·No text on this page.

·Poona Oriental Series No. 60
॥ क वी न्द्र च न्द्रो द यः ॥
KAVĪNDRACANDRODAYA
LA collection of addresses presented to Kavindrācārya by some
of his contemporary scholars during Shah Jehan's Reign]
CRITICALLY EDITED BY
Vidyāsudhakara PANDIT HAR DUTT SHARMA, M. A., Ph. D.
Professor of Sanskrit, Hindu College, Delhi
JNI)
M. M. PATKAR, B.A.
Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona.
S. V. V.
Kanker
OB
POONA:
ORIENTAL BOOK AGENCY
1939

·Printer S. R. Sar.lesai, B.A., L.L..B., Navin Samarth Vidyalava's
Samarth Bharat l'ress, 41 Budhwar, Poona 2.
Publisher :-Dr N, G., Sardesai, 1.1. & s. for the Oriental Book Agency,
15 Shukranar, Poonaa.

·ws INTRODUCTION 1. Manuscript Material. The present edition of the Battle dracandrodaya, published for the first time, is based on three Mss, two of which were acquired from the Royal Asiatic Society of Bengal Library and the third from the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society, Bombay.' The description of the three Mss is as under :- (A) "Substance, country-made paper, 12 x 5 inches. Folia 49. Lines 8 on a page. Extent 1,053 ślokas.3 Character Nāgara. Date? Place of deposit, Calcutta, Government of India. Appearance, fresh. Prose and verse. Very incorrect" (=No. 4145, Notices of Sanskrit Mss. by R. Mitra. Vol. X. p. 263). (B) "Substance, country paper, 111 4 inches. Folia 31. Lines 10 on a page. Extent, 900 ślokas. Character, Nāgara. Date S-1734. Place of deposit, Calcutta, Government of India. Appearance, old. Prose and verse. Incorrect." (=No. 815, Notices of Sanskrit Mss. by R. Mitra, Vol. II). (C) “131 x 8} inches ; Devanāgari hand-writing. Foll. 22; about 18 lines to a page. ( = No. 1165 B. B. R. A. S. Des. Cat. Vol. II p. 263).” This is a recent copy and not very accurate. 2. The Anthology. When the pilgrim tax was abolished by Emperor Shah Jehan at the request of Kavīndrācārya, the joy of Hindu India knew no bounds and congratulations poured from all quarters. Addresses after addresses, verse and prose-eulogies were presented to the Sanyāsin, the Defender of the Faith. Titles of Kavindra, Vidyānidhāna and Ācārya were conferred upon him. 1. The major portion of the facts discussed here is dealt with by Dr. Har Dutt Sharma in his article "A Forgotten Event of Shah Jahan's Reign," published in the Kuppuswami Commemoration Vol., 1936, pp. 53-60. 2. The editors are thankful to Mr. P. K. Gode, M.A., Curator of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, for procuring the Mss. from the above two libraries for editing purposes. 3. The extent includes the number of prose passages also.

·(ii) These addresses in prose and verse along with the names of their authors who were scholars of repute or holy men have been preserved for us by Srikțşņa Upādhyāya in an anthology (padyāvali) called the Kavindracandrodaya. It is, however, difficult to say whether the people who contributed to the anthology were the inhabitants of Allahabad or Benares or people who had aasembled at one of these places on the occasion of some bathing festival. A few quotations are given here: " यवनकरग्रहणाब्धौ मन्ना येनोद्धृता पृथिवी॥ Verse-7 "चक्रेण मोचयांचके नक्राच्छानुजो गजम् । प्रयागेभं करमाहात् करमाहात् कवीन्द्रवित् ॥"-103 श्रीस्वामिनः । “येन श्रीसाहिजाहानरपतितिलकः स्वस्य वश्यः कृतोऽभूत् किं चावश्यं प्रपन्नः पुनरपि विहितः साहिदाराशकोहः । काशीतीर्थप्रयागप्रतिजनितकरग्राहमोक्षकहेतुः सोऽयं श्रीमान्कवीन्द्रो जयति कविगुरुस्तीर्थराजाधिराजः ॥"-169 हीरारामकवेः ॥ etc. 3. The Author or Compiler. It has already been stated that the addresses presented to Kavindra in prose and verse by different pandits were collected together by one Šri Kịşņa Upādhyāya in a book-form. The author's name is given in a verse which reads as follows:- श्रीमत्काशिविकाशिभिः सुकविभिस्तद्वत्प्रयागासिभि- नानादेशनिवासिभिश्च रचिता विद्याग(गुणोल्लासिभिः । श्रीकृष्णेन सरस्वतीपदयुताचार्योपनामाश्रित- श्रीविद्यानिधिसत्कवीन्द्रविषया पद्यावली लिख्यते ॥9॥ It will be evident from the above verse that the author or compiler, who is also a contributor to the anthology is, Sri Krsna. Rajendralal Mitra is, therefore, wrong in attributing the authorship of the work to Kavindra himself. Unfortunately no record of the compiler of these valuable adresses is available and hence nothing more can be said about him at present. 4. Kavindra, His Personal History. Ācārya Kavindra or Kavindra (which is only a title) was originally an inhabitant of a place called Punyabhūmi on the banks of the river Godāvari.

·ré "गोदातीरे प्रमोदावलिबलिततमे जन्मभावपुण्यभूमाव! (iii) In his Kavindra-Kalpadruma he states that he lived on the banks of Godāvari, and having learnt the Veda and the Vedāngas along with other śāstras he took to asceticism and commenced meditation of Brahma. Cf. The following lines :- ऋग्वेदी वेदवेदी जगति विजयते श्रीकवीन्द्रो द्विजेन्द्र अधीत्य वेदवेदाङ्गकाव्यशास्त्राणि सर्वशः। ततः स्वीकृत्य संन्यास ब्रह्माभ्यासं समाश्रितः ॥ "He had studied the Asyalāyana ſākha of the Rgveda and had mastered other branches of learning also. In his very childhood. he lost his interest in the world and having taken Sannýāsa made Benares his abode. The Sannyāsí must have met Shah Jehan when the persecution of Hindus was at its highest and the tax was re-imposed on pilgrims to Allahabad and Benares. The Sannyāsi seems to have exercised wonderful influence on the Emperor in order to make him abolish the tax. Kavindra was a learned man as is evidenced from the fact that he was the head of the Pandits at Benares. He was well 2 713 1. Mr. G. K. Srigondekar, M.A., of Baroda regards Kavindrācārya's birth-place to be quiħ i.e. a market-town on the banks of the Godāvari. He is of opinion that COTHIÊ is the currect reading (G.O. Series No. XVII P. S.p. 1). gevił, however, appears to be the correct reading to us. Kavindra must have been born in some holy place (perhaps Nasik ?) on the bank of the river Godāvarī and then he must have migrated to Benares. This reading has also the support of two Mss. Unless it can be proved that 90381A is the proper name of a place, there is no sanction to change the Ms. reading. Moreover, if the name of or पुण्यभूमि merely describes the place, (and is not a proper name), then it is more in the fitness of things that Kavindra was born at a holy place than at a market town. 2. I.O. Cat. pt. VII. No. 3947, 3. MM. Harprasad Shastri gives the following account of the abolition of the pilgrim tax by Shah Jahan. "He (Kavindra) journeyed to Agra with a large following and proceeded to the Diwan-ā-am and there he pleaded the cause of the Hindu pilgrims with so much force of eloquence that all the noblemen of the court from Irāk, Iran, Badakshan, Balkh etc. were struck with wonder. Shah Jahan and Dara Shikoh relented and abolished the tax. That was a day of great rejoicings throughout Hindu India. It was on this occasion that the title of Sarvavidyānidhāna was conferred on him..........' (Indian Antiquary, Vol. XLI, 1912 p. 11.) 1) ·(iv) severe 4G versed in all the branches of Sanskrit learning such as Nyāya, Sāmkhya, Vedānta, Mimamsā, Vyakaraņa, Jyotişa and so on. His wonderful collection of Msst also reveals this fact. He had himself written commentaries on several Sanskrit works. The title Sarvavidyānidhāna conferred on him by Emperor Shah Jehan also shows his proficiency in all branches of learning. Pilgrim Tax. It is recorded in the chronicles of Shah Jehan's period that he took action against his Hindu subjects in 1632. Jahangir had raised no objection to the erection of new temples which is opposed to strict Mohamedan law. Shah Jehan now resolved to put a stop to the practice and gave orders thatⓇat Benares, and throughout all his dominions in every place, all temples that had been begun should be cast down. It was now reported from the province of Allahabad that seventy-six temples had been destroyed in the district of Benares. No record of destruction in other parts of the empire has been preserved, but it must have been considerable." It may But nowhere do we find any record that Shah Jehan had imposed pilgrim tax on the pilgrims to Benares and Allahabad. be asked why this fact which is detrimental to Hindus is not recorded by Muslim chroniclers. The answer to it is that at the intercession of the great Sannyāsin scholar Acārya Kavindra Sarasvati Vidyānidhi, this tax was remitted. So, if it were only the re-imposition of pilgrim tax it would have been recorded, but as it was its remission, who would record an event which shows weakness on the part of the emperor to accede to the request of the Hindus ! 5. Literary Estimate of the Anthology. The addresses evince.great literary merit of the various authors. References to Vyakarana, Nyāya, Sānkhya, Jyotişa, Vedānta, Mimāṁsā, etc. are scattered in many verses. Passages in prose show high standard. Of course, one of them is a direct plagiarism from the Kādambarī.3 The longest contribution comes from the pen 1. Vide Fafaterią 147 published by the Baroda Govt. in the G.O. Series, 1921. 2. Smith : India in the Muhamedan Period, p. 396. 3. Cf. passages 1-34 on page 25.

·(v) of Pattavardhana Mahādeva Bhatta, who shows great mastery over the technique of prosody. He has contributed a number of stanzas in Marathi also. Of course, his exuberance is due to selfish interest, and in one of the verses he actually begs his patron to give him two-hundred rupees. It is a pity that nothing definite is known about the authors or their literary activities. We hope that this edition will prompt some scholars to throw light on this dark period of Sanskrit activity. 6. Authors or Contributors. The importance of this anthology lies in this fact also that it has preserved for us the names of many contemporary writers. It helps in fixing the dates of many and at the same time throws light on the vigorous literary activity of the Hindu scholars in the various fields of Sanskrit literature. The anthology mentions sixty-nine names of contributors including Sri Krsna Upadhyāya. Out of these 69 names we give below a tentative identification of about 24 and the names of the rest. 1. S'ri Krsna Upādhyāya. The compiler of the Anthology. Nothing further known. Verses 1-35. 2. Mahārāja Misra. Mitra reads Hemarāja Miśra. Verses 36-40. 3. Jayarāma Bhațțācārya. = Jayarāma Nyāya-pañcānana Bhattācārya, pupil of Rāmabhadra or Rāmacandra Bhattācārya, guru of Janārdana Vyāsa. C.C. I, 2012). He is the author of Kāvyaprakāśa-țīkā named Tilaka or Jayarāmi. (De: Sanskrit Poetics, I, 176-7). He also wrote the Nyāyasiddhāntamālā, the Padārthamanimālā and commentaries on Nyāyakusumāñjali and Tattvacintāmaņididhiti. Dr. De places him later than the 16th and earlier than the 18th century A.D. So, he can now safely be placed near about 1632. Verses 41-44. 4. Madhavabhatta. Verse 45. 5. Rāmadeva Bhattācārya. Son of Viśvanātha Pancānana Bhațţācārya. The latter wrote a commentary on the Nyāyasūtras of Gautama in 1634 and is the famous author of the Bhāṣāpariccheda, Siddhāntamuktávali, etc. (C.C.I, 584b; Winternitz: Gesch. d. Ind. Litt. III, 475). Verses 46–47. 6. Kūrmācala Vireśvara Pandita. Verses 48-50. 7. Khadgamiśra. Verse 51.

·(vi) a 8. Raghunandana Dviveda = Raghunandana Dikṣita, father of Kşamānanda. See No. 10 below. Verse 52. 9. Raghunātha Diksita. Verses 53–54. 10. Kșamānanda Bājapeyin. Son of Raghunandana Dikṣita (See No. 8 above) and the author of Nyāyaratnākara and Sāmkhyatattvavivecana, comm. on Tattvasamāsa, published in the Chowkhamba Sanskrit Series, No. 246 (Sāṁkhya-sangrahaḥ; C.C. I., 135). The editor of Sāṁkhyasangraha, P. Vindhyeśvarī Prasāda Dvivedī, reads his name as Şimānanda and remarks :—377 क्षेमेन्द्रेणेत्यनुमीयते। 'षिमानन्द' इति तु मातापित्रोरुल्लापने नामेति सर्वजनप्रसिद्धार्थ तथैव लिखितमिति सभाव्यते. The first verse of the Samkhya-tattva-vivecana is :- रघुनन्दनसुतेनेदमिंष्टिकापुरवासिना । कान्यकुब्जद्विजाग्येण पिमानन्देन तन्यते ॥ Bājapeyin is one of the titles of Kānyakubja Brahmins. Verses 56-60. 11. Bhaiyyābhaſța or Bhayyābhatta is also quoted in the Sūktisundara, an anthology by Sundadaradeva (Ms. No. 1237 in the Catalogue of Sanskrit Mss., B.B.R.A.S.). He is the son of Bhattāraka Bhatta and the author of Dharmaratna (C.C.I, 416). The Ms. No. 1254 (Baroda 0. I.) is Āhnika-dīdhiti from Dharmaratna (Kane : Hist. Dharm. Lit. I, 719a). Verses 61-62, 273-80. 12. Keśava Misra. Probably he is identical with the author of Alankārasekhara and lived under Māņikyacandra, son of Dharmacandra, grandson of Rāmacandra. Māņikyacandra came to the throne of Kot Kāngra in 1563 A.D. "The literary activity of Keśava may, therefore, be fixed in the 3rd quarter of the 16th century A.D." (De: Sanskrit Poetics, I, 261; C.C.I., II, 28). We think his time should be fixed in the last quarter of the 16th and the early part of the 17th century A.D. It is just possible that he was an old man when he wrote his eulogy about Kavindra. Verses 63-66. 13. Siddheśvara Bhatta Mimāṁsaka, son of Damodara Bhatta, grandson of Sankara Bhatta and the author of Samskāra - bhāskara or Samskāramayūkha and Saṁskārāmſta About 1630–1670 A.D. (Kane: Hist. Dharm. Lit.I, 756, C.C.I, 723b). Verses 67-68.

·(vii) 14. Cakrapāni Pandita, probably identical with Seșa Cakrapāni, pupil of Vīreśvara or Viśveśvara and author of Kārakatattva (Gr.) (C.C. III, 38a). Verses 69, 100, p. 26. 15. Gaņeśa Bhatta Dharmādhikūrin, author of Vyavasthāsanksepa (C.C.III, 31). Verses 70-72, 172-73. 16. Nagesa, son of Somarāja Pandita. Can he be identified with the author of Śrāddhendu-sekhara (C.C. II, 207a)? We come across only one Somarāja in Aufrecht's C.C. (different from Somarājadeva) who is the son of Nșhari or Narhar and the author of Darsapūrņamāseşți and Rudrasūktabhāşya (C.C. II, 235a, and III, 151b). Verses 73–76. 17. Parameśvarācārya. Verse, 77. 18. Rāmakrsna Nagara is most probably identical with Rāmakſsņa Dikṣita Nānhābhāi, son of Dāmodara, who copied Tristhalīsetu at Benares in 1616. He is the author of several works quoted in C.C.I, 509a. Verses 78-80. 19. Visvambhara Maithilopādhyāya. Verses 81-82. 20. Jagadisa Jānika. Verses 83-85. 21. Rāmeśvara Pancānana Bhattācārya. Verses 86-87. 22. Jayakrsna Upadhyāya. Verses 88-89. 23. Gaurīpati Misra is most probably identical with Gauripati, son of Dāmodara, who wrote at Benares in 1640 a comm. on the Acārādarśa of Sridatta (C.C.1, 172a ; Kane: Hist. Dharm. Lit. I., 696a). Verses 90-91. 24. Nilakantha Acārya = Bhata Nīlakantha ? (C.C.I, 301b; Kane : Hist. Dharm. Lit. I. 438ff.). Verse 92. 25. Damodara Bhatta Kala. Verse 93. 26. Visvanātha Jyotiroid =Viśvanātha, the fifth son of Divākara Daivajña, wrote between 1612-1632. He is the author of a legion of works (C.C.1, 584a). Verses 101, 272. 27. Dharmeśvara Agnihotrin. Verses 94-97. 28. Dāmodara Upadhyāya Maithila. Verses 98-99. 29. Vrajabhūsaņa Kavi. Verses 102, 201. 30. S'rī Svāmin. Verse 103. 31. Krsnacandra Bhatta. Verse 104. 32. Balakrsna Tripathin. Son of Kāśirāma of the Maharanga family; wrote Guñamañjari on Prāyaścittaviveka. (Kane : Hist. Dharm. Lit. I, 714b ; C.C.II, 183b). Verse 109. :

·(viii) 33. Aniruddha Misra. Verses 110-111. 34. Balakrsna Jyotirvid = Bālakṣşņa of Jambūsaras, son of Yādava, son of Rāmakşşņa, son of Nārāyaṇa, son of Rāmjit and author of Jātakakaustubha, Jaiminisūtrabhāşya (jy), Tājikakaustubha, Yogini-daśākrama and several stotras. (C.C.I, 370b) Verse 112. 35. Pūrņānanda Brahmacārin. Verses. 113–119. 36. Muralidhara, grandson of Kalidasa Miśra. Verses 120-127. 37. Krşnācārya. Verses 128-137. 38. Mahadeva Pattavardhana. Verses 138-155, prose passages and Verses. 227-268. 39. Lilādharabhatta, Verses 156-167. 40. Badarinātha Upadhyāya Maithila. Verse 168. 41. Hirārāma Kavi. Verses 169-171. 42. Mauni Visvesvara Bhatta. Same as Gāgābhatta ? (Kane : Hist. Dharm. Lit. I, 742.) Passages 1-34 on p. 25-A plagiarism from Kādambari, Cf. Dr. P. L. Vaidya's edition, Poona, pp. 44-45 43. S'rī Mahipati Upadhyāya. Verses 182, 189-90. -44. S'ivadatta Miśra, son of Caturbhuja, author of Sivakoșa, written in 1677 and Samjñāsamuccaya(med.). (C.C.I, 649a). Prose passages 1-14 on p. 26. 45. Kavisekhara. Also quoted in the Padyāvali. Dr. De remarks: “This is an honorific title which is found adopted by several poets, e.g., Jyotiriśvara and Vidyāpati of Mithilā and by the Vaidya author of a Haravilāsa Kāvya (Eggeling, India Office Catalogue, vii, p. 1450), who describes himself as the son of Yaśaścandra.” (The Padyāvali of Rūpa Gosvāmin, edited by S. K. De, Dacca University, 1934). Verse 183. 46. Bhūdhara Pathaka, same as the father of Prabhākara who wrote Gitarāghava in 1617 (C.C.I, 414-b). Verses 184-187,191. 47. Raghunatha Upadhyāya, probably the son of Bhānuji of Śândilya Gotra and author of Prayogatattva composed at Benares, in 1656 A.D. (Kane : Hist. Dharm. Lit. I, 726a). Verses 188. 48. Lakşmana Mahapatra. Verses 192-193. 49. S'risvāmiśisya. Passages 1–34 on p. 28.

·(ix) 50. Tilabhāndesvara. P. 29. 51. Brahmendra Sarasvati, pupil of Devendra and the Euthor of Vedānta-paribhāṣā, (C.C.I, 389a) and Advaitāmſta (C.C. II, 88a). p. 29. 52. Brahmendrasvāmin. p. 29. 53. Nārāyana Caturveda. Verse 195. 54. Bhānabhatta or Bhanubhatta, son of Nilakantha Bhațța, son of Sankara-Bhatta. (1620-80). Author of Ekavastrasnāna-vidhi, Dvaitanirnaya-siddhantasangraha and Homa-nirņaya. (C.C.I, 405a ; Kane: Hist. Dharm. Lit. I., 708a). Verses. 198-199, 205. 55. Tailarga Vaikuntha Bhatta. Verses. 196-197. 56. Gangārāma Miśra. Verse 206. 57. Jagannātha Pañcānana Bhattācārya. Passages 1-9 on p.32. 58. Maithila Kāyastha (probably the same as No. 43.) Verses 209-210, 269-70. 59. Gurjarasya. Verse 211. 60. Svāminah. Verse 212. 61. Dayālumisra. Verses 213-219. 62. Viresvara Bhatta, most probably identical with the author of Anyoktiśataka (Kāvyamālā, 5th Gucchaka) where he calls himself the son of Hari of Mudgala got ra. Passages 1-4 and verses 281-82. The last verse of his work is." योऽभूद् द्राविडचक्रवर्तिमुकुटालंकारभूतस्य रे मौद्गल्यस्य हरेः सुतः क्षितितले वीरेश्वरः सत्कविः। तस्य प्रोद्गतसूक्तिनिर्मलसुधाशुद्धान्तरस्य क्षणात् एषा निर्षितिरुत्तमा मतिमतां नित्यं मुदे जायताम् ।। 63. Kamalanayana Diksita. Passages 1-15 and Verse 220. 64. Brahmagiri. Passage and Verse 221. 65. Tvaritakavirāya or Toaritagatikavi. Verses 222-223. 66. Rāmabhadra Bājapeyin. Verses 224-225. 67. Mauni Ranganāthabhatta, Verse 226. 68. Divakara Bhatta. Verse 271. 69. Raghunātha Bhatta Gurjara. Verses 319-326. N.B.-C.C. = Catalogus Catalogorum of Aufrecht Hist. Dharm. Lit. = History of Dharmaśāstra Litera. ture, Vol. I, by P. V. Kane.

