्रारोपणमतिदेशः, यथा भव्यं भाव्यमित्यादौ अच्त्वातिदेशादवादयः । पूर्वसूत्र- स्थितस्य दस्य परसूत्रीपस्थितिरधिकारः, यथा सहर्णे र्घ इत्यतः सह- शब्दस्यादिगेचोरित्यादावनुत्तिः । उक्तयोः (१) कथं सूत्रत्वं- अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यञ्च सूर्व सूवविदोविदुरिति (२) दर्शनात् । । अइ। अश्व इश्व उथ ऋश्च लश्च ते अ इ उ ऋ ल लुप्तप्रीध्वं (1) ओं नम पिदार प्रशन्दैरित्यनयो । (२) अल्पाचरमिति अल्पावर सचितवणविन्याममाध्यम्। शमन्दिग्ध- रमेतदन्यहेति बुद्धिभेदाजनकम । मारवत निश्कष्टार्थयुक्रम । विश्वतोमुख बहुषु लक्ष्येषु प्रकृत्तम् । अस्तोभ निरर्थकशब्दवर्जितम् । अनवा अल्लोलपादि- दोषशून्यम् । २ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । दं, तेभ्यः कमितं करोति, अ इ उ ऋ ल क ए ओ ड इत्यत्र ककारं विना अ इ उ ऋ तृणामनुवृत्त्या तेभ्य. ए ओ इत्येताम्या डमितं करोति, एवं डकार विना अ इ उ ऋ ल ए श्री इत्येषा- मनुवृत्त्या तेभ्यः ऐ श्री इत्येताभ्या चमित करोति, तथा च विना हससूत्रे अनुवृत्तिरित्यर्थः (१)। चत्वारि दानि, अन्यथा एकदत्वे कडचा चावयवत्वे (२) हादिवदित्वं न स्यात् । एपामसन्धिना जो अन्त इत्यादिना चादिपाठात् (३)। हव यश्च वश्व इत्यादि चसः । हादिसान्ता लुप्तप्रीयान्ताः । अन्तथ अन्तश्च अन्ती ताभ्यां सह आदिः आद्यन्तौ राजदन्तादित्वादादिशब्दस्य पूर्व निपातः शाकपार्थिवादित्वाम्मध्यपदलोपः, श्राद्यन्तौ पाख्या येषा ते आद्य- ताख्याः (8) { एपा मध्य इति, एषा अकारादिसकारान्ताना मध्ये यान् वर्णानपेक्ष्य य आदि स्तेन सह यान् वर्णानपेक्ष्य योऽन्त- स्वरूपो योऽवयवश्च स तेपा सन्नेत्यर्थः (५)। अतएवोक्त समाहार- (11 रन्थ परपदे मर्चेषा पूर्ववर्णाना अनुत्तावपि पन्थप्रयोगानुसारेण तत्ताज्ञा वेदितव्या । तेन यक इक इत्यादियत् उक् इत्यादीनामप्रयुक्तत्वादना. देयत्वमिति। अतएर “या इत्यादिस मा यथायोग्यप्रयोजनमद्दिश्य योज्या" इति का मि। (१) इन्दसमासावयवत्वे सति । (1) धादिगिनिरिति वक्ष्यमापसूखे चाहिंगणे अचा पाठादित्यर्थ । (8) कपिदादिवर्णन मद अनवरूपोऽनस्थितो यो वर्णजमादाय मंत्रा भवेत् । वषा या इत्यादय । कपिन यनावयव स्वरूपवर्णमादाययर्थ । यथा मायादय । (५) यन्नय व्यन्नय यनावियेको एकेनानपन्देन काचा तो यर्मा योगच हदसमासावयवीभूतवां ग्रान्ने म्यागय। 'एपामिति अभेदसम्यन्ये ·संजा। तस्य- ४। इत् कृते। (इत् ।१), ते 181 ) । कस्मैचित् कार्यायोचार्यमाणो वर्णः इसंजः स्यात् । कार्येऽनुच्चारः। यथा अचि कडचाः संज्ञार्थाः। इसे प्रकार उच्चारणार्थः। प्रत्याहारा संज्ञाः स्युः, सम्यकप्रकारेण बाहरण विधायिका:(१) संज्ञास्तेषां भव- न्तीत्यर्थः अन्यथा यदि सोपामादिवर्णेन सह सर्वेपामन्तः सकारः सर्वेषां संज्ञा भविष्यति तदा सवान् वर्णानुल्लिख्य एका- क्षरसंज्ञा कता स्यात् न तु आद्यन्ताख्या इति (२) । हि--अक् अच् अव अम् अब इक् इड् इच् इल् (उक्) (३) ऋक एड् एच् एड् ऐच हल हव् हस् यल् यम् यप् वम् जम् अप अस् पडणम् पाप झम् भव झप झस् ढ जव खथ् खप खस् छत् चक् चप् शस् । एते चत्वारिंशत् शब्दा: प्रत्याहाराः ॥ ४ । डूत्कृते ॥ कृते इति निमित्तार्थ व्यं, एति गच्छतीति इत् । कस्मैचिदित्यादि ! कस्यचित् कार्यस्य हेतोरुच्चार्यमाण उपदिश्य- पठी, मध्ये इत्ये कारान्नाव्ययगन्दोधिकरणमानवाची तेनावसूले ये वर्णा" इति । का-भि । “मध्यशब्दस्खेह मध्यावयवशचित्वे तु यकारसकारयो प्राप्तिर्न स्यादिति दुर्गादास (1) सम्यक् प्रकारेण ग्रन्थोपयोगित्वेनेत्यर्थः । याहरणम्-मेलनम् । (२) वक्ष्यमाणफभीत्यादिवद् येन केनचिकाक्षरेणैकां संज्ञामकरिष्य- दित्यर्थः । "युरिति बहुवचननिर्देशात संज्ञानां नानात्व ज्ञापितमिति" । का-सि । (३) प्राचार्यप्रयुक्ताः संज्ञाशत्वारिंशत। तर्कवागीशेन त परमतमनुसृत्य स्वकृतटीकाया उक् इति मजायाः प्रयुकत्वादिहापि उक संज्ञा सतेति । -- ·१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ५। आ वत् खर्घप्लु । (प्रा ।१।, वत् ।१।, स्वर्घनु ।। ) । अा अ३ इति वर्णवयं क्रमेण वर्धप्नुसंज्ञं स्यात् । वत् शब्दात्. इ ई इ ३ इत्यादिषु च। व एज् नास्ति । 1 मानो वर्ण इत्संज्ञः स्यात् । तथाच आचार्यत् यत् कार्य- मुद्दिश्यैव यद्यदुपदिष्टं तत्तत् प्रयोजनमुद्दिश्यैव इत् संज्ञा कृता । तेषां तु प्रयोगकाले अनवस्थानं अन्वर्थसंज्ञाबलादित्याह तस्ये- त्यादि । तस्य इत्संज्ञकवर्णस्य कार्ये कार्यकाले अनुच्चारः अप्रयोग इत्यर्थः ननु अक् इड् एजित्यादौ यथा प्रत्याहारार्थमुपदेशः कडचा, तथा कथं नाकारादीनामिति चेब, आदिशब्दस्यावय- वार्थत्वात् । अन्तशब्दस्तु स्वरूपावयवार्थ इति। इसंजस्य प्रयोगकाने अनवस्थानं दर्शयति ययेत्यादि । अचि अकारादि. नववर्णमात्रघटितप्रत्याहार कडचा अक्इड्एजित्यादिसंजा- प्रयोजनका इत्यर्थः । एवं हसे अकारस्य प्रयोजनान्तराभावात् उच्चारणप्रयोजनकत्वमेव । प्रा इति बहुक्षणोच्चरितं लुप्तमीकं दं, वत्शब्दः मादृश्यार्थव्यं, स्वर्धनु लुप्तप्रीक्वं दं, स्वय घय वर्णस्य मन्त्रालय निरर्थकं, एकेनैव चरितार्थत्वात् । न च यथा प्रादे- गिनिव्यमजावयं तयात्रापीति याच्यं, १६ फलभेदाभावात्, तत्र तु गिनिव्यानां फलभेदेनावग्यविधेयत्वमिति । नापि विवर्णात्मकर्ममा पाया, एकाचरेणेव चरितार्थत्वात् गोरवाय, यतो मात्रालाधये- नाचायाः पुत्रोसयं मन्यन्ते इति स्मरणात् । तस्मात् संभावयेण मुश्च तत्। नन्वक- - ·संजा। संजिवयमुपस्थाप्यते । तथाहि यदैकक्षणोचरिताकारस्तदा तस्य स्वसंज्ञा, यदा हिक्षणोच्चरिताकारस्तदा तस्य र्घसंजा, यदा बहुक्षणोच्चरिताकारस्तदा तस्य नुसंज्ञा, बहुक्षपोचरितस्य एक- हिक्षणोच्चरितवं विना बहुक्षणोच्चरितवासम्भवात् । तथाचाहुः शिक्षाकाराः। एकमावो भवेत् इखो हिमावो दीर्घ उच्यते । विमात्रस्त मुतो जयो व्यञ्जनं चाईमात्र कमिति ॥ अब विमात्रपदं बहुमात्रीपलक्षणम् । एके तु अय प्राय अथ सौत्रत्वात् सन्धिः बहुलं ब्रह्माणीत्युक्तोः, तथाच छन्दोवत् सूत्राणि भवन्तीति भाष्यमित्याहुः । वदिति भागब्दसमभिव्याहा- रात् अचवैकमावत्वदिमावत्वबहुमानत्वधर्मेण सादृश्यं ग्राह्यते । तेन इ ई इ ३ इति, आदिना उ ऊ उ ३ ऋ ऋ ऋ३ ल द ल ३ । (१) नन्वेचः सन्ध्यतरत्वात स्वत्वाभावं दर्शयति स्वएज् नास्त्रीति । व्युत्क्रमेणान्वय स्तेन ए ए ३ श्री श्री ३ ऐ ऐ ३ श्री श्री ३ इति । अनचत्वात् (२) प्रतक्ष्य प्ररक्ष्य इत्यादी स्वत्वाभावात् स्वस्य तन् पितौति तन् न स्यात् । (१) “केचित्तु यावदित्येकपदं मत्वा दूई १२ इत्यादीनां संज्ञानयं मिर्ज कुर्वन्नि. तन्मते कथमपियोपमानव सङ्गच्छते। अमृतवत् दधि भुडके इति प्रयोगे अदृष्टामृतस्य यथा स्वादुत्वम् अर्थतो दधिभोजनद्वारा सिप्रति तथान कल्पनादित्याहुः' । का-सि । (३१ योर्व्यञ्जनयोहाभ्याम मालायां यद्येकमावा भवेत् तदा प्रतयेत्यादी एकमालस्य हस्खत्वेन सस्य तन् पितीति कथं तन् न सादित्यागवाह अनचत्वात व्यवनानामभिन्नत्वात् ध्यचामेव हस्खदोपतसंज्ञाविधानादित्यर्थः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । है। अपोऽक् समोर्ण ऋक् च । (अपः ११, अक् १११, समः ।, ११, ऋक् ।१२, च ।११)। समानी जपोऽक् च परस्परं संज्ञः स्थात्, ऋक् च । साम्य- त्वेकस्थानत्वम् । अवयं एह क ख ग घ डाः कण्ठयाः । दुनयं च छ ज झ अशा ए ऐ यास्तालव्याः । ऋवयं ट ठ ड ढ ण र षा मूईन्याः । टतयं त थ द ध न ल सा वो दन्त्याः । उत्रयं प फ ब भ म वा ओ औ श्रोष्ठयाः । एषां मध्ये यो येन समः स तसा तत्र ततः। ६ । अपः । अपारटक:(१) प्रत्याहाराः । अपाकोः पृथक् दकर- णात् अप् अपेनैव अक् अकेनैव संतस्तेन कुम्भकार इत्यादी न सहर्णे घः । ऋकारलकारयोः स्थानवैषम्यात् पृथग्यकोविधानं, तेन होतृकार इत्यादी लकारेण सह ऋकारस्य घः । साम्यमिति समस्य भावः साम्यं ब्राह्मणादित्वात् णाः। एकस्थानत्वमिति एक- स्थानोचरितत्वमित्यर्थः। एहः प्रत्याहारः ए पी ऐ श्री ह इति । कण्ठयाः कण्ठे भवाः, शरीरावयवाद य इति यः, एवमन्यत्र। उभयत्र पाठात् ए ऐ कण्ठातालथ्यौ, ओ औ कण्ठपोष्ठयो, वकारोदन्त्योष्ठरः । नध अवयम् एहकव: (२) कण्ठ्या इत्यादि वाच्यं, अन्योन्यायय- " जप यक+का। (२) का इति गन्दापि मम् ।

·-- संन्ना। दोपात् (१)। सवर्ण इति परे । एषामिति। एषां अ आ अ एह क ख ग घ ड इत्यादिवर्णानां मध्ये येन वर्णेन समो यो वर्णस्तस्य सामान्येन विधानेन सम प्रादेशः स्यात् नत्वसमादेशः। यथा भृज्जी भृजः इत्यादि । तत्रेति परप्ती, पूर्वस्य परनिमित्तकसामान्यादेश परवर्णस्य सम आदेशः । यथा शान्तः अद्भित इत्यादि । तत इति पी, परस्य पूर्वनिमित्तकसामान्यादेशे पूर्ववर्णस्य सम आदेशः । यथा वागधरिः अझसोरित्यादि। अनियमे प्राले वचनम् । अत्र वदन्ति- सूत्रे प्रान्तं यदिधेयं हान्तं यत्प्राप्यते हि तत् । वान्तं यत् तस्य योग स्यात् प्यन्तं यस्मात् परन्तु तत् ॥ यस्य स्थाने भवेत् कायं तत् ष्यन्तं समुदाहृतम् । तान्तं गम्ये पर वाये यस्मिन्नुपपदे हि तत् ॥ कचिद्यत्ययतो (२) ज्ञेयमिदं पाणिनिसम्मतम् । यथा-सहणे, इत्यादि, चौसे त्वृतो निमित्यादि, वारादर्थे- रित्यादि, आदिगैचोरित्यादि, जसशसोः शिरित्यादि, घेशप्रे इत्यादि । परे त तुल्यास्य प्रयत्न सवर्णमिति (१।१८) (३) प्रयत्नसाम्ये। प्रयत्नास्तु- (१) मध दोषः खपहसामेक्ष-पहसापेक्ष-पड़कत्वरूप | तथाच वर्णन स्थाननिर्देशे कर्तव्ये कु मृत्युक्तौ सवर्णवहानकस्थानवतानमपेचते, एकस्थानत्व- ज्ञानमपि सवर्णत्वज्ञानमपेक्षते इत्यन्योन्याश्रयदोषापत्तेरियर्थः। १२) व्यत्ययस्तु सेमथप्यदे. कञोऽहणौ रे इत्यादौ बोध्य । (३) तात्वादिस्यानमाभ्यन्नरप्रयत्नशेत्येतद्वयं यस्य येन तुल्यं तन्मिथ सवर्ण संश स्यादिति त्तिः।

·मुग्धबोध व्याकरणम् ।
अका ३,
७१ चपोदिताकानिता र्ण: । (चपा ३१, उदिता ३,
अनिता
३,
ण:
3: ११)
उकारता चपेन इट्रहितेनाका णो रह्यते ।
आभ्यन्तरीणायवारः स्पृष्टत्वादय ईरिताः।
वाह्या विवारसंवारी खासो नादश घोषतः ॥
अघोषथाल्पप्राणय महाप्राणोऽष्ट ते मता इत्याहुः ।
अस्मन्मते तु प्रास्यसाम्येनैव सिडेः।
७। चपोदिता। उत् इत् यस्य स उदित् तेन, चप् प्रत्याहारः
च ट त क प इति तेन, उदितेति चपेत्यस्य विशेषणं, नास्ति इत्
यस्य सोऽनित् तेन, अकेत्यस्य विशेषणम् । तथाच च ट त कपा एते
यदा उदितः स्युः तदा णं राहन्ति, एवं अक्, अ इ उ ऋ ल
एते यदा हितास्तदा णं रहन्ति इत्यर्थः (१)।
(1) "यत्व सामान्य यन्दम्य विषेषपरदात् कार्यानरासम्पादकोभूमोदिशप'
ममानवर्षपाइकल, तेन मघोनस्तुइयान सधः समानवर्षापार कायम्, यतो-
कारस्य कार्यान्तरसम्पादचापात्, कार्यानरन्तु एतत्कायोतिरिकार्य नियो.
ग्वे रिपति। दभोयाविति भापकात् पायस्वरूपेट्रहिताका समानमर्यापार
कार्य स्थदो टेरतो याद अयस्पोर्थ धादियाद रस्यादिषु प्रदगिम् ।
एसम्ये मनीयव कायनागारक रयत परकारोधक रस्मन्दोपाराम जाप
मिष्यानित्यत्व मापनार्थम् । केरिनु भोयारियम्प जापकत्येन प्रत्ययादेशयो.
भमानापारका भातील व्यायाम भयोग यल होप ममानरपार
पारमिन्यूचुः । तम युनं म्नुमित मिज्येतयोयुटो समानरपाreati
यो । नर र म्याकामवालदम एसवारप्रयोगे पार
पिति प्रापस्मगरिपयन याएपपा भने मुभिरियादीनदोष किन्तु मरोन
सम्मान गम्यमार याद"विति। नामि
-

·संजा। ८। इडोऽरलेङ्गुः। (इड. ६, पर् पल एड ११, रण: १)। घडः स्थाने अर अल् एड एते णुसंधाः स्युः । ८। पडः। अर्च अलच एड्च तत्, एड प्रत्याहारः, यदा प्रत्येक दं, एपां यो येन सम इति नियमात् इदुतोरपि एकार- प्रोकारौ भवतः न तु ऋकारस्य लकारस्य च । ऋकारी वयोऽजभागाः सन्ति तन्मध्यवर्ती तुरीयो रेफ इति (१) इकारो- कारभागसत्त्वेऽपि (२) अरुपदेशात् (२) अरेव णुसंञः न तु पररौ; एवं टकारेऽपि (४) । इड इति पीनिर्देशात् एड एव एड्, यथा प्रेजते परोखति इत्यादौ णुः । गुण इति परे । (१) अस्थायमाशयः 'उरण रपर' (उः ६. अण।। रपर ति पाणिनि- सूत्रम् । कारस्य स्थाने अण्ण अर्थात् छ र उ एते लयो वर्षा रपरा भवन्ति । रति रलयो मंधा। फटकारेणाव लकारोपि ग्टह्यते । तेन परस्याने घर पर उर एते स्युः । एवं लू स्थाने यल स्वादिति सूत्रार्थः । (२) यद्यपि ऋस्थाने पर, उर् इत्यपि भवतस्तथापि । (३ गुणसंचासवे इति भेषः । (४) लयोऽजभागाः सन्तीत्यनेमान्वयः। तल इल, उन इत्येतयोरपयोगात अलेव गुणसंन्न । अतएव कार्तिकेयसिद्धान्नेन च प्रकारे वयोग्भागाः इत्यादि एवं लकारेऽपीन्यन्तं तर्कवागीशवचनमुद्धृत्य "तर्कवागीयस्तु पापिन्यादिमतमव- लम्बबाहे"न्युक्तम् । अन्यञ्च, “सर्वव पुविधायकसने डः प्राप्तामियं संज्ञा, तेन पुड इत्यत्र अन्त्येडः प्राप्ति । यादिगेचोरित्यनेन को गे?रित्यनेन एडय णुविधानेनैव रडा प्राप्तौ अत्र इड उपादानं व्यर्थमिति चेन्न, स्यमौजपिरिति- वत, उद्देश्यविधेयभावान्वयात णुपदेन छरछेड् इत्यस्योपस्थितत्त्वात् । अत्र तु पदेन रड स्थानकर्तव्यारलेड वायमिति न त केवलारलेड। चन कार्येण कार्युपस्थाप्यते, तेन प्रजवदेतिसूत्रे विपदेन कार्यिश्वरूपाजुपस्थाप्यते, यच चारलेन इत्यात अच्पहपादिज्युक्तम् । “ममत्वादिवर्णएकारयोरेकार उवर्ण- ३ ·मुग्धबोधं ध्याकरणम् । ६। अच आरालेज् त्रिः । (अच; ६, आ पार बाल ऐच ।।, विः ।)। एते ब्रिसन्नाः स्यु.। १० । प्रपरापसंन्यवानुनिर्दुव्य॑धिसूत्परिप्रत्यभ्य- त्यप्युपाङ् गिः । (प्र-आड ।१।।, गिः ११)। एते विंशतिर्गिसंज्ञाः स्युः । अत्रार्चायां वती, नातिकमेऽतिः, पर्याधी गती। अपि: पदार्थ-सम्भाव्य-गर्वानुजा-समुच्चये ॥ पाच भार् च पाल च ऐच्च तत्, एच् प्रत्या- हारः, सोबत्वात् सान्तविधरनित्यत्वाहा न चैक्यादः; शेषं पूर्व- वत् । धिरिति परे। पथ परा च प्रपथ सच निय अवध अनुश निरा दुय विथ अधिय सुरा उस परिय प्रतिय अभिय अतिथ अपिय उपय भाड्च ते । विंशतिरिति स्वरूपकथनम् । प्रवेत्यादि । अव प्रादी म्वती पूजार्थो न गी, यथा सम्मुते, प्रतिहते। अतिक्रमे प्रतिन गिः, फलोदयेऽपि क्रियाप्रतिरति- क्रमः तस्मिन्, यथा अतिसिञ्चति गालीनित्यादि। गती पर्यधी न गो, यथा परिमेधति अधिमेधति इत्यादि 1 याभ्यां पप्यधिभ्यां योगे गत्यर्थः म्बायें न जहाति, गत्यधुममभिय्याती पर्यधी चौपारयोरोपारा तोपिरलो रयो ममग झमेष हार्म. मावो. साताम, भावनाम्यामारे चाहिमाम्यमाप पाantefa. गोदार। १०॥ प्रपरा।

·संन्ना। १८ इत्यर्थः, (१) तथाच अधिपरी अनर्थकाविति परे । अपिः पदार्थे- त्यादि। पदार्थश्च सम्भाव्यच गर्दा च अनुजा च समुच्चयश्च तत् तस्मिन्, अप्रयुज्यमानपदस्थार्यः पदार्थस्तस्मिन, यया सर्पियोऽपि स्यात्, मधुनोऽपि स्यात्, विन्दुपदस्याथै अपिणन्दः (२) । सम्भाव्यः सम्भावनं योग्यतेति यावत्, यथा अपि सिचेन्मूलसहस्रम् । गहरे निन्दा, यथा अपि स्तुयात् पलम्, अपि सिञ्चेत् पलाण्डून ब्राह्मणकः। अनुजा प्राकाम्यं, यथा अपि सिञ्च अपि स्तुहि ययेष्टं कुरु इत्यर्थः । समुच्चयः परस्परसंक्षेपः, यथा अपि सिञ्च अपि स्तुहि, उभयं कुरु इत्ययः, सर्वत्र पवाभावः फलम् । खादेरनु- करणात् क्तनलुक्, न गौणानुकरणयोरिति निषेधात् । ननुं चादिर्गिनिरित्यत: प्राक् गिसंज्ञा क्रियतां कथमिहेति चेन्न, धुसंज्ञायाः प्राक् गिसंज्ञाविधानं धोः प्राड्नियतप्रयोगार्थ, तेन प्रसष्टं प्रक्लष्टमेजते प्रेजकः इत्यादौ णत्वणवे स्तः, न तु प्रगतो नायकः, प्रनायकः, प्रगत एजकः प्रेजकः इत्यादी (३), ट्रययोगे व्यस्येति सवाभावात् । कथं तस्य व्यत्वमिति, चादि- ननु प्रजयति अभ्यागच्छति प्रतिष्ठते इत्यादी . नयति प्रणायकः, पाठात् (४)। (१) अतएव उपसर्गम्य द्योतकत्व न तु वाचकत्यमित्युक्तम् । (२) अब अपयुज्यमानविन्दुपदस्थार्थ बाक्षियते इति का-सि । पदार्थोल्पित्वं अपि सिञ्चति चयं सिञ्चतीत्यर्थ इति दुर्गादासः। (३) प्रनायक इत्यादी मादीनामध्याहृतगतिक्रिया प्रत्युपसर्गत न तु नयनादि- क्रिया प्रतीति। ग्रतएव प्रगतोऽध्यानं माध्व इत्यात गेरध्वन इत्य प्रत्ययः। (8) द्रव्ययोगे विशेषणभावापने सतीत्यर्थ , व्यस्येति-व्यस्थग्य तुकारेति सूलेण सत्वाभादात-समासस्वाभावात् न णवणुत्ते रति पूर्वे यान्वयः। धालुप्रकरण-टित- पत्यविधे पूचं व्यस्यग्यनुकारेति समासविधानात् समासाभाये पात्र नस्यादितिः .

·२० मुग्धबोध व्याकरणम् । ११। स्वादिधुः। (भ्वादिः ११, धुः १) । भू-सत्तायामित्यादिगणो धुसंजः स्यात् । प्रकर्षाभिमुख्यसामीप्यगमनं गैरव कल्पाते, तदन्वयव्यतिरेकानु- विधानादिति(१) चेत् न, बधार्थराधां क्षमार्थमृपामिति विशेषणेन धोरेवानेकार्थत्वकल्पनात्, प्रत्ययानां प्रकृत्यर्यान्वितस्वार्थबोधक- त्वाच्च (२)। अतएव गै?तकत्वं, न वाचकत्वं, द्योतकत्वं हि सामान्यशब्दानां विशेषतात्पर्य ग्राहकलम् । प्रतिष्ठते इत्यत्रापि विरोधिलक्षणया धोगमनोपस्थितितात्पर्य्यसंग्राहकत्वमिति । तथाचोक्तं कामधेनौ "क्रियावाचित्वमाझ्यातुं प्रसिद्धार्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोऽन्ये मन्तव्या अनेकार्था हि धातषः" । सहस्रशोऽसी शपथानमप्यत्, प्रकरोदित्यर्थः । ११। वादिः। भूरादिर्यस्य गणस्य सः, ताणसं विज्ञान- तथाच भट्टी प्रचितम । तेन प्रनायक यव उपभराभावार ममामाभाये पर भयात् । मेजन इत्याध अनुपमगांगत गे?रित्यनेन गुणोपि नस्यात् । श्रतएको "मादीमारपमर्गवं धातुयोगे च मर्यदा। पथयार विद्योगे कषितं पूर्व परिभिरियो पादिर्यदा पातयोगी भवति तदा तम्योपमगलं, यहा । सिहयोगी तदा तस्याप्ययामिति । प्रनायका प्रगतो पायको यादगात म रम्यादी प्राइयो मोपमा चपि रा तमतिरूपका । नयाँ पारिगणे पाठा निमयदरी मिमिति । ॥ चषयगर तमसा प्यतिरेपसारममता, तर यतीमारी सम्पम में प्रवर्ष, चमति नमिन नरोभाष रम्येषमयाभ्यो ननरोधमारिय।। 01 FAR सदा किमतोमा भातमा प्रकाशन प्रारोगा सपनामित .

·संजा। हः। पृथ्वीवाचकभूशब्दस्य धुसंन्नां निरस्यबाह भूसत्ताया- मित्यादि । गणशम्दः समूहवचनः । तथाच भूसत्तायामित्यादि- दशगणपठितानां क्रियावाचिनां धुसंजेत्यर्थः। क्रिया त क्वचित् सिद्धा, आकाशार्यदस्तित्वादिकम् । कचिदसिहा, तण्डुलादेः पाकाद्याथितकमरूपा पूर्वापरीभूतावयवा च (१) साध्यत्वेन विवक्ष्यते इति । यदुक्तं, यावसिइमसि वा साध्यत्वेन विवक्ष्यते । प्राधितकमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधीयते (२)। यहा क्रिया ध्वर्थः (२)1 स च परिस्पन्दनसाधनसाध्यः, यथा गमनादिः, अपरि- स्पन्दनसाधनसाध्योऽपि, यथा अवस्थानादिः। गणे पाठाभावात अलपयति वर्पयति संज्ञपयति इत्यादेनं धुत्वम् (४)। गणपाठात्तु खेतते मेघः, रज्यते रविः, नीलति तमालवनं, योणति कोकनद, स्पृशति वायुः, विशेषयति अथें, समवैति घट, जानाति शिवं, (1) पूर्वापारीमूतौ अवयवौ यस्यासाहशी, पूर्थाषययोऽधिश्रयणं तच चुनना स्थालीस्थापन, अपराक्यको नसतण्डुलापरणम्। यतएवोनं विक्तियतकूल- व्यापार' पाकरति। (३) सिनित्यं सत्तादिक, प्रसिद्ध अनित्यं गुणाभावादिकं वा, यावत् यत् समस्तं वस्तु साध्यत्वेन प्रयत्नादिक्रियारूपावेन विवध्यते, याश्रितक्रमरूपत्वात् याचितं प्राप्त कमरूप पूर्वायरीभाव. येन तद यात्रितक्रमरूपं तस्य भावस्सवात् साक्रियेत्यमिधीयते । १३) यस नग प्रतिगच्याना सत्ताभावादीना पूर्वापरोभावस्थाभावात् कथं क्रियावमित्याशमाह यहेति । पूर्वाधार्थकतगणपठिताना वादीना वाच्यैव { क्रियेति निष्कर्ष। {8) शिष्टप्रयोगानुसारी लक्षणं (धातुचक्षणं) शिष्टैर एते (व्यलपयती- न्यादय 1 न प्रयुक्ता रत्येषामवित्तव नामीति कातन्न ठोका। - ·२२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १२। सित्यादिः तिः । (सित्यादिः ११, ति: १) स्यादिस्त्यादिश्च तिसंज्ञः स्यात् । सुखमिच्छति, शत्रु देष्टोत्यादौ गुण-विशेष-समवायादीनां क्रिया त्वमेवेति शाब्दिकाः प्राहुः (१)। भूसत्तायाम् अस भुवीत्युक्तो- रिहार्थकथने अन्योन्याययो न दोषः । यद्यपि विकल्पे वा, विशेषे वि, प्राड् च अवधारणे, इत्यादीनां क्रियार्थत्वं, विकल्पते इत्यादिप्रयोगात्, तथापि वादीनां विकल्पाद्यर्थद्योतकत्वान धुसजेति। -खि-प्रभृतीनां सौत्राणां गणे पाठासत्त्वेऽपि ध्वधि- कारे पाठादेव,धुसंज्ञा । दशगणा हि, म्वाद्यदादि-जुहोत्यादि- दिवादि-स्वादयः स्मृताः। तद्धादी तनादिश्च क्रीचुरादी इमे दश । चुरादेवान्तत्वादेव धुत्वे सिडे विकल्पितञान्तानां मेरभाव- पक्षे धुत्वार्थोऽत्र पाठः। पूर्वाचार्यकृतधातुपाठाभिप्रायेपेद सूवितम्, अन्यथा स्वक्तगणक्रमेण नृ-खि-स्तन्भु-विपेत्यादीनाम् इरित्त्वादेव डे सिद्दे पृथग्विधानमनर्थकं स्यात् । धातुरिति परे । १२। सित्यादिः। सिथ तिथ तो सिती तावादी यस्य स सित्यादिः । तदुणसंविज्ञानहः । इन्दात् परः श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येकमभिसंवनातीति न्यायादाह स्यादिस्त्यादिति । स्थादय एकविंशतिः त्यादयः साशीतिशतसंख्यका वक्ष्यन्ते । विभक्तिरिति परे। (1) वेतते मेध इत्यादी वितमभतीनों गुणादिवाचकत्वेऽपि गणपाठात धावत्यमिति दर्शितम् । एवं गांड वदनैकदेशे, द्रव्यापि वर्तमानस्य गण्डेर्धाताल, ·संजा। २३ १३ । क्वहब्वान्वे कविहुवेकशः । (कहव्वानि १॥, एकदिबहुपु ७॥, एकगः ॥१॥) तेरेकैकं वचनं क्रमात् क-ह-ब्व-संजू स्यात, तानि च क्रमा- देक-हि बहुवर्षेषु प्रयुज्यन्ते । १३ । कह । एकम् एकम् एकगः योप्सायां चशस् । एकशब्दस्य ससम्बन्धिकत्वात् (१) किं विपरिणम्याह तरिति । अर्थेविति । अर्थशब्देन सित्याद्योरा यद्यन्ते । तेन रामः, कृष्णः, देवगम्यते स्वर्ग इत्यादौ लिधुम्यां लिकर्चाद्योरेकत्वदित्वबहुत्व- विवक्षायां कहव्वानि भवन्तीत्यर्थः । यद्यपि कहब्वमेक दिबहु- वेकश: इति सूत्रित सिद्दे न्वनिर्देशः क्वचित् व्यभिचारार्थः । तथाहि, विंशत्यादेरनारत्ती व्वे क्वम् । विंशत्यादिपराईपर्यन्तेभ्यो ब्वे के स्यादनाहत्तौ। एकोनविंशतिः शूराः, विंशतिः शैल- वासिना, पराईमणवः । अनाहत्तौ किं, हे शते शूराणां, हे विंशती- घटानामित्यादि। शतैस्तमक्षणामनिमेपत्तिभिरिति रघुः। तिष्यपुनर्वसुभ्यां भे चे इम्। तिष्य एकः, पुनर्वसू ही, एभ्यो नक्षत्रे घे बे इं स्यात् । तिष्यय पुनर्वसू च तिष्यपुनर्वसू दृश्यते । तिष्यार्थग्रहणात् पुष्यपुनर्वसू सिद्धपुनर्वसू इत्यपि। तिष्य- . तथाच तेन गण्ड इत्यपि सिद्धमिति कातन्त्रपश्ली। गडि गण्डे इति करिकल्पद्रुमः । “यत्र व्यनिर्देशस्तव तबिक्रियाविशेष उपलच्यते इति मैत्रेयवोपदेवौ। केचित्तु गण्ड इति पन्दस्य व्युत्पत्त्यर्थमेवायं धातुमन्तव्यो नावस्यान्यत्व प्रयोग इत्यारिति नहोकाया दुर्गादासः। (१) सम्बन्धिसापेक्षत्वात् ।

·२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पुनर्वस्वोरिति किं, राधानुराधाः (१)। मे किं, तिथे जातः पुनर्वखोर्जातौ इनि जातार्थ-त्य-लुकि तिथव पुनर्वसू च ते तिष्यपुनर्वसवः । चे किं, यस्तियः स एव पुनर्वसू येषां ते तिष्थ- पुनर्वसवः, ये दृष्टिदोषेण विपर्ययेण पश्यन्ति इत्यर्थः। वे किं, एकले माभूत, तेन तिष्यपुनर्वसु इति (२)। सर्वो हि हन्दी विभाषयैकवद्भवति इत्यस्य जायकमिति । जात्यर्थादसंख्यया ब्वं वा के। जात्यभिधेये गम्यमाने के ब्वं वा स्यात्, न तु संख्यया योगे । सम्पनो यवः सम्पन्ना यवाः, गौरियं गाव इमा इत्यादि । सम्पन्नादेवं जातिवाचिविशेषणत्वात् । (३) वस्तुधर्मस्वरूपस्य योऽर्थः स्यात् परिचायकः । सा जातिराकृतेर्गम्या उपदेशादपि कचित् । असंख्यया किं, एको ब्रीहिः । के किं, ब्रीहियवौ। अथेति किं, काश्यपस्य प्रतिकृतिः काश्यपः,(४) जातीति किं,देवदत्तो यजदत्तः । लेौरव । लेगौरवे गम्यमाने के ब्वं वा स्यात् । त्वं गुरुः यूयं गुरवः महाशयः महाशया इत्यादि। अविशेषणास्मदो हे च । अविशेषण- स्यास्पदः के हे च व्वं स्यात् वा । अहं ब्रवीमि वयं ब्रूमः, आवां . । राधे विशाखे हे अतराधा. सप्त चतनो वा, नाहन्दबहुवमेष ।। (३) च्यवसमाहारहहः । (३) नातिमाहवस्तुधर्मेति । (v) यद्यपि गोलञ्च परणैः सहेत्युत्तरस्य जातिवमस्येव तथापि नाम जान्यभिधान चिकीर्षितं श्थतएव "नात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्सा"- मिति पाणिनिः(१।२१५८11 स्थल यास्यायामिति किं कायपातिकतिः काश्यप । भवत्ययं नातिथन्दो भावनेन जानिराण्यायते। किंतर प्रविति- रिति। कापिका।

·संज्ञा। १४। त्यंन्तान्यो दली। (त्यन्तान्यो १॥, द-ली १॥) त्यन्तशब्दो दसंज्ञः स्यात्, अन्यस्तु लिसंज्ञः । ब्रूव: वयं ब्रूमः । अविशेषणेति किं, अहं पटुब्रवीमि । वयमप्रगल्भ- मनसः इति तु विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारात् अस्मद एव विशेषणत्वम् । यदा तु अस्मद एव विशेष्यत्वं तदा न स्यात् । फनीपोष्ठपदाभ्यो मे हे। फल्गुनीभ्यां प्रोष्ठपदाभ्याञ्च हे व्वं वा स्यात् नक्षत्रे । पूर्वे फल्गुन्यौ पूर्वाः फल्गुन्यः ; पूर्वे पोछपदे पूर्बाः प्रोष्ठपदाः। प्रोष्ठपदाशब्देन भाद्रपदाशब्दस्यापि ग्रहणम् । भे किं, फरगुन्यौ माणविके। वर्षादे. क्वद्वयोर्वा तु वल्वजादैः। पदः बो । च ब्बं नित्यं स्यात् वल्बजादेस्तु वा । वर्षा दारा ग्टहा लाजाः सिकताथ जलौकसः । बहुलाः कृत्तिका आपो वस्त्रान्ते तु दगा भधाः । अविनातार्घकाः सव्वं यथा तव सुताः कति । यवजा वस्वजथाप्सरसश्चैवामराः समा। समाः कविभिरुताः सुमनसः सुमना अपि १४। त्यन्तान्यो । तिरन्ते यस्य स यन्तः, क्यन्तय अन्यय तो, दश्च लिम तौ। त्यन्तदेन लुप्तक्तिकस्यापि ग्रहणं, न द तसाविति मापकात् । लिङ्ग संजायाः प्राक् धु-क्ति-दसंज्ञाविधानात् ध-ति- दमिनस्य निङ्गसंज्ञा इत्यय: (१)। तेन हन्धो दिप प्रम्, अहन् ॥ चतुभरपसे ह धातुविजय रपि मिशव साह, या ए मानो काममशसि वा ग्यादि।

·२६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १५ । लुपि न सन्धमाद्यविधी। (लुपि ७१, न ११), सन्ध्याद्यविधी १५) लुबिति लोपे कृते यो लुप्तस्तदायन्तयोः सन्धिर्न स्थात्, तदादास्य च यो विधिः सं च न स्यात् । इत्यत्र न नस्य लुप्, (१) भवतीत्यादेन स्याद्युत्पत्तिथ । हरिहरी पीताम्बरः इत्यादौ समुदितस्यावयवस्य क्त्यन्तत्वेऽपि समुदितस्य लिसंज्ञा तस्यात्यन्तत्वात् । अन्यशब्देन इहार्थवदनर्थवतोहणं, तेन रामो गङ्गा ज्ञानं प्र परा च वा इत्यादीनां लिवमिति । म चार्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति परिभाषया अनर्थवतो न ग्रहण- मिति वाच्य, परिभाषायाः काचिकत्वात् । एष बन्ध्यासुतो याति खपुष्पकतशेखरः। कूम्मलोमपटाच्छनः शशशृङ्गधमुर्द्धर इत्यादी त समुदायस्य वायाप्रसिद्धावपि लित्व, खण्डश: प्रसिडेः । पृथक् सग्रहणादिति परे (२)। दं पदं, लिलिङ्गम् (३) । १५। लुपि। आदौ भवः प्रायः, अथासौ श्राद्ययेति श्राद्यः, ::,(४) प्रादेर बाद्यः.(५) अ आयो यस्य तदाद्यं, सामान्यत्वात् (1) तल प्रक्षतिनान्तलिङ्गस्य नस्य लुविधानात् । (२) पाणिनीये "धर्थवदधातरमन्ययः मातिपदिसम्" ।।३।४५ 1 इति प्रातिपदिकस्य प्रथमलक्षणम् । “लसहितसमासाय" ।।३।४६ । रति हिलीय. सक्षणम्। तव समासस पथक पहषात् बन्ध्यासुतादिमन्दाना प्रातिपदिकाप- मित्युकम् । (३) प्रातिपरिकमिति परे। (8) व्यादिरवर्ण इत्यर्थः । (५) अव श्रादेरिति पञ्चम्यन, तेन मुप्तम्य यादिवडतरो योऽवः श्राद्य यर्थः । अतएव भो यत्र इत्यादी मातारछोपः।

·संज्ञा। लीवत्वं, पथात् आद्यश्च आद्यश्च आद्यञ्च श्राद्यं, लोवाकोवयोः लोपं वा तु क्वमिति कम्। तस्य विधिराद्यविधिः, ततः सन्धिश्च भाद्यविधिश्च तौ (१)। लुविति वर्णानामदर्शनं विच्छेद इति यावत् । यद्यपि विण इति, थिया एति, क इह, देवा अत्र, भो अत्र, राजभ्यां, राजभिरित्यादावुक्तरूपेण (२) सिध्यति तथापि सन्धिग्रहणं स्यादिलुपि (३) सन्धिज्ञापकमिति। अतएवाग्रे सन्धिग्रहणात् सन्धिलुम्येव न सन्धिरिति वक्ष्यति। शाङ्गियु पिपक्षु इत्यादौ पत्वं स्यादेव अनवथितत्वात् । मघवान् इत्यादौ तु नो लुए फेधाविति प्रकृतिनान्तस्यैव ग्रहणात् न नो लुप् । लुपि युक्तवत् लिङ्गं संख्या च (8)। लुबिति यो लुप्तस्तदर्थे युक्तयत् प्रकृतिवत् लिङ्गसंख्ये स्याताम् । अङ्गस्यापत्यानि अङ्गास्तेषां निवास इत्यर्थे (1) सन्धियन्दनेह सन्ध्यध्यायसूलविहितकार्यमिति बोध्यम्। याद्यविधि- रित्यत्र श्रादिशब्दस्य साकाइत्वात् सर्वत्र लुप्तस्यैन्यनेनावय। तेन लुप्लस य शादिवर्ष स्तम्य विधिर्म स्यात् । ध्यतएव राजभ्यामिन्यादौ च्याक्तिमभवीति माकार। एवं ववभाचष्टे रति औ टिलोमे किपि ओलों पे वच्च रति निजात सौ स्थानस्सारादिति रेफस्स सुपि सप्तस्यादिरले नकारस्य चह, रति कुछ नस्सार सेन बज रत्ये।। तथा मुनस्य य च्यादिपरतविमित्तकोऽपि विधि स्यात् । सेम राभिरिन्यादौ न ऐम् । गङ्गे अब रन्यादौ बज्मीय इत्ये कारस्य मधिनियधे तपिमित्तम्म्याहारलोपस्यापि मिषेधदगम सन्धिनिषेधप्रसने व्यादि- विनिधेर तबिमित्त विनिषेधम्यापि प्राप्तगत् भो यल रन्यादो एडोस्त रति माहारलोप रति दुर्गादासमतम् । (२) चाद्यपिधिनियेधेन। 1" स्यायन्नमारपोयमोष भुपीयर्थ । m) दुपयन्दम मोपे ते यथा सध्याद्यविधिनिषेधाचा पित् नति. प्रत्ययामा मुपि तदनचन्दामा मततिविदामने यातामिति परंपर मतमा मेदय- पारमुपोति।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पणास्तस्य लुपि अङ्गा जनपदः । एवं पञ्चालाः पुण्ड्राः कुरवः । लुपि किं, लवणैः संस्कृतः, लवणानुक्, लवगाः सूपः (१)। द-भेदात् कचित् संख्येव प्रतिवत् । यथा खलतिकस्य गिरेरदूरभवानि वनानि खलतिकं वनानि (२), वरणादित्वात् (३) णास्य लुप् । कचिल्लिङ्ग प्रतिवत् यथा-हरीतक्याः फलानि, हरीतक्य फलानि, विकारे फले लुप् । से ब्वविषयस्योत्तरदस्यैव युक्तवद्भाव इति भायं, मथुरा च पञ्चालाच मथुरापञ्चालाः। ब्यविषयस्योत्तर- दस्यैवेति कि, पञ्चालमथुरे । एकस्मिन्नाद्यन्तवापदेशिवञ्च । (४) (1) लवणालागिति सूत्रेण लुकि लते लुपकरणाभावानपूर्वोत कार्यमिति । (२) ध्यत्र खलतिकशब्दस्य पुस्त्व न, केवल वचनमेव । (३) वरणादेच। वरणादेवतुर्वर्थेषु उत्पत्रस्य न्यस्य नुप स्थादिति तजित- टीकाया पातरर्थिकम करणे घच्यतीत्युक्तं वरणादित्वादिति । (a) दानीमाद्यन्नगन्दार्थ निति एकस्मिन्निति। उनञ्च, याद्यन्नवदेक- रिमन ।।1।।२१। इति पाणिनीयसूखटीकाया तत्त्वबोधिन्या “मन्यन्यस्मिन् यस्य पूर्यो नास्ति स ग्राटि । मन्यन्यगिन् यस्य परो नास्ति सोऽन्न इति लोके प्रमि, तदुभयमेकरिमवसहाये न सम्भवतीति तव याद्यन्नव्यपदिष्टानि कार्याणि न स्थरतोऽयमतिदेय' इति । यथायमायय ~यव हिया वर्षा सन्ति तल यस पू| नास्ति स एवाद्य , यस्य च परो नास्ति स एवान्त्य रति यनु युज्यते लोकासिद्धे । यल त एक एव वर्ष मात्र कथमाद्यन्नव्यवहार न्यायवार असहाये एकस्मिन् वर्षेऽपि याद्यन्नवत् कार्यमतिदिश्यते धारोप्यते । याद्यन्न. वति याद्यन्नयोरिति सप्तस्यनाञ्चत्प्रत्यय । अादननिशेन यत्कार्य विधि हदवापि भविम्यतीत्यर्थ । ध्याएव मौष नेह इत्यादौ सय तिन शब्दाभ्यां छे लते लोकममिनिस्कादिलक्षणविरहितत्वेऽपि णिनिराद्यच रति स्थात् । याययतीति इन्धोनी नियन्त्येति धि । एपमन्यत्र । व्यपदेशियति । थम्यायमर्थ - विगिटोपदेगो व्यपदेश मुख्यो व्यवहार मोऽसातीति व्यपदेशी गुप्य इति यावत् तेन तुल्य मिति तसयोधिनी।

·संजा। २८ १६ । चादिर्गिनि:। (चादिः १, गि: १।, नि: १)। चादिगणो गिश्च निसंजः स्यात् । एकस्मिन्बसहाये विषये आद्यन्तवत् कार्यमतिदिश्यते, व्यपदे- शिवञ्च । सौपः. तेड:, आदिवत्त्वादाद्यचो विः। एवम् आय- यति इत्यादावन्तवत्त्वात् विः । आर्य ऋदन्तत्वात् घ्यण् । एवम् इः कामदेवः तस्मिन् औ अन्तवत्त्वाडौ। व्यपदेशिवदिति, व्यपदेशस्ताटूप्येण कथनं विद्यते यस्य स व्यपदेशी तहत्, ह एव (१) यथा-एकोऽच् यस्य स एकाच् तस्मादिन स्यात् अवान् इत्यादी। चादिः । च पादिर्यस्य स चादिः तद्गुणसंविज्ञान- हेन चस्यापि निसंज्ञा। चादियथा । च श्रौषट् वपडुड स्वधा सह समं साकं पुरा हन्त किं वा तु खित् यदिवाऽथवा चण चन (" भिवाम्यैकाति सूत्रस्य टीकायां "समस्य मानपदार्थोऽपि ग्रन्यपदार्थः स्यात्, व्यपदेग्य-व्यपदेशिवगावात्। यथा-गोमनशरीर शिनाव, जनाईन- चामवसर्थ एवे न्युकावता तर्कवागीयेन व्यपदेश्य-व्यपदेशिवगावो बमोहिसमाए एवेति दर्शितम् , ततव यम बहुमोको समयमानपदार्थान्यपदार्थयोरभेदावगम- तवैव व्यपदेगिवडाप रहि निष्कृतार्थः । उन कार्तिकेयमिजान्नेन धन्याजादितिरिति वटीकायाम्-"धन्यपदार्थ- মন্ত্রণালয়াধীক্ষাধান্ধা কুন্তুি শুঙ্গা আর্থিক । यचा-बोमनपरीरः गिवान, जमाईनवात्मवत न्यादो व्यायशस्वि- एम्बन्ध मान्दरामागदेशप्रतिपादकत्वम् । यत एष पम्पलता ल्यापीपञ्चमा. रालय रति हसपूरएका उदाहरणामनवम्दाथमचमोड पच इनि प्रत्युदाइम्य रामिपूरपोराया ति पुर्णव मुप्पत्यमियन मिति ।

·मुग्धबोध व्याकरणन् ।
स्वधा
प्याडङ्ग इंहो नहि। किंवा वै नहिक कुवित् पशु सुर्क
हाहेति हे है नवा तावहाढ़मलं कणेतिथमहं सत्यं हिकं वाव
रे। नूनं पर्यनुकं हहा ह नकिरा शश्वत् किमु प्राइयो
वेलायामुत हु तथाहि चिदरे सता धगाहो अथो। मावायां
वड़हो कु हो वशमये नोचेदयि प्रत्यले वाहा हाह धिगाश
धोपड़हहावश्यं सहामास्म चेत् । संवत्तथाच शीघ्र खुम् मा पाइ
मा किनकिम् सु ना। ननु जाहोखिदाहोस्मित् 'साई कच्चि-
दतिस्वपि। यावत् शंसु न चेदेव हीही यदाधि इंसते भोमवं
थाट खकं नोचेत् ग्यच-ति-प्रतिरूपकाः (१) ॥ पौषट् वौपट
खाहा अलम् एतेषां पृथक् पाठः ट्रध्ययोगार्थः (२) । कथित् स्वाहा
सह समं साकं साईमलमिति स्वरादी, कते उच्चर्नीचः शनैरित्यपि
परि पाड् पप अनु अति म अपि अधि प्रति
उप इत्येषां भागमर्यादापर्थद्योतकत्वात् ट्रय्ययोगाच पाठः ।
गिप्रतिरूपकाः प्रदत्तमयदत्तमित्यादि । पचमतिरूपकाः पर
प्रल ए पो ऐ भी इति । क्यन्तप्रतिरूपकाः
पम्ति मुले मन्ये इत्यादि। दभेदात् द्रष्यत्तिचादीनां न नित्वं,
तेन पराः पुरुपः म्वाहा अग्नायी, तथाच म्वाइयेय इयि जमिति
रघुः । निपाताना द्योतकत्वं न तु वाचकत्वं, (३) तेन रामस्य
चादावाहा
पने धूहि
1 ए नायः मानन्देन परिभल्या पड यन nि
भंसा पिपासा - पियते। प्रयोगादेत पिपादने पदे पदे" रति।
in) पयोमरे रति माविमा चायापारयोमिया
Vergरति तिः। मियापिद्रियमितिmitी।
m Harयो या पांच प्रारय। जियायोने

·संन्ना। १७। णमितोऽन्त्याचोऽन्तेऽन्त्यस्यादी। (णम्-इत: १॥, अत्याच: ५।, अन्ते ७, अन्त्यस्य हा, प्रादौ ७१)। णित् यस्योच्यते तस्यान्त्यादचः परः, निदन्ते, डिदन्त्यस्य स्थाने, मिदादौ स्यात् । १८। परस्त्यः । (परः ११, त्यः ११)। प्रकृते: परो यः स त्वसंजः स्यात् । सदृशः देवस्य समुच्चय इतिवत् रामी न, देवश्च इत्यादी पी म स्यात्, नजादः सादृश्यादिद्योतकत्वात् । १७। गणमितः। णम् प्रत्याहारः, ण न ड म इति इत् येषां ते णमितः । अन्ते भवमन्त्यम्, अन्त्यश्च तत् अञ्चेति अन्त्याच् तस्मात् अन्त्याचः, णिवस्येति पीनिहेंशात् यस्य णिविन्डिन्मि- विधानं तस्यायं नियमः। यथा पयांसि पुस्कोकिलः पुमान् रामाणाम् इत्यादि। पीनिर्देशनियमात् ग्राही पच इत्यादी न स्यात्। १८। परगन्दस्य ससमन्धिकत्वात् प्रातिमुप- स्थापयतीत्यत पाह प्रकृतरिति (१)। ननु यहुगत: बहुपटुरित्यादी भोपारवाना रमे' ल्यकम् । निपाता थपि द्योतका ए व पारणा, भारत परम्प माशय रम्पत यथा सम्मन्ये पछी नपा पटप वापि पापापति सानो घटना परपया सहयाशिवारचारम होतापाय पडोति इगोदामः। (1) प्रमयात् प्रचयिसालिनि माता, सिधाव। यते देवाः प्रसव निरिति समाति। परः। ने ·१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १६। अं अः नुवी । (अं अः ।१५, नु वी १॥)। प्रकार उच्चारणार्थः, विन्दुद्दिविन्दुमात्री वर्णी क्रमाब्रुविसनौ स्तः । २० । का+पो मून्यौ। (क + पौ५१,मून्यौ१७) । कपावुच्चारणार्थों, वचगजकुम्भाकृती वर्णी क्रमामूनीसंज्ञौ स्तः । वहोरप्रत्ययत्वप्रसङ्गस्तस्मिन् सति बहुगतं इत्यत्र गतॊत्तरादित्य- नेन ईये कृते पहुगीय इत्यनिष्टं स्यात् इति चेत्र, प्रकृतः पर इति दिगलक्षणा पी, निशविहितोपलक्षणत्वात्(१) लेबहुः प्रागि- त्यत्र प्राक्शब्दयोगे पौविधानात् तस्य त्यस्वमिति दिक् । १८। अं अः। अं अः इति लुप्तप्रीदं दम्, अंच अथ तो, नुथ विद्य तौ। उच्चारणार्थ इति प्रयोजनान्तराभावात् । नुरनु- खारः विविसर्ग इति परे । क+पौm क+श पm थ तौ। यद्यपि कख- पफयोर्मुन्यावित्यत्र मून्योः स्थाने क + पाm विति कृते हरि+काम्यः सप्ण m पाता इत्यादि सिध्यति, तथापि मूनी- नवीनां गत्वविधौ सरता स्वरसन्धी व्यजनता इत्यस्य ज्ञापनार्थ पृथक संजाविधानमिति । तेन उर+कायेण उर m पेण इत्यादी पत्वम् । हरि+ काम्यः हरि पाता इत्यादी न यत्वम् । २०। 1) दिगनपणा पोति--सामान्यतो दिगवाचकशन्दयोगे पञ्चमीप्यर्थः । मि ति-याव यथा निगेम यविहितं तम्य उपलचा पत्तात् प्रतिपादकावात परपन्द खेति मेषः। तेन प्रहतेः परवत् कधिषि गानुसारेण पूर्वोऽपि प्रत्ययसभा सादिया ·संजा। २१। हो भस् । (हः ११, झस् ।१।)। हकारो भस्संन्न: स्यात् । इति संतापादः। त्येक। तथाचाहुः शिक्षाकारा:-अयोगवाहा अनुखारविसज्जनीयजिता- मूनोयोपभानीयाः, एपां सामान्येनोपदेशः स्वरता णत्वविधौ व्यन्ज- नता परगमनार्थमिति। मूर्जिह्वामूलीयः नीरुपाभानीय इति परे । २१। होमस्। झस्प्रत्याहारण यद विधेयं तदकारे- गापि भविष्यति इति, तेन वृहितमित्यादौ हेऽपि नुः । यद्यपि शपसान्ते हकारोपदेशात् अhण अधुक्षदित्यादि सिध्यति, तथापि एह प्रत्याहारस्यान्तहकारसन्देहनिरासार्थमिदमिति कपिदि- वस्तुतन्तु एकास्थान प्रयल विशिष्ट वर्ष दयाभाव ज्ञापनाय हस्य पृथगुपाटानमिति(१)। यद्यपि चपोदिताऽकानिता र्णः, लुपि न मध्याद्यविधी, णमितोऽन्त्याचोऽन्तेऽन्त्यस्यादाविति सूत्रितं, तथापि सनाया: प्राधान्यात् संनापादः। पादोहि एकार्था- यचित्रसूत्रममूहः। अथ रामी रामाः भवति भवतः इत्यादी सन्धरुपयुतावास मबंगामादी सन्धि निरूपयति । सन्धित सहिता, संहिता त परः सन्निकर्षः, म चाईमात्रा-कानातिरित-कानानुचरितत्वे मत्युच्चार इति । यदुल, सहितकपदे नित्या नित्या धास्पमर्गयोः । सुनेपपि तथा नित्या सेवान्यव विमापया इति । 10 होभम रति प्रतिषः।

·२६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । अथ सन्धिः । २२ । सहर्णे घः । (सह ११, णे ७१, र्घः ११)। णे परे पूर्वस्य ऐन सह घं: स्यात् । मुरारिः, लक्ष्मीशः, विष्णूसवः, धातृद्धिः, शक्लृदन्तः, होतृकारः । श्रक एव २२। सह। लुप्तपीक द, तस्मिन्निति प्तीनिर्दिष्टे पूर्वस्येति(१) नियमादाह पूर्वस्येति । संहशब्दस्य साकाइत्वात् तन्तर्णस्य तिविपरिणामादाह णेनेति। एज्झसोः फर्घयोरभावात् घं: । मुरारिरित्यादि, मुरनाम्नोऽसुरस्यारिः, लक्ष्ममा ईशः, विष्णोरुत्सवः, धातुः ऋद्धिः, शक्लनामा कश्चित् शलवासाल दन्त येति, होवुच्चारित लकार इति वाक्य, शाकपार्थिवादित्वान्मध्य- पदस्य लोपः । शक्लृदन्त इति नेच्छन्ति परे(२) । चैत्रेण सह मैत्रः स्थूलः, पुत्रेण सह प्रागत: पिता इत्यादौ सहशब्दस्य पृथक्त्व- प्रतीतावपि वालुकाभिः सह मृत्पिण्डं घटं करोति इत्यादिवत् अवैकत्वप्रतोतिरिति, लाववात् । अतएव मुरारिरित्यादी एक एव घः (1 नियमचायम्-तमिनिति मिहिरे पूर्वस्य (६) रति पाणिनि- सूत्रम्। मप्रमोनिशेम विधीयमान कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वय बोध्य मितिप्ति। (२) टुझारस दीर्घस प्रयोगो मातीति पाणिनिकमदीपराधिति अगोदामः।

·सन्धिः ।
२३ । आदिगैचोर्गुव्री। (आत् ५, इक्-एचौः ॥,
णुनी ॥)।
अवर्णात् परयोरिंगचोरवणेन सह क्रमात् पुनो स्तः ।
हृषीकेशः, दामोदरः । सन्धिग्रहणात् सन्धिलुप्येव न मन्धिः ।
माधवर्डिः, शिवत्कारः, कृष्णकत्वं, मुकुन्दौकः, कणक्यं, भवौषधम् ।
२४ । गेोरनेधिन एकोः ।
(गेः ६, धोः ६. अन्-ए-इनः ।, एड्-ऋकोः ६॥)।
२३ । आत् । प्रादिति पो-कान्तं दं, प्रकाऽनिता ? ग्टद्यते
इति । तस्मादित्युत्तरस्येति (१) नियमादाह अवर्णात् परयोरिति ।
हपोकेश इति, हपोकाणि इन्द्रियाणि तेषामोशः ।
उदरे यस्य इति वाक्यम् । सन्धिग्रहणादिति । सन्धिग्रहणात् लुपि
नत्वादावितिशेपः, उक्तरूपेण(२) राजभ्यां राजभिः श्रिया एति
भो अव इत्यादी सिडे, सन्धिलुपि सन्धिप्रकरणीयसूत्रकृतलुपि न
सन्धिः, एव कारस्य व्यवच्छेदात् (३) स्यादिलुपि सन्धिरित्यर्थः ।
माधवस्य ऋद्धिः, शिवेनोच्चारित लकारः, कृष्णस्य एकत्वं,
मुकुन्दस्य प्रोकः स्थानं, कृष्णस्य ऐक्यं, भवस्य औषधमिति वाक्यम् ।
रोचोरिति पीनिर्देशात् तत्समादेशः ।
दाम रज्जुः
(1) नियमवायम्-तमादित्यत्तरस ( 10 रति पाणिनिसूयम।
पञ्चमोनिर्देशन क्रियमाणं कार्य पर्यानरेगाव्यतिस परस सेयमिति
(1) तव याद्यविधिनिषेधेन।
(१) प्यायोगमाहारिम्य ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । - गेरवर्णात् परयोरेधिनवर्जितस्य धोरेडकोरवणेन सह क्रमात् णुव्री स्तः। प्रेजते, परोखति, अपाछति । अनधिनः किं-उपैधते, अवैति । २४ । गे|ः। एध् च इन् च ती स्वरूपो, तयोः समाहारः, न एधिन् अनेधिन् तस्य, एड् च ऋक् च ती तयोः, आत् सह चेत्यनुवर्तते। एधङ हो, इन ल गतौ एतदुभयभिवस्य धोर- वयंवभूतयोरेऋकोस्तद्गरवर्णात् (१) परयोरित्यर्थः, तेन प्रगत एजक: प्रेजक: इत्यादौ न स्यात् गतसमभिव्याहतस्य प्रादेरेजती- त्यादेरगित्वात् (२)। म्यादिपाठे लकाराभावात् परतो. दाहरिष्यति । (१) तहेरिति. तस्य धातो. पूर्ववर्तिनो गेरित्यर्थ । (२) उत्कञ्च गोयीचन्द्रेण- धात्वन्नरोपसर्गस्य सम्बन्धिनोऽवर्णात् परयोरेड्- को प्रेरणजी न का। मगत एजको यस्मात् इति वाक्ये प्रैजक्र इत्यत्र प्र लपसर्गो गमेरेव न त्वेजेरिति । यदा तु प्रजटार्थेन प्रशब्देन सह प्रादिसमास स्तदापि पलक इति । प्रादान क्रियायोग एवोपसर्गत्यं, अब त कयोगेनानुप- भगत्वादिति। कार्तिकेय सिद्धान्नोऽप्याह- ग्राव गिरुपसर्ग "प्रादीनामुपमर्गवं धातयोगे च सर्वदा। अव्ययत्वं लिङ्ग- योगे कथितः पूर्वसरिभि"रिति न्यायान धातयोगितादीनां गित्वमभिहितं तस्य पहणात् धातमम्बन्धिनोरेडक्यको. मानायपि धुपहणं धात्वन्तरसम्वन्धिगेर- वणे मह अनेन गुणसभावार्थम् । एतेन मध्यपदलोपसमासस्थानाधिकारः तिः, तेम प्रगता एजका यस्मात् स प्रेजक अन्यत्र मध्यपदस गतभागस्य लोपे तत्सम्बन्धिनः पगन्दस एजधातोः सम्वन्धाभावारिति। नतु प्रगत रति मानं नाम, एजक इति पकान नाम तयोगिमादेगिलं कथं सम्भवतीति घेत मयं, प्राफ मानवाहयोगप्रादेगिय पचात् पकान्तकान्नादिनामयोगे कषिप निाने न्यानम्वनम्य प्रेष प्रेप्य इन्युटाहरता प्रदर्शितत्याग । म च तर्हि - ·सन्धिः । ३७ २५ । लिधोर्वा । (लिधोः ६।, वा ।११)। लिधोस्तु पूर्वोतं कायं वा स्यात् । प्रेकीयति प्रैकोयति, प्रोधीयति प्रौघीयति, प्राीयति प्रयिति, प्राल्कारीयति प्रल्कारीयति । २५॥ लिधोः। श्रादी लि: पश्चात् धुस्तस्य। सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः(१) । अनेधिन इति नानुवर्तते । पूर्वोत्तदेन गैरवर्णात् परयोर्लिधोरेड्ऋकोरवणेन सह क्रमात् एवो वा स्त इत्यर्थः । एधिनी नितिं दर्शयति प्रैकोयति इन्नगतौ क (२) एक: तं इच्छति, क्योऽम्बयादिति क्य अई एकीय, धुसंज्ञातिवादयः, व्यस्येति प्रस्य समासः, एवमन्यत्र । मोशाम्यति प्रोद्धारीयति इत्यादौ परत्वादवर्णलीप:(३) । रति वाच्यम्। धात्वर्थद्योतकानां मादीनां धावन्नरसम्बन्धिवानीकारे प्रष्ट एजते प्रेजते ज्यादावपि मानवधातयोगिले एजघात्यादिसम्बन्धाभावात सर्ववाम्याविषय समम्यमानपदसम्बन्धिमादीनां तदर्थयोतने पटभेदाभावात् मध्यपदलोपसमामानुपपत्ते। माटोना द्योतकार' याख्यातनिप्पनधातयोगे ये, थतएव प्रल एजते इत्यत्र पलटार्थस्तु एजधातुना द्योन्यते, तेन धास्वन्तर वाभावादस विषय रनि। नत ममतं प्रतियिष्यते इति न्यायान् समामनिप्पन- मेनकायल माममम्बन्धिन एड' मन्धिः कथं प्रतिषिध्यते इति चेत्मन्य, यद्यपि अधिष्मन नाम रति प्रागभिरत तथापि तेषा क्रियावाचस्यात् कचित् धातुवं माहियते, तेन भूस्खोयोजननोऽमिायादी भूस्य रन्यादीना क्रियान व्याहतावात् अन्यावापि तथा चिन्यमिति। ( रिभोलि नियमप्रवमित्यर्थः। (1) थोपादिका प्रत्ययः । । विप्रतिषेधे पर कार्यम् । रति पापिन। सन्दरनविरोध परवा पात्।रतित्ति ।

·३८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २६ । लोपोऽस्योमाङोः। (लोपः ११, अस्य ६।, ओम्-श्राडो: ७॥ )। अवर्णस्य ओमाडोः परयोर्लोप: स्यात् । शिवायोबमः, शिवहि, ब्रह्मोतं, राजर्पिः । स्थानिवदादेशः । इयोविभाषयोर्मध्ये विधिनित्यः ! 1 २६ । लोपः । श्रोम् च प्राड् च तौ स्वरूपौ तयोः, पुनर- स्थोपादानं सहाटिनिवृत्त्यर्थं, लोपपदीपादानात् एव्रीति निवजम् । शिवायोत्रम इति लोपोऽप्यादेश उच्यते इति न्यायात् स्थानिवत्त्वेन अयां वोरिति यकारस्य न लुप। शिवेहि इति प्राड्: पूर्वादिनधोहि शपोलुक गिध्वोनित्यसापेक्षत्वात् प्रादी आदि- गेचोरिति णः पथादनेनाकारलोपः। ब्रह्मोतमिति प्राड् पूर्व उड़ शब्दे क्त:(१) ब्रह्म वेदः तस्य पा सम्यक् प्रकारेण उतं उच्चारित मिति यावत् । राजपिरिति पा सम्यक् प्रकारेण ऋषिः पर्षिः राज्ञोऽपिः राजर्षि:(२)। स्थानिवदादेश इति । स्थानमस्यास्ति स्थानी पूर्वस्थितः, स्थानीव स्थानिवत्, आदिश्यते असौ श्रादेशः, परस्मिन् पूर्वविधावच इति शेपः(३) । तथा च परनिमित्तकपूर्व- विधौ कर्तव्ये प्रचः स्थाने य प्रादेशः स स्थानियत्, स्थानी यथा 1) अधातो न उतमिति केचित् । (1) राजर्षिगन्द मायग कम्मंधारयनिष्पधएव प्रयुज्यते । ततो दहरणार्थोऽयमिति। (१) स्वामिनदादेग इत्यग्निचंगे परपिन पूर्णविधायच रत्यंगोयोज्य रस्य।

·सन्धिः। ३८ कार्याणां निमित्तं भवति तथादेशोपीत्यर्घः, तेन पिवति गणयति तातेहि इत्यादो न एबिजवादयः स्युः। अतिदेशकार्य कचित् न स्यात्, यथा-न नु दिर्घ यनोपेषु दान्त-चप्-जव् जमेषु च । झभेषु पड्कडोरेवं जिय क्विजयोस्तु जिस्तथा(१)। एषु स्थानि. वन स्यात् । संयन्ति इनी यादेशे मस्य नुः, न य स्थानिवत् । कथं किम्युक्त, यं दृदा यस्योत्पत्तिः स तस्य सन्निपातः, सबि. पातविधिरनिमित्तं तद्विधाताय इति न्यायात् न नुः । दान इत्यादी कोयलादेशे खादनचीति धस्य दिः, न य स्थानियत् । प्रतिदीय इत्यादी प्रतिदियन् शब्दस्य पीपर सदान इत्यलोये यनच तयोति घ:, भल्लोपस्य न स्थानियत्त्वं । यायावर इत्यत्र याधोर्यडि यायायधोबरे इसाप्तोप इत्यकारलाप योोप इति यकारलोपः, पकारलीपो न स्यानियत् । को स्त इत्यादी लोपोऽस्त्यमोरित्य- कारमोपो दान्तकायें पायादेगे न स्थानियत्। पोमाडी: स्वाभिवत्वातिदेगादोमाभिने दाम्ते पस्य विषयः। अक्षरा. रित्यादी पदधार्घमादेगे इनगमेन्युडमोप: झपझमोरिति घस्य फ, उडमोपो न स्वामियन् । पहे इत्यस धाधोय, गपोतक, जादिरिति ति, थाररित्याकारलीपः, झभामास्यति ऐदम्य ५. मुमार in.रोयोमरान हानेर मग जा गले प्रसार संसारको जाति। et HEATREAINIK | Twitter | mitr tre your fमिंगोर • wrior at Tanti-मोर fatidai .

·४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । धः, पद्यात् प्रतते घस्य झपझसोरिति जवे आकारलोपो न स्थानिवत् । गोन्ति इत्यत्र गोमत् क लेपने गोमधो जीन्तात् निः. जिन्नोपे मकारस्य नुः, पश्चात् जपे जम्नोरिति जमे अकारलोपो न स्थानिवत्। पिण्टि इत्यादी पिषधोहिः न णी ने प्रति नवे जपे बमनोरिति जमादेश न् न स्थानिवत् । दाइ. माचक्षाण इत्यादी जौ क्विपि दार्थ इति घः धाक इत्यत्र झमान्तस्येति झभादेशे न ञिः स्थानिवत् । एवं धाक् धाग्भ्या- मित्यादी चपजवोरपि(२)। यायष्टि रित्यादी यजधो यंडन्त. बान्तात् तो पडि जिलोपो न स्थानिवत् । पापक्तिरित्यादी यडन्तञान्तात् पचधोः सौ कडि जिलोपो न स्थानिवत् । नावयतीति(२) विपि नौः इत्यत्र जटि त्रिलोपो न स्थानिवत् । वादयन्तं प्रेरिरत् अवीवदत् इत्यादी आदिकार्थे(३) मिलीपो न स्थानिवत् । ननु कथमीद्वारीयदिति (४) चेत् सत्यं भूयो- ऽमगादेरिति सूवमसत्वा प्रजादिग्रहणमेवं भ्रापयति सहसव नक्षर्ण प्रवर्तते इति, तथाच एकस्यामो नोपे पराममादाय निः । फचिदपवादविमये उत्सर्गोऽभिनियिगते इति न्यायात् उपगद. स्थाडि या प्रकारलोपः तेन उपेदि तपेदि। तथाच सामुपैडि 1 अधिरिये सिवानिदिया। 1) मारमा रहि मो सिपि पम् । ॥ ॐ पर चहरी मारिकायें य:। 1) शोहरोनि मामातोतिषियम। चार बोम् सम्दे परे भाग मागरम स्यामा मिति।

·सन्धिः। ४१ २७ । एवेऽनियोगे। (एवे ], अनियोगे )। अवर्णस्य एवे परे लोप: स्यात् अनियोगे । अद्येव, नियोगेतु-अद्यैव गच्छ । २८ । वौष्ठोत्वोः से। (वा ।११, पोष्ठोत्वोः ॥, से ) अवर्णस्य पोष्ठोवोः परयोर्लोपः स्यात् वा मे सति । विखोष्ठः विम्वौष्ठः, स्थूलोतुः स्थूलौतुः । से किं तवौष्ठः । महाराज इति चण्डी, पूर्ववाशब्दव्यवस्थया वा। ननु पूर्व- सूत्रादानुवर्तते कथं नित्यमिदमित्याह योरित्यादि, विभाषयो- शब्दयोरित्यर्थः । एवे। नियोगो व्यापारविशेषः, न नियोग: अनि- योगस्तस्मिन् । सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात् अनियोगेऽपि सादृश्यसम्भावनातिरितो न लोपः, तेन इहैव वयं धीराः, मिष्येव थोः थियं मन्या इत्यादि। सादृश्यसम्भावनयोस्तु चमेव रजः तदोवाभूदिति। एक त सादृश्यानयोगेऽपि वालेव गच्छ मालेव तिष्ठ इत्याहुः ॥ २८। वौष्ठो। ओष्ठय पोतुस ती तयोः, सः समास- म्तस्मिन् । विम्बोठ इति, विम्याविव ओठी यस्य इति वाक्यं, एवं स्यनयासावोतयेति। सन्निहितालाभे विप्रतिष्टं विधिरपेक्षते पति न्यायात् यस्य दस्य प्रोछोतुभ्यां स स्तस्यावर्णस्य तयोर्लोप इत्यर्थः, तेन हे राजपुत्रोष्ठी ते, हे राजपुचीतुस्ते, हे देवदत्तौठकमल ·४२ मुग्धदोघं व्याकरणम् । २८ । बीसे त्वृतो त्रिं । (बी-से , त ।१।, ऋतः ११, त्रिं ।)। अवर्णात् पर ऋतो विमाप्नोति बीसे सति। शीताः । बीसे कि परमत्तः । त्वन्तस्य नानुत्तिः । - , २८। बोसे। ते, हे देवदत्तौतुव्याघ्रस्ते इत्यादौ न स्यात् (१)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् प्रोष्ठ: प्रोष्ठपदा प्रोष्ठीति(२) नामजात्योनित्यम् । तवौष्ठ इति, वसे तु आ ओठादोठं औष्ठं, तस्मिन् (३) तवौष्ठं, तवोठं इत्यपि लोपोऽस्येत्यादिना नित्यं भवति । वी टीया नया स: बीसस्तस्मिन् । किं विपरिणम्याह अवर्णात् पर इति, तथाच प्या श्रव्यवहित-ऋत- ऋकारस्य विनंत ऋत-ताकारस्य । शीतात इति शीतेन ऋतः पीड़ित इत्यर्थः, एवं सुधया ऋतः तुधातः । परमर्श इति परमधासाहतथेति यसः । कथं नातः कालमपेचत इति चेत् भाडपूर्व-ऋधोः ते प्रातः पथावना योगः । नेनैव सिहे किमर्थमिदमिति वाद्य ऋतशब्देन शीतर्त इत्यनिष्ट- वारणार्थमिदमिति। नचा- 11) एप्दाहरणेषु यान्नशन्देम सह तत्परतिमोरोगेसगन्दयो। समामाभावापर्णस्य लोपरति। १) प्रोगेष्व , मोम्पदा नक्षलविषेषः, मोरी मत्स्यविमेयः । (५) चौरपद परे प्रत्यर्थः ।

·सन्धिः। ४३ ३० । ऋण प्र वमन वत्सर वत्सतर दश कम्बल- स्वर्णः। (ऋण-कम्बलस्य ६I, ऋण: १) । एषामवर्णात् पर ऋणो बिमाप्रोति । ऋणार्ण, प्रार्ण । ३१ । खाक्षयोरीरोहिण्यौ। (स्व-अक्षयोः ६॥, ईर- अहिण्यौ ॥)। अनयोरवर्णात् परावेती विमाप्नुतः । खैरः, अक्षौहिणी । ऋण। ऋणार्णमिति ऋणादृणं, (१) प्रसष्टमणं, वत्सरेण देयमृणं, वासतरार्थमृणं, दश ऋणानि सन्ति यस्मिन् देशे नद्या वा दशार्णो देशः दशार्णा नदी, ऋणं जलदुर्गभू', कम्बलार्थ- सणं कम्बलार्णमिति। एपामिति किं अधमर्ण इत्यादि। खाक्ष। खैर इति ईकि गतौ नुदि, (२) भावे घञ् ईरणमीर: स्वस्य ईरः खैर:(३), काशिकायां स्वैरमिति लीवं, सन्यासकता ईरस्याकार उच्चारणार्थस्तेन ईरेरिणोरपि ग्रहणं, खैरं खैरीखैरिणीति व्याख्यातम्। खेरा इत्यत्र न स्यात् अनभिधानात् । अक्षौहिणीति अक्षान् अहितुं शीलमस्या इति वाक्यम् । निर्देशात् सेनायामेव । ससेपस्यादेरिति वा णत्वविधानात् पाशकस्त्रिया वा णत्वे अक्षौहिणी, अणवपने प्रक्षोहिनीत्येके । 11) ऋपस्थापनयमाय यहन्याण क्रियते तरपार्णमिति मिशानको हो। (३) रिमेरणेत्य। (३. तपागोथम स्वैर रति रिपाट ।

·४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३२। प्रस्योढ़ोड्यूहाः। (प्रस्य हा,ऊढ़-ऊढ़ि-जहाः।।) प्रस्थावर्णात् परा एते त्रिं यान्ति । प्रौढ़ः, प्रौदिः, प्रौहः । वैषी । (वा ११, एष-एप्थौ १॥)। प्रस्यावर्णात् परावेती त्रिं वा प्राप्नुतः। प्रेष: प्रेष्यः, प्रेषः प्रेष्यः । ३२। प्रस्य । शाकटायनसम्मतवादूहग्रहणम् । प्रौढ़ इति अहधीः कः, एवं क्ति: मौदिः, अहसाहचर्यात् ऊहनिर्दिष्ट हावी- ग्रहणम् न तु वहनिष्यन्नयोः, (१) तेन प्रोढ़ोभारः, प्रोढ़ीरथानां इत्यादि (२)। एवं आपूर्ववहेरपि मोढ़ः प्रोढ़िः। प्रौह इति अहनमूहः भावे घञ् । ३३। वैष । प्रैष इति इथ सर्पण धज्, प्रेष्य इति ध्यणन्त- निर्देशः (३) एष इति अनव्ययसाहचर्य्यात्, तेन प्रेष्य गतः (४) इत्यत्र यवन्ते न स्यात् । गे/रिति नित्ये प्राप्ते वचनमिदं । नित्यमिति परे (५)। (१) बढ़ इति व केम निमादितमिति वहां मतम् नधो के जट रति कचं सिध्यतीति सुधीभिरिन्त्यम् । (३) पदोदी च्यल पमिष्यन्नौ। (1) न त थाहपूर्व रप धातोः कायो यपि रूपम् । अव हेतुमाइ एक रति । (a) चागल्य गत रत्यर्थः। ) पास इति पदयं पधातोः मेष पनि घ्यपिचरंपः रघरति सिते पुणे ते सिमिति सिधानीसदी।

·सन्धिः । ४५ ३४ । मनीषाः ।—(१॥) मनीषाद्या निपात्यन्ते। मनीपा, हलीषा, लागलीषा, शकन्धुः, कुलटा, सौमन्तः, पतञ्जलिः, सारङ्गः। ३४। मनी। शब्दव्युत्पादनप्रस्तावेऽर्थे कार्याभावात् मनी- पायब्दः खरूपपरः, (१) तस्य एकत्वे बहुत्वानुपपत्त्वा वनिर्दिष्ट- मनीषाशब्दो गणं सूचयति(२)। तथाच भाष्ये “यलक्षणेनानुत्पत्रं तत्सर्व निपातनासिद्ध"मिति । तस्य सिदिस्त क्वचिहर्णविपर्ययैः क्वचिदविकारः कचिहर्णागमैः क्वचिवर्णनाशैः कचिद्धात्वाति- भयेातव्या। तथाच -वर्णागमो वर्णविपर्ययय हो चापरी वर्णविकारनागौ। धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तमिति ३)। मनीषादिर्यया-मनीषा हलीपा शकन्धुः समर्थो रयप्पा पिगाचः कपित्थो दधिस्थः । मरुत्तो लुलापो जिनो यस्क- निष्के मयूरो हनूमान हपी सिंह-रत्ने । सारङ्ग-कारस्कर-किकु. कुम्भाः सीमन्त-कन्दर्प-धुरन्धराय। दूडाश-दूणाश-परःशताद्याः 1) यन्दव्यत्पादनप्रकरणे वाच्ये, कार्याभावात्-तत्तकार्याणां साकल्ये सक्षणनिमाभावात् । सरूपपरः मनीषागन्दश्य स्वरूपनिषः, यः गन्दो व्यत्पाद्यः स एव समतो निहित रत्ययः । एतेने विभाः पन्दा निधान्या इति सूचितमिति ! (२) रत्यादि-बड़ापनाना गवस ससपका भपनीवि न्यायारियर्षः। (a) धावतिमयेन भानामनेकार्थत्वकसनेम। निरुक्तं वेदाङ्गमास्तविशेषः। एकच, विधालो ध्यावर निरतं वोतिषनचा । बन्दति पहाानि दार्मा वैरिका पिटुरिति नि पदमननमिति हेमन्द्रः।

·४६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । कुद्दाल कुस्तुम्बुरु-कुञ्जराथ । यथायथं षोड़श-कान्दिशीक -कास्तीर- पारस्कर-मस्कराय । सस्तोर-भट्रभरणाग्निमिन्धा वलाहकोडुम्बर- विष्किराश। अट्टहासस्तथता दिवौकाः शुद्धोदनोदुम्बर गोष्पदानि । पतञ्जलिमस्करि-लाङ्गालोषा-ऽपरस्परापस्कर-तस्कराय। परस्परा ऽवस्करमन्तितान्तम मध्यन्दिनाऽन्योन्यमनीषितञ्च । लोकम्पृणो धूर्जटि-शोणिताी प्रतिस्कशोऽश्वत्थ-वृहस्पती च । समशनमटविर्दक्षिणतारं हनुमदुदूखलमुष्णशरणम् । कोचक- कुलटा-लोकम्प्रोणं तैलम्पाताऽङ्गणगव्यूतो। प्रायश्चित्तं प्रायश्चित्ति- र्जीमूत-वनस्पति-गन्धाः । अश्वत्थामास्पदमईशनं किष्किन्धो- लूखनमाश्चर्यम् । श्यैनम्माताऽर्णवो दूट्यो धेनुभव्या पृषोदरः । भ्राष्ट्रमिन्धः पृषोद्यानं केशवाट्यमुपqधः । श्मशानमन्तिषत् बन्द परोक्षं पुहलोऽन्तिमम् । अनभ्यासमित्यः पयाई दूडभी ब्राह्मणस्तथा। प्रस्तुम्मति रजस्तुन्दमन्यदीयञ्च वाइलिः । नोऽन्यत्कारकञ्च हरियन्द्रः किकीदिविः । चम्मखती च राजन्वान् वृषणखी वृषण्वसुः। भवर्लोको मनुष्वचाऽङ्गिरस्वञ्चेतरेतरम् । नभस्वच्च मुकुन्दश्च मन्मथोऽन्ये प्रयोगतः ॥ मनोपेत्यादि । ईषड सर्पणे सेमन्तात् सरोरिति स्त्रियां भावे अः मनस ईपा, इलस्य ईपा अनयोप्टेर्लोपः मूईन्यान्त:, व्यान्सत हलीगा इलेगा इति केचित् । शकस्य नृपतरन्धुः कूपः । समोऽर्गेऽस्य समर्थः। रथेन पाति रथया नदी वहिष्ठादित्वात पः। पिशितमयाति पिशाचः । कपयस्तिष्ठन्त्यस्मिन् कपित्यः। एवं दधित्यः । मनमा दत्तो मरुत्तः । प्रमु लुनाति लुलापो महिपः । प्रस्त- ताल- ·सन्धिः। ४७ जितमनेन जिनः । यशः कौति यस्कः। निकाम्यते निष्कं हिर- रयम् । मह्यां रौति, मेऊ इति रौति वा मयूरः । हनुरस्यास्तीति हनूमान् । ब्रुवन्तः सीदन्त्यस्यां वृषो (१)। हिनस्तीति सिंहः अत्र अक्षरविपर्ययः । रतस्तननं(२)। सारमङ्गं यस्य सारङ्ग:(३)। कारं करोति कारस्करो वृक्षः। कारकरोऽन्यः। कोयते ज्ञायते मृग- वादित्वात् कु: किष्कु.। केनोभ्यते(४) कुम्भः । सीमानमन्तति सोमन्तः केशविन्यासः, अन्यत्र सीमान्तः । के न दर्पयति कन्दर्पः । धुरं भार ध्रियते (धरति) धुरन्धरः । दुःखेन दाश्यते दूड़ायः । दुःखेन दाश्यते दूणाशः मूर्द न्यः । शतात् परं परम्मतं वेः श इति कचित्, एवं पर:सहस्रमित्यादि । कुं उद्दालयति कुद्दालः। कुत्सितं तम्बुरुः कुतुम्बुरुः धन्याकम् । को जीर्यति कुञ्जरः । यथायथेत्ययें यथायथं लीवत्वम् । पड़धिका दश पोडशः । कां दिशं गच्छामीति चिन्तयन् पलायित: कान्दिशीकः। कु ईपत् कुत्सितं वा तीरं प्रान्तभागोऽस्य कास्तीरम् । पारं करोति पारस्करो देशः। मा क्रियते अनेन मस्करो वेणुः। सत् ईषत् तीरं सस्तीरम् । अभद्र भद्रं करोत्यनेन भद्रशरणम् । प्रग्नेरिन्धः अग्निमिन्धः । दाहतं कमनेन वनाहको मेघः । उहतोऽम्यरं उडुम्बरः । विकि- रति विकिरः शकुनिः। वेहपाठात् विकिरोऽपि। प पह बला- । बहिन सोरन्यसामिनि कुचित पाठः। 1.) रतिंचनुरागं तमोतीत्यर्थः। १) मारापानवाधिययन सारा रनि। (0) गबन सयां पूर्यते त्य। उन्भ टेपन ·४८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । . हसति अहहहास:(१)। अहाहहास इति मैथिलाः । तथ्यस्य भाव- स्तथता । द्यौरोकः स्थान यस्य दिवौकाः, यद्यपि दिवेत्यकारान्तो- प्यस्ति तथापि वान्तादोकारनिहत्त्यर्थं पाठः। शुद्धोदनी यस्य शरोदनः। उडुबरवत् उदुम्बरः। गवां पदं गोष्पदं गोभिः सेवितो देशो मानञ्च । पततां ज्ञानिनां अञ्जलिर्यस्मै स पतञ्जलि- रनन्तः। काम्यकम्माणि मा कर्तुं शौलमस्य मस्करी भिक्षुः । हलोषावत् लागलीषा। अपरं च अपरे च अपरस्पराः क्रियासातत्ये, अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति अविच्छेदेन यान्तीत्यर्थः। अपकरी- तोति अपस्करो रथाङ्ग, अन्यत्रापकरः। तत्करोतीति तस्करौरः । परे च परे च परस्पर क्रियाविनिमये । अवस्करः पुरोषे, अन्यत्रावकरः । अन्तिकादन्तितः कस्य तः। अन्तिकात् तमे तिक- लोपे अन्तमः । दिनस्य मध्यं मध्यन्दिनम् । अन्ये च अन्ये च क्रिया- विनिमये अकारस्योकारे अन्योन्यम् । मनसा ईपितं मनीषितम् । लोकस्य पृणे मन् लोकम्मृणः, लोकम्मृणमिति केचित्। धूरिव जटा यस्य स धूर्जटिः शिवः । शोणितमर्शो यस्यास्ति स शोणिता- ी । प्रतिष्कश: पुरोयायी (२) अन्यत्र प्रतिगतः कशां प्रति- कयोऽखः। प्रवास्तिष्ठन्यस्मिन् सोऽखत्यः(३)। वृहतां पतिः . (1) घट्टमट्ट इसनमित्यर्थे पि । भूगोदाहरणे टात् पखिति घण। हासे वाच्ये एप निपात्य रति । (२) प्रतिपूर्वक को पचादिपारन रति सिद्धान्तकौमुदी। सच "पाममद्य प्रवेच्छामि भव मेवं प्रतिकशः" इति काशिका। tr) सदा सदसवेन यत्र र शिष्टतीति अत्रय रत्वमरटीका भरतः।

·सन्धिः । ४९ हहस्पतिः सुराचार्यः । सममशनं समशनम् । अटन्तो वयः पक्षिणो यत्र अटविः अरण्यम् । दक्षिणतीरमित्यर्थे दक्षिणतारं, दक्षिणञ्च तत्तीरञ्चेति वाक्यं, वेहपाठात् दक्षिणतौरमपि। हनू- मान् पूर्ववत् । अई खन्यते उदूखलम् । उष्णस्य करणे मन् उष्ण दरणम् । चौक कि मर्पण एकः वर्णविपर्यये कीचको वंश- दैत्ययोः। कुलान्यटति कुलटा भिक्षुक्या असत्याच(१)। लोक- प्रोणमिति लोकम्पृणवत् । तिलपातोऽस्यां क्रियायां तैलम्माता पिटक्रिया। अगन्त्यस्मिन् अङ्गणं मूईन्यान्तम् । गवां यूतिः गव्यूतिः कोशयुगम् । प्रायात् चित्तचित्त्योः सम् (२) प्रायश्चित्तं प्रायशित्तिः । जीवनं जलं भूतं वडमनेन जीमूती मेघः। वनस्य पतिः वनस्पतिः वृक्षः। गानं धर्मोऽस्य गन्धवः । अश्वस्येव स्थाम (वलं) यस्य अवस्थामा द्रोणपुत्रः । प्रास्पदं प्रतिष्ठा. याम् । अईमशनं अर्दशनम्, इदं नेच्छन्ति केचित् । किश्चित् ध्यायते चिन्त्यते अस्मिन् किष्किन्धोऽद्रिः। उलूखलमुदूखल- वत् । पायर्य्यमद्भुते, अन्यत्र भाचयं कम्म शोभनम् । श्येन- पातोऽस्यां क्रियायां श्यै नम्माता मृगया। अर्णः पानीयम- घास्ति अर्णवः केशादित्वाहे सकारलोपः ! दुःऐन ध्यायति टूट्यः । 1) 'घटतीयटा पचाद्यांच टाए। फुन्दम्य अटा कुलटा। यदि त कुलम् पटतीति विष्टयते तदा कर्मण्यरिण डीपि कुखाटोति स्यात्"-रति तत्व- बोधिमी। (२) पित्त वित्तिपन्दी मियार्थो । तथाच प्रायोनाम तपः प्रोक्लपित्तं निग्य उच्यते। तपोनिषयसंयुक्त प्रायपित्तमिति पृतम् । नियम्य पापचयमान- माधमलेन निवितमित्यर्थः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । धेनुभविष्यति धेनुम्भव्या । पृषदुदरमस्य पृषोदरः । भ्राष्टस्यैन्थे मन् भ्राष्टमिन्धः। पृषदुद्यानमस्य पृषोद्यानम् । केशिनमवधीत केशवः। आधारयति प्राध्यायतीति वा प्रायः । उपसि बुध्यते उपर्बुधः, उपोबुध इति कयित्। शवानां शयन यव श्मशानम् । अन्तिके सीदति अन्तियत्। हौ हौ इन्द, छन्द रहसि चार्थेच वैरे मिथुनयुग्मयोरिति धरणिः। अधिभ्यां परं परोक्षं, पृधोरसि साधयन्ति केचित्, तन्मते अन पाठः परशब्द ऽनिष्टवारणार्थः । पूर्यते गलति च पुद्गलः शरीरम्। अन्तिके भव इत्यर्थे मस्त्यः, मे कस्य लोपः, अन्तिमः । यहा अन्तिकात्तमः प्रकृतिप्रत्यययोः क-त-लोपे अन्तिमः । वेहपाठात् अन्तिकतमथ । अनभ्यासे दूरे इत्यः (१) मंथ अनभ्यासमित्यः, परिहार्य सन्निधि. रित्यर्थः। पश्चादई पचाईम् | दुःखेन दभ्यते वञ्चरते दूड़भः । वाहितं पापमनेन ब्राधणः । गवि कर्तरि प्रस्य सन् तुम्पती । प्रस्त- म्मति गौः अन्यत्र प्रतुम्पत्यवः । (२) अजस्येव तुन्दमस्य अजस्तुन्द नगरम् ! भन्यस्येदं अन्यदीयम् । वाग्वादस्यापत्यं वावलिः । प्रगतं कल्मषं पापमस्य प्रस्कन ऋषिः । अन्यस्य कारके दन, अन्यत्- कारकं । हरिरिव चन्द्रो रमणीयः, हरियन्द्रो राजा । किकीपूर्व दिवधीः को दिवेर्दिव्यादेशः, किकौदिवि: चातकपक्षी। चम्म अस्या अस्ति चर्मखती नदीकदल्योः । राजा अत्रास्ति राज- । (1) न्यः गम्य मधो हे प्रयए। (२) सम्पतीति तोहादिक तुपधातोतिपि रूपम् । प्रस्तुम्मति गो. हि स्त्रीत्यर्थः।

·सन्धिः । ११ ३५ । यलायवायावोऽचीचः । ( यल्-अय्-अव-आय-आवः १, अचि ७, इच:६) इचः स्थाने य व र ल अय् अव् आय् श्राव् एते अचि परे क्रमात् स्युः। वाम्बकः, विष्णोशी, धावच्युती, लाकृतिः, हरये, शम्भवे, नायकः, पावकः । न्वान्, मुरानि देणे, अन्यत्र राजवान् । हष्णोऽखः हपणखः । हयोवसः वृषण्वसः। भवर्लोक इत्यत्र सस्य रेफः। मनुरिय मनुष्वत् । अङ्गिरा एव अगिरवत् । इतरे च इतरे च क्रिया- सातत्ये इतरेतरम् । नभ इव नभवत् । मुक्तिं ददातीति मुकुन्दः, वेहपाठात् मुक्तिदथ। मनो मथाति मन्मथः कामः । शेष प्रयोगानुसारेग्म ज्ञेयम्। अन्यस्याऽपोत्रान्तस्य दवाशादी से । पोवान्तभिन्नस्यान्यस्य दन् स्यात् आशादौ से सति, अनाविती । भन्याचासावागाचेति अन्यदाशा। एवं अन्यदाशीः अन्यदास्थितः अन्यदास्था अन्यदर्थ: अन्यदूतिः अन्यद्रागः अन्यदुत्सुकः । अर्थ- शब्दस्य वेदपाठात् अन्यार्थोऽपि । अपात्रान्तस्येति किं अन्यस्यान्येन या पाया प्रन्याशा (१)। यलाजिच: प्रत्याहाराः । पूच इति पोकान्त द(२) यनस्यावयवापेक्षया यथाक्रममुप्तम् । वामक इति त्रीणि ३५। यन्न। | "दिसन्दा एते चित्पावन न्याय नाप कार्य" Tia सोधिनी। पते मनीषारय मदारपर्व । (३) परतिपोधाम्नमियपि कम्पिादः।

·५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६ । वाव गोदन्तेि । (वा 1१], अव ।११, गोः ६, दान्ते )। गोरिच: स्थाने अवः स्याहा अचि परे दान्ते। गवेशः, गवोशः । दान्ते किं गवे। अम्बकानि चक्षूषि यस्य त्राम्वकः, लोचनं चतुरम्बकमिति शाश्वतः । विष्णुश ईशय तौ, धाता च अच्युतय ती, स्टुराकतिर्यस्य इति वाक्यानि। भय इति लुप्तमीकं दं, पृथक् विधानादका- रान्तादेशः । दस्यान्तो दान्तस्तस्मिन् । गोरिच इति भन्येज- भावादोत इति शेषः। गवेश इति गवामीणः से प्ले कि दान्तत्वादवः । चित्रगविह इत्यादी लाक्षणिकत्वान स्यात् (१) । वावा नाचणिकत्यास गोपवादिति। एतेम गोरिच इत्यल मुख्य स्यैव गोगद स्येति तागीयम्यागया। पूर्वत जावतपते। र: समदायस्य प्रयोजनामाऽपि माधवा. दनुपम योरस्त्यव सरम-विधान साधया। मनु पाप गोः मे रतिलो पोटमिती यत् दान्नपडणं तत् निमित्ताचोपि ममामाषया पदादिवसापना ने गवेग न्याय मिहाः। प्रम्यषा थनारगाव , परमगः, यारी था देशापत्ति। का-टि। एसो गोरिषो पहपास गरापादेरिति एप उबारम्याप्यादे चिलगमा पारस्यादिमिअभिये हे रति गोदामः। मिशनमधान मन विभाग गो) रति बोराहरणे चिवावपभियुदादनम् । गोग राय यां सोरियादिमा परमोपाभारम् तत्पीयराम साम्पारितादिति डांटम | विनिशानन यो थोरियन त्रिया पति तिरस्यायुरारनामाममाम एरियम नापितयारिवार ·सन्धिः। १३ ३७। गवन्द्रगवाक्षौ। (१)। (१) नित्यम् । ३८। अयां वोलुब्बा। (अयां ६, खोः ६॥, लुप ।११, वा ।११)। दान्ते स्थितानामयादीनां यवयोर्लुप् स्याहा । हरएहि हरयेहि, शम्भइदं शम्भविदं, श्रियाएति थियायेति, विष्णाउत्क: विष्णावुल्कः । . ३०। गये। गवेन्द्रथ गवाक्षथ तौ। गवामिन्द्र इति वाक्यम् । गवामक्षीव गवाक्षः, वातायने एवाभिधानात् अन्यत्र प्राण्यङ्गे गवामक्षीव गोऽवं इति, असंज्ञायां नित्यमकारलोप इति भाष्यम् । गोऽत्तं गो पक्ष मित्यन्ये । ३८ । प्रयां। य च वच तो तयोः । अयामिति बनिशी गणार्थः, तेन भय् अव प्राय प्राव् इत्येषां सामान्यतो ग्रहण (२)तेन प्रव्ययमाचक्षाण प्रास्ते अव्य-पास्ते पव्ययास्ते, मूलमयमाचक्षाण (1) प्रथरत्म मदिन-मुग्धयोध-पुस्तकेषु "गबेन्द्र-गाची नित्य" मित्यंगो वनव्य- खेम मिईि। तब समोचो भन्यामहे, बहु-टोकाकार-मत-विशावात् । ततय 'गजेन्द्र गवाची" रति सूत्र, नियमिति एत्ति । व्याव प्रमापानि-दुर्गादासेन गजेन्द्र न्याय विभाषाहयमध्यवर्तिवादम्य मित्यत्वमित्युतम् । कार्तिकेय- सिंहानेमापि तर्कमागोगरत् समास लिपिया "मित्यमिति दृत्तिः, शाइय- मध्यत्तित्वात मिस्य' मियभिडितम् । यतोग्ल पुस्तझे गयेन्द्रगावापिति एयर सूबवेग निमि (१) यवा चाप यहाराबाराया यश्योर्योगनिषदा भयवारयो पाया पंसारियामाग्य।

·५४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
३६। एडोऽतः। ( एडः ५१, अतः दा)।
दान्ते स्थितादेङः परस्याकारस्य लुप स्यात् । हरव, विणोऽव ।
प्रास्ते मूल धास्ते मूलवास्ते इत्यादि । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात्
हवे च नित्यं, तेन अव्यहसति मूलब्रूहि हवे किं अव्ययस भूलवस।
पात् किवन्तरवोरेव नित्यमिति केचित् । क उ पश्यन्ति, दाउ
पश्यत इत्यादौ नित्यं उजि यो वित्यन्ये । पाद वो वेति सिडे
पयामिति निर्देशात् अजयोरनाद्योईसि नित्यं लुप् । (१) सेन
उं शिवं अधिकत्य प्रास्ते,
अध्यु
आम्ते अवास्ते,
साधोरीलक्ष्मीः
तस्या उदयः, साध्वो उदयः साध्युदयः इत्यादि । अनाद्योरिति
किं, ५य 'उच तो यू तयोरर्थः स्वर्थः । अज्जयोरिति किं वायवर्थः ।
इसि किं होः गम्भीः । प्राद य्वायीपतस्पृष्टतरी था। भवत
दान्ते स्थितौ यकारवकारावीपत्सृष्टतरी या स्याता परि परे ।
तयाया: त प्रा-: पट एहि पटवेदि इति रूपदयम् । ईपत्
स्पृष्टता हि उच्चारणस्थानगैथिस्यमिति (२)।
२८ । एड । एड् प्रत्याहारः प्रत इति तपरकरणात् पटवा.
गा इत्यव न स्यात् । वादयमध्यस्थत्वात् नित्यम् । विशेषविधा-
नादयवावनेन वाध्येते।
" पोलाले पन्नो। तो यो। जोगीयोहियो।
Nष ध्याने जातयोरणारिम्पयोर्यायोनिमय गुप ध्यान मे पर।
(३) चरम यादोगामेषपदीयल एर बायोपिन san.
रमि, पुर पटरपट पाय रति, पब मा पम्पा माrh
दुर्गादामपतम।

·सन्धिः । ५५ ४० । गोर्खा। (गोः ।, वा )। गोरति वाऽसन्धिः। गो अगं गवाग्रं गोऽग्रं। ४१। नाजोऽन्तोऽनाङ् निः प्लुश्च । (न ।१।, अच् ॥११, प्रोऽन्तः ११, अनाङ् ११, नि: ११, मः ।, च ११)। । वा ४०। गौः। पूर्बसूत्रादत इत्यनुवर्त्य लि-विपरिणामादाह प्रतीति । वाशब्दस्योभयपक्षाथितत्वान्निषेधपक्ष पाश्रीयतेऽत्र (१)। तथाच दान्त स्थितस्य गोशम्दस्य अति यत्कार्यं प्राप्तं तत्र भवति वेत्यर्थः। तेन गो अग्रमित्यत्र वा सन्धिनिषेधः। पक्षे वाव गोरित्यवादेशे गवाग्रमिति, उभयत्यतपक्ष गोऽमिति । इयेन रूपवयम् । ४१। नाजो। प्रजिति लुप्तप्रोक दं, श्री अन्तो यस्य स भोऽन्तः, न पाडू अनाड्, भची विशेषणं, निरित्यस्य उभय- वान्वयः । मण्डूकगत्या पचीति अनुवर्तते, तथाच प्रमावनिः पोऽन्तनिय अचि सन्धिं नानोतीत्यर्थः । तन जानु उ, जान पत्र जान्वव, मधु उ, मधू-भत्र मध्वत्र इत्यादी नर्गुणीभूत- त्वात् सन्धिः(२)। पजोऽन्तः इत्येकदत्वे सिहे विभिप्रदकरणमेवं . - 10 गो चयमियुदाहताताचार्येक्ष प्रकारे परे गोयन्दस मधिनिषेधोपि साहिति चितम् । नाय गोरति वा मन्विरिति तो मन्धिर्तिमायते यत वा- समिरियम पवारमपेच सन्धिनिषेधो निभापते रम्या का सन्दति । (३) एगमा परे पन्यिनिषेधात परः परपन समिरिपतीति व. मिति-हि।

·मुग्धवोधं व्याकरणम् । अमात्र भोकारान्तश्च निराड्वर्ज: सन्धि नामोति प्नुस (१)। अ-अनन्तः, इ ईश्वरः, उ-उमेशः, अहो ईशान, कृष्ण एहि । अनाड् किं- मर्यादायामभिविधौ क्रियायोगेषदर्थयोः । य आकारः सडित् प्रोतो, वाक्यस्मरणयोरडिस् ॥ आत्मबोधादैकदेशादालोक्योपरतहरिः । श्रा एवं तत्त्वमर्यादा, आ एवं तत् कृतं मया ॥ ज्ञापयति भोऽन्त निमधिकृत्य यः सन्धिः सोऽपि न स्यात, तेन अहो अत्र, नो पत्र इत्यादी नाकारस्य लुप। मुरित्यत्र योग- (1) (भूखे प्योबन्न रस्यसन्धिकमङ्गोलल्याह। योयन्त इति पथककर पाट्यपदेन तन्मात्र प्रतीयते । व्यन्यथा प्रअपदरसजनिम रस्यादिवत् जन- सैर प्राप्ति स्यात् । किञ्चयो रति पृथक पाठेनापि पोरनमानी चन्नपहर्ष पोदन्तम्य यन्नावयवीयमन्धेरेष निषेधो मत मध्यरामिति चापमार्यम् । चन्नावययमन्धिरचि पर एव सम्भवतीति थचि पर एप निषेधः। तत्मार पर्यात श्रममावत तयोरपि चचि पर एष सन्धिनिषेध रति बोध्यम् । ने चमन यमान पहो इम्यादो मन्धि प्यादे। मच पनन्न परस्याति प्रकारादे. सन्धिस्थानियवाभावादेप सन्धिनिषेधश न मम रति पाथम यप यम्य मधिनिधसविमितकमन्धेरपि निषेध रम्य पसरसम्यान । अन्यथा गतेसवरस्यादपि चहारमोपः प्रहनेत् । यस एप चापित समाजाते भरमाणित परिणते । मामाननरारमन्त्रमाणियो यच रत्यभरोह भगाते! तु तण एहि रम्यादी गुतात्परम्प माप कामतिरेग बी, चारो सात सितोपे पदमज्ञायां पाराहामायो भुनाव मामि रनिगोहामा पोनरथम यपि ये तिनति माया योगगरपदम चोरी रामो मध्य तथापि चन्नपा, पनाम्यान कम्पिनिया गायक मामोरलारी पन्धि तादात सा-म।

·सन्धिः। विभागः कर्तव्यः (१) पूर्वसूत्राहाशब्दं प्लावनुवयं तस्य व्यवस्थया विकल्पयन्ति, तेन कण इति कृष्णेति इतावेवेति केचित् । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः (२) यथा परे- दूराद्वाने तु वाक्यस्य धावन्त्याच मुर्विभाषया। प-येण तथान्द्रुहँहयोरन्ययोरपि। अनन्ययोरथादूरे भवेत् प्रत्यभि- वादने । नाम्रो गोत्रस्य चैवान्त्याजस्त्रीशूद्रानसूयके । अथ पूजा- प्रतिक्षेपानुयोगेपु (३) च वाक्यतः । पूवार्थेन चिता योगे, तथा प्रश्नोत्तरे तु हैः । अथान्त्याच् धेरितस्य पर्यायेणैव भर्सने । अथ पूर्वस्य निन्दायामसूया सम्मति-क्रुधि । तथा विचार्यमाणानाम- थान्याजङ्गयोगतः । त्यादि-सापेक्षक-त्यादेराशिपि प्रेष्यनिन्दयोः । तथाथ सर्वदानाच प्रश्नाख्याने भवेदथ। पूजा-प्रश्न-विचारेषु तया प्रत्यभिवादने । एच: मुशादिभागः स्यादन्त्यभागस्य युद्भवेत् । न तु इंच, प्रति प्राह लौकिके शाकटायनः । वाक्यस्य मध्ये धौ अन्त्याच सुःस्यादा दूराद्वाने सति, स्वाभा- विक-प्रयत्नातिरिक्त-प्रयत्नोचरितत्वं दुराधान तस्मिन् सति । कृष्ण२ एहि, एहि कृष्ण३, पक्षे कणेहि। तथा ( पदकः) प्रद्भिदो रुसंगको धावन् पर्यायेण मुर्वा स्यात् दूरागाने सति । देश्यदत्त३ एहि, एहि देवदत्त३, पक्षे देवदत्तेहि। रु इति किं एहि सु- . (1) सतम्य नसा योगसम्म विभाग | सन्धिनिषेध पन्धिय भरतीत्यर्थ । (३) बनुका समुशय सम्बन्धोऽषों कम स.। थव चारोपि पित नियमा. मन्नत मारय मुषितमित्यर्थः। ( मनिपतिरपार, चनयोग. एखा। .

·५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । रथ३ अन अन्याच् पूर्वेण (१), सरथेहि च । अदितिकिं कृष्ण एहि। अन्त्ययोरनन्त्ययोच हैहयो(२)रच् नःस्याहा दूराद्वान सति । अम्ब है३ है३ अम्ब, अम्ब है३ हे३ अम्ब, पक्षे अम्मरह अम्बश्हे हायम्ब३ हेऽम्ब३ । है हे शब्दी सम्बोधनार्थद्योतको । स्त्रीशूद्रानसूयकभिन्नानां (२) प्रत्यभिवादने नामो गोत्रस्य च धाव. त्याचः सुः स्यादा। अभिवादितेन गुरुणा प्रयुक्ताभिवादक. स्याशीः प्रत्यभिवादनम् । प्रायुप्मान् भव वशिष्ठ३, आयुमान् भव गाय॑३ । नामगोवयोरितिकिं प्रायुष्मान् भव वत्स। स्त्री- शूद्रादो त प्रायुमती भव गार्गि, आयुमान् भव नापित, पायु. मान् भव जाल्प। अदूरार्थोऽयमारम्भः, दूर तु पूर्वेणेय । पूजा- दार्थेषु वाक्यानामन्त्याच् मुः, स्याहा । पुनर्वाक्यग्रहणं ध्यधि- साधारणमुत्वाथें ( ४ ) गोभन: खल्वसि मैत्र३, मैत्र भोः किमायय२, भद्य थाहमित्यात्य३, भयमप्यरायः। पार्थ- चित्शम्दयोगे वाफ्यानामन्त्याच मुः स्याहा। राजाघिदयूसे राज. वहदतीत्यर्थः । प्रयोत्तर हे रस्त्याच नः स्याहा। कटमका हिर प्रयस्य प्रतिषचनं तत्र । भन्मने ये धे दिसणान्या पर्याय भुः म्यादा । कर्ण३ कर्ण पद्य क गम्यते, कर्णः पद्य क गम्यते । निन्दायर्थेषु : पूर्वदम्याम्याच भुः शादा पर्जुनः पर्जुन धिम . " पर पूनवमेन न्याहारिम्यः । 10) तमन्दयो। । एमपूयो। (॥ सोधमारपोरयाशरणम् ।

·सन्धिः। ५४ वामित्यादि । इदमन्यत्राप्यूहनीयम् (१) । सन्दिग्धे वस्तुनि तत्त्व- परीक्षा विचारः, तहिषयाणां वाक्यानां पूर्वदस्यान्त्याच मुः स्याहा अहि३ र्नु रज्जुः । अङ्गशब्दयोगे त्याद्यन्त सापेक्ष त्याद्यन्तस्या- त्याच प्ल: स्याहा । अङ्ग क्रीड३ पुरा बुध्यसे जाल्म । अन्यत्र अङ्ग- कोड़ अड्ग कूज। आशीवादाद्यर्थेषु चानङ्ग योगेऽपि त्याद्यन्त- सापेक्षत्याद्यन्त स्यान्त्याच नः स्याहा। रुद्रं भज३ चिरं जीव्याः । भृत्य धान्यं लुनोहि३ अजाच रक्ष । स्वयं दुग्धं भुक्तो३ उपाध्याय तकं पाययति। प्रश्नाख्यानयोः सर्वेषां दानां अन्याच् मुः स्याहा । अगम३ः पूर्वान् ग्रामाश्न् अग्निभूते३ । अगम पूर्वान् ग्रामाश्न् भोः। पूजाद्यर्थेषु एच आदिभागस्य प्नुः स्याहा, अन्त्यभागस्य युत्स्यादा न तु हनिष्यन्नस्य एचः। शोभन: खल्बसि अग्नश्इ, पूजायाम् (१)। आगच्छदः गैल३६ अग्निभूत३६, प्रश्ने। होतव्यं दीक्षितस्य ग्रह३५, विचारे। प्रायुमन्ती भवतं वस३उ, प्रत्यभिवादने। एषु किं शोभन: खल्वसि अग्ने । दूरे तु शोभन: खल्वमि अग्ने३ । इस्य एचस्तु प्रायुपत्यौ भवतं कन्ये३ इति पूर्वेण मुः न अत् युती। यत्र यत्र मुस्तत्रैव विकल्पः, यत्र यत्राचि मुविहितः तत्र मध्यभावः, यत्रानचि तत्र प्रसादुलः । मु. मकरण छान्दसमिति परे । गाकटायनम्तु भाषायामपि अतएव लिखितमरमाभिः । 11 बदलापि यख्याधयपि, १६धिक समिति।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४२। व्वद्देऽमीवे। (व्व-हे , अमी ई ज-ए टवे ॥११)। बे निष्पन्नो ऽमी शब्दो, हे निष्पन्न ईदूदेदन्तय सन्धि नाप्नोति। अमी-ईशाः, हरी-एतौ, विष्णू-इमो, गङ्गे-दमै । बध्वर्थः ब्बद्द किं अम्ययं, मादायामित्यादि। मर्यादा सीमा, अभिविधिरभिव्याप्तिः, क्रियायोगो धातना सह सम्बन्धः, ईपदर्थोऽल्पार्थः, क्रमेणोदा- हरति प्रात्मबोधादिति। आ पात्मवोधात् प्रारमजानपर्यन्तं पा एकदेशात् एकदेशं व्याप्य हरिः पालोकि सम्यकप्रकारेण दृष्टः । पा उपरतैरीपहिरहर्जनैरित्यर्थः । पडिदुदाहरति प्रा एवमिति । मयादा महिमा, पा इति वाक्यं, तत्त्वस्य तवान्तःकरणस्य एवं एतादृशी मर्यादा, अर्थात् मया यदुतां तत् त्वया न कृतं इति भावः; तत्त्वं ब्रह्मणि तद्वावे वाक्यभेदे च चेतसीति धरणिः। मा एवं भवता एतादृक् कथमुद्यते त्वदाक्याग्मया यदनीसतं तस्कृतमेवेति पूर्ववाफ्यानन्तरं स्मरणं, उभयत्र न सन्धिः । ४२ । व्यहे। वञ्च इक्ष तत् तस्मिन् । ममी इति लप्त- प्रीकान्तं दं, वे इति लुप्तप्रीव्वं दं, ईच कर एव ते । भित्रदाभ्या वयोः कमेणोदाहरति पमी देगा इत्यादि। गइने इति। -निष्पवम्य एकारम्य निषेधात् पते इमो इत्यादी न म्याग । पते पर इत्यादी तबिमित्तत्वापाकाग्नुए। प्रीत्यनुवाति, तन कामयापकात्र गदात् पीर, दधि दधी रति म्यादय, ।

·सन्धिः। ४३ । स्योदेतो। (सि प्रोत् = स्योत् !१), वा ११, इतौ ।।)। सौ जात योकारः सन्धि वा नानोति इतौ परे। विष्णो इति विष्ण-इति विष्णविति । । एवं मधु ऊ मधू। नत्रा निर्दिष्टस्यानित्यत्वं तेन अमुकेऽत्र, अतएव अदसो मात् पर इंदूदेत् सन्धिर्न स्यात्, अके तु पत्र स्यादिति परे, वे सन्ध्येऽस्तमनोदये, मणीवादयथ सिद्धाः । मणी प्रादीनामिवे एव नान्यत्र तेन मणी अत्र मणी इति । मणी पादयस्तु-मणो भाउपती चैव जायापती च जम्पती। वाससी रोदसी चैव पेचुषी दम्पती तथा इति । यद्यपि कादम्ब- खण्डितदलानि व पनजानि, प्रशस्तलिखितानि व केशिदन्त- क्षतानि, मानवं व यश: पपुरित्यादी इवार्थोऽपि वशब्दोऽस्ति, तथापि इवे भनिष्टवारणार्थमिदम् । अध्ययमिति अमधोर्भाव घञ् खपक्षे (१) अमो रोगः अस्यास्ति असौ अमी। बध्वर्थ इति बचा अर्थ पति वाक्यम् । ४३ । स्योत्। सौजात प्रोत् स्योत् शाकपार्थिवादि- स्वामध्यपदलोपः । विष्णो इति। सन्ध्यभावपक्षे ओरवादेश प्रयामित्यादिना या लुप, लुवभावपचे विष्णविति । सौजात इत्युक्तेः गवित्यन अनुकरणे माभूत् । नमक्ष स्यारिमा हसपथे।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४४। उञ् णपात्त्वचि व वा । (उञ् ।११, णपात् ५५, तु ।।, अचि , व 12, वा ।१।)। उञ् सन्धि वा नाप्नोति इतौ परे, णपात् परस्तु वो वा स्यादचि । उ-इति, विति ! किम्बुक्तं किमु उत्तम् । ४५। वैक् स्वथाणेऽसे । (वा ।११, इक ।११, स्वः ११, च ।११, अणे 1, असे )। इक् सन्धिं वा नाप्नोति, वय वा स्यादणे परे, नत से, दान्ते । गाी-अत्र शाटि-अन गायव । असे किं-इयर्धा । . ४४॥ उज। उनिः प्रयार्थः । इतायित्वनुवर्तते प्रत पाह इती परे इति । पएप प्रत्याहारः तम्मादुओ धोऽचि वेत्ययः । उ इतीति पूर्वेण नित्वं निषेधे प्राप्ते विकल्पः । पर यिति । किम्वुतामिति मनिपातलक्षणस्य विधेरनिमित्तत्वाननुः । रुपान्तरत्वात् शभंयुमाचक्षाण: शुभंय् उ, शुभंयु इति शुभ- विति इति तु पूर्वभागे न। णपारसानुनामिको व-इत्यन्यः । किमु उतामिति व-विधानाभायपले नाजोऽन्त इति सन्धि- निषेधः, उपदेगावस्यायां केवनाचो ग्रहणात् । यागन्दव्यय- ग्यया तो उष: मानुनामिको देिगः तेन तं इति इत्यपि । ४५। ये। क् प्रत्याहारः। म पः पर्णा स्मिन् । गापिन रति घविधानमामपाय यः। यागदम्य व्यवम्या. पाणित्वात् पदापि पषित, यया- परी पति, परि पर्शि, ·सन्धिः। ४६। क्या । (ऋकि ७, अक् ॥११)। अक् सन्धि वा नाप्नोति ऋकि परे स्वच वा स्यात् । ब्रह्मा ऋषिः, ब्रह्म-ऋषिः, ब्रह्मर्षिः। इति अच्-सन्धिपादः। अयंति इत्यादि। हर्यति हरेरा इति वाक्यं, इदन्तु (१) भाष्यमते । परे तु नित्यसवजनात् नद्या अम्भ इत्यर्थे नदी अम्भः, नदि अम्भः, नद्यम्भ इति। नित्यसे तु नद्यर्थमिति स्यादेव । ४६। ऋकि । ऋगको प्रत्याहारी। अवास इति नानुवर्तते, तेन महावासाहषियेति महाऋषि, महऋषि, महर्षि रिति । तथाच उच्चारित रुचिर-ऋचा चाननाना चतुर्णा- मिति सूर्यशतके । अनापि नित्यसवर्जनात् अखच्छी इत्यादि उदाहरन्ति केचित् । वा शब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् गैः पराछुतीत्यादौ न स्यात् । अव केचिदाहु:-"ऋतोरलालू- तोर्वा लोपस्ताभ्याम् र्घद्य” । ऋकारस्य ऋकारे परे रः लकारी परे लः स्याहा, तो लोपय वा ऋदलतोः परयोः, रलाभ्यां परयो ऋदलतोघंश्च ।, पिणं, पिटण, पितॄण पक्षे पिटऋण, पितृणम् । होत्लकारः, होत्लकारः, होत्नृकारः पक्षे होट- टकार., होतृकारः इति । परे तु, ऋत दुटतावदलदभ्या (१) समासमावर्जनन्त ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । इकारभागः वा ऋता तु लद लतः । ऋकारस्य ऋकारेण सह रेफभाग- इययुक्त ऋत्, ऋकारस्य लकारेण सह लभागययुक्ता लत् वा स्यात्, टकारस्य तु ऋकारण सह लभागहययुक्ता लुच वा। होट ऋकारः, होट लकारः इत्यत्र होकारः, होवकारः । गम्ल ऋकार इत्यत्र गम्नुकारः पक्षे यया प्राप्तम् । अमन्मत्त तु वा शब्दस्य बाहुल्यात् ऋकि ऋको घ-सन्ध्यभाव-स्वाः प्रवर्तन्ते । तथाहि पितृणं, पिटऋणं, पिटणम् । प्राग्यको र्घाभावात् “सहर्णे” इति चे कतेऽपि वा स्वः । स रेफभागययुताः । ऋकारे वयोऽज्भागाः सन्ति तन्मध्यवर्ती तरीयोरेफः । पूर्वाः उपर्यध उवर्णभाक् । पूर्वाईभागवणींशो रेफस्तन्मध्य- संस्थित इति शिवाकारवचनात् ऋकारहयादेश घस्य स्खले रेफ- भागहयासिः तेन पितृणं इति (१)। कचिदपवादविषयेप्युत्सर्गो- ऽपि निविशते इति न्यायात् यलायवायाव इति रलौ तेन पिणं, पिवृकारः, गम्लकारः इकोयलन् वाणेऽचि । एकः क्रमात् यलन् वा स्यात् प्रचि परे। प्रनावितौ। दधियत्र, मधुवन, एवं मेऽपि । त्रियम्बकः, भूवादय इत्यादि, पक्षे दधि भत्र दध्यत्र इत्यादि । अणे किं दधीदम् । अचि किं-दधि तिष्ठति । कर्तृरत, शक्ललन । (1) परेफभागइययुत ल्याएभ्य तेन पितृणमित्यन्नस टोकांसस्य टिप्पणी परिगिरेइरभ्या।

·दय सिवा । किञ्च बचा नजरा इत्यादी सभयो परयोगश दादद हस्-सन्धिः। ४७। स्तु शुभिः शुशात् । (स्तु ।११, श्चुभिः ३|||, शचु ।२।, अशात् ५।)। सकारतवर्गों कारेण चवर्गेण वा योगे शकारचवर्गों कमात् प्राप्नुतः, न तु शात् परौ। सच्चित्, शानिय । अशात् किं प्रश्नः । ४८। टुभिः ष्टुष्यदान्तटोः। (पटुभिः ॥, पटु ।।, अपि ७), अदान्तटो: ५५) । ४७ । स्तु थुभिः । स च तश्च तत्, श च चवथ ते चवः तैः, अवयवापेक्षया ब्वं, यथा-अच: अचामिति, श च चुच तत् । हविषये ब्वनिर्देशात् (१) नञ् तत्पुरुषः, कञ् धातुः, अच् तकार इत्यादौ न स्यात् । एके तु अध्यक्तायेप्पिरिति नापकात् दान्तचोः परस्य स्तोश्रुत्वं न स्यादित्याहुः । अच्शु नञ्च इत्यादी चनाभ्या सस्य श इति केचित् (२) । सस्य शत्वं यथा कृपाश्चिन्त्य इत्यादौ । दान्तादान्तसाधारणोऽस्य विषयः, अतएवादान्ते प्रत्यु- दाहरति प्रश्न इति । प्रच्छ धोः स्वपरक्षेत्यादिना नड्, न जिथ, कोः शूटाविति छस्य शः। 1) शुभ्यामितिकर्तव्ये भिरितिकरणात । पात्र व्यचसन्धिरिति अध्यच्ताच्येपिरित्यादिनापकात विभयन चन्नात् परौ सकारतवर्गों शकारचवर्गों न खातामिति बोध्यम्, 7 भापिताविम्बयो लक्षणमनुसरन्तीति न्यायात् । तेन नञ्समास सञ्धारित . पि विभक्तयन्नावाभावात् उपः मस्य तालव्यशकारत्वम्"-रति दुर्गादास E ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । सकारतवर्गों षकारेण टवर्गेण वा योगे पकारटवौं कमात् प्रामुतः, न तु पकारे परे, न च दान्तात् टवर्गात् परौ। तट्टीका, चक्रिण्टौकसे। अषि किं सत् षष्ठः । अदान्तटोः 1 . किं षट्-ते । ४६। षमां षणवति षागय्यः । (१)। एते निपात्यन्ते। ५० ले लस्तोः । (ले ७), ल: १, तोः ।)। ले परे तो लकारः स्यात् । तल्लयः, विहॉलिखति । ४८ । ष्टुभिः । ष्टुभिरिति पूर्ववत । प च टुथ तत्, न प अप तस्मिन्, दस्यान्तो दान्तः स चासौ टुश्चेति सः, न सः अदान्तटु- स्तस्मात् । तथाच दान्तटवर्गात् उचार्यमाणो सकारतवर्गा- वित्यर्थः । तेन घट्सन्त इत्यत्र तनि ते अदान्तत्वेऽपि प्रारदाना- परत्वान्न ष्टुत्वमिति बनिर्देशान्न यथासलपम् । स्तु इत्यन- वर्तयन्नाह सकारतवर्गाविति। अस्यापि दान्तादान्तयोबिषयः । साम् । परमाञ्च पसवतिथ पसगरी (१) च ताः । अनुकरणात् न तो क् । पणामिति नुमि डे प्राप्ते णो निपात्यते । नपतिनगर्योर्दान्तटोः परत्वादमा णत्वं निपात्यते। नगरीति स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् पड्नगरमित्यत्र न स्यात् । ले। तल्लय इति। लीयत इति भावे अल् ; तस्य लय इति वाक्यम् । यहा लीयते अस्मिन् लयः, स लयो यस्येति ४८। । । 11) पण नगरीति दुर्गादासा, पणा नगराणां समाहाररति गोपीचन्द्र ।

·१७ हस्-सन्धिः। 'यलो हिधारो निरनुनासिकः सानुनासिकः । अमोऽनुनासिक स्तेन तत्स्थाने सानुनासिकः ॥ ५१। नो र्नु झस्यदान्ते। (नोः ६, नः ११, झसि ७१, प्रदान्ते 01 )। प्रदान्ते स्थितयो मैनयो नः स्यात् झसि परे। रंस्यते, वृंहित। विग्रहः । ननु यलस्य सानुनासिकत्वं कुत इत्यत आह यलो विधेत्यादि। नास्ति रो यस्मिन् सोऽरः, यल इत्यस्य विशेषणं । तथाच रभिनयलो विधा दिप्रकारः, एको निरनुनासिकः अनुनासिकत्वधम्मरहितः, (१) अपरः सानुनासिकः अनुनासि- कत्वधम्मसहितः। तथाच शिक्षाकारा:-अन्तस्था यरलवा ईषत्- स्पृष्टा, रेफवर्जिताः प्रिभेदाः सानुनासिका निरनुनासिकाय इत्याहुः। जम इति, अमः प्रत्याहारः। अनुनासिक इति अनु पथात् नासिकया उच्चार्यते यः सोऽनुनासिकः । बमस्तु पनुनासिकएव तेन हेतुना तत्स्थाने य आदेश: सः सानु- नासिक: स्यात्, न निरनुनासिक इत्यर्थः । विहाँलिखति इत्यादौ सानुनासिको लकारः । एवं यँय्यम्यते संवत्सर इत्यादि। ५१ । नोः। मच न च तो तयोः । न दान्तोऽदान्त- स्तस्मिन्। रंस्यते इति रम धोः स्यते । वृंहितमपि हहि बदौ त, इदित्वात्रुन्, अनेन नस्य नुः । - 11) निराकुल रतिवदल यतनासिकमन्दस धर्मपरतया निर्देशन ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ५२। ञपे जम् नो । (जपे ७, अम् ।१।, नो: ६.)। प्रदान्ते स्थितस्य नो पे परे जम् स्यात् । शान्तः, अद्वितः। ५३ । वा त्वरयपेऽरयम्। (वा ११, तु ।।, अरयपे ७, अरयम् ।१।)। दान्ते प्रदान्ते वा स्थितस्य नो रेफवर्जयपे परे रेफवर्जयम् वा स्यात्। यमो ऽनुनासिकः। यय्यम्यते यंयम्यते, हरिम्भज हरि- भज। कम्पते प्रति पूर्वेण नित्यम् । अरे किं-रंरम्यते । ५२ । अपे। अप्ज्ञमी प्रत्याहारी। शान्त इति शम् धोः के अमुओझस्यग्णाविति घः, पथात् पूर्वेण नौ कृते अनेन नः । अदित इति अकिक् नमणि (१) ता, इम्, नु, पथात् पूर्वेण नौ कृते अनेन डः। अव पूर्वसूवात् मोरित्यनुयत्वं तमोरेव डम् तेन जंजप्यते इत्यादी न नित्यं, किन्तु परसूत्रेण विकल्पः (२) झपीति कृते सिद्ध अप इति करणात् इन्दांचकार इत्यादी पामो नो न नित्यं अम्, गौरयादर्याधिक्य मिति । वा त्व । नाम्ति रो यस्मिन् सोऽरः, परयामी यप- रोति म तस्मिन् । एयं परणामी यम् पेति सः। यप्यमी प्रत्याहारी। पटान्त इत्यनुवर्तते, सिंहायलोकितन्यायेन दास इत्यपि; पत पाहदान्तदान्ते इति। यय्यम्यते इति यमधी यह, अमजपेत्यादिना गुण । रह मामान्यनीग्रहणात् यम् । 11 मचिमिति दुर्गादामः । {" यो रबारी अभदारिमा चतुपारागमे त भोः म्यान RIPATHITE दिन।

·हस सन्धिः। ५४। दान्ते मो ऽसमाजो हसे नुः । (दान्ते ७, मः ६, असमाजः ६, हसे , नुः ११)। दान्ते स्थितस्य मस्य हसे परे नुः स्यात्, न तु सम्राजः । शिवस्तोति । असमाजः कि-समाडिति । . एवं ववम्यते वंवम्यते, लॅसय्यते, लंलय्यते इत्यदान्ते । दान्ते तु सँय्यन्ता, संयन्ताः, सव्वत्सरः, संवत्सरः, संलयः, संलय इत्यादि। कम्पत इति कपि ड चलने, ते, इदित्वात्रुण, नोर्नुरिति नौ कृते अपे जम् इति । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् हकारस्य व्यवधान रयपेऽरयम्, तेन कियाः, किह्यः, किंवद्धनयति किंव- लयति, किल्हादयति किंज्ञादयति, किन्ते, किङ्गुते, किम्वाल- यति, किालयति (१)। पर इति किं-कि हादयति । ५४ । दान्ते। दस्यान्तोदान्तस्तस्मिन् । न सम्राट् असम्राट तस्य । किवन्तनिर्देशात् संराजते इत्यादौ न स्यात् (२) । “वा विरामे" इत्यन्यः । राम, रामम् । दान्ते किं गम्यते । हसे कि ? । अहमत्र। (१) “नमयबला परभूता यस्मिन् तस्मिन् इकारे परे पहान्ने मकारस्य स्थाने यथाक्रम नमयवला वा भवन्ति । यवला सानुनासिका निरनुनासिकाय भवन्ति, रह त सानुनासिकानामे विधानम। इते इति हुड अपनयने। झल झल सञ्चलने घटादि । ह्य इत्यव्यय गदिनभिधत्ते। हादो सुखे च इति गोयोगन्द्र । (२) इति शब्देन सम्राट शब्दो यसिमर्थे रुड़ स्तवैव यजनमिति बोध्यते । रुदिस्तु-येनेष्ट राजसूयेन मण्डलस्येवरथ य । शास्ति यमाया राक्षस सवाडियारोमोतेन ह योभनं राजते सराटचन्द्र इत्यत्र सादेवेति दुर्गादास ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
.
५५। पुंसः सन् खप्यम्परेऽख्ये।
(पुंसः ।, सन् ।।, खपि , अम्परे ७1, अख्ये १)।
पुंसो मस्य सन् स्यात्, अम्परे खपि परे, न त ख्थे ।
पुंस्कोकिलः । अम्परे किं-पुंचौरम् । अख्ये किं-पुंख्यातः ।
.
५५ । पुंसः । अम् प्रत्याहारः । अम् परो यस्मात् स तस्मिन् ।
न ख्योऽख्यस्तस्मिन्, खपौत्यस्य विशेषणम् । पुंस्कोकिल इति
पुमांथामौ कोकिलयेति इति वाक्यं । विधानसामर्थ्यात् न पुनः
स्यान्तलुक् । एवं पुंस्करोति पुमितिपदं करोतीति वाक्यम् ।
पुंस्थानमित्यादि। पुंक्षीरमिति पुंसः चौरमिति वाक्यम् । पुं.
ख्यात इति पुंसा ख्यात इति वाक्यम् । सन्यनुनासिको नोर्वा
समस्त सुमि सन्नपि। नो रनुनासिको वा स्यात् सनि, सुमि तु
समः सन्च वा स्यात् ।
सकतानां (१) क्रमाहिले सब्याच (२) इयोहयोः ।
अनुस्वारे भवन्त्यष्टावष्ट स्युरनुनासिके ।
मते पोड़श वा जेया: कन्जट-श्रुतिपालयोः ॥ (३)
संरस्कर्ता संरकर्ता संस्कर्ता संस्स्कर्ता संस्मकर्ता संस्कर्ता
संस्कर्ता संस्मस्कर्ता। संस्स्कर्ता सँस्कर्ता सँस्कर्ता सँस्स्कर्ता
समाकर्ता सँस्कर्ता सँस्कर्ता सँसमस्कर्ता। कज्जटवतिपालयो
-
("सकस एपी वर्णाना
10 सपा सकता।
1) कलरतिमासयोलहास्य वैयाकरणविषयोः ।

·७१
हस्-सन्धिः।
५६ । नो प्रशामकते।
(नः ६, अप्रशामः ।, छते १)।
दान्ते स्थितस्य नस्य सन् स्यात्, अम्परे छते परे, न त
पशामः । गाङ्गिम्विन्धि, पकिंस्त्राहि । अम्परे किं सन्त्सरः ।
अप्रशामः किं-प्रशान्तनोति ।
५७। कांस्कान् नृ: पि वा।
(कांस्कान् ।श, नः ।।, पि , वा ११)।
कांस्कान् कान्कान्, नृः पाहि नृन्पाहि ।
..
मतभेदात् पोड़शरूपाणि (१) । केचित् सनि मलोपे चत्वारि
यथा-सस्कर्ता सरकर्ता समस्कर्ता सस्कर्ता इत्याहुः ।
५६ । नो। न प्रशान् अप्रशान् तस्य । शानिंछिन्धि इति,
छिदधोहि अण्, नणो न, हेधिः, सनि वानुनासिकः शाह्नि
छिन्धि इत्यपि। चर्तिस्त्राहि इति वायते इति बाः, वा इव
प्राचरेति क्वि, हि, त्राहि । अन्ये तु वाधुरदादिरप्यस्ति
इत्याहुः । सानुनासिके चक्रिस्त्राहि इत्यपि ॥
कां। कानिति बीव्वान्तस्य कानिति होव्वान्त, नृन्
इत्यस्य पकारे सन् वा स्यात् । कांस्कानिति । सानुनासिके
कास्कान् । सनभावपक्षे कान् कान् वौछार्थे हिः। नृनित्यस्य
(१) "हिसकारमेक सकारं वि सकार हपत्रयं मानुसार सानुनासिकभेदात्
घटमशार, तदेव दिशकारभेदात् हादशप्रकारमेतदेव भाष्ये हर्पितम्" इति गोयो.

·०२ मुग्धोधं व्याकरणम् । ५८ । न ण टन ङ चकन् श शस् स शसि वा। (न ण टन ङः हा, चकन् ।११, श शस् स शसि ७, वा १) । दान्ते स्थितस्य नस्य चन् श, पस्य टन् शसि, टनयो स्तन् मे, डस्य कन् शसि, स्याहा। सछम्भुः सञ्चशम्भुः सञ्शम्भुः, सुगण्ट- षष्ठः सुगण्षष्ठः, षटसन्तः षट्सन्तः, सन्त्सः सन्सः, प्राश षष्ठः पाषष्ठः। ५६ । चपोऽवे जन् । (चपः ६।, अबे ७I, जब् ॥१॥) । दान्ते स्थितस्य चपस्य जब स्यात् अबे परे । वागीशः, चिद्रूपः । पकारे पञ्चधा-नृ: पाहि नः पाहि पाहि । सर्वत्र निपा- तनात् सन् विश । पक्षे नृन् पाहि पाहि इति परे ॥ टय नथ तत्, नय णथ टनञ्च डच तत्, तस्य । एचकार उच्चारणार्थः 1 चक: प्रत्याहारस्तस्मात्रमितं करोति, तेन चकन्, तथाच चकोपस्थितचतुर्णां न इत्यर्थः, अतएव यथाक्रम दर्शयति दान्ते स्थितस्येति । सछम्भुरित्यादि-नस्य चनि कते भागमो यता स्तदग्रहणेन ग्राह्यते (१) इति न्यायात् नस्यादा- न्तत्वे नोर्नुरिति दुः, पथात् अपे अम्, शहोयपादिति वा छ । उनभावपचे सञ् शम्भुः । सुगपट्पष्ठ इति शसः प्रत्याहार- त्वज्ञापनार्य मूईन्ये नोदाइतम् । एवं टनि वा छत्वे सुगण्ट छम्भुः मुगटगम्भुरिति, एवं मुगएसाधुरिति । प्राइपष्ठ इत्यादि। (१॥ यतो यस्य स्थानमा नट्या ग्राह्यते तहत् मायते प्रत्यर्थ । पाराम:- लटरम्यस्य पक्षम्यनले कि तेम्पोमिदो पस्यन्त व सन् विधान सदन पनादोनों पदोन्नवामित्याह। ५८1 ·हस्-सन्धिः । ७३ ६०। जमे अम् वा । (अमे ७, अम् ।११, वा ।१)। दान्ते स्थितस्य चपस्य अमे परे अम् वा स्यात् । एतन्मुकुन्दः एतदमुकुन्दः। ६१। ये । (७)। त्ये मे परे दान्ते स्थितस्य चपस्य जम् स्यानित्यम् । चिम्मयं, वामयम् । ५८। चपो। चप्जबी प्रत्याहारौ। परबकारेणावप्रत्या- हारं ज्ञापयत्राह चिद्रूप इति । ६०। जमे। पूर्वसूत्राच्चप इत्यनुवर्त्तते । अत्र यद्यपि अन्ते चप्जबाविति विधानात् (१) वाकारं विनैव एतदमुकुन्द इति सिध्यति (२) तथापि वाशब्द एवं ज्ञापयति विरामाभावे दान्ते झपथप् एव, विरामे चप्जबाविति, तेन (३) परसूत्रस्य सार्थ- कत्वमिति । एतन्मुकुन्द इति । ६१। त्ये । दान्तस्थितस्य चपस्य नित्यं अम् स्यादित्यर्थः । त्ये आणनडाभावादाह त्ये म इति । चिदात्मकमित्यर्थे मयट् । । (1) चपूजयाविति विधानात् वक्ष्यमाण झपझसोरिति सूत्रे इति ष. (२) इति सिध्यति-एतदुमुकुन्द इत्यत्र एष चासौ मुकुन्दथेति समासे लुप्त विभक्तिकावन दान सिं विरामपरतया झसो नपि कृते दकारो भवत्ये वेत्या समाह तथापीति । एतमुकुन्द इत्यत्र त दानत्वेऽपि विरामाभावात् न भर झमोरित्यनेन जथ् । (३) तेन अवसूत्रे विकल्पविधानेन । अन्यथा चि दुमयमित्यनिष्टं स्यात् ।

·७४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ६२। शहीश्चपात् वामि छभभी। (शहोः ६॥, चपात् ५१, बा ११, अमि , छ-झभौ १५)। दान्ते स्थितात् चपात् परयोः श-इकारयोः क्रमेणामि परे छ-झमी वा स्तः । तच्छिवः तशिवः वागधरिः वाग्रहरिः । अमि किं-वाक्थयोतति । ६३। खागडोऽचि हिः । (खात् ५१, णडः १), अचि , दि. ११)। खात् परो दान्ते स्थितो णडी दिः स्यादचि परे । सुगमोशः सन्नच्युतः प्रत्यड्डात्मा । श्मशानं ; ६२। शहोः । शच हच ती तयोः, छच झन् च तौ, अम् प्रत्याहारस्तस्मिन् । तच्छिव इति स चासो शिवयेति वाक्यं, पक्षे तशिवः । एवं वाक्लचः वाक्लक्षः वाक्छ्मशानं वाक्- अनयोः परयोः शस्य नेच्छन्ति चान्द्रा: (१) । वाग्धरि- रिति, एषां यो येन इति नियमात् प्राक् समो झम् पश्चात् चपो जब । विष्टुब्भसति त्रिष्टुब्हसति इत्यादि । ६३। खात् । णड प्रत्याहारः । सुगणोश इति सुगणयति इति क्विप, पद्यादनेन दिः । स्वादिति किं-महानयं, प्राडास्ते। सनयडन्ती हिरिति निर्देशात् त्य-णडो दिन स्यात्, तेन सनन्तात्र सनिष्यते इति भवार्तिकम् । सनिच्छायामिति निभाच सूत्र- - 1) यनयो सकारमकारयो यस्य छषमिति पेषः, तथाच "हम्परस्य कातन्त्रम्" इति संक्षिप्तसारमूवम् .

·७५ हस्-सन्धिः। ६४। छोऽचः । (छः ११, प्रचः ५।)। पचः परम्छकारी दिः स्यात् । कृतं विकल्पयति। नञोऽनाविति निर्देशात् अनी न दिः तेना- नन्तः अनेक इत्यादि (१)। ६४। छो। अच् प्रत्याहारस्तस्मात् । दान्त इति नानु- वर्त्तते । मण्डूकगत्या शहोयपादित्यादिना वानुवयं तस्य व्यवस्था- वाचित्वात्- परस्परानपेक्षायो दान्तात् सदाथ वा भवेत् (२) । अमाडाखात्तथा विखजनादेश्येति कीर्तितम् ॥ यथा-तिष्ठतु कुमारी छत्र हर देवदत्तेत्यादि (३) नित्यम् । माड्वजिताभ्यां घप्नुभ्यां विकल्पः । गौरीच्छाया गौरीछाया, कृष्णच्छिन्धि कृष्णछिन्धि । माडतु माच्छादयति । दान्ता- दिति किं म्लेच्छयति, पूर्वेण नित्यम् । विश्वजनच्छवं विखजन- छत्रं, दधिच्छाया दधिछाया इत्यादि छान्दसमित्यन्ये (४)। (१) "यन अनडुच्चतरोणा धिघ्योरिति, पहनन्दिपचादे र्णिननान् धे रति, मन्यडन्नोहिरित्यादिनापकादसमासेन्स्य विषयो बोध्यः। तेन सनन्न यडन्त तिडन्नाः सिद्धाः । सलिङ्गशास्त्रैः सद्रादि इत्यादौ त ज्ञापकसिद्धस्थानित्य- चात"-का सिन (२) परसरापेक्षा यत्र नास्ति तत्रापि पदान्नहो_दुत्तरस्यो नित्यं दिवति इत्ये के। अलानेकाचार्याणामसम्मतिरेष-इति गोयीचन्द्रः। यत्र अजन्नपदस छादिपदस्य च परस्परमन्वयो न स्यात् तवेत्यर्थः । (३) नाल परसरापेक्षा, वाक्ययो निद्रवात-इति गोयीचन्द्रः । (४) व्यस्य सूत्रस्य वृत्तौ बचीति पाठः बड़ा पुस्तकेषु दृश्यते। मंतिमसारे- पि "छोऽचः" इत्यस्य इत्तो “यच उत्तरककार. खरे परे दिर्भवतो"त्युकम् ।

·। मुग्धबोधं व्याकरान् । अचो द्वाभ्यामरो यपः । अचः पराभ्यां हकाररेफाभ्यां रभिनयपो दिः स्याहा । प्रश्ते प्रद्भुते, लेझि लेहिम्म, सूर्यः सूर्य:, शूर्पः शूर्यः इत्यादि । अच. किं-संगुते । यपः किं-वर्षा । अरग्रहणमुत्तरार्थम् । स्वादनचि । स्वात् परोऽरो यो दिर्वा स्यात् अनचि । सँय्य्यन्ता सँय्यन्ता, क्लृप्प्यते क्लष्यते। स्वात् कि-वायोः । अरः किं-धम्मः । अनचौति कि-दधि । विरामेऽपि-नक नक, नक, अज् भिन्नत्वात् (१)। (दपीति केचित्-वाक् वाक् वाग्ग् इत्यादि । रात् शस् । रेफात् परः शस् वा दिः स्यात् अनचि । मयते मर्थते । अनचि कि मर्षणम् । यल एप खप सेभ्यो एप यल-शस खपाः । क्रमात् हयाः स्युबा । उसका उल्का, शल: शुलः, क्षषीरं क्षीर, स्कन्धः स्कन्ध इत्यादि । पुत्रादि-पुत्रपुत्रादिनोस्तोऽनाक्रोशे। पुत्रादिन् इति शब्दस्य पुनपुत्रादिन् इति शब्दस्य च तकारस्य हि वा स्यान्नत्वाकोशे। पुत्रान् पुत्रपुत्रान् वा अत्तु शीलमस्या. सा पुत्वादिनी पुत्रा- दिनी पुत्त्रपुत्वादिनी पुत्रपुत्रादिनी, व्याघी मत्सी वा । केचित् यात गोयीचन्द्रेण 'सरे परे रति हत्ती प्रमादपाठ , यतो नैतत् पाणिनि सर्प वर्मचन्द्रादिमम्मतम । एष मति होच्यते इत्यादौ दित्य न स्यात्' इत्युक्ला परे रति निरासतम । हाछ्यते रति होछ लले त्यसाझावे ते । कातन्वेऽपि विर्भाव वरपरकार इति सले टीकाकारण "खरात् पर रति तत्पुरुष म पुम सर परो यमादिति बड़नीहि, तेन उछतीतिम हिमाप , विध्यते इति विर्भाव एवं व्युतम । (1) गजभियात विरामस्येति भेष । एभ्यः एते .

·हस्-सन्धिः।
६५। झपझसो: खस्भवो शपजवावन्ते च ।
(झपझसोः ६॥, खस्झयोः ॥, चप्जबी १॥, अन्ते , च॥१)।
झप-झसयोः स्थाने खस-झबयोः परयोः क्रमात् चप-जबी
स्तः, विरामच। शिवच्छाया, अच्छा।
पुचहती पुचजग्धी इत्यपि पाहुः। अनाक्रोशे किं-पुत्रादिनी
पुत्र पुवादिनी हपलि भूयाः ।
मू-नी-वयः । एते हयाः स्युा । उर+ + केण उरmmपेण
उर:: केण पक्षे उर+केणेत्यादि । परस्परानपेक्षायामित्यादि
गाकटायनमते, ग्रन्थकता तु उपेक्षितं, श्रुतिं प्रति भेदाभावात् ।
लोपो वा य-समझसे हसाय मतस्य । हसात् परस्य यस्य
ये झसस्य समझसे लोप: स्यात् वा । प्रास्ये भवं प्रास्यं
पास्यंय, हर्यते (१) हर्यते ऊर्गायति जयति पिण्टि पिण्ड्ढी-
त्यादि। हसात् किं, भय्यते भेत्ता। झसस्येति किं, शाम् ।
समेति किं ता।
अभ्र-वध-मभ्रां रोये। एषां रस्य लोपो वा स्यात् ये ।
अभ्यते वभ्यते मभ्यते, पक्षे अभाते इत्यादि ।
६५। झप। झपादयः प्रत्याहाराः। क्रमादिति-
झपः खसे चपादेशी जबादेशो झसो झये।
विराभे ती तयोः स्यातामित्यस्यार्थः प्रकीर्तितः ।
शिवच्छाया इति शिवस्य छाया इति वाक्यं, छस्य छोऽच
(1) इर्य लमे गती इत्यस्य भावे रूपम् ।

·वि-सन्धिः।
६६। वैः सोऽशसन्ते छते।
(वेः ६I, सः ११, अ-शसन्ते ७, छते ७) ।
वेः सकार: स्यात् प्र-शसन्ते छते परे। कृष्णश्चिन्त्यः,
कते, विष्णुस्त्राता। भसन्ते तु-कः त्सरुः ।
से तु क-ख-प-फे वा।
( से 01, तु ११, क-ख प-फे ७', वा ।१३)।
हरिष्टी-
इति दिलेऽनेन पूर्वस्य चः । न च्च्यतीति अच्छा (१) निम्मला ।
चपः खथ् वा शसि । चपस्या खथ् स्याहा शसि । दृभ्यामा दृक्-
श्यामा अफ्सराः असराः पठ्सन्तः पट्सन्तः तथ् षष्ठः तत्पष्ठः।
शसि किं वागहरिः।
इति हस्-सन्धिपादः।
६६ । वे भस् अन्ते यस्य सः, न असन्तः अशसन्तस्तस्मिन् ।
छत् प्रत्याहारः तस्य विशेषणं तेन सन्तभिन्ने छते इत्यर्थः ।
कृष्णयिन्त्यः इति, अनेन से कृते चवर्गयोगात् शः । एवं हरिष्टोकते
इत्यव टवर्गयोगात् पः।
६७। खेत। सः समासस्तस्मिन् । भास्कर इत्यादि, भासं
करोति, भामा खरस्तीक्षपः, भासां पतिः, भासा फरुरिति
वाक्यम् । परे त भा:कर इति नेच्छन्ति । अवाहु:-
(१) सपूत यो व मूनी रयमात् धातोईमत्यये स्त्रियां भम् ।
,

·वि-सन्धिः। वः सकारो वा स्यात् क-ख-प-फेयु परेषु, से सति । भास्करः भाःकरः, भास्वरः भा:खरः, भास्पतिः भा:पतिः, भास्फेरः भाःफेरुः " सदा ऽयस्तमसोः काण्डे वास्तोर्वाचो दिवःपती। भ्रातः पुत्र शुनः कर्णे पिण्डे तु मेदसो मतः । नमः पुरः क्रियायोगे तिरोऽन्तों पराभवे । निर्दुराविर्वहि:-प्रादुयतरान्तु कखे पफै। अव्यासो ऽपरदस्थस्य पाश-कर्णी-कुशा-शनि । कामि-कस-कुम्भ-पावे, पदे तु स्याच्छिरोऽधसोः । इससः क-ख-प-फेऽथा सेपि वा स्यात् क्रियायये। दिशतुस्त्रिश्चकवोर्थेऽथाव्यस्य सथ वेरपि । क-काम्य-कल्प पाशेपु, रस्वकाम्येषु वः सदा । इकः सः पः क ख प फ वाशब्दस्य व्यवस्थया। अय आदे ः सः स्यात् काण्डादौ से सति । तमस्काण्ड: वास्तोष्पतिः, वहिष्ठादित्वात् पः, वाचस्पतिः दिव- स्पतिः भ्रातपुत्रः, इकः सः षः क ख प फ इति पः, शुनस्कर्णः, पञ्चभ्यः प्या अलुक् । मेदस्यिण्डः । क्रियया सह से नमःपुरसो नमस्कृत्य नमस्कारः, नमःशब्दस्य साक्षादादित्वात् वा सविधानात् नमः कवेति च । अन्तर्धानपराभवयोस्तिरसो वः सः । तिरस्करोति तिरस्कारः तिरस्कृत्य, वा स-विधानात् तिर तत्वेति च । निरादीनां क ख प फे परे वेः सः । निष्कर्षः दुष्करः प्रावि- अयस्काण्ड: वैः सः।

·८० मुग्धबोधं व्याकरणम् । प्कारः वहिष्कृतं प्रादुष्कृत्य चतुष्कपालमित्यादि । सर्वत्र इक: सः घः क ख प फ इति सः। पाशादौ से अनुत्तरदस्थस्य व्यवर्जस्याऽसन्तस्य वः सः । श्रयो लौहः पाशो रज्जुः अयस्यायः, अय इव कर्णावस्या- अयस्कर्णी, स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् अयःकर्णः अयस्कुशा, आवन्त. निशात् अयः :-कुशीति । अयः-करोतीति अयस्कारी जाति- विशेषः। तेजः कामयते तेजस्कामः अयस्कामः । জানব कमो ग्रहणात् अज्ञान्ते माभूत, तेजः कामः । अयस्कंसः (१) चतुःषष्टिपलात्मकपरिमाणार्थग्रहणात्, अन्यत्र अय:कंस: । अय- स्कुम्भः, प्रातिपदिकग्रहणे लिन विशिष्टस्यापि ग्रहणं इत्युक्तः अयस्कुम्भीति। एवं अयस्पात्रं अयस्पात्रीति। अव्ये तिं किं श्वः कामः । अपरदस्येति किं, धर्मयासु कामार्थयशःकरीषु इति भहिः। पदशब्दे परे शिरोऽधसो र्वेः सः से। शिरस्पदं अधस्पदं । से किं शिरःपदे करोति, अधःपदे करोति। अपरदस्थस्यानुवृत्तेः परम-शिरः-पदं परमाधः-पदम् । सन्तोसन्तयोः से सति क ख प फे परे वेः सः । सर्पिष्कुण्ड यजुष्याठः । से किं तिष्ठतु सर्पिः पिवोदकम् । अपरदस्थस्यानु वत्तेः परमसर्पिः-कुण्डम् । अथ क्रियया परस्परापेक्षायां इसन्तोसन्तयोरमेऽपि क ख पफेषु वे; सो पा। सर्पिष्कुरु यजुप्पठ, पक्षे सर्पिः कुरु यजुः- 10 अयसः कंसरति पीसमासः। ।

·वि-सन्धिः । ८१ ६८। शसि शस् । (शसि ७, शस् ।११)। वेः शस् वा स्यात् शसि परे। हरिश्शेते हरिःशेते, सन्तप्पट सन्तःपट, शिवस्मेव्यः शिवःसेव्यः । 4 पठ, अथशब्दात् परदस्थस्येति निहतं, तेन परमसर्पिष्कुरु परमयजुष्पठ इत्यपि । क्रियान्वये किं, परमसर्पिः कुण्डम् । हित्रिचतुरित्येपां कखपफेषु वः सो वा स्यात् वारेऽर्थे । हिष्करोति त्रिपवादति चतुष्पठति । पक्षे दिः करोति इत्यादि । चकृत्वोऽर्थे किं, चतुष्कपाल मिति पूर्वेण नित्यम् । अथानन्तरं व्यवर्जस्य सस्य वे: कादौ नित्यं सः स्यात् । कस्येदमयः अयस्क, आग्मनः पयइच्छति पयस्काम्यति, पयस्कल्पं, धनुष्याश इत्यादि। अव्यस्येति किं, अध:कं, खःपाशः । रेफस्य वैः काम्य भिन्ने कादी सः स्यात् । गोक, गीष्कल्पः, धूष्पाश इत्यादि। काम्येत गी:काम्यति। अव्येति किं स्व:- कल्पं । अयस्काण्डादेराकृतिगणवात्- भाभीक्षण्ये कः कः इत्यर्थे कस्कः, एवं कुतः कुत आगतः कौतस्कुतः। विवन्तः सद्यःकोस्तव भवः क्रतुः साद्यस्कः, सद्य- स्कारः, मुहुस्कार इत्यन्यः । अयस्काण्डो लौहभेद इत्यादि। इकः परस्य वेः सस्य षः स्यात् । प्रयोगा यथास्थाने दर्शिताः । (१) ६८। शसि । शस प्रत्याहारः । हरिशेते इति से कते सिद्ध । कचित् पुस्तके छात्र “चतुष्कपालमित्यादौ वे. से दान्नत्वात् घस्वाभावे एका सघ इन्युक्त"मित्यधिक पाठ । ११

·८२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
६६। कख-पफयो म॒न्यौ।
( कख-पफयोः ७॥, मून्यौ १॥)।
वेन्यौ क्रमात् वा स्यातां कख-पफयोः परयोः ।
हरि+काम्यः हरिः काम्यः, मणे + खनिः मणः खनिः,
कृष्णपाता कृष्णः पाता, भक्तिफलति भक्तिः फलति ।
७० । अतोऽधब्युः । (अतः ५१, अत्-हबि ७, उ:१)।
अकारात् परस्य वेरुकारः स्यात् प्रकारे हवि च परे ।
शिवोऽयः, शिवोवन्यः ।
सन्तप्पट इत्यादी अपीतिवर्जनात् पत्वार्थं शस्विधानमिति,
तेन श-प से श-प-साः स्युरित्यर्थः । खपान्ते शसि लुब्वा ।
खपान्ते शसि पर वे लुप् वा स्यात् । कयोतति काठीवति
कस्तौति । पते का चयोतति इत्यादि।
६८। कख । कथ खश्च तत्, पथ फथ तत्, पथात् कखञ्च
पफच्च ते तयोः। मण्डूकगत्या प्रशसन्त इत्यनुवर्तते, तेन वासः
क्षोम, कः साति इत्यादौ मून्यौ न स्यातां । वाशब्दस्य व्यवस्था-
वाचित्वात् ख्याधौ न स्यात्, तेन शिव:ख्यात इत्यादि ।
७० । प्रतः । हब् प्रत्याहारः परबकारण। अपोऽक् समो गण
ऋक्चेति ज्ञापकात् सूत्रनिदेशाच (१) शिवोऽर्च इति बेरुले प्रता
सहादी णः, पयादकारनोप: ; अन्यथा उकारस्य वः स्यात् (२) ।
11) धूमि गात् यतोशयुरिति साने अतोन् इति निर्देशात् ।
(1) थव अपमान रत्ययानुति नाति, ध्यनिष्टयात, तेन रामोत्रातीति
माहेतिगादास

·वि-सन्धिः। ८३ ७१। अ-भो-भगोऽघोभ्योऽवे लुप् । (अ भी भगोऽघोभ्यः ।, अबे ७१, लुप् ॥१)। अवर्णात् भो भगो अघोभ्यथ परस्य वेर्लुप् स्यात् अबे परे । रुद्रा नमस्याः, भो हरे, भगो रक्ष, अधो यज । ७२। य वाचि । (य ।११, वा ।११, अचि ७)। अवर्षात् भो भगो अघोभ्यथ परस्य वे ? वा स्यादचि परे। शिवयुग्रः शिवउग्रः भोययुत भो अच्युत । तस्य ७१। अभो। भो भगो अघी इति सम्बोधनस्यैकदेशानु- करणम् (१)। परसूत्रसापेक्षत्वात् इहाथि नोदाहृतम् । अब- प्रत्याहार: परबकारण इत्याह रुद्रा नमस्या इति । नमस्या इति नमःशब्दात् नमस्तपोवरिव इत्यादिना क्यः, नमस्यः, धुसंज्ञा, ततस्तव्यानीयया इति ढे यः, पश्चाइसालोप इत्यकार- लोपे, लोपो वा य-समझसे हसात् य समझसस्यति वा यलोपः, ततो लिङ्गसंज्ञाया स्याद्युत्पत्तिः । यवा। शिव उग्रइति वेलृपि न सन्धिः। यइत्यस्य ईपत्स्पृष्टता सिडेव, ईषत्पृष्टतरो योऽनेन विधीयते । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् अवर्णादचि य्यौ दान्तौ या लघुप्रयत्नतरावपि स्यातां, तेन तयायाः तयायाः, लुप्पक्षे त आया. । पटवेहि पटवेहि पटएहि। लघुप्रयत्नता हि उच्चारण रणस्थानशैथिल्यम् (२)। ७२। (1) भो भगो अधोरित्येषा विसर्ग विहायेत्यर्थः । (२) शैथिल्य मन्द प्रयत्नता ।

·८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ७४। ७३। रिचो ऽबे। (२।११, इच: ५), अबे )। इच: परस्य वे रेफ: स्यादबे परे । हरिरयं, चतुर्भुजः । रोऽचः (रः ६1, अचः ५१)। अचः परस्य रेफस्य वे रेफः स्यादवे परे । वातरव, धातर्गच्छ। ७५। खपि वा। (खपि ७, वा ।।)। अचः परस्य रेफस्य वे रेफः स्याहा खपि परे । गोर्पतिः गीपतिः गी:पतिः। एवं उजि पात् न यः (१) तेन देवदत्ता उ एकविंशतिः, देव- दत्त उ एकः, अत्र नित्यं वेर्लुप् । ७३ । रिषः । र इति लुप्तप्रीक दं। स्वरूपभननिरासाय अनुकरणत्वाद या न विः, इच् प्रत्याहारस्तस्मात् । प्रत्रापि प्रब- मत्याहार: परवकारेण इत्याह चतुर्भुज इति, चत्वारो भुजा यस्य इति वाक्यम् । (२) ०४। रो। र इति पीकान्तं दं। पाद्र इति कृते सिह पज् ग्रहणं परायम् । (२) ७५ । खपि । खप् प्रत्याहारः । मराष्ट्रकगत्या से त कखपफे वेस्यतः म इत्यनुवर्तते, तेन इयं गीः पतिरमावित्यादी न स्यात् । सभि परयात परम बेयों न स्यात् । (eसागर मामायरियायेन परपसम्योदाहरण भग्विति मिनि मानो, तिपिपा गया तत्पूनिमित्तगतपिपमानातया पराnिing ११ घरपोहानिरिमा पतरियामारिया .