·Date of Kavindra. The exact date of the abolition of the pilgrim-tax by Shah Jehan being yet unknown, nothing can be said about the exact age of Kavindra. The mention of Shah Jehan, Dara Shukoh, Viśvanātha Nyāyapancānana in the anthology only leads us to conclude that Kavīndrācārya was a contemporary of these persons. Kavīndrācārya composed one work called Kavindra Kalpadruma a Ms, of which exists in the India Office Library at London. It has been stated in the Cataloguer that:the first leaf of the Ms. is of "about A.D. 1650'. If this statement is correct we can assign the period between 1627 and 1650 A.D. to the literary activity of Kavīndrācārya. HAR DUTT SHARMA M. M. PATKAR 1. I. O. Cat. No. 3947.

·qəлəрин S. ।। श्रीगणेशाय नमः ॥ कवीन्द्रचन्द्रोदयः॥ पुण्डरीकाक्षचण्डांशू चण्डी चण्डीश्वरं तथा। वेतण्डतुण्डमानम्य निबन्धोऽयं निबध्यते ॥ १ ॥ तमस्तमःसङ्घविघातकारी समस्तविद्वत्परितापहारी। कवीन्द्रचन्द्रोदयनामधारी प्रबन्ध एषोऽस्तु जगत्प्रचारी ॥२॥ विद्यानुकृतफणीन्द्रो विजितयतीन्द्रो मतीन्द्रो यः । स्ववशीकृतपृथिवीन्द्रो जयति कवीन्द्रो यतिर्जगति ॥ ३ ॥ गोदातीरनिवासी पश्चाद्येनाश्रिता काशी। ऋग्वेदीयाभ्यस्ता साङ्गा शाखाश्वलायनी शस्ता ॥ ४ ॥ निःस्पृहता विषयेभ्यः परनिजजनताभिमानेभ्यः । प्राप्ता शैशवसमये विश्वेशानुग्रहाद्भुदये ॥ ५ ॥ लघुवयसा गततमसा सत्त्वाधिक्यादभिद्रवद्रजसा। येन च विद्या तरसा तपसा सर्वा वशीकृतैवे रसा ॥ ६॥ बुद्धा विबुधाधिकतां दत्ता यस्मै कवीन्द्रसत्पदवी । यवनकरग्रहणाब्धौ मग्ना येनोद्धृता पृथिवी ॥ ७ ॥ विजितमहीतलतस्मै दत्तं विद्यानिधानपदमस्मै । आचार्याह्वयसहितं यतिवुधवृन्दैमहीतले महितम् ॥ ८ ॥ इति कवीन्द्रवर्णनम् । श्रीमत्काशिविकाशिभिः सुकविभिस्तद्वत्प्रयागासिभि- नादेशनिवासिभिश्च रचिता विद्यागणोल्लासिभिः । श्रीकृष्णेन सरस्वतीपदयुताऽऽचार्योपनामश्रित- श्रीविद्यानिधिसत्कवीन्द्रविषया पद्यावली लिख्यते ॥ ९ ॥ १.C. वैतंड'. २. C. कृतेव.

·२ कवीन्द्रचन्द्रोदयः । . तत्रादौ कवीन्द्राष्टकम् । (१) स षडङ्गचतुर्वेदव्याख्यानकुशलो यती । आनन्दारण्यपारीन्द्रश्रीकवीन्द्रसरस्वती ।। १०॥ (२) अष्टादशपुराणज्ञो न्यायविज्ञो विवादिजित् । मीमांसाधर्मशास्त्राणि शास्ति नास्तिकशास्तिकृत् ।। ११ ।। (३) साहित्योपेतसौहित्यो योगवासिष्ठयोगवित् । विख्यातकीर्तिः पूर्णेन्द्रब्रह्मेन्द्राद्यभिनन्दितः ॥ १२ ॥ (४) चतुर्णामपि वर्णानामाश्रमाणामविश्रमम् । शर्मकृत्कर्मनिरतो नर्मतो धर्ममर्मवित् ।। १३ ॥ (५) दयादानसविज्ञानशीलसन्तोषभूषितः । धर्मवैराग्यसौभाग्यपरानन्दातिनन्दितः ॥ १४ ॥ (६) अमुना चिन्तितविभुना करनिर्मोकात्कवीन्द्रसुप्रभुणा। काशीप्रयागसंस्थः सुस्थः सर्वो जनोऽकारि ॥ १५ ॥ (७) विचार्याचार्यसादृश्यं सर्वैरानन्दकानने । आचार्यपदवी दत्ता कवीन्द्राय महात्मने ॥ १६ ॥ (८) कवीन्द्रशर्मणा शर्म सर्वेषां जगतीजुषाम् । वेदितव्या महीन्द्रेण भव्यानामत्र संमतिः ॥ १७॥ इति कवीन्द्राष्टकम् । (१) अशेषवेदार्थविशेषवेदी निःशेषशेषोदितसंनिवेदी । सन्यायविन्यायसुधासुधीन्द्रः स्वामी कवीन्द्रः स्मृतजाह्नवीन्द्रः ॥ १८ ॥ (२) विद्वद्वन्दविभूषणः शुचिमतिप्रोन्मूलितागोगणः श्रौतस्मातविधार्ककारितपुरः पुण्याम्बुजोद्घाटनः । शश्वद्दाननिदाननाशितरमावाणीरणः शोभनः प्रीतश्रीरमणः कवीन्द्रविजयी दारिद्यविद्रावणः ॥ १९ ॥ (३) कालेनोन्मूलितः प्राक्कलिमलबलतः भ्रान्तिवातातिशुष्क- स्तत्तदैजिह्वजिह्वाज्वलनकवलितः सर्वतः प्राज्वलिष्यत् । १. A. वाशिष्ठ.. २. C. नन्दवित. ३.A. B. प्रांति'.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ३ श्रेयःशाखी कवीन्द्रप्रभुवरजलदः सहयाम्भोभिषेक- रेने नापालयिष्यद्यदि सुमतिकलाकृप्तमूलालवालम् ॥ २० ॥ (४) दानाधानविरागयोगयजनस्वाध्यायविध्यादिभिः कुर्वन्तु प्रतपः परन्तु न जनः कोऽद्यापि कोऽपीदृशः । यो ग्राहाधिकयावनाधिपकरग्राहाधिपन्नद्विप- श्रीतीर्थाधिपतिप्रमुक्तिसुकृतोपेन्द्रः कवीन्द्रः समः ॥ २१ ॥ (५) किं नो सन्ति सहस्रशोऽपि यतयः प्रौढाभिमानान्धयः स्वीयस्वीयसुदुर्भरोदरदरीदुःपूरणैकोद्यमाः । किन्तु श्रीन्द्रकवीन्द्रवीन्द्रमहिमस्वामीन्द्रमानीन्द्रस- दिल्लीन्द्रप्रियषोडशीमपिकलामर्हन्ति नो दाम्भिकाः ।। २२ ।। (६) प्रपञ्चे निर्वेदी सुकृतविनिवेदी हरिपदे छलाहोविच्छेदी निखिलखलखेदी सुखखनिः । चतुर्वेदी वेदी भुवनभयभेदी करलयान् स्फुरञ्चित्संभेदी त्रिजगति कवीन्द्रो विजयते ॥ २३ ॥ (७) प्रकाशीकृताऽतीव काशी समस्ता प्रयागोऽपि चाऽगोपि दिल्लीन्द्रभीतेः । तमोनाशिभिः काशिभिः काशिसंस्थै- यशोराशिसंभासिभिः श्रीकवीन्द्रः ॥ २४ ॥ (८) जरीहर्ति जाइयं जनानामजस्रं चरीकर्ति कल्याणकूटं कलाभिः । सरीसर्ति संसारसिन्धोः प्रपारं यतीन्द्रः कवीन्द्रो वरीवर्ति काश्याम् ॥ २५ ॥ (९) इन्द्रानन्दसरस्वत्याद्याभासाः सन्ति कोटिशः। एक एव यथार्थोऽयं श्रीकवीन्द्रसरस्वती ॥ २६ ॥ (१०) यथा स सर्वोपरिदेवरुद्रो नित्यं विनिद्रो निजभक्तकृत्ये । कवित्वपाण्डित्यदयासमुद्रो यतिः कवीन्द्रो विचकास्ति काश्याम् ॥२७॥ १. C. "विद्यादिभिः २. ABC. read नजनुः । Shall we explain न जनुः यस्य सः? ३. C. समं ४. C. दुष्पूर° ५. C. खलाहो'. ६. A. 'संवेदी.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। अथ पत्रिकाश्लोकाः । स्वस्ति श्रीमद्विशिष्टश्रुतिविधिविविधाकृष्टपुष्टप्रतिष्ठा- निष्ठाकाष्ठाकनिष्ठीकृतकृतगरिमश्रीवसिष्ठादिकेषु । विद्वद्गोष्ठीगरिष्ठप्रथितनृपसभप्रोद्यदुद्दण्डचण्ड- स्वीयप्रोक्तप्रयुक्तिप्रविहितसुमहद्वादिमालाजयेषु ॥ २८ ॥ तत्तत्संसारसाराखिलगुणविहगैकालयक्ष्मारुहेषु प्रौढाभिप्रीतपृथ्वीपतिनमतिमुहुःशर्मकर्मीकृतेषु । प्रोद्यत्कीर्तिप्रपूर्त्या धवलितदशदिङ्मण्डलेषु प्रकाण्ड- ब्रह्माण्डोद्भूतभूताधिकतरगरिमैकान्तकान्तायितेषु ।। २९ ॥ म्लायद्विद्याम्बुजालीविघटनपटुसद्भास्करेषु प्रशुष्यद्- विद्वच्छ्रोतोवहाढथंकरणकृतिमहावारिवाहायितेपु । मज्जत्तीर्थप्रतिष्ठाधरणिसमधिकोद्धारवाराहरूप- श्रीविष्णूद्दामजिष्णूकृतनिजमनुजालङ्करिष्णूत्तमेषु ॥ ३० ॥ काशीन्द्रबिस्फगीन्द्रप्रमुखमुनिकृतातीन्द्रस व्याकृतीन्द्र- ज्ञानीन्द्रद्योमणीन्द्रातिमतिजितवाणीन्द्रवीन्द्रायितेषु । दानीन्द्र श्रीमहीन्द्रप्रतिम कविकलारण्यपारीन्द्रशालि- स्वामीन्द्रश्रीकवीन्द्रप्रभुवरचरणाम्भोजयुग्मेषु तेषु ॥ ३१ । साष्टाङ्गं समहामहं सविनयं सप्रेम सोत्कण्ठितं श्रीकृष्णप्रहितं प्रणामशतकप्रापीदकं पत्रकम् । विज्ञाप्यं च भवद्यशःशशिकलानन्तोदयोदयोतना- दानन्दाब्धिरिहापि मे प्रतिपलं वृद्धिं विधत्तेऽतुलाम् ॥ ३२ ।। चन्द्रं चापि चकोरका मधुलिहो मध्वालयं वा मधुं हंसालीव सुमानमानसमथो योगीव योगीश्वरम् । संशुष्यद्गलतालुचातक इवाम्भोदोदयं कामदं यौष्माकीणमनुक्षणं प्रतिदिनं भव्योदयं भावये ॥ ३३ ॥ यद्वाणीवाणवाणी परिवृढदनुजाराध्यवाणीविजित्य त्यन्मूाधाय पादं जगदुपरि नरीनति कास्थेतरेषु । १. C. जपेषु. २. ABC. योष्माकीन. ३. A यन्मू.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ५ तान् को नाम स्वयोक्त्या सुखयतु सुषमाधामकामाभिरामान् किंत्वेतान भक्तिरेका मृडयति तदिदं क्षम्यतां मेऽपि धाष्टर्यम् ॥३४॥ किमधिकमधिकज्ञेष्विज्यपूज्याधिकेषु प्रणतिनुतिविकाशिस्वीयवृत्तप्रकाशि । कृतजगदुपकाराः श्रीमहेशावतारा यदिह विदितचित्तारूढगूढप्रचाराः॥३५॥ श्रीकृष्णोपाध्यायानामेतानि पञ्चत्रिंशत्पद्यानि ।। १. कर्णादयो वितरणप्रथिताः पृथिव्यां यद्यप्यबोभवुरनल्पगुणाभिरामाः । साम्यं तथापि न कवीन्द्र ययुस्तवैते यावत्स्वतुल्यसमयैरहगृहीत वित्ताः॥३६॥ क ईदृग्दाताभूज्जगति भविता वा भवति वा प्रयागे विश्वेभ्यो मकरमधियाते दिनमणौ । विरक्तेभ्यो वित्त वितरणपटुभ्योऽप्यतितरां भवद्भिन्नो द्युम्नं वितरति ददौ दास्यति च यः ॥ ३७ ।। ३. तत्तच्छास्त्रप्रमेयप्रकथनपटुता काव्यनिर्माणदाक्ष्य वक्तृत्वं तच्च वाचस्पतिवचनजयि प्रेम विद्वत्स्वपूर्णम् । शीलं निःसीमरूपं नयनहृतिकरं चारसीमन्तिनीनां तत् किं चित्रं समेतैर्यदिह गुणगणैः कोटिमेतामयासीः ॥ ३८ ॥ विद्यानिधानकृतमान बहुप्रदान दिल्लीश्वराहत शमत्र भवत्कृपात: । भूयः सदा सदिह तद्भवदीयमीहे विश्वोपकारघटनं यदधीनमस्ति ॥३९॥ नाकर्णि कश्चिन्निरवणि नो वा कीर्तिप्रियस्त्वजगतीतले त्वत् । स्वातन्त्र्यलक्ष्मी यतिमात्रगम्यां हित्वा परार्थं परवानभूर्यत् ।। ४० ॥ एतानि हेमराजमिश्राणां पञ्च पद्यानि ।। १. दैन्यध्वान्तमुदस्य पुष्कलकरैराशास्यमापूरयन् प्रोल्लास्य द्विजचक्रकेलिमनिशं मैत्री गुरौ वर्वयन् । सत्पद्मोन्नतिहेतुना सरभसं भृङ्गालिमुल्लासयन् श्रीमत्स्वामिकवीन्द्र भास्कर इव प्रोल्लासमुच्चैः कियाः ॥ ४१ ।। २. वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा ज्ञानतृष्णां बुधाना- मामूलं वारयन्ती स्फुरदमृतरसस्यन्दिनी यस्य सोऽयम् । ब्रह्मानुध्यानकारी विगलितविषयो विश्वकल्याणकारी भाति श्रीमान् कवीन्द्रश्चतुरुदधिलसत्कीर्तिचन्द्रो यतीन्द्रः ।। ४२ ॥ ..

·६ कवीन्द्रचन्द्रोदयः । ३. दुष्टाशीविपहन्ता गन्ता गोविन्दगौरवारूढः । विनतानन्दविधायी मन्य नूनं कवीन्द्रोऽसि ॥ ४३ ॥ लोकानां प्रतिवन्तु शारदशशिभ्रान्ति समुल्लासयन श्रीगौर्योर्गुरुविभ्रमं म्मरहराकार हरौ कल्पयन । आरादात्मविदामशेषविषयब्रह्मैक्यमुद्दीपयन धीर श्रीलकवीन्द्र तावक यशोराशिः समुज्जृम्भते ।। ४४ ॥ जयगमभट्टाचार्यागामेतानि चवारि पद्यानि ।। १. ब्रूमः कथं तव कवीन्द्र गुगानशेपान शेषः सहारशनोऽपि न शक्त एव । वक्तुं तथापि क विकौतुकमादधानां मानोन्नति तव नरेन्द्रकृतां वदामः ।। १५ ।। मात्रवमट्टानामदः पद्यम् १. गाम्भीर्य जलधेर्नयं भृगुमुतात्प्रज्ञां गुरोधीरता पृथ्वीतः सुरभूमहाद्वितरणं कान्तिं तुपार गुतः । किं चान्यज्जगदीश्वरादपि दयामाकृष्य विश्रान्तये त्वय्याधाय कवीन्द्र भाग्मखिलं निद्राति सुस्था विधिः ॥ ॥ ६॥ वैरूप्यं नरभालभम्मनयनैर्धत्ते मृडानीपति स्तत्पातुं गरलं कलङ्ककपटादके सुधांशुः स्वयम् ! किं च प्रस्तरतां गतो हिमगिरिगङ्गा च नीचाश्रिता कैः कैः किं न कृतं कवीन्द्रसुयशश्चन्द्र समुन्मीलनि ।। ४७ ।। विश्वनाथपश्चाननभट्टाचार्यपुत्ररामदेवभट्टाचार्यागां पद्यमिदम् । १. धर्मे धर्मसुतो द्युतौ दिनमणिविद्यासु वागीश्वरः कीर्ती पूर्णसुधानिधिः सुचरित गमः मुरूपे स्मरः । ऐश्वर्ये गिरिशोऽवने सुररिपुः काव्ये स्वमेव स्वयं दाने कल्पतरुः कवीन्द्र कविभिः केनोपमेयो भवान ।। १८ ।। योगीन्द्राः क्षोणिपालाः कति कति न बुधाः सन्त्यभूवंश्च लोके किन्तु श्रीमत्कवीन्द्र त्वदतिगुणमणिक्षीरसिन्धोः पृषत्कम् । १. A. विश्वनाथपञ्चाननभट्टाचार्याणां पद्यद्वयम्. २.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । ३ . १. नालं स्प्रष्टुं च वेणीमरणजनिशतैरप्यसंख्यप्रयासै- स्तद्वाणी चित्तदूराऽतुलमहिमनिधे त्वत्समानस्त्वमेव ।। ४९ ॥ वेदात्माङ्गतनुः सुयोगतिलका वेदान्तसत्कुण्डला मीमांसावलयाऽऽगमैकरसना काणादहारोज्ज्वला । सांख्यप्रस्वननूपुरा परिणमत्साहित्यदिव्यांबरा न्यायोद्यन्मुकुटा कवीन्द्र जयति त्वद्भारती नर्तकी ॥ ५० ॥ कूर्माचलस्थवीरेश्वरपण्डितानां पद्यत्रयमिदम् । स्वकुलकमलभानुर्वैरिपक्षे कृशानु- विबुधकुमुदचन्द्रो लोकवन्द्यो यतीन्द्रः । बहुविधगुणयुक्तः शिष्टलोकानुरक्तो हरिचरणसुभक्तः श्रीकवीन्द्रो विभाति ॥ ५१ ।। खडगमिश्राणामिदमेकं पद्यम् ।। १. वाङ्माधुरीरसवशीकृतमेदिनीन्द्रः सर्वसहासुमनसां करुणाधुनीन्द्रः। मच्चेतसि स्फुरति चेत्सुकृती कवीन्द्रः किं किं न दास्यति जगद्विदितो यतीन्द्रः ॥ ५२ ॥ रघुनन्दनद्विवेदानामिदमेकं पद्यम् ॥ १. ब्रह्माद्वैतविभावनाहितमना वेदान्तसांख्यादिविद् गण्यः पुण्ययशःसुधाधवलितब्रह्माण्डभाण्डावलिः । सौजन्याम्बुनिधिर्महागुणनिधिः साझाद्विधिः सर्वतः श्रीमत्पर्वतकन्यकाचरणयोः सोऽयं कवीन्द्रो रतः ॥ ५३॥ जाताः स्वोदरपूरका बहुविधास्ते ते प्रतिष्ठान्विता नैताहङ्मम कोऽपि बुद्धिविषये याहकवीन्द्रः कृती। केनैताहगुपार्जितं जलनिधेः पारेतटं गामुकं स्वर्गङ्गाप्रविगाहि भोगिभवनाभूषाप्रभूतं यशः ॥ ५४॥ रघुनाथदीक्षितानामिदं पद्यद्वयम् ।। १. A. द्विवेदिनां. २.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । १. १. २. उमेन्द्र रमेन्द्र दिनेन्द्र गणेन्द्र महेन्द्र महीन्द्र तथा न स्मरामः । यथा श्रीकवीन्द्रं मुनीन्द्रं गुणीन्द्र यतीन्द्रं मतीन्द्रं रतीन्द्रं भजामः ।। ५५ ॥ कस्यापि नरीनर्ति तर्को यदीयः सभायां सरीसर्ति वाणी यथा सिन्धुधारा । चरीकर्ति पद्यं जरीहर्ति मोह वरीवति सोऽयं मुदा श्रीकवीन्द्रः ।।५६॥ वेदान्ता हृदयङ्गमाः किमपरं वेदाः स्वयं हन्तिता मीमांसा वशवर्तिनी चुलुकितो न्यायाम्बुधिः श्रीमता। काणादं रसनाप्रवर्ति भणितिः शेपस्य कण्टावृता सांख्य काव्यमनर्गलं कविपते पातञ्जलं नेत्रयोः ।। ५७ ॥ करितुरगसमूहे काञ्चने रत्नराशौ क्वचिदपि स कवीन्द्रो दीयमाने न तृष्णाम् । अमजदखिलतीर्थोद्धारतां संदधानो न हि जलधरजालं वर्षतम्तोपमेति ॥ ५८ ॥ दिक्पालाः स्वसमीहितं हि भवतः प्रापुः कवीन्द्र प्रभो विद्वांसोऽपि समागता बहुविधा ब्रह्माण्डभूगोलकात् । भूपालाः कति नागतास्तव गृहे किं वर्णयामो वयं दिल्लीशो यवनाधिपो नरवरो भाग्योदयं वाञ्छति ।। ५५ ॥ आस्ते मन्मतमेतदद्भुततरं वादादिभिर्वर्जितं मोक्षे काञ्चनमेव कारणमहो नापेक्ष्यते तत्त्वधीः । श्रीमद्देव कवीन्द्रनामसुकवे त्वच्चारुचामीकरो- संगैरेव जगाम मोक्षपदवीं दारिद्यमुर्वीतले ॥६० ॥ क्षमानन्दवाजपेयिनामेतानि पञ्च पद्यानि ॥ ३. ४. १. A. किमपरे. २. C.क्षेमा.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ९ १. २. निर्धर्म निर्गुण ब्रह्मेत्यूचुर्वेदान्तिनो वरम् । सर्वे धर्मा गुणाश्चास्मिन् श्रीकवीन्द्रे वसन्ति यत् ॥ ६१ ॥ नो भूम्यादिचतुष्टयं तव यशो व्यापित्वतः खादि ने श्वेतत्वान्न गुणादि मेऽधिकमिदं द्रव्यं मतं साम्प्रतम् । इत्थं शोणतया कवीन्द्र भवतः प्रेयान् प्रतापोऽप्यतः काणादोक्तिरयुक्तिरेव विबुधैया गुणग्राहिभिः ।। ६२ ।। भय्याभट्टानां द्वय मिदम् १. ३. पृथ्वीशार्ककरेण दुःसहतरेणावग्रहात्तं नृणां दृष्टादृष्टफलप्रदं सुकृतिनां क्षेत्रं प्रयागादिकम् । सूक्त्यैवामृतधारया प्रशमयन् योऽमूमुचत्तद्वयथां कुर्वन सुग्रहसत्फलं जयति तच्छ्रीमान् कवीन्द्रो बुधः ।। ६३ ।। अम्भोज श्रीनिवासो व्याभिचरितमिदं व्याप्तिरेषा न ताहग्- यदृष्टं श्रीकवीन्द्रेक्षणयुगकमलं यं यमेवावृणीते । सम्पत्तिस्तं तमेव श्रयति बहुगुणा तत्र सङ्केत ईहक चन्द्रस्येवाजताया ध्रुवमिदमुदितं भावितं तत्त्वविज्ञैः ॥ ६४ ॥ विद्या श्रीः कीर्तितुष्टी धृतिरतिशयिता हीश्च धमैकसीमा श्रेयः सत्त्वप्रधानं दधति हि मतुपं यं समासाद्य चाद्य । तस्मिश्रीमत्कवीन्द्रे गुणिगणगणनारम्भसंख्यायमाने मिश्रश्रीकेशवस्यानतिरतिगणितासंमदव्यूहदास्तु ॥ ६५ ॥ स्वामिश्रीमत्कवीन्द्रे चरणसरसिजानम्रविश्वम्भरेन्द्रे योगीन्द्रे भूमिपेन्द्रेऽर्जुन इव कपिले ज्ञानशास्त्रे द्विजेन्द्रे । दिङ्नागेन्द्रे मृगेन्द्रे सुनयवितरणन्यूनदेवासुरेन्द्र शब्दाम्भोधौ फणीन्द्रे निवसतु कमला चातके मय्यपीन्द्रे ।। ६६ ।। केशवमिश्राणां चत्वारि पद्यानि ।। ४. . - १. C. धर्मगुणा. २. BC. खादिनः. ३. BC. भैया. ४. BC. भावित- त्तत्त्वविज्ञैः. ५. AB. विद्याः. ६. C. मनुषं. ७. C. भूम्युपेन्द्रे.