·वि सन्धिः। ८५ गोप॑तिरिति गिरां पतिरिति वाक्यम् । गोष्यतिरिति अय. काण्डादेराकृतिगणवात् से तु कखपफे वेति वेः से, इकः सः पः इति पः । उभयत्यतपक्षे (१) गो.पतिः गीर्वाण इत्यादि। एवं पहर्पति अहस्पतिः अहणपतिः अहःपतिः, धूर्पतिः धूपतिः धूपतिः धू.पनि। यद्यपि सामान्येनोक्तं तथाप्यभिधानात् नेयम् (२)। एकाधिकरणे प्रचेतसो राजासे । प्रचेतसो वः रेफ. स्यात् वा एकाधिकरणे राजनिति शब्दे परे न त से। हे प्रचेता राजन् हे प्रचतो राजन् । एकाधिकरणे कि जुहुधि प्रचेतो राजन् गच्छ । सेतु प्रचेतोराजन् भोः (३)। नान्तग्रहणात् शत्रन्ते (8) प्रचेतो राजन् गच्छ। (१) सपि वेति से तु कखेन्युभयोरप्राप्तिपशे इत्यर्थ । '२) एतेन गिर धुर अइन् एषामेत्र विसर्गस्य पतियब्दे परे एव स्यादिति शापितम। अतएव प्राशी पति गी पाठ इत्यादौ न स्यादिति दुर्गादास । गोपतिरित्यात "इद निपात्यमित्यन्ये इत्यधिक पाठ । सक्षिप्तमारे त सन्धिपादे १६५ सख्यक सूखे गीष्पतिरित्यसाधुरित्युक्तम । अमरटोकाया गीपतिशब्द तु 'गिरा पति पक्षे च कस्कादित्वात् साधु रिति रघुनाथ । भरतस्तु 'गिरा पति गोष्पति सेत कखपफेवेति स मनीषादित्वात साभावपक्षे कखपफयोन्याविति उपाध्मानीये गोपतिरिति , तदभाव- पक्षे खपि वेति रेफे गीति , तदभावपचे विसर्गस्य स्थितिरेज गी पतिरिति । एव चावूरूण चन्द्र दीरखामि वोपदेव सुभूत्यादीना सम्मतमेव । अतएव गोपति- रित्यसाधुरिति कस्यचिदचन न हृद्य मित्याह । (२) प्रचेता राजा यस्येति विग्रह । 1) यर प्रत्ययान्ने राजधातौ परेन इत्यर्थ । पल, ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ७६ । नाङ्गो रकतौ। (न ।११, अङ्गः ६१, रकती ) अहो रेफस्य वे रेफो न स्यात् रैफे के तौ च परे । अहोरात्रः अहस्करः, अहोभिः । ७७। हस्येतत्तदोऽनजकः से पिः । (हसि ७I, एतत्तदः ५१, अनजकः ५, सेः ६।, लोपः ११)। नसक्व देतदस्तदय परस्य से वें लोप: स्यात् हसि परे । एप कृष्णः, स विष्णुः । अनञकः किम्-असः शिवः, एपकोरुद्रः । . नाः। रय कय किय तत्तस्मिन, सौत्रत्वाममुण् । पत्र सामान्यगप्दस्य विशेषपरत्वात् राषिरूपरथन्तराणा (१) रेफेध्येय, रोनाहारजनीत्यादी निषेधो न स्यात् । पड़ोरात इति एकदेगविक्षतमनन्ययद्वतीति न्यायादिति परे। चन्द्रस रफ- माचे निषेधात् पहोरजनी पहोरमणीयमिस्याह, पत रिफ- रति (२)। मिलोप च । प्रहः सिनोपे येः रफोन है। दीघाहो प्रोमः उपाही हेमन्त इत्यादि। है कि प्रत्य- हेमन्तः । मोपपक्षणात् कि माभूत-दीर्घाहर्पनम् । एप च म प तत्सम्मान, न प प प ती, ती न वियेने यम्य मत्तमात् । मेः किं एतम्त गम्यते । 100 पक्षी HिITRaffits

·वि-सन्धिः।
७८ । द्रोदि घश्चानुः ।
(द्रः ६, द्वि , : ११, च ।।, (अन्-ऋ) = अनुः ।)।
ढकारस्य टकारे परे, रेफस्य रेफे परे, लोपः स्यात्, पूर्वस्य
च ऋवर्जस्य घः। रूढः, हरीरम्यः। अनुः किं-टढ़ः ।
इति वि-सन्धिपादः ।
इति सन्ध्यध्यायः।
एपे च पादपूरणे। आभ्यां सेर्वे र्लोपः स्यात् पादपूरणे
कर्त्तव्ये, एप इति प्रीकान्ते परे। यथा-
सैप दाशरथी रामः सैप राजा युधिष्ठिरः ।
एपेप (१) रथमारुह्य मथुरां याति माधवः ।
पादपूरण इति किं, स एष क्षिणोति, स एष पृथिवीपाला
पालयामास मेदिनीमिति । एपेति किं, स एव श्रीहरिः पाया-
हेवक्यानन्दवर्द्धनः ।
७८। दो।
ढच रच तत्तस्य, न - अह तस्य । रूढ़
इति रुही जन्यां क्त, होढ़, ढभात्तस्य धः, ष्टुभिरिति धस्य ढः,
अनेन लोपौं ।
टढ़ इति बहधू हिसे, क्त, जदित्त्वादिमो-
ऽभावे साधनं पूर्ववत् । वि-सन्धिपादः (२) । सन्ध्यध्याय इति--
एकावच्छिन्नः पादसमूहोऽध्यायः ॥
1) एषैष इति माधवविशेषणम्, सम्भमे हिलम् ।
(२) व्यय कचित् पुस्तके लोकोऽयं डग्यते-

·८८ मुग्धबोध व्याकरणम् । श्यः । अजन्ताध्यायः। संजा। ७६। ले:-सि औ जस्, अम् श्री शस, टा भ्याम् भिस्, डे भ्याम् भ्यस् , उसि भ्याम् भ्यस्, ङस् ओस् आम्, ङि ओस् सुप् । (लेः ५, सि--सुप् । १॥ )। स्यादीन्येकविंशतिले पराणि प्रयुज्यन्ते । ज श ट ड पाः सिङस्योरिकारयेतः। त्रिशः प्री ही ची ची पी पी प्ताः । (विथः १, प्री--स्यः १)। स्यादीनि बौणि त्रीणि क्रमात् प्री वी वी ची पी पी पी- ८०। संघानि स्युः। ७८। ले: । स्यादीनामेकविंशतिः प्रत्येक दं, सीवत्वात सेर्लुक । ज शट ड पानां मि-ड स्योरिकारस्य घेत्त्वं चिकार्यम् । अनिर्दिष्टार्थत्वात् खार्थे भवन्ति स्थादय इति । स्यर्यसम्युरमार्थे प्रीत्यादिना अर्थनियमः कार्य:, अनेन त स्यादीन्येव विधीयते, पती नायं व्यर्थः । विगः । श्रोणि वीणि विगः पौसाथै चगम् । प्रस- श्रीमहोपरचमा सन्यासम्मारिका मन्ययाय पारिस्तिनपाममा रिएपनी। मामहायानर्धानमनापिकी घोराभेर पानिमामानन्।

·संज्ञा । ८९ ८१। सम्बुद्धौ सि धिः। ( सम्बुद्धी ७१, सिः ।, धि: ११)। सम्बोधन विहितः सि सिंजः स्यात् । ८२। स्यमौजस् घिः । (सि अम् श्री जस् ।१॥, घिः ११) औ जस् एते घिसंज्ञाः स्युः । सि अम् दीनां च-सः प्रीचेत्यादि। परे तु प्रथमा, हितोया, टतीया, चतुर्थो, पञ्चमी, पठी, सप्तमोत्याहुः। ग्रन्यवन्मते प्रादेनदादि-. पाठादीप् । अतएवाग्रे सदाऽनलोऽसादिप्राः, क्रियान्तःकालाव- नोच पोच इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः कृतः । ८१ । सम्बुद्धी। सम्बुद्धिः सम्बोधनं, चेतनाचेतनयोः स्थितयोराभिमुख्येऽभिधानं, तत्र विहितस्य सेरेव घिसंजेत्यर्थः । एके तु वैकल्यादिना अचेतनस्यापीत्याहुः । सम्बुद्धिरिति परे। ८२। स्यमौ । मिश्च अमच और जश्च तत् । प्रामौधि- रितिकते सिड़े स्यमौजस् इति कृतं, मुस्थलाक्षणिकयोमध्ये मुख्य कार्यसंप्रत्यय इति परिभाषाज्ञापनार्थम्, तेन सख्यावित्यत्र घौविरिति न विः स्यात् (१) । अम्जसोर्मध्ये पाठात् चौकार- दयस्य ग्रहणम्, अन्यथा व्युत्क्रमनिर्देगो व्यर्थ: स्यात् । मर्च- नामस्थानमिति परे । (1) स्वादिपठितौर चौबारम्प धिमंतास सुस्यावात् , तु यस कस. पित स्थाने जातस तम्म माणिकवात् न्यायय । १२

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
८३। शि: लोवे। (शिः ११, लौवे )।
नपुंसके शिरेव घि-संज्ञः स्यात् ।
८४ । दान्तवत् सभि । (दान्तयत् ।११, सभि )।
सभयोः परयो र्दान्तवत् कार्यं स्यात् ।
८५। भी लिध्वो हंसझसोरन्ते च ।
(भौ ७, लिध्वोः ६॥, हसझसोः ७६, अन्ते ७१, च ११)।
भौ परे यत् कार्य वक्ष्यते त-लेहसे धो से स्यात्,
अन्त
.
चतयोः।
८४ ।
८३ । शि: ली । शिवेति एवकारेण शिभिन्ना व्यवच्छिद्यन्ते,
तेन वारिणी इत्यादी नमब्महन्न इति न र्घः ।
दान्तवत् । अधिकारात् स्यादेरेव सभयोर्दान्तत्वाति.
देशः, तेन पुम्भा पुंभ्यामित्यादौ वा यम्, न तु संस्यते मस्यते
इत्यादी मनो र्नुनिषेधः।
८५ । भोन्निध्वोः । लेईसन्तं धोझसन्तं भिरित्यर्थः । लिधुभ्यां
झसन्तं भिरिति कृते सिहे एतत्करणं, लेदर्दान्ते धोर्दास्तादान्तयो-
भिकार्यमापनार्थ, तेन कमाता गक्स्याता इत्यादी न स्यादेरिति
मकयोनीपः । अभ्रानीत, प्राधीरा, प्रपोट प्रयट, प्रवक,
अधीक इत्यादी मकानोप-ट-पड-कड्-धाः म्युः । (१)
.
11) कम्ताता रम्य व मन रनि विभिमः मयोगः, तारेको,
परेम रहिम योगदानालाभारात पाडेमोनोप रति नमः। एवं
साता यावापि नकमोपः सभापोत, पानी चोर महामा

·संचा। ८६ । हसोऽन्तः फः । (हस: १।, अन्तः ११, फः ११)। हसो विरामश्च फसंज्ञः स्यात् । ८७। सर्व विश्व उभ उभय भवत् त्वत् त्वैक सम सिम नेमाः, अन्यान्यतरेतर इतर डतमाः, त्वद् तद् यद् एतदिदमदः किम् इस्माद् युष्मदः, पूर्वपग- वर दक्षिणोत्तरापराधरान्तरखा: स्रिः । (सब-नेमा: १॥", अन्य-डतमाः १, त्यद्-युभदः १३॥, पूर्व-स्वाः १, स्रिः ११)। ८६ । हसो । अन्तः पर वर्णाभावः । स च त्रिविधः-प्रागभावः मध्वंसोऽत्यन्ताभावश्च । इह तु प्रध्वंसात्यन्ताभावयोर्ग्रहणम् । तेन परुणः पयः रामः इत्यादौ स्रोविः । इस इति दभेदः स्यादिहस- जापनार्थः, तेन अस्तीत्यादौ न विः, वष्टि इत्यादी न डः (१)। नोऽन्तः फः इति कृते दान्तातिदेशात् (२) पयोभ्यां राजभ्यां 'भ्यां पञ्चानां इति सिद्धे हस्ग्रहणं, मुख्यनाक्षणिकयोर्मध्ये मुख्य कार्यसंप्रत्यय इत्यस्यानित्यत्व-जापनार्थ, तेन राजसः । यथाक्रम सालोपः हप्य दय। घर, घरक, बधोर एष दान्तयेऽपि भी परे पड्कड घा.भवन्नोति। (1) "हस र दादरेव, भोमी मा फाशीयन फग्रहणेमोहसिको भायो। एचगपरणादिति दुर्गाराम। (२) ममयो परयोरितियः।

·८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । दभेदो गणभेदार्थः । एते पञ्चविंगत् शब्दाः स्रिसंज्ञाः स्युः । समो ऽतुल्ये, व्यवस्थायां पूर्वाद्यो ऽवान्तरो ऽपुरि। वहिर्योगोपसंव्याने, स्वस्त्वज्ञातिधनाभिधः ॥ वाचको। , , ८७ । सर्च । सर्वच विश्खयेति च-सः (१) । त्वत्-त्वी अन्यार्थ- परे तु त्वच्छन्दं नाडुः (२)। डतर-डतमी त्यौ, येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायात् तदन्तानां ग्रहणम् । पृथगन्यतरस्य ग्रह- णात् अन्यतमस्य न स्रिसंज्ञा, तेन अन्य तमाः अन्यतमायेत्यादि। भाष्ये तु अन्यतमस्यापि स्रिसंज्ञा विधानात् अन्यतमे अन्यतम- स्मि निति। उभ-भवत्त्वतां सिसंज्ञाफलं(३)--उभयोः स्त्रियोधनं उभधनं, भवत्या धनं भवानं, त्ववेत्यादि । समोऽतुल्ये इत्यादि। समं मञ्चसमानयोरित्यमरः । सम- 1) सिद्धान्तकौमुद्यां "यामि सर्धमान "(111) रति सम्प एत्ती उभय पन्दस्य हिरचनं मातीति तयटः, अतीति हरदत्त म्यानम् । गोयी- चन्द्रोऽपि सुवन्नपादे ४३ ८रसक-सायटोकायाम् “एकवचनाचयिमयस उभयपन्द" न्याह। क्रमदीवरेण शान्तपाद "पूर्वाधुभयो ममि या* ( •23) ति प्रयिषा उभयपन्दम्य जमि वा सिमस्युक्तम् । 'उभया चमिसान महान्दसत्याबोध्य मिति तोधिभी। मिम भो, मेम म्यों। t) सोधियाना "नवदेवोपमाया-धरमपुरमान पिfalR. तोदना चधर रति विपको नगर नि... -पान का भन्यवापारयुकम्। मनु मर्या रम्य में उभगन्दार मयां भिजय परियार पनम् । धान "मोरेत भारतभ्याम् भयोचोति सोमaPrit पत्रामा flaanमोनालिसाकार।

·संज्ञा। ॥ ८३ शब्दस्य सकलार्थे वर्तमानस्य स्रिसंज्ञा न तु समानार्थे । अग्रे प्रयोगं वक्ष्यति नमः समस्मादिति । व्यवस्थायां पूर्बाद्य इति। दिग्देशकालवाचिता व्यवस्था, तस्यां पूर्बादयो नव निसंज्ञकाः, यदुक्तं- पूर्वादयो व्यवस्थायां स्युः सर्वनामसंज्ञकाः । व्यवस्था कथिता लोके दिग्देशकालवाचिता ॥ इति । अन्यत्र दक्षिणाः प्रगाथकाः प्रवीणा इत्यर्थः । उत्तराः कुरवः, परा: लोकाः येष्ठा इत्यर्थः, अवराः कनिष्ठा इत्यादौ न गोण्याख्या चेति न निषेधः (१)। एके तु स्वाभिधेयापेक्ष्यावधिनियमो व्यवस्था ; अवधिमर्यादा सीमेति यावत् ; तथाच स्वाभिधयानां दिग्देशकालानां अपेक्ष्यः कारणत्वेनापेक्षणीयो योऽवधिनियमः स एव इत्याहुः। अवान्तर इति । अव पूर्बादी, न पूरपूस्तस्यां, वहिर्योगो यहिःसम्बन्धः वाह्य इति यावत्, उपसंघीयते अपिधीयते यत् तत् उपसंव्यानम्. ढेऽनट, वहियोगिभिन्न वस्तु केनचिदाच्छादित- मेयोच्यते (२) । तथाच पहिर्योगोपसंध्यानयोर्वर्तमानोऽन्तरणदः पूर्मिनविषयः सिसंन इत्यर्थः । अन्यत्र ब्रह्माशिवयोरन्तरे विष्णुः मध्ये प्रत्यर्थः किन्तु व्यवस्थासचिवाभाविध रय. (1) अमरित-स्वान्नरेन्यः । तानरेगावाहितमधोगाम मंघान. मिति यात्। च चिहारे पनपाहे १८६ पाएने "मनरेशाटमा समरिधानोबारम्ब.रति।

·८४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
८८।
न गोण्याख्याचवीसास।
( न ।१।, गोण्याख्याचत्रीसासे ,)।
गौणले, संज्ञायां, चे, याः से असे च, ते सिसंज्ञा न स्युः।
८८। चे जसि वा । (चे , जसि ७], वा ।१ )।
चे ते निसंज्ञा वा स्यु र्जसि परे ।
जातये,
खस्वित्यादि-ज्ञातिय धनञ्च ते, ते अभिधे यस्य सः, न सः
भवातिधनाभिधः, तथाच जातिधनवाचिस्वशब्दस्य न सिसंज्ञा
इत्यर्थः । यथा-खाय धनं ददाति, स्वाय यतते दरिद्रः । स्वरम
स्वस्माइनादित्यत्र जातिधनयोः सामानाधिकरण्ये
वर्तमानः स्वशब्दस्ते (१) नाभिधत्ते इति (२) ।
८८। नगौ। सय अमय तत् सास, वगः मा बीमाम,
गुणस्य भावो गोण्यं, गोएयश्च पाण्या घ घरा वीसाम तत्
तस्मिन् । गीण्यमप्राधान्यं, वयसः रतीयासमासयोग्ययाययं, ते
पञ्चविगध प्दाः। प्रयोगा प्रये यक्ष्यम्से--प्रतिसायेत्यादयः ।
चे। पूर्वेण नित्यनिषेधे मासे विकम्पार्थमिदम् ।
(1) तेजानिधने ।
.) "चा परेपो युधिति पानि" रति प्रयोगमा " परे
परेमा' ति दर्शनार पगापि परगन्दन पनामाम् ।
"चास्येपामपि हिमोगलाम् ' भामार यादोपग परमोड।
पानी -तिमा हवमथन गरे पपने पिसन्दात प्रभारमel
মেলা-লিথিয়া মাৰি মাসখ । মাথা
पाय परिधि, FORE THATRI-RI RA
परमपिपिराम।

·संचा। 22 ६० । पूर्वाद्यल्प प्रथम चरम तयायाईकतिपय- नेमाः (१)। एते सप्तदश शब्दाः सिसंज्ञा वा स्यु जैसि परे । ६१। तीयो डिति। (तीयः ११, डिति )। तीयान्तः शब्दः निसंज्ञः स्याहा डिति परे । ६२। पूर्वोऽन्त्याटुङ् । (पूर्वः ११, अत्यात, ५, उड् ११) अन्यात् वर्णात् पूर्बो वर्ण उड्सनः स्यात् । ६३ । अन्त्याजादिष्टिः। (अन्त्याजादिः ।, टि: १।) अन्यो योऽच् तदादिवर्णष्टि संज्ञः स्यात् । या दिग्धे । दिग्वाचकानां हे स्थितानां स्रिसंज्ञा स्याहा । उत्तर- पूर्वयोर्दिशोरन्तरालं या दिक् सा तस्यै उत्तरपूर्वस्यै, उत्तर- पूर्वाय दिशे इत्यादी दिग्वाचकाना वा स्रिसंन्नेति । ८०। पूर्वा । सप्तदशेति पूर्वादयो नय, तयायौ त्यो हो, प्रन्ये पट । ८१ । तीयः । त्यम्य त्यखरूपेनानवस्थानादाह तीयान्त इति । ८२। पूछ । पन्ते भवोऽन्त्यम्तम्मात्, दिगादिलादयः । उड़, उपधा रति परे। पन्त्या। पन्त्योऽन् पादिर्यस्य मः। पचां मनि- पिटानां प्रन्यो योऽच् तदादिरित्यर्थः । यस स पचः परो नास्ति

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
६४ । लुकि न तव । (लुकि ७, न १, तत्र )।
लुगिति लोपे कृते यो लुप्तस्तस्मिन् परे यत् कायं तव स्यात् ।
६५। स्वरादि-नि-चित्त्यं व्यम् ।
स्वरादि-नि-चित्य श, व्यं १०)।
स्वरादिर्गणो निश्चकारतस्त्याच व्यसंज्ञाः स्युः ।
तत्रैकस्यैवान्त्याचो व्यपदेशिवदेक स्मिन् इति न्यायात् (१) व्यप.
देशिव हावेन टित्व, तेन हरी शम्भौ इत्यादी इकारादिलोपः ।
८४ । लुकि । लु वधोः क्विण, न्यादित्वात् (२) कड, लुक्
पुंलिङ्गः । तत्रेति निमित्तप्तप्तमी, तथाच-लुक् शब्देन यस्य
लोपः क्रियते तबिमित्तकपूर्व कार्यं न स्यादित्यर्थः ।
८५ । खरादि । स्वरादिर्यस्य सः च इद यस्य चित्, चिचा.
सी त्ययेति चित्त्यः पद्यात् चमः । वरादिर्यया-
म्वन ममया हथा व निकपा मामि स्वयं निःपमं
म्वम्ति प्रादुरतीय भोरिय मना प्रायः गनैर्दु.पमम् ।
के काम गनु गं दिवा किन तिरोमिया मिथः सः पुनः,
सायं नाम चिरं चिरीण महमा दीपा विमोपा पहि।
" समस्यामा परे) यदि इरमा ।
11) बदरियल विमोदधातोरसय पचा पर HATA ।
नथाप पापिनीर कादीमा (11) मादिम्। ।
मनोमेनारि गोतित एवरीवर्या 'महारोगा। एक पी. को
मा" कि पार्मिग हाम्। नयोरन्द्रेश वनराई प्रमा
"निष्पाप मानधन मिरम्।
-

·संजा। ८७ अस्म्याहो अड़ वंचिराय अकडोम् जोपं चिरं कु प्रगे, साचि द्राक् परमं मृपा खलु वरं यः सुठु दिघ्या चिरात् । नीचेरीपदये विहा यदि मनागवागभीक्ष्णं पृथक् तूणीमा सपदि प्रसह्य झटिति म्याडङ्ग सद्यः कते ॥ अन्नसा ननु च प्राध्वं युगपहत सम्प्रति । उच्चरस्तं सनात्प्रातः समन्ताद बलवन्मुहुः । प्रागन्तः साम्प्रतं स्थाने विष्वक् प्रभृति किदिल । चिररात्राय धिड्मछुः चिरस्य हो ऋते शुभम् ॥ अद्धा ऋधुगमाज्ञाय हिरुक् स्युः कुत-श्रादयः । तसन्ताद्यास्तथा प्रोक्ताः शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ (१) कुत-श्रादयः कुतः-क्क-कुहेत्यादि सूत्रे ये निपातितास्ते । तसन्ताद्याः तम् । दा हि दानी एद्युस् स्तात् एन प्रा आहि आत् अस् एतदन्ताः । स्वरादिपठितानां वाचकत्वं, (१) कारिकोका अव्यययन्दा खर्, ननम्, समया, वृथा, व, निकषा, सामि, स्वयम्, नि पमम, खस्ति, मादुर, अतीव, भोम, इव, सना, प्रायम्, अनैस, दु.षमम्, कम्, कामम्, मनु, गम्, दिया, किन, तिरम्, मिथ्या, मिथस्. श्वस्, पुनर, मायम, नाम, चिरम्, चिरेण, सहसा, दोघा, विना, उपा, पहिस्, अग्नि, बाहो, अट् य, वत्, चिराय, यकट, योम, नोषम्, चिरम्, कु, प्रगे, साचि द्राक, परमम्, मषा, सुन घरम्, ह्यम्, स, दिया, चिरात्, नोचैम्, ईषत्, अये, विहा, यदि, मनाक चर्चाक, अभीक्षणम्, दृषक, तूपणीम्, या, सपदि, प्रमा, झटिति, प्याट, यग, सद्यम्. ते अलसा, मनु, च, माध्वम्, युगपत, वत, सम्प्रति, उम्, यसम, मनात, प्रातर्, ममन्नान, बनवत, मुडम, मान, यन्नर, माम्मतम्, स्थाने, विधक, प्रभति, शिक्लि, पिर. रावाय, धिक, मह, चिरस, हो, रते, शुभम्, ग्रहा, धुक, यमा, अहाय, हिरक, तपादयः, तमन्नाया। ११

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
--
-
६६ । हसोऽनन्तर: स्यः ।
(हस: ११, अनन्तरः ११,स्यः ११)।
अचानन्तरितो हस: स्य संजः स्यात् ।
६७। यूत्
स्वाव दी।
(यूत् ।।, स्त्री ।।, एव ।१।, दी ।११)।
ईदूदन्तो नित्यस्त्रीलिङ्गो दीसंन्नः स्यात् ।
चादीनां द्योतकत्वम्, अतएव चादि-स्वराद्योः पृथगुक्तिः । खरादि-
राशतिगणः । व्यं अव्ययमिति परे ।
हसः । नास्त्यन्तरं यस्य सः। अचानन्तरित इति-
अर्थादचेति लभ्यते, अनन्तरितः अव्यवहित इत्यर्थः। स्या,
संयोग इति परे।
८७। यूत् । ईय जय ती, ताभ्यां तमित करोति, तेन
ईदूच्च लभ्यते । येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायादाइ ईदूदन्त इति ।
एव शब्देनास्त्रीलिङ्गं व्ययच्छि दाते (१) तेन (२) सेनान्ये स्त्रिय
इत्यादी न स्यात् । बहुप्रेयस्यै कृष्णाय पतिलक्ष्मा राजि इति
अवयवम्त्रीत्वात् (३) सिमिति भाष्यम् । ग्रन्थमाते तु बहु-
प्रेयस्य अतिलक्ष्मी इति । दी, नदीति परे ।
-
(1) अम्दोलित मित्यम्लीसिभित्रं याश्यिते मिराप्रियते। निलको.
निद्गन्दम् “यांचवर्षे यदूषेत मनोनिगदसमिक्षेचा तमेष यदि विदा
नरं न भन्नति नहा नित्यम्सोलिगः तेन गोरगन्तव्य मुम्बेपि गौरीगदम्य
नियम्दीनिहाय मिति दुर्गादामः।
ts) तेन- मेनानीगदम्ब नियमनोनिद्रभिवतेम।
१५) दयामसोत्याग पायरम्य योगदम भयोगदाच नियमित

·संजा। १८। नास्त्रीयुवः । (न ।११, अस्त्री ।११, इयुवः ६।)। इयुवस्थानावीदूतौ दीसंज्ञौ न स्तः, नतु स्त्री। ६६। वामि । (वा ११, आमि ७ )। इयुव ईदूच दीसंज्ञो वा स्यादामि परे, नतु स्त्री। ०० । स्त्री युच्च डिति। ( स्त्री ।।, युत् ॥११, च ।।, डिति ।)। स्त्रीलिङ्ग इदुदन्तो नित्यस्त्रीलिङ्ग इयुव ईदूच दोसंन्नः स्यादा डिति परे, न तु स्त्री। १ ८८। नास्त्री। यूदित्यनुवर्तते । न स्त्री अस्त्री। इयुव- स्थानाविति, स्थानमस्ति ययोस्ती, अर्ग-यादित्वादः, स्थानी; इयुवोः स्थानौ इयुवस्थानी, ईदूतावित्यस्य विशेषणम् । एतेन दोसनानिषेधात् हे श्री: थियम् थिय इत्यादौ ध्यम्शसादेर्लोपो न स्यात् । अस्त्रीति किं हे स्त्रि स्त्रीम् स्त्रीरित्यादि । ८८। वामि । इयुव ईदूदन्तोऽस्त्री चेत्यनुवर्तते । अस्त्री- त्युक्तोः स्त्रोणामिति नित्यम् । १००। स्त्री। चकारादित्यस्त्रीलिङ्ग इयुव ईदूदन्तोऽस्त्री चेत्यनुवर्तते, इह पुन: स्त्रीग्रहणं पाक्षिक स्त्रीलिङ्गस्य इदुदन्त- स्यापि प्रात्यर्थम् । तेन मत्यै मतये धेन्वै धेनवे सुमत्यै सुमतये स्यात् । अब दुर्गादासः-'भाष्यकार क्रमदीवरीत प्रामामा नदोसंशा प्रपात पुम्बयोगेऽपि न निात इति मन्दमानी हे अतिमि विप, गडप्रेयसि तर, यतिसौर थिमाय धन देहि तिडका राजे सतोयुदाहरस' इति ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०१। अध्यचताच्येप पिः । (अध्यच्ताच्येा ।।, पि: ११)। घिवर्जस्यादरच् तसंज्ञावच्यकारावीप् च एते पि-संज्ञाः स्युः । १०२। संख्यावड्डत्यतु-बहु-गणा नेपि । (संख्यावत् ।१।, डति-अतु-बहु-गणा: १, न 1१1, ईपि 01 )। डत्यत-बहु-गणानां सड्डयावत् कार्य स्यात् नत्वीपि। , सुधेन्वै सुधेनवे इत्यादि। इयुवस्थानयोरीदूतोस्तु नित्यस्त्रीलिङ्ग- योरेय, तेन सुथिये स्त्रियै इत्यादौ न स्यात् । इयुव ईदूतोरपि पुं- भिन्नान्यदार्थे भूरिथियै भूरिथिये भूरिभुवै भूरिभुवे स्त्रिय, भूरि- थीणां भूरिश्रियां भूरिभूणां भूरिभुवां स्त्रीणामित्यादौ दोसंज्ञेति केचित् । वाशब्दस्य व्यवस्थया विगत इय्याभ्यस्ता वीः पश्य इत्यादौ शमि दीसंज्ञा, न तु डिति, तेन विगत इर्यस्यास्तस्यै व्ये । १०१। अध्यच् । नघि रघिस्तस्याच् अध्यच्, अञ्च यय तौ प्रयौ, तौ च तो अच्यौ चेति तायौ, अध्यच्च तायो च ईप च तत् । नञ्युक्तवन्यायादाह (१) घिवर्जस्यादेरिति । १०२। संख्या। संख्या इव संख्यावत्, डतीति त-त्यान्तस्य (२) ग्रहणं, तेन पतिरित्यस्य न ग्रहणम् (३)। अतुशब्देनात्व- न्तस्य ग्रहणम् । बहुगणी प्रचुरार्थो । एतेषां संख्यातिदेशः कतिग: 1 नञ्युतायात-निषेधो यजातीयस्य विधिरपि तज्जातीयक्ति न्यायादिस्यर्थः। (३) तस्यान्नव्य तडित हतिप्रत्ययान्नस्य । (२) पतिमन्दम्य चौपादिक नतिमत्ययमिप्यतत्वात् ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
राम-स इति स्थिते-
१०३ ।
स्रोविः फे। (स्रोः ६॥, विः ११, फे।)।
सकाररेफयोविः स्यात् फे परे | रामः ।
औजसोः सन्धिः । रामौ रामाः ।
यतिशः यावच्छः तावच्छः बहुश: गणश: इत्यादिसिद्धार्थः ।
ईपीति विषयप्ती, तब निषेधात् यावती बबीत्यादि ।
इति श्रीरामतर्कवागीशलता संज्ञापादटिप्पनी समाप्ता।
१०३। स्रोः । स च र च तत् स्र, सयुक्तोर स्र, सच सच
सौ तयोः स्रोः; तथाच सकारस्य रेफस्य सकाररेफस्य च विरि-
त्यर्थः
। तेन रामः गीः चतुरो वारान् भुक्ते चतुरित्यादि।
प्रतएव ग्रन्थसता रात्सस्येति सूत्रं न कृतम् (१) ।
औजसोः
सन्धिरिति विर्घावित्यर्थः ।
१) रामस्य-1८१२१२४) रेफात् संयोगान्तस्य मस्सैव लोपो नान्यस्यैति
पाणिमीये। सुचरित्यम्य टीकाया "चतरिति चतर गन्दात् सच उचापितो
पर्म इति स्थिते नोर्षिः फे इति दिवचननिर्देशात् एकोषाहा रेफसकारयोः
स्थाने एकएक पिरियुक्त तयागोगेन ।
व्याल दुर्गादासस्तु चतरोबारान् इत्यर्थे चतरपन्दात सरिसते रेफस्य रिमों
समि गम रल्याव वाशन्दम्य व्यवस्थाशिवास सुचि परे निन्यं विसर्गस्य सकारे
सादे. सोसोप तिसरा सोमे एच. सस विसर्गपरित्याइ।

·१०२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०४। खदीभ्यां ध्यम्शसादेर्लोपः । (स्वदीभ्यां ५॥, धि-अम्-शसादेः ६, लोपः ११)। खात् दीसंजकाच्च परस्य धेरम्शसादेव लोप: स्यात् । हे राम राम रामौ। . १०४। स्वदी। स्वय दी च ते ताभ्यां, अम्च शस्च ती, तयोरादिः अम्शसादिः, धिथ अम्गसादिय तत्तस्य, पुंस्त्वं भौत्र- त्वात् । धातारं पितरमित्यादौ तु विप्रतिषेधे परं कार्यमिति(१) न्यायादादी विणू । ननु अम्च शस्च तो, तयोरः अमृशमः, धिरा अम्गसच तयोर्लोप: ध्यम्सलोपः इति कृते सिदे धादिगदस्य ग्रहणं, फचिदन्यतोऽपि धिलोपार्थ, तेन गन्धर्वयाचि-ते शब्दस्य धी हे ते, तथा महान् : कामो यस्य स तस्य धौ है मह, अधी: किए जः महामूर्यस्य स तस्य धी हे महो इत्यादी एडोऽपि धौपः । हे भोः हे भगोः हे अघोः इत्यत्र कथं न धिनोप इति, प्रभोमगोऽधोभ्य इत्यादिनापकात् (२)। माटकस्य मातः पुत्रे मारती धी। महाकुनमग्भूताया मातमुन्यापत्यस्यापि मतिर्माटम्मुतिस्तस्या गम्यमानायां मारकम्य मात: स्यादी पर पुवे याचे मार्गी- मात हे वासोमात पुत्र धन्योऽमि । पुये किं-गार्गीमारके यान्ये I ॥ तदविरोध पर कार्य दियेनत्पाविNिr 1" (1) भोमगोपाभ्य रम्य निगमोपविधानान।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १.५। शस्नामि घः। (शस नामि 1, : १)। शसि नामि च परे स्वस्य ईः स्यात् । धन्यामि । स्तुती किं-दासोमाटक पुत्र । माताशब्दहारैव सिद्धे गार्गीमालक इत्यनिष्टनिवारणार्थमिदम् । १०५। शस । नुमो नयुक्त अाम् नाम्, गमकत्वात्(१) सः । शस च नाम्च तत्तस्मिन् । दोसजस्य स्वभावर्घत्वे स्वमनुवर्तयन्नाह खस्येति । नुसिकोऽच्यनामि इति नायकात् नुम्सहितामो ग्रह- णात् शाङ्गिणामित्यादौ न स्यात् । न चामि कृते सिध्यतीति वाच्यं, रामाणामित्यादौ घे वाभावानुमोऽभावप्रसङ्गात् । नापि नुमाम इति स्वग्रहणात् भविष्यतीति वाच्यं, तिसृणां नृणामित्यत्र चरि- तार्थत्वात् । न च स्वस्थानजत्वात् भविष्यतीति वाच्यं, सह एन वर्तमानाः, विगत इयेंपा ने, तेषां सां व्यां इत्यादौ मुम्प्रसङ्गात(२)। वहुः यंत्र तान् बलून् । परे तु लुकारे छलाभात् सवर्णदीधे ऋकारम्तेन बढ्न् इत्याहुः। अन्ये तु लकारभागहययुक्त लुकारस्तेन बदलल्टन् इत्याहुः। नृत ओजसद्भां पंसि 4. । लकारस्य श्रीकारेण जसोऽकारेण च सह घ: स्यात् पुलिने। बहुर्ययोर्येपां वा तो बहल ते बदलः । परे तु व बदृरित्यादि । । तदर्थयोधकावात् । नाम् इत्यको नमो मयुक्त याम इत्य प्रसोतरित्ययः । 11) व्यय दुर्गादास -किञ्च याम पहणे मेवे मित्रो नामोति का चागमादेश- योरागमशिनियानिति न्यायस्वीकाराम। तेम मोनामिन्यव प्यादी सुमि सनादेशो मसात् । एक महते यकारदो दीर्घस सानियान इसपरवान यषा ।

·१०४ मुग्धबोध व्याकरणम् । १०६। पुंसि तु शस् न। (पुंसि ७), तु ।११, शम् ॥११, न । १)। स्वात् पर: शस न स्यात् पुंलिङ्गे। रामान् । १०७। टा-भिस्-डे-ङसि-ङसोसा-मिनैसयात्- स्य-योसोऽतः । (टा-श्रोसाम् ६॥, इन-योस: १॥, अत: ५।) अकारात् परेषामेषां स्थाने एते क्रमात् स्युः । १०६ । पुंसि । पुंस्त्वमिह शब्दानां शिष्टकृतपरिभाषाविष- यत्वं, न तु वृपणादिमत्त्वम्, दारकलबादौ तदभावात् । एवं स्त्रीत्वनपुंसकत्वे अपि । यदुक्तं- शब्दसंस्कारसिद्धार्थमुपायाः परिकल्पिताः। सर्ववस्तुगता धम्माः शास्त्रे पुंस्त्वादयस्त्रयः ॥ ये तु लिङ्गादिसम्बन्धाः प्राणिजातीयगोचराः। न तेऽभ्युपायाः सस्कारे दारादिषु तटादिषु । रामान् इति-अनेन ने कृते पूर्वेण घ: (१) । कथं सान् वोन् इति ? उच्यते, भूतपूर्वखमाश्रित्य शसो नादेशः । १०७ । टा। त्वन्तत्वात् पुंसीति नानुवर्तते, अतः क्लीवेऽपि, तेन ज्ञानेनेत्यादि। ऐस् भात् करणं निर्जरस : निर्जरसादिति सो मकारविधान तथा थामो तमागमो नम्यादिति मापनार्थच नामोति कतम् । स्थतएप यः विष्णुः, सह एन वर्तते यः स मा विगत रयंपात सवोः तेषां, मां ध्यामिति (1) दुर्गादामस्तु पहिरनविधेरनरहस्य बलवन्यादादी दी ते पचान रस्याः । वयन्त सूबह वस्य पौर्यापर्येणाचार्य स्थापि मतमेदिति मायाम है।

·अजन्तपंलिङ्ग-शब्दः । १०५ १०८। पूर्णोऽदान्ते नोऽवकुप्वन्तरेऽप्यतदात्त्व- पक्वयुवाहः ससेपस्याद नैकाचकोस्तु वा। (पु: ५।, ण: १।, अदान्ते ७, नः ६), अवकुप्वन्तरे , अपि ।११, अतहात् ५, तु 1१1, अपक्कयुवाहः ६, ससेप्यादेः ।, नेकाचकोः ६, तु ।११, वा ।११)। सिद्धार्थम् । बेस्म्येरित्यत्र व्वस्भ्योस्ये रिति कृते सिहे प्रवीस्ग्रहणं, प्रग्रहणेन लाक्षणिकस्याप्यतो ग्रहणमिति ज्ञापनार्थम् । तेन, येन तेन यः तरित्यादि । एवमन्यत्रापि क्वचिदनतोऽपि डस: स्य- विधानामिति । तघाच- नवं नवं परिक्षिप्य पुराणमपकर्पतः । प्रतिजरस्य भिक्षुष्य कन्या वर्षशतं गता॥ इति इतिडन्तः (१)। उदधिस्योत्तरे तीरे मृत: किमनुशच्यते इति उदधिमिच्छति, क्ये सन्, पचाद्यनि उदधिस्या गगा, तम्या उत्तरे उदधिस्योत्तरे इति (२)। (1) कान्वेपि डम्स्य रति चतरयत्ति २१य सूवे न भवमिति लोक- हाय गाषिप्रयोगादिति चिन्त्यमित्याह कविराज । (१) यापरं पहुषु पुस्तकेषु 'भा मा सधे परनम्य धमोहिं विजने बने रयल पदवित किया यस्तित्वात नसन मन् 'त्यधिवः पाठः। ययत महते गुपयोगिता उधोभिरिन्यम् । बातम्रीय व्यासाभारे -"धिमोहरे नोरे नम्ममा नाम राणसी। मला सरमायेल हा भाति गुभिषों" म्युम्य पार पसारानामिक्ष पम्।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०८। प षकारात् रेफात् ऋवर्णाच परस्य अदान्ते स्थितस्य नस्य एः स्यात्, अव कवर्ग-पवर्ग-व्यवधानेऽपि । यत्र दे न स्ततो ऽन्यत्र गतात्तु निमित्तात् परस्य, सादि- हितेनेपा स्यादिना च सहितस्य, पक्कादिवर्जितस्य, स्यात्, वैकाचः सकवर्गाशान्यस्य, वा स्यात् । रामेण । । घ च र च ऋश्य, तत्तस्मात्, पुंस्त्वं सौत्रत्वात् । दस्यान्ती दान्तः, न दान्तः प्रदान्तस्तस्मिन् । अव च कुश्च पुथ त अवकुपवः, तैरन्तरं व्यवधानम् अवकुप्वन्तरं तस्मिन् । तच्च तत् दञ्चेति तई, न तद्दम् अतह तस्मात् । पक्कञ्च युवा च अश्व तत्, न तत् अतत् तस्य अपक्कयुवाहः । ईप च स्यादिथ तो इंप्स्यादी, सादीप्स्यादी सेप्स्यादी, ताभ्यां सह वर्तमान: ससेप्स्यादिस्तस्य । एकोऽच् यस्य स एकान्, एकाच कुश्च तत्, न तत् नेकाच्-कुः तस्य, पुंस्त्वं सौनत्वात् । परभागे अतहादित्युक्तो: पूर्वभाग समानदस्थ निमित्तादित्यर्थः । यद्यपि कुष्णाति पुष्णाति इत्यादौ टुभिष्टु इत्यादिना सिध्यति, तथापि शेपेण इत्यादिसिद्धार्थ पग्रहणम् । योत्यादि-यस्मिन् दे नकारः तद्भिनदस्थात् पकार-रेफ ऋटवर्णात् परस्य नकारस्य सात् कृताभ्यामोप्स्यादिभ्यां युक्तस्य पक्कादिभि- त्रस्य गणः स्यादित्यर्थः। तस्यैव नकारस्य एकाच-कवर्गयुक्त-द-भिन्न सम्बन्धिनो वा स्यादित्यर्थः । एतेन एकाच कवर्गयुक्त-द-सम्बन्धिनो नकारग्य गो नित्यं स्यादित्ययः । पक्कादेमभयत्रापि निषेधः । एकाच कोर्य या-हवाणो वम्तयुगाणीत्यादि। एकाचकु-भिन्नस्य- हरिभाविणो इरिभाविनी, ब्रोहियापिणो ब्रीहिवापिनो। पकाया. - ·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १०७ नात् स्यादेनंकारस्थापि णत्वं, तेन रम्यविणा, योकामेण, श्रीभावेण थीभावेन इत्यादि । पक्कादेस्तु-रम्यपक्केन रम्ययूना दीर्धाञ्जेत्यादि । अदान्त इति किं-रामान्, ब्रीहिवापिन्। अवकुप्यन्तर इत्येव, उद तु ल श स व्यवाये माभूत् । यथा-महाराजानां, वराटिका- नाम्, ऋतूनाम्, अरालानां, राशीना, रसानामित्यादि । साहि- हितैति किं-वीरस्य भगिनी वीरभगिनी इत्यादि (१)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् क्वचिदन्यत्रापि । तथाहि-- सदगयनभिन्नस्य सिध्रकादेवनस्य च । नाम्नानानि तु कार्यादेः सिध्रकाद्यास्तु सिध्रका । १) यव सूते एव नवी पूर्वेण सम्बनौ सून्यौ त परगामिणौ। पत्यारोग्योग- वाहाख्या णत्व-कर्मण्यचो मता इत्यता दुर्गादासेन । तर्कवागोगेन त कx पौmमून्या- विति सूत्रस्य टीकाया "एषा सामान्येनोपदेय खरता णत्वविधौ व्यञ्जनता परगम नार्थमित्युकवानात्र पुनरुक्तम । क्रुश्चति टम्पयति टम्फथति रञ्जयति रम्भयति इत्यादो झसपरत्वादु बलवता नोर्नुरिन्यनेन यादो नम्यानुस्खारे जमे ञम्नोरिन्यनेन पुनरतस्वारस्य अकारादि स्यात् । कन्नति पन्थत क्रन्दति रुन्धन्ति इत्यादौ तु तथदधेषु परेषु नस्यानुस्वारे पुनरनुसारस्य नकारे मतगतो शिमतिषेधो यहाधित तवाधितमेवेति न्याया- खतम स्यात रति किन्तु लक्षिदा कशिप, अधौ चुद चुण, अई समर्म इन्यादौ भकारे परेऽनुखाराभावात पूर्धन कारस्य पत्ये दुमिरित्यादिमा परनकार स्थापि णत्वमिति। किन्तु भिदिर निर्भिव मिदा ममिव इत्यादी पूर्वपदस्थ निमित्तात्तु व्यस्य ग्यनुकारेति समासे पस्याद्योरेकतरेण नकारम्य सम्बन्धाभावा- सत्य न स्यादेव। अवापि णवमिये के । त्यपि दुर्गादाम 1 तर्कशगोशमते ऋञ्च लोयादीमि हुभादो टय्यानि। उच्च काशिकाया 'अविहितलाइपो पायपति- पे५ भारिप ट्रष्टव्य रति(८11८)।

·१०८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
मियका शारिकाग्रे च पुरगा कोटरा इमे ।
कार्येषु लक्ष-पौयूक्षाः खदिरान्तः-प्र-नि:-शराः ।
अाम्रथाथ नसः प्रादेर्वाह्यात्तु वाहनस्य च ।
त्रिचतुभ्यां वयस्येव हायनस्याथ चान्तरः ।
हनोऽदेशेऽयनस्याय देशे पानस्य च स्मृतः ।
वा नद्यादेव गिर्यादेः पानस्य तु ध-भावयोः ।
हिनावां वनस्पत्योपधिभ्यां हि वनस्य च ।
तुम्नादौना न णो नित्यं तिमिरादेवनस्य च ।
अनाड्-द-ल व्यवाये च दान्तपादपि मन्यते ।
क्षुम्नाटौ भथ नाथान्ता रीस्तथा परिवर्तनम् । (१)
दुर्नामा परमानन्दः पय॑ग्निर्नरवाहनः ।
नरनारायणो वारिनिधि निधिरित्यपि ।
टप्नोत्याचार्यभोगोन(२)स्त्रिनेत्रः सर्वनाम च ।
हरिनन्दी सुरानन्दः खर्भानुः परनन्दनः ।
योधनः शास्त्रवाक्यानि चित्रभानुः पुनर्नवा।
दुर्नदो नृनमनः सूत्रनड् दुन्दुभिपेवनम् ।
प्राचार्यानी-विनयनी दुर्ब्रद्दि-हरिनन्दनौ।
परिगहनं परिनगरं परिनदनं शरनिवेश-गरनिवासाः।
हरिनगर-समन्चनेव दीनूपास्तु इत्यादि ।
(११ परिवर्तम रीनस्थानजातो रिन रमावपीत्यर्थ ।
(३) भारभोगीय इत्यख त मारगोगाय हित स्यने ते एकपदत्याम
पतंशादेव।

·प अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १०८ अतहादित्यनुवर्तते । संज्ञायाम् ऋगयनभिन्नस्य उत्तरदस्थ स्य नस्य नित्यं णः स्यात्, सिध्रकादेः परस्य वनस्य नस्य च । शूर्पा इव नखा यस्याः सा शूर्पणखा रावणभगिनी ; शूर्पनख्या इत्यापः । नारा प्रापोऽयनमस्य नारायणः । तथाच- आपो नारा इति प्रोता पायो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ॥ वड़े चम्म, तस्य विकारे प्णः, संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति न्यायात् ब्राभावः. वी चम्मरज्जुः, वव वार्डी, वाटव नासिका यस्य म वार्डीणसः, द्रुरिव नासिका यस्य गुणसः, एवं खरणा: खर- णस: (१) ग्रामणी: अग्रहायणी अक्षौहिणीत्याटि । सिध्रकादेवनस्य चेति। सिध्रकावणं मिथकावणं शारिकावणं वनस्याग्रे अग्रेवणं, राजदन्तादित्वात् परनिपातः । पुरगावणं कोट- रावणम्(१) । संज्ञायामिति किं-चम्मनासिकः । सिध्रकादेरिति किम्-इन्द्रवनमित्यादि। असंज्ञायां कार्थादेवनस्य नो णः । कार्यस्य वनं कार्यवणम् इसुवणं लक्षवणं पीयूक्षावणं खदिरवणम् अन्तर्वणं प्रवणं निर्यणं शरवणम् प्रावणम् । अथ प्रादेः परस्य नसस्य नो णः । प्रगता नासिका यस्य प्रणसं मुखम्, एवं दुर्णसं परिणसमित्यादि। . (1) भावेतरिति सूवे अस्थनावानीत्यादिवार्तिकस्व द्रष्टव्यम् । (१॥ रूपमाम गोलेति सूत्रस्य नायागीयटोकाया "कोटर धिमुकाद्योयन गिर्योगांनो तिर्घ.1 ·मुग्धबोध व्याकरणम् । - वाह्यातु वाहनस्य नो णः । उह्यते यत् तहामु, ढे ध्यण, उह्यते येन तहाहनं धेऽनट। यथा--- -दर्भस्य वाहनं दर्भवाहणम् इक्षुवाहणं शकटम्, एवं शरवाहणं धनुः । वाह्यात् किं-दाक्षि- वाहनो गार्यवाहनो रथः, (१) यदा तु दाक्षिाग्यश्च वोढव्यस्तदा दाक्षिवाहण: गाग्यवाहणश्च भवत्येव । वयसि गम्यै त्रिचतुरशब्दाम्यां परस्य हायनस्य नो णः । त्रीणि हायनानि यस्य त्रिहायणी वत्सः, एवं चतुर्हायणः । वयसि किं-बिहायना चतुर्हायना शाला । अथ चेति चकारस्य व्यवहितेनान्वयः। अदेशे गम्ये अन्तरः परस्य हनो अयनस्य च नो णः । अन्तहन्यते अन्तर्हणनम्, एवम् अन्तरयणम् । प्रदेशे किम् - अन्तईननो देशः, अन्तर- यनो देशः। अथ देशे वायेऽतहस्थात् षः पानस्य नो णः । पीयी यत् तत् पानं, ढेऽनट, सुरा पानं येषां ते सुरापाणः प्राच्याः, क्षीरपाणा: उगीनराः, सोवीरपाणाः (२) वाह्रीकाः, कषायपाणाः गान्धारा इत्यादि। यद्यपि प्रायादिशब्दा देशविशेपभूतान, मनुष्ये वर्तन्ते, तथापि देशसम्बन्धद्वारेगोव मनुष्ये प्रवृत्ता, प्रतो देशपदेनाभिधीयन्ते। यहा सरा पानं यस्मिन् देशे इति हेन देशो यायः। देशे किं सुरापानाः शूद्रा इत्यादि। वेत्यादि । गिर्यादेः परस्य नद्यादेनों वा णः। गिरिणदी . । रथोत तदुभयसामिक रत्यर्थः। (१) मौवीर कालि काजिलिभाषा ·- अजन्तपुंलिङ्ग-शव्दः । गिरिनदी, गिरिणडं गिरिनई, वक्रदो वक्रनदी, वक्रणितम्बा वनितम्बा । स्त्रीलिङ्गगणे पाठात् पुंसि न स्यात्, तेन वक्रनितम्बः गिरिनद इत्यादि । आक्षतिगणोऽयम् । वेति सर्वत्रान्वयः । पूर्बदस्थात् पूर्धभावविहितस्य पानस्य नो वा णः । क्षीरं पोयते अनया क्षीरपाणो क्षोरपानी, क्षीरस्य पानं क्षीरपाणं क्षीर- पानं । ध-भावयोः किम्-उष्ट्रेण पोयते अस्याम् उष्ट्रपानी पानी। हौ च वयश्च, हित्रयोऽचः सन्ति ययोः तो ताभ्यां, वन- स्पतिश्च ओषधिय तो ताभ्याम् । वनस्पत्योषध्योहिवावतोः पूर्वनस्य नो वा णः । ब्रीहिवणं व्रीहिवनं, शिवणं शिग्रुवनं (१), नोवारवणं नोवारवनं, शिरोपवणं शिरोपवनम् । हितावतो रिति कि-राजमापवनं पारिभद्रवनम्। वनस्पत्योषध्योरिति किं-विदारीवनम् (२)। फनी वनस्पतिजेयो वृक्षाय फलपुष्पगाः (३) । प्रोषध्यः फलपाकान्ता लता गुल्माय वीरुधः ॥ इति कस्य- चिन्मतम् । त्रिकाण्डे तु- महीरुहः कुजो वृक्षो वनस्पतिर्वनेरुहः । अगो नगाऽगमर्थव शाखौ द्रुमस्तरः स्मृतः ॥ पुष्प विना फनवान् फनी वनस्पतिरुडुम्बरादिः। फनपुध्ये उपगन्ति ये ते वृक्षगम्दे नोयन्ते । पाणिनोयम्वरसाच्चकार समु- 10 शिप शोभानन मजिमा रति भाषा। । ग्दिारो राक्रभूमिमारह। (1) इशा. पुनफमोगा न्याय पाठ ।

·. ११२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । चयनीयः (१)। केचित्तु दूर्बावनमिति प्रत्युदाहरन्ति, तात- मम्माभिः, दूर्वाशब्दस्यौषधिपर्यायत्वात् । शुम्भादौनां नस्य णो नित्यं न स्यात् । शुभ्राति शुभ्रीतः क्षमन्ती- त्यादि । एवं विष्कम्माति हरिनाथः रमानाथ इत्यादि । रीन्- नरीनरीति नरोनति इत्यादि । रीनस्थानित्वात् रिबनोग्रहणं, तेन नरिनर्ति नर्नीत्यादि। पादिशदादन्त्यन्वोरपि ग्रहणं, तेन कुर्वन्ति कुर्वन्तु इत्यादि । आकतिगणोऽयम् ॥ तथा तिमिरादेः परस्य वनस्य नो णो नित्यं न स्यात् । तिमिरवनम् इरिकावनं भट्रिकावनम् । अनाडित्यादि। न माड अनाड्, भनाइच तत् दति अनाड दम्, अनाडदच लथ, तेन व्यवायस्तस्मिन् । प्रनाड्-दल- व्यवाये उत्तरदस्थ स्य नस्य णो नित्य न स्यात् । दाम्सपाटपि । यथा-मापकुम्भवापिनी चतुरङ्ग योगेन पर्यावनई प्रकृप्यमानं दुप्पानमित्यादि । अनाड् किं-पर्यापदम् । (चकारेण वमम्पतेः ममुच्चयः, वनस्पतयोपिधारयचं चितोऽस पारा वमम्पतियन्देन एमा थपप्यने रनिनिष्कर्षः चाएप “मन्यपि भेदे चरमपन्यो रिहाभेदेम पहर्ष दरम्य मिति याचिकाफममा दस्सासिन फनी पमम्मशिय, ते मरादया। हना न्यादि-ये पुष्परागनि सहप गसनि भयानोतिने पुष्यफमोपगा। एवं योगप्रति मोहिनी भानियो मोranम्पतिरितिपि.चोषण रम्यारि-घोधि भन्दादिदनातोदिति फनपा पन्नो दिमागोवा ता. माना पोपच नाहौपाइयः । बता रम्यारि-बता तिमियो aiमायार! गुम्मा मन्यापाप पोटापा शापोर पाfall रतियोयीपन्न । ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
११३
आ ति-भम्वि (१)।
(आ।११, क्ति-भम्बि ७१)।
अकार आकार: स्यात् के भ-म-वेषु परेषु ।
रामाभ्यां रामः, रामाय रामाभ्याम् ।
११०। वे सभ्यः। ( स्भि ७), एः ११)।
अकार एकारः स्यात् ते वें सभयोः परयोः ।
रामेभ्यः, रामात् रामाभ्यां रामेभ्यः, रामस्य रामयोः ।
(ब्बे ,
तेन
१०८।
आक्ति।
मच वच म्व भश्च म्बच भम्व तम्ब
तस्मिन् । मण्डूकगत्या तिविपरिणामेन अत इत्यनुवर्तयवाह
पकार इति । तेर्भमवेष्विति स्यादेर्भ त्यादेमवयोरित्यर्थः,
: रामं ज्ञानमित्यादौ न घः (२) ।
११०। बे। सच भच तत्तस्मिन् । अदित्यनुवर्तते, तेन
उमाभ्य इत्यादौ न स्यात् । त्यादेः सकार-भकारयोरभावात्
स्यादावस्य विषयः। व्युत्क्रमनिर्देशात् क्वचिदाधक ऐस् वाध्यते,
सेन मान्यवरेभिः गन्धर्ववरेमिः (३) इति वौडप्रयोगः ।
(१) ग्रालिमभवीति बहुषु पुस्तकेषु पाठः। किन्तु तवागीयटोकायां भम
र एपा व्यास शक्यानुसारेणास्य मते भम्बीत्येव पाठः । यादौ स्यादिप्रकरणे भस्य
पात्यादिप्रकरणे मण्यो सार्थकदात् समीचीनोग्येय इति मन्यामहे ।
(२) ननु राममियादी कथमाकारो न स्यात् यकारलोपम्य सार्थकत्वादिति
घेव। हरि विशुभिायादौ तस्स सार्थकत्वात्। वस्तुतस्तु भवयोः साहात
विभकराद्यश्यम्मकारे परे इत्यर्थः । चतएव त्वां भामित्यादिमाधनाय रेध्यो।
জন্ধনথি খলীয়াৰিায়নি।
(१) माल्यारेभिः गन्धारेभिरिति पाठानरम् ।

·११४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१११ । नुमामः खद्याप्-सङ्ख्यापर्णः ।
(नम् ।।, प्रामः ६।, स्वद्याप्-सड्डयापर्ण: ५।)।
स्वात् द्या आपो रपनान्त-सहरायाथ परस्याम यादी नुम्
स्यात् । घ•णत्वे । रामाणाम्, रामे रामयोः ।
११२ । बिलात् हातो ऽसात् सः पो ऽदान्ने
नुव्यन्तरेऽपि शास-वस-घस-साढाञ्च ।
(किन्नात् ५, कत: ११, असात्।११, सः ११, प:११, अदान्ते,
नुव्यन्तरे ७, अपिश, शास-वस-घम-माढ़ा ६॥, च !११)
कवर्गादिनाच परः कृतः माह| दमध्यगः सकारः शासदिय
प: स्यात्. नु-वि-व्यवधानऽपि । एत्व-पत्वे । रामेषु ।
एवं मुखान्दानन्दगोविन्दादयः ।
१११ । गुमामः । रच पच न च तत् पर्ण, संग्या घ तत्
पर्ण चेति सरा, परा दी च बाप् च मंग्यापर्ण घ तत्तग्मात् । चैन
विधिस्तदन्तम्येति न्यायादाह ग्पनान्तति । मुग्यनाशनिकयो.
मुंग्य म्येय ग्रहगं न तु नाचपिकम्येति न्यायात् प्रियपतु
प्रियपामित्यादो न स्यात् । यहुप्रेयमोनामित्या प्रत्ययमी.
सेन गुमिनि भाप्यन् ।
११२ । किनारा । नाम इनर सत्तप्राय। म गार पमान,
न दामोदान्तप्तग्मिन्, नुप विप नी, ताभ्याम् पारं नया
सग्निन् । गामय यमग धमय माद पर नपाम् । गत
मामा इलाम टमध्यग इनिमग दधि मिति परिनियादी में

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । ११५ । । . स्यात् । अतसत्वात् शासवसघसां ग्रहणम् । साढ़ः कृतसत्वेऽपि क्किल भिन्नादपि पवाय नियमार्थञ्च ग्रहणं, तेन तुरापाट ऋतीपाट इत्यादौ स्यात्, न तु तुरासाही ऋतीसाहावित्यादौ। शासादेस्तु विलादेव, तेन अशिपत् उपितः जक्षतुरित्यादौ स्यात्, न तु शास्ती- यादो। कवर्गग्रहणात् वातु प्राड्यु इत्यादि। नुव्यन्तरेऽपोति- सप्पोंपि धनुःवित्यादि। नुणो नु-ग्रहणात् पुंसु इत्यत्र न पः । मर्पिप्पु धनुष्पु इत्यादि शसि वा शस्विधानात् । कृत इति कि-विसं (१) मृणालमित्यादि । मेऽग्नयःसोमस्य ॥ अग्निशब्दात् ड्यवयवात् सोमस्य सः प: स्यात् से सति । अग्नीपोमो, देवता-चे डी। तस्मादिति कि- ज्योतिरग्निः सोमो लता तयोचे अग्निसोमी, अग्निश इय सोमय ते अग्नीसोमाः। मातापिटभ्यां स्वनुर्वा तु प्यन्ताभ्याम् । प्राभ्यां परस्य खसुः सः पः स्यात्, प्यन्ताभ्यान्तु वा से सति । माटवसा पिष्वसा मातुःष्वसा मातुःस्वसा पितुःप्वसा पितुःस्वसा इत्यत्र से प्या लुग्वा। निनदीभ्यां नः कौशले ॥ ननद्याश्च सः सः प: स्यात् कौशलेऽर्थे से सति । निष्णातः कुशलः, तथाचातिथ्यनिणा वन- वासिमुख्या इति भटिः। नदीणः, तथाच ततो नदीमान् पथिकानिति भहि.। । 1) विसर शेमे इस्ययात् क ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । - दिवि द्युभ्यां सदो देवे। आभ्यां सदः सः यः स्यात् सति देवे वाये । दिविषदः द्यपदो देवाः, अन्यत्र द्युसत् । कपिप्रतिभ्यां स्थलसातयो!त्रसूत्रयोः । श्राभ्यामनयोः क्रमात् सः षः स्यादनयोरर्थयोः से सति। कपिठलः ऋषिः, स्वभावात् पुंलिङ्गः। प्रतिष्णातं' सूत्रं पाणिनेः, सुविशुद्ध- मित्यर्थः । वेस्तरस्य वृक्षासनयोः। वेस्तरस्य सः प: स्यात् अनयो- रथयोः से सति । विष्टरो वृक्षः कुशमुष्टिय, विष्टरो विटपौ दर्भमुष्टिः णेठाद्यमासनमित्यमरः । अन्यत्र विस्तरः । गोभ्यां सनो नानि । प्राभ्यां सनोते र्नानि सः पः स्यात् से सति । नरं सनोति नृपाः गां सनोति गोपाः । अभिनिरः स्तानस्य शब्दनानि । अस्मात् स्तानस्य सः षः स्यात् शब्दनानि से सति । अभिनिष्टानो विसर्गः । तथाच-वचः स्पष्टाभिनिःष्टानमिति माघः। वैकल्पिकमिदमित्यन्ये । भित्र अभिनिस्तानो मृदङ्गः। इलादेति नामि वा तु भात्। इलात् परः स एकारे पर पः स्यात् नानि से सति, भात्तु वा। सुपेणः, हरिपेणः । भात्तु-भरणिपेणः भरपिसेन इत्यादि । नामि किं-पृथीसेनः । एति किं-विम्रोता गगा। इलादिति किं--वियुमश्चतीति किप, स्त्रियामीप, अचोऽलोपोर्घः, विपुची सेना प्रस्थ, पुंवाया, विश्वक्सेन: शतभिपक्सेनः । प्रात् स्थोऽग्रगे। प्रात् परय स्वस्य सः पः स्यात् . से ·अन्यत्र प्रस्थः। अन्यत्र अजन्तपुंलिव-शब्दः । सति अग्रगे वाच्ये । प्रठोऽग्रगामी, एवं प्रष्ठा अग्रगामिणी । तथाच सर्वनारीगणप्रष्ठामिति भहिः । अवात् स्तम्भराययनिकटयोः। अवादाश्रये निकटे च स्तम्भेः सः पः स्यात् से सति । ग्राममवष्टभ्यास्ते, अवाष्टमत्सेना (१) पौर्जित्येऽपि(२)-अहो मल्लस्याऽवष्टम्भ इति चन्द्रः । योतेनावस्तब्धो जड़ीकत इत्यर्थः । निरस्तप्येकमेवने । (२) निष्टपतिवहिं राजा, सहरसेवते इत्यर्थः। वहिष्ठादीनाञ्च । वर्हिष्ठः सुपमं विषूति-विषमं नौचिका कुष्ठलं नि:पूति नि:पित: सुपाम-विपितं निःपाम-नौपेचनम् । दुःपामा निपयः सुपूति-विषयः दुःपेध-नि:पन्धि च विठो दुन्दुभिषेवनं परिपित स्विष्ठः सुषेधो मतः । अग्निष्टोम-सुपन्धि-विष्ठलमपष्ठाग्निष्ठ-गोष्ठं तथा- ऽवष्ठाम्बठ-दिविष्ठ-कुष्ठ-परमेठागुठ-दुःपन्धयः । नि:पेधोऽगुरिषन-सुष्टु-पृतनापाई जलापाहम- निष्टुष्ठु-प्रतिष्णिकाः परिपयः गगुष्ठ-मय्येष्टरी गौरिपक्थय निणातो निष्णातिय परिष्ठनम् । भीरुठानच भूमिष्ठो ध्योतिटोम-मिठन रयप्पाच ऋतीपाई निःपमं दुःपमं विपु । । मिस्टोभनेय १) चौलियं प्रापबमति गोयौपम्द। (१) निवारक नपती परे पासात सात पाने में पति ।

·११८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । आयुष्टोमच विष्टारो गविष्ठिर-युधिष्ठिरी परमेष्ठी उपष्टम्भः शेकुष्ठ स्त्रिष्टुवित्यपि । पुञ्जिष्ठोऽङ्गुलिषड्गश्च निष्टुब्धोऽनुष्टुभा सह । सव्येष्टोऽपठु सव्येष्ठा दु:तिश्च मनीषिभिः । षट्सप्ततिरिह प्रोक्ताः शेषं शिष्टमयोगतः । वहिषि तिष्ठतीति वहिष्ठः। सुपूर्व पम वैलव्ये पचाद्यन् सुषमम् । विपूर्व घूधोः क्तिः विधतिः । विषम पूर्ववत् । पिञ्च- धोर्णकः नौचिकति चान्द्राः । स्थल ज स्थाने पचाद्यन्, पश्चात् कोभूमेः कुत्सितं या स्थल कुष्ठलम् । निपूतिः पूर्ववत् । निपूर्वात पि ज न ग बन्धे, पो य नाशे, आभ्यां कः, निषितः । सुपूर्व-पी य नाशे मन् सुषामा । विपित निषितवत् । नि:यामा सुपामवत् । पिचधोरनट नौपचनमिति जयादित्यः । दुःपामा सुपामवत् । पि न ग ज वन्धे अल् निषयः । सुपूतिर्विपूतिवत् । विषयो निषय- वत्। पिध्यौ सिद्धौ घञ् दुःपेधः । डु धाथि धारणे पुष्टो लिः सन्धिः, ह मः, नि:पन्धिः । यो स्तिष्ठति विष्ठः । दुन्दुभैः सेवन दुन्दुभिपेवनं सुभादित्वान्न पः। परिपितो निपितवत् । विपु तिष्ठतीति विष्ठः । सुपेधो दुःपेधयत् । स्धोम्मः स्तोमः, अग्नेः स्तोमः अग्निष्टोमः । सुपन्धिनि:पन्धिवत् । वैः पक्षिणः स्थल विगतं स्थन्न या पिठनम् । श्रपतिष्ठतीति अपष्ठ इति न्यासः । अग्नी तिष्ठतीति अग्निठः। गावम्तिष्ठन्यत्र गोहः। अम्पायां तिष्ठति अमठ. मनीपादित्वात् वः । पाम्बाठ इति फचिदन्यता- पोति घंः। दियि तिठसीति दिविठः, त्या न लुक् । को भूमी ·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। कुत्सितं वा तिष्ठति कुष्ठः । परमे तिष्ठतीति परमेष्ठः, स्या न लुक् । अङ्गौ तिष्ठतीति अङ्गुष्ठः । दुःपन्धिनि:पन्धिवत् । निःषेधी दुःपेधवत् । अङ्गुरिपु सङ्गो यस्य सोऽगुरिषङ्गः। शोभनं तिष्ठति सुष्छु, बाहुल्यात् डुः, स्वरादित्वात् व्यम्। पृतनां सहते पृतना- पाट, त पृतनाषाहम्, एवं जलापाहं ; अपाढन्तत्वेऽपि पः । गण- पाठसामात् पृतनासाहौ जलासाही इत्यादौ न स्यात् । टु जल स्तुतौ अग्निष्टुत्। दुष्टु सुष्ठुवत् । प्रतिपूर्वनातरादन्ताडडः, ततोऽल्पार्थे कः, कापि परे अकारस्य इकारः, प्रतिणिका । परि- पयो निषयवत् । शङ्खष्ठोऽङ्गुष्ठयत् । सव्ये तिष्ठति स्था-धोः रोणा- दित्वात् ऋक्, कित् अालोपश्च, सव्येष्ठा सव्येहरौ सव्येष्ठरः सव्येष्टुभ्यामित्यादि। अन्ये तु अमृदन्तस्यानादन्तस्य पत्वं नेच्छन्ति, तन्मते हे सव्येस्थ इत्यादि । गौरीव सक्थि यस्य गौरि- पकथः, गणपाठात् स्वः। निपूर्व सा धोः ताः क्लिश्च निष्णातः निष्णातिश्च । परिठल कुष्ठन्नवत । भीरो: स्थानं भौरुष्ठानम् । भूमिष्ठोऽग्निष्ठवत्। ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमवत् ; खपान्तशसि लुप् वा। शम्या स्थन्नं शमिष्ठन्न गणपाठात् स्वः । वस्तत्र न स्यात्तेन शमीस्थलमिति। रथेन पाति रथष्या नदी, मनीपादित्वात् सुमि अत्र पाठात् पत्वम् । ऋतीपाई पृतना- पाहमिव । नि.पम-दुःपमो सुषमवत् । विपूर्व सुधोः प्रादिसे विषु व्यम् । आयुष्टोमो ज्योतिष्टोमवत् । विपूर्वस्तृधीर्घ विष्टारः पक्तिच्छन्दः, अन्यत्र विस्तारः पटस्य । गवि स्थिरः गविष्ठिरः, स्या न लुक् । एवं युधिष्ठिरः । परमे उपपदे स्थाधोरिद्रोणादिकः यत्र स्वाभा- ·१२० मुग्धबोधं व्याकरणम् । परमेष्ठी त्या न लुक् । उपपूर्व स्तम्भधीर्घञ् उपष्टम्भः । शेकुष्ठोऽ- गुष्ठवत् । विपूर्व शुभधोः क्लिप, त्रिष्टुप् । पुजिष्ठोऽग्निष्ठवत् । अद्भुलिषदोऽगुरिषगवत् । ईवन्तादपि-अगुलीषनः अगुरीषङ्गः । टुभधोक्त: निठुब्धः । अनुष्टुप् त्रिष्टुप्वत् । सव्ये तिष्ठति सव्येष्ठः स्या न लुक् । अपठु सुष्टुवत् । सव्ये तिष्ठति इति किए सव्येष्ठाः स्या न लुक् । दुःषतिः नि:तिवत् । प्राकृतिगणोऽयम् । न सुस्थादि-वहुप्रकृतेः । सुस्थादेवहुप्रकृतेश्च सः पो न स्यात् से सति । सुस्थः परिस्थितिर्दुस्यो दुस्थितय परिस्थितः । निस्तब्धश्च (१) प्रतिस्तब्धः कसरा कसरौ तथा । धूसरो हरिसेतुथ धूसरा गिरिसेतु च । कपिसेतुः परिस्कन्दोऽभिसुसूथ (२) प्रयोगतः । बहु-त्य-पूर्व-सकाराः सव्वें, यथा वहुमेतरित्यादि । प्राकृति- गणोऽयम् । (1) "निस्तच रति नि उपसर्गः। निरस्तु निष्टब्ध" इति गोयोचन्द्रः। (२) अभिपूर्वान समोते' समन्नात् किए, इसाझोप इत्यकारतोपा, सपेस- मिति रड, मेनचनयोति यभिनुस्। "अभिसम्हरिति समन्नार किए सुलुले पदान्नत्वात् पवाभारे लोतरेवेति नियमाभाये प्रक्षती प्राप्त पत्यं निषिध्यते" इति मन्धिपारे २८६ सूत्र गोयीचन्द्रः। "समितभिमुहः। सपन्नादमात् किप्यतो छोगे रखे हो"-ति तल. बोधिनी। पाणिनि-८ काजिशा द्रष्टव्या।

·१२१ अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । ११३। से जस्-डे-डसि-डोनामि-स्मै-स्मात्- 'स्मिनोऽतः । 1 (सेः ५१, जस् डे-डसि-डीना६।।, इ-स्मै-स्मात्-स्मिनः ।।, अतः ।) अकारान्तात् नेः परेपामेषां स्थाने एते क्रमात् स्युः । सबै सर्वसौ सर्वस्मात् सर्वस्मिन् । ११४ । आत् सुमामः । (आत् ५श, सम् ।१।, आमः ६।)। अवर्णान्तात् स्रः परस्यामः पादौ सम् स्यात् । एत्व-पत्वे । सर्वेषाम् । शेपं रामवत् । एवं विश्वादयोऽकारान्ताः । उभशब्दो हान्तः। उभौ उभौ उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभा भ्याम् उभयोः उभयोः । जसि-नेमे नेमाः । शेयं सर्ववत् । ११३ । सेः। सर्वतो जयमिच्छन्ति पुत्रादेकात् पराजय- मिति क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात् । ११४ । प्रात् । पुनरादग्रहणात् सर्वासामित्यादि। सर्व. स्मिन्निति पूर्वेण स्मिन् । विखादय इति । उभशब्दो हान्त इति नित्यमिति शेषः । अस्य त्रिसंन्नाफलं वादयोऽर्थार्थेति अधिप्रयोगे सर्वा तिः स्यात् । यथा-उभी हेतू उभाभ्यां हेतुभ्यां उभयो हेत्वोरित्यादि । उभय इति तु उभशब्दादवयवा- धेऽयट्-त्येन साधिताटुभयभन्दात् कब्बे स्तो, न त हमित्य- नभिधानात् । तेन उभयस्मात् उभयेषामित्यादि। एकशदात् एकत्वसंख्यावाचित्वात् क्कमेव । भा दशभ्यः (१) संख्या संख्येय- (1) व्यहादशपर्यन्नम, जनपिंगतेः प्रागिन्यर्थः। संक्षिप्तसारे सुबन्तपादे २८९ संसक स्वास लियौ पिरतिः स्त्रियः खोया या न्युदाहरणानि सनि ।

·१२२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
११५। पूर्वादेः स्मात्-स्मिनी वा।
(पूर्बादः ।, स्मात्-स्मिनौ १॥, वा ।११)।
ती। पूर्वस्मात् पूर्बात्, पूर्वस्मिन् पू। शेषं नमवत् । एवं
परादयः।
समोऽतुल्ये इत्याद्युक्त:-
नमः समस्मात् पूर्वस्मा अन्तरस्मा अभैधमाम् ।
सुमेधसामन्तरी सतां स्वस्मै स्वयम्भवे ॥
कृत्तिरेव, नत संख्यात्तिः, तेन घटस्यैकः ब्राह्मणानामष्टादश
इत्यादि न स्यात् । मुख्यान्चार्थेकशदात्तु हव्ये म्त एव, तेन एकी
एकपामित्यादि।
११५। पूी। तावित्युक्तरकारादेव, (१) तेन पूर्वस्याः
पूर्वस्यामित्यत्र न स्यात् । प्रतएवात् ममामः इत्यत्र धादित्यस्य
नानुत्तिः। शेषं नेमवदिति । पूर्वे पूर्वा इत्यादि ।
तलोक गोयीचन्द्रेण 'वेसियो विगतिम्तिय इति संख्येयार्थोऽल ल्यापन्द
अतएर पिपेपणविष्यमाः। स्त्रीणां वेति पिंगतिमिति पदमत्रानुपयनीयम्
व मरयामावार्यता। यतएप गुणगुणिमो. मम्यन्धे गणे। विगतिरदार
संध्येयानां मयामावार्यताञ्च दयित्मदाहरणयप्रन्यता प्रतिकार
सूचित सियादियन्दा मर्थ एव मंग्येयार्थाः मामालार्थ बेति। तs
ये सागन्दाले मध्येवाः, अतएव हिंगदम्य मंध्येमाका दर्मिता। यत
था त्यभ्यः भागन्दा भये ये सीने, ततःपर सियादय एकाने को
अयाट, एतदपि मभिपरनीति पयिय बातोहरेपा गुषहरा
हमिहि
(1) तो मियो, यो प्रेम सम्बने मारात परोमनी का रिकी
भात । एतेन पूर्ण प्रथम पिहोपियोafrमाATA
पितम्।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १२३ समायैषु परायैषां मुक्तयेऽर्थान्तराय च । यदुम्वाय नमः स्वाय मल्ल र्जुष्टाय शाङ्गिणे । अतिसाय सर्वाय साध्वन्यानां सखिहिप । कालावराय कालेन पूर्वाय जगतो नमः ॥ जसि--साध्वन्ये साध्वन्याः । जसि--अल्पे अल्पाः । शेषं रामवत् । एवं प्रथमादयः । द्वितीयस्मै द्वितीयाय, दि- तीयस्मात् द्वितीयात्, हितीयस्मिन् द्वितीये। एवं बतीयः । निर्जरः। नमः समस्मात् इत्यादि-स्वयम्भुवे नम इत्यन्वयः । तस्मै कीदृशाय ? समस्मात् पूर्वस्मै, सकलात् पूर्वकालवर्त्तिने । पुनः कोशाय ? अमेधसा अन्तरस्मै, मूढ़ानां वाद्याय । पुनः को- शाय ? सुमेधसां अन्तरस्म, ज्ञानिनां हृदिस्थाय। पुनः कीदृशाय ? सतां म्वस्मै, साधूनामात्मीयाय इत्यर्थः । क्रमेण प्रत्युदाहरति समायेत्यादि-शाह्मिणे नम इत्यन्वयः । तस्मै कोशाय ? एपां गोपालानां समाय तुल्याय । पुनः कीदृशाय? एयु जगत्म पराय थेठाय । (१) किमर्थं नमस्यते इत्यत पाह-मुक्ताय मुक्त्यर्थं, अर्थान्त- राय प्रयोजनान्तराय धम्मार्थकामाय च इत्यर्थः। पुनः कीदृशाय ? यदुवाय, यदूना स्वाय ज्ञातये। पुन: कीदृशाय ? स्वाय धन- स्वरूपाय (२) । पुनः कीदृशाय ? मनैर्जुष्टाय मेविताय इत्यर्थः । (1) "ए मगाम सभाय तस्याय जगन्मयतादित्यर्थः । एषा अगतां मधे पराय शय निववादित्यच." रति दुर्गादासः। (१) यदुमाभितिष.

·१२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । न गौण्याख्येत्यस्योदाहरणमाह-अतिसाय इत्यादि । सर्वाय सवनाने शिवाय नम इत्यन्वयः। तसी कीदृशाय ? अतिसाय सबमतिकान्ताय । पुन: कौशाय ? स्वाध्वन्यानां सखिदिपे, साधवश्च अन्ये च तेषां, यथाक्रमण साधूनां सख्ये, अन्येषाम् असाधूनां हिप शत्रवे इत्यर्थः । अत्र सान्सविधर- नित्यत्वात् नाकारस्त्यः(१)। पुनः कीदृशाय ? जगतः कालावराय, कालेन कनिष्ठाय । पुनः कोशाय ? जगत: कालेन पूर्व्याय, पूर्व कालवर्तिने ज्येष्ठाय इत्यर्थः । चे जसि वैत्यस्योदाहरणमाह-जसि साध्वन्ये साध्वन्या इति । पूर्बाद्यल्पे त्यस्योदाहरणमाह-अल्पे अन्पा इति । एवं प्रथमे प्रथमा:. चरमै चरमाः, हितये हितयाः, उभये उभयाः, दये इया:। माधु-वृथा इयेपामपि मेदिनीभृतामिति तु इयं हैतम् इयन्ति इष्य सर्पगो किम्, दयेषम्तेयां, याशब्दस्य व्यवस्थयेति परे । अर्हाः, कतिपये कतिपयाः इति । तीयोडिति इत्यस्योदाहरणमाह-द्वितीय हितीयाय इत्यादि। इतरेतरान्योन्यपरम्परेड कम्मव्यतीहार नियामादेराम् वा बोलोययोः ॥ प्रोयर्जित-तो परे कमव्यतीहारे एते निपात्याः स्रिय, एभ्यः परस्या प्रमादितः स्त्रीनपुंमकविषये थाम् या म्यात् । इतरेतराम् इतरेतरं नियः कुलानि या पश्यन्ति । एती. सराम् इतरेतरण नीभिः कुन्ने भोज्यन्ते। इतरेतराम् इतरेतरग्ने .! बायकोरियन भानामो नि।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १२५ ११६ । जरस् जराचि तु (जरस् ।११, जरा ।११, अचि ७, तु ।११)। जराशब्दो जरस् वा स्यादचि परे । निर्जरसी निर्जरस: निर्जरसं निर्जरसौ निर्जरसः निर्जरसा । केचिदादाविनाताविच्छन्ति, निर्जरसिन निर्जरसैः निर्जरसे निर्जरस: निर्जरसादित्यादि । पक्षे हसे च रामवत् । स्त्रियः कुलानि वा स्मृहयन्ति । इतरेतराम् इतरेतरस्मात् स्त्रियः कुलानि वा विरमन्ति । इतरेतराम् इतरेतरस्य स्त्रियः कुलानि या स्मरन्ति। इतरेतराम् इतरेतरस्मिन् स्त्रियः कुलानि वा अनुरज्यन्ते। एवम् अन्योन्याम्, अन्योन्यम् । परस्पराम् पर- स्परम् इत्यादि। इतरेतरादीना क्रियाविशेषणवेऽपि पुंस्त्वैकले स्वभावात् स्तः। अन्यथा अन्यादित्वात् इतरेतरान्योन्याच्या परस्य मस्य तादेश: स्यात् । केचित्तु तादेशमणि, तेन इतरे- तरत् इतरेतराम् इतरतरं कुलानि । एवम् अन्योन्चत् अन्योन्याम् अन्योन्यमित्याहुः। स्त्रोक्लोवयोरिति किम्--इतरतरं पुरुपाः पश्यन्ति। अन्योन्यमिमौ विघटयतः । क्रियाविशेषणत्वे तु इतर- तर पुरुषाः पश्यन्ति । ११६ । जरस्। पूर्वसूत्राहानुवर्तते। प्रकरणात् तोरच्येव, तेन जरा अत्र इत्यादी न स्यात्। परत्वादादी तो जरसादेशः न त ति-कार्य, तेन निर्जरस निर्जरस: निज़रसोः निर्जरसा- मित्यादि। तु शब्दोऽनुक्त समुच्चयार्थः, तेन भतिजरस्स्य भिक्षुष्य

·१२६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
११७। पाद दन्त यूष निशा पृतना मासासन
सानु नासिकोदक हृदयासक् यकृत् शकृत् शीर्ष
दीषः-पद्दद् यूषन्निश् पृन्मासासन् स्नु नसुदन् हृदसन्
यकन् शकन् शीर्षन् दोषणः शसादि-पौ।
(पाद--दोषः १॥, पद--दोषण: १॥, शसादि-पी)।
एषां स्थाने एते क्रमात् स्यु र्वा शसादौ पौच परे ।
पदः पदा पनामित्यादि । दत: दता दयामित्यादि।
११०॥
कन्या वर्षशतं गता इत्यत्रानच्यपि जरसादेश इति कश्चित् ।
निज्जरसिन निरसादिति तु परमतमित्याह केचिदित्यादि ।
निर्जसैरिति ऐस्करणान निमित्तापाये नैमित्तिकस्थाम्यपायः ।
भाष्ये तु अतिजरित्येव ।
पाद। पादय दन्तथ युपश्च निशा च पृतना च
मासय प्रासनञ्च सानु च नासिका च उदकश्च हृदयञ्च असक्
च यरुश गरुञ्च शीर्षञ्च दीप् च ते, प्यर्थे व्यत्ययात् प्री। पञ्च
दश्च यूपंच निट् च पृञ्च मास् च प्रासंच सुय नय उदय हच्च
प्रसय यकंय शकंच शौर्पथ दोपंय ते । शस् प्रादिर्यस्य सः,
गसादिय पिश्च तत् तस्मिन्, पुंस्त्वं सोत्रत्वात् । पौ शो भवः
शोषण्यः केशः, यूपएवं उद्यमित्यादि। तो शमादिप्येवेति
पर (१) । सुपदी, व्याघ्रपदी कुले इति तु इ-से पादादेश पात् पत्
११ मा दुर्गादामेन “प्रमादिपाहणेन तत्पूर्व विभन्न निरमाण की
यौहारस रियापि
तदिति ।

·अजन्तपुंलिग-गब्दः। १२७ पाविति पदादेशः। केचित्तु दीर्घपदी दीर्घदोषणी दीर्घदोणी इत्याहुः । घिभिन्नस्यादरच: पित्वात् (१)। वा शब्दस्य व्यवस्थया क्वचित्र स्यात्, कचिदन्यतापि, तेन- पादस्य पदतदर्थय-इति-कापि-हिमाज्यातिगे वा तु शब्द- घोपमियनिष्के। पादस्य पत् स्यात् तदर्थये हत्यादौ च, शब्दादौ तु वा। पादाय हितः पद्यः पन्याः, पद्धतिः, पत्कापी, पधिमं, पदाजिः, पदातिः, पहः। पच्छब्दः, पदघोपः, पन्मियं, पविष्कम् । पते पादशब्द इत्यादि। अतदर्थय इति किं-पावं पादाय वारिणि । ऋचः शसि । ऋक् सम्बन्धिनः पादस्य पत् स्यात् शसि (२) परे । पच्छो गायत्री जपति । ऋचः किं-पादशः कापणं ददाति । गोयहतयोः पदः। पादस्य पदः स्याद गोपहतयोः (३) । पदगः, पदोपहतः । दन्तशीर्षयोर्दच्छीषणौ न तयाचीः। अनयोरेती नस्तः क्रमादनयोः । दन्ते भवो दन्त्यः, स्यून्नभीर्णोऽपत्यं स्थौलशोषिः, मृगशीर्णा युक्ता मार्गशोर्षी तिथिः । अचि किं-शीर्षण्याः केशाः। नानि दादिस्थस्योदकस्योदन् धि वास-पेष-वाहने च वा तु अनायमाशय -केचित् पण्डिता यसादिष्वेदेति भागीकुर्वन्ति, तेषा मते लोवे चौकारस्थापि पित्वात् तलादेश स्थादिति । (३) चयसि प्रत्यये इत्यर्थ । (२) गे उपहते व इत्यर्थ ।

·१२८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
भारादौ। दादिस्यस्योदकस्य उदन् स्यात् नाम्नि, ध्यादौ च,
भारादौ तु वा।
उदकस्य मेघ: उदमेघो नाम कथित्, तस्या-
पत्यम् औदमेधिः । उदवाहः, उदपानः कूपः, अनपेक्षितावयवार्था
संनेयम् । उदकं धीयते यत्र उदधिः समुद्रः, असंज्ञायामप्युदधिः
कुम्भः, उदवासः, उदपेषं शुण्ठी पिनष्टि चूमन्तः, उदवाहनः ।
उदभारः, उदकभारः । भारादिर्यथा-
भारहारी च बाहय विन्दु-वीवध-शताबः ।
श्रोदनो वनविषयौः (१) गाहो मन्यः प्रकीर्तितः।
अस्यहसादेः पूरयितव्ये वा। अस्यहसादेरदकस्य उदन्
स्याहा पूरयितव्ये। उदकस्य कुम्भः उदकुम्भः, उदककुम्भः ।
स्थहसादेस्तु उदकस्थाली। पूरयितव्ये किं-उदक गिरिः ।
परदस्योदो नाम्नि। परदस्योदकस्य उदः स्थानानि ।
लोहितोदः क्षीरोदः लवणोदः । नाम्नि किं-लवणोदकः कुम्भः ।
नासिकाया नस् तस्-क्षुद्रावर्ण-नगरये। नासिकाया नस्
स्यात् तसि क्षुद्रे वर्णनगरभिन्ने ये च। नस्तः, नःक्षुद्रः, नस्यः ।
वर्णनगरये तु-नासिक्यो वर्णः, नासिक्यं नगरम् ।
हदयस्य हलासलेखयोः ष्णा-शोक-रोग-शल्ये तु वा । हृदयस्य
हत् स्यात् लासलेखयोः परयोः, वातु णादौ। हलासः हल्लेखः ।
सौद्य इच्छोक: हद्रोगः इच्छल्पम् । पक्षे सौहदय्यमित्यादि।
पाददन्तेति सूत्रं छान्दसमिति परे । अप्रशस्तं निशि मानम् ।
परामवर्तितस्य च । द्वदि विनिहितरूपः। दोपणां बलात्
4
।
(1) विषय रयल विरस रति पाठान्तरम् ।

·.
अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
१२८
११८ । सदानोऽल्लोपोऽम्वस्यात् पौ वा बौडयाः ।
(सदा ।१६, अनः ६, अत्-लोपः ११, -म्व-स्यात् ५५, पो
७१, वा 1११, तु ११, ईडेगाः ॥ )1
अनोऽकारस्य नित्यं लोप: स्यात् पो परे, ईयोस्तु वा, नत
मस्यात् वस्याञ्च परस्य । यूप्णः यूणा।
११६ । नो लुप् फेऽधौ।
(नः ६। लुप् ।१।, फे ७१, अधौ )।
नस्य लुप् स्यात् अधौ फे परे। यूपभ्यामित्यादि।
डौ-यूणि यूषणि यूपे । मास: मासा माभ्यामित्यादि ।
पक्षे घी च रामवत् । पदादयः पृथक्शन्दा प्रत्येके ।
मन्त्रबलं गरीयः। निस्तुपस्यास्य मुहस्य पीते यूणि निरामय
इत्यादिप्रयोगदर्शनात् भाषायां ग्रन्यक्षता कृतम् ।
सदा । अतो लोपोऽल्लोपः, म च व च म्ब, म्व च
तत् स्यश्चेतिम्बस्यः, न म्बस्यः अम्बस्यस्तस्मात्,ईश्च डिश तौ तयोः ।
औक्षणः पौष्णः धार्तराज इत्याद्यनेनैव सिद्धे हनपनतरान्जामिति
सूत्रमेवं ज्ञापयति, ताच्ये सर्वत्र अनी नाकारलोप इति, तेन
राजन्यः मूर्धन्य इत्यादि सिध्यति। पूर्व वाधिकारनिवृत्त्यर्थ
सदेति, (१) अन्यथा जरसादेश: पदाद्यादेशाथ नित्य स्युरित्यर्थः ।
११८। नो।
न इति प्रकृतिनान्तस्य नः । लेरधिकारात्
तथाच प्रकृतिनान्तस्य ले नस्य लुप् इत्यर्थः, तेन राजा
(१) "केचित्तु सदेति मुख्यत्वे गौणत्वे चेत्यर्थः, तेन पूजितपूष्णः पीतयूष्ण
इत्यादि इत्याइ"-का सि।
११८।
लेरेव ।

·१ मुग्धबोध व्याकरणम् । १२० । सया-वि-सायाहाङ्गोऽहन् ङौ (सङ्का-वि-सायात् ५५, वा, ११, अङ्गः ११, अहन् ।११, डो)। सङ्ख्या-वि-सायेभ्यः परस्याङ्ग इत्यस्य अहन् वा स्यात् डौ। ागि हानि हारु, व्यगि व्यहनि व्यङ्गे, सायानि साया- हनि साया। विश्वपाः विश्वपो विश्वपाः, विखपां विक्षपौ। १२१। धोग लोपोऽच्यघौ। (धोः ६६, प्रा ।हा, लोपः ११, अचि , अधौ ।)। धोराकारस्य लोप: स्यात् अधावचि परे । विश्वपः, विखपा विखपाभ्यामित्यादि । एवं शहभादयः । धोः किं-हाहा: हाहा हाहाभ्यामित्यादि । शेपं विश्वपावत् । हरिः । जानी यूपभ्यामित्यादौ स्यादेव । न तु प्रशान् भवान् भवन् अनित्यादी। कथं सुवनमाचक्षाणः सुवनित्यादी लुप न स्यादिति, उच्यते, अकारस्थानिवद्भावात् । परैकदेशिनः (१) पदादयोऽपशब्दा इत्याहुः। ये तु पदादयः पृथक् शब्दा इति वदन्ति नेपो मते पत् पदौ पद इति भवन्ति । १२०। संख्या। संख्या च विथ सायथ तत् तस्मात् । अङ्ग इति सर्वेकदेशसंख्यातसंख्याव्यादित्यादिष्टात:, प्यर्थे मी । हासोति डो प्रहनादेश वा अल्लोप: 1 पक्षे यहनि इति । उभय- त्यसपने हाई। एवमन्यव । १२१ । धोरा। प्रा इति तुमपोकं दम् । 13 केचित परिहता इत्यर्थः। न चिरधि-

·भजन्तपुंलिङ्ग-गब्दः।
युग्रामौ यू ।
(णुः १,
।
१२२ ।
(युद्धयाम् ५ा, श्री ।।, यू २॥)।
एकारोकाराभ्यां पर नौ क्रमादिकारोकारी प्राप्नोति। हरी।
१२३ । णुधि-जस्-डित्सु ।
धि-जस्-डिस ७॥)।
स्तस्मिन्, अज्-विशेषणम् । अर्थलाघवात् पाविति न कृतं,
तथाहि पेरघ्यन्तायेप्मक्कतिकत्वेन विलम्बप्रतिपत्तिकत्वादाह
अच्यघाविति । "तहेतोरेव सदस्त किं तेन" इति न्यायात् कचित्
शब्दलाधवादर्घलाघवोऽपि न्याय्य इति। विश्वप इति विश्वं
पातीति पाधोः क्विप। एवं सोमपः । तातं तायते इति तातताः
तान् ताततः । हाहा इत्यव्युत्पन्नपक्षमाथित्य इदमुताम् । हाशब्दं
जहाति इति व्युत्पत्त्या हाह इति। केचित्तु ब्राह्मणवाचकस्य
आशब्दस्यापि अः पश्य, ए देहि, इविरमति (१)। अरमन्मते तु
पाः पश्य, ऐ देहि, ए विरमति इत्यादि। कथं लो यप से
इति ? सौनत्वात् । (२)
१२२ । युद्भवाम् । इरा उप तौ, ताभ्यां तमितं करोति ।
अवयवापेक्षया दम् । इह लाक्षणिकयुतोऽपि ग्रहणात् अतिस्वी
चित्रगू इत्यादि स्यात्। यू इति हौहम् ।
१२३ । णुधि । ड इत् येषां ते डितः । धिश्च जय डितथ
(१) विरमतीति शवन्त सप्तम्यन्त पदम् ।
(२) बायन्नभिनानामप्याकारलोप इति धार्तिकम् । अतएव याचार्येण
तन्मतमवलम्बा बादन को यम्से इत्यादौ वादिशब्दसायाशारो लुम्न रवि
दुर्गादास ।
-
.

·१३२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
इदुतो णुः स्यात् धौ जसि डिति च परे । हरयः ।
त्यलोपे व्यलक्षणम् । हे हरे। हरि हरी हरीन् ।
१२४ । टादसञ्चास्त्रियान्तु ना।
(टा ।।, अदसः ५, च ।।, अस्त्रियां ७, ११, ना॥१)।
इदुद्भग्रामदसय परष्टा ना स्यात्, नतु स्त्रियाम् ।
हरिणा हरिभ्यां हरिभिः, हरये हरिभ्यां हरिभ्यः ।
ते तेषु । डित इति जस् साहचर्यादलाक्षषिकस्यैव (१) ग्रहणं,
तेन मत्यै सख्ये इत्यादी न स्यात् । इदुभ्यां विहितेपु धिजस्-
डित्सु पुरित्यर्थः । तेन है अतिनदे हे चित्रगो इत्यादौ स्यात् ।
न त हे नदि हे सुभु इत्यादौ । वरतन सम्प्रवदन्ति कुफुटाः ।
सुतन सत्यमलहरणाय से इत्यादौ तु हे मे पुनस्तन्वादित्वादूपि
सुभू होत्यनेन स्वः। (२)
१२४ । टा। न स्त्री अम्ली तस्याम् । प्रदोग्रहणं सर्वकार्या.
नन्तरं मात्म्बर्घा ज इति ज्ञापनार्थ, तेन प्रमु अमुष्य इत्यादि
स्यात् । विलिङ्गस्य तु यदा पुंस्येय हत्तिस्तदा स्यादेय, तेन पटना
पुंमा इत्यम म्यात, न तु पट्टा स्त्रिया इत्यादी।
1 माचा ति एकस्यर्थः।
(१॥ स्यबोऐ रस्यादि। येन देनापि पदेन प्रययको माध्यम माया
पारिता पा राजारवादी माँफे दोषः। एवं वाचामोयो गागागरम्यादी
मेक रेति मुकादेन मिपि को विभत्तयनविहिता पदचा मिशा रति
उर्मादाम।
म्यममिति बामियम पिणम् । नपा प. प्रत्ययो भने उप.
मायतिदिन चर्यात प्रायदम नामे नि परे रितं याका
होलिन ।

·१३३ अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १२५ । डस्यैडो लोपः। (डस्य ६।, एडः ५, लोपः १)। एडः परस्य डसिडसो र्डस्य लोप: स्यात् । हरे: हरिभ्यां हरिभ्यः । हरेः हर्योः हरीणाम् । १२६ । युञ्जयां उडौंः। (युद्धां ५॥ डे: ६, डोः १०)। इदुबां परस्य डेडौंः स्यात, ड इत् । १२५। डस्यै। एडो ग्रहणं सामान्यस्यैड: प्राप्त्यर्थ, सेन ते. देः गोः द्योः महोः स्मृतीरित्याद्यपि स्यात् (१)। १२६ । युद्धां डेः। युद्भामिति पूर्ववत्। युता डेरौ इति कृते हरी शम्भाविति सिद्धं भवति, एवं सति विशतेस्ते. स्वडावित्यडौ ग्रहणं विनापि विंशताविति च सिध्यति, तथापि डो करणं, येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायात् प्राप्तसमुदितादेश- निहत्त्यर्थम् (२)। अथवा लोपस्वरादेशयोः स्वरादेशी विधि- बलवान् इति न्यायात् व्य-स्वस्तिशब्दस्य खस्तावित्यनिष्टवार- णार्थम् । कामवाचिन इशब्दस्य तु आद्यन्तवदेकस्मिन्निति न्यायात् श्री इति । (1) ते. दे. इति तेघड देवने, देश ड त देवने इत्यनयो. किमि रूपम् । महाशासौ उयेति महो। मृत उयेन स स्मृतो। (३) इकारारोबाराभ्या सहितस्य डेरित्युक्तौ इकारोकारान्नभन्दसहित स्वैव डेरौकारप्रसक्तिनिष्कृत्यर्थमित्याशयः।

·१३४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१२७। टे झेपो डिति विंशतेस्तेस्त्वडौ।
(टेः ६।, लोपः ११, डिति , विंशत: ६, ते: ६।, तु ।११,
अडौ ७)।
डिति परे पूर्वस्य टे र्लोपः स्यात्, विशते स्तेस्त्वडी।
हरौ हर्योः हरिषु । एवं योपत्यग्निरव्यादयः ।
१२८। सख्युङ्ग्यां से डधिः ।
( सख्युद्धां ५॥, सेः ६।, डा ।१', अधिः ।)।
सखिशब्दात् ऋकारान्ताच परस्य से औँ स्यान्न त धेः ।
सखा। अधेः किं-हे सखे ।
१२६ ।
घी त्रिः। (घौ , त्रिः ११)।
सख्यु ऋकारस्य च विः स्यादधौ धौ परे ।
सखायी सखायः, सखायं सखायो सखीन् ।
१२७। टेलोपः।
न डिरडिस्तस्मिन् । विंगतस्तेस्त्वडा-
विति, डो विगतो पूर्वेण (१) टिलोप: । डिभिन्ने डिति नेर्लोपः ।
यथा-विंगः, यिंगतिमाचटे विंगयति इत्यादि । (२)
१२८। मण्यत् । सखा च च ती ताभ्याम् । नधिरधि-
स्तस्य । अधेरिति पृथक्-दकरणात् कचिम स्यात्, तेन पर्लगस्य
सवा कष्णः कृष्णस्य सखिरर्जुन इति भारते। प्रार्पमित्यन्ये ।
१२८। घो। पूर्वसूषादधेरित्यनुवर्तते रसाहचर्यात, सेन
हे सखे इत्यत्र न मिः ।
11) पुष्य चम्य प्रवण पूधायनम्य।
(v) डिभात मारित एप पाई प्रतिक्रिसमितिमारे

·। अजन्तपुंलिङ्ग-गम्दः । १३० । सख्युष्टाडितामा-ए-उसुसौ। (सस्युः ।, टा-डितांदा, पा ए उस् उस् यौ ।)। सस्युः परेषां टा-डितां स्थान प्रा ए उस् उस् त्रौ एते क्रमात् स्युः । सख्या सख्ये सख्युः सख्युः सख्यो। शेषं हरिवत् । १३१ । पत्युरसे। ( पत्यु: ५१, असे 01 )। पतिशब्दात् परेपा टाडितां स्थाने पा ए उम् उस् श्री एते १३० । सख्युः । ड इयेषां ते डितः, टाय डितय ते तेषाम्, प्राय एथ उथ उय औद्य ते, सौत्रत्वान्नसो लुक् वि-सन्ध्यभावी च । सख्या सख्ये सख्युः सख्युः सख्यौ । सख्यौ इत्यत्र लाक्षणिक- त्वात् न णः। क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते इत्युक्तोः सखिना वानरेन्ट्रेणेति । भाष्ये तु गौऽपि अतिसखा अतिसखायौ अतिसख्या इत्याद्युक्तम् । न्यासे तु सख्यर्थप्राधान्य एव, तेनातिसखि: अतिसखी अतिसखिना इत्यादौ न स्यात् इत्युक्तमिति । (१) १३१ । पत्युः। स: असस्तस्मिन् । पतिना नीय- मानायाः पुरः शुक्रो न दुष्यति । गते मृते प्रव्रजिते क्लीवे चं वियतयतीत्यादौ डिभिनेऽपि अतिष्टित्वात् न तिलोप., किन्तु सामान्यडिति टिलोप एव इति। का-सि । (1) "स्त्रियान्त नित्ये वन्नत्वात् सखो सख्यौ सख्य इत्यादि गौरीवत । क्लीवेज्य न प्रयोग सथाच-सखा मिले सहाये ना वयस्यायो सखी मता इति मेदिनी। यनु अहो गिरावं तव खण्डित म सरस्य सख्या वयसायनेन रति नैषधे वयमा त्यस्थ विशेषण सख्या इति, तत्युसेव अजहन्नित्वात् । चतएव इतस्वब्रह्मा- व समिति रघु,"-इति दुर्गादासः।

·मुग्धबोध व्याकरणम् ।
।
क्रमात् स्यु नैतु से । पत्या पत्त्ये पत्युः पत्युः पत्यौ । असे किं--
श्रीपतिना इत्यादि। शेष हरिवत् । कतिशब्दो व्वान्तः ।
१३२ । डतिसङ्ख्याप्णो जस्शसो लुक् ।
(उति-संख्या-ए-ण: ५५, जस् शसोः ६, लुक् ।११)।
डत्यन्तात् षान्त-नान्त-संख्यायाथ परयो जस्शसो लुक
स्यात् । कति कति कतिभिः कतिभ्यः कतिभ्यः कतीनां कतिषु ।
एवं यति तत्ति।
डति-व्य-प्णान्तसंख्यास्मद-युपदः सदृशास्त्रिपु ।
बरादयः संख्याशब्दा वान्ताः ।
पतित पती। पती जीवति या नारी उपोप्य व्रतचारिणी। प्रायुष्य
हरते भर्तुः सा नारी नरकं व्रजेत् ॥ दुहितः पतो। सीतायाः
पतये नम इति पूर्ववत् (१) । छान्दसमिति परे ।
कतिशब्दो ब्वान्त इति । अनियितबहुत्वविशेषार्थकलात्
इति भावः।
१३२ । इति । प च न च ण, संख्या चासौ पण घेति
संख्याण, डतिय संख्याण च तत्तस्मात् । इतिडत्यन्तः, संन्याण
पान्त नान्त संख्या इत्याह डत्यन्तादित्यादि (२)।
डतिव्य । डतिय व्यञ्च पशाम्तसंख्या च युमय पम्मच ते ।
(11 पूर्ववत ममिमा वामरेन्ट्रेपोतिपत् ।
(३) एभ्यः क्रोवापि ति मानि पर सवाशि पर गूमानि रस्यामा
समो. सिंधिया मगेछ। यो बरफमानि यादो को करबार । "
निमित्तगतपिपेषतो मिगतविषय या मर्यापिण्यायो यचा मिला
fifrafमारादेयं पिता अपएमोरियमेन शि: मात साAIeft
-

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १३३ । बेरय नामि । (वेः ६, अयड् ॥११, नामि 01) त्रिशब्दस्य अयड् स्यात् नामि परे, डिवादन्त्यस्य स्थाने । त्रयाणां त्रिपु। दिगब्दो हान्तः । एणान्तः पूर्ववत् । त्रिषु निङ्गेषु सदृशाः समानरूपाः, एषां लिङ्ग- रुतप्रयोगवलक्षण्यं नास्तीत्यर्थः(१) । डति-व्य प्णान्तसंख्यानां मुख्य एवायं नियमः, पूर्वसूत्रेण व्याल्लुक् क्तरित्यनेन च मुख्य एव लुम्बि- धानात् । तेन प्रियकतीनि सुखस्तीनि प्रियपंपि प्रियपञ्चानि कुलानोत्यादौ न स्यात् । य-से तु प्रियकति इत्यादी स्यादेव । एषां सलिङ्गत्वात् प्रियाः पञ्च स्त्रियो यस्य प्रियपञ्चा युवा इत्यादी पुंवद्भावः । यादय इति। वादीनामेकत्वदित्वाबोधकत्वात् ब्वमेव । अयं नियमस्त्वष्टादशशब्दपर्यन्तो, विंशत्यादेः क्वविधानात् । १३३ । वेः। आमीत्य करणात् क्वचिन्न स्यात् । तथाच बीणामपि समुद्राणां युगान्ते तु समागम इति वृद्धतिडन्तः । मुख्यस्यैवायं विधिस्तेन अतित्रीणाम् । अन्ये तु गौणेऽपि अति- त्रयाणामित्याहुः । (१) एषा पु स्त्रीनपुंसकलिङ्गविहितकार्थ नास्तीत्यर्थ । अतएव युभहस्मयां शसो नकार विधासति । एवं कति स्त्रिय इत्यव पाच्छोणादीत्यादिना ईप न स्यात, पञ्च खिय इत्यत्र च नान्तवादीप् न स्यादिति। न च निमित्तगतविशेषतो लिनगतविशेषस्य बलवत्त्वात् सर्वाणि इत्यादौ यथा निमज्ञादिहितमिकारादेश बाधित्वा जसशसोरित्यनेन शि. श्यात् तथावापि शिरेवास्तु इति वाच्यं, १८ ·१३८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । (त्यदां ६ul, , १३४ । त्यदां टेर: तो टे: ६), अः १श, तो )। त्यदादीनां टेरकारः स्यात् जो परे । हो दौ, हाभ्यां हाभ्यां, इयोः हयोः । वातप्रमौः वातप्रम्यौ वातग्रम्यः । १३४ । त्यदाम् । ब्वनिर्देशो हि गणार्थः, मिसंजस्यैव ग्रह- णात्। अतितत् विप्रः, अतितत् स्त्री, अतितदी कुले इत्यादी न स्यात् । सूबे टेरत्वाभावः सीनत्वात् । दभी यौ इत्यत्र भाव्यमान:(२) अक् ण न ग्राङ्गाति इति ज्ञापकात् अकारस्यानित्त्वेऽपि न ग्राहकत्वम् । प्रकरणात् क्ताविति प्रा निग्रहणात् युमदस्मदोर- तसि गोणेऽपि स्यात्, (३) विशम्दस्य तसि न स्यात, तेन अतित्वान् अतिमान् इत्यादौ स्यात्, न तु वत्तः मत्तः हित इत्यादी। सनिय्यप्णान्न इत्यादिना अत्यनादीनां लिङ्गयये साम्यनियम सिद्रापिहितकार्य- निषेधादिति इर्गादास । (१) माध्यमान उत्पाद्यमान अादेश मत्य यति यावत् । १२) युभद नहोणेऽपि टेर म्यात, मुख्य त तमि प्रत्यये परेमादित्यर्थः । व कार्मिकमिशनः 'नच न्यायो र नाविति पाप्य, म स्यादी त. गन्दम्य या कारव्यवधाने सत्याभावादनिष्टापत्ते । टेहिताकारन प्रतिभावान मार म्यादेश । ननु न्यदा काविति लते मतिभनयात मादिकार्य भक्ति महति कयमेतदृगौरवमिति..... उदृत्तपन्य समधिशफनमा दाग हारीमा मध्ये गुभम पदोगी पिमंशाभाययविधामामाया) प्रकरपा झिमानो किपर, विद्यमानविभीमातम्यागजात FREE ने मनीने दर नत यादित पर रिदो मोति या गिधा माते'.... न्यया । या सोनियन प्रियामा पापिति पित् ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
१३८
१३५। यूतोऽम्शसी विदीधोः ।
(यूतः श, अम्शसोः ६॥, सौ १६, प्रदीधोः ।)।
दी-धुवर्जादीदूदन्तात् परयोरम्शसी: स्याने क्रमात् म-नी स्तः ।
वातप्रमों वातप्रन्यो वातप्रमोन् वातमम्या वातप्रमोभ्यामित्यादि।
एवमतिलक्ष्मादय: (१)। सुधीः ।
१३६ । धोरियुवचि।
(धोः ६ा, इय्-उव् ॥११, अचि 91)।
धोरीदूतोः स्थाने क्रमादियुवी म्तो ऽचि परे ।
सुधियो(२) सुधिय' इत्यादि। एव सुथी यवक्रयादयः । प्रधीः ।
१३५। यूतः । ईथ जश्च तौ, ताभ्या तमित करोति, यूत्
तस्मात्, अम्च शय तो तयोः, मच नच तो, दीच धुश्च तत्, न
तत् अदीधु तस्मात्, पुस्त्वं सौत्रत्वात् । वातप्रमोमिति वातशब्दात्
प्रपूर्व मा-धोः कोः। एव कर्कन्धूं कर्कन्धून्, ऊरयमौणादिकः ।
केचित् स्त्रियामीपि दोसनत्वात् वातप्रमों वातप्रमीः, अपि
कर्कन्धूं कर्कन्ध. इत्याहुः ।
धो । इय च उव् च तत् । पूर्वतो यूत इति तिं
(१) एवमतिलक्ष्मयादय इति। यूत स्वेगव दीत्यत्न एवकारेण निन्यस्त्रीलिङ्ग
एब्दस्य नदीसज्ञा विहिता अब त पुयोगात पाक्षिकत्वेन नदीस भाभावात् धातुवा
भावाच्च वातममोशब्दवदेषा रूपमिति । भाध्यकारक्रमदीश्वरौ त यु योगे-
ज्येषा नदीत्वमङ्गोकत्व सर्बविभक्लिषु स्वोलिद्गबदाजहत रिति । का सि।
अादियब्दात अतितन्त्री बहुप्रेयसीत्यादय । अकारान्नेषु इह अतिचमू.
प्रतिवधूप्रभृतय ।
(२) शोभना धीर्यस्य स सुधी, विपन्नवादस्य धातत्य वर्तते। विचकितन्दो
हि धातुत्व नहाति न जहाति वेति बचनात इति । कास।

·१४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । -- १३७। कव्याद्यनेकाचोऽस्याददृन्पुनर्वर्षाका- राद्यन्यभूसुधियोर्यो। (कव्याद्यनेकाच: ६।, अस्यात् ५, अन्–सुधियोः ६॥,यौ॥)। । काद देिरनेकाचश्च धो रीटूतोरस्यात् परयोः क्रमात् ययी स्तः अचि परे, नतु दृन्भू-पुनर्भू-वर्षाभू-काराभूभ्योऽन्यस्य भू. शब्दस्य सुधियश्च । प्रध्यो प्रध्यः इत्यादि। एवं दीध्यादयः । कव्याद्यनेकाच: किं- शुधियौ। अस्यात् किं-यवक्रियो। नौः नियो। विपरिणग्यानुवर्तयन्नाह ईदूतोरिति । एवं सुथी-यवक्रमादय इति । आदिशब्दात् इमिच्छति इति क्विप. ई: इयौ इयः, एवं उमिच्छति इति जः उवौ उव: इत्यादि। प्रकरणात् तेरथेव, तेन सुध्यर्थ इत्यादौ न स्यात् (१)। कोथोरादिडसोर्ला । क्रिय पादौ शुवोडसि इयुवी वा स्तः । क्रियादिः क्रमादिः श्रुव. श्रोः। अनुकरणादित्ययः । कंच व्यंच कव्यं, कव्यमादिर्यस्य सः, कव्यादिश अनेकाच्च तत्तस्य, न स्यः अस्यः तस्मात्, दृश्व पुनश्च वर्षाय काराच ता आदयो यस्य सः, तस्मादन्यः दृन्पुनवर्षाकाराद्यन्यः, स चासो । (१) सुध्यादयः पुंदिल्यादौ इयादेशामावं दर्शितवताचार्येण व्यवाचीति स्यादे रेवेति नापित, सामान्य गन्दोऽपि कचिद्दिषपरो भवतीति न्यायात् 1.... किञ्च जापकमिद्धमनियमिति न्यायात कचिदन्यत्रापि भवति, तेन तरासाई पुरोधाय धाम स्वायम्भुवं ययुरिति कालिदासः । विशेषरिधित्वाद्दोघस्यापि बाधकोऽयं, सेन हौसुधियि इत्येव रति दुर्गादास ।

·अजन्तपुंनिग-सब्दः। १४१ भूति, पथात् स च सुधीय ती, दृन्पुनवर्षाकाराद्यन्यभूसधियो, न ती अन्पुनर्वर्पाकाराद्यन्यभूसधियो तयोः । यच वच तो। धोरिति धोरवयवभूतयोरिस्यर्थः । नवित्यादि, दृविति हिंसार्थव्यं तस्माद्धोः किप, इन्भूः स्त्रो मर्पचक्रयोरिति दकारादी मेदिनी। दृन्भूः स्त्री कुन्निगे चक्रे दृन्भूः स्त्रीपुंसयोरहाविति दकारादौ विखः। दन्भेरूप्रत्ययेन निपातितमिति भाष्यम् । कारास्थाने करं पठित्वा करभूः करम्वो करम्ब इत्यादि । एकदेश विकतमनन्यवद्भवतीति न्यायात् कारम्वौ इति केचिदाहुः । एयामियुधोदूद्भिन्नत्वात् स्त्रियां दीसंज्ञायां दृवै दृन्भूनां काराभ्वै काराभूणामिति । यदा स्याद्युत्पत्तेः प्राक् सस्तवैवायं विधिरिति भाष्य, तेन ईपड़िय. कुधियः अभियः धमधियः नानाधियः दात्रलुवा, वृथिकभिया पलायमानस्याशीविषमुखे निपात इत्यादौ स्याद्यन्तेन से न स्यात् । वृश्चिकभियेति सम्बन्ध पी-विवक्षयति चान्द्राः । व्यानां मध्ये गैरेव विधानादीषद्भिय इत्यादौ न स्यादित्यन्ये । वस्तुतस्तु दृन्पुनवर्षाकाराभ्वसुधीकव्याद्यनेकाचोऽस्याद् यौ इत्य- करणात, उत्सर्गत्वाहा ईपद्भिय इत्यादौ न स्यात् (१)। दीध्यादय (१) हन् हिसा तदर्थ भवतीत्यर्थ । एषा लिगार्थनिर्णयस्तु, इन्भ् स्त्री कुलिश चक्रे हन्भू स्वीएसयोरहाविति विश्वप्रकाशात | पुनभू स्यात हिरूटाया इन्भू पन्द्रग- वन्नयोः 1 पुनर्भवाया वर्षाभू स्त्रिया किचलके भने । काराभूर्निगडस्थाने क्रियाया मपि चेष्यते इति कोषाञ्च। केचित्तु कारास्थाने कार पठित्वा कारभ्वौ कारव इत्युदाहरन्नि । तथाच काराच्चेष्यते इति वामन. । वर्षाहन्पुन काराव इति चान्द्रा । कारशब्दो घअन्तो वृत्तो भाष्ये च दृश्यते इति रक्षितश्च । कारस्थाने ·१४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १३८ । न्याग्दीम्यो अंगम्। (नी-पाप-दीभ्यः ॥, डे: ६।, आम् ।१।)। नौशब्दादापो द्याथ परस्य डे-राम् स्यात् । नियाम् । शेषं सुधीवत् । अग्रणी: अग्रण्यौ । डौ-अग्रण्याम् । शेषं प्रधीवत् । . इति । दीधीधोः क्विम् । दिधिष्वादय इति लिपिकरप्रमादः । यतो दधिपूर्व-स्यतरूत्ये निपातनमिति (१)। आदिना नारी. वाचरतो नार्यों विप्रस्य, मानमिच्छति मान्यः, सखेवाचरते सख्ये इत्यादिसंग्रहः। भवयवस्त्रीत्वान्नाया इति भाष्यम् । शुद्ध- धियाविति शुद्धा धीर्ययोरिति वाक्यम् । १३८ । न्या। नीय आपच दोच ताः ताभ्यः । नीत्यस्य गौणागौणग्रहण, तेनातिनिया प्रियनियामित्यादि । अग्रण्यामिति अग्रे नयतोति किप, णत्वेऽपि एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति फर पठित्वा करचो करब इत्यपि केचित् । हनुम्यादीमा युव स्थाभिचाना निन्यस्वोत्याहीसशायामागे तमागमे हनुभूतामिम्यादि । किन भूगन्दस्य मर्म- पाशिये पाक्षिकम्तीवादीम जाभावे इन्भूनामिति । चावापि चोति प्यारोप नेम प्रधीयर म्यादी प्रमरति दुर्गादामः। कारापूर्वस्यायोति कागिका। ६3|| मटा धाय म्गेनि व्युत्पादितम्य मिद्प्रधीगन्दहाव यमारविधाने "पी. महश धीरिति मिन्यम्ती सुधीमध्यौ योनीव दिनि रमापाने यदा याद्यमतः पाक मतदेशा विधिरिति मतममारतमानेन। स्वद्रिय म्यारो करिमयाविषयेऽप्युसोभिनिगिने रति दायाच यगे भारतिचित् । भधारणेतादपि पति, सामादिवाइमायरे गाम्दाना nि. निता रम्यभररोग।

·अजन्तपुंलिङ्ग-गम्दः। १४३ १३८। त-तज-खादीयो डोवोः । (त-तज-खात् ५, ईयः ५१, डःश, वा ।११, उ: १)। नात् तस्थानजाहर्णात् खाच परादीकारजात् यकारात् परो डसिङसोङ उः स्याहा। सुत्युः सुत्यः । लन्युः लून्यः। सुस्युः मुख्यः । शम्भु ईरिवत् साध्यः । शम्भुः शम्भू गम्भयः, शम्भु गम्भू गम्भून्, शम्भुना शम्भुभ्यां शम्भुभिः, शम्भवे गम्भुभ्यां गभुभ्यः, शम्भोः शम्भुभ्यां शम्भुभ्यः, शम्भी: शम्भोः शम्भूना, शम्भी शम्भोः शम्भुपु । हे शम्भो। एवं विष्णु-वायु-भान्वादयः । न्यायादाम् । एवं ग्रामण्यामित्यादि । बहुग्रामणिनि कुले इत्यादी परत्वाब्रुण्, पुंवद्भावप तु स्यादेव (१) । १३८। ततज। ताज्जायते तजः, तय तजय खच तत्तस्मात्, इयो य: (२) ईयस्तस्मात् । प्रकरणात् कव्याटीत्यनेन कृतयस्यैव ग्रहणात् सख्या: इत्यादी न स्यात् । मुत्युरिति सुतमिच्छति सुतीयतीति विप् योर्लोपोहसीत्यनेन यलोपः, अनेकाच्वात् पूर्वेण यः अनेन उः। लन्युरिति लूधो.क्तस्तस्य नः, शेषं पूर्व- वत् । एवं क्षाम्युः प्रस्तीम्युरित्यादि(३) । पचे सत्य इत्यादि । वैति नेच्छन्ति परे। (1 ग्रामितिशेष । (२) धोरोकारस्थानजातो य इत्यर्थ । अत्र मण्डका ताधिकारात् धोरित्य- नुवर्तते रति दुर्गादास । (३) कस्तस्य म क्षाम, प्रपूर्वस्त्यै-धोक्नस्तस्य म प्रतीम , तमिच्छतीति किए, पश्चात् क्षामी प्रस्तीमी शडयोहि रूपम । ,

·१४४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१४०। क्रोष्टोस्तुनस्तृन्नधौ धौ स्त्रियाञ्च ।
(क्रोष्टीः ६, तुनः ६, लन् ।११, अधी, धौ १, स्त्रिया ७१, च।१०)।
कोष्टुशब्दस्य तुनः स्थाने ढन् स्यात् अधौ धौ परे स्त्रियाञ्च,
न इत् ।
(१२८) सखानामिति । क्रोष्टा, 'हे क्रोष्टो। (१२८) धी
विरिति । कोष्टारी क्रोष्टारः कोष्टारं क्रोष्टारी।
.
१४०। क्रोटोतनः । न धिरधिस्तस्मिन् । गौणेऽपि बहु-
क्रोष्टणि वनानि, प्रत्र हेऽपि वृतः क इति कोन स्यात् पूर्वावस्थाया-
मृदन्तत्वाभावात् । बहवः क्रोटारो यस्यामित्यादी टणि ऋदन्तात्
गर्भवदीपि बहुकोटी पुरी इत्यादि (१)। स्त्रियामित्युक्तः क्रोष्ट्रीः
कोट्या क्रोष्ट्रीभ्यामित्यादि। एवं पञ्चभिः क्रोष्ट्रीभिः कोतमित्यत्र
तार्थे गे स्त्रोत्यस्य लुकि पञ्चक्रोष्ट वनं पञ्चकोष्टा भृत्येनेत्यादि (२)।
पूर्वस्य नित्त्वात् समुदितस्यैवादेश: (३) अन्त्यस्य नित्त्व घावस्वस.
तृण इति एनिषेधार्थम् ।
(१) गोणेऽपि बद्धकोष्टी पूरिन्यादौ ग्रायकम्प पु मवेपि मतदायस खोलात
समादेरे रति -का मि |
(१) "एवं पञ्चभि मोनोमि कोतमिति वातापिय हिगो को ययोमोप
বি বা মন্দ খাদি বিনিময়ীই চায় না ।
निमोघग्यरक्षोत्यात वणि पचकोहरति --मि।
(१) काटोस्तोलन रयतशा तुननन् ति अपरामिया ति।
मंगवा | मस्तिष्णाने समादेग , या मारने या
पातिमा
.

·अजन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १४५ ।१४१ । वाच्यघौ। (वा ।११, अचि , अघौ ०१)। फोटोस्तुन स्तुन् वा स्यात् अघायचि परे । क्रोष्टन्(१) क्रोष्ट्रा । १४२ । ऋतो डोडुः । (त: श, डः ११, डु: १।)। ऋकारात् परो डमिडसो झै डुः स्यात्, ड इत् । कोटुः क्रोटु. क्रोष्ट्रीः क्रोष्ट्रणाम् । १४१ । वाच्य । न घिरघिस्तस्मिन् । अस्योपादान स्यमी. जसो निषेधार्थ, न त घिसामान्य स्य,(२) तेन बहुक्कोटुनी वने इत्यत्र न स्यात् । वा पाविति सूविते कोटौ साधुरित्यत्र ऋट्रो ये इति क्रोट्रा इत्यनिष्ट स्यात् । अत्रापि गौणे बहुक्रोट्या बहुक्रोदा पूर्या इत्यादि। क्रोट्टन क्रोष्टणां इति चान्द्रास्तन्मतमवलम्बा क्रोट्रन् क्रोहणा इति । इदं नेच्छन्ति परे । कृताशतप्रसङ्गी यो विधिः स एव नित्य इति न्यायात् (३) पादौ नकारनुमौ, तयो देशस्तेन क्रोष्टून् क्रोष्टूनामित्ययाहुः । ड इति पीव्यत्यये प्रो। डुरिति डित्त्वात् टिलोपः। १४२ । ऋत। (१) साम्मत प्रचरत्म बहुषु मुद्रितेषु मुग्धबोधपुस्तकेषु गसि क्रोष्टून् श्रामि च कोष्टूनामित्येकै कमेव पद दृश्यते । तर्कशगीशमते तु शसि क्रोष्टुन क्रोष्टून व्यामि च फ्रोदृणाम क्रोष्टूनामित्येवाचार्यसम्मतमिति प्रतीयते। तदस्माभिरपि तथैव सनिवशितमा दुर्गादासोऽपि शसि क्रोष्टन् क्रोष्टून् इति पदहयमाचार्य सम्मतमित्याह। (२) न त शि क्लीवे इत्यनेन विशेषविहितस्पेयर्थ । (३) यस्मिन् विधौ कते अस्तऽपि वा, यस्माहिधे परं पूर्वश्चेत्यर्थ , प्रसङ्ग प्रसक्तिर्विद्यते यस्य ताहक यो विधि स एव नित्य , स एव विधि पूर्वोक्त विधे १८ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १४३। गुङियोः। (णुः ।, डिव्योः ७t) । ऋकारस्य णु: स्यात् डौ धौ च परे । क्रोष्टरि क्रोष्ट्रोः । पदे हसे च शम्भुवत् । हहः इह्वौ हतः इत्यादि, वातप्रमोवत्। एवमतिचम्वादयः । सुभूः सुभुवौ सुभुवः इत्यादि सुधीवत् । एवं कटप्रू-स्वयम्भादयः । सुलू: सुल्वौ सुल्वः इत्यादि प्रधीवत् । एवं हनभू-खलप्वादयः । धाता, टनन्तकोष्टुवत् ! धौ हे धात.। एवं नप्तृ-होट पोवादयः । पिता, हे पितः। पिता माता ननान्दा ना सव्येष्ठ-भाट यातरः । जामाता दुहिता देवा न टनन्ता इमे दश ॥ १४३। णुः। डिश्च घिच सौ तयोः । व्युत्क्रमनिर्देशात् (१) ऋत: सेत्त्वेऽपि ग्राहकत्व, तेन हे पठितगमल इत्यादौ धौ ल- तोऽपि एः । अनुकरणात् (२) सिद्धमित्यन्यः । एव जसि पठित- गमलः इति । पक्षे हसे च इति-स्यमौजभिन्नेऽचि हसे चेत्यर्थः । वातप्रमीवदिति अमि हह शसि हहन्, डौतु वातप्रमोशब्दस्य वातप्रमी, इहशब्दस्य हहि इति शेषः। अतिचमूशब्दस्य शसि प्रागभयतीत्यर्थ । इति न्यायात पलते नमो नझार झामो नम प बनः स्थाने हणि लते चक्षत च भक्ति महति। अतस्तावेव पादेशात् पृथ्व सातामिति । एतेन गमि क्रोष्ट्रन यामि च क्रोनामिन्येव न त क्रोहन मोहपामिति केषाश्चिन्मतम। (1) पिडयोरियन कति गेषः । १२) ऋजार-लकारयो समवादियः ।

·अजन्तपुंलिङ्ग-शष्दः ।
१४७
१४४। घावखसृटणः । (धौ ७), अ-स्वस्टणः ६)।
घौ परे ऋकारस्य णुः स्यात् नतु स्वसटणः। पितरौ पितरः,
पितरं पितरौ। शेषं धावत् । एवं जामाट भावादयः ।
१४५ । नुर्वा नामि र्घः ।
(नुः ६, वा १०,
नामि
७,
घः
नृशब्दस्य नामि परतो घं: स्यात् वा। नृणां नृणाम् । शेषं
पिटवत् ।
१)।
अतिचमूरिति अवयवस्त्रीत्वादिति भाष्यम् (१)। सुभुवाविति
दृग्वादिभूभिन्नत्वादु । टनन्त क्रोष्टुवदिति-ये तु शसामि टन्
नेच्छन्ति तन्मते शसाभिन्ने इति शेषः । धौ हे धातरिति
रणदर्शनार्थमुक्तम् । पितेत्यादि-इमे दश टनन्ता अपि न टनन्ता
इत्यर्थः । एतदन्ये अनन्ता अपि टनन्ता इत्यर्थः, तेन नौधो
रोणादिक-ढत्ये सन्, नेष्टा नेष्टारौ नेष्टार: इत्यादौ न णुः ।
घाव । स्वसाच तूंच तत्, न तत्, अखसृटन् तस्य ।
खसृशब्दस्य टनन्तत्वातिदेशात् णुनिषेधे सिडे खसृग्रहणं, क्वचि-
दतिदेशकार्यमनित्यमित्यस्य ज्ञापनार्थम् । तेन शंस्तरौ शंस्तरः
शास्तरी शास्तरः
इत्यादौ एः । कज्जटस्त शंस्तारो शंस्तार
१४४।
इत्याह।
१४५। नुवा। अयं नियमो गोगेऽपि, तेनातिनृणां
अतिनृणामिति ।
(1) समते अतिचमूनिति।

·,
१४८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१४६ । ओरौ घौ।
(प्रोः ६, औ ।।, घौ ७) ।
ओकारस्य औकार: स्यात् घौ परे । गौः गावी गावः ।
१४७। आम्शसोः ।
(श्रा |११, अम्-शसोः ७॥)।
ओकारस्य आकार: स्यात् अमि शसि च परे।
गां गावी
गाः, गवा गोभ्यां इत्यादि। (१२५) डस्यैडो लोप इति,
गोः गोः।
१४६। पोरौ। पीरित्यत्र मामान्यशब्दस्य विशेपपरत्वात्
डिदोत्यान्तस्यैव ग्रहणम् । तेन स्मृत उयेन स्मृतोः महो: है
चित्रगो इत्यादी न स्यात् । गी: धौ रित्यादौ स्यात् । नोपस्वरा-
देशयोः खरादेशविधिर्बलवान् इति न्यायार है गौः हे द्यौः
इत्यादी एडी न धिन्नोपः (१) ।
१४०। पाम् । प्रमच गम्च तयोः। प्रोरित्यव सामा-
न्यम्येव ग्रहणात् गां यां, उना सह वर्तते सोः तं मां, स्मृता
महामित्यादि स्यात्। कयित् पूर्वधापि मामान्यस्य ग्रहणास
स्मृतीः महोः सौरित्याह (२)।
१.सूयम्पटीशाया।
" मा नामोसमात मी कोरिति ।

·अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः।
१४८
१४८। रैरा स्मि । (रे 1१1, रा १२, भि १)।
रे शब्दो रा स्यात् से भे च परे। रा: रायौ रायः, राभ्या-
मित्यादि।
ग्लौः ग्लावी ग्लाव: इत्यादि।
इति अजन्त पुंलिन-पादः।
अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः ।
१४६। आबोभसात् से र्लोपः ।
(पाप ईए-हसात् ५१, मेः ६, लोप: १)।
आप ईपो हसाच परस्य से र्लोपस्यात् । उमा ।
१४८। । सच भच तत्तस्मिन् । गौणेऽपि सुराभ्यां कुला-
भ्यामिति स्यात् । नानामोरपि (१) रादेश इत्यन्ये, तन्मते सुराणा
कुलेन सुराणां कुलानामिति। अस्मन्मते तु सुरिणा सुराया
सुरीणां सरायामिति ।
इत्यजन्तपुंलिङ्गपादः ।
१४८। प्राबी। प्राप् च ईप् च इसय तत्तस्मात् । प्रावि-
त्यनेन डापोग्रहणं, पिदग्रहणात्। उमेति अव रक्षादौ मस्त्यः कित्
उडा सह जट् बाहुल्यात् स्वः स्त्रियामत पाए । कयिदु-मागदो-
ऽभिधायकत्वेनास्या अम्ति, पर्यादित्वादः पयादाए । तयाच
(1) विमली ग्रामिरेत्यर्थः ।

·१५० मुग्धबोधं व्याकरणम् । १५० । यौरापः । (ई 1१1, औः ११, पापः ५।)। आप: पर औरो स्यात् । उमे उमाः । उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पथादुमाख्या सुमुखी जगाम इति कुमारसम्भवे इत्याह (१) । ननु स्यान्तस्याराग्लुप् फे इति सिलोपे वागित्यादि सिध्यति किमर्थं हसोग्रहणं, न च गी: धरित्यादी न सेर्लोप: अरादिति निषेधादिति वाच्यं, तर्हि भाबीवात् सेर्लोप इति सूत्रं क्रियतामिति चेन्न, एवं खेतवाः अवया इत्यादी लुपि अयुक्त उस विधेः (२) प्रात्यर्थ हसोग्रहणं, लोप: स्वरादेशयोः खरादेशो विधिबलवान् इत्यस्य ज्ञापनार्थच। एवं सति राजा वेधा इत्यादावपि र्घः (३)। १५०। यौरापः। घंकरणात् जरसी इति । (१) उमेहि। संभागन्दाना यथाकञ्चित् व्युत्पत्तिः कार्येति भावः । उ: शिक तं मिमीते जपतीति माहलि गन्दे इसजनामादेरिति : प्रत्यये हम इति गन्दात स्त्रियामापि समेति रूपम् । उमेति माया नपमो निपिश पपामारको समुसी लगाम रति कालिदासस्य कवितति दुर्गादासः । (मत मागन्दम्प वस्तुतो प्यत्ययाधायकं तदिन्ये व कारार्थः। (२) प्रयुकदमडविधेरिति-अयुकस नुपि महिमाम्य धादिविभिषेधार मासस्य इस विधेरिन्ययं । महाविधेरियस्योपसच पायात मिट धुनियादी यादीनास पहमिति। (३) एवं भति-म्परादेयम्य बलाचे सोपा र मतीयः। परा देशस्य बममा राजेन्यम बाटो दो पशाचोनम । मो पर विमा घा इम्यव महारहय भयोगे यादे मोमोप न्यायमरचाहाटीममोमे यदि साम्। परमोधोरियाव अमनमिया रोविधामा।

·पजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः । १५१ उमाभ्यः, घिटोस्टः (धि-टा-पोसि ७१, ए: १)। पाप ए: स्यात् धी टीमोय परतः । ६ उमे । उमां उमे उमाः, उमया उमाभ्यां उमाभिः । १५२ । ङितां यम् । (डितां ६, यम् ।१३)। प्राप: परेपां डितां यम् स्यात्. म इत् । उमाय उमाभ्यां उमायाः उमाभ्यां उमाभ्यः, उमायाः उमयोः उमानाम् । (१३८) न्याप्दीभ्योडेरामिति । उमायां, उमयोः उमासु । एवं दुर्गामायाम्बिकादयः। १५३ । सेस्यम् वश्च । (स्रः ५१, स्यम् ।११, स्वः ।, च ।११)। नेराबन्तात् परेपां डितां स्यम् स्यात्, पूर्वस्य च खः । १५१ । धिटौ। धिश टाय पोय तत्तस्मिन् । अर्थात् क्ति विपरिणम्याह आप इति । सिलोपमाथित्य (१) एः । १५२ । डितां । डइयेषां ते तेषाम्। यमो म इत्, अदन्त आगम. (२)। उमायामिति पाप ग्रहणात् आदी डेराम् पथाद यम् । सर्वस्यामित्यत्र स्यमागमत्वान्न यम् । १५३ । स्रः। डितामापश्चेत्यनुवर्तते । स्यम्खावित्य- (१) स्यलोपे त्यलक्षणमिन्यु को । (२) डिति य इत्यनेनैवेष्टसिद्धौ डितां यम विधानं, य कारस्य विभलिभाजि- स्वात् टाभिम इत्यादिना डेप्रमतीनामयाद्यादेगनिवृत्त्यर्थमिति दुर्गादामः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । .सर्वस्यै सर्वस्याः सवस्याः सर्वस्याम् । आमि सब्बीसाम् । शेषं उमावत् । एवं विश्वादय आवन्ताः । अपुरीत्युक्तः--अन्तरायै नगये । द्वितीयस्यै द्वितीयाय, द्वितीयस्याः द्वितीयायाः, द्वितीयस्या द्वितीयायाम् । शेषमुमावत् । एवं हतीया । १५४ । सुभूदीग्रजम्वार्थानां धौ खः । (सभूदीहाजम्पार्थानां ।।, धौ ७), स्वः ११)। : सुध्रुवो या प्रजम्बार्थानाञ्च स्वः स्यात् धौ परे। हे भम्ब । शेपमुमावत्। एवमकालादयः । वाचः किं-हे अम्बाले, अम्बिके । करणात् पूर्वस्यैव स्वो न तु डिताम् । उस्यम् इति न कृतम् प्रस्य अस्या इत्यादिसिमर्थम् (१) । १५४ । सुभृ। हावची येयां ते, अम्बा अर्थो येषां ते, हाचय ने अम्बार्थाचेति ते, सुभूय दीच नम्बार्थाय ते तेषाम् । विमानना सुभु कुतः पितुर्गुहे। हा पितः कासि हे सुभ्रु बो- व विननाप स इत्यादि प्रयोगदर्शनान् सभ्रग्रहणम्, दीसंग्रामाह- चर्यात् स्त्रियामेय । तेन हे सुभूः पुरुष इत्यत्र न स्यात् । तथाच गिरीग सभूम्तय पादपनं भजन्ति मुक्तये कषयोऽसगरी इति । पकासादय इति, पादिना हेपत्त ६ पप्प बबादि। पाददते- ति। एतनागदं पर माहुः। (!! मन उम्पमाप भित्री मति मिल प, परमादिमाये सवारपराधार मभ्य रम्यस्थामति दिमः।

·पजन्तस्त्रीलिङ्गगम्दः। १५३ नरा। (११६) जरस् जराचि त । नरसी। फेचिटादावीत्व- मिच्छन्ति । जरसी जरे। जरम: जराः इत्यादि । पाददन्तेति, नासिका-पृतना-निशानां नस्-पृत्-निशः । नसः नसा नोभ्या- मित्यादि । पृतः पृता पृशयामित्यादि। निशः निगा। १५५ । शछाज भान यज व्रज सूज मृन वश भ्रस्जा षङ् भौ। (श-भ्रस्जा ६, पड़ ।११, भी ७) । शान्तानां छान्तानां राजादेय पड् स्यात् भी परे । १५६ । पो डः फे। (पः ६, इ. ११, फे ७) । पस्य डः स्यात् फे परे। निड्म्यां इत्यादि। पक्षे धौ च उमावत्। गोपा, विश्वपावत् । मति ईरिवत्, स्त्रीत्वात् न शस् न, न टा ना। मतीः मत्या। १५५ । शक्रा। शच छ च राजथ भ्राजश्च यजथ व्रजथ सृजच मृजथ व्रश्चय समजच ते तेषाम् । पडो डित्त्वादन्त्यस्य । रक्षितस्तु राजादिसाहचर्यात् धात्ववयवस्यैव शस्य पड़, तेन निज्भ्याम् निशु निच्छु इत्याह (१) । इह सामान्य-धग्रह- णात् गिरिवेश्मानमाचक्षाण: गिरिवेट, एवमश्मानमाचक्षाण: अडित्यादि। १५६ । पी। इह सामान्यपग्रहाणात् षट्, उमाणमाच- क्षाण उडित्यादि। (1) तन्मते मिशाशब्दात भ्यामि सुपि च रूपाणि ।

·१५४ मुग्धबोधं व्याकरणम्। १५७ । द्या ङितामम्। (द्याः ५, डितां ६ ॥, अम् ।१।)। द्याः परेषां डितामम् स्यात्, म इत् । मत्यै मतये, मत्याः मतेः, मत्यां मतौ। एवं श्रुति-स्मृति-बुयादयः । १५८ । स्त्रियां बिचतुरो स्तिसूचतम ऋवत् क्तो। (स्त्रियां 1, त्रिचतुरोः ६॥, तिस-चतम् ॥११, ऋवत् ।१श, को ७)। त्रिचतुरोः स्त्रीलिङ्ग क्रमात् तिसूचतस्रौ स्तः तो परे। तो च ऋवत्, तेन न णुविर्घाः। तिस्रः तिस्रः तिसृभिः तिसभ्यः तिसभ्यः तिसृणां तिस्पु । टेरत्वे सत्याप । हे हे हाभ्यां दाभ्यां दाभ्यां इयोः योः । गौरी गौर्यो गौर्य:, हे गौरि, गौरी गौर्यो गौरीः, गौर्या गौरीभ्यां गौरीभिः (१५७) द्याडितामम् । गौर्यै गौरीभ्यां गौरीभ्यः, गौयाः गौरीभ्यां गौरीभ्यः, गौया: गौर्योः गौरीणां, गौर्या गोर्यो: गौरीपु । एवं वाणी-काली नद्यादयः । याः । ड इदयेषां ते तेपाम् । मत्य इत्यादी लाक्ष- पिकत्वान्न णः। द्या डित्य इति न कृतं, आगमी यलम्तदग्रह- णेन रहते इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम्, तेन पटत् सन्त इत्यादी- टुभिरित्यादिना न स्तोः टुत्वम् । १५८ । तियाम् । वि च चतुय ती तयोः, विचरी- रित्यनुकरणात्। विचतरोर्यदा स्त्रियां अत्तिस्तदेवादेशस्तन ·अजन्तस्त्रीलिङ्ग -शब्दः। १५५ लक्ष्मीः । अनीबन्तत्वात् न सिलोपः । शेषं गौरीवत् । एवम् भवी-तन्वयादयः। स्त्री, हे स्ति। . . प्रियास्तिसो यस्य स प्रियतिसा, प्रियायतस्रो यस्य स प्रियचतसा इत्यादौ स्यात् । नतु प्रिया खयो यस्याः सा प्रियत्रिः, प्रियाय- वारो यस्याः सा प्रियचत्वारित्यादी। साविति प्रकरणात् प्राप्ते तिग्रहणात् प्रियतिस प्रियचतम कुलमित्यत्र ते कि स्यादेव, न तु तिन इच्छति त्रिकाम्यति, चतस इच्छति चतुर्यति, तिमृणां प्रियः त्रिप्रियः, चतसृणां प्रियः चतुःप्रिय इत्यादी । केचित्तु प्रियत्रि प्रियचतुः कुलमित्याहुः । कश्चिदाह साक्षात् तावेव विघ्नानार्थं तिग्रहणमिति । न णुविर्घा इति [-उक्ता णविर्घा इति न स्युः, तेन प्रियतिमृणि कुलानि प्रियचतसृणि फुलानि, परत्वात् घः(१) । अत्रासकरणात् (२) प्रियतिस्रः पागतः प्रियतिस्रो धनमित्यादी न डुः । अमी इति किं-प्रियतिसा प्रिय चतसा (३)। तिसृणां - (१) उता निर्धा इत्युक्तो नसमहन इति वक्ष्यमाणसूत्रेण दीर्घत्वं न निषिध्यते इत्यर्थः। (२) यव-नणुविर्घाइत्यत्र, व्याकरणात्-एन अकारेण सह स समासस्तत् करणात्, अथब्दे नात्र अकारकार्य लक्ष्यते । तथाच णुश्च निश्च च अपते णुविर्घा इत्येवं समास करणात् अकारस्थानजात कार्यमपि न स्यात् । तेन डसिडसो रकारस्य न डुरिति । (३) अमी-णुविर्घा इति । एतेषां निषेधादेतदन्यत कार्य भवतीति ज्ञापि- नम्। उनञ्च दुर्गादासेन “यातिदेशिकनित्यमिति न्यायात् सौ न ऋदिति चोध्यम्, तेन सख्यद्भामिति से औ' इति ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । चतमृणामित्यत्र भागमादेशयोरागमो विधिर्बलवान् इति न्यायात् नुमि तिसृचतस्रादेशे ऋवत्त्वान घः (४) । लक्ष्मीरिति लक्षधोरी: ईकारस्य मुम् च । प्रयीतन्वादय इति-पादिना तरी थो-ह्नी संग्रहः । यदुक्तं- अवी-सच्ची-सरी-लक्ष्मी-थी-झी भूणामुणादितः । स्त्रीलिङ्गवर्तिनामेया सेल्पो न कदाचन ॥ ( अनीवन्ततया लोपो न गौणे न च इखता)। (a) अव सूते कार्तिकेयसिद्धान्न -मियतिमा-यल कथं "ख्याया हो यहोरिति सूबेण डप्रत्ययो न स्यात, तब सामान्यगब्दस्य विशेषपरत्वात् उदाहरण- जापकाच्च सख्याव्ययाभ्या परात् सख्याशचकशब्दात परविधानात् ग्राम तदभावा- वामन । यत्र पन्थक्ता घनत् इत्युक्त्वा न णुविर्धा इति विशेषकथनात गुणाद्य- तिरिनास्थले एतयोदीर्घवत्व नास्तीति शापितम्। तेन सौ मियतिमा इत्यत्र सख्युद्भवामिन्यनेन सेडा प्रियतिमृणामित्यत्र हखानुम । नन्वेयञ्चन शसि प्रिय. तिन इत्यत्र गुणाद्यतिरिक्त कार्यस्य स्वदीभ्यामिन्यनेन शसो कारलोयस्य सम्भयो ऽस्तु चेन । तेन न णविर्घा त्या प्रस्थाने अकारो वर्तते । तेन प्रकारकार्य मपिन सात। * * * * यतएव डसिडसो प्रियतिन इत्यात तो डोडुरियनेन अकारकार्य हुन स्थादिति साधु सद्ग छते । एवमल कालापिकास्तु 'तो र स्वरे" ( तो तिस चतस्रो विभनिखरे परे र रेफं प्रात्रुत । कातन्त्र चतुष्टयकृत्तौ १६८) रति सत्र सोपवादक मत्वा गमो नकाराभाय च । वय तन्मसैकवाक्यतया अश्यपस्तोसमझोलत्य तस्य तदभावमकार्य । यत्र निरच्येय निपिन, तल मेह रति विशेषात् । तताहचर्यात् णुरिति थच्येव निषिद्ध । तेन सम्बोधने हे मियतिम रित्यत्र पुरेव । यद्यपि पिता मातेल्यात देव ननन्द्रपामा ननयेऽपि निषेधात नदिन दन्नानां हननवातिदेशेन एतयोस्तृगन्नत्यसम्भवात धावसहरण व्यय एनन्नवलनात् एतयोर्गप्प सम्भावमा मास्ति, तथापि म निर्धा इत्यनेम एण निषेधकरण डिभ्योरित्यनेम गुणनिषेधार्थम । नेन हो प्रियतिथि मत प्रियतिसरीति । अधेः प्रियासिनो यल कुले रति वाश्ये प्रत्ययमापदायिक कार्यात प्रतिसादायिक कार्यस बसायात यादी साक्यपारेग ततो ·अजन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः । १५७ १५६ । स्त्री भ्रूधुः । (स्त्री ।।, भूः १), धुः १) । स्त्रीशब्दो भूशब्दश्च धुसंज: स्यात् । (१३६) धोरियुवचि । स्त्रियो स्त्रियः । १६० । स्त्री वाम्शसोः । (स्त्री ।१।, वा ।।, अम्-शसोः ७)। स्त्री-शव्दो धुसंनो वा स्यात् अमि शसि च परे । स्त्रियं स्त्री स्त्रियो स्त्रियः स्त्रीः, स्त्रिया स्त्रीभ्यां स्त्रीभिः, स्त्रिय स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः, स्त्रियाः स्त्रीभ्यां स्त्रीभ्यः, स्त्रियाः स्त्रियोः स्त्रीणां, स्त्रियां स्त्रियोः स्त्रीषु। १५८ । स्त्रीभूः । स्त्री च भूय तत्, पुंस्त्वं सौत्रत्वात्, भिन्न दं वा। इयुवविधानार्थमिदम् । १६०। स्त्री वा। अम् च शस् च ती तयोः। पुनस्त्री- ग्रहणं भूनिष्पत्त्यर्थम् । स्त्रियं स्त्रियः इत्यत्र प्रादावियादेश: नत्वम्शसादेर्लोपः, धुत्वातिदेशविधानात् । स्त्रिय इत्यादि- नास्त्रीयुव इत्यत्र स्त्रीवजनादादौ दोकायं पयादियाटेगः । एवं स्त्रीणामित्यादौ नुमि प्रजभावानेयादेशः। गौणे तु पति- * * * * * विभतिकार्य लुगादि। तेन प्रियतिर प्रियनिसृष्णी मियतिमृणि इत्यादि। • कातन्त्रे तु समोर्चुकि तिमृचतसोर्विकल्पमता प्रियनिस्ट मिलि मियतट पियचरित्युदाहतम् । एवढेत प्रियतिमा प्रियवतमा ज्यादौ दलवात कमीए न सात् इति चेत् सत्यम् । पूर्वावस्थायी पादनावाभागत रति केचिदाः। तच युक्तम् । यत फोटुगन्दम्य पूर्वावस्थायाम् पहनावाभावात् सयमपि क्रोष्ट्रीन्युहाइतमे।। वस्तुतस्तु न ममध्ये टनेन संसा. पाप कादोपनियवादिन्यवधेयम् ।

·१५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । " थीः थियो थिय:, हे श्रीः, ङित्यामि च भेदः-श्रियै श्रिये, श्रियाः श्रियः, श्रियाः श्रियः, श्रीणां थियां, थियां थियि, श्रीषु । सुध्यादयः पुंवत् । सुष्टु धीः, प्रक्लष्टा धोरिति नित्यस्त्रीले सुधीप्रध्यो श्रीलक्ष्मीवत्। धेनु मंतिवत् साध्यः । धेनुः धेनू धेनवः इत्यादि । वधू गौरीवत् । वधूः वध्वौ वध्वः इत्यादि। एवं चमू- तन्वादयः। भूः श्रीवत् । भूः ध्रुवौ ध्रुव इत्यादि । सुभूः हे सभु । पुनर्भूः सुलूवत् । सभूः पुंवत् । खसा धाटवत् । माता पिटवत् । द्यौ र्गोवन् । सुराः पुंवत् । नौ: ग्लोवत् । इति प्रजन्त स्त्रीलिङ्गपादः । स्त्रियां बहुस्त्रियामित्यत्र न नुम् दीर्सनाभावात्। श्रीशब्दस्य डिति पामि च पाक्षिकदीसंजाफलमाह-डित्यामि च भेद इति । सुध्यादयः पुंवदिति-शोभना धौर्यस्याः सा सुधारित्यस्या- नित्यम्बीवान दीसंजा, एवं प्राष्टा धीर्यस्याः मा मधीरिति । गोभना चामी धीरोति सुधीः, प्रतिष्टा धामी धीयेति प्रधीरित्यय ये से नित्यम्तीत्वात् दोसजा स्यादेव। एवं स्यात्पत्तः प्राक् मेऽपि दीसति विशेषः । गोभनं दधाति, किए, सुधीः । धमू- तन्वादय पति - जपतप तनूगप्दस्य ग्रहणं, पन्यन्त धेनुगद- यत् । गुन्वदितिकय्यादीत्यनेन यया सुलूकारस्य पादेग- ·अजन्तलीवलिङ्ग-शब्दः। १६१। स्लीवात् स्यमो ऽधर्मोऽतः । (लीवात् ५, सि अमः ।, अधेः ६।, मः ११, अत: ५!)। अकारान्तात् नपुंसकात परस्याधि: सेरमथ मः स्यात् । ज्ञानं हे ज्ञान। स्तथास्यापि। किन्त्रस्य नित्यस्त्रीत्वात् दौसंज्ञायां पुनर्भू पुनर्भूः पुनर्वे पुनर्वाः पुनर्वाः पुनर्भूणां पुनर्वामिति विशेषः। एवं वर्षाभू-काराभू दृन्भूनामपि । एपां नित्यस्त्रीवन्तु- पुनर्नवायां वर्षाभूः स्त्रियां किञ्चुलुके प्रवे। पुनर्भूः स्याविरूढ़ायां इन्भूः पन्नगवघयोः । काराभूनिंगड़स्थाने क्रियायामपि चेष्यते ॥ इति कोपात् । वर्षाभूशब्दस्य भोणादिपाठादीपि वर्षाम्वोत्यपि परे । तथाच भागुरिः--भाया भेक स्य वर्षाभी शृङ्गी तु मदुरस्य चेति । वर्षाभी कमठी दुलीत्यमरः । सुभूः पुंवदिति-उवः स्थानिवत्त्वेन दीसंजाभावात्। धालवदिति-अस्य स्त्रीत्वात् शसि स्वमृरिति विशेषः । सुराः पुंवदिति-योभनो रा यस्याः सा इति वाक्यम् । इत्यजन्त स्त्रीलिङ्गपादः। १६१। क्लीवात् । सिय अम् च तत्तस्य, न धिरधि स्तस्य । ज्ञानमिति मविधानसामर्थ्यात् प्रतः स्यमोन लुक् । न च स्यमारमि तते जरातोऽपति विनवाजरसमिति सिध्यतीति वायं, जरसादेश पनदतत्वात् स्यमोर्नु कमाप्तः ।

·मुग्धबोध व्याकरणम् ।' १६२। क्लोवाद यौः। (लीवात् ५, ईश, औः ११) । लीवात् पर औरो स्यात् । जाने । १६३ । जस्शसोः शिः। (जस्शसोः ६॥, शि:११)। क्लीवात् परस्य जसः शसथ शि: स्यात्, श इत् । १६४ । नुग्णयमादी झसन्तरलादौ तु वा। (नुण ।।, अयमादौ ७, झसन्तरलादी ७, तु, वा ।१।)। क्लीवस्य शौ परे नुण् स्यात्, न तु यमादी, झसन्तरलयो. रादौ तु वा स्यात् । . . १६२। लीवाद्यौः। ई इति लुप्तमीक दम् । पुनः लीव- ग्रहणात् अनतोऽपि औरीस्तेन वारिणी पयसी इत्यादि । १६३ । जस् । शित् करणं शि: लीये इति विशेषणार्थम् । १६४। नुण । यमस्यादिः यमादिन यमादिरयमादिम्त- स्मिन् । झस् भन्ते ययीस्ती, रय लय तौ, झसन्ती च ती रनी चेति ती, तयोरादिः झसन्तरलादिस्तम्मिन् । ति विपरिणम्य कीय मी इत्यमुवयवाह कीवस्य गी परे इति। पयमादी किं--बहयो यो येषु तानि बहुयि पद्यानि बहुप्रगामि इत्यादि । झमन्तरमादौ त जर्जि नजि सवलिा समिना इन्य पे वध्यति । .

·अजन्तलीवलिन-शब्दः । १६५। नसमहन्नोऽधो ?ऽधौ धौ (नस् अप्-महत् नः ६१, अधोः :६, घः ११, अधौ , धौ ७)। नसन्तस्यापो महतो नान्तस्य च धुवर्जस्य घं: स्यात् अधी धौ परे । ज्ञानानि । ही प्रीवत् । शेषं रामवत्। एवं वन-धन- फलादयः। १६६। तोऽन्वादेर्मोऽनेकतरात् । (त: ११, अन्यादेः ५, म: ६।, अनेकतरात् ५।)। अन्यादेः परस्य स्यमो मस्य तः स्यात्, न त्वेकतरात् परस्य । अन्यत् अन्ये अन्यानि । हे अन्य । पुनस्तहत् । शेषं पुंवत् । एव- मन्धतरादयः । अनेकतरात् किम्-एकतरम् । नस । नस् च प्रापश्च महांथ न च तत् तस्य, धुरधुस्तस्य, न धिरधिस्तस्मिन् । धिवर्जनादलोवेऽपि राजा सीमा इत्यादी घः। गौणेऽपि अयं विधिस्तेन सुविहांसि सुराजानि कुलानि इत्यादि। १६६। तो। अन्य मादिर्यस्य स तस्मात्, न एकतरम् अनेकतरं तस्मात्। मण्डकगत्या स्यमोरित्यनुवत्तयन्नाह स्यमो- रिति। अन्यादेः किं-अन्यतमम् । अन्यतमदिति माप्यम्(१) । हे अन्यदिति कथित् । (१) मिशानकौमुद्यान्त रे।।६।४।१३। रति सो अन्तम गन्दस्य पन्यतमदित्येवेति वृत्तिः। २१ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १६७। जरातोऽम् वा। (जरातः ५१, अम् ।१, वा ।।)। जरा शब्दात् परस्य स्यमोमस्य अम् स्यात् वा। अजरसम् अजरम् अजरसी अजरे, अजरांसि अजराणि । पुनस्तहत् । शेषं पंवत् । (११७) पाददन्तेति शीर्षहृदयोदकामनानां शीर्पन हृदुद- नासन:। शीर्षाणि शीर्णा शोभ्यामित्यादि। हन्दि हुदा हृयामित्यादि। उदानि उगा उदभ्यामित्यादि। आसानि पाना आसभ्यामित्यादि । पचे शेपे च ज्ञानयत् । १६८। लोवे स्वः। (लोवे ७१, स्वः ११) क्लीवे घंस्य म्वः स्यात् । श्रीपं, जानवत् । जरा। म इत् प्रकारागमः । जरसादेगनिमित्त- काऽमो नित्यत्वानरसादेशम्य नित्यत्वसन्देहनिरासाथै याग्रहण- मिति कयित्। (१) १६८। वगग्दस्य सापेसत्वात् र्घस्येति नभ्यते इत्याद लोवे घस्येति। लीये इति निर्देशात् येन विधिम्तदन्तति न्यायात् पन्त्यम्येव घस्य म्बः, सेन यीपमित्यय योकारम्य नमः, एवं सह एन वर्तमान में इत्यादि प्रकरणारेव, रोन पाने पपु. तीये। . (१) पापापं मुयमाधिस्योर्मुसण पापमिय सामियामा हैन मपामियादो क्षेमभ्यरियाद । माएष नरसाहेमामा पारमियम समापिनोपाधि पाट ·अजन्तलीवलिङ्ग-गब्दः। - १६६ । स्थमो लुक् । (सि-अमोः ६॥, लुक् ।१६ ) । कीवात् परयोः स्यमोर्लुक् स्यात् । वारि । १७० । नुमिको ऽच्यनामि । (नण् ।११, इकः ६, अचि 91, अनामि १)। इगन्तस्य लीवस्य नुण् स्यात् अचि परे, नत्लामि। वारिणी वारीणि। णी इत्यादौ न स्वः। वनाभ्या वनेभ्यः इत्यादौ असिद्ध वहिरङ्ग- मन्तरङ्ग इति न्यायात् असिद्धः स्वो न स्यात् (१) । १६८। स्यमोर्लुक् । सिथ अम् च ती तयोः । किं विपरिण- म्याह लीवादिति। १७० । नुसिकः । इक् प्रत्याहारः, न पाम् अनाम् तस्मिन् । नञ् युक्तवन्यायात्, स्याद्ययेव (२) तेन वारीदम् इत्यादौ न स्यात् । वारिणी इति णित्त्वादन्ते, आदौ नुण पथात् ई। वारीणीति जमः शिस्तस्मिन् नुसयमादाविति नुण नसवमहन्त्र इति : (३) । (1) अन्नरने प्रतिष्ठित कार्यम्यले पहिरन प्रत्ययघटितकार्यम् ग्रसिद्धम् अयाह्यं भवतीत्यर्थ । न कोलिनगदस योन्यदीधम्मस हसविधानात प्रत्ययघटितदोर्षस्य हसत्यं न स्यात् तेम वनाभ्याम इत्यादौ न तव । अतएव सक्षिप्तमारे सुमनपादे "नामकते रिति १८ सूत्रस्य ठोकाया प्रशतेरन्योति प्राचयादि । प्रत्ययादे सम्बन्धे मति लोचे प्राप्नो हसोम भवतीति गोयीचन्द्र । (१) याइग् जातीयस प्रतिषेधो विधिरपि नाहगजातोयोति न्यायादिव्यर्थ । (३) थनामोति किंधारोपामिन्यादौ यनरतवादादौ नुषि हते उसपरता भाषाघुमाममाभाय दहिनामित्यादिहो? म साहिति दुगांदाम ।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । १७१। गुधों वा। ( णुः ११, धौ ७, वा ।।)। इगन्तस्य लीवस्य गुवा स्यात् धौ परे। हे वारे हे वारि। वारिणी वारीणि वारिणा वारिणे वारिणः वारिण: वारिणोः वारीणां वारिणि वारिणोः। हसे हरिवत् । १७२। पुंवद्दार्थोक्तपुंस्कं टाद्यचि । (पुंवत् ।१।, वा ।११, अर्थोक्तपुंस्क ११, टाचि ७।)। इगन्तं लोवम् अर्थन प्रोक्तपुंस्क पुंवत् वा स्यात् ठाद्यचि । अनादये अनादिने इत्यादि। शेषं वारिवत् । अर्थेन किं पौलुने फलाय। १०१ । णुधौं । विधानसामर्थ्यात् लुकि वा एः । हे सुधे हे सुधि, है सनो हे सुनु, हे सुधात: हे सुधाट, हे लिखितगमल हे लिखितगमल्ट इत्यादि । १७२ । युंवत् । मुमानिव युंवत् । अर्थेन तुल्यप्रवृत्तिनिमित्तेन उक्तः पुमान् येन तदर्थोक्तपुंस्कम् | टा प्रादिर्यस्य स टादिः टादेरच् टायच् तस्मिन् । तथाच येनायेंन लीवे वर्तते तेने- वार्थेन यदि पुंसि वर्तते तदा टायचि पुंवदित्यर्थः । टायविशेषात् डेचि उदाहरति अनादय इत्यादि। अनादिशब्दः प्रतिनिमि- केन (१) पुंकीषयोर्यर्तते । अनादये अनादिने, एवं पटवे पटुने इत्यादि । टावितु का कर्तृणा इत्यादि। पीलने इति पीलुर्वच- भेदः, पीनोविकारः फनमित्यर्थे विहितपणम्य "फले लुपि"ति - 1) यादितिरूपे पार्थनेन्यपः ।

·अजन्तलीवलिङ्ग शब्दः । १७३ । दध्यस्थिसक्थ्यक्ष्णो ऽनड् । (दधि-अस्थि-सक्थि-अक्ष्यः ६।, अनड् ।१।)। एषामनड् स्यात् टायचि, अडावितौ । (११८) अनो ऽल्लोपः। दधा दने दधः दधः दनोः दना दनि दधनि दनोः। शेषं वारि- वत् । एवम् अस्थि सक्थि अक्षि । सुधि सुधिनी सुधीनि । हे सुधे हे सुधि । हो प्रीवत् । मुधिया सुधिना इत्यादि । एव प्रध्यादयः । मधु मधुनो मधूनि । हे मधो हे मधु । ही प्रीवत् । मधुना मधुभ्यामित्यादि। एवमम्बु सान्वादयः। (११७) पाददन्तेति सुवा । चूनि सानूनि इत्यादि भेदः । धाट धाटणी धातृणि। धौ हे धात: हे धाट । हो प्रीवत् । धावा धाटणा इत्यादि । एवं जाट-कादयः । लुप्, अतएव वृक्षत्वप्रवृत्तिनिमित्तेन पुसि वर्तते, कीवे तु फन्नत्व- प्रवृत्तिनिमित्तेन इति न उतापुंस्कम् । १७३ । दध्यस्थि । दधि च अस्थि च सक्थि च अति च तत् तस्य । एषा गौणेऽपि अनड, तेन अतिदने सुसक्थे विप्राय इत्यादि । क्लीवानुवृत्ते दधिर्नाम कश्चित् तेन, दधिना इत्यादी न स्यात् । सूनीति- --इद नेच्छन्ति परे (१)। 11 सानुगन्दस्य सर्वा रति मिसान्तकौमुद्या | 103। सतम्य वृत्ति । तव्याख्यान तत्वबोधिन्या यथा-मास एतना सानूनामिति वार्तिकशारोप्येति- भार । स्नु मस्थ सानुरस्थियामिन्युभयलिङ्ग सानुभन्दलस्य नपुसकत्ये रूपमा स्नूनि सानूनोति । पुसि त खून कानून रत्यादि।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
प्रद्यवा
१७४। एचो युत् स्खं ।
(एचः ६, युत् ॥११, खं २१)।
प्रद्यु (१) प्रद्युनी प्रचूनि। हे प्रद्यो हे प्रद्यु। ही प्रीवत् ।
प्रद्युना
इत्यादि।
सुरि (२) सरिणी सुरीणि । हे मरे हे सुरि । सराया सुरिणा
सुराभ्यामित्यादि।
सनु (३) सुनुनी सुनूनि । हे सुनो हे सुन । सुनावा सुनुना
इत्यादि।
इति अजन्त लोवलिङ्गपादः ।
इति अजन्ताध्यायः ।
१०४ । एची युत् । इरा उय तस्, सम्मात् त युम् । एच: मं
प्राप्नुवतो युत् म्यादित्यर्थः । एचः कण्ठात्वात् एमा यो यन इति
नियमात् प्रकार प्राप्त नियमोऽयम् । प्रयु इत्यादि---TENT
धोयम्य कुन प्य इत्यादिकमेण याफ्यम् ।
प्रत्यजमानमकपादः।
इत्यजताध्यायः।
रायोपों यमान Ep m दीदर्शगए।
1) मोगको राnिt
1) मोमा मोनु मर।

·( १६७ ) ३यः । हसन्ताध्यायः। हसन्त-पुंलिङ्गशब्दः । १७५ । दिसत-जक्षादी दिः । (द्विरुक्त-जक्षादौ १॥, हि: १)। कृतहित्वशन्दो जक्षादिश्च हिसंञः स्यात् । अमरगुरु-सम-ग्रीवोपदेव-प्रणीते प्रकरण-परिपाटी-जन्य-शोभा-विभाते । सुमति-जन-विनोदिन्यद्भुते मुग्धबोधे प्रविलसत कृताध्यायेऽत्र टीका द्वितीये। १७५। हिरुक्त । बिरुतं यस्य सः (१)। जक्ष श्रादिर्यस्य सः द्विरुक्तच जक्षादिश्च तो। जक्षादिर्यया-सप्त जक्षादयः प्रोक्ता जक्षि- जागर्ति-शास्तयः । दरिद्राति-चकास्ती च दीधीवेव्यो च वैदिको। पूर्वत्र प्रयोजनाभावादत्र संज्ञा क्रियते। संतापादं परित्यज्य विसंन्नाकरणात् कचिन्न स्यात्, तेन जक्षिवान् पेचिवान् ददृशिवान् इत्यादी भुण् स्यादिति कचित् । " हो बारौ उक कचनं यस्य म । अब दुर्गादास -ग्रव रैकवेप हि- रुनजक्षादी रति हिरचनं, प्रतिविज्ञतिभेदाच विणम् । अतएव दो हौ माधादि- भासौ म्याइतरित्यमरः । एवं युशलो कन्वेयवापियोध्यम् । .......... दोधीवेको इनि हो वैदिकारात्मनेपदिनो विभत्रिव्यत्ययात् परौपदे अनुम्मिरिति अन- उसि पुरख्यामिति गुथे श्रदोधयु' भयुरिति कामधेनौ बोपदेश ल्याए।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १०६ । हो ढो भो। (हः 1, ढ: १।, भौ ।)। हस्य ढ: स्यात् भी परे। (१४८) प्राबीब्भसात् से लोपः । (६५) झयझसोरिति चप्जवी वा। लिट लिड् लिही लिहः, लिहं लिहौ लिहः, सिधा लिड्भ्यामित्यादि । १७७। दाद घः। (दादेः ।, घ: १)। दकारादेहस्य घः स्यात् भी पर। १७६ । होढ़ः । मावित्युक्तेलें इसे धोझसे तयोरन्ते च इस्य दः स्यात् । १७७। दादेः। हो भी इत्यनुवर्तते । ट पादिर्यस्य स तस्मात् । तथाच दादियात् परस्य इस्य घ इत्यर्थः । तेन धुक् धिक धक् इत्यादावुकारादरपि हस्य घः । भुक् द्रोहमाचधानः भोक इत्यादी मुहादित्वात् घड़। दादेहस्य घरसि भायं, न दाम- मिहमाघचाप: दाममिक इलादी स्यात् । भ्यादि गण-पटिस. दादि-धोरिति परे । सन्मले दामलिट् दामलिङ, दाममिदम्यामि- स्यादि । एके तु दादेरिति इम्य पिगेपणम्, पयवधानेनामभयान एका प्यरधाने भ्यात्, न त्वनफाज प्यवधान। नेन भुक् धाक मियध्रुफ इत्यायाः (१)। 11 बनानासाने राraft RAITRI En ST-TESTYLE **17147174111TR , ** Fyrmi fair भ AIMURTI ·। हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १६८ १७८। झभान्तस्यादिजवां झभाः फे धोस्तु सध्वेऽन्ते च । (झभान्तस्यादिजबां ६, झभाः १॥, फे , धोः ६, तु १११, सध्ये ७, अन्ते , च ।।)। झभान्तस्यादौ स्थितानां जबानां झभाः स्युः फे परे, धोस्तु सध्वे अन्ते च । धुक् धुग् दुहौ दुहः, दुहं दुही दुहः, दुहा धुग्भ्यामित्यादि। १७८१ झभान्त । झम: अन्तोयस्य स तस्य, तद्गुणसंविज्ञान- हेन भभसहितो जब ग्राह्यते। आदी जब् प्रादिजब तेषां । तथाच झमान्तस्यादौ स्थितानां जबां झमा इत्यर्थः (१)। तेन गोदुहमाचक्षाण: गोधुक, गईभमाचक्षाण: गईए, डुण्डुभमा- चक्षाणः डुण्टुप्, इत्यादी गडयोर्न घटी। देहमाचक्षायाः नृदेट, देवदेहमाचक्षाणः देवदेट, इत्यत्र धधौ नेच्छन्ति केचित् । देवदेक देवदेग्भ्याम् इत्यादौ धत्व मिच्छन्त्यन्ये । तत् तस्मिन्. अनयोरकार उच्चारणार्थः, तेन धुक्षे, अधाक्षीत, धक्ष्यति, धुग्ध्वे इत्यादौ स्यात् । अन्ते यथा-अधोक्, गुहधीर्य- लुकि अजोघोट् इत्यादि। पूर्वसूत्रात् भावित्यनुवृत्तौ फग्रहणम् एकवर्णव्यवधानेऽपि, तेन ध्रुक्. मित्रध्रुक, इत्यादि । जवामिति किं-मृगावित् । व्यधधोः सनि विव्यत्सति, वस्यावर्गीयत्वात् न सथ (1) एकाज-व्यवहिताना एकाच-स्-प्याहितानाच मा फमा सुः, मत पमादिष्याहितामामिति । गोयीचन्द्रपाप्यवसलम् । २२ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। १७६ । मुहां घङ् वा भौ। (मुहां ६, घड् ।१1, वा ।११, भौ ।।) मुहादीनां घड् वा स्यात् भौ परे । मुक् मुग् मुट् मुड मुहौ मुहः, मुह मुहौ मुहः, सुहा मुग्भ्यां मुड्भ्यामित्यादि । एवं गृह खुद नग निहः । . भत्वम् । केचित् विभ्यत्मति इत्याहुः । एक तु पूर्ववदित्याहुः (१)। अत्र जवा झभा इति लिपिकरप्रमादः । एकाचो बशो भए झप- न्तस्य मध्वोरिति (८।२।३०) पाणिनिसूत्रात् । अतएव विजिल- माचक्षाणो विजिट इत्यादौ न स्यात् । (२) १७८ । मुहाम् । ब्लनिदेंगो गणार्थः । दार्घ इत्यनेनास्य योगविभागो नक्-सिद्धार्थः, तव हानहत्तेः । . (1) विव्यत्मतोत्याइरित्यर्थ । (१॥ यत्व ला झभा रति लिपिकर प्रमाद न्युकयता तर्क गगीशम सटीका- करणात् मागपि ताइपाठसास्सित्यम विकरमपि सोचतम । तेयामाभिरादी मसाप्रकरणे ग्रह पर न केहि सूखे प्रत्याहारोपदेये तकंगगोगता समिति मता म दर्शिता । तदव जवा झभा इति पूर्वतन एक पाठो निवेगित । अकारण्य यमा नुचितत्वेऽपि सपथमाय यथावार्थेष अभियुक्त तथा कान्येऽपि पा. यवतो "स्पनिय धातोमतीयादेरादिपतवमहतयम्" (१८१) रति मुरे रतीयादेरिति शम्नं पापि, भगिमारे । 'योननुतोयोक्ष मनुर्यो भादो रति पानपारम्य ५ घरे या रम्यका HAVI. सो चारति किं सम असते इन्दवादनम् । অঃ যাশিনীখবোমায় सते । तमशाग्यारे मिन् सो एकमालपान समारा मेजवा मले बारम्य भकारो नेति बनयमम्। निमारजालो लिजिट युरए मुधि - RATE TRA मा fferefa ·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १०१ १८० । वाहो वी पी श्वेतात्तु वा । (पाहः ६, वा ।११, श्री ।११, पौ ७१, खेतात् ५१, तु ११, वा ।।)। वाहो वा शब्दस्य औः स्यात् पौ परे, खेतवाहस्तु वा। विश्वौहः विश्वौहा इत्यादि । शेषं लिड्वत् । १८१। अनादूः। (अनात् ५, ज ११)। अनवर्णात् परो वाहो वा अ: स्यात् पौ परे। भूहः भूहा इत्यादि । १८०। वाहो । परसूत्रे अनादित्युक्त: प्रवर्णादस्य विषयः । १८१ । अना । न अः अनस्तस्मात् अवर्णभिन्नादित्यर्थः, तेन शास्यूहः, मरदूहः इत्यादि (१)। ननु पूर्वसूत्रे औकारं विनापि ऊटि पाठूटो विरिति ब्रो विश्लौहः विश्खौहा इति चेत् सत्यं, धेचित्रार्थमिदमिति। यद्दा पूर्वसूत्रे पो विधानात् दा ल लूनी कि दातिस्तां वहति दातिवाट, तस्यापत्यं दात्यौहः इत्यनवर्णा- दपि ओरिति खामी। दात्यह इति रायः । इदं छान्दस- मिति परे। न्यायाननीकारे कचं मदच्छते तत् सधीभिविन्यमिति । प्रयोगरत्रमालाया रतीय- विन्यसे "वतीयाद्यास्तुयहान्ना गणोजा धातको यदी ति 128 स्वेग जकारस्य झकारो विहितः । ताद्याः स्युरिति वृत्ति । संजभते सझन् संझए इत्युदा- (1) “यागनातीयस विप्रतिषेधो विधिरपि ताहगजातोदम्यति म्यायाद. नपर्षपदेन यार्ण सजातीयोग्लेव पायो म त इमः। ततय पूर्वसूवमवर्ष- विषयं इस विषय एतत् स्वमित्रायविषयमिति बोध्य"मिति दुर्गादास ·१७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । १८२ । अनडुच्चतुरोऽणाणी धिष्योः । (अनडुङ् चतुरः ६।, अण्-आणौ १॥, धियोः ॥ )। अनडुहश्चतुरश्च धौ परे अण् घौ परे प्राण् स्यात्, ण इत् । १८३ । हो नः सौ (हः ।, नः ११, सौ )। अनडुहो हस्य नः स्यात् सौ परे । अनड़ान्। हे अनन् । अनड्राही अनड्डाहः । अनडुहः अनडुहा । १८४ । स्रस्-ध्वस्-वखनडुहां दङ् फै। (स्रस्-ध्वस्-वसु-अनडुहां ६, दड् ।१।, फे )। एपां दड् स्यात् फे परे, अडावितौ। अनडुद्धयामित्यादि । १८२। अन । अनडुच्च चतुय तत् तस्य, अण् च प्राण च ती, धिथ घिय तो तयोः, अनडुच्चतर इति योरनुकरणात् कम् । समाहारात् न यथासंख्यं, निमित्तयिधेययोस्तु समस्य- खात् स्यादेव। १८३। हो नः । चतुरो हकाराभावादाह पनडु इति । भकारेऽकार उचारणार्थः । अनडानिति । सूत्रहयं गोयोऽपि, तेन अत्यनड्डान, प्रियानडान् इत्यादी स्यात् । प्रियानड़ाही इति स पहतीत्यादिना या निपातनात् । १८४ । सम् । सय वर वसुर पनडाय ते संपाम् । कार्तिकेया "यमिधात यासातोयो पायो नाम...ifor चमरमादपि ग मादूर न्याइरिया। योगासमामा यनीय. पिया'मापांच " (१५) रति एपमन्युशारपेयलिम पर-

·इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
१७३
१८५ । प्रवेतवाहावयाजुक्थशास्पुरोडाशां डस्।
( श्वेतवाह-पुरोडाशां ६॥, डस्ड ।११)।
एषामन्तस्य डस्ड स्थात् फे परे, डडाविती ।
१८६। अत्वसोऽधीः सौ घोऽधौ।
(अतु-असः ६, अधोः ६।, सौ ७, घः
१३,
अत्वन्तस्यासन्तस्य च घं: स्यात् अधौ सौ परे, न तु धोः ।
खेतवाः।
अधौ )
वखित्युदिनिर्देशात् चम्म वसो (१) विपि चम्भवः, सुवः, इत्यादी
न स्यात् । विढोरपवादोऽयम् (२) ।
१८५। खेतवा । खेतवारा प्रवयाय उक्थशाश पुरोडाय
ते तेपाम् । अत्वमोऽधोरित्यत्राधिकाराग्लेरेवात्वन्तस्याऽसन्तस्य च
घंविधानादेभ्यो डसिति न कृतम् । इदं छान्दसमिति परे ।
१८६ । अत्व । अतय अस् च तत् तस्य, न धुरधुस्तस्य, न
धिरधिस्तस्मिन् । प्रत्वित्युदिनिर्देशात् गच्छबित्यादौ न स्यात् ।
गोमन्तमिच्छन् गोमान् (३) इत्यादौ तु आदित्वात् धुत्वेऽपि
मधुपूर्वस्य धुत्वाङ्गीकारात् घः ।
मौरः यौत्यमेव । सुरसरिदोहो मगम्य विद्यतोह इत्युदाहृतं पुरुषोत्तमेम।
उरसौहान्यत्र संतापूर्वकाला विसर्ग रति नहोगा।
1) परिधातीत्यर्थः।
(२) यथासम्भवश्मिगंदवारापेक्षया विशेषरिधिरयमित्यर्थः।
३) या क्योम्यादिति को पदात किषि साहोप रति कामवयस
प्यकारयकारयोपि गोमत रति स्थिते की पम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । १८७। डस्डो धौ वा। (डस्डः ।, धौ ७, वा |११)। डस्डी धौ परे ? वा स्यात् । है श्वेतवा: है खेतवः । वेतवाही श्वेतवाहः, खेतवाहं श्वेतवाही श्वेतौहः खेतवाहः, खेतौहा श्वेतवाहा खेतवोभ्यामित्यादि । 1, (११२) विलादिति पः। तुरापाट, तुरापाड् तरासाही तुरासाहः, तुरासाह तुरासाही तुरामाहः, सुरासाहा तरापाड्- भ्यामित्यादि। चत्वारः चतुरः, चतुर्भिः चतुभ्यः। (१११) गुमाम इति चतुर्णाम् । १८८। रडो वि: सुपि । (रड: ६, वि: ११, सपि )। रडो वि: स्यात् सपि पर, न त्वन्य-रेफस्य । चतुर्यु । प्रिय चत्वाः, हे प्रियचत्वः, प्रियचत्वारी प्रिय चत्वारः मिय- चत्वारं प्रियचत्वारी प्रियचतुरः, प्रियचतुरा प्रियचतुर्ष्यामित्यादि। १८७॥ उसडः । इदं नित्यमिति परे । १८६। रडः । नियमे प्राप्ते (१) नियमोऽयम् । चिकी' इत्यव र परादिति विधानार न वि: (२) कपिदरादिसि नार (1) सेपरेरेफमावत्य मिर्गाने इम्य: । चतर मि मायारामी मियमायति (३) जानमारारियल परादिति भिवहारमा । पतएगे इमरान "सानशारारियल सानभिप्रायोफोxnn

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
१७५
(१६५) नसबमहन्न इति घंले, (११८) नो लुप् । राजा,
राजन्, राजानी राजानः, राजानं राजानी। (११८) अनो-
ऽलोपः । राज्ञः, राजा राजभ्यामित्यादि । डो-रान्नि राजनि ।
(११८) अम्वस्यादित्युक्तेः ब्रह्मणः यज्वनः इत्यादि । शेषं
राजवत्।
१८८ । हन्पूपार्य्यमेनोऽधौ सौ शौ पः
(हन्--दूनः ६,
सौ
७,
शौ
,
एपां घः स्यात् अधौ सौ परे, शौ च ।
वृत्रहा हे वहन् हतहणौ हत्रहणः, वहणं वहणौ।
१६०। हनो नो नो न णः ।
(हनः ६, : ६, घः ।, न ।११, णः ११)।
हनस्थाने जातस्य ह्रस्य नः स्यात्, तस्य च नस्य णो न स्यात् ।
अधो ,
घः ११)।
तन्मते स्यान्तस्यारादिति नत्रा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात् पलोपे रड्-
भिन्न रेफस्य न विः ।
१८८। हन् । हञ्च पूपा च अर्यमा च इञ्च तत् तस्य, न
धिरधिस्तस्मिन् । सिश्योरेव नियमात् वृतहणणे इत्यादौ नसब्-
महन्न इति न घः। हन इति क्विबन्तस्य ग्रहणं, तेन शत्रुहा
इत्यादि। वहणाविति एकाचकोरिति नस्य णो नित्यम् । इनो
ग्रहणं अतु-मन् अन्-इन्-नस्ग्रहणे अर्थवदग्रहणाभाव इति
जापनार्थे (१) तेन यशस्वी इत्यादावपि स्यात् ।
(1) येन केनचित प्रकारेण यतमागान्नादीनां पड़णमिति झापनार्थमित्यर्थ ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
वृत्रघ्नः हवना वहभ्यामित्यादि ।
एवं पूषन् अर्थमन् शाङ्गिन यशखिन् प्रभृतयः ।
१८१। पूणो डि डिवा॑ ।
(पूणः ५१, ङिः ११, डिः ११, वा ।११)।
पूषि पूपिण पूषणि।
१६२। मघोनस्तुङ् वा तिप्योः ।
(मघोनः ६, तुङ् ।११, वा ।।, क्तिप्योः ॥)।
मघवन् शब्दस्य तुङ् वा स्यात् तो पौ च परे, उडाविती ।
१८३ । विदचोऽद्दे र्नुण घौ
(विदचः ६ा, अहः ६।, नुण ।११, धौ ७।।)
उकारेत ऋकारतोऽचय नुण् स्यात् धौ परे, न त हेः।
१८.। हनी। हनिति क्विबन्तस्य ग्रहणात् अहोत्यादी
न स्यात् । हवघ्न इति एकाच-कुवात् नित्यं एत्वनिषेधः ।
१८१ । पूष्णः । इदं नेच्छन्ति परे ।
१८२। मघोनः । तिय पिय तो तयोः ।
व्यवस्थायाचित्वात् मघवदचलनानिदानमित्यत्र से तेलुक्यपि
स्यात् (१)।
१८३.
विद। उय ऋय , स इत् यस्य स वित, विच
वाशब्दस्य
11) चव दुर्गादासोपि को परे पिहितावात् समामे हो कि यनोपे
অলঘদিবি মান সময় সন্ধি ম মান নিধাবি শসা সিকি
मनियमिनि न्यायात मरतो भनि माहिरिप्यारि साहिहि केपित। पतएप
भाइजमनानिसाममिति दुनिमिवार

·सन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २७० १८४ । स्थान्तस्याराल्नुप फे। (स्यान्तस्य ६, अराव, ५१, लुप् ।११, फे ७१) स्यस्यान्तस्य लुप् स्यात् फे परे, न तु रात् परस्य । मघवान् मघवा, हे मघवन्, मघवन्तौ मघवानी मघवन्तः मघवानः, मघवन्तं मघवानं मघवन्ती मघवानी। . भञ्च तत् तस्य । अजिति विवन्ताच्ग्रहणात् तिर्यड उदड़ इत्यादि (१) । त् चासो दियेति दिः, न हिरहिस्तस्य ; तथाच तान्तहेर्नुए न स्यात् इत्यथैः, (२) तेन ददत् जागरिष्यम् इत्यादी न स्यात्, जगन्वान् जजाग्यवान् इत्यादौ तु स्यादेव । गोमन्त- मिच्छन् गोमान् इत्यादौ पूर्वोदित्त्वमाथित्य स्यात् ॥ १८४। स्यस्यान्तः स्यान्तस्तस्य, नर: अरस्त- स्मात् । कथं चिकीर्षु इति ? पस्य रडि दोदि इति रे रलोपे स्यान्त। (1) "व्यच् इति अनुगतिपूजनयोरित्यस्य गतावर्थे किपि लुप्तनकार स्य ग्रहण, तेन प्राड प्राञ्चौ इत्यादि, अन्यत्र बसन् इत्यादि । * * *म इह अल्पाई ए। तेनायमर्थ:-वैः परस्य यत्रन्नस्यैव नण् न स्यात्, व्यन्यस्य तु सादेवेति । यथा ददत् दधत् पापचत् बोभुवत् नक्षत् जापदित्यादि । बुभूषन् चिकीर्ष बित्यादौ तु लोपो- तोऽदेचोरित्यनेन कृतस्य शपो लोपस्य स्थानिवत्त्वात् हे परत्वाभावे नए स्यादेव । न च दददित्यादावपि लगयोऽप इत्यनेन इतस्थाकारलो पम्य स्थानिवत्वात् नु णापत्तिरिति वाच्यम् । लोपोऽस्योमाडोरिति लोपोतोऽदेचोरिति हमा- ज्ञोपोऽपितीन्येतेभ्योऽन्यसूबेण इतस्य व्यकारलोपस स्थानियवाननीकारात् । अथ वीजं सकोऽल्लोपोच्यच इत्यत्र दृश्यम् । हेः परात् शबन्नादन्यस्य त ददिवान नजाग्यवान् जग्मिवान् जगन्वान् वावदिष्यन् इत्यादौ नुण स्वादेवे 'ति दुर्गादाम । (२) येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायादाइ तान्नहरिति । १३ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। . १६५ । ख-युव-मघोनामुोऽते पौ। (ख-युव-मधोनां ६॥, उ: ११, वः ६), अते ७), पो)। एषां वशब्दस्य उ: स्यात् पौ परे, न तु ते । मघवतः मघोनः, मघवता मघोना, मघवहां मघवभ्या- मित्यादि। शुनः शना। यूनः यूना इत्यादि । अरादिति न विः । चतुरित्यत्र फे रेफसकारयोविसर्गः (१) । नत्रा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात् रेफात् शसो लोप इति कथित् । मघवानिति(२)-नम्य वादेश मघवानिति पर। छान्दस- मिति चान्द्राः । यदुक्तं भाग्ये-“अर्वणस्तृ मघोनश न शिष्यं छान्दसं हि त"दिति (३) भाषायां प्रयोगदर्शनादेवानेन तडिति कृतम् । तथाच-हविर्जक्षिति निःशको मखेषु मघवानसी इति भहिः । पौ मघवतीत्यादि वक्ष्यति । १८५ । खयुव । ग्वा च युवा च मघवा च ते तेपाम् । मधो. नामिति नान्तनिहेगात् नान्तानामेव, तेन मघवत इत्यादी तडि न तः अतस्तस्मिन् । गौणेऽप्ययं विधिः, तेन प्राप्तशन: वृत्यूनः भतिमघोनः बहुयून इत्यादी स्यात् । ते तु गोयनम् इत्यादि वक्ष्यति । माभूत् । सूत्रम्य टोबा द्रष्या। (२) मद्यते पूज्यते इत्यवमन्नो निपातः । धावपारायणे त भयो यागमा योगाम्नविष्यभरटीशायर्या रणनाथ । i) एरंग अपरन् भन्ठम्य भाषायो मानि प्रयोग र भानि"-- रति भामटोक्षायचट ।

·१७८ हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १६६। अर्बणोऽनञस्तुङ् त्येऽसौ तु । (अर्चणः ६।, अनमः ६, तड् ११, त्ये , असौ ७, तु ॥१) । नञ् वर्जस्थावणो नस्य तङ् स्यात् असौ त्ये परे । अवन्तौ अवन्तः, अन्तम् भवन्तौ अवतः, अवता अर्च- मयाम् इत्यादि। अनञः किम् - अनर्बा हे अनन्, अनर्वाणी अनर्वाणः, इत्यादि। शेषं यज्ववत् । १६७। पथिमथ्यभुक्षां थितोनमौ घौ। (पथि-मधि-ऋभुक्षां ६, थ-इतोः ।।, नमो ||, घौ १)। पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् एषां थस्य नम् स्यात्, इकारस्य चाकारः, घौ परे। १८६ । पर्ख । न विद्यते नञ् यस्य स तस्य, न सिरसि- स्तस्मिन् । त्यसामान्यग्रहणात् अती, अर्चत इदम् आर्बतम्, प्रवन्तमिच्छति अबत्यति इत्यादौ स्यात् । सहस्रदृगळगळ (१) इति तु से तेर्लुकि लुकि न तत्रेति निषेधः । केचित्तु अन्त गतः अर्चद्गत इत्यादी से तेर्लुक्यपि स्यादित्याहुः (२) । १८७। पथि । पन्याथ मन्याय ऋभुक्षाश्च ते तेषाम् । थथ इञ्च ती तयोः, नम् च अथ तौ। गौणेऽपि अयं विधिः, तेन प्रपन्याः प्रतिपन्याः इत्यादी स्यात् । (१) सहसहक इन्द्रस्नस्य या घोटकस्तस्य गई इत्यर्थः। (१) समते त लेलुकि लुकि न तवेति निषेधेऽपि ना निर्दिष्टमनियमिति न्यायात समाधानीयमिति दुर्गादास ।

·१८०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
१८८। टेरासौ। (टे ही, आ।११, सौ ७) ।
पथ्यादौना टेरा स्यात् सौ परे । पन्याः पन्यानो पन्थानः,
पन्थानं पन्थानी।
१६६। लोपोऽच्ची
अचि
अधौ ७)1)
पथ्यादौना टे झेप' स्यात् अघावचि परे ।
पथः पथा पथिभ्यामित्यादि । एवं मन्या , ऋभुक्षाः ।
(१३२) डतिसहयाण इति । पञ्च पञ्च पञ्चभिः पञ्चभ्यः
है
(लोपः १,
पञ्चभ्यः।
१८८।
१६८।
टे । नान्तत्वात् वे सिद्धे टेराविधानात् (१) पन्था.
इत्यादो न सेर्लोप. । ड. साविति कृते सिडे (२) टिग्रहणं
परसूयार्थम् ।
लोपः। न घिरधिस्तस्मिन् । अधिग्रहणेन नञ्-
युक्तावस्यायेन स्याद्ययेव, तेन पथ्यखी ऋभुक्षिणी स्त्रीत्यादी न
स्यादिति कथित् । उरसर्गापवादयोः कचित् उत्सर्गोऽपि निधि-
शत इति न्यायात् कचित् घावचि प्राप्तटिनोपनिवारणार्थमि-
त्यन्य.। पूर्ववत् गोणेऽपि, तेन सुपथी फूले इत्यादी स्यात् ।
" मोपम्परादेगयो मरादेगो विधिवामिनि म्यायादिति मेष ।
(1) गौ परे पथ्यादीमा सारस नाकारे यद्यपि पन्या सम्पादय
मिध्यमि तपापोय ।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १८१ २०० । नो नामि घः। (नः ६, नामि ७, घः ११)। नान्तस्य नामि पर घः स्यात् । पचाना, पञ्चम् । २०१। वाटनो जस्शसो डौंः (वा |१1, अष्टन: ५।, जस्सोः ६॥, डौः १।)। अष्टनः परयो जस्सो डौँ: स्यात् वा, ड इत् । अटौ अष्ट, अष्टौ अष्ट । २०२। डा तो वा। (डा ।११, क्तौ , वा ।११)। अष्टनो डा स्यात् वा तौ परे, ड इत् । अष्टाभिः अष्टभिः, अष्टाभ्यः अष्टभ्यः, अष्टाभ्यः अष्टभ्यः, अष्टानाम, अष्टास अष्टम् । . २००। नोना। लुपि नाद्यविधिरिति निषेधे प्राप्त विधि. रयम् । गौणे नुमभावात् र्घाभावस्तेन प्रियपञ्ञामित्येव स्यात् । २०१। वाष्टनः । जश्च शश्च ती तयोः । विधानसामर्थ्यात् लुक् वाध्यते, डावभावपक्षे जस्शसोलुक् । एव परमाष्टौ परमाष्ट। मुख्य एवायं विधिस्तेन प्रियाष्टानो विप्रा इत्यादौ न स्यात् । डा। स्मि इति कृते सिद्धे तिग्रहणात् गौणेऽपि डा वा, तेन सौ प्रियाष्टाः पक्षे प्रियाटा, औकार प्रियाष्टौ प्रिया- ष्टानो, जसि प्रियाष्टाः प्रियाप्टानः, अमि प्रियाष्टां प्रियाष्टानं, शसि प्रियाष्टाः प्रियाष्ट्र , टादितौ प्रियाष्टा प्रियाष्ट्रा, प्रियाष्टाभ्या प्रियाष्टभ्याम् इत्यादि । डौ प्रियाप्टे प्रियाष्ट्रि, प्रियाष्टनि । तथाच- साष्टे शते सुवर्णानामियमर.। २०२।

·२८२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
२०३। धोमा॑ नः फम्वि ।
(धोः ६), मः ६।, नः, ११, फम्बि ७१)।
धो मस्य न: स्यात् फे मे वे च परे । प्रशान् प्रशामौ प्रशामः,
प्रथामं प्रथामी, प्रगानभ्यामित्यादि ।
२०४। इदमोऽयमियं पुंस्त्रियोः सौ।
(इदमः ६, अयम्-श्यम् ।११, स्त्रियोः ७॥, सौ ७)।
दमः पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गयोः क्रमेणायमियमी स्तः सौ परे। प्रयम् ।
२०५। दोमोऽदसच क्तौ।
(दः ६ा, मः ११, पदसः दा, च ११, लो )।
इदमोऽदसय दस्य मः स्यात् को परे ।
इमो इमे, इमम् इमो इमान् ।
२०३। धोः । फय, मध, प च, तत् तस्मिन् । मययोर्यया-
जंगन्मि, जंगबः जंगमः जगन्यान् इत्यादि ।
२०४ । इदमः । पय भ इयश्च ती । लुप्तमीहम् (१) । मारा-
निगात् न टेरः । पुमांय सी च ने सयो: । परम्नकग्रहणान
पनन माकोऽप्यादेगी। इदंविधः दंडोति मे तो यि सुमिग
नति निषेध: । सिमंजस्यैव विधानात् पतीदम् इत्यादी न
स्याना एवं परवापि।
२०५1 दी। पमावियत परत्याग मः (२)।
सियोरिने सपा साम्।
( fancामि नम.
fufsमोरयारिनmar
-

·इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । १८३ २०६ । टोसौदमोऽनकोऽनः । (टा प्रोसि ७, इदमः ६ ।, अनकः ६१, अनः ११)। अनक इदमः टोसोः परयोरन: स्यात् । अनेन । २०७। स्भ्यः । ( भि ।, अः ११)। अनक दमः अः स्यात् से मे च परे । (१०८) आतिभम्वि। अाभ्यां । २०८। भिस् भिसोऽदसश्च । (मिस् ११, भिसः ६, अदसः ५, च श)। अनक इदमोऽदसथ परस्य भिसो भिमेव स्यात् , नत्वैस् । (११०) व्वे स्भ्यः । एभिः। (१३४) टेरत्वे, (२०५) दस्य मत्वे, (११३) डे स्मै, पथात् (२०७) ः। अस्मै आभ्याम् एभ्यः, अस्मात् प्राभ्याम् एभ्यः, अस्य अनयोः एषाम्, अस्मिन् अनयोः एषु। अनकः किम् - . टौसी । टाच प्रोथ तत् तस्मिन्, नास्ति अक् यस्य सः तस्य । इदमो ग्रहणम् अदसो निहत्त्यर्थम् । २०७ । सभ्यः । स च भच तत् तस्मिन् । व्युत्क्रमनिटेंशात् लाक्षणिकस्यापि, तेन अस्मै एषामित्यादौ स्यात् (१)। २०८। भिस् । अनक इत्यस्यादस इत्यत्रान्वयः, तेन अमुक- (१) 'अव अनक रति नज़ोल्यार्थत्वात् अनूनी सभयो परयोरिमकस्यापि च प्रादेशः । यथा-इमामै धनं देहि अथ अस्म भूमि देहि, रमकाभ्यां वेदो-

·१८४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
२०६। त्यादिव्यासभोक्तिसिसे वाक् प्राक्
टेयक दश्च ।
K
(ल्यादि-स्रः ६, वा ११, अक् ॥११, प्राक् ॥११, टेः ५, व्यक
1११, दः १), च ।११)।
त्याद्यन्तस्य व्यस्य स-भ-अोस्वजत्यन्तस्रः सेथ टेः पूर्वोऽक्
स्याहा, व्यकस्य दश्च ।
इमकेन इमकाभ्याम् इमकरित्यादि ।
रित्यत्र न स्यात् । नैस् अदसचेत्य करणात् क्वचित्रस्यात्, तेन इमै
गुणैः सप्तर्षयः स्वगं गता इति । इदमथें इदशब्दस्य इत्यन्ये ।
२०८। त्यादि । ति पादिर्यस्य मः, स च भ च प्रोय तत्,
न तत्, असभोस्, असभोस् तिर्यस्मात् सः, स चासौ स्रिति
असभोससिनिः, त्यादिथ व्यञ्च असभोक्तिसिथ त्रिय तत् तस्य ।
पुंस्त्वं सौवत्वात्। व्यस्य कः व्यकः । अनयोर उच्चारणार्थः ।
अन्त्यस्य कस्य द इति शेषः । अत्र सामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वात्
सभोसवर्जत्यन्तानां युमदस्मद्भवतामेव टेः प्रागक् स्यादित्यर्थः,
तेन त्वयका मयका त्वयकि मयकि भवतका भवतकि इत्यादी
स्यात् । न तु सर्वकेण धमकेन इत्यादी (१) । स-भप्रोसि त युम
कास, युवकाभ्यां युवकयोः, अम्मकास प्रावकाभ्यां प्रावकयोः,
भवकरम भवकांभवकतोरित्यादि। कशित त त्वकरसु लकड़
.
.
धीत बच ग्राभ्यो नमीतः। कोमामपच एमिहीर पवनम्, चमकी
सभयोः परयोरिमामयोगभिषेधार्थ मिति दुर्गादासः ।
11) चमकासरे. पूर्वान्याम् न त नयनरिति ।

·हसन्तपुंलिङ्ग शब्दः । १८५ त्वकतोरित्याह (१)। त्यादिव्ययोस्तावत् भवतकि पचतकि उच्चकैः धकित्. हिरकुस्, अतकि, वकि, इवक इत्यादि । अभि- धानात् अल्पादौ ज्ञेयम् । यथा-अल्पाजात-दया-इख-कुत्साखा स्यात् प्रयोगतः । अनुकम्पायुताद्रीती बहणां जातिप्रश्नकै ॥ अल्पमुच्चैः उच्चकैः, अज्ञातोऽसौ कस्य कीदृशो वा असकी, दयायां--पचति पचतकि, इस्खः असौ असकौ, कुत्सिताः सर्वे सके, नीती-(२) हन्त ते सर्वके, हन्तशब्दोऽनुकम्पार्थः, भोः शोकार्ताः सबै तइत्यर्थः । भवतां कतमः कठः कतमक इत्यादि। मगित्यकरणात(२) किं-सामिशब्दयोप्टेः प्रागक् न स्यात् । तेन कः, सामि (8) इत्यादी न स्यात् । युमकभ्य अस्मकभ्यं इत्यत्र स्रष्टेः मागक् । उभ्यम् इति कृतेपि भकारस्थानजत्वात् भोपलक्षित. खात् वा (५)। तूष्णीमः काण् शीले त कड्। तूष्णीमशब्दस्य काण् स्यात्, शोले तु कड, णडाविती। तूष्णीकामासते विज्ञाः, तूष्णीकः तूष्णींशीलः । अग्बाधनार्थमिदमिति । 4 (१) सर्बविश्वेति सूत्रे “परे त्यचन्दं नाइ'रिव्युक्तमत ग्राह कश्चिदिति। () नीति सदाचारव्यवस्थितार्थेन प्रवृत्तिनिवृत्ती इति संक्षिप्तसारे सुबन्त- पादे २८८ सूत्वस्य टीकाया गोयीचन्द्रः। (३) टेर्मक इत्युको मित्त्वात् पूर्वमकि सिङ्गेपि तदकरणादित्यर्थः । (8) सामिइयव्ययम् । (५) विभक्त्यननेष्टे पूर्वोक माभूदिति श्रेषः । २४

·१८६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
२१० । हौटौसौदैतयोरेनोऽनूक्तौ ।
( दो-टा-पोसि , इद-एतयोः ६॥, एन: ११, अनूती ७)।
या टोसोश्च परत इदमेतदोरिदैतयोरेन: स्यात् उक्तास्य पवादुतौ ।
इमं विहि हरेभक्त विद्याथैनं शिवार्चकम् ।
इमाविमान् वित्त शैवान् एनावनांस्तु वैष्णवान् ।
अनेन पूजितः कृष्णोऽथैनेन गिरिशोऽर्जितः ।
अनयोः केशवः स्वामी शिवः स्वामी अथैनयोः ॥
(१३४) त्यदा टेरः तौ। कः कौ के इत्यादि।
(१७८) झभान्तस्येति बस्य भः । भुत् भुद बुधौ बुधः बुधा
भुगामित्यादि।
२१०। होटौ। हीच टाथ पोय तत् तस्मिन् । इदय एतय
तौ तयोः । अदन्तनिर्देशात् क्लीवे एनत् । अनु पथात् उक्तिरनूलि.
स्तस्याम् । कथित् से तोर्नु क्यपि एनं थित: एनच्छ्रितः, एनेन कृतं
एनरश्वतं, एनयोः पुत्रः एनत्पुत्र इत्याह । सिसंजस्यैवायं विधिः,
तेन प्रतीदं प्रत्येतदित्यादी न स्यात् । कपिदत्ये नदित्याह ।
इमं विहीत्यादि-इमं मौ इमानित्यत्र क्रमेण एनं एनी एनान्
इति। एवं होलीवयोः एमां एनया, दमा नेम इत्यादि । त्वमेष
तदिन राधे राई मापय इति तु इमप्रकृत्यन्तरस्येत्यन्ये (१)।
1) पत्र प्रोडगोदामेन एम रनि महयनरमयति रक्षा विदाम में
विजयां जयाहरबागुहाइतम् ।

·इसन्तपुंलिङ्ग-गब्दः। १८० २११। युजिरोऽसे नुगण घौ (युजिरः ६), असे ७), नुण् ।११, धौ १)। युजिरो युशब्दस्य नुण् स्यात् धौ परे, न तु से । २१२ । चूङ् क्रुङ युङ् सम् दिगमरविक् दधक दृक् स्पृक् मृगुपिणहां का भौ। (चूड़-उणिहां ६, कड् ।११, भौ ।)। चवर्गान्तानामञ्चादीनाञ्च कड् स्यात् भी परे । (५१) नोर्नुस्यदान्ते। (५२) अपे जम् नोः । (१८४) स्यान्त- स्यारालुप् फे। युड् युनौ युञ्जः, युञ्ज युञ्जौ युजः, युजा युग्भा- मित्यादि। अमे किं-सुयुक् सुयुजौ सुयुजः इत्यादि । युजिरः किं--युक् समाधिमान् । अन्च-क्रुन्च-युजामेव प्राक् कड् पृथग्ग्रहणात्, लेन-खन् खञ्जौ खन्नः इत्यादि । (१५५) शछाजेति पड्। (१५६) पोड़ः फे। राट् राड राजी राजः । एवं विभ्राट् देवेट परिबाट विश्वसूट परिमट । २११। युजिरः । न स: असस्तस्मिन् । इरिनिद्देशात् युजि- धौ ञ युतावित्यस्य ग्रहणं, न त युज्यौञ समाधावित्यस्येति वक्ष्यति युक् समाधिमान् । २१२। चड्। अडित्यनेन पूजार्थस्याचतेः, नुणि गत्यर्थ- स्यापि ग्रहणं । पृथगग्रहणादिति-चवर्गान्तत्वेन सिहे अञ्चा- दीनां पृथग्ग्रहण नियमार्थ, तेन खन् इत्यादी आदौ स्यान्तलुप्, न ·१८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २१३ । विश्वराजोऽदा। (विश्वराजः ६।, अत् ।११, पा [१३)। विश्वराजोऽकारस्य आ स्यात् भौ परे । विश्वाराट विश्वारा विश्वराजी विश्वराजः ! कङ् (१) । स्रगिति सृजधोः विपि निपातितस्यैव ग्रहणात् स्रष्टे- त्यादौ न स्यात् । एवं दिशधोरपि, तेन दिष्टमित्यादि। अमृ. गिति नञ् पूर्व-सृजधोः विबन्तस्य ग्रहणात् रज्जुसृडिति स्यात् । विश्वसृग्विधिरिति तु उत्सर्गत्वात अपवादविषयेऽपि कड् । ऋतौ यजति ऋत्विग, अन्यत्र देवेट । दधगिति वृषधीः विपि निपातितस्य ग्रहणात् शक्रट धष्टमित्यादी न स्यात् । गिति दृशधोः बिन्तस्य ग्रहणात दृक् सदृक् कीदृक् इत्यादौ स्यात्, न तु दृष्टमित्यादी। एवं स्पृशधोः क्विपि स्मृक् तस्मृक्। अन्यत्र स्मृष्टमित्यादि । एवं मुशधोः किपि मृक्, अन्यत्र मृष्टमित्यादि। देवान् यजतीति विप, ग्रहस्तपाद्योरिति जिः। परिव्रजतीति किपि निपातनात् घः । २१३ । विश्व । भावित्यनुवर्तते । " कह कर्णदार अर इयुला "रामद का वह कडित्युकारभूम्यं मया रुग्णभुग्नादिसाधनाय "कावतोसस्य भत्वे अस्य ग" रति स्य कल्पयतः । वस्तुतस्तु रुप भग्न इत्यादी मिरवकायवादन रङ्गयाम शादी पर न्यादिना सकारस्य गकारे पचात्तकारस नकार" इत्युकम् । तवागीशेम रा रुपामुग्न न्यादी मादित्यारा जम्य ग रति चनोः कगामिति सवे पच्यते इनि।

·इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः ।
२१४। स्यादेः सो लोपः कोऽषढन्यरचः ।
( स्यादेः ६१, स: ६।, लोपः ११, कः ६, अपढ़न्यरक्ष: ।)।
स्थादौ स्थितस्य सस्य लोप: स्यात् भौ परे, कस्य च-न तु
पढ़ाभ्यामन्यस्य स्थाने जातस्य रक्षय ।
भृट् भृड्। (६५) झपझसोरिति सस्य दः, (४७) स्तुथुभि-
शादिति - भृज्जी भृज्जः इत्यादि। जर्क ऊर्ग ऊो ऊर्ज:
इत्यादि, ऋत्विक् ऋत्विग् ऋत्विजो ऋत्विजः इत्यादि । अवयाः,
हे अवया: हे अवयः, अवयाजौ अवयाजः, अवयोभ्यामित्यादि।
२१५। त्यदां तदीः सः सौ।
(न्यदा ६॥, तदोः ६॥, स: ११, सौ 1)।
V
२१४। स्यादेः । भावित्यनुवर्तते । स्यस्यादिः स्यादिस्तस्य ।
पथ ठश्च तो पढ़ी, ताभ्यामन्यः पदन्यः, षढन्यथ रक्षश्च तत. न तत्
अपढ़न्यरच तस्य । तथाच पढ़स्थानजातस्य रक्षभिनाजातस्य च
कस्य लोप इत्यर्थः, तेन विविट लिलिट्, अक्षधोः प्राक्षीत् इत्यादी
स्यात् । न तु पिपक् गोरक इत्यादौ । अन्ये तु गोरट् इत्याहुः ।
अमाइक्षीत् इत्यादौ तु सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलवान् इति
न्यायात् आदौ स्यादिलुपि नुणि जम्। कस्त्राता शक्स्थाता
इत्यादौ तु सकयोर्दान्तत्वान्न लुप् स्यात् (१)। अर्क इति रेफान
स्यान्तलुए। एवं झम माचक्षाणः झर्क इत्यादि।
(1) एसही ८५ सूत्रस्य टीकायां ट्रष्टव्यम् ।

·१८० नुग्धबोधं व्याकरणम् । त्यदादीनां तदयोः सः स्यात् सो परे । स्यः त्यो त्ये इत्यादि सर्ववत् । एवं तद् । एषः एतौ एते इत्यादि । (२१०) बीटीसीदैतयोरेनोऽनताविति प्रयोगस्त इदंवत् । २१६ । युष्मदस्मदो स्वाही युवावो यूयवयो त्वन्मदौ तुभ्यमयी तवममी सि इ-जस्-क्व-डे-ङस्सु । ( युष्मद्-अस्मदोः ६॥, त्व-अहौ १।।, युव-भावी १॥, यूय-वयो १॥, त्वद-भदौ १, तभ्य मह्यौ था, तव ममौ १॥, सि इ-जस्-का- डे-डस्सु ७॥)। अनयोः क्रमादेते पादशाः एषु परेषु क्रमात् स्युः। इति । २१५ । त्यदां । ब्यनिर्देशी गणार्थ: । सिसंजस्यैव विधा- नात् अतितदित्यादौ न स्यात् । मण्डूकगल्या वा अनुवर्त्य तस्य व्यवस्थावाचित्वात् मेरौत्वाभावे साकोऽदसः सो वा, तेन असुकः पमुक इदंवदिति-इमं पिडीत्यादिक्रमेण सेय- मित्यर्थः । २१६ । युमद 1 कायोरर्थस्यापि ग्रहणात् पति वक्ष्यति । तत्र त्व मदी युवावो च तावेव, क्लर्नुक्यपि त्वमदादेशः त्वमदामिति निर्देशधापकात् (१) । तेन तव समीपं उपत्वत् त्वय्यधि पधित्वस्, पत्वं त्वं भवति त्वद्भवति त्वरकाम्यति त्वति त्वद्यते स्वदतीत्यादि स्यात् । न त युवाभ्यां शतं युष्मनसतं युययोरधि पधियुमन, (1) मातमकरणे युमरपालमहाािन सूर्य युगमेश्य नुमा दान मिशन मिलि युहम दोये गुरागाईको ना दिया।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १८१ २१७। उध्योमः । (डेघ्योः ६॥, म: १।) युष्मदस्मभ्यां परस्य डे इत्यस्य घेच म: स्यात् । त्वम् अहम् । २१८। सभमौष्वाङ्। (स-भ अम् श्रीपु ७॥, पाड् ॥११)। युष्मदस्मदोराड् स्यात् से भे अमि औकारे च परे । युवाम् भावाम् यूयं वयं, त्वां मां युवाम् श्रावाम् । २१६। शस्-भ्यस् ङसि-भ्यस्-डस्-सामां न-डभ्यम्- त-त-डाकमः। (शम् - सामां ६, न-याकमः १॥)। युष्मदस्मदभ्यां परेपामेषां स्थाने न डभ्यम् त त ड आकम् एते क्रमात् स्युः, ड इत् । युमान् अस्मान् । युमत्काम्यतीत्यादी। एवं अस्मदोऽपि। हार्थब्यार्थयोरप्युदा- हराणि जेयाणि । २१७॥ डे मेऽकार उच्चारणार्थः । २१८॥ सथ भच अम्च औच ते तेषु । व्युत्क्र- मनिर्देशात् त्वं अहं युपत् अस्मत् इत्यादी सभयोर्म-तो, नाड् । २१८। शस्। शव भ्यश्चेति चः । एवं नश्च डभ्यञ्चेति । न-तयोरकार उच्चारणार्थः। साम्यहणात् न गोणे याकम्, तेन अतित्वयामित्यादौ न स्यात् । शस्ग्रहणं स्त्रोक्लीवयोर्विधानार्थ(१), तेन खोः कुलानि वा युष्मान् पश्यति इत्यादौ स्यात् । 1) इति-व्य-पणेत्यादिना लिङ्गविहितकार्थनिघेधात् पुसि तु यमन इत्यस्या प्राप्तो लिषु लिङ्गेषु शसो नविधान मिति दुर्गादास । । सभ। .

·*१८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २२० । एङ टाड्यामि । (एड ।।, टा-डि-आमि ७)। युष्मदस्मदोरेड् स्यात् टाड्योः परयोरामि च, ड इत् । खया मया युवाभ्याम् पावाभ्यां युमाभिः अस्माभिः, तुभ्यं मह्यं युवाभ्याम् आवाभ्यां युमभ्यम् अस्मभ्यं, त्वत् मत् युवाभ्याम् पावाभ्यां युष्मत् अस्मत, तब मम युवयोः आवयोः युमाकम् अस्माकम् । प्रतित्वयाम् अतिमयाम् अतियुवयाम् अत्यावयाम् भति- युष्मयाम् अत्यस्मयाम् । (२१६) क-इयोरर्थस्यापि ग्रहणात् । एवं सर्वत्र । त्वयि मयि युवयोः आवयोः युप्मास अस्मास । २२० । एड। मुख्य सुमि आकम्विधानात् गौणेऽस्य विषयः । सहयोरर्थस्यापि ग्रहणादिति-अपिशब्दोऽप्रावधारणार्थ- स्तयाच-कार्थयोर्युमदस्मदोस्त्वम्मदी, हार्ययोयुप्पदस्मदोर्युवायी नायव स्यातां, न तु सि जस् डे-डसस, विशेषविधानात् (१), तेन त्वामसिकान्तः अतित्व, त्वामतिकान्ती प्रतियां, वामति- (1) अव दुर्गादाम - 'मनु बाचने परेवदाद्यादेग कमियायमार फस्योरयापि पहपारिति। तापायमर्थ - युभरपोर्मुसा गौपत्ये च सिजनमा सदपपापा ने परो बार-यूय-बय-तभ्य मह्य-तर ममा परेष। मि-समारे-रम्यत युभरपदोसावे एपने परे समदी चिने परे गुमायो रचने परे पदपेपारम्पानम् । गौपाने परबिडिममारय पुन उपरिकवचमोहिये युगौपइये मदपेपापम्पा मिति।

·इसन्तपुंलिङ्ग-गब्दः। १८३ फ्रान्ता प्रतियूयम्, तम् अतित्वाम्, ती अस्तित्वाम, तान् पतित्वान्, तेन प्रतित्वया, ताभ्याम् अतित्वाभ्याम्, तैरतिवाभिः, तसी अति- तुभ्यम्, ताभ्याम् अतित्वाभ्याम्, तेभ्यः अतित्वभ्यम्, तस्मात् अति- त्वत्, ताभ्याम् अतित्वाभ्याम्, तेभ्यः अतित्वत, तस्य अतितव, तयोरतिवयोः, तेषामतित्वयाम्, अतित्वाक मिति परे, तस्मिन् अतित्वयि, योरतित्वयोः, तेषु प्रतिवास । मामतिकान्तः अत्यहम्, मामतिकान्ती प्रतिमाम्, मामति- क्रान्ताः अतिवयम्, तम् प्रतिमाम्, ती अतिमाम्, तान् अति- मान्, तेन अतिमया, ताभ्याम् अतिमाभ्याम्, तैरतिमाभिः, ती अतिमह्यम्, ताभ्याम् प्रतिमाभ्याम्. तेभ्यः अतिमभ्यम्, तस्मात् प्रतिमत्, ताभ्याम् अतिमाभ्याम्, तेभ्यः अतिमत्, तस्य अतिमम, तयोः अतिमयोः, तेषाम् अतिमयाम्, प्रतिमाकमितिपरे, तस्मिन् अतिमयि, तयोरतिमयोः, तेषु प्रतिमास । युवामतिकान्तः प्रतित्वम्, ती अतियुवाम्, ते प्रतियूयम्, तम् प्रतियुवाम्, ती अतियुवाम्, तान् अतियुवान्, तेन अति- युवया, ताभ्याम् अतियुवाभ्याम्, तः अतियुवाभिः, तस्मै अति- तुभ्यम्, ताभ्याम् अतियुवाभ्याम्, तेभ्यः अतियुवभ्यम्, तस्मात् अतियुवत्, ताभ्याम् अतियुवाभ्याम्, तेभ्यः अतियुवत्, तस्य अतितव, तयोः अतियुवयोः, तेपाम् अतियुक्याम्, अति- युवाकमिति परे, तस्मिन् अतियुवयि, तयोरतियुवयोः, तेषु प्रतियुवासु। आवाम् अतिक्रान्तः अत्यहम्, तो अत्यावाम, ते अति- २५ ·१८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । वयम्, तम् अत्यावाम्, तो अत्यावाम्, तान् अत्यावान्, तेन अत्यावया, ताभ्याम् अत्यावाभ्याम्, तैः अत्यावाभिः, तस्मै पति- मह्यम्, ताभ्याम् अत्यावाभ्याम्, तेभ्य: अत्यावश्यम्, तस्मात् अत्या- वत्, ताभ्याम् अत्यावाभ्याम्, वेभ्यः अत्यावत्, तस्य अतिमम, तयो- रत्यावयोः, तेषाम् अत्यावयाम्, अत्यावाकमिति परे, तस्मिन् अत्यावयि, तयोरत्यावयोः, नेषु अत्यावास । युमान् अतिक्रान्त: अतित्वम्, युमान् अतिक्रान्ती, अति- युमाम, युष्मान् प्रतिक्रान्ताः प्रतियूयम्, तम् अतियुष्माम्, तो अतियुप्माम्, तान् अतियुष्मान्, तेन अतियुमया, ताभ्याम् अतियुमाभ्याम्, तैः अतियुमाभिः, तस्मै प्रतितुभ्यम, ताभ्याम् अतियुमाभ्याम्, तेभ्यः प्रतियुमभ्यम्, तस्मात् प्रतियुष्मत, ताभ्याम् अतियुमाभ्याम्, तेभ्यः प्रतियुपत्, तस्य पतितव, तयोः प्रतियु- प्मयोः, तेषाम् प्रतियुमयाम्, भतियुमाकमिति परे, तस्मिन् अतियुमयि, तयोः प्रतियुप्पयोः, तेषु प्रतियुमास । अस्मान् पतिकान्तः प्रत्यहम्, ती पत्यमाम, ते पतिययम्, तम् प्रत्यमाम्, ती पत्वमाम्, तान् पत्यमान्, न पत्यमया, ताभ्याम् पत्यमाभ्याम, सेः पत्यम्माभिः, तम्मे पतिमधाम, ताभ्याम् प्रत्यग्माभ्याम्, तेभ्यः पत्यम्मभ्यम्, सम्मात् पत्यम्मत, नाभ्याम् पत्यम्माभ्याम्, तेभ्यः प्रत्यस्मत, तस्य पतिमम, तयोः पत्वस्मयोः, पाम् प्रत्ययाम, प्रत्यग्माकमिति पर, सम्मिन् पत्य मयि, तयोः पत्यग्मयोः, रोपु पत्य माय। एवं सोनपुंमकयोरपि ।

·इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। बामाचष्टे त्वदयति, अतित्वदत, त्वदयिष्यति । मामाचष्टे मदयति, अमीमदत्, मदयिथति। युवामाचष्टे युष्मानाचष्टे पा युमयति, अयुयुप्मत, युष्मयिष्यति । पावामाचष्टे अस्मानाचष्टे वा अस्मयति असिस्मत, अम्मयिष्यति । कार्ययोििवचन्तयोः नौ वन्मदी। कार्ययोर्तिक्विविहित- योयुमदस्मदोस्त्वन्मदो स्यातां नो परे। वामाचक्षाण: त्वम्, तो त्वाम्, ते त्वम्, तं त्वाम्, तो त्वाम्, तान् वान्, तेन त्वया, खेनेति केचित्, ताभ्या त्वाभ्याम्, तैः त्वाभिः, तस्मै त्वम्, ताभ्यां त्वाभ्याम्, तेभ्यः त्वभ्यम, तस्मात् वत्, ताभ्या त्वाभ्याम्, तेभ्यः त्वत, तस्य त्व, तयोः त्वयोः, तेषां खयाम्, वाकमिति परे, तस्मिन् बयि, तयोः त्वयोः, तेषु त्वास । एव मामाचचाणः मम्, अहमिति केचित्, माम् मम् । माम् माम् मान् । मया, मेन इति केचित्, माभ्याम् माभिः । मम् माभ्याम् मभ्यम् । मत् माभ्याम् मत् । म मयोः मयाम्, माक- मिति परे । मयि मयोः मास (१) । दार्थयोरतिवान्तवत् । दार्थयोस्तयोरतिक्रान्तवत् सि-जस् डे- डस्-वर्ज युवावौ स्याता तो । युवामाचक्षाण: त्वम् युवाम् यूयम् । युवाम् युवाम् युवान् । युवया, युवेनेति केचित्, युवाभ्याम् युवाभिः । । (1) तथाच- त्वं ददाति धन किञ्चिदह देहि धनं कियत् । वं गच्छन्ति हरे स्थान म गच्छन्ति शिवालयम् । बामाक्षाणाय इत्यर्थ । एवमन्यदिव्युत मधुसूदनेन ।

·१६६
मुग्धबोध व्याकरणम् ।
.
तौ युवाम्,
तं त्वाम्, तो
तुभ्यम् युवाभ्याम् युवभ्यम् । युवत् युवाभ्याम् युवत् । तव युवयोः
युवयाम्, युवाकमिति परे। युवयि युवयोः युवास ।
एवम् आवामाचक्षाणः अहम् भावाम् वयम्। आवाम् आवाम्
आवान् । श्रावया, पावेनेति केचित्, आवाभ्याम् आवाभिः। मह्यम्
भावाभ्याम् पावभ्यम् । पावत् आवाभ्याम् पावत् । मम आवयोः
आवयाम् आवाकमिति परे । श्रावयि श्रावयों: आवास ।
व्वार्थयोस्त्वाहाद्याः शस्-भिस्-सुप्स त डा। ब्वार्थयोस्तयो-
स्वाहाद्यादेशाः स्युः की, डा तु शस्-भिस्-सुपर परेषु, डइन् ।
युमान् आचक्षाण: खम्,
ते
यूयम,
युवाम्, तान् युषान् ।
टाड्योर्यड् भ्यसामोस्त्वन्नड् । व्वार्थयोस्तयोर्यड् स्यात् टाड्योः
परयोः, अबडौ तु भ्यसि मामि च, नडावितौ। तेन त्वा,
ताभ्यां युवाभ्याम्, तैर्युपाभिः । तस्मै तुभ्यम्, ताभ्यां युवाभ्याम्,
तेभ्यः युमभ्यम्, युषभ्यम्, युड्भ्यमिति केचित् । तस्मात् त्वत्, ताभ्यां
युवाभ्याम्, तेभ्यः युमत् युपत् । तस्य तव, तयोः युवयोः, तेषां
युमयाम् युपयाम्, युमाकम् युपाकमिति परे। तस्मिन् विा,
तयोः युवयोः, तेषु युपास ।
एवमस्मानाचघाणः अहम् भावाम् ययम् । मम् पावाम्
असान् । म्या पावाभ्याम् प्रसाभिः। मधम् भावाभ्याम् अस्मभ्यम्
असभ्यम्, अम्भ्यमिति केचित् । मत् भावाभ्याम् अमन भसत् ।
मम पाययोः अस्मयाम् असयाम्, प्रस्माकम् प्रसामिति पर।
म्यि पावयोः अमास।

·. हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। ये तु मपर्यन्तस्येति (१) पाणिनीयसूत्रे मान्तस्येति कृते सिद्धे परिपदोपादानं अधिकभागव्यवच्छेदार्थ, तेनाधिकभागव्यव- च्छेदाभावे नेते वाहाद्यादेशा भवन्ति इत्याहुः, नेपां मते तु- युपास्मोरवड् डा-यडौ तु शसमौ भ-सुपि टाड्योसि । जि-क्विवन्तयोर्युमदस्मदोर्युभऽस्मोरन् अड् च स्यात्, डात शसि अमि औकारे भकार सुपि च परे, यड् तु टाधोरोसि च, नडावितौ। युवामाचक्षाणो युमानाचक्षाणो वा-युमं युषं, तो युषां, ते युमा युषं, तं युषां, तौयुषां, तान् युष्मान्, तेन युष्या, युभेति केचित्, ताभ्यां युमाभ्यां, तः युष्माभिः, तस्मै युधं युषं, ताभ्यां युपाभ्यां, तेभ्यः युमभ्यं युषभ्यं, तस्मात् युमत् युषत्. ताभ्यां युमाभ्यां नेभ्यः युभत् युपत्, तस्य युभ युप, तयोः युष्योः, तेषां युप्मयां युपयां, युमाकं युपाकमिति परे, तस्मिन् युथि, तयोः युप्योः, तेषु युपासु । एवम् भावामाचक्षाणः अस्मानाचक्षाणो वा-अस्मम् असम्, तो असाम्, ते असमम् असम्, तम् असाम्, तो असाम्, तान् असान्, तेन अस्था, भस्मेति केचित्, ताभ्याम् असाभ्याम्, तैः प्रसामिः, 1) इति पाणिनीयसतम्। अस्यार्थ -व्यल मपर्यन्नस्य त्यधिकारोति, तेन सः युभदभदोरादेगा मपर्यन्नम्यायसव भवनि; एतेन यदा मपर्यन्नादंशात परतो युप्रदमदोरम्गोपि भागः स्यात् नदेर तयोम्साहाद्या देशा स्युः । यदा त मदमही किडन्ती भनका प्रकार परम् अंशनर साभावात् तयोर्वक्ष्यमाणा अन् यह हा यह एते थारेमा भनि, न त वाहाद्या इति फलितार्थः। अतएवालयट – “केनितु मान्नयोयुप्रदमदोरा. देशावेशनि, मपर्यनपहणं कि यन परियिरसदारतबादेशार्थमिति। परि- गिटाभावे न भाष्यमादेरिति मुग्नोति।"

·२८८ मुराधबोध व्याकरणम्। २॥, वैः ते मे ॥१॥ २२१। द्वीचीषीणां क्वच स्ते में वां-नौ वस्- नसी वाऽपादवाक्यादावचवाहाहैवाग्दृश्यर्थै स्वा- मा त्वमा। (ही-ची-पीणां ६, कः :३|| हः ३॥ वां-नौ ।१॥, वस्-नसौ १॥, वा ।१], अपादवाक्यादौ ७, अ-च-वा- ह-अह-एव अग्दृश्यर्थैः ३|||, वा-मा ।१॥, तु ।श, अमा ३१) तस्मै अस्मम् असम, ताभ्याम् असाभ्याम्, तेभ्यः अस्मभ्यम् असभ्यं, तस्मात् अस्मत् असत्, ताभ्याम् असाभ्याम्, तेभ्यः भस्मत् असत्, तस्य अस्म अस, तयोः अस्योः, तेषाम् अस्मयाम् असयाम्, अस्माकम् असाकमिति परे, तस्मिन् अस्यि, तयोः अस्योः, तेषु असाम। प्रातिप्रत्यययोरादेशावेच्छत्यन्यः (१)। तन्मते युट् युप्मी युमः, अः अस्मी अस्मः इत्यादि, तथाच युगौ इन्द्राहहस्पती अस्मो- वैवाजिबन्धव इत्यादि। २२१ । दी। दी च ची च पी च तासां, ते च मे च ती, यां च नौय तो, वय नथ तौ। पादच वाक्यञ्च ते, तयोरादिः पाद- वाक्यादिः, न पादवाक्यादिःअपादवाक्यादिस्तस्मिन् । पादः लोक- चतुर्थोभागः । वाक्यं साकाइपदसमुदायः, न तु निराकाइपद- समुदायः, तेन प्रोदनं पच तव पुतस्तिष्ठति इत्यत्र न स्यात् । . (1) पक्षनिर्षिकिरन्दो युभव चमच, प्रययः सियौनसादित, एतयोः स्थाने पिहिता यादेमा न स्युरिति कस्यचिमतम् ।

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः। १८४ युमदस्मदो चीपीणां कैः सहितयो स्ते-मे, ई वी-नौ, वै वस्-नसो, क्रमादा स्याताम्, अमा युक्तयोतु त्वा-मा, नतु पादस्य वाक्यस्य चादौ स्थितयोः, न चवाद्यैरदर्शनार्थदृश्यर्थ- धुभिध योगे। दामोदरस्त्वावतु मापि मित्र !, ददातु ते मे ऽपि मुदं मुकुन्दः । निहन्तु ते विष्णुरघानि मेऽपि, रक्षत्वसौ वामपि नौ मुरारिः॥ ददातु वां नावपि शम्म कृष्णः, करोतु वां थीदयितो दयां नौ। पुष्णात वो नोऽपि हरि धनं वो ददातु नो, इन्वशमानि वो नः । दृशिरर्थो येषां ते, न दृक् अहक, अशि दृश्यर्था अगदृश्यर्थाः ; पयात् चय वाय हय अहय एवथ अगदृश्यर्थाय ते, न ते अचथाहाईवाऽग्दृश्यर्थाः तैः। तथाच-चा_ोंगे, ये धातयो दर्शनार्था प्रचातुपज्ञानार्थतया प्रयुक्तास्तय योगे एते प्रादेशा न स्युरित्यर्थः । न च दृश्यर्यानां चाचपन्नानमेयार्थ इति वाच्यं, यतः-पशुः पश्यति गन्धेन वुमा पश्यन्ति पण्डिताः। राजा पश्यति कर्णाभ्यां भूते पश्यन्ति बराः इत्याधुलोः । माय सौ। दामोदर इत्यादि । हे मित्र दामोदरम्त्वा त्वाम् अवत, मा मामपि। मिति सर्ववान्वयः। ३ मिव मुकुन्दस्ते सभ्य मुह वाय ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । 4 अपादवाक्यादौ किं- युमानवत्वविरतं कृष्णोऽस्मान् पातु शङ्करः। अ-चादियोगे किं- तुभ्यं मह्य च दद्यात् खं गोविन्दो मह्यमेव शम् । श्रीकण्ठो मामपेक्ष्य त्वामालोकयति पूजकम् ॥ ददातु, मे मद्यमपि । हे मित्र विष्णुस्ते तव अघानि पापानि नि- हन्तु, मे ममापि। हे मित्र मुरारिवी युवां रक्षतु, नौ आवामपि । हे मित्र कृष्णः शम्म कल्याणं वां युवाभ्यां ददातु, नौ भावाभ्या- मपि। थोर्दयिता यस्य सः, हे मित्र श्रीदयित: श्रीकृष्णो वा युवयोः सम्बन्धे दयां करोतु, नौ आवयोः सम्बन्धयि । है मित्राणि हरिौं युण्मान् पुष्णातु, नोऽस्मानपि। हे मिवाणि हरिौं युष्मभ्यं धनं ददात, नोऽस्मभ्यमपि । हे मित्राणि हरिवों युष्माकं सम्बन्धे अशभानि हन्तु, नोऽस्माकं सम्बन्धेऽपि । युष्मान् अवत गोविन्द इति तु पादादी। अस्मान् पात शङ्कर इति वाक्यादौ। तथाच-संसारसागरे मग्नान् युप्मानवत केशवः। स हि साधुजनानन्दवईनः करुणानिधिरिति । एवं त्वामामनन्ति प्रक्षतिमित्यादि कुमारसम्भवे च। तुभ्यं मध- मित्यादी घ-शम्दयोगाम्रादेयः । एवं तहशिनमुदामीनं त्वामेव पुरुष विदुरित्यादौ एव शब्दयोगाम्रादेशः । एवं ग्रामो युव- यो, खं, ग्रामो सुक्योह खं, ग्रामो युवयोरह स्वम् । अस्मदोऽपि। यदा तु युष्मदस्मदगं न योगस्तदा स्यादेव, तेन हरो हरिस वा पातु इत्यादौ स्यात्। श्रीकण्ठ इत्यादि- तथा ·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २२२ । सदानूक्तोऽसादिग्राः । (सदा ।१1, अनूक्त ७I, असादिप्रपाः ५१)। अनयोरते अन्वादेशे नित्यं स्युः, नतु सपूवीत् प्रान्तात् परयोः। यूयं वयं विनीता स्तत् पातु वो नो महेश्वरः । यूयं वयं हितास्तेन सोऽस्मान् पातु स वः शिवः ॥ थीकण्ठः शिवः मामपेक्ष्य अपेक्षां कृत्वा त्वां पूजक आलोकयति विचारयतीत्यर्थः । अत्र ईक्ष-लोकडोरपेक्षा-विचारयोर्वर्तमान- वात् नैते आदेशाः। एवं यदाऽगदृश्यर्थेन युष्मदस्मदोर्योगस्त- सम्बन्धिना तु योगस्तत्रापि निषेधः, तेन ग्रामस्तव खं समीक्ष्य गतः इत्यादावपि न स्यात् । सदा । उक्तस्य पथादुक्तं अनूक्तं तस्मिन् । आदिना पूर्ववर्तिपदेन सह वर्तमानः सादिः, सादिचासौ प्रौचेति सादिनी, न सादिप्रो असादिपी तस्याः । यूयमित्यादि । यूयं विनीता, वयमपि विनीताः, तत् तस्मात् कारणात् वो युमान् नोऽस्मानपि महेश्वरः पात। असादि- प्रीत्युदाहरति यूयमित्यादि। यूयं हिता, वयमपि हिताः, तेन कारणेन स शिवो नोऽस्मान् पातु, स शिवो वो युमान् पातु, सपूात् प्रान्तात् पूर्वेनैव विकल्पः । कद्वान्तकार्थात् सामान्यपूर्वादामन्नात् । सामान्यपूवात् कहान्तकार्थादामन्वादेते भादेशाः नित्यं स्युः (१)। हे छात्र (1) 'पृथगयोगादबादेश नित्ति । विशेष्यपूचनेन विकल्प माने नित्यविधा ૨૯ २२२ ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । २२३ । नाविशेष्यान्याद्यामन्यात् । (न ११, अविशेष्यान्याद्यामन्वयात् ५)। विशेष्यपूर्वमनामन्त्रापूर्वञ्च हित्वा अन्यस्मादामन्यात आदेशा न स्युः। शम्भोऽस्मान् रक्ष लक्ष्मीश सेव्य नोऽवाव सर्व नः । सुपात् सुपादौ सुपादः, सुपादं सुपादौ । वैयाकरण ते खं, छाती वैयाकरणी वां स्वम्। बदान्तेति किं- छात्राः कुमारा युष्माकं स्वं, छात्राः कुमारा व: स्वम् । एकार्थेति किं-देवदत्त यज्ञदत्त युक्योः स्वम् । सामान्यपूर्बादिति किं-- देवदत्त जटिल तव स्वम् । २२३ । नावि। विशिष्यते यत् तविशेष्यं, विशेष्यच अन्यच्च ते, ते आदी यस्य तविशेष्यान्यादि, न विशेष्यान्यादि अविशेष्यान्यादि, अविशेष्यान्यादि च तत् प्रामन्वाञ्चेति तत् तस्मात् । अामन्त्र सम्बोधनम् । तथाच-केवलामन्त्रापूर्वयोर्विशेषणामन्त्रापूर्ववि. शेष्यामन्यापूर्वयोय एते प्रादेशा न स्युः। विशेष्यामन्यापूर्व- विशेषणामन्यापूर्वयो रामन्त्राभित्रपदपूर्जामन्यापूर्वयोय पूनव विकल्प इत्यर्थः(१)। शम्भोऽस्मान् इति केवलामन्यापूर्वत्वान्निषेधः । लक्ष्मीश मेष्य न इति विशेष्यामन्त्रापूर्वविशेषणामन्यापूर्वत्वात् मम् । अनेकवेकप्रत्यभिन्नाधीहेत सामान्यम् । यतकालादिगन्दः भामान्यत्ति देवदत्तादियन्दस्तु विपत्ति"रिति सहन्मुग्धयोथै न्यायपश्चाननपादेशाम् । 11) तलव पूर्थपदरहिताय विशेषणपूर्वाश्च श्रामन्यात परयो स्युरिति मिक रति दुर्गादामः।

·२०४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २२५। अचोऽल्लोपी घंश्च । (अचः ६।, अत् ।६।, लोपः ११, घः । च ।११)। प्रचोऽकारस्य लोप: स्यात् पौ परे, पूर्वस्य च धः । प्रतीचः प्रतीचा प्रत्यग्भाामित्यादि । २२६ । तिर्यगमुमुयगदमयगुदचां तिरश्चामुमुई- चादमुई चोदीचः। (तिर्थक्-उदचां ६, तिरश्व-उदीचः १॥)। एषामेते क्रमात् स्युः पौ परे। तिरश्चः तिरथा तिर्यग्भ्या- मित्यादि । अमुसुईचः अमुमुईचा अमुमुयग्भ्यामित्यादि। एव- मदमुयड् । उदीचः उदीचा उदग्भ्यामित्यादि । शेषं पूर्ववत् । २२५ । अचो। अदिति लुप्तपीकं दम् । श्रच इत्यनकार- निर्देशात् गुञ्चः गुर्वचा, गवाञ्चः गवाचा इत्यादी न स्यात् । अवाभावपक्ष गोवः गोचा। गीरति वा, गो-अश्वः श्री-अच्चा प्रति । लुप्तनकारस्य तु गोचः गोचा नौचः नौचा, नदीचः नदीचा इत्यादी अल्लोप: स्यादेव (१)। प्रतीचः इति अचो- ऽकारलोपे तत्पू व्यवहितवस्यैव च। तेन मरुतं भवति तान् मरुचः इत्यादी व्यवहिते न स्यात्, दधीचः धूच: समीचः इत्यादी स्थादिव। २२६ । तिर्यक । तियं च अमुमुयड् च अदमयड च उदड च ते तेपाम् । तिरय च अमुमुईच अदमुईच उदीच ते । (1) यव एवकारेण दीर्घ सामान रति चितम् । तत गदाधरण-" प्रति सम्भवपरो विधि, तेन सभाषदीर्घादण्यखोप स्वादिति। .

·- इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २०५ (१५५) गाजेति चस्य पत्वे, तनिमित्तस्य शस्य सत्वे, (२१४) स्यादेः सोलोपः। सुहट् सुहड् सुहथौ सहयः इत्यादि। (१६५) नसड्महत्व इति र्घः। (१८४) स्यान्तस्य लोपः । महान् महान्तौ महान्तः, महान्तं महान्तौ महतः, महता मह- द्भामित्यादि। भवन् भवन्तौ भवन्तः, भवन्तं भवन्तौ भवतः, भवता भवा- मित्यादि। शेषं महइत् । (१८६) प्रत्वसोऽधोरिति-श्रीमान्, शेपं भवत्, एवं यश- स्वदादयः। २२७। भगनदघवद्भवतां भगोऽघो-भो वाधी। (भगवत्-अघवत्-भवतां ६, भगो-अघो-भो ।१०, वा ११, धी ७)। असन्धिनिर्देशात् प्रयोगेऽपि न सन्धिः। वा-सन्धिविधानात् प्रमुम्बीच: अदम्बीचः इत्याद्यपीति कचित् । एपां किम्-प्रमु- द्रीच: अदद्रीच: सध्रीचः इत्यादि। भग। भगवांर प्रघांय भवांय ते तेपाम् । भगोय पघीय भोय ते, लुप्तप्रीवं दम् । एते सान्ता प्रादिश्यन्ते इत्यन्ये ।(१) पत्र भगवदघवदमवतां धी वाऽतो डोरिति रुने सिहे २२७॥ 1) पत्र के पुस "भामे तनादिरशर पापा'दिति भाये निरसर पहला दिनमधिल पाठभेदोकापसा राशीभिपिन्त्य रति।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । एषामते क्रमात् स्युर्वा धौ परे। हे भगोः हे भगवन्, अधोः हे अघवन्, हे भो: है भवन् । शेयं श्रीमदत् । (१८३) अहेरित्युत्ते नं नुण्–ददत् ददती ददतः इत्यादि । एवं जचत्-जायदादयः । (१५५) शछाजेति षड्-विट विड् विशौ विशः, विशं विशी विशः, विशा विड्भ्यामित्यादि । (१७८) मुहां घड् इति-नक् नग् नट नड् नशौ नमः, नशं नशी नशः, नशा नग्भ्यां नड्भ्यामित्यादि। (१८५) खेतवाहेति डस्ड-पुरोडाः, हे पुरोडाः हे पुरोडः, पुरोडाशी पुरोडाश:, पुरोडोभ्यामित्यादि। (२१२) चूडिति कड्-स्मृक स्मृग् स्मृशौ स्मृशः स्पृशा स्मृग्भ्या- मित्यादि। दधक् दधम् दधपी दषः, दधग्भ्यामित्यादि। पट पड पड्भिः पड्भ्यः पणां पट्स । गुरुप्रयासः, अभी भगोऽधोभ्य इत्यत्र भगोसानिध्येऽपि सामान्य- भी-ग्रहणार्थस्तेन भी वृक्षाः भो अमराः भोयमराः इत्यादी खात् । अत्र भवद्हणं नेच्छन्ति परे। शेषं थीमददिति-(२) एतेनात्र स्रिसंन्न-डवतप्रत्ययान्त-भवत्-शब्दस्यैव ग्रहणमित्युतम् । अतएव शवन्तः पूर्बोदाइतः । (२) संधिनमारे एबन्नपादे ग सूखस हत्ती यय्ययोपि मोः गन्दोमा, सेन भो माझापि भो देवदत्त यजदत्त विष्णुमिताः । तथाच भाष्यम्-अय्ययमेष भोः गन्दो, भेषा भयत मक्षति रिन्यु"कम् । 'भगो यन्दर यधो. गन्दा पाय्ययावं परा

·हसन्तपुंलिड्स शब्दः।
२२८। ससुस्-सजुषहां रङ् फेऽक्षः।
(सप-इस् उस् सजुष्-अङ्गां ६, रड ११, फे 01, अक्ष'६)।
सस्य स्थाने जातस्य पस्य इससः सजुषोऽङ्गश्च रड् स्यात् फे
परे, नतु क्षान्तस्य।
२२६ । य॑नच-तयोको धो?ऽकुछुरोऽखैः ।
(वि ७), अनच्-तयि ७1, इकः ६।, धोः ६।, धः १२, अकुर्-
कुरः ६, अखेः ६।।
धोरिको र्घः स्यात् वि रेफे च, नतु कुरकुरोः, न च खेः,
नाचि तये च ।
पिपठी: पिपठिषी पिपठिपः, पिफ्ठीभ्या पिपठी: । एवं
चिकीर्षादयः।
२२८। सपे। सस्य षः सपः, सपश्च इथ उश्च सजुथ प्रहश्च
तानि तेषाम् । नक्ष अक्ष तस्य । इस् उसौ स्वरूपी, सजुम्
प्रकृतिपान्तः, अहन इति नपूर्व हाकोऽन्वन्तः ।
२२८॥
1 रच वच तत् तस्मिन्, तथासी यचेति तय, अञ्च
तयच तत् अच् तय, न अच्तय अनचतय तस्मिन् । कुर्च छुर्च
तत्, न तत् अकुरकुर् तस्य । न खिरखि स्तस्य । (१) पिपठीरिति
सपो रडि अनेन र्घः । एके तु दान्तत्वात् पत्वस्यासिकौ सन्तत्वा-
पन्या व्यवस्थित, तन्मते भगो देवदत्त यादत्त विष्णुमिता इत्यादिर्भवती ति तय
गोयीचन्द्र ।
(1) "याख्यायां रेफे वकारे च रति वनय्ये यहिएफ रन्युन तत् वि रायस्थ
ध्यमपतयीत्यनेन क्रमसम्बन्धाभावार्थ मिति गदाधर ।

·२०८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । दोः दोपी दोषः । (११७) पाददन्तेति दोषन् वा । दोष्णः दोषः, दोणा दोषा, दोपभ्यां दोामित्यादि । (२१४) स्यादेः सो लोपः । विविट् विविड् विविक्षौ विविधः, विविड्म्यामित्यादि । पिपक् पिपग् पिपक्षौ पिपक्षः पिपगभ्यामित्यादि। एवं गोरक्-दिधक्षादयः । सुपीः सुपिसौ सुपिसः, सुपीभ्यां, सुपीः । विद्दान्, हे विद्वन् विहांसी विद्वांसः, विहांसं विहांसी। सन्ः। । द्रड इत्याहुः । तन्मते चिकीर्षु इत्यत्र रात् सस्येति सलोपे रड- भिवरेफस्य न विरिति । तदसत् । सपेसुस् सजुषामित्यत्र सपोड क्षच निरर्थकत्वापत्तेरिति । अस्मन्मते तु रडि दो दीति पूर्वरफ लोपेऽपि राट्रड्वजनात् न वि:(१)। दिवमिच्छति दिष्यति इत्यत्र भूतपूर्वलित्वमाथित्य न घः। अनच्-तयोति किं-गिरी गिरः (२) धुरं वहति धर्म्य इत्यादि । अकुर-छुर इति किं--कुर्यात् कुर्यात् । अखेरिति किं-विव्यतः। धोः किं-सर्पि: धनुरित्यादि। (१) पूर्थ १८८ रडो पिपोत सवस्य टोकायर्या "विकीर्य रन्यात व परादिति विधाना"दिति सन्दर्भस इर्गादासमते कवाक्यस्यामाभि मल २) चिड़ित टिप्पनो लगा। वसुनस्तु रडो विसपीति सने ए बरादित यकस्य, तेन रात एरस रटोन पिरिम्येव तर्कवागीपसागया। बतएवान राहवर्ज नापिरित्युतम् । १२) तयकार-सापोरन पत्र प्रत्ययस्खेर, हैन गोरथ पूरन पिठीरो: चागीरारम्भ रम्यादी दीर्घ स्यादेति दुर्गादास याव 'व्यागोरक' तिर मिनिमपुरमा - ·इसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः । २०८ विविडिति क्षान्तवर्जनात् न रड्। एवं लिलिडित्यादि । (१) पिपगिति पढान्यस्थान-जलात् न कलोपः। गोरगिति रक्षवज- नात् न कलोपः। दिधगिति दादे हस्य घत्वे घस्थानजत्वात् न कनोपः । दन्त्यसान्तस्य उदाहरणमाह दोरिति । इदं मूडन्या- न्तमिति केचित्(२); तब, दोमानित्यव डत्वापत्तेः, तान्तसान्त- . (१) यात "परेत रडि वार प्रति षत्वस्यासिद्धावात विवी लिलीः ग्टहविधीः मधुलिलीरित्या "रियधिक पाठ | (२) तथाच दुर्गादासः-"दोरिति दस्यु इरनक्षेपणे रत्यगात् किपि भुने वाच्ये मनीपादिवादकारस्य बोकारे अम्बादित्वात् पचे सति रह" इत्याह । तर्कवागीयस्तु दमे स् इत्यौपादिकसूत्रेण दमोहोसि ते मान्नोग्यमिति मत्या मूले एव गोरग दिघक्षादय" इति धान्न गन्दोदाहरणानन्तरं दोस्पन्द- सदाहतवान् । यस्य च पानवे दोभानित्यादौ डत्यापत्तिञ्च दर्शितवान् । व्यतो- अस्मिन् पन्थे तर्कवागीशमतानुसारेणास्य मूछे तथैव सनिवेशो युक्तः। किन्वाल महना मतभेदमासोक्य नामाभिः प्रचरत्पातिरुलविता। तल दुर्गादासमनं मागेव दर्षितम् । मिजान्नकोसा "तुम्बिसर्जनीयगळवायेऽपि १८१३।१८) इति छ्यस्य छत्तौ "दोस्, डिच्चसामोटिसोपः, यावसासिनत्वाद्रविसर्गों ' न्युनम् । एतेन पान्नत्वमस्य प्रतीयते। कातन्त्र चतुष्टयबत्ती “सम दोषां घोतिरः" इति ॥ सूत्रस्य "इसनस्य उसन्नस्य दोस गन्दस्य प रो भाति घोषाविभतो रति हत्तौ सान्नोग्यसन (घोषवत संज्ञा यन्मते बसंघासमानार्था)। पावापत्तिपारणाय तम्य रो विहितः । तपाच-"घोषषति रो भाति अधोरे रो न भवतीति व्याप्तिमादस प्रतियोगो सिट साधितो भवति। सर्पिषु धन दोषिति । बन्दवा सपेरम् धोरम दमेन रति प्रत्ययस्यत्वात् पदमेश स्यात् । विमर्गे र लते पक्षे पर भवति"-पलो। भनिनसारे सपनहे. स्वस हत्तो "दोष दोषनिति निदेशात स्थानि- भूत मन्द पान्नोलते ·२१० मुग्धबोधं व्याकरणम् । २३० । वसो वः समप्युर्मतुप्योः । (वसोः ६, वः ।, सेम् ।११, अपि।११, उः १,मतुम्योः ॥)। वसो व शब्द इम्सहितोऽपि उ: स्यात् मतौ पौ च परे । विदुषः विदुषा । (१८४) समवस्वखिति दङ्। विना-- मित्यादि । पेचिवान् पेचिवांसौ पेचिवांसः, पेचिवांसं पेचिवांसी पेचुषः, पेचुषा पचिवद्भयामित्यादि । जगन्वान् जगन्वांसो जगन्वांसः, नगन्यांसं जगन्यांसौ। वस्योले तनिमित्तस्य (१) नस्य मत्वे-- । योरेव दत्वनिषेधात् । दोामित्यादौ तु सस्य वी कृते रिचोऽवे इति रः। सुपीरिति सपूवीत् पिस् कि विपि इत्यस्मात् विप, इसन्तत्वात् रडि र्घः । एवं तुस ध्वाने सुतः इति । २३०॥ वसोः । इमा सह वर्तमानः सेम् । मतथ पिय ती तयोः। अपिशब्दात् केवलवसोर्वस्यापि उः, तेन विदुपः विदुष्मान् इत्यादौ स्यात्। वस्योत्वे इत्यादि-निमित्तापाये भरतसेनेनापि स्वसततधोधव्याकरणस्य "मजस्थान रामो मजषोय रट' ति भूयटोकायां "टोरिति दमधातोरोणादिकहोस, समयोस्तु पदान्तव- दियातिदेगिक कार्य्यस्य कविहाभिचारात पत्त, नत सस्य स्थाने भातम्य पस्य रह. ततः मिलोपा, रमिर न्यायखीकरणमिति प्रथमं न सिलोपः। किंवा मभयो सस्यैव पिमर्गः। टोपापियादौ पत् भवत्येव" इत्युक्तवता पानमानपक्षहयभेषा. पितम् । दोपपन्दोदाहरणन्त रविधायकस्यस विविज मन्दादिमत्युदाहर- पारन्नर प्रदीतगोशमम्मतमानपच एक नये रोते हि भवानरेष तिमिति रिका (1) मएस रकारो निमितं यस्य स तस्स | धो गति परे मम्य .. विधानान्।

·२११
हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
२३१ । हन-गम-जन-खन-घसामुड्लोपोऽडे-
उच्चणी।
(हन-घसां ६, उड्।६। लोपः ११, अडे ७१, अचि ,
अणी ७)।
एषामुड्लोप: स्यादणावचि, नतु डे।
जग्मुषः, जग्मुषा जगन्वद्भयामित्यादि। एवं जग्मिवान् ।
(१६५) अधोरित्युक्तः, महिन् सुहिंसौ सुहिंसः, सुहिन्भ्याम् ।
ध्वत् ध्वसौ ध्वस., ध्वयाम् । एवं सत् । उक्थशाः, हे उक्थशाः
हे उक्थशः, उक्थशासौ उक्थशामः, उक्थशोभ्यामित्यादि ।
,
नैमित्तिकस्याप्यपाय इति न्यायात् जगमुष इति स्थिते पत्र
सूत्रयति ।
२३१ । हन । हन् च गम् च इत्यादि च-सः । उडिति लुप्त
पोकं दम् (१)। न डः अडः तस्मिन्। न भवति पुर्यस्मिन्
तस्मिन् । घस इत्यत्र सामान्य-धसग्रहणं, तेन घसधीः पद प्रादि-
टस्य घसय । सुहिदिति सुपूर्वात् हिसि ध कि हिंसे किए,
इदित्त्वानुण, नसब्महत्व इत्यत्र धुवजनात् न घः, स्यान्तलुए।
ध्वदिति ध्वन्स-धोः किप, स्रस्ध्वस् इति दड्। एवं सन्स-धीः
किप, सत् ।
11) "यज्ञोप रति सि पानोपकरणे हिवाइलोपिन रति घने रां
मास्यर्थ मिति गङ्गाधरः।

·२१२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
।
२३२ । पुंसोऽसुङ् धौ।
(पुंसः ६, असुङ् ।११, घौ ७)।
पुंसोऽसड् स्यात् धौ परे, उडाविती ।
पुमान् पुमांसौ पुमांसः, पुम्भा पुंभ्यामित्यादि ।
२३३ । से झैशनस्-पुरुदंशोऽनेहसोऽधः ।
(मः ६।, डा।श, उशनस्-पुरुदंशस्-अनेहसः ५।, अधेः ६०)।
एभ्यः परस्य सेर्डा स्यात् नत धेः । उशना ।
२३४॥
धे ई-डनी वोशनसः ।
(धेः ६, ड डनी १॥, या श, उशनस: ५)।
उशनसः परस्य धे र्ड-डनी वा स्तः, ड इत् । हे उशन है
उशनन् है उशनः, उशनसी उयनोभ्याम् ।
अनेहा, हे अनेहः, प्रनेहसी भनेहमः । एवं पुरुदंशा।
वेधाः, हे येधः, वेधसी वेधसः इत्यादि।
(१८६) अधोरित्युत्तोः, मुवः सवसौ।
-
२२२ । पुंमः। डिदस्यस्य विधानार्थः। उदित् मुणयः ।
पुम्भ्यामिति सभि दातत्यात या यम्, तेन पुंभ्यामित्यपि ।
२३ । मे । उगना च पुरदंगा घ पनेहा घ (रासत
तरमात् । डिवात् टिमोपः।
२३४॥
धः। उप उंच तो (२)। हित्वात् टिमोपः।
1) मारमा परदाराने
(6) वाममोपातलिदा आमपामामा

·हसन्तपुंलिङ्ग-शब्दः।
२१३
२३५ । अदसः सेरोः।
(अदसः ५, से: ६, औः ।)।
प्रदसः परस्य मेरो: स्यात् । असौ ।
२३६ । मात् स्वर्घावुज ।
(मात् ५।, स्व! १||, उ-ऊ ।१॥)।
प्रदसी मात् परौ खर्धावुदूतावानुतः । अमू ।
२३७। एरी ।
(ए: ११, ई।१६, ब्वे ७)।
अदमो मात् परो ब्वे निष्पन्न एकार ई स्यात् । अमी।
अमम् अमू प्रमून् । (१२४) टादसयास्त्रियान्तु ना। अमुना
२३५ । अदसः। पूर्वसूत्रात् वाऽनुवर्ण तस्य व्यवस्था-
वाचित्वात् साकोऽदसः सेरौ वा स्यात् । तेन असको असकः
अमुक इति। स्त्रियाम् असको असुका अमुका इति। कीवे
अमुकम् अमुकम् अद इति (१)।
२३६ । मात् । स्वय र्घय नौ, उच्च जय ती । पृथनिर्देशात्
न सन्धिः। अवापि वाऽनुवयं तस्य व्यवस्थायाचित्वात् असुक
इत्यत्र सादपि उकारः।
२३० । एरी। एरिति किम्-प्रमूः स्त्रियः प्रमूनि कुलानि
इत्यादी न स्यात् ॥ * ॥
इति हसन्तपुंलिङ्ग पादः ॥
।
11) "लोरेस से विते मुहिक तति नियात मदां नहोरियस होमो-
सयस थाप्लो बरः यदकः कुच मिति दुर्गादासः।

·२१४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
अमूभ्याम् अमीभिः, अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः, अमुष्मात्
अमूभ्याम् अमीभ्यः, अमुक अमुयोः अमीषाम्, अमुस्मिन् अमुयोः
अमीषु ।
इति हसन्त-पुंलिङ्ग-पादः ।
7
हसन्त-स्त्रीलिङ्ग-शब्दः।
२३८। नही धङ् भी।
(नहः ६, धड ११, भौ ७)।
नही हस्य धड, स्यात् भी परे ।
उपानत् उपानद उपानही उपानहः, उपानद्भाम् ।
(२१२) चडिति कड् । उणिक उष्णिहौ,उष्णिग्भाामित्यादि।
२३६ । दिव औड् सौ।
(दिव: ६, औड, ।११, सौ ७)।
दिव औड् स्यात् सौ परे। धीः दिवौ दिवः ।
२३८ । नहो। धकारऽकार उच्चारणार्थः, होट इत्यस्य
बाधकम्।
२३८। दिव। गोणेऽपि अयं विधिस्तेनातिद्योरित्यादि।
साविति विषयप्ती, तेन विमलद्यु दिनमित्यादौ स्यात् (१)।
(1) "यव्युत्पन्नोऽयं दिवशन्द स्वर्गवासी। किबन्नस्य को शूटापियूटि ध
द्यारित्यादी ति मधुसूदनः। 'द्यो वर्ग । दोध्यतीति किए, सनातरोधात म
पस्य जट-इति गद्गाधर । विमसा इत्यत्र विमला द्यो यस्मिनिति वाको
।

·हसन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः। २४० । वाम्याङ् । (वा ।११, अमि ७, प्राड् ।१)। दिव आङ् स्यात् वा अमि परे। द्यां दिवं दिवौ दिवः, दिवा। २४१ । उहस्युङ्। (उ-हसि ७, उङ ।१।)। दिव उङ् स्यात् उवणे हसि च परे । युभ्याम् । गौः गिरौ गिरः । एवं पूः । (१५८ ) स्त्रियां त्रिचतुर इति चतम् । चतस्रः चतस्रः चत- सृभिः चतसृभ्यः चतसृभ्यः चतसृणां चतसूपु । (१३४, २५०) टेरत्वे सत्याए । का के काः इत्यादि, सवा- वत् । एवं यद । (२०४) इदमोऽयमितीयम् । इयम् इमे इमाः, इमाम् इमे इमाः, अनया प्राभ्याम् आभिः, अस्यै अाभ्याम् आभ्यः, अस्याः २४०॥ वा। पूर्ववहोणेऽपि, तेन अतिद्याम् प्रतिदिव- मित्यादि (१)। २४१ । उह । उय हय तत् तस्मिन् । वेति नानुवर्तते, क्लीवे नो लुब्बा धौ इति वा-ग्रहणात् (२)। उवणे यथा दिव ऊद्धं यूई विमलदिव शब्दस्य गोपत्वेऽपि साविति विषयमनमोविधानात से क्यपि यौडादेशे विमलद्यौ रति स्थिते क्लीवे ख इति हवः। " “समानार्थस्य द्योगन्दस्य द्यामिति भिवेपि अयमारम्भ पूर्वाचार्यानु- रोधादिति केचित् । वस्तुतस्तु तत्व ( अामयमोरिति सतो ) मुख्यस्यैप पहपम्, प्यात त गोषमुख्ययोरिति भेदः । तेन अतिटिव इत्यस्य व्यमि अतिद्याम् यति. दिवम्, न त अतिद्यो त्यस्य थनिद्यावमिति"-गद्गाधरः। (२) विभाषादयमध्यातिवात निन्यायमित्यर्थः ।

·मुग्धबोध व्याकरणम् ।
।
आभ्याम् आभ्यः, अस्याः अनयोः प्रासाम्, अस्याम् अनयोः
पासु।
स्रक स्रजो सजः, स्रग्भ्याम् ।
(१३४, २५०) टेरले पाए । स्या त्ये त्याः इत्यादि, सी-
वत् । एवं तद् एतद् ।
वाक् वाचौ वाचः, वाग्भ्याम् ।
अप् शब्दो व्वान्तः। (१६५) नसबमहन्न इति र्घः । प्रापः, पपः ।
२४२ । भ्यपो दङ् । (भि , अपः ६), दङ् ॥११)।
अपो दङ् स्यात् भि परे । अद्भिः अद्भाः प्राः अपाम् अयम् ।
दिक दिशौ दिशः, दिग्भ्यामित्यादि । एवं दृक् ।
विट् विषौ विषः, विड्भ्यामित्यादि ।
सजूः सजुषो सजुषः, सम्यों सःषु । एवम् पाशीः ।
यूअतिरित्यादि । उ-साहचर्यात् हस्यपि दान्त एव तेन दिवि भवं
दिव्यमित्यादौ न स्यात् (१)। युयजमित्यादौ तु स्थादेव ।
२४२ । भ्यपः । देऽकार उच्चारणार्थः, ड इत् । गौणेऽप्ययं
विधिस्तेन खामित्यादौ स्यात्। अधिकारात् स्यादेभ्येय, सेन
अपां भारः पबभार इत्यादी न स्यात् । सजूरिति जषधीः क्षिप्,
जुपा सह वर्तमानः सञः, रडि यनच्तयोति धः। भागी-
रिसि पाडपूर्व मास-धीः विप् तस्मिन् डड इत, दाम्तत्वात्
(१) दंतसाविति नानिषेधात् । मच गदाधरेष- प परेशाने
स्थित र सम्भासतमा पर्थात् मापदानासम्म नि ।

·हसन्तस्त्रीलिङ्ग-शब्दः। २१७ । (२३५) अदस: सेरौः । असौ अमू अमूः, अमूम् अमू अमूः, अमुया अमूभ्याम् अमूभिः, अमुथै अमूभ्याम् अमूभ्यः, अमुष्याः अमूभ्याम् अमूभ्यः, अमुष्याः अमुयो: अमूपाम्, अमुष्याम् अमुयोः अमूपु। इति हसन्त-स्त्रीलिङ्ग- -पादः। न पत्वं, इसन्तत्वाट्रङ्, व्यनच्तयौति र्घः । अयं मूईन्यान्त इति केचित् (१) तन्त्र, स्त्रीत्वाशीहिताशंसाहिदंष्ट्रयोरित्यमरकोपादौ दन्त्यसान्ते पाठात् ॥॥ इति हसन्त स्त्रीलिङ्ग-पादः ॥ * ॥ 1) "याइ पूर्धात् यास क्ष लुगासने त्यस्मात् किपि शासुडियम इत्यनेन स्याकारण्य कारे पदसंज्ञाभारादेव पदान्नवाभावे शासवसघसेति षत्वम् । ततो विद्गसंज्ञाया स्यादेरुत्पत्ती सस्य सातस्य यस्य रड स्यात् । अतएव सजुषमन्द साधयित्वा एवमायोरित्याह । अन्यथा इसन्नत्वेनैव रडि सिद्धे पाणिनिकातन्त्रयोः पृथगाशीप हणमनर्थकं स्यात् । दुर्गसिहोयेवम । श्रीपतिदत्तोऽपि मजुषाशियोस्तु मूर्धन्यषस्यैव हकारापवादे रेफ इत्याह । मनु विभत्युत्पत्तेरादौ थत्ववस्त्वमप्यास्ता- मिति चेत् सत्य, व्यादौ पत्ये सुरपातोति सुशम्मी, पहातोति पाहोत्यादौ दोघांध णकारलोपा,च्च तत्ततसूत्रेषु मूईयपकारस्य एथग्यहणं गौरवं स्यादिति भि- व्युत्पत्तेराहो पात्व न क्रियते । केचित्तु पिणौ च वेधा. स्त्रीवाशोहिताशसाहि. दृष्ट्यो"रित्यारमिन दन्त्यान्नमध्ये पठितमाशी मन्दं मत्वा याशोरिल्यादौरसन्न- सादे रहस्याइ'रिति दुर्गादासः २८

·२१८
मुन्धबोधं व्याकरणम् ।
हसन्त-लीवलिङ्ग-शब्दः ।
( १६९) स्यमो टुंगिति। (१८४) सस्ध्वस्वस्विति
दड् । वनडुत् खनडुदी। (१८२) अनडुचतरोऽणाणायिति ।
खननांहि । पुनस्तहत् । शेषं पुंवत् । चत्वारि।
धी।
.
२४३ । लौवे नो
लुवा
(लोवे ७), नः ६, लए ।१०, वा १२, धी ७)।
नपुंसके नस्य लुए स्यात् था धी परे। हे या हे अनन्,
ब्रह्मणी व्रह्माणि । अहः अनी पहनी पहानि, पहोभ्याम् ।
किं के कानि । इदम् इमे इमानि ।
प्रसक परजी भएनि, प्रसानि परनि, असा प्रजा
असम्याम् परम्भामित्यादि ।
ऊर्फ फर्जी ऊर्जि फर्जि । मुयन्न् सवसी सुवन्तिा सुपति।
(१६४) नुग्णयमत्यव झसन्तरलयोरादो त या नए ।
उफारतो नु बिन्दुमावस्य नाग्या ।
त्यात त्ये त्यानि। एवं यत् तत् एतत् । (२१.) पनही त
एनन् । गवाफ गोपी गपाधि। तिर्यक तिरयो गिधि ।
1
२४३। कोये। पमा पिभापयम् ।
दुरियादि-संयम्यत रशियत् पिसागममनिमामि.

·हसन्तलीवलिङ्ग शब्दः । २१८ एवं परे। यक्वत् यक्षती यतन्ति, यकानि यन्ति, यकस्यां यायामित्यादि। एव शकृत् । ददत् ददती। २४४। देः शतु र्नुण सौ। (हे: ५१, शतुः ६, नुण १११, शौ ७) । हः परस्य शत र्नुण् स्यात् वा शौ परे। ददन्ति ददति । एवं जक्षत् जाग्रदादयः । तुदत् । २४५। प्रादीपोः। (आत् ५, ई ईयो' ७॥)। अवर्णात् परस्य शत नण् स्याहा ईकारे ईपि च परे । तुदन्ती तुदती तुदन्ति । भात् भान्ती भाती भान्ति । पचत्। दमुक्तम् । गवागिति-एव गोऽक् गो अगित्यपि। एवं पर इति- अमुमुयक अमुमुईची अमुमुयञ्चीत्यादि। २४४ । हे.। अप्रासे विभापेयम् । प्रात्। ईय ईप च ती तयोः। वाशब्दस्य व्यवस्था- वाचित्वात् स्यवन्तसामान्यस्यापि, तेन भविष्यन्ती भविष्यतीत्यादी या नुण । तथा च-यास्यन्त्या प्रियभवन समुत्सुकायाः, प्रव्यापी भविष्यन्त्या इति प्रयोगाः (१)। २४५। - (1) प्रकरणात रति क्लोवस्त्र । अन्यथा तदत र वरतीयं न्यादापि प्रमति सारिति गदाधर । यादेराबारलोपेपि स्थानिसवात् कोणती मोथतीत्यादि न्याययमाहाकावन्ने वनवाया तो !.८ प्रथयारसाने झोप- तोति पची।

·२२०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
२४६ । अपयनो नित्यम् ।
(अप-यन: ५।, नित्यम् ११)।
अपो यनश्च परस्य शत नित्यं नुण स्यात् ई-ईपोः परयोः ।
पचन्ती पचन्ति । दीव्यत् दोव्यन्ती दीव्यन्ति ।
खप् स्वपी। (१६५) नसबमहनोऽधो धः। स्वाम्पि, स्वपा।
(२४२) भ्यपी दड् । स्वद्भिः ।
(२२८) सपेति रंड्। धनुः धनुपी धनपि । एवं हविः । पयः
पयसी पयांसि, पयसा पयोभ्याम् । अदः अमू प्रमूनि । ही प्रीवत् ।
प्रति हसन्त-क्लीवलिङ्ग-पादः ।
२४६ । अप्। अय् च यन् च तत् तस्मात् । पूर्वस्वात्
वाऽनुवयं तस्य व्ययम्यावाचित्वात् विध्यायन्ती विछायतीत्यव
विकल्पः (१)। प्रनायन्तातु तुदादित्वात् गे विच्छतो विचान्तीति
पूर्वेणैव विकल्पः । स्वयिति गोभना पापो यस्मिन् तम् । पर्यायां
नाऽकारम्यः (२)
इति इमन्त-नपुंमकनिह-पादः ।
(१) रामन रिचम गो रब freeनिरपोसारले
विपियनीति निविदा
(1) मार्शयाँ मरितिनिशान पर रमेण पारदो।

·अव्यय-शब्दः। २२१ .. अव्ययशब्दः। २४७ । व्याल्लुक तोः । (व्यात् ५१, लुक् ।।, क्त: ६।)। व्यात् परस्याः ते लुक् स्यात् । स्व: प्रातः च वा हा है उच्चैः उच्चकैः धिक् धकित् प्र परा हरिवत् कृत्वा । अव्यक्ती- २४७| व्यात् । व्यमव्ययम् अव्यक्तलिङ्गमित्यर्थः । लिङ्गत्वात् नपुंसकत्वं प्रतिपादितम्(१)। एतेन शास्त्रान्तरे अव्ययस्य क्लीवत्वविधानं व्यर्थमिति । न च व्यानां लिङ्गकृतप्रयोग- वैलक्षण्याभावात् अलिङ्ग त्वमिति वाच्यम् । युष्मदस्मदोस्तदभावे- नालिगत्वे तहिशेषणानां विलिगत्वानुपपत्तेः । अतएवोक डति- व्यणान्त इत्यादि । तथा च “घटसंज्ञकास्त्रियु समा युष्मदस्मत्तिड- व्यय"मित्यमरः (२) । व्यविशेषणानां तु लीवत्वैकत्वे एव "क्रिया- व्ययानां भेदकान्येकत्वेऽपि" (३) इति क्लीवलिङ्गसंग्रह अमरको- तया च मनातन स्वरपि येन मनोहरमिति । लुक्कर- णात् खः ह्य इत्यादी प्रत्वसोऽधोरिति न धः । पात्। (1) सामान्यत्वानपुंसकमिन्युक्तरित्यर्थ । यडक "मय विपु मिनेषु मीठ च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यब व्यति तदध्यय मिति। यम व्यक्ति विशेषरुप न प्राप्नोति तदव्ययमिति। विभक्तिमत्पाद्य तकरणं एवार्थमिति। (१) धमरकोषे सिङ्गादिसंपाइपबानिमा कारिदयम् । अस्वार्थ -संख्या- पाचकानां घ मकारान्नामा कतिपन्दम्य च परिति मजा। तथाच प्याना' पट कनिषेति परस्वम् । ते विष समा लिङ्गारिशेपरमिता इत्यर्थ | तथा युभ- दत्तिहन्नमव्यय fA सममित्यर्थ । ३१ क्रियाणामध्ययाना भेदणानि विषपानि एखाने, परिवारात लोवे युरिम्पर्ष ।

·२२२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २४८। उदः सः स्थास्तम्भोः । '( उदः ५', सः ६।, स्थास्तम्भोः ६॥)। उदः परयोरनयोः सस्य लुक् स्यात् । उत्थानम् उत्तम्भः । २४६। वातोऽवाप्योः । (वा ।१), अतः ६।, अवाप्योः ६॥)। अवाप्योरकारस्य लुक् स्यात् वा। वगाह: अवगाहः, पिधानम् अपिधानम्। २४८॥ न गौणानुकरणयोः । व्यात्परस्याः ते लक् न स्यात् गौणा- नुकरणयोः। प्राप्तं स्वयेस्ते प्राप्तस्वरः, अतिखरो नराः, प्रात्, प्रोपात् । अनयोः किं-परमञ्च तत् स्वयेति तस्मात् परमस्वः भ्रष्ट इति। उदः । स्थाश स्तम्भय तो तयोः । सिंहावलोकित- न्यायेन वा-ग्रहणात् तस्य व्यवस्थावाचित्वात् स्कन्दते रोगेऽयि, (१) तेन उल्कन्दो नाम रोग इत्यत्र स्यात् । अवय अपिच तो तयोः। अभिधानात् अवस्य तृ-तंस गाहेष्वेव, अपेनद्य-धाओरेव प्रकारलुक्, तेन यत- रति अवतरति, वतंसः अवतमः, वगाहः अवगाहः, पिनदम् अपिन ई, पिधानम अपिधानम् इत्यादी स्यात् । न तु अवगच्छति अपिजयति इत्यादी । अवसाहचर्यात् गिसंजस्यापेरेय, तेन विष- २४८1 वातः। - 11) रोग सन्दधातोरपि सोपस्या ·४थः । स्याद्यन्ताध्यायः । २२३ स्त्रीत्यः । २५० । स्त्रियामत आप् । (स्त्रियाम् ७१, अत: ५१, श्राप ।१।)। स्त्रीलिङ्गे स्थितादकारान्तादाप् स्यात् । मेधा, सर्वा । मपि धास्यति, अपि नह्यति मलिनमित्यादौ न स्यात्, गर्हायां गित्वाभावात् । एतत्तु भागुरिमतेनोती, तथाच- वष्टि भागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयोः । टापञ्चापि हलन्तानां क्षुधा वाचा दिशा गिरा ॥ इति ॥ इति व्यपादः ॥ ॥ इति हसन्ताध्यायः समाप्तः ॥ * ॥ २५० । स्त्रिया। स्त्रियामित्यापादमधिकारः । अत इत्यनेन लाक्षणिकादपोति, तेन स्या सा इत्यादी सर्व्ववदाप् स्यात् । तटादोनान्तु यदा स्त्रोत्वं विवक्ष्यते, तदैवावादयः स्युः, न तु पुंस्त्वक्लीवत्वविवक्षायामिति । प्राबादयस्त साधुखार्थमेव विधी- यन्ते। मेधेति-मेट ब मेधायाम्, अस्मात् सेमतात् सरोरित्यः, पथादाप (१)1 । (१) लिङ्गानां स्त्रीत्यशिक्षा खाद्यत्पत्तेः प्रागेव यथासम्भग्माबादयः सुः । त्यदादीनान्त रेरो मत्यापिति सयमकम् ।

·२२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २५१ । हसाहा। (इसात् ५, वा )। स्त्रियां हसन्तादाप् स्याहा । वाचा वाक्, दिशा दिक् । २५२। मनो डाम् । (मनः ।, डाप् ।११ )। स्त्रियां मनन्तात् डाए स्याहा। सोमे सीमानी, पामे पामानौ। २५३। हेऽनः । (हे , अनः ।)। २५१ । हसा । यद्यपि सामान्येनोक्तं तथाप्यभिधानादिशेपतो जेयम् । तेन- "क्षुधा वाचा दिशा क्रुचा विपाशा च सजा रुजा। गिरोणिहा देवविशा पक्षे शुहादिगादयः ॥" वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् क्वचिन्न स्यात् कचिनित्यं तेन, दिपात् विपात् चतुष्यादित्यादौ न स्यात् । विपदा, विपदा, चतुष्पदा (१) ऋगित्यादौ ऋग्विषये नित्यं स्यात् (२) । २५२ । मनो। मनित्यनर्थकस्यापि ग्रहणम् । सेन सुधर्मे सुधम्माणो सभे, बहुपटिमे बहुपटिमानौ स्त्रियो। तथाच रामा- यणे "खभावयैव नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते। विरुहधम्मायपला भाटभेदकरा: स्त्रियः" । २५३ । है। वागदस्य व्यवस्थायाचित्वात् डावभावपक्षऽपि " २१४ सूत्रस्थ टोका दृष्टया । (1) "कपिरिकल्प नदिति। पिसी हिदा दिमाग रति भनिसार सनिपारे सवय टोकायां गोयीचन्द्र ।

·स्त्रीत्यः । २२५ स्त्रियां हे स्थितादनन्तात् डाप् स्याहा। बहुयज्वे बहु- यज्वानो। २५४ । ईप चाम्वस्यात् । (ईप ।११, च ।११, अम्वस्यात् ५१)। मस्य-वस्यान्यपरादनन्तात् हे स्थितात् स्त्रियामीप् डाप् च स्थाहा । बहुरानी बहुराजे बहुराजानी। २५५ । काप्यनाशौरकेऽदिदयत्तक्षिपादः । ( कापि ७), अनाथीरके , अत् ॥११, इत् ११, भयत्तत्- क्षिपादः ६।)। भाबीयोनिषेधः । तेन बहुयुवानी समघवानी पुयावित्यादौ न स्यात् । हे किम्-अतियज्वानौ। २५४ । ईम् । म च वच बं, म्वच तत् स्योति म्वस्यः, न म्वस्यः अम्बस्यस्तस्मात् । तुल्यविषयत्वादयवानः सदानोऽलोप इत्यलोपस्तवैवायं विधिस्तेन बहुयुवा पूः, सुमधवा द्यौरित्यादी न स्यात्, श्वयुवमघोनेत्यादिना पावुत्वेऽस्लोपाभावात् । बहु- सीम्रगौ पुयावित्यादौ न मन्संख्येति न ईनिषेधः, तस्याह- विषये चरितार्यत्वात् । तथाच तनुमवजितलोकपालधाम्नीमिति । पते बहुमोमानो बहुसोमे इत्यादि । बहुराजाविति बहवो राजानो ययोनगर्योस्ते इति वाक्यम्, एवं बहुतक्ष्यो बहुतक्षे बहु- तक्षाणावित्यादि। २५५ । काय । कादाप काप तस्मिन्, प्राशिपि प्रकः २८ ·, मुग्धबोधं व्याकरणम् । आशीरकवर्जे कापि पर अकारः इकार: स्यात्.नत यत्-तत् क्षिपादेः। सर्विका कारिका । आशीरके तु जीवका । यदादेस्तु यका सका, क्षिपका ध्रुवका चटका। धागोरकः, नास्ति आशीरको यस्मिन् सः अनायौरकस्तस्मिन्, कापोत्यस्य विशेषणम् (१)। क्षिप् प्रादिर्यस्य स क्षियादिः, यच्च तच्च क्षिपादिश्च तत्, न तत् अयत्तक्षिपादिस्तस्य, पुंस्वं सौत्रत्वात्। जीवकेति प्राधिषीत्यनेनाकः । क्षिपकेति क्षिप- धातोरिजुड्वात् कः क्षिपस्ततः खार्थे कः पवादाम् । चिपादियथा- चिपका ध्रुवका चैव चटका धारकष्टका । करकाधित्यका प्रोता चरकोपत्य कैड़का। अलका यक्षपुर्यान्त पिटका यासत्यपि। अष्ट का त पितर्यर्थे तारका भद्दगंशयोः । वर्तका शकुनी प्रोता वर्णभेदे च वर्णका। अत्य-प्रमतिका:(२) सर्वे नरिकामामिके पिना । एयु किम्-पष्टिका तारिका वर्तिका वर्णिका। शकुनी वर्तिकेयपि कथित् । पारुतिगणोऽयम् । 11 व्यत्र गूले अनागोरके रति बजटोकाहार-समता पाठ । तरागोन র অসামীকে ছুরি মাসয়া দ্বামীকে ছু স্বামীর সাবি শামীতে यमिवति पिया लतः, किन्तु नालियाशीरको मिनिति बाबो चनामारने অননগম্বিকাগিনি। (0) प्रतिषा-मामि समहति: प्रम्ययमदपा मारो ये नामा मन्दा प्रतिक्षारता रव: चिपादौ वा रम्यर्थ. पा-मिपि ·स्त्रीत्यः । २२० . २५६ । देषसूतपुत्रन्दारखजाजभस्वाधुत्यक्यो। (देष---धुत्यक्योः ६॥, वा ११) हादे(त्यवर्जयोः कययोद्याकार इकारः स्यादा कापि । दिके हके, चटकिका चटकका, प्रायिका प्रार्यका। धुव्ययोस्तु नायिका कत्यिका। २५६ । हैप। धुथ त्यश्च तौ, न तो अधुत्यौ, क च य च तत्, अधुत्ययोः क्य, पथात् वश्य, एषय, सूतथ, पुत्रथ, हन्दारथ, खच, जश, अजय, भस्वा च तत्, तच्च अधुत्वक्य च तो तयोः। हिके इति त्यस्मात् पचादित्वादनि कुटादित्वादुगुणाभावे व तस्मात् खार्थे कण् । पटका-घट भेदे पचादित्वान्, खार्थे कण । “घटकः कलविड्डः स्यात् तस्य स्त्रो चटका तयो । पुमपत्ये चाटकर स्वापत्ये चटकैव ही त्यमरः । इष्टका-इषधोनांनोति तकः । करका-वर्षो पल । अ न बधे रन्यमानाम्नीत्यक | अधित्यका, उपत्यका-अध्यु. पाभ्यामूसिवयोस्यकनित्यमरटीका। एडका-एड़कोमेष , रयते काबलिकः रंडड लस्तुतौ नानीयक निपातनाद्गुण इन्यमरटोकायां भरतः। अस्य अजादि- पाठाने। पिटका-विस्फोट. पिटकस्विवित्यमरोळ-पिटकभन्दस्य स्त्रियां रूपम । पासका-वामका सिंहपर्णीति बटाघर वाम् इति भाषा। अमरेश वासिके- मस्ति। अष्टका-पितरित्राकासवात् पिटसम्वन्धिावे, अर्थे वाच्ये सति । सर चाइकालो गौणचान्द्र पौष माघ-फाल्गुनमासीय ष्णाष्टमीप इति। ग्रनन्नि पितरोऽसामिति अग्धातो नीति तकमत्ययः। अन्यत्र टिका-पारो परि- माणविशेष । तारका-भ नक्षत्र, हगंश कपोनिका । धन्यव तारिका दामोनि काधिका। वर्तका-शकुनिः पक्षी। वयव वर्तिदेति दीपाश्रयः। प्रापा मते पका गमिः, उदीचान्त वर्तिकेति काशिका । ०11131 व्यतरवाल दुर्गा- दासेन शकुनो वा त दर्तकेन्युक्तम् । वर्षका-मारपभेद इति काशिका । अन्य पर्णिका नटादीनां वर्णरिक्षधकारिका रचना। पन्धविशेषस व्यारसा स्तोलकी' नि तपोधिनी। मरिका-सो। मरं कायति के शन्द, कामयते वाह.. मविग्यपि पाठ । भाभिका-मम रयमिति णे भमकादेश । - ·२२८ मुग्धबोध व्याकरणम् । दि औ टेरवे पश्चादाप तत औरी अक् पशादिः। एवम् एषका एषिका। एपेति निर्देशात् एतिके इति पूर्वेण नित्यम् । चटकि- केति चटकाशब्दात् स्वार्थे कः धुभिन्नत्वादिर्ला। आर्थिकति धुभिन्नत्वादिवा । एवं भाव्यका भाटव्यिका (१) इत्यादि । नायिकेति नीजोर्णकः पाप,धुवजनात् पूर्वेण नित्यम्। भाड्पूर्व- ध्यैधोम्मनीषादिलात् धस्य ढः आढ्या ततः स्वार्थे कण् श्रान्यिका । धुवजनात् पूर्वेण नित्यम् | यथासंख्याभावज्ञापनार्थ नायिकेति धोर्यकारणोदाहृतम्। कस्य यथा-शिक्षा कायति के शब्दे शिक्षाका, शिक्षाका एव शिक्षाकिका इत्यादि। कत्यिकेतिक भवा इत्यर्थे त्यवाद्यचिरति त्यप्रत्ययः ततः स्वार्थे कण् । एवम् इहत्यिका अन- त्यि का दाक्षिणायिका इत्यादि । त्य इति स्वरूपस्य निषेधात् दूर- त्यिका दूरेत्यका(२) इत्यादी स्यादेव । अत्र स्वज्ञाजानां गौण्येऽपि, तेन बहुखिका बहुस्त्रका, बहुजिका बहुजका, बद्धजिका बद्धजके- त्यादि । हादीनां केयलानामेव (३) तेन परमदिक(8) इति पूर्वेण नित्यम् । श्रन्ये तु न मे प्रेरिति सूवयित्वा नेच्छन्ति, परमहके परमैपका इत्यादीत्याहुः । भस्तका (५) भस्त्रिका इति परसूत्रेय सिद्धे भस्वाग्रहणात् निर्भस्त्रिका, निर्भस्त्रका इति गोयेऽपि स्यात् ति परे। (8) भार गन्दात् प्रबे ध्य प्रत्ययनस्य स्तिया रूपम् । (1) भय दूरादेयमन्यय रति कार्तिकेय । 1समायापयत्रभितानामियर्थ । (a) परमे रति कर्मधारयः। (1) भम्ता पायु यन्नविशेष, याता रति भाषा।

·स्त्रीत्य:।
२२८
२५७। वाच्चापोऽनुक्तपुंस्कस्य ।
(वा ।१, पात् ।।, च ।११, आप: ६, अनुक्तापुंस्कस्य ६ )
आपः स्थाने जातोऽकार इदाच स्याहा कापि, न तूना-
पुंस्कस्य । गनिका गड्डाका गङ्गका । उक्तपुंस्कस्य तु शधिका।
२५८ । ष्ट्रि,नचाहनदादरौप्।
(पट् उ ऋ इत्, न ऋ अञ्च् वाह नदादेः ५, ईय् ११)।
पकारत टकारेत उकारत ऋकारतो नान्ता-दृदन्ता-दची
वाही नदादेय ईए स्यात् स्त्रियाम् ।
२५७॥
वाच्च । चकारात् इदित्यनुवर्तते। न उक्तपुंस्कं
तस्य । गनिकेत्यादि गङ्गाशब्दात् खार्थे कः केकः ख इति स्वः ।
पूर्वसूचे भस्त्राग्रहणात. भस्त्राका, निर्भस्त्राका इत्यम्यन्ये । एभि-
केति रक्तपुंस्कत्वानित्यम् । एवमतिगङ्गिकेत्यादि ।
२५८ । ट्रि। प च ट च उय ऋय तत्, ष्ट्र इत् यस्य सः, नद
पादिर्यस्य सः नदादिः, पथात् ष्ट्रिच न च ऋय प्रञ्च च वाह
च नदादिय तत्तमात्, पुंस्त्वं सौनत्वात् । अव टिनदादिभ्यः
मुख्य एव, पन्यस्मात् गौणागौणयोरिति । तेन बहुगार्या
प्रतिकुरुचरा बहुनदा समस्या इत्यादी न स्यात् । विदुषी,
सुविदुषी (१) पचन्ती, बहुपचन्ती इत्यादी स्यात् । स्तनन्धयोति
धेटष्टित्वात् ।
। योभमा विहांसो यस्सो पुयामिति । एवं बहाः पपन्नो यतामिति।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । २५६ । ययोलॊपोऽयुक्तो पो (ययोः ६॥, लोपः ११, अयु-तौ ७, पौ ७॥ )। इवर्णावर्णयोर्लोप: स्यात् प्रयावती पौ परे। ष (१)-वैष्णवी वराको। २६० । क्यङाचौ चानात्यपत्यष्णास्य । (क्य-ड्य-चौ २१, च श, अनाति ७, अपत्यष्णवस्य ६।)। अपत्यार्थ-पणास्य लोप: स्यात् अयावती पौ पर, क्य-ड्य-ची च, नखाकारे। गार्गी । २५८। ययोः । इय अश्च तो तयोः, युथ तिथ तत्, न तत् यस्मिन् अयुक्ति, तस्मिन् भयुक्तो, पावित्यस्य विशेषणं, पृथग्द- करणात् प्रेष्ठः प्रेयानित्यादौ न स्यात्। वैणवीति विष्णुदेवता यस्या इत्यर्थे प्णः । वराकीति हजधोः पाकः । अयुक्तौ किम् ? ऊर्णायुः रामणेत्यादि। क्यय व्यय चिश्च तत्तस्मिन्, पुंस्त्वं सौत्रत्वात् । न प्रात् अनात् तस्मिन् । अयुलिपावित्यनुवृत्तस्यैव विशेषणम् । गार्गीति गर्गस्यापत्यमित्यर्थे ष्णाः। क्ये गार्गीयति, डो गार्गायते, चौ गार्गीकरोति इत्यादि । अपत्ये किम् ? मैत्रायते (२) । अना- दिति किम् ? गाायण: वात्स्यायनः । २६.। ? (1) पवारत उदाहरणमाहा एवमम्यान । (१) मिलसभा मेल दिवापरतीति यः।

·स्त्रीत्यः। २६१। सूर्यागस्त्यस्य तिष्यपुष्यस्य षणामत्स्य- स्येयेपो भषी ईपि यः। (सूयागस्त्यस्य ६।, तिथपुष्यस्य ६ा, णामत्स्यस्य ६, ईयेपोः जा, भपणे ७१, ईपि ७I, य: ६) । एपां यस्य लोप: स्यात् ईयेपोः परयोः, नक्षत्रणे ईपिच । सौरी आगस्ती चातुरी। . " - २६१। सूर्यच अगस्त्यश्च तत्तस्य, तिष्थय पुष्यय तत्तस्य, पणाथ मत्स्यथ तत्तस्य, ईयय ईप च तो तयोः, में नक्षत्र, तव णः तस्मिन् । सूर्यागस्त्यस्य ईयेपोः, तिष्यपुष्यस्य भणे, पामत्स्यस्य ईपि यलोप इत्यर्थः । सौरीति सूर्यो देवता अस्या इत्यर्थे प्णः, ययोर्लोपः, पित्त्वादीपि अनेन यलोपः । एवमागस्ती(१) । चातरी चतुरस्य भाव इत्यर्थे ब्राह्मणादित्वात् णः, सामान्यणाग्रहणात् अनेन यलोपः। एवं मैत्री औचितीत्यादि । वयोति-बयाणां पूरणीत्यर्थेऽयट् । भूपणीति-भूष्यतेऽनया धेनट् । विदुषीति- विदेः शतः कमः । श्रीमतीति-ौरस्ति अस्या इत्यर्थे मतः । भवतीति-भाधोर्डवतः । पच दिव तद-भा एतेभ्यः फट । दण्डो- ऽस्या अस्तीत्यर्थे इन् । अर्बणस्तड ईपि। राजनशब्दस्य ईप्य- लोपः। खन् शब्दस्य ईपि वस्य उः। मघोनतड् वा ईपि, पक्षे वस्य उः। धोस्तृन् कर्ती। क्रोष्टोः स्त्रियां टन् ईए कोष्ट्री। प्रत्यच् शम्दात् ईपि पचोऽनोपः स्वस्य र्घय । प्रत्यञ्ची पूनायें न न- (1) बगायो देवता अधिगता असा रति ण, रविषादिक।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
ट-वयी भूषणी। उ-विदुषी श्रीमती भवती। (२४६)
अप्यनोनित्यम्, ऋ-पचन्ती, दीव्यन्ती। (२४५) आदीपोः,
तुदन्ती तुदती, भान्ती भाती। न-दण्डिनी अब्बती राजी शनी,
मघवती मघोनी। ऋ–कर्ती क्रोष्ट्री। अन्च-प्रतीची प्रत्यञ्ची,
तिरयी तिर्यच्ची, अमुमुईची अदमुईची उदीची । वाह -भारोही
खेतीही खेतवाही शाल्यूही। नदी ममी गौरी।
लोपः । ईपि तिर्यच अमुमुयच् अदमुयच् उदच्-एषां तिरथा-
द्यादेशाः । भारवाहशब्दादीपि वाहः वा औ। खेतवाहीति खेतात्तु
वा इत्युक्तोः। शाल्यूहीति अनादः । नदीत्यादि । मत्स्यस्य ईपि
पणामत्स्यस्येति यलोपः। नदादिर्यथा-
नद-मह-देहं तर-दर-चोरं,
देव-गरी पुर-तट-नट चेलम् ।
अनडुत्-कोल-महदृहपृथं
गवय-मुकय-मत्य-मनुष्यम् ।
देहल-गडुजं-मण्डप-मई
निष्कल-विकलं पुष्कल-पिण्डम् ।
गाह-पृथु-पव-शठ-भष-सूचं
केकय-पृथिवं भोट पिशङ्गम् ।
पाण्डर-गौरं पुचानन्द
गस्कुल कुवन-टुण-तर्कारम् ।
कन्दर-कदरामलक भूपः
पदरो धातक पक्षक-पूपम् ।

·स्त्रीत्य ।
२३३
नाट मठाढक मालत सूर्य
पिप्पन वेतस-कन्दल विस्वम् ।
आरटमारट पट शुष्कण्ड
द्रोण पुणौ कण-काकण पात्रम् ।
वृष-शम-काकल कदल कवाट
कोषातक पुटमतस वराटम् ।
शल्लक मण्डल कूट मूलाट
सूर्द हरीतक गुई स्पाटम् ।
सुपरोई-विभीतक माकन्द
वयसि किशोरस्तरुण चिरण्टम् (१) ।
वर्कर तलून कुमार बधूटं
नामनि केवल (२) भेषज पापम् ।
शारङ्गावर भोग-समान (३)
रेचक देवक भिक्षुकवर्गम्।
( चिरण्ड वधूट गन्दो यौवनाचिनौ रति मिशान्तकोसदी । पिरणी छटा
अनूदा वा पिवादिग्टहोषिता । चिर पित्रादिग्टहे थटति, टपोदरादिरित्यमर
टीका।
१३) सनिप्पसारेऽपि नाम्नीलाक । तजित पादे ४ सूत्रम ) तल केरल रति।
केरली ज्योतिर्विशेषस्य नाम | काशिकायान्तु सजायन्सोरिन्युक्रम (8111011
केवति पाणिनि (१।३.) केरली जानभेद इति मेदिनी, पन्यविशेष
रति हेमचन्द्र ।
(२) गारद्यन्द काशिकायर्या दन्नयादि पाते ||
धाररति
सक्षिप्तसारे । काशिकायान्त अपर इतिहासते .)। सभानी छन्दोवियेषस
माम, रति गोयीषन्द्र ।
-

·२३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । - कोखीगीघोटीठीडीय- स्तीथीप्रौद्दीतीचीपोष्यः । प्लौदी च दीर्घजिवच भागधेय-रजस्वलौ। मामकार्यकतौ (१) शृङ्गः मातशय सुमङ्गलः । अथ भौलिङ्गिरालम्बिभौरिक्यौन्दाहमालयः । अयःस्थूणीहाहमालिभी लिकिः, थोणिरोगयी:- कटाश्मरौ, विषाद्यादिः पुच्छ. मोकोऽग्रहायणः । सूम-सौधम्म सोधाम-मातामह-पितामहाः यूथाधिकार-लवणं कुण्डलाटव-माठनम् । उपमानात् पक्षपुच्छाहक्षे रोहिणरेवतौ ॥ ऋष्यादिपञ्चानां जातिवाचिलेऽपि युड्वात, पिशङ्गादिव- याणां वर्णवाचित्वेऽपि अन्तोदात्तत्वात,शकुन्नाद्येकपञ्चाशतो जाति- वाचित्वेऽपि नित्यस्त्रीलादप्राप्त पाठः । द्रोणगन्दोऽम्बुवाहिन्यां (२) कूटशब्दः शालायां नित्यस्त्रीलिङ्गः । अवयस्यपि तरुणी तलूनी- त्यन्यः । पुत्चगब्दोऽत्र दुहिवर्थः, तथाच-सुता च दुहिता पुत्रीति विकाण्डशेषः । स्वमते कोख्यादीनां पाठः। औन्दाहमालि भौ- लिनि प्रालम्बि प्रौहाहमानि इत्येषा पणेर्यबाधनार्थः पाठः (३)। भौरिकि-भौलिक्योः क्रौद्यादिपाठात् (४) भौरिक्या भौलिक्या . " मामकी देस्तारिशेपम्य नामेति गोयीचन्द्र । (२) ध्यनुवाहिन्या-काहादिशत शिवाय मोकाशति-जलसे चन्यामित्यमर. टोका। दोषो गादम्यामिति गोयीचन्द्रः। (१) २७७ सय टीका ट्रष्टष्या। (v) ३ सय टीका दृष्टया ।

·स्त्रीत्यः। २३५ २६२। णच्खसाइनो रङीप् वा तु है। (णच्खसात् ५, वनः ५१, रङ् ।१।, ईप् ११३, वा |११, तु ।११, हे )। । ? इत्यपि। कटी योणिः । अश्मरी रोगभेदः। विषाद्यादिपुच्छो यथा-विषपुच्छी शरपुच्छी कवरपुच्छी मणिपुच्छी। अग्रे हाय- नमस्याः अग्रहायणी। अधिकारोऽस्त्यस्याः, अर्थ श्रादित्वादः अत्र पाठादीप अधिकारी। उपमानात् पक्षपुच्छो यथा-शुकपक्षी सिंहपुच्छी । रोहिणी रेवती च नक्षत्रम् । प्राकृतिगणोऽयम् । नृजातेरितः । इदन्तान्मनुष्यजातेरोप स्यात् । कुन्ती अवन्ती दाक्षी औदमेयो। विशेषविधेयुडो न निषेधः । इत: किम् ? दरत् (१)। नृजातेः किम् ? तित्तिरिः वैड़ालिः । इपि णास्य वा गायनो लोहितादेस्त नित्यम्। पणास्य णायनः स्याहा ईपि लोहितादेस्तु नित्यम्, ए इत् । गाायणी वात्स्यायनी, पक्षे गार्गी वास्यीत्यादि । लौहित्यायनी कात्यायनी । लोहितादिर्गर्गादौ ज्ञातव्यः । पासुर माण्डूक कौरव्याणां डायनो वा। एषां डायनो वा स्यात् ईपि, ङ इत् । प्रामुरायणी माण्डूकायनी कौरव्यायणी अतएम कौरव्यादीप् । पने आसुरी माण्डूको कौरव्या। इदं नेछन्त्यन्ये । कथं कौरवी सेनेति ? इदमथें णादी। २६२ । णच् । ए च मच खसच तत्तस्मात् । वादीपि सिडे अव विधानम्, ईप्येव रविधानार्य, तेन धर्षाधीवे 11) पिट् इति काशिका पैरोमी। वनो नान्त- ·२३६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । णादचः खसाच विहितात् वन ईप् स्यात्, वनो रड्च स्त्रियां हे तु वा। अवावरी धीवरी हरिदृश्वरी बहुधीवरी बहुधीवा। २६३ । स्नश्चोधः-संख्यादिदाम-वयोऽर्थहायना । (स् ।६, नः ।।, च ॥११, अधस्-सङ्खयादिदाम-वयोऽर्थहाय- नात् ५, हे ।)। बहुधीधानी इत्यादो न रङ । (१) णचखसाहनोरडीपीति हाते अवावरी धीवरी बहुधीवरी(२) बहुधीवेत्यादि सिद्धावपि बहुगत्वरी बहुसृत्वरीत्यादि सिद्धार्थ वा तु हे इति कृतम्, ईपचाम्वस्यादित्य- म्वस्यादित्युक्तः। अवावरीति श्रोण अपसारणे, अस्माइन्, विड्व- नोर्डा, श्री अव् । धौवरीति धा-धीः क्वनिए, दामागेहाकपिति डी। हरिदृश्वरीति हरिं पश्यति स्मेति क्वनिप् । स्त्रश्चोधः । स इति लुप्तपीक, न इति प्रोक्तं, मः। वयोऽर्थे हायनः, अथवा वयोऽर्थो यस्य स चासो हायनोति सः । दाम च वयोऽर्थहायनश्च तो, संख्या पादिर्ययोस्तो, तौ च तौ तौ चेति संख्यादिदामवयोऽधहायनी, ऊधश्च संख्यादि- दामवयोऽर्थहायनौ च तत्तस्मात् । जधसः संख्यादिदानः संख्यादिक्योहायनाच स्तियामीय स्थान, जयम: सस्य नव। रपि रड तरतो वानीहिम्मामे पचाम्ब म्यत्यनेन ईशे वैकल्पिकत्येग रडपि वा भविष्यति, तत् कथं दातु रत्ननमित्यागनाइ पनिति। (२१ मधीवरीति पयोधीवाना कैवर्ताः यस्यामिति।

·स्त्रीत्यः। २३७ अधसः सड्डयापूात् दामो वयोऽर्थ हायनाच ईप् स्यात् है, सस्य च नः स्यात् । पीनीधी हिदानी हिहायनी । २६४। जातेरतोऽस्त्री-युङ्-सत्काण्डप्राक्प्रान्त- शतकादिपुष्प-सम्भस्वाजिनैकशणपिण्डादिफल-नादि- मूलात् । ( जाते: ५१, अत: ५१, अस्त्री-मूलात् ५५)। पौनोनीत्यादि-पीनमूधो यस्याः सा, हे दामनी (रज्जू ) यस्याः सा (१) वौ हायनौ वयो यस्याः सा इति वाक्यम् । हे किम् ? अतिदामा (२)। संख्यादेः किम् ? सुदामा । वयोऽथें किम् ? घि- हायना शाला । (३) य उड़ यस्य सः, सच्च काण्ड्य प्राक्च प्रान्तय शतञ्च एकञ्च तत्, तत् प्रादिर्यस्य तत्, तच्च तत् पुष्पञ्चेति तत्, सं च भस्वच्च अजिनञ्च एकच्च शणश्च पिण्ड्य तत्, तत् आदिर्यस्य तत्, तच्च तत् फलञ्चेति तत्, न प्रादिर्यस्य तबादि, नादि च तत् मूनञ्चेति तत् । पश्चात् स्त्री च युड् च सदाद्यादि- पुष्पञ्च समाद्यादिफलच नादिमूनच तत्, न तत् अस्त्रीयुड्- (४) यां गां हाभ्या रज्जुभ्या पनाति मेत्यर्थः । (२) दाम अतिक्रान्ना, या पहा सतो रब्लुछिनत्तीत्यर्थः । (३) काललता शरीरावस्था वयः । दुर्गादासम्त प्रापिनो गतपरमायु वय न्याह। यासि च चत्वारीतेत्रके, यदा-याचे वयसि नाधीतं हितोये नार्जितं धन । तीये म तपस्ता चतुर्थे कि करिष्यसीति । वीपीयन्ये, यदाज पिता रक्षति कौमारे भी रक्षति यौवने। प्रवस्तु स्थापिरे भाये न स्त्री स्वात न्यमहगीति। २६४। जाते।

·२३८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । जातिवाचिनोऽकारान्तात् स्त्रियामीप् स्यात् नतु स्त्री-युडादे। मृगी हंसी शीतपाकी। स्त्री-युडादेस्तु - मक्षिका वैश्या सत्पुष्पा संफला अमूला ! जातेः किं-मन्दा । आरुतिग्रहणा जाति लिङ्गानाञ्च न सर्वभाक् । सक्तदाख्यातनिर्माह्या गोवञ्च चरणैः सह । गार्गी कठी कौथुमी। सत्काण्डप्राक्प्रान्तशतेकादिपुष्पसम्भस्त्राजिनैकशणपिण्डादिफलना- दिमूल तस्मात् । मृगीति-मुख्य एवायं विधिः, तेन बहुमृगा भूः, बहुहंसा पूरित्यादौ न स्यात् । शीतपाकीति - शीतेन पाको यस्याः सा इत्यत्र हेन जातिरुच्यतेऽतो जातेरगौणत्वम् । एव- मोदनपाकी गोवनी शडकर्णीत्यादि। मक्षिकेति-एवं पिपी- लिका बलाका इत्यादि। वैश्येति-एवं क्षत्रिया इत्यादि । सत्- पुष्येति-एवं काण्डपुष्पा प्राक्पुष्पा प्रान्तपुप्या पतपुप्या एक- पुष्पा । एभ्यः किम् ? शहपुप्पी चोरपुष्पोत्यादि । सम्फलेति-एवं भस्त्रफला अजिनफला एकफला शणफला पिण्डफला। किम् ? पूतिफनो तालफलीत्यादि। अमूलेति-न सन्ति मूलानि यस्या इति वाक्यम् । नञः किम् ? बहुमूली शतमूनी। जातेः किम् ? घनपुष्पा स्थूलफला, निर्मूला ऋतिः, समूना स्मृतिः । अथ जातिवाचकशब्दज्ञापनार्थ जातिलक्षणमाछ, प्राक- तीति | प्राक्रियते व्यन्यतेऽनया इत्यालतिः अवयवसंस्थानादिः । एभ्यः " ·स्त्रीत्यः। २३८ तथाच राह्यतेऽनेनेति प्रहणं, धसामान्यसिदत्वेन स्त्रीत्वाभावाने । प्रा- कतिः ग्रहणं यस्याः सा । यहा रायते इति ग्रहणम्, पालत्या- ग्रहणं यस्याः सा आरुतिग्रहणा संस्थानव्यङ्ग्या इत्यर्थः । मृगसिंहव्याघ्रादिषु शृङ्गशटादिसंस्थानव्यङ्ग्या मृगत्वादिजातिः । एतेन गुणक्रिययोर्जातिनिराहातेति । ब्राह्मणत्वादिजातेन संस्था- नव्यङ्ग्यत्वं, तसंस्थानस्य जात्यन्तरसस्थानसाम्यात् । अतो लक्षणा- न्तरमाह-लिङ्गानाञ्च न सर्वभागिति । या लिङ्गानां पुंस्त्रीती- वानां सर्वाणि रूपाणि न भजते सापि जातिः । तथाचाविलिङ्ग- शब्दवाच्यापि जातिरित्यर्थः । तेन वाहण-क्षत्रियवैश्य-शूद्रादीनां स्त्रीपुंसयोर्वर्तमानत्वादस+लिद्गभाक्पदवाच्या ब्राह्मगा त्वादि- जातिः। तटवादेस्त्रिलिङ्गभाग्याच्यत्वान्न जातिवं, तटीत्यत्र नदादिपाठादीप (१)। ननु देवदत्तत्वादेरसर्वलिङ्गभाग्वायत्वेन कथं न जातिव. मित्यत आह सकदाख्यातनिर्माह्येति । सकदेकवारमाख्याता उपदिष्टा सती निर्माह्या निययेन ग्राधा इत्यर्थः । तथाचासर्व- लिङ्गभात्तु ब्राह्मणादिपु उपदेशव्यङ्ग्या जातिरित्यर्थः। उपदेशो हि एकस्या व्यक्तावेकदा कृतोऽनेकव्यक्तियु तत्तत्प्रत्ययनिमित्त (१) यल "तटस्वादिजातेस्त्रिसिद्भापरवाच्यापि संस्थानव्यद्वात् पूर्व लक्षणेन जातिव व्यवस्थापितम । अथवा नदारिपाठादीवि"ति पाठान्तरम् । चाल गङ्गाधरोपि एवं तटादेरपि जातिय,संस्थानय द्वादि"न्याह। सिंहानकोटद्या- मपि "जातेरनोविषयादयोपधात्' (1) रति सवस प्रत्तो थातियाहया मानि' अतुगतसंस्थानव्यायन्यर्थ इत्युका तटीयुदाहतम् । तर्क गगीयन त नदादी तटमन्दः पठितः। कातन्त्रटीकाया इक्षिप्तसाम्प्येवमिति ।

·२४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । भवन् सकलव्यतिव्यापक इहाभ्युपगम्यते । यथा एकस्मिन् ब्राह्मणे सलदुपदिष्टेनैकेन धर्मेणायं ब्राह्मणोऽयं ब्राह्मण इत्यनेकव्यक्तिषु प्रतीतिः, न तथा देवदत्तादौ, तस्य संज्ञाशब्दलेनैकमात्रत्तित्वात् । एतत्तु सर्वस्या जातरुपयुक्त(१) तथाहि शक्ल कृष्णे वा गवादि-पिण्डे सदुपदिष्टा गोत्वादिजातिः पिण्डान्तरेऽपि गौरयमित्यादिज्ञान- निर्ग्राह्या भवति, उपदेशस्य तथाभूतसाधनत्वात् । एतेन जातिरेका निरवयवा नित्यानकव्यक्तिसमवायिनीति । पारिभाषिकी जातिमाह, गोत्रच्च चरणैः सह इति । पुत्र- पौवाद्यपत्य मिह पारिभाषिकं गोत्रम् । यथा गायः वात्स्य इत्यादिः। गायत्वादेर्न संस्थानव्ययत्व, तत्संस्थानस्य जात्यन्तर- संस्थानसाम्यात्, न वा सर्वलिङ्गभाग्वाच्यत्वम्, गायः गार्गी गाय कुलम् इत्यादिप्रयोगात् । अतः पृथगुलाम्। अस्य पारि- १) एतत् मतदाख्यातनिर्याोति योरपि जातिलक्षणयोर्योजनीयमित्यर्थः । था लक्षणहयेन सचितापि सक्षदाख्यातनिर्याह्या भवति सा नातिरिति निष्कर्षः। उक्तञ्च सक्षिप्तमारे ततिपादे 10 सूत्रस्य टोकायां गोयोचन्द्रेण-पूतलक्षण. येन व्यस्थिताया ए जातेः सरूपमाइ सहदाख्यातनियोति-एतेन नाते- रेकत्य नित्याव' प्रायक परिममाप्तिश्च स्वरूप दर्शितान् । तथाहि एकस्मिन् मयूरे महदाख्याता जातिर्देवानरवर्तिन्यपि वल्पेऽपि महत्यपि मयूरानरे निर- येन पाझा भाति । तयादेका नित्या प्रत्येकं परिममाता च । सा यदि धोका न सात, सलदास्याता पिण्डानरेऽपि न ग्टहीत। यदि च निन्या न स्यात. पिण्डरिनाये जातेदिमागात पिण्डानरे नातिनोंपलभ्येत । यदि प्रत्येक परि. समाता म स्यान, तदा यवारसाता नमिपि पिएई सभाममा न होत, कि पुनः पिण्डानरे। न हि परिसमाप्नो सत्या यंग एष रयते, , नाति । महिमायंपो भातिर्भवति चोकलप्रमादिति।

·स्त्रीत्यः । २४१ २६५ । गुणाहोतोऽखरु-स्योङः । (गुणात् ५, वा ।११, उत: ५१, अ-खरु-स्योड: ५।)। भाषिकजातित्वात् गाय॑मानिनी वात्स्यायनमानिनोत्यादौ पुं- वद्भावः, न तु वैयाघ्रपदीभार्य इत्यादौ, जातिखानेप्त्वमा निनौत्युक्तः । चरणं शाखा, वेदैकदेश: कठादिशब्दः, स तु क्रियावचनः (१); कठादिरूपचरणस्याध्ययने क्रियासम्बन्धेन वर्त- मानत्वात् । तथाच कठादिशब्दोऽध्ययनविशेषमाचक्षाणो यदा तदध्ययनसम्बन्धात् अध्येटपुरुपेषु वर्त्तते, तदा क्रियेवास्य प्रहत्ति- निमित्त, सैव पारिभाषिकी जातिः, अस्यापि पारिभापिकजाति- त्वात् कठी चरकी कठमानिनी कठीभार्य इत्यादिः स्यात् । लक्षणचतुष्टयाव्याम्यत्वात् मन्देति न जातिः। गार्गीति- गर्गस्यापत्यं स्त्री। गोत्रविहितयोः णणार्यडादेशे युड़वादीप्- निषेधे सिडे पुनरजादौ यडन्तानां पाठात् नेह युड्लादीनि- पेधः (२) । कठीति-कठो ब्राह्मण: वेदैकदेशस्तेन प्रोक्तम् अधीते यः सोऽपि कठस्तस्मात् स्त्रियामनेने (३) । एवं कोयुमी। २६५। गुणात्। खरुः खेतार्थः स्य उड यस्य सः। । . (१) कठादिशन्दसध्ययनवाचीत्यर्थ । बतएर सिद्धानको मुद्यां ॥६ सूत्रस्य वृत्ती 'अपत्य प्रन्ययान्न सामाध्येयापी च गन्दो नातिकार्य चमते इत्यर्थ' इत्युतम् । (२) एताहिकरण २७७ सूत्रस्य टोकाया दृष्टव्यम् । (१। कठयायाध्ययनििमटा मोत्यर्थ । यद्यपि झोपामध्ययन प्रतिपिई तथापि पुराइये ह्येतदासीत् । तदाह यम -पुरागल्येषु नारीणा मौलीबन्धन- मियते । यध्यापमञ्च वेदाना सारितोपन तथा ! रति तत्वोधिनी। ३१ ·२४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । गुणवाचकाटुकारान्तात् स्त्रियामीप् स्याहा, नतु खरो: स्यो. ङथ । मृही मृदुः । खरु-स्योङस्तु-खरुः पाण्डुः । गुणात् किं-- सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातियु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्व सोऽसत्त्वप्रक्वतिर्गुणः ॥ धेनुः । खरच स्योङ् च तत्, न तत् अखरुस्योड़ तस्मात् । गुणवाचका- दिति-गुणं वक्ति गुणवाचकः, घे णकः। वतुलोपादभेदोप- चाराहा (१) तहति ट्रव्ये वर्तमानादुकारान्तादित्यर्थः । मृद्दीति- माईवगुणविशिष्टा इत्यर्थः । अथ गुणवाचिशब्दज्ञापनार्थ गुणलक्षणमाह, सत्त्व इत्यादि । सत्त्वं ट्रव्यं, तब निविशते तदाययति, अपेति ततः सत्त्वादप- गच्छति । यथा श्यामो गुण: पूर्वमानादिफलमायति, पथात् पक्वदशायां ततोऽपगच्छति। पृथगजातिषु दृश्यते इति-- पृयक नाना जातयो येषां तेषु दृश्यते । यघा इंसादिषु यः शका- दि-गुणो दृष्टः, स शहादिषु दृश्यते । एतेन सर्वेण जातिन गुणः । न हि ट्रव्यसमवायिनी (२) जाति: सत्त्वादपगति, जग्मनः । पतनोपादित्यस्सायमागयः-सा गुणादियान गुणवनमाच? इति वाक्ये औ वतुलो हिस्यात् गुपि रात भामधातो पचादित्यादमि गुण सारमादित्यर्थः । अब "गुग्णयच नेभ्यो मतपो लगिट" रति पाणिनीयवार्तिक । (b) ममायः सम्बन्धपिओपनदातीत्यर्थः। म च सम्बन्धः-पादोनो अपालाही द्रव्येषु गुणकर्मणो'। ने झातेप सम्बन्धः समायः प्रकीर्मित म्युमरक्षा - ·स्त्रीत्यः । t २४३ प्रभृत्याविनाशादीधारस्यापरित्यागात् । नापि जाति: पृथगजा- तिषु दृश्यते, ब्राह्मणत्वादेर्गवादिष्वसमवेतत्वात्(१)। इदन्तु स्वरूप- कयनम्(२)। नापि सत्ता(३) गुणः, द्रव्यगुणकम्मसु वर्त्तमानत्वात्, न च सा द्रव्यादपैति । नन्वेवं कम्मायि गुणः, सत्त्वं यदा सक्रियम्भ- वति तदा सत्त्वे निविशते, यदा निष्क्रियं भवति तदा सत्त्वादपति, पृथग्जातिष्वपि दृश्यते, यथा गमनादिक्रिया मनुष्येषु दृश्यते तथा गवादिषपि दृश्यते, अतो निराकर्तुमाह प्राधेय इत्यादि । प्राधेय उत्पाद्यः, क्रिया व्यापारस्तस्माज्जातः क्रियाजः, न क्रिया- जोऽक्रियाज: नित्य इत्यर्थः । तथाचोत्पाद्यं घटादिरूपम् अनुत्पाद्यं परमाग्खादिरूपम् (४)। कम्मणस्तूत्पाद्यत्वमेव नानुत्पाद्यत्वं, तस्य जन्यत्वात्। एवं (५) घटादेमहत्त्वादिकमुत्पाद्यम्, आकाशादेह- वादिकमनुत्पाद्यमिति । एवं सति द्रव्यमपि गुणः; द्रव्यं (६) हि , - (1) ममवाय सम्बन्धेन वर्तमानत्वामागत् । (३) गुणस्येति षः। (३) द्रव्यगुणकर्मात्तिजातिविशेषः। तथाचोक भाषापरिच्छेदे-सामान्य विविध प्रोक्तं परञ्चापरमेव च । द्रव्यादिवित्तिय सत्ता परतयोच्यते इति । सामान् जातिः। (४) परमाणु. पृथिव्यादिभूतचतुष्टयानां घणकामामवयवः । स च नित्यः निरपयवः । तत सूक्ष्ममपि नामि । तथाघोकं-नित्यानित्या च सा वैधा मिन्या सादपुलक्षणा । व्यनित्या तु तदन्या स्यात् मैदावयवयोगिनीति । परमाणुदयाल हाणूक, बसरेलियत् परमाणु-परिमाणम् । तथाच वैद्यक परिभाषा-माला नरगते सूर्य को ध्वसी विलोक्यते । तसरेणुम्त विशेयस्ति यता परमाणुभिरिति । (५। पटादे कपदिय । (६) घटपटादिकम् । तपार-वियर ते परहेगाम-काल-दिग्दैहिनो मन रतिमा व्याधि।

·२४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २६६ । पाच्छोणादि-स्खाङ्गतोऽक्तर्वा । (पाद-स्वाङ्गत: ५१, अक्त: ५।, वा ।११)। , द्रयारम्भकैऽवयवभूते (१) निविधते, तदवयवसंयोगविनाथाटपैति, पृथगजातिषु दृश्यते, अवयविद्रव्यस्योत्पाद्यत्वं निरवयवद्रव्यस्या- नुत्पाद्यत्वम् । अत आह असत्त्वप्रशतिरिति । सत्त्वं द्रव्यं प्रशतिः स्वभावो यस्य सः सत्त्वप्रकृतिः, न सत्त्वप्रकतिरसत्व प्रततिः, द्रव्य- भिन्न इत्यर्थः । एवं सत्यपि व्यवच्छेदफलकत्वात् (२) सत्त्वे एवेत्यव- धारणं द्रष्टव्यम्, अन्यथा अभावेऽतिव्याप्तिः स्यात् । घटाभावस्य घटे निवेशात्, घटसमिधाने कृते तदपगमात्, पृथग्जासिषु दर्शनात, ध्वंसस्य उत्पाद्यत्वादत्यन्ताभावस्यानुत्पाद्यत्वात् (३) । तथाच ट्रय्य- भित्रस्य यस्य सचिदधिकरणे ट्रव्ये द्रव्यमाऽभिनिवेशः, ततोऽप- गम इति इयं, निवेशमावं कचिदधिकरणे (8) प्रयगजाति दर्शनं, कघिदुत्पादनीयत्वं, यचिनित्यत्वं, स गुण इत्यर्थः। यथोल- धम्मानामाग्तत्वात् धेनुरित्यप नेप। २५६ । पाच्छो। पादित्यनेन मस्यास्पमानादित्यादिना- (1) द्रष्यमभवाविवार कपामादो। (1) प्यादतरप्यासिः। तपाप पमिताव मति म्यारानि- सादि। (a) परियाप्रिनपदो लोपः। म भजन रिजमुनानपान नगपगपने दोषः जामि तुम भने भिवाये मलि प्यमानात्तिरियनो पारामार यिनxt affगत्वमम्मन्यता ' दिपाया।

·स्त्रीत्यः।
२४५
।
पादः शोणाः स्वाङ्गात् इकारान्ताच स्त्रियामीप स्याहा, नतु
तः। विपदी विपात्. शोणी गोणा चण्डी चण्डा, विम्बोष्ठो
विम्वोष्ठा । स्वाङ्गात् किं-
स्वाङ्गं स्यादद्वं मूतं प्राणिस्थमविकारजम् ।
दृष्टं तत्रातत्स्थमपि तहत्तादृशि च स्थितम् ॥
दिष्टस्य ग्रहणम् । शोण आटियस्य सः, पाच शोणादिय स्वागच्च
इच्च तत्तस्मात् । न तिरक्तिस्तस्याः, अर्थवशादितो विशेषणम् (१)।
त्रिपदी -वयः पादा यस्याः सा इति वाक्यम्, एवं हिपदी हिपात्
चतुष्पदी चतुष्यादित्यादि । गोणीति अनुदात्तान्तवर्णादित्यनेन(२)
नित्ये प्राप्तेऽनेन विकल्पः । चण्डीति अप्राप्तौ विकल्पः ।
शोणादिर्यथा-
शोण-साधारणाराल-विशाल-हय-शहटा: () ।
रुपाण-वपणोदाराः कमलो विकटोऽश्चतिः ।
भइत्यंहति-कल्याण यष्टि-वस्ति-विशइटाः ।
महाय भरजी चण्डः पुराणोऽङ्गादिपथिमाः ।
नदीभेदे चन्द्रभागा वर्षाभूस्त अवस्त्रियाम् ।
अशान्व-दन्त-कण्ठञ्च गृङ्ग-कर्णोठमित्यपि।
पुच्छ नेत्र तथा गात्र जमङ्गादिरीरित:।
।
। यर्थपोमोचनया पाटादिभि महसम्बन्धामझतेरियर्थ ।
1) भारो ममोति सूत्रस्य टीया वार्तिक द्रष्टव्यम ।
(३। सो पुस्तके तामव्यादिश्यम् । चिन्तु कामिका कासन्च मिहानमोदी-
समिसाए योणादी, यमरपोधे गन्दासटुझे च नानयारि गार-पन्दोन
सते । दनयादिन देशी-विष वारक तस सटेति कपमिति केषित् ।

·२४६ मुग्धबोधं व्याकरणम्। बहुखेदा द्रवत्वात् । सुज्ञाना अमूर्तत्वात् । सुमुखा शाला अप्राणिस्थितत्वात् । सुशोफा विकारजत्वात् । मुकेशी सुकेशा रथ्या, अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि दृष्टत्वात् । हयशब्दस्य जातिवाचित्वेऽपि युड्वात्, अञ्चति अति अ- हति एषां त्याद्यन्तप्रतिरूपकत्वात्, यष्टिवस्त्योः त्यन्तत्वात्, अङ्गाद्यन्तानां वागवाचिलेऽपि स्योड: स्वाङ्गस्याजादौ पाठात्, शेषाणां सर्वथैवाप्राप्ते पाठः । परेतु गौरादी हयमाहुस्तन्न, हयया शतयोजनगामिन्येति हरिवंशे दर्शनात्। अङ्गादिपश्चिमाः यथा- मृद्दगी मृहङ्गा स्थूलान्त्री स्थूलान्चा । छगलान्त्री ओषधिरिति नियं, नदादेरामातिगणत्वात् । चारुदन्ती किन्द्ररकण्ठी तीक्षणगृङ्गी चारुकर्णी विम्बोष्ठी कल्याणपुच्छी सुनेत्री(१) सुगात्री दीर्घजद्धीति। पक्षे चारुदन्तेत्यादि। चन्द्रभागी चन्द्रभागा नदी। एकदेश- विकतमनन्यवद्भवतीति न्यायात् चान्द्रभागी चान्द्रभागा च । ३ तथाच- चन्द्रभागा चान्द्रभागी चान्द्रभागा च चन्द्रिका । चन्द्रभागी च सेवोक्ता नदीयेष्ठा प्रकीर्तिता ॥ इति इंडडचन्द्रः । वर्षाभी वर्षाभूः भेको। स्वाङ्गादुदाहरति, (1) अनादिगधे तर्फवागीशेन पठितो नेवपन्द. काशिका-सचिमगार- मिजानकीसदी कानन्त्रटीकाए न हम्यते । प्रत्युत रहनुग्धोधे उनेला रव्येद मठ उनलोयुक्तं न्यायपञ्चामनपादैः। प्रयोगरत्रमालायान्तु कवादिप्रकरणे “इन्नोत- करठ-गाला कर्णादरादिकात्' रति ५१५ सवस्य इसी "धादिमा क्षमा भासा नेवायां पहप' मियटम् ।

·स्त्रीत्यः । २४७ सुस्तनी सुस्तना प्रतिमा, प्राणिवत् प्राणिसदृशे स्थितत्वात् । राजी राजिः । तेस्तु-बुद्धिः मतिः । सुमुखीति-शोभनं मुखं यस्याः सा इति वाक्यम् । स्वागाहौण्य एवास्य विषयः। एवं दीर्घनखी दीर्घनखा तुन नासिकी तुग- नासिका इत्यादि। अथ वाङ्गलक्षणमाह स्वाङ्गमित्यादि। द्रवो घम्मादिस्त- दिन्नं, मूत्तं काठिन्यादिस्पर्शविशेषवत्, प्राणिनि तिष्ठतीति प्राणि- स्थम्, विकारो दोषस्तस्माज्जातं विकारजं, न विकारजमविकार- जं यत् तत् स्वाङ्गं स्यात् । दृष्टमित्यादि-अतत्स्यं अप्राणिस्थमपि तत्र प्राणिनि दृष्ट चेत्तदा खाङ्गम् । ताशि प्राणिसदृशे प्रतिमादौ स्थितं स्तनादिकय तहत् प्राणिस्थवत् स्वामित्यर्थः । अट्रवादि- पदानां व्यावृत्तिमाह बहुखेदेत्यादि। राजी राजिरिति राज. धोरिस्त्वः। एवं- थोणी मसी सूची शारी वीची वेणी मणी कटी। श्रेणी च रजनी पक्षे योणिरित्यादयः क्रमात् । प्रतरित्यनेन त्यर्यस्योपलक्षणत्वात् अकरणिः पजीवनि: काहारिमकार्षीः सा कारिमकार्पमित्यादौ न स्यात् । क्यन्ता- दपि कयित् । मा गान्म्सानी मृणालीति तु स्नानगरदात् भावे थे ते पित्त्वादीप। परे त र्णग्रहणादीकारान्तादपि, तेन थी लक्ष्मीत्यादि, तयाच-तो योमिप ममायान्तीमित्यादिप्रयोग इत्याहुः । निषेधो यजातीयस्य विधिरपि तजातीयस्येति न्यायात सदियारादेव, तेन सुगन्धिः युवजानिरित्यादी न स्यात् ।

·२४८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २६७ । धात् क्रीतात् । (धात् ५, क्रीतात् ५) । धनेन क्रीयते स्म -धनकोती। २६८। तादल्पे। (तात् ५१, अल्प ०।)। धादित्येव। अभलिप्ती, अभेण लिप्यते स्म । २६६ । खागाई। (खागात् ५।, हे ७)। खानात् परो हे स्थितो यः तस्तस्मादीप् स्यात् । शहभित्री। २६७ । धात्। धनक्रीतीति-क्रोधीः कः, स्याद्युत्पत्तेः प्राक् कदन्तेन सह से पनेनेप् । सा हि तस्य धनकीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसीति तु पावन्तेन सह सादिति परे । अन्ये तु धनकोतीत्याहुः । धादिति पौनिशादष्यवहितळीत- शब्दादेवेत्यर्थः, तेन धनसुकीतेत्यादी ग स्यात्। फीताम्तादपि कपि, तन्मते धनसक्रीतोत्यादि। धात् किम् ? राजकीता(१)। २६८ । प्रात् । धात् तान्तादीप् स्यात् धस्यास्पत्वे सति(२) । अभ्रलिप्तीति-मस्पेनाभेण छवेत्यर्थः। एवं सूपलिप्तो पानी, प्रारलिप्ती निवेत्यादि। पल्पे किम् ! सुखपूर्णा भमिः । २५८ । म्वादात् । इति ताम्त इत्यर्थः। भित्रीति- गहो मनाटास्यि, गही भित्रो यया इति वाक्यम् । एवमूगभित्री गलोत्सती केशविन्नीत्यादि । पानात् किम् ? बहुलता सु- सता किम् ? पादपतिता। पर तमा स-वा-सुप माम पसर- । राजा मोना, राrilरोया " मारितामा मामारोप ·स्त्रीत्यः । २४ २७०। वाच्छन्नाज्जातः । (वा १२, प्रच्छन्नात् ५१, जाते: ५५) । आच्छादनजातिवर्जात् जातिवाचिनः परात् हे स्थितात् तादोप स्याहा । इक्षुभक्षितो इक्षुभक्षिता। छन्त्रात्तु-वस्त्रच्छन्ना । २७१। पत्नग्रामपालकान्तात् । (पत्नयाम् ७, अपालकान्तात् ५) । पुंवाचकादपालकान्तादीप् स्यात् भायायाम् । गोयो। पालकान्तातु--गोपालिका। दुःखभिन्नात् कृतहसादन्तोदात्तात् क्लादीपमाहुः । तद्ग्रन्यकता खाङ्गादिति विशेषणात् अक्षता मुहता इत्यादि वारितम् । २७० । वाच्छन्नात् । न च्छन्नोऽछवस्तस्मात् । इशुभक्षितीति -इक्षुर्भक्षितो यया सा इति वाक्यम् । एवं मुकदृष्टी शुकजग्धी मुरापोती, पचे हकदृष्टेत्यादि । जातेः किम् ? मासाता पृत- पोता। कादिति किम् ? केशप्रिया। २७१ । पत्नशाम् । पालकोऽन्तो यस्य स पालकान्तः, न पालकान्तोऽपालकान्तस्तस्मात् । नञः सादृश्यद्योतकत्वाम् (१) पुवाचकादकारान्तादित्यर्थः । गोपीति--गोपस्य पवीति वाक्य, पुवाचकगोपशब्दस्य स्वस्वामित्वे सम्बन्धे वाये स्त्रियां (१) साहस्यन्त पाउकयन्दस्य पुम्वेन बदन्नत्वेन च, तेम पालकभिवात् माच. काददन्नादेवाय शिनि अतएव पुस पलो म्यादौ न स्यान्, यदन्नवाभाया दिति। 'पत्रवामिन्यनेम पु वाचकादिति सभ्यते। तथा पासमानार्जनाहकारा. नादिति वक्तव्यमिति इन्दुग्धोधम् ।

·२५० मुग्धबोधं व्याकरणम् । २७२ । ब्रह्मरुद्रभवसमृड़ेन्द्रवरुणादानङ् च । (ब्रह्म-वरुणात् ५५, पान १११, च ।१५)। एभ्यः पत्नरामीप स्यात्, तेषामान च। ब्रह्माणी रुद्राणी। २७३ । मातुलोपाध्यायक्षबियाचायंसूर्यााहा। (मातुल-अर्य्यात् ५१, वा ।१)। हत्तिः । एवं वैद्यो वैश्यी शूद्रोत्यादि। गोपालिकेति-गोपालकस्य पत्नीति वाक्यम् । एवमखपालिकेत्यादि । पुंवाचकात् किम् ? प्रजाता (१)। २७२ । बम । ब्रमा च कट्रय भवथ सर्वय गृड़य इन्द्रय वरुणथ तत्तस्मात् । डिवादन्यस्यान । ब्रह्माणीसियमणो भाया इति वाययम् । एवं रुद्राणी भवानी सर्वागी मृडानी इन्द्राणी यरुणानी । मण्डूकगत्या वानुयर्त्य तस्य व्ययस्थावाचित्वार महेन्द्राणी मागी। तथाच-चारधामा महेन्द्राणी गाणी गजवाहिनीति(२) । परे त प्रधागप्दं न रहन्ति । तन्मते व्रामाप- मानयतीति धनधोः नी टात् परिगतिपणि पित्वादीपि बनायो ; एवं शकाणो गियानी ईराणीत्याधुः। महेन्द्राणीसि माती धामी इन्द्राणी ति प्युत्पत्तेः । २०३। मातुनो। मातुल उपाध्यायवियर पाचार्य म्य पणेप सप्तममा मासुनानीति-मासुन्नम्य पयोति याययम् । - in "RTAINEETI मिर्गनगाभियो । भार्य मन्द मोगायक चिमा देशहरोदा गोयोषन्द्र। (1 FORIमरामिति ।

·स्त्रीत्यः।
२५१
।
तदा
मातुलानी मातुली। अन्ये वोपमपि विकल्पयन्ति,
मातुलेत्यादि। तहाशब्दो व्यवस्थाग्यः । आचार्यानो, अत्र न
पत्वम् ।
२७४ । वृषाकप्यग्नि मनु पूतक्रतु कुसित कुसी-
दादै च ।
(वृषाकपि-कुसौदात् ५, ऐड् ११, च ॥११) ।
एभ्यः पत्नयामीप् स्यात्. तेषामैड च । वृषाकपायो अग्नायो
मनायी।
.
अन्ये तु इत्यादि-ये तु ईप विकल्पयन्ति तन्मते मातुला इत्यपि ।
तदस्मन्मते वाशब्दस्य व्यवस्थया ज्ञेयम् । एवम्
उपाध्यायानी
उपाध्यायी, स्वयं व्याख्यात्री चेदुपाध्यायी उपाध्याय च । आचा-
यंस्य पत्नी प्राचार्यानी, स्वय व्याख्यात्री चेदाचार्या (१) ।
सूर्यस्य पत्नी सूरी, देवतायां ( सूर्याणी?) (२) सूया च ।
क्षत्रियाययोः पत्नी क्षत्रियी अर्शी, जाती क्षत्रियाणी क्षत्रिया,
प्राणी पर्या चेति ।
२७४ । वृषा । वृषाकपिय अग्निश्य मनुश पूतक्रतुथ कुमितय
11) अर्याणी स्वयमा स्यात पविया सखियाण्यपि । उपाध्यायायपा-
ध्यायी सादाचार्यापि न स्वत । श्राचार्यानी त पु योगे स्यादयों क्षत्रियो तथा।
उपाध्यायानुपाध्यायी -इत्यमर । या च वय मन्नव्याख्याश्चत् मा ग्राचार्या
रति तट्टीका।
१३) सूरी कुन्नी, मानुषोयम रति मिशानकौएदी। यब सूर्यापोति लिपि
करप्रमादपाठ । यतएर "सूर्याधीवादाहरणं पारिपनि सार्म क्रमदीचरा
पामसम्मतवाद्धेय मिति दुर्गादास ।

·२५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २७५ । नारी सखी यवानी यवनानी हिमान्य- रण्यानी मनावी पतिवलान्तवनी पत्नी भाजी गोणी 1 . कुसौदश्च तत्तस्मात् । पद्धतीत्यादौ वाग्रहणात् नित्यमिदम् । पत्नामिव नियमात् पूतक्रतुर्बाह्मणोत्यत्र न स्यात् (१)। २७५ । नारी। निपातो ह्यर्थविशेष इत्युक्तेः-नृ-नरयोर्जाती नारी । सखी सुद्धदि । दुष्टो यवो यवानी, यमानीति सुभूति:(२)। यवनानां लिपिर्यवनानी (३) अन्यत्र यावनी भाषा। हिमानी हिममंहतिः त: । महारण्यमरण्यानी । मनोः पत्नी मनावी, मनायी च पूर्वेध। पतिरस्त्यस्याः सा पतिवनी सभर्तृका, मतोर्मस्य वत्वं नथ, अन्यत्र पतिमती सेना। अन्तरस्त्यस्याः अन्तर्बनी (8) (१) हरविधा वृषाकपी इत्यमरः । पूतकतरिन्द्र'। कुमिता-जनपदविगेप सायी ध। कुसीदः- कुमोदम् शुद्धिजीविका तहान, कुमोदिक लिपु रति मंदिनी। (७) योयानु रति भाया । (२) निपिरधर-मण्यानम | (४) अन्नवत पतिवतोर्नु क (it) रति पाणिनीय एवम्य मिशन कौमुद्या "बनरमाया गर्भनि रिपई धन्न गन्दम्याधिकरण पनि प्रधानतया स्ति- भामामाधिकरण्याभाषादमाप्नो भसय निमायते । प्रतादारन्त अनरस्यमा गाभार्या घट" प्रत्यकम्। यतोऽव अननोनि प्रत्युदाहरणं पां मम्मतम् । सपार-"चन्नयनोति माचो मापदाहरणम्यक्रम, सिमामामाधिकरगया. भाराम" हिनापोधिमीनधागोसमते पन्नतोति प्रत्यरा. र गोरोभिनयंती गाति मान । अय पन महो गरम रहिमशरभ ।

·स्त्रीत्यः २५३ नागी स्थली कुण्डी काली कुशी कामुकी घटी कवरी नौल्यशिश्वाः। (नारी-अशिखाः १) । एते निपात्यन्ते। । गर्भिणी, अन्यत्र अन्तर्वती। पत्नी पाणिग्रहीती (१), अन्यत्र पति- रियं स्त्री ग्रामस्य । समानक-पुत्व-सपिण्ड-वीर भाटभ्यथ है। एभ्यः पत्युः पत्नी निपात्यते है। समानः पतिरस्याः सपत्नी, एवमेकपत्नी वीर- पत्नीत्यादि । हे किम् ? एकपतिः स्त्री ग्रामस्य । अन्यस्माहा । वृद्धः पतिरस्याः वृद्धपत्नी वृद्धपतिः, स्थूलपत्नी स्थलपतिः । हे किम् ? अतिपतिः। ग्रामस्य पतिरित्यर्थे ग्राम- पनीति केचित् । भाजी पवायाम्, अन्यत्र भाजा। गोणी धान्यादिवहन- पात्रभेदः, अन्यत्र गोणा । नागश-दोऽत्र गुणवचनः, नागी स्थूला जातिवचनात्तु पूर्वेणैवेद् यथा- -नागी करणः नागी काद्वयी, अन्यत्र नागा (२)। स्थली प्रतत्रिमा भूः, अन्यत्र स्यला (३) । (१) सिद्धान्तकौमुद्या “पत्युनों यज्ञमयागे { 81१1३५) इति सूत्वस्य हत्ती "वशिष्स्य पत्री, ततकतक-यनस्य फलभोक्तीत्यर्थः, दम्पत्यो महाधिकारात्" इन्युक्तम। (३) मागशद सरक्यार्थ-गजगत-स्पोल्पगुण योगात् स्वयार्थ सांगत- देर्यगुणयोगाच्च स्थूले दीः च वस्वन्नरे वर्तते । तर यदा स्यौल्यगुणवत्या कसा विदर्तते नदेव तमादी स्थावत दैर्घ्यगुपयामियागय रति हन्दुग्धोधम । (१) जलभूम्यतिमभूमि ।

·२५४ मुग्धबोध व्याकरणम् । कुण्डी पाती, अन्यत्र कुण्डा जारजा। कालो रुष्णवर्णा, अन्यत्र काला थोतुमशता। कुशी लौइविकारः फाल इति, अन्यत्र कुशा रज्जुः । कामुको मैथुनेच्छावती, अन्यत्र कामुका धनस्य । घटादल्पत्वे घटी पावभेदः । घटोत्युपलक्षणं, प्रायशोऽल्पत्वविव- क्षायां लिङ्ग सामान्यादीप, तेन मठी पटी छत्री वंशी मृणाली- त्यादि । प्रायश इत्युक्ति: अल्यो वृक्ष: हक्षक इत्यादी न स्यात् । कवरी केशवेशः, अन्यत्र कवरा कर्बुरा । नीलात् प्रायोपध्योः । नोली गौः, नीली ओषधिय (१) । कुवलय-दल नीला कोकिला वालचूते इति तु नील्या रतेत्यर्थे अस्त्यः तस्मादाय् नीला। ततश्च कुवलयदलपत्रोला कुवलयदल- नीना, एव वग्या मक्षिका नोला इत्यमरः। नीला कडु-(२) रिति तु जात्यभिधाने संज्ञायां वेति केचित् (३)। नअपूर्व- गिगोर्जायायाम् अशिश्वी, शिशना विना जाया इत्यर्थः । पाणिग्रहीतीत्यूढ़ायाम् । पाणिगृहीतोऽस्याः सा पाणिग्रहीती (1) मीर गाछ रहि भाषा। (२) का ततएमा, धाम्यविशेष, काहानि इति भाषा: (1) वर्थचा मक्षिका भोलेन्समरस्य टीका-"मीलेहि मक्षिकाविशेषणमिति एभू अन्योहनीनीति पाठं मन्यमाना नोनात् मागयोषध्योरितिप्रत्यये नाम- सायमा । शव राय *•.' मीना कापी, मीठेहि मक्षिकाविशेषणमा पतएर भोमात् मागयोषध्योरिति मिग्यं होषप्राप्त मोनेमि टाबनपाठो लेषक- प्रमादजाति एभन्याय' । मोत्या रोष “मील्या चचियन, भीमा। प्याएर अपशबानमोनाति प्रयोग , यतोर सोए रति समायम् । भाचार्य भनिराया एबम् बहानाम एप तय तदा " माया मिनिसोपभाव युह एक शिित व पयम् म् ।

·स्त्रीत्यः। २७६ । पद्दती शती युवत्यनडाही प्रवेन्येनी हरिणी भरिणी रोहिणी लोहिन्यसिक्की पलिक्कयो वा। (पद्दती--पलिक्यः ||, वा ।१।)। पक्षे-पइतिः शक्तिः यूनी अनडुही खेता एता हरिता भरिता रोहिता लोहिता असिता पलिता। असिनी श्रद्धा, पलिनी वृद्धा। जाया, यन्नसंयोगेनोढ़ा इत्यर्थः, अन्यत्र त उपचारात् पत्नपादि- प्रयोगः (१)। अनुदात्तान्तादर्णादो । अनुदात्तान्तवर्णवाचिन: स्त्रियामीप स्यात्। कल्माषी शवली सारङ्गीत्यादि। अनुदात्तान्तादिति किम् ? कृष्णा कपिला धवला इत्यादि। इदं नदादित्वात् सिह- मिति केचित् । अन्तोदात्तस्य छन्दोविषयत्वात् । २०६ । पड़ती। पादस्य हतिरिति वाक्य, हनधोः ति:, अक्तरिति निषेधे प्राप्ते विधिः । शकधोः शक्ती शस्त्रभेदः, बले तु शक्ति । युवन्शब्दस्य नान्तत्वादीपि मिहे तङ निपात्यते, अनान्त- त्वान वस्य उः। अनडुहशब्दस्य ईपि वा पाण् निपात्यते । खेत- एत हरित-भरित-रोहित-लोहितानां वर्णवाचिलात् अनुदात्ता- न्ताहत् इत्यनेन नित्यमीपि प्रासे वा ईप, तस्य नथ निपात्यते । भरितो हरितो मत इति विश्व: । भरितशम्दं परे नाहुः । अमित. 1) उस काशिकायो-"कचं पलस्य पनी। उपमानाप्रविष्यतीति (21

·२५६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
२७७.
२७७ । न मन्संख्यावसजादेः।
(न १११, मन्-संख्या-स्त्रसृ-अजादः ५।)।
एभ्य ईप न स्यात् । सीमा, पञ्च, खसा माता, अजा बाला ।
(१०२) नेपोत्यु तो:-यावती बह्री।
पलिताभ्यामीप, तयोः कथ निपात्यते । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचि-
वात् प्रियत्री प्रियत्रिः विशती विशतिः इति ।
न मन् । स्वसा च अजश्च ती, तावादी ययीः तौ।
मन् च संख्या च खसजादी च तत्तस्मात्, ‘पुस्त्वं सौनत्वात् ।
सीमेति--नान्तवादीपि प्राप्त निषेधः। पञ्चेति-नान्तसंख्याया
एव ईनिषेध इत्यन्ये । सामान्यतो निषेधात् एकस्य पत्नी
एकत्यादौ न स्यादित्येके। खसेति ऋदन्तत्वात् प्राप्ते निषेधः ।
खस्रादिर्यथा-
स्वसा माता चतस्रश्च तिस्रो यार-ननन्दरी,
दुहितात्र समाख्याता नप्ता केनचिंदिप्यते।
नप्तीत्यन्ये । अजेति-जातिवाचिवादीपि प्राप्ते निषेधः ।
अजादिर्यथा-
अजाखा मूषिका विप्रा कोकिला वड़वैड़का।
परपुष्टा परभृता चटका वर्तका तथा ।
शूद्रा जाती टकारेत्स बहुयत्तकिमः करः ।
तथा हायनहानी च स्यातां पूर्वापरात् परी ।
पन बालोतमा ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमापि च ।
खाने तु स्योड् गुद कोड़ शफ वाल भगोत्तराः ॥

·स्त्रीत्यः । २५० कर घोणा शिखा नासा शिरो भुज गलान्तकाः । खुर-ग्रीवोत्तराचैव नख मुखान्ताय नामनि । स्वाङ्गात् कतमिती जातप्रतिपन्नौ च हे मतो। अजादिट्वादशभ्यो(१) जातिवाचकत्वात्, बहुकरादिभ्य(२)ष्टि- त्त्वात्, बालादिपञ्चभ्यः पत्नयां पुंवाचकत्वात्, स्योगुदाद्यन्तेभ्यः स्वागत्वात्, स्वानात् कृताद्यन्तेभ्यो हे तान्तवात्, ईपि प्राप्ते निषेधः । उदाहरणानि यथा-बहुकरा यल्करा तत्करा किरा पूर्वहायणा अपरहायणा पूर्वहाणा अपरहाणा, इह पाठामत्वम् (३)। स्वाङ्गस्योड् यथा-सुगुल्फा सुपार्खा । गुदा- देस्तु–सुगुदा सुग्रीवा इत्यादि । संज्ञायां तु-शूर्पणखा कालमुखा गौरमुखा । अनाम्नि तु-शूर्पनखी शूर्पनखा । खानात् लतादि- यथा-केशजाता स्तनजाता (8) इत्यादि । अनासिकोदरा बदचः। नासिकोदरभिन्ना बवचः खान- वाचिनोऽजादौ पठिताः (५)। पृथुजघना महाललाटा इत्यादि । नासिकोदरात्तु--तुगनासिकी तुगनासिका, महोदरी महोदरा इत्यादि। सह-नञ्-विद्यमानपूर्वाणि स्वाङ्गानि । सकेशा अकेशा विद्य- माननासिकेत्यादि। (1) यूद्रापर्यन्तेभ्यः। (२) हाणपर्यन्नेभ्य । १२) पावप्रकरणे विचता श्यस्येव हायनपेन्युहान-सन्दस्य एत्या प्रामाविमुक्तम् । (8) स्वादाडेरतोप प्राप्तौ निधेषः। ( अजादौ पठिता रति परवाथनति । ३३ ·२५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । खानसमुदायान्ताश्च (१)। कल्याणं पाणिपादं यस्याः सा कल्याणपाणिपादा। अस्वानसमुदायान्तास्तु--कल्याणं विद्यमानं मुखं यस्याः सा कल्याणविद्यमानमुखी। पूर्वसूत्रे (२) पूर्वदग्रह- णात् सह-नञ्-विद्यमानपूर्वावयवानि स्वाङ्गानीत्यर्थोऽतस्तेनापि न निषेध इति परे (३)। प-कोशलाजादावटात् ष्णयो यडथ। पकारान्तात् कोश- लात् अजादात् अवटाच णः सबै प्रादिष्टा यडयाजादौ पठिताः । गोरक्षस्य स्त्रायत्यं गौरक्ष्या, एवं पौतिमाया शार्कराच्या इत्यादि। कौशल्या आजाद्या आवव्या। यडो यथा- पणष्णपोरनार्पयोर्गोत्रे यड् रूपोत्तमयोः स्त्रियाम् । गोत्रस्यावयवेभ्यश क्रौड्यादिभ्यथ वा फचित् ॥ क्रौडिरापिशलिाडि(४)ाडिरापक्षितिस्तथा । भौरिकि लिकिः शालास्थल-कापिष्ठलीत्यपि । सौधातकिचौपयतस्तथा वैइयतो मतः । घेकयत: शेकयतो भोजस्त क्षत्रिये तथा । सूतो युक्त्यां, क्रौद्यादौ पं शिष्टप्रयोगतः ॥ .. (१) साङ्गमसदायः खाद्गममासाश्ययीभूतपदसमूहः चनो थेयो ताला! मन्दा ध्यशादी पठिता इत्यर्थः । (५) चव विद्यमानगन्दपूश्यकोपि कथमी रस्यागार पूचसो ति। (३) नागोगोऽपितोहानसपुते रम्यस टोचाय में सर्वाधिमादिद मर्यानहरातरदमिनि पूर्वाशरस्थापित मिति पश्यति। मात विद्यमान पन्दम्प पूर्णपाराभागनिषेध । (a) नाड़िरिति फणि पार।

·स्त्रीत्यः । २५९ . तयोः । (१) विप्रभृतीनामन्यमुत्तमं, तस्य समीपम् उपोत्तम, रु उपो- त्तमं ययोस्ती तयोः, न पापों अनापौं तयोः । पणश्च णिश्य तौ तथाच गोवविहितयो रूपोत्तमयोरनार्षयोः एणणयो स्त्रियां यड स्यात्, ड इत् । करीपगन्ध इव गन्धो यस्य स करीष- गन्धिः करोषगन्धश्च (२) तस्य स्वापत्यं कारीपगन्या। एवं बालाक्या वाराह्या इत्यादि। अनार्षयोः किम् ? वाशिष्ठी वैखा- मित्रो। रूपोत्तमयोः किम् ? औपगवी कापटवी । इह गोव- शब्देनापत्यमात्रमुपलक्ष्यते । गोत्रे किम् ? अहिच्छत्रे जाता आहिच्छत्री। प्णपणयोः किम् ? ऋतभागस्यापत्यं स्त्रीति (ट्रप्रत्यये) प्रातभागी, ऋतभागस्यानन्तरापत्यमित्यर्थे णिविधाना- दातभाग्येति। गोत्रस्येत्यादि। गोत्रस्यावयवा गोत्रस्याभिमता: कुलाख्याः पुणिक भुणिक मुखरास्तेभ्यः प्णे यंड्। पुणिकस्य स्वापत्यं पौ- णिक्या भौणिक्या मौखया इति । क्रौद्यादिदशानां पणेयोपयतादिचतुर्णा प्णस्य यड्। क्रोडम्या- पत्यं स्त्री क्रौद्या। प्रापिशल्या लाद्या प्रापक्षित्या भौरिक्या भौलिक्या शालास्थल्या कापिष्ठल्या सौधातक्या चौपयत्या वक- यत्या चैकयत्या शैकयत्या इत्यादि। भोजस्थापत्यं स्त्री भोन्या क्षत्रिया, अन्यत्र भोजी। सूतस्यापत्यं स्त्री सूत्या युवती, अन्यत्र सूती। (1) कारिका व्यापरे । विपभतोना-मनचा सिद्रानामित्यर्थः । (२) करोष-राफगोमयम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । २७८ । उतोऽयुज्जादे प्राणिजातरूम् । ( उतः ५१, अयुड्रज्ज्वादः ५१, माणिजाते: श, जय ।।)। स्त्रियामुकारान्तात् नृजातेरप्राणिजातेच ऊम् स्यात्, नत युडो रज्ज्वादेश । कुरू: कर्कन्धूः । प्राणिजातेस्तु-धेनुः । युड्- रज्ज्वादेस्तु -अध्वर्युः रज्जु: हनुः । वा क्वचिदिति देवयन्नि शौचहक्षि सात्यमुनि (१) काण्ठे- विद्धि इत्येषां वा यड्। देवयज्ञया देवयजी शौचक्ष्या शौचनक्षी सात्यमुग्रमा सात्यमुग्री का विद्या काण्ठेविड़ी। अन्ये तु पारिभाषिकगोत्रविहितयोः प्णपणयोरेव यड् विधानम् । अनन्तरापत्ये देवदत्त्या याजदत्त्या इति “कचिदन्यतोऽपि" प्रतिमूत्र (२) विधायाहुः। एवं “वयस्य चरमे” इति सूत्र (३) विधाय किशोरी तरुणी चिरण्टोत्यादि उदाहरन्ति । कन्या वाना वसा होड़ा पाका मन्दा विनता इत्येपाम् प्रचरमययोऽयत्वादीपि प्राप्ते अजादौ पाठ इत्याहुः (४)। २७८ । उतो । य उड़ यस्य सः, रज्जः प्रादिर्यस्य मः,युड प रज्जादिश्च तत्, न तत् अयुड्रनादि तम्माव, पुंस्त्वं मीनत्वात् । न प्राणी पप्राणी, ना च अप्रागी च ता, तश सत् जातियेति तम्याः । कुरुरिति-कुरुगदः कुरुदेगथमनुपजातिवाची। एवं 1) मंजिप्तमारे गामविरिति हिमपा९एवम् ।। (11 मरममारेणियम्। । मचिमारे नियम। 3) मंधिप्रकाशिपाई एवम्।

·स्त्रीत्यः २७६ । वाम लक्षण शफ सह सहित संहितो- पमानादूरीः। (वाम–उपमानात् ५।, ऊरोः ।)। घामोरूः रम्भीरूः। २८० । तन्वादेर्वा । (तन्वादेः ५१, वा ।११)। तनूः तनुः चञ्चः चचुः । इति स्त्रीत्यपादः। . ब्रह्मबन्धूः धीबन्धूः, एती कस्याञ्चित् ब्राह्मणजातौ वृत्तेते, तथा कारूरित्यादि। कर्कन्धरिति-कर्कन्धुशब्दो वदरीजातिवाची,एवं अलायूः पारूरित्यादि। धेनुरिति नृभिन्नप्राणिजातिवाच- कत्वात् न स्यात् । एवं क्लकवाकु: प्रोतुरित्यादि । तथा अध्वर्यु- रिति चरणवाचित्वात् पारिभाषिकजातिवाची (१)। रज्जुरिति अप्राणिजातिवाची, एवं हनुः तर्छः (२) त्सरः मायुः इत्यादि । आततिगणोऽयम् । वाम । वामथ लक्षणश शफय सहच सहितय संहितय उपमानञ्च तत्तस्मात् । वामोरुरिति वामौ मनोहरा- घूरू यस्याः सेति वाक्यम् । वामादीनामनोपम्यायं वचनम् । सफन- मम्फनाभ्यामित्यन्ये । रम्भोरुरिति-रमे इव ऊरू यस्याः सा। एवं करिकरोरुरित्यादि । तन्वा । तनुः पादिर्यस्य म: तम्मात् । तनूरिति । । यध्वर्युः यजुभेदवित् अलिक। (२) यधविशेषः टेको रति भाषा। २७८॥ २८.1 ·२६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । गोण्येऽपि, तेन वरतनु सन्प्रवदन्ति कुक्कुटाः, सुतन सत्यमलङ्कर- णाय ते इत्यादौ स्यात् । तन्वादियथा- तनुश्चञ्चुरुरुर्भीरः कङ्गु पगु प्रियङ्गवः । गण्डः कुहुरिति प्रोक्ता तन्वादौ सरयुस्तथा ॥ वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् नाम्नि वाहन्त-कमण्डलु- कट्ठभ्यो नित्यमूप् स्यात् संज्ञायाम् । भट्रवाहः, कमण्डलूर्नाम काचित, कटूर्नागमाता । नाम्नि किम् ? वृत्तयाहुः । खयूः । इदं निपात्यम् । खशरस्य पत्नी श्वयूः श्राबादेलक त-लुकि । पाप ईप ऊपय लुक् स्यात् त-लुकि । बहुला: कृत्तिकास्तास जात इति पणस्य लुक्, लुकि न तति निषेधान्न विः, त-लुकि आपो लुक् बहुलः, पापो लुकि प्रत्यय- स्थितिः । एवम् अखिन्यां जात इति पणलुकि ईपो लुक पनी त-तुकि .किम् ? बहुलानाम् अग्निन्याय पति: बहुलापतिः प्रविनीपतिरिति। इति स्त्रीत्वपादः।

·कारकम् । प्री ११) कारकम् । २८१। ल्यर्थसम्बुद्दयतार्थे प्रौ। (ल्यर्थ-सम्बुद्धि-उतार्थे ७, लेरथै सम्बोधने त्वैरतार्थे के सति च प्री स्यात् । मष्णः थीः ज्ञानम्। हे विष्णो । सर्वोऽर्को जीवनः पाता दानोयः प्रभवो लयः । २८१ । ल्यर्थ । (१)लेरों ल्यर्थः, उक्तयासावर्थश्चेति सः, ल्यथथ सम्बुद्धिच उक्ताश्च तत्तस्मिन् । ल्यर्थो (१) हि स्वार्थादिपञ्चात्मकः, केषाञ्चिन्मते स्वार्थादिवयात्मकः । यदुक्तम्-(२) "वार्थों द्रव्यश्च लिगञ्च संख्या कम्मादिरेव च । अमी पञ्चैव लिङ्गास्त्रियः केषाञ्चिदग्रिमाः" ॥ इति । तत्र स्वार्थो विशेषणं (३), द्रव्यं विशेष्यम् (४), लिङ्गं पुंस्त्वादि, संख्या एकत्वादिः, कम्मादिर्दादिः । तथाहि गौनित्या (५) इत्यत्र (1) स्थादिभिर्लिगाना रूपाणि निरूप्य स्यादीनामर्थान् निरूपयति स्य म्यादीति दुर्गादास। १२) पन्देनोशार्यमाणेन यस्तु प्रतिपाद्यते । तस्य शब्दस्य तबस्तु शायताम संजयति मात्र (३) भाये रति पेष। तल लिना स्याल गन्दार्या इति विशेषः। ta) विशिष्यते सम्बध्यते येन तन विशेषम, इतरम्यारकिमिति यावत् । (५) विशिष्यते रिशेषणपदै सम्वुथते मम्यक् जायते यत् गहिरो प्यम । (६) गोवजातिभित्येत्यः। नल मित्या ध्वसमागभारहितत्वमिति । सातिपनिशदिनो वासरणा रस्येतत् समिमिदसाइतम्। मीमांसक- मतचतता ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । खरूपं (१) विशेषणत्वात् स्वार्थः। शब्दो ह्ययं (२) प्रतिपादयन् दीपवत् स्वरूपमपि प्रतिपादयति । जाति: शक्यत्वात् द्रव्यम् (३)। एवं(४) पटोयः शुक्लः, नीलो घटः, पाचको मैत्रः, दण्डी चैत्र इत्यादी जातिगुणक्रियासम्बन्धाः स्वार्था विशेषणत्वात्,गुणघटमैत्रचैत्रादयो द्रव्याणि विशेष्यत्वात्। गौः सुन्दर (५) इत्यादौ तु शक्या थयतया (१) गयादिशब्दस्वरूपम् तदपि लिगार्थ । तथाहि "न चास्ति प्रत्ययो लोके शब्दो यन न भासते" इति संक्षिप्तसारस्य गोयीचन्द्रलतटोकाया व्याख्याल चाभिरामविद्यालङ्कार । (७) गट्वरूपस्य खार्थत्वे प्रतिपाद्यपतिपादस्योरभेदापतिं हटानेम निरस्यति गन्दो ह्यर्थमिति-दीपो यषा व्यर्थ घटादिकं यस्तु प्रतिपादयन् शाम विषयोकुर्वन् मानविषयीकरणसमकाल मेवेत्यर्थ खरूपमामाममपि महि पादयति बोधयति, तथा गवादिगन्दोपि अर्थमभिधेयं गोत्यादिकं प्रतिपायन खरूपमपि मनिपादयति। एतेन गादियन्दस्वरूपमपि भिप्रार्थो भवतीति मरितार्थः। (३) नातित्वम् । गक्यत्यास निश्षियत्वात् । यत्रिस्त थमान्दा दयमों बोइय्य इतीघरेखानि तार्किकाः। थानिसमहेतमपहाम् रमामालमपोति केचित् । तजनानन्त प्यावरणादिभ्यो भवति। तदनं 'गकि पर व्याकरणोपमानकोपाप्रवाश्या व्यवहारतय । पारस पारितेपनि सापिया पिपदस्य धारति प्राच रति। (४) प्रयोगविणेथे विशेषणिपषमा दयितुमार रामितिपटोय रस्यादि-पटापसमानाधिकरणो गुण । मोरगुपविगिटाभित्रो पट., किया चयामिषो मत , दण्डसम्बन्धादभिवरील रम्य पादयोधा । ( जातिमकिपादिमते माती मौन्दोदिगुणानाममात मी पदर दास मादयोधानुपपत्तिमागहरममावले गौन्दर रनियाचयतया-ग मानि सहायतया। यात्र-माघारिभदगोपिएमभराम पर पालामा गोमतोम्पाटो र मिनीति, बातमीमामा कि मनोतिरिम्परोष का परिणामाम िनिमा whranमामा e.