·१० कवीन्द्रचन्द्रोदयः। १. द्राक्षातिरुक्षाक्षरदग्धरक्षा क्षुद्रा भव क्षौद्रगिरोस्तु मुद्राः । वचः कवीन्द्रस्य बुधैर्निपेयं सुधैवकोपीयमिति प्रतीमः ।। ६७ ॥३ स्वार्थातिक्रमवर्तिनो न विविधाः केऽप्यर्थवादा यतो नो बाध्या जनिशिष्ट सद्गुणगणैरुत्पन्नशिष्टा गुणाः । ऊहो यत्र वसन् स्फुरत्यविरतं सार्वत्रिकोऽकृत्रिमो मीमांसात्वमपूर्वमंचति यतेर्मूर्तिः कवीन्द्रस्य किम् ।। ६८ ॥ मीमांसकसिद्धेश्वरभट्टानामिदं पद्यद्वयम् ॥ १. कविकर्मधारयोऽयं न चित्रमिन्द्रो बृहस्पतिर्नापि । प्राप्तसकलात्मभावब्रह्मीभूतो यतो मतो जगति ॥ ६९ ।। चक्रपाणिपण्डितानामिदमेकं पद्यम् ।। १. अत्यादरादध्ययनं द्विजानामोंपलब्ध्या फलवद्विधाय । क्रतूननुष्टापयितुं कवीन्द्रमीमांसकाद्याधिकृतिः प्रसिद्धा ।। ७० ॥ पावमानं हविर्ताह्य करणेत्यवदन्मुनिः । श्रीमुनीन्द्रकवीन्द्रेण वारितोऽपि स वारितः ।। ७१ ॥ ३. यस्य वाक्यं विधिः सर्वः सर्व मन्त्रा विधायकाः। सर्वाभिधा प्रसिद्धार्था तं कवीन्द्रमुपास्महे || ७२ ।। गणेशभट्टधर्माधिकारिणां पद्यत्रयम् ।। येषां दया ब्राह्मणभूम्नि षाष्ठद्विरुक्तिवत्स्यात्समुदायगैव । विनिश्चितानावयवप्रधाना जयन्तु ते भुव्यनिशं कवीन्द्राः ॥ ७३ ।। सदाश्रितं यूयमवेत मां द्राग्वृद्धिर्भवेन्मे नितरां कवीन्द्राः । शब्देऽस्त्ववृद्भिः फणिनाभ्युपेतो यतः पुरस्तादपवादभावः ॥ ७४ ।। ब्राह्मणे द्रुतमसोढनिषेधा नुम्यधातुपदवत्कृतकार्याः। सस्मितास्यकमलाः प्रियवाचः सर्वदा भुवि जयन्ति कवीन्द्राः॥७५|| राज्ञः कराद् ब्रह्मकुलस्य बाधां सद्यः प्रयागादिषु ये निरास्थन् । वृद्धेष्वणश्छादिव भिन्नयोगोऽपत्यस्य ते यान्तु जयं कवीन्द्राः ॥७६॥ सामराजपण्डितसुतनागेशपण्डितानां श्लोकचतुष्टयम् ॥ १. C. °गिरौस्तु । Read क्षुद्राभवक्षोंद्रगिरोऽस्तु मुद्रा । २. Read वापी। ३. Not given in A. ४. A. पद्यं। ५. C. सर्वे. ६.C. सोमराज'. १. २. ३. ४.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । ११ २. ३. १. श्रीकवीन्द्र महाराज द्विजराजसमृद्धये । करोषि यानि कर्माणि तानि ते सन्तु सिद्धये ।। ७७ ।। परमेश्वराचार्याणामेकः श्लोकः १. रूपे दस्रसमः कवित्वकरणे वागीशलब्धोपमः सत्कीर्त्या हरिणा समः प्रभुतया शक्रोपमः सम्पदा । यक्षाधीशसमश्च यः स करुणासिन्धुः कवीन्द्रः कृती भूमीमण्डलमण्डनाय भवतादीर्घायुषा संयुतः ॥ ७८ ॥ सुपत्राढयो द्विजिह्वारिर्विनतानन्दवर्धनः । कवीन्द्र वीन्द्रवद्भासि भगवच्चरणाश्रयः ।। ७९ ।। गलदानोदककरः करिणीमण्डितः सितः। ऐरावण इवाभासि कवीन्द्र विबुधप्रियः ।। ८० ॥ रामकृष्णनागरस्य पद्यत्रयम् । कवीन्द्रभूषणं भूमौ कवीन्द्रेन्दुं समाश्रये । यस्योदयाज्जगत्सर्वं निर्मलं तीर्थमण्डलम् ।। ८१ ।। २. धर्मद्रुमः कलिनिदाघसमुत्थदाहैः शोशुष्यते नियतमेव समस्त एव । नाचेद्भवेद् भुवि कवीन्द्रसुमालिकस्य चारित्र्यवारिलहरीप्रसरावसेकः ।।८२॥ मैथिलोपाध्यायविश्वम्भरकृतमिदं श्लोकद्वयम् ॥ श्रूयन्ते सखि यस्य निर्मलगुणाः सौन्दर्यमार्य महा- गाम्भीर्यं मधुरं वचः कथय मे कोऽसौ कवीन्द्रः कृती । म्लेच्छाम्भोनिधिमग्नहैन्दववृषोद्धाराय नारायणः साझादेष समस्तलोककृपया पूर्णोऽवतीर्णो भुवि ॥ ८३ ।। मीमांसाश्रुतिमौलिसांख्यरचनाकाणादपातञ्जल- न्यायव्याकरणस्मृतिप्रवचनप्रत्यक्षवाचस्पतिः । सर्वस्वेन परोपकारकरणप्रौढव्रते दीक्षितः सोऽयं सर्वकलाकलापकुशलो जीयात्कवीन्द्रः कृती ॥ ८४॥ १. २. . १.C.त्राद्यो.

·१२ कवीन्द्रचन्द्रोदयः । १. प्रालेयाचलमेव वा स्वपितरं पाथोनिधिं वा पति भीता किं कुरुतां भगीरथसुता काशी विहाय ब्रजेत् । विश्वेशोऽपि महाश्मशाननिलयः किं वा विधत्तामसौ त्वं धन्योऽसि कवीन्द्र यावनकरग्रस्ताविमौ मोचितौ ।। ८५ ॥ जगदीशजानीकस्य श्लोकत्रयम् । स्वर्गे कल्पमहीरुहो विजयते पातालमूले बलि- मन्के कोऽपि न विद्यते मतिमतां त्राता च दाता जनः । इत्यालोच्य विरिञ्चिना सुमतिना दातावदाताशयो यत्नादेष विनिर्मितो नरपतिः श्रीमत्कवीन्द्रो यतिः ॥ ८६ ।। का त्वं प्रेयसि ? दुग्धनीरधितनूजाताग्रजाता, कुतः ? क्षोणीतः, कथमप्रसन्नवदनं ? स्थानं न मे कारणम् । दैन्यं कापि न विद्यते, कथमहो? दानेन तन्नाशितं, केन ? श्रीमतिमत्कवीन्द्रयतिना, तद्वैरिगेहं ब्रज || ८७ ।। श्रीरामेश्वरपञ्चाननभट्टाचार्याणां श्लोकद्वयम् । प्रामाण्यं परतः स्वतोऽपि भवतो विज्ञायते सन्मते भूमीचन्द्र कवीन्द्र सुस्थिरतया वर्णाः स्थिरं स्थापिताः। सर्वज्ञैकसदीश्वरोऽपि न परं ब्रूते भवानीश्वरं तन्नैयायिकनायकस्य भवतो मीमांसकत्वं कुतः ॥ ८८ ॥ प्रामाण्यं वचनेषु ते यतिपते जातिः परैवोन्नता शक्तौ साधकमानमद्भुतमभूदेकोपमानं तव । जाती सन्ति गुणा गुणेषु भवतो जातो विशेषोदय- स्तद्भूमीन्द्र कवीन्द्र चित्रमभवद्वैशेषिकत्वं तव ॥ ८९ ॥ जयकृष्णोपाध्यायानां श्लोकद्वयम् यत्पाण्डित्यपराभवादिव दिवं यातो गिरामीश्वरो भूमीतो भुजगाधिपः किमपरं पाताललीनोऽभवत् । यत्पादाम्बुजरेणवोऽपि सुषमां कुर्वन्ति भूमीभुजां' सोऽयं लोचनगोचरो यतिवरो जातः कवीन्द्रोऽधुना ॥ ९० ॥ १. C.यहां. १. १.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। १३ २. १. १. १. सौन्दर्येण विनिर्जितो रतिपतिर्दानेन कर्णो नृपः पाण्डित्येन दिवौकसां गुरुरहो धर्मेण धर्मात्मजः । इत्थं स्वामिकवीन्द्रभव्य भवता केनैव खर्वीकृताः किं वा जेतुमतः परं विजयते यत्नस्तु सर्वाधिकः :॥ ९१॥ गौरीपतिमिश्राणां पद्यद्वयम् ।। कवीन्द्र पृथ्वीन्द्रकरग्रहात्त्वया विमोचिता भाष्यसुभाषितादिभिः । श्रीकाशिका साधुपदप्रकाशिका शब्दापशब्दोत्तमबोधकारिका ।।९२॥ नीलकण्ठाचार्याणामेकं पद्यम् ।। तत्कृतं यन्न केनापि तदत्तं यन्न केनचित् । तत्साधितमसाध्यं यत्कवीन्द्रयतिना भुवि ।। ९३ ।। दामोदरभट्टकालोपनामकानाम् ।। तेजोनिधिस्त्वमसि किं च गुरुर्धरायां सौम्यः कविः शुचिकलानिधिरप्यसि त्वम् । एकोऽप्यनेकविधतां कथमागतोऽसि श्रीमत्कवीन्द्र परमाद्भुतमेतदस्ति ।। ९४ ॥ गायति गोपीनाथं ध्यायति बुद्धथैव धूर्जटिं धीरः । हरिहरभक्तिजितेन्द्रो जयति कवीन्द्रः कृती काश्याम् ।। ९५ ।। बलिरथ च दधीचिः कर्ण आसीच्च पूर्व तदुपम उपकर्ता सांप्रतं कोऽपि नास्ति । इति मनसि विभाव्योत्पन्नविश्वानुकम्पः कलियुग इह धाता श्रीकवीन्द्रं ससर्ज ।। ९६। नो देवेषु न वासुरेषु च न वा यक्षेषु रक्षःस्वहो नो वा योगिषु नापि सिद्धमुनिषु श्रुत्यागमज्ञेषु वा । नो वा राजसु पण्डितेषु च न वा संन्यासिषु प्रक्रिया या केनापि नवाऽनवा न रचिता सा श्रीकवीन्द्रैः कृता ।। ९७ ॥ अग्निहोत्रिधर्मेश्वरस्य पद्यचतुष्टयम् ।। १. B. भक्त'. २. A. यतिः. २. ३. ४.