·कारकम् । २६५ व्यक्तिरेव द्रव्यं, जातिस्तु स्वार्थ इति । यद्यपि (१) प्रयोजननिर्बा- हकारितया व्यक्तयो जातेभित्रा एव, तथापि ता एव व्यक्तयस्ति- रोहितभेदा जातिरच्यते । यदुक्तम्- "अर्थक्रियाकारितया भिन्ता व्यक्तय एव च । ता एवं व्यतयस्त्वताभदा जातिरुदाहता" ॥ इति । धर्ममधर्मिणोरभेदवादिमतेनेदम् । न च लिङ्ग त्यार्थ: (२), कणः श्रीः ज्ञानमित्यादौ एकयैव सिक्त्या विशेषविधानानुपपत्तेः । नापि (३) संख्या त्यार्थः, एको हौ वय इत्यादी ल्यर्थताकल्पनात्, (1) ये च जातौ शक्ति वदन्नोऽपि धर्मर्मियोरभेदमगीकुन्नि, तन्मते गौ सुन्दर इत्यादौ न कश्चिदिरोध रति दयितु तन्मतमपन्य स्थति यद्यपीति। प्रयोजनं हलकर्षणादि, विर्बाहकारिख जातौ न सम्भर्गत तस्या निरवयवत्वात । व्यक्तय गवादय । तिरोहितभेदा-तिरोहित. धनभिव्यक्त भेदो यस्खास्तथाभूता। एतेन जातिव्यक्त्योरमेदभार प्रतिपादितः । अतएर नैयायिका नात्याशतिध्यतयः पदार्थ न्याड । जात्यादय समुदिता एव पदस्थाभिधेय इयर्थ । नल याति समवाय, तेन समवायसम्बन्धेन गोत्वाचयगोपिण्डे गोशब्दस्य शक्ति रिति तेषां मतम् । तथाच 'तत्तज्जात्यालतिविशिष्टतत्तयतिबोधानुपपत्त्या कल्पमाना शक्तिर्जात्याचतिविपिष्टव्यक्तौ विश्राम्यतो ति गन्दसण्डे सिद्धान- सकावली। (२) सिदार्थ तक्षणे उद्देशक्रमप्राप्त लिङ्ग पु स्वादिक प्रत्यर्थ एव न त प्रन्य यार्थ । तस्य प्रत्ययार्थत्वे दोषमाइन चेत्यादि । (३) सख्याया व्याप लिनवाच्यत्वमित्याह नापीति । ल्यर्थताकल्पनात् सरयाया रति शेष । तथाच एकादिगडस्पले एकझादिसरसाया गटाच्यावस्य हवादित्यर्ध । उनतत् 'तानि च क्रमादेकहियडपर्थेषु प्रयुज्यने । विपदो हान्न । मादय सत्यागन्दा वाना रति पन्यकारण। किञ्च "लिगमाया विनिर्मुशात् स पदत्वार्थमथ्यादिति अद्याचि नामव्ययानामेव निगम या विनिमुळत्यम् योपान्त सिद्प्ये विद्यते एति स-िप्रकारे कारकादे ३४ ·मुग्धबोध व्याकरणम् । स्यादिविधानन्तु साधुत्वार्थम(१)। परे त प्रकृतिप्रत्ययो प्रकृत्यर्थ- विशिष्ट प्रत्ययार्थ (२) सह ब्रून इत्युक्तेस्त्यार्थमप्याहु'। एष ढादि- रपि। अस्य तु स्वार्थादिचतुर्धर्थेषु विषय , ढादिषु विशेषविधा- नात् । यदुताम- "एक एकक इत्यन्ये दावित्यन्ये वयोऽपरे । चतुष्क पञ्चक केचित् चतुष्के सूत्रमुच्यते ॥" विकमते तु (३) दधि पश्यतीत्यादौ चम्पक कुसुमसुवा- ४३ सूबम्य टाकाया गोयीचन्द्र । क्रमदोश्वरस्तु लिंकवादी। तथाच तत्वेष सूत्रे त्तिकारेण एकवचन हिवचनबद्धवचनाना सज्ञाशब्दानाम एक वनोत्यादिक्रमेण व्युत्पत्त्या मचाया अन्वर्थता प्रदर्श्य ‘एको हावित्यादौ प्रत्यर्थ प्रत्ययेनान द्यते केवलाप्रयोगिस्वादि त्युत्ता च मख्या हि प्रत्ययार्थ रति प्रतिपादितम। गोयीचन्द्रो ऽपि 'व्यवत्रिक प्रातिपदिकार्थोऽङ्गीकत इति प्रतिभाती त्याह। (१) एको दावित्यादौ मख्यापि यदि लिनार्थस्तदा उतार्थानामप्रयोग इति नियमात् स्यादिविधान कथमित्याशङ्कमाइ स्यादीति । साधुत्वार्थ-पदमाधुत्वार्थ नापद शास्त्रे प्रयुभोतेति भाष्यवचनात् । (२) प्रत्ययार्थ सख्या कमादिकम। सह युगपत् । उक्तञ्चान्याल 'प्रत्यर्था विरसार्थबोधकत्व प्रत्ययानामि ति। एतदनुकूल जुमरमत प्राक टीका- टिप्पन्या दशितम । तत्र च टीकाया गोयीचन्द्रेण पञ्चकमत सख्याकादय प्रतिस्था एव विभक्तिभि?त्यन्ने यथा धातुस्य एवार्थविशेषो घुपसर्गेण द्योत्यते * * * एवञ्च मति पञ्चक शब्दार्थ रति स्वीकृतम । तरमाइभयथापि व्यास्था खोकर पीया अविरोधात् । कोलार्थे काशदन्नपरीक्षायामित्र निर्बधातिथयः, खच्यानुरोधात् कचित् किश्चिदात्रयणीयम न्युक्लम । ३) विकपादिन सख्याकम्भादिक प्रत्ययार्थमाड । तन्मते दधि पसती म्यादी विभिलोपे कच तमनोतिरित्या लिकमते विति-दधि पम्यतीति दधि पर्मकदर्शनात्रय म्यन्वयबोध । उनव-प्रहती शशिमाधिय प्राययो याति सुमवामिति । - ·कारकम् । सितवसनादिवत् ति-जनित-संस्कारविशेषादेव संख्याकाद्यव- गमः। आढ़को व्रीहिः (१) प्रस्थो व्रीहिरित्यादी लक्षणया परिमेयो ब्रीहिर्द्रव्यम्, परिमाणन्तु स्वार्थ इति, तस्माच्छक्ति- लक्षणान्यतरसम्बन्धेन ज्ञेयमात्र वस्तु ल्यर्थ इति । सम्बोधन इति-स्थितस्याभिमुख्यविधानम् (२) । यतिरिक्तत्वात् प्यां प्राप्तायां वचनं, यथा-हे विणो हे विष्णू हे विणवः, भो वृक्ष भो वृक्षी भी वृक्षा इत्यादि । त्यैरिति-अस्योप- लक्षणत्वात् (३) पीताम्बरः, ज्ञातरामः, “विषवृक्षोऽपि संवा स्वयं छत्तुमसाम्प्रतम्,” "मनखिगर्हितः पन्थाः समारोढमसाम्प्रतमि"- अव ल्य- - (1) यदा क्षेवल अाटकशब्द प्रयुज्यते तदा शन्दो हि स्वार्थ परिमाणं द्रव्यम । यदा त यादको व्रीहिरित्येव मयोगसदा लक्षणया परिमेयो द्रव्यं परिमाणञ्च सार्थ.। तस्मात् ययार्थवत् लच्यार्थोऽपि द्रव्यमिति। लक्षणा हि वृत्तिविशेषः, सा च-मुख्यार्थबाधे तद्यको ययान्योऽर्थ प्रतीयते । रुट प्रयो- जनाहासौ लक्षणायक्तिरर्पितेत्युकरूपा। स्थितस्य मिनस्य पदार्थस्य ग्राभिमख्यविधानं विज्ञापनीय- विषयबोधनाय अभिमुखीकरणं सम्बोधनम् । उक्तञ्च हरिणा-सिद्धयाभिसी. भावमा सम्बोधनं पिटु। प्राप्ताभिसरस पुरुष क्रियासु नयुज्यते इति। चेतनेषु तूपचारात, यथा भो दृशेत्यादि। यब पूर्वोक्रलिगायतिरिकभर्था नरम् उद्देश्यतारूयं प्रतीयते तेन उद्देश्यतासम्बन्धेन पटीप्राप्तिकारणाय पृथग- विधानमिति। (३) उपलक्षणत्वात् सप्रतिपादनावे सति खेतरमतिपादकत्वात् । सय्या- भ्यापि समासाव्ययाभ्यासके कारकेापि। ज्ञातराम व्यवसातो रामो येन रतियाको समासेन का उत | साम्पतमव्ययम्, युके हे साम्पतं स्याने इत्यमर । यनेनाव्ययेन विषडक्ष, पन्या न्युभयं कर्माकम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । त्यादौ सव्याभ्यामुतेऽपि प्रौ। के सतीति-कमिह क्रियानिमित्त- भूतं ग्राह्य, तेन मृदु भूयते इत्यत्र मृदुनी नोक्तार्थता(१)। इदमप्यु- पलक्षणं (२), शिवो देवता अस्य शैव इत्यादौ प्यर्थस्योक्तत्वात् । को रामः, का सीता, इदं ज्ञानमित्यादौ उक्तत्वाभावेऽपि ल्यर्थे प्रो। ये तु सव्वं हि वाक्यं क्रियया परिसमाप्यते इति न्यायादस्तीत्याद्य- ध्याहरन्ति, तन्मत ल्यथग्रहण कृष्णः श्रीः ज्ञानमित्यादौ ल्यर्थमात्र- प्रतीत्यां प्रोविधानार्थ. क्रियाध्याहारस्य वक्तृतात्पानुरोधात् । अत्रोतार्थे पृथक् प्रौविधानात् घादीनामनुक्त एव विषयः । त्यैरतानां क्रमेण (३) उदाहरणं सर्व इत्यादि । सर्च इत्यस्य षट- स्वन्वयः । सर्वोऽयते अर्चधो ध्यण, सर्वेण जीव्यते जीवधोधे- ऽनट, सर्व पाति पाधोघे टन्. साय दीयते दाधोभेऽनीयः, अन्यत्रापि प्रयोगत इत्युक्तेः । सात् प्रभवति प्रपूर्वभूधीजेऽल, सवें लीयते लोधोर्डेल । (1) क्रियानिमित्तभूतं-क्रियाया• कारण वरूप, येन यिना यच भाति तत तस्य निमित्तमिन्युक्ने । फ्रियाविशेषणम्य कर्ममंज्ञायामपि क्रियानिमि- सभ्रतकारकस्वागावात प्रत्ययेन तम्य नोकार्थत्वमिति। कम्स ज्ञाफलन्वये चच्यति। (२) रद कारकमपि, कचित् कारकभिवम्यायकार्थत्वात् । प्यर्थ स्योकत्यात- ध्यान तहितेन पार्थस्य सम्बन्ध स्योकयात् गेड इत्यत्र मधमेति रोष । समय दुर्गादामेन "नथाप पार्तिके तिहत्तद्धितममारभिहित द्वितीयादयो भवन्नोति । (३) स्यै समकामा कारबाणामिति ऐष। भेष-पम्पकविहिकारत- प्रमेय ·कारकम् । २८२। कर्मक्रियाविशेषणाभिनिविशाधिशीङ- स्थासन्बध्युपावस-डं ही। ( कम्म---डं ११, ढं १, दी।१।)। कार्य क्रियाविशेषणम् अभिनिविशादेर्डच्च ढसंजू स्यात्, तत्र च ही। । २८२। कर्म । क्रियायाः विशेषण क्रियाविशेषणं, नर्विशः निविशः, अभेनिविश: अभिनिविशः, शोड् च स्थाय प्रास् च तत्, अधः शोड स्थास् अधिशीस्थास, अनुश अधिथ उपश्च प्राय तेभ्यो वसः, अभिनिवियच अधिशीड्स्थाम् च अन्वध्युपावसश्य तत्, तस्य डं तत्, कम्म च क्रियाविशेषणञ्च अभिनिविशाधिशीड- स्थासन्वध्युपावसडञ्च तत् । यत् क्रियते, कर्तुः क्रियया यद्याप्यते तत् कम्म(१)। तत्रिविधं, नि त्यै विकायें प्राप्यञ्चेति । तत्र कर्तुः (१) कधो कम्मणि मन् । उत्तौ कार्यमित्युक्तम्, तदपि कम् समानार्थकम, झयो कर्मणि ध्यण । “कार्य क्रियाव्याप्यं, करोतेनिषितक्रियावाचकत्यात । प्पल क्रियाव्याप्यावं न क्रियाजन्यफलावयत्य, गच्यतीत्यत्र गमनल न्यविभागा- बयतया पूर्वदेशस्य, एवं त्यजतोन्यत्र त्यागजन्यसंयोगाययतया उत्तरदेशस्य प कम्मेवापते। किन्तु क्रियाअन्यधात्वर्थतापच्छेदकफना त्रयत्व भावर्ष मचिविष्ट- फलशालिवमिति यावत् कर्मवम । एतेन गमनजम्पविभागस्य गमवावर्षतामा वेदकतया गच्छतोन्यत्र न पूर्घदेशस कमेय, उत्तरदेश संयोगाम्रिक्रियाया एर गमधात्वर्थवात् । तथा उत्तरदेशर्मयोगम्य त्यजधाय तामणोदकतया भोत्तरदेशस्थ कर्मत्वं.पूर्वदेगविभागारचियक्रियाया एव स्यजधावत्यात् । नच पाम गति र स्यमनोत्यय क्रियाजन्यधावतावदकीमत योगवि भागावयतया योगविभागयोग कर्तृकोभयनिम्त्यात कर्नु वर्मदापति ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । रामं नमति सानन्दं धम्मानभिनिविश्य सन् । श्रीशोऽधिशेतेऽहिमधिष्ठितोऽब्धि- मध्यास्य घोष मथुरामनाथ। यो हारकामध्युषितो विकुण्ठ- मुपावसच्चावसतात् स हवः । . क्रियया यस्योत्पादः प्रकाशो वा तबिर्वत्त्वं, यथा कटं करोति, पुत्र प्रसूयते इत्यादि । कर्तुः क्रियया यस्याः प्रकृतेरनुच्छेदेनो- च्छेदेन वा अवस्थान्तरापत्तिस्तहिकार्य, यथा वस्त्रं रजति, काष्ठं दहतोत्यादि । कत्तुः क्रियया कृता विशेषसिद्धिदर्शनेनानुमानेन वा यत्र न जायते तत् प्राप्यं, यथा वेदमधीते, सूर्यं पश्यति इत्यादि । काष्ठं भस्म करोति, सुवर्ण कुण्डलं करोति इत्यादी काठमवणे विकायें, भस्मकुण्डले निर्वत्यै । यदुक्तां- यदसज्जायते पूर्व जन्मना यत् प्रकाशते (२) । तनिर्वयं विकार्यञ्च कम्म इंधा व्यवस्थितम् । रिति वाच्य, कियायां परकीयाविशेषणस्य विधिनत्यास । तथापिरको यक्रियानन्यभात्यर्थतारच्छेदकीभूतफगामित्वं कर्मत्यमिनि । परन्तु मनिषय- पहाभिधायिमि मानातिरछति बरोनि टियरते रस्यादी विषयला सभाकम्त्वमिति गदाधरः। (१) यत् पूर्ष थमस पथात् आयते, या पूर्व अदिति शेषः स्थान माना प्रकायते तदुभयमपि निर्यम् ।

·कारकम् । प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं (१) किञ्चित् काष्ठादि भस्मवत् । किश्चिद गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादि विकारवत् (२) । क्रिया-कृत-विशेषाणां सिद्धियंत्र न विद्यते (३) । दर्शनादनुमानाहा तत् प्राप्यमिह कथ्यते । पर त्वनोसितमपि कम्मान्तरं, तद्विविधं, प्रतिकूलमप्रतिकू- लञ्च । यथा-श्रोदनं बुभुक्षुर्विषं भक्षयति, ग्रामं गच्छन् वृक्ष- मूनमुपसर्पति इत्याहुः। तदस्मन्मते निवर्त्यविकार्यभिन्न प्राप्य- मिति लक्षणेन प्राप्यान्तर्भूतमिति। चैत्रो ग्राम गच्छतीत्यादौ उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्न गतिक्रियाव्याप्यत्वात् ग्रामस्य ढवम् । विवृक्षं त्यजतीत्यादौ पूर्वदेशविभागावच्छिन्नत्यागक्रियाव्याप्यत्वात् वृक्षस्य टत्वम् । अतएव गभित्यज्यो कपायता (४) इति । मुखं (1) "प्रशते खभावस्य उल्लेदो विनाशस्तं सम्भूतं प्राप्न कामादि, किम्भतं ? भण्मयत् भन्म युनम् । ई पुनः साख्यमते, कारस्थायामपि शशिक्ष्मेण भन्मनः सम्भगदित्यनमिति न दोषः। ते हि कारणेषु शक्तिरूपेण कार्योपस्थितिरि- न्याहुः" इति कातन्त्र र सवटीकायां कविराजः (२१ गुणान्तरोत्पत्त्या व्यवस्थान्तरापादनेन इतना रिकारसत् कुण्ड्वादियुक्तं किञ्चित् सवादि। अवापि पूर्ववत् सांख्यमतमनुसरणीयम् । (१) यव कर्मणि। विद्यते ज्ञायते । “अस्थाय यस्तु घटं करोति कुण्डलं करोतीत्यादौ तिमाध्ययापारनिष्पवानां घटादोनां तत्तक्रियाविरोपि कालान्तरं प्राप्य यचा घटोग्य क्रियाजन्य कुण्डलमिदं क्रियाजन्यमिति विय- सिर्जाियते तथा कालानरे तस्य पामादेः क्रियाजन्त्ये मानाभावादिति (a) नसभामार्थता। गच्छति स्यजतीत्युभयात्र भात्वर्थ वरूपस्य परिम्पन्दन- रूपव्यापारमा देपि पावर्षतायेदवफारूपयोरत्तरदेशयोग पूर्वदेविभा. गयोदात्।

·२७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । गच्छति पापं त्यजतीत्यादो गौणगतित्यागक्रियाव्याप्यत्वात् (१) सुखपापयोढवम् । एवं पुष्पमाकर्षति भ्रमरान् इत्यादी लक्ष- गया कत्तुंः क्रियाव्याम्यत्वात् भ्रमराणां ढत्वम् । वलिबन्धमाचष्टे वलि बन्धयति, कंसवधमाचष्टे कसं घातयति इत्यादी बन्धवधा- ख्यानकर्तुः क्रियाव्याम्यो वलिकंसौ, कथानुबन्धस्य तन्निबन्ध- नत्वात् (२)। क्रिया ध्वर्थः, तहिशेषणस्य एकलं नपुंसकत्वं च, क्रियाया (१) उत्तरदेशसंयोगानुकूल परिसन्दनादिरूपच्यापारो मुख्यगति , मुख्य- त्यागय .पूर्थदेश विभागानुकूलपरिस्पन्दनादिरूपव्यापार । रुख गच्छति पापं न्यजतीत्यादौ तु कर्मखरूप सुखपापादिभि कर्नु सम्बन्धस्तनाशय एतावन्मात्र प्रतीयते, लक्षणया फलमावर धारवयात, न त उत्तरदेशसंयोग-पूर्वदेगवि- भागानुकूल परिस्पन्दनादिकमिति गतित्यागयोरत गौणत्वम् । गौणत्यन्तु लाच- বিলিনি। (२) बन्धबधब्दी भावे चलन्तौ। बलेबन्ध कसस वध इति कर्मणि षष्या षणेसमास । पशदाख्यानेऽर्थे जो लते लुडमहिनामिति बजवचन- निहे मादलोलुकि कचिदिभित्तापाये नैमित्तिकस्याम्यपाय इति न्यायात् हन्नेः प्रतिबद्भाव उभयत सद्योगलक्षणा घडी च निवर्तते । अतएवोक,-"प्रत्ययोड्रेट- लोमे च प्रत्यापत्तिारप्यते। सदन्नत्वनिवृत्तौ च समामोऽपि निवर्तते' इति । तेन बन्धनहननक्रिययो कर्मणि द्वितीया तिति। ततो बलि बन्धि कसं घाति इत्येताभ्या तिप्पो। एतेन यद्यपि बन्धनहनन क्रियाव्याप्यो पनि कमो, तथा याख्यामकर्तुः क्रियायाप्यो बन्धवधाविन्यायाति, तथापि बन्धवधाख्यानकर्तुः क्रियाव्याप्यो पलिकसावित्युचा तर तिमाह कथातबन्धस्येति-कथानुबन्धस्य कथायामाख्याने अनुबन्ध सम्बन्धो यस्य साहस बन्धाधस्य सचिवन्धनस्यात् पनिकमान्वितायात्। (तौ वामक सीमिबन्धने तू यात्रयाविति यावत् यम्य तस भारतस्यात् ।। पलिकमात्रिय बन्धवधाख्यान प्रवर्मितत्वादिति निष्कर्ष । अनया रीत्या सिकस्योधपधाख्यामकर्तुः क्रियाव्याप्यत्य दर्षितामति । ।

·साधवः कारकम् । २७३ लिङ्गसंख्याविनिर्मुक्तत्वात् (१) । साधुः पाकः, साधू पाको, पाकाः इत्यादौ वदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते इत्युक्तेः पुं- स्त्वैकवादयः स्युरेव (२)। टत्वातिदेशात्तु (३) मृदु नयतीति मृदुनीस्तो मृदुन्यो इत्यादौ कव्याद्यनेकाच इति यः । राममित्यादि। सन् धीर: धम्मान भिनिविश्य सानन्दं यथा स्यात्तथा राम नमतीत्यन्वयः । धम्माधयातीताभिनिवेशोत्तरराम- विषयक-सानन्दाभिन्ननत्याययः सन्नित्यर्थ. । योशो धोपमध्यास्य पश्चान्नथुरामनूष्य अब्धिमधिष्ठित: सन् अहिमधिशेते। द्वारकामध्युषितः सन् विकुण्ठमुपावसत्, स नोऽस्माकं इत् (४) हृदयमावसतादित्यन्वयः । कल्याणेऽभिनिवेशः, या या संज्ञा यस्मिन् यस्मिन्नभिनिविशते, त्वय्यभिनिविष्टमनसः, अनाधिष्ठानं कुरु, राहेऽधिष्ठानमित्यादौ त यच ११) क्रिया पुनरे करूपैवेति घेयाकरणा इत्युक्तं गोयीचन्द्रेण । तमादेकर्य, सामान्यत्वापुसकावञ्च । द्रव्यवदित्यनेन ट्रव्यतातिदेगात् कदाभिहितभाश्म्य पृषगरूपत्वसकं, तेन तस्मात् पुस्तकवादयो भवन्त्येव । अतएप “अष्टयगरूपक्रियाया विशेषणम्य कर्माल क्लायत्व ति क्षिप्रसार कारकादे १८ सूत्रम् । सदभिहितभावसापि कपिदपथगरूपत्वम्, थातिदेषिकमनित्यमिति म्यायात् । नम मधारो रति- मन्दिरारधि मपोकर्णावधि घ्याइतामयादिमित्रम् । अव सवार त्यस यथग- रूपत्वात नविशेषणम्य रतिमन्दिराधीयस्थ एकाव नपु मकरच ३) क्रियाविशेषणतिष । (७) ददिति "पहास्य टचकमन्दा न्ये' इत्यागयेमलम् ।

·२७४ मुग्धबोधं व्याकरणम्। क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिवियत इति न्यायात् (१) डमेव । तीर्थे उपवसति, ग्रामे उपवसति इत्यादी तु अमयुक्तस्य वसबित्यस्य डम् । तथाच तीर्थे ग्राम वा वसन् सन् विरानमेक- रानं वा उपवसतीत्यर्थः । यदुक्तं- वसतावप्रयुक्तोऽपि देशोऽधिकरण मतम् (२)। अप्रयुक्त विरानादि कम चोपवसे स्मृतम् ॥ इति भाष्यम् । एके तु अनशनार्थस्योपवसतेरिह न ग्रहणमित्याहु.। तन्मते एकादशीमुपवसन्ति निरम्बुभक्षाः, उपोष्य रजनोमेकामित्यादी सदावादिना ढम् । एतेषां ढत्वविधानात् धर्ममा अभिनिविश्यन्ते, श्रीशेनाहिरधियय्यते इत्यादौ ढे त्य. (३)। रणे राजानमधिति- छतीत्यादौ न स्यात्, एषामढानामेव ग्रहणात्, रणे राजानमपेक्षते : (४)। प्रत्यर्थः । अपवादो विशेषविधिरुत्सर्ग सामान्यविधि । न्याये चास्मिन् अपवाद विषये अभिनिवियते त्यधिकरणाला तदेव दर्शितमिति । (२) बाल तीर्थरूपो देशो वमनित्यमयुशथापि पदाधिकरणं भात मित्यर्थ । (1) तचाच "मण्डले मण्डलाकारो रेखा वानिमयी जये सव्यापसव्ये हि मुखो नपुलाधिरितो हय अन्यत्र व्याधिष्ठित रति कर्मणि क । एव 'बलेरध्युषिता तस्स विजिगीषोगताध्धन | मारीचोद्धान्नहारीता भत्तयारुपत्यका रति रम् । भावापि थुपितेति कर्मणि । (e) श्राव अधिपूर्वस्वाधातोरपेक्षार्थवाद अकर्मकत्वम्, तेन रणे त्यधि करणस्य न कर्मत्वम । यस गाधर 'रणे प्रति गम्यमामय भारभिकरण, नगर स्थिता राजाममपेचते'स्मार।

·. कारकम् । २०५ २८३ । देशाध्वकालभावं वाढ़ेः। (देश-श्रध्वन-काल-भावं १, वा ११, अटैः ॥)। पढे(भियोंगे एते टसज्ञा वा स्युः । नदीवनेषु चोपित्वा कोशावलेष्वहर्निशि । चंक्रमित्वा प्रियानीति रामो रक्षावधे स्थितः । . २८३। देशाध्व । देशच अध्वा च कालय भावच तत् । नास्ति ढं येषां ते ते: देशो नदीभूधरकन्दरादिः अध्वाध्वमानं करयोजनादि । कालो मुहतीयनवत्सरादिः भावस्तदर्थ-त्य परो वधादिः (१) । करी हस्तमानम् । नदीरित्यादि। नदीर्वनेषु च उपित्वा वासं तत्वा क्रोशावलेषु च अहर्निशि चंक्रमित्वा इतस्ततो भ्रमणं कत्वा रामः प्रियानीति सीताया आनयनविपये रक्षीवधे रक्षसां वधविषये च स्थितोऽतिष्ठदित्यर्थः । एव कुरुन् स्वपिति, कियन्त- मध्वानं तिष्ठति, मासं स्वपिति, प्रीति वसति, पक्षे कुरुषु खपि- तीत्यादि । ढत्व विधानात् नद्य उष्यन्ते, क्रोशाय क्रम्यन्ते, मासः सुप्त इत्यादि स्यात् । विकल्पपचे तु नदीषु उप्यते जनैरित्यादि। अढा धवः सत्ताद्यर्थेषु वर्तमानाः । ॥ तदर्थत्यपर.-र भाव अर्थो यस्य स तदर्थः, स चासौ त्यति तदर्थत्या, स परो यस्मात् स । म कः विधादिः ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम्।
तथाच--
--
सत्ता निवासासन सिद्धि वृद्धि
क्रीडा रुचि स्यन्दन जीवनेषु ।
नृत्य स्थिति वास विशोष लज्जा
स्पर्दा मृति क्रन्दन भाषणेषु ।
शुद्धौ जरे जागरणे प्रकम्पे
स्वप्न आयोग मदेषु दुर्गती।
यत्ने हसे (१) नादसती धवोऽढा
ढस्याविवक्षावशत: सढाच । (२)
तथाच भागुरि:-
"धातोरर्थान्तरे वृत्ते धात्वर्थेनोपसंग्रहात् ।
प्रमि रविवक्षात: कम्मणोऽकर्मिका निया (३) ॥” इति ।
केचित् सढेरपि, रात्रिमोदनं पचति रात्रिरोदनं पच्यते, पक्षे
रावावोदनं पचतीत्यादिकमिप्यते इत्याहुः । इदं नित्यमित्यन्ये ।
(1) अल इदे इत्यपि पाठ । हदो विठात्याग।
च्यवान्य दप्यार दुर्गादास , यथा -दौर्बल्यादिपु चार्थेषु वर्तमानास्तु
भाता । पाशा भाव मात्र प्य यतस्तपादकर्माका । कौटिल्यादिषु चा पोका ये
ते च धातव | सहभायेऽकर्मका स्वस्तहत् सन्या मशर्मका रति।
(२) धातोरान्नरे इत्ते यथा-प्रापणे मकर्मकस बहे लपको धान्यं वहति,
स्यन्दने कभकता, नदी वहति। धावन मास कम्मण उपसंपहात, यथा-मापान
भारयसोयर्थप भीरतोति धालयनोपसंपादनमकता एवं राम्यति गुमा यत्र
यति व्याध न्याहामपि । प्रमिडेर्यथा-भवति, चाले गेत न्यादय । कर्मयो.
विजातो यथा-थाइते मन।

·कारकम् । २०७ २८४ । सदाध्वादि व्याप्ती सर्वैः सिद्धे तु धम् । (सदा ।१०, अध्वादि । व्याप्तौ ७), सर्वेः ३||, सिद्धे , त ११, धम् ११)। सर्वे(भिर्योगे अत्यन्तसंयोगे अध्वादयो नित्यं ढसंज्ञाः स्युः, अर्थसिद्धौ तु धसंनाः । भृत्यैः क्तपणोऽन्वित: क्रोशं मासौ गुरुग्रहे स्थितः । गुरुपदेशं निभृतो माभ्यामध्यैष्ट वाड्मयम् ॥ २८४. सदा! अध्वादिर्यस्य तत्। देशनिहत्त्यर्थमध्वादि इत्युक्तम् । व्याप्तिः साकल्येनाभिसम्बन्धोऽविच्छेद इति यावत् तत्र(१)। अर्थस्य सिडिरर्थसिद्धिः फलप्राप्तौ क्रियापरित्यागम्तन । सबैरिति अढसढेरित्यर्थः । भृत्यरित्यादि-कृष्णः वामयं शास्त्रं माभ्यां मासाभ्याम् अध्यैष्ट ज्ञातवान् इत्यन्वयः । कृष्णः कीदृशः ? भृत्यैः क्रोशमन्वितः, क्रोशपरिमितमध्वानं व्याप्याविच्छेदनानुगत इत्यर्थः । कीदृशः ? मासौ गुरुग्रहे स्थितः, मासहयं व्याप्याविच्छेदेन स्थित इत्यर्थः । पुनः कोश ? गुरूपदेशं निभृतः, गुरुवचनेऽत्यन्तासन इत्यर्थः । क्रोशमिति गौणढत्वेन नोतं, न्यादिजान्ताढगत्यर्थी मुख्ये दे दत्य.माप्नुयुरित्युक्ते ! माभ्यामिति धसंज्ञा फलसिद्धत्वात(२)। पुनः (1) वृत्तौ अन्यन्तमयोग इत्युक्त, तदर्थो हि अन्नं विरामं अतिक्रान्न अायनः स चासो संयोगति अत्यन्तसंयोगः निरन्तरसत्रिकर्ष इत्यर्थ । (१) अध्ययनप्रयोजनस्य ज्ञानरूपस्य सिद्धत्वादियः। एवं क्रोशेनानु- ·२७५ मुग्धबोधं व्याकरणम् । अन्तर्भूतक्रियान्तरेणैव टत्वमिति भाष्थे । अन्तर्भूतक्रियान्तरेणैवेत्य- नेन व्याप्त्यर्थमनुकर्षति। यदुक्तं- कालभावाध्वदेशानामन्तभूतक्रियान्तरैः । सबरककोंगे कम्मत्वमुपजायते ॥ इति । ढत्वविधानात् मासः सुम्यते, मासौ सुप्येते, मासाः सुप्यन्ते इत्यादी मुख्यढाभावात् गौणे हे त्यः । केचिहीं विदधति, तम्मते मास: सुप्त इत्यादावव्याप्तिः। मुख्यढाभावेऽढत्वाद्भावे त्य इति . कथित्, तन्मते मासं सुप्यते, क्रोशं सुप्यतेऽनेनेति । एकादश्यां न भुञ्जीत इति तु वाशब्दस्य व्यवस्थया पूर्वेणैव विकल्पः (१) । जन्म जम्म यदभ्यस्तमित्यन कालावच्छेदिकायां कियायां काली- पचारात् (२)। कोशं कुटिला नदीति क्रियाध्याहारात (३) । व्याप्ती किम् ? मासयोरध्यैट, विच्छेदेनाधीतपानित्यर्थः । स्यप- यादोऽयमिति परे (8)। कालाध्वनीरवायं विधिरित्यन्ये । पाकोधीत त्यादि। अनुशाको वेदांगविशेषः। यथल माम बेहामध्ये किमपि मघातवामियर्थ । । एकादग्या न समोते त्यात स्यालाप पि न कई कमियागार समा- धते। पूर्धतो पारायं तस्य ध्यरस्थागविवादिकल्पः, पचे एकादयामिति । अतएर एकादशोठपरमन्नि मिरम्भशा रम्यान सदावादिना दमियकम् । (२॥ नम्मपदार्थस्य क्रियादपावान पवनामादिभिप्रत्याशिम अम्यान क हितोयेयारा चाद्यक्षपसम्पन्यो जन्मपदार्थ समाइत्पत्तिनिया मारair. का, कामोरो शियिधीरेतर्यस्यामारपो। यतः झियायाम्पत्पतिक्रिया यो बामोपचारान किये भाम रम्यक समारोपान नगर मम् | जति पद्यप गते तदनुगमोहि वापसभापपानरम्। ( सामान को मोपं म्याप्प टिमा मातोम्दः । (8) पाहो पिपरिधिः। म्यामा मामी शादि।

·कारकम् । २७८ २८५ । घोऽजी अः शब्दाशन-गति-नार्याट-यह- दृश-थो रखाद-नी-कन्दाय शब्दाय वादासूतघवहाहिं- साभक्षी ह-कृ-माभिवादिदृशस्तु वा। (ध ११, अञौ , जे ६, शब्द-यो ६, अखाद-भक्षः, ६), माभिवादिदृश ६, त ।१।, वा ।११)। अान्ताना शब्दार्थादीना यो घ सान्ताना द स्यात,न त खादादे, हादेस्तु वा। २८५। घोऽवौ। न जिरजिम्तस्मिन् । शब्दथ प्रशनच गतिय नाथ, ते अर्था येषा ते। नास्ति ट कम्म येषा ते । शब्दाशनगतिज्ञार्थाश अढाय ग्रहथ दृशय शुश्च तत्तस्य, पुस्त्व सौत्रत्वात् । नास्ति सूतघो यस्य स , स चासो वहथेति स । न हिमा अहिसा, तस्या भक्ष खादय नीच क्रन्दय अयय शब्दायथ द्वाथ अदथ प्रसूतघवहय अहिसाभक्ष च तत्, न तत् अखादनीक्रन्दायशदायवादासूतधवहाहिसाभक्ष तस्य । अभेर्वादि स , अभिवादिय दृक् च तौ, में आमनेपदे तो माभिवादिशौ। हा च का च माभिवादिदृशौ च तत्तस्य । शब्दार्था उच्चारणार्थी शब्दढा धव इति यावत् । यथा पुत्र पाठयति, शिष्य शास्त्र वाचयतीत्यादि। प्रशनार्था भोजनार्थी यथा (१)-आगयति विप्रमन्न, पाययति पान्य जलमित्यादि। प्रीतोऽह भोजयिष्यामि भवती भुवनवयम् इत्यादौ गौणभोजनार्थ (1) यान अपनार्थाना गलाप करणमावाधावेन पानार्था अपि भोजनार्या ।

·२८० मुग्धबोधं व्याकरणम् । गैयमध्यापयद गोपान् यानिकानमभोजयत् । खधामागमयच्छन् भक्तांस्तत्त्वमबोधयत् । धम्मस्थापयद विष्णुर्वेदानग्राहयद विधिम् । दैत्यानदर्शयच्छक्तिं वेणुमयावयच्च गाः ॥ खादादेस्तु-रक्षास्यखादयटनाययदूईलोक- माक्रन्दयत् कपिभिराययदाशु रामः । शब्दाययन् रिपुमजूहवदादयञ्च शैलानवाहयदभक्षयदिष्टभक्ष्यम् ॥ सारथिध-हिंसार्ययोस्तु- वाहानवाहयत् पार्थमरोंथाभनयहरिः ॥ त्वात् (१) ढत्वम् । गत्यर्या गमनार्थाः, यथा गां व्रजं गमयत्यज इत्यादि। प्रवेगारोहणतरणप्रापणार्था अपि गत्यस्तेन प्राविशय- मन्दिरमध्यमेनं, तामझमारोप्य सतां प्रतस्थे, प्रियामुदन्वन्तमतीत- रवरिः, ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकं, रावणं गमय प्रीतिमित्यादी(२) त्येके (३)। तन्मने सितं सिमिमा सुतरां मुनपुर्यिसारिभिः सीध- मिवाय लम्भयन् । विजावन्नोवान(४)निगाकरांशुभिः शचिम्मिता 110 उपभोगार्थत्वात् । थाव भोजनम्यानन्दजमकावण एमभोजन मा. माहोणतम् । तथापोगोयोपदेष "यथा बुचितम्य भोग परमा- भन्दा नया सपनालयमोनममपि परमानन्दरिति । १४ सिध्यतीति 11 ब "मरातपरायणतामको बम बमनाभयरमि' हरियं पर राममनुकीय जमिन रम्पुराइनमाद । पासव पारवार।

·कारकम् । २८१ हादत-शैलानहारयत् कोशान् ऋचानजीहरत् । कापौनकारयत् गेतुं वानरैरपि राघवः । स्माभिवादयते वृद्धान् जानकी लक्ष्मणेन च । सीता रामेण चात्मानमदर्शयत लक्ष्मणः । वाचमवोचदच्युत इति तु अपवादविषयेऽम्युत्सर्गस्य निवेशात्(१)। अन्ये तु प्रावेशयदित्यादिषु उपसर्जनीभूतध्वर्था गतिः प्रतीयते(२) इत्याहुः । ज्ञार्या ज्ञानार्था यथा, बोधयति शिष्य धर्म, ज्ञापयति नृपं हिताहितं, घ्रापयति जायां पुष्पं,(३)स्पर्शयति गात्रं कामिनी- मित्यादि। अढाः सत्ताद्याः, यथा आसयति सुतं, शाययति पतिमित्यादि । मृदु शाययति सुतं, मासमधिशाययति पतिमि- (१) सितिम्नेति प्रयोज्यकर्जुन कर्मत्वमिति शेष । व्यत्व अच्युत सित सुनेर्वपुः सुतरा मितिना लम्भयन् वाचम् व्ययोदित्युपयागिवाक्यार्थ । (२) उपसर्जनीभूतो गुणीभूत प्रवेशादिरूपधात्वर्थो यस्यासाशी गतिः प्रतीयते। तथाच प्रवेशस्वभ्यन्तरमानि प्रावेशयदिव्यत्र विशधातोरभ्यन्तरमाप्ति फलिका गतिरर्थ । ततय प्रवेशाद्यर्थस्य गौणवे गत्यर्थ स्यैव मुख्यत्वाद् गत्यर्थवेनैव प्रावेशयदित्यादिषु बजानकषु कर्मत्वम । एवम अारोप्य-धारोहणाय गम यित्वेत्यर्थः । प्रारोहणफलिका गतिरथं । अतीतरत-तरणाय अगमयदित्यर्थ । तरणञ्चागाधअलपारप्राप्ति । प्रापय-प्राय गमयेत्यर्थ । अल माप्तिफलिका गति- रर्थ । एवमेवाभिराममतम । सित मितिम्नेन्यत्र त 'लम्भयविन्याव लभिगम नार्थीपसज्जनीभूत प्रापणार्थमाह, अत सितिन्नेति न कर्मेति गोयीचन्द्र । (३) गोयीचन्द्रेणाप्येवमुदाहृतम् । सिद्धान्तकौमुद्यान्तु ।। ४ । ५२ सूबे "सबे झानसामान्यार्थानामेव ग्रहण, न तु तहिशेषार्थानामित्यनेन ज्ञाप्यते। तन सरति निम्नतीत्यादीना न। मारयति ब्रापयति देवदत्तेन" इत्युक्तम । 'सरयत्येनं वन- गुल्म इत्यव पेरणाविति सूबे भाष्यप्रयोगादेव कम्मच बोध्यम्" इति तलेर तत्वबोधिनो। ३६ ·२८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । तथाच- त्यादी अोपाधिकसढत्वेऽपि (१) स्वभावसिद्धाढत्वमादाय अजा- न्तवस्य ढत्वमिति। धूनां सढत्वव्यवहारो हि कर्तुः क्रिया- व्याप्यढेनैव, अन्यथा शीघ्र भूयते इत्यादावधि हे त्य: स्यात् । -"त्रिवर्गपारीणमसौ भवन्तमध्यासयन्नासनमेकमिन्द्रः। वि- वेकदृश्खत्वमगात मुराणां तं मेथिलो वाक्यमिदम्बभाषे” । एवं विप्रो मैत्रं चैवं संक्रोधयति इत्यादि (२) । अदेवयते हरिहरणे- त्यत्र तु न स्यात्. वाशब्दस्य व्यवस्थया धपक्षेऽपि सढवातिदे- शात्(३)। परे तु ग्रहधुं न एलन्ति । अयन्तु"अजिग्रहत्तं जनको धनुस्तत् येनादिदत् दैत्यपुरं पिनाकी। जिज्ञासमानी बलमस्य वाहोहसनभाक्षीद्रघुनन्दनस्तत्" n “अयाचितारं न हि देवदेव- मट्रिः सतां ग्राहयितुं शशाक" इत्यादिप्रयोगात् ग्रहीतवान् । अब ज्ञानार्थत्वेनैव दृशः सिडे, ग्रहणं प्रदर्शनार्थत्वेऽपि स्यात्, तेन प्रियं प्रीतिं दर्शयति प्रकाशयतीत्यर्थः। एवं जानार्थले- ऽपि श्रीग्रहणं क्वचिदन्यतापीति ज्ञापनार्थ (8), तेन “पुरुहूतहियो धूर्षु युक्तान् यानस्य वाजिनः । आयूंपि त्वक्षु निर्भिद्य प्राभन निरमोचय"दिति भट्टिः । शूरसेनं पौरुषं त्याजयति । “मुता- जालं चिरपरिचित त्याजितो देवगत्या" । देवदत्तं शतं दाप- (1) चातिदेशिकसकर्मकापीत्यर्थः। २१ स्थान वध्यमाणार्तिकोष सम्पदानीभूत वय कम्मापम् । (২) কাঘষি কর্মলানিয়া জার্মানিধা- मिति (al उरतोहि पन्या समधिक फरमापति न्यायाधियी।

·कारकम् । २८३ यतीत्यादि स्यात् (१)। अव खादादहिसार्थभक्षामशनार्थ- तया न्ययासूतघयहां गत्यर्घतया, क्रन्दशम्दायधामढतया शब्दार्थ- तया च प्राप्ते निषेधः। होऽभ्यवहारार्थतया (२), कमओ टाविवक्षया (३), गय नित्ये प्राप्ते, अभिवादयतेरमाप्ते, विकल्पः। हः स्तेयादी, कञः सढत्वादप्राप्ते विभापेति भाष्यम् । गेयमध्यापयदित्यादि। गोपा गेयम् अध्ययत, गोपान् गेयम् अध्यापयत्। गोपा यानिकानम् प्रभुनत, गोपान् याजिकानम् प्रभोजयत् । मनवः स्वधामागच्छन्, शत्रून् स्वधामागमयत्, शस्त- पूतान् कृत्वा स्वस्य धाम स्थानं गन्तं प्रेरितवान् इत्यर्थः। भक्ता- स्तत्त्वम् अवध्यन्त, भतान् तत्त्वम् प्रबोधयत्, परमात्मानं बोधित- धान् इत्यर्थः । धर्मोऽतिष्ठत्, धम्मम् अस्थापयत्. अनेन कर्मणा धम्मस्तिष्ठतीति लोकशिक्षादिना धर्म स्थापितवान् इत्यर्थः । विधिदानग्रहात, विधि वेदानग्राहयत्, ब्रह्माणं वेदबोधितं कम्म कत्तुं प्रेरितवान् इत्यर्थः। दैत्याः शक्तिमपश्यन्, दैत्यान् शक्तिम् अदर्शयत्, खां शक्ति प्रकाशयितुं प्रेरितवान् इत्यर्थः । गावो वेणुमशृण्वन्, मा वेरामथावयत्, वेणुशब्दश्रवण मकारय- (१) पहसुचन्यजदाप्रमतीनामञ्चनकर्तुः कर्मन्वं न सर्वसम्मतम। यतएव "रत्यायोसाधव इति वाभट" इत्यतं जुमरेण कारकपादे १० सूत्रस्य वृत्तौ । सलेव टोकायां "बन्ये तु एवं विधान् बहून् महाकविप्रयोगान् दृष्ट्या कुशकागावल बनन्यायेन किमपि प्रकारान्तरमाड रित्याह गोयीचन्द्र । कुराघटितविधिना काथोऽपि ग्टह्यते इति न्यायार्थः। (२) भोजनार्थ तया । (३) चैलोमैन मैत्रेण वा कारयतोत्यादौ फर्माविश्क्षायामित्यर्थः।

·२८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । कपया - दित्यर्थः । विष्णुरिति सर्वत्र प्रयोजकधः। खादादेस्त्विति कपयो रक्षांस्यखादन्, कपिभी रक्षास्थखादयत्, भोक्तं प्रेरित- वान् इत्यर्थः । कपय ऊईलोकमनयन्, कपिभिरू लोकमना- ययत्, लोकान्तरमगमयदित्यर्थः । कपय प्राक्रन्दन्, कपि- भिराक्रन्दयत्, रोदनं कारितवान् इत्यर्थः । कपयो रक्षासि आयन्त, कपिभी रक्षांस्याययत्, प्रापितवानित्यर्थः। कपयः शब्दायन्ते, कपिभिः शब्दाययन्, राम इत्यस्य विशेषणं, सिंहनादं कारितवान् इत्ययः। कपयोऽछन्, कपिभिरजूहबत्, रिपुभिः साई स्पडा कारितवान् इत्यर्थः। कपयो रिपु- मादन, कपिभी रिपुमादयत्, भोक्तुं प्रेरितवान् इत्यर्थः । शैलानवहन्, कपिभिः शैलानवाहयत्, पानायितवान् इत्यर्थः कपय इष्टभक्ष्यम् अभक्षन्, कपिभिरिटभक्ष्यमभक्षयत्, अभिन्नपितं वस्तु खादयामास प्रत्यर्थः। सर्वत्र रामः प्रयोजकघः । वाहाः पार्थमवहन्, वाहान् पार्यमवाहयत्, अर्जुनं वोढुम् अवान् प्रेरित- वान् इत्यर्थ.। हरेः सारथ्यकर्मकर्तृत्वात् दलम् । वाहा परीन् श्रमचयत्, इत्यर्थः अव भक्षधोहिंसार्थत्वात् घस्य ढत्वम्, उभयत्र हरिः प्रयोजकघः। कोशाः शेलान् प्रहरन्, कोणान् गैन्लान् प्रहारयत्, पानेतुं प्रेरितवान् इत्ययः । वृक्षान् अहार्युः, ऋचान् अजीहरत् । उदाहरणहयेन विकल्पो दर्गितः । कपयः सेतुम् अकुर्खन्, कपीन् मेतमकारयत् । वानराः मैसुमकुर्वन्, वानरः सेतुमकारयत्। उदाहरणदयेन पिकल्पी दतिः। जानको बहानभिवादयति म, जानकी सहानभि- - ग्वादयामास ऋचा ·. कारकम् । २६५ २८६'। याज्ञार्थ दुह चि प्रच्छ रुध् ब्रू शास जि नौ वहः । हृ दण्डि ग्रह कृष् मन्य सुष् पचाद्या धवो दिढ़ा॥ वादयते स्म, लक्ष्मणो दानभिवादयति स्म, लक्ष्मणेन डानभि- वादयते स्म, नमस्कत्तुं प्रेरितवान इत्यर्थः । अभिपूर्व वदक वाक्- सन्देशयोनत्यर्थः, तस्मात् प्रेरणे जिः। दहयेन विकल्पो दर्शितः । सर्वत्र राघवः प्रयोजकपः । सीता रामय लक्ष्मणम् अपश्यत्, स लक्ष्मणः सीतां रामेण च प्रामानम् अदर्शयत, बेटें जी घे इति मम् । एषामिति किम् ? पाचयत्योदनं सूदेन रहोत्यादि। परे तु गौण क्रियापेक्षया घले मुख्यक्रियाव्याप्यत्वेन ढत्वे सिद्धे नियमार्थ- मिदमिति ब्रुवन्त: (१) पाचयत्योदनं सूदेन ग्रहोत्याहुः (२) । अन्ये तु उभयप्राप्ती परत्वात् धत्वे प्राप्त विधिरयमित्याहुः । २८६ । याचनार्थ । याज्ञा अर्थो येषां ते, पच आद्यो येपां ( सिद्धान्तकौमुद्या। १।४।५२ । सूलस टीकायां "नियमार्थमेतत् सूत्र पिति प्राञ्चः। णिमर्थेनाप्यमानस्य यदि भवति तर्हि गत्यादीनामेय क रिति । तेन पाचर्यात देवदत्तो यज्ञदत्तेनेथल प्रयोज्ये करि*** रतीया सिध्यति । उतच -गुणक्रियाया स्वातन्त्र्यात् प्रेषणे कर्मना गतः। नियमात् कर्मसंज्ञायाः स्व. धर्मेणाभिधीयत इति। सधर्मेण कर्नु स्वधर्मेण हतीययेत्यर्थ' इति तत्वबो- धिनी। काशिकायामपि "एषामिति कि ? पचत्योदनं देवदत्ता, पाचयत्योदनं देव- दत्तेने" यदाहृतम । (२) अत्र केनित पुस्तकेषु “पाचयत्योट्न सूद सूटेन ग्टहोति । तन्मते हा- पहणं मपञ्चामि' त्यपि पाठः। प्रयोगरत्नमानायामपि विकर्म कधातपकरणे ·२८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । , तमर्थयेऽहं मोक्षं, यो गोपै र्दुग्धमदुग्ध गाः । फलान्यवाचिनोक्षान्, वार्ताः पप्रच्छ वल्लवान् । रुरोध गोकुलं गोपीरनवौच्च मनोहरम् । गोपालानन्वशात् केलीस्तत्राजव्यं जिगाय तान् । वृन्दावनमनैषीदगास्तच्छिशूनवहब्रजम् । जहारारण्यमानीरौर्दैत्यान् प्राणानदण्डयत् । जग्राह यन्ननो भोज्यमकर्षत् पूतनां बलम् । ममन्यामृतमभोधि मुमोष दितिजांथ तत् । योऽसौ पचति लोकानां पुण्यपापं सुखासुखम् ॥ ते पचायाः, पचास चसः, वे है येषां ते। कर्तुः क्रियाव्याप्य- खात् मोक्षादीनां ढत्वं सिद्धम्, अनेन तु मोक्षादिहेतूनां कृष्णा- दीनां टत्वं विधीयते (१)। तमर्थयेऽहमित्यादि । यः श्रीकृष्णः गोपैः सह गोदोहनादिकं कृतवान् तमहं मोक्षमर्थये इत्यन्वयः । शम्भं वरं मृगयते, देवान् वरं हणीने इत्यादौ तु मुगिहजोर्याच्- आर्थत्वात्। यो गोपैर्गा दुग्धमदुग्ध । यो वृक्षान् फलानि अयाचिनोत, सक्षान् संघद्वयन् फलान्यादर्द इत्यर्थः । यो वलवान् वार्ताः पप्रच्छ, जिन्नास्यमभिधातुं प्रेरितवान् इत्यर्थः। गोयी- र्गोकुलं रुरोध, गोपीरन्तः स्थापयन् गोकुलमाणादित्यर्थः । ६९० प्रवे "गयादेरमिक कमित्य स्वादिनि कर्मता। अन्यामा दामपाकादि. क्रियापात विभाषया ... लटितकाममारपियशला नियमन म पार. वेरिति बाल्ने" स्युन्यम् । (1) प्यतएर कम्मै गईरादेरिति बारपारे । महोबरमलम् ।

·कारकम् । २८७ यो गोपीमनीहरम् अनवीत्, प्रबोधवाक्यं कथितवान् इत्यर्थः । यो गोपालान् केलीन् अन्वशात्. केलिं देशयन् विनीतवानित्यर्थः । यस्तान् गोपालान् अनयं जेतम् अशक्यं युद्धं तत्र केलिविषये जिगाय, अजय्यं युई स्वीतत्य जितवान् इत्यर्थः । यो गाः वृन्दावनम् अनैपौत्, प्रापयामास । यो व्रज तच्छिशून् गोवत्सा- नवहत, नीतवान् इत्यर्थः । य भाभीरीररण्यं जहार, गोपीर- रण्यं प्रापयामास इत्यर्थः। यो दैत्यान् प्राणान् अदण्डयत्, प्राणान् ग्टहीत्वा शशास इत्यर्थः। यो यज्वनो भोज्यं जग्राह, खोकतानित्यर्थः। यः पूतनां बलम् अकर्षत्, पूतनां विवष्य बलं निनाय इत्यर्थः। योऽम्भीधिमभृतं ममन्य, समुद्रमुन्मथ्या- मृतमुत्यापितवान् इत्यर्थः । यो दितिजान् दैत्यान् तदमृतं मुमोष खण्डितवानित्यर्थः। यो लोकानां पुण्यपापं सुखासखं पचति, पुण्यं सुख पचति, पापम् असुखं पचति, परिणमयती- त्यर्थः । तण्डुलानोदनं पचति इत्यादौ तु प्रकृतिविकारभावेनैक- मेव ढं, तेन तण्डुला ओदनः पद्यन्ते इत्यत्र यथेष्टं हिंढधुग्वित्यनेन न गौणमुख्यव्यवहारः। एवं ढादिविहितत्येन प्रकृतेरेव संख्या ग्राह्यते । यदुक्तं,- विकारभाव प्रकृतेरेक कम्म यतस्ततः । हिकम्मकाव्यवस्थाती न प्रत्यययथेष्टता ॥ प्रकृतविकतेर्वापि यत्रोतलं इयोरपि । वाचक: प्रकते; संख्यां राति विकृतेन त ॥ इति ।

·२८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २८७। दिवो धं वा। (दिव: ६, ११, वा1१1)। दियो धं ढं स्याहा। अक्ष रक्षान् वा दीव्यतीशः । एवम् एको वृक्षः पञ्च नौका भवतीत्यादि। आद्यशब्देन शिष्यं धम्म वदति, जायां प्रियमाचष्टे, सुतं वाची जगाद, राजानं हितमुपदिशति, क्रुद्धमवस्थानं याचते अवस्थातुमनुनयतीत्यर्थः । केचित् वदत्यर्थे ग्रह्णन्ति । इह यद्यपि न्यादी मन्यधुः पठितस्त- थापि गौपदे त्यविधानाय याचादी द्रष्टव्यः (१) । तथाच "देवासु- रगतमम्बुनिधिर्ममन्थे” इति भारविः । तत्र न्यादी नीवहजामेव पाठ इति परे। २८७। दिवो। दिव: क्रीड़ार्थस्यैव ग्रहणम् । दिवो धं हूँ स्थाहा । वाशब्दस्य व्यवस्थया धपक्षेऽपि सढत्वातिदेशात् अढलक्षणं कायं न स्यात्, तेन अक्षा दीयन्ते, अः देवयते छावेण गुरुः, अक्षाणां देवकः, अक्षाणां देविता इत्याटय एवं स्युः; न त अटॅवयते छावं गुरुः, अर्देवकः, अर्देविता इत्यादयः स्युः, सदैव सढत्वात् । एवं मनसादेवीति ठात् पण इत्याहुः परे । वस्तुतस्तु पचाद्यनि नदादित्वात् ईपि संज्ञायां वा न लुक् इति । "तेनाटुपयद्राम मृगेछ मृगलोचना" इत्यत्र तेनेति दियो धं : न, किन्तु दुपेरिति । अन्ये तु अज्ञेवक इत्य व वा पोत्याहुः । ॥ याचादिन्याहिपरिगणने बाधा मराभेदोर्गत, नरितियोदिमाना- टेति घाटे सुटीभविष्यतीति।

·कारकम् । २८८ प्रद सूत्रं धिक्समयेत्वनन्तरम् इत्येके, तन्मते मण्डूकगत्या दमनुवर्तते इत्येवं व्याख्या (१)। गेः क्रुधट्ठहोभम् । गैः परयोरनयोर्भ ढसंचं स्यात् । नृपो- ऽरीन् परिक्रुध्यति, खल: पति संद्रुह्यति, नृपेणारयः परिक्रुध्यन्ते, खलेन पति: संद्रुह्यते इति (२) । अनुजनो जम् । अनुपूर्वस्य जनो जं ढसंजू स्यात् । लक्ष्मणो राममनुजायते; पचात् प्रभवतीत्यर्थः । एवं पुत्रमनुजाता कन्या(३)। ढत्वविधानात् ल ह्मणेन रामोऽनुजन्यते । अनुपूर्वस्य जनस्तत्- पूर्वीकरणपूवें जन्मनि वर्तमानत्वात् सढखमित्येके ( ४ )। . अनोः किम् ? रामात् मजायते हरिः । * (1) व्यत्र कार्तिकोयोऽपि “इदं सर्व धिकसमयेत्यस्य प्रागिति केचित, तन्नते कर्मणोऽनुवर्तने मण्डकगतिन्यायानगोकारः, कम्माधिकारसनिकष्टत्वादतस्त- समीचीनमि" त्याह। (२) उत्तरचरिते षष्ठावे लयोक्लो ‘मया पुनरेभ्य एवाभिदुग्धमन्नेन" इत्यादौ त कचिदपवाद विषयेऽपामगोभिनिविधते इति न्यायात् । “सऋष्यसि मृषा किन्त्वं दिनुमा मृगेक्षणे' इति भट्टो ८७६ लोकस्य टीकाया खमते स्वभावा- दिमौ सोपसर्गों सकर्मकाविति दुर्गमतमादृतं, क्रियाव्याप्यस्य कर्मत्यात्" इत्युक्तं भरतेन । (२) यमौ कुमारस्तमजोऽनुजात रति रघौ ६७८ । (al ग्रल तत्पदेन जन्मोपस्थितिः, तेन कस्यचिजन्मनो यत पृथ्वीकर तस पूर्व कारण तस्मिन् । ये न जन्मना अन्य किञ्चिजन्म पूर्व क्रियते तादृय जन्म अत पूर्वजनेरर्थः। ततस नननानन्नर जन्म अनुजननमिति फलितार्थ.। एतेन मननपूचीकरणानुकूलजननस्य धातुमच्यत्वेन पूर्वीभूत यजन्म तदेव धावताव दक फलं, तहात्रयत्वात् मते रामस्य कम्त्यम् । व्यतएव गत्यर्थाढशीस्थासति पच्यमापसलस टीकायां राममनुज्ञातोऽच्युत विश्वमनुजीर्णोऽनन त्यात "अनु ·। २८. मुग्धबोधं व्याकरणम् । २८८ । धिक् समया निकषा हान्तरान्तरेण नाति- येनतेनाभ्युभयपरिसवतो विनर्तेऽभिपरिप्रत्यनूपढा- पर्यधोऽधिभिः। (धिक--ऽधिभिः ३॥ )। एभियोगे ही स्यात् । वीप्त्यम्भावचिऽभिस्तेषु भागे परिप्रती। अनुस्तेषु सहाथै च होनेऽनूपो मताविह ॥ यजो ढमे धटे। यजधोर्टभे धढसंन्ने कमात् स्याताम् । पशुना रुद्रं यजते, पशुं रुद्राय ददातीत्यर्थः । २८८ । धिक । अभिय उभयच परिण सर्वच ते, तेभ्यस्तम्, उपरिय प्रधध पधिरा ते. या ते उपयधोऽधयति । पथात् धिक घ ममया त्यादि च मः। धिक् निर्भसन निन्टयोः । ममया- मिकपागदी ममोपार्थी। हा विषादगगर्तिपु। मध्यार्थः । प्रन्तरेगा ऋते विना व्यतिरेकार्थाः। एनति बमो. ऽपोत्यनेन विहितेन त्यान्तः। प्रतिरतिकमार्थः । येन-देनी या. कताहगर्यो । प्रमित इत्यादयम्तमन्ता: (१)। उपर्युपरीत्या- दया हिमताः । प्रन्येपामविशेषमा वीमेत्यादि। ट्रव्यगुप- कियाभिर्युगपत् प्रयोलम्यागमिष्या योगा। कस्यचित प्रकारस्या- पयोत्तयो प्रयागे सस - यज पाजEmarriam" रएर रमा मित न हामीप्यो। सपा “मामायोभनमा THE RIC माराया। EिR HAmar, Mr-नसमुतिmin finfratern 1 Frwarfar" रकम -

·कारकम् ।
२८१
धिग् लोकमीश्वराभन, समया माधव रमा ।
निकपा गिरिश गौरी, हा लोक केशवदिपम् ।
कृष्णोऽन्तरा ब्रह्मशम्भू, नान्तरेणाच्युत सुखम् ।
दक्षिणेन हरि गद्रो, गोविन्दमति नेश्वर ।
येनेश हरिरीशस्त तेनेशमभितोऽर्चका ।
रामकृष्णावुभयतो गोपेश, परित. परे ।
प्रमया सर्बत सर्व, शम्म नेशार्चन विना ।
मुक्तिनत्तेऽच्युतोपाम्ति भूत भूतमभि प्रभु ।
भक्तो विभुमभि, प्राज्ञो गोविन्दमभि तिष्ठति ।
हरि पर्यभवल्लक्ष्मी हर प्रति हलाहलम् ॥
विष्णुमन्वचाते भर्ग , शकादय उपायुतम ।
लोकानुपर्युपर्यास्तेऽधोऽधोऽध्यधि च माधव ॥
पत्ति (१) रित्यम्भाव । चिह्न लक्षणम। तेषु वीसादिषु भागे च
परिप्रती। अनुस्तेषु वीप्सादि चतुर्वर्थेषु सहार्थे च। चकारोऽनु
कासमुच्चयार्थ (२) स्तेन हेतावपि, यथा कारीरी(३) मनु वर्षति,
कन्यामनु शोक इत्यादि।
धिगलोकमित्यादि । ईखराभक्त लोक धिक (8), ईखरा
भक्तस्य सर्वत्र निन्दादिक भवतीत्यर्थ । माधवस्य समीपे रमा
(11 प्रकार सादृग्य रीतिर्वा ।
(२) अनुक्तानाम अघिताना समुच्चय यह अर्थो यस्य ताय ।
(३) कारीरी यज्ञविशष' । कारीरीडेतक वर्षण करोति देवरति शेष ।
(४) पायवादिकेय हितोयति ।

·२८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । लक्ष्मीः । गिरिशस्य समीपे गौरी दुर्गा। केशवहिपं लोकं हा, केगवहिषो लोकस्य विषादः शोकः पौड़ा च सर्वदैव इत्यर्थः । ब्रह्मशिवयोर्मध्ये कापणः । अच्युतमन्तरेण विष्णुपूजाव्यतिरेकेण मुखं न भवतीत्यर्थः । हरेरदूरदक्षिणे (१) रुद्रः। गोविन्दस्याति- क्रमिता न देखरः। ईशं येन हरिः, ईशस्य यादृक् हरिरुपास्यः, तं हरिं तेन इंगः, हरेस्तागुपास्य ईशः; एतेनाभिन्नावित्यर्थः । ईशमभितोऽर्चकाः, शिवस्य सर्वत्र पूजका इत्यर्थः । राम- क्षणावभयतः, रामलष्णयोरुभये पाखेंऽचकाः। परे गोपेशं गोपेशस्य इतस्ततः परेऽचकाः प्रमथाः सर्वं सर्वतः, सर्वस्य इतस्ततः प्रमथगणाः । देशार्चनं विना न शम्म, ईशान- व्यतिरेकेण कल्याणं न भवतीत्यर्थ: । अच्युतस्य उपास्ति उपासनाम् ऋते विना मुतिर्न भवतीत्यर्थः। सोऽच्युतो भूत भूतम् अभि, सर्वभूताना प्रभुरित्यर्थ. । भक्तो विभुम् अभि, विभोः कश्चित प्रकारमापत्रः (२)। प्राज्ञो गोविन्दम् अभि, गोविन्द लक्ष्योकत्य प्रान्तस्तिष्ठति । अमेरुदाहरणत्रयेण परिपत्योरपि ज्ञेयम् (३) । भागे उदाहरति । हरेर्भाग लक्ष्मीरभवत्। हरस्य मागे हला- हलं विधम् अभवत् । एवं वो सादियु अनोज्ञेयम् । सहार्थे त विष्णु- मनु, विष्णुना सह भर्गोऽञ्चति अर्थात् सद्भिः। अच्युतमुप प्रयु- परितः, १) गत भदूरेति व्याख्यानेन वैमोशति हले अदराथै एनात्यय इति पाणिनीयमतं सचितम 1 10) विनिमय भलिभाशपच इति दुर्गादास | 10 पदारपमिति शेष 1 चमेरदाहरणेषु अभिस्थाने परिप्रतियोगेापि नबन्दोमा न्याया। 1 ·कारकम् । २८३ तादीनाः गकादयः । एवमयुतमनु शकादय इति । लोकानु- पर्युपरि लोक नामुपरि समीपे माधव प्रास्ते, अधोऽधः अधः-समीप माधव प्रास्ते, अध्यधि इतस्तत: समोपे माधव प्रास्ते इत्यर्थः । इह समीणथं देग्रहणात् नेह-“उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वर- बुद्धयः” अतिदूरे उपरि चरन्तीत्यर्थः। यहा उपरिबुद्धीनामुपरि ईश्वरबुद्धय शरन्तीत्यर्थः(१)। पूर्वविप्रतिषेधेन प्रपाबाधितत्वात् सम्बोधनार्थमात्रद्योत- कत्वाहा “हा तातति क्रन्दितमाकर्ण्य विषणः"। "हा पितः कासि बह्येवं विललाप म" इत्यादौ सम्बोधने मा भूत्(२)। "शाखि मिर्दा हता भूयो हृदयानामुदेजयः” इति तु उपपदविभक्त: कारक- विभक्तिगरीयमीति न्यायात् (३) । (1) ए व्याख्याने द्विरुक्तोपरियोगाभावाति भावः। (२) अयमाशयः-हा पितः कासि हे मभु रति भट्टौ ६।११ लोकस्य व्याख्याने भरतसेनः-"धिक समयेत्याटिसवस्य पश्यपवादत्वात नाल तहिषयः। सामान्ोन हामन्दं प्रयुज्य पश्चात् पिटसम्बोधनम, अतो न हितीयेति दुर्ग । वस्तुतस्तु हागन्द वाच्य इ.खं सविषयमेव, पिटशन्देन तस्य सम्बन्धामावा, तत्कथं हितीयथा भक्ति- व्यम् ?" ---इत्याह । दुर्गादासोऽपि यत्र त अात्मन पोडायां हायब्दः प्रयुज्यते तलान्यम्य पीडायोग्यत्वासम्भवात तेन योगे हितोया न स्यात, तेन हा तातेति क्रन्दितमाकर्य विषय प्रति रष । हा राम हा रमण हा जगदेकवीर हा नाथ हा रघुपते किमुपेक्षसे मामिति महानाटकमिन्यादौ सम्वोधने प्रथम वेन्याह । 'या पदान्तरसम्बन्धन विभक्तिर्विधीयते सोपपविभक्तिः । कर्मादि- मंशानिमित्ता विकि' कारकविभक्ति । उपपदविक्रिविषये कारकविभक्तिमानो किं स्थादिति गहायामाह उपपदविभरिति । हा हतेत्याल हायोगेन प्राप्तां हितीयां आधिवा कम्मणि विहितेन कोन कर्मण उक्तत्वात् प्रथमेव भवति' इति संक्षिप्तमारे कारकपादे ५८ सावटीकायां गोयीचन्द्रः ।

·२८४ मुग्धबोध व्याकरणम् । यावत २८८ । साधन-हेतु-विशेषण-भेदकं धं, कर्ता घस्त्री (साधन-भेदकं १, ११, कती ११, घः ११, बी १०)। नेवैः पुण्येन भूषाभिनीम्ना दृष्टः शिवो जनैः । मर्यादाभिविध्योः। मर्यादाभिविध्योवर्तमानेन यावता योगे ही स्यात् । नदी यावदरण्यानी, “यो नमेत् शूद्र- संस्पृष्टं लिङ्गं वा हरिमेव वा । स मळयातनाभोगी यावदाहृत- संप्लवम्" ॥(१) रथ्यां यावत(२) वृष्टो देव इत्यादि। अनयोः किम् ? "यावदेते इदि प्राणास्तावदाश विवईते" इति (३)। २८८ साधन । साध्यते अनेनेति साधन, धेऽनट् । यहा- पारानन्तर कर्ता क्रिया निष्पाद्यते तत् साधनमित्यर्थः । तन्वन्यत्वे सति तज्जन्यजनको हि व्यापारः । परशुना काष्ठं छिनत्ति (४), मनमा जानाति, पाणिना भमयतीत्यादी छेद्यपर- शुसंयोगव्यापारण आत्ममन:संयोगव्यापारण चेष्टादिव्यापारण । यथा ( याइतमलवमित्यात भकारस्य हमारस्वान्दसः। भूतानां संजयः क्षय , या सम्यक भूतसंजय याभूतमलव । आभूतसंप्लवं यावत्प्रलयकालपर्यन्त. मित्यर्थ । in) रम्या पन्यानभिभ्यायव्यर्थ । (५१ सोमार्थेन यात्रता पञ्चमी चेति केचित् । पामाद यावदाई बौदा रति हुगोदाम । 11 शव तपन परगंछते, यत' परराजम्ये संयोगे सति पर्तमाने तत्परपत्रम् बेदम हिरनीमार , तदनस्य नमक योगा, स एव परमो. प्राधारमा योगदपव्यापारामन्नर को क्रिया मियायत यत पररेष माधममिति।

·कारकम्। २८.५ च छेदनादेनिष्पाश्चत्वात् माधगत्वम् । प्रखेन पया याति, "कायेन मनसा वाचा हरिराराधितो मया" इत्यादी इयोस्त्रयाणामपि व्यापारवत्वात् माघनत्वम्। स्थाल्या पच्यते इत्यादीत स्थास्या- ापारानन्तर क्रियासिहे विवक्षितत्वात् साधनत्वम् । यदुक्तम्- क्रियाया. परिनिष्पत्तिर्यापारादनन्तरम् । विवक्ष्यते यटा तत्र करणत्वं तदा स्मृतम् ॥ वस्तुतस्तदनिदेश्यं न हि वस्तु व्यवस्थितम् । स्थाल्या पच्यत इत्येपा विवक्षा दृश्यते यतः ॥ हेतुः फलसाधनयोग्यः । यथा विद्यया यशः, धनेन कुलमि- त्यादी कीर्त्यादिकमकुर्वनपि विद्यादिस्तत्करणयोग्यतया हेतः । भन्ये त अन्वयव्यतिरेकनियमेन जापकोऽपि हेतुः ; यथा धूम- वनाग्निमानयं पर्वत इत्यवान्वयव्यतिरेक नियमेनाग्निमत्त्वस्य जापकं धूमवत्त्वमित्याहुः । तथाच (१) यदधीनाः कर्तुः प्रकृत्तिः स हतः, कधीनं साधनमिति साधनहेत्वोभेदः (२) । विशिष्यते सम्बुध्यते येन तहिशेषणं, विद्यमानसम्बन्धमतियो- गीति यावत् । यथा जटाभिस्तापसः, शिखया परिव्राजक इत्यादी जटादेविद्यमानसम्बन्धप्रतियोगित्वाहिशेषणत्वम् (३) । १) ननु हात्रेण धान्यं चुनावोत्यादावपि दानादेतत्वेनैवेष्टसिद्धी साधन- यह कथमित्याशया तथा क्षेति। १२) 'करणं को व्यापारयति, हेवस्तु कामिति रक्षितः। ***प्रयो जन पहेतोरमिशतोया दृश्यते, यथा-एचूपया शैलसुनामुमतामिति कुमार" रति विद्यालद्वारा सम्बन्ध उभयनिह। तयोई योरेकोऽतयोगी बार प्रतियोगी।

·-काकैगृहं, छत्रेण छात्र- २८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । भेदयति सामान्यावगमे (१) इतरेभ्यो व्यवच्छिनत्तीति भेदक- मितरव्यावर्तकमिति यावत् । यथा--- मद्रासीत् इत्यादी काकादेविद्यमानसम्बन्धाप्रतियोगिलेऽपि भेद- कत्वम् (२)। तथाच विशेषणं विद्यमान, भेद कन्वविद्यमानमिति विशेषणभेदकयो द इत्येके । वस्तुतस्तु भेदकत्वेनैव जटाभिस्तापस इत्यादी सिद्धे विशेषणग्रहणं क्वचिदन्यत्रापि त्रीविधानार्थं, तन- येनानिविकारम्तदङ्गात् । येनावयवेनागिनो हानिराधिक्यं वा लक्ष्यते तदङ्गवाचिनस्त्री स्यात् । यथा मुखेन त्रिलोचनः, अक्ष्णा काणः, पादेन खनः, पृष्ठेन कुन इत्यादौ निमित्तनैमित्तिक- सम्बन्धे पीप्राप्ती त्री स्यात् । प्रकृत्या सुभगः, धान्येन धनं, गोत्रेण गार्ग्यः, जात्या विप्रः, जन्मना वृद्धः, स्वभावनोदारः, स्व- पेण प्रियंवदः, प्रायेण वैष्णव: (३) समेन धावति, (४) सुखेन या । कारन पचति, "तत्रागार धनपतिगृहाटुतरणासादीय"मित्या की प्रकृत्यादीनां सुभगादिना सहामेदेऽपि इतरव्यावर्तकत्वात् भेद यथा जटाभिस्तापम इत्यादी विद्यमानतासम्बन्धेन जटास्तापसे वर्तन्ते। व्यतो जब भटामा विद्यमानतासम्बन्धम्य प्रतियोगिस्य तापसस्य चानुयोगित्वम् । एतेन धनुयोगित्य सम्बन्धम्याधारव प्रतियोगिय तथावत्यमिति । 1) सामान्येन साधारणेन धर्मेण ग्रहवादिनेत्यर्थः, अवगमे प्रत्य सतीय। (e) उत्तृपत्वादिनेनि पेष । छोण गुरो पारवणेमेश्यर्थ । (३) पणवपक्षपभूयन्त्र प्रायगन्दार्थ । in) विषम पारनीति प्रयोगो न स्यादिति संगितमारे कारकमादे ७६ साल टोबायां गोयोचन्द्र । प्रयोगमालायात हारविनिप्रकरणे ६४७ साने "भमेन धाति धर्म धास्तीत्यर्थ'रन्युजम् ।

·कारकम् । २८७ . कत्वम् । तथाहि प्रतिशब्देन साहजिक उच्यते, अभेदस्त्यर्थः, (१) नेन साहजिकाभित्रः सुभगः, धान्याभिन्न धनं, गोत्राभिन्नो गायः गर्गकुलोत्पन्न इत्यादिक्रमेणान्वयबोधः । परे तु हेलादेन धव- माहुः । अनेन वीविधानाय धसंज्ञा सतेति । करोतीति कर्ता, स्वतन्त्रः, क्रियासिद्धावगुणत्वेन (२) विवक्षितः साक्षात् कियाथय इति यावत् । यथा रामो रथेन व्रजं याति, कृष्णो भवतीत्यादी गत्यादिक्रियासिडी रामादेर्गुणत्वाभावाद घत्वम् । * (१) व्यभेदस्वार्थ इति मतानरमात्रिन्योन, खमते तु इतरव्यावर्तकत्वात् भेदकावमेव हतीयार्थ । तथाहि खभावनायं सुमगो न त व्यवहारादिना । सुभगत्वमिदम् दलकारादिकतमभगवाद्भिद्यत एक, तच्च प्रतिशब्दएव भेदयतीति तस्य भेदकत्व, तेनै टतोया च। च्यव प्रसत्यादिभ्य उपसख्यानमिति पाणि नीयवार्तिकम। उपसख्यान वक्तव्यमित्यर्थः। “एतन्द्र वक्तव्यं, कर्तृकरणयो- स्तृतीयेन्येद सिद्धम् | * * प्रत्याभिरूप , प्रतिकृत ससाभिरूप्यम् । गार्योऽस्मि गोत्रेण-एतेनाह समाये' इति भाष्यम् । 'गम्यमानापि क्रिया करणादिव्यपदेशनिमित्त भाति । च करणान्तरव्युदासाय प्रकृतेरेख करणवं विवचितम । स्वभावेनाय तोऽभिरूपो न तु वस्त्रालङ्करणादिनेत्यर्थ ' इति कैयट ।' एतच्च गम्यमानकरोतिक्रियाकरणत्वात सिद्ध मिति तत्त्वबोधिनी । कातन्त्र मतेऽपि एड्दाहरणेषु करणे टतोया । तथाच-"प्रकृत्यादीनामपि करणत्वमस्ति, भवतेगम्यमानत्वात् , तथा ह्यभिरूपभवने प्रति करण यानिक- भवने प्राय करण, गाय॑स्य भवने गोत्र करण मिति कातन्त्रटीका । सचिनसारे ऽपि 'हेचिद्गगोलादे रिति कारकपादे ७६ सूत्रटीकाया "गोबेगाह वास्य- इत्यादौ यल क्रियापद नास्ति तल सम्बन्धमान प्रतीयते, न त कापि किया। न हि क्रियया विना कर्तृकरणे सम्भवत तयो क्रियापेक्षत्वात्, तस्मात टतीया। यहा तकृत इत्यादि गम्यते नहा कत्र येवटतोया, तमादु गोवाहेरिति मपञ्चाय"- मित्युक गोयीचन्द्रेण । (२) यगुणवेन प्राधान्येन। ३८ ·२८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मैवस्तण्डुलं पचतीत्यत्र पचिविलेदनार्थ: (१)। अतएव विक्लेद- नाक्रियासिद्धौ मैत्रस्य गुणवाभावात् धत्वम् । यदा तु विक्लि- त्यस्तदा तण्डुलः पचते स्वयमेवेति ठधविषयः, ततः प्रेरणे औ विलोदनार्थपचिसमानार्थस्तदा पाचयति तण्डुलं चैत्र इति । एवं यदा निष्पादनार्थ: कधुस्तदा चैत्रः कटं करोति ; यदा निष्पत्त्यर्थ- स्तदा क्रियते कटः स्वयमेवेति । केचित्तु विक्लित्त्यर्थे पचे- रदत्वात् तण्डलस्य क्रियाययत्वात् तण्डुलः पचतीति । विलोद- नार्थस्य तु प्रेरणार्थक्रियाव्याप्यत्वात् तण्डुलादेर्दत्वमिति । यदा तक्रियाव्याप्यढस्य धवं विवक्ष्यते तदैव कर्मकत्तेत्याहुः। काष्ठं पचति, परशस्छिनत्ति, स्थानी पचतीत्यादौ काष्ठादीनां गुणत्वा- भावविवक्षया घत्वम् । तथाच यदा काठादीनां क्रियानिष्पत्ती धवादिन विवक्ष्यते किन्तु गुणवाभावो विवक्ष्यते तदा घत्वमिति पर्यवसितोऽर्थः। यदुत- निष्यत्तिमात्रे कर्तृत्वं सर्वत्रैवास्ति कारके । व्यापारभेदापेक्षायां करणत्वादिसम्भवः ॥ इति । पाचयत्योदनं सूदेन ग्रहोत्यादौ तु पाक क्रियासिद्धी सूदस्य सप्रेरणक्रियासिही रहियो गुणत्वाभावात्व, तत्राख्यातेनोक्त- त्वात् गृहीत्यव मो, सूदेनेत्य मुहात्वात् वीति । सूध्ये पश्यति, शिवं जानीहि, राम नानामोत्यादायप्रयुक्तानामपि चैत्रादीनां गुणत्वा- भावविवशायर्या धत्वमिति । 10 मिलितिपदाचियमाभ्यापारो विकरना।

·कारकम् । २८८ २६० । सहवारणसमोनार्थ विनापृथङ्नानाद्यैः। (सह-नानायः ३।।)। एमि योगे तो स्यात् । यदुक्तां- प्रवृत्तावमहत्तौ वा कारकाणां य ईखरः । अप्रयुनः प्रयुक्तो वा स कर्ता नाम कारकम् ॥ इति । नेत्ररित्यादि। नेवमाधन क-पुण्य हेतुक-भूपाविशेषक-नाम- व्यवच्छिन्न-बहुत्वाथय जनकर्तृकातीतदर्शनविषयः शिव इत्यर्थः । नेवाणा विषयसंयोगव्यापारण साधनत्वम् । पुण्यं शुभादृष्टं, तम्य शिवदर्शनफलसाधनयोग्यत्वात् हेतुत्वम् । भूपाणामहिवलया- दीनां विद्यमानसम्बन्धप्रतियोगितया विशेषणत्वम् । नाम संज्ञा, तस्य इतरव्यावर्तकत्वात् भेदकत्वम् । जनानां दर्शनक्रियासिद्धाव- गुणत्वापत्वमिति । सह। सहश्च वारणश्च समय जनय अर्थच ते, तेऽर्थाः येषां ते, नाना प्राद्यो येषां ते, सहवारणसमोनार्थार्थाश्च विना च पृथक् च नानाद्याश्च ते तैः। एभिरिति-~-सहादिभिः विनादिभित्र योगे इत्यर्थः । यद्यपि सामान्येनीतं तथाप्य- भिधानाहिशेषतो नेयम् । तथाहि सहायोगे गौणे त्री, गौण- त्वच परम्परया क्रियागुणव्यान्वयित्वम्। पुत्त्रेण सहागतः पिता, पित्रा सह स्थूलः पुचः, चैत्रेण सह मैत्रो गोमानित्यादौ पित्रादीनां साक्षात् क्रियाद्यन्वयः, न तु पुचादौनामिति । गम्यमानैः सहाथैरपि, डो यूनागत इत्यादौ स्यात्, चूडुडा अमे २६.।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । सहेशार्थोऽथुती, भेदेनालं, तेन समोऽस्ति का। विकारै रहितः शम्भुः. सतामर्थः शिवार्चया ॥ श्री नेशेन विना, शम्भुः पृथक् विश्वेन, तत् पुनः । न नाना शम्भुना, रामात् वर्षेणाधीक्षजोऽवरः ॥ - च इत्यादिनापकात्। एव साकं साई समं सजुरमादिभि- योगेऽपि । वारणार्थी अलं मास्म मा इत्यादयः, यथा अलं विलम्बेनेत्यादि । परे तु वारणार्थयोगे त्री नेच्छन्ति (१)। समार्थाः सदृशार्थाः, यथा गोपेन तुल्यो हरिः। समार्थे नेत्यादिना गोपस्य तुल्यो हरिः इत्यादिषु पी च । "सादृश्यं गतमपनिद्रचूतगन्धे"- रित्यादौ तु धम्मवाचिनापि नीति। “गिरिशस्योपमा नास्ति नास्ति लक्ष्मीपतेस्तुला" इत्यादौ तन्नोपमाभ्यां योगे त्री न स्याद- नभिधानात् (२)। गौरिव गवय इत्यादौ तु न स्यादिवशब्दस्य मादृश्यद्योतकत्वात् (३)। ऊनार्था ऊनहीनरहितादयः । यथा (!) "गम्यमानापि क्रिया कारकविभनी प्रयोजिका। व्यतं श्रमेण अमेण माध्यं नास्तीत्यर्थ । र माधक्रिया प्रति बम करणम्"--ति "तो" ( २३१२५) रति सूते मिदान्तकौमुदी। (२) तथाच "वस्यारतलोपमाभ्या रतीयान्यतरस्या' मिति सिद्धान्तकौमुदी। तल त तोधिन "कथ नाई तता यदारोहति दनवामति कालिदासः, स्फु. टीएम भृतिभितेन गम्भुनेति भावय १ उच्यते-सइयुक्त प्रधान रहि हो 'म । हामारममावण ५.३४ लोकटोकायां महिनापोऽपि “अल मागन्दम्य सारण्य afaar तयोरोऽपि तुस्पायरतनोपमाभ्यामिति न कतीयातिषेध , मात्र मतले मामपाचिन पद परणा दिया। 1) होधिन्दामपि “पदान्तरनरपेक्षेप ये तस्यास्पामेष पापात् गौरिस गययादो ने या . ।

·- कारकम् । २६१ । काले भाड्डे वा। (काले ७१, भात् ५१, डे ७१, वा ।१३) । एकेनोनः, पुण्येन हीन इत्यादि। अर्ययोगे यथा धान्ये नार्थः । सतामों हरभक्त्या इत्यादि। विना शब्दयोगे यथा--"विना रामेण कोऽन्यो वा दशकण्डविनाशकत्” । एवं धिक्समयेत्यादिना हो, अन्यारभ्यार्थारादित्यादिना पी च । यथा-"हरिं विना विना रामाहोकुलं शोकसइलम्”। विनाशब्दवत् प्रयड्नानाद्यैश्च योगे द्वीप्यो चेति परे (१)। सहेशाचा इत्यादि। ईशा सह अच्युतोऽर्चर:, ईशधीः विप ईट ततस्त्री। भेदेन अन्नम्, अर्थात् शिवविष्णो दो वारणीय इत्यर्थः । तेन शिवेन विष्णुना वा क: समोऽस्ति ? न कोऽपी- त्यर्थः। शम्भर्विकारे: कामक्रोधादिभिः रहित: हौन इत्यर्थः । सतां सुधियां शिवार्चयार्थ., शिवपूजैव प्रयोजनमित्यर्थः । ईशेन विना योन, गिवार्चनाव्यतिरेकेण विवर्गसम्पत् न भवतीत्यर्थः । शम्भुर्विश्वेन पृथक्, सर्वस्मात् चराचरजगतो भिन्नः, संसारस्य नश्वरत्वात् । तहिखं पुनः शम्भुना न नाना, शिवानान्यत्, तेन विना पदार्थाभावात् । अधोक्षजो विष्णु: रामाइलरामाहर्षेण एकवत्सरेणावरः कनिष्ठः। एवम् आद्यशब्देन मासेन पूर्वः, शास्त्रेण कलहः, गुड़ेन मिथ इत्यादि । कालवाचिनो नक्षत्रादिति--तेन युक्तः २८१॥ काले। (1) शश) पाणिनिस्वस्थ काशिका द्रष्टव्या।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । कालवाचिनो नक्षत्रात् डे ती स्याहा। रोहिण्यामभवत् कृष्णो रोहिण्यासीच चण्डिका। २६२। मानाहौपसायां ठे। (मानात् ५, वौसायां ७१, टे ७१)। शतं शतं पयोऽपोप्यत् वत्मान् विष्णुः शतेन गाः । विद्रोणेन कोणाति, पञ्चकेन क्रोणाति, विद्रोणं पञ्चकम् । काल इत्यर्थे विहितम्य (१) प्णस्य लुकि काले वर्तमानाबक्षत्रा- दित्यर्थः । रोहिण्यामिति-रोहिण्या युक्तः काल इत्यर्थे विहि- तस्य एणस्य लुकि कालवाचित्वात् रोहिणीनक्षत्र युक्त काले इत्यर्थः उदाहरणहयेन विकल्पो दर्शितः। एवं पुष्ये पुष्येण वा नवाब- मनीयात् इत्यादि। काले किम् ? रोहियां चन्द्रः, रोहियधि. छाटदेवतायां चन्द्र इत्यर्थः । डे इति किम् ? अद्य पुष्यः पुथायुक्तः काल इत्यर्थः । २८२। मानात् । मानवाचिनो वीमायां देवी वा स्यात् । गतं शतमित्यादि-विष्णुः शतं शतं वत्सान् गोवत्सान् पयोऽपी- प्यत्. असेन गाः पयोऽपीप्यत् । नया वीमार्थस्योतत्वान दिः । संख्यापि परिमाणमिति (२) कस्यचिन्मतमतएवोक्तं तं शतमि- व्यादि । विद्रोणेन कोणाति हिद्रोणं कोणाति विद्रोणपरिमितव्यं । (1) नक्षत्रेभ्यो युके काले रतिवध्यमाच-पाकिसवेति भेषा। 0) पानगन्न सादिषार्यादि परिमापराष्यते। अल द मल्यानि पतएर मानन्दे मे रयतापरिदकस पहषास् परिमापस्य संख्यावार पर पामस्या कानिदेयः।

·-- कारकम् । २६३ । संजो ऽस्मृती। ( संजः ६, अस्मृती )। स्मरणादन्यस्मिन्नथें वर्तमानस्य संपूर्वस्य जानाते हैं श्री स्याहा। संजानौष्व स्वमीशा च संजानीहि तत: शिवम् । २८४ । सन्दानो भेऽधर्मे नित्यम् । (सन्दानः ६, , अधमें , नित्यं ११)। क्रोणातीत्यर्थः। हो ही द्रोणो परिमाणमस्य इत्यर्थे क्लतष्णे नोक्ता- त्वाब दिः (१)। एवं पञ्च पञ्च परिमाणमस्य इत्यर्थे विहित-क- त्येनोप्तत्वाब दिः (२)। इदं नेच्छन्ति परे (३)। २८३। संजो। समो जाः संज्ञास्तस्य । न स्मृतिरस्मृति- स्तस्याम् । ईशा संज्ञानोष्ष, पक्षे स्वम् प्रामानं संजानीव, सम्प्रतेरस्मृताविति मम्। ददयेन विकल्पो दर्शितः । कति त ईशः संजाता इत्यत्र परत्वात् (8) ढघे कत्येत्यादिना प्या वो बाध्यते । ततस्तदनन्तरं शिवं संजानीहि स्मर, इत्यच स्मरणार्थत्वान्न म-ौ। स्मृत्यर्थदयेथाम् इत्यनेन पी च, तेन शिवस्य संज्ञानीहि इत्यपि । २८४ | सन्दा। समी दान सन्दान तस्य । न धर्मों- । अब हिगुममामे तडितप्रत्ययेन वीमार्थस्सोकवान हित्वम् । १२) पञ्च पञ्च पभून क्रीपातीत्यर्थ । (३) परमते अब परिच्छिद्येति क्रियामध्याहत्य पतेन गतसख्यया परिच्छिद्य गा. पयोऽपीदिति समाधानम्। हिद्रोणेम इत्यादौ प्रहत्यादिभ्य उपसंस्थान मिति वार्तिकस्वेण हतीयेति (४) विमतिषेधे परं कार्यमिन्युको ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । सम्पूर्वदानसम्बन्धिनि अधों में श्री स्यानित्यम् । संयच्छते स्म गोप्येष्टं श्रीश: सयच्छति श्रियै। २६५ । यस्मै दित्सासूयाक्रोधेरिचिद्रोह स्थागु- श्लाघस्पृहिशप्राधीक्षाप्रतिथुप्रत्यनुगृधार्यों में ची तादर्थ्य च । (यौ ४1, दिसा–धार्यर्थाः १, भं ११, ची ११, तादयें ७), च 1१1)। ऽधम्मम्तस्मिन् । धम्मशास्त्रविरुद्धाचारोऽधमः । श्रीशः लक्ष्मीश: गोप्या दृष्टं संयच्छते स्म, अभिलषितं दत्तवानित्यर्थः । गोप्य रतिदानेनाधमः (१)। थिये योगः इष्ट सयञ्छति, इत्यत्र धम्म- शास्त्र विरुडवाभावाव म-त्री। २८५। यस्म। दातुमिच्छा दित्सा । आय प्रतिय तौ, ताभ्यां शुः सः । प्रतिम अनुय तौ, ताभ्या गः सः । स्थाश इथ साधय स्मृहिय गप च राध च ईक्ष च आपतिय प्रत्यनुगृय धारिय ते, तेषामस्ते दिसा च असूया च क्रोधय ईO च रुचिय द्रोहय ते च ते। तम्मै अर्थ: (२) प्रयोजन तदर्थस्तदर्थस्य (10 घोषपन्देम य विमा चिनस परस्त्रियै रहिदाममधर्म रहि प्रचितम् । (३) बनिरनितप्रयोजमाधिनति पच्यमापार्मिकसूोष तौरति चतों। डगारामन व्यर्थचन्याय प्रयोग मिसिनि दावों पायी. तचाच अर्थोभि परेममुप्रयोगनितिनियमरा। नाम चामी बर्थ प्रयोमा निर्थ , न भारताच्य, एक वार्डो मितिमदर्य, नर्थ एक तादर्य साय पर , सतः सारखंच तारांति एक एसातादेवाचे वादय सिन् । यत् प्रयोजन तमा ·कारकम् । ३०५ , यम्मै दातुमिच्छा, असूयादयः, स्थादेरर्थच यस्मै, तद भसंज स्यात्, तत्र ची, तादध्ये च । ददातु सद्भाः स सुखं हरिः, स्मरात् गोपीगणोऽसूयति कुप्यतीति । स्म रोचते द्रुह्यति तिष्ठते गुते- ऽनाघिष्ट यस्मै स्पृहयत्यशप्त च ॥ भावस्तादर्ण्यम् । यस्मै दातुमिच्छा इति-धेन स्वेच्छया क्रिय- माणं दानं (१) यो लभते स भसंन्नः । यस्य पुनरादानं नास्ति तहानमित्यर्थः । अतएव भगवान् पाणिनिः “कम्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदान"मित्याह (२)। तेन विप्राय गां ददाति, माषागम तिलेभ्यः प्रतियच्छति इत्यादी (३) स्यात्, न तु ततः पृष्ठं द्धती, यस्य निवृत्तिस्तस्मादपि चतुर्थीत्यर्थः । यथा ज्ञानाय पठति, पाठस्य ज्ञान प्रयोजनमित्यर्थ । मयकाय धूमः, मशकस्य निवृत्तये इत्यर्थः । व्यतएव "नरकाय प्रदातव्यो दीपः सम्पूज्य देवता" इत्यत्र नरकाय नरकनिवृत्तये इत्यर्थ इति मात- भट्टाचार्ययाख्येत्याह । तयागीयमते तत्पदे नै तवित्तिरिति लक्षषया सिद्ध मिति बोध्यम् । (१) दीयते यत्तद दानमिति कम्र्मण्य नट, दीयमानं वस्तु इत्यर्थः । (२) दानक्रियाकर्मपा की यमभिति सबधनानि सम्बन्धुमीपति वा तत् कारक सम्पदानसंसमित्यर्थ इति तत्त्वबोधिनी। अन्याल छ कम्णा दानक- म्णा यमभिप्रेति तत्कम्र्मनिष्ठखत्त्वभागित्वेनोद्देश्यीकरोति तत्सम्प्रदानमिति । एतेन त्यस्यज्यमानद्रव्यस्थ सवभागित्वेनोद्देश्यत्वं सम्प्रदानत्वमिति । (२) अत्र प्रतिदानेऽपि माषदान स्वेच्छाकतत्वं पुनरादानविरहितत्यवास्ति, तेनाल सम्प्रदानत्वम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । गर्गों राध्यति रामाय लष्णाय स्मेक्षते व्रजे। शुभाशुभं पालोचयदित्यर्थः । विभीषणायाशथाव राज्यं प्रत्यशृणोदयशः । प्रतिज्ञातवानित्यर्थः । ददाति (१) राजो दण्डं ददाति(२) रजकस्य वस्त्रं ददातीत्यादी। शत्रवे भयं ददाति, भयानि दत्त सीताय इत्यादौ तु खप्रयोजन- मभिलप्यतो घस्यामन्यसतोऽपि भयस्य देयत्वेन विवक्षणात्, अतएवोक्तं ददातु सद्भाः स सुखमिति । एवं विवक्षावशात् यत्र वस्तुतो दानं तत्रापि न । सममनामणे दानं हिगुणं ब्राह्मणब्रुवे (३) । अधीत शतसाहस्रमनन्तं वेदपारगे ॥ इति मनुः । परे त पूजानुग्रहकाम्याभिः स्वद्रव्यस्य परार्पणम् । दानं तस्यार्पणस्थानं सम्प्रदानं प्रकीर्तितम् ॥ यथा- (1) पदेना पृष्ठदर्शनं लक्ष्यते । तेन युद्धादौ पराजित मन् मतासम्बधे प्रदर्शनं ददातीत्यर्थ । यत् प्रदर्शमें गव प्राप्तं तस्य पुनरादानं माख्ये।। किन्थव दर्शनम्य खेछया क्रियमाणस्वाभाशत् नमधातोमव इत्यस्य न हम्म. सानतम् । विद्यालद्वारेणाप्येवमुक्तम् । १५) अव पूजानुपहकाम्या न सनीति न मम्मदानापं । सखत्यपरित्यागेन यस परम सावत्पादयितुमिष्टा धमाद्यभिसम्बन्धिमो मतिर्भवति तत् सम्य. हाममित्यर्थ । एतेन रामो दददातोयल रमापिरहाव मसेति। यदि धर्माद्यमिमम्पधिम्या भाया दगडं ददाति, तदा रासे रप ददातीत्यव सम्पदा- मार्य भयनि १६ भातन्त्रमयटीशायर्या कविराजः ! 11) "गर्भामामादिसंफारयुकर नियमतः । नाभापति नाधीतं स यो माइप" यद्विराः।

·कारकम् ।
रामः, प्रत्यग्रणात्तस्मै लक्ष्मणोऽन्वग्रणात् कपिः ।
रामं वदन्तं प्रोत्साहयामास इत्यर्थः ।
सर्बो धारयते सर्व सद्भास्तं भज मुक्तये ।
गुरुदेवदिनातीनां भावशुद्धया कृतं हि यत् ।
ध्यानावनतिदानय पूजा माननमुच्यते ॥
विरूपोन्मत्तनिःस्वानामकुन्सापूर्वकं हि यत् ।
पूरणं दानमानाभ्यामनुग्रह उदाहृतः ।
यत्किञ्चित् फलमुद्दिश्य दानयजजपादिकम् ।
क्रियते कायिकं यच्च तत् काम्येति प्रकीर्तितम् ।
दानपात्रं सम्प्रदानं विधा तच्च निरूपितम् ।
देहीति प्रेरणात् किञ्चित् प्रेरकं याचको यथा ।
महत्त्वात् याचते नैव भक्त्या दत्तन्तु मन्यते ।
अनुमन्तृकतमेतत् स्यागुणवानतिथिर्यथा ॥
न स्वीकरोति माहात्मपान निराकुरुते तथा ।
अनिराकर्तृकं तत् स्यादयथा चैत्यः (१) कपानिधिः ॥
इति मुख्यसम्प्रदानमन्यत्र तूपचारादित्यम्याहुः ।
असूया गुणेषु दोषारोप:। क्रोधो नेत्रलौहित्यादिहेतु-
वित्तविकारः। ईर्ष्या अक्षमा। रुचि: मोतिविशेषः । द्रोहो
जिघांसा।
असूयाद्यर्थानां धूनां धस्य यं प्रति कोपः । रुयर्थानां
(1) चैत्यो बुद्ध।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । स्था-इश्लाघ-शपां प्रयोग . प्रयोगे घो यस्य प्रीतिं करोति । यो बोधयितुमिष्टः। स्मृहिधोः प्रयोग योऽभीष्टः। राधीक्षी: प्रयोगे यहिषयो विविधप्रश्नः। आप्रतिश्रु-प्रत्यनुग्रोः प्रयोग गम्यमानप्राक्रियाया यो धः । धागेः प्रयोगे यो धनस्वामी स भसंजः स्यादित्यर्थः । ददात्विति। यस्मै हरये गोपीगणोऽसूयति स्म, (१) हरेगुणे दोपमारोपितवान् । यस्मै गोपीगणः कुप्यति स्म, यं प्रति नेत्रलो- हित्यादिकं कृतवान् । यस्मै यति स्म, यं प्रति न क्षान्तवान्(२) । यस्मै रोचते स्म, यस्य प्रीतिविषयीभूतो गोपीगणः । यस्मै द्रुह्यति स्म, गोपीगणो यं हिंसितुमिष्टवान् । यस्मै गोपीगणस्तिष्ठते स्म, यं प्रति स्वाभिलापं बोधितवान् प्रकाशे मम् (३)। यस्मै गते स्म, अपन्हुवानो गोपीगण: हरिं चातुर्य बोधितवान् । यस्मै अला- घिष्ट, लाघमानमात्मानं यं बोधितवान् । यस्मै स्पृश्यति स्मा, यमीप्सितवान् । पुष्पेभ्यः स्पृह्यते राजा इत्यादावढत्वाद्भावे मम् । स्पृहणीया विभूतय इत्यादिदर्शनादिकल्पयत्यन्यः (४) । - (1) च्या उपता करोतीति असान्दान करदादियात् क्ये व्यस्येति नामधातोस्ति। (v) भार्यामीर्य तोति नाव भार्या प्रति कोपः, किन्तु परदंग्समामा तो म पामते रवः। (1) प्रतिमा निर्णयप्रकाणे इत्यनेनेति शेषः । (1) पुण्याणि मृत्यति पुष्पेभ्यः स्पृश्यति इत्यादौ त क्रियायाध्यतया टार्ग, क्रियामपन्धविशनया भत्तमिति केचित । ।

·कारकम् । इत्यर्थः । यसौ गोपीगणोऽशत, (१) यं प्रति गोपीगण: शपथादिना स्वस्य तहशत्वं बोधितवान् । स हरिः सद्भाः सुखं ददात्वि- त्यन्वयः। गर्गो मुनिर्बजे रामाय राध्यति स्म, कृष्णाय ईक्षते स्म, ब्रज- स्थाने विविधप्रश्नेन रामकृष्णयोः शुभाशुभं (२) पालोचितवान् खादि राधोतरपि ग्रहणात् विप्राय रामोतीत्यन्ये । रामो विभीषणाय राज्यमाशयाव, यशव प्रत्यशृणोत्, याचमाने विभीपणे राज्यं यशोऽप्यनीकृतवानित्यर्थः । तस्मै रामाय लक्ष्मण: प्रत्यग्टणात्, कपिहनूमांय अन्वटणात्, विभीषणाय राज्यादिक दातुं शंसतो रामस्य प्रोत्साहनं कृतवानित्यर्थः । प्राप्रतिश्रु-प्रत्य- नुग्रोः प्रयोगे गम्यमान-सामान्य-प्राक्रियाया ग्रहणात् याचन- शंसनभिन्नत्वेऽपि। यथा- शृखडा: प्रतिशृखन्ति मध्यमा भीर नीत्तमाः । गृण योऽनुग्णन्त्यन्येऽक्वतार्था नैव महिधाः (२) । (१) बमोतियपथायीत्यनुकारे इति मम । (२) यव चित्तं कीदृगितीति पाठान्तरम। (३) सीता प्रति रावणस्योतिरियम । हे भीर ट्रखर प्रार्थयमानेभ्यः खामिचिद क्रियतामिन्युपदेष्टभ्य मध्यमा एवं प्रभर प्रतिष्टषन्ति ते प्रयुक्ता मन्नस्तथा कत्तव्यमित्युपगच्छनि नत महिधा माहशा उत्तमा', ते हि सातन्मात् स्वयमेव हिताहित जाननीति भाव | बनेर असतार्या प्रभयो ग्टगङ्गा स्तुति कुर्बगर एम अनुग्टणन्ति, ते. प्रयुक्ता धनादिकं दान अभ्युपगच्छन्ति समिइये स्तारकेभ्यो यन्नीत्यथा, नत्वे मद्विधा । स्वतः प्रसिद्धत्वेन परस्तुन्यनपेचावात् । रति मही८७७ । रति भरतव्याया। मक्षिप्तसारे त अबोदाहरणे गम्यमान- ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । . इत्यादी श्रवणादिप्राक्रियाया घो भं स्यात् । सद्भाः सर्च सर्बो धारयते, सतां सम्बन्धे सर्वस्य स्वर्गमोक्षादिरूपधनस्था- धमर्ण: शिव इत्यर्थः (१)। अन्ये तु धृशङ स्थिताविति गृहन्ति । घड अवध्वंसे इति पर। वस्तुतस्तु शङ् स्थिती, धृञ् च धारणे, एक च त्यां, घड् अवध्वंसे इति चतुणी ग्रहणम् । तथाच धनं प्रियते, तिष्ठति, साधु(२)स्तद्धनं धारयति स्थापयति,साधुर्धनस्थितिप्रयोजकः पूर्वखामी उत्तमर्णः । इत्यर्थे साधुर्धनं धरति धरते धारयति वा, रक्षति, अत्र साधू रक्षणकर्ता धनस्वामी उत्तमर्णः । एवं साधु धनं धारयते अवध्वंसयति, साधुर्धननाशप्रयोजकः स्वामी उत्त- मर्णः। सर्वत्र तत्प्रयोजके पूर्वखामिनि साधौ घे प्राप्तेऽनेन भमिति सारार्थः । एवं विप्राय शतं धारयति चैत्रः, विमस्य शतं ध्रियते, स्वरूपेणावतिष्ठते, तच्छतं चैव धात्मनि स्थापयति इत्यर्थः । अषणमा क्रियाया कर्तुं सम्प्रदानत्यसकम् । तथा चायमर्थ:-पूर्व ये टएपनि प्रभोवाक्यमिति शेषः, चर्थात् प्रभवाक्यमाकण्यं तत्प्रतिपालयन प्रभोरानुकूल्य पन्ने, तेभ्यो मध्यमा प्रतिटएपनि, पयमेतद' करिष्याम इत्यभ्युपगशनि । यस वरणमेव पूफिया. तस्याः कत्तो सम्प्रदान भयतीति । अतएवाल तर्क- पागी नोक प्राणादिमाक्रियाया धोभ स्यादिति । (सतिसारे कारकपाद २५ सालम्प टोकाइएण्या।। 11) दयानुतया मर्च यंदायिनः शियस्य अधमर्मतल्यत्वेन निर्देश रति दुर्गादासः । केपित धारोति भृगह स्थिती मेरमजान्नः। प्रसार्यों ग्टकोना- परिपोभनम् । नाय यस्य धर्म ग्टहीतं तस सम्प्रदामात्यम् । यथा दरिद्र साधये मस धारयतीति-दि। (५) सातमः।

·कारकम्। तम् ईशं शिवं मुक्तये भज, भजनप्रयोजनं मुक्तिः। एवं यूपाय दारु, रन्धनाय स्थालीत्यादि। अनुक्तचतुमन्तढात् । अप्रयुक्तस्य चतुमन्तस्य टाची स्यात् । काष्ठाय व्रजति, काठमानेतुं गच्छतीत्यर्थः (१)। युद्धाय संनएते, युद्ध कत्तुं सबहनं करोति ; पत्ये शेते, पतिं प्रोणयितुं गेते इत्यर्थः । अनुक्तेति किम् ? एधानाहतुं व्रजति। चतुमर्थभावात् । चतुमर्धे यो भावत्यस्तदन्ताच्ची स्यात् । पाकाय व्रजति, पत्तुं व्रजतीत्यर्थः । एवं भुक्तये व्रजतीत्यादि । अत्र यद्यपि तादयं गम्यते तथापि नियमार्थमिदं, तेन प्रोदनं पाचको व्रजतीत्यादौ घे चतुमर्थत्यान्न स्यात् । उत्पातेन बोध्यात(२)। वाताय कपिलिका विद्युत्, कपिलिका- विद्युटुत्पातेन जाप्यमानो वायुरित्यर्थः । एवमातपाय लोहिता विद्युदित्यादि। (1) फलेभ्यो याति फलान्याहर्नु यातीत्यर्थ रति सिद्धान्तकौमुदी । “न चेह तार्य रति प्राप्ति शकता, यानक्रियाया' फलार्थत्वाभावात | व्याहरणार्था हि यानक्रिया बाहरणन्तु फलकमकमित्य न्यदेतन्” इति क्रियार्थोपपदति (२) सूत्वटीकाया तत्वबोधिनी। (२) "हिना एभाशुभसूचको भूनविकार उत्साल , लेन्ट सारिणे वर्ग- मानाचतुर्थी वाच्येन्यर्थ । वाताय-वातस्य ज्ञापिकत्यर्थ' इति परिक्रयणे इत्यादि (१४१४) सूबटीकाया तत्त्वबोधिनी । कपिलिका विद्यदुत्मात', तेन ज्ञाप्यमानो वातस्ततयतों भवति । 'वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी। कृष्णा सर्व- विनापाय दुर्भिदाय सिता भवेत् । रति भाष्यम् । - ·३१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । २८६ । शक्तार्थ वषडित सुख खाहा स्वधा स्वस्ति नमोभिः । (शतार्थ-नमोभिः ३॥)। एभिर्योगे चौ स्यात् । दैत्येभ्योऽलं हरिः, पूष्णे वषट्, सद्भयो हितं सुखम् । स्वाहाग्नये, स्वधा पित्रे, स्वस्ति धात्रे, नमः सते ॥ २८६ । शता। शतोऽर्थो येषां ते शतार्थाः, शतपर्याप्त- प्रभुमोथालमादयः। दैत्येभ्य इत्यादि-दैत्यानां सम्बन्धे समर्थो हरिः। एवम् “अलं प्रदोषः प्रियसङ्गमाय,” शक्तो मलो मलाय,(१) इन्द्रो ववाय प्रभुरित्यादि। यदा प्रभुशब्द ईखरवाची तदा प्येव, (२) तेन ममायं प्रभुः स्वामीत्यर्थः । भट्टौ "नामोथीदस्य कथन" (३) इति दर्शनात् भतार्थयोगे प्यपौत्यन्ये (8)। शतो मल्लो राज इत्यत्र रानो न शनार्थयोगः । वषट् स्वाहा खधा दानार्थ- (1) “प्रलं योगे पत शतिनाति"चतुर्थ्या पर्यादेग्ला मादावि"ति नित्यसमासे वाक्याभावादिति केचिदन्नि। मनो मझो मलाय इत्याल कारकविभत्या प्रच. भया बाधितत्वात भन्न इति न चवर्षी" संक्षिप्तसारे कारकपाटे-८२ को गोयीचन्द्र (२) प्रवादियोगे पापि माधुः । "नसे प्रभवति","म एषां पामणों"संतान- ऐसार । नेम प्रभु भूर्भुवमलयस्येति मिजम्" इति मिजान कौमुदी । ॥ भो ।।। रामसम्मको प्रति विभीषणसोमिरियम् । कथन यस कुम्भवस्य अप्नोथीत् प्रभवति स इत्यर्थः । प्रोत्र पर्यापणे रति कपिका- हुमा पर्यापचं सामर्थम् । 10) "भकाय पधपोत" इति चिनसारसत्रम् (बारकपा )।

·कारकम्। ३१३ द्योतकाः । (१) पूणे वपडिति सूर्याय दीयते इत्यर्थः । सद्भो हितं, सद्भाः सुखं, परत्र ग्रहणात् सतामित्यपि। "प्रामाद्यद- गुणिनां हित"मिति भष्टिः (२)। अग्नये स्वाहा, अग्नये दीयते इत्यर्थः । एवं पित्रे स्वधा । धाले स्वस्ति, पोटुः कुशलमस्तु इत्यर्थः । सते नमः, सतां सम्बन्धे प्रणाम इत्यर्थः । सामान्यतो ग्रहणात् कृष्णाय कुसुमं नम इत्यादी त्यागार्थेनापि स्यात् (३) । नमस्कृत्य मुनित्रयमित्यादौ नमःशब्दद्योतिताणत्यर्थको व्याप्य- त्वात् टत्वम् (४)। रावणाय नमस्कुर्य्याः, नमथकार देवेभ्य इत्यादौ तु प्रणतिवाचकनमाशब्दस्य क्रियाव्याप्यत्वात् ढवं (५) स्यादेव। - ११) “वषट् स्वधा खाहा नम एषां त्यागार्थत या सम्प्रदानत्वेनैवेष्टसिधौ थक पहणं मन्नानगतानामपि मास्यर्थम् । तेन शिखायै वषट्, गिरमे खाहा, पिष्टभ्यः स्वघोच्चता, हृदयाय नम इत्यादि सितम् । नारायणं नमसत्य इत्यादौ उपपदविभको कारकविनिगरीयसोति न्यायात कर्मत्यम्”- इति दुर्गादासः। (२) भहो १७१३८। इन्द्रजितं प्रति विमोषणयोकिरियम् । गुणिनां माल्यवत-प्रभातीनां गुणवतां साधूनां वा हितं प्रति, यत्र प्रतिरध्याहार्य., प्रामा- द्यत् अनस्तिोमवदित्यर्थ । सामु हस्तलिखिततकंवागीशटीकापुस्तके हित- मिति पाठ । संक्षिप्तसारोऽप्येवम् | सुद्रितपुस्तके त हिते इति पाठो दृश्यते । (२) "लष्णाय गन्धो नम इत्यस्य स खत्व ध्वम-पूर्वकारोपित स्वखाश्रय इत्यर्थः; तेन सष्णसम्बन्ध्यारोपितस्वस्वाश्रयो गन्ध इत्यर्थः । एवञ्च सम्बन्धार्थत्वेन पछी- विषयस विषय"-रति विद्यालङ्कारः। अत धावरेव प्रतिवाचकः नम शब्दस्तु तद्योतका, नमात् प्रणय र्ध- सओ विषयतारुप-फलात्रयत्वात् मुनित्यमिति कार्मवम् । अतएव नमस्करोति देवानियल उपपदविभोः कारक विभनिगरीयसोति न्यायात् कर्मवमिति सिद्धान्तकौमुदी। (५) दत्वं नम शब्दखेति शेष । “नमस्कुम्भी दसिंहाय-हसि हमनुकूलयितभि- ४) ·मुग्धबोध व्याकरणम् । २६७। डे नाशिषि वा । (ढे ७, न ।११, आशिषि , वा ११)। सद्भाः सतां वा शं भूयात् । वलिरक्षित प्रयोजनार्थाथेन। वलिरक्षिताभ्यां प्रयोजन- वाच्यर्थेन च योगे ची स्यात् । कुवेराय वलिः, विप्राय रक्षित, ब्राह्मणार्था यवागूरित्यादि। नित्यं प्रयोजनार्थेन वायलिङ्गता चेति (१) सः । कृत्यर्थे विकार सम्पद्यमानादभेद। कृप्त्यर्थधुभियोगे सम्पद्य- मानाची स्यात् विकारे, न तु भेदविवक्षायाम् । मूत्राय यवागूः सम्पद्यते, मूत्ररूपेण यवागूः परिणमतीत्यर्थः। एवं उच्चाराय कल्पते माप इत्यादि । विकार किम् ? मूर्व यवागूः सम्पद्यते, अत्न विकारो न विवक्षितः, किन्तु कारणतामानम् । भेदे त मूत्र यवाग्वाः सम्पयते, यत इत्यादिना जलम् । २८७१ टेना। प्राभिषि गम्यमानायां यस्य सम्बन्धी ऽवगम्यते तम्माची स्याहा, न तु है सति। यद्यपि सामान्येनोक्तां तथाम्यभिधानादिशेपतो जेयं, तथाहि कुशलायुष्य प्रयोजन हित- मुख-गोमनाथैरेव योगे ज्ञेयम् । सद्भाः साधूनां कुशलं भववित्यर्थः । एवं सद्भाः सतां वा आयुष्यं जीवितं, प्रयोजनमर्थः, पथ्यमुपका- रक, शम्म मातं, शोभनं भद्रं वा भवतु भूयाहा इत्यादि । न्यर्थ । एवं स्वयम्भुवे नमस्कृत्य इत्याहादपि"-इति शिज्ञान्नकौमुदी। तनाते एयू दाहरणेषु "अनुकतुमन्तदात्," इति चतुर्थी। 11) पक्ष्यमाए पतीतत्पुरपकरणे वार्तिकस्वमिदं दृश्यम् ।

·कारकम् । २६८। परिक्रियो धे वा। (परिक्रियः ६, धे ७, वा ।१३) । भक्त्यै मुक्तिः परिक्रीता सद्भिर्विष्णो रुषारिभिः । . । स्वस्ति गोभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयादिति पूर्वेण नित्यम् (१)। हित- सुखयोरुभयत्र पाठोऽनाशिष्यपि विकल्पार्थः। दे तु शिवस्तव करोतु शम्। ढे निषेधस्तु न पाणिन्यादिसम्मतः । आशिपि किम् ? आयुष्यं (२) प्राणिनां पृतम् । २८८। परि। परिपूर्वक्रीजो वेतनादौ धे ची वा स्यात् । नियतकालं भृत्या (३) स्वीकरणं परिक्रयः । सद्धिविणोभक्त्यै मुक्तिः परिक्रीता, विष्णुसेवन-वेतनेन सालोक्यादिरूपा भक्तिनि- बडा इत्यर्थः । परिभिः शत्रुभिः रुपा हेपेण । उदाहरणहयेन विकल्पो दर्शितः । एवं द्रोणाय द्रोणेन वा परिक्रीतो हपल: (४), किञ्चित्कालपर्यन्तं स्वीकृतवानित्यर्थः । परेः किम् ? शवेन क्रीतोऽखः। परे पत्र धस्य भत्वमाहुः (५) । (1) स्वस्तियोगे प्राशीविवक्षायामपि घटी बाधित्वा चतय्यः भवति। सस्ति गोभ्यो भूयात् । स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः' इति कापिका (३।३।१६ )। (२) व्यायुस्करमित्यर्थः। (३) भतिवेतनम्। (8) इषल: यूद्र । 1) बान सूबे दुर्गादास "यवस्था परसूलै वाशब्देश्यवसाव्ये विमापा इयमध्यवर्तित्वेऽप्यस विकल्साथै पापहण"मित्याह । वाग्रहणमाथिषोत्यस्य नित त्यर्थमिति गङ्गाधरः।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । २६६ । गत्यर्थमन्वटे चेष्टावतेऽनध्वाकाकशूक- गालनावन्ने वा। (गत्यर्थमन्यढे ७१, चेष्टावजे १, अनध्वा-अन्ने , वा ११)। गत्यर्थमन्यत्यो क्रमान्मार्गकाकादिवले चेष्टावजयोथी स्याहा। २८८ । गत्यर्थ । गतिरों यस्य सः, स च मन्यथ तत्, तस्य ढं तस्मिन् । चेष्टा च अवज्ञा च तत्तस्मिन् । न अध्वा अनध्वा, काकच शूकच शृगालच नौश्च अन्नञ्च तत् न तत् अकाकशूक- गालनावनम् । पुन: अनध्वा च तच्च तत्तस्मिन् । नजदयमुक्त यथा- कमदर्थनार्थम् । चेष्टायामित्यु क्तगतिरिह पादविहरणात्मिका, तेन स्वियं गच्छतीत्यादी न स्यात् ग्राम्यार्थत्वात् (१)। चेष्टा काय- कृतव्यापारः, परिस्पन्दनादिलक्षणेत्येके । तन्मते स्त्रियं गच्छतीत्यादी ग्रहं प्रविशति इत्यादिवन्न स्यात् (२)। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचि- त्वात् जां नयति, यहं प्रविशति, गिरिशिग्वरमारोहति, सागर तरति इत्यादौ न स्यादेव ; ग्रामाय ग्रामं गन्ता, बनाय वनं गमन- मित्यादौ ढे प्यपि न स्यात् । ग्रामस्य गन्ता वनस्य गमनमित्या- दापीति भागहत्तिः (३)। एके तु तादर्थे त्यां सिद्धायां ग्रामाय समृच्छतोल्यादिषु समी गच्छेत्यादिना अढत्वान्मप्राप्तिनिरासार्थ- मिदमित्याहुः (४)। 1) पाम्योऽमीन । स्तिया म मनाते इत्यर्थ । २) वच्चमाप वागछ व्यवस्थति मेष । १३) सति यो पनि भागत्तिरिति क्रमदीश्वरसूबम । व पुनर्वापहए परम मित्यमिति गदाधरः ।

·कारकम् । बजाय ब्रजति योगो व्रज व्रजति केशवः । नबाटणाय मन्येऽहं न त्वा मन्ये तृणं खल। चेष्टावन्ने कि-मनसा द्वारकामेति त्वां मन्येऽहं जनाईनम् । अध्यादौतु-गच्छत्यनन्तः पन्थानं न वा काकं स मन्यते । न त्वा रणायेति-मन्यतयन टेनानादरो गम्यते तत्रैव ची, तेन त्वा इत्यत्र न स्यात् । गच्छत्यनन्त इत्यादि-अत्र मुख्यस्या- ध्वनी निषेधः। मुख्यत्वन्तु साक्षादभिमतदेशमाप्तिहेतुत्वं, तेन उत्पथेन (१) पथै गच्छतीत्यादौ स्यात् । अव पथः साक्षादभिमत- देशप्राप्तो व्यवहितव्यापारवत्त्वेन गौणत्वम् (२) । मिति-त्वां काकं न मन्यते, काकादप्यपक्लष्टं मन्यते इत्यर्थः एवं न वा शूकं मन्ये, न त्वा शृगालं मन्य इत्यादि (३)। परे तु प्राणिमात्रे निषेधात् (४) काकशकशृगालानामेव निषेध न खा काक- - 1) कुपथेनेत्यर्थ । (२) यल पन्था साक्षात्मम्बन्धेन नाभिमतदेगमाप्तिहेत , पि त स पन्था एवाल अभिमतदेशपदयाच्य , अतोऽस्य उत्पथयापाररूपव्यवस्तिव्यापारवत्त्वेम गौणत्वम् । तथा च संक्षिप्तसारे कारकपादे १० वटोकायां गोयीचन्द्र:- "यलायर्मना पन्थानं गच्छति तल ग्रामादियत पन्या एय गम्य तत्र चतुर्थी भवती त्यर्थ" इत्याह । सिद्धान्तकौमुद्याच्च 'गन्चाविधिते अध्वन्येवायं निषेध. यदा तु उत्पथात् पन्या एषामितमिष्यते तदा चतौँ भवत्येवे न्युक्तम् । (३) मूक शस्त्रादीनां सूक्ष्मायभाग , " या नारमई सम्छे यापत्तीर्ण न नाव्यम् । न त्यामतमहं मन्ये याबद्भुतं न चाग मिति संक्षिपसारे कारकमादे १.३ सूत्रस्य वृत्तिः। (s) मन्य कर्मण्यनादरे विभाषामाणिषु ३1३1101 पति पाणिनिम्तो प्राणिमात्रे निषेधमपनीयेत्यर्थ इत्युक्तम् । यतोलि निषेधादिति निषेधभपभीयेति यवयं पञ्चमी।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
३००। यतोऽपायभौजुगुप्सापराजयप्रमादादा-
नभूत्राणविरामान्तहिवारणं जं पौ।
(यत: ५५, अपाय-वारणं ११, ११, पी ।१)।
यत एते तत् जसंगं स्यात्, तत्र पी।
.
इत्याहुः । तन्मते क्वचित् शुकस्थाने शनः पाठः (१)। अन्ये त
प्राणिषु काकशृगालावेव वर्जयन्ति ।
३००। यती। अपायो विश्लेपः, भीयं,
जुगुप्सा
गईया
चित्तनिवृत्तिः, पराजयः सोढ़मगक्तिः, प्रमादोऽनवधानता,
पादानं नियमतो वाक्यग्रहणं, भूरुत्पत्तिः प्रादुर्भावश्च, वाणं
रक्षा, विरामोऽथड्या चित्तनिवत्तिः, अन्तर्डिरन्तहीन, वारणं
प्रहत्तिविघातः। यत एते इति -अपायावधित्वेन यहिवक्ष्यते
तज्जसंन्न स्यात् । तत्रिविधम् ।
निद्दिष्टविषयं किञ्चिदुपात्तविषयन्तथा ।
अपेक्षितक्रियञ्चेति विधापादानमुच्यते (२) ।
युतसाध्यक्रियं यत् स्यानिर्दिष्टविषयन्तु तत् ।
ऊह्यसाध्यक्रियं यत् स्यादुपात्तविषयन्तु तत् ।
अपेक्षितक्रियं तत् स्याद यत् क्रियाशुन्यमेव हि ॥
(१) सिद्धान्त कौमुद्यान्त "लगने वाम पा मन्ये त्यत्र प्राणियाधि
भरत्ये"वेम्युलम। कायिकायर्या भाष्येयामेर।
चादाम वैविध्यमन्यात पन्ये प्रायशो म हासने चनाहिद्योतते पिदि
यव निसरणारे विद्योतने विद्युतित, निस्स्य विद्योत्ते रम्पर्ष' इन्युनं प्रयोग
रखमासाटोबायाम् । तमते या निसरणपूर्वड-पियोतनमेर विद्युतेरथः ।

·कारकम् । ३१० विभीपण: पदाभ्रष्टो, भ्रातीतो, जुगुप्मितः । पापात्, पराजितो दु.खादममत्तो विधेः, सतः । क्रमेणोदाहरणानि-वृक्षात् पर्ण पतति, घनाहिद्योतते विद्युम्मेघानिःसत्य विद्योतत इत्यर्थः । योनेभ्यो(१) माथुरा प्राव्य- तरा इत्य व नियमेन उत्कर्षक्रिया गम्यते। नियमचावश्यकता। ये तावदाव्यतरा भवन्ति, ते दुर्गतेभ्य उत्सष्टसुखभाजो भवन्ति इत्यर्थः । एवं माथुरेभ्यः थोना दीनतरा इत्यात नियमेनापकर्ष- क्रिया गम्यते । अपसरतो मेषादपसरति मेष इत्यादौ एकस्यावधित्वं विवक्ष्यते । यदा तु न विवक्ष्यते तदा मेषावपसरत इति । एवं वृक्षस्य पर्ण पततोति सम्बन्धमात्रस्य विवक्षितत्वात् । तव भीचार्ययोर्यो भयहेतः। पराजेयत् सोढुमशक्यम् । प्रादा- नस्य नियमतो वाक्य ग्रहणस्य य आख्याता। उत्पत्तिकर्तुर्यत् कारणम् । प्रादुर्भावक र्यदाद्योपलम्भनस्थानम् । अन्तदीन- कर्ता यस्यादर्श नमिच्छति । जुगुप्सा-विराम-प्रमाद-वारणार्थानां यनिमित्तं (२) । एषामावधित्वविवक्षायां जसंन्जेत्यर्थः (३) । एवं बानपात् यसतीत्यत्र उरणाने संमने शमिः, ब्राह्मणात्य सतीत्यर्थ । ब्राह्मणो वेदैकदेश । । देश विशेषासिभ्य । (२) जुगुमाया यदु गई पोयं, विरामय यताबडा, प्रमादस्य यद् विषयक- मनरधानम्, वारण य य प्रवृत्तिविषयसन्नदपादानमिति बृहन्मुग्धवोधम् । (२) अधिः मीमा।

·३२० मुग्धबोधं व्याकरणम् । आत्तविधी, मुनर्जातो, भातस्त्रातो निजै, भवात् । विरनोऽन्तहितो दुष्टात्, शोकात् रामेण वारितः ॥ विभौषण इत्यादि। विभीषणः पदाभ्रष्टः, लङ्काया रामस्य निकटं गत इति यावत्। स कीदृशः १ भातू रावणाशीतः, तस्य भातैव भयहेतुः । कुञ्चिकयनं भाययति इत्यादौ तु अवधिवा- भावान जत्वम्(१)! पापात् जुगुसितः, पापं निन्दन ततो निहत्तः । जुगुप्साया: पापमेव निमित्तम् । दुःखात् पराजितः, दुःखं सोढं न क्षमः, पराजः दुःखमैव सोढुमशक्यम् । अन्यत्र रिपून् परा- जयते अभिभवतीत्ययः । अविधेः प्रमत्तः, अशास्त्रविहितात् कमणः प्रमत्तः, प्रमादस्याशास्त्रविहितकéव निमित्तम् (२)। विधेः अप्रमत्त इति, अ-शब्दो निषेध, आदौ जत्वं, पशानियेधार्था- कारेण सह सम्बन्धः, ग्रामं न गच्छतौतिवत्। एवं धनात् प्रमाद्यति इत्यादि (२) । सत पात्तविद्यः, पण्डितानियमतो ग्टहीतवाक्यः । गुरोरध्ययनस्य नियमपूर्वकत्वात् नियमतो वाक्यस्य सत आख्या- टत्वम् ; एवमुपाध्यायात् गृणोति पठतीत्यादि। अनियमे तु नटस्य गीतं शृणोति। मुनर्वि यवसो जात उत्पन्नः, विभीषणस्य मुनि- निमित्तकारणम् । जायमानस्य प्रकृतिः कारणम् । तद्विविधं, वायि निमित्तञ्च । तत्र यसमवेतं (8) कार्यमुत्पद्यते तत् समवायि, यथा मृत्पिण्डाहटो जायते, वीजादपुरी जायते इत्यादि । एतदिन यहा सम- 1) कुचिका मत्सविष । (२) योधकर्मण्यमाहित इत्यर्थ । (३) धमविषयक बदनवधान तहनियर्थः । (8) यसिन ममर्त समयसम्बन्धेन वर्तमान सदिय ।

·कारकम् । निमित्त (१) यथा चक्राघटो जायते, पुचाए प्रमोदो जायते (२) इत्यादि। समवायिकारण-प्रत्यासन्नमवत-सामर्थ्यमसमवायि च कारणान्तरमित्यन्यः (३)। यथा तन्तुहयसंयोगात् पटो जायते इति। शृङ्गात् गरो जायते, गोमयादृथिको जायते इत्यत्र शृङ्गादि समवायिकारणं, शृङ्गादिसमवायिशरादरपथसिद्धत्वात् (8)। भ्रातू रावणानिजैरामीय स्वात: ; रावणएव विभीषणस्य भय- हतः । एवं काकात्तिलांस्त्रायते इत्यत्र त्वप्राणिनि भयमुप- चरणीयं, भयस्य प्राणिधमत्वात् । भवाहिरतः संसारमथडाय तस्माबित्तः ; विरामस्थ भयो निमित्तम् । दुष्टादन्तहित, पामनी रावणाददर्शनमिष्टवान् । रामेण शोकाहारितः, शोके प्रवर्तमानो निरुडः, वारणस्य निमित्तं शोकः । एवं यवेभ्यो गां निषेधति, कूपादन्धं वारयति । सत्यात् स्खलति, प्राचाराचलति, (1) याभ्यामन्यदन्वयव्यतिरेकानुविधायि निमित्तकारणम् । १२) यस्थात्मनः प्रमोदो भवति म यात्मा समवायि कारणं पुलो निमित्त कारणमिति। (३१ अस्यार्थ.-समयायिकारणे प्रत्यास बं स्थित, अत निश्चितं सामर्थ कारणत्वं यस्य तत्, तन्तुइयभ योगात् पटो जायते इत्यादौ संयोगोऽसमायि कारणं अतएव "असमायिकारणत्व गुणकर्मणोरे भवति, तदुभयञ्च समकायेन सम्बद्वमित्यर्थः,' इत्युन विद्यालङ्कारेण । 18) पृथग्भावेनानयस्थितत्वादित्यर्थः । कारकपादे "जन्यर्थ कर्तुः प्रकृती" इति २१ संख्यक क्रमदीश्वरसूखस्स दृत्तिं गोयीचन्द्रटीका विद्यालङ्कारटिप्पनीञ्च पया- लोच्य गरोत उद्भिजवियेष, दृथिको गोमयवृत्त्युमज., श्ग शब्द. शिखरवाचक स्तमात् गगोमये गरथिको प्रति निमित्तकारणे, नत समहायिकारणे इति तेषा मतमिति प्रतीयते । तागोयस्तु अष्टथमिशवं समवाधिकारपत्वमिति मन्यमामः हतगोमययो. याथिको प्रति समायि कारणत्वमाहेति मतभेदः । ४१ ·३२२ मुग्धबोधं व्याकरणम्। ३०१ । अन्यारभ्यार्थारावहिर्विनर्ते प्रतिपर्य- पादिशब्दैर्हेतुयवर्थे च। (अन्य -शब्दः ॥, हेतुयवर्थे , च ।१।। एभिर्योगे हेतौ यवन्तस्थार्थे च पो स्यात् । आङ् व्याप्तिसोनोस्त्यागेऽन्यौ प्रतिदाननिधौ प्रति ॥ अन्या। विवाहस्त्रं गृह्णाति इत्यादी गौणागौणापायावधिवेन विवक्षित- वाजत्वम् । एवं सति व्याघ्रो यदि मां पश्येत् तदा ध्रुवं मृत्युरिति मनसा तं प्राप्य ततो निवर्तते इत्यादिक्रमेणैव गौणापायवात् सिद्धे भ्यादिग्रहणं प्रपञ्चार्थमित्यन्थे । व्याघ्रादिभति, दस्युभ्यो रक्षितः स्वार्थ इयादौ निहत्त्यर्थस्याविवक्षितत्वे पूर्वेणाप्राप्ते ग्रहण- मिति परे। अन्यय प्रारभ्यथ तावी येषां ते, दिशि दृष्टाः शब्दा: दिशब्दाः, अन्यारभ्यार्थाय पाराच वहिव विना च ऋते च प्रतिय परिय अपच प्राइच दिक्शदाच ते सैः । यपोऽर्थो यदर्थः, हेतुथ यबर्थय तत्तस्मिन् । येन विधिस्तदन्तस्येति न्यायादाह यवन्तस्येति । पाडादीनां नानार्थत्वादर्थविशेष एवात्र ग्रहणम् इत्याह पाड् व्याप्ति इत्यादि। प्रतिदाननिधारित्यागमशासनस्यानित्य- वात् न नुम् । प्रतिदाने परीवत्ते, प्रतिनिधी मुख्यसदृशे प्रतिरत ग्रहीत प्रत्यर्थः। नेतरत्यादि। ईमानादिप्तरः शिवामिनः । एवं सुराद.

·कारकम् । ३२१ नेतरी विष्णुरोयानात्, भवात् प्रभृति सोऽर्थसे सोऽसादारात् वहिस्वर, शं विना नार्थो सपाहते। न्येऽसुरवर्गा इत्यादि। परे तु नीचार्थेतरमब्दं पृथक्यजन्तीति (१)। भवात् प्रभृति जगमन प्रारभ्य स शिवोऽञ्चरते अर्थादम्माभिः। स्कन्धात् प्रभृत्येव सपालवानीति कुमारसम्भवे । पर वारस्यार्थ- शव्दं पृथक् न रङ्गन्तीति (२)। स शिवोऽस्मदारात् पस्माकं समीपवर्ती। स बद्दहिस्तव दूरवर्ती। कचिदपवादविषये- ऽभ्युत्सर्गस्य निवेशात "करस्य करभो वहिः,” “वहिरम्भोज- वनस्य वानरा" इत्यादी पी। हपाइम्माहिना शं न, कृपादृते नार्थी भवतीत्यर्थः । शम्भोमो: मेवायाः प्रत्यमृतं परीयों मोचः । केगवान प्रति प्रद्युम्नः, कृष्णस्य प्रधानसगः । अनन्तात् परि विष्णोत्यागात् त्रयः कायिकवाचिकमानसास्तापा भवन्तीत्यर्थः । एवमपानन्तादिति बोध्यम् । पा मृत्योर्मृत्युपर्यन्तं हरिः (1) अन्यारादितरते रति ॥२६॥ गणिनिसले तरपन्दस्य एषापहण- मस्ति, सिद्धान्तकौमुद्या न “इतरपहरणं प्रपञ्चाामि 'न्युक्त। तत तच्चकोधि- न्यामपि “भ च इतरम्वन्यनीचयोरित्यमरोकनीचार्थस्थेद पहणमस्तीति वाच्यं * * * पञ्चमीविभक्त इत्यनेनैव भिडत्या दिव्युक्तम् । व्यसन्मतेऽपि नीचातरयब्द- योगे निरिधि कनेत्यादिसवेण निद्वारे पञ्चम्या सिदत्वारितरशब्दो न एषाक्त दूति १२) पृथक् न ग्टङ्गन्तीत्यस्थायभाशय'-पाणिनिहने धारभ्यार्थशब्दयोगे पचमीविधान नास्ति। किन्तु “अपादाने पञ्चमीति सूले कार्तिक्याः प्रभतीति माध्यप्रयोगात प्रतियोगे पशुमीति सिवानकोदो। तत्र तत्वबोधिन्यामपि *कार्तिक्या ममतीति भाध्य विरुवता कयटेन तत चारभ्यत्ययमिति प्रयुक्तम्' में यत एवाचार्येणारभ्यार्थ इत्युत्ता चातुर्थ प्रकटितम् ।

·३२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । भक्तोः प्रत्यमंतं शम्भोः प्रद्युम्नः केशवात् प्रति । पर्यनन्तात् त्रयस्तापा, आमृत्योः सेव्यतां हरिः ॥ सेव्यतां विष्णुराराध्यताम् अर्थादस्माभिः । आ सकलात् सब चराचरं जगदभिव्याप्य ब्रह्मास्ति । अत्र दिक्शन्देतिकरणा- हिन्देशकालार्थपूवादीनां प्रा-आहित्यान्ताना अञ्चूत्तरदानाञ्च ग्रहणम् । अत आह पूर्वः कृष्णाद्राम इति ; कृष्णात् पूर्वकाले जातो बलराम धूत्यर्थः । कृष्णादवर उत्तरकाले जातो गद इत्यर्थः । एवम् इयम् अस्याः पूर्वा दिक्, अयमस्मात् पूर्वी देशः, माधात् पूर्वः पौषः, उत्तरा जाह्नवी काश्या, दक्षिणाहि वनाबदी, "उत्तराहि वसन् रामः समुद्राक्षसां पुरम्” इति भट्टिः, प्राक् ग्रामात्, प्रत्यड्नगरादित्यादि। गम्यमानदिक्शब्दरपि, ले: सि श्री जसित्यादिनापकात् । आनन्दादित्यादि। यद्यपि हेत यबर्थ इति सामान्येनोत तथापि विशेषतो जेयं, भवति हि व्याख्यानतो विशेषार्थप्रतिपत्तिरिति । तथाहि- अघे ऋणे हेतो पो नित्यं, गुणे हेतौ अस्त्रियां पी वा स्यात् । शतात् बद्धः, शतस्य रणस्य बन्धने हेतुत्वं, त्रां प्राप्तायां वचनम् । घात्तु-शतेन बन्धितः, आन्तबन्धेः शतस्य प्रयोजकत्वम् । जाधा- दइः जाडोन बद्धः, पारिखात्यान्मुक्त: पारिखात्येन मुक्तः, पारित खात्यं तत्त्वज्ञानम् । प्रह गुणशब्देन ट्रयाश्रितगुणस्यैव न ग्रहणं, किन्तु सम्बन्धिरूपस्य परार्थरूपापन्नस्येति(१), तेन वहिरव धूमादि- . (१) 'मम्बन्धिमानमिति-वाचितमालमित्यर्थः। परार्थरूपाचमिति-मरर भाभ्यो बोध्यो यस्य र परा. परस्याप्य ति यावत तम्य रूप धर्मः परार्थ ·कारकम्। ब्रह्मास्यासकलात्, पूर्वः कणाद्रामोऽवरो गदः । आनन्दादीवरः गैलादासनादीक्षतेऽलकाम् ॥ गेलमारुध घासने उपविश्येत्यर्थः त्यादि(१)। स्त्रियान्तु-विद्यया मुक्तः। स्त्रीशब्देनाबीचूपां ग्रहणात् घटो नास्ति दहानुपलब्धेरित्यत्र न निषेधः (२)। एवम् अप्रयुक्तस्य यबन्तस्य दे डे च पो स्यात् । यथा ईश्वरः शिवः प्रानन्दादेतोः शैलादासनादलकाख्यां पुरं ईक्षते पश्यतीत्यर्थः। शैलादिति दे पासनादिति डे इत्याह शैलमारुह्य इत्यादि । टडादन्यत्र वलेनानयति वलेनाकृष्य इत्यर्थः । प्रवाहु:- प्रश्नोत्तरयोः । अनयोः पो स्यात् । कुतस्त्वम् ? धनात् । यष सदापनमित्यर्थ । तथाहि जाद्यादयो बाद्यानितानबोध्यभूताच । एतेन कन्यया गोका, मनेन रमित्यादौ न भवति, कन्याया व्यनाश्रित्वात, यमनसा- ध्याप्यत्वात्"-इति विद्यालद्वार । (१) "गुणा तोः पञ्चमी वा। धन्यात्रिसत्त्वेन विवक्षितो गुष इत्यच्यते । यथा पर्वतो पगिमान धूमात्"1-इति प्रयोगरत्नमालायां कारकविभक्तिमय- रणे ६६८ सूत्वं । “पर्वत पक्ष, वह्निमाध्यो धृमो हेत । यद्यपि धूमय पङ्गि- कार्यत्वं तथापि तदनुमितिदेवत्वेन हेतत्व । अत्र धूमस्य द्रव्यत्वेऽपि विजितपदाद गुणस्वम् । एव क्रियाया अपि गुणत्वेन विवक्षा। * व्याप्ति- विशिष्टस हेतो' पत्तित्वज्ञानस्यानुमितिकारणावादन्यस्य पक्षस्य पर्वत- स्थानितत्ववियना धूमादिहेतोरित्यर्थः । पर्वतपक्षक बहिसाध्यक-धमहेतुकालु- मितिं प्रति वडिव्याय धूमरतपर्वतत्तानं कारणमिति - इति तट्टोका। विभाषा गुणेऽस्त्रियाम ( १२५ ) अति पाणिनिसूत्रम् । तल सिद्धान्तकौमुद्यां "विभा धेति योगविभागादगुरणे स्त्रियाच कचित् । धूमादग्निमान्, नास्ति घटोग्नुप लो-रत्युतीमा (२) अल उपलब्धियन्दस्य स्वीपि ग्रामीबूबन्न भिन्नत्वात् परे पञ्चभीति । * ·३२६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३०२। वारादर्थैः । (वा, पारादर्थः ॥)। दूरान्तिकार्थे. पी स्याहा। रामानुद्रस्य यो दूरं पापाहुःखस्य सोऽन्तिकम् । ३०३। समानार्यस्तस्ताद्वितसुखैर्निर्हारे सम्बन्ध ठेच पी। (समार्थ-मुखैः ॥, निारे ७१, सम्बन्धे ७I, टे ७, च ।श, षी १५)। तु आगच्छसीत्यादिक्रियाध्याहियते तत्र पूर्वेणैव (१) पी स्यात् । यत्र तु नाध्याहियते तवैवास्य विषय इत्यन्ये। वस्तुतस्तु उपात्त- विषयत्वात् पूर्वेणैव निःसृत्ये त्यध्याहारात् । ३०२। वारात् । पारादों येषा ते तैः। पाराष्टूर- समीपयोरित्यत पाह दूरान्तिकारिति । स्तोकाल्पकतिपयक्कच्छ्रात् धादसत्त्वे। धेभ्य एभ्यः पी पा 'स्थान त सत्त्वे (२)। स्तोकान्मुक्त: स्तोकेन मुक्तः। एवम् अल्पादल्पेन इत्यादि। सत्त्ववाचिनस स्तोकेन मधुना मत्तः । धात् किं ? स्तोकं याति। ३०३। समा। समोऽयों येषां ते, स्ताय पाय ती स्तो, ताभ्यां तो स्तातो। पयास समार्थाय एनय पाय रिय पम्प (1) चपाहानत्वात् यतोऽपायभीत्यनेमेर। (१) सारे द्रव्ये। तोकादीमा विशेषगामि मति मेग्य । सोबारीमा प्रियाविशेषणाये परेन यातीतिर बलतेय तृतीया सासक पपेपरमोन्दर्य ।

·कारकम् । एभियोगे एएच पी स्यात् । यः सर्वस्य समो यय दविनोत्तरा खितः। . तम् च स्तातौ च हितच सुखञ्च तानि तैः। जातिगुणक्रियामिः सजातीयव्यवच्छेदो हि निहारः। विशिष्टधीहेतुः सम्बन्धः, स चानेकप्रकार:, खस्वामित्व-जन्यजनकत्वावयवावयवित्व-प्रति- योग्यनुयोगित्वाधाराधेयत्वादिः । एभिर्योगे इति-समार्थे रेनादि- त्यान्तेहितसुखाभ्याश्च योगे, जात्यादिभिर्यस्मात् सजातीयाहरव- च्छेदस्तस्मात्, सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वेऽपि सम्बन्धस्य निरूपकात् (१) स्वाम्यादेः। यदुवं- भेद्यभेदकयोः (२) शिष्टः सम्बन्धोऽन्योऽन्यमिप्यते । विष्ठी यद्यपि सम्बन्धः पठुत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥ महाकविप्रयोगदर्शनेन धुविशेषाणां यत् टत्वेन विवक्षितं तस्मात् पी स्यादित्यर्थः । यः सर्वस्येति- --यः सर्वस्य शिवस्य समस्तुल्यः, पूर्वेण ती च । यः सर्वस्य दक्षिणेन, दहिपास्यां दिशि स्थितः, पूर्वेण हो च । यः सर्वस्य उत्तरा, उत्तरस्यां दिशि स्थितः, पूर्वेण पी च। परै तु पौं नाहुः। यः सर्वस्य जगत: उपरि, यः सर्वस्य जगतोऽधः, यः सर्वस्य जगतः पूर्वतः पूर्वकालवर्ती,यः सर्वस्य जगतः पद्यात् उत्तरकालवों। पथादित्यात्त्येन निपातितम्(३)। एवं पुरस्तात् (1) भेटकात् । (२) विशेष्यविशेषणयोः। (१) अपरपदात् पश्चिममन्दाहा सप्तम्या यात्मत्ययः तयोः पयादेको निपात्यः।

·३२८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । उपय॑धः पूर्वतश्च पथात्, यस्याखिलं हितम् । सुखञ्च, तस्य देवानां वर्यस्य, पदयोर्भजे ॥ । ग्रामस्य, उपरिष्टाहक्षस्य, उत्तरादग्रामस्य इत्यादि । एतेषा ग्रहणं दिकशब्दयोग प्राप्तपीबाधनार्थम् । कफोणिः कूर्परादध इति उत्सर्गत्वात् पौ। यस्य देवस्याखिलं चराचरं हितं मित्र, यस्याखिलं जगत् सुखं प्रीतिजनक, तस्य देवस्य पदयोरहं भजे चरणौ सेवे । तस्येत्यवयवावयवित्वसम्बन्धे पी। एवं चैत्रस्य धनं, मैत्रस्य पुत्तः, कायस्य पूर्व, जलस्य घटः, घटस्याभाव इत्यादि। आदिना राहोः शिर इत्यत्र तु अभेदसम्बन्धे पोति । कीदृशस्य ? देवानां वर्यस्य, कोनापि(१) गुणेन देवेभ्यः प्रकष्टस्य । देवानामिति निहारणे, पदयोरिति दे पी। एवं "मापाणामश्री- या"दिति भाष्यम् । “न च नियति कस्यचिदि"ति भहिः । “सा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेपा"मिति भारविः । “नारायणस्यानुक- रोति" इत्यादिशिष्टप्रयोगाः। एषु सम्बन्धमावविवक्षया पीति परे। यद्यपि द इति सामान्यनोतं तथाप्य भिधानाहिशेषती तस्य नेयम् । यथा-- स्मृत्यर्थदयेशां था। एषां टे पी पा स्यात् । विगोरध्येति, गम्भोः मरति, भास्य दयते दुर्गा, भक्तस्य ईष्टे हरिः, यथेष्टं विनि- युडले(२) इत्यर्थः । पक्षे विष्णुमध्येतीत्यादि । को गोणस्क। येन धम्मेण यहम् लोके प्रकागते, म सम्य (1) अनिलीयन। (२) पर्वामीरतीय।

·कारकम् । ३२८ । गुणस्तम्मात् गुणान्तरोत्पादनमुत्कर्ष(१)स्तत्र फजी है पो वा स्यात् । पटस्योपस्कुरुते पटवा (२)। सूचनावक्षेपणसेवेत्या- दिना मम् । असन्तापिवरि-रोगार्थानां स्वार्थत्वे । सन्तापि-ज्वरिभि- बानां रोगार्थानां ढे पी वा स्यात् रोगार्थस्य(३) घत्वे सति । रोग- यौरस्य रुजति चौरं वा, प्रामयचौरस्य (४) श्रामयति चौरं वे- त्यादि। असन्तापिज्वरीति किं ? सन्तापचौरं सन्तापयति,ज्वरचौरं ज्वरयति । स्वार्थत्वे किं? नदी कूलं रुजति । नाव्यादिनाथयोहिंसाशिषोः। नाव्यादेहिसायां नाथस्या- शिघि गम्यमानायां दे पी वा स्यात् । चौरस्य नाटयति (५) चौरं वा। नाट्यादिर्यथा- नाटिश्च क्राथिरुज्जासिदिप्नौञ् शत्रन्त एव हि । प्रनि-निम-प्रनिभ्यस्तु हनोऽथ पिष्टरित्यपि ॥ नट क भ्रंशे, ऋथ कि वधे, उत्पजस क वधे ताड़ने च । चुरादीनाम् एषां आन्तनिर्देशात् यत्र नाटि क्राथि उज्जासि इति खरूपं, तवैवायं विधिस्तेन दस्युमनोनटदित्यादौ न स्यात् (६) । हिषौब वैरे गट, चौरस्य द्विषन् चौरं वा। अशत्रन्तस्य तु चौरं . (1) सप प्रतियन इत्युच्यते । (२) पटी हिरालगुणेन लोके प्रमिस्तस्य वर्णान्तरोत्पादनमुत्कर्ष इति । (३) रोगवाचकशब्दस्य। (8) अम करोगे इत्यथ रूमम । (५) वध पातयतीत्यर्थ । (६) अनीनटदित्यात उडो हुस्खे नाटोति रूपाभावादित्यर्थ । ४२ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३०४ । जोऽजाने धे। (ज: ६।, अज्ञाने ७, धे ७I)। शम्भो मर्मुकुन्दे जानीते, भक्त्या जानाति शङ्करम् । शम्भुना साधनेन मुकुन्दे प्रवर्त्तते इत्यर्थः, प्रहत्त्यर्थच जानातिः । हेष्टि । एवं चौरस्य प्रणिहन्ति निग्रहन्ति प्रहन्ति निहन्ति च चौरं वा । धौपिम् ल संचूर्णने, चौरस्य पिनष्टि चौरं वा । प्राशी- रभिलषितप्रापणेच्छा, नाथते पुत्रस्य पुत्रं वा । अनयोः किं ? पिमष्टि धानाः (१), वटुरन्नं नायते, याचते इत्यर्थः । पणि-व्यवसोव्यवहारे। व्यवहारोऽव · द्यूत-क्रय विक्रयो। शतस्य पणते व्यवहरति च शतं वा (२) । व्यवहार किं ? शलाकां व्यवहरति, गणयतीत्यर्थः दिवबागेतु नित्यम् । व्यवहारे सगैर्दिषधोटें पो वा स्यात्, अगस्त नित्यम् । शतस्य प्रतिदीव्यति (३) गतं वा। अगेम् गतस्य दीव्यति। व्यवहारे किं १ विष्णुं दीव्यति, स्तीति इत्यर्थः । स्मृत्यर्यादीनां भावे । भावत्यान्तानां स्मृत्यर्थादीनां दे मी नित्यं स्यात् । मातुः स्मयते, विष्णोः स्मृतं, भास्य दय्यते परिणा, भक्तानामीप्यते शम्भुना, गतम्य प्रतिदोव्यते चेषेण (४) । ३०४। जो । न जानमज्ञान तस्मिन् । शम्भोरित्यादि । मुकुन्दे (1) थामा यो नियामित्य मरा, ममधि। (१) पण छूते मनिलामोते, प्यारति झोपानिकोपीन पारस्य । 1.) पण इम्ब। (४) एमाहरण माम्डाणामपि भारतीयादीनां भामदयामानामनु पाणिनिमय पीता .

·कारकम् । . ३०५ टप्पार्थानां वा। (त्यर्थानां ६, वा ।१।)। शृङ्गारस्य हरिस्तृप्तः, पूर्णः शान्तेन शङ्करः । ३०६ । ढघे कृत्यव्यक्युक-क्तवतु-खलर्थतीच्छत्रा- न वसु-शीलार्थटन्-भव्यर्थिगिनि। (दधे ७, सति , अ-व्य कि उक लावत खलर्थ हा उत् पल पान वसु शोनार्थटन् भव्यऋणार्थ णिनि ७) । विणो शम्भुरयम् इति बुद्या प्रवर्त्तते, तत्प्रवृत्तो शम्भोः साधन- खाडलम् (१)। प्रमात्मकज्ञानस्य वजनात् सर्पिषो जानौते इत्यादी भात्यर्थेऽपि स्यात्, भ्रमस्य ज्ञानत्वेऽपि प्रमाभिवत्वात् । इदं विकल्पयन्ति परे। तन्मते शम्भुना मुकुन्दे जानौते इत्यपि । प्रजाने किं ? भत्त्या जानाति शङ्करम् इत्यत्र प्रमात्मकत्वाब स्यात् । ३०५ । दृस्य । टप्तिरों येषां ते तेपाम् । हत्यर्थधोः प्रयोग धे पी पा स्यात् । गृङ्गारस्येत्यादि । उदाहरणहयेन विकल्पो दर्शितः । एवं फलानामनमागिता: (२), फलैर्यवाशितम्भवमिति भटि (४।११)। ३०६ । टधे। टच घय तत्तम्मिन् । पनः अर्थ य भों यस्य सः । ग्रीनमर्यो यस्य स,स घासौ सुंयेति सः । भव्यञ्च ऋणय अपामाभा 11) चल बार्मिकेय:-"मान्दाधिवरायम्भुमानस दलात् सान्दविषय. पतो पजामा वाधातोः गभरेष साधनम्, बित्येकातो मसिरितापियामिति पाएको प्रत्यर्थच नामानि"रिवार। (१) मरममन्यमामिलामात्य, था पर परिभो ।

·३३२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । व्यादिवर्जे कृति प्रयुज्यमाने ढे घे च षो स्यात् । जगतां कारकः कृष्णः कृतिर्मुररिपोरियम् । ते, ते अर्थों यस्य स, स चासी पिंथेति स: । पश्चात् व्यञ्च किय उकश्च क्तवतुच खलर्थच क्लच उच्च शटय पानश वसुख शीलार्थ- तुंच भव्याणि च तत्। न तत् तत् तस्मिन् । जगतामिति-कृष्णो जगतां चराचराणां कारकः कर्ता, जगतामिति ढे पी। इयं पृथिव्यादिचराचरमयो सृष्टिर्मुररिपोः कृतिरुत्पाद्या, कधी तिः, मुररिपोरिति धे पी। पूर्व सूत्रा- हानुवर्त्य तस्य व्यवस्थावाचित्वात् धायरामोदमुत्तमं” (१) "हि- पूर्वं ध्रुवं न त्वा राजकत्वा पिता खन"(२)मित्यादौ न स्यात् । सृष्ट्वेत्यादि । कः पुरुषः हरिं संस्तुवन् सन् पर्थितं वाब्दितं न ईयिवान् मासवान् ? अपि तु प्राप्तवानेव । हरिं कीदृशम् ? एतमा. गत् सृष्ट्वा दधिं धारयन्तम् । सद्देति काचत्यचिस्वालम् । एवं घट कर्नु, पयः पायं पाय, विप्रं प्रस्थाप्य गत इत्यादि । दधिमिति धाधोः किः, हिरालोपथ, हरिविगेषणत्वात् टम्। पुन: कोहगम् ? एतत् जगत् शारुकं संहरन्तम्, गृधो झुकः। पुन: कोहगम् ? पर्शकान् उनीतवन्त, सगें प्रापितयन्तम्, उत्पूर्वनीधीः - भट्टी ६७ धाय रति मध्यतिर पम्ययः भायैः भारत रियः। यत्र धारति ध्याहि जति प्रयुग्दमामेपि व्यामोहमियम पी। (U भी पति या n पिना गरयो पात हत्या राजानं - कागानु हारिपालिाम ATC भरत प्याला राज योषितानि पहा ।

·कारकम् । ३३३ . नत्रा निर्टि- ध्यादौतु-सृष्ट्वा दधिं शारकमेतदर्घकान् उन्नीतवन्तं, यतिभिः सुदर्शनम् । जातं, हरि, जिष्णुरघानि संस्तुवन् मुदं दधानोऽर्थितमीयिवान् न कः ॥ शं दाता हृत् कदागामी दायी मोक्षमृणं शिवः । तावतुः। पुनः कीदृशम् ? यतिभिर्जितेन्द्रियैः सुदर्शनम्, अनायासेनालोकनीयं, दृशधोः खन्नोऽनः। एवं "पापिना दुष्करो धम्मः सुकरो धार्मिकेण स" इत्यादि । “कोपदण्डसमग्राणां किमे- पामस्ति दुष्कर"मित्यत्र तु सम्बम्बमावविवक्षायां पी, टस्यानित्यत्वाहा । पुनः कीदृशं ? यतिभिर्जातं, जाधोऽतीते ततः । एवं त्वया भातो, मया ज्ञात इत्यादि । पुरुषः कीदृशः ? अघानि पापानि जिष्णुः, पापस्याभिभवनशीलः, जिधोः एणुक् । एवं धनं ग्रभुः, मुखमिच्छुः, शास्त्रं विन्दुः, कन्यामलदरिष्णुरित्यादि । "सव सवैगतस्य सम्प्रति क्षितिप: सिपरभीपुमानिव," "सत्यस्य वाता नरकस्य जिष्णु"रिति त सम्बन्धविवक्षायां पी, नत्रा निर्दिष्टस्या- नित्यत्वाहा । हरिं संस्तुवन्, स्तुधीः शट (१)| पुनः कीदृशः ? मुर्द दधानः, हपं धारयमाणः, धाधोः शानः । पान इत्यनेन कानस्यापि ग्रहणात् चक्राणो जगतों इरिरित्यादि। पर्थितं न इयिवानिति इनधोः कसुः। शिवः कदा इत् हृदयमागामी, प्रागमिष्यति प्रर्याम्मम । गमधोविघति णिन् । शिवः कीदृगः ! मंदाता (1) प्यमानयोगेमि निषेधः तेन इरितोष्यन् सोप्यमानो वा वातीति दुर्गादास ·२३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३०७। कामुक सड्डार्थतेन । ( कामुक-सत्डार्थ लेन ३1)। कामुकशब्देन वर्तमानडयो विहितेन तेन च योगे दे धेध षी स्यात् । यो लक्ष्मः कामुको जातः सतां तस्येदमासितं । शंशब्दो मोक्षार्थः तथाच वदन्ति शं बुधाः श्रेयः शातने शा निगद्यते इत्येकाक्षरकोषः । तथाच श्रेयोदानशील इत्यर्थः । दाधोः शोलाथै टन् । अतएव शिवो मोक्षमणं दायो, मुक्तिरूपधनं ददात अर्थान्मह्यम् । मोक्षस्य ऋणत्वमुपचारात् । आवश्यके णिन्यपि निषेध इति कश्चित् । यथा अंशं हारी दायाद इति। अंशस्य हारीत्यन्यः। न चतुमर्थणके प्रायः । चतुमर्थविहितो यो पकस्त स्मिन् प्रयुज्यमाने टे पी न स्यात् प्रायः। मुनीनां विपिने भक्तं भोजको यालि माधवः । मुन्यन्नं भोलु गच्छतीत्यर्थः । प्राय इति किं ? घर्षशतस्य पूरको जीवति, पुचपौचाणां दर्शकोऽस्तीत्यत्र न निषेधः। यस्य दस्योनानुलत्वव्यवहारस्तवैव घी, तेन साधु पाचक इत्यादी पी न स्यात् । ३०७। कामुक । सञ्च डच ते, तेौँ यस्य सः, स धासी जायेति सः, कामुकय सड्डार्थक्रय तत्तेन । यो लक्ष्मया इत्यादि -य: श्रीकृष्णो लक्ष्मयाः कामुकः लक्ष्मी कामयते, यः सतां जातः धीरजायते । ज्ञाधीः माच्छाथेत्यादिना वर्तमान सः । तस्य इदमासितं तनात्रीपषिष्टम् । पासधोधीप्यगतीत्यादिना ·- कारकम् । ३३५ ३०८। ल्यभावतास्त्यणकसढे घे वा। (ल्य-सढे ७, घे ७, वा 1१1)। ल्ये भावार्थ-क्त स्त्रीविहितं अं एकच हित्वा अन्यत्र सटे घे पी स्याहा। ३०८। वर्तमान डे क्तः। एवमिदमेषामुपगतम्, इदमेषां भुतम् अवस्य इत्यादि । पूर्वेणाप्राप्ते विधिः । न भोलितादिना वा तु कान्तेन । शम्भुना शोलितः, हरिणा रक्षित इत्यादि । प्रजाभिः कान्तः प्रजानां वा । तथाच “कान्तो हरियन्द्र इव प्रजानाम्” इति । ल्य। भावे क्तः भावत', अद्य एकथ तत्, स्त्रिया- मणकं स्त्यपक, न स्त्यणक अस्त्यणक कं, टेन सह वर्तमानं स- ठम्, अस्त्राणकच्च तत् सटश्चेति तत्, स्यच भावताच अस्तपण कसढच्च तत्तस्मिन् । त्यस्तव्यादिः । त्वयेत्यादि--त्वया कृष्णोऽचत्रः मम च स कृष्णोऽचरः पूज्य इत्यर्थः । अधोटें ध्यण् । ददयेन विकल्पो दर्शितः। एवं कर्त्तव्यं करणीयं तव त्वया वा इत्यादि । वाशब्दस्य व्यवस्थायाचित्वात् ल्ये यत्र घटयोः पौसम्भावना तत्र इयोन स्यात् । तेन कष्टव्या ग्रामं गाखा कपिना, नेतव्या ग्राम- मजा नरेण, अनुषिणः प्रियो धम्रप्रमुपध्यायेन, को दिशं गतम्यं मया इत्यादी न स्यात् । यत्र त टमात्रे पीसम्भावना तव पूर्वे- णेय, तेन गेयो मानवक: साम्रामिति, गायतीति गेयः, घे यो यस्य कृष्णस्य येन कोन वा पत्र नातं मानं कत- . वाव्यः।

·३३६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । वया मम च कृष्णोऽर्य: नातं यत्र स यस्य तु । सृष्टः क्षति इति येन, चिकीर्षा यस्य भेदिका ॥ यस्य यस्य मित्यर्थः। एवं छात्रस्य कात्रण वा हसितं गतं वेत्यादि । कपास्य येन कृष्णेन वा सृष्टेजगतः कृति: करणम् । कृष्णस्य येन कृष्णेन वा सृष्टेईतिर्हरणम् । सञ्जीर्भावे तिः । मढाडोरपि भावे त्य इति भागवत्तिः। एवं शब्दानामनुशासन- माचार्यस्य प्राचार्येण वा, गवां दोहो गोपस्य गोपेन वा इत्यादी स्यात्, स्त्रीविहिताणकभिन्नसढवत्त्वात् । परे तु निषेधो यज्जा- तीयस्य विधिरपि तज्जातीयस्य इत्युक्तोः परिचर्या गुरूणा शिष्यस्य शिष्येण वा, उपासना पितुः पुवस्य पुत्रेण वा, जागा राम्छा- वस्य छात्रण धा, अकरणि: पुण्यस्य जाल्मस्य जाल्मेन वा इत्यादी स्यात् स्त्रोविहितकृतत्वात,न तु शब्दानामनुथासनमाचार्येण, गवां दोहो गोपेन इत्यादौ अस्त्रीविहितत्वादित्याहुः । (१) अणकयोरु- दाहरति चिकोत्यादि। यस्य कणस्य सृष्टेः चिकोर्या कर्तु- मिच्छा, सनन्तकधोः शंस्त्यादः । यस्य कृष्णस्य सृष्टभैदिका भेदो नाश इति यावत् । एतेन कृष्णस्य सृष्टिस्थितिप्रलयकर्मकर्तृ- त्वमिति भावः। घढयोरुभयत्र पूर्वेण पी नित्यम् । एवं चिकी- पी रवेरानोकानां, भेदिका चन्द्रस्य तमसामिति । सटे कि कृति- (1) समतेऽपि सहा मति ईतिरित्युदाहरणशापकाम् परमजाना समादरपोयेति । चन्दानामनुशामममाचार्थ चापापा रसारिस पन्दे यस्पायमिति कार्तिकभिमानः ।

·कारकम् । मुंररिपोरियम्(१)। यत्र हिढधूना कता ढइयमनुन, तत्र इयोटयोः पूर्वेण पौ। तेन कृष्णस्य मोक्षस्य याचको भक्तः। दोग्धा दुग्धस्य गोः कृष्णः । क्षीरस्य गवा दोहः कृष्णेन (२) इत्यादीत्येके । मुख्य ट एवेत्यन्यः । यदुवं- कम्मदयं दुहादीनामनुक्तं स्यात् कता यदि । कशित्तत्र समाचष्टे पष्ठों प्रधानकम्मणि ॥ इति । तन्मते दोग्धा गां पयसो हरिः। गौणढे एवेत्यन्यः । तम्म- ते दोग्धा दुग्धं गवां हरिरिति । परे त उभयप्राप्तो कर्मणीति सूत्रान्तर विधायकस्मिन् कति प्रयुज्यमाने ढधयोः प्राप्ता पी ट एवेत्याहुः । तेन अद्भुतं समुद्रस्य बन्धो वानरः, पायथ्यं सुभगारोषस्य दूतीभिः परिमार्जनं, गर्दा दोहः कृष्णेन, हारयिता दुग्धस्य गोपेन हरिरित्यादि । ढघप्राप्ती किं ? धनम्य गोपस्य यापयिता हरिः, दुग्धस्य गोपस्य हारयिता , (1) मटे किं कनिर्मुररिपोरियमिति लिपिकरप्रभारपाठः, ग्रस सकर्मक- यात् । माधोधि, गियो सुपिरिन्याटिक र प्रत्युदातव्यं, तब पूर्वेण निन्य मेन पणे। चतएपोनं कार्तिकेयेम कवित्र तिर्मुररिपोरियमिति मन्युदा. इतगन, मास्साबकत्वं केनापि संस्थापितवान्, म एप सातवामिति चिन्त्य विति। (३) चन दो रति भारे यन्, कनिईतिर्य नेम्युदाहरपापसात् सवाप्रपातोरपि भारे प्रत्रय स्मादिति भापितम । तेन समास्ययो पपोत सलाइभयान पोति । अव कपिदय पपर-यनीतिमद्विस्त दोगे पडोमियम्पते। एपर तभमानी सम्र्मक परि। तथ्यारोमा प्रयोमे दहवोरे दिमते। ४१ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। 1 ३०६। खामोश्वराधिपति दायाद साक्षि प्रतिभू प्रसूत कुशलायुक्त निपुण साधु सुजथैर्नादरे प्तौ च। (स्वामि--सुजथैः ३॥, नादरे , तो ।११, च ॥११)। स्वामी मुकुन्दः सर्वेषां, साक्षी सर्वेष्वधोक्षजः । निश्यस्त्रिरगु र्गोप्योऽपत्ये मातूरुदन्यजम् ॥ हरिरित्यादावुभयोर्दयोः पूर्वेण पी। एकलतीति किं १ प्रोदनस्य पाकी ब्राह्मणानाञ्च प्रादुर्भावः (१) । ३०८। स्वामी। सजर्थ इवार्थो येषां ते तैः । स्वास्यादिभिः सुजयंत्यान्तैश्च योगे क्रियाया अनादरे गम्यमाने च पीयौ स्याताम् । स्वामी मुकुन्द इति । प्रयोगहयेन पौत्योर्विकल्पो दर्शितः। एवं सर्वेषां सर्वेषु वा ईश्वर: अधिपतिर्दायादः (२) प्रतिभूः (३) प्रसूतः (४)। कुशलायुक्ताभ्यां तात्पर्येऽभिधानं, तेन शिवार्चायां शिवा या वा कुशल आयुक्तो वा भक्तास्तत्पर प्रत्यर्थः । अन्यत्र कलास कुशलः, रथेप्चायुक्तोऽखः निवह इत्यर्थः । निपुण- साधुभ्यां पूजाया तो, अपूजायां पी एवाभिधानात्। मातरि साधु- निपुणो वेति पूजायाम् । अपूजायां तु पितुःहस्य निपुणः साधुर्वा पुचः। 1) यव बनेकस्य सत प्रयोगे कलशम्सम्बन्धोइयोरपि लोई ग्यते नियमो भवाये तवापि, गर्वा रक्षा दोहो गोपेनेति संचितसारे कारकादेर घने गोयीचन्द्र । (२) हव्यो यादमेषु यादवाना पा दायार । दायादी शानि । (३) अब यस प्रतिभू, स्यमनका प्रतिष यमरा, जामिनु इति भाषा। (a) हशतमा मन.।

·कारकम् । ३१० । कालभावाधार डंप्ती। (काल भाव-पाधारं ११, डं ११, ती ।१।)। सामीप्यालेपविषये प्रत्याधारशतुर्विधः । निश्यङ्ग इति । गोप्योऽजं विष्णुं निशि रात्री विखीन् वारान् अगुः प्राप्तवत्यः । अङ्गो दिवसस्य विरगुः। दहयेन पोस्यौ दर्शिते । एवं रात्रौ रावेर्वा पञ्चहत्वो भुक्त। धावत्योऽपि सुजयस्तेन कतिधा रात्री रावेर्वा भुते इत्यादि। कालाड्डादे- वाभिधानात् कांस्यपात्रां kिडते, पञ्चतत्वो रात्रिं भुतो इत्यादौ न स्यात् । अपत्ये रुदति, मातुः क्रोणत्या:, रुददपत्यं क्रोशन्तों मातरमनादृत्य वारंवारं गता इत्यर्थः। कोशन्त्या इत्यध्याहार्यम् । रुददित्यस्यैव लिङ्गविभक्तिव्यत्ययेनान्वय इत्येके । पश्यतोहर इत्यत्र संन्नात्वान्नित्यं पी, न तु प्तोत्ये के। त्वां मामन्तरा स्वाभी, साधुविप्रो मातरं प्रति, निपुणो मातरं परि, त्वया सह स्वामी, तुल्यो गोभिः स्वामी, तुल्यो गवां स्वामीत्यादौ त पूर्व विप्रतिषेधेन हादय एव स्युः। अन्ये तु प्रत्यादौ दोष नान्या तिरित्यर्थे सूत्रयित्वा (१) वृक्षं वृक्षं प्रति कुसुमानि सन्ति, देवदत्त प्रति कुष्यति, वा प्रति स्वामी, मवचनं मति साक्षी, केमान् प्रत्युत्सुक इत्युदाहरन्ति । साध्वसाधुभ्यां सो। पाभ्यां योगे तो स्यात् । साधुः कणो मासरि, प्रसाधुर्मातुले। नियमार्थमिदम् । काम्नय भावय प्राधारय तत्। काल: कान । हितोया पळा माम्या भिति प्रम्यादा मितिकारकमा १० प्रमहीवर एवम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । रेमे शरदि गोविन्दो गोपौभिरुदिते विधी। कालिन्दा, कानने, केली कुशलः, मकले स्थितः ॥ क्षणदण्डमुहर्तादिः । प्रसिद्धकालक्रियाहारण क्रियान्तरस्याप्रसिद्ध कालं येन साधनभूतेन वक्ता लक्षयति स ह भावः । परे त यस्य क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते स ह भावः । अत्र क्रियाशब्देन सह सामानाधिकररये क्रियाथय एव साधनभूतः । यथा दुध- मानासु गोयु यन्नदत्तो गतः दुग्धास्वागत इत्यादि । अत्र अतीत- गमनक्रियाहारेण दोहनादिक्रियायचेण साधनभूतेन दोहनादि- क्रियान्सरस्याप्रसिहवर्तमानादिकालं यता लघयतीति स दोह नादिक्रियाययो भाव इत्यर्थः (१)। असामानाधिकरण्ये क्रिया- शब्द एष साधनभूतः । यथा गीर्दोहे गत इत्यादि। भुनाने चैत्रे मैत्री भुतो इत्यत्र एकस्याः क्रियायाः सम्बन्धिभेदाझेदः(२) । कलायमानेष्वामेषु चेवी गतः, पक्के प्यागत इत्यत्र कम्नाय व मानं येषां ते तेप, क्रियान्तराभायात् मनित्यध्याहार्यम् एवं धने सुगं, धने मति सुखं भवतीत्यर्थः (३) । - (1) नर्कगोपा लिपि: मद्रता लिपिहरमभादप्रभूता-aft frien. टिणमीमानोप्याभिपिन्यमिति (७) महियानरम्युमिति माय (१) पमपये कानिकषान:- भाग्यो मोति माम्। पण न्यायाने दुपारा शिपमनु परयो नारसमानाAMRो भोलि माया माना गोर इभानाAITRE ! मायोतिnि fnt यो wife ar माययो मोशन Amerifourtner fri मिदा। पप गयो Inोपन,...fire Marin ·कारकम् । भवति नामसिद्धं न हि सयमसिद्धः परस्य विशेषणं भवतीत्या प्रसिद्धेत्यादि। भार. क्रियापर्याय इत्याह । एतेन क्रियावाचकपदहयस्य यल विशेषणविशेष्यत्वभवगम्यते, तल विशेषण- क्रियावाचकपदात सप्तमोति प्रतीयते। तद्यथा- दुह्यमानान्तु गोषु गत इत्यत्र अनिरूपित गमन कालम्य विशेष्यस्य गोदोहनकालविशेषणं प्रसिद्धम्, इतर- व्यावर्त कात्वात्। ग्रल इतरव्यावर्तकमेव विशेषणम । ततश्च गमनदोहन- वाचकयोर्गतामानयोरप्रसिद्धप्रसिद्ध कान्न वर्तमानयोविशेष्यविशेषणयोर्विशेषणी- भूतात दुह्यमानपटात् प्रधिड्नकाल वर्तमानात मप्रमीति, तत्मदाहचर्यात तेन सा सामानाधिकरण्याच गोविन्यादिषु सप्तमोति । गमनवाचकपटस्य सम्बन्धे रतरव्यागर्त कलेन दृह्यमानम्य विशेषणत्वं, गादेः भम्बन्धे च समानाधिकरणत्वेन तस्य विशेषणवमिति। कचिहिशेषणस्य निङ्गमपि विशेष्येणारधार्यते इति खरमादिति वाक्यार्थः। अतोऽनेनैतद्व्याख्यानेन यस च भावेन भाग्न मणमिति पाणिनिसूत्र न वक्तव्यमिति। स्वमते एतन्यतै कवाक्यतया विशेषपरतया का विशेषणभूतयोः कालभाषयो समीति बोध्यम् । विशेषणचे सृतीयाप्राणौ तदपवाटिकेयमिति । अतएव पञ्चम्यां व्रतं कुर्याटित्यादिषु वैदिकक्रियानिमित्तस्य कालविशेषस्य शुचि तत्काचजीविवेनाधिकारिधिषणीभूतस्य अन्ते या सप्तमो मा नाधिकरणे, यो अटाभि स मुडके रतिवत् कालविशेषणत्वेन तदाधकाटतोयामाप्ने, किन्तु कालभा. वयो मतमीन्यनेम तदाधिका पुन मनमो विधीयते, शरदि पुष्पान्नि मनच्छदा रतिवत । अतः कविशेषणीभूतस्यापि कालस्य समस्या टिकक्रियानिमित्तये- मोहेस इति मातभट्टाचार्य चरण .... यस्य च भावेन भावलक्षणमिति केनचिमिति रामानन्दः। पूर्जमते क. पाक्यवादस्यायमर्थ:-यस क्रियावाचकथदस्य भावेन क्रियया यर्थात् प्रसिद्धकाम- मियया होइनाििक्रयया भावलक्षणं क्रियान्नरलक्षणम अर्थात् अपमिडमान- क्रियानरं गमनादिक्रियान्तरं मयते कर्मण्यमट, स क्रियाकगन्दो भार इत्यर्थः। अथरा यम्यति सद्योगे कर्तरि पयो, भावनेति करणे वतीया, तता देन क्रियापकगन्न क्रियया करणभूमया भानगमित्यादि व्यायात- यथा गोषु दृह्यमानास्वागत रन्यादो यग्य दोहनक्रियारकपन्दम्य कियया दोहमारिसिकालक्रिया क्रियानर गममाद्यसिद्धकाल क्रियान्नरं बहते, स होहमादिक्रियागमयमानशन्दो भारत सप्तमी, तरिष्यत्वात पमा ·३४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । आध्रियन्ते परम्परया क्रिया यत्र स आधारः, घढाथय इति यावत् (१) । यदुक्तं- "कर्तृकम्मव्यवहितामसाक्षाडारयत् क्रियाम् । उपकुर्वत् क्रियासिद्धौ शास्त्रधिकरणं मतम् (२) !" म चतुर्विध इत्याह सामीप्येतादि। सामीप्यं समीपत्वं, तेन एक: सामोपिक (३) प्राधारः, यथा नद्यां घोषः प्रतिवसति इत्यत्र नेन सह सामानाधिकरण्यात तत्माहचर्याहा गोष्वित्यादिषु सप्तमीति । अतएव विधी उदिते रयल विधोरुदयक्रियया क्रियान्तरं गोविन्दम्य रमणक्रिया लक्षिता इत्यर्थः सिद्धो भवतीति स एवाह । दुर्गसिंहोऽप्येषम । दुर्गादास विद्यावागीयोऽपि "प्रबोरितगन्दस्य उदयक्रिया- वाचकतयाधिकरणावात सप्तभ्यन्तत्वे सहिशेयख विधोरपि साम्यन्तापमि"न्याह अनुभूतिसरूपाचार्येणापि क्रियालक्षणं भाव इत्युक्ता यस्य प्रशिक्रियया च्याभिक्रियालक्षणं क्रियाययोधन भाव रति व्याख्याय वर्षति देवे चौरी यात , पतत्यं शुमालिनि पतितोरातिरित्यदाहृतमेव । एतेन “प्रसिद्धकालक्रियाहारेण क्रियान्तरस्यामसिई कालं येन साधनभूतेम पक्का लक्षयति सरह भाव । तत्र क्रियावाचकशब्दन म सामानाधि करण्ये क्रियान्वय एव साधनभूतः, यथा देवदतेन दह्यमानास गोषु यसदसो गत इत्यादौ अतीतगमनहारेण दोहनादिक्रियात्रयेण साधनभूतेन गवा होइ. नादिक्रियान्नरस्सामगिडं वर्तमानादिकाल बता लक्षयति, स दोहनाहिक्रिया यो गवादिर्भाय त्यर्थः । असामानाधिकरण्ये क्रियाशब्द यय भावः। यचा गोहे गत इत्यादि। उदाहरणेऽपि सदित विधी विधोरुदयक्रियामनरम, प्यनेन विधाविति तो उदित रति तहिणेषणत्वात् नीति तर्कवागीयभट्टाचार्यम मया मायगस्यामित्याह। (3) অম্বিয়ন বিলি। যাৰঃ-ফখরুয়াৰৈ থকা क्रियाहारण कण धात्रय दत्यर्थः। (३) कर्नुहम्मान्यतरद्वारा कियाचयावधिकरपामियर्थः। १२) समोपदेमस्याधारसविषया ममीमे भर इत्यर्थः।

·कारकम् । ३४३ - जले घोषस्य वासानुपपत्त्या नदीशब्देन तत्समीपं तीरमुप- लक्ष्यते । एवं गङ्गायां घोषमत्स्यौ स्त इत्यत्र गङ्गाशब्दो वाचको लक्षकय वक्तृतात्पर्य्यात्। युगपत्तियविरोधानेवंविधः प्रयोग इति भः। सामोपिकस्य औपश्लेषिकत्वेनैव सिद्धे पृथगुपादानं, लक्षणया चेयपदार्थस्याप्याधारत्वज्ञापनाथें, तेन अगुल्यग्रे करि- अतमित्यत्र अगुल्यग्रनिहिष्टस्याप्याधारत्वमिति (१) । आलेपः संयोगः, पृथसिद्धयोः सम्बन्ध इत्यर्थः, तेन एक औपश्लेषिक आधारः। यथा कटे प्रास्ते, स्थाल्यामोदनं पति, वने सिंहः प्रतिवसतीत्यादि। विषयो घनन्यवभाव-बोध्याथयणीयोपस्थानीयादिः, तेन भव एको वैषयिक आधारः । यथा आकाशे शब्दो जायते, धर्मे वेदाः प्रमाणं, तीर्थे वसति (२) गुरौ वसति (३) इत्यादि। प्राकाश- शब्दयोरविनाभावसम्बन्धः । एवं धम्मवेदयोर्वोध्यबोधकभाव- सम्बन्धः । तीर्थवासयोराययाययिभावसम्बन्धः । गुरुशिष्ययोरु- पास्योपासकभावसम्बन्ध इति सर्वतास्य विषयता। व्याप्तिः साकल्येनाभिसम्बन्धः, तेन एकोऽभिव्यापक (४) आधारः, यथा तिलेपु तैलमित्यादि। यद्यपि तिललयोः संयो- . 11) थाडिनिर्दिष्टस्य करियतसाधारायमदुन्यामित्यर्थः । (५) दूरगमनेऽपि तीर्थमात्रयं ज्ञावा दसतीत्यर्थः। (२) गुरमुपजीय सेवमामो बहतीत्यर्थः। (७) अभिष्याष तिरतीयः।

·३४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३११। अधिकेशार्थीपाधिभ्यां । (अधिक-ईश-अर्थ-उप-अधिभ्यां३॥)। अधिकार्थेनोपेन स्वाम्यश्चनाधिना च योगे तो स्यात् । गुणा उप पराई स्युर्विष्णोरधि हरौ सुराः । गादीपश्लेषिकत्वेनैव सिद्धिस्तथापि देशविभागाभावात् (१) संयो- गव्यवहारो नास्तीति पृथगुपादानमिति । रेमे इत्यादि। गोविन्दः शरदि शरत्काले गोपीभिः सह रमे क्रीडितवान्। उदिते विधी विधोरुदयक्रियानन्सरम् । अनेन विधाविति ली, उदित इति तविशेषणत्वात् तो। यदुक्तां- विशेष्यस्य हि यलिङ्गं विभतिवचने च ये । तानि सर्वाणि योज्यानि विशेषणपदेवपोति ॥ कालिन्दयां यमुनासमोपे, कानने वनैकदेशे, के ली क्रीडाश्रयणे कुगलो निपुणः, सकले सर्वमभिव्याप्य स्थितः (२)। पर त वैषयिकत्वेन सिद्धत्वात (३) कालस्य पृथगुपादानं भावस्य डसंज्ञा न कुर्वन्ति। ३११ । अधि। अधिकच ईशय तावों ययोस्ती, उपर भधिय (१) योमिन देगे सम्बन्धी देशानरे तदभाषः प्रतोयते, तवेष संयोगव्यय- हाराटस्य। {s) केली पागलः सबसे स्थित गोविन्दः परमि विधी सरित कामियां कानने गोपीभिः मह रेमे इत्यन्वयः। तपागोगेन ४ सानिमासमारेष भ्यासातम्। । प्रधिकरणं माम TARIारम्, भ्याएसमोपोषिकंपरिमिति भापम् ।

·कारकम् । ३१२। टेनार्थात् । (देन ३, अर्थात् ५।)। टेन योगे निमित्तात् प्तौ स्यात् । वस्त्रेषु रजकमवधीत् कृष्णः । तो, प्रधिकेशार्थों च तो उपाधी चेति तो ताभ्याम् । गुणा इत्यादि- उपशब्देनाधिकार्थों द्योत्यते । विष्णोर्गुणा उप पराई स्युः, परार्धा- दप्यधिकाः स्युरित्यर्थः । एवमुप खाऱ्या द्रोण (१) इत्यादि । ईशः स्वामी, स च स्व-सापेक्षः (२) तथा च यस्य स्वामी यस्य स्वं नाम्यामेव पर्यायेण तो, स्वस्वामित्वसम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । सरा अधि हरौ हरिस्वामिका इत्यर्थः । एवमधि सुरेषु हरिः, सुराणां हरिः स्वामीत्यर्थः। एवम् अधि ब्रह्मदत्ते पश्चालाः, अधि पक्षाले ब्रह्मदत्त इत्यादि । २१२। ढेना। अर्थशब्दोऽत्र निमित्तार्थ इत्याह निमित्ता- दिति । यनिमित्तिका क्रिया तस्मादित्यर्थः । वस्त्रेविति-रजक- वधी हि वस्त्रनिमित्तक एव । एवं- चम्मणि दीपिनं इन्ति दन्तयोईन्ति कुञ्जरम् । बालेषु चमरौं हन्ति सोम्नि पुथलको हतः ॥ इति । सीमा अण्डकोपः, पुथलको गन्धमृगः। अर्थात् किं ? प्य कैयटः श्राद्यास्त्रयोदाम्नतेंदानान्त्वानन्त्यमित्याइरिनि । व्यापकोफ्लेषिक- भिवत्व वैषयिकत्वम् । तथाप-"एतदनिरिक मई वैययिक मिति लघुपन्देन्दु शेसर 11) द्रोपपरिमाणं पारोपरिमाणादपिकमित्यर्थः। (१) सामित्यहि सत्तमाचते यर्थः । ४४ ·३४६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । खड्नेन रजक हन्ति । टेन किं १ वस्त्रेण रजको मृत । हेतो या प्राप्ताया विधिः । तादणे च्या बाधकमिति कश्चित् । (१) १) “निमित्तात कर्मस योगे" इति पाणिनीयवात्तिकम। “क्रियाफलभिह निमित्तत्वेन विवक्षितम। यत क्रियाया प्रयोजक यदर्थ क्रियारम्भस्ततो हेताविति रतीयाया मानाया सप्तमी विधीयते। तस्य निमित्तस्य यदि कर्मणा सयोग सम्बन्धस्ततो भवत । वेतनेन धान्य लुनातीति सप्तमी न भवति वेतनस्य धान्येन स योगाभावादिति कैथट । "निमित्तमिह फल, योग भयोग समवायाभक" इति सिद्धान्तकौमुदी। "हन्ने कर्मण्यपटधात प्रामुभर्थे त सप्तमीम । चतुर्थीवाधिकामाउथूर्णि- भागरिकामटा इति भर्तहरिखरमात चर्मणि होपिन इन्नोत्यत्र गर्म प्राप्नु होपिन हन्तीत्यर्थ । वित्ताय विप्र इन्तीत्याटो हन्तेः कर्मणि विमादौ सयुक्तमपि वित्ता टिक न तदुपष्टम्प दान के शत्वगादिष्वेव माणिनामुपष्टम्भाख्यसयोगस्योपगमात । सकाफसाय करिय हरिण पलाय सिह निहन्नि मुजविक्रमसूचनाय । का नीतिरीतिरियती रघुवरवीर शाखामृगे जरति यसव बाणमोच ॥ इत्यादी तु करिण्युपरब्धमपि मुलाफल प्राप्नुमिति नार्थ किन्याह मित्यादी”ति यदशक्ति प्रकाशिकाया नगदीय । लघुशब्देन्द शेयरमतेऽपि मुनाफलायेत्यल क्रियार्थोपपद सेति । जानन चतुमन्नढात ) थीं। मुनाफलान्याह मित्यर्थ । "मकाफनाय कारण हरिण पन्नाय इस्यारयोग्यप्रयोगा । अथवा मुना- फलेषु करिण हरि घलेप रत्येय पाठ" ति दुर्गादाम । "निमित्तात् कर्म योगे" इत्यनुशासनात् यत्किश्चितकम्मेप्रकारकबोधजनक धावप्रयोगो नियामका। मकर्मधातो कम्मंयोधकपदममभिव्याहारण कर्म प्रकारकबोधजमकता, यथा चम्मणि दीपिमै इन्नीत्यादाविति वारकचक्रम । च्या माधपोटीका-निमिशात् कम योग रति लजणग्योकव्याख्यायां पस्ने रफमाधीत लया रति बोपदेवोनोदाहरणमपि मगरते, पस्तविषय अपेपिनियोगमकारकेशाधीमरनकम्मंक हनमात कसतिभामियाकारकम्मल श्रीध । पिन्त मकाफवाय करिणरिक पनायेत्यादिपयोगविरोध । पिपाल जाडोमातम यदमाभिः प्रदर्शितम।) मते बोपदेयोनप्रयोगविरोध ... शादी रसायनापमयन्याभाग। जगदीगममानुमारिपस्तु ... मोरोप्रयोगो मारिति पनि । वसतसु मिशनगगाममतमे मry | ·कारकम् । ३४७ ३१३। तेना हे। (लेना ३, टे)। तादिहितेनेना योगे ढे तौ स्यात् । वेदेऽधीती।। ३१४। निहारेऽधिकेन क्रियान्तःकालावनो- चपीच। (निर्हारे ७१, अधिकेन ३१, क्रियान्तःकालावनी: ७५, च १११, पी ।११, च ।।)। येष्ठं कपासुष्वर्कादे रुट्रैकादशकेऽधिकम् । ३१३ । होना। तादिन् केन् तेन। वेदे अधीती इति-अधीत- मनेनेत्यर्थे इष्टादित्वात् भावतान्तादिन् । किंकमकमध्ययन- मित्याकाक्षायां पथात् कम्मसम्बन्धः तस्मादनुक्तादनेन तो। मुख्यढग्रहणान्मासमधीतो इत्यादौ न स्यात्। लोना किं ? रुतं पूर्वमनेन कतपूर्वो कटम् (१) । ३१४ । निरि। क्रिययोरन्त: क्रियान्तः, कालय अध्वा च ती, कियान्तय ती कालाध्वानी चेति तयोः क्रियान्तःकालाध्वनीः । निहरे गम्यमाने अधिकशम्देन च योग क्रियायमध्यवर्ति- कालावनोय पौत्यो स्याताम् । म सनकारिकाविरोधः, कर्मगदपधादित्यस्य कर्मप्रकारकबोधनकधात योगादित्यर्यकरपात प्रामुमः प्रायोकार्थे, मा पैसा फनत्वेन फलवक्येन वा, काफनायेत्यादी समाफलमार्नुमित्येवार्थ इति योपदेशेळप्रयोगः भावरिया- यमिति। (1) वधीतीति रिति, हतपूर्णोति “सपृर्थपूर्थात्” इति पदमाए. मासिंगसागरन । वासः सोरेस या ति पलस वर्कशागोपटीका द्रव्या।