·४ कवीन्द्रचन्द्रोदयः • १. विद्ववृन्दकरीन्द्रगण्डदलने पारीन्द्रवारीन्द्र भोः श्रीयोगीन्द्र कवीन्द्रचन्द्र विदुषां त्वन्नामपुण्यावलीम् । श्रुत्वा सर्तुमपीहते चलहदाऽधौधेन यानोन्मुखं वैमुख्यं द्रुतमातनोति नितरां दारिद्यदावानलः ।। ९८ ॥ पाण्डित्यं जगतीतले तनुभृतां तावद्धि संवर्धतां यावद्विश्वविवस्वतोऽधिकरुचिर्जागर्ति योगीश्वरः । दारिद्यं सदनेऽवसीदतु भृशं तावन्नृणां नित्यशो यावन्नैव कवीन्द्रसुन्दरदृशो रीतिः समुज्जृम्भते ॥ ९९ ॥ मैथिलदामोदरोपाध्यायानाम् ॥ १. वैयाकरणकुम्भीन्द्रकुम्भनिर्भेदर्भाषणः । कवीन्द्रकेसरी भाति काश्यामानन्दकानने ॥ १००।। चक्रपाणिपण्डितानाम् ॥ १. अर्थ चाभीष्टहेतुं प्रकलयसि पुनानियोगं फलेच्छौ नापि त्वं स्तुत्यपेक्षः सकलगुणनिधे प्रस्फुरद्रूपभावः । सवैः कामैः प्रपन्नः प्रकटयसि नृणां कृत्यसाध्यं पुमर्थं वैध रूपं तवेत्थं प्रजयति परमं चित्रकृच्छीकवीन्द्र ।। १०१ ।। विश्वनाथज्योतिर्विदामिदमेककम् ॥ १. विधाय वेषवैषम्यं निमज्जन्ती कराम्बुधौ । क्षोणीव विष्णुना वेणी कवीन्द्रेण समुद्धृता ॥ १०२ ॥ ब्रजभूषणकवेः॥ चक्रेण मोचयांचवे नकाच्छकानुजो गजम् । प्रयागेभं करमाहात् करग्राहाकवीन्द्रवित् ।। १०३ ।। श्रीस्वामिनामेव ॥ १. अवद्यजम्बालगवेषणाय कृतोद्यमानां खलसैरिभाणाम् । कवीन्द्रवानिर्जरनिर्झरिण्यां संजायते व्यर्थमनोरथत्वम् ॥१०४॥ कृष्णचन्द्रभट्टानाम् ॥ १. B.C 'कवीन्द्र। २. A. °वादीन्द्र. ३. BC. कस्यचिदिदमेकम् । ४. C. नियोगे। ५. Read °मेकम् ? १.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । १. गुणा द्रव्याण्याश्रयन्ते गौतमोक्तागमे ध्रुवम् । कवीन्द्र महदाश्चर्यं गुणास्तव तदाश्रयाः ।। १०५ ।। २. कवयः शतशः सन्ति कवीन्द्र त्वत्समा न ते । कलयन्ति किमुद्योतान् खद्योतास्तरणेस्तुलाम् ।। १०६ ॥ कस्यचिदिदं द्वयम् ॥ १. यशःपूरकपूरसम्पूरिताशो गुणागारसंसारसारैकसारः ।। अलङ्कृत्य लोकं समुद्धृत्यशोकं पुनानो धुरीणश्चिरं स्यात्कवीन्द्रः॥१०७॥ २. शेषाशेषस्य काकोलाद्धमन्ती भारती शनैः । श्रीकवीन्द्रमुखं प्राप्ता सुखं वर्षति माधुरीः ।। १०८ ।। कस्यचिदिदं द्वयम् ॥ १. उमेन्द्रं च केचिद्रमेन्द्रं च केचिदिनेन्द्रं च केचिद्गणेन्द्रं नमन्ति । तदिन्द्रान्तमेतत्परित्यज्य सर्व वयं त्वां यतीन्द्र कवीन्द्रं नमामः ॥१०९॥ बालकृष्णत्रिपाठिनः॥ १. स्वस्ति श्रीमदमन्दसुन्दरगिरिग्रावाग्रनृत्यद्यशः- श्रेणीनिर्जितनिर्जरालयसरित्सौभाग्यसम्पत्तिषु । धीमद्ब्रह्मविचारचित्रितमनःसञ्जातबोधोदय- प्रत्यक्षीकृतदिव्यवस्तुषु नतिः श्रीमत्कवीन्द्रेषु नः ।। ११० ।। श्रीकृष्णं ब्रजसुन्दरीव विवशा सीतेव रामं पति संसारातिहरं भवानिव परं ब्रह्म प्रमोदालयम् । सुच्छायां सरसीमिवार्ककिरणक्लिष्टस्तृषार्तः करी नित्यं द्रष्टुमहं समुद्यतमनाः श्रीमत्कवीन्द्राभिधम् ।। १११॥ अनिरुद्धमिश्राणां पद्यद्वयम् ॥ १. निखिलभुवनधाम प्रीणितश्रीसुदाम प्रतिकलितसुदाम स्वर्पतिस्तव्यनाम । २. १. Emendation. Mss. read वद्योता। in A. २. This verse wanting ·१६ कवीन्द्रचन्द्रादयः। अवतु यतिकवीन्द्रं व्याप्तदिक्कीर्तिचन्द्र ब्रजभुविकृतधाम व्यक्तमव्यक्तधाम ॥ ११२ ।। बालकृष्णज्योतिर्विदाम् ॥ १. यत्पाद्यं श्रुतिशास्त्रनिश्चयरता गेहे स्थिताः पालका द्वारे या करिणी विनोदकरिणी गङ्गातरङ्गाकुला । अन्ये भैरवदण्डपाणिसदृशाः काश्यां समन्तात् स्थिता- स्तस्य श्रीविलसत्कवीन्द्रनृपतेः संदर्शनं दुर्लभम् ।। ११३ ॥ २. करस्य मोचनं यस्माद् वीतरागो विवासनः । द्रवति द्रविणं नित्यं कवीन्द्रस्तेन कथ्यते ॥ ११४ ॥ ३. दिल्लीश्वराय निगमागमशास्त्रबुद्ध्या सम्बोधयन् प्रतिदिनं त्रिजगत्कवीन्द्रः । श्रीतीर्थराजकरमोचनलब्धकीर्ति- विद्यानिधानमहिमा न हि मानगम्यः ॥ ११५ ।। येः साक्षाद्गजराजलब्धमहिमा प्राप्तः प्रतिष्ठां पुन- देवत्वं निजशारदातनुलसल्लभे कवीन्द्रः प्रभुः । श्रीविश्वेश्वरकाशिकासुरनदीतीरे सुवर्णं ददौ श्रीमत्साहिजहांदिलीपकृपया विद्यानिधानाभिधः ॥ ११६ ।। पुरी मस्तके भारती कण्ठदेशे मुखे शारदा चास्य केशा वनानि । भुजौ पर्वतौ सागरो नाभिनालं मनस्त्वाश्रमाः पादतीर्थं पिबन्ति ॥११७।। ६. कामाक्षाप्रथमप्रयाणसमये विद्यानिधानप्रभो- रिन्द्रत्वं तव मस्तके कृतवती श्रीसाहिजाहामुखात् । सा सद्यो भवतां प्रयच्छतु मुदा साम्राज्यलक्ष्मी सदा श्रीमत्सर्वमनोरथाः फलभृतस्ते सन्तु पूर्णाशिषः ॥ ११८ ।। पूर्णानन्दब्रह्मचारिणां बट पद्यानि ॥ १. कवीन्द्रस्वामिनां नाम विख्यातं भुवनत्रये । नात्र चित्रमिरंभ्या(?) च सिद्धं तत्पदवाचकम् ॥ ११९ ॥ १. This verse wanting in A. २. This verse wanting in A. ३. Shall we read श्रीः? ४. A. चत्वारि. ४ . ५.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २. ३. ४. ६. कणादो जैमिनिासः कपिलो गौतमस्तथा । पतञ्जलिः स्वयं साक्षात्कवीन्द्रस्वामिदेवताः ॥ १२० ॥ अष्टादशसु विद्यासु निष्णातो जगतां गुरुः । कवीन्द्रस्वामिराजेन्द्रो राजते रामचन्द्रवत् ॥ १२१ ॥ कवीन्द्रस्वामिनां नाम ग्रहणाद् दुःखराशयः। पलायन्ते हरेः सङ्गात्तमसामिव राशयः ।। १२२ ।। भट्टो नारायणः साक्षात्पुरासीच्छङ्करः शिवः । तथैवात्र स्वयं कृष्णः कवीन्द्रस्वामिदण्डधृक् ॥ १२३ ॥ कमनीये भवेद्रामः कामो वा नलनैषधः । गाम्भीर्ये सरितां नाथः कवीन्द्रस्वामिवाक्पतिः ॥ १२४ ।। हनूमान् भयनाशाय करतापनिवारणे । सुधांशू रामभद्रोऽपि कवीन्द्रस्वामिशङ्करः ॥ १२५ ॥ सर्वोपकृतये विद्याऽधीता गीता सुनिश्चिता । गोब्राह्मणभयत्राणे कवीन्द्रस्वामिभास्करैः ॥ १२६ ॥ आचार्याचार्यहंसानां शंवटतारजुषा (?) सताम् । कवीन्द्रस्वामिनां भक्त्या मुरलीशकृताष्टकम् ।। १२७ ।। कालिदासमिश्रपौत्रस्य मुरलीधरस्यैतानि नव ।। भ्रान्तः पुरुषधर्मत्वाद् दोषाः पुरुषवर्तिनः । तद्गुणग्राहिणा भाव्यं गुणिगुण्यगुण त्वया ॥ १२८ ।। कोविदवातकुमुदस्फुरत्कुमुदबन्धवे । नमः कवीन्द्रवर्याय सदा सद्बहुतन्त्रिणे ॥ १२९. ।। पाण्डित्यदण्डितोहडपण्डाखण्डलमन्त्रिणे । नमः कवीन्द्रवर्याय सदा सद्बहुतन्त्रिणे ॥ १३० ॥ सदारिद्याटवीभूमविलसद्धूमकेतवे । नमः कवीन्द्रवर्याय भजनानन्दहेतवे ॥ १३१॥ ९. १. २. ३. १. C. शंवतारजुषां. २. A. गुणमाणिक्यसिन्धवे. B. स्वदास'. ३. Emendation; A reads opusº. This verse wanting in B and C. 8. C. भमौ. ५. C. जगदा. क. २ ·१८ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ६ . ७ . ८ . ९. ५. नमन्महीशमुकुटहीरहारिनखेन्दवे । नमः कवीन्द्रवर्याय सदानन्दितबिन्दवे ॥ १३२ ॥ वाडवायब्धिवडवहव्यवाडवतारिणे। नमः कवीन्द्रवर्याय स्वेच्छासौख्यविहारिणे ।। १३३ ।। श्रीखण्डपुण्डरीकेन्दुपिण्डपाण्डुरकीर्तये । नमः कवीन्द्रवर्याय दयासागरमूर्तये ।। १३४ ॥ गुणच्छटापटाच्छन्नसमस्तविलसदिशे । नमः कवीन्द्रवर्याय सरोजविकसदृशे ॥ १३५ ।। दधीचिबलिकर्णादिवर्णवर्णापहारिणे । नमः कवीन्द्रवर्याय दानज्ञानाधिकारिणे ॥ १३६ ।। १०. यः पठेत्स्पष्टमुत्कृष्टं कवीन्द्राष्टकमिष्टदम् । तुष्टः पिनष्टि तत्कष्टं स ह्यष्टापदयष्टिभिः ॥ १३७ ।। कृष्णाचार्यस्यैतानि दश ॥ १. केचिद्वेदविदग्रणीषु निरताः केचिच्च यज्ञक्रिया- पारीणेषु परे पुराणकथकेष्वन्येऽथ सङ्गीतिषु । आयुर्वेदपरेषु केऽपि गणकेष्वन्ये ह हा हा कथं कालेऽस्मिन् कवितावतारिषु न वा कोऽप्यस्ति लेशादरी ।।१३८ चिन्ताप्रतानपरिचुम्बितचित्तवृत्ति- स्त्यक्तुं कविः स्वकवितां वनितामिवैषीत् । यवत्कृपापरवशा गिरिराजकन्या तावत्सहासमवदत् श्रितनीपवन्या ।। १३९ ।। परोपकृतिसाहसी भुवनसीम्नि हंसीकृत- प्रशस्तिरनिशं वशी दलितदुर्गताशीविषः । शशीव शुभलक्षणात्सदयमीक्षणावेक्षणा- करिष्यति कवे क्षणात्तव कवीन्द्रनामा क्षणात् ॥ १४०।। आस्ते कोऽप्यवनीतले परिचितः पाथोद एवोचितः स्वोत्कर्षात्कविलोकचातकमिलच्छोकावलोपे कृती । १. This verse wanting in A. B. स्यछा', C. स्वच्छा'. २. A.C. नव. ३. C. कदेक्षणा. २. ३. - ४.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ६. सर्वस्वीकृतशास्त्रसागरमहोदारप्रचारबती. सत्कीर्तिप्रतिभूरभूतविनयः श्रीमान्कवीन्द्रो यतिः ॥ १४१ ॥ धैर्याकपारसीमा प्रतिभटसुषमास्तोमसोमार्यमायं? श्रीमान्कामारिवामास्तुतपदमहिमा पुण्यनामार्यधामा । श्रीमान् धर्मात्मना यः स्फुटतरमुपमामाप भूमाविहेष्ट- प्रेमा जीयात्कवीन्द्राभिधयतितिलकः कोऽपि वंशावतंसः ।।१४२।। यदालोके लोके कविकुलकलानां सफलता, परं स्वैरं पद्मा समजनि तदागारवशगा । यदीया सत्कीर्तिविहरति सदाशाऽतुलमुखे. मखेशप्रीतं तं यतिवरकवीन्द्र श्रय सखे ॥ १४३ ॥ यशः पारावारस्तिरयति सुधाम्भोनिधिमहो महश्चान्द्रं सान्द्रं जगति जयिनो यस्य सुमतेः । गुणग्रामः स्फीतः कलयति विवृद्धिं कविमुखे मखेशप्रीतं तं यतिपतिकवीन्द्र श्रय सखे ।। १४४ ।। केचित्काञ्चनवाञ्छयात्र बहुधा त्वां भूतलाखण्डलं सेवन्ते विबुधा मुधाकृतसुधावाचां प्रपञ्चश्चिरम् । विद्वद्भूषण दैन्यदूषणकलासिन्धो कवीन्द्र प्रभो यातस्ते समया जयाधिककविः सोऽहं कपर्देच्छया ।। १:४५ ॥ दानेनाल्पितकल्पपादपतते पद्मालयानायका- सक्त प्राक्तनभूरिवैभवजिताराते कृतेज्यानते । विद्वन्मण्डन देन्यखण्डन मनाग् वर्षाशनान्नाश्रितं कर्तुं मामुचितं कवीन्द्र भवतः काश्यां स्वनामोर्जितम् ।। १४६ ।। श्रुतिसागरवारपारदृश्वा स्मृतिविश्वासवणिक् धृतेभसम्पत् । परिषत्प्रियकृत् श्रिया कवीन्द्रः प्रतिपञ्चन्द्र इव प्रयातु वृद्धिम् ।।१४७|| पहुवीअलएकचक्कवत्ती णिअकित्तीधवलीकिदाजमुत्ती । . समिदाखिलसाहुलोअअत्ती तुह कवत्ति स कोवि पक्ववत्ती॥१४८।। ९. १०. ११. ३. C. सखि: ४. This verse wanting १. C. यः २.C. पति in C. ५.C, दाय ·२० कवीन्द्रचन्द्रोदयः। १२. हत्थो दे पहुधाअले सुरवई साही तधा संमदा दिट्ठी कामदुधा सुधापियवचो रंभामुहाकित्तियो । संकप्पो किल कोत्थुभोत्ति हिअअं चंदो वि धण्णंतरी फंसो होसि कवीन्द साहु सरसो रण्णा अरोणं तुमं ॥ १४९ ॥ १३. अद्धंगे जस्स गोरी परिलसइ तहा जस्स चंदस्य लेहा सीसे भालप्पदेसे तिलअदि णअणं जस्स हत्थे कवालं । साहलं जस्स चम्मं पियणिअवेसणं भूसणं जस्स सप्पो जस्स ठाणं मसाणं वरिसदु हरिसं तुज्ज्ञ देओ वसंको ।। १५० ॥ १४. सच्चं कासि तुम मिअंकवअणे ? गंधब्बराजस्य में णो जाणासि वहुं, कुदो सहअरं उज्झीअ एआइणी । सिध्धं जासि ? कइंदणामपहुणो सक्कित्तिवारंगणा- रूवे लुद्धमणोरहो मम वई देसंतरे हिंडइ ।। १५१ ॥ १५. जोहाचंदणअङ्गराअसुहअं चंदं ललाटंतरे हार तारकसंघमोत्तिघडि घेत्तूण वासं णहो। कित्ती दे पहुवीअले पसुबई ठाणं गिरीसं करे कार्दु कंदुअगोलअं णिअवलं प्पब्भारदो खेलदि ॥ १५२ ॥ १६. वर्णी न मी तूज जसा सुवर्णी तैसां करी पूर्ण मला सुवर्णी । कर्णोपैकर्णी प्रसरो सुवर्णी त्वकीर्तिमुक्ताफल जेवि कर्णी ॥ १५३ ॥ अधिगतनृपमानः प्राप्तविद्याभिमान- त्रिदशगुरुसमानः साधितोञ्चैः समानः । कृतविविधविधानः प्रत्तविद्वद्विधानः स जयति गुणधानः श्रीकवीन्द्राभिधानः ॥ १५४ ॥ १८. कासार: किमु सर्वतः परिवृतो यो राजहंसैरयं किं वा पद्मवनं नृलोचनचलद्रोलम्बरोलम्बरम् । किं वा जीवनमस्ति सज्जनमनोमीनावनं पावनं श्रीपृथ्वीन्द्रसमुद्रसान्द्रसुखकञ्चन्द्रः कवीन्द्रः किल ॥ १५५ ॥ पट्टवर्धनमहादेवभट्टानामष्टादश पद्यानि ॥ १. C. वहुली २. A. रस्मा C. रणा. ३. A. B. लेहा. ४. A. सदूलं B सद्दलं. ५. A. °निअ ६. C. ओजूअ ७. A. वणी. ८. B. कर्णा'.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २१ १ . ४ . स्वस्ति श्रीनृपसाहजाहविलसच्छीराजधानीस्थिति- विद्योतातिराजराजिमुकुटालङ्कारहीराङ्कुरः । विख्यातो जगति प्रतापिचरितः श्रीमान्कवीन्द्रो यतिः संजागर्ति पतिः सतामविरतं विश्वोपकारखते ॥ १५६ ॥ २. सुरेन्द्रोऽपि निद्रादरिद्रो यतस्तं श्रितो यं नरेन्द्र कवीन्द्रो यतीन्द्रः । तमन्ये ह मन्ये परार्थादिहार्थं समर्थ पुमर्थं तमेवाहुरार्याः ॥ १५७॥३ ३. तस्यैते चरणारविन्दयुगलं ध्यायन्ति सर्वे द्विजा युष्मत्स्वीकृतपद्मनाभचरणच्छायामुपाध्यासिताः । किं चान्येऽप्यधिकारिणोऽपि भवतामाज्ञामुपास्यान्वहं वर्तन्तेऽवनिनाथ पत्रमितरच्चागामि कृत्वान्ततः ॥ १५८ ॥ कान्तो मुख्यप्रकारस्तदनु चकास्त्यत्र सर्वार्थदायी शान्ताकारः सवर्णेष्वपि न विकुरुते नाप्यजन्यैः सवर्णः । काशीतोऽपि प्रकाशा जयति गुणवदाद्यौष्टयमूर्धन्यवर्णा मोच्या दुष्टावरोधादियमपि नगरी सार्वभौमाञ्चितेन ।। १५९ ।। श्रीमद्धन्यकवीन्द्रसंयुतसरस्वत्या गुणाम्भोनिधे- नीत्वा साधुगुणामृतं परकृति श्रीपद्मनाभाश्रमः । यत्प्रत्यर्पितमीषदाशु सुजनादित्येषु तेन क्षणा- ल्लीनं दुष्टसुराद्विषाद्भिरिह किं चित्र विचित्रात्मनाम् ॥ १६० ॥ कर्मन्दिनामिव कलौ कुजनार्दिताना- मद्वैतभावमनसां प्रतिपालनाय । दत्तो नु शङ्कर इतो विदधऽवतारं नाम्ना कवीन्द्र इति विश्वजनोपकारी ॥ १६१ ॥ यं पद्मनाभोऽपि धियाधिशेते सरस्वती न क्षणमप्युदास्ते । पुष्णासि भो मामपि वाडवं चे- कवीन्द्र सिन्धुर्भवितासि किं न ॥ १६२ ।। उच्चैर्दशावानपि यावदर्थ स्नेहेन भर्तुः स्वशरावकस्य । १. B. यन्नरेन्द्र २. B. मत्पं ३. Wanting in A. ४. A. मुख्यः ५. C. शीता. ६. BC. "शिशेते. ५. ६ .

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । न साधयेञ्चेत्प्रतिपाद्यमानं कवीन्द्रदीपो वद कोऽन्य ईदृक् ॥ १६३ ॥ ९. को न दुष्टश्चकं त्वयि भवति समी अवनिपकुलदी DENY यदिदीपे दिली द्युतिरिहकृतयू वैरिवर्ग सकं ॥१६४॥ १०. नायदडिभजनादपि पङ्कमा ला म्यो हरंस्तम उदेति किमंशुमा अत्र चतुर्ष कोणेषु स्थितैरक्षरैः कवि- वण्यमीहगनघं यदर्घरो नाम स्पष्टं भवति ॥ . Hjose pulbe&tical the ॥ १६५ ॥ १. C. द्योतटीव्योमकू. २. C. मेतदनघं.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ११. नौमि भूयः कवी जगति विहितभ रापयन्तं यती हृदयलसदुपें •he सञ्चकोरैकचं परकृतिषु विनि वश्यवर्तिक्षिती ॥१६६॥ १२. प्रकाशापुरीवासिलीलाधरण ध्रुवं भट्टविश्वेश्वरस्यात्मजेन । दलं पद्मनाभाश्रमस्याज्ञयेदं व्यजिज्ञापि चञ्चत्कवीन्द्राम्बुजेषु ॥ १६७ ॥ दाक्षिणात्यलीलाधरभट्टस्यैतानि द्वादश पद्यानि ॥ १. याति द्राकस्थिरतां कवीन्द्र भगवन त्रैलोक्यमाक्रामति स्वैरं सर्पति सर्वतः प्रतिदिशं प्रोत्तुङ्गतामञ्चति । भूमीन्दो हृदयङ्गमं प्रणयिनां युष्मद्यशोमण्डलं पृथ्वीवत्परिवेषवत्पवनवत्प्रासादवत्प्राणवत् ॥ १६८ ॥ मैथिलबदरीनाथोपाध्यायानाम् ॥ १. येन श्रीसाहिजाहाँ नरपतितिलकः स्वस्य वश्यः कृतोऽभूत् किं चावश्यं प्रपन्नः पुनरपि विहितः शाहिदाराशकोहः । काशीतीर्थप्रयागप्रतिजनितकरग्राहमोक्षैकहेतुः सोऽयं श्रीमान् कवीन्द्रो जयति कविगुरुस्तीर्थराजाधिराजः॥१६९।।

·२४ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २. ३ . १. काश्मीरैराककारस्करदरदखुरासानहब्शानजाता वङ्गारब्बाः फिरङ्गास्तुरुकशकवदक्शानमुल्तानवल्काः । खान्धाराः काबिलेन्द्रा अपि धरणिभृतस्ते मगा रूमशामाः श्रीमच्छ्रीसाहिजाहानरपतिसदासि त्वां कवीन्द्र स्तुवन्ति ॥१७०॥ त्वद्वक्त्रोत्थकवित्वशीतकिरणत्रासाकुलान्तः पुटं खिद्यद्वाग्भ्रमरीविलासमलसं दोषान्धकारावृतम् । मद्वक्त्राम्बुरुहं विकासयतु सद्वाणीलसत्सौरभं श्रीवादीन्द्रकवीन्द्र तावकगुणप्रद्योतनोषःप्रभा ॥ १७१ ।। हीरारामकवेस्त्रीणि ॥ दाने राज्ये गवि क्षान्तौ श्रीकवीन्द्रोऽस्तु सर्वदा । कर्ण-राम-गुरू-भिः समः सूर्येण तेजसा ॥ १७२ ।। त्वं बुद्धया गुरुरंशुभिः शशधरः सूर्यश्च तेजोभरै- रग्निस्त्वं च वरप्रतापनिवहैर्वायुर्बलेनासि किम् । श्रीदस्त्वं कमलासमर्पणतया विद्यानिधान प्रभो गाम्भीर्येण च नीरधिश्च मदनो रूपेण विद्वद्विभो ॥ १७३ ॥ गणेशभट्टानां द्वयम् ॥ चतुर्वेदीविदां श्रेष्ठः षडङ्गाध्यायिनामपि । शास्ति शास्त्राणि सर्वाणि साहित्यसहितानि च ॥ १७४ ।। अष्टादश पुराणानि तथा सर्वा अपि स्मृतीः । योगवाशिष्ठविज्ज्येष्ठः श्रीकवीन्द्रसरस्वती ॥ १७५ ।। ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां शूद्रजन्मनाम् ब्रह्मचारिगृहस्थानां वानप्रस्थाभिधाजुषाम् ॥ १७६ ।। दण्डिनामवधूतानां सर्वकाशीनिवासिनाम् । पण्डितापण्डितानां च परमानन्ददायकः ॥ १७७ ।। ब्रह्मेन्द्रपूर्णेन्द्रयतीन्द्रवृन्दमुख्यैरशेषैराभनन्द्यमानः यतिः कवीन्द्रोऽस्ति विभासमानः सद्धर्मपुञ्जन विराजमानः।।१७८॥ १. २. ३. ४. १. BC. कश्मी. २. B. गुराशान, A. खुराशान. ३. Emendation. I ABC. 'स्तबक . ४. AB. °सामाः ५. AB. विकाशयतु.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २५ ६ . ८ . , , दयाशीलसन्तोषवैराग्यधर्मक्षमादानविज्ञानसिन्धुपैमानः । परानन्दसन्दोहकन्दं ददानो महीमण्डलेऽसौ कवीन्द्राभिधानः॥१७९।। अमुना कवीन्द्रनाम्ना श्रीब्रह्मेन्द्रस्वाम्यनुगृहीतेन । काशीप्रयागकरयोर्मोको लोकोत्तरोऽकारि ।। १८० ।। यस्य वासेन सर्वस्य वासो भवति निर्भयम् । वेदितव्या महीन्द्रेण सर्वेषामत्र संमतिः ॥ १८१ ॥ सकलवाराणसीनिवासिविशिष्टशिष्टकृतं कवीन्द्राष्टकमिदम् ।। एष प्रवाहः करुणारसस्य १, सन्तरणसेतुः संसारसिन्धोः २, आधारः क्षमाम्भसाम् ३, परशुस्तृष्णालतागहनस्य ४, सागरः सन्तोषामृतस्य ५, उप- देष्टा सिद्धिमार्गस्य ६, अस्तगिरिरसद्गृहस्य ७, मूलमुपशमतरोः ८, नाभिः प्रज्ञाचक्रस्य ९, स्थितिवंशो धर्मध्वजस्य १०, निलयः कलानाम् ११, तीर्थ सर्वविद्यावताराणाम् १२, कुलभवनमाचाराणाम् १३, आयतनं मङ्गलानाम् १४, दर्शकः सत्पथानाम् १५, उत्पत्तिः साधुतायाः १६, नेमिरुत्साहचक्रस्य १७, आश्रयः सत्यस्य १८, प्रतिपक्षः कलिकालस्य १९, कोशस्तपसः २०, सखा सत्यस्य २१, क्षेत्रमार्जवस्य २२, प्रभवः पुण्यसञ्चयस्य २३, अदत्तावकाशो मत्सरस्य २४, दिवसकरो मोहान्धकारस्य २५, अरातिर्विपत्तेः २६, अस्थानं परिभूतेः २७, अननुकूलोऽभिमानस्य २८, असंमतो दैन्यस्य २९, अनायत्तो रोषस्य ३०, अविषयो विषयाणाम् ३१, अनभिमुखः सुखानाम् ३२, निकषो- पलः शास्त्ररत्नानाम् ३३, श्रीकवीन्द्रो महेन्द्र इव चिरं जीवतु ३४. मौनिविश्वेश्वरभट्टानामेताश्चतुस्त्रिंशच्चूर्णिकाः ।। येनामोचि महीन्द्रदुस्सहकरग्राहाद्धि पुण्यश्रियो वेणीव प्रचुरप्रमोदनकरी वेणी कलिद्रोहिणा । तीर्णः शास्त्रसरित्पतिर्धिषणया नीता परं गौरवं श्रीमद्धीरकवीन्द्रसाधुपदवी धन्यो हि तादृग्जनः ॥ १८२ ॥ श्रीमहीपत्युपाध्यायानाम् ॥ स्वस्ति श्रीमत्प्रचण्डपाखण्डशङ्कासुरापहृतपापपाथोधिमज्जत्त्रयीधर्मसमु- द्धारमस्त्यावतारेषु १ सुविरूढतर्कभावनावशंवदाक्षपाददर्शनविख्यातनिर्वचन- , १. A B यमानः २. Wanting in A ३. A. °स्त्रय' । Numbers २६-३० wanting in B. ४. C. पदं. ५.C. कृत.'