·३४८ अत्र - 1 मुग्धबोध व्याकरणम् । मूर्त्यष्टकाच्छिवं ध्यायन, भुञ्जीथा यति वा पहात् ॥ भूस्थो योजनलक्षेऽकं पश्ये लक्षहयाद् विधुम् । थेष्ठमित्यादि-त्वं शिवं ध्यायन् यङ्गि वाहाहा भुनीथा इत्यन्वयः। ध्यानभोजनक्रिययोरन्तज़र्तिकालवाचकात् पोत्यौ दर्शिते । शिवं कीदृशं ? कपालुपु श्रेष्ठ, अर्कादेरर्केभ्यः (१) थेष्ठ, पूर्वेश पी च। पुनः कीदृशं ? रुट्रैकादशके एकादशरुद्रेषु (२) मूर्यटकात् अष्टमूर्तिभ्योऽधिकम् । एकादशानां संघ इत्यर्थे क एकादशकम्, एवमष्टकमिति। भूस्थी जनः योननलक्षेऽक पश्येत्. नक्षहयात् विधुं पश्येत् । अत्र भूस्थिति-द -दर्शनक्रिययोर- न्सवय॑ध्ववाचकात् पोत्यौ । सर्वतोदाहरणहयेन पोस्यो दर्शिते । एवं नराणां नरेषु नरेभ्यो वा क्षवियः शूरतमः, गवां गोषु गोभ्यो या कृष्णा सोरिणी, प्रध्वगानामध्वगेषु प्रध्वगेभ्यो वा धावन्तः गोघतमाः (३)। अद्य भुका रहे हाहाहा भोला, अव स्थित्वा मोगे कोगाहा नत्यं विध्यतीत्यादि। निर्धारणेऽभिधानात् पी, न त मवेत्यन्ये (४)। परे तु विभक्तवति निर्धारणाथय एवं पो, न तु पीत्याविति। यथा यौनिभ्यो मायुरा पाध्यतराः, मायुग्भ्यः यीना दोनतरा इत्यादी यीनत्वं न माधुरेषु माथुरत्व न योप इति विभागात् । निहरिणत्वात् पीमिहाधितक्रियत्वेन 1) थादिन्या हाय प्रोता रो १०) सागात रो 1) मरामिमारस्य विहार मान लिया जानिः कपो पुषः, writersu. भातोपारोमिता। 11 भीम 1-0011 ·कारकमा ३४८ ३१५। सीमान्तमार्गात् प्रौ चान्ते । (सोमान्तर्-मार्गात ५१, प्री ११, च ११ अन्ते )। सोमनाथाच्छत क्रोशा कृष्ण क्रोशेषु चायुते । गगायमुनयोम्मध्ये कति क्रोशाच जाह्नवी जत्वकल्पनात् तस्माच्चशसादिकं भवतीत्याहु (१)। एवम् अधिक- शब्दयोगे तो नेच्छन्ति । प्रसितोत्सुकाम्या बीस्यो। आभ्या योगे बीस्यौ स्याताम् । केश केशेषु वा प्रसितस्तत्पर इत्यर्थ । आराटथेभ्योऽमत्त्वे होप्यौ च । अद्रव्ये वर्तमानेभ्यो दूरा- न्तिकार्थेभ्यो द्वीत्रीपोत्य स्यु । शम्भोर्दूर दूरेण दूरात् दूरे वा य, पापानिकट निकटेन निकटात् निकटे वा स । परंतु सौं नेच्छन्ति । असत्त्वे कि ? दूर पशु (२) । ३१५ । सीमा। सोनोरन्तर्माग सीमान्तर्मार्गस्तस्मात् (३)। चकारात् ती इत्यस्यानुहत्ति क्वचिदेकदेशोऽप्यनुवर्तत इति न्यायात् । अवधिभूतयोरन्तववंध्यवाचिन (४) प्रोत्यौ स्याताम, (1) असायमाशय -त्रौन्नेभ्यो माथुरा याद्यतरा इत्यत्र यथा निर्धारण वात् पञ्चमी सिध्यति तथा ध्यपेक्षितक्रियापदानवेऽपि । अपेक्षितक्रिय नन स्यादु याकियानून्यमेवहीन्यो । नतय अशदानावकल्पनान् कारकावेन बहसान्ि कादित्यादिक्षोप पयस प्रत्ययाऽपि स्यात् । तेम गणादेकाची इतर त्यादौ गया रत्यपीति। (1) दूर दूरवसीयर्थ | र दूरगदम्प विशेष्यगामियम । (१) सोनोरन्न सीमान्न स चासौ म गति दुर्गादास । (8) यवपिन अध्वपरिमापापका नोपयोलमादय ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३१६ । वादयोऽर्थाथै कतीः सेस्तु सर्चाः । (त्री-पादयः १, प्राथै कक्त: ५१, खे: ५५, तु .१२, सर्वाः १)। रूप, . पन्ते गम्यमाने । सोमनाथादित्यादि-सोमनाथाच्छतं क्रोशा: सोमनाथानिःसृत्य शतमोशान्ते कृपणः। सोमनाथादयुते कोगेषु जावी, सोमनाथानिःसत्यायुतकोगान्ते गङ्गा इत्यर्थः । उदाहरणश्येन प्रौत्यो दर्गिसे। सोमनाथादित्युपात्तविषयत्वास(९) पी। भन्ते किं? गङ्गायमुनयोर्मध्ये कति क्रोशा:, कियन्त: मोगा इत्यर्थः। सत्कानात् सी। पयधिभूतयोर्मध्यवर्तिकालवाचकार ती स्यादन्ते गम्यमाने मति । कार्तिक्या प्राग्रहायणी मामे, कार्ति- कोमवधीतत्व मासान्ते प्राग्रहायणीत्यर्थः । एवं पौथा माघी माम इत्यादि । पन्ते कि ? पीपीमाध्यामध्ये कति दिनानि । प्रा। बी पादिर्यासा ताः, पथों हेतः, पर्थी- एका हिर्यग्मात् सः, प्रर्थाधन एकतिः, प्रर्यायक- शिस्त मात् । निमित्तार्थगदममानाधिकरणासरित्यर्थः । प्रेस मर्या रति-प्रार्थममानाधिकरणात् निमंत्रकात् प्रादय इत्ययः । भुत्यायनेति-मुग्लिभीगः । एवं भुनी पर्याय भुक्रयाग भुयय भुलायें । मुलधाम मुह पर्याय मुरर्यात मुरर्थस्य । । याँ यम्य मा, 1) बसावयात् ।

·कारकम् । . अर्थाने को लें स्वगादयः स्युः, स्रेस्तु सर्वाः । भुक्त्यार्थेनार्थस्य मुक्तः किं कायं नार्यतेऽयुतः। तथाच मुक्ती अथें । एवं हेतुकारणनिमित्तादियोगेऽपि । अल्पस्य हैतोबहु हातुमिच्छन्निति रघुः । हेतुशब्दयोग प्येवेति परे। किं कायं केन कार्येण कस्मै कार्याय कस्मात् कार्यात् कस्य कार्यस्य कस्मिन् कायें। अच्युतो नाचते केन हेतुना न पूज्यते इत्यर्थः । एवं को हेतुः कं हेतुं केन हेतुना कस्मै हेतवे कस्मादेतोः कस्य हेतोः कस्मिन् हेतौ। हे निमित्ते द्वाभ्यां निमित्ताभ्यां हयोनिमित्तयोः इयोः प्रयोजनयोर्भवत्सु कारणेषु इत्यादि। परे तु सामान्यलेस्वादिलीः स्रेस्तु मौं नेच्छन्ति । अन्ये तु सेरेव सवा: तोराहुः । न सामान्यलेस्त्रया- दिरिति कथित् । कथित् तु हौस्यौ नाह। हेतुकारणनिमित्त- शब्दसमानाधिकरणादित्यन्यः । सूत्रे प्रान्तं यहिधेयं हान्तं तत् प्राप्यते तु यत् । वान्तं तदस्य योगे स्यात् प्यन्तं यस्मात् परन्तु तत् । यस्य स्थाने भवेत् कार्य तत् प्यन्तं समुदाहृतम् । स्यन्तं गम्ये पर याये यस्मिनुपपदे तु तत् । कनिदात्ययतो सेयमिदं पाणिनिमम्मतम् । (१) (1) एतत् अपोऽक ममो शं शनचरति सूत्रटीशायामकम् । पुनकिन यस कारकमारपेम मह मिसम्बन्धानरोधात् । सत्ययत रम्यम्पोराकरण हमर टिप्यम्यो दृश्यम्।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३१७ । संजाः कम्। (संज्ञाः १, कं १२) । ट ध घ भ ज डाः कसंज्ञाः स्युः । इति कपादः। ३१७ । संज्ञाः। प्रकरणादस्मिन् पादे या या संज्ञा इत्यर्थः । प्रत पाहट ध घ भ ज डा इति। परमां संज्ञान्तरमाह कमिति । के कारकं, तच्च शक्तिस्तस्यानेकरूपत्वात् (१)। द्रव्यन्तु गतिमन्न शक्तिस्तस्यै कस्वभावस्यानकरूपताया अयुक्तत्वात् (२)। द्रव्ये- कारकव्यवहारस्त शक्तिशक्तिमतो दस्थाविवक्षितत्वात् । पुष्पाणि स्पृहयति, परशछिनत्ति, स्थाली पचति, दोग्धि पयो गोभ्यो गवां वा, धनं याचते राजभ्यो रानां वा, रिपो कोपः, पुष्पे स्पृहा, "तपोवनेषु स्पृहयालुरेषा" इत्यादी ढादयो न तु भादयः, विवक्षा- वगात् कारकाणि भवन्तीत्युक्तः (३)। इह कारकापामुभय- प्राप्तिसन्देहे भादिक्रमेणैव प्रत्तिः। यथा विप्राय दत्त्वा वस्त्र 11) कर्मत्व करणत्व अस्तवाद्यनेक स्वरूपावात् । (३) एकस्वभावस्य तम्य द्रव्यम्य गगदेः चनेकरूपत्वं न यु। मात दूरी गपारिक गलिमन पनि माग यतिः चा यदपायाधारं विनाशिनि । नेम नातिगुणकिवादम्यादीमात्रयति । यतः गतिगिजायादेः सत्यादि. रिपरिमे। यद्यपि नाम्यादयः यझिमन्नो भगायचापि ने भार व्यापार गति-किमतीरभेदय विपरितवादिम्य कार्तिकेय- निम्नयामय। (a) गिनिपिनमोतियावान् । लेग सेखया पामे गतीयारियोगो पतिमापदाधिकारतिर्मादाय ।

·कारकम् । ३५३ रहाति, धनुष्यारोप्य शरान् चिपति, उपविश्योत्तिष्ठति पीठे, ग्राहं प्रविश्य निःसरति, अस्त्येष घटः पश्येत्यादि । यदुक्तम् - अपादानसम्प्रदानकरणाधारकम्मणाम् । क थान्योन्यसन्देहे परमेकं प्रवर्तते ॥ इति । विप्राय द्रुह्यति, विप्राय नाघते, वरायाहूय कन्यां ददाति, विमायार्चयित्वा धेनुर्दीयते इत्यादी- उत्सर्गस्यापवादन प्रधानेन गुणस्य च । बाधा विधीयते यस्मात् ततोऽनेन न बाधिता । इति ।(१) चैत्रोऽखेन ग्रामं न गच्छति इत्यादौ तु घधढान्तव्यवस्थितां क्रियां चैवादी केनापि प्रकारेण व्यापारितां निपेढें पचानना योगः। करणं कारः क्रिया, स एव साध्यत्वेन मुख्य एषामि. त्यर्थे कः, (२) जात्यपेक्षया एकत्वं, कारकं, क्रियानिमित्तमि- (१) विप्राय ह्यतीत्यादौ कर्मन्व सम्पदामत्वोभयप्राप्तो परवात कर्मावि कथं भाभूदिल्याययाह उत्तगति । यस्मात अपवादेन विशेषविधिना उतुमर्गस्य सामान्यविधे, मधानेन समापकक्रिय या गुणस्याप्रधानस्य असमापक्रियाया बाधा विधीयते ततस्तस्मात् अनेन अपादानसम्प्रदानेन्याद्युत्मनियमेन अममापक क्रियया च न घाधिता पतधोंति रोष । यसै दित्मेत्यादि विषनियमनाल चतु. येशभूदिवर्ष । तर्क वागीशेन वरायाय कन्या ददातीत्युक्त । दुर्गादासस्नु बरमा य कन्या ददाति कन्या दात वरमाश्यति वा इन्युभयत सम्प्रदान बाधित्वा कम् प्रतमित्या । एव मति “यासाद्य चायित्वा १ तशीलयते खयं । स्थाहय दान कन्याया बाझो धर्म प्रकोर्तित इति कथ अगच्छते तत् सधीभि- चिन्त्यमिति । (३) बेक सोहे व येत्यस्य टोकायां “म सख्य एषामिति' वार्तिकसूवेष का प्रत्यय । ४५ ·तथा ३५४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । त्वर्थ.(१) । नन्वेवं विप्राय गां ददाति इत्यत्र यथा विधानुमतिहारा तस्य क्रियानिमित्तत्वं, चैत्रस्य तण्डुल पचतीत्वादावपि तण्डु- लादिसम्पादनहारा चैत्रस्य क्रियानिमित्तत्वात् प्याः कत्वापत्तिरिति चेत् सत्यं, चैत्रस्य इत्युक्ते पचत्यादिकं नापेक्षते, किन्तु धनादिकमतो न क्रियानिमित्तत्वम् । शिवं, परशुना इत्याद्युतो पश्यति, छिनत्ति इत्यादिकमपेक्षत एव । अतः क्रियानिमित्तत्वं कत्वमित्येके (२)। त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वं कत्वमिति कथित् । तन्न, विपक्षी ऽपि सवा स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतमित्यादावश्याप्तेः (३) । वस्तुतस्त अव्यल्यर्थाहारकत्वे सति (४) क्रियान्वयित्व कत्वम् । चैत्रस्य तण्डुलं पचतीत्यादी ल्यर्थद्वारकत्वमेव । विपक्षोऽपि संवा इत्यादी व्यर्थ- यदि पक- (1) “कारक गन्दयाथ मोके पसिनोऽव्युत्पभो निमित्तपोय । मात्ययान्न सात, तदा कर्भगन्दन मसामार्थ स्यात् । एवञ्च सति क्रियाख्यम्यै कारकपदेमाभिधान भवेदिति लयादित्यादीमा मतम् । भाष्यकारस्तु करोनीति कारकमित्याई" रति मविप्तमारे कारकपादे प्रथममूवम्य टोकायां गोयीचन्द्र । १) कारकचके तु सम्प्रदानादेरनुमतिप्रभागमहारेर तगहमादिसम्मानहाए सम्बन्धिमोऽपि पाकादिक्रियानिमित्तत्येन सम्बन्धिनि, चैत्रस्य नपान पचतीत्यादी घेवादापतिभ्याम रियुकम्। 11) मनोक परतीम्यादी क्रियारिणपणे दतियाग्निभरणाय विभयहारेति बाररपक्रम । समते क्रियाविशेषण सापि कारकमकारात् प्रकारानरेपाल दोषो दक्षिक। विपाज रम्यमाम्प्रमिययययोगे कपि प्रचमा, म तिमयये मोक्रत्वात् । यतलया विभा विषापस क्रियापयिावाभावात् बारपालामा मामानिरिम्या ) घन पहारा फिसातथिमिति पाठो बजए एमएयते । नचा. ford पिरोपियोन्याराम्यानमारसपारमा म पाठो विधि- परममारह मारा परिहा रति । ।

·कारकम् । ३५५ द्वारकत्वात् अव्याप्तिवारणाय ली अव्येति विशेषणीयमिति । गुरु- विप्रतपखिदुर्गताना प्रतिकुर्वीत भिषक् स्वभेषजः । माषाणाम- श्रीयादित्यादी क्यर्थहारणेव क्रियान्वयात् प्या' कत्वमिष्टमेव, दे पौविधानादिति (१)। तथापि कर्तृकम्मव्यवहितत्वादाधारस्य कारकत्वाप्रसङ्गः स्यादत प्राह ढादि कमिति (२) दिक् । (३) इति क-पादः। (१) एतेन विभक्त्यर्थद्वारा क्रियान्वयित्वमिति दल न लक्षपघटकम । सतश्च अव्ययभिचालिङ्गार्थाद्वारकत्वे सति येन केनापि प्रकारेण यदि क्रियान्वयित्व भवेत् तदा तस्यापि कारकत्व स्यादित्यर्थ । (२) व्याधारस्य कर्तृकर्मान्यतरदारा क्रियान्ययित्वादव्ययभिन्नासिद्गार्थाद्वारक- स्पेन कारकत्वाभावात कर्मादिषटकान्यतमत्व कारकत्वमित्यवग्यवतव्यम् । यत एवाचार्येण ट घ घ भ ज डा क सना इत्युक्तम 1 (३) प्रत्व दुर्गादास -अथैकवाक्यम । गुरुणा शिष्येण चु खाद्यते, पत्र सादयतेमुख्य कर्मणोऽभावात गौपकर्मण मोरे। उनत्यम । गुरुणा गिध्ये ण पशु खाद्यते, गुरुग्णा शिष्य लोक पायते । एतयोरेकवाक्यत्वे व गुरुणा शिष्य रघु पादयता लोक पायते, व शिष्य श सादयते प्रयोज्यत्वेन गौपकर्तृत्व रपि पायत इत्याख्यातस्य प्रधानस्यापि कर्मवादनावम । एष गुरुणा पियेण योदन पाच्यत, गुरुणा शिष्य लोक याव्यते एतयोरेकवाक्यत्वे गुरुग्णायिष्य योदन पाचयता लोकं चाय्यते । एवञ्च विम पग्स गिम यानीयत एतयोरेकवाक्योऽपि परयानीयते विम इति। अब पध्येति याख्यातम्यापि कत्तु विहितत्वेन कर्मणा মামা আমীন বি কধিছিল না জন্য উন্মষ। হয় मया शतम, यह पयामीन्यादीमामेकमायोऽपि यद शत पायामीन्याहिकमेष, प्रधानेगाख्यात मोलवात् । यतएव रजस्व दुत्मनिषयगू मरामि वानीरग्रहेषु समिति रघो। ५। मया सप्रमह सरामीदर्थ । स्यास्यातास्तिवादय नेपाच प्रधानत्व वाकसमापकत्वात् । चतएर व्याख्यातेम पाका समाप्ति । एवञ्च विधिनिषेधयोविधिरेव बहकान् । तेन राज्ञान पाठयन रख पादयतोन्यब पारयतेनिषेधैपि पाठयने कर्मवमितिमतरततन्य चोये के ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। समासः। ३१८। दैवयं सोऽन्वये । ( दैवयं ११, सः ११, अन्वये ७I) 1 इयो बहना वा दानासैक्यं ससंज्ञं स्यात् । तच्चान्वये सति ३१८। दैक्यम् । देक्यमिति दञ्च दश्च ते दे, दञ्च दञ्च दञ्च तानि दानि, दे च दानि च तानि दानि, तेषामैक्यम् । एकस्य भाव ऐक्यं, ब्राह्मणादित्वात् णाः। एकशेष मन्वानोऽम्याह (१) इयोब्बहनामिति । दानामिति बहुत्वमविवक्षितमित्येके, तथाच अनेकदानामेकदलं दैवयं ससंजू स्यादित्यर्थः (२)। तच्च ऐक्यम् - इति प्राञ्चः (वाक्यसमाप्तिरिति रोष )। सत्यातव्यादया। तथा हि रामेण वनं गतं, रामो रावणं हतवान्, साधुभिः रामः स्मर्तव्यः । एषु भवत्यादिक्रिया- ध्याहारो नास्ति। रामो जगतां कर्ता, रामो जगतां संहारकः, रामेण सर्गः सुगम इत्यादी भरतीत्यादिक्रियाणामध्याहारं विना वाक्यसमाप्तिर्नास्तीत्यर्थः । (१) वृत्तौ हयोर्बइनामित्युलावताचार्येण सो दानामैक्यमित्यात हेच दानि च तेषामित्ये कशेषः सूचितः। स चैकशेषो वृत्तिविशेषः। तथागो सिद्धान्त- कौमुद्यामेकोषप्रकरणे,-कतिसमासक शेपसनाद्यन्नधातरूपाः पञ्च उत्तयः। परार्थाभिधानं वृत्तिः। वृत्त्यर्थावबोधकं वाक्यं वियहः। स विधा, लौकिको জিজ * यथा राजः पुरुया! अरिपहो नियममामः, अस्वपदापियो वेति”। प्रत्ययान्तर्भावनापरपटान्न म वा यो विशिष्टोऽर्थः स परार्थः, म चाभिधीयते येन तत्परार्धाभिधानमिति तत्वधोधिमी। कातन्वटीमायामपि परार्थाभिधानं तिरिन्युक्वा परसानात्मीयम्यार्थस्य यदुपसर्जमपदेनाभिधाम या वृत्तिरित्यर्थ इति ध्याख्यानम् । लघुपन्देन्दुसरे तु वस्तुत एकशेषे परार्धारित सार्थोपस्थापकत्याभावात वृत्तिये न मान, शिष्टपदेन स्वत्येव तत्तवपार्थो. पम्यामस्य भा परमतत्यात्" इत्यतम् । (२) समास'न्य व्यर्थ एक पन्दः। सम्पृश्चयापतेरेकीकरणार्थत्वात् । तचा * ·समासः। ३५० । कार्यम् । यथा-वन्धो चरणौ कृष्णस्य इत्यर्थे, कृष्णचरणी वन्द्यौ इति स्यात्, नतु वणवन्द्यो चरणाविति । अन्वये सति कार्यम् । अन्वयो हि परस्परसम्बन्धरूप (१) । स च कचिदिशेषणरूपेण कचिहिशेष्यरूपेण । हन्दे तु सर्वेषा दानां हि समसन समास , समसनमेकीकरण तच्चानेकस्यैव सम्भवति अत उन यो बइनामिति । “केचित्त देक्यमिति म्याद्यन्नत्याद्यन्नाना पहण, तेन कचित त्याद्यन्नत्याद्यन्न- योरका, कचित स्याद्यन्न न्याद्यनयोरक्य, कचित् स्याद्यन्नम्याद्यन्नयोरैक्य कार्य्यम । एक्मेकोषश्च त्याद्यन्नानामपि । क्रमेण दाहरणानि-नोत पिवत रति मतत सच्यते यस्या क्रियाया मा अग्रीमपिवता एव एरिवागता एहीहमिन्यादय । स्थाद्यन्नाना प्रचरप्रयोगा । एकशेपे तु भवति च भवति च भवति च इत्यर्थे भवन्ति । यथा-न मोधो न च मात्मयं न नोभो नाराभा मति । भानि हत- पुण्याना भलाना पुरुषोत्तमे रति । एव मन्याड । वस्तुतस्तु स्याद्यन्नपदमल पाह्य, नाम्ना समासो युनार्थ प्रति सम्र्मविहितसूत्रैकवाक्यत्वात् समासमान्वये नाम्नामित्यनुभूतिखरूपाचार्यविहितसवेकवाक्यावाच । तथाच दानामिति याद्य नानामियी, तर मात्रा स्थाद्यन्नामामिति व्याख्यातम | अनीतपिवतेन्या- यस्तु मयूरष्यसकादियान काधारयममामे निपात्यन्ने। एते क्रोधादयो म भान्नीग्यध्यारार्य कबड्ये कियाषऽत्य सिइम, एकदिवइवषु प्रयुज्यने रति पचनान् । यहा तिबाप्रतिरूपकापामव्ययाना समास एकोप चेति कार्तिकेय । एतेनेकपस्स यदि समासवभङ्गीक्रियते, तथाले युनाविन्यादी दोष पुरत स्फुटोभविष्यतीति। चत्रीतपिपतेन्यादी अतएर पाण्यातमाख्यातेनेति पयूरप्पसकादौ पठान समाम रतिनीधिमी। तो यन्वये मतीति यदुनम मिनेगाध्यतिरेकमुषेष भागमा रति भनिमारसयम (सभामादे ।।५। तल गोयोचन्द्र-मपामेर पदानां सामोधने गमकत्वमझिा तमाहियो गरिमध्य ! पापा गमयति बोधयतीति गमा । कति बदिशाको यो प्रतीयते स एस पवित इम्यादि समासपीति गमतम् । + गमकोगमा पायायोमाय अहम ·३५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । साहित्यरूपेणान्वय इति । कार्यमित्यनेन ऐक्य विधायक लक्षण- मप्येतदित्युक्तम् । अतएव कृष्णस्येत्यस्य चरणावित्यनेनैव सम्बन्धान वन्यावित्वनेनैक्यमित्याह-न तु कृष्णवन्द्यौ चरणाविति । एवं रानः पुचो राजपुच इत्यादौ स्यात्, न तु भाया राजः पुची देवदत्तस्य इत्यादी (१)। ऋदस्य राज्ञो मातङ्गाः, तरुण्यो हषल्यो भार्या यस्येत्यादौ तु सापेक्षमसमर्थ भवतीति न्यायात् न सः (२)। के चित्तु प्रतियोगिकारकाभ्यां सापेक्षत्वेऽपि (३) सः । यथा चैत्रस्य दासभा-, कष्णेन हतपुचः, रामाय दत्तकुसुम इति । . इत्यर्थ । पश्य देवदत्त कष्टमित्येक वाक्य, धितो विष्णमिबो गुरुकुम्वमिति हितीयम्, च्यत्र “हितीयाया गतायेारति तत्पुरुषो न भवति अगमकत्यात् । यल हि एमयमानयो. पदयो परस्पराव्यपेक्षालक्षण सम्बन्धो विद्यते तत्लेक गमकायम । थल पुनर्याक्यभेदात परम्पराव्यपेचाया सम्बन्धो नास्ति तलागमकरणम । समामे सुमति एका भावलक्षण सम्बन्ध , तहियेचनन्तु परस्पर व्यपेक्षाया विदात एष। राजो राजा वा पुरुष इत्यत्न वाक्ये योर्थोऽवगम्यते नामो राजपुरुषगन्दान, समासे मति दिवचनबद्धवचनयोरमभिगमात् । अतोऽत्र सत्यपि समयमानयोः परम्परव्यमेक्षालक्षणसम्बन्धे वाक्यार्थबोधनासम्बन्धान समास .. * परि गिरम पुरो रामोत्यादौ सत्यपि परम्परव्यपेक्षालनसम्बन्धे स्वभारादेव पाक्यार्थबोधनासम्बन्धवेनागमकवात न घर्गममास । तस्मात् वाक्यार्थबोधक- स्वमेव गमकत्वममाम कारणमगन्तव्यमित्याह । (1' अव पुत्र रति पदेन रात पति परम्य गम्बन्धाभावान् । (১) ইহুয়া সুনাম ভাই ভাষালিঃ। ব্যয় হয়ে আয় वाक्या बोधकमित्यर्थ । सतय काय राघो माता रम्यादी राजमाता- भन्दयो सपास इम्येति पदम राजगन्दयोर्षिोधिपभाव नागमति । पारस्पति पद विकाय राजमाता रति ममामो न स्यात् । एमन्यत्रापि। {) मतियोगिपद वियेय पोषणातिरिलमम्बन्धिमहामन्यर्थः। मतियोगि- पदेन कारकपदमच सापेवाये सामाङ्गाऽपि।

·समासः। ३५८ यदुक्तम्- प्रतियोगिपदादन्यत् यदन्यत् कारकादपि । वृत्तिशब्दैकदेशस्य (१) सम्बन्धस्तेन नेष्यते ॥ यथा तरुण्यो हपलीभार्य: प्रवीरं पुत्र काम्यति । ऋइस्य राजमातगा इति न स्युः प्रयुक्तयः । चैत्रस्य दासभायेयं लूनचक्रो रथो मया । शरैः शातितपत्रोऽयं वृक्षादिति सतां मतम् ॥ इत्याहुः । असमानाधिकरणसापक्षस्य गमकत्वेन साभ्युपगमात् समाना- धिकरणसापेक्षमसमथं भवतीति कथित् । अन्ये तु समस्तस्थासम- स्तेन नित्यापेक्षेगा सङ्गतिरित्याहुः (२)। स: समासः । चतुर्दा-सर्बदार्थप्रधानः, सर्वदार्थाप्रधानः, उत्तरदार्थप्रधानः, पूर्वदार्थप्रधानः । यथा हरिहरी, पीताम्बरः, नीलोत्पलं, कृष्णा- थितः, हरित्रातः, विरामी, अधिस्त्रि इत्यादि (३)। । (1) समामनिष्म नगब्दो दृत्तिशब्दस्तस्यैकदेशसस्य । (२) एतत् सक्षिप्तसारसूत्रम्, समासपादे १२५ | नित्यापेक्षेपासमलेना. सतसमासपदेन समस्तस्य लतममासस्य पदस्थ एकदेशेन महेति शेषः, सरतिरन्वय बोधो भवतीति शेष । “नित्यायेचता च कारकाणा क्रियायेक्ष वा सम्बन्धिगन्दा- भाञ्च सम्बन्ध्यन्नरापेक्षयति। अतएव मुहरय प्रहारेण रथात् पातितसारथि रियादौ सतर्दृष्टव्या। एतदेव कथम ? उच्यते-नित्य सापेचे तदर्थाभिधान मक सभासदत्वात, अन्यत्र तथासम्भादित्यादि गोयीचन्द्र । (३॥ एतेन हन्द सर्वपदार्थप्रधान , बड़बोहि मदार्थाप्रधान , कम्मधारय उत्तरपदार्थप्रधान , तत्पुरुषो दिगुरव्ययीभावयेते पूर्वपदार्थप्रधाना इत्यनं भवति । , .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३१८ । भिन्नान्चैकार्थयादिसयाव्यादीनां च-ह- य-ष-ग-वाः । (भिन्न-व्यादीनां ६, च-वा: १॥)। ३१८। भित्रा। मिन्वय अन्यच एकय ते, ते अर्था येषां ते, ही आदिर्यासां ताः, ताथ संख्या च व्यञ्च तानि, तान्यादयो येषां ते, पथाद्भिवान्यैकार्थाश्च धादिसंख्यायादयश्च ते तेषां, चय इय यय षश्च गश वश्च ते । इन्दात् परः श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येक- मभिसंबध्यते (१) इति न्यायात्, संन्निसंज्ञानां समसंख्यत्वाच यथा- संख्यं दर्शयन्नाह (२)-भिवार्थानां दानाम् इति । परस्परभिवार्थानां दानां सशसंन्नः। पदार्थो हि जात्या- छतिव्यक्तियः । जातिधम्मः, पालतिरवयवसंस्थानादिः, व्यक्तिः स्वरूपम् । अतएव नौलघटयोरित्यत्रापि चः, पदार्यतावच्छेदकयोः परस्परभिन्नत्वात् । अभेदविवक्षायां तु यः स्यादेव । एवं हरिहरावित्यत्र वस्ततोऽभेदेऽपि पदार्थतावच्छेदकयोः स्थिति- संहारयोर्भेदाढ़ेद इत्येके । तथाच पदजन्यप्रतिपत्तिविषयभेदे च इति पर्यवसितोऽर्थः । अन्यार्थानामिति-असमस्यमानदार्थपराणां (३) समस्यमा- . (१) अभिबध्यते रति कम्भकर्तरि प्रयोग | अभिम बनातीति कचित् पाठः। (२) भिवार्थादि य्यादीनामिति नन्दान परे यूयमाणावहादिगन्दाः प्रत्येक भनिसंवभन्नि । अब संमिना मिचाहीमा संशमां पाहोनाञ्च समसं वाचमपि वरिति बोध्यम् । यथासंध्यं यथाक्रममिम्यर्थः। (क) समसमान पदार्यानिरिक-पदार्थमोधवानामिन्यर्थः ।

·समासः। समस्यमान- भिवार्थानां दानां मथसंजः, अन्यार्थानां दानां हसंजः, एका- नां दाना यसंचः, शादित्यन्तपूर्वदानां पसंज्ञः, सहरापूर्वदाना गसंजः, व्यपूर्वदाना पसंञः स्यात् । नानां दानां सो इसंजः । यथा पारुढो वानरो यम्, पारूढवानरो वृक्षः। दृष्टः कृष्णो येन, दृष्ट कृष्णः पुरुष इत्यादि। पदार्थोऽपि क्वचिदन्यदार्थः स्यात, व्यपदेश्यव्यपदे शिवडावात् (१)। यथा शोभनभरोरः शिनापुत्वः, जनाईनयात्म चतुर्थ एवेत्यादि। एकार्थानामिति-परस्परसमानाधिकरणानां सो यसमः । यथा नीलोत्पलं, परमात्मा इत्यादि । धादित्यन्तपूर्वदानामिति-यदि समस्यमानानां दाना पूर्वदानि हादिक्तीनामकतमान्तानि भवन्ति, तदा तेषां दाना स: पसंम्रो भवति । यथा कणमाश्रितः कृष्णाथितः, मासेन पूर्वः मासपूर्वः, यूपाय दारु यूपदारु, पापाइयं पापभयं, कष्णस्य सखा कृष्णसखः, पूर्वाद्धे कृतं पूर्वाह्नवतमित्यादि । सख्यापूर्वदानामिति-- समस्यमानाना दाना पूर्वदानि यदि संख्यावाचकानि भवन्ति, तदा तेषां तार्थादौ सो गसंजः । पञ्चगु, त्रिलोकी, पञ्चगवधन इत्यादि । यथा (१) ध्यान व्यपदेश्य समयमानपदार्थ , व्यपदेशो समस्यमानपदार्थातिरिका पदार्थ । करिवनीही व्यपदेश्यस्य व्यपदेशिखरूपत्वम् । तथाच कार्तिकेय समसनीय-पदार्थातिरिक्त पदार्थ बोधक यच्छन्दस्यार्थो हादिस्तु बङ्गबीहिसमा- सनिष्पन्न पदस्थार्थो मुख्य इति तु व्यपदेशो, लाक्षणिकातिदेगी तबद्भावात् वत्स रूपयात् व्यपदेश्यस्य व्यपदेशाईस्य अर्थात समस्यमानपदार्थस्य इन्याह। (१८४ (४), २८ ट 11) टिप्पनी द्रष्टव्या।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३२० । ते लुक त्ये च। (: ६, लुक् ।११, त्ये ७, च ॥११)। से स्थितायाः ते लुक् स्यात्, त्येच परे । यथा अधि- व्यपूर्वदानामिति-समस्यमानानां दानां यदि पूर्वदानि व्यसनकानि भवन्ति, तदा तेषां कादौ सो वसंजः । कृष्णमित्यादि। इह एकत्र संजाइयसमावेशाभावात् विशेषणबोधितानाम- वैताः (१) संज्ञा जेयाः। तेन पञ्चभायः, सप्तर्षयः, स्व:पतितः, पञ्चगः, अधिहरीत्यादी हादिसंज्ञा न तु गादय इति । अन्यथा सर्वेषां दानां भिन्नार्थत्वात् चसंज्ञाप्राप्तः। चो इन्दो, हो बहु- ब्रीहिः, यः कम्मधारयः, पस्तत्पुरुषः, गो हिगः, वोऽव्ययीभावः । यगौ पविशेषाविति परे । एषां सामान्यतो लक्षणान्युक्तानि विशेपन्तु तत्तप्रकरणे विशिष्य वक्ष्यामः । ३२० । शेर्लक् । अधिकारात् स इत्यनुवर्तते इत्याह से स्थिताया इति । से कर्तव्ये समस्यमानदेभ्यः रित्यर्थः । रणात् स्यादितरेय, तेन पचतिरूपं पचतितरामिति न त्ये नोर्मुक् । यतस्त्यः तवत्य इत्यादौ तु स्यादिस्थानजत्वेऽपि स्वरादिपाठासद- न्तानां तहितान्तर्गतत्वात् न तसादेर्नु । लुकरणात् स्यादि- निमित्तं काये न स्यात्, यया सखिमासः गवायित इत्यादी न प्रक- . (1) विपणमोधितान-तसा विषये रम्यादितत्तरियपरत मितिमा मित्यर्थ ।।

·हन्दसमासः। २५१ इन्द्वसमासः (च)। इतरेतरयोगे च समाहारे च ची विधा। हरिय हरय हरिहरी। ब्रह्मा च प्रयुतरा ईशस वायु- संशाः। घी विः, आ अम्शसोरिति । वाक्त्वचं राजपुरुष इत्यादी त विराममाथित्य कड् नो लुए च स्यादेव । इतरेतरयोगे चेति (१)। ची विधा दिप्रकारः, तत्र एक इतरेतरयोगः । इतरस्य इतरण सह योग इति, परस्परापेक्षावय- वभेदानुगत(२)स्तत्र हयो: प्राधान्यात् ई, बहनां प्राधान्यात् ब्वं स्यादेव । यथा हरिहरौ ब्रह्माच्युतेशा इत्यादि। अन्यः समाहारः, स च तिरोहितावयवभेदः, किन्तु समु- दितभिद्रभेदस्तस्यैकत्वात् कम् (३)। यथा समौदृशदं, वाकवचं, धवखदिरपलाशम् इत्यादि । समुदायिभ्योऽनन्यः समुदाय . (१) पार्थे हन्द इति अनुभूतिखरूपाचार्यसूत्रम्। सल सञ्चयान्वापये- तरेतरममाहाराथार्थाः। तत्र समुच्चयान्वाचययोः समासो नास्ति परसरान्वया- भावात् । वरं गुरुच्च भजखेति प्रत्येकमेकक्रियाभिसम्बन्धे समुच्चये सभासो नास्ति । मो वटो भिक्षामट, यदि पश्यसि गाश्चानयेनिझमेष क्रियाइयसम्बन्धे. इम्बाचये च समासो नास्ति, परसरासम्बन्धात्। इतरेतरयोगे समाहारे चार्षे इन्दसमामो भवतीत्याह रतरेतरयोग इतीति कार्तिकेयः। (2) परसरशन्ने इति परसरापेक्षास्तादृशा अवयवाः समासस्टीमूह पदानि तेषा भेदस्तमनुगत इत्यर्थः । (३) तिरोहितायववभेद -अप्रधानावयवार्थः संहतिप्रधान इति यावत् । किन्तु सप्तदितभित्रभेदः-सहदिवभिन्न समुदायस्तस्य भेदो यत ताहयः। तस समाहारस महदायस्सैकवादेकवचनम् ।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । - इति दर्शनात् (१) । क्लेलुक इत्येकं सूत्रं, त्ये चेति एक सूत्रमिति योगविभागः कर्तव्यः तस्मादिष्टसिदिः । कचित् निषिदं (२) स्यात् तथाहि,- नौज:सहस्तमोऽम्भोऽञ्जस्तपस. पूर्वात् नयाः। पूर्वदभूतेभ्य एभ्यस्त्या लुक् न स्यात् । भोजमालतं प्रोजसाततयुत्तः (३), सहसाभुक्तां, तमसापिहितम्, अम्भसाप्नुतम्, अनसानिध्यादितं, तपसारुतम् । तथाच तमोजसानिर्जितदेवराजं दृष्ट्वा रथस्थं तप- साप्तसिद्धिमिति बोध्यम् । तप:शब्दात् विकल्पयन्त्यन्ये । अस्मन्मते तु ना निर्दिष्टमनित्यमिति न्यायात्। तथाच तपाकशाः शान्त्युद- कुम्भहस्ता इति भहिः । पूर्वात् किं ? सह प्रोजसा धर्तते सोजाः तेन तमित्यर्थे सौजःकतं, सहीजःकृतम्। सततनयतमोहतमिति भारविः । उदन्वदग्भःपरिपूतमूर्तिरिति माघः (४) । पुंजनुपोऽनुजान्धे । आभ्यामनयोः क्रमात् वश लुक न स्यात् । पुंसानुजः। पुंसत्यलुगविधानादेव प्यर्थे वी, पुमांसं प्रत्यनुजत्वेन पुंसो हेतत्वादेतो वा नीति (५)। अनुपान्धः, जगुर्जन्म लेनान्धः । (1) मत समोरगदमानयेत्याल कथं प्रत्येकान्वय साहसदायिभ्य रति-- रतिदमादितिदायान । भएदायमाटाययोरभेदारोबारारियो । (v) भमयमामपटा भिहिमोपोर म्याहिय.। 1) “योलमालमियम्स ममामपये सदियोलमाला AA TE. पणेममाम , नोपि माहि। म योजमाप र चौमानि*, संघिमारे ममापादे १८ सवय टोला। (४) एपूराारण योन समोम्मापन्दा पूर्णपाल 100 मोहन रम्यं चरितानमामोरल पगरतीया! चा ·हन्दसमासः। मनसो नाम्नानायिनि च । मनसत्या लुक न स्यात् संज्ञायाम् पाजायिनि शब्दे च परे। मनसादेवी मनसागुमा मनसासङ्गता। नाम्रीति किम् ? मनोदत्ता कन्या। मनसा पानातुं शीलमस्य मनसानायी योगी, अमंजार्थं पृथगुपादानम् । पात्मनः पूरणे । प्रात्मनस्त्या लुक् न स्यात् पूरणत्यान्ते परे । पात्मनाषष्ठः आत्मनापञ्चमः। जनाईनद्यात्मचतुर्थ एव इति त पारमा चतुर्थोऽस्येति : (१)। व्याकरणाख्यायामात्मपराभ्यां च्याः। व्याकरण व्यवडिय. माणा या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां आमपराभ्यां च्या लुक न स्यात् । आत्मनेपदं, परस्मैपदम् (२) आत्मनेपदे भाषा उतिर्यस्य पात्मनेभापः, एवं परस्मैभाषः स्तोकान्तिकदूरार्थक्कच्छाव के प्याः । स्तोकाद्यर्थेभ्यः कच्छाच्च मान्ले परे प्या लुक् न स्यात् । स्तोकान्मुक्तः, अल्पान्मुक्तः, अन्तिका- न्मुखः, अभ्यासादागतः, दूरादागतः, विप्रकष्टादागतः, कच्छाम्मुताः । कमुक्त इति त बीसात् । ते किम् ? स्तोकभयम् । बलबायणाभ्यां कारशंसिनोः । प्राभ्यां प्या लुक्न स्यात् पप्रन्यस्यानुजननं प्रति पूर्वजातस्य हेतृत्वमसीति नो हतीयेति पुमान् स पुंसानुज" रति सिद्धान्तकौमदी। 1) मन्वन्य पदार्थ बजनीहिरिन्युच्यते, अन्यपदार्थच समस्खमानेभ्योतिरितो भवति । अव तदभावात् कथं बडीहिरिति चेत सत्यं, अव्यतिरिकाऽप्यन्यपदा- र्थव भवति, व्यपदेश्य व्यपदेशबद्भावात् । यथा योमनशरीर शिलापुवक इति गोयीचन्द्रः। (१) यव तादय चतुर्थी । नन्वत प्रशतिविततिभापविरहात् रयमाय स्थाली तिपय कथं समासाभाव ? लगविधामसामर्थ्यात् । “यस्थापजा ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । क्रमादनयोः । बलादनौचित्यात् करणं बलात्कारः (१) । प्राणी वेदैकदेशस्तत उद्धृत्य गसितुं धौलमस्य ब्राह्मणाच्छसी ऋत्विग- विशेषः। क्षेपे प्या वा तु पुचे। क्षेप गम्यमाने या लुक् न स्यान, पुचशम्द त वा। चौरस्य कुलं, दास्याः पतिः, दास्याः पुनः दासीपुतः । क्षेपे किम् ? विप्रकुलं, विप्रपुत्तः । वादिकपश्यतो युतिदण्डहरे। एभ्य एतेषु क्रमात् प्या लुक् न स्यात् । वाचोयुक्तिः (२) दिशोदण्डः, पश्यतोहरः (३) पश्यन्तमनाहत्य हरतीत्यर्थः । अदसः प्णायन णीनणकान्तकुल-णकान्तपुचेषु । लुक् न स्यात् णायने पीनणकान्तकुले एकान्तपुचे च । प्रमुष्या- पत्यं. नड़ादित्वात् प्णायन, भामुयायणः, विख्यातपिटकः, प्रमुष्य कुले साधः, प्रामुप्यकुलीनः, साधी प्रतिजनादेीनः । अमुग्य कुन्नस्य भावः, मनोचादित्वात् एकः, प्रामुष्यकुलिका। एव. मामुथपुत्रिका इति । भाव्यर्थभूतवदगीकारात् एकान्त इति विशेषणम् (४)। ऋती विद्यायोनिसम्पन्धे । प्रदन्तात् प्या तुक न स्यात् पदसःथा 1 (1) बसातबारामारपोजिमना भानोम्यादिमिटमयोगमात् पसान बारपानामुग श्यरति (३) उपमा पाए चोधिरियमरटोग। वायुविमोति मन्द समः। (१सवार । कुबइलभन्दादा पदयात भागेश पमा यदमुविधा, न wife मोम भनाजीरारादिवः।

·इन्दममासः। पूर्वोत्तरदयोपिंद्यायोनिसम्बन्धवाचिले सति । होतःशिष्यः, होतःपुत्रः, पितुरन्तेवासी, स्वसःपुनः । ऋत इति किम् ? मातुल- पुनः । विद्यायोनिसम्बन्धे किम् ? होटधनम् (१) । वा स्वस्पत्योः पितुस्त पितरि। ऋदन्तात् या लक न स्यात् वा प्रनयोः, पितुस्त पितरि। मातुःखमा माटष्वसा, होतःवसा होटष्वसा, दुहितःपतिः दुहिपतिः, पितुःपिता पिळपिता । पितामहः पिपिता तत्पिता प्रपितामह इत्यमरः । दिवो नाम्नि। दिवः प्या लुक् न स्यात् दासे नानि । दिवोदासः, नृपतिभेदः । एनः पुच्छलालशेफशेकसि। शुनः या लुक् न स्यादेषु मानि गम्ये। शुनःपुच्चयः, शनीलालः, एनःशेफः, शनःशेफाः; ऋषीणां नामचतुष्टयम् । कचिदन्यत्रापि। उक्तलक्षणैरप्राऽपि या लुक् न स्यात् । वाचस्पतिः, वास्तोष्पतिः, दिवस्पतिः, शुनस्कर्णः, देवानांप्रिय (२) इत्यादि प्रयोगानुसारेण नेयम् । गोऽइसन्तात् स्या नाम्नि । गोशब्दाददन्ताइसन्ताञ्च परस्याः " (1) कथं भ्राहपुनः, भातरेकत्वेऽमाधुरेव, दिवचनबहुवचनान्तयोर्लुम्भ- यत्येव इति गोयीचन्द्र । (२) देवानांप्रिय इति मूर्ख इत्यर्थः । तथाच "भूर्खा हि देवानां मोति जनयन्तीति देवपरात्वादिति मनोरमाया भावः। (मनोरमा नाम मिशान्त- भौगदीटीका)1 ब्रह्मज्ञानरहितत्वात् संसारियो मूर्खास्ते तु यागादिकाण्यत्तु- तिवन्तः पुरोहाशादिप्रदानहारा देवानामात्यन्तं मोतिं जनयन्ति । मझज्ञानिनस्तु न तपा, तेषां यागाद्यनुदानामावादतो गवादिस्वानायकत्वात् मूर्खाएष देवपम" रति तत्वबोधिनी। अन्यल देवप्रिय प्रति ।

·३५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । . स्या लुक् न स्यात् संनोयाम् । गविष्ठः, गविष्ठिरः, वर्हिष्ठादित्वात् अदन्तात्तु-वनेकिंशुकाः, वनेकशेरुकाः, वनेवत्वजाः, गोष्ठेप्रवीर इत्यादि। हसात्तु-युधिष्ठिरः बहिष्ठादित्वात् पः । त्वचिसारः । त्वक्सार इति तु त्वक् सारो यस्येति हः । एम्यः किम् ? नदीकुक्कुटिका । नाम्नि इति किम् ? अक्षशौण्डः । भयो य-मति-योनिषु। ये त्ये, मतौ योनौ च परे अङ्गाः स्या लुक् न स्यात् । असु भवः दिगादित्वात् यः, असव्यः, असु. मतिः, अप्सुयोनिः संज्ञायामिति सः। पूर्वदादिति किम् ? परमाम्मतिः। मध्यान्ताभ्यां गुरौ। पृथग्विधानादनामि। मध्ये गुरुः, पनी- गुरुः। पूर्वादित्येव, सम्भध्य गुरुः । कथं मध्यगुरुः अन्तगुरु- रिति ? मध्ये गुरुर्यस्य इति हः। मध्यगुरुः अन्तगुरुय गण इति छान्दसम् (१)। अमूर्दमस्तकात् स्वाङ्गादकामे। मूर्नमस्तकवर्जात् खान- वाचकात् त्या लुक् न स्यात् न तु कामशब्दे परे। कण्ठे कालः, रसिलोमा । “शनं चकारोरसिवाणमाशु” । अमूईमस्तकादिति किम् ? मूनि शिखा यस्य मूह शिखः, मस्तकशिखः । प्रकामे किम् ? सुख काम: । प्रमादित्येव, अङ्गुलिमाणः, गोचरः। खाना- दिति किम् ? धम्मत्तिः, धर्ममतिः घनन्तबन्धे वा। घबन्तबन्धे परे खानादखानाच त्या लुक 11) अन्दोरक्षणमिति। .

·। हन्दसमामः। न स्यात् वा । करेवन्धः करबन्धः, चक्रवन्धः चक्रबन्धः, उरसिवन्धः उरोबन्धः । असन्तादित्येव । मणिबन्धः, गुतिबन्धः । बहुलं पे दन्तेऽस्थे । प्रस्थे कदन्ते त्या लुक् न स्यात् तत्पुरुष सति । बहुलग्रहणं (१) नित्यविकल्पनिषेधार्थम् । स्तम्बरमः, कणे- जपः, पखेरुहः, खेचरः, अग्रेचरः, काण्डेरुह इत्यादौ नित्यम् । सरसिरुहं सरोरुह, वनेचर: वनचरः, दिविषद द्युपदः इत्यादी विकल्पः । कुरुचरः स्थण्डिलगायो साझाश्य सिद्ध (२) इत्यादी लुगेव । अस्थ इति किं ? समस्था, विषमस्थः, कूटस्यः, कायस्थः, उदरस्था हरीतकी। तथाच कपालेन करस्थेनेन्दुशेखर इति दण्डी । कथं वृदिस्थः सव्येष्ठ इति ? बाहुल्यात् । वहिष्ठादियाठात् पः। पूर्वदादेव । तेन नीलसरोरुह महावनचर इत्यादि । द्यु-शरत्नाबट-कालाज्जे वर्ष-क्षर-शर वरात्तु वा । एभ्यः स्या लुक न स्यात् जे परे, वर्षादेस्त वा। दिविजः गरदिजः प्रापिजः कालेज., वर्षेनः वर्षजः, क्षरेज: क्षरजः (३) गरजः शरजः, वरेजः वरजः । एभ्यः किम् ? अम्बुनः, रहजः, स्थलजः । कालनाम्नः काले तरादौ च । वेत्यनुवर्चते । स्या लुक् न स्यात् वा कालशब्द परे, तर-तम-तन चतरां-चतमांसु च । पूर्वाह्येकाले पूर्वाहकाले, पूर्वाहेतर पूर्वाहतरे, पूर्खाहेतमे कालनान्नः - (१) बङ्गलं-बहव । प्रकारा ) सन्यख, चूडादित्वास । अथवा बहन ( प्रकारान् । लाति ग्टह्णातीति बहुलम, अादनस्वात् ड । तच्च कधिहिहित न स्थात, कचिनिषिई स्थात् कचिद्दा खात् कचित्ततोऽन्यदपि सादिन्यर्थ इत्या- माचार्येण । (२) साहायो देशविशेषस्तत्व लन्ममितिः। (३) क्षरो मेष, हर जलम् । ४७ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। पूर्वाह्नतमे, पूर्वाह्नेतन: पूर्वाह्नतनः पूवाहेतरां' पूबाह्नतरां पूर्वाहेतमा पूर्वाह्नतमाम् । एवमपराहेकाले अपराह्नकाले इत्यादि । अइसन्तादित्येव । रात्रितरायां जागति। अकालाहास-शय-वासिषु । कालभिन्नवाचिन: स्या लुक्न स्थाहा वासशयवासिषु । वनेवासः (१) वनवासः, खेशयः खशयः, ग्रामवासी ग्रामवासी, अन्तेवासी अन्तवासी। अकालादिति किं ? पूर्वाशयः । अइसन्तादित्येव । गुहाशयः भूमिशयः । कारनानि हसादौ। बणिककर्षकपशुपालाद्यः पालनार्थ राज्ञो देयो यः स करः, कर एव कारः, तस्य नाम कारनाम, तस्मिन् वाच्ये हसादौ परे त्या लुक् न स्यात् वा। हलेहिपदिका हलदिपदिका, देया इत्यर्थः। हो हौ पादौ परिमाणमस्य इत्यर्थे संख्यादेराभीक्ष्ण्ये कः, पादः पदादेशः, तार्थे ग-सः, स्वभावात् स्त्रीत्व, त्येन (२) अाभीक्षणं द्योत्यते। युथे यूथे पशः यूथेपशः यूथपशः देय इति। हसादौ किम् ? अविकटे अविकटे (३) उरणो देय इत्यर्थे अविकटोरणः । असन्तादित्येव । नदी- दोहनः (४)।' पर तु कारः पारिभाषिकनियम इत्याहुः (५) । 11) चतएव रचन् वनेवासलताङ्गयात्तानिति भट्टिः । (२) प्रत्ययेन। (३) अवीनां भेषाणां सङ्घातः यविकटः, बोलुनिलेन्यादिना कटप्रत्ययः, नौव टीकायां माहाते तु अधिर्मत इत्युक्त। (9) नां गोबन्धनदोर्धवरवायां दोहन यत्म इति विद्यालद्वारः। (५) प्राधा देश कारनामा यत्पमिदं नरिमन वाच्ये ससोन्यम्यागया। तथाच कारनानि च प्राचां इलादो। ६शा• रति पापिनसूयम् । मादे यम कार नाम ताल इलाहायुधरय हसदनाइसरस्सा सप्तम्या अनुग भवतीति फायिका । - ·इन्दसमासः। ३७१ ३२१। पुंवत् सेः । (पुंवत् ।।, स्नेः ६) । से स्थितस्य सेः पुंषत् स्यात् त्येच परे। पूर्वपथिमे । ये तु निर्विशेषणं (१) कारनामीति पठन्ति, तन्मते स्तूपेणाणः इत्युदाहरणं भवति । वस्तुतस्तु विकल्पेनायं प्रतिषेधः । ३२१ । पुंवत् । से त्ये चानुवर्तते। से स्थितस्येति-सर्वस्मिन् से त्ये च सेः पुंवत् स्यादित्यर्थः । तेन पूर्वपश्चिमे, सर्वस्याः प्रियः सर्वप्रियः । पूर्वपश्चिमे इत्यादौ तु न “न गौण्याख्याचे”ति चे नि- संज्ञानियेधस्तस्य जसादेरिकाराद्यादेशाभावफलकत्वादुत्तरदस्यैव सिसंज्ञानिषेधस्तेन पूर्वदस्य पुंवद्भावः, चमे पूर्वदस्य स्रिसंन्ना- निषेधामावात्। अतएव पूर्वोत्तरे इत्यादौ नोत्तरपदस्य पुंवद्भावः. तस्य स्रिसंज्ञानिषेधात् । यहा से कर्तव्ये वाक्यस्थितस्य सेः पुंवद्भाव: (२)। पूर्वोत्तरे इत्यादौ तु दिग्विशेषणत्वादापि पूर्वोत्तरे इत्यादि । त्ये यथा सर्वस्या: सर्वतः, सर्वस्यां सर्वत्र, एकस्या भाव: एकत्वं, सर्वामिच्छति सर्वकाम्यति, पूर्वा पुरस्तात् इत्यादि। प्रात् सुमाम इत्यत्र अग्रहणज्ञापकात् स्यादित्ये न पुंवद्वावः, सेन सध्या सर्वे सा इत्यादौ न स्यात् । अनाहु:- इदुदन्ताजाद्यदन्ताल्पान्तरञ्चेत् योर्दयोः । बुधैः पूर्व प्रयोताव्यं बहूनामपि पूजितम् ॥ (१) प्रागदेगप्रसिद्धत्वेति विशेषणपून्यमित्यर्थः। १२) वृत्तौ से स्थितस्य रित्यस्य से कर्तव्ये स्थितस्य वाक्यस्थितस्य सेरियर्थः । तेन पूर्वोत्तरे इत्यादौ वाक्यावस्थायां उभयो पुंबद्भावे पथात् ममासे दिग्विशेषण- स्वात् पुनराप्त ·३७५ मुग्धबोध व्याकरणम् । -- समाक्षराणों भर्तृणां यद्यत् पूर्व क्रमेण तत् ।” संख्यानामल्परूपाणामर्थधम्मादियु इयम् ॥ बाध्यत्वं बाधकत्वञ्च ज्ञेयं पर्वापरक्रमात् । यथा हरिहरौ शम्भुक्तपणो अच्युतशङ्करौ॥ शिवगौयौँ पितापुत्ची माटताततनूभवाः भरणीकत्तिके ग्रीपवर्षा विंशतिसप्तती ॥ धमाौँ गुणवृद्धी च कामार्थों मधुसर्पिपी। आद्यन्तावर्थशब्दौ च धमादौ परिकीर्तिती ॥ पक्षेऽर्थधम्मावित्यादि शेषं नेयं प्रयोगतः (१) । मार्टताततनूद्भवा इत्यत्र तातापेक्षया मातरभ्यहितत्वम् (२)। "गर्भधारणपोषाभ्यां तातान्माता गरीयसी"त्युक्तः। एवं माता- पितराविति। युधिष्ठिरार्जुनी, विप्रक्षचियविटशूवा इत्यादि- सिंहये “भ्राता ज्यायान्,” "वर्णः क्रमेणे”ति सूत्रहयं कुर्वन्यन्ये । तदस्मन्मते तु जन्मवर्णकृताभ्यहितत्वात् सिद्धम् । एतत् सर्व प्रायिकं, धूमाग्नी, लक्षणहेतू, समुद्राद्री, काकशुको, काशकुश- वल्वज(३)मित्यादि शिष्ट प्रयोगतः । (१) योर्वहना वा पदाना मध्ये किञ्चित्यदं यदि इदन्न, उदन, अनाद्यदन्न, अल्पान्तरं ( यत्र निपातनात स्वार्थे तर' अन्यथा बहुष पदेप नियमो न म्यादिति तत्यबोधिनी ( भवेत् तदा तत् पदं बुधैइन्दममासे पृथ्वं पूर्वपद तत्वा प्रयोक्नध्यं । एवं बहना मध्ये यत पूजितं, समानराग्या भत्तू पां भाना नचलाषा कानाञ्च तथा यल्परूपाणा मंग्याना यद यत पूर्व तत् क्रमेय पौर्यापानमारण प्रयोकव्यम्। धर्मादिषु इयं प्रयोक्तय्यम स्वेच्छयेति गेयः । एपा पूर्वोकामा वाध्यायं वाधवायच पूर्यापरकमान् सेयम ! फ्रमेणे दाहरणानि यति। अर्थधम्मादयो यथा- धम्माथी गुपहनी रस्यादि। {५) ययहित गुरुवम् । बचना भूग्नि। समय रति भापा। ।

·इन्दसमास: રૂપ ३२२ । तो ङा तत्पुले सगीवविद्येचे । (ऋत: ६, डा।श, तत्युत्ने ग, सगोवविद्ये ७, चे )। . ३२२। ऋतो। स च पुचथ तत्तस्मिन्, गोत्रच विद्या च ते, समाने गोषविद्ये यस्य तत् तस्मिन् । तच्छब्देन ऋदन्तः परामश्यत इत्यत पाह--ऋदन्त पुचे चेत्यादि। तथाच ऋदन्तानां चे डा स्यात् ऋदन्तपुच्चयोः पूर्वोत्तरदयोर्विद्यायोनिसम्बन्ध- वाचित्वे सतीत्यर्थः । तत्रादी योनिसम्बन्धोटाहरणमाह माता- पितराविति माता च पिता च तो, पिता च पुचथ तौ इत्यादि धाक्यम् । एवं मातापुत्रावित्यादि । पुत्वार्थग्रहणात् पुत्रौ च (१) दुहितात्मजौ इति स्यादिति कथित् । होतापोताराविति–होता च पोता चेति वाक्यम् । एव नेष्टा च उदाता च नेष्टोहातारी (२) होतापातारौ च नेष्टोहातारो च ते होतापातानेष्टोहातारः, समस्तयोर्दयोः पुनये पूर्वोत्तरदव्यवस्थाया अविरुधवात्। होता च पीता च नेष्टा च होटपोटनेष्टारः इत्यत्र न स्यात् से सर्बा- दिदम् आदिदं, सान्तदमुत्तरदमिति पूर्वाचार्यैर्यवस्थितम् अतः पाटशब्देन व्यवहितत्वात् (३)। होरपाटनेष्टारय उडाता च ते होटयावनेटोहातार इत्यत्र तु स्यादेव, समस्तासमस्तयोईयोः (१) पुत्वीच पुलय पुत्रावित्येकयेष । (२) नेष्टा ऋत्विक् । उच्यतीति उदाता, सामवेदविवाझण । (३) मात्र पोटशन्दम्य उत्तरपदत्वाभावात् होटशब्दस्य पूर्वपदावेऽपि तस्य कारस्य डा न स्यात् । एव नेतृणन्दस्य उत्तरपदत्वेऽपि योगन्दस पूर्णपदत्या- भावात् तथापि कर कार डा न स्यादिति बोध्यम् । .

·३०४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । चे स्थितस्य ऋदन्तस्य डा स्यात् ऋदन्ते पुत्रे च परे सगोत्रक्ोि। मातापितरौ, पितापुत्री, होतापोतारौ। - पुमचे पूर्वोत्तरव्यवस्थाया अविरुडत्वात् (१)। होवादीनां ऋत्विविशेषवाचिनां समानविद्यासम्बन्धः कात्यायनेन दर्शितः । यथा ब्रह्मोडाट-होत्रध्वर्यु-ब्राह्मणाच्छसि-प्रस्तोट मैत्रावरुण-प्रति- णाट-पोट-प्रतिच्छत्रच्छवाक-नेष्ट्रग्नीध्र ब्रह्मण्य प्रावस्तुदुन्नेट विकृणोतीति । सगोत्रविद्ये किम् ? वक्तृश्रोतारौ। अवायुदेवतार्थस्य तस्मिन् । वायुभिवस्य देवतार्थस्य चे डा स्थात् अवायुदेवतार्थे शब्दे परे। इन्द्रासोमो, इन्द्रापूपणी, इन्द्रा- वृहस्पती, मित्रावरुणो, अग्नाविष्णु, सूर्याचन्द्रमसौ। इह देवता- शब्देन येषामेकेन मन्त्रेण यः पदैर्वा वेदे सहदानमुक्तं तेपामेव ग्रहणं, तेन ब्रह्मप्रजापती शिववैश्रवणौ स्कन्दविशाखौ रविचन्ट्री तथाच रविचन्द्रावपि नोपलक्षिताविति घट- कर्परः । अवायु इति किम् ? अग्निवायू वावग्नी । अग्नेर्डी सोमवरुणयोः। अग्न्र्डी स्यात् सोमवरुणशब्दयो- देवतायें चे। अग्नीपोमो अग्नीवरुणौ। लवे कुशस्य । अदेवार्थोऽयभारम्भः। कुगस्य डी स्यात् लवशय्दे परे। कुशीलया विति वाल्मीकिप्रयोगः । इत्यादी न स्यात् । 11) समायोरिष ममतासमस्तयोरपि पश्योः पुनाने पूर्वोत्तर- पस्था अविरसमेत्यभिप्रायः।

·इन्दसमासः। ३७५ ३२३। चगैक्यवं क्लीवम् । (चगैक्य ११, कोयम् ११)। चस्यैक्यं गस्यैक्यं वय लीवं स्यात् । दिवो द्यावा परदे, पृथिव्यां दिवस् च । परदे पर दिवो यावा स्यात्, पृधियान्तु द्यावादिवसौ च । धौय भूमिय द्यावाभूमी, द्यावाक्षमे । देवतार्थस्यैव विधानात् द्युसरसी इत्यादी न स्यात् । अनीबन्तभूमिशब्दस्यैव वेदै सहदानेनोक्तलेन देव- तार्थत्वादीबन्ते न स्यात् । तथाच ऐक्यं भिन्दन् युभूम्योरिति सूर्य- शतकम्। परदग्रहणात् सान्तद एव, तेन द्युभूमिसूया इत्यादौ न स्यात् । चौथ पृथिवी च दिवस्मृथिव्यौ, द्यावा- पृथिव्यौ। दिवसिति अविकृतनिशान विः। उपासोपसः । देवतार्थस्योपसः परदे पर उपासा स्यात् चे। उपासानक्तं, उपासासूर्यो। अग्नेन तो विमत्यवैष्णवे। वैष्णवभिन्ने विमति पद पर प्रग्नेर्डी डा च न स्यात् चे। अग्निश्च मरुञ्च तो देवते श्रस्य अग्निमारुतं हविः। अग्निवारुणीमनड्डाहीमालभेत। वैष्णवे तु प्राग्नावैष्णवं चरु । विमति किम् ? भाग्नेन्द्रं कम्म। चश्च गश्च ती तयोरक्य चगैक्य, चगैक्यच वथ तत् । चस्यैक्यमित्यादि-ऐक्यं समाहारः, स चगयोरित्यर्थः । तत्र समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इति न्याया- देकलं सिद्धमनेन तु लीवलं विधीयते । ये तु समुदायिभ्योऽनन्यः चंगे। ३२३। सच एक एवं।

·. मुग्धबोधं व्याकरणम् । समुदाय इत्याहुः, ते एकलातिदेशार्थं पृथक् सूत्र - कुर्वन्ति । अनेकार्थाभिधायिनः शब्दस्यैकार्थाभिधायित्वासम्भवात् (१)। वश्व इति । अधिस्त्रीत्यादौ पूर्वदार्थप्राधान्यात् (२) लिङ्गकतप्रयोगवे- लक्षण्याभाव प्राप्ते उन्मत्तगङ्गमित्यादावन्यदार्थवादन्यलिङ्गतायां प्राप्तायां वचनमिदम् । उपन्नोपक्रम पे तदादिलकथने । उपजायत इत्युपता, पातोऽन्तःनहेरिति । उपक्रम्यत इत्युपक्रमः, हे धञ्। उपजोपक्रमान्तं घे लीवं स्यात्, तयोरुपन्नोपक्रमयोः प्राथम्यस्य प्रतिपादने सति। सर्वजस्योपना सर्वतोपखं वेदः, सवन्ना- दावुपज्ञायते इत्ययः । पाव्यस्योपक्रमः प्रायोपक्रमं यज्ञः, श्राव्ये- नादावारब्ध इत्यर्थः । केकय्युपचं वत बबनर्थमिति भहिः । तदा- दित्वकथने किं ? देवदत्तोपन्नाप्रकारः (२) । छाया बहनाम् । छायान्त पे क्लोवं स्यात्, सा चेहनां सम्बन्धिनी। वृक्षाणां छाया वृक्षच्छायं, विच्छायम् (४)। बहना किं ? वृक्षस्य वृक्षयो, छाया बक्षच्छाया । सहे सभा, रहेऽमनुष्याराजराजार्थाभ्यां च। समान्तं पे कीवं स्यात् सङ्के', गहे तु मनुष्य भिन्नभ्यो राजभिवराजार्थेभ्यश्च । (1) ये तमसुदायिभ्यः समुदायो न भिद्यते इत्याहुस्तन्मते मसदायिनामने- कालात नदभिधायकस्य सन्दस एकार्थाभिधायकत्वासम्भादेकत्वं न खान,अतस्त- दर्षे ते एकत्यविधायक पृथक सर्व कुर्वन्नीत्यर्थः । अतएप "एक समाहार" रति संक्षिपसारे समामपादे २५. सूत्रम् । (6) बधीत्यायव्ययपदार्थ प्रधामदादिम्यः । (१) या सपमा नाममा मलाधनामम् । (a) विपक्षी। ..

·इन्दसमामः। ३७७ देवतानां सभा संहतिः देवतामभं, एवं दासीसमें, स्वीसभम् । सद्द किम् ? दासीनां सभा ग्रहं दासीसभा। ग्टहे तु रक्षःसर्भ, पिशाचसमम्, अमनुष्यगन्दम्य रक्षःपिशाचादी रूढ़त्वात् । नृप- सभम्, इनसभम् (१)। कीचकवधे तु नृपतिमभामगमहेपमाना इत्यत्र नृपतिशग्दो राजविशेषवाची, न त राजसामान्यवाची अतएव चन्द्रगुप्तसभा इत्यत्र न स्यात् । नृणां पतियंत्र, सभायां सा नृपतिसमेति कथित् । अराजेति किम् ? राजसमा । ग्टहे किम् । भमिति पूर्वेण । उशीनराख्यासु कन्या। उशीनराख्य-जनपद-प्रतिबद्ध-ग्रामाणां संज्ञास विषयभूतासु कन्यान्तं पे लीवं स्यात् । सौशमीनां कन्या सोशमिकन्यं, आह्वरकन्यम् । उगीनरास्यास किम् ? दाक्षिकन्या । वा तु छाया-सेना-मुरा-गाना-निशाः । छायाद्यन्तानि पे लोवानि स्युर्खा। वक्षस्य वृक्षयोर्वा छाया वृक्षच्छायं, नृसेनं, यवसुरं, गोशालम्, अवनिशं | पने वृक्षच्छायेत्यादि । व्य-संख्याभ्यां पथो य गे च । व्यसंख्याभ्यां परः कृतसान्तपथ: क्लीवं स्यात् ये पे गे च । विशिष्टः पन्या: विपथम्, उत्कृष्टः पन्थाः डत्पथम् । विरुद्धार्थविशब्दात् कुशब्दाचान्यथेति चान्द्राः । तथाच व्यध्वी दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समा इत्यमरः । एशन मार्गशेति त्रिकाण्डशेपेऽदन्तपुंलिङ्ग पथदर्शनात् तेनैव समासे सिद्धमिति रायः। एकश्वासो पन्याश्चेति एकपथं, इयोः वाट: (1) नोन्टपति । दून सूर्ये नृपे पत्याविति विश्च । ४८ ·३७८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पन्थाः हिपथ, चतुणी पथां समाहारश्चतुष्पथम् । आभ्यां किम् ? सत्पथः । पथ इति किम् ? अपन्याः (१) । अई दि-व्यविशेषणे । अई दिळविशेषलं च क्लीवं स्यात् । अई दिर्यथा- अईचं सरक विमान-मलिनं मानं ग्रहं मोदकम् धर्म शाम सुवर्ण-वर्ण-रुचकं शड्ड क्रमं गोमयम् । वच्चं छत्र-पवित्र-पद्म-चषक शेषं तमालाढकम् सारं शाटक- -कपटावुद-नई पिन्याक-कन्दौषधम् ॥ कासार-व्रत वासराऽङ्गन-नखं कापणं वल्कलम् शीर्ष स्थाणु-पिधान-वेण-बलय-प्रग्रीव-कोलाहलम् । भाषोद्योग-दलान्धकार-कवचं कान्तार-देहायमम् । पानीवं तितउ (२) प्रवाल-चरणं शीलं खलौनं मुखम् ॥ जीवातु-वस्तु-कुलिश ध्वज-मुस्त-कुन- द्रोणोपवास-कुमुदौदन-शूल-काष्टम् । आकाश-कोश-पटलामलकावतंसं प्रस्थ व्रण स्तवक-संक्रम सानु शृङ्गम् ॥ तन्तु-करण्डक-कुटिम-कच्छ सङ्गम-सम्बल-ताण्डव-पुच्छम् । क्षेम-वेड़ित-पातक-चमसं यूपं चिक्कस-करिरं दिवसम् ॥ पारावाराव्यय-शतमानं यूप-युगन्धर-दिन सन्तानम् । ट-कमण्डलु पल्लव-पण्डं चरण तोरण-गूपुर-मुण्डम् ॥ (1) व्यव मञोपवे इत्यप्रत्ययनिषेधात् । (1) पालनी तितहः पुमानित्यमरः। चासनं निराउ प्रोन्नमिति रतकोष ।

·इन्दसमासः। ३०८ मगइप-कङ्गण-चन्दन-वंशं किगलय-दोहद-शिखर-किरीटम् । कम्बु-तड़ागं कुतपं तो हिङ्ग-दीप पीठक-निष्कम् ॥ तूर्य-सैन्धव राष्ट्राणि वर्ष-निर्यास याम्सयम् । कटक वारवाणोऽय पगं भवनमासनस् । लौष शरीर कुसुमं लोमारण्यं वणं सुखम् । वस्त्रं दण्डं वसन्तातपत इस्तं तादयः ॥ केपाश्चिहिदुपामत्र वैदिकत्वादमम्मताः (१) 1 प्रचादिः समास्यातः गेप ज्ञेयं प्रयोगतः ।। शेषमित्यादिना कोरकतेलादयः। प्रदिपाठादेव सर- कादीनामसेऽपि कीवत्वम् । व्य विशेषणं यथा--अक्षय स्वः, परमं मादुरित्यादि। (1) अचांदीनां नए सकलिङ्गप पापिनीये दार्थतम् । तथाच पर्या पुसि च रति पाणिनिसलम् ।।११। अमरमिहेनापि पुनसु मायहे घई- दि. पठित । व्योदय लोथेचेति क्रमदीश्वरसावञ्च सभासपादे ३८५ तवैव गोयीचन्द्रेण पन्दरूमात्रयाचेय हिलिगता कचिदभेदेनापि व्यतिते। यथा पद्मशङ्गयन्दौ निधियाचको पुलिङ्गी, ललने त उभयलिङ्गादित्याद्युला तथाचाहा लिङ्गमशिष्य कोकाश्रयत्वादि त्युक्तम । अर्धभेदेन लिङ्गव्यवस्था अन्यैरयुक्ता, तथाच- मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्य च वाचक | अर्यादिगणे पाठात् पुन सक्योर्मधुरिति शाश्वत । तर्कवागीयेन तु चगैक्यवं लोमिति सोपलिङ्गविधायकमाचार्यसूलमुपजीव्य ध्वचिदीना लीवश्वमपि भवतीत्येततसूचनायैव वार्तिक सत, नत्यनेनैषा हिलि- मत्व निराशतम, अन्यथा यई_दो वारवाणशब्दस्य पुस्वनिर्देशासगते । एतादय गन्दा पुलिगा इनि शेष वैदिकत्वात अन अर्बादौ केषाञ्चिन् विदुधामसम्मना । तथा पुनपुसकम पड़े “बई दो तादीना पुस्वाये चैदिक ध्रुवमित्यमर ।

·३८. मुग्धबोधं व्याकरणम् । -- ३२४ । चैक्याच्च-द-ष-होऽ:। (चैक्यात् ५१, चु द-ष-ह: ५१, अः ११)। ३२४। चैक्या। चस्य ऐक्यं चैक्यं तस्मात्, चुश दश षय ह च तत्तस्मात् । दषयोरकार उच्चारणार्थः । चैक्यादिति- लतसमाहारचादित्यर्थः। वाक्त्वचमिति । वाक् च त्वक् च इमे ममाहृते इति वाक्यम् । अस्याकारत्यस्य तत्वात् नदन्तसाविति टान्तलनिषेधन विराममाथित्य न कड्। एवं सुवाकसुप्राच्छं(१) श्रीस्रज मिति । एवं वागू मित्यादि। चे किं पञ्चानां वाचा समाहारः पञ्चवाक् । ऐक्य मिति किम् ? प्राहटशरदौ । सर्बो हि इन्ही विभाषयकवायतीति न्यायादयदा समाहारस्तदा पाहट- शरदम् इति स्यादेव । माणितूर्यसेनाङ्गानामैक्यं चे। प्राण्यगादिवाचिनां चे ऐक्यं स्यात् । हस्तथ पादय हस्तपाद, शिरोग्रीवम् । “मुखनासिकाभ्यां यो निष्कामति स प्राणवायुः” । “ग्रीवाकुक्षिनन्नाटेपु नित्यं स्वेदः प्रशस्यते” इति वैद्यके । “गण्डे चुम्बो ललाटानिकचोरुभगमूस" इति कामगास्त्रे । 'नेताम्य नासिकावाहुहृदयेभ्य इति चण्डी। इति तु दधिपय प्रादित्वात् सिमिति। अथवा मुखमहिते नामिके मुग्वनामिके इति गाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदनोपः, पुटदय- भेदार (२) हित्वम् । एवं ग्रीवाकुक्षिसहितानि ननाटानि इत्यादी सः, प्रागिभेदालनाटादेम। चण्डयान्तु पार्षः। याङ्ग शम्दोऽत्र (१) गुगाच सपाट व इयो ममाहार । रतीति माद । .) मामिकाया रशिप.।

·इन्हमवासः । ३८१ चवर्गान्ताद्दषहान्तात् चैक्यादः स्यात्। वाक्च त्वच इयो: समाहारः वाकवचं, श्रीस्रज, शमोदृशदं वाकविषं पीठच्छत्री- पानहम्। अर्ग-आदित्वादत्यान्तस्तेन तूर्यवत्प्राण्यर्थः(१) । मृदगवादनं शिल्प- मस्य माई शिकः, एवं पाणविकः, अनयोथे माईङ्गिकपाणविकम् । मृटनपणवमिति त्वप्राणिजातिवाचित्वात् । अन्ये तु पृथक् र्थ्या- गतत्प्रवीणयो(२)ग्रहणं व्यतिकरनिरासाय(३)तेन शस्त्रीशसावित्यादी न स्यात् । प्राण्यगस्यामाण्यङ्गेनापि स्यादेव, यथा-वाक्वचेनाति- सवेंगिति भट्टिरित्याहुः । सो हि हन्दी विभाषयेकवद्भवति इति न्यायात् वाक्त्वचेनेति परे। रथेन चरन्ति रथिकाः, पदातीनां समूहाः पादातानि, भिक्षादित्वात् पणः, रथिकाय पादातानि च रथिवपादातं, हस्तिघोटकम् । हत्यश्वरथपादानं सेनाङ्गं स्याच्च- तुष्टयमित्यमरः । इप्यन्ते पृतनाङ्गानि हस्त्यश्वरथपत्तय इति त अबहुत्वे सेनाङ्गानामेक्य निषेधात् । पारिभापिकसेनानग्रहणात् खरोष्ट्रशारि(४)शिरस्त्राणां न ग्रहणम् । स्थेनोख्यामनुवादे चरणानाम् । चरणः शाखा, अर्श-आदि- त्वादः। अनुवादे गम्यमाने चरणाध्यायिप्राणिवाचिनां चे ऐक्यं स्यात् टोपरयो स्थेनोः प्रयोगे सति । प्रमाणान्तरावगतस्यार्थस्य सूर्यवाद कपर यर्थ । (1) तत्पशेषम्तहादक । (३) व्यतिकरोऽव विमासम्पर्क रति। " च्यवादीना डासनम ।

·३८२ मुग्धबोध व्याकरणम् । शब्देन सङ्कीर्तनम् अनुवादः । कठाच कालापाच (१) कठ- कालापम् प्रत्यठात्, कठाच कौथमाच कठ कौथुममुदगात् । यदा कठादीनां प्रतिष्ठोदयौ शब्देनानयेते तदैवेदमुदाहरणं, यदा प्रथममेवोपदेशस्तदा उदगुः कठकालापा इत्यादि। स्थेनोः किम् ? अनिन्दिपुः कठकालापाः । व्यां किम् ? तिष्ठन्ति कठकौथुमाः । अक्लीवयजुःसोमयागानाम् । क्लोवलिङ्गभिन्नानां यजुर्वेदवि- हितसोमपानोपलक्षितयागवाचिनां चे ऐक्यं स्यात् । अर्कश्च प्रख- मेधच अखिमेधं, साझाश अतिरावाय साझातिरात्रम् । अल्ली- वेति किं ? राजसूयवाजपेये । यजुरिति किम् ? युवची (२)। सोमयागेति किं ? दर्शपौर्णमासी । पाठनिकटानाम् । अध्ययनेन प्रत्यासवानां चे ऐक्यं स्यात् । यस्ताववेदमर्थज्ञानं विना क्रमात् पठति स क्रमकः प्रथमपाठी, यच तस्यैवार्थमधीते स वात्तिकः, क्रमकवार्तिकं, पदकक्रमक, पदानां क्रमस्य च पाठः प्रत्यासन्नः (३)। छात्रीपाध्याय, गुरु- शिष्यप्रत्यासत्तौ पाठ एव निमित्तम् । पाठेति किं ? पितापुची । निकटानां किं ? याजिकमीमांसको। प्रमाणिजातीनाम् । प्राणिभिन्ननिष्ठा या जातिस्तहाचिना घे ( समापिना मोमं छन्दोग्धीयते कामापाः । (१) सामवेदविहिती। (३) पदमधीते पदक | झममधीने क्रम। बेदाभ्यासी पमधीयर क्रम मधोते रम्यध्ययनामतिनिमिः पदमा तिमधीते पार्तिकममधी म्येच सिमधीते रत्यध्ययनासतिनिभिसे क्रमकाबिले रति रन मुग्धयोधम् । - ·हन्दसमासः। ३८३ । ऐक्यं स्यात् । पारा चम्मभेदिका शलाका, शस्त्री छुरिका, पारा च शस्त्री च पाराशस्त्रि । धाना भृष्टयवाः, शकुलिः पिष्टकभेदः, धानाशष्कुलि, गुमशैलम् । रञ्जिता नु विविधास्तरशैला इति तु तरुप्रधानाः शैलास्तरुशैला इति शाकपार्थिवादित्वात् । व्यक्तिपर- त्वेन (१) निशादिति परे । एवमिह कुण्डे बदरामलकानि सन्तीति। अप्राणीति किं ? विप्रचचियो। जातीति कि ? विध्य हिमालयौ। एवं रूपरसगन्धस्पर्शाः, गमनाकुच्चने इति गुणक्रियानिठाया जारभावात् (२) भित्रलिङ्गनदीदेशनगराणाम् । भित्रलिङ्गानां नद्यादिवाचिनां चे ऐक्यं स्यात् । नदीनां नित्यस्त्रीलिङ्गत्वात् नदैः सह चे अस्य विषयः । गङ्गा च शोणय गङ्गाशोणम्, उद्देोरावति (३) राढ़ामगधं वरेन्द्रीमगधम् (४)1 पृथक् नदीग्रहणात् देशोऽत्र जनपदाख्यः । तेन कैलासय गन्धमादनञ्च कैलासगन्धमादने इत्यादी न स्यात् । मथुराकान्यकुन, मथुरापाटलिपुत्रम् । नगरस्य देशत्वेऽपि ग्रहणात् ग्रामवाचिनां नगरवाचिना सह, नगरवाचिनां च पामवाचिना सह न स्यात् । तेन जाम्यवय ग्रामः मालूकिनी च नगरी जाम्ब- (1) तरुसविशेषपरत्येम, न तु मातिपरतयेत्यर्थ । ty) यारगजातीयस्येति न्यायात माणिवळनाद् द्रव्यजातीयस्व पहल, नेम परसगन्याः गमनाचनममारणानि इत्यादी म सात् रति हन- उपयोधम् । (१) सारो नहोतचेपको मदद. रावती नदी। (a) परेन्द्रो गौड़ीयराजधानी।

·. ३८४ मुग्धबोध.व्याकरणम् । वशालूकिन्यो, शौर्य नगरं केतवता ग्रामः शौर्यकेतवते । कश्चित्त शौर्यकेतवतमित्याह । भिन्नलिङ्गाना किं ? गगायमुने, राढ़ाव- रेन्द्रयो कान्यकुलपाटलिपुत्चे । अवहिष्कृतशूद्रत्तुद्रजन्तु नित्यविरोधिनाम् । एषां चे ऐक्यं स्यात् । रजकतन्त्रवायं, तक्षायस्कारं, भिल्लधीवरम् । इति मे यान्ति दिवसाः समें रजकनापितैः इति वेकशेषात् । येन भुक्त पात्रं पुनर्गठनेन विना न शुध्यति स वहिष्कृतः शूद्रो यथा चाण्डाल- हडिडपौ। दंशमशक, यूकालिक्षम् (१)। क्षुट्रजन्तुरनस्थि: स्यादथवा क्षुद्र एव यः । शतं वा प्रसूती येषां केचिदा नकुन्लादपि ॥(२) इति । क्षुद्र एव य इति यनदृश्य इत्यर्थः । अखमहिपं, शशृगालम् । नित्यविरोधिनां किं ? देवासुराः, कुरुपाण्डवा इत्यत्र नैमित्तिक- विरोधः। गवाखादीनाम् । गवाखादीनां चे ऐक्यं नित्यं स्यात्। गवाखादौ गवावं स्यात् पुत्वपीचं गवाधिकम् । शकन्मेदः खचाण्डालं गड़कमजैड़कम् । (1) यूकाय लिहाय तत् । यूका मत्कुणा उकुन् रति भाषा। विक्षा यूभाप लिकिरति भाषा। लिस्यान्यपि। (२) अमम्पियस्यास्थि न विद्यते केववन्तु धम्मंगोथितमाममालमतीत्यर्थः । मएती परकोपे येषां यत स्थात गमोतीति गेषः। अब मतगन्दो जयपर', मतभरतापीयर्थ । श्रा भकुलादिनि मतपरिमापपर्यनो मानना रियर्थ । मर्योपपारावात नासपर्यन्नमित्येतदेव सक्षपमादरणीमिति गोबोपन्द्रः।

·इन्दसमासः। ३८५ रणोलुपं स्वीकुमारं दासीदास कुटीकुटम् । भागवतीभागवतं दर्भातु भरपूतिकम् ॥ कुमाहामनकरातमुष्टात् खरययौ तथा । मांसात्तु शोणितं शायाः पिचरं पुरुषोऽर्जुनात् । शक्तत्पुरीषं मूत्राच शेषं ज्ञेयं प्रयोगतः ॥ गयाखमित्यादि निर्देशात् गोऽख गोऽखौ इत्यादौ पशवा- विकल्पः । इह केषाञ्चिदिकल्पे प्राप्ते, दासीदासानाम् एकोप- निरासार्थः, केषाञ्चिदप्राप्ते पाठः। खचाण्डालमित्यस्य नित्यविरो- धित्वात् सिद्धे प्रविरोधार्थः पाठः। दर्भशरं, दर्भपूतिकं, कुलवामनं, कुल कैरातम्, उष्ट्रखरम्, उष्ट्रयश, मांसशोणितं, भाटीपिच्चटं, अर्जुनपुरुष, मूवशात्, मूत्रपुरीषमिति । प्राकृतिगणोऽयम् । पक्षि-वृक्ष-मृग-पशु-धान्य-तृण-व्यञ्जनानां वा पक्ष्यादिवाचिनां चे ऐक्यं स्याहा। इंसचक्रवाकं,धवखदिरपलाश,रुरुपपतं, गोमहिषं, ब्रोहियवं, कुभकामं, दधिकृतम् । येषामब्वान्तानां दधिपयपादौ पाठस्तेषां ब्वान्तानामेव वैक्यम्, पचे हंसचक्रवाका इत्यादि । मगाणां पशुत्वेनैव सिद्दे पृथक् ग्रहणात् मृगवाचिनां पश्वन्त- रवाचिना सह चे ऐक्यं न स्यात, तेन रुरुमहिपा इत्यादि । अवाप्राणिजातीनां नित्ये प्राप्त विकल्पार्थः पाठः । येषां सर्बो हिन्दो विभाफ्यैकवद्भवतीति न्यायात् विकल्प: मिहः, तेयां पाठी व्यतिकरनिरासार्थः (१)। तथाच "हनूमन् कीदृशं मख्यं नरवानररपसा" मिति भहिः । | सिम्पोषामितरेतर एव न ममाहार रम्यर्थ । ४८

·३८६
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
।
।
विरुहाव्याणाम् । महानवस्थितानां अट्रव्यवाचिनां चे ऐक्य
स्याहा। शीतोष्णं शीतोष्णे, जन्ममरणं जन्ममरणे। विरहेति
किं ? कामक्रोधौ। अव्येति किं ? स्वर्गनरकी, शीतोणे
उदके (१)।
अखवड़वा-पूवापराधरोत्तराणाम् । एषां चे ऐक्यं वा स्यात् ।
इहाखशब्देनैव पाठात् इयवड़वे इत्यत्र न स्यात् । अखवड़वं,
पूर्वीपरम्, अधरोत्तरम् । पते अश्ववड़वे इत्यादि ।
न सेनान-फल-तुद्रजन्तु-पक्षि-क्ष-मृग-धान्य-तणानामव्वा-
न्तानाम् । अब्वान्तानामेपां चे ऐक्यं न स्यात् । रथिकाखारोही
यदरामलके, यूकालिख्ये, सचक्रवाकी, प्रचन्ययोधी, स्पृपती,
व्रीहियधी, कुशकागो।
दधिपय-पादीनाम् । भब्वान्तानां दधिपय-मादीनां पे ऐक्र्य
न स्यात् ।
दधिपय मादिर्यथा-
दधिपयसो ऋकसामे, स्कन्दविगाखायाद्यवसाने च ।
समिधुनी यहामेधे वर्गापवर्गी च ॥
वनमजापती मेधातपसी हरिकौपिकी।
प्रपयोपनिपदो परिव्राजकखिको
गिववेययणाविमाहियो दधिसर्पिपी।
.
(1) समीतोषपदयोगपत्पिपात पारिनfai

·इन्दसमासः। ३८७ शलतपणी तथा वामनसे अध्ययनात्तयः । उदूखलात्तु सुषलं प्रोक्ता अनोनविंशतिः (१)॥ इह पाश्चिहिकल्पे केपाञ्चिबित्ये प्राप्ते ऐक्यनियेधः । अध्य- यनात्तप इत्यादि---अध्ययनतपसी, उदूखलमुपले, इभावहिपो इति गणपाठात् र्घ इति । चावयवानामियत्तायां, वा तु सामीप्ये। घसावयवीभूतानां दानामियत्तायां गम्यमानायां प्राप्तमैक्यं न स्यात्. ससामीप्या- यामियत्तायां तु वा (२)। दश दन्तौष्ठाः, सम माई शिकपाण- विका:(३) उपदफा(४) दन्तौष्ठाः उपदशं दन्तौष्ठम् । उपदशा इति ह-सः, समीविप्राधान्यात् ब्वम् । उपदशमिति व-सः, सामीप्य- प्राधान्यात् कम् । इदं प्रकरणं (५) नियमार्थ, प्राण्यगादीनां () समाहार-च एव, दधिपय-पादोनामितरेतर-च एव, अन्येषां विकल्पार्थ एवेति । 1 (1) एषु विशाखः कार्तिकेय'। कोषिकः इन्द्रः। पिक विसावान् । वैचवणः कुवेर । भन्धनम् । पहिःकुरा इति। (१) इयत्ता संख्या सीमा चेत्यर्थः । सामोप्येन सह वर्तमाना या इयत्ता तयां गम्यमानायां वा स्यात् । (6) उभयत्र माणिदूर्यसेनाङ्गानामिन्यनेन प्रानभैका निषिद्धम् । (a) रसानां समीपे ये ते उपदमा, मव एकादश का रत्यर्थः । (५) इन्दकरगारपकरपपियर्थः । १६) नियममारमा प्रायडाहोनामिति ।

·३८८
मुग्धबधं व्याकरणम् ।
३२५ । अर्बष्ठौवपदौष्ठवं धेन्वनडुहावहोरावः
स्त्रीपुंसी वाड्मनसे ऋक्सामे दारगवाक्षि वादयः ।
माध्या (१) ।
इति चः ।
३२५ । ऊर्ख। अरू च अष्ठीवन्तौ च तत् । पादौ च अष्ठी-
वन्तौ (२) च तत् । धेनुश्च अनड्डाय तो। प्रहश्व रात्रिय सः ।
स्त्री व पुमांय तो। वाक् च मनथ ते। ऋक च साम च ते ।
दाराय गौय तत् । अक्षिणी च भ्रुवो च तत् इति वाक्यम ।
दभेदः समाहारतरतराकारत्यज्ञापनार्थः । प्रादिमा नताच दिवा
ध नादिवं, योरधिकरणार्थत्वेनाधेयसापेक्षवादसामयेऽपि (२)
रात्रिय दिवा च राविन्दिवम्, प्रहय दिवा च महर्दिय
प्रतिदिनमित्यर्थः । ऋक च यजुय ऋग्यनुपम्, उटूखन्नमपलं,
तगडुनक्लिय, चित्ररथवानीकं, विष्वक्सेनार्जुनी चिवावाती
भार्यापती पुचपीवी कैमश्मथू विशेषणविशेष्ये, विशेष्यविशेषणे
इत्यपि कचित, सातकराजानी प्रतिष्ठानिसे शूद्राचार्यों मर्या-
दामिविधी गिरोजानू पाण्डुतराष्ट्री। उदूखसादीना मुपला.
दिभिः सह चे पूर्वमिपातः। एवं जाया च पतिय जम्पती
1) निपात्या त्या
(.) पोषन जाता
(१) मनं शिक्षा रम्यभयो सभान राको दिने रम्यधिकरणमयम.
सतप थोपिरणाची मोजायायमचते नि मापेक्षत्वम् । तथा
मापेचमार भीतिदायामामामाभाEिAR मामति
पनि।

·इन्दसमासः।
३८८
दम्पती। जायाया जन्दच्चादेशौ वा । पक्षे जायापती। माता च
पिता च मातरपितरौ। मातुर्मातरादेशो वा। पितय पितर
इति क्षपणकस्तन्मते मातरपितराभ्यां मातरपितरयोरिति । पक्ष
मातापितरौ इत्यादिसंग्रहशेष (१) शिष्टप्रयोगानुसारेण बोध्यम् ।
अहोरात्र इति निर्देशात् अहोरात्रादीनां पुंस्त्वमपि निपात्यते ।
अहोरात्रादिर्यथा-
अहोरात्रादिषु प्रोता रानाहान्ता प्रहान्तकाः।
पुण्याह-सुदिनाहाभ्यां विना(२)ईदियस्तथा ।
सूक्तवाकोऽनुवाकय शेषं जेयं प्रयोगतः ॥
महश्च राविय अहोरात्रावपि इतरेतरयोगात्, तथाच अहो-
रावाविमौ पुण्यौ इति । एवं पूर्वरात्र:, पूर्वाह्नः, अपरालः,
काहः, वालः इत्यादि। पुण्याहसदिनाहयोवजनात् पुण्याहं,
सुदिनाहम् । प्रहम् ऋचः अईचः, सरकः (३) इत्यादि। एषां
पूर्वेण लीवत्वक्ष। अई देराक्कतिगणत्वात् पुण्यरात्रं मियागमे
इत्यादि । वधोघञ् वाकः, अनुक्रान्तो वाकोऽनया अनेन कुलेन
वा अनुवाकः, एवं सूतवाकः इत्यादि। एषां पाठसामर्थ्यात्
च-स-भिनमेऽपि पुंस्त्वम् (४)।
1) वधीवादिगणाविष्टम।
(३) पुण्याह-दिनाहाभ्यां बिना ग्रहान्नमा रम्य ।
(३) सरक ऐक्ष मद्यम् ।
(४) पतएर पूर्वोदाहरणे इमोहिया मोलोम्योपवेषणत्यापि पुत्र
सतिमिति।

·३. मुग्धबोधं व्याकरणम् । एकशेषप्रकरणम् । पुंस्त्रियोस्य भिवयोः शिष्यो ना। त्यमावततभेदयोः स्त्रियोः पुमान् शिष्यते। देवश्च देवी च देवो। गौरयं गौरियम् इमो गावी इत्यत्र त्यक्ततभेदाभावेऽपि अर्थशतभेदात् स्यादेव । त्यभित्रयोः किम् ? हरगोयौँ, इन्द्रेन्द्रायो(१) । लिङ्गमावतभेदे विधानात् इन्द्राविति कश्चित् । तथाच-वरुणाविन्द्री भयो सों मृड़ौ (२) इत्यादि। गोवयूनोर्गोत्रम् । त्यभिनयोर्गोव-युव-त्यान्सयोर्गोवत्यान्तं शिष्यते (३)। गायेय गाायणय गाग्र्यो । गोत्रयूनोः किम् ? गर्गगाायणी गगंगाग्र्यो । त्यभिनयोः किम् ? गार्ग्यवास्यायमी। भगवित्तस्यापत्यं भागवित्तिः गोवेऽदम्तात् प्णिः। भगवित्तस्या- पत्यं युवा, कुरमा-सीवीरगोत्रात् णिकः भागवित्तिकः (8)। भाग. वित्तिय भागवित्तिकच भागवित्तिभागवित्तिको इत्यत्र न स्यात्, त्यातिरितकुरसार्थकतभेदात् । भागवित्ती इति कचित् । स्त्री पुंवञ्च । त्यभित्रयोर्गोत्रयूनोर्गोवत्यान्ता मी शिष्यते, मिया: पुंवावय । गार्गी प गार्यायणय गाग्र्यो, गार्यो प 1) पूर्वक प्रतिभेदात, परम प्रथय-तत भेदेपि थानापम प्रपद- भिवातात तातभदाच पाडिया, १५) परषचगरपानीचरम्याधेकोष । 1) स्यमियोः मय वायो गोवा-मात-तिययालयो। गोगरायोकामनारम प्रपमएवाय । 10) मा मोगरगोजान निगे भाfrafreो यो URT रोग ARTHATANEnरया ·इन्दसमासः। ३८१ - - गाायणौ च गंर्गाः (१) दादी च (२) दाक्षायणव दाक्षी। त्यभिन्द्रयोः किम् ? गार्गीवात्स्यायनौ। क्लीवालोवयोः नीवं वा तु कच्च । त्यभिन्नयोः क्लीवालीवयोः लीवं शिष्यते तस्मात् कञ्च वा। शलय शक्का च शक्तञ्च शलं, पचे शलानि । त्यभित्रयोः किम् ? सितधवलशलानि, हिमहिमान्यौ । भाळवस्रोः पुत्रदुहितीर्धापुचौ। भ्राट स्वस्रो ता पुच- दुहित्रोः पुचः शिष्यते । भ्राता च वसा च भातरौ, पुत्रय दुहिता च पुचौ। अतरणानेकखुर-ग्राम्यपशुसंधेषु स्त्री। अतरुणानामनेकखु- राणां ग्राम्यपशूनां सद्धेषु स्त्री शिष्यते। इमे अजाय ईमा प्रजाय इमा प्रजाः। इमे गावथ इमा गावय इमा गावः । अतरुणेति किम् ? इमा वत्साथ इमे वत्साय इमे वत्साः, इमा वर्यच इमे वर्कराय इमे वर्कराः (३) । अनेकखुरति किम् ? इमे अखाय मा प्रखाय इमे प्रखाः । ग्राम्येति किम् ? मा रुरवथ इमे रुरवर इमे रुरवः । स किम् ? गौयायं गौयेयम् इमौ गावी। त्यदायन्ययोस्त्यदादिः । त्यदायन्ययोस्त्यदादिः शिष्यते । स्थप त्रस त्यौ। स च मेघय तौ। यय विप्रय यौ । त्यदादीनां यत् परं तत् शिष्यसे । स्थय म च तो, म च यय यौ, यस एप । . (1) यम बङ्गाले गर्गवस्थविदादोम्यनेन प्या खुक। (१) रवस्थापत्य शामिलसापयं सीधीति। (१) पर्वरतापपरियमरः।

·३०२
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
च एतौ, स च त्वञ्च युवां, स च त्वञ्च प्रहच वयं, स च कय को ।
त्यदादिर्य था-त्यदतदयद् इदम् अदम् एतद एक हि युष्मदस्मद
भवत् किम् इति ।
सरूपाणा मेकलावेकः । तुल्यरूपाणामेकः शिष्यते एकस्यां
नौ । हक्षय वृक्षच क्षी, वृक्षय वृक्षच वृक्षच वृक्षाः। गायेच
गायच गायंच गर्गाः। मापो बोधिः (१) मापो मूर्खः माषो
मायक(२)स्ते माषाः । प्रक्षो विभौतकः (३) प्रक्षो रथावयषः
अक्षः पाशकस्ते अक्षाः। पादाः रश्मातियांशा इत्यमरः ।
एषामर्थभेदेऽपि सारूप्यमेकानुपूर्जीकत्वात् (४) । इह सरूपाणां
लोनामकोष इति मते स वृक्ष वृक्ष भी, वृक्ष व वृष जम्
इति स्थिते एकस्यामौ-मादितावेकः शिष्यत प्रदन्ये निवर्तन्ते ।
सरूपसमुदायात् कृतायामकस्यां तो परत: एकः सिंहः शिष्टी-
ऽर्थवान् समुदायमभिधत्ते ।
यदुताम्-
सरूपसमुदायाहि विभक्तिर्या विधीयते ।
एकम्तवार्थवान् सिहः समुदायार्यवाचकः । इति ।
पक्षण क्षय हपावित्यादि बालव्युत्पत्तये तयन्तेमाघकथनं,
॥ भाषदार निभाया। १२) गुनापरिमानविशेष.।
(१) पोडागारतिभापा
(a) एपमा पासपोरांसमो वे भारत पाए
पनिमा मापना पियन एमे योगेर।

·इन्दसमासः । ३८३ अत्रा(१)न्योन्यार्थानुप्रवेशात् एकत्वाभावात् हब्वे भवत एव न त कमिति । यदुक्तम् । सहभावविवक्षायां त्तिईन्दैकशेषयोः । क्रमेणार्थप्रतीतौ हि न स्यात् द्विवचनादिकमिति (२) । त्यन्तानामेकशेष इति मते तु तिर्विभक्तिः । विभज्यते ल्यर्थोऽनयेति विभक्ति कारकं, तथाच एकस्मिन् कारके विवक्षिते सति सरूपाणामेकशेष इत्ययः । एवञ्च सम्व (३) सिध्यति। किन्तु अक्षयो क्षाणा वा पुष्पमित्यादावेकवेऽपि सरूपाणामेकशेष- निर्देशादेव स्यात् (8)। (१) वृक्षच क्षय वृक्षावित्यादौ विभक्त्यन्ने नार्थकथनस्य वालव्युत्पत्तिप्रयोजन फत्वमनादृत्य यदि विभक्त्यनानामेवैकोषः स्वीक्रियते तदा पूर्वपदलोमे एक वचनान्नमेोत्तरपद मिप्यते इति कथ न वक्तु शक्यते इत्याशाह यति । स्थल-विभक्त्यन्नानामेकोषस्थले। व्यन्योन्यार्थानुपयेयात् सरूपाणा पूर्वपूर्व पदार्थाभा परमपदार्थे सम्बन्धवक्त्वात् । पकवाभावात-एकस्यैव परमपदार्थस्य बिडमरूपपदार्थाचकत्वेनैकवचनायोगान् । (२) सहभाविवशाया साहित्यमम्वन्धे यनुभिष्टे सति इन्हे कशेषयोवृत्ति व्यापार। नव दन्द एकशेषो वा भवतात्यर्थ । हि यस्मात् क्रमेणाप्रतीती- हकपघटकोभूतपदामा पृथगप्रतीतो साहित्य सम्बन्धाविवक्षायामिति यावत् । हिमादिक न यार साहित्यसम्बन्धेन परम्परार्याचप्रवेशव विवादिनियाम कावादिन्यछ । यव सहभाषिक्षाया अावश्यकत्वमेव, अन्यथा पय पयो नयतोन्याम गोपमुख्य कम्पारेकोषापरित्युताम् । ७) मरूपाय लिहानामागेष सहपापा विभत्यन्नानामेकमेष रति मत- यमित्यर्थ । (1) तुक्षयोवृताचा वा पुष्यमिति पियोगे पुष्प मन्येकाचमान्नपद हिराज परमाने सन्देस मा कथमम्तोत्याग किम्पिति ग्राव पुष्प भत्ये कोष निमयमे "माणामेकोष एकस्मिन्ना पिति ।।३।।पापिनीयले सपापाभेक परिधाममामादेव सारिसर्च ।

·३८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । बहुव्रीहि-समासः। (ह) पोतमम्बरं यस्यासौ पीताम्बरो हरिः। नीलमुज्वलं वपुर्य- स्यासी नीलोज्वलवपुः कृष्णः । (१०८) पर्णोऽदान्ते न इति। हरिभाविणी हरिभाविनी, थीभावण श्रीभावेन । रम्यविणा, श्रीकामेण । रम्यपक्केन, रम्य- यूना, रम्याहा। तधाच न च एकशेष य-विशेष इति वाच्यं, पथिभ्याम् ऋग्भ्यामि- त्यादी प्रकार त्य प्रसङ्गात् । च-विशेष एकशेष इति करित्। तम्मते पथिभ्याम् ऋग्भ्यामित्यादी रा सान्तविधरनित्यत्वात् इति चेत् युञ्जावित्यत्र युजाविति स्यात्। पूर्वोतानामकपमते (१) दे च दानि च तानि दानि इत्यादी त जयन्तेनार्थकथनं, कणादभाप्ये “खस्वेकत्वेभ्योऽनेकवुद्धिसहितम्यो निष्पत्तिरपेचाबुई. स्तहिनाशाहिनाश" इति एकत्वे च एकत्वानि च प्रत्येक विधाय व्याख्यातमुदयनाचार्यों रिति । एकती किं ? मानणाभ्यां प्रान- गाभ्यां दत्ता गौः। व्यसो व्यको पदाथै (२) प्रत्येक गदाभिनिये- शास्(२) यावन्तस्ते पर्यास्तावतां शादानां प्रयोग प्राप्त एकगेपो विधीयते । तयाच प्रत्यर्थ गदाभिनिवेश इति भाष्यम् । एवं पध. पूनी च (४) पपूनी च पञ्चपूनी च पचपूम्पः इत्यादि स्यात् । 1 भदपाय मीमामेपरहिम रस। ३) मतियति पायादेवीय:। (1) मन्दमयोगनियमार। (a) पून पनीर, पूर्णपिस भाषा पाप।

·बहुव्रीहिसमासः। ३८५ . इह 'समानलिङ्गानां सरूपाणामित्येव, तेन माता जननी, माता (१) धान्यस्य, तो माटमातारौ इत्यादौ न स्यात् । समार्थानाच्च। समार्थानां विरूपाणामेकः शिष्यते । वाद- ण्डव कुटिलदण्डश्च तो वक्रदण्डौ कुटिलदण्डौ वा। मातापित्रोः श्वश्वशरयो: पिटखशुरौ वा। मातापित्रीः पिता, श्वश्रूवशरयोः श्वशुरः शिष्यते वा। माता च पिता च पितरौ, मातापितरौ । श्वथूश खशरथ खशरौ श्वश्रूखशरौ। इति चः ( इन्दसमासः)। पदानों ह-सं विशेषतो निरूपयवाह पीताम्बर इत्यादि । अवाहु:- अप्रान्तान्यार्थानाम् एकार्थानां हः । हादित्यन्तान्या- र्धपराणां समानाधिकरणानां दानां इ: स्यात्। आरूढ़ी वानरो यं स पारुढ़वानरो वृक्षः । प्रारूढ़ा हद्धा बहवो वानरा यं स प्रारूढ़बडबहुवानरो वृक्षः। निर्जित: कामो येन स निजितकामः, उपनीतं भोजनं यस्मै स उपनीतभोजनः, एवम् उपनीतबहुभोजनः । नि:सृतो जनोऽस्मात् स निःसतजन:, एवं नि:सृतद्विजनः । शक्तः पटो यस्य स शुक्लपटः, एवं शलमहापटः । उपितो विहगो यस्मिन् स उपितविहगः, एवम् उचितबहुविहग इत्यादि। उर्मुखः, नीचर्मुखः, उदाहुरित्यादौ उञ्चरादीनाम् प्रसत्त्ववाचित्वात् (२) सामानाधिकरखाभावेऽपि गमकत्वात् सः । (1) मातीति भावातोनुन्, परिमापकारीत्यर्थः । (३) गुषिवाचकायाभावात् ।

·३८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । स्वरादिपठितत्वात् (१) सामानाधिकरण्यमभ्युपगन्तव्यमिति कथित् । अस्तिचौरा नास्तिदोष इत्यादी अस्तिनास्तिशब्दो क्यन्तप्रतिरूपकनिपाती। प्रान्तान्यार्थानान्तु वृष्टे देवे गतः (२) । एकार्थानां किम् ? पञ्चभिर्भुक्तमस्य । पञ्च भुक्तवन्तोऽस्य इत्यचा- नभिधानात् न स्यात् । तथाच---- कत्तद्वितसमासायाभिधानगम्या इति भाष्यम् । संख्यादूराधिकासनव्यानां संख्येयसंख्यया। संख्यावाचिनाम. दूरादीनां व्यानाच संख्येयवृत्तिसंख्यावाचिना सह हः स्यात् । द्वौ वा वयो वा हिवाः, त्रिचतुराः, पञ्चपाः, लक्षकोटाः । एकद्वान् दिवसांस्तिष्ठेत् । सप्ताष्टनिर्यास्यति । यार्थ एवायं मः। यार्थोऽत्र संगयो न विकल्पः, संगयस्यैव उभयपक्षपरामर्गवेन ब्वविषयत्वात्। अदूरे दशानाम् इमे पदूरदगाः (३) प्रधिका दशानाम् इमे पधि- कदगाः, पासवा दशानाम् इमे पासबदगाः, ममीपे दशानाम् इमे उपदमाः, उपविंशाः। यदा समोपिप्राधान्यं तदा इम:, यदा ममीपप्राधान्य तदा याम इति। मंग्येय इति किम् ! प्रधिका विंगतिर्गवाम् । दिइनानां विदिगि (४)। दिइनानां हः स्यात् दिइमध्या. ग्यायाम् । पूर्वन्याय दक्षिणम्याय दिगोर्मध्ये या दिक, मा पूर्व- (1) परारिपाटेमाययावारप्पयामाहाशारारिया (३) मा प्रथमानं पर यन्याः ममममा.राहरित पदार्थों नेपामेवानामविरमामो मारिमिशित भाएपद ।एल। a रिमोमबतियामियमर।

·। बहुव्रीहिसमासः । ३८७ - दक्षिणा, एवं पूर्वोत्तरा, उत्तरपशिमा। 'दिड्नामग्रहणात् यौगिक मा भूर्व (१)। तेन ऐन्द्रयाच कौवेश दिशोर्मध्ये या दिक् इत्यत्र न स्यात् । 'बौत्यन्तयोः सरूपयोयुड़े व्यतीहारे । परस्पर-प्रहरणादिरूप- क्रियाकरणं व्यतीहारस्तव तुल्यरूपयोस्त्रीस्यन्तयोर्युडे वाये हः स्थात्। दण्डेश्च दण्डैश्य महृत्य इदं युवं वृत्तं, दण्डादण्डि । के गेषु केशेषु ग्रहीत्वा प्राकृष्य वा पदं युद्ध वृत्तं, केशाकेशि । वृत्त- मित्यन्त वितजार्थत्वात् वर्तितमित्यर्थः । अन्यथा भिन्नघत्वात् बाच् न स्यात् (२) अनभिधानात् । युद्धमिति उक्तढम् । क्षत्रियेण क्षत्रियेण च प्रहत्य इदं युई वृत्तम् इत्यादौ तु घ-वान्तस्य न स्थात् । एवं प्रहरणाकर्षणग्रहणान्यक्रियाव्यतोहार न स्यात् । तेन रथे च रथे च स्थित्वा इदं युद्ध वृत्तमिति । सरूपयोः किम् ? हलथ मुषलेय प्रहत्य युद्ध हत्तमित्यादौ न स्यात् । युद्धे किम् ? इस्तेन च इस्तेन च राहीत्वा इदं क्रीड़न सख्यं वा वृत्तम् । तल्ययोगे सहस्य प्रान्तेन। तल्ययोगे वर्तमानस्य सह- शब्दस्य वान्तेन सह हः स्यात् । पुत्रेण सह प्रागत: सपुत्रः, सच्छावः । अहोभयोस्तुस्यमागमनम् । तुल्ययोगे किम् ? "मय दशभिः पुत्वैर्भार वहति गर्दभी"ति, विद्यमानः पुचरित्यर्थः । सषक्षः सम सनोकः सकना सदर्यः समद खादी नीचे- १) ऐन्द्रयादियोगिके दिमानि वाच्ये मतोन्यः । (१) ययचा यन्नमाविमाधी पिभा।

·३९८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मुंख इतिवत् पूर्वेणैव सः (१)। तथाहि सह विद्यमानी पक्षावस्य इत्यादि वाक्यम् । तुल्याघे प्रायिकत्वात् स इति परे । प्रान्तान्यार्थ- त्वादप्राप्त सूत्रचतुष्टयमुक्तम् (२) । विशेषण-नि-तान्तं प्राक् । एतानि पूचाणि स्युहें। पोता. बरः, चित्रगुः । कुलालकत्र्तृको घटः, गिरिप्रधानो देगः, समुद्रान्ता मही, विप्रपूर्वा वर्णाः, चूतादयो वृक्षाः, कमंपराः सन्तः, दूतोत्तरा नृपाः, तोत्तरः सूपः, कृष्णस्वामिका गोपा इत्यादौ त कुलालादिषु घत्वादीनां माध्यत्वेन प्राधान्याधिशेष्य- त्वम्(३) अतो न प्राग्भाव: (४)। सर्वश्खेतः, मवरुणः। यत्र गुण- शम्देन सह सः सोऽस्य विषयः (५) द्रव्यवाचिना सह से विशेष- णत्वेनैव सिहत्वात् । तसूक्ष्मकटः (4)। कतमशकः । सिविगे- पणाभ्यां मह यव सः सोऽस्य विपयः । जातराम इत्यादी माता- दर्यशेषणत्वेनैव सिहत्वात् । 1 (1) महमन्दम्य साडिम्यमः प्यतः मामानाधिकरण्याभावपि प्रमनियम गमकत्वात सरारिपाठा समाम रम्यर्थः। (b) मंएवारेम्यादि वल्पयोगे मरयन प्रसारयमित्यर्थः । (1) मामान्यतः प्रधानाधिन्दामा विषयले पमियात मामारी. মা ধনিয়া গুখি, ন য় ফালারিসিয়াবিন্ন সীমাবদ্ধ लियालम | धराशामा प्रधान, या frfadam. प्रभाषिपमिति। (6) थानामिनामाभिनिरोप । 10 तारयो गुवारा पदाहिया ।। URन पिरले कि मयंरपान प्रानतिपादनमा मान मागासमोरारम्।ि ·बहुव्रीहिसमासः। ३६८. स्त्रिसंख्ययोः संख्या संख्यानां खल्पाः। त्रिसंख्ययोई से संख्या प्राक् स्यात, सख्याना हथेदल्परूपा। हावन्यौ यस्मात् स धन्यः, नान्यः । सप्त गावो यस्य सप्तगुरित्यादौ तु विशेषण- बात् पूर्वेणैव । हिवाः, पञ्चपाः । स्यन्तात् पद्मादिः क्लान्ताच्च प्रहरणार्थः। है पनादिः स्यन्तात् प्राक् स्यात्, प्रहरणार्थस्तु तोतान्ताभ्याम् । नाभौ स्थित पद्मं यस्य स पद्मनाभः, गर्भ स्थिता दुहिता यस्याः सा दुहिटगर्भा, पद्महस्तः, कमण्डलुपाणिः, गडुकण्ठः, अरुःशिरा (१) इत्यादि। पद्मादिः किम् ? कछेकालः, उरमिलोमा, धम्महत्तयः । दण्डपाणि: शूलपाणि: चक्रपाणिः अस्युद्यत इत्यादि। प्रायिकोऽयं पूर्व- निपातः । तथाच “तमुद्यतनिशातासिं प्रत्युवाच जिजीविषु"रिति भःि। “उद्गूर्ण लोष्ट्रलगुडैः (२) परितोऽनुबिद"मिति माधः । शान्ताजातिकालसुखादयः। जातिकालसुखादयः कान्तात् माक् स्युः । सारङ्ग जग्धी, पनाण्डुभक्षिती। मासजाता। सुखजाता, दुःखजाता, अलोकजाता इत्यादि । प्राप्तोदकः, उपाऊतपश (२) रिति तु प्रायिकत्वात् । माहिताग्न्यादिषु वा। प्राप्तः पूर्वनिपातो वा स्यात् । पाहिताग्निः, जातपुचः, जातदन्तः, जातश्मः, पीततेल., पीततः, अतृभायः, गतार्य:, पक्षे अग्न्याहित इत्यादि । 1) गदुर्गमगह। घर क्षतं मम्मं च । (२) सगणेति गुरोपियों न्यभात् । (३) उपाहतो देहिम इनभ्य रत्यर्थ ।

·४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । । स्यन्तोपमानार्दस्य लोपो दे। यन्तोपमानपूर्वस्य (१)दस्य लोपः स्यात् दे परे है। कण्ठस्थित इति बहुलं ये कदन्ते इति स्या अलुक, कण्ठस्थितः कालोऽस्य कण्ठेकालः, उरसिस्थितानि लोमानि अस्य उरसिलोमा। उष्ट्रमुखमिव मुखं यस्य स उष्ट्रमुखः। उपमानावयवस्यैवोष्ट्रादे(२)रुपमानत्वमुपचारात्। ये तु लोपं न कुर्वन्ति ते वैयधिकरण्येऽपि कण्ठेकाल इत्यादी हमुक्ता स्थितादि- पदं वृत्ताषन्तर्भूतमित्याहुः। एवं उष्ट्रमुखमित्यादौ तु उष्ट्रादिशब्देन लक्षणया मुखमुच्यते । एवं परवापि बोदव्यम् । विकारसमुदायप्यादे। विकारसमुदाययोर्विहिता या पी तदन्तपूर्वस्य लोपः स्याहे (३)। सुवर्णानां विकारः सुवर्णविकारः, सुवर्णविकारोऽलङ्कारोऽस्य सुवर्णालद्वारः। केशसमूहयूड़ा अस्य केशचूड़ः । विकारसमुदायेति किम् ? राजदुहिता भार्या यस्य स राजदुहिटभार्यः । मास्वधन इत्यत्र शास्त्रशब्देन लक्षणया शास्त्रज्ञानमुच्यते। प्रादेः कदन्तस्थ वा। प्रादेः कदन्तस्य लोपः स्यादा। प्रपतितं पणं यस्मात् स प्रपर्णः, प्रपतितपर्णः । नमोऽस्त्यर्थानाम् । नञः परेषामस्त्यर्थवाचिनां दान हे लोपः स्याहा दे परे। अविद्यमानः पुचोऽस्य अपुचः, पविद्यमानपुधः । 11 माम्यनपद उपमानपदच पूवं यस्पेयर्थ । (२) उपमानम् धरयो यस्येति विपा। (५) विकारपन्दे समूहाचगन्दे च परे या पो भाति, नतपयनर पूर्ण यस ताप्यपदस कोप. साहित्यर्थः ।

·बहुव्रीहि समासः। ४०१ ३२६ । नञोऽनौ वाजझसोः । (नत्रः ६, अनी १॥, वा ।११, अच्-हसीः ७॥)। नजोऽचि परे अन् हसे च अ: स्यात् से वा । रस्यविणे त्यादि-रम्यो विः पक्षी यत्र वने तेन। थियां स्थितः कामोऽस्य तेन । हरिं भावयितुं शीलमस्या: सा। दाना- मैक्यविधानेऽपि धात् क्रीतादित्यादिज्ञापकात् स्याद्युत्पत्तेः प्रागपि कानां स इति । तथाच गतिकारकोपपदानां (१) सद्भिः समास- वचनं प्राक् सुबुत्पत्तेरिति भाष्यम् । योभावेण इति-थीस्थिती भावी यस्येति वाक्यम् । ३२६ । नमो। अन् च अद्य तौ । अञ्च हस् च ती तयोः । नास्त्यन्त इत्यादि-अन्तो नामः । युतं च्युतिः । इदं नित्यमिति परे। तेषान्तु नान्त-नच्युतावसम्मतौ। अस्य सामान्य-स एव विषयः, हे पूरणीत्यत्र हग्रहणात् । तेन अब्राह्मण: अनीश्वर (२) इत्यादावपि स्यात्। वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् - भगः प्राणिनि नित्यम् । न गच्छति इति अगो हपः, शीतेन जड़ीकत इत्यर्थः । अप्राणिनि तु शेनहाक्षी नगावगी। त्याद्यन्तेऽन् चाक्षेपे। त्याद्यन्ते परे अनौ स्यातां नित्यम् पाचेपे गम्यमाने। अपचति जाल्म. (३) अनेधस्त पाप इति । आक्षेपे किम् ? न पचति चैत्रः । । (1) गतिरुपमा (३) मरंधर ति विपक्षः। १५) मूर्स पक्तुं न बानातीति निन्दा ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम्। नास्त्वन्तो यस्यासी अनन्तः नान्तः । अच्युतः नच्युतः । न नक्षत्रादिषु । नक्षत्रादौ नजोऽनौ न स्याताम् । नक्षत्रादिर्यथा- नक्षत्रं नमुचिर्नाको नपानको नपुंसकम् । नवेदा नकुलो नभ्राट् नासत्या नख इत्यपि ॥ न चरति न क्षीयते वा नचले क्षरयोस्त्रत्ये पदा- देयो मनीपादित्वात् । न मुञ्चतीति नमुचिः मुचधोः किः । नास्त्यकं दुखं यत्र नाकः । न पातीति नयात् याधीः शट । तनूनपान्तं प्रजुहोतीति भट्टिः । न पातयतीति नपादिति क्विबन्त इति कथित् । न क्रामतीति (१) नक: फमधोर्गमादित्वात् डः । न स्त्री न पुमान् नपुंसकं मनीपादित्वात् स्त्री दस्य लोपः, प्रक- विधानश्च । न वेत्तीति नवेदाः विदधीरस्। नास्ति कुलमस्य नकुलः। न माजते नम्राट। सत्सु साधकः सत्याः न सत्या असत्या न असत्याः नासत्या। नित्यं ब्वविषय एवायमिति परे। त्रिकाण्डे तु नासत्यो देवभिपजी इति सूर्यपनी संधा तस्या नासाविनिःसृतत्वात् व्युत्पत्त्यन्तरेणेति । नास्ति खमिन्द्रिय- मस्य नखः । नैकं यशो यस्य स नैकयशाः, नैकगुणाः, नैक- कीर्तिरित्यादौ त्रयाणां दानां है नोऽनादेशो न स्यात, परदयोरज्झसोविधानात, से सर्वोत्तरदस्यैवोत्तरदत्वात् । 11) दूरस्थ समिति प.।

·बहुव्रीहि समासः । ४०३ ३२७ । महत्तैकार्थे जातीयघासकरविशिष्ट तु ती च। त१, (महत् ।६,त ।११,आ।१।, एकार्थे ७१, जातीय-विशिष्टेडा, ती 1१1, च ।। महतस्त पा स्यात् एकार्थे, जातीयादौ तु ती च । महाबलः। ३२८ । पुंवत् स्वाक्तपुंस्कः स्त्रियां ङा-मानि-त- त्व-शसन्ततरादौ चारुप्ये । (पंवत् ११, स्त्री ।।, उक्तस्कः ११, स्त्रियां ७), डा–तरादौ ७, च ।११, अरूप्ये ७)। ३२७ । महत्तै । महदिति लुप्तपीक दम् । ती इत्यनेनाप्य- न्वयात त इति लुप्तप्रोक्तं दम् । प्रा इति लुप्तमीक दम् । एकोऽर्थः यस्य स तस्मिन् । जातीयश्च घासश्च करथ विशिष्टय तत्तस्मिन् । महावल इति-महलं यस्येति वाक्यम् । एकार्थत्वात् महादेव इति येऽपि स्यात् । जातीयादावसामानाधिकरण्येऽपि महतस्त- त्योराकारः पृथग्विधानात्, तेन महतो महत्या वा प्रकारः महाजातीयः, महतो महत्या वा धास: महापास इत्यादि । पूर्वसूत्राहानुवर्त्य तस्य व्यवस्थावाचित्वात् अमहान् महान् भूतः महदभूतयन्द्रमाः, अमहती महती भूता महद्भता ब्राह्मणोत्यादावभूतसद्भावे न स्यात् । एकार्थे किम् । महतः पुचो महत्पुचः। २२८ । पुंवत् । एकात्तिनिमित्तेन उत्त: पुमान् येन ·४०४ मुग्धबधं व्याकरणम् । उक्तपुंस्कः स्त्रीलिङ्गः पुंवत् स्यात् एकार्थे स्त्रीलिङ्गे, डयादी च नतु रूप्ये। . सः । शस् अन्ते यस्य सः, तर आदिर्यस्य सः, शसन्तचासौ तरादि- थेति सः, डयथ मानी च तच त्वञ्च शसन्ततरादिव (१) तत्तस्मिन् । पुंस्त्वं सूबलात्। न रूप्योऽरूप्यस्तस्मिन् । एकार्थ इत्यनुवर्तते इत्याह एकार्थे स्त्रीलिङ्ग इति । चित्रगुरित्यादि वक्ष्यति । एकार्थ- त्वात् बडा चासौ भाया चेति वृहभाऱ्या इत्यादी येऽपि स्यात् । एकप्रतिनिमित्तेन एकबुद्धिग्राह्यत्वेनोभयार्थस्य सन्निकटत्वादेक- प्रतिनिमित्तेनोक्तपुंस्कस्यैव पुंवद्भावः (२)। तेन द्रोणीभार्य (२) (1) "तरस्तमच रूपय चतरों पतमा तथा। इष्टेयस् दमन कल्पो देश्यो- देशीय इत्यपि। बड़ पायवरो रूप्यम् चैते तरादय."-इति दुर्गादामः । (२) कोऽपि पद. कचित् मष्टत्तिनिमित्ते पुमासमुच्चा प्रतिनिमित्तान्तरे स्वियमभिधत्ते, कोऽप्ये कस्मिन्नेव प्रतिनिमित्ते पुमांसमभिधाय स्त्रियमभिधत्ते। भिन्ने प्रतिनिमित्ते उभयार्थाभिधानं विमलष्टं बुद्धिहयपाह्यत्वात् । एकात्ति- निमित्ते उभयार्थाभिधान मनिकष्टम् एकबुद्धिपाह्यत्वात्। अतस्तपणमेव युज्यते, व्यतएवाह-एकस्मिन् प्रतिनिमित्त रति। हमार्येति कर्मधारयः, शुजन्य नाम सामान्यविशेषो दृड्यन्दम्य प्रतिनिमित्तं, तमेकमर्थमुपादाय व्यसो पुंसि स्त्रियाञ्च वर्तते, हा पुरुषः सुद्धा स्वीति । तस्मादेकस्मिन् प्रतिनिमित्ते गन्द उतको भवति, स्त्रियाच वर्तते । भागिन्दे स्त्रीलिङ्गे उत्तरपदे परे पुरिङ्गस्येव रूप भवति । * • * द्रोपीभार्येति ट्रोपीगन्देनायत एवं पुमान न पुनरे करिमन प्रतिनिमित्ते, यमात् परिमाण विशेष प्रतिनिमित्तपादाय परिमाणिनि पुंसि वर्तते। मानिवियपन पादाय म्तियां गवादन्यां वर्तते, यल गायोदन्नि सा गादमी द्रोणोगन्दे मोच्यते । तस्मान द्रोपोगन्द एकछिन् प्रष्टति- मिमिले उस्का - इति संविधमारे ममामपादे १२ सूत्रटीकायर्या गोयीचन्द्रः। (१) नतु दोगया इभायर्यावं सम्भाति ? सत्य, गोण्या अश्या प्रयतवार ।

·बहुव्रीहि समासः । ४०५ । इत्यादौ न स्यात् । द्रोणशब्दः परिमाणे पुंसि, काष्ठाम्बुवाहिन्यां स्त्रियां वर्तते, अती भिन्न प्रवृत्तिनिमित्तेन बुद्धिहयग्राह्यत्वेनोभया- र्थाभिधानस्य विपशष्टत्वात् (१)। एकार्थ स्त्रियां किम् ? तरुणी प्रधानं यस्य स तरुणीप्रधानः। डादौ यथा-गौरीवाचरति गौरायते। दर्शनीयां मन्यते भायां चैत्रो दर्शनीयमानी भार्यायाः, पट्वा भाव: पटुता पटुत्वम्, इयमनयोरतिथयेन शुभ्रा शुभ्रतरा शुभ्रतमा, पटुरूपा, पटिष्ठा पटीयसी, शक्तिमा वृद्धकल्पा वृद्ध- देश्या हदेशीया हद्दपाशा, पटुचरी, बबीम्यो देहि बहुश इत्यादि । अरूप्ये किम् ? शुभारूप्यः । एकस्या आगतम् एकरूप्यं तस्याः ततः, तस्यां तत्र, तया प्रक्लत्या (२) तथा. तस्यां वेलायां तदा तर्हि इत्यादौ पुंवत् सेरिति पुंवद्भावः। तत्वे त्वजात्याख्य इति वक्ष्य- माणेनैव पटुता पटुत्वमित्यादी सिद्धे इह तत्वग्रहणात् क्वचिद- न्यत्रापि, तेन-- अपत्यार्थष्णेयभिन्ने ताये जातीये त्ये च पुंवत् । हस्तिनीनां संघ: हास्तिकं, येन्या इदं श्यैतं अग्नायी देवता अस्य आग्नेयः स्थालीपाक इत्यादि। अपत्यार्थपोये तु रोहिण्या अपत्यं रोहिणेयः। श्यनेयः । प्रजायै हिता प्रजण्या (२) भूमिरिति । यथा वासः, तचाहिदोगोपदम्य सक्षपया दोषीमहशीपरत्वात् । व्यथा भार्यापरस्य गार्था- सापरक्षणीयापरवादिति प्रयोगरवमानाटीका। (1) चाम्रिहितत्वात् । (३) प्रकारेण। ) पजायन्दात रितार्थे प्यनुमाययः । यात प्यनुमत्यये परेजप पुंबहाः ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३२६ । नोप्ताककोपरण्याख्यायुमत्तविका- रार्थणित्तं जातिवाङ्गेपत्वमानिनि । (न ११, जप-~णित्तं ११, जातिवाङ्गेम् ॥रा, तु १, प्रमानिनि ७)। जबन्तं, तस्याकस्य वा केन ककारोड्, पूरणीत्यान्तं, संजा- भूतम्, इम् उम् रतार्थविकारार्थवर्ज णित्तान्तञ्च, पुंवन्न स्यात्, जातिवाङ्गविहितेबन्तन्तु मानिन् वर्जे । . कुक्कुट्यादेरण्डादौ। कुक्कुव्यादेः पुंवत् स्यात् अण्डादौ परे । असामानाधिकारण्ये अस्य विषयः । कुक्कुट्या अण्डं कुक्कुटाण्डं, मृग्याः चौरं मृगक्षीरं, मृग्याः पदं मृगपदं, काक्याः शावकः काकशावकः, प्राप्ता जीविका प्राप्तजीविका, द्वितीया भिक्षाया द्वितीयभिक्षा, उत्ताना शेते उत्तानशया प्रजाताभाया यस्य प्रजातभार्य:, प्रसूता भार्थी यस्य स प्रसूतभार्या इत्यादि शिष्ट- प्रयोगानुसारेण जेयम् । प्रजाताप्रसूताशब्दयोगर्भविमोचकत्वप्र- वृत्तिनिमित्तेन स्त्रियां हत्तिन पुंसि, (१) नित्यस्त्रीत्वादत्र पाठः । ३२८। नीता। तश अकय तौ, ताकयोः कः ताककः, स उड, यस्य सः, ण इत् यस्य सः, पित्तो यस्मात् तत्, प्रय उच तो, युभ्यां म युमो, अषयवापिक्षया ई, रताय विकारय . (1) प्रजातम लगन्दी स्त्रियां गर्भवितो वःते, क्षित गर्भोत्पत्तिनिमित्त उपादाय, यथा प्रजाता नीहया, गर्भाधानस कारपताङ्गता इत्य:-रति सातवटीका ·बहुव्रीहि समासः। ४.७ ३३० । पूरणी प्रिया मनोजा सुभगा टुर्भगा चान्ता कान्ता वामना वामा चपला वाला समा सचिवा तनया दुहिट वा कल्याणी भक्तो। (पूरणी-भक्ती ७), एप परेपु पुंवत्र स्यात् । तो, तावर्थों येषां ते, युमो च रक्तविकारार्थाय ते, न विद्यन्ते ते यत्र णित्त्य तत्, तच तत् णित्त्यश्चेति । पथात् जप च ताककोङ् च पूरणी च पाख्या च अयुमक्तविकारायणित्त्यच्च तत् । जातिय खानच ते, ताभ्यां ईप तत्, न मानी अमानी तस्मिन् । उदा- हरणन्तु वामोरूभार्या इत्यादि वक्ष्यति । ३३० । पूरणी। पूरणी च प्रिया चेति इन्दः । एप्विति- पूरणार्थत्यान्ते प्रियादिसप्तदशगव्देषु चेत्यर्थः । अन्ये तु क्षान्ता- तनययोः स्थाने क्षमातरुण्यावाहुः, वालावामागदौ च नाहुः । पह द्रव्याप्रियादिसाहचर्यात् ढत्यान्तस्य भज्यमानद्रव्यार्थस्य भक्ति- शब्दस्य ग्रहणात् भावत्यान्ते न निषेधः । यथा मेघदूत-दृष्टभक्ति- भवान्येति, रघौ-दृढ़भक्तिरिति (क)। कान्ताशब्दं परे नाहुः । कोडादीत्यादिना यसे पुंवद्भावात् हस एवानयोर्विषयः । (क) रघौ~-40118, तब मल्लिनाथ -दृदभक्तिरित्यल हदशब्दस्य स्त्रियाः पुरदित्यादिना बगारो दुर्घटः, अप्रियादिमिति निषेधात् भनियन्दस मियादिषु पाठात् । अतो हर्ट भक्तिरस्येति नपुसकपूर्वपदो बजनीहिरिति गण्याख्याने दृढ़- भनिरित्येवमादिषु पूर्वपदस्य नपुंसशस्वस विक्षितत्वात् सिमिति समाधेयम् ।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । सपनी- सपनयादीनाञ्च । सपत्नवादीना प्राप्त'वन स्यात् । भार्यः । सपत्नौहन्दारिका (१)। सपनपादिर्यथा- सपनानडुही रोहिखनडाही च रेवती। पृथिवी च सपनादाविह प्रोताग्रहायणी। ॥ हतिकारय अदा निर्तिमालपरो दृढभक्तिशब्दो लिगविशेषणानुपकारत्वात् स्त्रीत्वमविवक्षितमेव । तस्मादस्त्रीलिङ्गत्वात् दृढभक्तिभन्दस्थाय प्रयोग इत्यभि- प्राय । न्यासकारोऽप्येवम । भोजरालस्तु कम्मंसाधनस्यैव भक्तिगन्दस्य प्रियादि- पाठात् भवानीभकिरित्यादौ कर्मसाधनत्वात् पुवङ्गाष प्रतिधेध हटक्तिरित्यादी भाषसाधनत्वात् पु वद्भावसिद्धि पूर्वपदोत्याइ"-ति। मेघदूते पूर्वमेघस्य २० लोकस्य मल्लिनाथटीकापि दृष्टव्या । "मामाम्ये नपुसकम् । हट भक्तिर्यस्य स हदभक्ति । स्तोत्वविषक्षायान्तु इटा- भकि"-ति घिद्धान्तकौमुदी। “दाई निवृत्तिमानपरत्वेनाल हदगन्दप्रयोगाव लिङ्ग विशेषविवक्षेति भाव । लिङ्गारियेषविवक्षायान्तु दृदाभक्तिरित्यादिसिद्धये प्रियादिषु भक्तिभन्दपाठ" प्रति तत्वबोधिनी। "हदभक्तिरित्यादि त्वविवक्षितस्त्रीत्वात् पूर्वपदस्य । यार्षत्वादिति भागति" रति सचिनसारे। च्यापत्यादिति भागष्टत्तिरिति विज्ञानान्तर, न हार्षपद स्वसिद्धौ प्रमाणभूत लक्षणमभेचते त्यभिप्राय -इति गोयीचन्द्रः । प्रयोगरत्नमालायान्तु-"ययमेव ममाराध्य रति विराजाभिसन्धान भक्ति, तदर्थकभक्तिपन्देन पुत्, यथा महती भकिमानेम नूनमाराधितो इरिरिति । अनुलेपमादिसम्भक्त्यर्थे व पुषत् । भपति पिरस महामपुमोपहार ति। हरभकिरिति गयोतस्यानित्यत्वादाड । अपि च सामान्योपक्रमाद्रपुमकम् । हर्ट किन्नदित्याकालायां भक्ति रिस्यन्वय । त्यद भक्रिय स स हदभक्ति । एव गानोदेगसिमितमयन भनिभवान्या रति मेधे। यहा मन्तुनोमे हो भनिनिमामिति मायनुपपत्ति" इम्युक (at), भाम्या घरचासो भनिलिभाति कर्मधारय रविनढोका । (1) इन्दारिता हा सन्दरोच) - ·४०८ बहुव्रीहि समास ३३१ । गवावादः खोऽन्ते गौण्येऽनीयसः । (गवाबादः दा, स्वः ११, अन्ते , गोखे , अनीयसः ५) । अन्ते स्थितस्य गोः पाप ईप अपय स्वः स्यात् अप्रधानत्वे सति, नत्वीयसः। शीतगुः ध्वस्तमायः कालतनुः । ईयसस्त बहुप्रेयसी। ३३१ । गया। भावादिर्यस्य सः, गीय भावादिय तत्तस्य । पुंस्त्वं सौनत्वात् । गुणस्य भावो गौण्यं तस्मिन् । न योऽनीयस् तस्मात् । न त्वीयस इति-ईयसः परस्येपः प्रातस्त्रो न स्यात् इत्यर्थः । तेन सुप्रेयसी कुलमित्यादी लोवे स्व इति खो न स्यात् । नाईपिप्पल्यादेः। अईपिप्पल्यादेः प्राप्तस्त्रो न स्यात् । अर्ड पिप्पल्याः अई पिप्पली अईखारी पूर्वनगरीत्यादि । धर्म पिप्पल्यादेः किं ? प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः, भापनिजीविकः । ईयसोहें। ईयसोई एव खो न स्यात् । बहाः प्रेयस्यो यस्य स बहुप्रेयसी पुरुषः कुलं वा । गौणत्वेऽपि ईपः सेर्लोपः स्यादेव । है किम् ? प्रतिप्रेयसिः खलः, उपनियसि प्रेम । लाघवादेकन सूत्रयोदाहरणमाह शीतगुरिल्यादि। शीता गौर्यस्येति वाक्यं, शीता शैत्यगुणयुक्तोत्यर्थः (१)। पट्टी च मृद्दी च पट्टीमधो, ते भार्ये यस्य स पट्टीमृदुभार्य इत्यत्र पट्टीशब्दस्य न पुंवद्भावः, एकार्थ स्त्रीलिङ्गोत्तरदे एतद्विधानात् । यत्र त पटुमदु- भायंस्तन य-गर्भहः । एकार्थे कि ? कल्याया माता कल्याणी- . ( चीता शीतला गौः किरणो यस्यासौ शीतगुपन्द्र ति गङ्गाधरः। ५२ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । जबादेस्तु (३२८)-वामोरूभार्यः रसिकामायः पाचिका- भार्यः षष्ठीजायः दत्ताजायः मैथिलीभार्यः । ब्राह्मणोभायः सु- केशीमायः । श्रमानिनि कि ब्राह्मणमानिनी । युमादेस्तु वैया- करणभार्यः सौवश्वमार्यः काषायकन्यः हैममुद्रिकः । पूरण्यादौ तु ( ३३०)- धाना:। माता। स्त्रियामिति किं ? तरुणी प्रधानं येषां ते तरुणीप्र- ध्वस्तमाय इति-ध्वस्ता नष्टा इत्यर्थः । कालतनु- रिति-काली क्षष्णवणेत्यर्थः(१) । गवाबादेः किम् ? अतिलक्ष्मीः । वामोरूभायं इति-वामोरू - यस्य इति वाक्यम् । एवं धीबन्धूचासौ बाला चेति धीबन्धुबालेत्यादि (२) । रसिकाभार्य इति-रसं वेत्ति इत्यर्थे इकः। रसिकेति त-ककारोड् । पाचिका- भायं इति--पचतीत्यर्थे णकः । पाचिकति अक ककारोड्। ताककोड् किं ? पाका भार्या यस्य पाकभार्य: (३) शुष्क- भार्यः । पष्ठोजाय इति--पणां पूरणीत्यर्थे थट् । एवं पञ्चमीभार्य इत्यादि । दत्ताजाय इति-यद्यपि संज्ञाशब्दानाम् एकद्रव्याभिनिवेगित्वात् (१) प्रत्ययेन बाधितत्वात् वन्तस्सोदाहरणं बड़तोड़ी न सम्भवतीति काली तनूर्यस्थासौ कालवत , पूर्वस्य धुवाया, यमभिधानादूपः कप्रत्ययामाये हस रति दुर्गादासः। वस्तुतो हि समासान्तपिपरमिन्यावास न कमत्ययः, यतएव व्यतित मोगन्द मिति गदाधरः। (२) २०८ सवय टोका ट्रया! (१) पाबा बालेयर्थ । तपाच पाकपन्दोऽयमयुत्पत्र एव गियर, एवं रायभायं न्याबापीति गोयीचन्द्र।

·बहुव्रीहि समासः। ४११ उमापुस्कत्वाभावभेय पुंवत्त्वाप्राप्तिस्तथापि शासो लिधुसंज्ञादिशब्द- वहत्तादीनाम् अनेकद्रव्याभिनिवेशित्वात् उक्तपुंस्कत्वम् । “दत्त- गुप्तात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशुद्रयो"रिति स्मृतेः । तथाच दत्तत्व- प्रतिनिमित्तेनैव दत्तः पुमान् दत्ता स्त्रीति पुंस्त्रियोर्वर्तते अतो निषिध्यते (१)। एवं गुप्ताभार्य इति । मैथिलीमार्य इति-मिथिलायां भवा इत्यर्थे पणः । ब्राह्मणी- भायं इति-जातिवाचित्वादीप् । सकेशीभार्य इति-स्खाग- त्वादीप् । जातिवाङ्गेबिति किं ? कुमारभार्यः। युवती जाया यस्य युवजानिः। तथाच "युवजानिधनुष्याणि"रिति भट्टिः । कुमारत्वादिजातिवाचिनम्तु कुमारीभार्य इत्याद्याहुः । ब्राह्मण- मानिनीति-बामणो मानिनी यस्था इति वाक्यं (२), ब्राह्म- णीम् आत्मानं मन्यते इति वाक्येऽपि। एवं सुकेशमानी दीर्घकेशमानी भार्यायाः (३)। मानिन्भिने जातिवाङ्गेप एव नियमात्, दत्तामनिनी पञ्चमीमानिनीत्यादौ निषेध (१) न हय नियम एकदव्याभिनिवेशिभि सजागन्दर्भवितव्यमिति । तथाहि देवदत्तादिगन्दोग्नेकद्रव्यमझाभूत प्रयुज्यमानो लोके उपपद्यते, यथा शाम्नेऽपि धात्वादिशब्द । या वेकद्रयाभिनिवेशिनी सज्ञा, ता प्रति नैवाय निषेध क्रियते । * * * सन्नाशब्दानामपि केषाचित प्रतिनिमित्तमस्या सप्तपर्णादिवत । यता प्यर्थान्यत्वं नाति तलापि सरूपात्तिनिमित्तमुपादाय व्यभिधेये वर्तन्ते । भिन्ने प्रवृत्तिनिमित्ते यैरुक्त पुमान् ते उक्तपुरका इति सक्षिप्तमारे ४३१ सूत्र टीकाया गोयीचन्द्र । दानक्रियानिमित्त स्त्रिया पुसि च मज्ञाभूतोग्यमिति भाषितपुस्कत्वमस्तीति सिद्धान्तकौमुदी। दत्ता प्रति सज्ञाशब्दस्यापि समान निमित्तत्वेन पुसित्तिसम्भादलपुस्कता इति विद्यानिवास । (२) व्यव क प्रत्ययामारवीज ३३५ सवस टीकाया वन्यति । (३) सकेयीं दीर्घकेशी मन्यते भार्यामिति वाको मनधोर्य हारिवात पिन्, तनाथ ·४१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३३२। हे पूरणीप्रमाणीभ्यामः । (हे ७), पूरणी प्रमाणीभ्यां ५॥, अः ११) । प्राभ्याम् अः स्यात् है। (२५८) ययोर्लो पोऽयुक्तौ पौ। कल्याणीपञ्चमा रात्रयः, कल्याणीप्रियः । मुख्यात्र पूरणी ग्राह्या, तेन स्थादेव (१)। वैयाकरणभार्य इति-व्याकरणं वेत्त्यधीते वा इत्यर्थ प्णे यस्येम् णित्त्वादिः । सौवखभायं इति-खखस्यापत्यम् इत्यर्थे पणे वस्य उम्, णिति विः। कापायकन्यः इति-कपायेण रता इत्यर्थे प्णः । हेममुद्रिक इति-हेम्रो विकार इत्यर्थे पणः । ३३२ । है । पूरणी च प्रमाणी (२) च ते ताभ्याम् । कल्याणी- पञ्चमा रात्रय इति-कल्याणी पञ्चमी यासां रात्रीणां ताः (३)। पूरणीत्यान्ते परे कल्याणीत्यस्य न पुंवद्रायः। एवं कल्याणीप्रिय इत्यत्र प्रियाशब्दे परे। एवं कल्याणीमनोन इत्यादि। गौण- लति प्रयुज्यमाने भायोमिति टे पी, मामिनि परे षङ्गापः। अतएव सकेगमानी भााया रति पुंलिङ्गप्रयोगोऽपि साधुः। (1) मनु बाह्यणमानिनी सुकेगमानिनीत्यादिवत् दत्तामामिमी पञ्चमी. मानिमीत्यादी मानिनि परेऽपि न कथं वद्भाव इत्यागमाह मानिन्मिन रति। तथाच या नातिविहितमन्नात् स्वागविहितेवनाहा मानिनगन्दो भविष्यति तलव पुशहाः। दत्ता पचमोगन्दयोस्तुम तथालमिति निषेधः । (२) पूरणोपन्देम पूरपप्रत्ययाला अपच्यते। प्रमीयते यमया इति प्रमाणी। (३) पचानां पूरपोपटभी, मोरयादेरिति म । कल्याणो मयता पञ्चमी रातिए राति ता रामयः कल्याणीपञ्चमा। रति दुर्गादासः ।

·बहुव्रीहि समासः। ४१३ ३३३ । वृतः कः । (दी-ऋत: ५, कः ११) । दीसंजकादृदन्ताच कः स्यात् है। कल्याणपञ्चमीका पक्षः । रात्रिः पूरणी वाच्या चेति पूर्वत्र मुख्यत्वम् । स्वीप्रमाणः । मुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्यय इति न्यायेनात्र पूरणीमियेत्यत्र च मुख्यपूरणीग्रहणमित्याह मुख्यात्र पूरणी प्रायति । अब अनयोरित्यर्थः (१) । एतस्य फलं दर्शयन् तेनेत्युत्ता सूत्रान्तर- सापेक्षत्वात् सूत्रयति । ३३३ । घृतः। दी च ऋच्च तत्तस्मात् । कल्याणपञ्चमीकः पक्ष इति-कल्याणी पञ्चमी रात्रियस्मिन् पचे सः । इहान्यपदायें पक्षे पञ्चमी रात्रिः परम्परया प्रविशतीत्यतो गौणत्वम् । कल्याणी- पञ्चमा रात्रय इत्यत्र त अन्यपदार्थभूतास रात्रिषु पञ्चमी साक्षादेव प्रविशति इत्यती मुख्यत्वमित्याह रातिः पूरणी वाच्या चेति पूर्वव मुख्यत्वमिति । पूर्वन-कल्याणीपञ्चमा रावय इत्यत्र - (1) यल पूरणप्रत्ययान्ते परे पुंवद्भावनिषेधे पूरणमन्ययान्नादप्रत्ययविधाने च उभयत सुस्या पूरणी पाह्या। तेन हेतुना कल्याणी पञ्चमी राबियभिन् पक्षेस पक्षः कल्याणपञ्चमीक इत्याव पञ्चमीगन्दस गौणत्वात्तमिन ररे पहाव- निषेषो नाभूत, तस्मादप्रत्ययोऽपि नाभूत । ततो इतः क रति कप्रत्ययः। समासवाच्यानां योमाधारणधम्म तहत्त्वं मुख्यत्वम्। तता समासवाच्यानां रात्रीणाम् असाधारणधर्मो रातिवं, नतु तासु रावि पञ्जयां रावादपि वर्तते, यतो सुख्यत्वम् । कल्याणपञ्चमीक पक्ष इत्यात समासवाच्यः पना, तथासाधा- रणधर्म पक्षवं, तत्तु मतिपदादिपञ्चदशतिथ्यात्मककाल एव रत्तंते न राली इति भेद.-इति दुर्गादामः।

·४१४ मुग्धवोधं व्याकरणम् । इत्यर्थः (१)। स्त्रीप्रमाण इति--स्त्री प्रमाणो यस्येति वाक्यम् । पूर्वत्र प्रमाणीत्यस्थाप्रधानस्यापि ग्रहणादः । स्वीत्यस्य उक्त- पुस्कत्वाभावान पुंवद्भावः। मध्वादि-कार्थनावादिभ्याम् । मध्वादेरेकलार्थनावादेश्य कः स्थाई । प्रियं मधु यस्य स प्रियमधुकः, अनर्थकः । मध्वादियथा- मधूपानदुरः शालि नजों दधिसर्पिषी (२) । लब्धा नौर्येन स लब्धनौकः । नावादियथा- नौरनड्डान् पयो लक्ष्मीः पुमान् पञ्चे कीर्तिताः । कार्थे कि वे नावौ यस्य हिनौः । स्त्रियामिनः। हेऽन्यदार्थभूतायां स्त्रियामिनन्तात् कः स्यात्। बहवी वाग्मिनो यस्यां सा बहुवाग्मिका सभा। स्त्रियां कि? बहुदन्ती राजा (३)। रुकतसान्ताभ्यां वा । तदन्तदीसंजकात् अकतसान्ताच (1) तत्र राखि पूरणी पूरणप्रत्ययान्तवाच्या सभासयाच्या च अर्थात् पूरण प्रत्ययान्नकर्त्तकवाच्या समासकर्तृकाच्या च भवति, इति हेतोः पूर्वव पूर्वोदा- हरणे पञ्चम्या मुख्यत्वम्-इति गङ्गाधर । पूरग्यपि राव समासवाच्यापि राविरति हेतो पृर्ष कल्याणीपञ्चमा इति पूर्वोदाहरणे पञ्चम्या मुख्यावं समयमामपदार्थान्यपदार्थयोर्मेदाभावात् । यद्यपि पञ्चभोरालोतररावेरपि ममाम- রায়েল্পি, যথাবি অঙ্কন্যা যদি স্বাভাবি। অন্যান্য पञ्चमीक. पक्ष इत्यत्र र पक्षस समासवाच्यत्वात् भेदोऽसीति पूरण्या मुख्यत्वं भानोति कार्तिकेय । १५) मधु, उपामह, उरम गालि, नअपूर्वक अर्थचन्द, दधि, मर्पिच । " पक्षे यामासानाति बदनिक ति गोयीचन्द्रः ! बरण्डीति पाटावरम्।

·बहुव्रीहि समासः । ४१५ कः स्यात् वा है । (१) बहुतन्त्रीः बहुतन्वीकः सुबधूः सुवधूकः । छायाः किम् ? सुयोः मधूः (२)। बहुमानः बहुमानक: बहु- योगिकः बहुयोगी। कृतसान्तात्तु-प्रियपथः, प्रियधुरः । नाख्यायाम्। संज्ञायां गम्यमानायां प्राप्तः को न स्यात् । विश्वो देवो यस्य स विश्वदेवः, विखयशाः । ईयः स्वागार्थनाड़ोतन्लीभ्यः। ईयसः खागाभ्यां नाड़ी- तन्योभ्याञ्च को न स्यात् । बहुप्रेयसी, बहुनाडिः कायः, बहुतन्त्रीः ग्रीवा। स्वाङ्गे किं? बहुनाड़ीको दिवसः, बहुतन्त्रीका वीणा, पूर्वेण वा (३)। भ्रातः स्तुतौ । (४) सुभाता लक्ष्मणः, पुण्यभ्राता विप्रः । स्तुती किं ? बहुभाटकः क्रूरः। निर: प्रवाण्या: (५) । निर्गता प्रवाणी शलाका यस्मात् स (१) अल यस्मादकृतसमासान्नात् इवान्नरेण कप्रत्ययो न प्राप्तस्तस्मादेवाक्षत- समासान्नात् कात्यय व्यनेन विभाषया विधीयते। अतएव तदन्न नदीसंज्ञकात् द्यत क इत्यनेन नित्ये प्राप्ने अक्तमान्नादिन्यनेनाप्राप्तौ विभाषार्थ जद्दीति पृथगुक्त मिति बृहन्मुग्धबोधम् । (२) मास्त्रीयुष इत्यनेन दोसंज्ञानिषेधात् । (२) प्रत्ययान्न तन्त्रोशब्दो धमनीवचनः। नाड़ीति दिनस्य लिंगो भाग इति गोयीचन्द्र । पूर्वेण काकत इत्यनेन । (8) प्रशंसायां गम्यमानायां भाटशब्दात को न स्यादित्यर्थः । स्तुतिरत्र भाटवाच्यस्यैव भवतीति गोयीचन्द्रः । (५) निर उत्तरस्या प्राण्या बबीहौ को न भवतीत्यर्थः। प्रवाणीति वे झै स्थूतौ रत्यक्षात् अधिकरणे अनट, एचोशित्या. इत्याकारः नोग्चोऽन्नर इत्यनेन एत्वम् । यस्या शहाकाया वस्त्र युज्यते मा मबाणोति गोयीचन्द्रः । निष्पवाणि पटः अभिनय इत्यर्थ इति बृहन्मुग्धबोधम् ।

·४१६ मुग्धबोध व्याकरणम् । ३३४ । सहः सो वा । (सहः ११, सः ।, वा १)। सहस्थ हे सः स्यादा। सह मावा वर्तते योऽसौ समाटकः सहमारकः । निष्प्रवाणिः परः। कचिदन्यत्रापि । ब्राह्मणमानिनी। निःसृत- नौव्यः, विलुलितकवरी भवरीत्यादयः । ३३४ । सहः । सह इति ध्यर्थे प्रो, अनुकरणात् तस्या अलुक् । समाळक इति-वाक्यस्य सानुपूर्बिकत्वात् सह मात्रा वर्तते प्रति वाक्यमिति परे (१) । सह समानम् उदरमस्य सोदरः सहोदरः । "वं सोदरस्यातिमदोडतस्य" इति भट्टिः। हे इति किम् ? सहरूबा (२)। गोहनवसेवाशिपि। विवेवाशिषि गम्यमानायां सहस्य सो वा स्यारे । खस्ति ते चैवाय सगवे सहगवे सहलाय सह- इलाय सवत्साय सहवत्साय। एषु किम् ? स्वस्ति ते सहपुचाय । संभाधिक्यानुमेय ग्रन्यसमासिपु नित्यम् । एवर्येषु सहस्य सो नित्यं स्याह। अखत्येन सह वर्तते यत् तत् साखत्यं नक्षत्रचक्रम् । . (1) सभाटक रति वाकाय साहपूर्षिकत्वास सा मात्रा पर्तते रति वाक्यं साम्प्रदाया कुन्नि । ये त भाला सइ वर्तते रति वदन्ति तेषां मने सहपूर्व- निपात, सच न मार्वत्रिका तस्य तत्पुरुषादायकवादिति केचित् । युरारपात प्रथमान्नान्यपदापमोहिरनेमाहीलतः। चन् । प्रधमा- नाम्यपदार्थ बमोहिममयमामा माला हित समारक रति रतीयामतपुर पन्नि, तवयन, मने महरूपेण निभात् सहितसादेशानुपपत्ते. सहितपन्न योगे मानायव सतीयाया यमानेय-ति कार्तिकेयः। (१॥ सहसतमान य किसको सहपूर्वक तपासोमामिम् ।

·। बहुव्रीहि समासः। ४१० ३३५। सक्थ्यक्ष्णः पः खाने । (सक्थक्षणः ५१, पः ११, स्वाने ७)। प्राभ्यां हे पः स्यात् खाड़े। दीर्घसक्यः, पुण्डरीकवदक्षिणी यस्यासौ पुण्डरीकाक्षः। खाने कि ? दीर्घसक्थि शकटम् । ३३६ । दामण्यमुलेः। ( दारुणि ७, अङ्गुलेः ५।)। पञ्चाङ्गलं दारु । एवं सपलाश सशिंगपं स्पलम् । सकाकलीको द्रोणः, काकल्या अधिक इत्यर्थः । साग्निः कपोतः, हे कपोतपातात् भाव्यग्नि- रनुमीयते इत्यग्निरनुमेयः । एवं सपिशाचा वात्या (१) । सानान् वेदानधोते, अङ्गानां समातिं यावदित्यर्थः । ३३५ । सक्थ्य । सक्थि च अक्षि चेति सक्थ्यक्षि तस्मात् । खाङ्गलक्षणमुक्तम् । स्वाङ्गवाचिभ्याम् आभ्याम् इत्यर्थः । पुण्डरीक- वदिति-पुण्डरीक सितपा, स्यन्तोपमानेत्यादिना वतशब्द- लोपः। पित्त्वात् स्त्रियां दीर्घसक्थी पुण्डरीकाक्षीति । दीर्घ- सक्थीति र-शकटस्य प्राणिवाभावात् इति भावः । हे किं" दीर्घसथि देवदत्तस्य । ३३६। दारु। अन्यदार्थे दारुणि अङ्गुले पः स्याद्धे । पञ्चाङ्गुलमिति-पञ्चाङ्गुलयो यस्मिन् इति वाक्यम् । अनुलितुल्या- (१) वात्यया अनुमानभूतया साक्षादनुपलभ्यमानोव पिशाचोऽनुमीयते। अननुमेये त विकल्प एक, सहविद्युन्मेध सविद्युन्मेश रवि गोयीचन्द्र।।

·मुग्धबोधं व्याकरणम्। ३३७। दिवे ईः। (दिव: ५।, मूईः )। ३३८। बोर्लोपोतो तेऽच्चे। (न्वीः ६॥, लोपौती १॥, ते ७), अच्ये )। नस्य लोपः स्यात्, उवर्णस्य पीत् स्यादचि ये च ते । हिमूढः । ३३६। सयाया डोऽवहोः । (सड्डयाया: ५१, डः ११, प्रबहोः।)। वयधयुक्तं धान्याद्युत्क्षेपणकाठमुच्यते । दारुणि किं ? पञ्चाङ्गुलि- हस्त इत्यत्र न स्यात् । ३३७। हितः। द्विश त्रिय तत्तस्मात् । पाभ्यां परस्मात् मूईः प: स्यात् है। ३३८ । न च उश्च ती तयोः, लोपथ प्रोच तो, अञ्च यथ तत्तस्मिन्, त इति भस्य विशेषणम् । हिमूद इति-हौ मूर्धानौ यस्य इति वाक्यम्। एवं बयो मूर्दानो यस्य त्रिमूहः । आभ्यां किं ? बहुमू । प्रोदयथा-वाहविः वाभव्य इत्यादि। पृथग्दकरणात् (१) कचित्र स्यात् । तरासाहं पुरोधाय धाम स्वायम्भुवं ययुरिति कुमारसम्भवे । ३३८ । संख्या । बहुवर्जाया इति-बहोरुपलक्षणत्वात् उप- गणा इत्यत्र न स्यामार)तेनाकतानावात उपगणका इत्यपि(३)। (1) ताच्ये त्यसवातेच्यरतिकरणादित्यर्थः। (५) च्या गणवलीयायपि वाध्यमित्यभिप्रायः। 1) उपगथा रम्यन रेसति चाहियो विधेपो भातीनि गणवलमय फर्श पति नेति। न्वोः।

·बहुव्रीहि समासः। ४१५ बहुवर्षायाः सहाया ड: स्यात् है। पञ्च पट् परिमाणं येषां ते पञ्चपाः, उपगताः दश येषां ते उपदशाः। बद्दोस्त उप- बहवः। ३४.। नाम नि। ( नामः ५१, नामि )। पद्मनाभः। बहुवर्जनात् संख्येयत्तिसंख्याया एव ग्रहणं, तेनाष्टभिः सह वर्तते साटा पक्षाशदित्यत्र न स्यात् (१)। पञ्चषा इति पञ्च पा पड़ वा इति वाक्य मिति परे । एवमुपदशा इत्यत्र दशानां समीपे येते उपदयाः, नव एकादश वा इत्यर्थः । संख्यादूरेत्यादिना(२) यत्र स: तवैवाय विधिस्तेन शोभना दश येषां ते सुदशान इत्यत्र न स्यात् इत्यपि पर (३)। उपबहव इति--संख्यापडडतीति संख्यात्वाति- देशात् प्राप्ती निषेधः । सोः ख:-प्राताम् । सोः पराभ्यामाभ्यां डः स्यात् हे। शोभनं खोऽस्य सुख: मुखौ मुखाः, समात: सुप्राती सप्राताः दिवसाः । तथाच "सुप्रातमासादितसम्मदं तत्" इति भटि। ३४.। नामः । संज्ञायां गम्यमानायां नाभेड: स्यात् है। (१) संख्यावाचक एकादिदशतिपर्यन्तयन्दः संख्येयत्तिरेव म त संख्यान- दृत्तिः, तस्मादेव । विंशत्यादिसंख्यावाचक गन्द संख्येबत्तिः संख्यानष्टत्तिय। यदा चिन्यादीनां संख्यानत्ति तदा तमात् डोन स्वात् । तेन थष्टाभिः सह वर्तते सारा पञ्चायदिव्यत्व न स्यादिति कार्तिकेयः। व्यल साटन इत्ययात् सौ वाटा इति गङ्गाधरः। २०३सबस टीका द्रष्टव्या। (३) २६६ ४ दृष्टव्यम् । (२) पूजार्थ स्वनि पद्धमिति घ संक्षिप्रसारयम् (११)"

·४२०
मुग्धबोध व्याकरणम्।
३४१। लोनोऽन्तर्वहिन्याम् ।
(लोम्नः ५ अन्तर्-वहियां ५॥) ।
अन्तर्लोमः वहिर्लोमः।
३४२ । नटुःसोः सक्थो वा ।
(नटु सोः ५१, सक्थः ।, वा १)।
असक्थः असक्थिः ।
1
पद्मनाभ इति-नाभिस्थितं पद्मं यस्य इति वाक्यम् (१), "प्रजा
इवाङ्गादरविन्दनाभेरिति तु सान्तविधरनित्यत्वात् प्रसंचा-
स्वाहा (२)। एवं नाभिस्थिता अर्ण यस्य, मनीषादित्वात् खे,
जर्णनाभो मकटः । ऊर्णनाभिरित्यन्ये । तथाच "प्रवृत्तिों विना
कार्यमूर्णनाभरपोयते” इति भट्टवार्तिकम् ।
३४१ । लोम्रो । अन्तर्लोम इत्यादि-अन्तर्गतानि लोमानि
यस्य, वहिगतानि लोमानि यस्य स इति वाक्यम् । अत्र नानीति
नानुवर्तते पृथग्योगात् । प्राभ्यां किं ? दीर्घलोमा चैत्रः ।
३४२ । नञ् । एभ्यः परात् सक्थो डः स्यात्
असक्थ इति-नास्ति सक्थि यस्य इति वाक्यम् । असक्थि-
रिति। एते उदाहरणे अस्वाग एव जेये, (३) खाने तपः पूर्वेणैव ।
.
-
वा।
(1) पनं माभिरस्थति अथवा एननामावस्येति व्यधिकरणो बमोहिरिति
२१५ सून टीका गोयीचन्द्र ।
(1) थपिन्दनाभिपदेन व्युत्पत्त्या पुरारिलभ्यते, न त संचया, विष्णुपर्याने
अनादिति कार्तिकेया।
(१) सचिव गटापूरियेपर।

·: बहुव्रीहिसमासः ।।
४२१
३४३। अस् प्रजायाः। (पस् ।११, प्रजायाः ५।)।
अप्रजाः सुप्रजाः।
३४४ । · मन्दाल्पाच्च तु मेधायाः ।
(मन्दाल्पात् ५, च ।।, त ।११, मेधायाः ५)।
अमेधाः सुमेधाः मन्दमेधाः ।
--
परेत पह हलिशब्दस्यापि ग्रहणात् अहल: अहलि: दुईल:
दुईलिः सुहलः सुहलिरित्यप्याहुः। अन्ये तु नसुदुर्यो हनि-
सक्थिमक्तिभ्यो यथाक्रममुक्का प्रहलः अहलिः सुसक्यः सुसथि:
दुःपक्त: दुःपक्ति: इत्याहुः। हलसक्त-शब्दाभ्याम् एव सिडत्वात
चान्द्रा हलिसक्ती न गृहन्ति । एकस्मिवर्थे प्रयोगहयसिद्धार्थम्
अरुतसान्तात् कविधानार्थच हलिसक्तिग्रहणमित्यन्ये। एतत्
सव्वं ग्रन्यक्कन्मते वाशब्दस्य व्यवस्थया सिद्धमिति जेयम् । सति-
रिति सन्धोः क्तिः।
३४३। अस्। वेति नानुवर्तते, व्यतीहारे चिरित्यत्र
वाग्रहणात् । नन्दुःसुभ्यः प्रजाया अस् स्याडे। अप्रजा इति ।
एवं दुष्युजाः सुप्रजाः, अत्खसोऽधोरिति घं: (१) ।
३४४ । मन्दा । चकारानदुःसोरित्यनुवर्त्तते । नदुःसी-
मन्दाल्पाच परस्या मेधाया अस् स्याडे । अमेधा इति। एवं
दुर्मेधाः सुमेधाः अल्पमेधाः । परे त नदुःसोर्मेधाया अस् नित्यम्
(1) रह नजादेरव्यवहितोत्तरवमपेचितं तेन मुटु गुणिनी प्रना यसर
"सुगुपिप्रज्ञ इत्यादौ न स्यादिति दुर्गादासकार्तिकेयागाधरा.।

·४२२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । . ३४५१ . धमादन्। धम्मात् ५५, पन् ।१।)। सुधमा। पन्यस्मात्तु वेत्याहुः, तन्मते मन्दमेधाः मन्दमेधः अल्पमेधाः अल्प- मेधः इत्यपि (१)। ३४५। धमा। त्वन्तत्वान्मन्दाल्पादयो नानुवर्तन्ते, तेन सामान्यतोऽयं विधिः । सुधर्मेति नसबमहब इति घंः। एवं सन्दिग्धधम्मा परधम्मा इत्यादि । इह केवलधम्मस्यैव ग्रहणात् मुशासौ धर्ममयेति सुधम्मः, परमः सुधर्मों यस्य इति वाक्ये परमसुधम्मः इत्यादौ न स्यात् । परम: शोभनी धर्मों यस्येति वाक्ये परमसुधम्मा इति स्यादेव, केवलधर्मशब्दस्य ह-सावयव- त्वात् (२) (१) नित्यमसिंच प्रजाभिधयोः ( ५।४।११२) रति पाणिनि शवम् । “मिन्य- पापमन्यतो विधानार्थ, तेनाल्पमेधम रति सिध्यतीति वृत्तिकारादय" रति तत्व- मोधिनी। एवं तर्हि नित्यपहपादन्यलापि भवतीति सूच्यते । घोलियस्यैव ते रामन् भन्दवसासमेधसः। यत्तयाकहता बुद्धिनमा नपादानो"। इति काधिका । अतएव तर्कवागीयेन “अन्यमा वा इन्युक्ला परेपामल मतभेदो दति रति। १३) धम्मादमिच बेदखात" रति पाणिनीय पूर्व II)। कलात् पूयपदाव परो यो धर्मगन्दमादन्नाद बडमोशेरनिच् सात् । कस्यापधम्मा। देवलाप किमपरमःखो धर्मो यस्यक्ति विषदे बमोही माभूत । सन्दिग्ध माध्यम्यादी मंशात्यपूर्वपदो बमोहिः। एवं तु परमसंधर्भ- म्यपि हामेष रति मिशानीसदी शापिकायामप्येवमेष, परभपामो सय परममा सर्यो यहि या विम्यते तदा परमसत्यपि साध्वेष रहि सोधिनी। मंचितारे -"यक्षमामानराम्नादन (समासपाटे ४६. घ) मिमधा, साचार कतो धर्म एन साहात्मतवालो दिसण्या रति ·। बहुव्रीहिसमासः। ४२३ ३४६ ।। नञ् सुविापाच्चतुरीः । (नञ्-सु-वि-वि-उपात् ५, चतुरः ५, पः १)। सुटणसोमहरिताज्जम्भाहन्ताहारयोः। स्वादिभ्यः परात् दन्ते आहारे च वर्तमानात् जम्भशब्दादन् स्याहे । योभनो जम्भो दन्त आहारो वा यस्य सुजम्भा, पवनभो दन्तोऽस्य टणजम्मा, हरितजम्मा। एभ्यः किं ? पतितजम्भः । “दन्सयोरन्सरा सुद्री दन्तो जम्भस्तथाशन मिति रुद्रः। दक्षिणादीमागाधवणिते । दक्षिणात् परादीदिन् स्याडे अपयेगाधक्कतो भवति । दक्षिणस्थितमीम्ममस्य दक्षिणा मृगः (१)। प्रन्यव दक्षिणेमः शूकरः। भाष्यम् । अतसमासान्तरात्त-परभ. सधर्मो यस्य स परमसुधर्म. व्यपालिस- कुत्तधर्मा "रत्युक्तम् । तब गोयोचन्द्र - यलनं समासान्तरं यत तमाम गन्दाइजोहान् भवति। साणात्कृतो धर्म एतैरिति वाक्योपदर्शनं विपदे बउग्रीहावन भवतीति सूचनार्थम् । केबलात् पूर्वपदाव परो यो धर्म- गन्दसखाइन् भपति, न पहसासदायात् यतस्विप गजमोहो न भवतीति चन्द्र बमान जयादित्यादयः। तधिरासाय भाष्यमित्युकम। नहि सत्यपातिबांध- मोया भवति। परम सधोऽस्पति देश सह प्रथम तत्पुरुषस्ततो ब. बीहि। परम योभनो धोति विपदे बमोहोत परमाधम्मो न्येव भाति । यनुपासितकुलधर्म रति प्रथम पटरीसमाससतो पमोहि पन- पातिकुल धोरस्येति बमोहान् भवति । अतसमासान्नरोग्य कुमपन्दो, मैं न धम्मंग । चन्द्रमामानी विकल्पनाममिन्नत रति । तर्कगागोम भाष्यकारक्रमदोचरयोर्मतमतसमिति प्रतोयते । कसभासपूर्णहार चोदन नस्सारितिकार्तिकेय । । ईममष्यते । दक्षिणमा पितमस यानरम रनिवाधिकार समाते रविना मग रति गोयीचन्द्र ।

·४२४
मुग्धबोध व्याकरणम् ।
।
एभ्यथतुरः अः स्यात् है। अचतुरः सुचतुरः।
३४७ । · भान्नेतुः। (भात् ५, नेतः ।) ।
३४६ । नञ्। नञ् च सुश्च विथ विश्व उपथ तत्तस्मात् ।
अचतुर इति–अविद्यमाना धर्मार्थकाममोक्षाचवारी यस्य सो-
ऽचतुरः, सुचतुर इति-शोभनाचत्वारी यस्य सः। एवं
त्रयश्चत्वारो वा मानं .येषां, बयो वा चखारो वा इति वा
त्रिचतुरा.(१)। विगतायत्वारो यस्य स विचतुरः । उपगताश्चत्वारी
येषां, चतुणी समीपे वा उपचतराः ।
३४७। भा। मृगनेनेति-मृगो 'मृगशिरा नेता यस्याः
सा। एवं हस्तनता पुष्यमेवा रात्रिरित्यादि । यस्य नक्षत्रस्य
उदयसमकालं राषिः प्रवर्तते तत्तस्या नेट इति ।
गेर्नासिकाया नस् च । गे: परस्या नासिकाया अः स्यात्,
तस्मिन् नसादेशश है । प्रगता नासिकास्य प्रणसम् उनसं सुखम् ।
नासिकां प्रति प्रादेरगिवेऽपि गतादिक्रियानुगतत्वात् गित्वम् (२)।
गे: कि? शोभना नासिका यस्य स सुनासिकः। अनु पथा-
नासिका यस्य सः अनुनासिकः ।
(1) संसाया हो रहोरिति र प्रत्ययय बाधकोग्य अमत्यय रति
कार्तिकेयः।
(१) “टएमगार” (118) रति पापिनीयस्थम्। उपसर्गपरणं
भारोमासपरक्षण, नामिकामन्दसाक्रियार्थदेन तं प्रत्युमसर्गवायोगात् । च
क्रियायोगामाथुिपसर्गवमस्तिति सहरम् । सारके अधिशाषकमित्यव्ययीभा
उपरांत समोतीति इस पत्तासाता-ति तारयोधिनी।