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। पाटवेषु २ विशदवैशेषिकावेशप्रकाशिताशेषक्षणसंख्याकलनविषमकार्योत्पत्ति- विवेकेपु ३ भगत्पूज्यपादभाष्याकृतसम्भूतबादरायणीयन्यायनिदर्शनविवृतबृह- दारण्यककठवल्लीपैप्पलादकौषीतकिच्छांदोग्याद्युपनिषद्रहस्येषु ४ दृढतराभ्यास- स्फुर जैमिनीयविविक्ताशेषमन्त्रब्राह्मणेषु ५ निगमनिरुक्तव्याकरणशिक्षादि- तत्वावगाहनसफैलस्वाध्यायेषु ६ वैदिकवासनापरिपूतहृदयोद्भूततर्कभावित- समस्तमानवीयादिधर्मशास्त्रेषु ७ पुराणपरिच्छेदप्रेसृमरप्रतिभेषु परितः प्रसृत्वर- सारस्वतप्रतिभानुबन्धबंधुराध्यापनसुभगभावुकाध्ययनेषु ९ गर्गादिमुनिवर- यज्ञशास्त्रशालिदैवज्ञमनोज्ञव्यवहारसांवत्सरजातकसिद्धान्तपाटीबीजव्याख्यान- कौशलेषु १० वात्स्यायनादिशास्त्रसन्देहच्छेदिषु १ . गङ्गाजलप्राञ्जलपातञ्जल- परिशीलनानलसेषु १२ सांख्यसन्तोषितसंख्यावत्सु १३ परमाप्तेषु श्रीसर्वविद्या- निधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीषु ॥ १४ ॥ शिवदत्तमिश्राणामेताश्चतुर्दश प्रशस्त्यानुपूर्व्यः ।। ॥स्वस्ति श्रीमदनवरतपरोपकारनिरतदिगन्तविश्रान्तकीर्तिकर्पूरपूरसुरभी- कृतत्रिलोकेषू १ सकलकरमोचकेत्यादिविरुदावलीराजमानेषु २ श्रीसर्वविद्या- निधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीषु ॥ चक्रपाणिपण्डितानाम् ।। १. या कालिदासादिमहाकवीनां वाणी विलासाजरती बभूव सैवेयमानन्दभरेण वाणी कवीन्द्रवक्त्रे नवतामुपैति ॥ १८३ ॥ कविशेखरस्य ॥ या विद्या प्रौढविद्याविशदगुणयुता सर्वदा सर्वदात्री विख्याता या त्रिलोक्यामभिमतमतयः सर्वदा यां स्तुवन्ति । सा विद्या प्रौढरूपा विलसति हृदये यस्य नित्यं समन्ता- सोऽयं श्रीमत्कवीन्द्रो जगति विजयते भूसुरेन्द्रकवन्द्यः॥१८४॥ यद्दानानेकरूपाः सपदि विलिखितक्ष्मातलन्यस्तचित्ताः प्राप्तानेकाधिमार्गाः सुविहितविहिताचारसन्त्यक्तमार्गाः। अस्तीभूताः समस्ताः प्रबलबलभुजो भूभुजो यन्निरस्ताः सोऽयं जाग्रत्प्रभावो जगति विजयते श्रीकवीन्द्रो यतीन्द्रः ॥१८५॥ १. A. °सकल°. २. C. °च्छेदप्रशस्तामरप्र. ३. A. °सुभगं . ४. C. की. १ . २ .

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २७ . १ . सदाचारचारी सदा श्रीकवीन्द्रो विचारी सतां सद्गतानां गुणानाम् । समुद्योततां भास्वदुग्रप्रभाव- स्वभावोऽखिलानां जनानां विभूत्यै ॥ १८६ ।। सुरेन्द्रैः स्तुतो भूसुरेन्द्रः प्रगीतः सदा देवपूजारतिव्याप्तियुक्तः । भृशं सच्चिदानन्दरूपः कवीन्द्रो यतीन्द्रो विभातीति लोके महेन्द्रः ॥ १८७ ॥ भूधरपाठकानां चत्वारि ॥ आसत्तिमाधुर्यविभङ्गिभावैराकाङ्क्षया योग्यतया प्रसन्ना। . कवीन्द्रवाणीतरुणीहगेषा केषां न चेतस्तरलीकरोति ।। २.८८ ।। रघुनाथोपाध्यायानाम् ॥ त्वं विद्याम्बुधिलंघनैकनिरतः सा सप्तवारा निधीन .. धन्या तीर्णवती तनोषि विदुषां त्वं मानसं निर्मलम् । सा संसारमखण्डितं वितनुते चन्द्रोज्ज्वलं सर्वदा तज्जानीहि कवीन्द्रधीर भवतः कीर्त्या भवान्निर्जितः ।। १८९ ॥ नूनं शास्त्रसमुद्रोऽयं भवता निर्मलीकृतः । कवीन्द्र त्वद्यशःसोमोऽपको यस्मात्ततोऽभवत् ॥ १९० ॥ पुनरपि महीपत्युपाध्यायानां पद्यद्वयम् ।। नीचीकृत्य मुकुन्दभक्तिनिचयैः षड्डैष्णवाहंकृति श्रीमद्धन्यकवीन्द्र दानविधिना निर्जित्य भूमीभुजः । पादैकेन धरावलंबनविधौ खिन्नस्य मन्यामहे धर्मस्थेह करावलंबलगुडीभूतो भवान् वर्तते ॥ १९१ ॥ कविशेखरस्य ॥ कलौ युगे किलायाते धर्मोध्वंसैध्रुवं दधौ । कवीन्द्ररूपो भगवानाविर्भूतः स्वयं विभुः ।। १९२ ।। २. . १... १. Verses १८४-८७ "are wanting in A, but found in C. २.C. °ती. ३. C. सं. ४. C. दर्थे।

·२८ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। १. इन्द्राधिकान् द्विजांश्चक्रे श्रीकवीन्द्रः कलौ किल । काश्यादिसर्वतीर्थेषु साक्षान्मोक्षं न्यचिक्षिपत् ॥ १९३ ॥ लक्ष्मणमहापात्रस्यैतौ ॥ त्वं बुद्धया धिषणोंऽशुभिः शशधरो भानुः प्रभानां भरै- र्वह्निस्त्वं च नवप्रतापनिवहायुर्बलेनासि किम् । ईशश्रीन्द्रकवीन्द्रधन्यधनदो विद्यानिधान प्रभो गांभीर्येण किमम्भसां निधिरहो रूपेण किं दर्पकः ।। १९४ ।। कस्यापि ॥ ॥ स्वस्ति श्रीमन्निखिलविद्वन्मानसमानसराजहंसेषु १ सत्कविबुधोत्तं- सेषु २ सच्चिदंशेषु ३ स्मृतिनिहतदुष्टकंसेषु ४ वृषस्फुरदंशेषु ५ कविताकादम्बरी- पानसमयविहितचारुशास्त्रविचारपललोपदेशेषु ६ निरस्तसमस्तदुहृदयदंशेषु ७ समुल्लसत्सर्सेशेषु ८ विगमितजगदुदरगतापभ्रंशेषु ९ विहितपातकजात- विस्रंसेषु १० सुकृतिसुकृतप्रशंसेषु ११ सौन्दर्यविनिर्जितपञ्चसायकेषु १२ ॥ सकलशर्मनिर्मायकेषु १३ दीनावलिदीनारवृन्ददायकेषु १५ प्रसादितविनायकेषु १५ कलाकलापसमुल्लासितजगन्नायकेषु १६ पृथ्वीपावनपावकेषु १७ साधु- सिद्धिसमाधायकेषु १८ समुञ्चच्चातुर्यचारित्र्यसंचायकेषु १९ गिरीशगोविंद- गुणगणगायकेषु २० सकलशास्त्रसिद्धान्तनिकायनिष्वषकेषु(?) २१ सुकृतसुकृत- निकरनिःकल्मषीकृतकायकेषु २२ असत्समभिव्याहारविहायकेषु २३ विचित्र- चरित्रेषु २४ सर्वसहासहित्रेषु २५ खलद्रुममूलसमूलोन्मूलनखनित्रेषु २६ त्रिपथगापयःपूरपवित्रेषु २७ सद्यः समुद्यदनवद्यविद्यासुधाधारासवित्रेषु २८ धरण्यधन्यमूर्द्धन्यदुर्दीधोरणीपवित्रेषु २९ सन्मित्रेषु ३० महाध्यंबुधि- पुण्यक्रियासमुत्तरणतरीविधृतसमुल्लसत्कौशलसदरित्रेषु ३१ विद्यावदनरित्रेधुं ३२ प्रभानुकृतप्रचण्डमित्रेषु ३३ कपटलंपटलोकलौल्यलवित्रेषु ३४ श्रीसर्व- विद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीषु ।। श्रीस्वामिशिष्याणाम् ॥ १.C. श्रीश. २. C. drops 'मानस. ३. C. स्मृतनिहतकंसेषु. ४. A पायकेषु. ५. Nos. 18-21 Wanting in C. ६. Shall we read निश्चायकेषु? ७. सद्यः Wanting in A. ८. C. रिपवित्रेषु. ९. Nos.32-33 Wanting in C.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २९ ॥ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकत्वाद्यनेककल्याणगुणनिधानेषु राजमण्डली- गीयमानचरणसरोरुहद्वंद्वेषु १ अतिविशदयशःशशधरकरनिकरविकासप्रकाशित- समस्तदिगन्तप्रदेशेषु २ पदवाक्यप्रमाणज्ञाचार्यधौरेयसर्वतंत्रस्वतंत्रमुकुटमाणि- क्यायितेषु ३ अनवरतवेदान्तोपनिषद्रसास्वादितात्मवैभवेषु ४ श्रीपादवर्य- श्रीकवीन्द्राचार्यसरस्वतीपूज्यचरणेषु ५॥ तिलभाण्डेश्वरस्य ॥ । स्वस्ति श्रीमत्समस्तगुणरत्नाकरेषु १ सर्वतीर्थशिरोमणिश्रीवाराणसी- तीर्थराजप्रभृतितीर्थनिचयकरमोचनसमुद्भूतपुण्यराशिपरंपराविर्भूतविशदयशः- स्तोमविशदीकृतभूमंडलेषु २ सकलावनीतलवास्तव्याशेषसंख्यावत्संस्तूयमान- सकलविद्याकलापविजितविमतवादिनिवहेषु ३ सार्वभौमभृतिसकलमही- पालसंतोषावहसकलकलाविराजमानेषु ४ महोदारमहाशयपरमातश्रीसर्वविद्या- निधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीप्रभुवरेषु ५ ॥ ब्रह्मेन्द्रसरस्वतीनाम् ॥ ॥ स्वस्ति श्रीमच्चतुरुदधिवलयिताखिलमहीतलनिवसबुधवरनिरतिशय- प्रीतिकरगद्यपद्यरचनापराजितकालिदासादिकविवरेषु १ व्यासगौतमपराशर- जैमिनिपतञ्जलिप्रभृतिसकलप्रबन्धकर्तृसमष्टयवतारेषु २ अश्रान्ताशेषार्थविश्राणन- परितृप्तार्थिसार्थविस्मारितपारिजातादिदातृनिवहेषु ३ सार्वभौमप्रभृतिसकल- महीपालसंततसन्तोषावहसकलकलाविराजमानेषु ४ महोदारमहाशयपरमाप्त- श्रीसर्वविद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीपरिव्राजकपरिवृढेषु ॥ ५॥ ब्रह्मेन्द्रस्वामिनाम् ॥ कालोऽयं मृगयुः करालदशनः श्वादम्भ एव च्छलै- रत्यन्तद्रढिमान्विता विरचिता तेनैव यद्वागुरा । तद्धीरेन्द्रकवीन्द्र धर्महरिणः स्यादक्षतो न कचि- नोचेद्रक्षणमातनोषि गहनीभूत्वा गुणैः शाश्वतम् ॥ १९५ ॥ नारायणचतुर्वेदस्य ॥ १. १.C गुणगणाग्रपुण्यराजमानमान्यराजमण्डली. २. C. adds 'पूज्यमान before °चरण' ३. C. ज्ञाना ४. °वादि° Wanting in C. 'प्रकृति . ६. A. °संतोषासकल-वि'. ७. A om. °सर्वविद्यानिधान . ५.C.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। my १. २. १. अम्भोऽधितनयाम्भोजवासदम्भोपशान्तये । कवीन्द्रवदनाम्भोजे वसति स्म सरस्वती ।। १९६ ॥ न्यायज्ञोऽपि न संशयं छलमपि प्रायो न वेत्सि क्वचित् मीमांसाविहितादरोऽपि न परं जानासि मन्युक्रमम् । वेदान्तकविचारकोऽपि मनुषे नो निर्गुणं सर्वतो दण्डं मोचयसीह दण्डभृदपि श्रीमत्कवीन्द्र प्रभो ।। १९७ ।। तैलङ्गवैकुण्ठभट्टानामेतौ कल्पान्तःकरणप्रकाशकरणज्ञप्त्याचितश्रीपते- आनाकारनिरूपणप्रकरणाकर्ण्यस्य पूर्णाकृतेः । स्वाज्ञानाभयदानुभूतिविबुधारब्धप्रसादोन्मुख- क्रीडादेववरस्य दर्शनमिदं भूत्यै कवीन्द्रस्य ते ॥ १९८ ॥ सदलंकारविख्यातं सदागतिजनोदितम् । रससेतुपदानन्दं कवीन्द्र राघवं भजे ॥ १९९ ॥ भानभट्टानामेतौ कचिबुद्धिगर्वः कचिच्छुद्धिगर्वः क्वचिच्छ्रीविगर्वः क्वचिद्वन्धुगर्वः । ममेत्थं मनोवृत्तयो गर्वगते भ्रमित्वा महान्तं कवीन्द्रं भजन्ते ॥२००|| कस्यापि दीनद्विजातिदारुणदुःखावलिदारुदारणे दृप्ता । वाणी सरसकृपाणी विलसति वाणी कवीन्द्रस्य ॥ २०१ ॥ व्रजभूषणकवेः॥ आन्वीक्षिक्यच्छरत्नावलिविलित(विहित?)परीक्षाक्षमस्त्वं क्षमायां मीमांसारण्यपञ्चाननफणिभणिताम्भोधिकुम्भोद्भवश्रीः । सांख्यप्रख्यातपातञ्जलकुमुदवनीचन्द्र वैशेषिकज्ञ स्वाध्यायाध्यापकाद्य द्युमणिरिव समुयोतसे श्रीकवीन्द्र ।।२०२॥ भट्टो भट्टनये गुरुर्गुरुनये श्रीशङ्करः शाङ्करे काणादे च कणाद एव मनुतामाप्तो मते मानवे । साहित्ये भरतः पतञ्जलिमुनिः पातञ्जले गौतम- स्तर्के व्याकरणे च पाणिनिरसौ श्रीमत्कवीन्द्रः कृती ॥ २०३ ॥ १. B. f. २. C. भजेहम् । Verses 198-200 wanting in B. १. १. + २.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ३१ ३ . १ काणादे कणभुक् पतञ्जलिमुनिः पातञ्जले प्राञ्जले सांख्ये संख्यविशेषभाजि कपिलो व्याख्यातृमुख्याधिपः । श्रीव्यासोऽप्यथ चैष जैमिनिमुनिर्वेदान्तमीमांसयो- स्तर्के गौतम एव केवलमसौ श्रीमत्कवीन्द्रो यतिः ॥ २०४ ॥ केषांचित् पद्यत्रयम् ॥ १. नित्यानन्दतिदाभदर्शनदयादेवस्य भद्रकते क्षुद्राहंकृतिमुद्रणप्रमितये प्रज्ञानमुद्रादरन् । रूपं यस्य निरूपमानकवनोपाख्यानमुख्याकृते- रेकाद्य प्रतिपाद्यसाधनमनानन्दै: कवीन्द्रप्रभो (?) ॥२०५ ।। भानभट्टानाम् । १. श्रीकवीन्द्रयशो भाति सर्वोपरि निरन्तरम् । दानशक्तथा हरेभक्तया धर्मशक्त्या च केवलम् ॥ २०६ ।। गङ्गाराममिश्राणाम् ॥ ।। स्वस्ति श्रीमत्संजातस्वसंवेद्यापरोक्षनिरतिशयानन्दसाक्षात्कारान् ? अगणितगुणग्रामाभिरामान २ वचनरचनाचमत्काराविष्कारनिराकृतप्रखरमुखर- वादिवृन्दान् ३ अनवद्यगद्यपद्याद्यनेकविद्याविनोदितसकलसहृदयहृदयान ४ पाखण्डपलालखण्डाच्छादितवेदशेवधिप्रकाशनप्रज्वलितशास्त्रज्वलनज्वालान ५ यज्ञपुरुषोपासनपरायणानपि नयज्ञपुरुषोपासनपरायणान् ६ जगत्सु समदर्शनसेवनप्रसितानथै समदर्शनसेवनप्रसितान् ७ हितोपदेशकुशलानपि विहितोपदेशकुशलान् ८ सज्जनासज्जनानुग्रहनिग्रहसंगृहीतधर्मसङ्ग्रहान् ९ दिगङ्गनावतंसीकृतयशःकुसुमोपचयान् १० करीन्द्रमोक्षवन्महाकरविमोचन परिगृहीतश्रीभगवत्स्वरूपान् ११ श्रीसार्वभौमसंमानितान् १२ श्रीसर्वविद्या- निधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीश्रीपादान् १३ वाराणसीवासिन: संन्यासिपण्डित- महाजनप्रभृतयः समस्तजना यथोचितकलिताञ्जलिपुटा अष्टाङ्गीस्पृष्टभूमयश्चा- शीराशीन्प्रणामांश्च निवेदयन्तो विज्ञापयन्ति ॥ १४ ॥ १. स्वयमिह सुदशा सभासु केचिन्निजपुरुषार्थविधि नु वर्णयन्तु । करटिकपाटपाटनेन प्रकटितपाटव एक एव सिंहः ॥ २०७ ।। १. Emend. भद्राकृतेः। २. B. पास्त्रण्डादिपलाल; ३. C. प्रमितान् for प्रसिप्तान्; C. omits प्रसितानथसमदर्शनसेवन ( haplography);

·३२ कवान्द्रचन्द्रादयः । २. तीक्ष्णतुण्डाः श्लक्ष्णदण्डा रागिणः पक्षपातिनः । त्वां विनाऽन्ये तु यतयो विशिखा एव केवलम् ॥२०८॥ काशीस्थसंन्यासिपण्डितानां पत्रमदः ।। ॥ स्वस्ति श्रीपुरुषोत्तमप्रभाप्रभावोज्वलबलवदाखण्डलकुलमण्डनपाण्डव- दोईण्डखाण्डवदाहताण्डवगाण्डीवातिचण्डकोदण्डाकुण्डकुण्डमण्डितभुजदण्डमण्ड- लोधीशमौलिमण्डनरुचिररत्नचयकिरणानुल्लंधितप्रभाप्रवाहमणिनिवहोज्वलचरण- पीठमहीमहेन्द्रोदितमहेन्द्रगुरुगौरवेषु १ न्यायादिनिखिलशास्त्रावगमानुपहत- तत्त्वावगमविदिताखिलवेदान्तोदन्तप्रशान्तचित्तेषु २ नवरसंकलितकोमलपदन्या- सोत्तमानुबन्धविशकलितकालिदासकवित्वललिततत्वेषु ३ दिननाथेष्विवोदया- भिभूतदोषाकरेषु ४ न कैरवमानितेषु ५ द्विजराजेष्विव स्वकरासङ्गविनिमीलित- पङ्कजकुलेषु ६ तीर्थराजेष्विव दृष्टादृष्टाभिलाषपरिपूरकेषु ७ ब्रह्मस्वरूपेष्विव ध्यानोपनीतनिखिलानन्देषु ८ श्रीसर्वविद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीजगदु- ज्वलचरितेषु ९॥ जगन्नाथपश्चाननभट्टाचार्याणां पत्रमदः १. टीकाकारोऽपि नारोहति तव तुलनां खण्डनो मण्डनो वा गङ्गेशो बुद्धिलेशोपहतमतिरणुर्वर्द्धमानोर्द्धमानः । देवाचार्यो विचार्यो भवति भुवि पुनः शेषनागोऽपि ताक् धीरश्रीमत्कवीन्द्र त्रिभुवनवलये कः समस्ते समस्ते ॥ २०९ ॥ यवनकरग्रहदुःखात् पुररिपुवनिता विमोचिता काशी । सुकृतेन तेन मन्ये कवीन्द्र भवतः समः कोऽस्ति ।। २१० ॥ मैथिलकायस्थस्य ॥ १. सुधा भवति सा मुधा मधुकथा वृथा जायते मदालसमरालिनीरवमदोऽपि मन्दोद्यमः । २. १. A and C. omit °संन्यासि; २. B °ण्डकाण्डकुण्डलन'. ३. B °भुजदण्डली' ४. AC add the following before नवरस: पुरुहूतपुरोहितोत्तमविपक्षलक्ष क्षणविक्षोभाशिष्यसन्तानमहापाध्यायाध्यापन (C पित) कौशल ५. C विकलित. ६. AC 'ललिततत्त्वकवत्वेषु for 'ललित'.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ३ रसालफलजो रसो विफलतां तदालम्बते कवीन्द्र भवतो यदा वचनमेतदाकर्ण्यते ॥ २११॥ गुर्जरस्य कस्यचित् ॥ १. वृथा मधुकथाप्रथा प्रवितथा तथा गोस्तनी तरुण्यधरमाधुरी भवति साधुरीतिर्न हि । सुधापि वसुधातले भवति सा मुधा भो बुधाः कवीन्द्रकविता यदा कविवरैः समाकर्ण्यते ।। २१२ ।। स्वामिन एव ॥ १. वेदान्ते व्यासरूपं विमलरसमये भार्गवं काव्यकल्पे जल्पेऽनल्पेऽक्षपादं परमतदलनायालमीशानसूनुम् । आशीर्वादे वसिष्ठं यतिवरममितध्वान्तनिध्वंसभानुं दिल्लीशानन्दसानुं पशुपतिपुरपं श्रीकवीन्द्रं नमामि || २१३ ॥ गृहे गृहे वै गुरवोऽत्र सन्ति पदे पदे गोत्रभिदो भवन्ति । कवीन्द्र साम्यं दिव एतदेव भूमण्डले कल्पतरुस्त्वमेव ॥ २१४ ॥ यद्रोमकूपेषु हि सावकाशं सहस्रशोऽण्डानि परिभ्रमन्ति । त्वञ्चित्तदेशं स समाश्रितोऽस्ति कवीन्द्र कस्ते समतामुपैति ॥२१५॥ दिकालयोयोन्नि तथात्मपुळे यद्वैभवं वाचनिकं तदस्ति । प्रत्यक्षगम्यं तु भवत्प्रभुत्वं कवीन्द्र ! दिल्लीपतिपूज्यपाद ! ॥२१६।। यत्तत्वमस्याद्युपदेशवाक्यं ब्रह्माहमस्मि व्यवसायवाक्च । लक्ष्य तयोरस्ति यदात्मतत्त्वं तत्त्वं कवीन्द्रेति वयं प्रतीमः ॥२१७॥ अज्ञानतश्चावरणं त्वभानं ततश्च विक्षेप उदेति पुंसाम् । स्वरूपभासादपबोधनाशे यश्चापवादः स भवान् कवीन्द्र ॥ २१८ ॥ कवीन्द्र विज्ञप्तिरियं मदीया विश्वोपकाराय हि वाक्त्वदीया । विश्वोपकारकनिधे यतीन्द्र कचित्कचिन्मामपि संस्मर त्वम् ॥२१९॥ दयालुमिश्राणां सप्त पद्यानि स्वस्ति समस्तसामन्तसीमन्तिनीसिन्दूरपूरास्ताचलनिष्कृपकृपाणधारा- वलुप्तहप्तमेदिनीपतिमण्डलीमण्डितचण्डशिमूर्त्तिमहीमण्डलबलवदखिलखलदलन- १. C नो. २. C transposes नल्पे and जल्पे. ३. AC om. 'खल. ३ क. २. ३. ४. ६. .

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। लीलोखण्डलनिखिलधरातलाखण्डलश्रीमच्चक्रवर्तिपरोपकारमात्रनिदानसेवन- सावधानेषु १ अनवरतप्रतन्यमानमहादानसन्तानसन्तोषितोर्वीसुपर्वप्रणीता शीर्वादमोदमानमानसयशोराजहंसोल्लासलीलानिवासमानसामन्दमन्दरगिरिप- रिक्षुभितक्षीराब्धिमध्योल्लसल्लोलॅकल्लोलविमलसूक्तिमुक्ताफलकलापालंकृतकण्ठ- नालानेककलाविलासोपहसितसितकमलकलानिधिनिरवद्यसद्विद्यानवद्याश्रयप- योराशिषु विहितकरमोचनेष्वपि दत्तसमस्तजनकरावलम्बेषु २ क्षीरोदतनयासू- यापरमुखकमलनिवसत्सरस्वतीषु ३ श्रीसर्वविद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्व- तीषु ॥ ४॥ विश्वेश्वरभट्टानाम् स्वस्ति श्रीमत्समस्तप्रशस्तिरत्नावलीनदराजपूरेषु १ परितः प्रसृत्वरसार- स्वतप्रतिभानुबन्धकोरकितकविताकलावतीकर्णपूरकमलमकरन्दसन्दोहसूक्तिषु २ शारदशर्वरीदयितगर्वसर्वंकषकीर्तिकल्लोलिनीपूरप्रक्षालितनिखिलाशामत्तकाशिनी वदनमण्डलेषु ३ स्वमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नयावद्दोषाभावव्यक्तिकूटाधिकरणताकेषु ४ यावद्गणाधिकरणतावच्छेदकस्वमात्रवृत्तिधर्मेषु ५ विविधतर्ककर्कशोक्तिनि- रस्ताखिलनास्तिकराद्धान्तदर्शिताक्षपादपर्यायभावेषु ६ विषमतरन्यायनिकर- दर्शितानेकवचनव्यक्तिनिर्णयपरिनिष्ठाविवृताखिलप्रवचनप्रवर्त्तितविविधाध्वर- निर्वृताखिलान्तर्वाणिनिर्णीतजैमिनिमूर्तिप्रतिनिधानेषु ७ निरन्तरवित्रियमाण- बादरायणदर्शनदर्शितानेकोपनिषद्रहस्यपरिशीलितानेकदहरायुपासनाभ्याससमा- सादितपरमतत्त्वनानापाराशरिपरिचर्यमाणचरणेषु ८ परिच्छिन्नपुरुषप्रधानपरि- शुद्धसत्त्वानेकान्तेवासिनिश्चितकपिलासुरिपंचशिखादिसिद्धान्तेषु ९ विदितसं- प्रज्ञातासंप्रज्ञातसमाधिनि ताखिलकषायमानसनानामस्करिकमलभास्करेषु १० पिठरपीलुपरिमर्शपरिभाव्यमाननानाक्षणगणानुबद्धकाणादवादबहुतरवटुंपरिसेव्य मानेषु ११सततप्रदर्शितविविधविरिच्च(?)कालपुरुषवचनोपग्रहसुपतिविभागप- रिकल्पिताखिलशब्दाकूपारपरब्रह्माभिनिवेशशंसितदाक्षीतनयतत्त्वेषु १२ अर्थ- १. B om. °खण्डल° to °निदान . २. B °खण्डलेषु for °सावधानेषु. ३. C om. परि.४. AC om. 'लोल.. ५. °सूक्ति.० ६. C वीरे° for विश्वे. ७. C. adds बहुतर° again. G.C. "बदु. ९. Shall we read विरुद्ध ? Com.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। प्रकृतिपञ्चको पक्षेपादिचतुःषष्टिमुखादिपञ्चकैपरिशुद्धरूपकोपरूपकविरचनादि- विदितकवितावैभवेषु १३ स्वरविवृतिपूर्वाङ्गपराङ्गभावाद्याविःकरणविज्ञाताखिल- प्रातिशाख्यसारेषु १४ निरन्तरपरिशोधितशुद्धकूटादिकाकल्यन्तरांशग्रहादिस्वर- तत्त्वदेशीमार्गादितालावलिधुतविधुतादिनृत्तभेदविवृतिविकृतभरतावतारेषु १५ श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीसर्वविद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीषु निरन्त- राज्ञाकारिणः कमलनयनदीक्षितस्य नारायणोपनिबन्धपूर्विकाः प्रणतयः ॥ किं च ॥ १. येनाखिलस्य जगतो हि करग्रहाणा- मुन्मोचने विरचिता न मनागुपेक्षा । तेनैककस्य वपुषा नियतस्य भूमी- देवस्य मोचनविधी कथमित्युदास्यम् ॥ २२० ॥ श्रीकमलनयनदीक्षितानाम् ॥ स्वस्ति श्रीमत्सकललोकहितविहितावतारत्रिजगन्मण्डलायेमानगुण- ग्रामाभिरामदिल्लीश्वरविश्रामधामसमासादितसर्वकामकमनीयमूर्तिषु १ श्रीसर्व- विद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीषु ॥ परमेश्वराचार्याणाम् स्वस्ति श्रीमदगण्यपुण्यविराजमानविविधगुणगणोदारलसदमन्दपाण्डित्य- तिरस्कृतानेकवादीन्द्रवृन्दवशीकृतसुरत्राणसद्गोष्ठीकनिष्ठीकृतानेकसुरपतिसमा- नसामन्तमण्डलोपार्जिताखण्डकीर्तिधवलिमधवलिताशेषभुवनविस्तरेषु १श्रीसर्व- विद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वतीषु ॥ १. यदुक्तं भवद्भिः परिव्राजकेन्द्रैः कवीन्द्रैर्मुनीन्द्र रहस्यादरेण । विधेयं तदेव प्रभु चिन्तयित्वा यथा शं भवेज्जीवतामाशु भूमी॥२२१॥ ब्रह्मगिरेः १. गीयन्ते कीर्तयस्ते विविधमतियुतैः पण्डितैः सत्सभायां शुद्धानन्दस्वरूपो निखिलगुणनिधिर्ज्ञानकारुण्यसिन्धुः । १. B. om. अर्थप्रकृति to पञ्चक. २. A. विरचना वेदित. ३. B. कथमप्यु. ४. B. om. श्री. ५. AC मण्डलमण्डनाय. ६. Com. कवीन्द्राचा to परमे. श्वराचार्याणां. ७. BC om the whole portion from स्वस्ति to भूमौ.

·३ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। १. विद्वद्वन्दाभिवन्द्यः सुरगुरुसदृशः पुण्यलावण्ययुक्तः श्रीमान्धीमान्कवीन्द्रो जयति परमुदे प्रत्यहं द्वारि साहेः ।। २२२ ॥ काश्यां श्रीकोशलायां परममतियुताः पुष्करे नैमिषेये कान्त्यां श्रीकामरूपे प्रविहिततपसस्सेतुबन्धे प्रयागे । ब्रह्मज्ञानावलीढा विदितगुणवरा द्वारवत्यां प्रमोदै- स्ते ते ध्यायन्ति शश्वद्विबुधगणनुतं श्रीयतीन्द्रं कवीन्द्रम् ।। २२३ ॥ त्वरितकविरायस्य ॥ खद्योता मिहिरन्ति यहि सहसा सिंहन्ति शालावृकाः कर्पूरन्ति रसोनकन्दशकला वेदन्ति मिथ्या गिरः । चक्रांगन्ति बका द्विपन्ति महिषाः शेषन्ति वा राजिला ग्रावाणो मणयन्ति तर्हि यतयः श्रीमत्कवीन्द्रंत्यपि ॥ २२४ ॥ यशसामन्यनृपाणां धान्यं वारा यथोपरि प्रायः ॥ जगति तथैव यशस्ते जयति समस्ते कवीन्द्र कुन्दाभम् ।। २२५२ ॥ रामभद्रवाजपेयिनाम् त्वदामोदामनीरोद्भवसलिलनिधिस्त्वद्यशस्ताम्रपर्णी- सम्पाते भासमेते दिनकरहिमगुद्वंद्वपेशीपुटे यत् । मुक्तं त्वद्वैरिनारीनयनजलधरैरम्बु तस्मात्ततस्तो- स्तारा मुक्तास्तु तारा इति जगति धियं तन्वते श्रीकवीन्द्र ।।२२६॥ मौनीरङ्गनाथभट्टानाम् २. १. 9. After v. 223; AC add the following verse: कर्पूराभा कराभा कृतकलितकला कामदा कान्तियुक्ता कार्णाटे कल्पवल्ली सितकमलरुचिः काशभासा प्रकाशा । काम्या कल्याणदा संकलयति कलितं कर्म कैवल्यजातं कैलासे का समाना कलिकलुषहरा श्रीकवीन्द्रस्य कीर्तिः ॥ २. AC give the following verse instead of verse 225:- प्राचामिव कविवाचां धान्यं वारामुपर्युपर्येव । जगति कवीन्द्र यशस्ते गौरं गुरुमत्र मौनयति ॥ cf. verse 227 ३ C तस्मात्तु जाता. ४. Bom मौनीरङ्गनाथभट्टानाम् .

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ३७ ३. मुक्तास्तु तारा इति जवा( ? )न्धान्यं वारामुपर्युपर्येव । जगति कवीन्द्र यशस्ते गौरं गुरुमत्र मौनयति ।। २२७ ।। २. कविकुमुदवनीविकासशाली निजमहसा सहसाबपरिताशः । परिचितपरविष्णुपत्कलावान् स जयति कोऽपि कवीन्द्र एष चन्द्रः२२८ यज्ज्योत्स्नाप्रसरेण भाति जगती कृत्स्नापि विष्वक् परम् वारंवारमहो महोदधिजया धारेयमित्यद्भुता। प्रेम्गा संप्रति साधुसंसदि वरस्यास्तां तवार्याधिकम् श्रीमन् धीरकवीन्द्र संप्रति पदं ज्वालामुखी संमुखी ।। २२९॥ : ४. पद्माश्रयः सततशोणतरङ्गरेखाराजीभिरंचिततलः किल विद्रुमाभः । सुत्रामतापपरिपालितसर्वगोत्रः संपत्करस्तव कवीन्द्र करः समुद्रः ॥२३०॥ मोदस्वार धरायां प्रविततसुयशाः सर्वसंपत्तिधूर्भूः श्रीमान् धीमान गुणाढ्यः परजितविषयः कौतुकी साहसी त्वम् । नित्यं प्रीतः प्रसन्नस्त्रिपुरहरगतिः शर्मदः शौर्यवृत्ति- श्चित्रैः स्तोत्रैः पवित्रैः सुकृतकृतमतिर्वत्सरान् भूरिशः सन् ।। २३१॥ स्रग्धरेयम् । अत्र प्रतिचरणं शर हयवसुवर्णान् विहाय मन्दाक्रान्त भवति । यथा । ६. मोदस्वारं विततसुयशाः सर्वसंपत्तिधूर्भूः श्रीमान् धीमान् रजितविषयः कौतुकी साहसी त्वम् । नित्यं प्रीतः पुरहरगतिः शर्मदः शौर्यवृत्ति- श्चित्रैः स्तोत्रैः कृतकृतमतिर्वत्सरान् भूरिशः सन् || २३२ ।। शरादारभ्येन्द्रपर्यन्तान् वर्णान विहाय शालिनी भवति । यथा । मोदस्वारं सर्वसंपत्तिधर्भूः श्रीमान् धीमान् कौतुकी साहसी त्वम् । नित्यं प्रीतः शर्मदः शौर्यवृत्ति- श्चित्रैः स्तोत्रैर्वत्सरान् भूरिशः सन् ॥ २३३ ।। शरतुशैलाक्षरत्रयं पंचदशात्पादान्तपर्यन्तानि चाक्षराणि विहाय भ्रमर- विलसितं भवति । यथा । १.Cधीर for कोऽपि. - ·३८ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ९. ८. मोदस्वारं प्रविततसुयशाः श्रीमान् धीमान् परजितविषयः । नित्यं प्रीतस्त्रिपुरहरगतिश्चित्रैः स्तोत्रैः सुकृतकृतमतिः ॥ २३४ ।। शरतुह्यवसुवर्णान्विहाय पञ्चदशादीनन्तपर्यन्तांश्च वर्णान् विहाय हंसी भवति । यथा। मोदस्वारं विततसुयशाः श्रीमान् धीमान् रजितविषयः । नित्यं प्रीतः पुरहरगतिश्चित्रैः स्तोत्रैः कृतकृतमतिः ।। २३५ ॥ आद्याक्षरचतुष्टयमात्रमादाय कन्या भवति । यथा । मोदस्वारं श्रीमान् धीमान् । नित्यं प्रीताश्चित्रैः स्तोत्रैः ॥ २३६ । पञ्चषट्सप्ताक्षरत्रयमादाय मध्या भवति । ११. धरायां गुणाढयः । प्रसन्नः पवित्रैः ।। २३७ ॥ अष्टमाद्यक्षरसप्तकमादाय मधुमान् भवति । यथा । १२. प्रविततसुयशाः परजितविषयः । त्रिपुरहरगतिः सुकृतकृतमति: ।। २३८ ॥ पञ्चदशायझरषट्कमादाय गायत्री भवति । यथा । १३. सर्वसंपत्तिधुः कौतुकी साहसी । शर्मदः शौर्यवृत् वत्सरान् भूरिशः ॥ २३९ ॥ अन्तिमाक्षरमात्रमादाय श्रीभवति । यथा । १४. भूस्त्वन्तिः सन् ॥ २४० ॥१ प्रथमाक्षरद्वयं गृहीत्वा स्त्रीछन्दो भवति । यथा । १५. मोदश्रीमान् । नित्यं चित्रः ।। २४१ ॥ तृतीयचतुर्थाभ्यां सैव भवति । यथा । स्वारं धीमान् । प्रीतः स्तोत्रैः ॥ २४२ ॥ नवमादिषभिरक्षरैर्नगणसगणाभ्यां गायत्री भवति । यथा । विततसुयशा रजितविषयः। पुरहरगतिः कृतकृतमतिः ॥ २४३ ॥ पञ्चदशादित्रयेणाष्टादशादित्रयेण च प्रत्येकं रगणेन मृगी भवति । यथा । १८. सर्वसंकौतुकी। शर्मदो वत्सरान् । पत्तिधूः साहसी । शौर्यवृद्भरिशः ॥ २४४ ।। १. BC om. सर्वसंपत्ति to सन् .