·बहुव्रीहि समासः । ४२५ अस्थूलान्नाग्नि खरखुराम्यान्तु वा त्यलुक् । स्यून्नभिन्नात् परस्याः नासिकाया अः स्याडे संज्ञाया, तस्मिन् नसादेशश्च, खर- खुराभ्यां परस्यास्तु त्यस्य वा लुक् स्यात् । टुरिव नामिका यस्य गुणसः वार्डोणसः । नाम्नि किम् ? तुगनासिकः । स्थूलात्तु-स्थून- नासिको वराहः । खरा तीक्ष्णा नासिका अस्य खरणाः खरणसः, खुरणा: खुरणसः। वैः खग्री च । वैः परस्था नासिकायाः अः स्याडे, तस्मिन् खग्रौ (१) प्रादेशी, चकारात् नसादेशय । विगता नासिका अस्य विसः, विनः, विनसः । तथाच "विनसा हतवान्धवा" इति भटिः (२) । विनुरित्येके । सुदिवाद्याः । सुदिवाद्या अदन्ता निपात्यन्ते। शोभनं दिवा यस्य स सुदिवः, (३) शारितिरिव कुक्षिरस्य शारिकुक्षः, चतस्रो- ऽस्त्रयो यस्य स चतुरस्रः, (४) एण्या इव पादा यस्य स एणीपदः, (1) भाये सिद्धान्तकौमुद्याञ्च सरत्यन एय इति हासते । (२) नसादेव गधिया पादेग ए नित्य भवतीति चन्द्रादिमतं, समिरामार्थ विनमा हतमान्या" रति भट्टिप्रयोगो दयिंत ति गोयोचन्द्र । मिहान- कोसद्यान्तु- कथं तहि विनसा इतवान्धा रति भट्टि' विगतया नाकियो पतधितेति व्याख्येय” मिन्युकम । विमति न प्रचमान बिन्तु भमादेश रतीयान. मिति भार रति सक्योधिनी। (1) दिसायन्दोग्य समाराधिकरणार्यप्रधानोऽव्ययम । गोमम विपति गोभनमिति कम्पो विशेष मोभन दिशाये कम्माप इति १०सूब रोकाया गोयीचन्द्र। 12) पारि शो। इति चोटि । ५४ ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३४८ । सङ्ख्यासूपमानात पात् पादोऽहस्त्यादः। ( सया-सु-उपमानात् ५, पात् ॥१६, पादः ११, अह- स्त्यादः ५।)। एभ्यः पादस्य पात् स्यात् है, न तु हस्त्यादेः । हिपात् सुपात् व्याघ्रपात्। हत्यादेस्त हस्तिपादः । अजपदः, प्रोष्ठपदः (१)। गोधूलिय स्मिन् काले स गोधूल इत्यन्ये । ३४८। संख्या। संख्या च सुर उपमानञ्च तत्तस्मात् । हिपादित्यादि-दौ पादावस्य, व्याघ्रपादा इव पादा यस्येति वाक्यम् । हस्यादेस्त-हस्तिपादः । हस्त्यादिर्यथा- इस्ती कटोलः कण्डोलो गण्डोलो गणिका महान् । दासी कुशूल इत्यष्टौ हस्त्यादौ परिकीर्तिताः (२) ॥ इह महच्छब्दस्यानुपमानत्वेऽपि पाठात् क्वचिदनुपमानादपि पादस्य पात्, तेन गूढी पादावस्य गूढ़पात् । पादसमानार्थपात्- शम्देनेत्यन्यः। (1) प्रोगे गौ, तसेव पादारस्य मोठयद इति सिद्धानकोमदी। पाद: भन्दभमानान पदभन्देम एपी सिद्धिरिति चान्द्रा, म तद्दनसम्मतमिति गोयीचन्द्र। (३) बटोसपणासः। कण्डोलो धान्याधार विशेषः गोल रति एसातः । गएकोमा वाटस रति स्यात-रति दुगांदास कार्तिकेय गायरा। परेपि पतिपय भन्दा प्यादिगणे पाणिनीयैः पयन्ने। तवागोगेम त चिपसारमत- भरपतम्।

·१२७ बहुव्रीहि समासः । ३४६। कुम्भादरीपि । (कुम्भादेः ५, ईपि )। कुम्भादेः परस्य पादस्य पात् स्यात् हे ईपि परे । (२२४) पात् पत् पौ। कुम्भपदी शतपदी। ईपि कि ? कुम्भपादः। ३४६ । कुम्भा । ईपीति विषयप्ती (१) तथा च स्त्रियामन्य- दार्थभूतायां कुम्भादेः पादस्य पात् स्याडे। कुम्भपदौति-कुम्भा- विव पादावस्याः, शतं पादा प्रस्या इति वाक्यम् । कुम्भादि- यथा- कुम्भजालगताष्टककृष्णकुणाईशूकराः । सूत्रगोधाशकदासीसूचीकलसनिर्बयः (२)। मुनियॊणः शितिवाणो विष्णुथ कथिता इमे (३) ॥ इह केपाश्चिदुपमानत्वात् पूर्वेणैव सिदे नियमार्थमिदमत आह ईपि किं कुम्भपाद इति (४)। ईपीत्युक्तः पाच्छोणादीत्यत्र वाशब्दस्य व्यवस्थया कुम्भाधादिपाच्छब्दात् स्त्रियां नित्यमीप (५)। 1) तेन रैपि कर्तये रत्यर्थः । (२) निर्षय इत्यस्य निरपूर्वको विपूर्वकय पाद इत्यर्थः । कपिः विकला विषु, धावियेणे पुलि। (३) संक्षिप्तमारतजुम्मादिगणे वायविष्णुगन्दी न दृष्यते। शनसन्दर तर इत्यादि सते। सिद्धान्तकौसदोमते पुम्भादिगपा दागिन्स एयकः । काधिकामते तयोयिंगनिसंख्यः । उभयप गहछन्दो ताराव्यादिसते । (४) एतत सर्व पिना पूर्वसूक्षतिपादादेशोनिगार्थ रति गङ्गाधरः । (५) पासोपाटीयस्य वैकलिपि य र मिन्य। यम्यथा "इम्भादे ·४२८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । । ३५० । व्यतीहारे चि: पूर्वी ?ऽनच्या वा। ( व्यतीहारे ७, चिः ११, पूर्वः ।, घः ११, अनचि , श्रा ।।, वा ।११)। व्यतीहार यो हस्तस्मात् चि: स्यात्, पूर्वस्य च घः स्यात्, श्रा वा नत्वचि। केशेषु केशेषु यहोवा यद् युद्ध प्रवत्तं-केशाकशि । दण्डैश्च दण्डैश्च प्रहत्य यटु युद्धं प्रवृत्तं-दण्डादण्डि । मुष्टामुष्टि मुष्टीमुष्टि, बाहाबाहवि बाहबाहवि । अचि तु अस्यसि । इतिहः। ३५० । व्यती। परस्परं प्रहरणादिरूपक्रियाकरणं व्यती- हारस्तस्मिन् वीस्यन्तयोरित्यादिना (१) यत्र हस्तत्रैवायं विधिः । दण्डादण्डीत्यादि-चित्त्वाद्यात् जोर्लुक् । मुष्टामुष्टीति-ये पूर्व- स्यात्वं नेच्छन्ति तेषां मते त मुष्टीमुष्टीत्येव । हिदण्डादयशान्ता निपात्यन्ते। दो दण्डावस्या क्रियायो दिदण्डि प्रहरति । हिदण्डि उभयापाणि हिमुपल्येकपद्यपि । उभाहस्त्युभयाइस्ति उभापाएषुभयाञ्जलि । उभाकण्य॒भयाकर्णि उभयादन्त्युभानलि। रियाम्” रम्यनेनापोटमितीपीति परम्समन साम् । यदा २ मम्भाध्यत कर पाता। अतएवार पिकिंसद रति-रतिगांदामः। ८० च्यम् ।

·बहुव्रीहि समासः।
४२८
संहतपुच्युभादन्ति निकुच्यकर्णि इत्यपि ।
उभावाहभयाबाहु पोष्ठपद्यत्र सम्मतम् ॥
अनोभयशब्दस्याप्रयोगेऽपि उभयापाणि इत्यादी उभशब्दस्यी-
भयादेशः।
उभावाहु उभयावाहु इत्यत्र चेर्लुक् नियातनात् ।
कौँ निकुच्य (१) धावति, प्रोष्ठस्य गोः पदं राहीत्वा धावति इत्यर्थे
निकुन्यकर्णि प्रोष्ठपदि इति पेऽपि चिगणपाठात् । क्रियाविशेषणा.
नामेवाभिधानाद हिदण्डा शाला इत्यादी न स्यात् ।
धनुषो.डन् प्रायो वा तु नाम्नि | धनुषो डन्(२) प्रायः स्याडे
संज्ञायान्तु वा। गाण्डीवं धनुर्यस्य गाण्डीवधन्वा गृहीतधन्वा
इत्यादि । प्राय इति किं ? धृतधनुपमहाय इति पुष्पदन्तः ।
पुष्पधन्वा पुष्पधनुः कन्दर्पः ।
संप्राज्जानुनो जुर्वा तूर्द्धात्। संप्राभ्यां जानुनी जुः स्यात् हे,
ऊर्ध्वात्तु वा। संहतं जानु यस्य संजुः । प्रगतं जानु यस्य प्रजः।
जन जानु यस्य जईलुः अईजानुः ।
सुसंख्याभ्यां वयसि दन्तस्य दटः । सुशब्दात् संख्यावाचकाच्च
परस्य दन्तस्य दट स्याडे वयसि गम्यमाने ।
ऋ इत् । शोभना
दन्ता अस्य सुदन् षोड़शदन् कुमारः, दिदन् वत्सः (३)। वयसि
कि ? विदन्तो गजः ।
स्त्रियां नाम्नि। स्त्रियामन्यदार्थभूतायां दन्तस्य दलः स्यात
(१) निकुच्य याच्छाद्य प्रति कार्तिकेय ।
(२) ड इत, अनुस्थिति । डिवादन्त्यख स्थाने।
(३) शिरवावस्था विह गम्यते इति तत्वबोधिनी।

·B३० मुग्धबोधं व्याकरणम् । हे संज्ञायां गम्यमानायाम्(१)। सुदती, फालदती। नानि कि ? सुदन्ता। अग्रान्त-श्यावादिभ्यां वा। अग्रान्तात् स्यावादेव परस्य दन्तस्य दर: स्यात् हे वा। कुन्दकुद्मलाग्रवहन्ता यस्य कुन्दकुद्मलाग्रदन् कुन्दकुद्मलाग्रदन्तः, श्यावदन् श्यावदन्तः (२)। श्यावारोक(२)वराहाविषमूषिकगईभाः । शिखरः शुद्धशुचौ च श्यावादी दश कीर्तिताः । ककुदस्य ककुदवस्थायां शैले त त्रैः। अवस्थायां गम्य- मानायां ककुदस्य ककुत् स्यात् है, वेस्तु शैले(४) । प्रजातं ककुद- अनातक कुत् वत्सः, स्थूलककुत्तरुणः (५)। अवस्थायां किं ? श्वेतककुदः । ककुदिध ककुदं शृङ्गादि, त्रीणि ककुदानि यस्य विककुत्रिकूट: (६)। । मस्य (१) पृथग्योगात ससंख्याध्यामित्यस्य वयसीयस्य च निष्टत्तिः। (३) ग्याप स्थात् कपिय इत्यमरः, सप्णपीमित्रो वर्णविषेष । (a) रोका अनिद्रा दन्ना यस्य सः घरोकदन् भरोकदन्न रति सत्त्व बोधिनी। घरोको मिदीपिरिति कायिका। सावारीकाभ्यो संसायामेव विभाषा इत्यपि कामिका (e) विपन्दार परस्य कादम्य ककुद सारे शैले गम्यमाने इत्यर्थः । (५। सामादिक्षता वस्तधम्मी वयाप्रमतयोवस्था रयुच्यते । यसञ्चातककुत्, भास रम्य: । पूर्णकुत्, मथभवया इयर्थः। उबतक कुस् उडण्या रत्यर्थः । म्यूमपान, बलामिदः। यटिका, भातिस्थूलो नातिक्षप इत्यर्थ-रति मापिका ( UI 10 पदावार पयतम्य एक कादमित्युच्यते। न च सतिपिचर भधत तिति या पत(पति पिका)। 1 ·बहुव्रीहि समासः। ४३१ व्युद्यां काकुदस्य काकुत् पूर्णात्तु वा । व्युद्भवां परस्य काकुद- शब्दस्य काकुत् साडे, पूर्णात्तु वा। विगतं काकुदमस्य (१) विकाकुत, उत्काकुत्, पूर्णकाकुत् पूर्णकाकुदः । सुदुर्घ्य दृदयस्य इन्मित्रशवोः। आभ्यां मित्राचीः कमात् हृदयस्य हृत् स्याद्धे । शोभनं हृदयमस्य सुद्धन्मित्रं, दुष्ट हृदयमस्य दुहत् शत्रुः । प्रनयोरिति किं ? सुहृदयः साधः, दुहृदयः खलः । प्राभ्यां किं ? सदृदयं मित्रम् । जायाया जानिः। जायाया जानि: स्याई। युवती जाया यस्य युवजानि:, बजानिः (२), तथाच “युवजानिर्धनुष्याणि"रिति भहिः। इति बहुव्रीहिसमासः समाप्तः । कर्मधारय समासः । (यः) दानों यमाह। परमशासौ इत्यादि। व्यवत् थ्यन्तम्। इतःपरं सूत्रे यत् प्या निर्दिष्टं तयवत् स्यात् । अतिदेशा। पूर्वमिति पूर्वनिपातः । विशेषणानां विशेष्यैः । विशेषणानां विशेथैः सह यः स्यात् । एकार्थानां दानां सो यसंज्ञ इत्युक्तम्। तत्र एकार्थता च (१) तालु काकुदमुच्यते इति काशिका ( ५१४|१४)। (२) यद्यपि जानि सीमन्निनीरध्वोरिति मेदिन्यादौ वर्त्तते, तथापि युक्ती जाया यस्य इति वाक्ये युवजाय इति निवारणार्थ सूखकरणमिति गङ्गा- धरः। यत्त षडीजाय इति खयमुक्तं तत्समासान्नविधैरनित्यत्वज्ञापनार्थ मिति दुर्गादास ·४३२ मुग्धमोधं व्याकरणम् । सामानाधिकरण्यम् (१) । तच भिन्न प्रकृत्तिनिमित्तानामेक- स्मिन्नर्थे हतिः (२)। सा च विशेषणविशेष्यरूपाणामेव तव यत्सामांन्याकारण प्रहत्तमनेकप्रकारि वस्तु प्रकारान्तरेभ्यो व्यवच्छिद्य एकत्र प्रकारे व्यवस्थापयति तद्भदकं विशेषणम् (8)। एवं यऽयं तहिशेष्यम् । परमात्मा इत्यत्र परमशब्दार्थस्योत्कर्षस्य जीवात्मतः परमात्मव्यावर्तकत्वाहिशेषण- भवति (३)। (२) ममानं एकरूपम् अभिन्न मिति यावत् अधिकरणम् यात्रयो ययोः प्रवृत्तिमिमित्तयो. ते समानाधिकरणे, । तयोर्भाव. सामानाधिकरण्यम, भावार्थ षार। (२) भिनप्रतिनिमित्तानां-भिन्नानि पृथग्भूतानि प्रतिनिमित्तानि सक्य तापच्छेद कधी येषा ते भिनपत्तिनिमित्तास्तेषाम् । अत्र विद्यालङ्कार.---गिवे प्रष्ठतिनिमित्ते पदार्थतापच्छेद के ययोरिति बमोहितेन भित्रतिनिमित्तयो. पन्दयोरित्यर्य-न्याह। भीलोत्पल मिन्यल नीलत्वमेव नीलगन्दस्य तथा उत्पनत्यमेवोत्पल शब्दस्य प्रतिनिमित्तम् । एतयोरेकस्मिन् अर्थे उत्पलक्ष्मे त्ति- वर्तमं विद्यमानतेति यावत् सामानाधिकरण्यं भवति । (३) विशेषणमिति -विपूर्थात् शिष रूधौ त विशेधे इत्यमात्, विष कि ध्यपर्योपयोगे त्यस्मात् युलार्वा करणे ग्रन्ट, विगिम्यते थनेनेति विशेषणम् । ध्यार्बोपयोग. परिषीकरणमिति दुर्गादासः । (8) मामान्याकारण-सामान्यरूपतया विषेप्यायेमाभिमतातिरितिधर्म- तयारण्य | महत्तमिति-धारम्भे न , वर्तमानमित्यर्थः । अनेकप्रकारोति- अनेकधर्मममानाधिकरणमित्यर्थः । दम्बित-वस्तुण्द हितीयान्त पदार्थ- परम् । प्याविद्य-व्याययं इत्यर्थ । एकल प्रकारे-ति विषयमामी, रिपोग्लानम्या । व्यपस्थापयति नियामयति, मार प्रकारात् बामति रितीरीतीन्य। रति विद्यामहारः। तरेभ्यो व्यपदकावार भेदकत्वम्, एमावबारे परस्यापकावाहिशेषणम् । भीम भेद्य प्रकारान्तरेभ्यो व्यवधि एR ENIC याम्यापनीय पिमेय उत्पमापति गोयीचन्द ।

·कर्मधारय समासः। ४३३ बम् । पात्मनो भेदत्वाहिशेष्यत्वम् । एवं नीलोत्पलं, पुचवटु- यही, पाचकपुरुष इत्यादि। यद्यपि नीलादिवत् उत्पलादीना- मपि इतरव्यावर्तकत्वं, तथापि नीलाद्याश्रयत्वेनोत्पन्नादीनां प्राधा- न्याविशेष्यत्त्वं, नीलादीनामुत्पलाद्याथितत्वेनाप्राधान्यायिषण- त्वम् (१)। प्रतएव नीलादीनामुत्पलाद्यधीनत्वात्तत्तलिङ्गवचनत्वम्। कुन कुण्ठः कुण्ठकुलः, (२) विस्पष्टपटुः पटुविस्पष्टः, इत्यादी योर्विशेषणत्वेऽपि विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारादेकस्य विशे- ध्यत्वं कल्प्यते। अभिधानात् य-सः शचिनित्यः, कचिन्न स्यात क्वचिदिकल्पः । यथा सणसर्पः लोहितगालिः ; रामो जामदग्न्यः पर्जुन: कार्तवीर्यः नीलोत्पलं नीलमुत्पलमित्यादि(३) विषणस्य 12) नीलगन्दो हि गुणवृत्त्या द्रव्ये वृत्तवादप्रधानम्, उत्पलगन्दस्तु जाति एक्या द्रव्ये हत्तत्वात् प्रधानं ; यतो गुणः सत्येव द्रव्ये प्रवर्तते निवर्तते ध, अतो गुणः द्रव्यय अमात्मभूतत्वादप्रधानम् | जातिहि द्रव्यस्थोत्पत्तेः प्रत्याविनाशात् द्रव्यं न नहाति, चतसा द्रव्यस्थात्मभूतत्वात् प्रधानम् । एतञ्च वेतं छागमा- समेत रयल एवं व्यवस्थितं; तथाहि वेतगुरपयुक्तस्य कागलस्याभावे वर्णन्तर- सुनोऽपि छाग यालभ्यत एव, न तु श्वेतगुणयुक्तं द्रव्यान्तरमिति गोयीचन्द्रः (समासपादे ८६ सूत्रम् )। (३) कुण्ठ स्वञ्च क्रियायामल्पसंस्कारवत्वं कुजत्वञ्च एपक्रताघटकसंस्कार रति उभयोरपि गुणयन्दत्वम् । कुण्ठत्वस्य यद्ययात्मगुणावं कुअवस्य गुणत्वं तथापि लक्षणयासामानाधिकरण्यं गोध्यम् । केचित्तु कुण्ठकुअरन्यत्र सामानाधिकरण्यं विषयतेय, कुण्डगन्दस्य कुजगन्दस्य चैकविषयत्वादिति भाव रति विद्यालङ्कारः। (३) कचिदित्यनेन तदेव पाह्यं यव समासे रुदिनथाहि कणसर्प इति रूया गन्दत्तिरियम् । अतएव कर्मधारयादपि इह मतप्रत्ययो भवति, लष्ण- सर्पवान पर्वत रति । नहि बमोहिणा सोऽर्थः प्रतिपादयितुं शक्यते, लष्णसर्य: पर्चत इति । एव लोहितशालिरित्यापित केचित् नीलोसनमित्यवापि नित्य- मेव समासं मन्यन्ने, यतस्तदपि रूटम्। बतएव नीलोत्पलवत्सर इनि भाति, ५५ ·४३४ मुग्धबोध व्याकरणम्। यः। तेन वक्षः शिंशपा, स्यात् (१)। । - इतरव्यावत्त्येन विशेष्येणैव सह लोहितस्तनकः, शाः पाण्डर इत्यादी भामहः शिंशपाक्षः इत्यादौ यदा पाम्रादीनां विशेषत्ति- विधार्यते तदैव फलक्षयोर्वर्तमानत्वात् सामान्याकारण प्रहत्तत्वेन विशेषणत्वात् (२) स इति कथित् । षोस एवेत्यन्यः ।। बहूनां दानामपि यं कुर्बबाह संथासौ इत्यादि। . अन्ये तु बहना दानां च-हान्य सं न कुर्वन्ति, महच्च तन्नीलश्च तदुत्पन्न-- वेति, पट्टी चासौ श्यामा चासौ कन्यका चेति, राज्ञो गोः धौरमित्यादौ महवीलोत्पलं पटीश्यामकन्यका राजगोक्षीर- मित्यादिप्रयोगापत्तेः । से सन्तिदस्यैव परदत्वेन तस्यात्व-बद- भावाकारत्याभावप्रसङ्गात् । यगर्भये महानीलोत्पलं पटुश्याम- कन्यका, पोगर्भपीसे राजगयोक्षीरमिति तु स्यादेव। बहना नवनीलोत्पलं सरा • रामो जामदग्न्यः, अनमः कार्तवीर्य इत्यन रामार्जुनगन्दयोरनेकार्थये उभयोरेष व्यवच्छेद्यस्याकोटकायाहिशेषणविशेष्य- भाने विद्यमानेऽपि न समास इति गोयीचन्द्रः (11)। नत कचं कार्स- पोयो नो नाम राजा राइसहनदिति ? मेरुमहोमदितिपत् पोसभामः कार्य रति विद्यामहार। प. चिंधा रति-वृचे हि चिंगावं व्यभिचरति, यस प्रकारानरेभ्यः पसापादिभ्यसं म्याधिमत्तीति भवति तम्य चिंचपा विशेषर्ण, सहयोपिया। पिपास्नु पक्ष मयभिचरतोहिम शो विशेप, म पिपार्थो विशेष्य रति माययोरेप विपक्विथायामापान ममास रति गोयीचन्द्रा व्याभिचत ग्यतोषः। 16) यद्यपि प्रथक सिंगपा शानि, फहे काम्या, तचापि चिंचपा. पादप-गामान्धत रिपमिति माध्यमिति विद्यामहार। दात पिपोत मारला जाएगासहा ममियमेव ममामे-रति गोबीपदा ·कम्मधारय समासः । दानामपि च हसौ स्वीकृत्यापि राम्रो गौय भखच पुरुपरोति, पञ्च भुलावन्तो ब्राह्मणा अस्येत्यादी राजो गवाखपुरुषाः पञ्चभुलवताह्मण इत्यादि न स्यादनभिधानादित्याहुः । ग्रन्थक्वन्मते तुं महनीलोत्- पन्नम् इत्यादिप्रयोगाभावनिययश्चेदस्ति तदा राजो गवाखपुरुषा इत्यादिवत्ताशप्रयोगाभावोऽनभिधानादिति प्रत्याख्यातम् । तथाच काला: परिमाणिनेति (१) पाणिनीयसूत्रे काला इति बनिहें- शाचिदोऽप्यर्य सः, तेन हे अहनी जाते अस्येति विग्रहे दागजात इत्यादि स्यादिति न्यासकृतोक्तमिति । अभिधानात् करि- दन्यत्रापि---- एकादीनां यः । एकादीनां स्याद्यन्तेन सह यः स्यात् । एका चासौ शाटी चेति एकशाटी। एकादः पूर्वनिपातः । सर्व- वेदाः । एकादिर्यथा,- एक सर्व जरत् पूर्व समान नव मध्यमाः । जघन्यचरमौ वीर पुराणाऽपर केवलाः । मध्यः प्रथम एकादाविह पञ्चदश स्मृताः ॥ सामान्यशब्देनोपात्तत्वात् कार्षापणार्थपुराणशब्दस्य ह न ग्रहणम् । विशेषणविशेष्यत्वादेव सिडे एकपण्डितः सर्वशक्तः जरत्याचक इत्यादौ पूर्वनिपातार्थोऽयमारम्भः (२) । पूर्वकालस्य । पूर्वकालक्रियावाचिन: परकालक्रियावाचिना (1) मुकुन्दं सच्चिदानन्दमित्यस्य टीका द्रष्टव्या (१४)। (३) अन्यथा एकादीनां पण्डितादीनाञ्च इयोरेव विशेषणत्वात् कुअण्ड: पुण्ठकुजल्यादिवदनियमः स्यात् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । सह यः स्यात् । प्रादौ मातः पादनुलिप्तः मातानुलिप्तः, लून- प्ररूढ़ः, लिप्तवासितः, बद्धताड़ितः, सापितभोजितः । इदमपि पूर्वनिपातार्थम् । दिक्तंख्ययो नि। दिग्वाचिन: संख्यावाचिनय स्थाद्य- तेन सह य: स्यात् नानि गम्यमाने । पूर्वी चासावियुकामशमी चेति पूर्वेषुकामशमी (१), चतुर्विद्याः, पञ्चाम्राः, सप्तर्षयः से एव संज्ञाप्रतीतः वाक्याभावेऽपि बालबोधनार्थमर्थकथनम् । -नानि किम् ? उत्तरा वृक्षाः, अष्टौ ब्राह्मणाः। विशेषणत्वादेव सिडे नियमार्थमिदं, तेनानानि न स्यात् (२)। पञ्चपुराणानां दशदिनु पञ्चपुरुषगामिन्य इत्यादयोऽसाधव इत्यन्ये (३)। शिष्ट- प्रयोगदर्शनात् उत्सर्गत्वेन कचिदनाम्नापीत्यन्यः । चतुगिोशा- 11) पूर्येषुकाममोति देशविषमसेति प्रयोगरत्नमाला। (२) कथं तहि “लिलोकमाथेम सदा महिष रति कालिदासः१ विलोक मन्दम्या भावात् । न च ममाहारे हि:, दिगोरिति डोपमसङ्गात् । नप पावादि कसाम्, “यदि बियोकोगमापरा म्यार" रति प्रयोगविरोधात् । * चोत्तरपद मि समामः, त्रिपदतत्पुरुषसेर दुर्सभत्वात् । यत्रोष्यते । मोक पन्दोग्य मोकलसरायपर। लाग्दो लोकम्तिलोक', गाकपार्थिवादि:- रतिप्रीटमनोरमा। तयोपियामप्येवमेव मल्लिनाथमते विमोषमान यात उत्तरपदहिगुमम म.। रघुपये ५ सोकस्य टोका द्रश्या । । “पाएमा पशुपुराणानां पक्षिण बारयोहा" अति संचित मारेपयते ( ममासपाहेश्वम्।। पचपरपगामिन्य रसियते। * पिएरपगामिन्य रति ? हान्दमोऽयं प्रयोग रति पायम, बचा मिरयोगमा कायापाधि भवाया सभासो भनि। तिष चवमंग पगरयपतोगमामेन थालिम सो गुण यादी वाको भाषार्षिकारि नामनोयो ·कम्मधारय समासः। ४३७ 'नवमन्य मानिनी, हिचन्द्रज्ञानमित्यादौ तु चतस्यां दिगां समा- हारयहिक, योयन्द्रयोः समाहारः विचन्द्रमिति गसात(१)। पूवीस वर्षासु भयः पौर्ववार्षिक इत्यत्र तं कालवाचिपूर्वशब्द- स्यैकादित्वात् सः (२)। कतरकतमयोर्जातिप्रये। कतरकतमयोर्जातिमने एव यः स्यात् । कतरकठः (३) कतमकठः। जातिप्रये किं ?. कतरः पाठकः । किमः क्षेपे। क्षेपो निन्दा, तस्यां गम्यमानायां किमो यः स्यात् । किंराजा यो न रक्षति महीं, (४) किंगीः यो न वहति भारम् । क्षेप किं? को राजा पाटलिपुत्र ? प्रोऽत्र किंशब्दः । निन्द्यानां निन्दनः । मिन्दाविषयाणां निन्दाकरण: (५) सह यः स्यात् । वैयाकरणशासौ खसूचिशेति वैयाकरणखसूचिः निष्प्रतिभ इत्यर्थः (4)। याजिककितवः प्रथाज्ययाजनाटणा- (1) नन यद्यनाम्नि नायं समासादा कचं चर्दिगीगानित्यादी समास.? यत याह-चर्दिगिति । चतरा दियां समाहारा चर्दिक, पर्दिया. चर्दिगीमा प्रतिपक्षात्तत्पुरुषः। योवन्द्रयोः समाहार रति विचन्द्र, पावा- दियात स्त्रीवाभाव रति गोयीचन्द्र.। (२) अाल पूर्वमन्दस्य कालवारिवं, न त दिग्वामित्वम्, अतएव “एकादीनां थ" इत्यनेनैव समासः। १३) गोवञ्च धरणैः सहेति नातिवमिति । (8) महीरक्षणं हि राज्ञो धर्मस्तदकरणात्तथ निन्दति गोयीचन्द्रः। (५) निन्दनैरित्यनेन निन्दासाधनानां निर्देशात निन्दादिपदोपादाने माभू- दिति दर्शितमिति बृहन्मग्धबोधम । (६) खसूचिरिति-यः टटो निष्पतिभस्वाद खं सूचयति अहो गगन मिर्मसमिति, प्रनं विमारयितु, स निष्पलव्याकरणाध्ययमालात् कुस्यते ।

·४३८ मुग्धबोध व्याकरणम्। पर इत्यर्थः । तार्किकदुर्दुरुटः (१) नास्तिक इत्यर्थः । निन्द्यानां किं १ वैयाकरणखोरः, न ह्यत्र वैयाकरणत्वं निन्द्यते, किन्तु चौरत्वम् । निन्दनैः किं ? कुत्सितो विपः। विशेयस्य पूर्वनिपा- तार्थम् इदम् । पापाणकयोनिन्धः निन्दाविषयैः सह पापाणकयोर्यः 'स्यात् । “पापनापितः, अणकनापितः (२)। इह पापाणकशब्दो खबत्त्यपरिज्ञाननिन्दावचनी । निन्द्यस्य पूर्वनिपाते परनिपा- तार्थमिदम् । उपमानस्य सामान्यवाचिना। उपमीयते येन तदुपमानं, सादृश्येन स्वभिन्नपदार्थपरिचायकम् इत्यर्थः । उपमानोपमेय. योरेव साधारणो धम्भः सामान्यम् । तदाचिनो सह उपमान- धाचिनी यः स्यात् । गैस्त्रीय ग्यामा (३) शस्त्रीश्यामा देवदत्ता, इति कैयटः। म हि सचममेव मिन्दा किन्तु नितिमत्वमा निन्दारूप गर्मित मतीयते। नितिभतया हि याकरणो निन्द्यो भपति । यती ध्यापरषाध्ययनसंवेदनसम्बन्धेन वैयाकरणपन्दतल प्रस-रति गोयोचन्द्रः । 11 इफट रति- इस उतभे। ' 1 पौणादिकः कूटप्राय यः । बहसमन्यवापीति भुक। रसयोरेकत्वमारणाहस र रति प्रौदामोरमा गोधिनी छ । थयुक्तिवादी इर्दुष्टः, युझिमनामनु प्रारम रत्यर्थ-ति, यो अभिजानन थिम्यादिमीवरततं न भरतोति परति भइईष्ट-रति प्रयोगरवमामा टोका। () अपय कुमिनोयोटांगकाममा स्यमा विममिको पाहिमामभाना। (1) मतपत सती, पसा प्रस्थय । गमो तथरिता! पूर्ण नास्तिमिति पयित' मोविग्पिो समन्दः प्रयुज्यते-रति विहरीभावान पर सामान्याति प्रये पन्ने, हामि ·कर्मधारय समासः। ४३८ । इंसश्येनी (१) पाटी। सामान्यवाचिना किं १ पर्वता इव बलाहकाः (२)। उपमानस्येति कि? देवदत्ता इव श्यामा । कथित् श्यामल गुणमुपादाय शस्त्रीशब्दो देवदत्तायां वर्तते, अतः सामानाधिकरयमित्याह । तन्मते शस्त्री चासौ श्यामा चेति वाक्यम् । वचनसामर्थ्यायधिकरण्येऽपि य इत्यन्ये। एवं परत्रापि। उपमेयस्य व्याघाद्यैः । सामान्याप्रयोगे। उपमेयवाचिनो व्याघ्राद्यैः सह य: स्यात् सामान्यस्याप्रयोगे सति। पुरुषोऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः। व्याघ्रादियथा- व्याघ्र पुनव शार्दूल सिंह कण्ठौरवर्षभाः (३) । वराह महिपाकर्ष पद्म कुन्जर हस्तिनः । कमलं पल्लवं नागः केशरी वृषभो हरिः । वृषचन्द्रः किशलयं कडारोऽन्ये प्रयोगत. ॥ सामान्याप्रयोगे कि ? पुरुपो व्याघ्र इव शूरः । शूरत्वमिह उपमेयोपमानयोः पुरुषव्याघ्रयोः साधारणो धर्मः । धीयन्ने। यथा स्त्रीच स्यामा इत्यात श्यामायन्द उपमानोपमेययो साधारण- धम्मैवचन तद्धर्मयुकाया देवदत्ताया मत्वर्थीवलोपाभेदोपचाराहा वसंत इति भवति सामान्यवाची-रति गोयीचन्द्र । (1) इसीय प्येनी हमरोनी पुबद्भाव | नीति देतशब्दस्य स्त्रिया रूप पड़तीमकीत्यादिना निपातनात् सिङ्गम । (२) अल बलाहकरन्द उपमानोपमेययोर्न साधारणधर्मवाची। बता इको मेध । (1) कलीरय सिहोमत्तहली वा।

·४४.
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
येण्यादेः सतादिना व्यर्थ । थेण्यादः (१) कृतादिना सह यः
स्यात् अभूततहावे। अश्रेणयः श्रेणयः कृताः थेणिवताः (२)।
श्रेयादियथा-
थेणिः कुडुममुदकं पूगः ।
कुशलं निधन कुसुमं कूटः ।
इन्द्रः कृत्रिम पण्डित मुण्डम् ।
निचयों निपुणो देव विशिष्टम् ।
श्रमणचपली राशिशदध्यापकः पटुः ।
ब्राह्मणः क्षत्तियो भूतो वदान्यः चपणी मृदुः ॥
कुडुमविशिष्टयीः स्थाने पदार्थ विषयशब्दी पठत्यन्यः । कृतादि-
यथा-
क्वत भूत समाजात सम्भावित निराकताः ।
गत उता समासात समाख्यात विकल्पिताः ।।
मतावधारित ख्यात मुक्ता म्रात युतानि च ।
कलितोपतानातावधारितमुपावत: (१)।
एकविशतिरोता शेष जेयं प्रयोगतः ॥
-
110 पयादय रलिमिटावात रेपियन्दम्य होगरान्तस्य प्रेषीति दी-
काराम्तएरपाण! पिपूगटा समूदायमानि प्रभाकाधिका।
(१) दराज सिवा एष प्रेषय सम्यक सतारा समालो नेप्यत न्यागये
मापयति । एम पिन पश्येम पाये जीपनि पो समूह
चिमा गोलि निम्यममास परवा-पोततम्। राती
जिस-नियोधिनो।
( विरक्ति रथव पति पाठोस ।

·. कम्मधारय समासः। ४४१ . यणीभूत: पूगीभूत इत्यादी तु यदादित्वात् (१) स: । युर्थे किम् ? येणयः कृताः । अनक्तस्य सनक्तेन । अनक्तान्तस्य सनक्लान्तेन सह यः स्यात् (२)। कृतञ्च तदक्कतञ्चेति कृतारुतं । छतभागसम्बन्धात् कृतम्, प्रकृतभागसम्बन्धात् अकृतम्, अवयवधम्मेण समुदायस्य तथा व्यपदेशात् (३) । एवं क्लिष्टाक्लिष्ट, भुक्ताभुक्तम् इत्यादि। कृतादेरपक्कतादिना । कृतादेरपक्कतादिना सह यः स्यात् । कृतच तत् अपकृतशेति फतापकृतम्, अभिमतानभिमतयोर्भागयो: करणाकरणात् (४) । भुक्तञ्च तदभ्यहितत्वात् विभुक्तञ्चाशोभनत्वात् भुक्तविभुक्तं (५)। कियहतं कियत्प्रत्यागत गतप्रत्यागतम् (६) । (१) व्यस्य ग्यनुकारेत्यादिना उUदित्वात् इत्यर्थ । उऑदिस्यले बदादीति सक्षिप्तमारमतम् ( ममासपादे ५३ सूत्रम् ।। यदि च्यर्थे समासोऽयं, तदा चिप्रत्ययान्ताना श्रेण्यादीनाम् अभूततद्भावेऽर्थे अजगते कथ समास ? यत थाह पदादित्वादिति। कृतभूतव्यतिरिक्तस्य चिप्रत्ययस्यैवाभार इति गोयीचन्द्र (२) नजमावाधिकेन नजरहितं समस्यते इति स्वार्थ , तेनेह न सिद्धं चामुक्त च-रति तत्त्वबोधिनी। (३) ननु कतारुतमित्यादौ कथ सामानाधिकरण्य, न ह्येक वस्तु कृतं स्याद- कतञ्च-इत्याशमाह कृतभागेति । “एक देशकरणात रुतम, एकदेशान्तरस्था- करणात् तदेवालतम्'-इति तत्त्वबोधिनो। कत किञ्चित धान्यस्य तण्डलादि, क्षत किञ्चित तण्डुलस्यावादिति कताकत तण्डुलादिमिति प्रभाप्रकाशिका । (४) लतापकतमित्यलाप्यसमानिगम्यते, यत क्षत तवापक्षत विरूप तत- मित्यर्थावगमात-इति कैयट । अकरणादित्यल अप्रशस्ते नञ करणमयकरण मेवाप्रगस्तत्वात् इति विद्यालद्वार । (५) विशब्दोऽव अयोभनव द्योतयति विरूपत-इति गोयीचन्द्र । (६) गतप्रत्यागत लोकबन्धविशेष इति प्रभाप्रकाशिका।

·३ ४४२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यदा तु पूज्वं गतं पथात् प्रत्यागतमिति वाक्यं, तदा पूर्वकाल- स्येति सः । क्रयशासौ क्रयिका (१) चेति क्रयाक्रयिका, मनीषा- दित्वात् घः। क्रयावयवत्वात् क्रयः, क्रयिकावयवत्वात् क्रयिका इति अवयवधर्मेण समुदायस्य तथा व्यपदेशादभेदः । एवं पुटा- पुटिका फलाफलिका मानोन्मानिका इति (२)। सदादिपूज्यमानयोः पूज्यमाननागादिभ्याम् । सदादः पूज्य. मानवाचिना पूज्य मानवाचिनो नागादिना सह यः स्यात् । संथासी पुरुषश्चेति सत्पुरुषः । सदादिर्यथा-- सन्महत् परमोत्कृष्टोत्तमाः पञ्च सदादयः । पूज्यमानेन किम् ? सन् भृत्यः, विद्यमान इत्यर्थः । उत्कृष्टो गीः, पड्वादुद्धृत इत्यर्थः । गौथासौ नागयेति गोनागः । नागादि- यथा- नागो अन्दारकथैव कुञ्जरोऽत्र त्यो मताः । व्याघ्रादिलादेव सिद्ध सामान्यप्रयोगेऽपि यसविधानार्थमिदं, तेन नागमन्दारकः शूरः (३) नरहन्दारको बुधः। पूज्यमानस्येति किम् ? मैत्रो नागः मूर्खत्वात् । जातेः पोटादिप्रशंसार्थाभ्याम् । जातिवाचिनः पोटादिना प्रशंसायाचिना च सह यः स्यात् । इभ्या करणः, पोटा स्त्रीपुंस- 1) फयगदान असा छ, सोलविवक्षयामाप, काम्यमाशोरके रत्या- हिमा चार बार (1) घटपासी परिवाति फरचना फरिता ति, मानव तत्समा कम्। (a) हद प्रधान वा पति थम गोरयादिमा पारिवान् चारावधामार मिमोचण्योतिरनि भेरिमी।

·कम्मधारय समासः। ४४३ लक्षणा, इभ्या चासो पोटा चेति इभ्यपोटा, गोवेहत्। पोटादि- यथा- पोटा वेहत् वशा धूर्तस्तोक थोत्रिय धेनवः । प्रवक्ता युवतिष्टिस्तथा वस्कयनीत्यपि । अध्यापकः कतिपयो दश विभिरिहेरिताः ॥ (१) वक इव वकः पुरुषः स चासौ धूर्तयेति वकधूर्त इत्यत्र निन्द्यानां निन्दनैरित्यनेनैव मिहे कठधूर्त इत्यादी अनिन्दायें वचनम् । धूर्तकठः “जनयति कुमुदभ्रान्ति धूर्त्तवको हि बाल- मत्याना"मित्यादयोऽसाधव इत्यन्ये, उत्सर्गत्वात् विशेषणविशेष्य- त्वेनैव साधुत्वमित्यपरः। प्रत्र प्रशंमार्थशब्देन रूढिगम्दानां मतल्लिकादीनामेव ग्रहणम् (२)। गौथासौ मतल्लिका चेति गोमतल्लिका गोमचचिका गोप्रकाण्डं विप्रोतः विप्रतल्लजः (३) । युनः पलितादिना! युवन्शब्दस्य पलितादिना सह स्यात् । युवा चामो पलितोति युवपलितः । यः (१) उभयष्यचना मोटेवभिधीयते । स्तनश्मादियुका स्त्रो)। ष्टिरेक वारप्रसूता । धेनु. प्रत्यपरसूता। वक्षा बन्ध्या। वेहत गर्मोपघातिनी। षष्क- यपी तरुणवत्मा-इति काधिका (६५ । प्रत्यय अभिनव , दुग्धपानाधीन मोनो वयो यस्था. सा इत्यर्थः। संक्षिप्तसारे अध्यापक इत्यत्र छाध्यायक इति पाठो दृश्यते । अधिपूर्वादिडो णक वृद्धिरायादेशच-इति गोयीचन्द्रः (समासपादे १०२ सूत्रम)। (२) ये तु यौगिका. प्रशस्तशोभनरमणीयाटयो ये च विषवचना एचि मृदादयो ये च गौण्या त्या प्रशंसा गमयन्नि मिहो मापदक इत्यादयस्ते सबै व्यदस्यन्ने-इति प्रौटमनोरमा तत्त्वबोधिनी छ । (1) गोमतलिकेत्येवमादीना योभन प्रशस्तो गौरित्यर्थ "मल्लिका मचाईका प्रकाण्डमुड्न तल्लजौ। प्रगस्तवाचकान्यमूनि" इत्यमर ।

·. ४४४ मुग्धबोध व्याकरणम् । पलितादौ तु पलितः खुलतिर्वलिनो जरन् । प्रायो नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं, तेन युवती चामो पलिता चेति युवपलिता युवजरतीति । त्य-तुल्यार्थयोरजात्या। ल्यसंज्ञकत्यान्तानां तुल्यार्थानाच जातिभिन्नवाचिभिः सह य: स्यात् । भोज्योष्णं पानीयगीतं, गोतपामीयोप्णपानीयादयोऽसाधवः इत्यन्ये । शीतगुणयुक्तं पानीय- मित्यादिवाक्ये भाकपार्थिवादित्वात् सिमित्यन्यः । तुल्यत:' महाश्वेतः । तुल्यमहान् महशमहान् इत्यादी तु सदादित्वात्. प्रासः मोनिन वाध्यते परत्वात् । तस्य तु महापुरुप इत्यादी. विषयः । प्रजात्या किं भोम्य श्रीदनः । वर्णानां य: । वर्णवाचिनां वर्णयाचिभिः सह य: स्यात् ।। रुगमारः रुग्णशयनः, मारगयनगम्दी (१) मुम्यत्या ममु- दायत्ती, प्रत्ययमिहः समुदायप्रमिहिवलीयमोति न्यायात् । कृष्णगदी हि गायययमम्मन्धात् ममुदाये वर्तते इति गोण- मामानाधिकरण्याम् पूष्षणापामेऽनेन यो विधीयते (२) । तत्र गौणत्वादिगेपणत्वेन रुगदम्यव पूर्वनिपातः । यव रा पत्यय ममन्चात् ममुदायहती तय कामचारात प्रागभायः, सनगम: सहपति . यथा बाrefAHA १४) Manframeraldaiभानासमो. पसी Prit मालामाEिRIATTITAR TIRE Ramittnerk rtaxixe 1 ·कम्मधारय समासः। ४४५ . कुमाय: यमयादिना। मारीशब्दस्य यमयादिना सह य: स्यात् । कुमारी चासो यमणा (१) चेति कुमारीयमणा । यमधोनन्द्यादित्वादनः । यमणादिस्तु- श्रमणा तापसी दासी बन्धकी कुलटेत्यपि । तथा प्रजिता गर्भित्र सप्त प्रकीर्तिताः ॥ कुमारस्य च मृदादिना। कुमारयासौ मृदुश्चेति कुखारभूदुः कुमारी चासी मृद्दी चेति कुमारमृद्दी। मृदादियया-- मृदु पटु पण्डित चपला निपुणः । कुगनाध्यापकमप्यभिरूपः ॥ मृदादीनां कुमारीसामानाधिकरण्ये स्त्रीत्वमेव विशेषणत्वात् । चतुष्पदां गर्भिण्या। चतुष्पदां जातिवाचिनां गर्भिण्या सह य: स्यात् । गोगर्भिणी अजगर्मियो। चतुष्पदां किं ब्रामणी गर्भिणी, भरभी गर्भिणी (२)। मयूरव्यंसकाद्याः। मयूरव्यंसकाद्याः शब्दाः यसंज्ञका निपात्यन्ते । व्यसयति छलयति व्यंसको धूर्तः। विपूर्वादंसधो- र्णकः। मयूरश्चासौ व्यंसकथेति मयूरव्यंसक: छात्रव्यंसकः काम्बोजमुण्डः । यवनमुण्डः । एहीहादयोऽन्यायें । अन्यार्थे वर्तमाना: एहीहाद्या: मयूर- व्यंसकादित्वात् यसे निपात्यन्ते। एहि इहेति यन कम्मणि वर्त्तते तत् एहीहम्, एहि यवैरिति यत्र कम्मणि वर्तते तत् एहियवम्, एहि वाणिजेति यस्या क्रियायां सा एहि- 11) श्रमणा सवासनो। (२) परभः पलमः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । वाणिजा, एहि स्वागतमिति यस्यां क्रियायां सा एहिवागता, मोह कटमिति यस्यां सा प्रोहकटा, प्रोहकहमा प्राहरवसना आहरचेला आहरवितता उद्धरचूड़ा कन्धिविचक्षणा, भिन्धि लवण- मित्युच्यते यस्यां क्रियायां सा भिन्धिलवणा, पचलवणा, उद्धर उत्सृजेति यस्यां क्रियायां सा उद्धरोत्सृजा, उद्धविधमा उत्पत- निपता अपेहिमघसा, उदक् च अवाक् च उच्चावचम्, उच्चय नीचैव उच्चनीचम्, पाचितञ्च उपचित पाचोपचम्, प्राचितञ्च पराचितच पाचपराचं, निश्चितच प्रचितञ्च निथप्रचं, नास्ति किञ्चिदस्य अकिञ्चन: नकिञ्चनो वा, पीत्वास्थिरकः भुवासहितका मोष्यपापीयान् इहपञ्चमी इहहितीया सात्वाकालकः उत्पत्य- पाकला जाता, निपत्यरोहिणी जाता, विषणश्यामा जाता इत्यादि। उडरोत्सृजेत्यादीनां त्यादिस्तादिना क्रियासातत्य इत्यादिना सिऽसातत्यायें गणे पाठः। पौत्वास्थिरक इत्यादौ से सत्येक- दलात् पोलास्थिरकस्य इदम् इत्यर्थे पणे पैत्वास्थिरकं भौताहि- तकं प्रौप्यपापीयसम् इत्यादी णित्ते पायचो विः । ह्यन्तं टेनाभीक्ष्णेर धे। भाभीपणे गम्यमाने मयूरव्यंसकादित्वात् यन्तं यमे निपात्यते, यदि यसो धमाघ । जहि जोहमिति यः पुनःपुनराइ स जहिजोहः (१) जहितम्बः उजजोह उन्नहिस्तमः। त्यादिम्तेन क्रियासातत्ये। त्याद्यन्तं स्यादन्तेन सह क्रिया- मातत्य गम्यमाने यमे मयूरव्यंमकादित्वात निपात्यते । पनीत | ओर रस और योहाभेदोसते।

·[ ४४७ ] कर्मधारय समासः । (य:)। , परमथासावात्मा चेति-परमात्मा। संथासौ चिञ्चासावानन्दश्चेति–सच्चिदानन्दः । ३५१ । कोडादिः पुंवद यजातीयदेशीये तत्वे वनात्याख्यः। (कोडादिः श, पुंवत् ।१।, य जातीय देशीये ७१, तत्वे ७, तु १२, प्रजात्याख्यः १)। . पिवत इति यस्यां क्रियायां सा अनीतपिवता पचतभृजता खादतमोदता इत्यादि। शाकपार्थिवाद्याः । शाकपार्थिवाद्या निपात्यन्ते । शाक: शक्तिः प्रधानं यस्य स शाकप्रधान:, शाकप्रधान: पार्थिवः शाक- पार्थिवः, मेरुनामा महोभृत् मेरुमहीभृत्, सुग्रीवनामा कपिः सुग्रीवकपिः, श्रीहर्षनामा नृपतिः श्रीहर्षनृपतिः, मुखयुक्ता नासिका मुखनासिका, त्रिगुणोकता जगती त्रिजगती, अ - वशिष्टं शृतम् (१) अईशृतम् इत्यादि। शाकपार्थिवादिराशति- गणः । अविहित-यस-लक्षणो मयूरव्यंसकादौ द्रष्टव्य प्राकृति- गणत्वात् । एषां मयूरव्यंसकादीतां यान्तर न स्यात्, तेन परमो मयूरव्यंसकः। ३५१। कोडा। कोड् च पूरणो च ते प्रादी यस्य सः। या जातीयच देशीयश्च तत्तस्मिन् । तय त्वच तत्तस्मिन् । । 1) तमित्याल पतमिति कचित् पाठः ·४४८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । कोड्पूरण्यादिः युवत् स्यात् यादी, तत्वयोस्तु जातिसंज्ञा- वजम् । पाचकस्त्री पञ्चमभाया। जातिय आख्या च ते, ते न स्तो यत्र सः, कोडपूरण्यादिरित्यादि। कोडादयो नोप्ताक कोड इत्यादिसूत्रे ये पठितास्ते पुंवत् स्युः ये जातीये देशीये. च परे । पाचकस्त्रीति पाचिका चासौ स्त्री चेति वाक्यम् । एवं रसिकमाया इत्यादि। पञ्चमी चासौ भाया चेति वाक्यम् । दत्तभाया मैथिलमार्या महाष्टमी महानवमी सुन्दरप्रिया कल्याणमनोना इत्यादि। वैयाकरणभार्या सौवख- भाया काषायकन्या हेममुद्रिका ब्राह्मणमानिनीत्यादि तु निय- धाभावात् पूर्वेणैव सिद्धम् । नोप्ताककोड् इत्यादिना येषां निषेधः प्राप्तस्तेषामेवानेन पुंवद्भावः, तेन मक्षिकावन्दारिका द्रोणोभाया कुमारीतलजा इत्यादौ न स्यात् । जातीये पूर्वेणाप्राप्ते. देशीये कोडादिलादप्राप्ते विधियथा--तार्किकजातीया कारकजातीया तार्किकदेशीया इत्यादि। अजात्याख्य इत्यस्य विशेषपरत्वात गुणवचनस्यैव तत्वयोः पुंवत्, तेन पट्या भावः पटुवं मृदुत्वम् इत्यादौ स्यात्, न तु कठोत्वं दत्तात्वं पाचिकावं व्यभि. चारिणीत्वम् इत्यादी। ये तु क्रियापि गुणः इत्याइः तम्मने पाचकत्वं व्यभिचारित्वम्। तन्वीलमित्यादौ तु नोप्ताककोइ इत्यादिना निषेधः। वित्यनेन यस्मात् जप्सम्भवम्तस्तस्यापि ग्रहणात् । कोइपूरणादीति किं ? ब्रह्मपन्धूवाना(१) । यादी किं (1) मनाझपजातीया वन्त्य ।

·कम्मधारय समासः । ४४८ ३५२। दिवाष्टाधिका हात्रयोऽष्टा स्विदशाये ऽन्त्यषटके त्वनशीती वा। (दिनाष्टाधिकाः १m, हात्रयोऽष्टाः १॥, त्रिदशाये ७), अन्त्यपटक ७१, तु ।श, अनशीतौ , वा १). एषामेते क्रमात् स्युः दशादित्रिके, चत्वारिंशदादि पटके अशीतिवर्जे तु वा। हाधिका दश हादश, त्रयोदश, अष्टादश । हाचत्वारिंशत् हिचत्वारिंशत् । अनशीती किं ? हाशीतिः । ? रसिकाभार्यः, पञ्चमीवाचरति पञ्चमीयते, प्रात्मानं पाचिकां मन्यते पाचिकामानिनो, कुत्सिता दत्ता दत्तापाशा, पाचिका- कल्पा हैमीरूप्या ब्राह्मणोदेश्या सुकेशीकल्पेत्यादि। ३५२ । हिचा । हौ च वयश्च अष्ट च ते, तैः सहिता अधिकाः, हाधिकवाधिकाष्टाधिका इत्यर्थः । हाश्च वयथ अष्टाश्च ते । दश आद्या येषां ते दशाद्याः, बयाणां दशाद्यानां समाहारस्त्रिदशाद्यं, पावादित्वान्नेप् तस्मिन् । पणां समूहः पट्कम्, अन्त्यञ्च तत् पटक- ञ्चेति तत्तस्मिन् । न अशीतिरनशीतिः तस्याम् । एषामित्वादि- हिवाष्टन इत्येतेषां स्थाने हा त्रयस् अष्टा इत्येते आदेशाः क्रमात् स्युः दशादित्रिकसख्याशब्दे परे हिवाष्टानश्चेदधिका भवन्ति । इह विदशाशब्देन दवितिनिशतशब्दानामेव ग्रहणम् । अन्त्यपटक अशोतिवर्जनात् पञ्चमु एते आदेशा इत्यर्थः । हाधिका दश इत्यादि गाकपार्थिवादित्वादधिकशब्दलोपे हाबादेशः । एवं हाविंशतिः वयोविंशतिः अष्टाविंशतिः हात्रिंशत् वयस्त्रिंशत् ·४५० मुग्धबोधं व्याकरणम्। ३५३ । वैकोनस्यैका कान्नी सयायाम् । (वा।१५, एकोनस्य ६I, एकाग-एकात्री १५, सङ्घयायां )। एकाइविंशतिः एकानविंशतिः एकोनविंशतिः । ३५४ । सख्यहोराज्ञः षः षगे च। (सखि-अहन्-राज्ञः ५, षः १, प-गे , च ।११)। एभ्यः षः स्यात् ये घे गे च । प्रियसखः परमाहः महाराजः । ३५३ । वैको। अष्टात्रिंशत् इति । एवं हाचत्वारिंशत् हिचत्वारिंशत् वयथत्वा रिंशत् त्रिचत्वारिंशत् इत्यादि। एवं पञ्चाशत्-पष्टि-सप्तति- नवति-शब्दे परेऽपि । हाशीतिः बाशीतिः ; अष्टाशीतिरिति सह णें घः । एषु किं ? द्विशतं विशतम् अष्टशतम् इत्यादि । एकाद्य एकानय तो। वादयमध्य- वर्तित्त्वात् नित्ये प्राप्ने वाग्रहणम् । परे त ऊनार्थनः प्रति- वडावं विधाय एकशब्दस्याटुगागमं कुर्वन्ति (१)। एकागविंगतिः एकावविंशतिः । एकोनविंशतिस्तु जनशब्देनैव । पगे चेति पगात्परयकारी यसमेवानु- कपंतीत्यत आह ये पे गे चेति (२)। पकारस्येवर्यत्वात् परदेभ्य ३५४ । मख्या ( एकादिकस्य पाक रति पाणिनिः ।।७६ : एकादि प्रतस्या सादेवस्थ पादुगागमय। मओ किंगन्या समामे हते एकमन्देन महतीयेति योगभिामा समामः। अनुमासिबपिस । एकेनन विंशतिः। एकान विपतिः एराविति । एकोनयिनिरिन्य रति मिशनोटी। (१) पो पनि समाजात पगान् परसबारा पूनिय जातीय रम्यमान ·कम्मधारय समासः। ४५१ ३५५ । सवैकदेशसद्ध्यातसयाव्यान्नकानक्येऽजोऽङ्गः (सर्व-व्यात् ५१, न ११, एकात् ५१, न १, ऐक्ये ७१, अड. ६, अङ्ग १)। एभ्यः परस्य महन् इत्यम्य स्थाने अङ्गः स्यात् यादी नवेकात् न चैकये। एभ्यः प इत्यर्थः, तेन सखिसुत इत्यादौ न स्यात् । प्रियसख इत्यादि-प्रियथासौ सखा चेति, परमञ्च तदहशेति (१) महा- यासी राजा चेति वाक्यम् (२)। ३५५ । सर्वक । मथ एकदेशय सख्या च व्यञ्च तत्तस्मात् । न एको नैकस्तस्मात्, न ऐक्यं नैक्य तस्मिन् । एभ्य इत्यादि । सर्वशब्दात्, एकदेशवाचिनः पूर्वाद., सख्यातशब्दात्, एकशब्द- भिन्त्रात् सख्यावाचिनो, व्यसनकाच्च परस्याहनशब्दस्याङ्गादेशः स्यात् ये पे समाहारभिवे गे च। पूर्वसूत्रात् ष इत्यस्य शिवि- - कम्मधारयसमासमेवानुकति न तु जातीयादीत्यत आई ये घे गे च रति कार्तिकेय । (1) अहाहान्ताना पुंस्त्वमभिधानात । (२) अत्र कार्तिकेय “इतीवाषासुरमुखे ससख प्राविशरिरित्यत्र सखिभन्द समानार्थकमसयन्देन ससख इति। किवा सखिशब्दादर्शयादित्वादप्रत्यये मख रति इति च पृथकपदम । अथवा मस्सिदात स्वार्थे पा सख तेन सह वर्तमान समख । एवम् आगामिवर्तमानाइयुनायां निशि पक्षिणीयभरोक्त समासान्तविधेरनिस्यत्वात् सिद्धम । किवा आगामिर्तमानाभ्याम अहोभ्या युना इति विपदततपुरुषादरणम । अथवा आगामिवर्तमानयोरहोर्युक्त योगो योति बबीहिया समाधानीयम। ये तु रेफपून्यपाठ कल्पयन्ति तन्मते कम्नं धारयसमासेनैव सिद्धमिति।

·४५२ मुग्धबोध व्याकरणम्। : ३५६ । प्राग्वन्नो गोऽतोऽङ्गस्य । (प्राग्वत् ।११, नः ६ा, णः ११, अतः ५, अङ्गस्य ६।)। साह्नः पूर्वाह्नः । एकात्तु एकाहः । श्रत इति किं ? विभिरहोभिर्जातः वाहः । ३५७। कौटग्रामात् तक्ष्णः । (कौट ग्रामात् ५५, तक्ष्ण: ५।) । कौटतमः । परिणामेनानुवृत्तेः पे परे इत्यर्थः, तेन प्रियाङ्गः सुर इत्यादौ कृतसान्तत्वात् को न स्यात् (१)। ३५६ । प्राग्व। प्राग्वदित्यनन : अवकुम्वन्तरेऽपीति प्राप्त, तथाच पकार रेफ-ऋवर्णयुक्ताददन्तात् परस्याङ्गस्य नो णः स्यात् अव-कवर्ग-पवर्ग-व्यवधानेऽपि सतीत्यर्थः । साह इति- सर्वश्च तदहथेति वाक्यम्, एवं पूर्वाहः अपराह इति । अङ्ग पति कि? दीर्घाण्य हानि यस्यां दोघीही गरत् (२) । एकाह इति- एकञ्च तदहयेति वाक्यम् । बाङ्ग इति-तार्थे गः, प्रत्युदाहरणार्थ- मिहोतमिदम् । प्राग्वदिति कि ? संख्याता: व्या इत्यादि । संख्याताह इति कथित् । नेक्ये किं ? योरकोः ममाहारः हाहः। सबैकदेशादेः किं ? पुण्याहम् । ३५७। कोट। प्राभ्यां परासघ प: स्यात् यादी। i) देग्नुि अव पदनानादेविधान पप्य बाधक, न कचिरपधारपिके म्यमोहभनिश्मिते रति दायात चदरम्य पमन्ययो भानदेय पार्मिः। पर दर्शविलस्थित मानवामिन मिति।

·कम्मधारय समासः। ४५३ . ३५८ । नातमहदृद्धादृक्षाः । (जात महत् हद्वात् ५, अक्षय: ५।)। जातोक्षः, महोसः। ३५६ । शुनोऽत्यप्राण्युपमानात् । (शुनः ५२, अति-अमायुपमानात् ५)। प्रतः प्राणिवर्जादुपमानाच्च शुन: पः स्यात् यादी। आकर्ष इव खा पाकर्षखः । प्राणिनस्त व्याघ्रश्व खा व्याघ्रश्वा। कोटतक्ष इति-कुव्यां भवः कौटः, कोटथासौ तक्षा चेति वाक्यम् (१)। ३५८ । जातः । एभ्यः परादुनः प: स्यात् यादी। जातोक्षः इति-जातयासी उक्षा चेति वाक्यम् । एवं महोक्षः वृद्धोक्षः । यादी किं १ महोक्षा शिवः । ३५८। शुनो। उपमीयते यत् तदुपमानम् उपमेय- मित्यर्थः । अप्राणी च तदुपमान चेति तत् । अतिश्च अप्राण्युप- मानञ्च तत् तस्मात् । अाकर्षः (२) खेवेति उपमेयस्य व्याघ्राद्यैरि- त्यनेन यः । पाकर्षों यूत इन्द्रिये । पाशके शारिफलके कोदण्डा- भ्यासवस्तुनि। आकर्षणेऽपि पुंसि स्यादिति मेदिनी । खन्शब्दो व्याघादौ द्रष्टव्य प्राकृतिगणवात् । यद्यपि आकर्षशब्दोऽपि 1) कौटतज्ञ खालयस्थानधीनकम्मंतक्षणीन्यनुशासनमिति गङ्गाधर'। (२) यालभ्यतेऽनेनेति अाकर्ष याकुडसी रति भाषा।

·इत्यादी संख्याश्यादावाहुनिभ्यामः । यादी किं ! पुणरावि- पुण्य-वर्षा-दीर्धेभ्यथ परस्या रातःपः स्यादयादी। पूर्वराव इति- शेति वाक्यम्। पूर्व रावरिति परे । एवम् अपररावः मध्यराम इत्यादि। सर्षा पासी राविति सर्वरावः, संख्याता धामी रावियेति सख्यातरावः, पुण्या चामी राविति पुण्यरावः, वर्षाणां राषिः वर्षाराय:, दीर्घा चासो राविरोति रावः। परे तु वपादीर्घगदी ना विरात्रम् पतिरात्र २५४। गो। यादाविनि-येताभियगत्यर्थः। परम. "सागरमा मोदीपन-बी मोनानिमिमा परे ४५६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६३ । सवैकदेशसङ्ख्यातपुण्यवर्षादीर्घाद्राः । (सर्व-दीर्घात् ५१, रात्रेः ५)। रावेरेकैकदेशे वर्तमानः पूर्वादिरैकदेशः । पूर्वरात्रः अपररात्रः। ३६४। गोरतार्थे । ( गो: ५१, प्रतार्थे ७।)। गोशब्दात् षः स्यात् यादी, ननु तार्थे । परमगवः । । अनयोः किं ? सरसरः महाश्मा । कालायसामृतश्माः जाती चन्द्रसरः इतवनसर इत्यत्र चन्द्रदेतवनशदौ संजे न तु समुदायो, विशेषनिष्ठसंज्ञाशब्दस्य सम्बन्धादुत्तरदस्य विशेषहत्तेः (१)। ३६३ । सर्वे। स-शब्दादेकदेशवाचिपूर्खादेः संख्यात- पूर्वावयवे वर्त्तते । पूवा चासो रावि- - रात्रिशब्दोऽपि लक्षणया दोघं- हमन्तः। trnimater ·कम्मधारय समासः। ४५७ • ३६५। नावोऽट् िगेच । (नाव: ५।, अदात् ५।, 7 01, च 1१1)। अदात् परात् नौशब्दात् यः स्यात्, अतार्थ गे च । अईनावं । गव इति-परमयासी गौयेति वाक्यम् । एवं पुमांथासो गौथेति पुङ्गवः, परमां गवा समाहारः पद्भवं, राजो गौः राजगवः, स्त्रियां परमगवीत्यादि। अतार्थे कि ? पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । तार्थ इति वाच्य एव, तेन पञ्चभ्यो गोभ्य भागत: पञ्चगवरूप्य इति स्यात् (१) परसूत्रे गग्रहणज्ञापकात् । ३६५। नावो। अनावमिति अईञ्च तत् नौश्चेति वाक्यम्, अई नाव इति परे । एवं यो वो: समाहार, हिनावं, विना- वम् । यतार्थे किं १ पञ्चभिनौभिः क्रीतः पञ्चनौः । वाय एव निषेषात् दाभ्यां नीभ्यामागत द्विनावरूप्य इति (२) । (१) हेतुभ्यो मयटरूप्यो वा। जेभ्यो नवाचिभ्यो हेतवाचिभ्यश्च यागतेऽर्थे भय रूप्यय स्यादिति ढघेकादित्यादिवच्यमाणस्वटोकाया पार्तिकसूत्रम् । (२) छ त परानौशब्दात ष स्थात, सति सम्भवे ये घे तार्थभिने दिगो च, अयमेकोऽर्थकारेणैव सद्गत पुनर्गे इत्यनेन अर्थान्तरोपन्यासो यथा -नौशब्दात ष स्यात गे अर्थात अतद्धितार्थहिगावित्यपरोऽर्थ । तल घमिक्षा नास्तीति । अता रति विशेषणस्य उभयपक्षे योग । * * * हिंगौ त यो स्तिसूर्णा नाश समाहार हिनाव विनावमिति गङ्गाधर । अतार्थे गे इत्यस्यानुत्तावपि पुनर्गपहणं हिशुसमासे गईशब्दातिरिकपूर्व- पदयापि प्रात्यर्थम । तेन यो वो समाहार हिनावम् अव मसावाचका- दपि नौशब्दात ष । पुनर्गकारपणात यषयोनिवृत्तिरस्तु न्यायया धकार- पहणं तेनैव ताय नुक्तयेते । इति कार्तिकेयः । ५८ ·४५४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६० । पूर्वोत्तरमृगाच्चानतेः सक्थः । (पूर्व-उत्तर-मृगात् ५१, च ११, अनतेः ५१, सक्थः ५।)। एभ्यः पूर्वोत्ताच अतिवर्जात् सक्थः षः स्यात् यादौ । पूर्वसक्थम् । व्याघ्रादौ वर्तते (१) तथापि खन्शब्दस्य न आकर्षशब्देन सह यः, (२) उपमेयवाचिन: उपमानवाचिभिव्याघ्राद्यैः सह यविधा- नात् (३)। इह तु उपमेयवाच्याकर्षशब्दः । एवं व्याघ्रखेति प्रत्युदा- हरणेऽपि। परे तु (४) अप्राणिनि वर्तमानात् उपमानवाचिन: शुनः प इत्याहुः। एके तु आकर्ष इव पाकर्षः (५) आकर्षयासी खा चेति अाकर्षख इत्याहुः, मूले अाकर्ष इव खेति दर्शनात् । तन्मते उपमीयतेऽनेन इति धे अनट (६)। २६० । पूर्बो। पूर्वच उत्तरच मृगय तत्तस्मात्, न अतिः अनतिः तस्मात् । पूर्वोक्तादिति-अप्राण्युपमेयवाचिन इत्यर्थः । पूर्व सक्थमिति-पूर्वशब्दः सक्थः पूछावयववाची, सक्थिशदो. (1) एतेमामर्ष गन्दस्यायुपमामातमायातीस्यर्थः । (३) बानापमेयामाकर्षधोपमामं हवा अव वर्मधारयो न कर्तव्य ज्य। (३) उपमेयम्य व्यापारियनेम उपमेयपदस्य पूर्वस्थितिः प्रपितेति भाषः। 18 तकारोल समावे। (५) अजपया चाकर्षगन्ददेवाकर्षवल्दार्थ रस्यर्थः । (१) चोरदारयमनियोति यति । नन “यतिकाम्नः वाममतिको परा नपरामियर्थः । यनित मेण एडमाभिनन रस्या। अतिथी मा चनिनीय प्रति हारिका 1241 ·कम्मधारय समासः । ४५५ ३६१। देशाट् ब्रह्मणः कुमहद्यान्तु वा । (देगात् ५, ब्रह्मणः ५१, कु-महद्भां ५, तु।१, वा 1१1)। कुरिसतो ब्रह्मा कुब्रह्मः कुब्रमा । ३६२। सरोऽनोऽयोऽश्मनः संज्ञाजात्योः । (सरस्-धनस्-अयस्-अश्मनः ५१, संज्ञा-जात्योः ॥)। महानसं उपानसं लोहितायसं कालायम पिण्डाश्मः अमृताश्मः । - ऽपि तदवयववाची (१) पूर्वश्च तत् सक्थि चेति वाक्यं, पूर्व सक्थ इति परे। एवमुत्तरसक्थमिति । फलकसक्यं-फलकं शरावरणं चम्म, फलक सथि इवेति वाक्यम् । तत्रापि सर्वं पूर्ववदूह्यम् । ३६१ । देशात् । देयो जनपदः, तहाचिनः परात् ब्रम- शब्दात् पः स्यात् यादौ, वा त कुमइयाम् । कुत्सितो ब्रह्मेति-- वनशब्दोऽत्र ब्राह्मणवाची। कुशव्दस्य ब्रह्मशब्देन सह यस इति परे । एवं महांयासी ब्रह्मा चेति महाब्रह्मः महाब्रह्मा। देशात्तु अवन्तिब्रह्म इति वक्ष्यति । २६२। सरो। सरस् अनस् अयस् अश्मन् इत्येतेभ्यः नाम्नि जातौ च प: स्यात् यादौ । महानसमिति-महन्च तत् अनथेति, उपगतञ्च तदनथेति, लोहितञ्च तत् प्रयश्चेति, कालञ्च तदयश्चेति, पिण्डयासावश्मा चेति, अमृतथासौ अश्मा चेति वाक्यम् । सर:- शब्दस्य तु मण्डूकमरसं जालसरसमिति वक्ष्यति। एषु जालसरस- महानस लोहितायस-पिण्डाश्माः संज्ञायाम् । मण्डूकसरसोपानस-, (1) सधि जपसधि कोवे पुमामूररित्यमरः।

·। ४५६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६३ । सबैकदेशसङ्ख्यातपुण्यवर्षादीर्घाद्रात्रः । (सर्व-दीर्घात् ५५, रात्र: ५।)। रावेरेकैकदेशे वर्तमानः पूवादिरेकदेशः । पूर्वरात्रः अपररात्रः । ३६४ । गोरतार्थे । (गो: ५१, अतार्थे ।)। गोशब्दात् पः स्यात् यादौ, ननु तार्थे । परमगवः । कालायसामृतश्माः जाती। अनयोः किं ? सत्सरः महाश्मा। चन्द्रसरः इतवनसर इत्यत्र चन्द्रहैतवनशब्दौ सने न तु समुदायो, विशेषनिष्ठसंज्ञाशब्दस्य सम्बन्धादुत्तरदस्य विशेषत्तेः (१)। ३६३ । सबै । सर्वशब्दादेकदेशवाचिपूर्बादेः संख्यात- पुण्य वर्षा-दीर्धेभ्यय परस्या रात्रेः पः स्यादयादी। पूर्वराव इति- रात्रिशब्दोऽपि लक्षणया पूबीवयवे वर्तते । पूर्वी चासो रात्रि- रोति वाक्यम् । पूर्व रात्रेरिति परे । एवम् अपररातः मध्यरात्र इत्यादि। सर्वा चासौ रात्रिश्चेति सर्वरावः, संख्याता चासो रात्रियेति सख्यातरावः, पुण्या चासो रात्रिवेति पुण्यरातः, वर्षाणां रात्रिः वर्षारावः, दीर्घा चासो रावियेति दीर्घ- रावः। परे तु वर्षादीर्घशदी नाहः। विरात्रम् अतिरात्र इत्यादी संख्याशादावाङ्गुलिभ्यामः । यादी किं ? पुण्यराति- हेमन्तः । २६४ । गो। यादाविति-वे पे तार्थभिवगे घेत्यर्थः । परम. 1) मंशाम जपमार गोयोपन्द्र'-"यो योगतिमिनरसापाय विमेधे पतेस एक साक्षात रति। - . ।

·कम्मधारय समासः। । ४५७ । ३६५। नावोऽर्धाद् गेच । (नावः ५१, अर्द्धात् ५१, गे , च ११) । अदात् परात् नौशब्दात् षः स्यात्, अतार्थे गे च । अनावं । गव इति--परमथासौ गौयेति वाक्यम् । एवं पुमांचासो गौथेति पुङ्गवः, पणां गवां समाहारः पद्भवं, राजो गौः राजगवः, स्त्रियां परमगवीत्यादि। अतार्धे कि ? पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । तार्थ इति वाच्य एव, तेन पञ्चभ्यो गोभ्य भागत: पञ्चगवरूप्य इति स्यात् (१) परसूत्रे गग्रहणनापकात् । ३६५ । नावो। अर्द्धनावमिति अईञ्च तत् नौश्चेति वाक्यम्, अई नाव इति परे । एवं यो वोः समाहारः हिनावं, विना- वम् । अतार्थे कि ? पञ्चभिर्नीभिः क्रीत: पञ्चनौः । वाच्य एव निषेषात् हाभ्यां नौम्यामागतः निनावरूम्य इति (२) । । (१) न्टहेतुभ्यो मयट रूप्यौ वा। जेभ्यो न्वाचिभ्यो हेतयाचिभ्यश्च यागतेऽर्थे मयट रूस्यश्च स्यादिति ढकादित्यादिवक्ष्यमाणस्वटोकायर बार्तिकसूलम् । (२) अर्वात् परात्रौशब्दात घ स्यात्, सति सम्भवे ये घे तार्थभिने हिंगो च, अयमेकोऽर्थचकारेणैव सद्गत , पुनर्गे इत्यनेन अर्थान्तरोपन्यामो यथा -नौगन्दात् घ स्यात् गे अर्थात् व्यतद्भितार्थ द्विगावित्यपरोऽर्थ । तत्र यापेक्षा नास्तीति यतार्थे इति विशेषणस उभयपक्षे योग । * * * हिंगौ त यो वोस्तिहणी नावा समाहार हिनाव विनायमिति गङ्गाधर । छातार्थे गे इत्यस्यानुवृत्तावपि पुनर्गपण हिशुसमासे अर्चगन्दातिरिकपृथ्व पदसापि प्राश्यर्थम । तेन यो यो समाहार हिनावम् व्यव मख्यावाचका; दपि नौगन्दात घ । पुनर्ग कारपणात यषयोनिवृत्तिरस्तु न्यायकया चकार- पहयं तेनैव तापनुक्ष्येते । इति कार्तिकेयः। ५८ PC

·४५८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
३६६ । खाया वा । (खायाः ५१, वा ११)।
अईखारं अईखारी।
इति यः।
तत्पुरुष समासः (षः)।
कृष्णमाश्रितः कृष्णाश्रितः।
२६६ । खायाः । अदात् परस्याः खायाः पः स्याहा ये पे
तार्थ भिवगे च । अईखारमिति-अर्दश्च तत् खारी घेति वाफ्यम्,
पई खाया इति परे । गे इयोः खार्योः समाहार: हिसार
दिखारि, विखारं विखारि, ६ खार्यो धनमस्य हिसारधन:
इत्यादि । पाभावपचे दिखारि: विखारि: सियामिति न्यासः।
पागदस्य व्यवस्थायाचित्लात् पर्दखारमित्यत्र लीवत्वम् । पर्दनायः
पहनायी प्रर्दनायमित्यत्र चिनिङ्गत्वमिति ।
इति यः।
इदानी पमा कृष्णमायित इत्यादि ।
रापायिता:पः। हातम्यायित्याचे मह प: स्यात् ।
समाथित इति। एवं का पितः कटाथितः, पेदं विधान पद.
विधान् । विप्राय वेदपिदुपै रमि भारत । पायितादिया-
पाथिथितविसमोलीतात्यम्त (1) मुमय ।
| RITAMIJ पायोनि farmile
पाणिभेद mmsfelamil

·तत्पुरुष समासः। 8५८ प्रापन्नपतितप्राप्तगमिगामिबुभुक्षवः । गमिन् गामिन् इत्युभयपाठात् भव्यार्थणिन्यपि वा बिरि- त्यन्ये । श्रोणादिक इनि गमीति परे । प्राकृतिगणवात् सुख- मीपुः सुखेसुः, विषदीय॑निराकरिष्णु', हंसमण्डलद्युतिजिष्णु- रित्यादि । (१) खटायाः तेन क्षेये। द्दान्तायाः खट्टायाः क्षेपे गम्यमाने तान्तेन सह प: स्यात् । खट्वारूढो जाल्मः (२) खट्वानुतो जाल्य उत्पथपस्थित इत्यर्थः । न केवलं खट्वारोहणमात्रेण यस्य निन्दा सोऽभिधीयते किन्तु येन केनाप्यनुचिताचरणेन यस्य निन्दा स इति । वाक्ये निन्दा न गम्यते इति वाक्याभावात् नित्योऽय सः । सवाक्यो यः समासः स्यात् स विकल्प. सुसम्मतः । वाक्याभावे तु नित्यं स्यादिति शब्दविदो विदुः । क्षेपे किं ? खट्वामारूढ़ोऽध्यापकः शिष्यान् अध्यापयति । कालानाम् । हान्तानां कालवाचिनां तान्तेन सह पः स्यात् । दिनं संक्रान्ता दिनसक्रान्ता मुहर्ता, रात्रिमारूढा (1) समाविधिषु लक्षणरुपलक्षणमिति न्यायात क्रियाविशेषणस्यापि, तेन नितान्तधाम निकामसुखी नित्यभीरु मन्दगामीत्यादि ज्यपि का सि । (२) अननुजातो गुरुणा सट्टामारुढ खट्टाहटो बड्विताचारवाषिनीतो- ऽभिधीयते इति का सि । जाल्मोऽसमीच्यकारी स्वादिलमर । वेदं व्रतानि च समाप्य समातेन हि सट्टारोटव्या । ब्रह्मचर्य एव भूमिपयनाहोमि य सट्टामारोहति स जाना । रुदवायं तेन खट्टामारोह न वा निषिद्धानुशनपर सर्वोऽपि खट्टाहट इन्यु- च्यते। रति सत्यवोधिनी।

·मुग्धबोधं व्याकरणम्। रात्रधारूढाः किरणाः, मासं प्रमितः (१) मासपमितश्चन्द्रः मासं प्रमातुमारधवानित्यर्थः। मासस्यैकदेशस्य प्रतिपदश्चन्द्रेण सह सम्बन्धात्रात्यन्तसंयोगः (२) । व्याप्तावन्यैश्च । अत्यन्तसंयोग हान्तस्य कालवाचिनः कान्तेना- न्यैथ स्याद्यन्तैः सह षः स्यात् । मासौ स्थितः मासस्थित: वर्ष भोग्यः वर्षभोग्यः मुहत्तं सुखं मुहर्त सुखं सरावकल्याणी सर्व- रात्रशोभना। इति होषः । -- अथ त्रीपः। या: समाद्यः। बान्तस्य समाद्यैः सह य: स्यात् । पिना समः पिलंसम: धान्येनार्थः धान्यार्थः । ममादिर्यधा- समोऽर्थी निपुणः पूर्व जनार्थ सदृशावराः । लक्षः कलह-समाद्यामादिमियी (३) मताविह। जनार्थग्रहणात् एकोनः पुण्य होनः विकाररहित इत्यादि । प्रायो नामग्रहणे लिगविशिष्टस्यापि ग्रहणम् इति न्यायात् गुरु- सदृशीत्यपि । प्राद्यपाटिमिय इति-धान्यप्रमियः गुड़मिय “इत्यादि । अस्याकतिगणत्वात् भयविनः प्रस्तशून्यः प्रकटजरा (४) गमनमन्यरः ययोज्येष्ठः विरहरूशः वेदाद्रः गुणाधिका यन्धुविधुरः हाधिकानगुरुतुन्या इत्यादि । (1) बस माम माने रम्यमान शादिशापि करि। (a) हिपहपन्देष सह मायपि मम्वन्धे मायनयोग । एमाव पाया पनि परमसम्माविषयो दर्मित पनि। 1) बर: मादिमित्र'यादिमिक रया 1) प्ररेम पनिहारिका निमियापास।

·तत्पुरुष समासः । बीकतगुणवचनेन । वया कृतः वीकृतः, बोलतयासो गुण- वचनथेति। गुणमुक्तवान् गुणवचन: कभावेऽमीत्युक्तोऽनट् । यः पूञ्च गुणे वर्तिवा पथात् द्रव्ये वर्त्तते स गुणवचनो, न तु गुण- मात्राभिधायकः गुणेनेत्य करणात्, तेन तेन पाटवमित्यत्र न स्यात् । त्रान्तस्य वान्तार्थक्वतगुणवचनेन सह प' स्यात् । शगुलया हातः खण्डः शगुलाखण्डः, गिरिणा कत: काण: गिरि- काण: प्रमादेन कृतो मूर्खः प्रमादमूर्खः । खण्डकाणादयः खण्डननिमीलनादौ गुणे वर्तित्वा (१) पश्चात् तहति द्रव्ये वर्तन्ते । शङ्खला शस्त्रभेदः (२) गिरिः शिशुक्रीड़नद्रव्य (३) प्रमादोऽनव- धानता । खण्डादयस्तु वान्तशमुलादिवाच्यकता इति । वीकृतेति किम् ? अक्षा काण:, न ह्यत्र वान्तेन अना काणत्वं कृतं, किन्व- न्येन केनापि । भागवत्तिस्तु वान्तेनाना काणत्वकरणादक्षिकाण: स्यादेवेत्याह। गुणवचनेन किं ? गोभिर्ध्वपावान् (४) गोशब्देन लक्ष- गया गव्यमुच्यते। परभृतध्वनिमुखरः शरदन्तुरः इत्यादयस्तु 'पोषण मुखरदन्तुरशब्दयोरगुणवचनत्वात् । विशेषार्थावगतिः शब्दसिद्धो कृतमर्थावगतिनिमित्तमर्थनियम मण्डपादिवदतिकाम- तीति वीषस्यैव वाक्यार्थव्यवस्थाघटक त्वात् इत्यन्ये (५) । समादेरा- कृतिगणत्वात् त्रीस इत्यन्यः । गोयीचन्द्र । (1) ट्रव्यगुणीभूतत्वात क्रियापि गुण रति वैयाकरणाना मतमिति ११) याति रति भाषा। (३) गिरियरोगविशेष इति कश्चित । {8) वपा मेद । (५) ननु सम्बन्ध विवक्षाया षष्ठीसमासे सति पदमावनिष्पत्तिर्भवति, वाक्यार्थ- व्यवस्था तु स्तीयासमासेनेव घटते अवाइ प्रतीतिर्चिपयमयहरतीति न्याया- ·४६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । धघयोः कृता बहुलम् । धघयोर्विहिता या त्री तदन्तस्य कदन्तेन सह पो बहुलं स्यात् । नखनून: चक्रच्छिनः अहिहतः हरित्रात इत्यादि। बहुलग्रहणात् गलेचीपकः पादहारक इत्यादी क्यन्तरस्थापि पः (१)। दात्रेण लूलवान् परशुना छिन्नवान् इत्यादी न स्यात् । धघयोः किं ? भिक्षाभिरुपितः, अत्र हेतो त्री। सतिनिन्दयोल्पः । सतिनिन्दयोगम्यमानयोधंघविहितवान्तस्य ल्यसंन्जकान्तैः सह प: स्यात् । करचेतव्यानि पुष्पाणि (२) वाष्प- च्छेद्यानि टणानि(३) विश्वरुपास्यो विश्वोपास्यः शम्भुः, शुना लेद्यः श्वलेह्यः कूपः (8)। अनयोः किं कान पातव्यं जलं, मैवेण गम्यो ग्रामः। बहुलानुवृत्तेस्तृगोपन्ध्यं बनेन उपेन्ध्यं ज्वलनम् इत्यादि स्यात्, नाव खतिनिन्दावगम्यते। पूर्वस्यैवायं विधिः प्रपञ्च इत्यन्ये । दर्षव्यवस्थेति। । प्रतीतिरविणेषावनि विषयम् अर्घावतिनिमितं पदमिनी सतमन्षयनियममपहरतोति प्रतिमामतीत्यर्थः। तथाहि मण्डपसन्दाइत्पदार्थ- विशेषारगति पगडं पिपतीति मन्दमियो लतमन्वयमनिकामतोति ममानपारे १५ सूत्रस टीका गोयीचन्द्र। ( सतीयायापिहितामामो विभनयनरम्यामि भवतीय।। 1) यव स्तुति एवं नाम अघाणि जिगजातानि मा कोषामि प्रसीयन्ने। (३) यव मिन्दा! एवं नामामारमिया मामेवापि विद्यते । (a) विन्दाय गम्यते। चनादेववोद्वार मिन्दा, एकमायो मत अभिरपि विक्षनेते। पश चापि सनि, एवं भामाधपोरसा प. बर: अभिरपि मिले।

·तत्पुरुष समासः । ४६३ अखरथः संस्कारस्य संस्कायेण । वान्तस्य संस्कारवाचिन: संस्कार्य- वाचिना सह प: स्यात्। दना उपसिक्त प्रोदनः दध्योदनः, गुडेन मिथा धाना: गुड़धानाः, गुड़पूपा इत्यादि । गोयानं मणिमुकुटं कुङ्कुमवस्त्र जलगर्गरी दधिभाण्डं धान्यकुशूल इत्यादयस्तु अश्वयुक्तो रथ इति यसे भाकपार्थिवादित्वात् मध्यपद- लोपः। इति वीपः। अथ चोषः। च्या बल्यायः । च्यन्तस्य बल्यादैः सह प: स्यात्। कुवेराय बलिः कुवेरवलिः । बल्यादिर्यथा। बलिहितसुखे चैव रक्षितोऽन्ये प्रयोगतः । आकृतिगणत्वात् वरप्रदेया कन्या, गुरुपदेयाधिकनिस्पृहोऽर्थी, पिळदानमित्यादि। विकृतेः प्रक्लत्या तादर्थे । तादयं विहितच्यन्तस्य वितति- वाचिन: प्रततिवादिना सह षः स्यात्। यूपाय दारु यूपदारु, कुण्डलाय हिरण्यं कुण्डलहिरण्यम् । अन्यत्र रन्धनाय स्थालो अवघासः वासरह रन्धनस्थालीत्यादि तु प्रश्वाय घासः। पीपेण । नित्यं प्रयोजनार्थार्येन वायलिङ्गता च। प्रयोजनवाचिना अर्थशब्देन सह च्यन्तस्य षः स्यात् नित्यं, वायलिङ्गता च । ब्राह्मणार्थ पयः ब्राह्मणार्थ: सूपः ब्राह्मणार्था यवागूः । वाय- लिङ्गताविधानात् यत्र वायलिङ्गता नास्ति तत्र न स्यात् । तेन नृपाय अर्थः। मशकार्थो धूमः इत्यत्र मशकशब्देन लक्षणया

·मुग्धबोधं व्याकरणम्।
मशकनिहत्तिरभिधीयते, अर्थशब्दस्तु प्रयोजनार्थः (१)। पत्र
अप्रयोजनार्थार्थशब्दप्रयोगे चौविधानाभावेऽपि प्रयोजनार्थग्रहणं
निवृत्तिरूपप्रयोजनवाच्यर्थशब्देन चौषविधानार्थमिति कथित् ।
मशकस्याओं निवृत्तिर्यस्मात् इति व्यधिकरणहेनेत्यन्यः ।
इति चोषः।
अथ पौषः ।
प्या मुक्ताद्यैः । प्यन्तस्य मुक्ताधेः सह षः स्यात्। पापामुक्त
पापमुक्तः । मुक्तादिर्यथा। .
मुक्ती भीतिरपत्रस्तो जुगुप्सा-भीत-निर्गताः ।
इतरः पतितोऽपतो भयापोढ़ी मताविह ॥
। अस्याकतिगणत्वात् वृश्चिकभी: अधर्मजुगुप्सुः तदन्यः वृक्षच्युतः
भास्वग्रायोहतः वेदवहिष्कृत इत्यादि। अनभिधानात् कचिव
स्यात् महामासादात् पतितः महाभोजनादपत्रस्त इत्यादि।
इति पीपः।
अथ पीपः ।
सम्बन्धे कता च प्याः सदा वन क्रीडाजीविकयोः ।
सम्बन्धे वयोगे च विहिता या पो तदन्तस्य स्याद्यन्तैः सह
प: स्यात्, मोडाजीविकयोविहितणकान्तेन त नित्यम् । रानः
पुरुषः राजपुरुषः विप्रय स्त्रम्। गोस्वामी गोलर इत्यादी
खामीवरेत्यादिना घिहितत्वेऽपि सम्बन्धे येय, सम्बन्धपीवा-
धकप्तीविधाने प्यप्राप्ती चकारग्प तदनुकर्षणात् । उदयोगे यथा,
॥ भाभिनियोजनको धमन्य।
-

·तत्पुरुप समासः। एधसो वयनः एधोनयनः, पलाशानां गातनं पलायगातनम् इत्यादि। क्रीड़ायां-पुष्यभञ्जिका, मदनभजिका, पुष्पमचा- यिका । जीविकायां-दन्तलेखकः, नखलेखकः, चित्रलेखकः नित्यसाहाक्याभावः (१) । क्रीड़ाजीविकयोणको वक्तव्यः । क्रीड़ा- जीविकयोरिति किम् ? पोदनस्य भोजकः । न निर्धारण सडडार्थ तेन च । निर्धारणे वर्तमानडयोविहित- कोन योगे च विहिता या पो तदन्तानां पो न स्यात् । नराणां क्षचियः शूरतमः, गवां कृष्णा क्षीरिणी, श्रध्वगानां धावन्तः शीघ्र- तमाः,(२) राजा ज्ञातः, नराणां पूजितः । “कलहं स राममहितः फतवा"निति तु अतीततान्तेन घवयाः सात्, सम्बन्धयाः साहा (३) । इदमेषामुपगतम् (४)। (१) पुचमनिकादिदिति षः । (२) “कथं तहिं पुरुषोत्तम इति ? यस्मानिर्धार्यते, यश्चैकदेयो नि येते, यव निर्धारणे हेतत्रितयसन्निधौ सत्येवायं निषेध इति "विवधनविभज्येति" सावे कैयटः। यद्दा पुरुषेषत्तम इति निरिणमप्तम्या. “मज्ञाया”मिति समासः । न चैवं “न निर्धारण" इति व्यर्थम् । स्वरे भेदात् । सप्तमीसमामे हि पूर्वपद- मातिसरः। पछीसमामे तु अन्तोदात्तत्वं स्यात्” इति प्रौटमनोरमा। “* * * तन्मन्द, "संज्ञाया"मिति समासस्य नित्यत्वेन खपदपियहासङ्गतिप्रसद्गात् । तस्मात् कैयटोलसमाधानमेव समीचीनमिति नव्याः" इति तत्त्वबोधिनी। “यत्र निर्धारणे सप्तमीसमासोऽपि न स्यात्, निर्धारणे पीसप्तम्योरर्थतोऽभेदात्, घडीसमासनिधेध- न च गवामित्यादिवाक्यस्थितिरेव फलमिति वाच्यम् । विकल्पवादेव तात्मि:-इति प्रयोगरत्नमालाटीका । (३) रामेण महित इति कर्तुविहितटतीयया हतीयासमामा, अथवा रामस्य महित इति सम्बन्धे षष्ठी। () यालाधिकरणे का। ५९ वैफल्याच्च। समास- ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । नन्त- . ढघप्राप्तौ ढे। देघेच प्याः प्राप्ती सत्यां दे या पी तदन्तस्य पो न स्यात् । गवां दोहो गोपालकेन, समुद्रस्य बन्धो वानरः । उभयप्राप्तौ दे इत्यनेन यत्र नियमः (१) तवैवायं निषेधस्तेन इक्षु- भक्षिका विप्रस्य, अर्थे हा दरिद्रस्य इत्यत्र था: प: स्यात् (२) । ओदनपाकः सूपकारस्य इत्यत्र त ओदनस्येति सम्बन्धविवक्षायां पी, ततोऽनेन न निषेधः । मकाभ्यामहोबादिभ्याम् । हौत्रादिभिन्नाभ्यां णकान्ताभ्यां सह प्यन्तस्य पो न स्यात् । पुरां भेत्ता, अपां स्पष्टा, श्रोदनस्य भोजकः, तण्डुलस्य पाचकः । अहोत्रादिभ्यां किं १ हवि. होता शचीभर्ता । पत्यर्थभर्तृग्रहणात् वचस्य भर्ता धारक इत्यत्र निषेधः । क्षत्रिययाजकः देवपूजक इत्यादि । होनादिर्यथा- होता पत्यथ-भर्ता च हन्ता याजकपूजको। गणको रथपतिभ्यां (३) सापकः परिचारकः । उत्सादकोहर्तकाध्यापकाश परिवेषकः (४) । प्रयोजक इमे प्रोताः शेपं जेयं प्रयोगतः। रथपंक्तिभ्यां परस्य गणकस्य वेद पाठात् ग्रहाणां गणक इत्यत्र 11) थम्तीविदितजयोगे टचे सतीयातिपः। (१) भक्षिकादीमा तोपिडितहमायत्वात् पूर्वोक्लनियमाभा पठीसमासः म्यादेवेशि भाय. 11) काशिकायो मिज्ञानोद्या ग्धपोच पदनिरियन पनिरिति पादोसते। (a) मनिममारे एकदुग्धोधे च परिपक एयर तामप्यममारोपाते।

·तत्पुरुष समासः । , 4 पप्रतिषेधः । प्राकृतिगयत्वात् चित्तग्राहकः सम्प्रदानबोधक इत्यादि। टन्साहयात् घविहितएकान्तस्यैवेह ग्रहणं, तेन तमोमेदिका चन्द्रस्येत्यादौ पः स्यात् भावविहितत्वात् । व्यवच्छतानपूरणः । व्यसंज्ञकपदन्तेन, गटगानाभ्यां, पूरण- त्यान्तेन च सह प्यन्तस्य पो न स्यात् । ब्राह्मणस्य कृत्वा, विपस्य प्रकृत्य, देवस्य कुर्वन्, ब्राह्मणस्य कुर्बाणः, सर्वत्र सम्बन्धविव- क्षायां पी। विप्राणां दशमः, छात्राणां पञ्चमः (१) 1 एभिः किं ? त्वदुपरि, मदुपरि । तयाच-"यत्कृतेऽरोन् व्यग्टनीम समुद्र- मतराम चे"ति भःि। यस्याः कृते इति वाक्यम् । द्रव्यात्मगुणैः । ये गुणा गुणे गणिनि च वर्तन्ते ते ट्रन्यात्म- गुणाः, तैः सह पन्तस्य पो न स्यात् । पटस्य शल: जलस्य शीत- मित्यादि । यदुत- कदाचिन्न प्रयोगोऽस्ति गोशलोगुण इत्ययम् । तेनैवमादिषु प्राप्तः समासोऽयं निषिध्यते इति (२) ॥ इह वैशेषिकशास्त्रीयाणां संख्यासुखदुःखादीनां न ग्रहणं, तेन गोगतं मत्सुखं त्वदुःखमित्यादि । यदुक्तं - वैशेषिकगुणा नेह संख्यादुःखसुखादयः । रगृहीता गोयतं सीतादुःखमित्यादिदर्शनात् ॥ . (१) कथं तहि “तान्यषष्ठाङ्कित कतानी ति ? प्रगाद एवायमित्येके । वस्तुतस्तु उञ्छेषु षष्ठ उशात्मक पष्ट इति वा व्याख्येयमिति प्रौटमनोरमा। (२) नयाहित्यकारिकेयम् ।

·४६८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । " - द्रव्यात्मेति किं ? चन्दनगन्धः, कन्यारूपं, नदीघोषः, फलरसः, करपर्थ इत्यादि, गन्धादिशब्दानां केवलगुणस्थत्वात् । यदुक्त न वादाचित् प्रयोगोऽस्ति चन्दनं गन्ध इत्ययम् । चन्दनस्यैव गन्धो हि स्वप्रधानं प्रतीयते (१) । एवं रूपादयस्तस्मात् समासो न विहन्यते ॥ इति । पटशौक्लं अर्थगौरवं वचनकौशलं गात्रमाईवमित्यादी भाव- त्यान्तानां कवलगुणहत्तित्वात् षः स्यादेव । तथाच- यथा गन्धादयः शब्दा गुणमात्रव्यवस्थिताः । तथा शौलादयस्तेन पटगौलादयः स्मृताः ॥ इति भागुरिः । अन्ये तु भावत्यान्तेनापि कार्यादिना निषेधस्तेन काकस्य कापणं, वलाकायाः शीलामित्यत्र निषेधः, अर्थगौरयमित्यादी तु स्थादेवेत्याहुः । एवं (२) पुरुषोत्तमदेवेनाप्युक्तं, न्यासकारादिभिरा नीत मिति। समानाधिकरणः । समानाधिकरणः प्यन्तैः सह स्याद्यन्तस्य पो न स्यात् । सुन्दरस्य देवदत्तस्य धनम्, इस्य रानी माताः। (1) भकारिया। रामामन्दोकमाइ, यथा -तस्यैर्गुणैः परी ममः यो । नत्स्य लेवल गुम्यर्गपकापर्गन्धादिभिः भर पपनस तत्पुरुषो भव नोय. यथा-न्दकमान्य हिमहर्ष फारम प्यादि। गन्धारयो गुण ॥ वर्तने म कदापिपिनीम्यादि । (३) एपषियनेम काका हामियादि माननमिना बागिता मिशनचाच एगे। "बनियो गुथे निधअपि ter. ममाया दियारिकिया। नागौर मामाया लिम्* रति मिधानीवरी।

·. तत्पुरुप समासः। ४६८ समानाधिकरणैः किं ? राजथियो गौरव, सणचरणौ वन्द्यौ। मृतस्य तीवो गन्धः, चन्दनस्य मृदुर्गन्धः इत्यादौ त्वन्वयाभावान्न स्यात् (१)। इति पोपः। अथ प्तीपः। स्याः शोण्डाः । त्यन्तस्य गौण्डायैः सह प: स्यात् । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः। शौण्डशब्दः सुरापे रूढ़ः, इह तूपचारात् अधूर्त इत्यभिधीयते । नन्वाक्षेप्विति क्रियाभावादधिकरणत्वा- भावादेव कथं ती इति चेत् सत्यं, प्रसक्तिक्रियाया वृत्ता(२)वन्त- र्भावादिययप्ती। शौण्डादिर्यथा- शौण्ड कितव संवीत प्रवीण व्याड़ पण्डिताः । सिद्ध साहसिको दक्षश्चतरी निपुण: पटुः । कुमलथपलो धूर्तः शुष्कपक्वावधीत्यपि । मध्यार्थान्तस्तथा बन्धः परे शिष्ट प्रयोगतः । अधिशब्दस्याधेियप्राधान्येऽत्र पाठः । यथा ब्राह्मणेष्वधि ब्राह्म- णाधीनः, परेवधि पराधीनः, अध्युत्तरदात् सदैव ईनः केवलाधि- प्रयोगाभावात्। मध्यार्थस्यान्तःशब्दस्याधिकरणप्राधान्ये पाठः । यथा वनान्तर्वसति, वनमध्ये वसतीत्यर्थः । अधिकरणप्राधान्ये- ऽधिशब्दस्य पूर्वपदार्थप्राधान्येऽन्तःशब्दस्य तु व-सः । यथा अधिस्त्रि अन्तर्वणमिति (३) । प्राकृतिगणोऽयम् । (1) अब गन्धादिना घतादे साक्षात् सम्बन्धो न तु नीवादिनन्यसमासः। (२) वृत्तौ समासे इलथ । (३) व्यनत्रणं वनमध्यवत्ती वनव्यतिरिको मध्यभाग उच्यते। तरपुरुषे तु वनमेव मध्यभूतमित्यर्थ:-इति गोयीचन्द्रः।

·४७० मुग्धबोधं व्याकरणम् । । ल्ययेन नियमे। ल्य-संज्ञक-यकारत्यान्तेन सह स्यन्तस्य पः स्थात् अवश्य करणीयत्वे गम्यमाने सति । मासे एव देयरणं माम- देयं, मासे समाप्ते सति ऋणम् अवश्यं दातव्यमित्यर्थः । एवं वर्ष- देय मृणं, पूर्बाङ्गेयं साम, मासकरणीयम् । जन्मकतमित्यादौ तु शौण्डादेराकृतिगणत्वात् । येनेति किं १ पळणि स्थातव्यम् । तवाहोरानावयवानां तेन क्षेपे च। तत्त्यस्य, दिनावयव. रानावयववाचिनश्च स्यन्तस्य तान्तेन सह षः स्यात्, निन्दायाश्च । तत्र कृतं तत्र कृतं, तस्येदं तात्रतम्, प्राद्यचो त्रिः । मध्याहगतः, पूर्वरात्रततः, अपररात्रकृतः। अवयवेति किम् ? पशि कृतं, रात्री कृतम् । “दिनकताः सिध्येयुः रात्रिखत्तमावेदयत" इत्यादि धघयोः कता बहुलमित्यनेन बीसात् । निन्दायां-प्रवाहे भूपितं प्रवाहमूवितं, (१) भस्मनि हुतं भस्महुतम्, उदकविगीर्णम् (२), अन्धकारनटितमित्यादि। प्रवाहादिना मूवितादिना घ मुख्या. र्थमपहायार्थान्तरमभिधीयते, तथाहि प्रवाहय धनादेये काय, मूवितमिव निष्फलं प्रवर्तनमित्युभयोरेव मुख्यार्थत्यागात् निन्दा गम्यते (३) इत्यादिकमेणार्थो बोहव्यः । " । यचा तोगमि मूवित न किचिदपिप्यते तस्य रति प्रयोगरामारा. टीका। (1) पिगीण मिमियः। • • • जवानरितवान् नापि रियपतो ममतमोनियमावमिति निन्दा-रहि प्रयोगरसभावाटीका। (१) एवंशि जिन्दा साथै प्रयुज्यमाना गमयनि, मामि gat, गन्दा ये प्रमाय माने, पागारयोपिये प्रत्यायो, गोगा या| पदचा प्रसारप्योरमणिम इति समासपाटे । शेयो गोवारमा ·तत्पुरुष समासः। ४७१ ध्वाद्धार्थन। ध्वाहार्येन सह त्यन्तस्य पः स्यात् निन्दायाम् । तीर्थध्वाइः (१) तीर्थे ध्वाइ इव स्थित इत्यर्थः । एवं तीर्थकाकः, नगरवायस इत्यादि। पात्रेसमितादयः। क्षेपे गम्यमाने पात्रसमितादयः सीप निपात्यन्ते । पाने (२) एव समिताः सङ्गता न पुन: कचित् कार्ये पानेसमिताः, पाखनिके (३) खाते वक एव पाखनिकवकः, वको यथा खातगतमेव भक्षयति तद्वत् यो राहगतमेव भक्षयति नान्यत्र गच्छति सः। मातरिपुरुषः प्रतिषिइसेवीत्यर्थः (४)। उडुम्बरे मशका इव एकस्था उडुम्बरमशकाः, यथा उडुम्बरमध्ये मशकाः एकस्था एव नान्यत् पश्यन्ति तथा ये अदृष्टदेशान्तरास्ते इत्यर्थः । पिण्ड्यामेव शूरः पिण्डीशूरः अन्य कार्याक्षम इत्यर्थः । एवं गेहेविजितीत्यादावपि निन्दा गम्यते । पात्रेसमिता पाखनिकवको मातरिपुरुष उडुम्बरमशकाः । पिण्डीशूरो ग्टहेविजिती गेहेनौं गेहेनती। गेहेदाही गेहेटतो गेहेमेही गर्मेटप्सः । 11) ध्वाद्धः काक । तीर्थध्वा इत्यादौ पूर्ववत मुख्यार्थपरित्यागेन तीर्थादि शब्दाना ध्वाद्धादिशब्दानाञ्च गौणेऽर्थे दृत्ति ! तीर्थध्वा रति यथैव तीर्थे धाडो न चिर स्थाता तहदन्योऽपि यस्तीर्थ दूर कर्तव्ये ध्वाइप अनवस्थित स तीर्थ- ध्वाह इत्युच्यते, कार्य प्रत्य नवस्थितत्वमेवान टेप इति समासपादे ४१ सूत्रस्य टोकाया गोयीचन्द्रः। (२) भोजनसमये इत्यर्थ । (३) पाइपूर्वात् खनु ञ विदारे इत्यस्मात् खनो डडरेकेकवका इत्यनेन एक । (४) प्रतिसिवसेवीतिय प्रतिमिनमाचरति स मातरिपुरुष उच्यते। मातार पुरुषत्व निषितवदन्यनिषिद्याधरणेन क्षेपो गम्यते इति गोयीचन्द्र ।

·४७२ मुग्धवोधं व्याकरणम् । गोठेपण्डित गोठेशूरो गेहखेड़ी गेहेव्याः । उडुम्बरकमिः पात्रेबहुला: कूपकच्छपः । कर्णेचुरचुरायैव कूपमण्डूक इत्यपि । कर्णेटिरटिरा गेहेप्रगल्भोऽन्ये प्रयोगतः ॥ येषां गणे व्यान्तता तेषां प्रयोगेऽपि वान्तता। तथा च इतस्त्वं पात्रेसमितैरिति भट्टिः। पात्रेसमितादीनां हातिरितसान्तरं न भवतीत्येतदपि जयं, तेन परमाः पानेसमिता इत्यादी न यः । बहुपानेसमिता इत्यादी हः स्यादेव । वनेकशेरुकाद्या नामि। वनेकशेरुकाद्याः तीप, निपात्यन्त संज्ञायाम् । वनेकशेरुकाः वनेकिंशुकाः पुरुषोत्तमः नगाधिराज इत्यादि। वनकशेरुकादीनां पात्रेसमिताद्यन्तर्गतत्वे सिद्धे पृथग- विधानमनिन्दार्थम् । पुरुषोत्तमः नगाधिराज इत्यत्र न निरिण इति निषेधे प्राप्ते वनेकशेरुकादिपाठात् संजायां स इत्यन्ये । पर त संज्ञायामिति सूवयित्वा वनेकिंशुकाः वनेकशेरुका इत्युदाह- रन्ति ते तु यत्र समुदाये निर्यमाणो निर्धारणतयेति धयं तव न निर्धारण इति निषेधम्तेन पुरुषोत्तम इत्यादी न निषेध इत्याहुः । यद्यपि शादित्यस्तपूर्वदानामेव अन्य कता प उसस्तथापि प्रान्तपूर्वदानामप्यभिधानाजशेयमिति । तथा च । नभिति व्यस्य भ्यायन्तेन सह प: स्याम् (१)। न (1) अपने मातापुर समामो भवति। म सभा सरपान रति निमार ममापादे म एवम् ! MA गोबीन- "हममिदमत्तराप्रपामते विध्यति, तथापन मपापा ·तत्पुरुष समासः। ४७३ घाह्मणोऽब्राह्मणः । नञोऽर्थो हि विविधः पर्युदासः प्रसज्यातिपे- धयेति । यदुक्तम्- प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता। पर्युदास: स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ॥ अप्राधान्यं विधेयन प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसन्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ॥ इति । अन्नाद्माण (१) इत्यादौ परपदार्यसदृशार्थकत्वात् विधेः प्राधान्यं, प्रतिषेधांगे तात्पर्याभावात् प्रतिषेधस्याप्राधान्यम्, अतएव पर्यु- दासनञः परदेन सह परस्परसापेचत्वात् सः। किश्चित् न कुर्वाण इत्यादौ विध्यंशे, तात्पर्याभावात् विधेरप्राधान्यं, प्रतिषेधांश शब्दप्रयोगात् तस्य प्राधान्यम्, अतएवोत्तरदेन सह प्रसज्यप्रतिषेध- नञः करोत्यर्थक्रियया सह सम्बन्धेन परस्परसापेचलाभावान विवादावर्थे एकत्वस्यारोपितस्याभिधाता एकशब्द उपात्तसंख्य एव हित्वादीन चभिदधातोति एकवचनमुपपद्यते। अनेकयन्द्रस्य सामानाधिकरण्यादयेकवचन मेव नियतम् । यथा-"यनेक. प्राकृत करेणु' प्रस्थितानेका” इति। चनेके प्यनेकेषामिति बाचनमपि कथित् समाधीयते। किन्तु तद्भर्तृहरिणा न व्यव- स्थित मिति त्तिकता नाहीत, यतो भवत्यनेके जलधेरिवोम्म॑यः" इत्यपपाठ रति वृत्तिकतोक्तम् । यदा तु विजातीयानामांना प्रत्येकमनेकत्वं विवक्ष्यते, तदा चानेकस्यैवाने कावे हिवचमााचने व्यपि भवतः। धवञ्च सदिर उभावनेको, धवय उदिर पलाशय प्रत्येकतया इमे अनेके धवखटिरपलाशा इत्यवानेकमब्द- प्रयोगो नास्येव अनेकत्वस्य इन्दादेवाधिगते । बनेकराचार्थे खण्डगः प्रशीतं पास्वमित्येकत्वदृप्रेकस्य न विद्यते एकत्व येष्विति वाकये बहुमीहिः कार्य" इति । (१) एवञ्च सारण्येन क्षत्रियादौ ब्राझणधम सम्भवति, स एव गौणनाशय- गन्दार्थोऽवाझप उच्यते इत्यर्थ ति विद्यालङ्कारः।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । सः। नन्वेवं सति सूर्यं न पश्यन्ति इत्यर्थे असूर्यम्पश्यानि मुखानि, पुनर्न गीयन्ते अपुनर्गेयाः सोकाः, श्राई न भुइने अवादभोजी ब्राह्मण इत्यादी कथं स इति चेत् सत्यं, न हि क्रियया सह सम्बन्धः सनिषेधकारणं, किन्तु अगमकवं; तथाडि असूयंपश्यानीत्यादौ गमकत्वात् सः, किञ्चिन्न कुर्बाण इत्यादाव- गमकत्वान्न स इति । यहा असूयं पश्यानि मुखानि सूर्य- विषयकदर्शनवद्भिवानि मुखानि, मैत्रकर्तृकपुनर्गेयभिवाः झोकाः, थाधकम्मकभोजनवनिनो ब्राह्मण इत्यर्थात् पhदास एवेति (१) । देवदत्तेन न भूयते, न स्यीयते इत्यादी क्रियया सह सम्मन्धात् प्रसज्यप्रतिषेध इति दिक् । प्रावस्तु नोऽर्थः पङ्गिधः। यदुम्- तमाहग्यमभाषय तदन्यत्वं तदस्पता। अप्राशस्त्यं विरोधप नर्थाः पट प्रकीर्तिताः॥ यथा प्रमाहाणः, पपापम्, प्रघट: पटः, अनुदरी कन्या, 1) मा भपना नाच सहमपि का पुरा"-यन पनि मज्य प्रतिषेधार्थ नसतापुपममामो पियारिमपंदोपाटया म रम्यमय नवसारपोर्मा-मतप्रवाहमोमी माझा पार्यमामा रामारा यारित यस म्यवापि यतिधो भविपीन पेप, लापिचर भोज मारिदपक्रियशन नमः गम्मन्यः प्रात् गरे मfrering गमम् । पाणिमादा प्रधान होन्दरमा परयात् । बागमतीमोति मोरे ट्रोलमा Mition Raafxxमय रोपण ·तत्पुरुष समासः। ४७५ प्रकेशी वेश्या, असर इत्याहुः । असितम् इत्यादी रूढिविपयत्वात् न सादृप्याद्यवगमः । केचित्तु नर्स येऽन्तर्भावयन्ति, तम्मते उच्चै- मुंख इत्यादिवत् विशेषण विशेषत्वमवगन्तव्यम् । न नौलोऽनील इत्यादो नसो द्योतकवादप्राधान्येन विशेषणत्वात् न पूर्व- निपातानियम इति । अन्ये तु तदसदेवेत्याहुः (१)। इंपतो गुणवचनैः (२)। गुणमुक्का गुम्पिनि वत्तन्ते ये ते गुण- पचनास्तैः सह ईपदिति व्यस्य प: स्यात् । ईपत्पिनन्नस्तस्या- पत्वं ऐपपिङ्गलिः। एवं ईपदिकटः ईपत्यीतः ईपदुव्रत (३) माघस्या- (1) व्यल गोयीचन्द्रः-नसमाम कालापा कम्मधारयसमासेऽन्न वयन्ति। तदमत, उभयगनविशेषणविशेष्यभावस्थामसिद्धवात् । अनील मित्याल विशेषण- विरोध्यभावम्यानियतत्वात् पूर्धनिपातानियम स्थादिति । अल कार्तिकेय-ब्राह्मण न ( मग ), सुरम्य न (विरोधी, राजो न (भेदात्रयः ) रत्यादिवशक्यमगोहत्य बाह्मण. ग्रसर अराज इत्यादौ तत्पुरुष एव वाच्यः। यदा बाह्मणपदेन अप्रगम्त ब्राह्मण उच्यते तदा नञ भावयदर्थ कतया कर्मधारय एष रति थेयमिति केषाञ्चिन्मतम । वस्तुतो- नाझपपदेन ब्राह्मणसदृश ब्राह्मणाभाव , ब्राह्मणादन्य इत्यादयः पट लभ्यन्ते । तल यदा अब्राझणपटेन ब्राह्मण महशः कथ्यते तदा ब्राह्मण पदेन लक्षणया बाझपमहश उच्यते, नज पदन्त तमेवा द्योतयति, नान्थमर्थ, तेन योरेकार्थता, थतएव कर्मधारय स्वीक्रियते । यदा नोऽर्थः सदृशः, ब्राह्मणस्य मुख्यार्थः तदैव इयोरर्थभेटेनैकार्थताभावात तत्पुरुष एव कथ्यते । मतगेतय शिष्टैरगीहत- मेव। * किमहो तदसदित्युक्त्वा कर्मधारयवादिमत यत् साहितसारिकै. मन्याख्यात तत्कथमिदानी मया न बुद्धमिति । (२) वचनयहणात् गतभुतपीतादयः क्रियाशन्दा अथव ग्टह्यन्ते इति विद्यालङ्कारः। (३) ईषदुचत इति देर्यादिरूपपरिमाणार्थत्वेन गुपार्थक इति विद्या- ·४७६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । इत्यादि। ईपहाग्य इत्यत्र गाय॑द्रव्यायित-गुणक्रिययोरस्पत्व- बोधकखेपि ईपतो गार्ग्यशब्देन सह न यो ट्रव्यवाचित्वात् (१)। पूर्वादेशिनकले। एकले वर्तमाननाशिना सह पूवादेः प: स्यात् । पूर्व कायस्य पूर्वकायः प्रपरकायः उत्तरकायः पूर्वाक्षः मध्यान: सायाहुः पश्चिमरात्रः । "उपारताः पथिम- रात्रगोचरा"दिति भारविः। यद्यप्येकदेशे समुदायोपचारात विशेषणविशेष्ययोर्यसेनैव पूर्वकाय इति सिध्यति तथाप्यवयवा. वयविसम्बन्धष्याः पे कायपूर्व इत्याद्यनिष्टरूपनिरासार्थमिदम् । पोपेऽसि राजदन्तादित्वात् परनिपात इति कचित्. तमते त नदं सूब मिति । एकत्वे किं ? पूर्व छावाणां, पूर्व पर्याणाम्। पूर्ववर्या इति त वर्षास्यस्यांशिन एकत्वात् (२)। कीवाई तयं हितीय टतीय चतुर्थ सरीयाणा था। कीय- लिङ्गानामपामेकत्वे वर्तमानेनांगिना मह पः स्याहा। पई कायस्य पई कायः (१), सुर्यभिचा हितोयभिचा रतीयमिता 11 गाायगन्दति था। यस गोयीन्द्र:-"गुणपति font लगाय, चर्य नातिपदी इयमा गाग्यंग्याविषयो, कोन गया गन्दः प्रयुज्यने, जथा गोमानि मामाकमा RE বল মহগধি মধয়। (३) “च दद्यपि मानि.चा एपिए महाम- पापोता. निनामबापERATARोरना। ) frrfafe oriety || Rafonti- गली yिat are ifrreirmittierre- परममा मात्र wifal पानाmurain -- Tirufer Harifmiin RanferstafterI ·तत्पुरुष समामः। ४७७ चतुर्थभिक्षा तुरीयभिक्षा। पक्षे कायाम् । तथाच "अपूपाई भक्षितं मये"ति भाष्यम् । एवं भिक्षातुर्यमित्यादि। एकले किम् ? भई धान्यानाम् । प्रर्दपिप्पस्य इति तु अईपिप्पली च प्रर्दपिप्पली च भईपिप्पली च इति एकपात् । भस्यानित्य- ईच मा पिप्पली च पिप्मनीति। म सिध्यति । परत्वात् षडीसमासः प्राप्नोति। यच पुनरयमेकदेगिममास धारभ्यमाएः पडोसमाम बाधते । रयते र पठीसभासोऽपि । नद्यथा-व्यपूपाईमया भक्षित, पामा मया लब्धमिति । एवं पिप्पल्याईमिन्यपि भवितव्यम्" रत्युक्वा पाणिनिस्वमिदं प्रत्याख्यातम् । “समिहयाच भाष्यकार' प्रमाणतरमधिकलक्ष्यदर्शितात्-ति कैयट'। “एतत सूत्र 'परवल्लि हन्दतरपुरुपयोरिति सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातम । तथाहि-बई. पिप्पलीति कम्मधारयेण मिझम । समुदाये दृष्टाः गन्दाः श्रायवेऽपि वर्तन्ने इति न्यायान । ममाविभागादन्यत्र हि तवाप्येषैव गति । याहारः, अजरती- यम, विषसम् अर्कोनम, विलोकिमित्यादिदर्शनात् । न च समाविभागे पटोसमाम बाधितुं सूत्रमिदमिति वाच्यम् । घीसमासस्यापि रटायात । तथाच कालिदास. मायुड़ना-प्रेमणा शरीराईहरा हरस्येति”-ति मौटमनोरमा । तत्वबोधिन्यामप्येवमेव | सक्षिपसारेऽपि नपुंसकान सह पाक्षिकसमास उका (समासपाटे ५ सूत्रम् । अतएव तर्कशागोगेन भाष्यकारक्रमदीश्वरयोर्मतमनु "एवं सति पुंलिङ्गेनाप्य गन्देन अईयाम इति स्यात । नायं विरोधा, तस्यापोष्टत्वात्, यतो भाष्यकारेण अई नपुंसकभिति पाणिनिलक्षणमेव निरसम । तमादिहापि नपुंसका त त परार्थम् । अयभोजन भोजनापमित्यादि सिमर्थम् अपशब्दोऽप्यन्यैरव पयते, तत्कर्मधारय-घडीसमामाभ्यामेव साधनी यम । अईसोत , अशिक्षा, अईजरतीत्यसाकल्यवृत्तेरस्य दृतीयासमास । भुवमनयोरन वैध भवतीति वाक्येऽपि तत्प्रयोगो दृश्यते”-रति गोयीचन्द्र । विधिना कतमईयशसमिति कुमारे २२१, प्रेमणा शरोराईहरा हरति च कुमारे ५० , मल्लिनायेन तु "घई हरतीति अईहरा, गरीरसाईहरा शरी राईहराम | कुलधुरन्धरादिवत अश्यवहारा समुदायविशेषकावात् समासः, धन्यथा त्वस्य समप्रविभागरचनत्वात् अईशरीरेति स्थान्-इन्युकम् । मृतम।

·४७८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । सत्वादेव अई कायस्येत्यादिवाक्यसत्त्वेऽपि वाग्रहणं पाक्षिकंपीप- ज्ञापनार्थम् । तेन व्यकच्छवानपूरणैरिति न पोपनिषेधः (१)। कालानां परिमाणिभिः (२) । कालवाचिनां परिमाणि. वाचिभिः सह पः स्यात् । मासो जातस्य मासजातः, हाही जातस्य हाहजातः हे पहनी जातस्य हालातः (३)। यापि द्रोणाढ़कादीनामेव परिमाणत्वं प्रसिई, तथाप्यत्र कालस्य गीण- परिमाणत्वमवच्छेदहेतुत्वात् (४)। तथाहि मासो जातस्येत्यादी मासादयो जातसम्बन्धिनीः सूर्यगतोगमयन्ति इत्यवच्छेदहेतव इति (५)। या मातापत्रयोः। प्रनयोहान्तेन सह प: स्यात् । प्रासो जीविकां प्राप्तजीविकः पापयजीविकः । जोविफाप्रातः जीविका (U मत भिजात मियादौ परवानगळयोगेपि REATमररिया मेन नकचं पतीममामनिपेश म्यत चार चम्य म्यारि। ৫) যদিৱৰ অন্তি বালি বোনি গিনি ঘা मनोति परिमापिस। ) यम्य जिममा भामो ग म मागला Trयाशियो। सल प्यागमममममारयोरनरा मानो हमारा लापर जिमन्येष-रनि प्रौदमनोरमा। “बामो नामा माग पत्तिप। सदाशि-या दामीम नाति प्रो पाम वारि तिर पत्तिविरमासिंगापयर ! minोजी पपाराधिनमा भएको मारमाया। (1) चारण समलेद, पालामामा. माना था पराhिaniहरियार मा गायिजामामामantter पास Ritikarin rainfafarmirial neta रियर ·तत्पुरुष समासः। ४०८ पन इति प्राधितादित्वात् । प्राप्ता जीविकां या सा माप्तजीविका प्रापन्नजीविका इत्यत्र तत्वग्रहणज्ञापकात् पुंवडावः (१)। एवं द्वितीया भिक्षाया द्वितीयभिक्षा इत्यादावपि । स्वयंसाम्योः तोन। स्वयं सामि इत्येतयोय॑संजयोः कान्तेन सह प: स्यात् । स्वयं धोत: तस्येदं स्वायंधीतं, (२) सामिततम् । सामिशब्दोऽईपर्याय:, तेन तदर्थस्य ग्रहणात् नेमिकृतम् पदक्षत- मित्यपि कथित् । तदन्तग्रहणे कारकोपसर्गपूर्वस्यापि ग्रहण- मिति न्यायात् स्वयं चिरविलीनः स्वयंधमंगत इत्यादि (३)। कुमाद्योर्नित्यम् । कु इत्यस्य प्रादेय व्यसनकस्य स्यादान्तेन सह पः स्यानित्यम् । नित्यसे स्वपदविग्रहाभावात् पदान्तरेग्णार्थ- कथनम् । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः, ईपज्जलं काजलं, प्रकृष्टः प्रगत: प्रपतितो वा पुरुषः प्रपुरुषः। विशिष्टो विरुद्धो वा पुरुषः विपुरुषः, दुष्टो जनः दुर्जनः, शोभनो जनः सुजन इत्यादयः शिष्टप्रयोगानुसारेण ज्ञातव्याः । क्रान्तादावत्यादेा । क्रान्तादावर्थे वर्तमानस्यात्यादेयन्तेन . (a) प्राप्ता जीषिका येन यया वेति बहुव्रीहिसमासाश्रयणेन चरितार्थ वेऽपि माप्तप्रिय इत्यादो घुबद्भायो न स्यात् । प्राप्तरान इत्यादौ समामान्तप्रत्ययोपि न स्थादित्यनतस्तत्पुरुषसमासात्रयणमिति बोध्यम्-इति वृहन्मुग्धबोधम् । (२) ममासकपदत्वे सति फलं दर्शयति स्वायंधौतमिति। (३) न केवलेन समासासम्भवात् तदनपहणं तावद्वत सोपसर्गेण कथं समासः ? अत याह कदन्तेत्यादि । कारकोपसर्गों पूौं यस्मात् स कारकोप- सर्गपूर्वस्तस्य कारकोपसर्गपूर्वस्य वदन्नस्येति शेषः। कारकोपसर्गाभ्यां सह समतोऽपि तत् सर्मल ऋग्रहणेन ग्टयते इत्यर्थः । विशेषणसमासेन सिझे सामि- गन्दसैव पूर्वनिपातायें सामिमहणमिति गोयीचन्द्रः । - ·१८० मुग्धबोध व्याकरणम् । सह नित्यं यः स्यात्। अतिक्रान्तो वेलामतिवेलः, उगतो विद्या उविद्यः (१)। क्रुष्टादाववादेत्या। क्रुष्टादावर्थे वर्तमानस्यावादेस्यन्तेन सह नित्यं षः स्यात्। अवष्टं कोकिलया अवकोकिलं वनम्, अवकुष्टः कोकिलेन अवकोकिलो वृक्ष: सशब्दः कृत इत्यर्थः । सबद्धो वमणा संवम्मा, परिणदो वोरुद्भिः परिवीरुत, सङ्गत- मशनेन समशनं, प्रतीतोऽक्षण प्रत्यक्षो घटः, सुसङ्गतो वेलया सुवेलः, अधिगतोऽक्षेण अध्यक्षो घट इत्यादि । ग्लानादौ पयादेशमा। ग्लानादावथें वर्तमानस्य पया- देशान्तेन सह नित्यं ष: स्यात् । परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः, पर्याप्तं कुमार्यै अलंकुमारिः (२) । अलशब्दस्य पाधिकः स इति कथित्, तन्मतेऽलं कुमायें इति वाक्यमपि। उद्युक्तो युद्धाय उद्युक्षः, अभिगत: Qतायाभिश्रुतः । क्रान्तादौ निरादेः प्या। क्रान्तादावर्थे वर्तमानस्य निरादेः (१) उभयव गवानादेरिति हख । मत थमधामस्य तेम सो विधीयते, उत्तरपदार्थमधामस्तत्पुरुष । उच्यते-तस व्यभिचारो प्रागेव मनिपादित यो वेनामनिकान सवाल प्रधानम्। यद्येषम् चतिवेच सहिद्य रति बह- मोरियामि सिध्यति। वर्षभेदोऽपि भाति, बिमनेम मपणेन भै; यदि बमोरिसालदा थनिमदि पतिभक्तो न्यादी भारिप्रसा. (यतः रति नित्य क. भ्यान, यतिराज ल्याही टः (प.), स्थान, यतिधर्म रत्यन पन् (चोदन) प्यार, तिजाय रम्यान नामि सार-रवि गोयीचन्द्रः। (२) कुमार्थ कुमार्यचम् थसं समर्थः पञ्चकुमारिवर, नारचवम्- रहि प्रयोगरखमाबाटीका।

·तत्पुरुष समामः । ४८१ ३६७। व्यं पूर्वम् । (व्यं ११, पूर्व ११) । परं व्यं पूर्व स्यात् से सति । राजानमतिकान्ता अतिराजो, अतिखी, प्रत्यङ्गः, अतिस्त्रिः । प्यन्तेन सह नित्यं यः स्यात् । निष्कान्तो वनात् निर्वणः, अपगतो ग्रामात् अपग्रामः, अन्तर्गतो मुखात् अन्तर्मुख इत्यादि। कचिदन्यत्रापि। एतैः सूत्रैर्यताप्राप्तः सस्तत्रापि शिष्ट- प्रयोगदर्शनात् पः स्यात् । पुनाराज: पुनर्गवः भूतपूर्वः (१) पुन:- शिम्पी अविनाभूतम् अविनाभावः सहभावः अन्यथोपपत्तिः (२) पध्वगन्तव्य इत्यादि। अस्याद्यन्तेनापि कृतोपपदस्य। स्याद्युत्पत्तेः प्रागपि कृदन्तेन महोपपदस्य नित्यं पः स्यात् । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः, शक्ति- ग्रहः, धनक्रीतीत्यादि। हरिभाविनीत्यादी त णिनोऽन्यार्थत्वात् ह एवोक्तः । न हादिनिमित्तस्य प्रत्यादेः। यादिनिमित्तस्य प्रत्यादेः कुप्रादेरित्यनेन प्राप्तः पो न स्यात् । तवं प्रति विद्योतते विद्युत्, अभिमन्युरर्जुनतः प्रति स्थित्वा गतः, त्रिगर्तेभ्यः परीत्यादि। ३६७। व्यम्। व्यमिति सविधायकलक्षणे षीनिर्दिष्टस्योप- (१) पुनाराम इत्यत्र सख्यहोरान्न इत्यनेन पुनर्गव इत्यत्र गोरतार्थे इत्यनेन पप्रन्ययविधानार्थ समासविधानम्। भूतपूर्व इति भूत पूर्धमित्यर्थः। एवम् यध्वा गन्तव्य स्वध्वगन्तव्य इति । (२) अन्यथोत्पत्तिरिति अन्यार्थोपपत्तिरिति च पाठान्तरम। - ·४८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । . । इति पः। । लक्षक, नेन पूर्वकायः अईपिप्पलीत्यादी पूर्वादोनां पूर्वनिपातो, न तु शाकं प्रति इत्यत्र प्रतेरिति । अतिराजीति-अतिकान्ता राजानमित्यादिरूपेणार्थकथनमित्यन्ये । सख्यहीराजः पः पगे च इति पः, पित्त्वादी। अतिश्वीत्यत्र शुनोऽत्यप्राण्यपमानात् अत्यत इत्यत्र सख्यहोरान इति पे सबैकदेशेत्यादि- नाङ्गोऽनादेशः। पूर्वदार्थप्राधान्येऽपि पविधानस्येत्यादि फलम् । एवम् अतिनदिः अतिमा अतिधर्म इत्यादी कादयो न स्युः अंहत्वात् । प्रतिस्त्रिरिसि-परदार्थस्याप्राधान्याहोणत्वेन गवायादे- रिति स्वः । राजदन्तादिपु परम्। प्राप्तपूर्ध्वनिपातं दं राजदन्तादिए पठितं चेत् परं स्यात् । दन्तानां राजा राजदन्तः लिसवामितं सिक्तममृष्टं नग्नमुपितं भृटलुठितं (१) प्रयलिवप पर्पितोदाः उसगाढ़ः। सप्तस पूर्वकान्नम्य नक्षगस्य विषयः । उदूखन- मुपन तण्डुन तिनं पिवरथयात्रीकं विष्वकर्मना मी चिताम्घातो भार्यापती पुचप्रम्वो के गरमयू विगेपणपिगेथे मातफगजानी प्रतिष्ठानिसे शूद्राचार्यो मयादाभिविधो गिरीजान पात- राष्ट्री (२)। पनायूय कर्मन्धूप ते, दूनोयो परदे इति यः, ने पहनभूप ता पनावुकन्धुहन्भ्यः । उनमादिभिपनादीमा चे परनिपातः। विशेषविर्गपणे इत्यपि भ्यादिति कचित् । !! पनि पिसाट मस्तिमिति मोरे। ( rumनFिAIR nिufirman afriefinitalirtinugretम् ।

·तत्पुरुष समासः।
४८३
३६८। संख्याव्याद्राबाङ्गुलिभ्यामः ।
(संख्या-व्यात् ५१, रात्रि अङ्गुलिभ्यां ५॥, श्रः ११)।
संख्याया व्याच्च पराभ्यां रात्राङ्गुलिभ्या-म: स्यात् यादी, न तु
धार्थे । अतिरानः प्रत्यङ्गलः ।
हरिणा बातो हरित्रातः। विष्णवे दत्तं विष्णुदत्तम् ।
अच्युतात् जातम् अच्युतजातम् । कृष्णस्य सखा हाणसखः,
-
न च
एवं वनस्याग्रे अग्रेवनं, रात्रीणां गणो गणरावं, वाणस्य वारी
वारवाणः, अन्तरं गृहं ग्रहान्तरम् (१) अन्तरशब्दोऽनान्यार्थः,
खः परं परख इत्यादि। शेषं पिष्टप्रयोगानुसारेण ज्ञेयम् ।
३६८। सख्या। मण्डूकगत्या यादावित्य नुवर्तते इति ।
न च तत्र यसे संख्यावाचिनी रातः पाविधानात् पगयोरेवास्य
विषय इत्यत आह यादाविति ।
तत्र पित्त्वात्
स्त्रियामीब्बिधानात् संस्याग्रहणं कर्तव्यमिति वाच्यं, रावान्ताना-
महोरावादित्वादेव पुंस्त्वात् । संख्याव्यादिति निर्देशाब
यथासंख्यमित्यत आह-अतिराव: अत्यगुल इति । गे त योः
रात्रयोः समाहारः हिरात्रम् । एवं निर्गतमगुलिभ्यो निरगुनं, वे
अगली परिमाग्यमस्य हागुल क्षेत्र, बगुला भूमिः । 'भूमे-
रहमङ्गल"मिति त यवमानार्थीहुनशब्दस्तथाच “बगुलन्तु ययो
मत" इत्यमरमाला। कृष्णसख इति-सस्यहरिति पः । महा-
(1) ग्टहान्नामिन्यात विशेषापात् टापन्दस कम्पंधारये परवनियनिरामः।
एतत्सम्य गणपाठसामोहिति हन्मुग्धयोधम् ।

·४८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । गवः, महाघासः, ग्रामतक्षः, मृगसक्थं, जालसरसं, मण्डूकसरस, राज- वर्यारात्रः । ३६६। मुख्यार्थीरसः। (मुख्यार्थोरसः ५।)। मुख्यार्थादुरसशब्दादः स्यात् यादी। अखोरसं, मुख्योऽश्व पुरुषेषु उत्तमः पुरुपोत्तमः, अवन्तिषु ब्रह्मा अवन्तिब्रह्मः। इति पः। इत्यर्थः । घास इति-महतो महत्या वा घास इति वाक्यं, घासशब्दे परे महतस्तत्योराः। ग्रामतक्ष इति-ग्रामस्य तक्षा इति वाक्यं, कौट- ग्रामादिति पः। मृगसक्थमिति-मृगस्य सथि इति वाक्यं, पूर्वोत्तरमृगादिति पः। जालसरसमित्यत्र सरोऽगोऽयोऽश्मन इति षः। कालस्य कालकूटाख्यगरलस्य सरः कालसरसं कानियद इति परे । रानगव इति-गोरतार्थ इति पः। वर्षारात्र इति--वर्षाणां रानिरिति वाक्यं, सबैकदेशेत्यादिना पः। ३६८। मुख्या। मुख्योऽर्यो यस्य तत् मुख्याएं, तच्च तत् उरथेति तस्मात् । अखोरसमिति - अश्वस्य उर इति वाक्यम् । उरःशब्दो मुख्यवृत्त्या हृदयवाची, लक्षणया प्रधानार्यः, तथाहि यथा उरः शरीरावयवानां प्रधान तथा अश्वानां प्रधानमित्यर्थः । मुख्यार्थादिति किं ? मैत्रस्योरो मैत्रोरः। अवन्तिबद्ध इति-- अन्तिदंशभेदः, तत्र ब्रह्मा बामणः । एवं सुराष्ट्रबहाः कान्य- कुलवन इत्यादि। देशादिति कि? देवाघ्या नारदः । .

·[ ४८५ ]” हिगु-समासः, (गः)। तस्याथै विषये, वाये अपत्यार्थष्णिकादिकम् । प्रोमयाजादेः, समाहारे, गस्त्रिधोत्तरदे परे । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः पञ्चगुः । इदानों,गमाह तस्यार्थे इत्यादि । गस्त्रिधा विप्रकारः, तत्र तस्यायें एकः, समाहारे एकः, उत्तरदे परे एक इति । तस्याथै कतगसात् तत्यस्य सत्त्वासत्त्वात्(१) तस्यार्थे इत्यत्र एकस्याः स्या एव विपयत्व वाच्यत्वं चेत्यर्थ इत्यत आह विषय इत्यादि । अपत्यार्थ णिकादिकञ्च (२) विहाय अजादेस्तस्यार्थे वाच्थे, णिका- दिकस्य हसादेच तस्यार्थे विषयभूते ग इत्यर्थः (३)। यथा पच्चस (1) तस्याथै तडितस्याथै कृतगसात् कृतहिगुसमामात तत्यस्य तद्धितप्रत्ययस्थ यजादेहमादेति शेष सत्त्वासाचात विद्यमानत्वाविद्यमानत्वेन इत्यर्थः । (२) प्णिरेव ष्णिक छन्दोमुरोधात् स्वार्थे का शिप्रतिकमित्यर्थ इति दुर्गादास कार्तिकेय गङ्गाधरा । (३) अपत्यार्थपिकादिकस्य इसादेव तद्धितस्यार्थे विषय एव हिगुर्न त वाच्य इत्यभिप्राय । यव दुर्गादास.-यल तस्यार्थविषये समास क्रियते तव तद्वितप्रत्ययोत्पत्ते पूर्वावस्थायां समासे ते तत प्रत्ययोत्पत्तौ दृष्यादि, तेन योर्मावोरपन्यभियान माप्तव्यस्य ष्णप्रत्ययस्योत्पत्ते पूर्वावस्थाया दिमाट एतयोरेकपदीभावे पश्चात् ण- प्रत्यये क्षते हि त्यस्यैव दो सख्यामभद्रादित्यादिना डुरि लते हैमातर इति । एर पञ्चाना मापितानामपत्य याचनापिति । वाच्य त यथा पञ्चभिर्गोभि क्रीत. पश्चारित्यल कर्मणि वाच्ये करणकारकात टवेकादित्यादिना प्राप्तव्यप्रत्ययस्यायें पाच्य समासेनैव तद्धितस्य उतार्थत्वे कार्यानामप्रयोग इति न्यायात सहित प्रत्ययस्यानुत्पत्ती गगनादेरिति हल । अजादेरिति कि? इयोडोर्भव हिमूद्दम्य इत्यादी विषये एव समास म्याच स वाच्ये इति। बार्तिकेय गदाधरा- बयामाहत ·४८६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । कपालेषु संस्कृतः सूप: पञ्चकपालः सूपः, हौ वेदो वेत्य- धोते वा द्विवेदः द्वितन्त्र इत्यादी संस्कृताद्यर्थस्य सेनीतत्वात् उतार्थानामप्रयोग इति न्यायात् न यादयः । पञ्चानां नापिता- नामपत्यं पाञ्चनापितिः, हाभ्यां शूर्याभ्यां क्रीत दिशौपिकं, दिखा- रोकः, पर्वखारोणः, पञ्चानां गर्गाणां भूतपूर्वो गौः पञ्चगर्गरुप्यः, पञ्चसु ब्राह्मणेषु साधुः पञ्चब्राह्मण्य इत्यादौ अपत्याद्यर्थस्य विषयभूतत्वेनानुशत्वात् णादयः स्युरेव। णिकादि इत्यनेन अर्हति इत्यादी विहितो यः णिकस्तदाद्या, अर्हति इत्यादि- विहिता ये त्याः संज्ञायामेव तेषां, वेत्त्यादिभिन्नेष्वर्थेषु ये जादय- स्त्यास्तेषाञ्च ग्रहणं, तेन पञ्चगुरित्यत्र क्रीतार्थस्य प्रतीत्यादिवेऽप्य- संज्ञायामष्णिकादित्वाद्वाच्ये गः। संज्ञायान्तु पञ्चभिर्लोहितः क्रीतं पाञ्चलोहितिकमित्यादी विषय एव गः प्णिकादित्वात् । हाभ्यां 'सुवर्णाभ्यां क्रीतं हिसीवर्णिकं हिसुवर्ण, हिसाहस्रं द्विसहस्र- मित्यादौ संज्ञायामपि वा त्यस्य विधानात् विषये वाच्येऽपि गः । एतत् सव्वं तपादे विशिष्य वक्तव्यम् (१)। (1) नहितार्थोसरपदममाहारे पति पाणिनिमत्रम् । (IRRI" तल विषयहिगुरेव हसते न पाहिगु । वोपदेशमते यत्र वाच्यहिगु पाणिनि- मते तत्रापि तरितमस्ययो भवति भूत्वा च “दिगो गनपत्ये" (11८८) इत्यनेन सम्मेव उत्पवम्य नक्षितप्रन्ययम्य लुभाति । “यदि व तबितार्थे पाध्ये रति न्यायायेत नहिं पौगान यादो तरितो न स्यात् । तदर्थ ममामोड गत। हिंगोगनपग्य रति जापाड पि नजिताय तातो भवतीति कल्पना मनिपत्तिगौरमिति माविरोधिनी। सचिमारे येणमेप। पोपदोन बातमतमतपतमिति प्रतीयते। सपाच-"पाणिनिमा ततारपय एप समास नवा पपाइपवम नतिश सोपाय "मुगलपाय" स्यादि मावि ·। दिगु-समासः। १८७ , ३७० । गैक्यादतोऽपाबादेरीम् । (गैक्यात् ५।, अतः ५, अपात्रादेः ५१, ईप् ।११)। गैक्यादकारान्तादीप् स्यात्, न तु पात्रादेः । त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी। पावादस्तु-हिपात्रं विभुवनं, चतुर्युगम् । ३७० । गैक्या । गस्यैका गैक्यं तस्मात् । पात्रमादिर्यस्य स पात्रादिन पानादिरपात्रादिस्तस्मात् । निषेधो यज्जातीयस्य विधिरपि तज्जातीयस्य इति न्यायात् पात्रादिवर्जनेनैवात इत्यस्य लामेऽपि अतो ग्रहणं कृतसान्तादन्तस्यापि प्राप्त्यर्थ, तेन पोड़श- राजी विधुरी पञ्चराजीत्यादि। पञ्चराजशब्दस्य पात्रादौ पाठात् पञ्चराजमिति भाष्यम् । त्रिलोकीति--ईप: पित्करणादेव चगैक्य- वमित्यनेन न लीवत्वमतो नित्यस्त्रीत्वमिति। एवं पञ्चपुन्नी सप्तशतीत्यादि। ननु समाहारस्यानक हत्तित्वात् कथमेका- पूपीति चेत् सत्यं, दानक्रियया सम्भ्रमेण (१) वा एकस्याप्यपूपस्य वहुत्वमध्यारोग्य समाहार इति (२) । पावादेस्वित्यादि-हिपात्रं या यत्र परमते तुगत तलामन्मते थभिधेये, यव सुक नास्ति तब विषयभूते समासोन्यमिप्यते इति"-इति पतुझ्यातौ २६४ सस टीकाया कविराजः। (1) सम्मेण यादरेण, नपाध-सम्मम साइमेपि स्वात् मम्यगादरयो रपिरति मेदिनी । सम्भ्रमेण वरया पारस्यर्थ , पितम्या दामसानुषितताग- रति पिद्यावतार (३) हानक्रियायाहायेन एकापयापि पडाव संगरते। तपार एकम. पूपं गोवा सभ्योदातीति सेए एकमाथपुरस्य बजावमध्यारोथ ममाहार हिपाविनीयाभ्याम्यापयनीति कार्तिकेयः। । विहितामि। ***

·४८८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
३७१। वानापः। (वा 1१1, अन्-आपः ५.)। (१)
अनन्तादापय ईप् स्याहा। पञ्चकर्मी पञ्चकमी, विखट्टी
विखटम् ।
३७२ । तार्थे मानात् काण्डात्त्वक्षेत्र ।
(तार्थे ७१, मानात् ५, काण्डात् ५१, तु ११, प्रक्षेत्र ७१) ।
बाढ़की, विकाण्डी रज्जुः । क्षेत्रे त विकाण्डा भूमिः ।
त्रिभुवनं त्रिगुणं चतुःशतं चतुष्पथं चतुर्मुखं पचनावं पञ्चगवं
दिखारमित्यादि शिष्टप्रयोगानुसारेण बोध्यम् ।
प्रत इति किं ?
विजगत् पञ्चपटु ।
३०१ । वा। मण्डूकगत्या संख्याव्यादित्यतोऽकारानुष्या,
वा इत्यवाऽनेपाहा प्र.इत्यस्य नामः (२)। वागदोऽव समु-
घयार्यः । तथाचागन्ताबन्ताभ्याम् : ईए च स्यादित्यर्थः । तेन
पचकम्मं विसमित्यादि स्यार। प्रम्येपस्तसंजकत्वेन पत्रफी
वितधीत्यव नकाराकारयोलापः ।
२०२ ! गायें। इहाकारत्यो गानुवर्तने, परव या पर
पात् (२) । सायें गे मानार्थकादीप स्याग, कागदाच पेष.
(U (
मा.चनुचाप तिगापमहा।
{ निमाणस्या दाम्याति पवारोहममान कर
अविरलोपोनातिने मिराबादलात सेवारतबार र
पासामगोरा faii।
(al पग मी मानुferrr. It IHARA mar.
पान। grix TERI TERIAnitarianiamar
दाया। रति

·हिंगु-समासः। ४८८ ३७३ । पुरुषादा । (पुरुषात् ५, वा )। त्रिपुरुषी त्रिपुरुषा। विसखं विगवं विनावं, विखारं विखारि, वाहः। ण्डीति -त्रयः . भिन्ने वाच्थे । बाढ़की-त्रय पाढ़का मानमस्या इति वाक्यम् । एवं दो द्रोणौ मानमस्या विद्रोणी घाढ़कीत्यादि । त्रिका- काण्डाः परिमाणमस्या इति वाक्यम् । एवं हिकाण्डोत्यादि । सर्वत्र परिमाणार्थविहितस्य मात्र-त्यस्य लुक् । अक्षेत्रे इति कि ? त्रिकाण्डा भूमि: हिकाण्डा क्षेत्रभक्तिः, क्षेत्र- भक्तिः क्षेत्रकदेशः । मानात् किं ? पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाग्वा । हिवर्षा विशता इत्यत्रापि न स्यात्, सुपच्चालादौ सख्यापूर्व- परिमाणार्थसंवत्सरसंख्यानां पृथगग्रहणेन कालसंख्ययोरपरि- माणार्थत्वात् । समाहारे त दशशतीत्यादयः स्युरेव । न विस्ताचितकम्बल्यात् । तार्थे गे मानार्थेभ्य एभ्य ईप न स्यात् । हे विस्ते मानमस्या दिविस्ता धाचिता हिकम्बल्या। ३७३। पुरु। तायें गे मानार्थात् पुरुषादीप स्याहा । त्रिपुरुपोति -त्रयः पुरुषा मानमस्या इति वाक्यम् । एवं हिपुरुपी दिपुरुपा परिखा। त्रिसमित्यादि-त्रयाणा सखीनां ममाहार इति वाक्यम् । क्रमेण सस्यहोरानः, गोरतार्थे, नावोऽहे घ, साया वेति प-प्रत्ययः । विखारि-पाभावपक्षे चगैवरवमिति कोयत्वात् कौवे स्वः। वाह इति-वयाणाम् मडा समाहार प्रति वाघ, सस्यहोरात इति पे सयंपादेग इत्यत्र ऐकानिषेधात्

·४८०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
३७४ । विवाञ्चलेरः ।
(हितः ५, वा ।११, अञ्जलेः ५, अः ११)।
हाञ्जलं द्वाञ्जलि, हाड्डुलं विरात्रम् ।
पञ्च गावो धनं यस्यासौ पञ्चगवधनः हिनावधनः दिखारधनः
हाहप्रियः ।
इति गः।
-
अहो नानादेशः, अहोरात्रादित्वात् पुंस्त्वम् । एवं हाहः । अनक्ये त
योरजोर्भवः दरवाङ्ग इत्यादि स्यादेय ।
३०४ । हितः । याग्रहणात् मानाय तार्थे इत्यस्य च नितिः ।
तथाच हिनिभ्यो परादनलेरः स्यादा प्रतायें गे (१)। रनल.
मिति-हयोरम्नस्योः ममाहार इति याययम् । पक्षे छाननि । एवं
भानसं वाननि, हायञ्जनी अन्नमस्य हरनन जम्नः छाननिजम्न
इत्यादि । तार्थे त दाभ्यामन्ननिभ्या कीसः आननिः । पाङ्गमा
मित्यादि-संग्यायादित्यः । उत्तरदगमाह पधगयधन इति ।
मादी पिभि ६६, पयाग धनगप्पे पर पूर्वयो र्दयो र्गः, गगे
' लिहिगो भरतीनि गोषमाम्। शनिबनो..
समोरगावराराम पामेला। गर्मियोrefruat on
माना मि। हामी परिभाष ने
REMI amufमार मोसमरा । पुराtiAY.
rimalifal
-

·[ ४९१ ] अव्ययीभाव-समासः, (व:)। वः क सामीप्य -सादृश्य-साकल्यानुक्रमर्दिषु । वीमा-पर्यन्त-योग्यत्व पथादर्थानतिक्रमे । शब्दप्रादुर्भावाभाव योगपोवनेकधा ॥ गोरुत्तरदत्वात् गोरतार्थे इति षः (१) । एवं हिनावधन: विखार- धन: हिखारीधनः हानप्रिय इत्यत्र नावोऽर्डात् गै च, खाऱ्या वा, सख्यहोरान इति क्रमेण पः, पेऽङ्गोऽहादेशः । हे अही जातस्य वागजात इत्यादौ विभिः पः, पश्चात् पूर्वयो दयो र्ग: । अभि- धानात् उत्तरद गसो नित्य एव, तेन पञ्चगोधनम इति न स्यात् । अन्ये त समाहारः संघः, तत्र तार्थ इत्यनेनैव गे सिद्धे समाहार इति कृतं संघरूप ताथें गनिराकरणार्थमित्याहुः (२)। पर त दिग्वाचिपूर्वदानामपि गमुक्का पूर्वस्यां शालायां भवः पौळशालः पूर्वा शाला प्रिया अस्य पूर्वगालाप्रियः इत्युदाहरन्ति । इति गसः। इदानी धमाह। वः केत्यादि । वपूर्वदानां सो वम उक्तः । (1) साहशा प्रतिपत्तिकरे बमीही सत्यपि पदमथे समासहितकार्याध उत्तरपदे हिगुरमिस्त रति गदाधर । (२) "तरितार्थे समाहारे हिगु. संख्याया. इति सक्षिपमार सूत्रम् (समाम पाहे । मगु पञ्चाना गां समाहार रति वाकये सभामानम्म्य सते, पुनस्तम्य नुकिशिताहिगी गोयन्दात् समासान्तनिषेपात, पञ्चारियनेन भवि- सध्यम्, न त पञ्चगव रस्यापार समाहार रहि। तथा समाचारसर पुसमाहिता सभापति भाव । गोयीचन्द्रम टीश इरया।

·४८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३७५ । वात् तेन्र्मोऽतोऽप्याः । (वात् ५१, नेहा, मः १५, अत: ५।, अभ्या: ६।)। अकारान्तात् वात् परस्या: तो म: स्यात् नतु प्याः । कृष्णमधिकृत्य प्रवृत्ता कथा, अधिकृष्णम् । अप्या: किं ? माणस्य समीयात् गतः, उपकृष्णात् गतः । - स च क सामीप्याव्यर्थेषु (१) गम्यमानेषु व्यानां दानां स्थाद्यन्तैः सहाभिधानप्रामाण्यान्नित्यं स्यात् । क-सामीप्याद्यर्थभेदादनेकधा अनेकप्रकार इत्यर्थः। परसूत्रसापेक्षत्वादिह नोदाहृतम् । ३७५ । वात् । अप्या इति पृथग् दकरणं 'लुक् परादित्यत्रा- ननुवर्तनार्थम् । ष्णमधिकृत्येत्यादि । यद्यपि क इति सामान्ये- मोक्तं तथाम्यभिधानात् होत्योरर्थ एव ज्ञेयः । एवं स्त्रीष्वधिनत्य कथा प्रवर्तते अधिस्त्रीत्यादि। अन्ये तु स्यर्थ एव वसं कुर्वन्ति । नित्यत्वादस्य होत्यन्तदेनार्थकथनम्। उपकृष्णादिति-अग्या इत्यस्य प्रत्युदाहरणेनैव सामीप्योदाहरणं दर्शितम् । एवं कुम्भस्य समीपम् उपकुम्भमित्यादि । “दण्डकान् दचिणेनाई सरितोऽद्रीन् वनानि च" इत्यत एनत्यान्तदक्षिणेनेति व्यस्य सामीप्यार्थत्वेऽपि न सः अनभिधानात् । रहस्योपरि तिष्ठति, उपरि गिरसो घट इत्यव सामीप्यास्याविवक्षितत्वात्, अन्यया उपरिशदस्य हित्वं स्यात्। ( शव मामीप्य-साहाय-माकल्य योग्यत्वामा धर्मरामायेन मिहेंगान एवं पश्यमापोदाहरणस्य से धम्भिवाचकायेन मिहेंगाच उभयवेष न्याम्, म प- कणं भाम, उपनयं मया रस्यादि चम्भेषु विषो मासोति गदाधरः।।

·अव्ययीभाव-समासः । ४८३ ३७६ । वीप्तयो । (बी-स्योः ६॥, वा ।११)। उपकणं उपकृष्णेन कार्यम्। उपकृष्णं उपतपणे स्थितः । ३७७ । लुक् परात् । ( लुक् ।।, परात् ५.)। अकारान्तादन्यस्मात् वात् परस्याः ते लुक् स्यात् । ३७८। सहः सोऽकाले। (सहः ।, सः ११, प्रकाले ७१) । सहस्य सः स्यात् नतु काले । हरेः सदृशं सहरि। काले तु सहपूर्बाहम् । - ३००। ३७६ । त्री अकारान्तात् वात् परयोस्त्रीत्योर्मः स्याहा । वागब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् समद्गम् उन्मत्तगगम् एकधिशति- भारद्वाजमित्यादौ समृदिनदीसंख्यावयवेभ्य, स्या न वा मादेशः । लुक । वेति नानुवर्तते, क्लीवाहेत्यत्र वाग्रहणात् । तरित्यनुवर्तते इत्यत आह तरिति । ३७८। सहः। वादित्यस्यार्थवशात् तेविपरिणामः, तेन वै इत्यर्थः । हरेः सदृशः इति सहरि गुरुरित्यत्र गुणभूतऽपि सादृश्य वः, सादृश्यत्यनेन गुणागुणभूतसादृश्यग्रहणात् । एवं सदृशः किख्याः सकिखि, हरेः सादृश्य सहरि गुरोः, सकिखि कुकुरस्ये त्यादौ। किखिः खेखीति स्यात. शृगालभेदः । तयाच- "किखिः शृगालभेदे स्यादिति विश्वः ; वानरीति केचित् । सह- ·४८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । टणेन सह सकलमत्ति सटणम्। ज्येष्ठमनुक्रम्य अनुज्येष्ठम् । मद्राणां समृद्धिः समद्रम् । विष्णुं विष्णुं प्रति प्रनिविष्णु । अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि । रूपस्य योग्यं अनुरूपम् । शिवस्य पथात् अनुशिवम् । शक्तिमनतिक्रम्य यथाशक्ति । हरेः शब्दः प्रादुर्भूतः इतिहरि। पापस्याभावः अपापम्। चक्रेण युगपद्धेहि संचक्रम् । श्लोकास्तावन्तोऽच्युतमणामाः यावच्छोकम् । यावन्तः पूर्वाह्नमिति-पूवाहस्य सदृशमित्यर्थः । कालस्य निषेधान सहस्य सः। टणेन सहेति-यदर्थं यद्ग्रहीतं तव तस्याशेषत्वं साकल्यम् । सटणमत्ति टणमपि न परित्यजतीत्यर्थः । ज्येष्ठमनु- क्रम्येति-अनुक्रम (१) श्रानुपूर्वाम्, अनुज्येष्ठं प्रविशति ज्येष्ठा. भुपूर्वाण प्रविशतीत्यर्थः । मद्राणां (२) समृद्धिरिति-समद्रं वर्तते सुभिक्षं वर्तते, मद्राणां भिक्षाणां वाधिक्येन ऋद्धिः प्रवर्तते इत्यर्थः । यदा समृद्धेः प्राधान्यं तदेव वसः। यदा समृडेरप्राधान्यं तदा प्रादि. त्वात् य एव, यथा समृडाः मद्रा सुमद्रा इति, समृदा मद्राणां । (१) ध्यनुकमचाल योगपद्य, तेन ज्येतपरिहाराभावविशिष्ट-प्रवेशारिरिति विद्यालङ्कारः। “वानुममे या अनुज्ये मिति-ज्येष्ठस्य हीनो भूत्वा गच्छतोत्यर्थः । ज्येवमनुक्रम्य इत्यत्र होनार्थेन अनुना योगे द्वितीया, न तु कर्मणि, अन्यथा कार- कत्वादेव ममासे सिके अनुक्रमस्य स्थग्पणं विफलं स्यात् । ध्यताकर्मकोऽयं क्रमधात"रिति दुर्गादास गङ्गाधरौ। देशभेदे तथानन्दे पुमान मष्ट्रः प्रकीर्तिता। यहा मदा नहीभेदे निया नलेति शासनम् । रति गङ्गाधररतकोषवचमम् ।

·अव्ययीभाव-समासः । 8८५ 1 . विशेष्यमाणत्वात् । विष्णुं विष्णु प्रतीति-यद्ययस्य नित्यसत्त्वात् वाक्याभावः, तथापि धिक्समयेत्यनेन वीशायां प्रतिना दौविधा. नानर्थक्यात् वाक्य स्थितिः । वीप्सार्थस्य सेनोलत्वान्न हिः। अग्नि- ग्रन्यपर्यन्तमधोते इति-यद्यम्यत्र साकल्यमस्ति, तथाम्यग्निग्रन्य- पर्यन्तमधीते ततोऽन्यबाधीत इत्यस्यासाकल्या) वचनम्, एवं सालोकमधीते, असकलेऽप्यध्ययने पालोकपर्यन्तं पठतीत्यर्थः । रूपस्य योग्यमिति-अनुरूपं ददाति, रूपस्य योग्यं ददातीत्यर्थः । शिवस्य पचादिति-अनुशिव भक्ताः । एवमनुरथं पादाता:, रथानां पथादित्यर्थः । मेघदूते-"तदनु जलद थोष्यसि थोत्रपेय”. मिति त पौसात् । अव सिवर्जनमिति परे (१) । शक्तिमनति- कम्येति-यथाशति ददाति, एवं यथाबलमधीते इत्यादि। हरेः शब्दस्य प्रादुर्भूतमिति-प्रादुर्भाव: प्रकाशः, हरिशब्दो लोके प्रका. गते इत्यर्थः (२) । एवम् इतिपाणिनि उद्विक्रमादित्यमित्यपि (३)। प्रभावस्योदाहरणमाह अपापमिति । अभावः संसर्गाभावः (8) स (१) अत्र सर्वनामपन्देन सह अव्ययीभावसमासो न भवतीति पाणिनीयानां मतमित्यर्थ । अतएव तदनु इत्यादौ भाव्ययीभावः । [२) स्वरूपपरेण पच्यन्तेन हरिशम्देन सह प्रकाशार्थस्य इतिगन्दस्य समास रति मोटमनोरमा तत्त्वबोधिनी छ । सन्देति पहणात् हिमालयो नाम प्रत्यक तथा दिलीप इति राजेन्दुरित्यादौ च न समास., अर्थप्रकाशनार्थत्वात्-रति विद्यालवार । (३) उत्पन्दोऽपि प्रकाशनायका, तथार मेदिनी-“उत् प्रकाये विभाये चेन्यादि-इति विद्यालद्वार। (e) यद्यपि भागभावो सोऽत्यन्नाभाव संसर्गाभावस्तथापि सामयिका- न्यन्ताभाष एव ग्टहीत निविद्यानद्वार ।

·४८६ मुग्धबोध व्याकरणम् च प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपक एव, (१) तेन अर्थाभाव (२) ऋयभावप्रध्वंसाभावीपभोगाभावानां ग्रहणम् । अवार्थाभावी युत्तरदार्थाभावः, यथा अपापं, मक्षिकाया अभावो निर्मक्षिकम् इत्यादि। ब्राह्मणो न भवतीत्यत्र प्रसज्यप्रतिपेधनजा ब्राह्मणत्वधर्मी निषिध्यते, गौरखो न भवतीत्यत्र अन्योन्याभावेनार्थान्तर निषिध्यते, अतो नास्त्युभयनार्थाभावः, अर्थशब्दस्यात्र वस्तुपरत्वात् । ऋडा- भावो यवनस्य दुर्यवनं, दुर्मिक्षमित्यत्र नोत्तरदार्थाभावः, किन्तु यवनादिसम्बन्धिन्या ऋडेरिति । अत्ययः शीतस्य प्रतियोतम् (३) अत्ययो वसन्तस्यातिवसन्तमित्यादि । अत्ययोऽतिक्रमः, प्रध्वंसा- . (१) यद्ययभावस्य निरूपणत्वेन नास्ति भेद , तथापि यस्यासापभाव स सम्बन्धी भिद्यते। तद्भेदाच्चामावस्याप्युपकल्पितो भेद ति कातन्त्रटीका (२७२४)। (२) अर्थाभाव कचिद्देशे सर्वथैवाभावो वस्तूनां, न तत्पनस्य पश्चादिति कातन्त्रटीका। अर्थविरोधी च्यभाय. अर्थामार' अत्यन्ताभाव एक, अन्योन्या- भावस्य त सर्वत्र प्रतियोगितावच्छेद ननैव विरोधादित्याशयेन व्यर्थपपात्तम् । घायञ्च समास उत्तरपदार्थाभावद्योतक नजनसाधारणाव्ययेन भवति। न. तत्पुरुषस्तु नजैव अन्योन्याभावबोधकः सर्वत्र कचि विबोधकोऽपीयनयो- विशेष । व्यतएव निर्मशिकम् व्यपापमित्यादिवत् च्यनुपलम्भ यादीनाममाव- बोधकवेऽपि न क्षतिः। वस्तुतो नाशपायाय यस्य स्थग पहणात् प्रागभाव निवारणार्थ विद्यमानपदार्थप्रतियोगिताद्योतनार्थञ्चार्थ पहण, तेन प्रागभावाभि प्रायेण कपाले अघमित्यादिर्न प्रयोग , न वा अपदार्थस्य पटनादेरभाषयोध. माय नि गयटद्गमित्यादि एषामसीकतयार्थवाभावेन तस्मतियोगिकामावाम- बिरयुक्त सिद्धानकीसदीटीकाया तारामान । (१) यद्यपि कचिदतीतत्वे फसविर्तमानस्यापि थतियोतमिति भति, तथापि पोत पातमध्वरोऽयं प्रयोग प्रति विद्यालवार। यतियोतं पीताम्यतीतानि ध्वसामीत्यर्थ इति प्रयोगरतमाला।

·अव्ययीभाव समासः । भाव' (१) स च नात्यन्ताभावः किन्तु शीतादिमध्वंसः संसर्गा- भाव एव (२)। यौवनस्य नायमुपभोगकालोऽतियौवनम् अति- कम्बलमित्यादि । गतोपभोगस्तु (३) विद्यमानस्यैव योवनादेवत- मानकाले उपभोगाभावः अतो नार्थाभावोऽत्ययथेति। चक्रेण युगपडेहीतियोगपद्यम् एककालता, सचक्रं निधेहि, युगप- चक्र निधेहीत्यर्थः (४)। सहः सोऽकाले इति सहस्य सः । योग- पद्येष्विति ब्वनिर्देशादन्येषर्थेवपि, तेनावधारणे गम्यमाने यावदिति व्यस्य नित्यं वस इत्यत आह यावन्त इत्यादि । अवधारणमिय- त्तापरिच्छेद, इयदेवेति निश्चय इत्यर्थः (५)। यावच्योकम- युतप्रणामाः, (६) एव यावशोजनपात्रं ब्राह्मणानामन्त्र . (1) व्यतिक्रम रति-व्यतीतत्वमित्यर्थ रति विद्यालद्वार । (२) बर्थीभाषस्तु सर्वथैव कचित्प्रदेणे वस्तुन ससर्गाभाव नव वस्तुमा मध्वस, यत व्यत्ययोगत व्यर्थाभाषाद्भिद्यते रति गोयीचन्द्र । (1) थलस उपभोगस सामयिकात्यन्नाभाव प्रत्यर्थ । एवध पाते पप्रियिति उपभोग' उपभोगवर्तमानकाल रम्य । गतवासाउपभोगति कर्मधारयः, उपभोगक्षमामकाजाभाव इत्यर्थ रति विद्यारद्वार । सम्पति मोपभोगकास, किन्तु गत ग्रागमिष्यति बेहि कासोपाय मागभागे बेयर्थ । यहायउपभोगकातादम्य एक्त्यन्योन्याभार रस्यर्थ रति प्रयोगरसभामा (८८८५)। 1.) युगपमन्दसाम्यवपिथगमनतात युगकमिति पाये न हमाम , मग # युगपदिति नवनेगरमियर्थ रति पियारद्वार। २ रियो एमपिनु वाहेचप सा गर्दा धारय रम्य रति इगोहराम । (1) एसया परिमाग वा यन्यूनानिरिहरमियर्ष रहिवा. सार। ।। मोबावाभिवत्तदा प्रथामागाविदत्ता सिदिता बर्ष ति गोहा।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । यस्त्र (१) यावद्दद्धं आनयस्त्र (२) इत्यादि । अवधारणे कि ? यावत् दत्तं तावद्भुक्तं, कियहत्तं कियद्भुतामिति नावधारित- मित्यर्थ:(३)। एवमसादृश्यार्थे वर्तमानस्य यथेति व्यस्य वसस्तेन ये ये तथाभूताः यथातथमिति, ये ये वजा यथावद्धं ब्राह्मणास्ति- ठन्ति । यथाशक्ति ददातीत्यत्रानुक्रमानतिक्रमयोः पूणेव इति । सादृश्ये तु यथावृद्धास्तथा युवानः (8)। इह गुणभूतसादृश्ये निषेधादन्यत्र स्यादेवेति ज्ञापितम् । अव्यस्य च प्रतिनाऽल्पत्वे । अल्पत्वे वर्तमानन प्रतिना सह व्यस्याव्यस्य च वो नित्यं स्यात् । स्व:प्रति सायं प्रति सूपप्रति शाकप्रति, स्वर्गादः स्तोकमित्यर्थः (५)। भस्पत्वे किं ? वक्षं प्रति योतते विद्युत्, वृक्ष लक्ष्यीकृत्य विद्योतते इत्यर्थः । एकदिविचतुरक्षालाकानां परिणा धूतपराजये। घूस- पराजये गम्यमाने परिणा सहपां नित्यं य: स्यात् । एकेन परि एकपरि हिपरि विपरि चतुष्परि। एकादिशब्दरच एवाभि- धीयते, धूतपराजय इत्यस्य सम्पन्धात्तथाहि एकनाक्षेण हारि- तमित्यादिमामेणार्यः, तथाच पक्षभिरक्षः गनाकाभिर्या पक्षिका {}) ধানি মাসলামাব ঘন বাহী ম্যাশিত ) () यान्नो पक्षमा परा पनि तावदेशमय रति गोपीना (4) संसामिपया परिमाविषयो का गहन व ति या. (al मा गुमरम्मः। 1 पनि हात्ति ति योगरममा शरिर माया। एप चलनाufanोग।

·अव्ययीभाव-समास:। ४६८ न नाम द्यूतं, तब यदि पञ्च उत्तानाः अवाची वा पतन्ति तदा पातयिता जयति, अन्यथापाते पातयिता हारयतीति । एवम् अक्षपरि, शन्नाकापरि-अक्षेण शलाकया वा परिहारितमित्यर्थः । इहाक्षशलाकयोरेकल्वे (१) वर्तमानयोरेवायं सः स्वभावात्, हि स्वभावार्थो निमित्तान्तरमपेक्षते इति । अनोयसमीपयोः । अनयोर्वर्तमानस्यानोः स्याद्यन्ते न सह वो नित्यं स्यात् । अनुयमुनं मथुरा, यमुनेव दीर्धेत्यर्थः । अनुवक्षं नदी, वृक्षस्य समीपा इत्यर्थः। धर्मवचनस्यानोरनेन सः, सामीप्यधम्मवाचिनस्तु पूर्वेणैव । यथा अनुवृक्ष, वृक्षस्य सामीप्यमित्यर्थः । अनयोः किं ? वृक्षमनु विद्योतते विद्युत, वृक्षं लक्ष्यीकृत्य इत्यर्थः नानि नदीभिरन्यार्थे । नदीवानिभिः शब्दः सहान्यदार्थे वर्तमानस्य स्याद्यन्तस्य वो नित्यं स्यात् संज्ञायां विषये। उन्मत्त- गङ्गं, लोहितगङ्ग(२), शनैर्गझं, तूणींगङ्ग-चत्वारि देशनामानि । (1) मत हित्वबङ्गत्वयोरिन्यर्थ । तथाच यशाभ्याम द्या. गलाकाभ्या. मित्यादि मोदाहर्तव्यम् अनयोईिवादिनिषेधादिति प्रयोगरत्नमाला (६.३ सू) यण परिहारितमित्यर्थकथनेनैतत् सूचितं, यहादयः करणाटतीयान्नाः सम- सन्न रति-ति विद्यालद्वारा (२) अतिवेगानया अनररत तीरभूमिभकारिणीति उन्मत्ता प गदा ययिान, मत्तिकादिलोहितयोगात लोहिनी गङ्गायसिमिति वियाति प्रयोग- रखमालाटोका । एतत्तु अर्थवयनमात्र मत बाक्य , नपाच-निन्यसमासस्यान् पारमेषां न विद्यते इति गोयीचन्द्र।

·५०० मुग्धवोध व्याकरणम् । नाम्नि किं ? शीघ्रा गङ्गा यस्मिन् शीघ्रगङ्गो देशः । अन्यार्थे कि ? कृष्णा चासो वेन्ना चेति कृष्णवेत्रा (१)। तिष्ठदग्वाद्याः। तिष्ठद्ग्याद्या वसंज्ञका निपात्यन्ते । तिष्ठदग्वादिषु तिष्ठद्गु वहदगु चायतीगवम् । खले-संह्रियमाणाभ्यां लूयमानाच्च संस्कृतात् । लूनादयवतुषे पूत पूयमानात् यवस्तथा । आयतीपुण्यपापाघात् समा अथ समं समात् । भूमिः पदातिरित्येतौ सुनिर्दुरपरात् समम् । प्ररथं प्रमृगं प्राहमपसव्यं प्रदक्षिणम् । सम्प्रत्यसम्प्रत्येकान्तं तथापदिशमित्यपि । पत्रिंशत् कथिता ज्ञेयं शेषं शिष्टप्रयोगतः । तिष्ठन्ति वहन्ति पायन्ति च गावो यस्मिन् काले स काल: तिष्ठदगु वहद्गु भायतीगवश्व (२)। खले यवा यस्मिन् काले म कान: खलेयवं, मंद्रियमाणयवं लूयमानयवं संस्कृतयवं लूनयवं खलेवुपमित्यादि । पूता यवा यस्मिन् काले स कालः पूतययं, पूय- मानयवम् । प्रायत्याः समाः संवत्सरा पायतीसमम् । एवं पुण्यसमं वेखा नदोविशेष रति मिझान्नको गद्यामुपादित्तिः। तत्वोधिन्या तारामायकमिशनकोमुरोटोकायाञ्च हएये गीति पाठो ग्यते, कामिकायान्त हायवेणा रति। तर्क धागोगटीकाया. पञ्चस हमानिषिते धादशएनके गुर प्रमाणिकामामिकाया प्रयोगरत्रमालाटोकायाश्च (१.वेन्वा रति पाठो हसते। मंघिसारे धेन्वा रहि। (नि प्रदोषो राति । वायु प्राप्त कालो दिस पृर्भागो का। चायतीग प्रदोष । पनं धान्यादिममम्यान, पसेयर पहना। अयमानयर्ष विपिरा सदुपं हेमन्ना-रति प्रयोगरवमासा नहीका (1) ·अव्ययीभाव-समासः। ५०१ पापसमम् अघसमम् । समत्वं भूमेः समभूमि समभूमि । एवं सम- पदाति समपदाति। पूर्वदार्थप्राधान्य एव वमः, परदार्थप्राधान्ये तु समभूमिः समपदातिरिति य एव । समाः पदातयो यस्मिन् समपदातीति पारायणम् । समशब्दस्य वा सममादेशो निपा- तनात्, समभूमि समंपदातीत्यन्ये । समार्थसममिति व्यस्य प्राभ्यां सह वस इति कथित् । शोभनत्वं समस्य सुषम, नि:पमं दुःपमं अपरसमम् । एवं प्रगतलं रथस्य प्ररथं, प्रमृगं प्राहृमपसव्यं प्रदक्षिणमिति। परदार्थप्राधान्यात्तु कुमाद्योनित्यमिति घ एव । सम्प्रतिशब्दं पठित्वा असम्प्रतीति पठितं वसे कृते सान्तराभावात् । एकत्वमन्तस्य एकान्तम् । दिशोमध्यमपदिशमिति । अस्याकति. गपत्वात् अप्रदक्षिणमित्यादि(१)। इह यद्यत् कार्य लक्षणेन न सिध्यति तत्तत् सर्वं निपातनाजज्ञेयम् । तिष्ठदग्वादीनां वादन्यः सो न स्यात्, यथा परमं तिष्ठदुगु इत्यादि । वसस्त स्यादेव, तथाच- "प्रातिष्ठद्गु जपन् सन्ध्यां प्रक्रान्तामायतीगव"मिति भष्टिः (२) । अभिप्रत्योराभिमुख्य लक्षणया वा। आभिमुख्य वर्तमान- (1) अवामदक्षिषसम्मन्यो पृथपाटम्वेने समासानानिषेधार्थ रति हामुग्धोधम । पञ्चस इससिपितेषु चार पुस्तके मशिसारे व यादवण- मित्यात पपदक्षिणमिति, काशिकायर्या तारानाथसिद्धानकोरुदोटोकाया थपरदक्षिणमिति पाठोप्यते । (१॥ भट्टी ।।", तब भरत -“विनि स्पिरोभान्नि गायो यस्मिनस नि काम , राले प्रथममाड़िप, तब जिशिवान्ना गात्र पाइत्याप्य इछन्ने । चायनि गोट गाणे यनि हारे हयादतीगई कार चहासमितभास्कर, मायकलब गरानयमान रहि।

·मुग्धबीघं व्याकरणम्। योरभिप्रत्योलक्षणेऽर्थे विहिता या ही तदन्तेन सह वः स्थाहा। अभ्यग्नि प्रत्यग्नि, पक्षे अभ्यग्निं प्रत्यग्निं शलमाः पतन्ति, अग्नि लक्ष्योलत्य शलभाः पतन्तीत्यर्थः । अनाग्निलक्षणं, तेन पतङ्गानां पातो लक्ष्यते, तयोर्लक्ष्यलक्षणसम्बन्धी यथाऽभिप्रतिभ्यां द्योत्यते तथा शब्दशक्तिस्वाभाव्यादाभिमुख्यमपि द्योत्यते, अतएव अग्नेर- भिमुखमेव पतङ्गाः पतन्ति न पाखें न पृष्ठत इत्यर्थः (१)। आभिमुख्ये किं ? गङ्गामभिवसति (२)। लक्षणरति किं ? श्रुघ्नं प्रतिगच्छति, श्रुनान्मथुराञ्चलितो दिमोहात् श्रुघ्नमेव निवर्तत इत्यर्थः । नात्र लक्षणे ही किन्तु ढ इति । आड्पयंपवहिरच्चा प्या। एषां प्यन्तेन सह वः स्याहा। आपाटलिपुच्च परिबिगतम् अपविगतं (३) वहिम प्राग्ग्राम दृष्टो देवः । पक्षे पा पाटलिपुत्चात् परि विगत्तैभ्य इत्यादि । वहिरादिसाहचयादाडादीनां योगे येष्वर्थेषु पी तेवथेषु (8) एवेह ग्रहणं, तेनापगतः शब्दात् अपशब्दः अपधम्मः अपचार इत्यादी कान्तादौ निरादेः प्या इति यः (५)। वहिरङ्गी गुण ७ (1) तयार अग्निशाम्यं शलभकर्म कमग्न्यभिएई पतमिति घोषः। (२) यात्र व्यभिमा अध्यल पप सम्बन्धी द्योन्यते, म त्यभिमुस्यमिति गोयीचन्द्र । (1) पपरी पर्जमार्थी इति प्रयोगरत्नमाला तेम विगान बह- यिला म्यर्थः। लिगःशन्दो लाहोरममितिदेगापिपम्य संसा। (B) म अपपरि येतयोजिमायें एव, घाट यस मर्यादाभिनिध्यो रेवेति बोध्यम्यम् । () एतेतप्रतिपादित फ्रान्नागिरिकोस विषय रति गोयीचन्द्र ।

·अव्ययीभाव-समास:।
.
इत्यत्र वन्यदार्थप्राधान्यात् हः। वहिरङ्गं प्राग्ग्राम (१) इति तु
विशेषणविशेष्यत्वेन यसात् ।
पार मध्ये प्या। पारे मध्ये इत्येतयोः प्यन्तेन सह वः
स्थाहा। पारेगझं, मध्येकाशि । सवनिर्देशात् स्या अलुक् । पक्षे
पारे गङ्गायाः, मध्ये काश्याः। गङ्गापारं, काशीमध्यम् इति त
पोषात् । एके तु अग्रेऽन्तरोग्रहणं कृत्वा अग्रे रामस्य अग्रे-
रामम्, अन्तःप्रयागस्य अन्तःप्रयागमित्यम्याहुः ।
संख्याया विद्याजन्मैकयोगः। विद्यया जन्मना वा एको
योगो यत्र, तहाचिभिः सह संख्यावाचिनो वः स्याहा। हो मुनी
व्याकरणस्य, हिमुनि व्याकरणस्य, विद्यया पाणिनिकात्यायनयो-
मुंन्योरेको योगः (२)। पूर्वदार्थप्राधान्य एव वसस्तेन दिमुनि-
रागम इत्यवान्यदार्थप्राधान्यात् हः । एके तु वा त्वन्यार्थे इति सूत्रं
विधाय हिमुनि शब्दानुशिष्टः, दिमुनिरागम इत्याहुः (३) । छौ
गाग्र्यो नोकानां दिगाग्य दशमारहाण (४) इयोयियोर्दशाना
भारदाजानाच जन्मनैकयोगः । एक त अनेकसंख्याया एव वसं
विधाय एकमुनिर्भाप्यस्येत्यादि प्रत्युदाहरन्ति ।
समाहार नदीभिय। ममाहारऽर्थे नदीवाचिभिः सह
1) पहिच नति, माक् चामो पामवेति वाक्यम् ।
(१) बनकतासम्बन्धे इम्यर्थः, भयोरेत ध्याकरपजमवावात रति
पियामासा
(1) गन्दादगियांबरपम्पेयी ।
(a) मरहानग्मोद्दामा होम्यर्थः।

·५०४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३७६ । शरद्विपाड़यश्चेतोमनोविडुपानदिमव- बिहिवनडुद्दिक् चतुर्यत्तदोऽः । (शरद-तदः ५१, अः ११)। एभ्यः अः स्यात् वे। उपशरदम् । .. संख्यावाचिनो वः स्यात् । हयोगगयोः समाहारः दिगङ्गं, सप्त- गोदावरम् (१)। समाहारे किम् ? एकनदी। ३७८ । शरत् । शरच विपाट् च अयथ चेतच मनश्च विट च उपानच्च हिमवाय विच द्यौय अनड्डाय दिक् च चत्वारय यञ्च तच्च तत् तस्मात् । उपशरदमिति-शरदः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपविपाशम् उपायसम् उपचेतसं प्रतिमनसं प्रतिविशम् उपोपा. नहम् उपहिमवतम् उपविदं प्रतिदिवं प्रत्य नडुहं प्रतिदिशम् उप- चतुरम् उपयदम् उपतदम् इति । वे किं ? चतसृणां दिशा समा. हार: चतुहिक्, तथाच-"चतुर्दिगोशानवमन्य. मानिनी"ति कालिदासः। अन्ये त पथि-दृश्-उपसत् कियदनसः शरदादी पठन्ति, भययेतोमनीविडिदस नाहुः । (1) यद्यपि गोदारी एकैश, तथापि सरपरसमभिष्याहारात नत्मरेन तीर्थागममन्त्रतिसप्तनद्यो ग्टहान्ने, तीर्थयेनाविशेषाद, न गढ़ा याना गोदारी सरखती नम्मंदा मिन्युः कावेरीपरत्यर्थः। ययययोभागे गो- बोधयित्वात् । मनु पचनदमियन हिगुममामारणे कोदोष ? सच्यते- समाहारदिगो छोपायात समोरेर यम्भापमान, थप्पयोमा उपचभीमियम लिये रम्भाव रति। पतएर मतगोदार खाता रति साम्यनादिप्रयोगामार एप दोष रम्य:-रति प्रयोगरतमाहारीबाट) ·अव्ययीभाव-स -समासः। ३८० । जराया जरस च। (जरायाः ६, जरम् ।।, च ।१।)। उपजरसम् । ३८१ । सरजसोपशुने । (सरजस-उपशुने १५) । निपात्ये। ३८२। सम्परःप्रत्यनुभ्योऽक्षणः । (सम्-परस्-प्रति-अनुभ्यः ५॥, अक्षणः ५।)। समक्षम्। ३८०॥ जरायाः अः स्याहे तस्मिन् जरसादेशय । उपजर- समिति-जरायाः समीपमिति वाक्यम् । १८१। सर। सरजसञ्च उपशुनञ्च ते। रजसा सह सकलमत्ति सरजसं, साकल्ये वः, सहः सोऽकाले इति सहस्य सः। हे तु सरजसं पद्ममित्यसाधु । सरजसतामवनेरपां निपात: इति किराते चिन्त्यम् । शन: समीपम् उपशुन, खयुवमघोना- मिति ते निषेधेऽपि वस्योत्वं निपातनात्। सहोपाभ्यामेव निय- मात् उपरजः प्रतिश्न इत्यत्र अन इत्यनेन सुषेण प्रत्योऽपि न स्यात् । ३८२ । सम्परः। सच परय प्रतिर प्रमुख ते तेभ्यः । एभ्यः परादयः पः स्याहे। समक्षमिति-प्रधीः समीपमिति वाक्यम् । पर इति कृतसान्ताचगष्दे परे मनीपादित्वात् परिमपदस्था- (४ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। ३८३। अनः । (अन: ५।)। अनन्तात् अः स्यात् वे। अध्यात्मम् । ३८४ । लीवाहा। (लीवात् ५१, वा (१)। उपचम्म उपचम्म । दिष्टस्य परस् इत्यस्य ग्रहणम् । अतः परि परोक्षम्, प्राड पर्यप- वहिरञ्चामित्यादिना यः (१)। अन्ये तु अक्षि अक्षि परि परोक्ष- मिति वीप्सायां व इत्याहुः। एक त पक्षोः परः परोनं, पार- स्करादित्वात् सम् इत्याहुः । अक्षिणी प्रति प्रत्यक्षम्, अमि प्रत्योराभिमुख्य इत्यादिना यः। पीसायामित्य न्यः । प्रत्यक्षो घट इति तु इन्द्रियार्थेनाक्षम्देन प्रादिसात् । अघोः समीपमन्यध, सामीप्ये यः । ३८३ । पनः । अध्यात्ममिति-पारगानमामनि वा पधि. छत्य अध्यात्म, कार्ये वः। पत्ये न्यो पीतायिति नमीप ययो. रित्यादिना पलीपः। ३८४ । सीवात् । सोनिद्वादनम्ताद: म्यादा थे। उपच. मित्यादि-धमण: ममीपमिति वापर, मामीप्य यः । एप प्रत्य: प्रत्ययः, वीमायां यः। पनः परनिनिkिat... • पासोगराकोरम परोपाnिire-th fanter ertate- भापतियRT TIMIT ·। पट समासाः। ३८५ । झप्नदीपौर्णमास्याग्रहायणीगिरे वा॑ । । (झप-गिरेः ५१, वा ।।).। उपसमिधं उपसमित, उपनदं उपनदि । इति कः। षट् समासाः। ३८६ । पथ्यप्पुरः से। (पथिन्-अप-पुरः ५१, से ७)। एभ्यः अः स्यात् से सति । सखिपथौ, रम्यपथो देशः, महापथः, दक्षिणापथः, चतुष्पथं, उपपध, विमलापं सरः, विष्णुपुरम् । ३८५। झप् । झप् प्रत्याहारः। झप च नदी च पौर्ण- मासी च प्राग्रहायणी च गिरिश्च तत्तस्मात् । झबन्तानद्यादेव धः स्यादा वे। पुनर्वाग्रहणं परत निवृत्त्यर्थम् । उपसमिध- मित्यादि-समिधः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपगदम् उप- तड़ितम्, पक्षे उपसमित् इत्यादि । उपनदमित्यादि-नद्यादीनां स्वरूपस्य ग्रहणं, नद्याः समीपमिति वाक्यम् । एवम् उपपौर्णमा- सम् उपपौर्णमासि उपाग्रहायणम् उपायहायणि उपगिरम् उपगिरि, "अनुगिरमतभिर्वितायमानामिति माघः (१)। इत्य- व्ययीभावः । ३८६ । पथ्यए। पन्याय पापय पूर्य तत् तस्मात् । (1) गिराणमा, गिरी समितिदमानामियर्थ । 1 स .