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ३ अष्ट्रमाक्षरादि गृहीत्वान्त्यमक्षरं विहायातिजगती भवति । यथा। १९. प्रविततसुयशाः सर्वसंपत्तिधूः परजितविषयः कौतुकी साहसी । त्रिपुरहरगतिः शर्मदः शौर्यवृत् सुकृतकृतमतिर्वत्सरान् भूरिशः ॥ २४५ ।। तृतीयादा सप्तमं नवमदशमाभ्यां च पञ्चदशाद्यक्षरत्रयेणान्तिमेनचेन्द्र- वज्रा भवति । यथा । २०. स्वारंधरायां वितसर्वसंभूर्धीमान् गुणाढ्यो रजिकौतुकी त्वम् । प्रीतः प्रसन्नः पुरशर्मदोति स्तोत्रैः पवित्रैः कृतवत्सरान् सन् ॥२४६|| प्रथमे आद्याक्षरचतुष्टयं गृहीत्वा सप्तदशान्त्याक्षरद्वयं च गृहीत्वा द्वितीये पादे चाद्याइरादासप्त तथान्त्यं च गृहीत्वा तृतीये चाद्याक्षरचतुष्टयं गृहीत्वा तथाष्टादशोपान्त्याक्षरद्वयं च गृहीत्वा चतुर्थे चाद्यादासप्त तथान्त्यं च गृहीत्वा आर्यागीतिर्भवति । यथा। २१. मोदस्वारं स भूः श्रीमान् धीमान् गुगाढयस्त्वम् । नित्यं प्रीतः शौर्यवृत् चित्रैः स्तोत्रैः पवित्रैः सन् ॥ २४७ ।। २३. शशौ शूरभूवह्निमीमाररिवः शगं वा विगौजीवरीययुगाक्रः । पदाद्यन्तवर्णद्वयाहूयमानं सुखायास्तु तदैवतं श्रीकवीन्द्र ।। २४८ ॥ २४. उदयाचलचरमाचलकूटद्वयसङ्गतायामा। विधिनान्वबन्धि धवला वन्दनमाला कवीन्द्र कीर्तिस्ते ॥ २४९ ॥ २५. हारं न तार कलये न हारं देवादगारं न च हारसारम् । साहारमीषद्भवतः सहारं हारं पुरं प्राप्य परं विहारम् ॥ २५० ॥ २६. तन्द्रालु का दिसतसे भवदीय मुद्रा कां यां न ये कविवरा दिनरात्रि निद्रा । सांगेन तूज निजगूज महीमहेन्द्रा देणे असे मज शतद्वय रौप्यमुद्रा || २५१ ॥ २७. पर्याय हा होय सुरद्रुमाचा द्वितीय किंवा सुरभिप्रथेचा । विकल्प नेणो अमरामणीचा कवीन्द्र मी वर्णिन कीर्तिवाचा ।।२५२|| १. C. om. पादे. २. AC. om. गृहीत्वा. ३. C विद्यानुबन्धि, A नबन्धि. ४. C चन्दनfor वन्दन०.५. C देवाद'. ६.C 'मेतद्भवतः.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २९. ३१. दानी कल्परहासमान दिसतो जो भासतो सर्वदा धैर्य सागर हाचि शौर्यविभवें राधेय वाचे वदा । बुद्धीने दुसरा बृहस्पति खरा रूपें स्मरातें स्मरा काव्यालापकलाकलापवचनी श्रीभोज हा आदरा ॥ २५३ ॥ सलिलनिधि कृपेचा नामधारी त्रपेचा जनककवि गयेचा बाधतो येक येची (?)। मुकुटमणि सभेचा मार्गकृत्सौरभेची अति मधुर जिभेचा दुःकवीन्द्र प्रभेचा ।। २५४ ।। तुजविण मज पाहे कोण आहे कवीन्द्रा प्रभुवर दुसरा या भूतला कीर्तिचन्द्रा । त्यजुनि कविकुलाच्या पोषणी दूरि तन्द्रा विभवजितमहेन्द्रासक्त होई सुभद्रा ॥ २५५ ।। श्रीकामधेनु जगतीवरि आजि आली किंवा स्वयें त्रिदशनायक भूरुहाली । की मागुती प्रकटली नृपभोजमाया श्रीमत्कवीन्द्र सकलां कविला पुसाया || २५६ ।। तूझ्यानि साम्ये प्रभु कोण आहे जो पंडितांची बहु दाटि साहे । स्वानंदसंपूर्ण कवीन्द्र राहे आत्मीयभावें मजलागि पाहे ॥ २५७ ।। घनधनवसनांतें पण्डितांलागि देसी अतिचतुरकलावान् कीर्ति हे सर्व देसी । सकलजनविसांवा धैर्यपाथोधि होसी म्हणउनि कविला या श्रीकवीन्द्रार्य पोंसी ॥ २५८ ॥ अति चतुर कलाचा जाणता कोण मानी अभिनवनगरी या नांदतो कर्ण दानीं। ३२. ३३. ३४. १. C विषये. २. C वाधते येक पेचा. ३.C भा'. ४. C सजुनि. ५. C चंद्रा for 'तंद्रा.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। कविवर पुसतों मी आदरे सांग कानी यतितिलककवीन्द्रालागि गाईन गानी ।। २५९ ।। ३५. पीयूषद्रवसारिणीव सुमनःसौहित्रसंवर्धिनी स्वास्थानीय कलाकुलस्य सरसा कल्याणकल्लोलिनी । नीवृद्वंद्यकवीन्द्रभूपपरिषच्चेतश्चमत्कारिणी वाणीयं सुमते त्वदीयवदनांभोजात्समुज्जभते ।। २६० ॥ ३६. देतसे कविवरासिं मोहरा जो असे प्रभुवरात मोहरा । तेजसा सम दिसे तमोहरा तो वसे सुखपदी मनोहरी ॥२६१।। प्रतापतपनः परं निलयनं कलानामयम् प्रचण्डवरपण्डितप्रकरलक्षदाता स्वयम् । जयन्तजनकाद्वयं समुपगम्य पुण्यालयः क्षितीन्द्र तिलकीकृतो विजयते कवीन्द्रः कृती ॥ २६२ ।। यश्च। पुण्यवतामधिवासो वासव इव वसुधामवतीर्णः । सदव- विधैर्यस्य । परिधिः शर्मणाम् । शेवधिः कविसमुदायस्य । आधि- विरोधिवर्गस्य । व्याधिरविद्यायाः। विततोपाधिः । दूरीकृतोपधिश्च । भानुरिव प्रवर्तितविमानप्रसरः । संवर्द्धितविविधसन्निधिः श्रुतिमार्गाविरोधी । सिन्धुः अन्धुः साधुतायाः । बन्धुर्विद्वद्वन्दस्य । सीमा सौजन्यस्य । विश्रा- न्तिस्तितिक्षायाः। आरामो रामणीयकस्य । धाम धर्मस्य । मर्म सत्कर्मणाम् । निलयनं कलाकलापस्य । आलवालं वादिसबलतायाः.। प्रासादः सदारा- धनस्य । उपधानं विमलकमलायाः। विपणिरगण्यगुणगणमणीनाम् । पद्या सद्विद्यायाः। आदर्शः सर्वशास्त्राणाम् । शृणिरुन्मत्तद्विपानाम् । पत्तनं सत्य जातस्य । पस्त्यं स्वस्त्ययनस्य । मूलं श्रुतिकलस्य। घण्टापथः पटुतायाः ! शृङ्गारकः शृङ्गाररसस्य । वरुणालयः करुणायाः। तत्त्वं सत्त्वगुणस्य । कान्तारं कुबुद्धीनाम् । मरुः पापपयसः। पात्री मैत्रीकरणस्य । आलोको १. AC ते जनासमा . २. AC वसो. ३.C नमो for मनो. ४. Emendation Mss read सदवधि धैर्यस्य. ५. A निलयं for निलयनं. ६. C व्याधि for वादि. ७. B रंगणाप° for रगण्य. ८. AC पथः, ९. AC सत्त्वं. १०. करू (c)णस्य. शौर्यस्य । AC ·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। लौकायतिकस्य । निदर्शनं दर्शनीयतायाः। ज्वलनकीला द्विषदैन्योपलस्ये । परशुः परवेदनाकाननस्य। आलानं मानमतङ्गजैस्य । उपदेशकः परोप- कारस्य । प्रवर्तकः सत्रचित्रस्य । मार्गोपदेष्टा शिष्टाचारस्य । आधारः संधा- वन्धस्य । केदारः प्रमोदानाम् । सार्थः परमार्थानाम् । ग्रन्थिरतिथिपुरस्कारस्य संवतः शत्रुवार्तस्य । ऊपरं खलतालतायाः । कपाटं कपटाचरणस्य । वाटपाट- ञ्चरः (?) शरणागताधीनाम् । निधानं सर्वमन्त्राणाम् । निदानं सर्वसंपत्तीनाम् । जेता सकलविनतानियमस्य | केतुर्विनयस्य । सेतुः कीर्तिपूर्तस्य । अहेतुः कोदण्डपाण्डित्यस्य । दाँनुः सर्ववर्णानाम् । चित्रभानुः शात्रवान्धाकाराणाम् दिग्विलासिनीकर्णपूरीकृतकीर्तिपल्लवोऽपि निवारितनिजाश्रितविपल्लवः । बल्लव- बालक इव विश्वपालको ध्वसितकंसश्च । शूर इव सद्वृत्तरसः । हरिरिव प्रतीतविक्रमः। घन इव प्रसारितापः । भागीरथीप्रवाह इवास्खलितगतिः पावनश्च । परिवादरतोऽपि परिवादपराचीनचेतोवृत्तिः सुभाषितव्यसनी। भास्वानप्यपरोपतापी। पुण्याचलोऽप्यस्तम्भी। पुण्यसान्द्रः संवर्द्धितविद्वद्वन्दः परोपकारनिस्तन्द्रो यतीन्द्रः कवीन्द्र इति ।। १ इति प्रथमा || १ ॥ ३८. सदाचरणचातुरीसहचरीकृत संततं कलामलकुलांचितं प्रणयसंचितं श्रीजितम् । प्रणीयशरणीकृत स्तुतफणीशवाग्वेदिभिः कवीन्द्रमहमाश्रयेऽवितुमथोत्तमर्णग्रहात् ।। २६३ ।। यंच - निःस्नेह इति दोषैर्नीरस इत्यपयशसा दुःस्पर्श इति दुर्व्यसनैरकरुण इति कारणाभिः सकल इति कलिना शरीरीत्यशरीरिणा शस्त्रीति' परस्त्रीभिः भीरुरिति परस्वेन सहेतिरिति प्राणिहत्या विशिष्ट इति नष्टबुद्वया मनाग- प्यनाकलितम् । समुद्रमिव महावाहिनीशपतिम् । धनञ्जयमिव महाभारतरण- योग्यम् । संकेतायतनमिव नीतीनाम् । आस्थानमण्डपमिव स्थितीनाम् । 1. B लौकिकस्य. २. B विद्वन्यो . ३. A °गस्य. ४. AC om शिष्टाचारस्य. ५. AC कपटाचारस्य.. B सकविनेता. ७. AB दातुः. ८. C सवर्णानां. प्यस्तं नै . १०. C सकरुण. ११. AC शस्त्रे for शस्त्रीति. १.. AC संहति'. १३. AC हत्याच( cव )शिष्ट. १४.C मनागनाञ्जलितं. १५. AC om. स्थितीनां to वरुणालयामिव. ९. AC ·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। सर्वस्वमिव पराक्रमाणाम् । बीजमिव विबुधसञ्जीवनतरूणाम् । वरुणालयमिव शरणागतानाम् । धर्मराजमपि सुयोधनम् । नीलेन्दीवरसोदरनयनमपि वन्दित- त्रिलोचनम् । तीर्थं तथ्यस्य। कोशं कुशलतायाः। प्रतानं प्रणयितायाः । चन्द्रशालातलं सुशीलतायाः। भीष्ममिव भागीरथ्याः। कुमारमिव गिरिजायाः। दामोदरमिव देवकनन्दिन्याः । जयन्तमिव पुलोमजायाः । परीक्षितमिवोत्तरायाः। भरतमिवशकुन्तलायाः। प्रेमपात्रं परिणतशेमुषीनिजजननीसदुदरखनिरत्नभूतम् बहलप्रभापटलनिर्विषयीकृतचन्द्रचण्डातपाच्छविपुञ्ज सततवसुमतीपालमौलि- हीरांकुरैनीराजितचरणसरोजं राजराजमिव शेवधीनां विश्वामित्रमिव सिद्धीनां शतक्रतुमिव समृद्धीनां काव्यमिव नव्यभव्यकाव्यानां भर्तारम् । शरणागत- त्रासह रम् । शार्दूलमिव मृगाणाम् , सिंहमिव मातङ्गानाम् , गरुत्मन्तमिव पन्नगानाम् , श्येनमिव खगानाम् , खलानां परमोद्वेगकर्तारम् । समुचितमुगमद- परिमलवाहिनांगरागेण राजमानं मूर्ताभिधानं पुण्यावदानं संपन्निदानं समिति संमुखोपचितवाङ्मुखश्रुतिसावधान मङ्गलसंविधानं कृतविविधविधानं सं- पादितबिन्दुवृन्दविधानं द्वारोड्रायितविधानम्, भूतिमन्तमपि स्नेहमयं जगत्प्राण- मयमपि तेजस्विनं पार्थिवमपि गुणमयं घनरसात्मकमांपे शब्दगुणप्रसाद दक्षिणाशाप्रसाधकमपि प्रचेतसं सदुत्तरमपि शुनासीरं सदम्बरमपि उर्जित- कम्बलं दधानम् । धनागममपि समुत्सारितपङ्कम्। निर्जिताखिलभूभृतमपि गोत्र- वर्द्धनम् । सुरभिमिव सुमनसां गुणप्रकाशकं पृथुमिव प्रसादितपृथ्वीतलं नागलोकमिव भोगिसंपन्नम् । चापमिव सद्वंशजातं द्विरदमिव दानभृताम- ग्रगण्यम् । कुलाङ्गनामिव अनन्यगम्यां प्रभुशक्तिमुद्ब्रहन्तं रविकुलमिवाकुल- कविकुलकोकलोकमानन्दयन्तं चिन्तामणिमिव श्रीसंनिधानरमणीयम् । शतमन्यु- मव शास्त्रानल्पलोचनं सुहस्तमप्यविहस्तम्-सत्कवितावितानितभूमिप्रसराः कविवरविसरीः निजनिजसृक्तिमौक्तिकैः सोत्साहमहमिकया प्रयासहासं सन्ततं परिस्तुवन्ति सकलपरानन्दसान्द्रं योगिधुरंधरधौरेयकपारीणम् , विद्याम्भोधि- पारीणं यतिकुलचन्द्रं कवीन्द्रमिति द्वितीया ॥ २ ॥ १. C को° for कु. २. AC तपाकच्छवि . ३. B सुखो° for सुंमुखो. ४. C •साधनं. ५. Com. वि. ६. B भूतिमपि. ७. C प्रसाद. ८. A सुरभितमिव. ९. AC om. सुमनसां to द्विरदमिव. १०.AC om. कविकुल. ११. AC om. कविवरविसराः. १२. B धौरेयधुरीणं C धौरेयकधु'.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ३९. प्राची शचीसहचरेण विकासहासम् वासन्तिका सुराभिणा करिणापि सेना। कोलीनताच विनयेन नयेन संपत् दिल्लीशसंसदपि पाति' कवीन्द्रधाम्ना ॥ २६४ ॥ बन च । सर्वदाकारि सत्कर्मनर्मपरंपरा । कृतं कृतयुगवत्कलिधर्माचरणम् । प्रणयेना- सादिता गुरुजनाशिषः । रभसोत्सारितानि शिवश्लोकैर्दुःस्वप्नदुनिमित्तानि । सम्यगभ्यस्ताः सुविद्याः। विधिवदाराधिताः सभ्याः। प्रपंचेनोपासिता वह्नयः । मुदाभ्यर्चितानि सदैवतानि देवतानि । संमोदितास्सदसि वसनाशनभूषणा- दिभिर्भूनिलिंपाः । प्र[परिक्रमणानमनस्पर्शन[नैः]परिशीलिताः सुरभयः । नरसिंहेनेव खरनखरकुठारकोटिविदारितामितबलवदरिसपक्षदैत्यपक्षवक्षःस्थलेन। नलनहुषाम्बरीषपरीक्षितां सुकृतां वृत्तिमनुसरता । सुधावता हरिणांचितेन जैवातृकेणोपमितेन । ग्रीष्मवर्षागमसमयेनेव सर्वत्र संवर्द्धितायेन । शचीपति- नेवात्मनुतौ साचीकृतवदनेनाप्यानन्दसदनेन । क्ष्माभृदाश्रितपदेनापि विपदे- पर्ने । सहृदयेनाथ सुहृदयवेदिना । सुग्रीवेणापि सुवृत्तहनुमता । रामेणापि पुण्यजनोपकारिणा । विनतानन्दनेनापि दीर्घपृष्ठेन । विनायकेनापि कवि- नायकेन । विशालनेत्रेणापि सूक्ष्मतरनेत्रेण । वन्दितमित्रेणाप्यानन्दितमित्रेण । समुचितमनुनापि वसिष्ठेन। यमुनाप्रवाहेणेवामुना चक्रवता सुरतरङ्गिणीव विभ्रमवती चित्तवृत्तिरभेदि । पवित्रेण नदीनेनाप्यनीचवृत्तिपूर्णेन । प्रशंसित- वेशेन सदोत्तमश्लोकगुणगानुनाथ न धनदानुना । पूतजानुनी धन्यतमेनानेना- परुषा कविता वनितेवात्मसादकारि । फलितप्रसारितरुणाक्रीडोद्यानेव जीवातु- नार्येण । द्विजराजीयराजतसंख्यावताप्यसंख्यपराक्रमेण । साक्षाद्वाचस्पति- १. A घात; C याति; Shall we read भाति ? २. B प्रणामेना. ३. AC om. बल. ४. A सर्वो यति'. ५. C विपदा. ६. AC नापि. ७. B श्वहृदय'. C स्वहृदय . ८. B पुण्यजनको. ९. AB विभ्रवती; C भ्रमवृत्ति. १०. B adds; अपि अपवित्रेण after पवित्रेण. ११. B adds अपि स्वप्नेनाशंसितवेशेन after "वेशेन. १२. C गणानुनाथ. १३. AC om. पूतजानुना. १४. C करुषां १५. AC वचितानिचितेवात्मसाद( C समाद)कारि. १६. AC नार्थेन .

·यस्मै च । रङ्गेगी कवीन्द्रचन्द्रोदयः। नापि कविना । सौम्येनापि भास्वता। मङ्गलाभिधानेनापि परापकृतिमन्देन, सुमतिना वसुमती कान्तिमतीव बभारेति तृतीया ॥ ३ ॥ येनावनीशकणे कुन्दसवर्णेऽवकल्पिता कीर्तिः । नियतं निजस्य तस्मै भावुकमीहे कवीन्द्राय ।। २६५ ।। वृषोपस्थितचित्रभानुसमानधाम्ने । बृहद्भानुसंतापिततपनीयोपकृतोम- गुटिकाकृतदाग्ने । सुकृतोच्छ्रायितवाचंयमोपस्तूयमाननाम्ने । सर्वदोत्साह. परवशतयोपनीयमानान्यूनन्यूँखोचितसाम्ने । असंख्यसंख्यावज्जेगीयमान. गुणग्रामसीने सकलाशावकाशसेवासितामितविनयभूम्ने । महो- पचितसाधुवादानुचितविकत्थनाङ्गीकृतात्यन्तलधिम्ने । अखिलसुरभिसमाज संजीवनाविकलाय विनोदोपरतायापि विनोदपराय । संशोटीरबिन्दुवृन्द- गन्धाय । श्रमक्च्छंबाय कलवत्कंबार्य संकल्पकल्पितानेककल्याणविशाला- शयाय विद्वन्मेलकाय संचारशौण्डाय कल्पितानेकविबुधोपायायानुष्ठानक- निष्ठीकृतवशिष्ठादिविशिष्टसमाजाय । प्रतिसदनजायमानावदानपरंपरानन्द- अखर्वगुणगर्वपर्वताय सर्वोर्वीसुरश्रुतिसन्ततिसंश्रुतोदारचरिताय । अनवरत- मभिसंमं (?) “श्रुतिस्मृतिधर्मप्रपंचश्रवणमनननिदिध्यासनधारणासमाधि- साधारणयोगसाधनशमदमनियमसमापितकामक्रोधमदमत्सरदम्भलोभसंरंभाय । अंहर्दिवमवनीतलतिलकीभूतविद्वज्जनसीमन्तिनीसमुदायोः सहसा स्पृह- यन्ति अविकलसकलोत्तुङ्गमङ्गलानि । गायन्ति च गृहकारम्भेषु दोलाखेलासु निजनिजपाकुसान्त्वनेषु कीर्तिपूर्तप्रेवेतकाय यतीन्द्राय प्राज्यमद्राय कवीन्द्रा- येति चतुर्थी ॥ ४ ॥ १. B om तृतीया. २. C om कुन्दसवणे. ३. C वृत.. ४. B adds साधु after स्तूयमान..५. B गीय . ६. B संवासिता. ७.Com स. ८.C श्रम- वच्छंबलंबायकत्वावत्कंवाय. ९. AB विशायाय. १०. AB विद्वन्मेलकार. ११. C विबुधाय. १२. B सत्कर्मानुष्टी . १३. A °दि. १४. C °मदोह. १५. C om रंग. १६.C वर्य for चर्या. १७. C आवर्त . १८. B पर्वतापसर्वोवी. १९. A •धारण. २०. AC 'अहार्दन. २१. AC सीमंतिनः. २२. B समुदयाः. २३. C 'व for च. २४. 'A om सु. C दोलाखेलमुनिजनं. २५. C कीर्तिपूर्व'. २६. C om यतीन्द्राय to प्राज्यमंद्राय.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। चित्ते चकोरी वसुधांशुमण्डलात् स्वैरं मयूरीव बलाहकोदयात् । सत्यविपश्चित्समितिः परां मुदम् द्राग्याति नित्यं सुमतेः कवीन्द्रतः ॥ २६६ ।। ययातेरिव संस्तुतायतः सुरभेरिव संपन्नजातेः वाचस्पतेरिव विबुधजन- संस्तुतमतेः३ वञ्चितविप्रलापादप्यञ्चितविप्रलम्भात् विद्वद्वृन्दोदवसितानवर- नसञ्चरदमितदैन्यदन्ताबलदलनकलाकोविदान्। दूषितनृशंसादपि तोषितनृशंसात् पूजितदेवादपि न्यकृतदेवात् । कुसुमप्रियादप्यपास्तकुसुमान् । कृतारिवर्द्धना- दप्याश्रितवर्धनकारिणः । निर्जितशय्यादपि परिचितशय्यात् । सुमेरोरिव मित्रो- दयहेतोः । पुष्पकेतोरिव सुमनोभरप्रमोददायिनः । सूर्यादिव दोषाकरम्लानि- करणात्। चिन्तामणेरप्यचिन्त्यप्रभावात्। सम्भावितासंख्यसंख्यावन्मुखकमल- विलासवतीसरस्वतीपरिचितपुण्य यशसो हारीभूतविद्वत्कुलहरिश्चन्द्रादपि दान- वीरात् । प्रवर्तितालौकिकविद्यात् । आबालभूपावधिजनसमूहाः परमोदार- वाग्विलासपरिणत चातुरीचमत्कारं चिरतरं चित्तकोषे निरस्तदोषे सञ्च- यन्तितरां यतिकुलमहेन्द्रात् कवीन्द्रात् इति पञ्चमी ॥ ५ ॥ ४२. कल्याणप्रसरोऽस्तु ते प्रतिपदं हर्षाश्रवस्याश्रव- प्रावीण्याम्बुनिधेः परोदयविधेधैर्यावधेः श्रीजुषः । दोषध्वान्तनिवारणै कचतुरस्याम्नायहद्वेदिनः क्षोणीचन्द्र कवीन्द्र सद्गुणलसद्विद्वद्धटाकल्पद ।। २६७ ।। यस्य च। अत्यन्तप्रमोदमेदुरैबले रिवत्यागः स्थानेषु । सस्पृहता शिबेरिव परो- साहेषु । श्लाघा धाराधीशस्येव विद्वज्जनसंवादेषु । दम्भस्तु नलनहुषयोरिव स्वायत्तकविताललनाखेलासु । कृतज्ञता विक्रमार्कस्येव पुरुषवरेषु । सन्तोषः शङ्करस्येव कलाकलापकेषु । मैत्री सुमित्रानन्दनस्येव सदाचाररतेषु । संकोचः शचीसहचरस्येव गुरुवचनेषु । खलता बिभीषणस्येव चपलेषु । तत्परता १. C विते. २. B डारयति. ३. B °मते. ४. B °लापात्. ५. A नवरसाञ्च'. ६. A om संख्य. ७. B हारीभूताद्विद्वकुलस्या (C स्य). ८. B adds लोक after लौकिक. ९. C महौक्षात् . १०. B मेदुरस्य बले. ११. A स्पृहता. १२. B खापत्र; A स्वावत्तक. १३. AC मैत्रीमित्र. १४. AC 'नन्दनस्य. १५. AB शचीहर". १६.Cविनी.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। तारापतेरिव धर्मकर्मसु । विश्वासो व्यासस्येव श्रुतिप्रसूतस्मृतिप्रपञ्चेषु। प्रागल्भ्यं वसिष्ठस्येव सभ्यसभासु। तितिक्षा भरतस्येव क्षमातिलकेषु । वञ्चकता शर्यातेरिव पराङ्गनासंसर्गेषु । दया काश्यपेस्यव दीनजनावनेषु। नियमपरिपालन हरिश्चन्द्रस्येवं प्रतिज्ञातेषु । चिन्ताप्रतानिता गौतमस्येव शास्त्रतत्त्वेषु । सदानुराग: काव्यस्येव नव्यनव्यसत्काव्यप्रबन्धेषु। सौजन्यं विश्वामित्र- स्येव सत्रकृत्सु । दाक्षिण्यं क्षणदाकरस्येव क्षणलक्षणेषु। पाण्डित्यं गाण्डीव- धनुष इव कोदण्डोद्दण्डाकाण्डंसज्जनेषु । शूरता शौरेरिव तरवारिपरिचयेषु । कारुण्यं रघोरिव शरणागताहिततमामितकुटुम्बकेषु । लुब्धती ऋतुपर्णकर्ण- योरिव लब्धवर्णसंमाननेषु । भीरुता तापसस्येव परस्वहरणेषु । वन्दास्ता अक्रूरस्येव वृन्दारकपदारविन्देषु । विदुरता विदुरस्येव बिन्दुवृन्दसंवादेषु । पराङ्मुखता दाशरथेरिव परापवादेषु । निदर्शनता गाङ्गेयस्येव कीर्तिमूर्तिषु । दीर्घसूत्रता चित्रशिखण्डिजस्येव कार्यारम्भेषु । कृपालुता जीमूतस्येवाभिमतजी- वदानसमयेषु”। विलासवशता शतानन्दस्येव तौर्यत्रिकेषु। सकलावनि- चक्रतिलकीकृतकीर्तिपल्लवस्य यतिवरकवीन्द्रस्येति षष्ठी ॥६॥ ४३. प्रबले सकले जाते कवीन्द्रेऽत्र धरातले । कवीनामधि वेश्मासन्नवीनाकल्पभूधराः ॥ २६८ ॥ यस्मिंश्च। परापवादमूक सुजनसंजवनपरमानन्दकारके दृङ्मात्रोत्सारिताने- कदुर्गतानीके प्रशस्तिमूलधारिणि क्षणाम्भोधिमध्यविहारिण प्रसूनमालाभारिणि सुवन्दिवृन्दसंस्तुते । भृकुंशाभ्यसितलास्थलम्पटे प्रसारितोचितयशःपटे । विकस्वरसहकारनवपल्लवप्रसारविराजमानकरपङ्कजोदरे महादानायातामित- याचकलोककोलाहलमुखरीकृतसंतताजिरे । क्रमकोद्गीर्णमहोदीर्णविस्तीर्ण- वर्णस्वरक्रमश्रवणानन्दितश्रवणे । सन्ततोद्गीतोपनिषन्निनादप्रतिध्वनितसभा- १.C प्रागालयं च मिष्टस्येव. २. B काश्यस्येव. ३.C नियत . ४. AC हरि- चंद्रस्य. ५. B तत्के(के)षु. ६.C भव्य. ७.C लक्षणलक्षणेषु. ८. Emendation. AB कौदण्डं दण्डोद्दण्डकाण्ड'; C कोदण्डोदण्ड काण्ड°. ९. C om. the passage from कारुण्यं to परापवादेषु.१०. A. लघुता. ११. B. अनुरर्ण. १२. B संमानवेषु. १३. AB कीर्तिषु. १४. B चित्रखण्डिजस्येव. १५. B. °समर्थेवु. १६. A याते for जाते. १७. AC कवीनामपि. १८. C. प्रसर. १९. A. संतता.