·मुग्धवोधं व्याकरणम् । ३८७। हान्तर्योऽपोऽनात् । (हि-अन्तीः ५।, ई ११, श्रः १, अपः ६१, अनात् ५।)। एभ्योऽनवर्णान्तेभ्योऽपोऽकार ई. स्यात् । हीपं अन्तरीयं समीपम् । अनात् किं ? प्रापम् । ३८८। समापानूपौ। (समाप-अभूयो १॥ )। निपात्यो । समापी देवयजनं, अनूपो देशः । ३८७। इति सामान्यार्थम्, अतः षट्स्दाहरति सखिपथावित्यादि। सखा च पन्थाथ ती, रम्यः पन्या यत्र, महांथासौ पन्याति, दक्षिणस्यां पन्था इत्यर्थे दक्षिणोत्तरादाही इति त्या आकारादेशः। चतुणी पथां समाहारः, पथः समीपे, विमला भापो यस्मिन् । विष्णुपुरमिति-विष्णोः पूरिति वाक्यम् । यद्यपि अदन्तः पुर- शब्दोऽस्ति तथापि पुर्शब्देनानिष्टनिवारणार्थमिदम् । हान्त । हौ च अन्तय गिय तत् तस्मात्, नमः अमस्तस्मात, ई इति लुप्तप्रोकं दम्। हिशब्दान्तःशब्दो प्रनदन्ता- वेव। अनवर्णान्तेभ्य इति गर्विशेषणम् । एभ्य इति-दिशब्दा- दन्तःगन्दादनवर्णान्ताहे रित्यर्थः । होपमित्यादि-दिर्गता प्रापो यत्र इति वाक्यम् । एवम् अन्तर्गता प्रापो यत्र, सम्यगापो यति । एषां रूढ़शम्दत्वादेतडात्पत्तिमात्रम् । एवमन्वीपं प्रतीपमित्यादि। मापमिति-प्रगता पापो यत्र इति याक्यम् । एवं परापमिति। ३८८। ममा। निपातो धर्यविप पत पा समापो देवयानमित्यादि । समीचीना पापो यत, पनुगता प्रागो यति ·षट समासा:। ५०८ पाक- ३८८ सम् तुम् मन:-कामे, ऽवश्यं ल्ये, ऽन्त्यलोपं, सम्-मांसौ तु हित-तते पाक-पचने वा । (सम् तम् ॥१॥, मन:-कामे ७, अवश्यं ।।, ल्ये ७, अन्त्यलोपं २।, सम् मांसौ १॥, त ।११, हित-तते ७, पचने ७, वा ।११)। सम् तम्च मनः कामयोः, अवश्यं ल्ये, अन्त्यलोपं याति ; सम् हित-ततयोः, मांसः पाक पचनयो र्वा । समनाः सकामः, रन्तुमना: रन्तु कामः, अवश्यसेव्यः, सहितः संहितः, सततः सन्ततः, मांस्याकः मांसपाकः मांस्पचनं मांस- पचनम् । वाक्यम् । अन्यत्र समोपमन्वीपमिति । अन्ये तु समाड् पूर्वादपः समापमिति साधयन्ति । ३८८। सम्। सम् तम् इति लुप्तप्रोइं, (१) सम् च तुम् घ तो, सौववादोलुक् । मनय कामय तत्तस्मिन् । अन्त्यस्य लोपः अन्त्यनोपस्तम् । सम् च मांसय तौ। हितञ्च ततच तत्तस्मिन् । पाकय पचनश्च तत्तस्मिन्। स इत्यनुवत्तंते। स्पे तव्यादौ । हित-तते मांसः पाक-पचने पति पदद्दयकरणात् सम्मांसा. वित्यनेन यथाक्रमं दर्शयति सम् हित-ततयोमांस: पाकपचन- योरिति । सकाम इत्यादि- सम्यक् कामो यस्य, सम्यड मनो । ( सम् इति तम् इति र प्रधान भावामाभ्यां यथा एस- निरासामति दुर्गादास कार्तिकेय गाधरा.

·५१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६४ । अक्षणोऽचक्षुषि। (अक्षण: ५, अचक्षुषि ७१)। गवामक्षीव गवाक्षं। चतुषि तु विप्राक्षि । ३६५ । ब्रह्महस्तिराजपल्यात् (१) वर्चसः । (बम-पल्यात् ५, वर्चसः ५।)। ब्रह्मवर्चसं हस्तिवर्चसं राजवर्चसं पल्यवर्चसम् । , ३८.४ । अनी । अनेत्रादिक्षः प्रः स्यात् से। गवामक्षीय इति (२)-गावो जलानि तेषामक्षीव गवाक्षं पद्मादि, वातायने रूढ़स्त पुंलिगः (३)। एवं पुष्करमधीव पुष्कराक्षं, लवणमचीव लवणाक्ष, सर्वत्र उपमेयस्य व्याघ्राद्यैरिति यसः। विशालाक्ष: पद्माक्ष इति तु हसात् । विप्राक्षीति-विप्रस्य अधीति पीपात् । ३८५। ब्रह्म । ब्रह्मा च हस्ती च राजा च पल्याच तत्त- स्मात् । एभ्यः परात् वर्चस: म: स्यात् से। ब्रह्मवर्चसमिति- ब्रह्मणो वर्च इति वाक्यम् । एवं हस्तियचंसं राजवर्चसं पस्थवर्थ (1) M "चल पण्यस्थपपाठ । भाष्ये कायिकाहत्ती कोण्याच पल्पेश्येच पठितत्वात् । कौसदोटीकार्या तत्पयोधिन्या पलं मौसमईनीति पस्यो मांस मोमीति व्याख्यानावाच। रामतकं वागीयेनापि पस्त्वेन्येष पहिन यात्यात रति मुग्धोधम् । संचितमापि परत्वेस्थेष पाठ । कातन्ने त परदे. ज्येव (१८५ हो सासमिगिर सचचाताना मन्दा, न य भारत तख-रतिगाधर । (३) गापा विरमा अधिगन्दो प्यगी। पोषमा -fam. योधिनी।

·पट् समासाः। ५१३ ३६६। समवान्धात् तमसः । (सम्-अव-अन्धात् ५५, तमसः ५)। सन्तमसम्। ३६७। वोवसीयस-वःश्रेयस-निःश्रेयसम् । (खोवमीयस-नि:थेयसम् ११) । एते निपात्याः। समिति । वर्चस्तेजस्तथाच-"तेज:पुरीपयोबच” इत्यमरः । "पलमुन्मानमांसयो"रिति रुद्रः। पलमुम्मानमहतीति पख्यम्, उन्मानप्रकारेण रक्ष्यं द्रव्यमित्यर्थः। सर्वस्खे तु पलालरज्ज्वा वेष्टयित्वा ब्रीहेरवस्थापनं पल्यमित्युक्तम् । यत्र पलालरज्ज्वा ब्रीहिं वेष्टयित्वास्थापयन्ति तत् पल्यमिति धातुपारायणम् । ३८६ । सम । एभ्यः परात् तमसः अः स्यात् से । सन्तमस- 'मिति-सन्ततं व्याप्तं तम इति प्रादिसः । एवम् प्रवहीनं तमः अवतमसम् । अन्धयतीति अन्धम्, अन्धक दृक्क्षये-अस्मात् पचादिलादन्, अन्धञ्च तत् तमोति अन्धतमसमिति यः (१) । ३८७। खो। निपातो यर्थविशेपे, तेन खोनिभ्यां श्रेयसः खसो वसीयय शुभे वाये यसे भदन्ता निपात्यन्ते । वसमत्- गम्दादीयस, लुड्महिनामिति मतोलुंग, जोमवेति डित्वादुकार- लोपे वसीयःशब्दः शतया येय प्राह । खोऽनागतेऽगि यसीयः (1) यत् तम. अन् करोति तदुच्यते। • • • बदन तमसगन्दन सन्नभ- सादिसिहौसक्षणमिदं मन्नम म्यादिनिकृत्त्यर्थम् - रति गोयीचन्द्र. २३॥ ध्वाने गाटेवतमसं क्षीणेवतमसन्नम ! विष्वक सन्नमसम्-रत्यमरः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । . ३६० । धुरोऽनक्षस्याः । (धुरः ५१, अनक्षस्य ६, अः १)। राजधुरा । अक्षस्य तु अक्षधूः । यस्य, रन्तुं मनो यस्य, रन्तुं कामो यस्य इत्यादि वाक्यम् । अवश्य- सेव्य इति-अवश्यं शब्दस्य मयूरव्यंसकादित्वात् त्यान्तेन सह वा यसः । असे तु अवश्यं सेव्य इति । तथाच भवार्तिक-"सम्ब- न्धानुभवोऽवश्यमेषणीयय लिङ्गिन" इति। सहित इत्यादि- सम्यक् हितं प्राप्तं येन इति वाक्यम् । सततमित्यादि-सम्यक् ततमिति प्रादिसः (१)। वासुध्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् सातत्य. मित्यत्र नित्यम् । मांसपाक (२) इत्यादि-मासस्य पाकः, मांसस्य पचनम् इति वाक्यम् । सम्मांसी विति-तुशब्दो भिन्नममार्थ- स्तेन वाशब्दम्य पूर्वोक्तस्तिभिर्न सम्पन्धः। अवश्यं गिप्रादुरादि- व्यवधानेऽपि (३) । अवश्यप्रसेव्यः अवश्यप्रादुःसेव्यः अवश्यागीकर. शीय इत्यादि। ३८.। धुरो। धुरः यः स्यात् मे, न तु अक्षसम्पन्धिन्याः । राजधुरेति-राजो धूरिति याक्यं, स्त्रीत्वादाप् । प्रवधूरिति- अक्षस्य धूरिति वाक्यम् । अक्षो रथावयवचमसमन्धिकाठवि. गेषस्तम्य धूर्भारः । एवं धूरक्ष इत्यादि। 1) पवापि मम ततमति गजमोहिरिति इर्गादास दि. गाधरा. (a) मामासयन पधारनोपन म्मानिावाचरितामा पन्यमीयानोतिष ।

·लोमम् अवसामम् अवलोमम् ।
पट समासाः।
३६१ । ऋटचः।
(ऋचः ५।)।
ऋचः परः अः स्यात् से। अईम् ।
३८२। नवहोर्माणवक-चरण ।
(नञ्-बहो: ५।, माणवक-चरणे ७१)।
अनुचो माणवकः, बढ्चः चरणः ।
अन्यत्र अनुक् साम,
बक् सूक्तम् ।
३६३ ।
प्रत्यन्ववात् सामलोम्नः ।
(प्रति-अनु-अवात् ५१, साम लोम्नः ५.) ।
प्रतिसामं प्रतिलोमम् ।
३८१। ऋच. । अईर्चमिति-अईम् ऋच इति वाक्यम् ।
सप्त ऋचो यस्मिन् सप्तओं मन्त्रः ।
३८२। नञ्। नञ् च बहुच तत्तस्मात्, पुस्त्वं सौनत्वात् ।
माणवकर चरणश्च तत्तस्मिन् । नञबहुभ्या परस्या ऋचः अः
स्यात् क्रमात् माणवकचरणयोर्वाच्ययोः (१) । अदृक् सामेति (२)
- अलतसान्तत्वात् वा के अनुकं बढुक्कमित्यपि ।
३८३ ।
प्रतिश्च अनुश्च अवश्य तत्तस्मात् । एभ्यः
पराम्यामाभ्याम. स्यात् से । प्रतिसाममिति-प्रतिगत साम इति
मादिसः, प्रतिगतं साम यस्येति वा ह., साम साम प्रति इति
वीप्साया वा वः। एवं प्रतिलोममिति । एवम् अनुसामम् अनु
प्रत्य।
(२) साम सूतश्च वेदांगविशेषौ।
(१) मापनको बटु, परण वेदशाणा।

·५१४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ३६८। तप्तान्ववादहसः। (तप्त-अनु-अवात् ५१, रहस: ५)। तप्तरहसम् । ३६६। प्रत्युरसानुगवे। (प्रत्युरस-अनुगवे १॥)। एते निपात्ये। खोवसीयसम् (१)। एवं प्रशस्यशब्दादीयसुः श्रेयः, वाथेयस निःयेयसम् (२) उभयत्र मयूरव्यंसकादित्वात् सः । यद्यपि वः- शब्दोऽनागतदिनार्थः वसीयःयेयपदी येयोऽधी तथाप्युमिताषय, वार्थेन समुदायेन शुभमाह निपातनात् । निशितं येयो नि:- यसमिति प्रादिसः । ३८८। तमा। एभ्यः परात् रहसः अः स्यात् मे। तारहस- मिति-तप्तमिय तप्तं, तप्तच तत् रहयेति वाक्यम् । अकथ्य यद्भयेत् वाक्यं तत् तप्तरहसं विदुः इति (३)। एयम् पनुगत रह: अनुरहमम् । अथकलितं रहः अयरहममिति प्रादिसः (४) । ३८८। प्रत्यु । उरमि प्रतिवर्तते प्रत्युरम, (५) स्ययं यः । 1) यमीयसम् कस्यामान्य रति कातन् । १८०ए) नमते वासीयम -- - गन्दा 1) प्रेयसं कस्यापम् । नियम नियमितिका १८८४) । चपरा-“पराधिगय हिहोता। THE ARTHRITE "मोहममोरमा। (a) या मामिमामा, पण या frife. EिRair-farminामदार Trria nafill 11) मारप Har2.

·पट्समासाः। ५१५ ४०० । गेरध्वनः । (गैः ।, अध्वन: ५।)। प्राध्वो रथः। ४०१ । पाण्डूदककृष्टात् भूमेः । पारडु-उदक-कष्टात् ५, भूमेः ५५)1 पाण्डुभूमो देशः। गवामनुदीर्घम् अनुगवं शकटम्(१) अनोय॑सामीप्ययोरित्यादिना वः । अन्यत्र उर: उरः प्रति प्रत्युरः, वीप्सायां वः। गवां पथात् अनुगु, पथादर्थे वः। ४०० । गे: परादध्वनः अः स्यात् से। प्राध्व इति-प्रगतो- ऽध्वानमिति वाक्यं, कुप्राद्योनित्यमिति सः। प्रगतोऽध्वा येन इति वा हः। ४०१। पाण्डू। एभ्यः परस्या भूमेरः स्यात् से। पाण्डू भूम इति–पाण्डुमियस्मिन् देशे इति वाक्यम् । एवं पाण्डुयासी भूमिथेति पाण्डुभूमा। उदीची भूमिरस्यां नगयाम, उदीची चामो भूमियेति वा उदग्भूमा। फष्टा भूमिर्यस्यां नयां फष्टा चासो भूमिचेति या कृष्टभूमेति । राष्टस्थाने रुणु प्रति यदन्ति केचित् (२)। (1) गौरिव शकटमपि दोध मियर्थ इति गोयीचन्द्रः। (२) शापिनीयवार्तिके कामिनायो संक्षिपसारे हदगो परति पाठोते। तपाद- गणोरपापार्शया भूमेरस प्रययः । गोदारयापद्यायमस्यावा रेरितिहागिरा। पानन्दकति पाठ १८१२ .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४०२। सङ्घयाया नदीगोदावरीभ्याच्च ।
(सद्धयायाः ५१, नदी-गोदावरीभ्याम् ५॥, च ।१।)।
पञ्चनदं सप्तगोदावरं, विभूमः प्रासादः।
४०३ । निसः शतो डः ।
(निस: ५१, शतः ५५, डः ११) ॥
निस्त्रिंशः निचत्वारिंशः ।
४०२। मंख्याया। संख्यायाः पराभ्यां नदीगोदावरीभ्यां
भूमेय अ: स्यात् से। पञ्चनदमित्यादि-पञ्चानां नदीनां समा-
हारः पञ्चनर्द, सप्तानां गोदावरीणां समाहारः सप्तगोदावरम् ।
चकारात् हे भूमी यति ।
४०३। निसः । निसः परात् गदन्ताड्डः स्यात् से।
निस्त्रिंश इति-निर्गता विंगत इति वाक्यं (१), कान्तादी निरादः
प्या इति यः । अस्य प एव विषय इति परे । एक तु मामान्य
एवेत्याहुः । एवं नियत्वारिंशः निप्पश्चागः । गत इति कि?
नि:पटिः नि:सप्तति: इत्यादि ।
गोप्टम्हाद्या । गोष्ठण्याचा निपात्यन्ते । गोठे ग्वेय गोष्ठम्यः (२)
पुरुषस्यायुः पुरुषायुपं, पीपः (१)। हे प्रायुषी ममाते हरायुपं,
" मितानि वियतो निम्गिानि पाणि चवमा निगम्मिोमिभ्यो
निमियाप रहि मिधानकोदो।
1.) एतेन ममातापुरष एमेति नियमो दहियोग पोतत्पर गोश
रम्यारतियोजिमी।
HTRA. पापभान परमायुपी रति चिना (Un)
समासानाifa पोर. 01 )।
-

·५१७ पट् समासाः । ४०४। सूत्सुरभिपूते र्गन्धादिर्वातूपमानात् । (सु-उत्-सुरभि-पूर्त: ५, गन्धात् ५, इ. ११, वा ।।, तु, उपमानात् ५)। सुगन्धिः, पनगन्धिः पद्मगन्धः । त्रीणि आयूपि समाहृतानि वायुपं, समाहारे गः (१) । हिस्तावा विस्तावा वेदिः, प्रकृते यजे यावती वेदिः करणीयेति कथिता ततो हिगुणा त्रिगुणा वा अन्यस्मिन् यजे इत्यर्थः । क्रियया सह सामानाधिकरण्यात् हित्रिशब्दात् सुच्, तयोस्तावतीशब्देन मयूरव्यंसकादित्वात् सः (२)। एषां विशेषार्थविशेषयोनिपातनात् गोष्ठस्य खा गोष्ठखा, पुरुपय आयुश्य पुरुपायुषी, इयोस्त्रयाणां वा प्रायुः घायुस्त्रयायुर्दिस्तावती रज्जुरित्यत्र न स्यात् । ४०४ । सूत् । सुथ उच्च सुरभिथ पूतिश्च तत्तस्मात् । एभ्यः पराहन्धात् ६ः स्यादुपमानात्तु वा। सुगन्धिरिति-योभनो गन्धो- ऽस्येति वाक्यम् । एवम् उद्तो गन्धोऽस्य उद्गन्धिः, सुरभिर्गन्धो- ऽस्य सुरभिगन्धिः, पूतिर्गन्धोऽस्य पूतिगन्धिः । यद्यपि सामान्ये- नोक्तं तथापि ह एवास्य विषयः । अत्र यदा समवायसम्बन्धेन (1) हिंगौ त योरायुःशायु - इति गोयीचन्द्रः । २८२८)। (२) तावतीचन्देन त यावत्य मेक्षेण द्रव्यत्तिना मरण्याचन्दस्य मामानाधि. करण्यामानात विशेषणसमासो न भरतीयत थाह -मयूरव्यंम कादित्वादिति- रति गोयीचन्द्रः। (३) नत संयोगसम्बन्धेन इत्यर्थः। यतएर परगन्धेन गवांयेन साहिति *गन्धम्येवे तदेकान्तमहणं कर्तव्यम्” इति पाणिनीयवार्तिकम् कात्तिकेयः ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । . (५।४।१३५ )। "एकान्न एकदेग व अविभागेन लक्ष्यमाण इत्यर्थः। सुगन्धि पुष्पं सनिल च। सुगन्धिर्वायुः। नेह-गोभना गन्धा गन्धद्रव्याण्यस्य छगन्ध आपणिक" इति सिद्धान्तकौमुदी। "एवञ्च गुणवाचिन एवे पहणं नत द्रव्यवाचिन इति फलितोऽर्थ । अस्ति च गन्धशब्दो द्रव्यश्चन । वहति जलमियं पिनष्टि गन्यान् इयमियमुग्रथते सजो विचित्रा इति दयनात् । गन्धस्तु सौरभेन्टन्ये गन्धके गवलेययोः। स एव द्रव्यवधमो वइत्वे पंसि च स्टुत । रति कोयाश । एतेन 'महीभतः पुष्पसुगन्धिराद', 'भग्नवालसहकारसगन्धौ' इत्यादि व्याख्यातम | केचित्तु तदेकान्नशब्देन साभाविकत्वं विवक्षित्या त्यागन्तुकम्प नेत्याज । तथाच भट्टि'-'याप्रायिवान् गन्धवह सुगन्ध' इति । व्याख्यातच जयमङ्गलायां-गन्धस्येति ईकार समामानो न, गन्धस्येोये तदेकान पाहणमिति वचनात् छगन्ध धापणिक रति यथा-ति। यतएव भग्नमाममा कारगन्धी रन्यादीना प्रामादिकत्वं दुर्घ इत्तिततोलम"-रनि मौटमनोरमा। मंतिम सारमतेऽपि गुणशचिनो गन्धादेव प्रत्यय नतद्रष्यवापिम | मन्मते घामायी- त्यादि भट्टिमयोगे गन्धगन्दस्य द्रव्यपाचित्वार न । तथाच-धिम्या एप गन्धवतीत्वात् न गवाहो गन्धवान् भवति, किन्यरपिन्दष्यतिषनवत्ता युका- समवायेन गन्ध रति विशेषणं, तपास्य गन्धगन्दोरविन्दमा। माधे त 'भग्नवाममहकारसुगन्धो मधुनि' इति गुणाच्येष गन्धगन', मरकामक मणास मधु गुपवम् । तषाच भर्तिकं-निमारम्पकसम्पात प्रामन्यात यामताम् । रमामगन्धास्तन्य मय सामामिशा गुणा'। पदने गन्ध क्रान्ति भौमि तम्यापावित्यात् । ये तु गेषिकादयो गुपभप्रानि न भन्यन्ने, मते भग्नवालमहमारगुगन्धरति भवति । अतएव गन्यापाद्री-रति गोयी चन्द्र (४६९ छ। ग्रामायोति भो ... पत्र भरत - एसरभोम्दानी ममतम्यैर गन्यम्म पापम, चबय परम्परया गन्यमपन्याचा प्रययः। गगन्धिरिति पाठे विसरम पेयारिमा रागन्यादा पा ! मणि भमादाभ्यातारात् यिः ममोरप ति भयोग शिक्षिीया । भारतति वाला TRI महिमा गाRTANT. परम (मारे... fr प्राय परारा सार मि पर तारारदारयः प्रयोगा smateri] पोरया ति (पाचोरया" ·षट् समासाः। ५१८ ४०५। नार्चायां खतेः सख्यादेरः । (न ।।, अर्चायां 1, सु-अतः ५१, सख्यादेः ५१, अः १)। खतिभ्यां परात् सख्यादेरो न स्यात् पूजायाम् । शोभनो राजा सुराजा, अतिशयेन राजा अतिराजा । अ यां कि? गामतिकान्तः अतिगवः । - ? गन्धो वर्तते तदेकारस्तथाच--"अाघ्रायि वान् गन्धवहः सुगन्ध" इति भष्टिः। कस्तूरिकामृगविमर्ह सुगन्धिरिति माघे उपमान- विवक्षयेति । पद्मगन्धिरिति-पद्मगन्ध इव गन्धो यस्येति वाक्यम् । एभ्यः किं ? दुर्गन्धः । भृतित्यादेर्मासादिकः। भृतिवेतनं, तत्र विहितो यस्त्यस्तद- न्तादेर्मासादिकः स्यात् से। पच्चास्य भृतय इत्यर्थे कः, पञ्चको मासोऽस्य पञ्चकमासिकः । एवं दशकमासिक इत्यादि । अस्यापि ह एव विषयः । ४०५ ! नार्थायाम्। सुश अतिय तत्तस्मात् । सखा आदिर्यस्य स तस्मात् । सख्यादेरिति-सख्यहोरान्ज इत्याद्यारभ्य (८) सूत्रे वेभ्योऽकारो विहित स्तेभ्यः पूजार्थ खतिभ्यां परभ्यो न अः स्यात् । सुराजा, पतिराजा-कुंप्राद्योर्नित्यमिति पः। सख्यादेः किं ? गोभनं सक्थि यस्य मुसक्थः, प्रत्यक्षो विप्रः । सते: किं ? परमराजः । अन्ये तु पूजार्यस्खतिभ्यां परस्याः संख्याया डोऽपि न स्यात् ; सुदगा अतिदमा व्राण इत्याहुः । १८) गेरध्वम रति पर्यने-रति दुर्गादास गदाधरी।

·५२०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४०६ । किमः क्षेपे। (किम: ५।, देपे ७) ।
किंराजा।
४०७। नजोऽहवे। (मत्रः ५१, अ-ह-वे )।
नञः परात् सख्यादेरो न स्यात्, न तु इ-वयोः ।
असखा। ह-वे तु अनपं सरः, अधुरम् ।
४०८। पथो वा। ( पथ: ५।, वा ॥१॥)।
अपथं प्रपन्थाः । ह-वेत अपथो देशः, अपथम् ।
४०७।
-न मपा
५०६। किमः । क्षेपो निन्दा, तस्यां वर्तमानात् किमः
सख्यादेरो न स्यात् । किंराजा, कुत्सितो राजेत्यर्थः । एवं निन्दिता
धूः यस्य तत् किंधूः गकटम् । क्षेपे किं ? के राजा किंराजः ।
नो। इस पर तत्, न तत् तस्मिन् । एवभिये
से नमः परात् सस्यादेरो न स्यात् । पसपेति-
इति वायाम् । “नः" इत्यनेन पमः । यद्यपि गम स्यननय
सिध्यति, तथापि नत्रः भ्यायसेन मह इ-पम-मापनार्यमा
प्रत्युतम्। मनपं मर इति-
-न मस्यापो यन्मिन् मरमीप्ति
पापम् । प्रारमिति-धरोभाव इति यायपम् ।
४.८ । पयो । पभिये मे नमः परात् पय: प: न प्यारा
पपमिति -म पया इति पापम् । प्यमंयाम्या पin sीय.
त्वम् । परे पपया इति। पपयो देग ग्यादि-गामि पमा
यमित देगे, पीभाप नि यापरम् ।
.

·घट समासाः। ४०६। कत् क्वच्विरथवर्द। (कत् ।।, कु ।११, अच्-त्रि-रथ-वदे )। कोः स्थाने कत् स्यात् से अजादौ परे कदनं कवयः । ४१० । काऽक्षे। (का ११, अक्षे ७)। काक्षम् । ४०८ । कत् । अञ्च विथ रथय वदश्च तत्तस्मिन् । कदन- मिति-कुत्सितमन्नमिति वाक्यं, कुमाद्योर्नित्यमिति षः। एवं कुत्सितास्त्रयः कवयः, कुत्सितो रथः कद्रयः । कदद इति- वदतीति वदः, पचाद्यन् । एप्विति किं ? कुव्राह्मणः। अस्य सूत्रस्य यस एवाभिधानात् कुत्सितो रथो यस्येत्यादी न स्यात(१)। जातौ रणे। पशब्दे परे जातौ वायायां कोः कत् स्यात् । कत्तृणं नाम जातिः। प्रजातौ कुत्सितानि ढणानि । ४१० । का। अक्षशब्दे परे कोः काः स्यात् । मिति-प्रक्षमिन्द्रियं, कुत्सितमक्षमिति वाक्यं, कुमाद्योनित्यमिति पः। अक्ष इत्यस्य सामान्यतो ग्रहणात् कुमिते अधिणी यस्य फाक्षो विप्र इत्यवाधिशदात् पे कृतेऽपि स्यात् । काक्ष- (१) पाप कुरमेषदायक यमरोकस्य अन्ययकुमन्दम्य वाल पर मत पृषी. पावस, नेम कोथिम्या दलित मूवित इत्यादी म सादिति दुर्गादास कार्ति केव-गाधरा ·५२२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पथि। ४११। पथिपुरुषे वा। (पथि-पुरुष ७, वा १)। कापथं कुपथं, कापुरुषः कुपुरुषः । ४११ । पन्याथ पुरुषश तत्तस्मिन् । कोः काः स्यात् वा पधिपुरुषयोः परयोः । कापयमिति-कुत्सितः पन्धा इत्यर्थः, व्यसंख्याभ्यां पथ इति क्लीयत्वम् (१)। एवं कुपथमिति । (१) व्याव सर्थेषु प्रचलिते उद्रितमुग्धबोधपुस्तकेषु मूले काप रति for पाठो दृश्यते । स च न तवागीयमम्मतः "संख्याभ्यां पच रति लीयम्" इत्युमात्यात् । कार्तिकेयोपि तर्कवागीयमतमनुसृतवान् । दुर्गादाम गङ्गाधर मते त ईन्तिपाठः। अत्र व न पाणिनीयवार्षिकसम्मतम्, “पयः संएया- ध्ययादे." इति वाति के लोवत्सम्योकत्वात् । सिद्वान्नकोसद्यामपि क्लोनिद्रपाठी हग्यते। पथ मस्याध्ययादेरिति भईसमायमिति तब तत्वोधिनी। मंदिन- सारेऽपि “तिमत• पन्या कापचम् । पापचमिन्यसाधुः” रम्यक्त (४६)। मएयाव्ययान पथ रति नपुंमकालम् । पुपमियमाधुरिति-पचिगन्देम ममामे मित्य काय । पचिमन्दममामा पचगन्नापिलोमामा स्यभिप्राय TTA गोयीचन्द्रः। 'ध्यध्वो इरध्यो पिपप करध्या कापा ममा' ग्यमर, 'यध्यो विपच बापाविति रममच, रम्य भयनापि मिपाओस। “पचित पदे सभाम संवादीम्यनेम नपुंमकावमित्यता पदनपचपन ममाम गति पथ मार्गति विवाहोप"-रम्यभरटोकाया रघुनाथा। पौरममोरमापि आमाकोशवातिभिरामाय पदमपपपदे ममासा four- शिपिपयो नयाल बादमस इभवादित पापम्। पान. सम्मान पायामत. पानामा स्यथा। भरतममि मा पापच. पप्यररमिय। पषि पr मामय पर indian चाम्पिमोगामिनापपी पं*TRIYA Met रोचायो विनोमा। घर माय - How areो पिराजीताना गा tin Army पvिer at वारि in et ala film ·५२३ पट् समासाः। ४१२। कोरोषदर्थे । (कोः ।, ईषदर्थे ७१) । ईषज्जलं काजलम् । ४१३। कत्कवी चाग्न्युष्णे। (कत्-कवौ १॥, च ।।, अग्नि-उपणे ७)। कदग्निः कवाग्निः काग्निः, कटुणं कवोणं कोणम् । कापथ इति तु ईषदर्थे अकारान्तेन पथशब्देन । परे तु कापथ. मिति नित्यमाहुः। कापुरुष इति-कुत्सितः पुरुष इत्यर्थः । ईपदर्थे कोः पुरुषशब्दे पर वा कादेश इति भागवृत्तिः, तन्मते ईषत् पुरुषः कापुरुषः कुपुरुप इति । ४१२। कोः। पुनः कुग्रहणं पथिपुरुषयोरननुवर्त्तनाथम्, प्रत पाह काजलमिति। एवम् ईपल्लवणं कालवणम्, ईपदादी यत्र कावाद इत्यादि। ईषदन्नं कानम्, ईषदम्लं काम्लम्, ईपदा- कारो यस्य स काकार इत्यादी तु अनेनाचि कदादेशी बाध्यते, अपेक्षितविधित्वात् परत्वाच्च(१)। तथाच भारविः-देवाकानिनि कायादे वाहिकास्वखकाहि वा। काकारभभरे काका निस्व- भव्ययभस्वनि (२)। ४१३। कत्। ईपदर्थे कोः कत्-कष-काः म्युरग्न्युष्णयोः पातिक सिद्धानकोदो मंजिप्तमारायाममन्दिग्धमतमनुएन्य तर्कशागोगटोमात यायियस्मिन् मुग्धबोधे कापचमिति क्लोनिङ्गनिमेर युक्रवत्पदाम रति । (1) रोपद रन्यनेन यत् कादेशविधार्म तदरम्सभोपदमपेलते, षिवर्ष एष नदिधानारित्यपेक्षितविधिवम् । परवादिति-मितिधे पर शामिति न्यायन बोरीपरयल परवर्तिवारियर्थः (१) किराते ।।

·५२४ मुग्धधोधं व्याकरणम् । ४१४ । ज्योति जनपद रात्रि नाभि बन्धु गन्ध पिण्ड लोहित कुक्षि वेणी ब्रह्मचारि तीर्थ्य पत्नी पने समानः सः। (ज्योति:-पक्षे ७, समानः ११, सः ११)। समान ज्योति यस्यासौ-सज्योतिः। . परयोः । कदग्निरिति-परे तु अग्निशध्दे परे का कवादेशी नाहुः। कदुष्णमिति-अनौपदर्थेऽपि उष्णशब्दे पर कोः कत्- कव कादेशा इत्यन्ये । ११४ । ज्योतिः । एषु चतुर्दशसु परेपु समानस्य सः स्यात् । सज्योतिरिति-समानञ्च तत् ज्योतिथेति वाक्यम्, एकादीनाच इति यसः। एवं सजनपदः सरात्रिः सनाभिः सबन्धुः सगन्धः सपिण्डः सलोहितः सकुक्षिः सवेणी। ब्रह्म वेदः, तदध्ययनार्थ यहतं तदपि ब्रह्म, तच्चरतीति ब्रह्मचारी, समानो ब्रह्मचारी सब्रह्मचारी, तस्यैव वेदाख्यस्य ब्रह्मणः सदृशं व्रतं चरतीत्यर्थः। (१) समान तीथें गुरौ वसतीति सतीर्थ्य एकगुरुः, समानतीर्थशदात् तत्र वासिनीत्यर्थे पत्र त्ये समानस्य सः (२)। समानः पतिरस्याः सपत्नी, ईपि पतिशम्दस्य पनादेशे समानस्य सः । समानः पक्षः (1) एकमाताधारा मिथ' मममचारिण इलमा । ( निर्यकारे तीन स्थान, तेन समान तीर्थ गद्गातीरादि येषां ते समाम- नीची रति-ति दुर्गादास कार्तिकेय गगापरा.।

·पट् समासाः। ५२५ ४१५ । रूपनाम गोत्र स्थान वर्ण वयो वचन धर्म जातोयीचे वा। (रूप-उदये १, वा ।१।)। सरूपः समानरूपः। इति स-पादः। सरूप सहायः सपक्षः। परे तु गन्ध पिण्ड लोहित कुक्षि वेणीति पञ्च नाहुः । अन्ये तु पिण्डभिन्नाबाहुः (२) सेतुशब्दचाहुः । ३१५। रूप। एषु दशसु समानस्य सः स्याहा। इति-समानं रूपं यस्येति वाक्यम् । एवं सनामा सगोत्रः सस्थानः सवर्णः सवयाः सवचन: सधग्मा, समानः प्रकारः सजा- तीयः, समान उदरे शयिता इत्यर्थे यः सोदयः । पक्षे समानरूप इत्यादि। परे तु उदय॑भिन्नेष्वपि नित्यमाहुः। धर्मोदयभित्रेषु वेति चान्द्राः। परिष्टादिचिह्नार्थस्य कर्णे धः। रिष्टादिभिन्नस्य चिनार्थस्य धः स्यात् कर्णशब्दे परे। दानमिव चिहं कर्णे यस्य स दात्रा- कर्णः। दो गुणो यस्य स हिगुणः, तदाकारं चिन्हं कर्णे यस्य स दिगुणाकर्णः, गुणशब्दोऽत्रावयवार्थः। इयोरगुल्यो: समाहार: हरगुनं, तदाकारं चिह्न कणे यस्य स दानाकर्णः। इह चिह- गम्देन पशूना स्वामिविशेषसम्बन्धमापनार्य कर्णे दाताकारादि (१) पिण्डव्यतिरिवान चपरान गयादीनु चतरो भाज। (४९.४।।

·.. ५२६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । यत् क्रियते तस्यैव ग्रहणं, तेन शोभनकर्ण: महाकर्ण इत्यादी न स्यात् । रिष्टादेस्तु रिष्टकर्णः । रिष्टादिर्यथा रिष्ट-वस्तिक-पञ्चाष्ट च्छिन्न-च्छिद्राणि च सुवः । भिन्नश्चेतीह रिष्टादावष्ट शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ विश्वस्य वसुनि। विश्वस्य घः स्यात् वसुशब्दे परे। विर्ष वस्खस्य विश्वावसुः । अपोल्वादेरिको वहे। पोल्वादिभिन्नस्यगन्तस्य र्घ: स्यात् वहशब्दे परे । वहतीति वहः, पचाद्यन्, कपि वहतीति कपीवह मुनीवहं शमीवहम् (१) । पोल्वादेस्तु पौलुवह चारवहमित्यादि । एकः किं १ गन्धवहः । गैः काशे । इगन्तस्य गे: काशशब्दे परे घः स्यात् । निकाशते इति पचाद्यन्. नीकाश: अनूकाश: । एकः किं ? प्रकाशः । गर्घआमनुष्ये बहुलम् । गैर्घः स्यात् धजन्ते परे, न तु मनुष्ये बाहुल्यात् क्वचिन्नित्यं, कचिहिकल्पः, क्वचिनिषेधः, कचिदन्यत्रापि । यथा अपामार्गः वीमार्गः नोक्लेदः नौहारः नीशारः नीवारः, हतौ प्राकारः, ग्रहभेदे प्रासाद इत्यादी नित्यम् । अन्यत्र प्रकारः प्रसादः । प्रतीवेशः प्रतीहारः प्रतीकारः प्रतीरोधः नीकारः प्रतीसारः परीहासः, पचे प्रतिवेश इत्यादी विकल्पः । प्रवेगः प्रहारः विसारः परिवेशः इत्यादौ निषेधः (२) । वाच्चे। () एदाहरणे "धोकात्रयत्वान कोवावं वाच्यम्" इति गोयीचन्द्र। (३) भोलेदा-मिछिद्यतीति कर्तरि धम्। अपामार्ग-पम्जन्यमेन रति करणे चन, यापाठरति यात योपधिषिपः। भोहारोहमा ·पट् समासाः। पूर्व मुखमस्य पूर्वामुखः पचिमामुख उत्तरामुखः दक्षिणामुखः इत्यादौ गिभिन्न स्याप्यघजन्तेऽपि । अमनुष्ये किं? निपाद- थाण्डालः। घः क्विबन्तरुचादौ कस्य च । गैः कस्य (१) च क्विवन्तरुचादी परे स्यात् । अभीरुक नीत् प्राइट परीतत् उपानत् । कस्य- मम्मावित् मृगावित् (२)। गिकयोः किं ? तिग्मा रुग् यस्य स तिग्मरुक (३)। तरादेः सहि वा तु वेरुद्दधयोः। तुरादे छः स्यात् सहि, नीयारः प्रावरणम् । नोवारो धान्यविशेषः। माकारो वृतापिति-वेष्टने बाच्थे। ग्टहभेदे प्रासाद रति-देवानां भूभजाच ग्टहविशेषः। प्रक्रियते इति कर्मणि घन, प्रसीदन्नि व्यत्र इत्यधिकरणे घञ्। अन्यत्र प्रकार. प्रसाद रति- प्रकारो विशेष , प्रसाद स्तुच्या दानम् । प्रतीवेश:-प्रतिविशतीति कर्तरि घम् । प्रतीकार -प्रतिकरणमिति भावे बज, अथवा प्रतिकुर्वन्त्यनेन रति करणे । प्रतीहारः-प्रतिहरन्ति ज्ञापयन्नि तेनेति प्रतीहारो दास्यः। नीकार:- निकरणमिति कश विक्षेपे इत्यस्मात् भावे पञ्। व्यतीसार-तिसरणमिति रु गतौ त्यभात् भावे धन। परिहसनं परिहासो, भाये यञ्। विसरतीति पिसारो मत्स्य-रति गोयीचन्द्रः ( २१३सू) (1) कस्य कारकस्य। (२) अभिरोचते रति व्यभिपूर्वात् रुच दोलाविन्यसात् कर्तरि किए, नित्यं कुमाद्योरिति समामः। निवर्तते प्रति नीत, निर्धात रत ह इन्यमान कर्तरि किए। प्रार्षतीति मा प्रपूर्थात् हा मेचने रन्यस्मात् कर्तरि किए। परितनोतीति परीतस्, यम मम तन रखादिमा मकारमोपः, सस्य नन- पितोति नन् । समानत मल्यो म मधे किए. नहोघद मौ रति धह। मम्मावित्- मम् विध्यतीति व्यध्यो ताड़े इत्यमात कार पूर्थात् किए, पासपायोरिति जि एवं मृगावित ध्याध'! th माल उ.मगंपूर्थस कारकपूर्थस्थ वा रपे किरनता। -

·५२८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
वेस्तु रहधयो। तुरः वेगस्तं सहते, ढाजवहसह इति विण,
तरापाट् । एवम् ऋतीपाट जलाषाट् इत्यादि । विरोहति क्षिप्,
वीरहो धड् को, वीरुत् विरुत् । रुधधोः विपीत्यन्ये । विवधतीति
पचाद्यन्, वीवधः विवध इति ।
शुनो दन्तादौ। दन्तादौ परे शुनो घः स्यात् । शुनी दन्तः
खादन्तः खादंष्ट्रा।
दन्तादियथा-
दन्त दंष्ट्रा कर्ण कुन (१) पद पुच्छाः षड़ीरिताः ।
बराहशब्दोऽप्यन, एतेन वावराहाविति कथित् ।
पदपुच्छयोति चान्द्राः, तन्मते श्वपदः श्व पुच्छ इत्यपि।
चितः के । अकृतसान्ताहत्यनेन विहिते के परे चित्यन्तस्य र्घः
स्यात् । एका चितिर्यस्य एकचितीकः ।
कोटरकिंशुलुकायो वनगिर्यो नामि। कोटरादेवनशब्दे
परे, किंशुलुकादेगिरिशव्दे परे घः स्यानामि। कोटराणां वनं
कोटरावणम्।
कोटरादियथा-कोटर शारिक सिध्रक पुरगा इति
पञ्चेह पोताः। किंशलुकानां गिरिः किंशलुकागिरिः। किंशु-
लुकाञ्जनभञ्जनलोहितकुक्कुटमिति पञ्चे प्रोताः। नानि कि ?
कोटरवनं भन्ननगिरिः ।
विश्वस्य मिवनरयोः। विश्वस्यानयोध: स्यावानि ।
(1) कुमारस्याल भनितमारे सई रति (1) भागिरायो इन्द रति
(A) पाठभेदोस।

·पट् समासाः । ५२८ अष्ट विश्वामित्रो नाम ऋषिः, विश्वानरो नाम कश्चित् । मानि कि ? विखं मित्रं यस्य विखमित्रो विप्रः, विखे नरा यस्य विखनरी राजा। अष्टनो वक्रादौ। अष्टनो र्घ: स्यात् वकादौ नानि । वकाणि यस्य अष्टावक्रो नाम ऋषिः, अष्टापदं सुवर्णमित्यादि । नाम्नि किम् ? अष्टवक्रो वृक्षः । गोकपालयोर्युक्तहविषोः। गोशब्दे परे युक्त वाच्ये, कपाल- अब्दे पर इविपि वाच्ये अष्टनी : स्यात् । अष्टभिर्गोभिर्युकम् प्रष्टागवं शकटम, अष्टसु कपालेषु संस्कृतं अष्टाकपालं हविः, उभयत्र ताथें गः। युक्तहविषोः किम् ? अष्टकपालं विमस्थ, समाहारे गः। - - इष्टकादेथितादौ स्वः। इष्टकादेः स्वः स्यात् चितादौ परे । इष्टकाभिश्चितम् इष्टकचितम्, इपीकायास्तूलं इपीकतूलं, माला भर्नु गोलमस्य मालभारीत्यादि । तदन्तस्यापि (१) । पक्केष्टकचितं मु पीकतूलं, मलिकामालभारिण्य इति दण्डी। भावीपोर्नानि बहुलम् । प्राबीपीबहुलं स्वः नानि । बहुनश्च क्वचित् नित्यं, क्वचिदिकल्पः, क्वचिविषेधः, क्वचिद- पूर्वविधिः । यदुनी- प्रकृत्तिथ निहत्तिय विभापोतविधि: कचित् । अपूर्वस्य विधानस बधुल स्यातर्विधम् । (१) पदानरपर्धवारिमन्दम्यापीदर्थ । .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । . कन्या कुना यस्मिन् देशे कन्यकुचो देशः, शिलां वहतीति शिलवहं, शिला प्रस्थोऽस्येति शिलप्रखं नगरं, मन्दुरायां जाती मन्दुरजोऽखः, रेवती मित्रमस्य रेवतिमित्रः, रोहिण्याः पुची रोहिणिपुत्र इत्यादौ नित्यम् । शिंशपस्थली शिशपास्थली, प्रमद- वनं प्रमदावनं, रेवतोपुत्रः रेवतिपुत्तः, कालीदासः कालिदास इत्यादी विकल्पः। लोमकाम्यहं लोमकाषण्डं नान्दीकरः नान्दो- घोषः नान्दीविशाल इत्यादौ निषेधः । कलञः सुसूक्षमजटकेश इत्यादौ असंज्ञायामपि, बाहुल्यात् । अनीबियुवव्यस्य यूतो वा परदे। ईप इयुव-ईदूतो व्यसंज- कादन्यस्य ईदूत: खः स्याहा परदे। ग्रामणीपुचः ग्रामणिपुत्रः, धौबन्धूपुचः धीबन्धुपुत्रः। अलावूकर्कन्धून्भुफलमित्यत्र नम्वा एव स्वः न तु पूर्वयोः, से तु सर्वान्तदस्योत्तरदत्वात् । यदा अलावूथ कर्कन्धूथ अलावुकर्कन्धी, ते च दृभूथ अलावुकर्कन्धु- दृन्भ्वः, तासां फलम् अलावुकर्कन्धुदृन्भुफलमिति तु स्यादेव(१) । ईबादेस गार्गीपुचः श्रीकुल भूकुलं शक्तीभूतम् । भ्रवः कुंसादाबदती च। भुवः कुंसादौ परे ऋत् अत् स्वय एते बहुलं स्युः। भुव: कुंसो भासनमस्य भृकुंसथ भ्रकुंसय भुकुंसय भूकंमय इति शम्दाणवः । एवं भुवोः कुटिः भकुटि: भकुटिः भ्रुकुटिः भृकुटियेति। अन्ये तु स्वाभाव इत्याहुः । (1) सोलरपदानां सत्चादियर्थ - ·षट समासाः। ५३१ . यड - - तथाच-तन्द्री प्रमोला भकुटि भकुटि भृकुटिः स्त्रियामित्य- मरः। कुंसः स्याद्भासने पुंसि । ई: पुत्रपत्योः पे। प्णणोरनार्षयोरित्यादिना विहितस्य यड (१) ई: स्यात् पुत्रपत्योः परयोः घे सति। कारीप- गन्ध्यायाः पुचः कारोषगन्धीपुत्रः, कारीषगन्ध्यायाः पतिः कारीषगन्धीपतिः, एव वाराहीपुत्त्रः वाराहीपतिरित्यादि। पे किं ? कारीपगळ्या पतिर्यस्य स कारीपगन्ध्यापतिमः । बन्धौ हे वा तु मातामाटमाटकेषु । यड ईः स्यात् बन्धौ है सति, वा तु मातादिषु । कारीपगन्ध्या बन्धुरस्य कारीष- गन्धीबन्धुः, कारीषगन्ध्या माताऽस्य कारीषगन्धीमातः कारीष- गन्ध्यामातः, कारोषगन्धीमाता कारीपगन्ध्यामाता, सान्तविध. कारोषगन्धीमाटकः कारोषगन्ध्यामाटक मारकशब्दस्य प्राकारान्तमातादेशो वचनसामर्थ्यात् मनीपादित्वाहा । सर्व सुस्थमिति (२) । रनित्यत्वाहा कः, इति । इति श्रीथोरामतर्कवागीशभट्टाचार्यविरचिता सपादस्य टिप्पनी सम्पूर्णा । (1) २७७ सूयय टोकादाम यज्ञादिगो द्रश्य । (२) समाविधि सामनोदय ।

·[ ५३२ ] तद्धितः (त)। ४१६ । बाह्वाद्यतोऽत्रयाबादेगर्गादेनडादः पिट- ध्वस्रादेरेवत्यादिः शेषशिवादः पिण-पोय-पा-षणायन- णीय-णिक-प्णा अपत्ये । (बाहाद्यत: ५१, अवधाबाटेः ५१, गर्गादेः ५१, नडादेः ५१, पिटष्वस्रादः ५, रेवत्यादेः ५।, शेषशिवादेः ५. णि–णा: १४, अपत्ये ७)। एभ्यः परा एते क्रमात् स्थरपत्यार्थे । । बाता। बाहुरादिर्यम्य स: बाह्याटिः, स च अञ्च तत्तस्मात् । अत्रिय प्राप् च तो अनवापी, तावादी यस्य सः प्रत्याबादिः तस्मात्। गर्ग आदिर्यस्य स तस्मात् । रेवती प्रादिर्यस्य स तस्मात् । शिव आदिर्यस्य सः, शेषथ शिवादिथ तत्तस्मात् । पुंस्त्वं सौवत्वात् । णिय पणेयय प्णाय पणायनस णीयथ णिकथ प्णय ते । एते सप्त दभिन्नेभ्यः (१) सप्तभ्यः क्रमात स्युरित्यर्थः। अपत्य इति-अपतनादपत्यं, यो व्यवहितेन जनित: मोऽप्यपत्यं भयत्येवेति। तम्मिन् वाणे यम्य सम्यन्धोऽवगम्यते तम्मात् प्यन्तात् भवतीत्यर्थः । यद्यपि अपत्ये इति मामान्येनोक्तं (1) वाहावतः अवधामादेरियादिमित्रपदेश्य रम्यः ।

·तद्धितः। ५३३ तव कि तथाप्यभिधानात् गर्गनड़ादिभ्यां गोवापत्य एव । गोत्रमिति चेत्, अत्रीच्यते- पौवादि गोत्रमेकत्यस्तत्र, लुड्न भवाश्चचि (१)। तस्मादेवास्त्रियां यूनि, तत्र लुड्, णायनस्तु वा । वंश्ये जीवत्यपत्यं तु स्यात् पौचप्रभृतेर्युवा। जीवति मातरि ज्येष्ठे कनीयांस्तु स उच्यते ।। वृद्धतरे स वान्यस्मिन् सपिण्डे सति जीवति । पूज्ये सुद्धं युवा वा स्यात् कुत्मायां वा युवा युवा (२) । १) भाद्यर्थविहिने अजारिततितप्रत्यये विषये इत्यर्थे । भवादिः परव स्फुटीभविष्यति। (२) छावाणां बोधसोकायें नगगीग न्यायपञ्चाननटीकातः समृत्य सुस्पष्ट मेकल व्याख्यायतेऽयं सन्दर्भ । “पौत्यादि गोवम्”-पौत्रादि पौवाद्यपत्यं गोत्रं गोलसंगकम । “एकत्यस्तव"- नव तस्मिन् गोलापत्यार्थे एक एक व्यः अपत्यप्रत्ययः स्वात्, न तु तत्तदपाय- भेदेन प्रत्ययान्नरोत्पत्तिरित्यर्थः । लड्न भवाद्यांच"~भवाद्यविहिते व्यजादि- नद्वितमन्यये विषये सति तस्य अपत्यप्रत्ययस्य लुक न भवतीत्यर्थः। “नमादेश- स्त्रिया यूनि"-यूनि वाच्ये सति तमादपत्यमत्ययान्तादेव प्रन्ययानरं स्थादिति शेषः। स्त्रियां प्रपौत पाच्यायां प्रत्ययान्नरोत्पत्ति भवति। नव लुक - ना तस्मिन् भवाद्यपि विषये युवा प्रत्ययस्य लक भवतीति शेषः। *पायमस्तु वा"-भवाद्यपि विषये युवार्थमन्यययो ष्णायन पायन्योर्मुक वा स्यात् । *ये ओरत्यपत्यं त म्यान पौसमझतेवा --वाये पित्रादौ नीति मति शौसममतेरपन्य प्रपौवामान्यपन्यं युग युवा स्यात् । नीति भातरि वे कनोवास्तु स उच्यते'-यल को प्रपौवी नाती तब वे भारि मोरति सति कीयान म युवा उच्यते । “तरेस दाखिन् सपिण्डे सनि लोनि-शिवादी ज्ये সাবিদা হি কান বা ইমি। ঘড়ি ই - क्योम्या ये मरिय पिहल्यास पितामहभातरि वा जोति सतिस प्रोतापा ·५३४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । -- प्रादैजचां यस्य भवेत् तदादिः प्राग्देश एडित्यमथ त्यदादि। वृद्धं तथा गोवपरोत्तरं दं वा नामधेयं प्रणयन्ति हहाः (१)। अस्यायमर्थ:-यत् पौवाद्यपत्यं तहोत्रं परिभाष्यते (२) । तस्मिन् विवक्षिते भेदेन (३) अपत्य-त्योत्पत्तिप्रसङ्गे नियमः क्रियते एकस्त्य इति। सत्र गोत्र एक एव त्य इत्यर्थः । तथाच एकस्य त्यस्य तत्तद- पत्यार्थबोधकत्वमिति । यथा--गर्गस्थानन्तरापत्यं गाय॑स्तत्पुत्री- ऽपि गार्ग्यस्ततपुत्रोऽपि गार्ग्य इति । विकल्पम युवसंजो भवतीति शेषः। *पून्ये दृशं युवा वा स्यात्”-पूर्वोकल क्षणेन यस्य युपसंता न भवति, तदपि प्रपौवाद्यपत्यं पूछ पूजायां वा युग स्यात् । हवं संतकं यत, तदपि पिकल्पेन युगसंस्थात् । संज्ञान्त वयति। “कुमार्या वा युवायुवा-कृत्सायां गम्यमानायां युग का विकल्पेन म थयुवा भवति (१) तवागीपटोकायाः असत्य सम्पष्टभेकल व्याख्यायते घडलक्षणम् । यचां मध्ये चात् ऐच यस्थ गन्दस्य च्यादि भवेत् तन, तथा माग्दे प्राच्य देशाभि- धाने एडरत्यम्, यस्य गन्दस्य थादिर्भवेदित्यर्थः। अथ त्यहारि स्यदादिगणं, तथा गोवपरोत्तर गोलम थपत्यप्रत्ययः परं येषां, नाहयानि पदानि उत्तराणि उत्सर पदानि यस्य, ताहर पदं शाः संपकं प्रपाल कथयन्ति । भामधेय संजाभन्दं पा विकल्पेन हां प्रपयनीति शेषः। (1) यद्यपि धपायं पुल रुई तथापि अपतमारपस्यमिति ध्यपस्या ध्यरहितम नमितापि पौवादी परिभाष्यते । स्थल गाधर'-यद्यभिधामात् अपायसन्दः केवटकन्यापुलवामी तथापि पति यो येन नदरम्यमिति यवन्दपले व्यपत्यापायमपि पत्यसुध्यते, आतोल तात्पर्यात पोल प्रपोलादी गाथे पायाच गाथा एभ्य एते कमान परियः। 1) प्रतिभेदेन ।

·तद्धितः। तस्य गोत्रत्यस्य भवायचि गर्गयस्क इत्यादिना प्राप्तो लुग्न भवतीत्यर्थः । यथा गर्गस्यानन्तरापत्यानां छावा: गार्गीया-छात्राः, एवं यास्कीया वैदीया इत्यादि । भवादौति किं ? गग्येभ्यो हितं गर्गीयम् । अचि किं ? गाग्र्येभ्य भागत: गर्गरूप्य इति । गोवापत्यस्य ब्वे लोपिनो यूनि ब्वान्तस्य कहयोरलुक् । विदानामपत्यं युवा वैदः, विदानामपत्ये युवानौ वैदौ, वैदशब्दात यूनि वाये प्यौ कृते एयट्र क्षत्रियेत्यादिना ष्णेलुक । कहान्तस्य गोत्रस्य तु यूनि ब्वे लुग्भवत्येव । यथा वैदस्य वैदयोर्वा अपत्यानि युवानः विदाः, एवम् उर्वा इत्यादि। ननु यून्यपत्ये विवक्षिते कस्याः प्रकृतेस्त्योभवतीत्यत पाइ तस्मादित्यादि। तस्मादेव गोत्रादेव युवत्यो भवतीति नियम्यते, स्त्रियां न भवति । यथा-गर्गस्यानन्तरापत्यं गार्ग्यः, गार्ग्यस्थानन्तरापत्यं युवा गाायणः, एवं वात्यायनः। दक्षस्थानम्तरापत्यं दाक्षिा, तस्थापत्यं युवा दाक्षायणः, एवं प्राचायणः। उपगोरनन्तरापत्यम् पौयगवः, तस्यापत्य युवा भोपगषिः, एवं कापटविः । नदस्या- नन्तरापत्यं नाड़ायमः, तस्यापत्यं युवा नाड़ार्यानः, एवं चारा- यणिः। स्त्रियां दाक्षी गार्गीत्यादि। सवेत्यादि तष भवायषि विपये युव-त्यस्य तुगभवति । यथा फाण्टासस्यानन्तरापत्यं फाण्टालिस्तस्यापत्यं युवा फाण्टा- दसः, सौवीरगोवत्वात् फाण्याचतिमिमसाविति यः, फाटा. तस्य छात्रा ति विषधित पस्य तुकि गोवत्यान्तात् णः प्रात:, फापाहताखामाः । एवं भागवित्तस्यानन्तरापत्यं भागवित्तिः, ·५३६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । भागवित्तेरपत्यं युवा भागवित्तिका, रेवत्यादिलात् प्णिकः, तस्य छावा भागवित्ता इत्यादि । णायनस्तु वेति-गायन्निति नान्तनिर्देशात् ष्णायनणायन्यो- ग्रहणम् । तथाच भवाद्यचि विषये युव-त्यस्यायनो लुग्वा भवति । यथा गायिपाना छात्राः गाायणीया: गार्गीयाः, तथा वात्स्यायनीयाः वात्सीयाः, यस्कस्यानन्तरापत्यं यास्कस्तस्यापत्यं युवा, इति तिकादित्वात् णायनि: यास्कायनिः, तस्य छात्रा यास्कायनीया यास्कीया इत्यादि। भवाद्यचि किं ? फाण्याहृत- रूप्य इत्यादि। प्रसङ्गादाह वंश्ये जीवतीति-वंशे भवो वंश्यः पित्रादिः, तस्मिन् जीवति सति पौत्रप्रभृतेरपत्यं युवोच्यते, गर्गे गाये गायें च जीवति सति गाय॑स्यापत्यं युवा गाायणः, नादित्वात् पणायनः । तशब्दोऽत्रावधारणार्थः। युवेष न गोत्रमिति । असति वश्यऽपि ज्येष्ठे भ्रातरि जीवति सति कनीयान् भ्राता स युवीयते। गाय॑स्य हौ पुत्रौ जाती, तयोः कनीयान् युवा, ज्येष्ठो गाय एव । ज्येष्ठे अयिद्यमान कनीयानपि गार्य एव । वृहतरे इत्यादि-सप्तपुरुषावधयो भ्रातयः सपिण्डाः, तत्र भातुरन्यस्मिनपि सपिण्डे पिटष्ये पितामहभातरि वा धयोधिके जीवति पौचादरपत्यं पा युवा भवति । पिटव्ये पितामह भातरि वा धयोऽधिके गार्यस्थापत्य गाायणो गाग्र्यो वा। वृहसराभावे मृत वा गाय एव । पूज्य इत्यादि-गाम्बान्तरे परिभाषणादगी पूनायां या ·तद्धित। ५३० एव औप- युवोयते । स भवान् गार्यायणो गार्यो वा । पूजायामिति किं ? गाय कुत्सायामिति-ये ये युवान उक्तास्ते निन्दायाम अयुवानो वा भवन्ति । गायिणी गार्यो वा जाल्म इत्यादि। इदानी वृहलक्षणमाह, आदैजित्यादि-अचा मध्ये यस्य आत् ऐच आदि तदृद्ध वृदा प्रणयन्ति । यथा मालाया इद मालीयम् । शिवस्य विषयो देश शैव , तत्र भव शैवीय , गवीय इत्यादि। प्रान्देशाभिधानेऽचा मध्ये एडादि यत् तदृधम । यथा- एनीपचनो दशस्तत्र भव एनीपचनीय । एव गोनदीय भोजक टीय , गोमतीया मत्स्या । एडिति किम् ? अहिच्छत्रे भव माहिच्छत्र , कान्यकुल । प्रान्देश इति कि १ देवदत्तो नाम वाहीकग्राम , तत्र भव देवदत्त , गोमतामिद गौमतम् (२॥ माग्देशस्तु- प्रागुदीयो विभजते इस चौरमिवोदकम् । विदुषा शष्टसिद्धार्थ सा न पातु शरावती (२) । त्यदादिरपि दृहमुच्यते । त्यत्र भवस्त्यदीय , अस्मदीय इत्यादि । तथेति-एव गोत्र ष्णादि पर येषा तानि गोवपराणि(३) उत्तराणि यस्य तहोत्रपरोत्तर, दमित्यस्य विशेषणम् (४)। यथा . (१) अल गोमनन्दस्य नद्देशशमिशचकत्वात् न इसका। (२) परावती महीवियष । (३) पदामीतियेष। (8) र पद कमिन्यर्थ -

·२३८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४१७ । णित्ते विराद्यचः सुभग-सुपञ्चालाद्योस्तु
हान्त्यदानाम् ।
(णित्ते ७१, त्रिः ११, प्राद्यचः हा, सुभग-सुपञ्चालाद्योः
६॥, तु ॥१,
होत्यदानां
अचां मध्ये प्राद्यचो त्रि: स्यात् णिति ते परे, सुभगादेत
इयोर्दयोः, सुपचालादेस्तु अन्त्यस्य दस्य ।
शुद्धगाय॑स्यायं शुद्धगागीयश्छात्रः । एवं वृद्धकाश्यपीय इत्यादि ।
परे तु जिज्ञाकात्य-हरितकात्ययोवृद्धत्वं नेच्छन्ति, तेन जेद्धाकातः
हारितकात इति ।
नामधेयं वा समुच्यते ।
यथा--यन्नदत्तीयः याजदत्त
इत्यादि। एताम्तिस्रः संजा (१) यथायथं विशिष्य तत्तलक्षणे
घताव्या इति।
४१७। णिते।
पण इदयस्य स णित, णिचासी तरोति
णित्तप्तस्मिन्, आदिवासी पञ्चेति पाद्यच् तस्य, सुभगय सुपञ्चा-
लय ती, तायादी ययोः तौ सुभगसपञ्चानादी तयोः, हे च पन्त्यच
तानि, तानि च तानि दानि चेति हासदानि नेपाम् । प्रावध
इति प्रजपेषया बोडप्यम् । अन्यथा पाग्निगर्मिः पीपगविः
इत्यादिष्वेव स्यात् न 7 कार्णिरित्यादी, पच पादिस्वाभावात्
इत्याह पचा मध्ये पायच इति। पोडुनोमिः पीडुमोमी
उडुनोमाः । एवं गवलनोमिः गयननोमी गवनलीमाः । येत
पादिवार प्रनित् पणः ।
सा गोर गुमाया ।

·तद्धितः। १३८ (३३८) वोर्लोपोतो तेऽच्ये। बाहोरपत्यं बाहविः, उप- विन्दोरपत्यम् औपविन्दविः, उडुलोनोऽपत्यम् औडुलोमिः, अग्निशम्मणोऽपत्यम् आग्निशभिः । कृष्णस्यापत्यं कार्णिः । 'बाहादिर्यथा- बाहुः कुनामोपचाकु शिवाकन्तरहन्मतम् (१)। भद्रशम्माग्निशम्माणो देवशम्मा च कश्यपः ॥ युधिष्ठिरार्जुनौ रामः कृष्ण-प्रद्युम्न केशवाः । शाल्वो दशरथोऽनड्वान् पञ्च सप्ताष्ट लक्षणः । क्षेमधूर्तेन्द्रशम्माणी गद माय गराविणी। गहभेदि-सुनामानी सेन लोम-शिरोऽन्तदाः (२) । पणी गोप:गिरस(३)थाथ चटाकु खरनहिनी। पुष्करसदजीगत(४)द्रोण जीवन्त-पर्वताः । अजधेनुय मण्डूक उदड नगरनहिनी। चूडा सुमित्रा दुर्मिना भगना छगला तथा । धुवका ध्रुवका जहा हिडिम्मा चैव मूपिका । सवर्ण शकला व नगन: कारवाधिन। उदर मशरी नाम्नि, वेद-प्राकारनहिनी । मस्य मोपो भवेत् पी च मभूयोऽभोऽमितीजमाम् (५) कुमामन उपचा शिकार बनाता (1) मेमान मोमान मिरोनामिपदामोदई । (1) पो परे पिरम पाने चाहियोपोनपद रदर्द । ॥ परमजीमति स्यम्। । सयम यम्भम पमितीम-एपानी परेममोहय र ।

·५४० मुग्धबोधं व्याकरणम् । " अकौशिक शलमुच लोय: ष्णौ णायनेऽप्युतः । उपविन्दुर्व्यास-विश्खौ निषाद-वरुडौ तथा । पट सुधाता च चण्डालो व्यासादौ परिकीर्तिताः ॥ इह केपाश्चिदप्राप्ते पाठः, अदन्तानां णिबाधकबाधनार्यः । अन्तरहतोऽपत्यम् प्रान्तरहातिः, सुभगादित्वात् दहयोनिः । कश्यपस्य त्रिषु (१) पाठात् काश्यपिः काश्यपेयः काश्यपः । युधिष्ठिरादिहयोः कुरुवंशवात्, रामादिपञ्चानां हणियंगत्वात् शिवादिष्णबाधनार्थः। दशरथस्योभयत्र (२) पाठात् दाशरथिः दाशरथः, तथा च “प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली"ति । उभयत्र(३) अनड़हः पाठात् भानुडुहिः प्रानुडुयः । लक्षणशष्टस्य २६ कुादी (४) च पाठाप लाक्षणि: लालण्यय। एवं मेनाग्तानां (५) हारिपेणि: हारिपेण्यः । सहस्रगिरमोऽपत्यं माहस्रगोपिः; पणी शिरमः शीर्वादेशः, एवं हाम्तिशीर्पिरित्यादि । पुष्करमदोऽपत्यं पौष्करमादिः, सुभगादित्वाहयोर्दयोनिः । द्रोणादिवयाणाम् उभ- यब() पाठात् दीणिः द्रोणायनः, जैवम्ति: जैयन्सायनः, पार्थतिः पार्वतायनः । मण्डूकगदम्य विपु पाठार माफि मागष्ट्रयः माण्डूकः । उदीचोऽपत्यम् पीदश्चिः, मनीपादित्वात् उदशादेगः । मूपिकागष्टम्य १६ गोधादो च पाठात् मीपिकि: मीपिकारः । मयीया उभयव (0) पाठात् मापणि: माणिकः। कारवाचि. " राहानिरिए। int EAR पाfrtain (1) बानीकारी " पाहातोश । माहामारी। (s) पाहायला " मामि।

·तद्धितः। ५४१ ४१८। य्वोर्तुम् दान्तेऽखड्ग-व्यङ्ग-व्यड़-व्यवहार- व्यायाम-खागत-खध्वर-मनः । (योः ६॥, युम् ।११, दान्ते ७, अस्वन-णनः ।)। प्राद्यचः स्थाने जातयोर्दान्त स्थितयोर्यवयोः स्थान क्रमादि- मुमौ स्तो णिति ते परे, न तु स्वगादेः । नाम् इह कुादौ च पाठात् तान्ववायिः तान्ववाय्यः, नापितिः नापित्यः । उदको नाम कथित, तस्यापत्यम् औदतिः, अदन्तत्वात् प्राप्त यौगिकशब्दाविषेधार्थः पाठः । एवं खाशरिः। नाम्नीति किम् ? औदतः श्वशयः (१), तथाच-"श्वशुर्यों देवरश्यालो" इनि। सद्भूयसोऽपत्य मायिः, पणो सलोपः। एवम् आम्भिः, आमितौजिः । इहाकौशिक शलङ्गः पठ्यते, कौशिक तु नड़ादी। तथाच पणौ णायने च उतो लोपो भवति। तेनाकोशिके शालङ्गिः, कौशिक शालवायन: । ४१८ । योर्युम् । य च व च तो तयोः, इय उथ यू, ताभ्यां ममितं करोति, युम् । दस्यान्तो दान्तम्तस्मिन् । स्वय व्यङ्गय व्यड़थ व्यवहारथ व्यायामय स्वागतथ वध्वरथ पन्च तत्, न तत् प्रवनव्यङ्गयडव्यवहारव्यायामम्वागतस्वध्वरणंस्तस्य । पूर्वसूवादाद्यच इत्यनुवर्तयवाह प्राद्यच इति। णित्ते पादौ इममि कृते पयादतिः । उदाहरणानि वैयविरित्यादीनि वक्ष्यति । पायच इति किं ? दधिप्रियोऽग्नः मधुप्रियोऽषः गाकपार्थिवादि. (1) कुदिरपिदित्यादि पक्ष्यमाप पार्मिकसूगया।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४१६ । द्वार खर खः स्वस्ति खादुमृदु व्यल्कस प्रवः श्वन् स्फाकृत ख स्वाध्याय स्वग्रामैकन्यग्रोधानां श्वापदन्यदोस्तु वा न विति स्वादः । -1 (धार-न्यग्रोधानां ६, खापद-न्योः ६), "त, वा ।।, न ।११, तु ।११, इति ७i, खादेः ६।)। हारादेरहितीयस्य न्यग्रोधस्य च योयुम् स्यात्, श्वापदन्यतोत वा, न तु खादे-रिकारादौ ते । वैयखि: सौवडिः । स्वनादेस्त स्वाभिः व्याशिः व्याडिः । A त्वाम्मध्यपदलीपे दध्यश्वः मध्वखः, तस्यापत्यं दाध्यखिः, एवं माध्वखिः । दान्ते इति किम् १ इन ल गती शट यत्, तस्येदं थो यातमित्यादि। ननु कथं झाशीतिक प्रति चेन्न, (१) सुपचाला. दिपाठेन पूर्वदस्यानिमित्तत्वात् (२)। ४१८ । हार । एकथासौ न्यग्रोधयेति एकन्यग्रोधः, दान्तरा- नुपलक्षित इत्यर्थः (३) । हारच स्वरय स्वयं स्वस्ति च स्वादुमदुय व्यकसय जय खा च स्फरकतथ स्वय स्वाध्यायथ स्वग्रामय एकन्यग्रोधच ते तेपाम् । श्वापदय न्याय तत्तस्य, पुंस्त्वं सौत्र- (बायोतिगन्दात् कृषि यकारस्य कधम रम् म म्यादिस्या सपालादीनि। (१) पूर्वपदय थनिमित्तवात् डिनिमित्तोभृतयुनिषेधारियर्थ । विति "व्यतोहारे पन् सोति विहितो पन तरन्नयन म्यान, दन्नम्म सारणरतिपदनिम भ्यारहारीमानोगोलादि। 11 पहामरेलाममा रम्य ।

·सहितः। ५४३ ४२० । व्यासादेर्डक्पणी (१) । (व्यासादेः ६, डक् ।।, प्णी)। वैयासकिः सौधातकिः। आत्रेयः शौयः। 3 वात् । खा पादिर्यस्य सः खादिम्तस्य, प्रादिः पूर्वः (२) । एतेषां यवयोरदान्तत्वात् पादच: स्थानऽजातत्वाच पूर्वेणामासे वचन- मिदम् । पूर्वमूत्रोदाहरणमाह वैयविरिति-विगतोऽनो यस्य स व्यश्वः, तस्यापत्यमित्यर्थेऽदन्तत्वात पिणः, यस्यादाविम् पथात् निः। एवं शोभनोऽखो यस्य स स्वग्वः, तस्यापत्यं सौवश्विः । प्रत्युदाहरति-स्वाङ्गिरिति, शोभनमहं यस्य स खनः, तस्यापत्यम् इत्यादि वाक्यम् । ४२.. व्यासा। व्यास आदिर्यस्य सः तस्य । देर्डक् स्यात् प्णो परे । वैयासकिरित्यादि-व्यासस्यापत्यं, सधातु- स्पत्यम् इत्यादि वाक्यम् । डिवादन्त्यस्याक् । एवं वैश्वकिः नेपादकिः वारुड़किः चाण्डालकि रिति । एषामृष्यन्धक-वृष्णि- कुरुभ्यश्चेति प्णे प्राप्ते बाहादौ पाठः। येऽत्र (३) गोत्रवाचित्वेन प्रसिधास्तेभ्यो गोत्रवाचिवे पिणः, तेन बाहुर्नाम कथित, तस्या- यत्यं वाहव इत्यादि। व्यासा- (1) व्यासादि वाद्यन्तर्गतः, व्यासादिचण्डालान्नाः षट् । (२) पदान्तरेण समासे पूर्वाश्यवीभूतः, वदंदा वगणादिरित्यर्थ । सूत्रोल- अन्प्रतिशब्दाना प्राप्तिधमनिरासार्थमिदं वचनम् । (३) बावादी।

·५४४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । एव- . ण्य-ट-क्षत्रियाभ्यो युव-प्णेलृक् । स्यात् ट्रात् क्षत्रियात् पार्षाच्च यून्यर्थे ष्णेच्क् स्यात् । कुरोर्ब्राह्मणस्थापत्यं कौरव्यः (१) तस्यापत्यं युवा कौरव्यो (२) ब्राह्मणः । क्षत्रिये तु कौरव्या- यणिः । टात्-विदस्थापत्यं वेदः तस्यापत्यं युवा वैदः । मौत्सः । क्षत्रियात्-वफल्क स्थापत्यं खाफल्कः तस्यापत्यं युवा श्वाफल्कः । एवं वासुदेवः पानिरुद्ध इत्यादि। आर्षात-वशिष्ठ- स्थापत्यं वाशिष्ठः तस्यापत्यं युवा वाशिष्ठः । एवं वैवामित्रः। भर्ग- शब्दो नड़ादिः, वैगत्ते (३) भर्गस्यापत्यं भाईयणः, वैग तिरिक्त भगंस्थापत्य भागिः तस्यापत्यं युवा भायण इति । आत्रेय इति अबेरपत्यं पणेयः, ते कि ययोर्लोपः, निः । शौभ्रेय इति-शुभ्रस्यापत्यमिति वाक्यम् । अववादिर्यथा- अविः शुभ-सुनाम-दत्त-शवलाः शालूक-जिह्माशिनी (8)। शाकम्वान्यतराजवस्ति-शकलाः कर्पूर-वौजाखिनः (५) ॥ विश्वक्रन्दि शलाखला-परिधयः कटुः खरोऽजिरः । प्रवाणीवी भरती मुक-रुकलासी भारताखी दिश: (६) (17 साल कुरुपन्दात् कुर्थादित्वात् ण्यमययः। (३) ग्रह कौस्यपदात णिप्रत्यये नसाने गुरु (३) चलेगसिगनेस सनेरपामिति । (8) अनामन् निमापिन् । (1) गाम्बि थम्पनर यजति बीज चधिन्। (६) पन परमारत पत्र दिए ।

·तद्धितः।
५४५
गङ्गा विमाता विधवा गन्नाका
किशोरिका विष्टपुरी मयूरः ।
प्रवाहणालीद-मुदत्तमश्म-(१)
कुमारिकाशोक सुदक्ष-गोधाः (२)।
वायुदत्त-थलाकाभू-लेखाभू-गन्धपिनालाः (३)।
अन्तर्दृष्टी बलीवर्दी हरिती (४) विश्वचित्तथा ॥
शतदारः सप्ताहारः खरोम्मत्ता कुर्वरिका (५)।
रुक्मिणी रोहिणी ब्रह्मक्षताकामायनी (६) हरः ।
वियो, ध्रुवो भ्रषः पणेये, वाशिष्ठे श्यामलक्षणी (७) ।
प्रणयो हानिकारान्ता (८) धड़वा एकले मता (2)
विकर्णः काश्यपे प्रोक्तस्तत्रैव हि कुपीतकः (१०) ।
अम्बिका च चतुष्पादः पाण्डु-मण्डूक-दुष्कुलाः ।
मातापिष्वसः प्णेयो डकारेददितिर्दितिः ॥
प्रविशब्दस्य ऋषिवाचकलात् णे माप्ते पाठः। प्रत्रादन्तानां
(8) प्रवाहय झालीट मुदत्त अश्मन् ।
(२) कुमारिका अशोक।
(३) व गन्धपिङ्गला अन्यल एपिला इत्यपि पाठ ।
(a) एते वय नन्ना । अन्नई टिन इत्याव व्यनुष्टिन इत्यपि पाठ ।
(१) खुडोम्मत्ता इति कुवेणिक इति च पाठ ।
(६) बमकत याकाणायन ।
(७) वाशिवाच्ये श्यामलक्षणयन्दावलादी।
(८) ष्णिप्रत्ययान्तमिन्द्रा हिसरविशिष्टा इकारान्ना इरिमझतय रस्त्यर्थ ।
(e) राक्रमाचर्यविशिष्टार्थे वडवागन्दोलबादिर्नान्यत् ।
(१०) विकर्णगन्द' कुषीतकशब्दस कारसमे वाच्यम्वधारिः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । शलाखला पाठोऽतः णिवाधनार्थः । लाखलादिशब्दानां आबीबन्तानाम अवद्धानां (१) नदीमानुषीसंज्ञकानां शिवादित्वात् पणे प्राप् पाठः । इत्यत्र नामनि शन्नाथलशब्दोऽपीति कथित् । इह कद्रुशब्दः पिङ्गलवार्थकः । तथाच मेदिनि:--"कद्रूस्त्रि! स्वर्ण-यिने नागानां मातरि स्त्रियाम्” इति । लकलास-रोहिणी अजवस्तिप्रभृतयो येऽत्र चतुष्मानातिवाचिनस्तेषाम् पचतुष्या- ज्जातिवाचकलेऽपि पणेयार्थः पाठः । विधवाशब्दस्यावादित्वात् ष्णेये सिद्धे पाठः यदा दुःशीलाभिधायो तदैव बाधनार्थः । प्रवाहण- शब्दस्य सुभग-सुपञ्चालाद्योः पाठात् प्रावाहणेयः प्रवाहणेयः । गोधाशब्दस्य पाठो गोधाशदादेरारस्यानित्यत्वज्ञापनार्थः । भ्रुवो. ऽपत्यं भौवेयः, प्णेये ध्रुवादेशः । ध्रुव इति किं ? भालाकाभ्रेयः लेखाभेयः, प्णेये भोर्लोपः। श्यामेयो वाशिष्ठः, लाक्षणेयो वाशिष्ठः; अन्यत्र श्यामायन: लाक्षणायणिः लाक्षरयः । अष्णय इत्यादि- हरेरपत्यं हारेयः, एवं वेधेयः शाक्य इत्यादि। अणय इति किं ? दाक्षरपत्यं दाचायणः, प्लाक्षायणः । हाच इति कि? मारीचः सौरुचः। बड़वाया अपत्यं वाड़येयः शुक्रन्लः, वाड़यः। वैकणेयः काश्यपः, कौपीतकेयः काश्यपः वैकर्णिः कौपीतकिः। चतुप्याद इति-कमण्डलयाप्पदजाति- विशेषः, तस्थापत्य मिति पये उप्लोपाय सुचमाघ । भन्यत्र !! पात्मिापिकाकमिनानाम् ।

·तद्धितः। . ४२१ । भोलीपोऽकट्ठपाण्डोरये । (ोः ६, लोप: ११, अकट्ठ-पाण्डोः ६), एये )। उवर्णस्य एये पर लोप: स्यात् न त्वनयोः । कामण्डलेयः । तयोस्तु काट्वेयः पाण्डवेयः। गाङ्गेयः (१)। माहेयः यौवतेयः। ४२१। ओर्लो। कट्ठय पाण्डुश्च तत् कद्रुपाण्डु तस्य । पुंस्त्वं मौनत्वात्। अनेन उकारलोपे कामण्डलेयः, एवं शिति- बाहोरपत्वं शैतिबाहेयः। काट्वेय इति नागमाढवाचकस्य नेह (२) ग्रहणं, तस्योवन्तत्वात् प्णेयप्राप्तः(३)। पाण्डवेय इति । शिवादित्वात् प्णे पाण्डवः । दौष्कुलेयः दोकुलीनः । मावष्वस- पिटप्पसृभ्यां पणेयो डित्, माटष्षसेयः पैटष्वमेयः, पिटस्वस्रा- दित्वात् मानवस्रीयः पैटवसीयः। अदितेरपत्यम् श्रादितयः, कुर्बादित्वात् आदित्यः, एवं दैतेयः दैत्यः । क्षतिगणोऽयम् । आवायुदाहरति माहेय इति-मह्या अपत्यम् इति वाक्यम् । एवं यौवतेयः (४) सौपर्णेयः कौम्भकारयः। अनिताका ो ग्टह्यते, तेन जम्बा अपत्यम् जाम्वेयः (५)। (१) मूले गानेय इत्यत्र तर्क वागीशमते अववादित्वात् ष्णेयः। (२) अलपादौ। (२) २८. सूत्रस्य टीका दृष्टव्या । (४) युक्तेरपत्यं यौवतेय'। अत्र युक्त्यनड़ाहीति निपातसवेण युषन् शब्दात् तस्य विप्रत्ययस्थापि प्राजादित्वात् ष्णेयः। पाच्छोशादीज्यनेन पक्षे ईपि हते त युवत्या अपत्यं यौवतेय'। यत्र ईबन्नत्वात् सुतरा य इति दुर्गादास- कार्तिकेयौ। (५) इह जवनोदाहरणे कामण्डलेय इत्यपि बोध्यम् । तव कमण्डल नाम काचित् तस्या अपत्यमिति कोय ।

·५४८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४२२ । 'कल्याणी सुभगा दुर्भगा बन्धकी रजकी बलीवी ज्येष्ठा कनिष्ठा मध्यमा परस्त्रानुसृष्ट्यनुदृष्टि कुलटाभ्य इनेयः। ( कल्याणी-कुनटाभ्य: ५।।। इनेयः ११)। सौभागिनेयः दीर्भागिनेयः । हाचोऽनद्याः। नदीवर्जितात् स्त्रीत्यान्तात् हाच: ष्णेयः स्यात् । दात्तेयः गौपेयः । अनद्या इति किम् ? गोणा गोदावरी गौणः(१)। अहहाभ्यो नदीमानुपीसंज्ञाभ्य इति धणे प्राप्ते(२) रुपिय- विधानम् । एतत् (३) ग्रन्थकाता माहेय इत्युदाहरणेन ज्ञापितम् । ४२२ । कल्याणी । कल्याणी च सुभगा च दुर्भगा च बन्धको च रजकी च बलीवर्दी च ज्येष्ठा च कनिष्ठा च मध्यमा च परस्ती च अनुसृष्टिय अनुदृष्टिय कुलटा च ताः ताभ्यः । लरतीस्थाने रजकीति लिपिकरप्रमादः, जिनेन्द्रदिपादेन जधोरढत्येन साधितत्वात्। एभ्य चतुर्दशभ्य: पूर्वस्थितायतनिटिस्य यस्य तिविपरिणामात् इनेयः स्यात्. पकारणका विनवादेगः (४) । अतएव पित्त्वादीप गिस्वादिः, (५) तेन कास्याणिनियोत्यादि। (1) अतएप गूले गारेय इति यावन्नोदाहर मानते, गामना नहीवारकत्वात् । (1) गिरी यात्रा मातुपोर्मशा नदोभमा मारतो. निराहिलान से प्रारम्य। (২) যীবি মামীঘািজিল। (a) एवच रमेयमारिया (1) पानिar fifaltun

·तडितः।
५४८
इतो लगिनेयस्य परस्त्रियाः। परस्त्रीगब्दात् परस्य इनेयस्य
इतो लुक् स्यात् । पारस्त्र णेयः, सुभगादित्वात् दद्दयोबिः (१)। यह
सत्यर्थ कुलटाया ग्रहणं, तेन सत्या: कुलटाया अपत्यं कौलटिनेयः,
प्रादेराकृतिगणवात् प्णयः । असत्यास कौलटेरः कौलटेयः ।
सौभागिनेय इति। सुभगादिर्यथा-
भग जङ्गल इत् सिन्धु धेनु वलजदोत्तरा: (२)।
वध्योगोऽगारवेणुथ (३) शतकुम्भ-परस्त्रियो ।
एह सर्व-परादिस्तु लोकः (8) प्रयोग इत्यपि ।
असिहत्या चतुर्विद्या कुरुपचाल एव च ॥
अधिदेवाधिभूतो च, ण्ये राजपुरुषो मनः।
सवात् पुरुपभूमी च तथावान्तरहत् स्मृतः (५) ॥
अन्वादितिकोऽपि (६) स्यादनुसंवत्सरो मतः ।
अस्य त्यस्यहत्यौ (७) च तथा कुरुकतो मतः ॥
स्यात् पुष्करसदित्येव सूत्रपूर्वनड़ः स्मृतः (८) ।
अभिगमोऽनुहोड़थ प्राग्देशनगरान्तदाः (८)॥
11) दुर्गादासस्तु परसोगन्दादिनये कृते सुभगादिपाठसामर्थ्यात् ययोर्लोप
रतीकारस्य सोपाभावे सन्धी तस्यैव द्धिरित्याह ।
(२) भगान्न, जङ्गलान्त, हृदन्न, मिन्धन्त धेन्वन्न, वलजान्न पन्दा इत्यर्थ ।
(३) बङ्गारवेणुरिति पापिनीये ।
ts) रहलोक सर्चलोशः परलोक इत्यर्थ ।
(५) मपुरुषः सर्वभूमिः ग्रन्तरहत् इत्यर्थः ।
(६) घरतिक इत्यर्थः ।
(s) यस्य ईति, यस्यहत्य रत्यर्थः।
१८) सूबनड़रत्यर्थः।
te) प्राच्ये देशे वाच्ये भगरानगन्दा इत्यर्थः।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । सुभगाया अपत्यं नेन्द्रान्तर्धादिवरुणास्तच्चे चेद्देवता अपि । अथ प्रवाहणः प्णेये, प्णेयान्तश्च स इत्यपि (१) । अदादिपरिमाणञ्च भवेदाद्यजनदयदि। अनौखरोऽशुचिचेवाक्षेत्रज्ञाकुशलौ मतौ। सुभगादिरिति ख्यातोऽसंख्यस्तन्वेषु तान्त्रिकैः । भगादीनि दान्युत्तरदानि येषां ते। सौभागिनेयः । योर्दयोनिः । एवं सौभाग्यं दौर्भाग्यम् । महते सौभगाय दीयते, उदगानादियु छान्दसः । कुरुजङ्गले भवः कौर- जागलः। कैथित् जङ्गलधेनुवलजान्ताः सुभगादौ न पश्यन्ते, तन्मत कौरजङ्गलः वैखधेनवः मौवर्णवलज इति । सुहृदो भावः सौहार्द दौहार्दम्, इह मुख्यस्य (२) ग्रहणात् । पाटिष्टस्य (३) त सौहृद्यं सौहदमिति । सुहद इदं सौहादें। शतप्रधानः सिन्धुः, मध्यपदलीपात् मनुसिन्धः, तव भवः शानुसैन्धवः । सिन्धुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तेन तदन्तविधिरपि णः। वैवधैनवं समूहे, आधैनवम् । सौवर्णवालजम् । वध्योगशम्दो विदादिस्तस्यापत्यं टुः वाध्योगः, अनन्तरापत्ये वाध्यौगिः। अगारवेणुनामा करित् तस्या- पत्यम् प्रागारयैणयः, एवं गातकोम्भम् । परस्त्रिया अपत्यं पारस्वैगेयः, यस्य इनेयः । इहलोके भव ऐहलौकिकः, लोकोत्तरादिति (1 पोये परे प्रकार पान्दा एभगारि, रोयानः म प्रायगोपि रति एवं, एभगादिरियर्थ: । मागायगदग गभगारिपाठफनं परत स्फुटी- रियति। (1) थमादिस्य पदयेत्यर्थः । (२) इत्यगन्दस्वामभातोय ।

·तद्धितः। । णिकः। सर्वलो विदितः सावलौकिकः, परलोके भवः पार- लौकिकः । प्रयोगे भव: प्रायोगिकः, अध्यारमादित्वात् णिकः । अमिहत्वायां भवः आसिहाल्यः । चतस्रो विद्याः चतुर्विद्या: चतुर्विद्या एव चातुर्वेद्यं, चतुर्वर्णादित्वात् एयः । परे त विद्या- स्थाने वेदमाहुः। कुरुपच्चाले भव: कौरुपाञ्चालः । अधिदेवे अधिभूते भवम् प्राधिदैविकम् प्राधिभौतिकम्, अध्यामादित्वात् णिकः। राजपुरुषस्य भावः, ब्राह्मणादित्वात् प्णाः, राजपौरुथम् । पणेर किं ? राजपुरुपस्यापत्यं राजपुरुषायणिः। सर्बपुरुषस्येदं मार्बपौरुषं, सर्वभूमेनिमित्तम् ईश्वरः संयोग उत्पातो विदितो वा सार्वभौमः । अन्तरहतोऽपत्यम् प्रान्तरहातिः । अनुशतिक- स्येदम् आनुशातिकम् । अनुमंवत्सरेण दीयते प्रानुसांवत्सरिकम् । अस्य हति: प्रयोजनमस्य प्रास्यतिकः, गणपाठात् प्यलुक् । अस्य हत्येऽभियुक्तः प्रास्यहात्यः णः। अत्र परैकदेशिनः अस्यहति- अस्यहत्यौ शब्दौ न पठन्ति। अस्यहत्यशब्दोऽध्याये वर्त्तते । कुरुकतस्यापत्य कौरकात्यः, गर्गादित्वात् णाः । पुष्कर- सदोऽपत्यं पौष्करसादिः, बाह्रादित्वात् णिः। सूत्रपूर्वेति- सूत्रं पूर्व यस्य, स चासौ नड़श्चेति सवनड़ः, तस्यापत्यं सौवनाडिः। अभिगममृच्छति आभिगामिको. गुणः । होड़ेन पठति आनुहौड़िकः । प्राग्देशति-नगररूपमन्तदं येषां से प्राग्देशे वर्तमानाश्चेत् सुभगादयः (१)। पुण्ड्रनगरे भवः अनु- (1) येषां शब्दानामन्ने नगरपन्दोस्ति तादृशगन्दा यदि प्राचां देशनामानि भवन्ति, तदा ते समगादय प्रत्यर्थ. । - ·५५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । ? । वा सवार्य विधिः। पौण्डनागरः मौझनागरः। प्राग्देश इति किं ? महनगरे भवः माहनगरः । नेन्द्रान्त इति --इन्द्रोऽन्तो यस्य स इन्द्रान्तः, धे प्रादिर्यस्य स दिः, दिशासौ वरुणयेति र्घादिवरुणः, इन्द्रान्तय र्घादिवरुणश, तीन विद्येते यास ताः, तच्चे इति--सछ- ब्देन देवतोयते, तासाचः इन्दः तस्मिन् । तथाच देवताना चे सति उहालक्षणदेवतावाचकशब्दाः सुभगादौ पठ्यन्ते । तेन अग्निय मरुध, तो देवते अस्य, आग्निमारुतं कम क्रियते । यो देयताइन्हः सूक्तसम्बन्धी हवि:सम्बन्धी इह तु न भवति-स्कान्दविशाखः, वामप्रजापत्यम् । नेन्द्रान्तर्धादिवरुणा इति किं ? सौमेन्द्रम्, ऐन्द्रावरुणं (१) हविः। उहत स्यादेव-ऐन्ट्राग्नम् प्राग्नीवारुणम् (२) । पति-पथानन्तरं प्रयाहसदोऽपयादिषु पठ्यते, प्णेय एव सस्य प्रहणं, तेम प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः, तस्यापत्यं युवा प्रावा. हणेयः। एतदादिमध्य (३) सुपचानादावपि पश्यन्ते । पूयंदस्य नि-विकल्पः, प्रवाहणेयः प्रयाणेयिः। पौदीति पादियामी पोति पाद्यप, म पर पनत, पाय पनत् यस्य नत, परिमाणविगेषणम् । तथाच प्रकारभिवाप पाादि परि- माणं सभगादी.पट्यते । पहंद्रपिग क्रीतम् पाईछोपिकम, पाई- फोड़ायिकम् । पनदिति किम् ? पईप्रस्पेन फ्रीतम पाईप्रस्थिकम् । पथ प्रवाहण - - ? Rareata sirlfrry: ty पारमोनि। Enामा " ·तद्धितः। ५५३ । पाईमास्थिकम् इति कयित्। सुपञ्चालादित्वात् अईट्रोणिकम्, भईको विकम् । एवम् पानवयम् अनेश्वर्यम्, पायौचम् भयोचम्, पाचैवतम् पचवन्नम्, पाकीगन्नम् अकौशलम्, पान- पुणम् अनैपुणम् इत्यादि । असंख्यः सुभगादिः तन्त्रे तान्त्रिकैरुतः, तेन उदकशुद्धस्यापत्यम् श्रोदकशोधिरित्यादि। प्रसङ्ग सङ्गत्या (१) साहित्येन (२) सुपचालादिरिह निरूप्यते । सुसह्यज्जिनपदा, अथामा दिशश्य (३) ते । प्रागग्रामनगरा दिग्भोऽवयवाहतुवाचिन: ॥ संवत्सरस्तु संख्यादिः, संख्या संख्यादिरेव च । प्रशानपरिमाणच संख्यादि चेदनामनि ॥ अभविष्यति संख्यादि वर्ष, प्रोष्ठपदास्तु जे । अथ प्रवाहणः ष्णेये पणेयान्तय स इत्यपि। पहीदि परिमाणञ्च भवेदाद्यजनद्यदि । अनीखरोऽचिवाक्षेत्रज्ञाऽकुशली मतौ ॥ अनिपुणय, केऽप्यवायथातथा-यथापुरी। सुपच्चालादयौते कथ्यन्ते कोविदोत्तमैः । सु सर्व आई इत्येतेभ्यो जनपदाः सुपञ्चालादौ पठिताः, तेन मुपश्चाले भवः सुपाञ्चालकः, एवं सर्वपाञ्चालकः। अथानन्तरं ते जनपदा मद्रभिन्ना दिकपूर्वाश्चेद्भवन्ति तदा सुपञ्चालादौ . , (1) सुभगादिगणयाख्याने सुपञ्चालादिगणोल्लेखेनेत्यर्थ । (२) ले समग सुपच्चालायोरित्येकव पाठेनेत्यर्थः । (३) दिश इति पञ्चम्यन्नं, तेन हिवाचकपन्देभ्यः परवर्तिन इत्यर्थ ।

·५५४ : मुग्धबोधं व्याकरणम् । पठ्यन्ते । यथा पूर्वपाञ्चालक उत्तरपाञ्चालक: दक्षिणपाचालकः। अमदा इति किं ? पौवमद्रः, आपरमद्रः । दिग्वाचकेभ्यः प्राग्देश- वर्तिग्रामनगरवाचकाः सुपञ्चालादो। यथा पूर्वा चासो इधुका- मशमी चेति, तत्र भव: पूर्वेषुकामशमः पूर्वकार्णमृत्तिकः । नगराणां तावत्-पूर्वस्मिन् पाटलिपुत्रे भव: पूर्वपाटलिपुत्रका पूर्वकान्यकुन्नः। नगराणां ग्रामग्रहणेनैव सिद्धे भेदेन यत् उभयोरुपादानं तत् सम्बन्धभेदप्रतिपत्त्यर्थम् (१) । तथाच दिक्पूर्व- समुदाय पूर्वेषुकामशम्यादि ग्रामनामधेयम्, इह तु दिग्वाचक विनैव पाटलिपुत्चादिशब्दो नगरमाह। पूर्वत्र ग्रामवाचकसम- दायस्य दिक्पूावयवादुत्तरस्य विः। इह तु दिग्वाचका- नगरस्योत्तरस्य विरिति । अवयवादिति-ऋतुशब्दस्य समभिव्या- हारात् ऋत्ववयववाचिनः पूर्वदात् ऋतव: सुपञ्चालादौ पठ्यन्ते। -पूर्व वर्षाणां (२) पूर्ववर्षास्तत्र भवः पूर्ववार्पिकः, पूर्व- हेमन्तः । अवयवादिति किं ? पूर्बास (३) वर्षास भवः पौर्व- वार्षिकः। संख्यापूर्वसंवत्सरः सुपचालादौ पठ्यते । संवत्सरी व्याप्याधीष्टो भृतो भूतो भावी (४) या हिसांवरसरिकः । (1) दिवाचकगः मा सम्बन्धेम यो भेदतस्य प्रतितिनिमित्तमित्यर्थः । (३) वर्षाणां पूर्षोभाग रम्या । (1) चीतासियर्थः। (s) अधीर सत्कृत्य यापारित । मतो बेतनेन मोरः। भूत समत्तया ध्यानामः । भारो नाम सामागतास रति सिहानकोछड़ी। भाममशीतो यापर रहाारणे गणिताच (1.) * येथई भरत छह कियते. मर्च माहोप्याथते वर्षपचभरले लिया। MAN. भूनया नियया भाको थापमानताभ्यामेरम्यान रायो"। यथा- यथा हो ·तडितः। - संख्यापूर्वसंख्यापि सुपचालादी, यथा-हे पष्टी व्याप्याधीष्टो भृतो भूतो भावी वा हिपाष्टिकः, हिसाप्ततिकः । विषध्यादिशब्दाः' संख्यासु वर्तमाना: कालाधिकारीय-त्यमुत्पादयन्ति (१)। संख्यादि मानवर्जितं परिमाणमसंज्ञायां सुपच्चालादौ पठ्यते । यथा -- '--द्वी कुड़वी मानमस्य हिकौड़ विकः, दाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं हिसौ. वर्णिकम् । अनामनि इति किं पाञ्चलोहितिकः पाञ्चकपालिकः। प्रशान इति किं ? हाभ्यां शानाभ्यां क्रीतं ईशानम् । अत्र केचित् वा कुलिजस्य ग्रहणं, तेन हिकोलिजिक हैकुलिजिक मित्याहुः । अभविष्यति संख्यादि वर्षे सुपञ्चालादौ पठ्यते । हे वर्षे व्याप्या- धोटो भृतो भूतो वा हिवार्षिक: विवार्षिकः। भविष्यति तु वीणि वर्षाणि व्याप्य भावी, त्रैवर्षिकः । तथाच- यस्य त्रैवर्षिकं (२) धान्यं निहितं मृत्यहत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ इति महात्तिः । (1) कालाधिकारे य प्रत्ययो विहित एभ्य स एव स्थात् । अतएष दधेकादि ज्यस्य टीकाया कालेभ्य" इति वक्ष्यमाणवात्तिकेन ष्णिक । (२) वर्षस्याभविष्यति ७।३।१६। इति पाणिनि'। संख्याया उत्तरस्य वर्षशब्दस्याचामादेरको वृद्धिर्भवति । हिवर्षे च्यधीष्टो मतो भूतो वा विवार्षिक । विवार्षिकः । अभविष्यतीति किम ? यस्य वैवार्षिक धान्यं निहितं भन्यत्तये । अधिक वापि विद्येत म सोमं पातमहति । लीणि वर्षाणि भावीति वर्षिकमिति काशिका। सिद्धान्नकौमुद्या तद्धितेषु कालाधिकारे पूर्वोकसूतस्यैषा वृत्ति "उत्तरपदस्य घडि. स्था"दिति । विवार्षिक । भविष्यति त हैवर्षिक इन्युदाहृतम् । वर्षस्थाभविष्यति इति संक्षिप्तसारे सन्धिपाटे ४३ सूवम् । हे वर्षे अधीतो पन्य विवार्षिक भविष्यति त हे वर्षे भावि हैवार्षिकम इति वृत्तिः। ग्राम गोयोचन्द्र-संख्यावाचकास् परस्य वर्षगन्दस्य दहिते णिति परे उत्तरपदस्थादौ ·५५६ मुग्धबोधं व्याकरणम् । .. , जे इति जाताओं निश्यिते, तत्र यो विहितस्तस्मिन् प्रोष्ठ- पदाशब्दः सुपञ्चालादौ पठ्यते। यथा-प्रोडपदा नाम नक्षत्र, ताभिर्युतः काल इत्यर्थे णः, तस्याविशेषे लुप् (१) प्रोष्ठपदा, तत्र जात इत्यर्थे ऋतुनक्षत्रात् ष्णः, प्रोष्ठपादः । ज इति किं ? प्रोष्ठपदासु भवः कुशलो वा इत्यर्थे प्णे प्रौष्ठपदः। प्रोष्ठपदा इति निर्देशात् तत्पर्य्याय-भाद्रपदाशब्दस्यापि ग्रहणं, तेन भाद्रपादः, अजे तु भाद्रपद इति। अथ प्रवाहणः ष्णेय इत्यादिप्रयोगाः प्रदर्शिताः । केऽपीत्यादि पाहुरिति शेषः, तेन अयाथातथ्यं प्रया- थापुर्य, परमते तु प्रायथातथ्यम् प्रायथापुर्यमित्यपि । - । वृद्धिर्भवति च्यभविष्यटथै चेत्तद्धितो विहितः। द्विवार्षिक प्रति त पूर्थक्त् टिकण • * यस्य वर्षिकं धान्यं स समं पातुमहंतीति भाव्य ऽव तद्धितः । मुद्रितस्य कस्यचित् सुपद्मव्याकरणपुस्तकस्य जिप्रकरणे “दिश परस्थामा पा"मिति १० सूत्रस्य वृत्ती हैवार्षिक भता, वैवार्षिक धान्यमिति, तथाविधस्य कस्यचित कलाप-व्याकरण-पुस्तकस्य च चतुष्टयरत्तो "हिरादौ मणे" इति १२५ सूत्रस्य टीकाया भाविन्यर्थे त हे वर्षे भावि हैवार्षिकमिति लिपिकरप्रमाद , अन्यथा व्यभविपदर्थे अख्यादिवर्षगन्दम्योत्तरपदधि नियम्य भविष्पदर्थक प्रत्युदाहरणे पुनस्तस्यैवोत्तरपदम्य तुझे सर्वथैदास गते'. काशिका मिसान्नकोसदो मंजिनहार सम्बोधटीकाकार लणनाचन्यायपञ्चामन तन्मग्धषोधमतविरुवार । यम्य पिकधान्य मिति शोकस्तु मझौ वर्तपुराणे परितमाध्याये घोलण. सम्मपपडे नारदं प्रति नारायण शक्ये यय वैशर्षिक पायं निहितं भूतिसिाये रति लत्या पठित, विद्यासागरेण र उत्तरचरितम्य प्रथमाई मोमपीतीप्यम्य व्यायायां तोहत. पाठ । एवं मनुमंहिताया एभरमाध्याये म नोहे “यस शार्षिकमा पर्याप्त मत्यराये” इति पाठोयते। चतोय याच राधीभिपिन्यमिति। 1) दधे वारियर टोयो यरिये मुक्ति पाखिएवं इम्यम् ।

·तद्धितः। ५५७ ४२३ । क्षुट्रागोधाभ्यो वैरारी। (तुद्रा-गोधाभ्यः ५॥, वा ११, एरारी १॥)। नाटेर: नाटेयः, गौधारः गौधेरः गौधेयः । गायः वात्स्यः जामदग्न्यः पाराशयः । ४२३ । तुद्रा। क्षुद्राथ गोधास तास्ताभ्यः । ब्वनिर्देशो- गणार्थः। एयस्य एरविधानसामात् वा एणेयस्य स्थितिः । क्षुद्रादिभ्य एयस्य एरो वा स्यात् । तुद्रादयस्त्वनाहीना: शील- होनाः सह गोधया। गोधादिभ्य एयस्य आरो नित्य 'स्थात्, वा शब्दस्य व्यवस्थया। गोधादयस्तु---गोधा जड़ो मृगी चैव पण्डः काकी च मूपिका। नाटेर इति-नव्या अपत्यम् इति वाक्य, पक्षे नाटेयः । एवं यदा कुलटाशब्दोऽसतीवाचकस्तदा कौलटेरः कौलटेयः, शीलहीनत्वात् । अनहोनायास्तु काणाया अपत्यं काणेरः काणेयः। एवं कौरः कौमेय इत्यादि। गौधार इति- गोधाया अपत्यम् इति वाक्यं, क्षुद्रादिपाठात् गौधेरः, अनादौ पृथक् पाठात् गौधेय इति। जडस्यापत्वं जाड़ारः, मृग्या अपत्यं मार्गारः, पण्डस्यापत्यं पाण्डारः, काक्या अपत्यं काकारः, मूषिकाया अपत्यं मौषिकारः, बादादित्वात् मौषिकिः । घटकाभ्यामैरो, लुक् तु स्त्रियाम्। चटकाच चटकायाय परस्य पणेयस्य ऐरः स्यात् । स्व्यपत्ये ऐरस्य लुक्। अतएव .

·५५८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
चटकात् प्णेयः (१)। चटकस्य चटकाया वा अपत्यं चारकरः ।
स्त्रियान्तु चटकस्य चटकाया वा अपत्यं स्त्री चटका ।
गाय इत्यादिननु गर्गादि-नड़ादिभ्यां गोव एव णा-
एणायनौ, तत् कथमपत्यसामान्ये विहित (२) इति चेत् सत्यं,
जामदग्नाः पारायं इत्युभाभ्याम् अनन्तरे पणास्य, द्रोणायन
इत्यत्र प्णायनस्य च दर्शनात् सामान्येनोक्तम्, अन्यत्रान्तर एवेति
भावः (२)। गर्गस्य गोवापत्यं गाय:, अनन्तरे तु अत: णिः
गार्गिरित्यादि।
गर्गादियथा-
गर्गो वत्सालती (४) रेभी व्याघ्रपादवट: (५) शठः ।
अजी विलस्त्यग्निवेशी (६) जरमाणो धनन्नयः ॥
वृक्षो विश्वावसुः शवो वम-धूम-पुलस्तयः (७)।
संस्कृतिवेदभृद्दीनयोगोवाजस्वसे (८) मधुः ॥
विप्रेऽथ लोहितो मण्डुर्जिगीपुर्गुहनुलतः ।
कपि बोध-वतण्डास्त्वानिरसेऽप्यथ कौशिक ॥
1) सोपटका र पटकय ताभ्यामिन्येकोषः। श्रमादिगणे नटकमन्दम्या
तळवेपासूबकरणारं तमात् णेय रम्यः ।
(1) मा रतिषः।
(1) पनरचारित पोलादी गो वायरय ।
(3) पम यानि
६. विमति निय।
(0 भामराया।
(0) वामन पुरक्षिा
(८) संस्कृति, अरमान मोगयोग, पपनाप बामपन्द

·सद्धितः। यच-शंसित-सन्धिन्द्र(१)-मनायो-ममु-कच्छपाः । मन्तः शहः कतस्तण्डस्तरक्षो (२) रुक्ष-महु च । तनुः कुरुकतयेव तलुच-शकलेन्द्रहः (३) कम्खोऽगस्ति-विरोहितौ परहपूर्बो गणः (8) पिप्पलूः .कृष्णो भण्डिल-गरिइली च चिकिती दल्भस्तितिक्षो(५) भिषक् । गोकचाररकावुलूक-मुपली स्यूरा सुलाभ्येकलू (६) जातो मन्वित भिष्णुजाऽश्मरथ गोलुन्दं तथा कुण्डिनी । अनादयनवल्को च पर्णवस्कः पराशरः । जतूकर्णः शर्कराक्षः पूतिमाषय पिङ्गलः । मुहलो वृहदग्निच कुटीमज्जमदग्नि च । लोहितादिस कखादिगंर्गादी परिकीर्तितः ॥ गर्गस्याऽन्तरापत्यमिति वाक्यं, प्णेष ययोर्लोप इति अकारलोपे विः। स्त्रियां पित्त्वादीपि गार्गी, प्णायनपक्षे गाायणी। एवं सर्वोहनीयम् । इह पुलस्तिशब्दपाठात् वे मुलस्तयः । पुलस्त्य- शब्दस्य तु वे पौलत्या इति । यद्यपि वेदभृच्छदापिणे कृते पथात् खार्थे पणा वैदभृत्य इति सिध्यति, तथापि ब्वे लुकि वेदभूत इति सियर्थः पाठः, तब तु वैदभृत्या इति । वाजशब्दोऽसे गर्गादिः, तेन वाजस्थापत्यं वाज्यः ; (1) सून, इन्द्र। 8) दृषगण, रहगण। (२) बात, तण्ड, तरक्ष। १५) दत्म, तितिक्ष। (२) शकल,इन्द्रह। ६. गोकक्षा पररक, उत्सा, सुषञ्च, स्थूरा, सनाभिन्, एकनू।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ४२४ । ओदौतोऽज्वत् तकृय-क्ययाः । (प्रोत्-श्रोत: ५।, अच्वत् ।।, तकदय-क्य-डयाः-१॥)। प्रोदौड़यां परस्तसंजः कृत्संज्ञकय य: क्यङयौ च प्रज्वत् स्यात् । बाभ्रव्यः । नाडायन: गाायणः दाक्षायणी। पैतृष्वसीयः मावस्त्रीयः । रैवतिकः पाखपालिकः । यादव: आङ्गिरसः । सौवाजिः । एतेनान्येषां सेऽपि सौगाय इत्यादि । माधव्यो विप्रः, । अन्यत्र माधवः । शकलान्तालोहितादेः (१) णास्य स्त्रियां ण्यायनित्यम् । तेन लौहित्यायनीत्यादि। कपरन्तरापत्यं काप्यः, स्त्रियां काप्यायनी। एवं बौध्यः बौध्यायनी, वातण्ड्यः वातण्डयायनी। अनाङ्गिरसे त कापेयः बौधिः, वातण्डः शिवादित्वात् पणः । अनाङ्गिरसेऽपि गर्गादित्वात् णः, वातण्ड्यः, स्त्रियां वातण्ड्यायनी वातण्डीति कश्चित् । ४२४ । प्रोदौ। घोच औच्च तत्तस्मात्, अजिव अन्वत, तथ क्लच्च तौ तक्कतो, त-कृतोर्यः तक्तदयः, तकदयय क्यच ध्यय ते। बाभ्रव्य इति-बभोरपत्यं णाः, वोर्लोपौताविति उधणं- स्यौकारः, यस्याज्वभावात् यलायवायाय इत्यवादेशः। कौशिक एवाभिधानम्, अन्यत्र बाभ्रवः । तनुस्थाने तन्तुरिति पठत्यपरः । कतो मुनिविशेषः, तस्यान्तरापत्वं कात्यः, स्त्रियां कात्यायनी। (1) गर्गादो होशितगन्दादारभ्य गजमयादपर्यनेभ्यः पन्देभ्य रत्यर्थः ।

·तद्धितः। कवादः प्रयोजनमग्रे वक्ष्यते। गर्गादेरासतिगणवात् वामरथ- शस्ट: कखादी जातयः । वामरथम्यापत्यं वामरथ्यः, ब्वे त वाम- रयाः, स्त्रियां वामरयायनी वामरयो, वामरथ्य स्यापत्यं युवा वाम- रयायनः, वामरय्यस्य छावा वामरथाः । सद्धाघोपलक्षणानि वामरयानि, (१) वामरयशव्दादयोऽप्युपचारात् (२)। कुवादेरपिहोराजश्वशुरात्वनिन्मनोस्तु संय। कुव्वाटे!वे. ऽगोत्रे च पणोऽषित् स्यात्, य इत्यर्थः, गोराजश्वशुरेभ्यस्तु अनित् इत्शून्यो, य इत्ययः, मनोस्तु ययोगे संय, इत् । कुरोरपत्वं कोरव्यः कौरव्यौ कौरव्या इत्यादि, स्त्रियां कौरव्यायणी कौरव्या । केचित् कौरव्यायणोति नित्यमाहुः । एवं लाक्षण्यः लाक्षण्यो लाचण्याः । स्त्रियां लावण्या इत्यादि । कुर्बादिर्यथा- कुरु कवि गर्गर-गणिका-कूटं, शकल शलाका सत्यकारम् । शाकः भ्रो मति-मद्भपं, तक्षा लक्षण-बड़भीकारम् । एरका-मुर कैशोरि रथकारश्च पट्टिका । पिण्डीमूलेन्द्रजाली वाक् शकम्भूरविमारक: (३) । (1) धामरयस्थापत्यं वाभरथ्यस्तोमानि (सघाइपोषलक्षणानि । इति वाम- रथामि । अत्र वामरथ्यशब्दात सधादिषु वाच्येषु "णि ष्य टात् संघासघोष- लक्षणे" इति वक्ष्यमाणवाति केन इमर्थे धण', तस्मिन् अपत्यष्णपस्य लोमे वाम रथानीति । वार्तिकन्तु विकारमधेति सूतस्य टीकाशेधे दृष्टव्यम्। (२) ननु वामरथशब्दस्य गर्गादित्वात् कथमपत्यसामान्ये ष्णा इत्यत ग्राह पामरथगन्दादिति । उपचारात्-गोवत्वारोशदित्यर्थ । (३) पिण्डोमूल, इन्द्रजालि, दाच, शकम्भू अविमारक।

·५६२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । एकजित् श्यावनायय पिळमत्-पथिकारिणी। हन्ता भर्ता शूर्पणायो दामीणोषिरिनस्तथा (१)। भर्व: श्यावरथः श्यावपुचः भेनान्तदा मताः । कारवः, क्षत्रिय सम्राट, केशिन्याः केशिनो भवेत् । ये भातुर्वम् च तस्यैव (२) वेण: केनचिदीरितः । यमादित्यादितिश्चैवाऽपवाद्यादिपतिदितिः (३) । पवादिर्य था- पखख-कुल-राष्ट्रार्थ-गण-वास्तु-धनं वसु । विद्या-शत-नर-क्षेत्र प्राण-धान्य-सभा-जगत् ॥ रथकारशब्दोऽव जातिवचनः, शिल्पिवचनस्तु कारुत्वेनैव प्रातः । शके भवतीति शकम्भूरिह पाठवलान्मकारागमः । हारिपेण्यः वैष्व- सेन्यः, बाहादित्वात् हारिपेणिः वैष्वी निः । एवं तान्त्र याय्यः तान्त्रवायिरित्यादि । सम्राजोऽपत्यं सामान्यः, क्षत्रियः। अन्यत्र बाद्वादेराकतिगणत्वात् साम्राजिः। केशिन्या अपत्यं कैशिन्यः, ये केशिनादेशः, अन्यथा पुंवावे (४) कैश्यः स्यात् । भातरपत्यं भाटव्यः (५) ण्यस्य धम्, पितृप्वस्रादित्वात् भ्रात्रीयः। कस्य- (1) दामोप्णीषि, इन। (२) भारयदात रये सति तस्य यस्यैव भम् भवति, भइन् । (३) यम, ग्रादित्य, अदिति, पवादिगण भिवन्दपूछक पतिपन्द, रिति । । पुपदापार्मिक्षयम्य टीकायर्या द्रष्टन्यम् । (५) भारभ्यो भात दियो इस्यमाए । भात गवरपन्य च धारयो। साल टिपरे पदिकसलं, तेन सामान्यहि न माहिरा मारला गपुरच बासमापिति मोहरा । नमते भावयन्दन माता शयेति मनम्यम्-ria प्रयोगरखनामागीहा।

·तहितः। चिन्मते वेणगप्दस्य कुर्थादित्वात् वैष्यः, तथा च-वैष्ण्यं पृथं हैहय- मर्जुनच इति । वेणाच्छन्दसोति पाणिनिसूबाच्छान्दसमिदम् । यमस्थापत्यं याम्यः । भादित्यस्यापत्यम् धादित्यः, एये एयलोप:(१) अदितेरपत्यम् प्रादित्यः । प्रजापतेरपत्यं प्राजापत्यः, एवं वैखपत्यः । दितरपत्य देत्यः। पखावादियतेस-पाशयतः जागत्यत इति कुर्बादि । गोरपत्यं गव्यः । राजोऽपत्यं राजन्यः, क्षत्रियेऽभिधा- नम्, अन्यत्र राजना.मन्वज्जेत्यादिना नियमेन न नलोपः, हनपन् इति नियमान उडलोपः । खशरस्यापत्यं वशयः, संसायां बाहा- दित्वात् खाशरिः। मनोरपत्यं मनुष्यः, ये सन्, न इत् । नाडायन इति-नड़स्यान्तरापत्यम् इति वाक्यम् । नहादिर्यथा- नड़ भण्डित रोहिण शव पुटं पद (२) काण चरं गिरि चक्र कुटम् । बिद काश वनं कुल धूम जलं किर चित्र सुरं खड़ लोह नरम् । भडिनो भड़लो भड़ितः प्रकृति-(२) थपलो नमकः खदिरी मिमतः । चरकः शकट: शलभी बदर: स्थिरकः खरप: सुमनोऽज-जनाः ॥ (१) अदितिशब्दस्य कुर्बादौ पाठात् ण्ये यादिस्य, चादित्यपन्दसापि तल पाठात् पुनर्थे ययोर्लोप उन्यकारयकारयोर्वोपर। (२) पाद रतिपाणिनीये (२) प्रक्षतिरित्या प्रलय रति संचिकारे, महत रति पापिनीये। 1

·५६४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
.
सायक दासक किङ्कर दुर्ग
कातर काखल (१) पिङ्गल धूमम् ।
भण्डिल कोशल मुपक विशालम्
प्रातप चूप(२)मख विशम्पम् ॥
श्रोनः खरप पचाल वामोदक्ष धरिविणाः ।
अश्मा गोमो च गोलाक्ष (२) जलन्धर युगन्धराः ॥
कुमारः शिंशपा काव्यो वीचार्दावितिशेतिको (४) ।
प्रानडुगार्जुनौ दण्डी श्यामो वाग्मी च सप्त च ॥
इन्द्रामप्यौ निगुः (५) काश्यो राजव्य तिक पिञ्जराः ।
हीपः प्राणो दास मित्र मुजार्क टण शूद्रकाः ॥
अनुग्रीवः यविष्ठा च विश्वानरय हंसकः ।
मण्डपाकश्मन(६)स्तम्भ-गुजर-चमसञ्च ऋक् ।
ग्रीमो हम्तो वैरण्य(७)वाप्यो सुकत्यः गोण-कामुको।
ब्राह्मणोडुम्परालोह द्रोण जीवन्त पर्वताः ॥
स्वनाऽग्यम्नागदगई (८) म्यात् गनमुम धोगिक ।
वागिठे तवणो यिमे कपणो नात पूरु।
(1) कासम रति पालिमोमें।
पाणिनोदे भनिनमारेर प रयत महारोगी।
1) गोमानि पालिमाये
॥ बोन.रतिम दिन
tes रितिबिनो।
" याममा गनिमीरे भिमारे।
latur रिमा विकास

·तडितः। - दर्भ पारायणे भर्गस्तैगत्ते शनकस्तया । वात्स्ये पावग्निशम्मा स्याच्छरहांस्तु भार्गवे ॥ भारहाजे तु प्रावेयो भरद्वाजः शपस्तया। आवेयेऽय णायने च क्रोटोरुलुक सदा मतः । पणयान्ता प्णयन्ताथ गोवार्था ट्रान्ताय हरितादयः । जिंगपाया अपत्यमित्यर्थे-बादादाचो णित्ते शिंशपा दित्य- पाट-यो-दीर्घसव-देविकानाम् । शिशपादीनां णित्ते पर पाद्यचः स्थाने वि-प्रसङ्गे श्रात् स्यात्। शांशपायन: (१) । आनडुह्य इति- गर्गादिष्णान्तः । अर्जुनस्यान्तरापत्यम् आर्डनायनः । वातादि- वादा निः। एवं साप्तायन: माप्तिः, पञ्चानामपत्यं पाञ्चायनः, बारादित्वात् पाश्चिः । वेण्य इति-वेणो नाम राजर्षिस्तस्यापत्यं हडेकोशलाजादेरिति (२) खड्, वैण्वस्तस्यापत्यं युवा वैण्यायनः । अतएव एय-ट्-क्षत्तियाभ्य इति न लुक् । द्रोणायणोऽश्वत्थामा इति तु पुचे पौत्चत्वोपचारात् । शलझोरन्तरापत्यं शालझायनः एणायने उतो लोपः। इदमकौशिके, कौशिके तु बाह्वादिः । वाणायनो वाशिष्ठः, अन्यत्र वाणिः । कार्णायनो विप्रः, कार्णिः। जातस्यान्तरापत्यं जातायन: पुमान् । । पुरुष इति 1) सिंधपाया विकार. शारापो दण्ड इत्यपि। दिल्यो लागलं. तं दहतीति दिल्याट् दृषभा तसायं दान्यौहः। दात्यह इति कात्यायन । दितिं वहतीति दितिवाट कश्यपस्तस्माज्जात इत्यर्थे दाज्यूह इति कश्चित् । डाउक् इति ख्यातो जलचरपशिविशेष | श्रेयसि भवं चायमम् । दोघसने भवं दासत्रम्। देविका मदो, तल भवं दाविकमुदक ( प्रयोगरत्नमाला १६६ सू)। (1) कुचारिति १२८ स्वस्य टीका द्रष्टव्या।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । किं ? जाताया अन्तरापत्यं जातेयः। प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्ट- स्यापि ग्रहणमित्यस्य ज्ञापकमिदम् । दार्भायण: आग्रायणः (१) अन्यत्र दार्मिः । भार्गायणस्वैगर्तः (२), अन्यत्र भागिः । शौनका. यनी वाल्यः, अन्यत्र शौनकः, विदादित्वात् दः । आग्निशम्मायणः ऋषिः, अन्यत्र बावादित्वात् प्राग्निशर्मिः । शारहतायनो भार्गवः, अन्यत्र शारदतः, विदादित्वात् टुः । पात्रेयायणो भारद्वाजः, अन्यवावेयिः । भारद्वाजायनः शापायनयात्रेयः, अन्यत्र भारद्वाजः- ऋषि-प्णः, शापि:--अतः णिः । क्रोष्टोरपत्यं क्रौष्टायनः, उतो लुक ष्णायने । इदमकौशिक इति कथित् । गोवविहितष्णान्ता गोवविहितप्णान्ताय नडादौ पठ्यन्ते, तस्मादेव नियमात् यूनि प्रत्ययः। मूले गार्यायण इति गर्गस्यान्तरापत्यं गायः, पत्वं युवा इत्यर्थे प्णायनः,प्राति न ष्णास्य लोप:(३)। एवं वास्यायन इत्यादि। मूले दाक्षायण इति दक्षस्यान्तरापत्यम् इति दाक्षि- स्तस्यापत्यं युवा दाक्षायणः, एवं साक्षायण इत्यादि। स्त्रियां गर्गस्यापत्यं यूनो गार्यायणो दाक्षीति स्त्रियां युव त्यनिषेधात् । दाक्षायणी तु दक्षस्यापत्यं दाक्षायणः, स्त्रियां पित्वादीप । गोवार्थ इति किं ! मोमो देवता प्रस्य सौम्यस्तस्यापत्यं सौम्यिः । सुसङ्गमस्य निवास: मौसङ्गमिस्तस्यापत्यं सौतनमः, शेष-पाः । एवं ट्रान्ता हरितादयः । हरितस्यान्तरापत्यं हारितः, विदायतर्गण- तस्या- . (1) चापाययो निहा। (1) बिगस्य छने पुलाचपय गर्न (१) यीचेम्बत भागारमनमा ।

·तद्धितः । लात् दः, तस्यापत्यं युवा शारितायनः । परस्त्रिया अपत्य (१) पार- गवस्तस्यापत्यं युवा पारशवायन इत्यादि । पैलादेः (२) प्णायनस्य लुक् । पैलादेः परस्य प्णायनस्य यूनि विहितस्य लुक् स्यात् । पीलाया अपत्यं पैलस्तस्यापत्यं युवा पैलः। एवमुदीचोऽपत्यम् प्रौदचिस्तस्यापत्वं युवा भौदञ्चिरि- त्यादि । पैलादिर्यया- पेल प्रौदश्चि-भौलिङ्गि सात्यकामिख सात्यकिः । पौदव्रज्यौदमजीदहि(३)यालयस्तथा । गोपामयोदमेधी च देवस्थान्यौदगायनी। खाफरकोदक्षिती राहक्षतियवौनिहायनिः। पैङ्गलायनि वाल्कायनि पैङ्गायनि वारणि । प्यान्ताना- भेषां “माचां प्णेयावयादे"रित्यनेन लुकि सिहे अमाचार्य पृथगुपादानम् । प्राचां पेशावैयादेः। प्राचां गोवे यः णिस्तदन्तात् यूनि विहितस्य प्णायनस्य लुक स्यात्, न तु वैयादेः । न्तरापत्यं पानागारिस्तस्यापत्यं युवा पानागारिः। बैयादेत पत्रागारस्या- (१) परस्त्रीधन्दस्य परशादेशः। अब गीयोचन्द्र:-अत परस्त्रीयन्देन भिन्न- जातीया स्त्रो वाच्या, रूदचार्य गन्दः । ब्राह्मणेनोड़ायाः शूद्राया अपत्यं पारपत्रः, बन्दान उपाय। (२) छाव वाल्यादेरियपि पाठः। बालस्थानरापत्यं वालि. तथापत्यं युवा पातिरित्युदाहरणच। (३) कापिकायां वृहन्मुग्धोधेच उदयुधिरिति पाठो दृश्यते सिद्धान्तकौछ- याम्त उदाजिरिति।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
विवस्यान्तरापत्यं वैङ्किः तस्यापत्यं युवा वैशायन: । धारणस्था-
न्तरापत्यं धारणि: तस्यापत्यं युवा धारणायन इत्यादि।
वैयादिर्यथा-
वैशि धारणि वाल्मीकि प्राणाहतिय देवतिः ।
तौल्बल्यासुरि-दैवोहि पौष्षि-वैस्वकि-वैरकि ॥
कारणुपालि-वैकर्णी कालियाहिंसको तथा ।
चापेटक्यासिबन्धी पौष्करसादिश्च नैयमिः ।
देवमत्यान्तरहती तथा देवयजिम्मतः ॥
न भरत गोत्राञ्च । प्रात्यात् भरतगोवाच यूनि विहितस्य लुक
स्यात् । अर्जुनस्यान्तरापत्यम् प्रार्जुनिस्तस्यापत्यं युवा प्रार्जुना-
यमः । पूर्वस्य बाधकोऽयम् ।
पैलवत्रीय इत्यादि। पिष्वसरपत्यमिति वाक्ये पीयः,
णित्वादिः, स्त्रियां पैटवनीया, पैटखस्रीयामार्य (१) इत्यादि ।
पिष्वस्रादिर्यथा-
पितःस्वसा तथा मातः, वसा, भ्रातरणिद भवेत् ।
कुत्सायां गायनिरीव सौवीरगोत्रसम्भवः ॥
भाटगव्दात् णीयोऽणित, तेन भ्रातीयभाय इति (२) ॥
सौयोरगीवसम्भवो गायनि: (३) कुस्सायां पितृवसादी पव्यते,
तस्मादपि प्रषिणीयः । यमुन्दस्यापत्यं यामुन्दायनिः तस्यापत्यं
( चाल युनाशिरार्थवजणितानत्वा पापा।
१) प चितामा द्वारा
(३) सोगेरगोमापायचं मगनो यो पायनियमसदनाः सदा मी

·तद्धितः। , - युवाऽणित्या, यामुन्दायनीयो जालमः, रेवत्यादित्वात् यामुन्दाय- निकः। एवं सौयामायनीयः सोयामायनिकः, वार्णायणीयः पार्णायनिकः । तथाच- यमुन्दय सुयामा च वार्णम्तेभ्य: फिः (१) स्मृताः । सौवीरेषु च कुरसायां हौ योगौ शब्दवित् स्मरेत् । इति महात्तिः । ही गोयपिणको। णित्त्वाभावे पूर्ववत् प्रयोजनम् (२)। . रैवतिक इति-रेवत्या अपत्यम् इति वाक्यं, ययोरित्यादिना ईकारलोप: विश, स्त्रियां रैवतिकी। आश्वपालिक इति प्रखं पालयतीति प्रखपालः पण, तस्यापत्यमिति वाक्यम् । रेवत्यादिर्यथा- रेवत्यख-मणि-दारपूर्वपालोऽथ कुत्मने (३) । गोत्रस्त्रियथ (४) बाहुल्यादृधाः सौवीरगोबजाः । कर्णग्राह-वृकग्राही कुक्कुटाक्षस्तथैव च । वृकवची सवर्णा च परे शिष्टप्रयोगतः । । अश्व-मणि-हारेभ्यः पालो रेवत्यादौ पठ्यते । जयादित्यस्त अश्वपाली मणिपाली द्वारपालोति स्त्रीलिङ्गमङ्गीकरोति। न्यासे तु द्वारपालादीनामदन्तनिर्देशः। अथानन्तर गोत्रविहितत्यान्ताः । । (१) पाणिनीये फिजप्रत्ययः, तर्कवागीशमते पायभिः। (२) पुंगावसिद्धिरित्यर्थः। (२) पितरविज्ञाने माला व्यपदेशोऽपत्यस्य कुत्रेति काशिका। (४) पौवाभयपत्यं गोलं, तथाभूताया. खियः गोलस्त्रियः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम्। स्त्रीलिङ्गाः कुत्सायां रेवत्यादौ पठ्यन्ते । यथा-गार्या अपत्य युवा गार्गिको जाल्मः, ग्लुचुकायन्या अपत्यं युवा ग्लौचुकायनिको जाल्मः, मिमतादित्वात् गार्ग: ग्लोचुकायनश्च जाल्मः । गोत्रेति किम् ? कारिकेयो जाल्मः । स्त्रियः इति किम् ? औषगविः । कुत्मायामिति किम् ? गार्गेयो माणवकः (१)। कुत्सन इत्येव, तेन सौवीरगोत्रे ये वृद्धास्तेऽपि कुत्मायां बाहुल्याट्रेवत्यादी पठ्यन्ते । भगवित्तस्यापत्वं भागवित्तिस्तस्योपत्वं युवा भागवित्तिको जाल्मः, बाहुल्यात पक्षे यथाप्राप्तं भागवित्तायनो (२) जाल्मः । तृणविन्दोरन्तरापत्यं तार्णविन्दवः तस्यापत्य युवा तार्णविन्द विकः । आकशापस्यान्तरापत्यम् प्रादेराकतिगणवात् प्राक- शापेयः, तस्यापत्यं युवा आकशापयिकः। अन्ये तु अनादि- पठितत्वात् पाकशायनशब्दस्यैव आकशायनेयिको जाल्मः इति वदन्ति, तन । तथाचाहु:- भागपूर्वपदो वित्तिद्वितीयस्तार्णविन्दवः । तीयस्त्वाकशापेयो गोवात् (३) ठगबहुलं ततः (४) । इति परे। । यतापि गाग्यो अपम्यं युति वाक्यम् । “मातामहादेपरणार्थो प्रयोग रति नातिकमा रति कामिक्षा। (1) नोवणानामा नसाद पाठारक पायन । ) गोवान गोवधिमायामात् । 10) तसचा भागपित्यारिमन्दनमात् ।

·तद्धितः। ४२५ । मन्वन्विोक्षस्येनोऽनोऽध्वात्मनो- पत्यषणेऽविकारणाभावकर्मय ईने न न लोपः । (मन्यर्जान्वोक्षस्येन: ६, अनः ६, प्रध्वात्मनः ६, अपत्यपणे , पविकारणाभावकम्मये ७१, ईने ७, न ११, न-लोपः ।। ठक् णिकः। ग्रहणमिह स्वोनिहत्त्यर्थम् (१) । सौवीर- गोवजा इति किम् । श्रीपगविर्जाल्पः । करसायामिति किम् ? भागवित्तायनो माणवकः । शेषानुदाहरति यादव इति-यदुर्नाम कभित्, तस्यान्तरा- पत्याय पणः । पाङ्गिरस इति-अगिरसोऽपत्यम् इति वाक्यम् (२)। मुनौ तु भिवादित्वात् (३)। एवम् प्रौपगवः माधवः मारोच इत्यादि। ४२५ । मन् । मनं वर्जयतीति मन्वजः, स चासौ अन् चेति मन्वन्,ि स्यादिन् स्येन्, मन्वान् च धम्मा च उक्षा च स्येन् च तत्, मन्यान्वयॊक्षस्येन् तस्य । अध्वा च आत्मा च न विकारोऽविकारस्तस्मिन् एणः अविकारण, भावय कम्मे च ते भावकम्मणी, म भावकम्मणी प्रभावकमणी, तत्तस्य। 11) सौबीरगोलजा इत्युक्तरमान्यप्रत्ययान्ना सौवीरगोनोत्पन्नवाचका' भन्दा ग्रान्ते । ते चापत्यप्रत्ययान्तावादादिनरौ वृनका भवन्नि, तथापि वृद्ध पहण, तथाविध स्त्रीलिङ्गशब्द निवृत्त्यर्थमिति माव । (२) च्या अतिरा नाम कचित । (३) शिपादौ कुर्ट यन्धकहणय इत्यु के ।

·५७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । मन्वजस्यानो वम्मणः उक्ष्णः स्यात् परस्येनय अयत्यार्थ- णे, अनो विकारार्थवजे णे भावकमार्थवर्जे ये च, अध्वात्मनो- रोने, म लोपो न स्यात् । याज्जनः भाद्रवर्मणः औक्षणः चारिणः । शैवः वाशिष्ठः। , तयोर्यः प्रभावकामयः, पश्चात् अविकारष्णश्च प्रभावकम्मयश्व तत्तस्मिन् । याञ्चनः इति-यज्वनोऽपत्यम् इत्यर्थे प्णः न्वोर्लोपोती तेऽये इति प्राप्तनलोपोऽनेन निषिध्यते। मन्वज्ज इति किं ? भाद्रसामः सौसाम.। अपत्यष्ण इति किं चम्मणा परितो रथः चाम्गणो रथः (१)। मन्व नियुक्तोः वमणो वजने प्राते धम्मग्रहणादाह भाद्रवर्मणः इति--भद्रवाणोऽपत्यम् इति वाक्यम् । एवं शार्ववर्गण इत्यादि। औक्षण इत्यादि--यद्यपि मन्वज्जे त्यनेन नखोपप्रतिपेधादुक्ष्णोऽपि प्रतिषेध सिध्यति, तथा- म्युक्षणः पृथग्ग्रहणमेवं ज्ञापयति, अपत्यष्णातिरितो पणे नलोप- निषेधो न भवति, तेन प्रोक्षं पदमित्यत्रानोऽविकारणे (२) निषेधी न स्यात् । चाक्रिण इति-चक्रिणोऽपत्यम् इति वाक्य, स्येनो न नलोपः। अस्य सूचस्य योगविभागः कर्तव्यः, तेन काचिद. न्यत्रापि (३)। तयाहि-- . (৫) অন লালবাবীই uাম ঘামায়া নদী । (२) ग्रीमियत महितपणे रम्पर्य । 1 यातिषियोपोपिन साहितिषः।

·तद्धितः। ब्रह्मणो नातायपत्यष्णे। ब्रह्मणोऽपत्यष्ण मलोपो न स्यात् जाती। ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणो जाति: (१)1 अपत्यष्ण इति कि ? ब्राझी नामीपधिमातिः। जाती किं ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्म इति । पणि गणि गाथि केशि विदथिमी वा तु हितनाम्नः । पपामपत्यष्णे नलोपो न स्यात् हितनाम्नस्तु वा। पणिनो- ऽपत्यं पाणिनः, एवं गाणिनः गाथिनः कैशिनः वेदथिनः। हित- नामोऽपत्यं हैतनाम्नः इतनामः । श्नोऽकलाप्यादेरनपत्ये । इनो नस्य लोपो न स्यात्, न तु कलाप्यादेः अनपत्यष्णे परे। साग्विणः मैधाविनः । अपत्ये तु मैधाव इत्यादि । कलाप्यादेस्तु कलापिन इदं कालापम् । कलाप्यादिर्यया- कलापी पीठसी च कुथुमी तैतिली तथा। जाजली लागली स्यात् सब्रह्मचारिशिखण्डिनी। कलाप्यादौ शिलाली च नव शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥ कम्मचम्मणोरताच्छील्यकोपयोः । ताच्छील्य भिवे कम्णः कोपभिन्ने चम्मणो नलोपो न स्यादनपत्यष्णे। काम्णं चाम्म- णम् । अताच्छील्यकोषयोरिति किम् ? काम्म: कमंशीलः, चाम्मः कोषः। दण्डिहस्तिन: ष्णायने, जिलाशि वासिनोस्त पणेयणायन्योः । नलोपो न स्यात् । दण्डिनोऽपत्य दाण्डिनायनः, एव हास्ति- नायनः । जैमाशिनेयः वासिनायनिः । 11) छात्र मनन्तस्थापि अपत्य न मलोप ।

·तद्धितः। ५७५ पास्ये विकर्णोऽथ क्षीरदः परिपिकोऽपि च । दशरथः कनीनय कन्यायाः णे भवेत्तथा ॥ त्रिवेण्यास्त्रिवणो विश्वसस्तु रवणोऽपि च । घियवणो मनोर्खा सन् गणसूत्रप्रमाणतः ।। इहादन्तानां पाठः पिणवाधनार्थः । छाजिकारान्तानां स्त्रीत्या- न्तानाच प्णेयबाधनार्थः । तक्षन्-शब्दस्य कारवाचकत्वात् पिणबाघनार्थः । तक्ष्णोऽपत्यं ताक्षणः, मनवान् इति अनन्तत्वात् नलोपो न स्यात्, कुर्चादित्वात् ताक्षण्यः । गङ्गाया अपत्यं गाङ्गः, अवमादित्वात् गाङ्गेयः, तिकादित्वात् गाङ्गायनिः । पीलाया अपत्यं पैलः, प्रतादेराकतिगणत्वात् पैलेयः। परे त कचित् अपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात् इत्याहुः । एवं साल्वाशब्दस्याप्युदाहरणीयम् । जरत्कारुशब्द जबन्तस्तन्वादिपाठात् । ऋष्टिषेणशब्दस्य मैनान्तत्वात् यष्णि- बाधनार्थः । कुरुवंशोत्पन्ना ऋषिवाचका अन्धकवंशोपना हष्णि- वशोत्पबाय सर्वे शिवादौ पठ्यन्ते। कुरो:-नाकुलः, साहदेवः । ऋष:--मूले वाशिष्ठ इति-वशिष्ठस्यापत्यम् इति वाक्यम्, एवं वैवामित्रः । अन्धकस्य-वाफल्कः, तोर्वमः । हणे:-वासुदेवः, पानिरह इत्यादि। ननु सर्वेषां व्याकरणानां माहेशमूलक- त्वेनाधुनिककुर्वृष्यन्धकहाणिवंशवाचकाना कथं थिवादी पाठ इति चेत् सत्य, शिवस्य सर्वज्ञत्वात् तत्र तेषां सङ्कलनम् । यहा ऋषेरनादित्वात् कुर्वृथन्धककृष्णिवश एवानादयः, अतएव नेभ्यस्त्यविधानमित्यदोषः। पदानां मानुषीसंज्ञानां तावत् । -

·मुग्धबोध व्याकरणम् ।
।
चिन्तिताया अपत्यं चैन्तितः शैक्षितः गौतम अडानां
नदोसनकानां तावत्-यमुनाया अपत्यं यामुनः,
इरावत्या
अपत्यम् ऐरावत: नाम्मद इत्यादि।
अडा: इति कि?
वासवदत्तेयः चान्द्रभागेयः (१)। शुङ्गस्यापत्यं शौगो भारद्वाजः,
अन्यत्र शौङ्गिः। छगनस्यापत्य छागल: प्रात्रेयः, भन्यत्र
छागलायनिः । विकर्ण स्थापत्यं वैकर्णो वात्स्यः, अन्यत्र वैकर्णिः ।
कन्याया अपत्यं कानीनः कर्णः व्यासय । त्रिवेण्या अपयं
यणः। वियवसोऽपत्यं रावणः वैथवणय । मनोरपत्यम् इत्यर्थे
एणः, तस्मिन्मनोः सन् वा, न इत्, मानुपः पक्षे मानव इति ।
विदादेोऽस्त्वानन्तये दः । (२) विदस्यान्तरापत्यं वेदः ।
एवम् प्रोवः । स्त्रियां पित्त्वादीप वैदी इत्यादि ।
विदादियथा-
विद उवा भरद्वाजः किलातः कुशिको इरिन् ।
विग्वानर कभ्यपोऽपस्तम्बो हद-रथीतरी॥
कूचवारगरहन्ती रथन्तरगविष्ठिरी।
टिपेणय किन्दों मठरी विष्वविष्टपि।
पुनर्भूर्दुहिता पुधः प्रतियोध-ननान्दरो।
हयग्वः प्रियको धमुबध्योग-गुनकायपि ।
.
-
१) चार पन्द्रभागा watयान्द्रभागा चान्द्रभागीगन्दयोरम्बारमार कोय।
धन्दाम या
(1) दिनोलापमा साहिनिमय था।

·तद्धितः । ५७७ तभाग किन्दासी व्ययस्लान्धिका अपि । महाकुल: पृदाकुश्च निषादोऽथ परस्त्रिया:- परराष्ट्र, गोपवन. शिग्रु भामज विन्दवः । अखावतार श्यामाक क-श्यापर्णाः समुदीरिताः॥ अत्र ये शब्दा अनृषिवाचकास्तेभ्योऽनन्तरापत्य एव दुः। अतएव पौत्रः पौनर्भवः दौहित्र इत्यादि। ननु कथ कुशिक- स्यानन्तरापत्यं कौथिको विश्वामित्रः, कथं वा व्यवहितापत्ये इन्द्रहर्नाम सप्तमः काश्यपानाम् ब्वेऽलुक् ? इति (१) चेत् सत्यं, सचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशत इति न्यायात् ऋषि- प्णेन (२) भवितव्यम्, अथवा तस्येदमित्यर्थे पणेन । परस्त्रिया अपत्य पारयः, है परखादेशः । अत्र परस्त्रीशब्देन भिवजातीया स्त्री वाया, अतएव पारशवो विदुरः। तथाच--पारणवः पुमान्, परस्त्रीतनये शस्ले हिजाच्छूद्रासुतेऽपि च इति मेदिनीकारः । । प्रर्थान्तरे तु पारणेयः। बाहादेराकृतिगणवात् विदस्यान्तरा- पत्यं धदिरित्यादौ णिः, न तु ऋषिणः। यद्यपि शिवादित्वात् ये ते वेद इत्यादि सिहाति, तथापि विदादः पृयक विधानं मयड्याधनार्थम् । १) सामानामिन्यव कमपयन्दम्प पिदादिपाठ विदेगाँव रति বাক্সি এখন হিয়ি রদব বসাধাৰীৱাৰি प्रवेष कर मुगभरतीत्यागाशाह कपिरियादि । गर्गदक पारिप गाली प्रेम मिाहे परस यवम्बर मुगभातोति पत। यब त अपिणे रमई. नमा माधिताव मुगिय । () fucाहिनि।

·५७८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
उत्सादेव। उत्सादेष्टः स्वात्, पृथग्योगादपत्वसामान्ये ।
उत्सस्यापत्यम् पौत्सः, जानपद इत्यादि ।
उत्सादिर्यथा-
उत्सो जनपदविनदौ धन्वा, विकच-महानद-तरुणं धेनुः ।
भरत-महानस-पृथिवी देवं,
पतिर्जगती
कुरु-पञ्चालम् ॥
उदपान महाप्राण-ककुभस्तलुनो महान् ।
इन्द्रावसान-विकर-त्रिष्टुवुणिगनुष्टुभः ।
उशीनरः सुवर्णय भल्ल कोयो रथन्तरः ।
वृहन्मध्यन्दिनवाथ सत्वतो नुण भवैदिह ।
उदस्थानन्तु देशेऽस-वक्कयो(१) पम्मतः (२)।
ग्रीमोऽहत्ते समाख्यातः शेषं जेयं प्रयोगतः ॥
इह कुरुगष्दस्य पाठात् कुरोरपत्यम् इत्यर्थे कौरव इति
जयादित्यः। सत्वगम्दो वत्वन्तस्तस्य ट्रे नुण, सत्वतोऽपत्यं
सात्वन्तः। पाठवलात् उदस्थाने भव औदस्थानो देशः । प्रदेश
त उदस्थान: कयित् तस्यापत्यम् प्रौदस्थानिः । हपदशब्दोऽशे
वाघे ८ः वार्षदः, अनंगे त वार्षदः प्णः। ननु णट्यो: को
विगेप इति चेत् सत्यं, पणान्तयार्पदस्य सद्दे वार्षदकः । टान्त स्य
तु वार्षद इति विगेषः। प्रहत्त इति-वत्तं छन्दः, न वृत्तम् महत्तं
तस्मिन्, प्रेमः । पत्त इति किं ! प्रेमी विधुपिति ऋतुनचना-
दिति यः, तस्मादिकारे मयट प्रेममय, दान्ताहिकार प्रेममिति
विणेपः।
?
॥ पयामारी रपय ।
१२) पापिलो परिम्य परितिकार ।

·तद्धितः।
(५७८
४२६ । सङ्ख्यासम्भद्रान्मातुर्डर पो ।
( सडा-सं भद्रात् ५५, मातुः ६।, डुर् ।११, पणे )।
हैमातुरः।
४२७ । नन् पुंस्त्रियोः ! (नन् ।११, पुंस्त्रियोः ६॥ ) ।
पोमः स्त्रयः।
४२८। कुञ्जादेर्णायन्योऽस्त्रीवेऽपत्ये ।
कुञ्जादः ५१, णायन्यः ११, अस्त्रीब्वे ७, अपत्ये १)।
कुजादरपत्यार्थे णायन्य: स्यात्, न तु स्त्रियां, न च ब्ये ।
कोलायन्य: ब्राभायन्यः । स्त्रीब्वे तु कौञ्जायनी कौम्जायनाः ।
-
४२६ । संख्या च सम् च भट्रय तत्तस्मात् । सख्यावाचकात्
समो भद्राच परस्य माशब्दस्य डुर् स्यात् णे, डिवादन्त्यस्य ।
सौजवान विः। वैमातुर इति-हयोर्मातोरपत्यमिति वाक्यं,
शेषात् प्णः, एवं पाण्मातरः ।
४२७। नन्। पुमांय स्त्री च ते तयोः। अनयोनन्
स्यात् ।
४२८ । कुशादेः। स्त्री च ब्वं च स्त्रीब्वं, न स्त्रीब्वम्
मस्त्रीवं सम्मिन् । अपत्यग्रहणं, पूर्वत्र सामान्यविधानात् ।
प्रयं (1) नडायन्तर्गणः गायन्येन प्यायनो बाध्यत, तेनानन्तरापत्ये
कोधिः। कोसायन्य इति-कुञ्जस्यान्सरापत्यमिति वाक्यम् ।
एवं प्राधायन्यः।
॥ ययं माहि।

·५८०
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
--
.
कुजादिर्यथा-
कुञ्जो ब्रनो वुधी लोम-भस्म-शहाः शठो गणः ।
शाकः शुभ्रा विपाशा च शुण्डा स्कम्भः प्रकीर्तितः ॥
तिकादेयनिषादेस्तु यम् च ।
तिकादरपत्ये थायनिः स्यात्, बषादेस्तु गायनर्यम् च,
इत् । तिकस्यापत्यं तैकायनि:, कितवस्यापत्यं कैतवायनिः ।
तिकादिर्यथा-
तिक कितवीरस-तैतिल नौड़,
भौरिकि भौलिकि-बध्यारब्धम् ।
चौपयतः कुरु-संज्ञा यन्नं
गङ्गा लाइट-शूद्र यमुन्दम् ।
खल्यका लोमको रूप्य-ग्राम्य-वाजयता उर।
गाच्या वालशिखा वैधयत: शैकयतस्तथा ।
चटयत: स्वग्रामोऽथ कौरव्यः क्षत्रिये मतः ।
गोकध्ययन्द्रमाः क्षेतयतो रक्षान्तदा मताः ॥
हाच: पणाला देवरथोऽमित्रोदन्यं (१) प्रकीर्तितम् ।
सत्रियार्य-कोरण्यः पठ्यते (२), तेन जनपद-एयान्तस्य ग्रहणं
म त कुादि-स्थान्तम्य, म रा ग्रामपयधनमसम्मान पोर्नुगेप ।
जनपद-यातार कुरोरपत्वं युवा कोरप्यायगि: शचियः।
বাবা-মা गौरचागिः, पागरपाणि-
रियादि। एषः गातातायत-सारपस्य कार्यः, सस्थापत्य
(गि पद ११ पल

·तद्धितः । ५८१ कायणिः । अन्यत्र कर्तृशब्दो ब्राह्मणवचनः, तेनान अब्राहा- णात् णायनेन लुक् । एवं कैशायनिः, शवायनिः हाच इति किम् ? प्रोपगविः, अतः पिणः । हपादिर्यथा -वृष दगु कोशल छाग कम्माराः। वृषादेस्तावत्-वाOयणि: दागव्यायनिः काम्मायायणिः, कुवादित्वात् काम्मायः। कोशनशब्दोऽत्र जनपदवचनः । ननु कथं कौशल्यायनिवल्लभामिति भःि। उच्यते-नृजातरित इति ईपि कौशल्यायनी, तस्या अपत्यं युवा इत्यर्थे पाबादित्वात् प्णेय- स्तस्य लुकं विधाय स्त्रीत्यस्य लुकि कौशल्यायनिरिति परे । वस्तुतस्तु तिकादेराकृतिगणत्वात् णायनिरिति । तथा च कौशल्पकाम्मा-- भ्याञ्चेति पाणिनिसूत्रम् । बडादनपत्यान्ताहा पुवान्ताहाकिनादेस्तु कंथ । अनपत्यान्ता- दृदसंञ्जकात् पायनिया स्यात्, पुचान्तात् वाकिनादिभ्यय, तेषां त कन् च स्यात् न इत् । पामगुप्तस्यापत्यम् भानगुप्तायनि: नापि- तायनिः । एवं त्यादायनिः, तवापत्यं त्वादायनिः, युवयोर्युमाकं या प्रपत्यं यौमदायनिः । कथं भावतायनि: ? वागदस्य व्यवस्थावा- नित्वात् । पक्षे पानगुप्तिः नापिति: त्यादस्तस्यापत्यं युवा त्यादा- यनिः । वृहादिति किं देवदत्तिः यादत्तिः पोपगतः। अनपत्या- दिति किम पोपगविः। पुवान्तात् - गार्गीपुषकायणिः । गार्गीपुत्रायणिरिति पूर्वेणेव सिहे कविधानार्यः पाठः, पायन्य- भावपक्षे गार्गीपुधिरिति रूपवयम् । पाकिमादेस्तावत्-पाकिन- कायनि: वाकिमायनि: वाकिमिः । । - ·५२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पाकिनादिर्यथा- वाकिनथमि गारधी काकी-लड्दा तथैव च । कार्कव्यवम्मिणावत्र बुधैः सप्त प्रकीर्तिताः (१) परे तु कनं न विकल्पयन्ति, तन्मते वाकिनादेव रूम्यम् । प्रधादायनिवा। वाशब्दो बहुलार्थः । बसंकभिन्नादाय- निची स्यात् अपत्ये। ग्लुत् कस्यापत्यं ग्लुचुकायनि , पचे ग्लोबुकिः । पाहिचुम्बकायनि; पाहिचुम्बकिः । बाहुल्यात् क्वचित्र भवति, तेन दक्षस्थापत्य दाक्षिः साक्षिरित्यादि । यूनि लुक पायनेः रणस्य । गायनेः परस्य यूनि विहितस्य प्णस्य तुक् स्यात् । तिकस्यापत्यं तेकायनिः तस्यापत्यं युवा तेकायनिरित्यादि। कुलाददादिनो (२) येनणेयका दादेम्वीनः । दादिभिवात् कुमार यईन गेयक एते स्युः दपूर्वादीन एव। कुम्नस्थापत्य कुम्यः कुलीनः कोम्नेयकः, बहुकुम्यः बहुकुमीन: वाहुकुन्नेयकः, यत्ययादत्यात ३)। दादेश पाध्यकुनीनः योषियकुमीनः । 9 भोपालोnि for.एक निदिन्न। चगारे PRATo नारे रतलामारिकोप प्रमाणित पदम गार Herefanपनाया antarvadशेप ग. एम.aareefkrati In Infat । सामा चापि ना irritrahman iframentar HEMAITRATE EVER Kutter ·तद्धितः । ५८३ दुमहड़यां णेयक-णीनी वा। प्राभ्यां परात् कुलात् णेयक- णीनी क्रमाद्दा स्याताम् । दीकुलेयकः, अवादित्वात् दौष्कुलेयः, पचे दपूर्वत्वात् दुष्कुलीनः । माहाकुलीनः, उत्मादित्वात् माहा- कुल: पक्षे महाकुलीनः । क्षत्रादियो जाती। क्षत्रशब्दाज्जातावपत्ये ध्यः स्यात् । क्षत्रियः जातिः । जाताविति किम् ? क्षाचिः । सौवीरगोत्रात् फाण्टाइति मिमतात् ण णायनो। सौवीर- गोवात् फाण्टाहतेर्मिमताञ्च ण-णायनी स्याताम् । फाण्टाहते. रपत्यं युवा फाटाहतः। सौवीरगोनत्वात् यून्यस्य विषयः, फाण्टाहतायनिः । एवं मिमतस्यापत्यं मैमतः मैमतायनिः । परे त अल्पान्तरस्य व्युत्क्रमनिर्देशात् (१) यथासंख्यमिच्छन्ति, तम्मते फाण्याप्तः ममतायनिरित्येव । सौवीरगीवादिति किम् । फाण्टाहतायन: मैमतायनः । देवपथिवीभ्यां एयणौ वा । पाभ्यां क्रमेण ण्य-पौ वा स्याताम- पत्ये । देवस्यापत्यं दैव्यः, पृथिव्या अपत्यं पार्थिवः, स्त्रियां दैव्या पार्थिवा, उत्सादित्वात् दैव: पार्थिवः, देवी पार्थिवी स्थामान्तादो लोमान्तात्तु वे। स्थामन् इत्यन्तादः स्यात, लोमान्सात्तु वे। अखत्थामा नाम कथित, तस्यापत्यम् पावत्यामः उडुलोम्रोऽपत्यानि उडुनोमाः । ब्वे किम् । पौडुलोमिः पौडुप्लोमो। . - in छये भिवतफाइतेरियनुना फाशइतिमिमारियुरिय।

·५८४ मुग्धबोधं व्याकरणम्। गढ़ाट्रानि च टुः, ष्णस्तु हाड-मगध-कलिङ्ग-शूरमसात् । अपत्ये रानि च देशतुल्याख्यक्षचियात् ः स्यात्, हाड् मगधादिस्त पणः । पञ्चालानामपत्यं राजा वा इत्यर्थे पाञ्चालः, वैदेहः । धजा- देस्तु पानः वानः सौनः मागध: कालिङ्गः शौरमसः । रूढादिति किम् ? पञ्चालस्य ब्राह्मणस्यापत्यं पाबालिः । वृद्धत्कोशलाजादादगान्धारि-शाल्वेयात् ण्यड् । गान्धारिशाल्वेय- भिवात् हहादिकारान्तात् कोशन्नादजादाचापत्ये राजनि च एयड स्यात् । ट्रष्णयोरपवादः । द्धात्-पाम्बष्ठस्यापत्यं राजा वा भाम्बष्ठाः, सौवीरस्यापत्यं राजा वा सौवीर्यः। इकारान्तात्- कुन्तेर्जनपदचचियस्थापत्यं राजा वा कौन्त्यः, अवन्तेरावन्त्यः, कोशलस्य कौशल्यः, पजादस्य पाजायः, स्त्रियामजादित्वादाप, भाम्यष्ठया कोशल्या प्राजाद्या । कौन्त्यावन्त्ययोस्त कुन्ती प्रवन्सी । कुरकुन्त्यवन्तिभ्योऽपत्य त्यस्य लुकि नृजातेरित इति । डिवात् पतिवादी यडई, भाम्बष्ठीपतिः प्राम्यष्ठीपुत्र इत्यादि । गान्धारि-गास्येयात्तु गान्धारः गास्वेयः, पूष्प दः । फुरन्यादिभ्यो एयः पाण्डोर्डिय । कुरोर्निपूर्वाग्देभ्यो जन- पदेभ्यो यः स्यात् अपत्यै राजि च, डिच पाण्डोः। कुरोजन- पदस्थापत्यं राजा वा कोरव्यः, कथं माधे-"कुकुरकोरयस्त्रियः," कपा येणीसंहार-"संरक्ष्यता कौरवा" रति! उथी- पदापिषचार्या, विषयो देग इत्यये पणे वा (१) तस्येदमित्ययें ( freरति प्रण रोको नारा पर रिपो देत गापिपरचम ·तद्धितः! ५८५ ४२६ । गर्ग यस्क विदादि भृग्वत्रि कुत्सागिरी वशिष्ठ गोतम रूढाल्लुग् बेऽस्त्रियाम् । (गर्ग-रूढात् ५१, लुक् ।११, ब्बे ७], अस्त्रियां )। वा । कथमक्षचिये “कौरव्याः पशव" इति ? उपचारात् । न्यादेः- निधनस्यापत्यं राजा वा नैधन्यः नैपुण्यः नैषध्यः । पाण्डोर्जन- यदस्य क्षत्रियस्यापत्यं राजा वा पाण्डाः, डिति टिलोप: । रूढ़ इति कि? महाभारते पाण्डोरपत्यं पाण्डवः । न हि तत्र पाण्डुद्देशः। उडुम्बरादेः (१) प्णिः। रूढादपत्ये रानि चेति । ट्स्य बाधकः । उडुम्बरस्य जनपदस्य क्षत्रियस्यापत्य राजा वा श्रोडु- बरिः तेलखलिः। उडुपरस्तिलखलो मद्रकारो युगन्धरः । भूलिङ्गः शरदण्ड्य कलकूटोऽखकस्तथा। प्रत्यग्रथो नव प्रोताः पर शिष्टप्रयोगतः ॥ केकय प्रलय-मिवयूनां पित्ते यादेरियः। एषां यादेर्भागस्य चित्ते ध्यादेशः स्यात्। केकयस्थापत्य कैकेयः, प्रलयादागतं मालेयं हिम, मित्रयोर्भावः मैत्रेयिका, गोषचरणाणकः । ४२८ । गर्ग। गर्गय यस्कर विदय ते पादयो येषां से गर्गयस्कविदादयः, ते च भृगुरा प्रषिय कुस्सय पद्रािय वगिष्ठय 1) उडम्परादेरिन्यपि पाठ । ७४ ·मुग्धबोधं व्याकरणम्। देशतुल्याख्यः क्षचियो रूढ़ः। एभ्यः परेयामुक्तानां त्यानां ब्वे विहितानां लुक् स्यात्, न तु स्त्रियाम् । गर्गाः वत्साः, यस्का: लज्जाः, विदाः उवाः, भृगवः अत्रयः कुत्साः अङ्गिरस: वशिष्ठा: गोतमाः, अगाः वङ्गाः कलिङ्गाः । स्त्रियान्तु भार्गव्यः । । . गोतमथ रूढ़य तत्तस्मात् । रूढशब्दस्य व्युत्पत्तिमा देश- तुल्याख्य इत्यादि । तथाच गर्गादि-प्णाः, यस्कादि-प्ण-प्णायन- पिण-पणेयाः, विदादिः, पत्रि-पणेयः, भृगुकुरमाझिरोवशिष्ठगीतम- पणः, रूढ़.पणा ? णड एय णि इत्येषां ब्वे लुगित्यर्थः । मेगोदा. हरति गर्गा इत्यादि । कइयोस्तु गायः गायर्यो. यास्कः यास्की, वैदः वेदी, प्रायः प्रायो, भार्गवः भार्गयो, कीमः कीसी, प्राङ्गिरस: पानिरसी, याशिष्ठः वाशिष्ठी, गौतमः गीतमी, पार: पानी इत्यादि 1 एवं ब्बे लुकि मे गर्गाणां धनं गर्गधनम् अनधनमित्यादि। ये विहिताना त्यानामिनि किम ! गायेय यास्यय भाग्नि येग्मय से गायेयास्याग्निये ग्याः। एवं गार्यो घवास्यो प पाग्नियेनी च से गायवारस्याग्निये ना इत्यादी लग् न स्यात् । परकदेगिना एकवचनान्तामामपि हममा. सार्यवाक्ये ममामे एकार्यामापात् महभापयिपधायो यस तुमित्याधुः। नेम गर्गवरसाग्नियेगा इति उदा:, प्रिया इति प्रत्युदामपुरिति । गर्गपिदादी हो ।

·तद्धितः । ५८७ यस्कादियवा-. यस्को लय-तक्षाऽयस्थूण-भलन्दन-टणकर्णाः (१) । भण्डित भड़ित-खरपा भण्डिल-भडिलौ सदामत्तः । क्रोष्टुमायो बहिर्योगः कम्बलहार कर्षको । क्रोष्टुमानो विषपुटीपरिमेखल-पादका: (२) । कर्णाटकः क्रोष्टुपादस्तथा कटकमन्थको (३) । यकसक्यः शीर्षमायः पिण्डीजवस्तथैव च । जवारथ-शीर्षमान-लज्जा रक्षोऽसुरस्तथा। उरकाशोऽजपस्तिथ विशिः कुट्रिरिमे वयः ॥ यस्कादयः पट् शिवादयः, भण्डितादयः पञ्च नड़ादयः, वस्त्यादयस्त्रयः अनादयः । शेषाणामदन्तत्वात् णिः । देराअतिगणवात् पुष्करसच्छन्दोऽपि, तेन पौष्करमादिः पौष्क- रसादी, ब्वे युष्करसदः। बतची गोत्रस्य प्राच्यभरनेषु । बदच: शन्दात् प्राच्य-भरत- गोत्रविहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् ब्वे । प्रायगोत्रे-पन्द्रागारस्या- न्तरापत्यं पानागारिः पानागारी, ब्वे पन्नागाराः। भरतगोचे- यौधिष्ठिरिः यौधिष्ठिरी युधिष्ठिराः। एवमार्जुनिः आर्जुनी अर्जुना: । बह्वच इति किम् ? भैमिः भेमी भैमयः । अगस्त्य कुण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनौ च । पाभ्यां गोत्र त्यस्य ब्बे . यस्का (१) बह्य इत्यल लक्ष इति च पाठान्नरम् । (क) विषपुट, उपरिमेखल । पदक इयव पदक इत्यपि पाठ. । (३) कटक इन्यव वटुक इत्यपि पाठ ।

·५८८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । लुक स्यात्, लुकि सति अगस्य कुण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनावादेशी क्रमात् स्तः । अगस्वस्थान्तरायत्यम् ऋषि-ष्ण श्रागस्त्यः, आगस्त्यौ को अगस्तयः । कुण्डिन्या अपत्यं गर्गादित्वात् ष्णाः कौण्डिन्यः कौण्डिन्यौ ब्वे कुण्डिनाः । तिककितवादेथे। तिकादेः कितवादेच परस्य गोत्रवि- हितस्य त्यस्य चे लुक् स्यात् ब्वे। तेकायनयश्च कैतवायनयश्च ते तिककितवाः। उपकलमकाः उनकाकुभाः उरसलवटाः अग्नि- वेशदासेरका: बहरभण्डीरथा: पफकनरका: वकनखगुदपरि- गडा: लशान्तमुखाः कृष्णाजिनक्कणसुन्दराः भ्रष्टककपिष्ठला: प्रत्यादि । चे किं? कायनयः कैतवायनयः । ब्वे कि ? कायनिय कैतवायनिय तैकायनिकैतवायनी। उपकादिभ्यो वाऽचे च । उपकादिभ्यो ब्वे विहितस्य गोत्र- त्यस्य प्रचे चे च व्वे लुक् स्याहा। उपका: औपकायनाः, लमका: लामकायनाः। उपकलमका: ग्रीपकायनलामकायनाः। ब्बे किम् ? प्रोपकायनय लामकायनौ च औपकायनलाम- कायनाः। उपकादिर्यथा- उपक-नमक-सुपिष्ट-मयूरं जटिलक वधिरक-वृष्णिक-कर्णम् । पिष्ट-कपिठन-खारीजहाऽनुजक-गलाखल-कलसीकएकम् ॥ काससस्त्री निदाषा मन्दक: हाणमन्दरः । कृष्णाजिनोऽयतारय भष्टक: मणपिङ्गमः । उम्मूक-दामकण्ठो पाऽयटायक-कुपीतकी। अनुनोमानभिहिसः मतानोऽजपथम्तथा ।

·तद्धितः । ५८८ उपकलमकौ नड़ादी, सुपिष्टादयः सप्त शिवादयः, अनुलोमन् वाद्वादिः, शेषाणामदन्तत्वात् णिप्राप्तिः । गर्गविदादयः कवयोः । गर्गादेविदादेश घे वर्तमानस्य कहयोविहितस्य त्यस्य लुक् स्याहा । गाय॑स्य गार्ययोर्वा धनं गर्गधनं गायधनम्, एवं वेदस्य वेदयोर्वा धनं विदधनं वैदधनम् । रूढात् कम्बोजादेनित्यम् । कम्बोजाद रूढात् उत्पन्नस्य राजापत्यार्थत्यस्य लुक् नित्यं स्यात् । कम्बोज जनपदस्यापत्यं राजा घा कम्बोजः। कम्बोजादिर्यथा-- कम्बोजः केरलथोलः खशय यवनः थक इत्यादि । स्त्रियां कुरुकुन्त्यवन्तिभ्यः । एभ्यो राजापत्योत्पन्नत्यस्य, स्त्रियां लुक् स्यात् । कुरोजनपदस्थापत्यं स्त्री राजी वा कुरूः, उत इत्यादिना ऊप। एवं कुन्ती अवन्ती, माडो लुकि नृजातरित इति ईन् । अतथाप्राच्य भर्ग-यौधेयादः । प्रायगोव-भर्गादि-योधेयादि- भिन्नाद्राजापत्योत्पत्रस्य प्रतस्त्वस्य (१) स्त्रियां लुक् स्यात् । शूरसे- नस्यापत्यं स्त्री राजी वा शूरसेनी, इडविडस्यापत्यं स्त्री राजी वा इड़विड़ी इत्यत्र ट्रस्य, मद्रस्थापत्यं स्तो रानी वा मद्री, दरदोऽपत्यं स्त्री राजी वा दरत् इत्यत्र हाचः एणस्य लुक, लुकि ईप् मट्र-शूर- सेनाभ्याम् । अत इति किं ? कौशल्या पाजाया। प्रप्राच्य-भर्ग- (१) च्यकारमाला प्रत्ययस्य ।

·५८० मुग्धबोधं व्याकरणम् । यौधेयादेरिति कि? पाचाली वैदेही मागधी पाङ्गी वाडी सौली- त्यादि । भर्गादेः-भार्गी कैकेयो। कथं "प्राक् केकयीतो भर- तस्ततोऽभूत्" आद्यप्रततिरेव ? नदादिपाठादिति भागहत्तिः । भर्गादिया- भर्ग: करूशः कश्मीरः कौरथ्यः सुझकयो। शाखोऽनुभवकथैव भर्गादिः परिकीर्तितः यौधियादेः-यौधयो शौभेयीत्यादि। स्त्रियामिति चकारेणा- मुकर्षणान ब्यमत्र (१)। न गोपवनादः । गोपवनादेर्गोत्रत्य स्य लुड् न स्यात् । अयं विदादान्तर्गणः । गौपयना:, गौपवनस्य गौपवनयोः कुलं गौपवन- कुनमित्यादि उत्तोऽपत्याधिकारः। 1. - पणो वेत्यादी यमादिभ्यस्त्वपत्यवत् । स्यायन्तालेः प्णः स्यात् येत्यादिवपु, यमादिभ्यस्त पपत्यवत् त्याः स्युः। वेत्त्यादियथा- येति । अधीते । रकम् । युक्तः कालः। दृष्टं साम। परिक्षतो. रयः । उहतम् । संस्कृतं भक्ष्यम् । व्रतगयिता । पौर्णमास्यस्मिन् । पम्य देयता। समूहः। विपयो देशोऽस्य । पादिरस्य प्रगाथे । मंगामः । तदम्त्यग्मिन् देशे। नियुतः । नियामः परभवः। विकार। पयययः । भवः । प्याप्यानम् । प्रायभवः । जातः । कसः । फ्रीतः । नमः । कुगनः । चणं हम्यते । मभूतः । माधुः । पुष्पात् । l यनुमतिपः।

·तद्धितः।
५८१
४३० । ढघे कात् पणोककण्णीनेया श्वानितश्च ।
(ढ घे ७, कात् ५), प्णीक कण णोन इयाः १, चश,
अनितः १॥, च ११)।
कात् परा एते पूर्वे च सेतो ऽनितय स्युः टे धे च पाये।
पच्यमानम् । उप्तम् । देयमृणम् । मृगो व्याहरति । अस्य सीढ़म् ।
आगतः। प्रभवति । गच्छति। अभिनिष्क्रामति । अधिकृत्य तो
ग्रन्यः । एकदिक् । अस्य निवासः। अस्याभिजनः । अस्य
भक्तिः । गृह्यते । श्रूयते । उच्यते। प्रोक्तम् । उपजातं । कतो
ग्रन्थः । इदम्।
यमादिस्तावत्-यमः आदित्यः अग्निः कलिः दितिः अदितिः
पृथिवी देवः अपवाद्यादिस्थानान्ताः उत्सादयय । पखादिय॑क्तः
कुर्बादी। उदाहरणानि तत्र तत्र वक्ष्यामि ।
दित्यदितिभ्यां न णेयः । पाभ्यां वेत्त्यादौ प्णेयो न स्यात् ।
दितिं वत्ति प्रधोते वा दैत्यः, एवं प्रादित्य इत्यादी एयः, न दैतेय
आदितेय इति ।
टच घय तत्तस्मिन् । के कारकम् । णी-
कय कण् च णीनय इयय ते। नास्ति इत् येपां से। चकारण
पूर्व सप्त-त्या पनुरुप्यन्ते । तथाच प्रवत्यास्तवत्वाय त्या एका-
दश सेतोऽनितयाभिधानाइविष्यतीत्यर्थः।
दादित्यधिक्रियते धात् प्राक् ।
वैयधीते । टात् पर पः स्यात् वेयधीत भयें। क्या-
ढधे।

·५८२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । तर्क वेत्ति अधीते वा तार्किकः, पदकः, क्रमकः, वैया- करण: ; वाचा सतं वाचिकं, पाणिनीयं ; शक्या युध्यते ऽसौ शाक्तीकः, याष्टीकः, तिष्येण युक्ता रात्रि: तैषी, पौषी ; चाय साधुः क्षत्रियः, यजाय हितं यजियं; मथुराया पागतः माथुरः; इह भवं ऐहिक, कादाचिल्क, ग्रामीणः, ग्राम्यः, मूर्दन्यः, नादेयः शालीयः, नागरः, अग्रतः । करण इति व्याड् पूर्वात् अधोरनट एः अर्, व्याकरणं वेत्ति अधोते वा इत्यर्थे पण: णित्ते युम् वि: ययोरित्यकारलोपः । एवं प्रभाकरोपलक्षिती ग्रन्थः प्रभाकरस्तं वेत्ति अधीते वा प्राभा- कर इत्यादि। णिक उक्थादेः षष्टिशतपथाभ्यां त्वणित् । उक्थादेः पिएकः स्यात् षष्टिपथ-शतपथाभ्यान्तु पिकः । उपचारात् उक्थ- शब्द औधिकार्थः, तं वेत्ति अधीते वा पौथिकः लौकाय- तिकः। उक्थादिर्यथा- उक्थो लोकायतः लक्ष्णः पुराण संहिता शरत् । वर्या वसन्ती हेमन्तः सहातः संग्रहो गणः । प्रथा शिशिरो हत्तियाथर्वण-लक्षणम् । न्याय न्यासावनुपदानुगुणाग्मगुणा अपि॥ विपदा विपदा ज्योतिरायुर्वेदः झमेतरः । यालयानुकल्पाय पुनरुताः पदाक्रमः ॥

·तद्धितः । ५८२ " चरमप्रथमाभ्यान्तु गुणोऽथ कतुवाचिनः । पाख्यानाख्यायिके (१) चेतिहासो वै लक्षणोत्तराः ॥ अधर्माद्यादिविद्यान्ता अथ कल्पादिवर्जिताः । सूत्रान्तावाथ कल्यान्तास्तथास्मिन्ननुसूरपि । अथवाणं वेत्त्यधीते वा आथर्वणिकः, इके न नलोपः । नैयायिक: नैयासिका, खोर्युम् इतीमि विः । अनुकल्प- शब्दं परे पठन्ति (२)। वस्तुतस्तु कल्पान्तत्वात् सिध्यति । चारम- गुणिक: प्राथमगुणिकः । क्रतुवाचिनः क्रतुविशेषवाचिनः । प्राश्वमेधिकः वाजपेयिक: राजसूयिकः । पाख्यानं ग्रन्यान्तर्गता- पेक्षितस्य वर्णनम् । यवक्रीतमधिकृत्य कृतो ग्रन्य इत्यर्थे पणे सते कचित्तस्य लुक, तं वेत्त्यधीते वा यावक्रोतिकः प्रेयग विकः । मूले तार्किक इति (३)। आख्यायिका प्रबन्धविशेषः, तमधिकृत्य छतो ग्रन्थः, त्यस्य लुक, तं वेत्त्यधीते वा इत्यर्थे प्णिकः । वासवदत्तिकः सौमनो- तरिक इत्यादि । लक्षणोत्तरा इति-लक्षणशष्ट उत्तरी येषां, गौलचणिक पाखलक्षणिकः । अधम्माचादिविद्यान्ता इति सार्य- विधिकः वायस विधिकः। धर्माद्यादयस्त धाम्मविद्यः विद्यः पाङ्गविद्यः । अथानन्तरं कल्पादिवजिताः स्वान्ता इति-सायह सूविकः वार्तिकसूत्रिकः । कल्पादिस्तु काल्पतः। कल्पान्ता .. (1) चास्यामविशेषारिमा, ग्राण्यायिाविशेषाधिन। (३) तन्मताभुमारणेवामाभिरपि म पठिन यामय । 1) थारयामोदाहरमितिभेष । ७५ ·५८४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । इति-माटकल्पिकः पाराशरकल्पिकः । अनुसूर्नाम ग्रन्थविशेषः, तं वेत्त्यधीते वा इत्यर्थे णिकः । इससक्तान्तादिकस्य कः । उक् प्रत्याहारः । इसन्तासन्ता- दुप्रत्याहारात् तान्ताच परस्य इकास्य कः स्यात् । प्रानुसुकः, णिकस्येकस्य कवविधानात् णित्ते त्रिः । षष्टिपथं वेत्त्य धोते वा पष्टिपथिकः पष्टिपथिको शतपथिकः शतपथिकी। पदादः कः । ढादित्येव । पदादेयधोते वाथै कः स्यात् । भूले पदकः क्रमक इति। पदादिर्यथा- पदं शिक्षा क्रम: साम मीमांसोपनिषञ्च षट् । शिक्षकः मीमांसकः, केऽकः स्वः । पदोत्तरदादिकः । पदमुत्तरपदं यत्र तस्मात् एकः स्यात् वेत्त्यधीने वार्थे । पूर्वपदं वेत्त्यधीते वा पूर्वपदिक उत्तरपदिक इति । एकदेशिनस्तु पदोत्तरशब्दादेव एकः, पदोत्तरपदिक इत्याहुः। भानुपदिक इति उक्थादित्वात् । अनुवाणादिन् । उपनिषद्भागातिरिक्तवेदव्याख्यानं ब्राह्मण- शब्देनोक्न, तस्य सदृशम् अनुनाधणं, सादृश्ये घसः, तद्देत्यधोते वा अनुवानपी अनुमाणिनी अनुवाद्मणिन इति । चान्द्रास्त अस्त्यर्थेना साधयन्ति इति चिन्त्वम् । इयतु वाधीते छन्दसः थोत्रय । छन्दसोऽधीतेऽर्थे इयः स्यात् वा, तस्मिन् छन्दसः थोत्रादेशय । छन्दोऽधीते योवियः पने छान्दसा, खम्तस्य नानुत्तिः। स्वात् संख्याफोडो नुक् । सूत्रयाचिनः संख्याप्रततेः कोडी- ·तद्धितः । , ऽध्येटवेदिवोर्विहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । पाणिनीयमष्टकं (१) सूत्रं वेत्त्यधीते वा अष्टकः पाणिनीयः, दशको वैयाघ्रपदीयः । संख्येति किं ? महावार्तिकं सूत्रं वेत्त्यधोते वा माहावार्तिकः । कोड इति किं ? चतुष्टय सूत्रं वेत्त्यधीते वा चातुष्टयः । सहसवपूर्वाच । सहपूर्बात् सर्वपूर्वाच्च लेः परस्थाध्येट- वेदियोर्विहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । सवार्तिकं वेत्त्यधीते वा सवार्तिक: ससंग्रहः, एवं सर्ववेदः सर्वशास्त्रः, पञ्च वेदान् वेत्त्यधीते वा ताचि वाये गः । प्रोताच । प्रोतविहितत्यान्तादध्येटवैदियोर्विहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । पाणिनिना प्रोक्तं वेत्ति अधीत वा पाणिनीयः स्त्रियां पाणिनीया, अपिशलस्यापत्वं प्रापिशलिः, तेन प्रोतम् प्रापिशलं, तहेत्त्यधीते वा आपिशल: स्तियामापिशला, पित्त्वेऽपि गौणत्वाने । कल्प-सूत्र-च्छन्दो ब्राह्मणानि तदिपयाणि। एतानि प्रोक्ता- धिकारत्यान्तानि प्रध्येयवेदिप्सविषयाणि भवन्ति । अनन्यत्रभावी विपयार्थः। तथाच प्रोतत्यान्तानामध्येट-वैदिट-विषयता-व्याप्य- विषयताकत्वमिति पर्यवमितार्थः (२) । एतेन स्वातन्ताम् उपाध्यन्तरयोगे वाक्यच निवर्तते । कल्पस्य तावर-कश्यपेन । 1 बाटो व्यध्याय परिमाणमयति पटकम् । (३) बन्द प्रभातिभ्यसदेस मोनार्थे प्रत्ययः सात् यदा प्रोमाययानेभ्यः पन्देभ्यः परवेयधीते येत्य मत्ययशोपच सम्भाव्यते। तु पठेन प्रो 3. मिति स्वातन्वाल प्रयोग स्यात् । तेन पटेन प्रोझेबठम् । बठं येयधोने वा कर इत्येवं पायमपि म साए । व्यतएबोनं पटेन पोशमधीते रति दुग्धोधम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । प्रोक्तं कल्पं (१) वेत्त्यधौते वा काश्यपी, कश्यपशब्दात् प्रोक्तार्थे णिन् (२) तस्मादध्येटवेदिवोः ष्णः, तस्य लुक्, लुकि सति अनेन मोक्तस्याध्येटवैदिटविषयले लिङ्गवचने (३) न भवतः। एवं कौशिकी। इह कल्पविषयस्य ग्रहणात् पैङ्गीकल्प इत्यादी न स्यात् । सूत्रस्य तावत्-पाराशर्येण प्रोक्तं भितुसूत्रं वेत्त्यधौते वा पाराशरी भिक्षुः, कम्मन्दी भिक्षुः (४) शैलाली नटः, মন্ত্রী नटः (५) । छन्दसस्तावत्-कठो ब्राह्मणः, तेन प्रोक्तं छन्दो वेत्त्यधोते वा कठः, मोदः पैप्पलादः प्रार्चाभी वाजसनेयी । ब्राह्म- णस्य तावत्-तण्डिना विप्रेण प्रोक्तं ब्राह्मणं (६) वेत्त्यधीते वा ताण्डी शाट्यायनी ऐतरेयो। एषामिति किम् ? पाणिनीयं व्याकरणम् । अगोत्रष्णि कण्वादिणाहद्वादीयोभवादौ । गोत्रविहितणान्त- वज्जितात् कण्वादिप्णयान्तवजिताञ्च वृद्धसंज्ञकादोयः स्यात् भवादिष्वर्थेषु । गार्गीयः वात्सीयः शालीयः शैवीयः औपगवीयः खदोयः मदीयः अस्मदीय इत्यादि । गोत्रणि-कण्वादिपणाभ्यान्तु दाचः काख: जामदग्न्यः । गोवार्थ इति किम् ? सुतगमन 1 (१) यागक्रियोपदेशको वेदानपन्यविशेषःकल्पः। (९) पिविधायकवावं परत वसति। (३) विद्चने रति मोहस्यनेनान्वयः। (a) कर्मन्देन प्रो भिनुसतं वेत्यधीते वेति । मिनु. परिबाट कर्मन्दी त्यमरः। (५) लगायोन्याव यच्यमाणसवेष इन् । (६। मालेतरवेदमागोमालपम् ।

·तद्धितः । 1 निर्वृत्तः सौतङ्गमः, तस्येदं सौतगमीयम् । पर इति किम्? काखी देवताऽस्य काखः, तस्येदं काखीयम् । हाचः प्राचभरताच । प्रायगोत्रणान्तात् भरतगोत्रष्णा. न्ताच्च हाच ईयः स्यात् भवादौ। पूर्वेणाप्राप्तेऽनेन विधीयते । पौष्पोय वतीयः काशीयः । हाच इति किम् ? पावागारः । पाच्यभरतादिति किम् ? दोक्ष: प्लाक्ष: । ननु कथं काशीय इत्युदाहृतं, काश्यादेर्णिकणिकयोर्विधानादिति चेन, तब चेदि- शब्द-समभिव्याहत देशवाचक-काशीशब्दग्रहणात्। इंह गोत्रा- र्थस्य ग्रहणं, न तु देशवाचकस्येति कखोडो देशे। हादित्येव। ककारोडः खकारोड य देशे वर्त- मानाडादीयः स्यात् भवादौ। कोणास्य वाहीकग्रामभ्यथेति णिकपिणकयो धनार्थमिदम्। आवइनकीयं द्रौघनकोयम् प्राश्वस्थ- कीयं कोटशिखीयम् पायोमुखीयम्। ब्रहादिति किम्? सौमुखम् । ग्राम-कन्या-द-पलद-नगरोत्तरदात् । ग्रामाद्युत्तरदादेशवाच. कात् बडादीयः स्यात् भयादो। दाक्षिग्रामीयं दाक्षिकन्यीयं दाक्षिः हदीयं दाक्षिपलदीय दाक्षिनगरीयं माहकिग्रामीयमित्यादि। हदादिति किम् ? महनगरे भवः माहनगरः। उत्तरदादिति- किम् ? वाहुग्रामं वाहुनगरम् । वाहीकग्रामेभ्योति पिकणिक- योर्वाधकमिदम् । पर्ण कणाद्वारदाजे। अादिति निहत्तम् । भारदाजे नानि देगे वत्तमानाभ्यां पर्णक्तकणाभ्याम् ईयः स्यात् भवादी। पीयं छकगीयम्। भारहाजदेशभित्रे तु पाणं कार्फ प्यम् ।

·५८८ M - मुग्धबोधं व्याकरणम् । गहार्भवतस्तु दङ् च । गहादेरीयः स्यात् भवादी, भवच्छ ब्दस्य ईये दङ् च, ङ इत्। गहीयम् अन्तरीयम् । गहादिर्यथा- गहान्तरौ नेमि समानशाखौ दत्तास-काठरणि-धन्विनय । पाहिसि-नाठेरणि-पूर्वपक्षा भौरिः समः शिरिरुत्तरय ॥ उत्तमी विषमो भौजिरन्तस्थो मगधासरी । इषुपापरपक्षागाधमाखा स्तथा भवत् (१) । शौगिरुक्तमगारवय व्याड़ि-खाड़ायनी तथा । इष्वनीकोऽग्निशर्मा च शौट्रि-वाराटकी तथा ॥ 'एकहक्षश्व वाल्मीकिरवस्यन्दन पर्खितः (२)। एकग्रामो देवम्मिः कामप्रस्थस्तथैकतः । आमित्रेकपलायौ (३) च मुखतः क्षौमत्वि च ॥ येऽत्र दास्तेभ्य श्रौत्सर्गिकः प्णी, येऽवदास्तेभ्यो जनपदत्वात् एको, ये तु णान्तास्तेभ्यो ब्वमिनमायभरतात् एणो बाध्यते । पवितीयः, व्यटेर्लोप इति टिलोपः । कामप्रस्थशम्दात् प्रस्था- न्तत्वात् णके प्राप्ते विधानम् । पूर्ववदेकतीय इति चान्द्राः । प्राकृतिगणोऽयम् । भवच्छष्ट्रस्थान्तस्य दड् भवदीयः । पर्वताहा वामनुष्ये । पर्वतशम्दान्मनुष्ये वाच्य ईय: स्यात् भवादी, मनुष्यमित वा। पर्वतीयो मनुष्यो राजा था, पर्व- तोयं पार्वतमुदकम् । . . (1) थुम, अपरपथ, यन पधमगाए। (३) पाता। (१) यामिनि एकपमा ·तद्धितः। ५८ गौत्तरदाद्देश । देशवाचकाहीत्तरदादीय: स्यात् भवादी। वृकगीयः। उत्तरादिति किम् ? वाहुगतम् । वाहीक- ग्रामेभ्यश्चेति णिकणिकयो धनार्थम् । प्राचि तु कटादेः। प्राहेशवाचिन: कटपूर्वीदीयः स्यात् भवादो। कटनगरीयम् । कटघोपोयम् । प्रान्देश इति किम् ? काटनगरः। स्व-पर-देव-राज-जनस्य कंथ । एभ्य ईयः स्यात्, एषां कन्च। वकीयः (१) परकीयः देवकीयः राजकीयः जनकोयः। आगम- शासनमनित्यमिति न्यायात् स्वीयं देवीयमित्याद्यपि। तथाच धनमहरहदत्तं स्वीयमिति शिष्टप्रयोगः । वामनधर्मदासी तु खस्य इदं सौवमित्याहतः । पृथिवीमध्याच्च मध्यमय । पृथिवीमध्यशब्दात् ईयः स्यात्, तस्मिन्मध्यमादेशय । मध्यमीयः । वेणुकादेर्णित्। येणुकादेरीयो पित् स्यात् भवादौ । वेणु- कीयम् । वेणुकादिर्यथा- वैएक चित्रकमुत्तरपदकं मध्यमपदकः प्रस्थकमन्यत् । अन्यदित्यनेन शारदीयम्। वेणकादिपञ्चानां कोड्त्वात् पणे प्राप्त पाठः। पारुतिगणोऽयम् । । धनमहरदत्तं से यमित्यमारिति पतिरिति मशिनहारे ! हारादोमायाव वामनेन धर्मदामेन र सखे सोभियुराहतम्, समाभिरपि स हेरिन्यत । तस्मात् कदिशाविषयोथमोऽभिनिषियते इति बन्यम् । रतिगोयोगन्द्रः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । काश्यादेणिकष्णिको। काश्यादेः परौ णिकणिको स्याता भवादौ। काशिका काशिकी चैदिका चैदिको । काश्यादिर्यथा । काशिश्व चेद्यच्युत-मोदमानाः संवाह-गोवासन-साधुमित्रम् । सुरङ्ग-सम्मात्युपराज पूर्व- कालोर्डकाला अपि सिन्धुमित्रः । शकुलादो हस्तिकः कुनामा करणेन च । आपल्लाल-हिरण्याभ्यां दासमित्रेण संयुतः । दासग्रामो देवदत्ती युवराजयुतस्तथा । सर्ववर्मा देवराजो व्यासोऽरिन्दम एव च ।। सौधावतान इत्यष्टाविंशतिः समुदीरिताः । काशिचेदिभ्यां जनपदत्वात् णकः, सम्मातिशब्दात् व्वभिन्न प्राच्यभरतगोत्रष्णान्तात् प्णो, येऽत्र वृद्धास्तेभ्यः ईयो, येऽसदा- स्तेभ्यः प्यो, इस्तिकशब्दाद्देशवाचकादुदन्तात् णिकच बाध्यते । देवदत्तशम्दीऽत्र प्राग्देशवाचकः, तस्माइसंज्ञकवादीये प्रासे विधानम्। वाहीकग्रामवाचकात्तु (१) देवदत्तः । सहाहाहीकग्रामाचा तूशीनरग्रामात् । वाहीकग्रामवाचकात हहात् णिकणिको स्यातां भवादी। गाकलिका शाकलिकी मान्ययिका मान्यविकी। प्रात्तु माहनगरम् । उशीनर. ग्रामवाचकात पाद्वजालिका अाधानिको सौदर्शनिका सौदर्गनिकी, पक्षे पातजानीया सौदर्शनीया । ५. शाहीदेगीयपामशरकार।

·तद्धितः। देश युडमरुवचनाम्यां णकोऽख्याजः । वृद्वादयुडो देशवाच- काबृद्धान्मरुवाचकाञ्च णक. स्यात् भवादो न तु ख्याञः (१)। सांकाश्यकः काम्पिल्यकः मागध्यकः। धन्वन्शब्दो मरुवाची, पारमध्ये इत्यादिना व सः, अन इत्यने नास्त्य. (२) पारधन्चे जातः पारधन्वकः, ऐरावते जातः ऐरावतकः । ख्याअस्त सुप्रख्यस्य इदं सौप्रख्य सौप्रख्यदेशे भवः सौप्रख्यीयः, ख्याओ यकारः शकारस्था- नीयः, तस्यासिदत्वमिति पाणिनीयाः । वहप्रस्थपुरान्ताच्च । वहान्तात् प्रस्थान्तात् पुरान्ताच देश- वाचिनो वृहात् एकः स्यादभवादो। पैलुवहकः फाल्गुनी- वहकः, मालाप्रस्थकः, नान्दीपुरकः। रुडत्वात् परसूत्रेपण सिद्धे पुरग्रहण प्राचार्थ, तथाहि नान्दीपुरमुदीच्यम् । वदादिति किं शैवपुरः। प्राचि त्वी रुङः। प्राचीति देशविशेषणम । ईकारान्तादेफो- डथ प्रागदेशवाचकाल हृदात् एकः स्थानवादी। माकन्दी- माकन्दकः, काकन्दी-काकन्दकः । पाटलिपुचकः ऐकचककः, एकचकशब्दस्य प्रागदेशे एडादित्वात् हदसजा । वृदादिति किं ? दगपुरे जातः दागपुरः । प्राचौति किं दात्तामितीयः सोवीरनगरीयः । दातामित्रो सोवीरनगरी, एते उदीयदेशस्थे । जनपद-तदवधिभ्याम् । हहाहेशवाचिनी मनपदात् जनपदा- -- ॥ स्वाधानमाधितयकारोह शब्दावेन्यत्र । १५) ममासान शमन्यय इम्य।

·६०२
मुग्धबोधं व्याकरणम्।
..
श्यामायनकः।
किमर्थ
वधेश (१) एकः स्याद्भवादी । आभिसारकः, अप्राथत्वात् पूर्वेणा-
प्राप्तेऽनेन पकः। आदर्श कः। जनपदावधेस्तावत् औपुष्ठकः
ननु जनपदावधिर्जनपद एव न ग्रामः,
तहि पृथग ग्रहणमिति चेत् सत्यं, तदवधिग्रहणं बाधकबाधना),
तेन चैगर्तकः इत्यत्र गौत्तरदादितीय बाधित्वा जनपदा-
वर्णक एव स्यादिति वामनः ।
बविषयादवद्धाच्च। अहद्धात् बद्धाच जनपदवाचिनस्तदवधि-
वाचिनय व्वविषयात् णक:
स्याद्भवादी। ष्णेययोरपवादः ।
अवधाजनपदात्तावत्--अङ्गाः आङ्गकः (२)। अवृद्धाज्जनपदा-
वधेस्तावत्-अजमीढ़ाः आजमीढ़कः, अजक्रन्दाः आजकन्दकः ।
हाजनपदात्तावत्-दार्खाः दावकः । वृद्धाज्जनपदावधेस्ता-
वत्-कालनराः कालञ्जरकः। विषयग्रहणमनन्यत्रभावार्थ (३)
तेन जनपदैकशेपबहुवे मा भूत्। तेन वर्तनी च वर्तनी वर्तनी
च ता वर्तन्यः, वार्तनः (४)। ननु वृद्धात् पूर्वेणैव पाके सिद्धे
किमर्थं चकारेण तदनुकर्षणमिति ? उच्यते-ब्राह्मणेभ्यो दधि
दीयतां तक्र कौण्डिन्याय इति न्यायात् ब्वविषयात् वृद्धावाधा
विजेयेत्यदोपः (५)।
ननपदयासो थवधियेति कर्मधारयान्जनपदप एवाधिसभ्यते-
रति तत्वबोधिनी।
(1) थाना जनपदाम्तेषु भव थानक |
(ो या दो नियाजमानतशय विधिरिति भाव।
1) वर्गमी भोपान ।
। अयमेर नरोपियन्याय रम्युच्यते-पूर्वसवे हि नभदमामान्ये

·तडितः। वर्ताऽग्नि कच्छ वक्त्रोत्तरदात् । वर्गद्युत्तरदात् देशवाच- कात् बडादबहाच णकः स्यादभवादौ । प्णेययोरपवादः । चक्राणि वर्तन्तेऽत्र चक्रवर्तः वृतुड् वर्त्तने डे घञ् तस्माच्चाक्रवर्तकः । एवं कालाग्नकः चारुकच्छकः ऐन्द्रवक्ताकः । वाग्निकच्छवक्ता- न्तादिति कृते सिद्धे उत्तरदग्रहणं वहुत्यपूर्वादप्राप्त्यर्थ, तेन वाहुवतः। कथं बाहुवर्तकः इति ? उच्यते-बहवी वर्तन्तेऽत्र प्रति व्युत्पत्त्या बाहुवर्तकः । धूमादेः। धूमादेर्देशवाचकासकः स्यादवादौ। धौमकः धौपस्थस्तकः। धमादिर्यथा- धूमो घोषस्थली वोपपुष्यो दाण्डायनस्थली । धार्तराजी सुराजी च तीर्थ-पल्ली शशादनाः (१)। शस्त्राशिता राजग्रह भक्षालीवरावयो (२) शस्यायो माठरी मट्रकुलोऽजी कुलगईभी (३) । आर्जुनायन-साकेत-पडण्ड-दक्षिणापथाः । हीयाऽन्तरीपोज्जयिनी -याहाराऽरुण-कुक्षयः । एकविंशदिमे प्रोता स्त्रयाहारथ महास्थली: मात् पको विहित', यथा बाक्षसामान्ये दधिदानम् , RE बहुवचम- विषये विशेषे अष्टधात एक , यथा कौण्डिन्ये तक्रदामम् । तर बड़चनारपि घशात पके प्राप्ने धारभ्यमाणः यज्ञात एक धात पकस्य बाधक स्यारिति चकारेण समञ्चीयते इत्यर्थः इति पदमारी । (1) पल्लीयन बली इत्यपि पाठ। (1) वर्धर, याश्य। (३) अलीकन थालोकन शाीन रति पाठयम ।

·भारण्यको मुग्धबोधं व्याकरणम् । नगरात् कुत्सन प्रावीण्ययोः। निन्दायां प्रावीण्य च नगर- शब्दापकः स्याद्भवादी। नागरकः चौर: प्रवीणच । कुत्सना प्रावीण्ययोरिति किं नागरः पुरुषः । अरण्याबृ पथि न्याय विहाराऽध्याय-हस्तिषु वा तु गोमये । अरण्यादेतेषु वायेषु णकः स्याङ्गवादौ गोमये तु वा । मनुष्यः न्यायो विहारो ऽध्यायो हस्ती च । भारण्यको गोमयः भारण्वथ। एप्षिति किम् आरण्या: पशवः । कच्छादेनु-तत्स्ययोः । देशवाचकात् कच्छादेर्मनुष्ये मनुष्यस्थे च वाच्ये गाकः स्याद्भवादौ । काच्छको मनुष्यः, काच्छिका काछको नखः, काच्छक हसितं, काछको विवादः। काश्मीरको मनुष्यः काश्मीरको नखः काश्मीरक हमितम् । कहादिर्यथा -- कच्छ कश्मीर कम्बोज मधुमत् कुरु सिन्धयः । कुतूभर-विरूपी च होपाऽनूप-विजापकाः । माल्याऽङ्गाराऽनुपण्डायाऽजवाहो वर्गुरहु च ॥ मास्वगन्दपाठो वध्यमाणणप्राप्त्यर्थः । मारवादपदाती। माल्यगदात् पदातिमिन्ने मनुष्ये मनुष्यस्वे च याये णक: भ्यायादो। साल्व को मनुष्यः, माल्यक इमितम् । पदाती तु माल्य, पदातिर्वजति । नियमाघे वचनम् । गी-यवाग्वीप। माल्यादित्यय । मापको गी:, मारिखका यवागूः। यः फन्यायाः। वर्णमाम नदः, वर्णनदममोपयामिनः ।

·तद्धितः । कन्याशब्दात् एकः स्याभवादी। णिकस्य बाधकमिदम् । कान्यकः अन्यत्र कान्यिकः । वा त कुरु-युगन्धराभ्याम् । प्राभ्यां गको वा स्याद्भवादौ । कौरवकः कौरवश्य गौः। नृतत्स्थयोस्तु कौरवको मनुष्यः, कौर- विका चूड़ा, कच्छादिपाठात् योगन्धरकः यौगन्धरय गौः । जनपदावेती, एताभ्यां बहादपौति (१) नित्ये प्राप्त विकल्पः । कुलात् सौवीर। कुलशब्दात् सौवीरे वाये णक: स्याद- वादौ। कोलकः सौवीरः, अन्यत्र कौलः । पायाऽऽनत्त-विदेह-पाण्डुकात् । एभ्यो णकः स्याद्भवादौ । पाधेयशब्दस्य युइवेऽपि अदेशार्थं वचनम् । भान-विदेहयोर्जन- पदत्वेऽपि अजनपदार्थम् । पाण्डुकशब्दात् कोड: प्णस्य बाधना. र्थम् । यथा पाथेयक: पानर्तकः वैदेहकः पाण्डुककः । राष्ट्रादियः । राष्ट्रशब्दादियः स्याद्भवादी । राष्ट्रियः । दूरोत्तराभ्यामेत्य पाही। आभ्यामती कमात् स्तः भवादी। दूरेत्यः श्रौत्तराहः। नदी-कवि-पार-दिवादिभ्यः रोय-णेयकेन याः। नद्यादेः प्णेयः कत्वादेणेयक: पारादेरीनो दिवादयः स्याहवादी। नादेयः वाराणसेयः। नद्यादिर्यथा- नदी वाराणसी दाळ (२) वामा कागायनी मही। थावस्ती खादिरी दामा कौशाम्बी सेनकी (३) गिरिः। . (1) थमयो समाचकताइवम् । (३) दूर्श स्यापि पाठ । (३) सेबीन्यपि पाठ ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम्।
साल्वा दावौं पुरं पूर्वनगरी, वड़वा हपे ।
चम्पयनमिति प्रोक्तं नद्यादौ कोविदोत्तमः ।
येऽत्र हडास्तेभ्य ईयः, येऽहदास्तेभ्यः प्णः, वृद्देकारान्ताणक: रुडो
एकच बाध्यते। वाडवेयो वृषः, अन्यत्र वाड़वः। कचादे-
स्तावत् - काचेयकः (१) प्रौम्भेयकः। कवादियथा ।
काम्भिपुष्करं हस्ती पुष्कल ग्राम यौवनम् ।
कुण्डी (२) चम्मखती माहिमती ग्रीवा तु भूषणे ।
कुद्यायास्तु यलोपोऽस्मिन्नसौ कुक्षि: कुलं शुनि (३)।
सज्ञायां नगरी पञ्चदशेह परिकीर्तिताः ।
ग्रेवेयकं कण्ठभूषा । कौडेयक: अव णेयके यलोपः। कोटे-
यक: खदः। कौलेयकः खा । अत्र संज्ञायां नगरीशब्दः पठ्यते
नागरीयकः । जाती तु नागरः । पारादे:-पारीणः भवारीणः ।
पारादियथा--
पारावाराऽवारपार-पारापारा मे मता: ।
ग्रामय यक्ष पारादावाहुः पण्डितसत्तमाः ।।
दिवादेः--दिवि भवं दिश्यम् । दिवादियथा-
दिय प्राग वागुदक प्रत्यक् पराडंग्राममित्यपि ।
कोऽपराधमा:त्तमाई मिद कीर्शितम् ।
पामगदम्य वियु (४) पाठारा ग्रामयक: ग्रामीण: ग्राम्य
इत्यादि
७ किमास यसरमा ।
100 गान्।
nा पनि परेमानस भोप । पमो माये निगर
दामा मिन्दारमादि। पास

·तद्धितः। कापिश्यादेः णायनो वा तु रसोरनृप्राणिनि । कापिण्यादेः णायनः स्याद्भवादी, रहोस्तु ऋभिन्नप्राणिनि वा। कापिशायनः। कापिश्यादिर्यधा- कापियो वाद्धि पर्युदि चतुष्कं परिकीर्तितम् (१) । कापिशीशब्दाइसंभकादीयः, ॐपेभ्यः अहहादपि ब्वविषया- दिति णको बाध्यते । राबवायणो राजवो गौः। प्राणिनीति किं ? राक्षवः कम्बलः। अनरीति कि? राहावको मनुष्यः । रखुशब्दः कच्छादौ पठ्यते । रूप्योत्तरदारण्याभ्यां यः । रूग्योत्तरदादरण्याच णः स्याग- वादी। वार्करूप्यं, प्णस्यापवादः । हडसंज्ञकात्तु माणिक्यरूम्यात् युडो पको बाध्यते, णविधानात् । प्रारण्यः । स्त्रियामारण्या गौः । दिक्पूर्वदादनामनि। दिक्शब्देन दिगवाचकोऽभिधीयते । दिक्पूर्व दं यस्य तस्मात् असंज्ञायां णः स्याद्भवादी। पौबंगालः, औत्तरशाला स्त्री, दिश उत्तरदे तार्थे यस इति परे (२) । नाम्नि तु पूर्वा चासाविषुकामशमी चेति पूर्वेषुकामगभी, तस्मात् प्रागदेशनगरादिभ्य इति श्रौत्सर्गिकपणे सुपञ्चालादित्वात् अन्त्यस्य दस्य वि.। दगृहणं म्वरूपविधेनिरासार्थम् । मद्रास दः। दिक्पूर्वदादित्येव । दिक्पूर्वान्भद्रगदात (1) कापियो बाहि, पाई, उदि। पाहिरिन्यास पहिरियपि पाठ । (२) स्वमते पूर्ण चामी गामा ति, तम्या भा रनि पाश्यम् । परमते । पृवंसा मामा भारहि वाक्यम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । शः स्याद्भवादी। पूर्ववय सः । पौर्वमद्रः । अमद्रा दिश इति पर्युदासात् (१) पूर्वदस्य विः । बतचोऽन्तोदात्तादुदीच्यगामात्। उदीयगामवाचकादन्तोदा- ताइवचो लेः टुः स्याद्भवादौ । णस्थापवादोऽयम् । माहनगरम् । महनगरशब्दस्य यसः स्वरेणान्तोदात्तत्वात्। उदीच्यगामादिति किं, माथुरः मध्यदेशग्रामत्वात् णः । बतच इति किं १ ध्वाजः ध्वजीशब्दात् णः। अन्तोदात्तादिति किं ? शारीधानम् । अस्मिन् शास्त्रे स्वरलक्षणाभावेऽपि वृद्धोपदेशादन्तोदात्तादिकमव. गन्तव्यम् । स्वरलक्षणानि नोक्तानि अस्मिन्ननतिप्रयोजनत्वात् । तौरोत्तरदाच्च । तौरोत्तरदाच्छब्दात् ः स्याद्भवादी । प्णेय योरपवादः (२) । पाल्पलतीरं काकतीरम् । कन्याभवद्भयांणिकः । प्राभ्यां णिकः स्यादवादी। पणेययो- रपवादः । कान्थिकः, भावत्क: इससक्तान्तात् णिकस्य कः । गहादिपाठात् भवदीयः । भवदित्यत्र डवत्वन्तस्य ग्रहणात् शवन्त- भवच्छग्दान्मा भूत, तेन भावत इति । प्रोदेंगे बहात्तु प्राचि । उवर्णान्ताद्देशवाचकात् णिकः स्थानवादी, प्रागदेशे वर्तमानादुवर्णान्तादादेव, भान्यमात् । मरी जात: मारकः उवर्णान्तादिकस्य कः णिति विः। एवं नेपादकर्षक: गाधरजम्युकः। गवरजम्यूगदस्य इकस्य के कृते केऽक: म्व इति बः । देगे इति किं पाटयः येणवः। प्राधि घशा पादकजम्युक: नापितजम्मुकः। व्यदृष्टादित्येय प्णिकः । (1) महामाहापिनिष । 11) एस यम्य पधार रयः ।

·तद्धितः। . । पलालिक: (२)। - हादिति नियमात् अवशान्मा भूत, तेन पर्णवास्तुशब्दस्य पार्ण- वास्तवः । एवं मालवास्तवः । कालेभ्यः। कालवाचिभ्यः प्णिकः स्याद्भवादी । मासिकम् आईमासिकं सांवत्सरिकम् आईसावत्सरिक (१)। यथाकथञ्चि- गुणहत्त्या काले वर्तमानादपीप्यते, तेन कादम्बपुष्पिकः बेहि- न च गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्यय इति वाच्य, गौणवृत्त्या काले वर्तमानेभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यः णविधा- नात् । कानेभ्य इति ब्वनिर्देशः स्वरूपविधेनिरासार्थः श्राद्धे शरदो, वा तु रोगातपयोः। थाचे वाचे घरच्छब्दात् णिकः स्याद्भवादी, रोगे आतपे च वाये वा । ऋतुप्णस्य बाधको- ज्यम् । भारदिकं याडम् । थाद्धं कम्मविशेषः, न तु श्रद्धावान् पुरुषः । शारदिको रोग: पातपथ, पक्षे शारदः । वर्षाभ्यो, वा त निशाप्रदोपहेमन्तपूर्वाहापराङ्गेभ्यः । वर्षा- शब्दात् णिकः स्याद्भवादी, निशादेत वा। वार्षिकम् । नैशिर्क नेशं, प्रादोषिकं मादोपं, हैमन्तिकम्। हेमन्तस्य पणे तलोपो हेमन्तः हेमनः। -"हेमनीषु रजनीपु शेरते" इति हत्तिकता शिष्टप्रयोग उद्भावितः। पोर्खाशिकम् श्राप । वा। तथाच- 1) कथनर्हि गार्बरस्य तमसो निषिड्यये" रति कालिदास । 'अनु- हितोषसरागेति' भारपि.। समानकालीनम। प्राक्कालीनमित्यादि अप- भंगा एवैत रति प्रामाथिका -रति सिद्धान्तकौमुदी। (२१ कदम्बपुण्यसाहचर्यात् कदम्बपुष्य बोहि-पनानमाहचर्यान मीहि पटाल. काल', तल भत्र कादम्बपुणिक हिपठानिक ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । राह्निकम् । पक्षे त्यत्राद्यचिर इति टनः, पूर्वाहेतनम् अपराहे- तनम् । खस: पिणकस्य तम् । खसशब्दात् णिकस्यादौ तम् स्यात्, म इत् । शौवस्तिकम् । ननु त्यत्राद्यचिरेत्यादिना त्यष्टनाभ्यां बाधिष्यते, तत् कथं णिक इति चेत् सत्यम्, ष्णिकस्य तविधान- सामर्थ्यात् णिकोऽपि। तत्रोभयगणपाठात् खस्त्यः खस्तन इत्यपि। सपूर्वदादर्डात् दिक्पूवात्तु यश्च । पूर्वदेन सह वर्तमाना- दईशब्दात् णिकः स्यात्, दिक्पूर्वदात्तु यः प्णिकश्च भवादौ । गौतमादिकं वालेयादिकम् । दिक्पूर्वोत्तु पौवार्डिक पूर्वाडा दाक्षिणार्डिक दक्षिणाय। दिवादित्वात् परामपरामिति नित्यम् । उभयत्र दग्रहणं स्वरूपविधेनिंरासार्थम् । ग्रामजनपदैकदेशाद्दिक्पूर्बाददात् ट्णय । ग्रामैकदेशवाधिनो दिक्पूवादीजनपदैकदेशवाचिनो दिक्पूर्बादद्वाच्च पिणक-टणी स्यातां भवादो। यस्यापवादः । पौवाईिकः पौवाई: दाक्षिणा• ईिक: दाक्षिणाईः । ग्रामजनपदैकदेशादिति किं ? पौब्बार्डिकं पूायमिति पूछ प्णिक-यौ। पाहप एण्यः । माहटशब्दादेण्यः स्याद्भवादी। प्रापण्यः । णत्वविधानं प्राहपण्यमाचक्षाणः प्राहपेण इत्यत्र णत्वार्थम् । मध्यादः साधारणे । साधारणे वाचे मध्यमग्दादः स्याद्भवादी। मध्यो येयाकरणः, नोत्तमो नाधम इत्यर्थः । त्यवाद्यचिरेति ? प्राशमम्यापवादः।

·तद्धितः । हीपादुपसमुद्रात् णाः । समुद्रसमीपे वर्तमानात् होपात् एणः स्याद्भवादी। कच्छादित्वात् प्णे प्राप्ते वृतत्स्ययोर्ण के च प्राप्ते विधानम्। देण्यं, "देण्यं भवन्तोऽनुचरन्ति चक्रम्"। अनुप- समुद्रात्तु हैपः। नृतत्स्ययोस्तु हैपकः । ऋतुनक्षत्रात् पयः । ऋतुवाचकानक्षत्रवाचकाच ष्णः स्या- वादो। कानणिकस्यापवादः । ग्रेम, पोपम् । कोड:कच्छपनद्यादेव । कोडः कच्छादेः पलद्यादेश पणः स्याद्भवादौ । नलीनक.। निलोनकशब्दातचोऽन्तीदात्तात् टणे प्राप्ते विधानम् । इक्ष्वाकुपु जात ऐक्षाकः । इक्ष्वाकुशब्दात् "ओहे शे” इत्यनेन पिणकं बाधित्वा पण: स्थात्, अद्धादपि ब्बविषयादिति प्राप्तो णको बाध्यते । ण ट्णयोरिक्षाकोरुती लुक । कच्छादेस्तावत् -काच्छ. काश्मीर इत्यादि । कच्छादिः प्रागुतः। कच्छादौ ये जनपदवाचका अधडास्तेभ्योऽवदापि ब्वविषयादिति णके प्राप्ते विधानम्। उवर्णान्तात्तु “पार्देश" इति णिकवाधनार्थम् । कच्छशब्दो न नित्यबहुवचनान्त:, तस्मात् प्णो वेत्त्यादाविति पणे सिदै इह पाठः कच्चादेनृतत्स्थयो रिति णकवाधनार्थ । विजायकगब्दात् कोड्यात पणे सिहे तृतत्स्थयोरिति एकवाधनार्थः पाठः । कच्छादेर्देश एवाभि धानात् । पल शादेस्तावत्-पालद. पारिखः । पनद्यादिर्यथा- पलदो परिखा गोष्ठी पर्पहादीकपर्वताः । फलकोटः शूरसेनो बहुकोटः पटचरः । तक्षोदपानलोमानि गोमती कमनभिदा ।

·६१२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । सन्धिवेला यहात् सन्ध्या पौर्णमासी त्रयोदशी। अमावस्या त्वमावास्या नैकती प्रतिपत् शरत् । पुरं वन गिरिः पञ्चदशी संवत्सरः फले । पर्वण्यपि पलद्यादौ शेषं शिष्टप्रयोगतः ॥ गोष्ठीनैकतीगोमतीशव्दानां वाहीकग्रामवात् प्रसक्तयोणिक- प्णिकयोर्बाधक ईदन्तलक्षण णको बाध्यते। वाहीकशब्दस्य कोड्- त्वात् णे सिद्धे अत्र पाठ एवं ज्ञापयति येषा लक्षणानां वृद्धावृद्ध- सामान्य विषयस्तेषां लक्षणानां बडविहित ईयो बाधको भवति, तेन श्रौल्लुके भव औल्लुकीयः, वाहकरूपे भव: वाहकरूपीयः इत्यादी कोड्ष्णं बचोऽन्तीदात्तादुदीच्यग्रामादिति ट्णं च बाधित्वा ईय एव भवति । मन्धिवेला सध्या पौर्णमासी त्रयोदशी अमावस्या अमावास्या प्रतिपत् पञ्चदशीशब्दानां पाठः काल- णिकबाधनार्थः। शरच्छब्दस्येह वेणकादौ च पाठात् शारदः शारदीयः। पुरवनगिरीणाम् इह नद्यादौ च पाठात् पौरः पोरेयः वान: वानेयः गैरः गैरेयः इति । सांवत्सरं फलं, सांवत्सरं पर्च, अन्यत्र सावत्मरिकमृणम् । शेषाणामुदीच्यग्रामत्वात् प्राप्तण बाधनार्थः पाठः। प्रस्थोत्तरदात्। प्रस्थोत्तरदाच्छष्दात् एणः स्याद्भवादी । माद्रीप्रस्थ: माहकिप्रस्थः, बद्धचोऽन्तोदात्तादुदीच्यग्रामादिति प्राप्तटप्पो वाध्यते। नियामात् पृथीमध्यान्मध्यमय चरणे । चरणे वाच्ये निवास- पाचकात् पृयोमध्यगरदात् प्यः स्यात्, तस्मिन् मध्यमादेशय । .

·तडितः।
पृथ्वीमध्ये निवासोऽस्य माध्यमः कठः। अनिवासस्य तु पृथ्वी-
मध्यादागत: मध्यमीयः कठः, पृथ्वीमध्यस्य मध्यमश्चेति ईयस्य
बाधकमिदम् | चरण इति किं ? मध्यमीयः शूद्रः ।
युमदस्मदी वा णीनश्च । आभ्यां प्णो णीनच वा स्या-
द्भवादी। वृद्धादीयस्यायवादः । यौमाकः योभाकीण:, पछे
युमदीयः । एवम् प्रास्माकः श्रास्माकीनः अस्मदीयः ।
ढाधिकारो धादित्यतः माक्, तत् कथं ढाधिकारे भवादि-
निरूपणमिति चेत् सत्यम् । भवादिपठितगच्छत्याद्यर्थे ढान्तात्
भवादित्या भवन्ति अतएव प्रसङ्गादुक्तमिति ।
गच्छति पथिदूतयोः। ढादिति वर्तते। गच्छतीत्यर्थे यथा-
विहितं त्यः स्यात्, यो गच्छति स चेत् पन्या दूतो वा भवति ।
शुघ्नं गच्छति पन्या दूतो वा श्रौनः पन्या दूतथ ।
त्यः । माथुरः कान्यकुञः वाराणसेयः राष्ट्रिय इत्यादि। पथि-
दूतयोरिति कि ? मथुरा गच्छति साधुः ।
अभिनिष्कामति दारं । ढादित्येव । अभिनिष्कामतीत्यर्थे
यथाविहितं त्यः स्यात्, यनिष्कामति तत् हारं चेद्ववति ।
शुनमभिमुखेन निष्कामति हार थोघ्नं हारम् ।
एवं माथुरं
कान्यकुलं वाराणसेयं राष्ट्रियमित्यादि। हार निष्कमणक्रियायाः
साधनत्वेन प्रसिद्ध, तदिह स्वातन्त्रमा विवक्ष्यते, यथा साध्वसि-
छिनत्ति। हारमिति किं ? मयुरामभिनिष्कामति पुरुषः ।
अधिकृत्य ततो अन्य । ढादित्येव । अधिकत्य एतदपेक्षया
दी। अधिसत्य प्रारभ्य अभिप्रेत्य इत्यर्थः। अधिकत्वत्यस्मिन्वये
टात् घे

·६१४
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
यथाविहितं त्य. स्यात्, यः कृतः स ग्रन्यश्चेद्भवति । सुभद्रामधिकृत्य
क्वतो ग्रन्यः सौभद्रो ग्रन्थः । ग्रन्थ इति किं ? सुभद्रामधिकृत्य
हातः प्रासादः।
आख्यायिकाभ्यो लुब्बहुलम् ।
पाख्यायिकाभ्योऽधिकत्य
कतो ग्रन्थ इत्यर्थे उत्पन्नस्य त्यस्य बहुलं लुप् स्यात् । वासवदत्ता-
मधिकृत्य कृतो ग्रन्थः वासवदत्ता सुमनोद्भवा उर्वशी। बहुलं
किं १ भैमरथः।
सोतान्वेषणादेरीयः। ढात् सीतान्वेषणादेरधिकृत्य कतो
ग्रन्थ इत्यर्थे ईयः स्यात् । एणस्यापवादः। सीतान्वेषणीय. ।
सौतान्वेषण यमसभ रक्षोऽसुर गुणमुख्यावपि शिशुक्रन्दः । शिशु-
क्रन्दो नाम रोग।
अदेवासुरादेचे । देवासुरादिभिन्नादधिक्तत्य कतो ग्रन्थ इत्यर्थे
ईय: स्यात् चे से सति । श्येनकपोतीयो ग्रन्थ ,
किरातार्जुनीयः,
सार्थसम्बन्धीयः । देवासुरादेस दैवासुरः राक्षोगन्धर्व इत्यादि ।
परे तु रक्षोऽसुर गुणमुख्यशब्दो देवासुरादौ प्रद्युम्रागमनशदं
सीतान्वेपणादौ पठन्ति । तेषा मते राक्षोऽसुरं गौणमुख्य प्रद्युम्ना-
गमनोयम् । येषा इन्दसमामे ईयप्रतिपधधस्ते च देवासुरादौ
ट्रष्टव्या' ।
थिको रक्षत्यादी। ढादित्येव । रक्षतीत्याद्यर्थेपु पिणक:
स्यात् । समाज रक्षति सामाजिकः । ढात् घे त्य.
रक्षति
उति वर्तते यति धारयते यहाति समवैति हन्ति तिष्ठति
प्रयच्छति करोति परति पश्यति यर्त्तयति माह अनुपृच्छति

·तद्धितः ।
गच्छति अधीष्टः भृतः भृतः भावी अर्हति नित्यमर्हति पचति
सम्भवति अवहरति वहति हरति आवहति । एवं शाकानुच्छति
शाकिकः ।
प्रतीपाटेवर्तते । ढात् प्रतीपादेवर्त्ततेऽर्थे णिक: स्यात् ।
यद्यपि वृतधोरकम्मकत्वात् ढाभावस्तथापि धुविशेषणत्वात्
ढसंज्ञा । प्रतीपं यथा स्यात्तथा वर्तते प्रातोपिकः। प्रतीपादि-
यथा-
प्रतीपः प्रतिकूलश्च प्रतिलोमानुलोमनी ।
परिपार्खान्दीपपरिमुखानुकूलमित्यपि ।
प्रभूतादेवति । ढात् प्रभूतादेवतीत्यर्थे णिकः स्यात् ।
प्रभूतं यथा तथा वक्ति प्राभूतिकः। प्रभूतादियथा-
प्रभूतः प्रतिभूतोऽत्र पर्याप्तेन सहेरिताः ।
माशब्दो नित्यशब्दश्य कार्यशम्दस्तथेति षट् ॥
पदव्यादेस्तावति। टात् पदव्यादेस्तडावतीत्यर्थे णिकः
स्यात् । पदवी वर्म, पदवी धावति पादविकः । पदस्य पवादनुपदं
तत् धावति भानुपदिकः । पाकन्दत्यस्मिन् प्राक्रन्दो देशः, तं
धावति प्राक्रन्दिकः।
मायोत्तरदाच । टान्माथशप्दोत्तरदाहावतीत्यर्थे णिक:
स्यात् । दण्डमाथं (१) धावति दाण्डमाथिकः शोल्कमाधिकः।
मायशब्दः पथिपर्यायः।
.
॥ एकाकारो भाष पन्या एइमाथ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पदोत्तरदात् ग्टह्णाति । ढात् पदोत्तरदात् ग्रह्णातीत्यर्थे प्णिकः स्यात् । पौर्वपदिकम्। उभयत्र उत्तरदग्रहणं बहुत्ये निषेधार्थम् (१)। अर्थललामप्रतिकण्डाच्च । ठेभ्य एभ्यो गृहातीत्यर्थे णिकः स्यात् । अर्थ ग्रह्णाति आर्थिकः, लालामिकः । कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठ, तत् गृहातीति प्रातिकण्ठिकः । समूहात् समवैति। ढात् समूहार्थात् समवैति इत्यर्थे ष्णिकः : स्यात् । समूह समवैति सामूहिकः सामवायिकः । ण्यः परिषदो, वा तु सेनायाः। ढात् परिषच्छब्दात् समवे- तीत्यर्थे एयः स्यात्, प्णिकस्यापवादः, सेनायास्तु वा। परिषदं समवैति पारिषद्यः, सेनां समवैति सैन्यः सैनिकः । मृगमस्यपक्षिभ्यो हन्ति । ब्वनिर्देश: स्वरूपविधनिरासार्थः । टेम्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो हन्तीत्यर्थे णिकः स्यात् । मृगं इन्ति मार्गिका, रौरुकः, शौकरिकः । नेयमुकः, ग्वापदन्धहोत वेति वा युम्, पक्षे न्याझुकः, इकस्य कः। मात्स्यिक: शाकुनिकः प्रौष्ठिकः पाक्षिकः हारीतिक: मायूरिकः । पातत्का, तान्तादिकस्य कः। परिपथात्तिष्ठति च परिपन्थय । टात् परिपथात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थं च णिकः स्यात्, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्या- देगय। परिपचं हन्ति तिष्ठति वा पारिपन्थिकचौरः, पन्यानं (1) यव दानादिन्यतमा पदोत्तरदादिति पाणं वद्धप्रत्यये निषेधार्थमिति ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पदोत्तरदात् गृह्णाति । टात् पदोत्तरदात् गृह्णातीत्यर्थे णिकः स्यात्। पौर्बपदिकम्। उभयत्र उत्तरदग्रहणं बहुत्ये निषेधार्थम् (१)। अर्थललामप्रतिकण्ठाच । ठेभ्य एभ्यो गृह्णातीत्यर्थे प्णिकः स्यात् । अयं गृह्णाति आर्थिकः, लालामिकः । कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठ, तत् रक्षातीति प्रातिकण्ठिकः । समूहार्थात् समवैति । ठात् समूहार्थात् समवैति इत्यर्थे प्णिकः स्यात् । समूह समवैति सामूहिकः सामवायिकः । यः परिषदो, वा तु सेनायाः । टात् परिषच्छन्दात् समवै- तीत्यर्थे एयः स्यात्, णिकस्यापवादः, सेनायास्तु वा। परिपदं समवैति पारिषद्यः, सेनां समवति सैन्यः सैनिकः । मृगमत्स्यपतिभ्यो हन्ति । ब्वनिर्देश: स्वरूपविधेनिरासार्थः । टेभ्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो हन्तीत्यर्थे ष्णिकः स्यात् । मृगं इन्ति मार्गिकः, रौरुकः, शौकरिकः । नैयझुकः, श्वापदन्यमोस्तु वेति वा युम्, पक्षे न्याङ्कः, इकस्य कः। मात्स्यिक: शाकुनिकः प्रौष्ठिकः पाक्षिकः हारीतिकः मायूरिकः । पातका, तान्तादिकस्य कः । परिपयात्तिष्ठति च परिपन्यथ। टात् परिपथात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थे च पिणकः स्यात्, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्या- देशय । परिपचं हन्ति तिठति वा पारिपन्यिकोर:, पन्यानं (1) पान दान्नादित्यतका पदोत्तरदादिति पाएं प्रत्यये निषेधामिति भावः।

·मुग्धबोध व्याकरणम् । पदोत्तरदात् गृह्णाति । टात् पदोत्तरदात् गृहातीत्यर्थे णिकः स्यात् । पौर्वपदिकम्। उभयत्र उत्तरदग्रहणं बहुत्ये निषेधार्थम् (१)। अर्थललामप्रतिकण्ठाच्च । ठेभ्य एभ्यो गृहातीत्यर्थे प्णिकः स्यात् । अर्थ ग्रह्णाति आर्थिकः, लालामिकः । कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठं, तत् ग्रहातीति प्रातिकण्ठिकः । समूहार्थात् समवैति। टात् समूहार्यात् समवैति इत्यर्थे णिकः स्यात् । समूह समवैति सामूहिकः सामवायिकः । यः परिषदो, वा तु सेनायाः । ढात् परिषच्छन्दात् समवे. तीत्यर्थे एयः स्यात्, णिकस्यापवादः, सेनायास्तु वा। परिषदं समवैति पारिपद्यः, मेनां समवेति सैन्यः सैनिकः । मृगमत्स्यपतिभ्यो हन्ति । व्वनिर्देश: स्वरूपविधनिरासार्थः । देभ्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो हन्तीत्यर्थे णिक: स्यात् । मृगं हन्ति मार्गिकः, रौरुकः, शौकरिकः । नैयदुकः, खापदन्यदोस्त वेति वा युम्, पक्षे न्याझुकः, इकस्य कः। मात्स्यिकः शाकुनिकः प्रौष्ठिकः पाक्षिकः हारीतिक: मायूरिकः । पातत्का, ताम्सादिकस्य कः। परिपथात्तिष्ठति च परिपन्थय । टात् परिपथात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थं च पिणकः स्यात, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्था- देगा। परिपथं हन्ति तिठति वा पारिपन्यिकोरः, पन्यानं (1) चाल दान्नादियनका पदोत्तरदादिति पाएं बहुप्रत्यये निषेधार्षमिति भाषा ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पदोत्तरदात् गृह्णाति । ढात् पदोत्तरदात् ग्रहातीत्यर्थे णिकः स्यात् । पौर्वपदिकम्। उभयत्र उत्तरदग्रहणं बहुत्ये निषेधार्धम् (१)। अर्थललामप्रतिकण्ठाच । ठेभ्य एभ्यो गृह्णातीत्यर्थे णिकः स्यात् । अर्थ ग्रहाति आर्थिकः, लालामिकः । कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठ, तत् ग्रहातीति प्रातिकण्ठिकः । समूहार्थात् समवैति। दात् समूहार्यात् समवैति इत्यर्थे प्णिकः स्यात् । समूह समवैति सामूहिकः सामवायिकः । यः परिषदो, वा तु मेनायाः । टात् परिपच्छब्दात् समवे. तीत्यर्थे एय: स्यात्, प्णिकस्यापवादः, सेनायास्तु वा। परिषदं समवैति पारिषद्यः, सेनां समवेति सैन्यः सैनिकः । मृगमत्स्यपविभ्यो हन्ति। ब्वनिर्देशः स्वरूपविधनिरासार्थः । टेभ्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो हन्तीत्यर्थे णिकः स्यात् । मृगं इन्ति मार्गिका, रौरुकः, शौकरिकः । नयहुकः, खापदन्यदोस्त वैति वा युम्, पक्षे न्याधुकः, इकस्य कः । मात्यिक: शाकुनिकः प्रौष्ठिकः पाक्षिकः हारीतिक: मायूरिकः । पातत्कः, तान्तादिकस्य कः। परिपथात्तिष्ठति च परिपन्यय। टात् परिपधात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थं च णिकः स्यात्, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्या- देशय । परिपधं हन्ति तिष्ठति वा पारिपन्थिकोरः, पन्यानं (1) पब दानारियनशा पदोचरदादिति पाएं यजमन्वये निषेधार्पमिति . भाय.।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पदोत्तरदात् गृहाति । टात् पदोत्तरदात् गृहातीत्यर्थे णिकः स्यात्। पौर्वपदिकम्। उभयत्र उत्तरदग्रहणं बहुत्ये निषेधार्थम् (१)। अर्थललामप्रतिकण्ठाच्च । ठेभ्य एभ्यो गातीत्यर्थे णिकः स्यात् । अयं गृह्णाति आर्थिकः, लालामिकः । कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठ, तत् गृहातीति प्रातिकण्ठिकः । समूहार्थात् समवैति। ढात् समूहार्थात् समवैति इत्यर्थे प्णिकः स्यात् । समूह समवैति सामूहिकः सामवायिकः । ण्यः परिषदो, वा तु सेनायाः । ढात् परिषच्छब्दात् समवै- तीत्यर्थे ण्य: स्यात्, णिकस्यापवादः, सेनायास्तु वा। परिपदं समवैति पारिपद्यः, सेनां समवैति सैन्यः सैनिकः । मृगमस्यपतिभ्यो हन्ति। ब्वनिर्देश: स्वरूपविधनिरासार्थः । ढेभ्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो हन्तीत्यर्थे पिणकः स्यात् । भृगं हन्ति मार्गिकः, रौरुकः, शौकरिकः । नयगुकः, खापदन्यनमोस्तु वेति वा युम्, पक्षे न्याझुकः, इकस्य कः। मात्स्यिका शाकुनिकः प्रौष्ठिकः पाक्षिकः हारीतिक: मायूरिकः । पातत्का, तान्तादिकस्य कः। परिपथात्तिष्ठति च परिपन्यथ। टात् परिपथात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थं च णिकः स्यात, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्या- देशय। परिपथं हन्ति तिष्ठति वा पारिपन्थिकोरः, पन्यानं (1) पल दानादित्यनशा पदोत्तरदादिति पहर्ष वद्धप्रन्यये निषेधार्थमिनि ·, मुग्धबोधं व्याकरणम् । पदोत्तरदात् गृह्णाति । ढात् पदोत्तरदात् ग्लातीत्यर्थे णिकः स्यात्। पौर्वपदिकम्। उभयत्र उत्तरदग्रहणं बहुत्ये निषेधार्थम् (१)। अर्थललामप्रतिकण्डाच । ठेभ्य एभ्यो गृह्णातीत्यर्थे णिकः स्यात् । अर्थ ग्रहाति आर्थिकः, लालामिकः । कण्ठं कण्ठं प्रति प्रतिकण्ठ, तत् रातोति प्रातिकण्ठिकः । समूहार्थात् समवैति। ढात् समूहार्थात् समवैति इत्यर्थे प्णिकः स्यात् । समूह समवैति सामूहिकः सामवायिकः । यः परिपदो, वा तु सेनायाः । ढात् परिषच्छब्दात् समवै- तीत्यर्थे एय: स्यात्, णिकस्यापवादः, सेनायास्तु वा। परिषदं समवैति पारिषद्यः, सेनां समवैति सैन्यः सैनिकः । मृगमत्स्यपतिभ्यो हन्ति । ब्वनिर्देश: स्वरूपविधनिरासार्थः । टेभ्यो मृगमत्स्यपक्षिवाचिभ्यो इन्तीत्यर्थे णिकः स्यात् । मृगं हन्ति मार्गिकः, रौरुकः, शौकरिकः । नैयङ्गुकः, श्वापदन्यशोस्त वैति वा युम्, पक्षे न्याझुकः, इकस्य कः। मात्स्यिका शाकुनिकः प्रौठिकः पाक्षिकः हारीतिकः मायूरिकः । पातकः, तान्तादिकस्य कः। परिपयात्तिष्ठति च परिपन्थय। टात् परिपथात् हन्तीत्यर्थे तिष्ठतीत्यर्थे च णिकः स्यात्, तस्मिन् परिपथस्य परिपन्या- देगय। परिपधं इन्ति तिठति वा पारिपन्यिकयौरः, पन्यानं 1 पान दानादिन्यनका पदोत्तरदादिति पापं वशमायये निषेधार्षमिति . भाषः।

·तद्धितः । परिव्रज्य हन्ति तिठति वेत्यर्थः । परिपथपर्यायः परिपन्य- शब्दोऽस्तीति वृत्तिकारः । निन्द्यात् प्रयच्छति । शास्त्रोक्तव्यवहाराहिरुडव्यवहारो निन्द्य', तस्मात् ढात् प्रयच्छतीत्यर्थे णिकः स्यात् । दिगुणार्थ द्रव्यं दिगुण, दिगुणं प्रयच्छति बैगुणिकः । यदा उत्तमर्णः एकद्रव्य दिगुणार्थ कृत्वा प्रयच्छति पशात्तबर्द्धयति तदा दिगुणं निन्द्य, यदा वैकगुण प्रयच्छति पवाद्विगुण ग्रहाति तदा न द्विगुण निन्द्यं शास्त्रविहितत्वात् । एव वैगुणिकः । बधुपथ बडेः । निन्द्याहडिशब्दात् ढात् प्रयच्छतीत्वधैं णिकः स्यात् हडिशब्दस्य वृधुपादेशय । हृद्यार्थ द्रव्यं वृद्धिः, हडि प्रयच्छति वार्जुपिकः। यद्यपि वृदिशब्दपर्यायो धुपीशब्दो- ऽप्यस्ति तथापि बडिशब्देनानिष्ट निवारणार्थमिदम् । कुसीददशैकादशाभ्या पिक.। निन्द्यात् कुसीदशब्दात् टात् दशैकादशशब्दाच प्रयच्छतीत्यर्थे पिकः स्यात् । कुसीद विस्तदर्थ ट्रव्यं कुसीद, तत्प्रयच्छति कुसोदिक.। दगशब्दो दशायें वर्तते, एकादशशब्द एकादशार्थोऽपि उपचारात् दश वर्तते, अत: सामानाधिकरण्यात् दश च ते एकादश चेति यसः, दयेकादग प्रयच्छति दशैकादशिकः दर्शकादगिकी, दय एकादशार्य प्रय. छतीत्यर्थः (१)। (१) यस एकादरामया श्यामपानी तान मयहि भारति! যে অাৰু মেধা বাধো বষিয়রি (যিৗধৰাষা- मेवारपसापापानि निन्दामिति दुग्धगोषम् ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । शब्ददर्दुराभ्यां करोति। आभ्यां करोतीत्यर्थे णिकः स्यात् । शब्दं करोतीति शाब्दिको वैयाकरण:, दा१रिकः कुलालः । दर्दुरो वान्दभाण्डविशेषः, भाण्डसंस्कारकाले दर्दुर शब्दविशेष करोति इति रक्षितः । धम्मादेशरति । ढात् धम्मादेश्वरतीत्यर्थे णिक: स्यात् । धम्मै चरति धार्मिकः । चरणमत्र सेवा, तेन कदाचिदाचरणे मा भूत् । धम्मादिर्यथा- धमाधोमहानाम्नी गोदानसहितास्तथा । आदित्यव्रतमित्येते पञ्चेह समुदीरिताः ॥ अवान्तरदीचादेडिन् । ढादयान्तरदीक्षादेर्डिन् स्यात् चर- तीत्यर्थे । अवान्तरदीक्षां चरति अवान्तरदीक्षी। वयोऽवान्तरदीक्षाव देवव्रत-तिलव्रतम् । अष्टाचत्वारिंशतो डकश्च । ढादष्टाचत्वारिंशच्छब्दात् चरती- त्यर्थे डिन् डकश्च स्यात् । णिकस्यायवादः । अष्टाचत्वारिंश- वर्षाणि व्रतं चरति अष्टाचत्वारिंशी अष्टाचत्वारिंशकः । धातुम्मास्याना यलोपश्च । चातुम्मास्यशब्दात् चरतीत्यर्थे चातुम्मास्यानि व्रतानि चरति चातुमासो चातुमासकः । नामि ननाटकुकुटाम्यां पश्यति। ढाभ्यामाभ्यां पश्यतीत्यर्थे णिकः स्यात् मनायाम् । ललाटं पश्यति लालाटिकः, यः सेवकः गिप्यो वा प्रसादचिहनानाय प्रभोर्गुरोर्वा लन्नाट- मेय पश्यति, य: सेवकः गियो या कार्याचमः सोऽभि- ती स्याता, तयोर्यलोपथ । .

·तद्धितः। धीयते (१)। कुक्कटगब्देन कुक्कुटपातयोग्यदेशोऽभिधीयते, तं देशं पश्यति कौकुटिको भितुः, यः कुकुटपातयोग्यमल्पतरदेश पश्यन् गच्छति स इत्यर्थः । पारायण-तुरायण-चान्द्रायणेभ्यो वर्तयति । ढेभ्य एभ्यो वत्तयतीत्यर्थे णिक: स्यात् । पारायणं वेदस्य शास्त्रस्य वा सम- स्ताध्ययनकम्म, तरायणं (२) यज्ञविशेषः, चान्द्रायणं व्रतविशेषः, संज्ञायामुत्तरदस्य नो णः। पारायणं वर्तयति पारायणिकः । यद्यपि पारायणं शिष्ये गुरौ च वर्तते, तथापि शिष्ये एव त्य इति न्यासः । एवं तौरायणिको यजमानः, न तु याजकः । चान्द्राय- शिकस्तपस्वी। तदन्ताच (३)। पारायणिकः हेतुरायणिकः वैचान्द्रा- यधिकः । संशयादापने। टात् मंशयशम्दात यापत्रेऽर्थे णिकः स्यात् । संशयः सन्देहः, तमापत्रः सांगयिकः संशयवानिति | न्यामकारन संशय्यमाने स्थाखादौ त्यमुत्पादयति, न त संगयितरीति, तदइनामसम्मतम् । अतएव "सांगयिकः संगयापचमानस" इत्यमरः (४)। - 1) सावारिश मभोमानी शायोक्षमप य"बमरता (३) संचितसारेवरायणभियन उत्तरायणमिति पाठः(अपए। (1) पारायणायन्नार मन्दात् पयतोचणा साहित्यर्थः। (a) स्वाधुरी पुरुषो येति संभरिपोभूने स्वारसाहा मलय रपते. वपन्देपरोति भाषः। वर्षावक संघयापारिया।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । सुनातादेः पृच्छति । टात् सुनातादः पृच्छतीत्यर्थे णिका स्यात्। सुनातं पृच्छति सौम्रातिकः सौखसुप्तिकः । सुम्रा- तादिरत्र सुप्तिशय्यारात्रयः सुखशब्दात् । योजनादेगच्छति । ढात् योजनादेर्गच्छतीत्यर्थे पिणकः स्यात् । योजनं गच्छतौति योजनिकः। योजनादिर्यथा- योजनं गुरुतल्पञ्च दारा गुरोः परादपि (१)। शतं क्रोशात् योजनाञ्च (२) बुधैरत्र षड़ीरिताः ॥ पथ: षिकः। ढात् पधिशब्दात् गच्छतीत्यर्थे षिकः स्यात् । पन्थानं गच्छतौति पथिकः । स्त्रियां पथिकी। नित्यं पा: पन्यश्च । ढात् पथो नित्यं गच्छतीत्यर्थे ण: स्यात्, तस्मिन् पन्थादेशश्च । पन्यानं नित्यं गच्छति पान्यः । स्त्रियां पान्या। कालेम्योऽधीष्टभृतभूतभाविषु। ब्वनिर्देशः स्वरूपविधनिरा- सार्थः ढेभ्य एभ्यः कालवाचिभ्योऽधोटे भृते भूते भाविनि चार्थे णिकः स्यात् । अधीष्टः सत्कृय व्यापारितः, भृतो वेत- नेन क्रीतः, भूत: सत्तया व्याप्त कालः, भावी सत्तयाऽव्याप्त- कालो भविष्यति यः । सदावादीति ढं, मासम् अधोष्टी मासि- कोऽध्यापकः । मासं भृत: मासिकः भृत्यः । मासं भूतो मासिको व्याधिः। मासं भावोति मासिक उत्सवः । नन्वध्येपण भरणे भपयापर्व भामम यसिन् विषये स विषयः संशयापनमानस ति | रति तस्वयोधिनी। (1 गुरदार, परहारयः। (२) मोगमत, योजमरत रत्यर्थः ।

·तडितः। मुहत्तं व्याप्य क्रियते, तत् कथं ताभ्यां मासो व्याप्यते इति उच्यते-यदधं हि ते क्रियेते तत्फलभूतया , क्रियया मासो वाप्यमानस्ताभ्यामपि व्याप्यत इत्युच्यते उपचारात् । संख्याशब्दोऽपि यदा काले संख्येये वर्तते तदापि त्यः। हे पष्टी भूतो भावी वा हिपाष्टिकः हिसाप्ततिकः, सुपञ्चालादिलादुत्तर- दस्य विः। मासात् य-णोनी वयसि। ठान्मासाहयस्यभिधेये एश्वर्येषु य गोनौ स्याताम् (१) 1 मासं भूतो भावी वा मास्यः मासीनः माएवक इति पुरुषोत्तमः । परे भूतऽर्थे अभिधानमित्याहुः (२)। वयसीति किं? मासिक: कम्मकरः । गादयः। ढात् कतगात् मासाहयस्याभिधेये य: स्यात् । हो मासौ भूतः हिमास्यः । पण्मासामाणिकी च । टात् कृतगात् षण्मासात् वयस्यभि- धेये भूतार्थे ण्य णिक य एते स्युः। पण्मासान् भूत: पाण्मास्यः पाण्मासिकः परमास्यः। विधानसामात् नेको लुक् । इक-ण्याववयसि। टात् कृतगात् पण्मासात् ययोभिन्ने भूसेऽर्थे इक एयौ स्याताम् । पण्मासिकः पाण्मास्यो रोगः । (1) यद्यपि एवधु रत्यु के अधीशदययत्वासनाने तथापि योग्यतया यथासम्भवमनुत्ति स्यात्. तेनाय यधोरमतयो नत्तिः। एवं परसापीति । १) यवीरादीनामधिकारेऽपि सामर्यादभूत इत्येर सम्मध्यते। , हि मासमधोटो भयो येत्यायनी काचिन पावता यरोरावस्था गम्यते रति सत्यबोधिनी।

·मुग्धबोध व्याकरणम्। समाया ईनो, गात्तु वा। ढात् समाशब्दात् ईनः स्यात्, कृतगात्तु वा, एवर्थेषु । समामधीष्टो भृतो भूतो भावी वा समीनः । गातु-वे समे अधीष्टो भृतो भूतो भावी वा हिस- मौन:, पक्षे दैसमिकः। गादाताहःसवत्सरादीन-णिको, वर्षात्तु लुक् च वा, चित्त- वति नित्यम् । ढेभ्य एभ्यः कृतगेभ्य ईन ष्णिको स्यातां एश्वर्थेषु, वर्षात्तु वा लुक, चित्तवति तु नित्यम् । हे रात्री अधीष्टो भूतो भावी वा विरात्रीण: हैरात्रिकः। वाहीनः वैयङ्गिकः । विसंवत्सरीणः विसांवत्सरिकः, सुपञ्चालादित्वात् उत्तरदस्य विः । हिवर्षीणः दिवार्षिकः हिवर्षः, अभविष्यति संख्यादिवर्षमिति परदस्य निः। भविष्यति त हे वर्षे भावी देवर्षिकः। द्विवर्षी वत्सः, नित्यं तयोर्लुक् । चित्तवतीति किं ? द्विवर्षीणो दिवार्षिको हिवर्षी व्याधिः । टात् अहंतीत्यर्थे प्णिकः स्यात् । वस्त्रमईति वास्तिकः तच्छविकः । दण्डादेयः । टाहण्डादेरहतीत्यर्थे यः स्यात् । दण्डमईति दण्डाः कश्य: । दण्डादिर्यधा- दण्डः कथा वधो मेधा मेघार्थी मुसलं धनम् । मधुपर्क भी वंगः भागोदक युगं पणः ॥ कढङ्गर-स्थालोयिन दक्षिणाभ्य ईयय । टेम्य एभ्योऽहतीत्यर्थ ईयो यय स्यात्। कड़गरमईति कगरीय: कड़गार्ग्य: (१) । (11 पाणिनिप्रोपदार देव (ne) पतरोभापादेः कारभागः - . पईति।

·तद्धितः ।
६२३
स्थालीविलीयः स्थालीविल्यः (१) दक्षिणीयः दक्षिण्यः ।
पानादेय-यो। ढात् पात्रशब्दादईति इत्यर्थे य एयश्च स्यात् ।
पात्रमईति पात्राः पात्रेयः ।
यविंग्भ्यामिय-णीनी कमाईति च। ठाभ्यामाभ्याम्
अर्हति कमाईति चेत्यर्थे इय णीनौ क्रमात् स्याताम् । यज्ञमर्हति
यज्ञकम्माईति वा यजियो ब्राह्मणः देशश्च । ऋलिजमर्हति
ऋत्विक्कमाईति वा आर्खिजीनः यजमान: ऋत्विक् च ।
छेदादेनित्यमर्हति । ढाच्छेदादेनित्यमर्हति इत्यर्थे णिकः
स्यात् । छेद नित्यम् अर्हति कैदिकः (२) भैदिकः । छेदादिर्यथा-
छेदो भेदस्तथा द्रोहो नर्तक णिको भवेत् ।
विरागस्य विरगो(३)ऽथ सप्रयोगश्च सप्रति ।
संप्रेषणञ्च सप्रयो दशैह परिकीर्तिताः ॥
विरागं नित्यमर्हति वैरनिकः, णिके विरङ्गादेशः ।
शिरम्छेदात् यथ शिरः शीर्षः । दात् शिरश्छेदशब्दात्
नित्वमहति इत्यर्थे प्णिको यश्च स्यात्, तस्मिन् शिरमः शीर्षांदेशथ ।
शिरश्छेदं नित्यमईति शेषच्छदिकः शीर्षच्छेद्यः ।
(कुडा, भूषी इति भाषा।। कडगरीयो गौ.। नीवारपाकादि कडारीय.
रिति रघु ।
1) स्थातीविल स्थाल्या याकारदेगनमईन्नि स्थानीपिलीयासण्डुला
इति गोयीचन्द्र । पाकयोम्या इत्यर्थ इति सिद्वान्नौमुदी।
(1) कैदियो चेतसः चित्रपदत्वात्-रति सिधान्तकौमुदी। दुरिम
प्रतिशदनपरमेतत-ति गोयीचन्द्र । भाग्ये त नित्यपहर्ष प्रत्याख्यात, सलमेर
मास्तरति तदाश्य रति मनोरमा | Int)
विरागमछेदानिश रिट्राय सात।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । पचति सम्भवत्यवहरति च। ढादेतेष्वेर्थेषु णिकः स्यात् । सम्भवत्यर्थोऽत्र सम्भव: आधेयस्य प्रमाणानतिरेकः । तथाच- “सम्भवः कथितो हेतावुत्पत्तौ मेलकेऽपि च । आधारानतिरिक्तले आधेयस्य च सम्भव" ॥ इति विश्वः । अवहरत्यर्थोऽवहरणं संहरण मित्यर्थः। प्रस्थं पचति सम्भ- वति (१) अवहरति वा मास्थिकः कौड़विकः कटाहः। यद्यपि प्रस्थं पचति चरुं प्रास्थिक इत्यत्र पाकेऽपि सम्भवो विद्यते, तथापि प्रस्थं पचति ब्राह्मणी प्रास्थिकीत्यत्र सम्भवत्यर्थेन विनापि पचत्यर्थ- दर्शनात् पृथक् पचतिग्रहणम् । पात्राऽऽचिताऽऽढ़क-विस्तादीनो वा। ढेभ्य एभ्य एप्वर्थेषु ईन: स्याहा। पात्र पचति सम्भवत्यवहरति वा पात्रीणा। एवं आचितीना आढ़कोना विस्तीना (२) स्थाली। पक्षे पात्रिकीत्यादि। गात् पिकथ वा । ढेभ्यः कृतगेभ्यः पाचादिभ्यः षिक ईनश्च स्याहा एवर्थेषु। हे पावे पचति सम्भवति अवहरति वा विपात्रिकी विपाचीणा, याचितिको हाचितीना, बाढकिको गाढकोना, विविस्तिकी हिविस्तीना। पचे णिकस्य वाये लुकि (३) “तार्थे माना"दित्यादिना ईपि दिपात्री शादकी। प्राचितविस्ताभ्यान्त प्रजादित्वात् हाचिता विविस्ता प्राप्, न त्वीप। पूर्व- बयाणां (४) पिकणिकयोर्न विशेषः । पृथग्योग उत्तरार्थः । । 1 खमिन समावेशयति । (१) व्याक्ति दयभारपरिमाणम् । विस्तं तोउकमानम् । (6) पच्यमाणसणेति शेषः। (a) पायाचितादानाम् ।

·. तद्धितः। ६२५ कुलिजालुकृषिकणिकनाः। ढात् कृतगात् कुलिजात् लुक् पिक णिक ईन एते स्युः एवर्थेषु । हिकुलिजी, "तार्थे माना" दितीप, हिकुलिजिको बैकुलिजिको विकुलिजीना। वंशादिभ्यो भाराहहत्यादी (९) । टात् वंशादिपूर्वभारादहति इत्याद्यर्धे लुक पिक: णिक ईन: स्यात् । वंशभारं वहति हरति यावहति वा वांशभारिक: वाल्वजभारिकः । वंश वल्वज मूलेनु स्थूणाक्ष कुटजाः कुटः । अश्मा खट्वा दश प्रोता वंशादिरिह कोविदः । केचिद्भारशब्दस्यार्थद्वारेण वंशादीनां विशेषणाद्वारभूतेभ्यो वंगादिभ्य इत्यर्थः, तेन भारभूतान् वंशान् वहति वांशिक: वाल्व- जिक इत्याहुः। वहति उत्क्षिप्य धारयति। हरति देशान्तरं प्रापयति । प्रावहति उत्यादयतीत्यर्थः ट्रव्य-वस्राभ्यां केको। टाम्यामाभ्यां कमात् क इक इत्येती स्याताम् एप्वर्थेषु । द्रव्यं वहति हरति घावदति वा ट्रस्यकः पनिकः (२)। अहत्यादौ गतादृयेकापगते । टाचतगप्दात् पईतीत्याय य इक इत्येती स्यानां, न तु ते। गतमति पचति सम्भवति प्रयहरति वहति वा गत्यः गतिक: कम्पनः । पगत इत्यु धेर्यन न स्यात् । प्रत्युलसख्यायास्त्यवायस्य संग्वेयत्वं भवति तव (1) सारिन्देन राति सहित पंचम्। । बन्दो मूत्वाति मोसोम , c८ ·तादि- मुग्धबोधं व्याकरणम् । तेन शतमध्यायाः परिमाणमस्य शतकं निदानमित्यादी प्रहात्या शतशब्देन उक्तायाः संख्यायास्त्यवाच्यस्य निदानस्य संख्येयत्वात्तौ न स्यातामिति । शत्यः शतिकः कम्बल इत्यादी त्यवाच्यस्य कम्बलस्य न संख्येयलं किन्तु येन क्रीतस्तस्यैवेति । संख्याया अति-शदन्तायाः कः । ढात् त्यन्त-शदन्तवर्जात् संख्यावाचकात् कः स्यादहत्यादौ। पञ्चकः बहुकः गणकः । अ-ति-शदन्ताया इति किं ? साप्ततिकः चत्वारिंशत्कः, कस्य कः। अत्रार्थवस्तिशब्दस्य वजनात् डतेरप्रतिषेधस्तेन कतिकः । विंशति-न्विंशयां चासंज्ञायान्तु डकः । ढाम्यामाभ्याम् त्यादौ कः स्यात्, असंज्ञायान्तु डकः। विंशतिकः त्रिशल्कः । प्रसन्नायान्तु विंशक: त्रिशकः । वतोः कस्यम् वा । वत्वन्तात् कस्य इम् वा स्यात्, म इत् । यावतिकः यावत्कः तावतिकः तावत्कः । कसा भ्या पिकः । ढाभ्यामाभ्यां पिकः स्यात् अर्हत्यादी । कंसिकः कसिको (१) अर्डिकः अर्डि की। कार्यापणाहा तु प्रतिथ। ढात् कार्षापणात् पिकः स्यात् पईत्यादौ, तस्मिन् प्रतिरादिश्यते वा। कार्षापणिकः प्रतिकः । वसन-सहस्र-शतमान-विंगतिकात् णः । ढेभ्य एभ्यः षणः स्यात् अईत्यादौ । वासनं साहस्रं गातमानं वैशतिकम् । अह- १) पत पवा पने. कम इति गोयीचन्द्र (६५)।

·है तद्धितः । शूर्पात् ट्णो वा। ढात् शूर्पात् ट्णो वा स्यादईत्यादौ । प्णिकस्यापवादः । शौर्पः (१) पक्षे शौपिकः । गादध्यादेरसंज्ञायां लुक् । ढात् कृतगात् अध्यईपूर्बाच्चाई- त्यादौ ये विहितास्त्यास्तेषाम् असंज्ञायां लुक् स्यात् । दिकंसम् अध्यई कंसम् (२) हिशूपं अध्यईशूपम् । असंज्ञायामिति किं ? पाच- लोहितिक (३) पाञ्चकलापिकम्, अव त्यान्तं नाम इति (४) । सहस्र-शतमान-सुवर्ण-कार्पापणेभ्यो वा। ढेभ्य एम्यः कृत- गेभ्योऽध्यई पूर्वेभ्यश्च अर्हत्यादी विहितानां त्यानां लुक् स्याहा । दिसहस्रम् अध्यईसहस्रं विगतमानम् अध्यईशतमान दिसुवर्णम् अध्याई सुवर्ण बिकापणम् अध्यकार्यापणम्, पचे बिसाहस्रम् अध्यईसाहस्रं हिभातमानम् अध्यईशातमानं दिसौवर्णम् अध्यई- सौवणे, सुपञ्चालादित्वात् अन्त्यस्य दस्य विः। दिकापणिकम् । विप्रतिकम्, एवमध्यई कार्यापणिकम् अध्यईप्रतिकम् (५) । विंशतिकादीनः । टात् कृतगात् अध्धईपूर्वीच विंधतिका- दीन: स्यात् अईत्यादी। विविशतिकोन: अध्यईविंशतिकोनः ; लुगबाध्यते। (१) शूर्पगन्द परिमाणमयोति गोयीचन्द्र. ६५०सू)। (३) अध्यई-अध्याटमई यस्मिन् वत्, साइकमित्यर्थ । (२) पञ्च लोहिन्यो गुच्चा. परिमाणमसेति पिपहे सोधिनीचन्दय पुंगडान चोहितरूपापत्त्या सिमिति ग्रहन्मुग्धरोधम् । (a) परिमापविशेषस्य नामधेये एते इति तत्वबोधिनी। (१) आपापपादान प्रतियति बर्षापपन्दस मा प्रतिरारिम्यते ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । । पाद-पण-मापात् यो वा तु शत-शाणात् । ढेभ्यः कृतगेम्यो- ऽध्यई पूर्वेभ्यश्च एभ्यो यः स्यात् अहत्यादौ, शत-शाणाभ्यान्तु वा । हिपाद्यं (१) दिपण्यं हिमाष्यम् अध्यईपाद्यम् अध्यईमाथम् । शतशाणादेस्तु द्विशत्यम् अध्यर्दशत्यं पञ्चशाण्यम् अध्यईशाण्यं, पक्षे हिशतम् अध्यईशतं पञ्चशाणम् अध्यईशाणम् । खारी-काकिनीभ्यामीकः केवलाभ्याञ्च । ढाभ्यां कृतगाभ्याम् प्राभ्याम् अध्यर्दपूर्वाभ्यां केवलाभ्याञ्चाईत्यादौ ईकः स्यात् । दिखारीकः अध्यर्डखारीकः विकाकिनीकः अध्यईकाकिनीकः खारीक: काकिनीकः दिवः शाणात् प्णो वा। हि त्रि-पूर्वात् शाणात् अर्हत्यादी पणो वा स्यात् । इंगागं वेगाणं, पचे पूर्वेण वा यश, विशाण्यं, विशाण्यम्, उभयत्यक्तापक्षे लुक्, दिशाणं त्रिशाणमिति । वहोच निष्क-विस्तात् प्णिको वा। ढात् वि त्रि बहुपूर्वात निष्कात् विस्ताच पिणको वा स्थात् अर्हत्यादी। दिनैप्कि निष्किक बहुनैष्किकं, दिवस्तिक विवैस्तिकं बहुवेस्तिक, पत्रे विनिष्क विनिप्फ बटुनिष्क हिविम्त विविस्तं बहुविस्तम् । उतो रचत्यादि। युग-रव-प्रामङ्गात् यो वहति। टेभ्य एभ्यो वइत्यर्थ यः स्यात् । 11) सब पादपदम्प परिमापात पापाप महादेप। पदारेप foयो, परासर पापाग-रति दुग्धोधम् । सिवानगोण्या- मधेशम्।

·तद्धितः। युगं वहति युग्य. रथ्यः प्रासङ्ग्यः (१)। गादपि-हियुग्यः हिरथ्यः, विप्रासङ्गमः। नानि तु जनात् । ढाज्जनशब्दात् वहत्यर्थे यः स्यात् संज्ञा- याम् । जनं वहति जन्यो वरनिग्धः (२) । जनीशब्दाहधूवाच- काय इति जयादित्यः । धुरः पणे येनौ च । ढात् धुर्गन्दात् वहत्यर्थे प्णेय ईन य एने स्युः । धुरं वहति धौरेयः धुरीणः धुर्यः । सर्चदक्षिणोत्तराडुराया ईन: । टात् सादिपूर्वात् धुरा- शब्दात् वहत्यर्थे ईन: स्यात् । सर्वधरां वहति सर्वधुरीण: दक्षिणधुरीण: उत्तरधुरीणः । एकधुराया लुक् च । एकधुरोण: एकधुरः (३) । शकटाइलसीरात प्ण-पिणको गाध । टात् भकटात् सत- गाच प्णः इलसीरात् कतगाञ्च णिकः स्यात् वहत्यर्थे । शकटं वहति शाकटः, हे शकटे वहति देशकटः, हनं वहति हालिका, सेरिकः, हे हले वहति देहलिकः देसीरिकः । धनगणाभ्यां यो लब्धरि। टाभ्यामाभ्यां लधर्यर्थे य: स्यात् । धन लब्या धन्यः, गवः गोलार्यरणो टेन पी। (1) पत्माना दमनार्थ यहार सधे दोयते तत् प्रा नि गोयन्द्रः (७८)। .) परस्य निग्ध इति पडोषमाम् । यार-बन्यो नामावः दिग्ध सपापति सचिमारे1स। । गोपवात गागारिति हसः।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । णोऽर्थात् (१) । अथें लब्धा आर्थछात्रः । वशाइते । ढात् वशाहतेऽर्थे यः स्यात् । वश आयत्तता, तं गतो वश्यः । सर्बादेः पत्र-पथ्यङ्ग कम्म-पावादीनो व्याप्नोति। ढात् सर्व- पूर्वात् पत्रादेर्व्याप्नोत्यर्थे ईन: स्यात् । . सर्वपत्रं व्याप्नोति सर्व- पत्रीण. सारथिः, सर्वपथीनो रथः, सर्वाङ्गीणं वासः, सर्वकर्माणः पाणिः, सर्वपात्रीण अोदनः । : प्राप्रपदात् प्राप्नोति । ढादाप्रपदात् प्राप्नोतीत्यर्थे ईनः स्यात् । प्राप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनं वासः (२) । सर्वावाद भक्षयति । सर्वान्नानि भक्षयति सान्नीनो भिक्षुः । अनुपदादडा । अनुपदं बद्धा अनुपदीना उपानत्, पदप्रमा येत्यर्थः । अयानयात्रेये। अय: प्रदक्षिणम्, अनयः प्रसव्यम् । प्रदक्षिण- प्रसव्यगामिनां गाराणां (३) यस्मिन् परैः (४) समावेशः (५) (१) व्यर्थमन्दाक्षधरि वाच्चे यो भवतीत्यर्थः। मजिप्तमारेऽपि एक्मेर । पापिनीये व "यचात् प" रति सर्व दग्यते (c) (२) यत् पादापपर्यन्न पतति तराप्रपदोनम् । यौगिकत्वात् याप्रपदोन माल्यादि च-त्यमरटीमा। (१) भाराणाम् यक्षगुटिकानाम् । tay परैः परमारे। (१) समाश. पदानामिति प.।

·तद्धितः । सोऽयानयः। दादयानवेशव्दान्नेयेऽर्थे ईनः स्यात् । अयानयं नेयः अयानयोनः शारः (१)। परम्पर-पुत्रपौत्र-परोवरेभ्योऽनुभवति । टेभ्य एभ्योऽनुभवतीत्यर्थे ईनः स्यात् । परञ्चापरवानुभवति, सूत्रे निर्देशात् परम्परीणः । पुत्रञ्च पौत्रवानुभवति पुत्रपौत्रीणः । तथाच-"लमों पर- म्परीणां वं पुत्रपौत्रीणतां नये"ति भःि। परांथावरांशानु- भवति, सूत्रे निर्देशादोवं, परोवरीणः। त्येन विनापि परम्परगब्दो दृश्यते न तु परोवर इति । पारादेर्गामिनि । टात् पारादेर्गामिन्यथें ईन: स्यात् । पारं गामी पारीणः । पारादिर्यया- पारावारावारपारपारावार (२) प्रकीर्तितम् । अत्यन्तमनुकामच पारादौ कोविदोत्तमः । पध्वनी . यथालंगामिनि । अध्वानमनंगामी प्रध्वनीन: . अध्वन्यः। अभ्यमिवादीयेनी च। टादभ्यमिवादलंगामिन्ययें ईय ईन. य एते स्युः। अभ्यमित्रम् अन्नंगामी प्रभ्यमिवीयः अभ्यामितीयः अभ्यमिताः । प्रमिवाभिमुखम् अन्नं गछतीत्यर्थः। भविषनिगो वैचिवार्थः, गन्तृमा यः। . । रचियेन पाभेन सायम मभ प्रापयिनमय रति गोयोगन्द्र (स)। (१) पारपारचारपारपार ·. मुग्धबोधं व्याकरणम् । समांसमीनानुगवीनाद्यखीनाः । एते निपात्यन्ते । समां समां विजायते (१) समांसमीना गौः, प्रत्यब्दप्रसवेत्यर्थः (२) । अनुगु गोः पश्चादलंगामी अनुगवीनो गोपः। अद्य खो वा विजायते अद्यखीना गौः, आसनप्रसवेत्यर्थः । कथमद्यखीनो वियोगः ? विजायते इत्यस्याननवृत्तेरिति जयादित्यः (३) । निपातो द्यर्थविशेषे । उक्तो ढाधिकारः। धात् । धादित्यधिक्रियते घादित्यतः प्राक् । प्णिको दीव्यत्यादौ। दीव्यति जयति खनति जितं कृतं भवति तरति चरति जीवति हरति निहत्तं कायं लभ्यं सुकरं परिजय्ये संस्कृतं संसृष्टं उपसिक्तं वर्तते संपादी क्रीतं गच्छति पाहतं युध्यते दृश्यते श्रूयते इति। धादेष्वर्थेषु णिकः स्यात् । हलेन दीव्यति जयति खनति जितो वा हालिकः। जितेऽर्थे ढेऽपि त्यस्तेन अर्जितं द्रव्यम् प्राक्षिकम् । धादिति किं ? देवदत्तेन जितम् । । (1) “ममा समां विजायते” इत्येव पाणिभिसूत्रम् (५।२।१२) । समा ममामिति बीमाया सुबन्नसमदायः प्रति | विज्ञायते गर्भ धारयतीति प्रत्य- यार्थः। गर्भधारणेन सकलापि समा व्याप्यत इति अन्यन्नम योगे द्वितीया पूर्वपदे उपोन्म्यष्यः" इति कायिका। 11) माम मीना मा येव प्रतिवर्ष मध्यते इत्यमरः । पाणिनीयध्यापरणे "ममा एमा निजायो" (1) रति छया- रमन्नाम् अयशोगाट रति रायम् (५१)। नापि विजायते यत. पति मदन यात्रीगो पियोग रति भवतीत्यामहायो "afrविमा- यते रहिवाटायनि, परममावे निपातमामायारियुनियारिये।

·तद्धितः । ६३३ वाक्-कायाम्यां कृते । धाभ्यामाभ्यां कवेऽर्थे पिणक: स्यात् । मूले वाचिकमिति । एवं कायेन कृतं कायिकम्। प्राभ्यामिति कि? मनसा मतं मानसम् । तथाच हेमसूरि:-"कायिकं वाचिकं तत् स्याहाचा कायेन यत् कृतम्" इत्याह । इदमपाणिनीय. मिति (१)। तरति धात् तरतीत्यर्थे पिणक: स्यात् । काण्डपूलेन् तरति काण्डपूलिकः। एवं तृणपूलेन तरति तार्थपूलिका, गौपुच्छिक । इको नौ-वाचः। धानौशब्दात् ाचच इकः स्यात् । णिक- स्थापवादः । नाविकः । स्त्रियां नाविका। घटिकः । बाहुक । उक (२) दूकस्य कः । चरति। धाचरति इत्यर्थे पिणकः स्यात् । दाधिकः, दधा भक्षयतीत्यर्थः । इस्तिना चरति हास्तिकः, हस्तिना गच्छतीत्यर्थः । चरेरुभयार्य ग्रहणम् । दधा घरति (1) अस्थायमाशय -मूले पाचा कृतमिति वाक्ये पाचिकमिति यदाकृतम् पदमपाणिनीय पाणिनिमम्मत न । नचाच "पापो व्याहतार्थायाम" (10) रति पाणिनिम्तम् । “व्याहत प्रकायितोऽर्थो यम्यालखा याचि पर्तमानाबाद भन्दात् खार्थे ठक् । णिक ) प्रत्ययो भवति । पूर्वमन्येवोनार्थवान सन्देशबाग- व्याहतायुच्यते । वाचिक कथयति थाहतार्थायामिति कि मधुरा वार रेगदत्तस्य” इति कापिया। मन्देयाग वाचिक साहित्यमर । यार मन्दे में कमिति नहीबायां रघुनाथ । যাঘা প্রবলি বিকশিন- पापिनीयमिति। (३) ठक प्रत्याहार । यतए .

·६२४ मुग्धबोधं व्याकरणम् । पर्यादेः पिकः । धात् पादेशरत्यर्थे पिकः स्यात् । पर्पण चरति पपिकः । स्त्रियां पर्पिको। पर्पशब्देन हस्यादिनयनार्या वृणपूर्णा नौरुच्यते। पादिर्यथा- पर्पाकप (१) रथ न्यास व्याल जालाखमेव च । पादस्य पद भवेनित्यमष्ट पर्यादयः स्मृताः । पादेन चरति पदिकः । प्राकषो निकषोपलः । इह आकष- शब्दपाठात् आकषिकभार्य इत्यत्र कोड्त्वेऽपि न पुंवद्भाव- निषेधः । न्यास-व्यालशब्दयोरणित्ते न युम् । जालशब्दस्य इक- वाधनार्थः पाठः। वगणादा। धात् श्वगणाचरत्यर्थे पिको वा स्यात् । खगणन चरति खगणिकः खागणिकः । वेतनादेर्जीवति । धादेतनादेर्जीवत्यर्थे ष्णिकः स्यात्। वेत. नेन जीवति वैतनिकः । वैतनादिर्य था- वेतन-वाह जालाहवाह-प्रेपण-शक्तयः । दण्डो-धनुरुपस्थानं सुखगया तथैव च ॥ स्थिर-पादो धनुर्दण्डोपनिपगमेव च । उपस्तिरुपदेगय सप्तभिर्दश कीर्तिताः । यस क्रय विक्रय क्रयविक्रयादिकः। धेभ्य एम्यो जीवत्वर्थ इकः स्यात् । वनेन जीवति यखिकः, कयिकः, विकयिका, क्रययिमयिकः। (1) पापिनी व पाप यति पाठोपस (1) पार्ष ति पानरम्। 'पारतिम ति सावित्रीयपDel ·तद्धितः । श्रायुधादीयम् । आयुधेन जीवति आयुधीय: आयुधिकः । वातादीनः। ये नानाजातीया अनियत-त्तियः शरीर- मायास्य जीवन्ति ते वाताः, तत्कम्मापि जातं, तेन जीवति वातीनो विप्रः। उत्सङ्गादेहरति । धादुत्सङ्गादेहरत्यर्थे णिक: स्यात् । उत्- सङ्गेन हरति औत्सनिकः। उत्सङ्गादिर्यथा- उत्सङ्ग्रपिटकोट्राय उडुपोत्पतमेव च । भस्त्रादेः पिकः। धास्त्रादेः पिकः स्यात् हरतीत्यर्थे । प्णिकस्यापवादः । भस्त्रया हरति भस्त्रिकः, स्त्रियां भस्त्रिको । भस्वादियथा- भस्त्रांऽसभार भरटांऽसेभार-भरणं तथा । भस्वादी शौर्षभारच शोभारः प्रकीर्तितः । विवध-वीवधाभ्यां षा। विवधन हरति विवधिक: वैवधिकाः । स्त्रियां विवधिको वैवधिको। एवं वीवधिकोत्यादि । कुटिलिकाया: णः। धात् कुटिलिकाशब्दात् हरत्यधै प्यः स्वात् । कुटिलिकाशब्देन कुटिला गतिः अग्रवका लोहादिमयी यष्टिय उच्यते। कुटिलिकया कुटिलगत्या व्याधं परति वक्ष्यति कौटिलिको मृगः। तथा कुटिलिकया अग्रवकलौहयध्या अङ्गारान् हरति कोटिलिकः कम्मकारः। प्रचातादेनिर्वृत्ते। धादचातादेनिवृत्तेऽर्थे शिक: स्यात् । भवद्यूतेन निवृत्तम् पापातिकं वैरम् । प्रचयूतादि- यथा- ·मुग्धबोधं व्याकरणम। अक्षयूत जाया पादस्खेद कण्टकमर्दनम् । यातोपयात प्रकृत गतागत गमागमम् ॥ याचितापमित्याभ्यां क-कणौ। धाभ्यामाभ्यां क्रमात् क-कणो स्यातां निवृत्ते। याचितेन निवृत्त याचितकम् । अपपूर्वमेङ प्रति- दाने यपि अपमित्य निवृत्तम् आपमित्यकम् । सूत्रे पीनियो ऽनुकरणात्। कालेभ्यः कार्य लभ्य सुकर परिजय्येषु च। ब्वनिर्देशः स्वरूपविधेनिरासार्थः। धेभ्यः कालवाचिभ्यो निवृत्ते कार्यादिषु च णिक: स्यात् । मासेन निवृत्तः मासिकः आर्डमासिकः मावत्सरिकः । एवं मासेन कार्यः लभ्य. सुकरः परिजय्यो वा मासिक इत्यादि। समादेरधीष्टादिवत्। धात् समादेनिवृत्तेऽर्थे अधीष्टादिवत् यथाविहितं त्या: स्युः । समया निवृत्तः समीना दिसमीन: समिक', पिरावीणः देराविकः, दाहीनः देयनिकः, हिसव- सरोणः दिमायामरिकः, दिवर्षीण: दिवार्षिकः। द्विवर्षः, चित्तवति नित्यं तुक । दिवों वत्स इत्येतत् पुरुषोत्तमेनीयम् । पष्टिकः । निपात्यः। पष्टिरावेण पथत पष्टिको व्रीहिः । सपटे । धात् सराटेऽय णिकः स्यात् । द्रय्यान्तरण यम्भि- योस नत् मंगष्ट । दधा मराट दाधिक, गाईयेरिकम (१)। मुड-पूर्णाभ्यां पणेनो। धाभ्यामाभ्या क्रमात संसष्टेऽयं ण इन् - - । मारमा

·तद्वितः ।
7
एतौ स्याताम् । मुद्रेन संसृष्टः मौड प्रोदना, चूर्णेन संमृष्टाः
चूर्णिनोऽपुपाः ।
लवणानुक । लवणेन संसृष्टः लवणः सूपः। लवणशब्दो.
ऽत्र द्रव्यवाची (१)।
व्यञ्जनेभ्य उपसि। धेभ्यो व्यञ्जन-वाचिभ्य उपसिक्तेऽर्थे
णिकः स्यात्। दना उपसिक्तं दाधिक, शारिकम् । व्यन्ननेभ्य
इति किम् ? उदकेनोपसित प्रोदनः ।
भोजःसहोऽम्भसो वर्तते। धेभ्य एभ्यो वर्ततेऽर्थे णिका
स्यात् । ओजसा वर्तते श्रीजसिकः, साहसिकः, प्राम्भसिकः।
सम्पादिनि । धात् सम्पादिन्यथें णिकः स्यात्। सम्पादी
शोभायुक्तः (२)। कर्णवेष्टकाभ्यां सम्मादि कार्णवेष्टकिर्क मुखं,
वास्त्रयुगिकं शरीरं, वस्त्रयुगेन विशेषतो भाजत इत्यर्थः ।
कम्मवेपाभ्यां यः। धाभ्यामाभ्यां सम्पादिन्यर्थे य: स्यात् ।
कम्मणा सम्पादी कम्मण्यः, वेयः । वेपोऽव नेपथ्यवाची।
मूल्यात् क्रीते। धान्मूल्यवाचिन: कौतऽर्थे शिक: स्यात् ।
प्रस्थेन मूल्येन क्रोतं प्रास्थिक, नैष्किकम् । मूल्यादिति कि ? हस्तेन
क्रीतम् । हान्तात् ब्वान्ताच त्यो न भवति मनभिधानात्, नेन
प्रस्थाभ्यां प्रस्थैर्वा क्रोमित्यर्थे न स्यात् । यत्र तु प्रत्यर्थस्य
.
(1 इप्यायो अपयन्दो खुर्व प्रयोजयति गुणाति मागिता
४२४ ।
(१) गुपोत्कर्षः सम्पत्ति, शोभेति यात्। सपा सम्पयते साल चोभते
यत् सत् सम्पादि।
.

·। . मुग्धबोधं व्याकरणम् । संख्याभेदावगमे प्रमाणमस्ति तव भवत्येव । यथा द्वाभ्यां क्रीतं दिक पञ्चकमित्यादि । कथं मुषैिर्वा क्रीतं मौहिकं माषिकं वसन- मिति चेत् सत्वं, तब भवत्यभिधानात् । न ह्येकेन मुहैन माषण वा क्रयणं सम्भवति। शतादेरहत्यादिवत् । धात् शतादेरहत्यादिवत् यथाविहितं त्याः स्युः क्रीतेऽर्थे । शतेन क्रोतं शत्वं शतिक, हिकं पञ्चक विंशतिकं यावतिकं यावत्क, कंसिर्फ, कार्षापणिक प्रतिक, पासनं, शौर्य शौर्पिकं, हिकसम् अध्यईकसं, दिसुवर्ण दिसौवर्ष, दिविंशतिकीन: दिपाद्यं, दिशत्वं विगतं, खारीक, वैशाणं दिशाण्यं दिशानं, हिनैष्किक हिनिष्कमित्यादि । उत्तरादेः पथो गच्छत्यातयोः । धादुत्तरादिपूवात् पधि- शब्दात् गच्छति आइते चाऽर्थे णिकः स्यात्। उत्तरपथेन गच्छति पाहतो वा श्रौत्तरपथिकः, आइतेऽर्थे ढे त्यः । धारि- पथिकः। उत्तरादियथा- उत्तरी वारि कान्तार जङ्गल स्थल शइवः । अजः सप्तेहोत्तरादौ कोविदः परिकीर्तिताः । युध्यते । धायुध्यतेऽर्थे प्णिकः स्यात् । खनेन युध्यते खाङ्गिका, धनुपा युध्यते धानुष्कः, उसन्तत्वात् इकस्य कः । शक्तियष्टिभ्यां प्णीकः । धाभ्यामाभ्यां युध्यतेऽर्थे प्णीकः स्यात् । मूले गत्या युध्यत इत्यादि। परे तु धानोदाइतं किन्तु प्रान्तादित्याहुः (१) । (1) तथापयक्ति प्रहरयमम्येनि गाकी ति काशिका (81५८)।

·तद्धितः। । उतो दीव्यत्यादि। रागादतो। धारागवाचिनो रोऽर्थे प्णः स्यात् । यद्यपि रन्जधोरनेकार्थत्वं, यथा भोजने रक्तः, रतो गौः, तथाप्यन शक्लस्य वर्णान्तरापादनं रञ्जरर्थः । कपायेण रक्तं कापाय, मानिठं, कौसुम्भम् । कयं कापायौ गभस्य कर्णी, हारिद्री कुकुटस्य पादौ ? इति तु उपमानाइविष्यति। कपायेण रक्ताविव कायायौ, हरिद्रया रक्ताविव हारिद्री इत्यर्थः । रागादिति कि? याणिना रताम्। हरिद्रा महारजनाभ्यां ट्णी नील्यास्वनित् । धाभ्यामाभ्यां रक्तऽर्थे ट्णः स्यात्, नीलोशब्दात् ट्णोऽनित् । हरिद्रया रतं हारिद्रं, माहारजनं, नोल्या रक्त नीलम् । चान्द्रास्तु नौलोशब्दात प्रमाहुः। पीतात् को, लाचारोचनात्तु णिको, वात शकल-कदमात् । धान पीतात् कः स्यात, लाचारोचनाभ्यान्त णिकः, शकन- कईमाभ्यां पिणको वा। पीतेन रहं पीतकम् । लाचया रझं लाधिकं, रोचनिकम् । शाकलिक, काईमिक ; पधे ए:- शाकलं, काईमम्। नक्षत्रेभ्यो युक्तो काले। धेभ्यो नवनवाचिभ्यो युऽयें वेत्यादित्वात् णः स्यात्, यो युलः स कानडवति। मूने विधेयोत्यादि, ये कते सूर्यागस्त्यस्वेत्यादिना यलोपः। एवं पोपी। ननु कालेन सह सर्वदेव नचवाणां योगः कालस्य नित्यत्वात्, नत् फयं निचादिना कालविगेपोऽभिधीयते इति चेन ·.. . मुग्धबोधं व्याकरणम् । सत्यं, गङ्गाया घोषः प्रतिवमति इत्यादौ यथा गङ्गाशब्देन तत्समी- प्रस्थतीरमुपलक्ष्यते तथावापि तिष्यादिभिनवः समीपस्य चन्द्रो यदा लक्ष्यते तदा तेभ्यस्त्य उत्पद्यते। तथाच तिथसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थः । नक्षत्रेभ्य इति किं ? चन्द्रमसा युक्ता रातिः। काल इति किं ? पुष्येण युक्तश्चन्द्रमाः । अविशेषे लुबखत्ययेवणाभ्यान्तु नानि । धेभ्यो नक्षत्रवाचिभ्यो विहितपणस्य लुप् स्यात्, अश्वत्यथवणाभ्यान्तु संज्ञायां, रावादि- विशेषो यदि नाभिधीयते । अद्य पुष्यः अद्य मघा । अत्र यावान् नक्षत्रेण कालो लक्ष्यते स कालोऽहोरात्रस्तस्य विशेषाभावात् । अविशेष इति किं १ पौषी रात्रिः, पौषमहः । अखत्येन युक्ती मुहर्तः अखत्यो मुहर्तः, श्रवणा रातिः। विशेषार्थोऽयमारम्भः । संज्ञायामिति किम् ? पाखत्थी रात्रिः, श्रावणमहः । सर्वत्र लुपि युक्तवद्भावः। 'भचादीयः। तचानक्षत्रवाचकात् युक्ते कालेऽर्थे ईय: स्यात् । तिथपुनर्वसवीयमहः, पद्य तिथपुनर्वस्वीय, राधानुराधीया रातिः, अद्य राधानुराधीयम् । परत्वान्नुपं बाधित्वा विशेषा- विशेषयोः प्रवर्तते। भ इति किं ? विधुय पुष्यय ताभ्यां युताः कालः। परिसते रथे। धात् परिहतेऽथे वेत्यादित्वात् ष्णः स्यात् यः परितः स रथयभवति । वस्त्रेण परितो रथः वास्त्री रथः, धामणो रथः, विकारभिवे णे न नलोपः। काम्बलो रथः, समन्तादिटित इत्यर्थः। यस्य सावययो न वेष्टितस्तव न ? .

·तद्धितः। धाभ्यामाभ्या भवति, यथा छात्रैः परिवतो रथः। रथ इति किं ? वस्त्रेण परि वृतः कायः। इंपवैयाघ्रात् टणः, इंस्तु पाण्डुकम्बलात् । धाभ्यामाभ्यां टणः स्यात् परिहतरथेऽर्थे । पाण्डु कम्बलात्तु इन् । हैपेन परिहतो रथो देपो रथः, वैयाघ्रो रथः, पाण्डुकम्बली रथः । हस्त-यथाकथाचाभ्यां यणो दीयते काय च । क्रमात् यगो स्यातां दीयतेऽर्थे कार्योऽर्थे च । हस्तेन दीयते कार्य वा हस्त्य, यथाकथाच शब्दो व्य-समुदायोऽनादरार्थः । यथाकथाच दीयते कार्य वा याथाकथाचम् । छन्दसो यो निम्मिते उरसः प्णश्च । धात् छन्दसो निम्ति ज्यं यः स्यात्, उरसो यः णश्च । छन्दसा इच्छया निम्मतं छन्दस्यं विखम्, उरसा निम्मितम् उरस्यम् औरसम् । पूरणान्तात् को ग्रन्यं गृह्णाति, तस्य नुक् च । पूरणत्यान्तात् ग्रन्थं ग्टह्णाति इत्यर्थे कः स्यात् तस्य पूरणस्य नुक् च । ग्रहणयोग्यो रूपादिरेव (१) पूरणत्यान्ताभिधेयः । द्वितीयेन रूपेण अन्य ग्रहाति हिको वटुः, ढतीयेन रूपेण ग्रन्यं ग्रहाति विक', लुकि पूर्वप्रकृति.। ग्रन्यभिन्नग्रहणे त पञ्चमेन दिनेन शब्द ग्राद्धाति, द्वितीयेन इस्तेन दण्ड ग्रहाति। एव चक्षुषा दृश्यते चाक्षुपः, यवणेन श्रूयते यावण, मनसा ज्ञायते मानसः, दृगिर्जा- नार्थः। इति धाधिकारः । 1) र्ष पन्थानामानि. ८१ ·तद्धितः । वाररुचः क्षुद्रा धमर वरटा वातपात् (१) ट्णः। धेभ्यः एभ्यः कृतेऽर्थे टणः स्यात् । क्षुद्राभिः कृतं क्षौद्रं भ्रामर वारटं वातपं मधु । कुलालादेणकः। घात् कुलालादेः कृतेऽर्थे णकः स्यात् नामि। कुलालेन कृतं कौलालकम् । कुलालो गिरिकः सेना चण्डालः परिपक्षधः । कम्भारो वरुडोऽनडान् कुम्भकार उरुस्तथा ॥ ब्राह्मणो देवराजय खपाकः परिकीर्तितः । निपादश्व कुलालादौ परे शिष्टप्रयोगतः ॥ कृते ग्रन्थे । घात् कृतेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् णः स्यात्, यः सतः स चेदग्रन्यो भवति। वररुचिना तो ग्रन्थः प्राभाकरः। यमादेस्तु याम्यः आग्नेयः प्राजापत्यः कालेयः देव्यः देवः प्रोत्सः । भवादित्वात् पाणिनिना तो ग्रन्यः पाणिनीयः । शास्त्रविशेषणत्वात् मूले पाणिनीयमिति क्लीवम् । एवं कागजावं काखमित्यादि। घात् प्रोतार्थे वेत्यादित्वात् णः स्यात्। प्रक- णोक्तं प्रोक्तं व्याख्यातं अधीतं वा, न तु कृतं, कतै ग्रन्ये इत्यनेना- वगतत्वात्। यज्ञवल्केन प्रोतं याज्ञवल्क, प्राभाकर, गोतमम् । मूले गावम्मिकं शम्भवम्मेणा प्रोतमिति वाक्यं, कावादित्वा- सिक-णिकौ। स्त्रियां गाववग्मिका शावम्मिनोति। एवं व्यासेन प्रोक्ता संहिता वैयामिका ययासिकी। एवं पागिनीयं, पणोऽस्याम्तिपणी, तस्यापत्वं णे पाणिनः, पखादिलात् न नलोपः, प्रोले । (1) वरटाइयव पटर, वातर प्रत्यन पादपति पापिनि

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
घात् । घादित्यधिकारो जादित्यत: प्राक् ।
दृष्टे सान्नि । घात् दृष्टेऽर्थे वेत्यादित्वात् प्णः स्यात्, यत्
वैखा-
दृष्ट तत् साम चेद्भवति । वशिष्ठेन दृष्ट साम वाशिष्ठं,
मित्रम् ।
पणो डिहा। अवार्थे विहितः प्णो डिहा स्यात् । विंशत्या-
दृष्टं साम विशं, डिति टेर्लोपः । पक्षे वैशतं साम। एवम्
श्रौशनम् औशनसं साम। यमादिभ्यस्त्वपत्यवत् इति । यमेन
दृष्टं साम याम्यम् आदित्यम् आग्नेयं कालेयं दैव्यं देवं प्राजापत्यं
पाशपतं श्रौत्समित्यादि ।
वामदेवात् यः । 'घाहामदेवशब्दादयः स्यात् दृष्टे सानि ।
वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यं साम ।
तोयात् प्णीकः । तीयान्तादत्रार्थे प्णीक: स्यात् । द्वितीयेन
दृष्टं साम हैतीयोकं तार्तीयोकं साम।
गोवादसवत्। अपत्यान्तेभ्यो येभ्योऽऽर्थे ये त्या विधया
प्रवाऽर्थे ते त्याः स्युः दृष्टे सामन्यर्थे । औपगवेन दृष्टं साम
औपगवकं साम।
ग्लुचुकायनिना दृष्टं साम ग्लोचुकायनक
साम, वेदेन दृष्टं साम वैदं साम,
गागं
साम, दाक्षं साम।
नाम्नि मक्षिकादः कृते। घान्मक्षिकादेः कृतेऽर्थे ष्णः स्यात्
समुदायेन संन्ना चेद्भवति। मनिकाभिः शतं माक्षिकं मधु ।
मधिकादिर्यथा-
मक्षिका पुत्तिका गर्मुत् सरघाः परिकीर्तिताः ।
पौत्तिकं गार्मुत सारघ, मधुनः सना।
,

·तद्धितः। वाररुचः क्षुद्रा भ्रमर वरटा वातपात् (१) ट्णः । धेभ्यः एभ्यः कृतेऽर्थे ट्णः स्यात् । क्षुद्राभिः क्रुतं चौद्रं भ्रामर वारटं वातपं मधु । कुलालादेणकः। घात् कुलालादेः कृतेऽर्थे एकः स्यात् नानि। कुलालेन कृतं कौलालकम् । कुलान्नी गिरिकः सेना चण्डालः परिपक्षधः । कम्मारो वरुडोऽनवान् कुम्भकार उरुस्तथा । ब्राह्मणो देवराजच खपाक: परिकीर्तितः । निपादश्च कुलालादौ परे शिष्टप्रयोगतः ॥ कृते ग्रन्थे । घात् कृतेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् प्णः स्यात्, यः कृतः स चेदग्रन्यो भवति । पररचिना तो ग्रन्यः प्राभाकरः। यमादेस्तु याम्यः आग्नेयः प्राजापत्यः कालेयः दैव्यः देव: औत्सः। भवादित्वात् पाणिनिना तो ग्रन्यः पाणिनीयः । शास्त्रविशेषणत्वात् मूले पाणिनोयमिति लीवम् । एवं कालत्वं काखमित्यादि। प्रोत। धात् प्रोतार्थे वेत्यादित्वात् णः स्यात् । प्रकर्ष- णोक्तं प्रोक्तं व्याख्यातं अधीतं वा, न त कृतं, ते ग्रन्ये इत्यनेना- वगतत्वात्। यज्ञवल्कोन प्रोक्तं याज्ञवल्क, प्राभाकर, गौतमम् । मूले शावम्भिक सम्भवणा प्रोलमिति वाक्यं, काण्यादित्वा- सिक-णिकौ। स्त्रियां मार्चवर्णिका भावम्मिनीति। एवं व्यासेन प्रोता सहिता धैयासिका वैयासिकी। एवं पाणिनीयं, पणोऽस्याम्ति पणी, तस्यापत्यं णे पाणिनः, पवादिलात् न नलोपः, (1) वरटा इत्यात वटर, वानप इत्यत पादयतिपाणिनिः ·मुग्धबोधं व्याकरणम् । स भवान् पाणिनिः, युवत्यः पूज्ये, तेन प्रोत्तम् । न्यासकारस्तु पणोऽस्यास्ति फलादित्वादिनः, तस्यापत्यम् अतः प्णिः, तेन प्रोक्ती गहादिपाठादीय इत्याह । गोत्रार्थे प्णेस्तु प्रापिशलिना प्रोक्तम् प्रापिशलम्, एवं काखेन प्रोक्तं काण्वम् । यमादेस्तु याम्यं ' प्राजा पत्यम् आग्नेयं कालेयं पाशुपतम् श्रौत्समित्यादि। उख-तित्तिरि वरतन्तु-खण्डिकासीयश्छन्दसि । घेभ्य एभ्य- श्छन्दसि विषये प्रोक्तार्थे णीयः स्यात्। कल्पसूत्र छन्दोब्राह्मणानि तहिपयाणि इति तहिषयता। उखेन प्रोक्तं छन्दोऽधीते औखीयः तैत्तिरीयः वारतन्तवीयः खाण्डिकीयः । छन्द सौति किम् ? उखेन प्रोताः श्लोका: औखाः। छगलिनी पोयिन् । घाच्छगलिनः प्रोक्तऽर्थे छन्दोविषये यिन् स्यात्। कलाप्यन्तेवासित्वासिनोऽपवादः । छगलिना प्रोक्त छन्दोऽधीते छागलेयो। प्रोक्ताल्लु गित्यनेन अध्येटवेदिष्णस्य लुक् । एवमन्यत्र । शौनकादेणिन्। घाच्छौनकादेश्छन्दसि विषये प्रोक्तार्थे णिन् स्यात् । शौनकेन प्रोक्तं छन्दोऽधीते शौनकी स्कान्दी। गौनकादियवा- गौनक: स्कन्दः शापेयः शाम्पेयः पुरुषायुषः । शापायनो रज्जुकण्ठो देवदर्शन शादरः ॥ स्कम्भ-वाजसनेयो तलवकारेण संयुती। खाड़ायनो रज्जुभारः कषाय इह कीर्तितः । कठमाठो गौनकादो पड़भिर्दश मनीषिभिः ।

·तद्धितः। कठशीठाविति समुदितस्यात्र ग्रहणम् । कठगाठाभ्यां मोक्तं छन्दोऽधीते काठगाठी। केवलात्तु लुक् वक्ष्यति । येऽत्र वृद्धास्तेभ्य ईयः अन्येभ्यः प्णो बाध्यते । कलापिशिष्याऽकलापिवैशम्पायनशिष्येभ्यः। धेभ्यः कलापि- शिष्येभ्यः कलापिवज्जेभ्यो वैशम्पायनशिष्यभ्यथ छन्दोविषये प्रोक्तोऽर्थे णिन् स्यात् । तत्र,- कलापिशिष्यायत्वारो हरिद्रुम्छगली तथा । उपनस्तम्बुरुयाथ वैशम्पायनशिष्यकाः । पलिङ्ग(१) कमलाऽऽलम्बि कठ-ताण्ड्य-कलापिनः । यामायनोऽपि ऋषभोऽरुणिरेते नव स्मृता: (२) । हरिद्रुणा प्रोक्त छन्दोऽधीते हारिद्रवो एव पालिनी। ननु कलापी वैशम्पायनशिष्यः, तच्छिया हरिद्रादयशवारी वैशम्पा- यनप्रशिष्या भवन्तीति वैशम्पायनशिष्यवारणव सिध्यति, कि पृथग्ग्रहणेनेति चेत् सत्यम्, भव कलापिशिष्यग्रहणं साक्षा- छिप्यतापनार्थम्, अन्यथा कठशिष्यस्य खाडायनस्य वैगम्पा- यनशिष्यत्वात् शौनकादौ पाठोऽनुचितः । न च खाड़ायन- शब्दस्तव न पठनीय इति पाच्यम्, अस्य प्रशिष्येभ्यो हिन्प्रस- हात्। प्रकलापिन इति किं कलापिना मोल छन्दोऽधीते कालापः, कलाप्यादिखावलोपनिषेपाभावात् ननोपे कारलोपः। (1) पतत्यपाठ । अषभ (म माम सरपिरियन बारपिरिबरA ।

·। मुग्धबोधं व्याकरणम् । कठचरकालुक। घाभ्यामाभ्यां छन्दसि विषये प्रोक्तार्थ- त्यस्य लुक् स्यात् । कठेन प्रोक्तं छन्दोऽधीते कठः, चरकः । छन्दसीति किं काठः श्लोकः । ऋषेः काश्यप-कौशिकाणिन् कल्ये च। घाभ्यामाभ्यां कल्ये छन्दसि च वाये प्रोतोऽर्थे णिन् स्यात् । ईयस्यापवादः । काश्य- पेन प्रोक्तं कल्प छन्दो वाऽधोते काश्यपी एवं कौशिकी। ऋषेरिति किम् ? इदानीन्तनकाश्यपगोत्र: काश्यपः, तेन प्रोतं कल्पं कन्दो वाधीते काश्यपीयः कौशिकीयः, वहादीयः यन्नकम्मेण्य- नुष्ठेयविधविधायको ग्रन्यः कल्पः। काश्यपेन ऋषिणा प्रोतः लोकः काश्यपीयः नोकः । अपर इह छन्दो नानुवर्तयन्ति । पारायशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः (१)। घाभ्यामाभ्यां क्रमात् भिक्षुनटसूत्रयोच्चियोः प्रोक्तार्थे पिन् स्यात् । शर्येण प्रोक्तं भिक्षुसूत्रमधीते पारागरी भिक्षुः, ईयो बाध्यते । शिलालिना प्रोक्तं नटसूत्रमधीते शैलाली नटः । कम्मन्द-कशाखाभ्यामिन् । घाभ्यामभ्यां क्रमात् भिक्षुनट- सूत्रयोच्चियोः प्रोक्तोऽर्थे इन् स्यात्। कम्मन्देन प्रोक्तं भिनासत्र- मधीते कम्मन्दी भिक्षुः, कशाखेन प्रोक्तं नटसूत्रमधीते कथाखी नटः। भिक्षुनटसूत्रयोरिति किं ? काम्मन्दः कार्याखः नोकः । ऋषिप्रोतयोपिकल्पयोर्णिन याज्ञवल्कवादः । याज्ञवल्करा- दिभिवात् घात् ऋपिप्रोक्तयो ध्रणकल्पयोर्णिन् स्यात् । पारा- उप- (1) प्रसन्दः प्रत्येवमभिसम्बपते। मिनुस्खाटममोरित्यः ।

·तद्धितः। . निषद्भागातिरिक्तवेदव्याख्यानं ब्राह्मणं। गाव्यायनेन प्रोक्तं ब्राह्मण- मधीते शाट्यायनी, पिङ्गेन प्रोत: कल्पः पैनी कल्पः । याज- बल्लादेस्तु याजवल्कः श्राश्मरथः शौलमनः । याज्ञवल्कवादिभ्यो वेत्यादिविहितपणस्य प्रोताधिकारविहितलाभावादध्येटवेदिळ- विषयता मा भूत् । पैड्नीत्यत्र णिनः प्रोक्ताधिकारविहितत्वेऽपि न स्यात् (१), कल्पग्रहणेन तव ऋपेः काश्यपकौशिकाखीन: कल्पे इति कल्पस्यैव ग्रहणात् (२)। इति धाधिकारः। अव क्षत्राय साधुः क्षत्रियः यनिय इति भूले लिपिकरप्रमादः, भात् त्याभावात्। जात्। जादित्यधिकारो डात् प्राक् । भागते। जादागतेऽर्थे वैत्त्वादिस्वात् ष्णः स्यात्। मूले मथुराया इत्यादि, णे आकारलोपः विय। एवं सौघ्र इत्यादि । यमादागतः याम्य: प्राजापत्य, पाशुपतः प्राग्नेयः औत्सः । दित्वात् गार्गोयः काशिकः राष्ट्रियः नादेय इत्यादि । यन्मुख्यजं तस्यैव ग्रहणं, तेनेह न स्यात् सुघ्नादागतः सन् वृक्ष. भवा- मूलादागत इति (३)। (1) अथवेदिवरिषयता इति शेष। (३) तथाहि यद्यवापि कथेवदिवविषयता ताई तत्सूले कसपरण- भनकं स्यात्। तस्मात् नवे कसे वाच्चे व्योहरिविषयवा, थल नति सिध्यतीति इन्युग्धबोधम् । हो "याद्यपादानादागत' इति विप्रसारमतम् ५॥ तल गोयो. चन्द्र'-यादिमन्दः प्रथमपर्यायः। प्रथममपाहामं विषो यमात् तारा-

·६४८
मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
प्रायस्थानेभ्यः णिकोऽशुण्डिकादेः । जेभ्य आयस्थानवाचिभ्यः
पागतेऽर्थे णिकः स्यात्, न तु शुण्डिकादेः। प्रायः खामियायो
भागः, स यस्मिब्रुत्पद्यते 'तदायस्थानम् । शुल्कशालाया आगतः
गोल्कमालिक: आकरिकः । ब्वनिर्देगः स्वरूपविधेनिरासार्थः ।
राण्डिकादेस्तु-शुण्डिकादागतः शौण्डिकः । शण्डिकादिर्यथा-
शण्डिकः ककणस्तीर्थ-भूमि-पर्ण-कृणोपलम् ।
उदपानं स्थण्डिलञ्च शुण्डिकादी नवेरिताः ॥
ककणपर्णयोः पाठः, पर्णककणाद भारद्वाजे .इति ईयस्य
बाधनार्थः । तीर्थस्य धूमादिपठितस्य पकबाधनार्थः । उदपानस्य
उत्सादिपठितस्य ट्णवाधनार्यः ! अन्येषामायस्थानवाचित्वात्
णिकनिषेधार्थः पाठः।
विद्यायोनिसम्बन्धादृतः। विद्याकतो योनिकतय सम्बन्धी
यस्य तस्मादृतो जात् भागतेऽर्थे प्णिकः स्यात्। होतुरागतः
होळकः माटक: स्वासृकः, उक्प्रत्याहारादिकस्य कः । विद्या-
योनिसम्बन्धादिति किं ? सवितुरागतं सावित्रं कार्यम् ।
पितुर्य । पस्मिवर्थे पिळगदात् य-पिणको स्याताम् ।
पितुरागतं पित्रा पेटकं, पूर्ववदिकस्य कः ।
पन्तो पकः। जाहिद्यायोनिसम्बन्धादवृदन्तापकः स्यात्
पागायें। उपाधायादागतम् पीपाध्यायकम्,
पैतामहकः
मातामाक: मानुनकः।
..
मता उप प्रथयो भनि । पारिवामिम् । वा भगधारागभन्
पpurai anापपदान र मातifal

·तद्धितः। ६४८ - नृहेतुग्यो मयटप्यो वा। जेभ्यो नृवाचिभ्यो हेतुवाचि- भ्यश्च आगतेऽर्थे मयट रूप्यथ स्यात् । देवदत्तादागतं देवदत्त- मय देवदत्तरूप्यं । पक्षे देवदत्तं, वृद्धपचे देवदत्तीयम् । एवं यञदत्तमयं यन्नदत्तरूप्यं यन्नदत्तौयमित्यादि। हेतुभ्यस्तावत्- समादागतं सममयं समरूप्यं। पचे समीयं, गहादित्वात् ईयः । एव विषममयं विषमरूप्यं विषमीयं। ब्वनिर्देशः खरूप- विधेनिरासार्थः । अपत्यादववत्। अपत्यान्तेभ्योऽवेऽर्थे येभ्यो ये त्या विहिता- स्तभ्य भागतेऽर्थे ते त्याः स्युः । प्रोपगवादागतम् औयगवकम्, वैदः गार्ग: दाक्ष इत्यादि। प्रभवति । जात् प्रभवत्यर्थे वेत्त्वादित्वात् प्णः स्यात् । हिम- वतो गङ्गा प्रभवति हेमवती गगा। दारटी सिन्धुः। यमादेस्तु याम्यः प्राजापत्यः पाशुपत: आग्नेयः श्रोत्स इत्यादि । भवादित्वाद गाङ्गेयः काशिकः राष्ट्रियः नादेय इत्यादि। बालवावायो विदूरय। जात् बालवायात् प्रभवत्यर्थे यः स्थात्, एवं विदूरादेशय । वालवायात् (१) प्रवभति वैदूर्यो मणिः । परैकदेशिनम्न विदूरशन्दात् एत्यं विधाय वैदूर्य माधयन्ति (२)। धम्मादेर्योऽनपते। जाइम्मादेरनपेत यः स्यात् । धम्मा- दनपेतं धम्मयम् । धम्मादिर्यया- 1) भावायो देशविशेषः। (३) 'सिंदूराजय' ति पापियवम् II) ८२ ·० प्रोदन: शारावा, मुग्धबोध व्याकरणम् । धम्मायन्यायपन्यानयत्वारोऽत्र प्रकीर्तिताः। इति जाधिकारः। डात् । डादित्यधिकारः प्या. प्राक् । पात्रादुड़ते। डात् पाववाचिन उद्धृतेऽथें वेत्यादित्वात् प्पः स्यात्। पात्रं भाजनम्, उद्धृत भुत्तोच्छिष्टम् । शरावेत कार्परः । पावादिति किं ? पाणावुद्धृतः । स्थण्डिलादुव्रतशयितरि। व्रतेन यः शेते स व्रतशयिता, तस्मिन् डात् स्थण्डिलात् वेत्त्यादित्वात् प्णः स्यात् । स्थण्डिले व्रतन शेते स्थाण्डिलो ब्रह्मचारी। व्रतमिति शास्त्रज्ञतो नियम. । संस्कृते भक्ष्ये। डात् सस्कृतेऽर्थे वेत्यादित्वात् एणः स्यात, यत् सस्कृत तत् भक्ष्य चत् भवति । भाष्ट्रे (१) सस्कृताः भ्राष्ट्रा मुद्राः, पैठराः (२) पूपा.. खर विषद मभ्यवहार्य भक्ष्यमिति जयादित्यादिभिरब रुदिता। खरमभ्यवहार्य भृष्टमुगादि, विपदमभ्यवहार्यम् प्रोदनादि। भक्ष्य पति कि पुष्पपटलेन समतो मान्नागुण. । दभ प्णिको वा तूदग्वितः । म्याग, उदग्नितम्न (३) या । दनि सस्कृतं दाधिकम् । तेन संस्कृत- मित्यव दधिकतमेयोत्कर्षाधानम्, इह त द्रव्यान्तरेण नवणादिना पाधारभूत दधि मम्कियत इति भेदः। प्रन्ये तु दधि सहसत. मित्यर्थविधचाया पणो मा भूदित्वेतदर्थमित्याहुः। उदग्निति मम्मतम् पादग्निस, सादिकम्य कः । पधे पादग्वितम् । डाधः सस्तेऽथे पिणकः 1) भाइ भागमा (a) पिर. स्वाहा। १) नितम्।

·तडितः । प्राजापत्यः । क्षीरात् प्णेयः। डात् क्षौरात् संस्कृते भक्ष्येऽर्थे प्णेयः स्यात् । क्षीर संस्कृता रेयी यवागूः । शूलोखाभ्यां यः । डाभ्यामाभ्यां संस्कृते भक्ष्येऽर्थे यः स्यात् । शूले संस्कृतं शूल्यम्; उखायां संस्कृतम् उख्यं मांसम् । भवे। डावेऽर्थे वेत्यादित्वात् णः स्यात्। श्रुघ्ने भवः यौन', माथुरः, श्रेयसि भवः श्रायसः। आदाद्यची णित्ते शिंश- पेत्यादिनाद्यच आत् । एवं दाघसलं दाविकम् । यमादेस्त याम्य: पाशुपतः आग्नेय औत्सः । भवादित्वात् गार्गीयः काशिकः राष्ट्रिय इत्यादि । अध्यात्मादेः णिकः। डादध्यामादर्भवेऽर्थे प्णिकः स्यात् । अध्यात्मे भव आध्यात्मिकः । अध्यात्मादिर्य था- अध्यात्ममुपजानूपकर्ण स्यादुपनीवि च । अधिभूताधिदेवञ्च स्वग्रामोईन्दमं तथा। अर्द्धदेहः समानादि-ौकोत्तरदमेव च । स्वाध्याय-चतुरर्थे च कदाचिदिह पोड़श । अध्यात्मादाविह प्रोक्ताः समानोऽन्ये प्रयोगतः । अध्यात्मादय: पट इतवा. (१)। आधिभौतिकम् प्राधिदैविक सुभगादित्वात् हयोर्दयोनिः। अर्द्धन्दमगब्द जईसमानार्यः । समानादेस्तावत्-~समानदेशिकः समानयामिकः। लोकोत्तर दात्तावत्-ऐहलौकिकः पारलौकिका, योर्दयोनिः । चतुरये . (1) सबयोमासमानियता ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । भयः चातुरधिकः । अत्र पाठात् ग-वाच्ये न लुक् त्यस्य । भूले ऐहिकमिति । एवं कादाचित्कम् । समाने भवः सामानिकः । अस्यालतिगणत्वात् शेषे भवः शैषिकः । वादन्तःपूर्वात् । डात् क्तवात् अन्तःशब्दपूर्वात् भवेऽर्थे णिकः स्यात् । अन्तरगारे भवः आन्तरगारिकः अान्तहिकः । अन्तःशब्दस्याधिकरणप्रसिद्धत्वात् स्यर्थे वस: । ग्रामात् पर्यनुपूर्वात् । डात् कृतवात् पर्यनुपूर्वाद ग्रामाद- भवेऽर्थे पिणक: स्यात्। परिणाम भव: पारिग्रामिकः आन- ग्रामिकः । प्राभ्यामिति किं ? मूले ग्रामीण: ग्राम्य इति पारा- दित्वात् ईनः दिवादित्वात् यः । प्राण्यन दिगादिभ्या यो देवादेस्तु णित् । डेभ्यः प्राण्यग- वाचिभ्यो दिगादिभ्यश्च भवेऽयं यः स्यात्, णित्तु देवादः। मूले मून्यमिति मूईि भवमिति वाक्यम् । एवं हृद्यं करठा तालव्य- मित्यादि । दिगादेस्तावत्-दिगि भयं दिश्यम् । दिगादिर्यया- दिक् पन-मृग-पन्यानोऽलोक-गाखि(१)रहो(२)गणाः । वर्ग मित्रान्तराऽऽकाग-वेग-कालादयो (३) मुखम् ॥ जघन मेघ-यूथाऽन्ता न्याय-धायावुखा(४)पि च । मेधोऽनुवंगो वंगोऽथ संज्ञायामुदकं मतम् ॥ प्रत ये हाम्तेभ्य इयः गेभ्यः ष्णो बाध्यते। प्राखायचनत्वेऽपि प्राण्याभिग्रेऽपि यप्रात्ययः पाठः। उदके मुखजघनयोः (1) माषिनरम्यन्दन पाठ:। (१) समाद। 1) हार, भाषित उपाफ।

·तद्धितः। भवा उदक्या रजस्वला । नाव प्रकतिप्रत्ययार्थेन शब्दवृत्तिः । संज्ञायामिति किम् ? औदका मत्स्थाः । देवादेस्तावत्-देवे भवं देव्यम् । यद्यपि यमादित्वात् टैव्यमिति सिध्यति तथापि भवार्थे देवमिति वारणार्थम् । देवादियथा- देवः पञ्जनं चैव गम्भीरोऽथ व मे परे। परिसीरानुसोरोपसोरोपटणमेव च ॥ पर्योठोपकलापानुशीतं परिमुख तथा । परिहन्वनुगङ्गानुमाषानुयवमेव हि ॥ अनुवंश परिखलाऽनुपथानुतिलन्तथा । अनुसूपमधो यज्ञे चतुम्मासं प्रकीर्तितम् ॥ अथानन्तरं पर शब्दाः परिसीरादयः सप्तदश व से देवादी पठ्यन्ते । पूर्व(१)मनुवंगगब्दोऽवमे। परिमुखमित्यत्र सर्वतो. भावार्थ-परिशब्दस्य योगविभागात्. इह व सग्रहणज्ञापकाहा व- स. (२)। चतुर्प मासेषु भवः चातुम्माम्यो यज्ञः । मूले नादेयमिति नद्यादित्वात् ष्णेयः । शालीयमिति वृद्धा- दीयः, शालाया भव इति वाक्यम् । नागर इति ण । डादग्रशब्दात् य इय ईय एतस्युर्भदेऽथे । । अग्रात् येयेया। (१) पूर्व दिगादावित्यर्थ 1 (२) वजनाथ परिपन्देन सह पञ्चम्यन्नपदस्थायीभाइ इति योग । "याइय्यपरहिरो प्या' इति वार्तिक सूत्र ए. एठे द्रष्टव्यम् । परि गन्देन सह पञ्चम्यन्नभिद्रपदसायययोमा निषिमाग । तेनाव मच पार परिसर मित्य यया भार । पशानरमप्यात्रीयते इसपश्यति। अथवा अचयोभार समासमिधारितशदानां मये पहलादेगप्पयोभा इव ।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् ।
४३१ । व्यटे लोपो ऽनाराच्छश्चतोऽच्यै ऽयो।
(व्य-टेः ६१, लोपः १२, अनारात्-शश्वतः ६१, अच्-ये का,
अयौ 1)।
पौन: पुनिकः, बाह्यः वाहोकः ।
४३२। न दं तसौ वस्त्यर्थे च ।
(न ।१।, दं १, त सौ १॥, तु ।।, अस्त्यर्थे ७१, च ।१।)।
पाराच शखच्च
मूले अग्रामिति, पग्रियम् अग्रीयम् । परैकदशिनः तदन्तादपी-
च्छन्ति तेनात्य ग्रामित्यादि ।
४३१। व्यटेः।
व्यस्य टि: व्यटि: तस्य।
तत्, न तत् अनाराच्छश्वत् तस्य ।
अच्च यथ अच्यं तस्मिन् ।
नास्ति युर्य मिन् स: अयुस्तस्मिन् । प्राराच खर्जितस्य व्यस्य
टेर्लोप: स्यात् अचि ते युवर्जिते ये च। पौनः पुनिक इति
पुनःपुनर्भव इति वाक्यम्, अध्यात्मादेराकतिगपत्वात् णिकः,
अनेन टिनोपः। प्रयाविति किम् अहंयुः ।
यहिपो एयणोको। डाइहिम्शदात् भवेऽयं एयणीको
स्याताम् । मूले बाध्य इति, पने वाहीकः, वहिर्भव इति वाक्यम्
पनेन त्ये पूर्वण टिलोपः ।
४३२ । नदम् । पये यावित्यनुवर्तते । तय सय तो।
पम्ति प्रर्या यम्य तग्मिन् । तम्मिन्निति निद्दिष्टे पूर्वस्येति न्यायात
पूर्वदमाधिपतोत्यत पाह पूर्व दमन न स्यादिति ।
बेनकि तुमहिमायित्व दत्वे पनन निषिध्यते पारातीय इति ।
भव

·तद्धितः।"
अयावचि ये च ते पूर्व दसंजं न स्यात् तान्त सान्ती तु
अस्त्यर्थे च ।
पारातीयः शाश्वतिकः ।
पाराद्भव इति वाक्य, इसंजकत्वादीयः अनेन
दखनिषेधाव
चपोऽवे जन् ।
-
क्यो च । क्ये ड्ये च पूर्व दसंजं न स्यात् । गामिच्छति
गव्यति, गौरिवाचरति गव्यते इत्यादी दान्तत्वात् वाव गोर्दान्ते
इति न अवादेश इति, एवं तड़ितमिच्छति तडित्यतीत्यत्र न
चपोऽवे जब्, नमस्यति इत्यत्र न विः ।
शखतः णिको वा न कश्च । डाच्छश्वच्छब्दात् णिको
वा स्यात् णि कस्य न कथ। मूले शाखतिक इति, शखत् विषु
कालेषु भव: विद्यमान इत्यर्थः । पने शाखतः न टेर्लोपः न
चपोऽबे जब्च ।
अहि वत्यस्ति कुक्षि दृति कन्नसिभ्यः (१) प्णे यो ग्रोवायाः
एणय। डेभ्य एभ्यो भवार्थे प्णेयः स्यात् ग्रोवाया: प्णेयणो।
अहौ भवम् आहेयं वास्तेयम्, अस्तीति त्यन्तप्रतिरूपनिपातस्य
धनवाचकस्यास्ति यदस्य ग्रहणम्, पास्तेयं कौक्षेयं दात्यं कालमेयं
ग्रेवय ग्रेवम्।
अङ्गुलिजिहामूनाभ्यामीयः । डाभ्यामाभ्याम् ईयः स्यात्
(1) कमियटोत हसान ! तयाच माघ-सिमाधिमुली मग
सोड़यनानि-रक्षितविक्षा ११ मा गोयीचन्द्र।

·भवे. मुग्धबोधं व्याकरणम् । भवेऽर्थे । अङ्गुलो भवः अङ्गुलीय: जिनामूलीयः । कथं मुखतीयः पार्वतीयः (१) ? गहादित्वात् । वर्गान्ताच्च । डार्गान्ताद्भवेऽर्थे ईयः स्यात्। कवर्ग भवः कवर्गीयः पवर्गीयः। वर्गान्तादिति कि? वयः दिगादि- त्वात् यः । अशब्दे येनौ च । डार्गान्तात् य ईन ईय एते स्युः ऽर्थे न तु शब्दे वाये। कृष्णवर्गे भवः क्षणवयः कृष्णवर्गीण:- झणवर्गीयः । शब्दे तु कवर्गीयो वर्णः । मध्यान्मण्मीयदिनखोया दस्य नुम् च। डान्मध्यादेते (२) स्युः भवेऽथे, दस्य नुम् च, उम् इत् । मध्ये भवः माध्यमः मध्य- मीयः माध्यन्दिनः मध्यीयः । कर्णललाटाभ्यां कोऽलङ्कार। डाभ्यां भवेऽर्थे कः स्यात् भूपायें। कर्णे भवोऽलद्धारः कर्णिका, ललाटिका, यस्यापवादः । प्रलदार इति किम् ? कण्वं ललाट्यम् । त्यामाजिनान्तानुक् । डात् त्यामान्तादजिनान्ताच भवेऽर्थे विहितस्य त्यस्य लुक् स्यात् । अश्वत्यानि भवः अश्वत्थामा का. जिन: मिहाजिनः। अन्यादनेकाच: णि कः। डात् प्रन्यवाचकादनेकाच: प्णिकः स्यात् भयेऽयें। स्टो भवः ऐष्टिकः पाशकः । भयः मोपः तडः एकाच सुपि 10 एपतम पाए मददोरध्ययापादोये रे रोपः। (पप भीव सिपय समाः!

·तद्धितः। बह्वचोऽन्तोदात्ताच। डादन्तोदात्ताहतची ग्रन्यानवेऽर्थे प्णिकः स्यात् । पत्वच्च णत्वञ्च पत्ल-णले, तयोर्भवः पावलिकः, स-खरेणान्तोदात्त:(१) । अन्तोदात्तादिति किम् ? संहितायां भवः साहितः, प्रादि-स-खरेणाद्युदात्तः । पूर्वेणैव सिड़े अनन्तोदात्ताद- बतचः प्ण एव, पृथग्विधानात् । ऋहापुरचरणाख्यातेभ्यः । दन्तात् ऋक्वन्दात् पुर- थरणशब्दात् पाख्यातशब्दाच्च डात् णिकः स्यात् भवेऽर्थे । पञ्चस होटषु भवः पाञ्चहोटकः, ऋचि भव: आर्थिकः, एकाच- बात् णस्यापवादः, पौरथरणिकः आख्यातिकः, अनन्तोदात्तवात् प्पस्यापवादः। ऋटपेरध्याये। डायभिधानग्रन्यवाचकात् भवेऽथे प्णिकः स्थादध्याये वाये। ऋषिशब्द उपचारात् ग्रन्थ विशेषमभिधत्ते । वशिष्ठे भवः वाशिष्ठिकः वैखामिविकः । अध्याय इति कि? वाशिष्ठी ऋक् । यन्नक्रतुवाचिभ्याम् । डाभ्यां यन्नवाचिभ्यां क्रतुवाचिभ्याच्च णिकः स्यात् भवार्थे। अनन्तोदात्तार्थ पारम्भः । नवयते भवः नावयजिकः । क्रतुभ्यस्तावत्-राजमूयिकः वाजपेयिकः । क्रतुभ्य इत्येव सिद्धे यन्नग्रहणमसोमयागे यथा स्यात, पाचौदनिकः (२) (1) से समासे सर उदात्तादिनेन । (२) सोममायेषु यागेवेतो (प्रत्याशयन्दौ) प्रसिौ। तान्तरोग- दानेन भिडे उभयोपादानसामर्यादसोमा थपी मान्ने रवि सिहान- सदी ॥८॥ ८३ ·६५८ मुग्धबोधं व्याकरणम् । डाभ्यामाभ्यां ग्रन्याभ्यां पुरोडापौरोडाशाभ्यामणित् । भवेऽर्थे प्णिकोऽणित् स्यात् । पुरोडाश: पिष्टकपिण्डः तत्र भवः पुरोडाशिकः। पुरोडाशिको ऋक् । पुरोडाशसंस्कारको मन्तः पौरोडायः तत्र भवः पौरोडाशिकः पौरोडाशिकी। पौरोडाश- शब्दादन्तोदात्तात् पूर्वेण णिकविधाने पौरोडाशिकः पौरो- डाशिकीति सिद्धे पौरोडाशग्रहणं पुंवद्भावनिषेधाभावार्थमिति । पण ऋगयनादेच्छन्दसो यथ। डागयनादेन्याइवेऽर्थे प्णः स्यात्, छब्दसस्तु य-प्णौ। ऋगयने भवम् आगंयनम् । ऋगयनादिर्यथा- ऋगयन-विद्या-निगम-न्यायं छन्दोभाषोत्पाद-पुनरुक्तम् (१) । छन्दोविचिति-छन्दोविजिनी-छन्दोमान-व्याकरणानि । अद्भविद्या वयोविद्या पदव्याख्यानमेव च । छन्दोव्याख्यानोपनिपच्छिक्षासंवत्सराद्यपि ॥ उत्पातय मुहर्त्तय क्षेत्रविद्या तथैव च । वास्तुविदा निमित्त निगा परिकीर्तितम् ॥ छन्दमि भव: छन्दस्य: छान्दमय। सर्वस्मात् प्णिको बाध्यते। सरयाः पणे यलोपः। सरया भवः सारयः, पन यलोपः । भये किम् ' मरयां जातः मारययः । आते। डादित्वेव । तन्नानेऽधे येत्यादित्वात् पपः स्यात् । भवजातयोरयं भेदः, भयो विद्यमान: जात उत्पनः। प्रे जातः प. बन्दोभापा, उत्पार।

·तद्धितः। यौनः माथुरः। यमादेस्तु याम्यः आदित्यः आग्नेयः कालेयः प्राजापत्यः पाशुपत: औत्स इत्यादि। भवादित्वात् गार्गीयः शालीयः नादेयः कालिकः राष्ट्रिय इत्यादि । प्राहष इकः । प्रापि जात: प्रापिकः, एण्यस्यापवादः । नानि शरदो णकः। डाछरच्छन्दामकः स्यात् जातेऽर्थे, त्यान्तेन संज्ञा चेद्गम्यते । शरदि जाताः शारदकाः मुद्राः दर्भाय । अनानि तु शारदिकं, यथाप्राप्तम् । मूलावस्करप्रदोषपूर्वाह्वापराह्मात् कः । डेम्य एभ्यो जाते- ऽर्थे कः स्यात् नाम्नि । मूले जातः मूलकः, पायां जात: श्राईकः, केऽकः स्व इति स्वः । अवस्करकः प्रदोषकः पूछाल का अपराह्नकः, अनानि तु यथाप्राप्तम् । पथः पन्यथ । के पथः पन्यादेशय । पथि जात: पन्यकः । अमावास्यामावस्याभ्यामय वा। डाभ्यामाभ्यां कः अश्व वा स्यात् जातेऽर्थे सत्तायाम् । अमावास्यायां जात; अमावास्यक: प्रमावास्यः । पचे पलधादिष्णः आमावास्यः । एवम् अमावस्यक: प्रमावस्यः आमावस्य इति । सिन्ध्वपकराभ्या कः पा टणौ च । डाभ्यामाभ्यां जातेऽर्थे कः स्यात् प्ण-ट्णौ च क्रमात् स्याताम् । सिन्धी जातः सिन्धुकः, पणे सैन्धव , कच्छादिपाठात् नृतत्स्वयोर्गकस्यापवादः । अपकरे जातः अपकरक., टणे पापकर.। एतत्पर्यन्तं नाग्नीत्येकदेगिनः । तिष पुनम स्वाति हम्ता-विगाखा रहुलाभ्यो लुक् । एभ्यो जातार्थस्य त्यस्य लुक् स्यात् । तिये जात: तियः पुनर्वसः

·,
मुग्धबोधं व्याकरणम्।
खाति: हस्तः विशाखः, बहुलाः कृत्तिकाः तासु जात: बहुलः,
तस्य लुकि स्त्रीत्यस्य लुक् ।
नक्षत्रेभ्यो वा । नक्षत्रवाचिभ्यो जातार्थत्यस्य लुग्वा स्यात्(१)।
अखिन्यां जातः अखी प्णे तस्य लुकि स्त्रीत्यस्य लुक, पचे
आखिनः। अश्वयुक् पाखयुजः, रोहिण: रौहिणः, मृगशिराः
मार्गशीर्षः, अभिजित् प्राभिजितः, चित्रः चैत्रः, यवणः श्रावणः,
रवतः रेवतः।
वत्सगालात् । वत्सशालशब्दानातार्थत्यस्य लुग्वा स्यात् ।
वत्सशाले जात: वत्सशाल: पचे वात्सशालः ।
फल्गुनीशतभिपग्भ्यां टडौ च । प्राभ्यां जातार्थत्यस्य लुक् वा
स्यात् लुकि सति क्रमाडौ वा स्याताम् । फल्गुन्यां जातः
फल्गुनः, टपक्षेऽपि फल्गुनः। स्त्रियां फल्गुना फल्गुनी च,
कृते टित्त्वादीप् । उभयत्यतपक्षे फाल्गुन:, फाल्गुनी (२) ।
गतभिपनि जाता यतभिषा, डिति टिलोपः लोपे अत श्रा,
डाभावपने गतभिपक्, लुगभावपक्षे यातभिपजी।
यविष्ठापादादीयणीयौ च वा।
प्राभ्यां जातार्थत्यस्य लुग्वा
स्यात् लकि ईयः गीयय वा । यविष्ठायां जातः यविष्ठः यविष्ठीयः
याविठोयः, लुगभावपक्षे याविष्ठः । पापादायां जातः प्रापाद
पापाढ़ीयः, लुगभावपक्षे पापादः। अन्ये तु प्रपादेति इसादि,
टे
-
b) पिरिशोपिया।
(1) म मुरमादयएनयोरभारपणे वे भिवामोए।

·तद्धितः । सथाच “यद्रोहिणीयोगफलं तदेव भवेदषाढ़ासहिते च चन्द्र" इति वराह इत्याहुः। स्थानान्त-खरशाल -गोशालालग नित्यम् । एभ्यो जातार्थत्यस्य लुक् नित्यं स्यात् । गोस्थाने जातः गोस्थान: महिषस्थान: खरशाल: (१) गोशालः । एभ्यः किं ? स्थाने जातः स्थानीयः माहिषशालः । स्त्रियां चिवारोहिणोरेवतीभ्यः। आभ्यो जातार्थत्यस्य नित्यं लुक स्यात् स्त्रियां वाच्यायाम् । चित्रायां जाता चित्रा, रोहिणी रेवती कन्या, उभयत्र नदादेराकृतिगणवादीप्। स्त्रियामिति कि? चित्रायां जातः चैत्रः रोहिणः रेवतः । न मघादेः । मघादेोतार्थत्वस्य लुक् न स्यात् (२)। मघास जातः माघ:, अखत्येषु जात: पावत्यः, प्रोष्ठपदासु जातः मोठ- पादः, सपञ्चालादित्वात् अन्त्यदस्य विः। कत लब्ध-क्रीतेषु। डादित्यनुवर्तते । डादेष्वर्थेषु वेत्त्यादित्वात् एणः स्यात्। शुने कृतो लब्धः क्रीती वा यौनः माथुरः । यमादेत याम्यः मादित्यः नयः कालेयः प्राजापत्यः पाश- पतः औरस इत्यादि। भवादित्वात् गार्गीयः नादेयः राष्ट्रियः इत्यादि। कुशले। डात् कुशलेऽर्थे वेत्यादित्वात् प्णः स्यात् । युने । पराणां याला रति पाको पात शया सेना सरा पाता निया इत्यनेन लोवत्ये हसः। (३) नववेभ्यो वा इत्यनेन प्राप्तो नग निषिभ्यते।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । कुशलः यौनः एवं माथुरः। यमादेस्तु याम्यः श्रौत्स इत्यादि । भवादित्वात् गार्गीयः नादेयः राष्ट्रिय इत्यादि । पथ्यादेरकः। डात् पथ्यादेरकः स्यात् कुशलार्थे । पथि कुशल: पथकः। पथ्यादिर्यथा- पन्याः पिचिण्डा निचयाश्महादा- बादा नया-कर्ष जयैः पिशाचः । पथ्यादयह दशैव सिद्धा (१) भाष्यादिशास्त्राणि बुधैर्विचार्य । त्सरु-शकुन्यशनिभ्यः कः । डेभ्य एम्यः कुशलार्थे कः स्यात् । सरी कुशलः सरकः शकुनिकः अशनिकः । प्रायभवे । डात् प्रायभवेऽर्थे वेत्त्यादित्वात् णः स्यात् । शुघ्नः प्रायभवः प्रायेण बाहुल्येन भव यौनः. माथुरः। यमादेस्तु याम्यः आदित्य. आग्नेयः प्राजापत्यः पाशुपतः श्रौत्स इत्यादि । भवादि- त्वात् गार्गीयः नादेयः राष्ट्रिय इत्यादि । उपनीव्युपजानूपकर्णात् णिकः। डेभ्यः एभ्यः प्रायभवेऽर्थे पिणक: स्यात् । उपनोविनि प्रायभवः प्रौपनीविकः, प्रोप- जानुक: पोरिकस्य कः, औपकर्णिकः । सम्भूते । डात् सम्भूतेऽथें वेत्यादित्वात् एणः स्यात् । सम्भूतगय्देन सत्तोत्पत्ती नोच्येते भवजाताभ्यामनुगतार्थत्वात्, किन्तु प्राधाराधेययोरन्यूनानतिरिक्तता। शुघ्ने सम्भूतः यौनः माथुरः .. प्रव - " सिडायधिशः।

·तद्धितः। यमादेस्तु याम्यः आदित्यः प्राग्नेयः कालेयः प्राजापत्य औत्स इत्यादि। भवादित्वात् गार्गीय: नादेयः राष्ट्रिय इत्यादि । कोषावस्त्रभेद पणेयः। डात् सम्भूतेऽर्थे वस्वविशेपे वाच्ये प्णेयः स्यात् । कोपे सम्भूतं कौषेयं कृमिकोपोत्थं वस्त्रम् । वस्त्र- भेद इति किं ? कोपः कमिः । कालेभ्यः साधुपुष्यात्यच्यमानेषु । डेभ्यः कालवाचिभ्य एप्वर्थेषु भवादित्वात् यथाविहितं त्याः स्युः । हेमन्ते साधु: पुष्पाति पच्यते वा हेमन्तिक: हैमन्तः हेमनः, वासन्ती कुन्दलता, शारदाः शालयः, प्रावषेण्याः तिला इत्यादि । पुष्पा विकसने शट पुष्पात् । डुषपचौत्र पाके, ढघे शानः, पच्यमानः । उप्ते च। डेभ्यः कालवाचिभ्यः उप्तेऽर्थे भवादित्वात् यथा- विहित त्याः स्युः। हेमन्ते उप्यन्ते हेमन्तिकाः हेमन्ता हेमना यवाः, प्राकृपेवास्तिलाः, भारदा मुद्रा इत्यादि । पृथग्योग उत्तरार्थः (१)। प्रासयुज्या णकः । डादाखयुजीशव्दादुप्रोऽथ एकः स्यात् । पाखयुज्यामुप्तः श्राश्वयुजको मापः, पाखयुजी प्राखिनी पौर्णमासी। ग्रीमवसन्ताभ्यां वा। डाभ्यामाभ्यामुप्तेऽयं णकः स्यात् वा। ग्रीमे उप्तः प्रेमकः वासन्तकः, पक्षे ग्रेमः वामन्तः । देय ऋणे! उभ्यः कालवाचिभ्यो देयेऽयं भवादित्वात् (१) उपस पूर्वसवे निषनेर मिडे परिधान परमावस्यति- भाव।

·मयूराः मुग्धबोधं व्याकरणम् । यथाविहितं त्याः स्युः, यद्देयं तणं चेद्भवति । मासे देयमणं मासिकम् आईमासिकं सांवत्सरिक, सन्ध्यायां देयमणं सान्ध्यं पलद्यादित्वात् ष्णः । अखत्य-कलापि यव-बुषादकः। डेभ्य एभ्यः कालवाचिभ्यो देयर्णेऽर्थे अकः स्यात् । यस्मिन् कालेऽखस्थः फलिनः, कलापिन: (१) यवबुषमुत्पद्यते स काल: साहचदखत्यादिभि- रुच्यते । अश्वत्थे देयमृणम् अखत्यक कलापकं यवबुषकम् । ग्रीष्मावरसमाभ्यां णित् । डाम्यामाभ्यां देयणेऽर्थे अको णित् स्यात् । ग्रीष्मे देयमृणं ग्रेमकम्, अवरसमायां देयमृणम् आवरसमकम् । अवरसमाशब्देनागामिवत्सर उच्यते । संवत्सराग्रहायणीभ्यां णिकश । डाभ्यामाभ्यां देयणेऽर्थे णकणिको स्याताम्। संवत्सरे देयमणं सांवत्सरकं सांवत्सरिकम् प्राग्रहायणकम् अाग्रहायणिकम् । ननु वेति कृते सिद्ध णका- भावपचे कालवाचित्वात् ष्णिको भविष्यति किमिह णिक- विधानेनेति चेत् सत्य, पलद्यादौ फलपर्वणोः (२) संवत्सरशब्दस्य पाठात् देयणत्वेन फले विवक्षिते (३) प्णिकं बाधित्वा प्णः प्रवर्तते, तहाधनाय इदमिति । व्याहरति मृगे। कालेभ्य इति प्रवर्तते । डेभ्य: काल- पाचिभ्यो व्याहरतीत्यर्थे भवादित्वात् यथाविहितं त्याः स्युः, यो 1) यग्मिन् काले मयुरा कलापिनो भवन्ति स काल. कलापीति । (1) फरे पण वाच्ये प्रत्यर्थः । १) देयपर फसवषिक्षायामित्यर्थः ।

·तद्धितः। व्याहरन् स मृगयेद्भवति । निशायां व्याहरन् (१) मृगः नैशिको नैयः, प्रादोषिकः प्रादोपः, हैमन्तिकः हेमन्तः, प्राकृपेण्य इत्यादि। मृग इति किं ? निभाया व्याहरनरः । कालेभ्यः इति कि १ वने व्याहरति मृगः। णिको नियुक्ते । ले नियुक्तोऽर्थे प्णिकः स्यात् । द्वारे नियुक्ती दौवारिकः, धमें नियुक्तः धाम्मिकः । अगारान्तादिकः। डादगारान्तात्रियुक्तोऽर्थे इकः स्यात् । देवागारे नियुक्त; देवागारिकः । निषिद्धदेशकालाभ्यामधीते णिकः । डाभ्या निपिद्धदेश- कालाभ्यामधीतेऽर्थे णिक स्यात् । चतुष्पधेऽधीते चातष्पथिकः चातुईशिकः । कठिनान्त-प्रस्थान-सस्थानेभ्यो व्यवहरति (२) । डेभ्य एभ्यो व्यवहरतीत्यर्थे प्णिक. स्यात् । वंशकठिने व्यवहरति वाशकठि- निकः प्रास्थानिकः सास्थानिकः । वसति निकटात,पिकस्वावसथात् । डानिकटशब्दाहसतीत्यर्थे णिकः स्यात्, आवसथात्तु पिकः । निकटे वसति नकटिक, पाव- सथिक. । स्त्रियाम् पावसथिकी पावसथिकमार्य', पुंवद्भाव: (३)। पृथिवीस-भूमिभ्या ट्ण प्णी विदिते। डाभ्यामाभ्यामेती (a) मन्दायमान । (२) प्रस्थान त्यस प्रस्तारयपिचित पाठ। (b) पित्तानलाभारादितिशेष । ८४ ·आभ्यां प्रसिद्ध मुग्धबोध व्याकरणम् । क्रमात् स्याताम् विदितेऽर्थे । पृथिव्यां विदितः (१) पार्थिवः, सर्वभूमो विदितः सार्वभौमः, सुभगादिवाइयोर्दयोनिः । लोक-सर्वलोकाभ्यां णिकः प्रसिद्धे च । विदिते चार्थे प्णि कः स्यात् । लोके प्रसिहो विदितो वा लौकिका, सावलौकिकः, योर्दयोनिः । कालेभ्यो दीयते कार्ये वा भववत् । डेभ्यः कालवाचिभ्यो दीयते कार्ये वा अर्थे भववत् त्याः स्युः। : मासे दीयते कार्य वा मासिकम्, आईमासिकं सांवत्सरिकं प्राहरण्यं हेमन्त हैमन- मित्यादि। व्युष्टादेः पणः। डाडुअष्टादेर्दीयते कार्य वा अर्थे प्णः स्यात् । ब्युष्टे (२) दीयते काय वा वैयुष्टम् । ध्युष्टादियथा-- व्युष्ट-संघात-नित्योपवास-तीर्थ-प्रवेशनम् । प्रवास-निष्क्रमो पौलुमूलाऽग्निपदमित्यपि ॥ य: साधी । डात् साधावयं यः स्यात् । सामनि साधुः योग्यो वा सामन्यः। एवं ब्रह्मवः कर्मण्यः सभ्यः । प्रतिजनादेीनः। डात् प्रतिजनादेखीन: स्यात् साधावथें । प्रतिजनं साधुः प्रातिजनीनः । प्रतिजनादिर्यथा- प्रतिपक्षमहद्विग्नसोदिजन-संयुगौ। परपूर्वकुन्ताऽमुप्यकुलं सम-परायुगम् । इदंयुगमिह प्रोमा दश एकाधिका बुधैः । . । निपुणो 10 रिमितो चाया प्रजापित व्ययः रति काशिका full (३) परे प्रभात।

·तद्धितः। - जनं जनं प्रति प्रतिजनं वोप्सायां वसः,प्रतिसंयुगीनमित्यादि। अमुष्य कुलमिति न था लुक, आमुष्पकुलीनः (१)। भतासः परिषदो खथ। डात् भक्तशब्दात् साधावर्षे ण: स्यात्, परिपदस्तु ण्यश्च । भते साधु: भाक्त: शालिः । पारिपदः पारिपद्यः । परे तु परिपच्छन्दात् णं नेच्छन्ति । कथादेः णि कः । डात् कथादः माधावर्षे णिकः स्यात् । कथायां साधुः काविकः । कथादिर्यथा- कथा वितण्डा जनवादबोधौ गुणो गणो वेणुगुहौ निवासः । शतपवासो विसुधा च बत्ति: प्रवास-मांसोदन-संग्रहाय । विकक्षुः कृष्णविदायुर्वेदौ निसुधा तथा । कुल्मापापूप-संग्राम-सङ्घाताः पञ्चविंशतिः ॥ पथ्यादेः ष्णेयः। डात् पथ्यादेः साधावणे प्णेयः स्यात् । पथि साधु पाथेयं, स्वापतेयं धनम् । पथ्यादिर्यया- पन्याय स्वपतिथैवातिथिवसतिरित्यपि । सतोर्याद्यो वासिनि । डात् मतीर्थशब्दात् य: स्यात् वासिनि वाये। सतीर्थे वासी सतोथैः, एकगुरुसमीपे यस्य वासोऽस्ति स इत्यर्थः । सोदर-समानोदराच्छयितरि। डाभ्यामाभ्यां गयितय्यय यः स्यात् । सोदरे गयिता सोदय: समानोदर्यः । सगर्भ-सयूवाभ्यामनुज-सहचारिणोः । डाभ्यामाभ्यां क्रमाद- नयोरवयोयः स्यात्। समानो गर्भ: सगर्भः नवानुजः सगभ्यः. । यस परमः पायमचीनपान नपानासोति गनिम्।

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । ', ४३३ । । अशोऽङ्गोऽनीने (अङ्गः ।, अङ्गः ११, अनीने ७१)। पाह्निकम् । ईनेतु बहीनः । सुपाञ्चालकः अईपाञ्चालकः । समानं यूथं सयूथं तत्र सहचारी सयूथ्यः । अन्ये त छान्दस- मित्यण्याहुः। ४३३ । अङ्गो। न ईन: अनीनः तस्मिन् । तथाच अहन् इत्यस्य ईनभिन्ने ताचि युभिन्ने तये च अन इत्यादेश: स्यात् । प्राङ्गिकमिति-अति भवमिति वाक्यं, कालवाचित्वात् णिके- निनाङ्गादेगः । दाहीन इति-वे पहनी अधीष्टो भूतो भावी वा इत्यर्थे गात् रावाहः संवत्सरादितीनः, (१) सान्तविधेरनित्य- त्वात् पत्याभावेन (२) सर्वेकदेशेत्यादिना नानादेश:(३) । अथवा पत्र इनवजनजापकात् पत्ये तेऽपि नाहादेशः । सपञ्चालादेरन्त्यस्य दस्य विं दर्शयति सुपाचालक इति- गोभनाय ते पक्षालायेति सुपचालास्तव भव इत्वर्थ ब्वविपयाद- वृहाचेति णकः (४)। पचालानाम् अईम् पईपच्चालास्तत्र भवः अपाचालक: पूर्ववणकः। पक्षालादिः प्रागुप्तः । m mपये जिमिदमनुषन्धेयम् । .) परति विपरिनिष्पादिनत्वात् सस्यहोरा रम्यनेनेति शेषः । • ) पादेयारिने पपरे पवाजादेस रयुके। (a) ६. पवेशसिंघमपपीयम् ।

·तद्धितः। दौवारिकः सौवरं सौवं सौवस्तिकः सौवादुमृदवं वैयल्कसं शौवं शौवनं स्फेयकतं सौवं सौवाध्यायिक सौवग्रामिकं नैय- ग्रोधम् । एकेति किं न्यायोधमूलिकम् । भौवापदं श्वापदं,. नयतवं न्याइवम् । खागणिकम् । हारखरेत्यादिसूत्रस्थादाहरणमाह दौवारिक इत्यादि- हारे नियुक्त इत्यर्थे णिक वस्य उम् पथादविः। स्वरमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः सौवरः । स्वः खर्गे भवं सौर्य, पणे व्यटेरिति टीपः । स्वस्ति वक्ष्यति सौवस्तिकः, स्वस्ति यथा स्यात्तथा वक्ति सौवस्तिकः, प्रभूतादित्वात् णिक इत्यन्ये। स्वादुमृदुनि संस्कृत सौवादुमृदवं भक्त, सस्कृते भयेऽथ वेत्यादित्वात् णः । व्यस्कसोऽव्युत्पन्नस्तव भवः वैयल्कस' । अन्ये हारादौ न पठन्ति, तेपा मते विगतोऽर्को व्यर्कस्तं स्यति व्यकसः, कपिलिकादित्वात् रस्य ल', तत्र भवः वैयल्कस इति पााचः स्थानजातत्वात् यस्य इम् पयाद विः । खो भवं शौवस्तिकम्, अव शौवमिति पाठो लिपिकरप्रमादः । कालवाचित्वान(१) णिक: तस्य तम् (२)। तथाच शौवस्तिकत्व विभवा न येषा व्रजन्ति तेषा दयसे न कस्मादिति भहिः। शनि भवं शौवन मासम्, पविकारणे नलोपाभावः । स्फालते भव स्फेयकतं, स्फरः खादिर खड्गस्तेन कृतमिति चीसः। वे धने भवं सौवं, सपरदेवराजजनस्येत्यव (३) प्रामार्थवयम्दस्य ग्रहणात् इह स्वस्य (1) अ. पररिने भवमिन्वयात् । (२) नस णिसादौ तारागम । ६१. यो पातिवसवमटव्यम् । (३) १८८ पले सपरदेसराजेबारिवार्तिववेष सीब इत्या मति कधमान सौमित्यायमा हामायादि। .

·मुग्धबोधं व्याकरणम् । धनार्थत्वम्। वामनधरमदासौ तु मार्थवशब्दस्यापि इदमर्थे सौवमित्यप्याहतुः। स्वाध्याये भवं सौवाध्यायिकं वेदाध्ययनं, खग्रामे भवं सौवग्रामिकम्, आभ्यामध्यामादित्वात् णिकः । यद्यपि स्वाध्यायखग्रामशब्दयोः स्वशब्दस्य ग्रहणेनैव सिद्धिस्तथापि अन्यादिस्थितस्त्रशब्दस्य न स्यादित्येतदर्थं पृथगनयोग्रहणम् (१)। दुर्गटीकायान्तु स्वग्राम इत्यत्र खर्गमनमित्युक्त्या स्वर्गमनं वक्तीत्यर्थे सौवर्गमनिक इति वर्तते । न्यग्रोधे जात: नयग्रोधश्चमसः (२) । न्याग्रोधमूलिकमिति-न्यग्रोधमूलेन संसृष्टम् इत्यर्थे ष्णिकः । शुन इव पदमस्य वापदः, शनो दन्तादाविति घः, तत्र भवं शौवा- पद, पचे खापदमिति, पलद्यादेराक्कतिगणत्वात् णः, अथवा क्वचि- दपवादविषये उत्सर्गोऽभिनिविशते इति न्यायात् णः । न्यशी भवं नैयशवं न्याट्सवम् (३)। खागणिक मिति-वगणेन चरति, खगणाहेति पिकष्णिकी, ष्णिकपचे इकारादौ णित्ते न वस्य उम् । इकारादिभिवे तु खादंष्ट्रायां भवः शौवादष्टः इत्यादी स्यादेव । अवापि शुनो दन्तादाविति घः । पत्र खादेः खपूर्वस्यैव इका- रादौ ते वस्य उनिषेधात् हारादीनां सर्वेषां णित्ते सामान्य- यवयो(४)रिमुमो स्यातामित्यर्थः । अतएव न्यग्रोधस्यैकेति विशेष- णस्य सार्थकत्वमिति । . • (1) तेन सोदरं पूरयतीति खोदरिक इत्यादि सिद्धम् । (३) न्यपोधो क्टवक्षः, पममो याविशेषः। (१) न्यड्गविशेष (a) पदानस्सितभिषयोराद्यर. स्थाने यजातयोरपीयर्थः ।

·तद्धितः । ४३४ । विकार सङ्घभावेदं हित खार्यादौ । (विकार-स्वार्थादौ १)। एवर्थेषु च ते त्याः स्युः । । ४३४। विकारश सङ्घय भावय इदन हितच्च स्वार्थच ते मादयो यस्य स तस्मिन् । प्रादिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते इन्दोत्तरश्रुतत्वात्। प्रकृतेरवस्थान्तर विकारः। सद्धः समूहः । शब्दस्य प्रत्तिनिमित्तं भावः । इदमिति सम्बन्धमानोपलक्षणम् । हितमिष्टसाधनम् । म्वार्थ. प्रवत्वर्थानतिरेकः । ते त्याः स्युरिति- णि प्णेय पणा प्णायन णीय णिक ण णीक कण णीन इय एते। सेतोऽनितयेति अभिधानात् जौतव्या इत्यर्थः।' थाः।, प्या इत्यधिकारः प्रमाः प्राक् । विकारे । प्यन्तादिकारेऽर्थे वेत्यादित्वात् णः स्यात् । मृति- काया विकारः मार्तिकः पाश्मः प्रासादः । ना निर्दिष्टस्या- नित्यत्वात् आश्मन इति कश्चित् । तथाच-“यचापमाश्मनप्रख्य सेधू धत्तेऽन्यदुवह"मिति भष्टि । अस्मन्मते तु इदमर्थे भविष्यति । प्रायोपधिवृक्षेभ्योऽवयवे च । प्यन्तेभ्य एभ्यो विकारेऽवयवे चार्थे वेत्त्यादित्वात् ष्णः स्यात् । प्राणिभ्यष्टणो वक्ष्यते, तत्रैवोदा- हार्यम् । इह प्राणिग्रहणन्तु अतः परे ये त्या वताव्यास्ते प्राण्योपधिवक्षेभ्यो विकारावयवयोरन्येभ्यो विकारमात्रे भव- न्तीति ज्ञापनार्थम् । ओषधिभ्यस्तावत्-मूळया विकारोऽवयवो वा मोर्चः, एवं दौः । वृक्षेभ्यस्तावत्-पलाशस्य विकारोऽवयवो ·समूहः भैन ६७२ मुग्धबोधं व्याकरणम् । हेमो विकार: हैमः प्राप्य आग्रेयः, भिक्षाणां पाझं गाणिक्यं राजकं, गुरोर्भाव: गौरवं यौवनं साम्यं वैरूप्यं राज्यं सौहाई, विणोरिदं वैष्णवं त्वदीयं माधवनं शौवनम् । वा पालाशः, शिंशपाया विकारोऽवयवो वा शांशयः, इकार- स्याकारः। विकारत्ये उ-प्राणि-रजतादिभ्यष्टणः । प्यन्तात् उवर्णान्तात् प्राणि- वाचकाट्जतादेश टणः स्यात् विकारावयवयोः देवदारोविकारो- ऽवयवो वा देवदारवः, प्रेयशवः, कपोतस्य विकारोऽवयवो वा कापोतः, मायूरः, शुनी विकारोऽवयवो वा भौवं मासं, रजतस्य विकारोऽवयवो वा राजतं कुण्डलं, काञ्चनं, तथाच- "मिति भटिः। “काञ्चनी वासयष्टि"रिति कालिदासः । परशव्यस्य विकारोऽवयवो वा पारशवः, हितार्थत्यस्य लुक् वक्ष्यते (१)। रजतादिर्यथा- रजतं काञ्चनं लोहं सोसं रोहितकस्तथा । उदुम्बरः पोतदारु विकण्टक-विभौतकाः । कण्टकारो नीप-दारु-परशव्योऽव कीर्तितः अनुदात्तादेः है। प्यन्तादनुदात्तादेर्विकारेऽवयवे चार्थे ट्णः स्यात् । दण्डिनो विकारोऽवयवो वा दाण्डः, कापित्यः । पनायादेा। प्यन्तात् पलाथादेस्तयोष्णो वा स्यात् । पालागः, पधे प्णः-पालायः, पालाशस्य विकारः पालाशमयः । (1) परमध्यपन्दो परपदात हिताम-प्रत्यय-निमादित.। -- ॥ दाधित्यः,