·४८ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। । मण्डपे । अभ्यसितपताकेप्युच्छ्रितकीर्तिपताके । परशुराम इव परशुभदायिनि । अष्टविधतुरगारोहणनिपुणे। तथाष्टधानृत्यकलापारगे। चतुर्विधवाद्यविद्याप्रवर्तके षड्विधबलमालिनि । अष्टावधानसंपन्ने । समानेऽप्यसमाने । संमानितस्थ- विरेऽप्यसंमानितस्थविरे । परिचितविहारेऽप्यपरिचितविहारे । भुवनरक्षके तोषितारक्षके कृतधर्मावापेऽपिन्यकृतावापे। शोभनपञ्चाङ्गेऽपि अर्जितसप्ताङ्गे। पुण्यपरिग्रहेऽपि पुण्यश्लोकपरिग्रहे । कल्पितवेशेऽप्यकल्पितवेशे । कपाटवत्से- ऽप्युत्सारितारिवत्से। दूरीकृतविषादेऽप्यूरीकृतविषादे । राजनीतिनिपुणे तरुणारुणप्रकाशे स्वकीर्त्तिनतकीसुषमासंराजितसकलाशावकाशेः समस्तान- वद्यविद्यानिवासे विद्वद्गुणग्रहणप्रमोदसान्द्रे समुल्लसदमन्दकुन्दसुन्दरयशो- वृन्दमन्दीकृतचन्द्रे भव्यभक्तिसम्भारप्रसादितसदांसंमदानन्दामोदावलीमे- दुरनिजहृदयेन्दिरामन्दिरासादितरुद्रे । सद्यः समुद्बदनहृद्यपद्याद्यनन्तविद्या- समुद्रे। महीतलमहामहीयमानमहेयपुण्यश्लोकमुद्रे१२(?)। महोदाननिर्विकार- ससारसंसारपरोपकारानस्ततन्द्रे । १४निजनिजभावमुद्भावयंति कलाकलापैः समुल्लसन्तः सन्तः१५ सतन्तं यतीन्द्रे विश्वंभराचन्द्रे श्रीमत्कवीन्द्रे इति सप्रमी ॥ ७॥ पट्टवर्द्धनमहादेवभट्टानाम् ॥ वाल्मीकिः प्रथमं बभूव तदनु श्रीव्यासदेवोऽभवत् काव्ये विश्रुतकीर्तिरास तदनु श्रीकालिदासः कृती। तेषां चारुयशो गुणोत्तम तिरोधत्से यत: सांप्रतम् हे योगीन्द्र कवीन्द्र तावकमतो व्यक्तं जनैर्गीयते ॥ २६९ ॥ धीराधीश कवीन्द्र कुन्दकुसुमस्तोमत्विषि त्वद्यशो- राशौ मग्नतया कया पुनरिमान् जानातु युक्त्या जनः । १. २. १. C मण्डपेभ्युसित. २. Com कीर्ति. ३. C परशुन . ४. AB मानिनि. ५. AC read अष्टविधसंयते. ६. C om विहारेप्यपरिचित. ७. A om प्यूरीकृत. विषादे. ८. C सकलावकाशे. ९.C संसार for संभार . १०. A om सदा सं. ११. AB °महीपः. १२. C मुदे for मुद्रे. १३.c om सहोदान to "स्तत्तंद्रे. १४. A om निज to "द्भावयंति. १५. Com संतः. १६. C काव्येऽपि.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ४ ९ अङ्के रकुमतः कलानिधिरधादीशो विशालेऽनलम् भाले कालभुजङ्गमङ्गविषये श्रीखण्डभूमीरुहः ॥ २७० ॥ मैथिलस्य ॥ १. तर्के प्रोद्दामतर्कः फणिपतिभणितौ केवलं शेषवेषो मीमांसायां च मीमांसनकलितमतिः सांख्यसंख्यावदाद्यः । योगेऽत्यन्ताभियोगो निखिलगुणनिधिः ख्यातरीतिः सुनीतौ वेदार्थाभिज्ञ एको जगति विजयते श्रीयतीन्द्रः कवीन्द्रः ॥ २७१ ।। दिवाकरभट्टानाम् विद्वद्वर्य विभो कवीन्द्र भवतो योग्याने विशिष्टान् गुणान् ज्ञात्वा तत्तदनन्तरोद्भवगुणग्रामोदयेऽपि स्थिरान् । तन्नाशं प्रबदन्ति मूढमनसो ये तार्किकास्तेऽपि ते युक्तायुक्तविचारशून्यहृदयाश्चित्रं तवेष्टॉः पुनः ।। २७२ ॥ पुनर्विश्वनाथज्योतिर्विदाम् ॥ ये सन्तः पृथगाश्रयाः क्षितितले सद्भिः स्तुताः सद्गुणा- स्तेषामेकतमे परार्थपरमे संभूय वासं कचित् । इच्छन् सत्फलमत्र सद्गुणभृतश्चातिप्रयत्नाद्गुणान् सर्वांस्तारस्वयि१२ सत्कवीन्द्रविबुधे वेधा व्यधात् सादरम्॥२७३।। न स्वागन्तुकबाधकाः सुफलिनोऽप्येते कृतेर्भेदका नाप्यन्याश्रयमाश्रयन्ति विकृतावप्यत्र कार्यक्षमाः। मीमांसाकुशलस्य तेऽपि किल चेदेवं गुणाः सन्त्यतः श्रीमत्पूज्यकवीन्द्रवयं भवतो नैवोपमानं क्वचित् ॥ २७४ ॥ धर्मं धर्मधनं धनञ्जयमथो शौर्येण सर्वोत्तमम् भीमं भीमबलं च कर्णमसमें दाने स्मरं देहिनम् । १ . ३. १. AC क्षणं for ऽनलं. २. AC काले. ३. B मीमांसातत्त्व.. ४. AC trans. यतीन्द्रः and कवीन्द्रः.५.C योगान्. ६. A सत्त्व° C तत्त्व... ७. तदिष्टा, ८. ACom पुन:. ९. A मत्फल°. १०.C°भृतां. ११.C वाचि for चाति. १२. C सर्वांस्तान्विलसत्. १३. Ac "सदृशं. ४ ·५० कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ६. ७. द्रष्टुं वाञ्छसि चेत्तदा बुधवरं दिल्लीपुरं सादरम् गत्वा विज्ञकवीन्द्रवर्यविबुधं दृष्ट्वा सुखी त्वं भव ॥ २७५ ॥ नाप्राप्तप्रापोथं न हि भवति तथा पूरणार्थं न चान्य- व्यावृत्त्यर्थं तथापि प्रबलहतरिपो श्रीकवीन्द्र त्वदीयम् । प्राज्यं राज्यं परेषामनधिगतफलप्राप्तये देव यस्माद् द्वेवाक्य(?)व्यायतो ऽतो दशशतशरदोजीव भाग्यैर्बुधानाम्॥२७६॥ ५. न स्फोटो न खलु तवास्ति वर्णलोपो नो भङ्गः प्रकृतिषु नापि चोपसर्गः । नो पातस्तदपि सुशाब्दिकः कवीन्द्र ख्यातोऽसि त्वमिति जनषु चित्रमेतत् ।। सर्वार्थः सर्वदेवाप्तों व्यावयों न कवीन्द्र ते । द्वे इत्यायुक्तिवद्भाग्यमतोऽन्यफलसिद्धये ॥ २७८ ॥ विद्वन्नैवोपमा ते किमपि न विषमं नापि दृष्टान्तसख्ये सन्देहासंगती नो१० धरणिसुरगुरोऽनन्वयो नो कवीन्द्र । व्याघातापह्नती न प्रगुणगुणनिधे नो विरोधप्रतीपौ साहित्याद्वैतभावो जगति विजयते तत्तथापीति चित्रम् ।। २७९ ।। वाणीशो यस्य वाण्यां नयनकमलयोः स्निग्धयोर्यस्य लक्ष्मी- लक्ष्मीनारायणो यन्मनसि भुजयुगे यस्य हहो हनूमान् । यस्य क्रोधे कृतान्तो यशसि शिशिररुक् यस्य यस्य प्रतापे सूर्यो देवाश्रयं तं मनुज इह कथं नाश्रयेच्छीकवीन्द्रम् ।। २८० ।। पुनर्भेयाभट्टानामष्टौ ॥ स्वस्ति श्रीमदखण्डमहीमण्डलाखण्डेलापारकृपापारावारविश्रामधामनि- कामकामाभिरामसकामागणितगुणगणैकनिलयनिजनियमविवशीकृताचलाव- लयसमस्तवाङ्मयनिकायाचरणपरैकलक्षदानमानसंभावनासंभावितानंतावनी- वनीपकलक्षजेगीयमानातिमानकीर्तिमूर्तिनर्तकीसमधिष्ठितजगदङ्गणनिजप्रताप- १. B सागरं for सादरं. २.C "भिज्ञ'. ३. AB नाप्रापणार्थ. ४. C. वाक्ये, B. न्यायतो for व्यायतो. ५. C वाक्यै• for °भाग्यै . ६. C त्वमसि. ७. AB सर्वोऽर्थः. ८. AB "दैवाप्नो. ९. C विद्वत्तैवोप. १०. A से देहासंगतीनां, C संदेहासंगतीर्णो. ११. AB अपहतिर्न. १२. Com खण्ड. १३. गणनै धुरिलय. १४. AC यत्र यक्ष B. निकाप्यत्रप्यक्ष. १५. AC दङ्गना. .

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। कालानलकीलजालकलिताखर्वगर्व'विरुद्धगणमहोदारचरिताद्भुतपरोपकृतिसंत- तिसकलजनोदीर्यमागजयस्वनेषु । श्रीमद्यतीन्द्रवर्यश्रीसर्वविद्यानिधानकवीन्द्रा- चार्यसरस्वतीषु ।। १॥ वीरेश्वरभट्टमौनिनः॥ उपदेष्टा सच्चेष्टानाम्।। १॥भूमिभव्यतायाः।।२।। समुद्भवो वैभवस्य।।३।। सन्निधिः साधुतायाः ।।४।। निलयं मङ्गलानाम् ।।५॥ वसुधानिधिबुंधविबुधा- नाम् ।। ६ ।। आधारो निराधारधरासुराणाम् ।। ७ ।। स्तुतो वस्तुतोऽस्तगिरिः समस्ताशस्तवस्तूनाम् ।। ८ ।। आलयः कलाकलापस्य ।। ९॥ अविषयोऽशेष- कलुषविषयाणाम् ॥ १०॥ श्रेयानश्रान्तमाश्रयोविश्वविश्रान्तिश्रेणीनाम्॥११॥ तत्त्वं सत्त्वस्य ॥ १२ ॥ मुख्यः सखा नित्यसत्यस्य ॥१३॥ क्षेत्रमक्षयक्षमायाः ॥ १४ ॥ अक्षुण्णः क्षमायाम् ॥ १५॥ बध्नायमानो महामोहान्धकारधारायाः ॥ १६ ॥ अग्रगण्योऽगण्यगुण्यपुण्यवताम् ॥ १७ ॥ मूर्द्धन्यो धन्यानाम् ॥१८॥ वरेण्यः शरण्योऽनन्यशरणानाम् ।। १९॥ चारुचिन्तामणिर्याचकनिचयचि- न्तितानाम् ।। २० ॥ अकलितः कलिकालकालानलज्वालाजालानाम् ॥ २१ ॥ निकषोपलः सकलशास्त्रनीलोपलानाम् ॥ २२ ॥ सुवर्णवर्णनीयो लब्ध- वर्णसुवर्णानाम् ॥ २३ ॥ कर्णवदभ्यर्णमाकर्णनीयः कर्णैः सुवर्णदानेन ॥ २४ ॥ अनभिमुखो निखिलविषयसुखानाम् ॥ २५ ॥ समूलोत्खननः समु- च् खलखलतानाम् ।। २६ ॥ शोषको रोषदोषसिन्धोः ॥ २७ ॥ अनायत्तो विपत्तेः ॥२८॥ आरादरातिरविरतेः॥२९॥ विमतस्ततानां मत्ततानाम् ॥३०॥ संमतः सुमतीनाम् ॥३१॥ अखण्डखण्डकृद्दीननदीनपीनदैन्यसैन्यस्य ॥ ३२ ।। मूलमनुकूलतायाः ।। ३३॥ अभूमि१रभिमानस्य।।३४॥ अस्थानं दुरवस्थानाम् ॥३५॥ स्थाने स्थानं सब्यवस्थानाम् ।।३६।। भिदुरभिदुरः प्रभूतसंभूतभूतभीति- भूरिभूरुहाणाम् ।। ३७ ।। अदत्तावकाशः प्रमत्तानाम् ।।३८।। संभूतिः शुभारं- भाणाम् ।। ३९ ।। आकरः सदाचाररत्ननिकराणाम् ।। ४० ।। रत्नाकरो नूतन- १. Bom. गर्व. २. AC add कृतातपरोपकारसंतर्पित after महोदर. ३. AC om. वस्तुतो. ४. C श्रेयान् श्रातानां. ५. AC मुखसखा. ६.Com मोहा. ७. A धूर्मण्यो for मूर्द्धन्यो. ८. BC read कर्णवदभ्यविभ्य'. ९. B भिदुराभदुरः. १०. A आकारः. ११. C नून्न for नूतन.

·५२ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। परोपकाररत्नानाम् ॥ ४० ॥ सनाभिः पद्मनाभस्य ।। ४१ ॥ नाभिश्चातुर्य- चक्रस्य ॥ ४२ ॥ उत्तरोत्तरोपचीयमानबृहत्तरोपशमतरोर्मूलम् ॥ ४३ ॥ कूलं कल्याणकलाकौशलकुलीनतासमुल्लोलकल्लोलमालाकलितकल्लोलिनीका- न्तस्य ।। ४४ ॥ संवर्धको विशुद्धधीसमृद्धीनाम् ।। ४५ ॥३ अनन्तासन्तानो- ऽनन्तायितसंतापहृदनन्तामण्डलस्य ।।४६।। शुण्डीखण्डनकृदखण्डपाखण्डखण्डस्य ॥४७॥ संमुख्योऽसंख्यसांख्यसंख्यावताम् ।।४८॥ पतञ्जलिप्राञ्जल: पातञ्जले सामञ्जस्थेन ॥ ४९॥ मांसलो मीमांसायाम् ॥५०॥ निःशेषविशेषज्ञो वैशेषिकाशेषविषयाणाम् ॥५१॥ सर्वोत्तमो वित्तमो गौतमोक्तेषु ॥५२॥ नितान्तकान्त: सकलवेदवेदान्तवेदानाम् ॥५३॥ माननीयः पाणिनीयानाम् ॥ ५४ ॥ ध्रुवमहीन्द्रोक्तिवित्सु महीमहीन्द्रः ।। ५५ ।। काव्या- धिकः काव्यादिषु ॥ ५६ ।। आर्य आचार्यः पाराशर्यवर्यवचनेषु ।। ५७ ॥ धुर्यश्चातुर्यभाजाम् ॥ ५८ ॥ अविस्मृतिः स्मृतिषु ॥ ५९ ॥ सुरेन्द्रः श्रीकवीन्द्रो यतीन्द्रः भूसुरेन्द्राणाम् ॥ ६०॥ स्वामिपण्डितानाम् ॥ १. त्वत्कीर्तिकर्पूरसुपूरगन्धलिया यदि स्युन दिशः कवीन्द्र । सुगः किमाभिष्परिभोक्तुकामास्तदा किमित्यप्सरसस्त्यजेयुः११ (?)॥२८१ कवीन्द्र त्वद्गुणान्वक्तुं रसना संकुचत्यतः । . करदानभियां पुंसां करदानं करोषि यत् ॥ २८२ ॥ वीरेश्वरभट्टानाम् ॥ १. वाराणस्यां प्रयागादिषु च बहुषु कि तीर्थजातेषु जन्तो- र्यात्रा जायेत जातु स्थविरशिशुजनानाथदीनादिकस्य । कालेऽस्मिन्घोररूपे कलिकलुषभयेनावतीर्णो यदि स्यात् साक्षाद्धर्मस्वरूपो निखिलजनहितः श्रीकवीन्द्रो यतीन्द्रः॥२८३॥१३ १. AB यत्नानाम् for रत्ना'. २. Emendation A.B समर्द्धसो. C सधर्मको. ३. A adds पतञ्जलि प्राञ्जलयः before अनन्ता. ४. Emendation for सन्मुख्य, A om. 49 and repeats 56, Com 49. ५. C विनमो. ६. Com गौतमो. ७. c वेदान्तकानाम्. ८. C मननीय. ९. Bom भ. १०. AC स्वामिनां; ११. A श्वरसत्यजेयुः, B मस्त्यजेयुः १२. Com किं. १३. A om verse 283 .. .

·कवीन्द्र चन्द्रोदयः। ५ ३. १. १. वाराणसीप्रयागावुभौ जनैर्जगति यावति ख्यातौ । तावति कवीन्द्रकीर्तिमनोज्ञमूर्तिर्नरीनति ॥ २८४ ॥ तीर्थराजस्य काश्याश्च कवीन्द्रस्य च संप्रति । अभिधानत्रयं लोके साहचर्येण गीयते ॥ २८५ ॥ ४. श्रेयः कुर्युः कियन्नाम स्वदेहेर्यतयः परे । तत्परार्द्ध परद्वारा कवीन्द्रः कुरुतेऽन्वहम् ॥ २८६ ॥ कूर्माचलीयराजकीयभवदेवपण्डितानां पद्यानि ॥ आमलयमाहिमालयमामकरालयं धरावलयम् । आस्ते व्याप्य कवीन्द्रो निजया कमनीयया कीर्त्या ।। २८७ ।। तेषामेव विद्वांसो विश्वविद्या अपि विविधधियो लाघवं युक्तियुक्तम् स्वीकृत्य स्वीयपक्षं गुणगणसरसं संगिरन्तेऽति' तुष्टाः । अन्योन्यं गौरवेण प्रतिहतमिति ये सोपहासं त्यजन्ति त्वत्तस्ते गौरवं स्वं सदसि समधिकं प्रार्थयन्ते कवीन्द्र ।। २८८ ।। पुनभैय्याभट्टानाम् ॥ १. धेनुर्मेऽनुत्तमा सा कनकगिरियुतः कल्पशाखी मतोऽल्पो भोजोऽनोजस्क एवं बलिरपि न बली विक्रमो विक्रमी न । कर्णोऽनाकर्णनीयो भवति तव पुरो दत्तवित्ताम्बुराशे स्वस्ति श्रीमत्कवीन्द्र त्वमिह मिहिरवद्धाससे स्वप्रभावैः ।।२८९।। नाना वागीशरम्या कविकुलकलिता मन्दमास्कन्दयन्ती भास्वद्विभ्राजमाना द्विजपतिलसिता निस्तमस्का विकेतुः । विस्फूर्जन्मङ्गलौघा विविधबुधयुता यत्सभा भूतलेऽस्मिन् सोऽयं श्रीमत्कवीन्द्रो जगति विजयते जाग्रदुग्रप्रतापः ॥२९०॥ कुन्दात्काशाच्च कोकात्कलिकलुषहरात्कोत्करात्कुण्डलीशात् कौमुद्याः क्षीरवार्द्धः करकनिकराच्छककुम्भीन्द्रतोऽपि । १. C om ख्याती. २. C संसरंतोऽपि. ३. AC मौजो'. ४. A विजयति. ५. AB रिकरा. २. ३.

·५४ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ४. ६. ७. कर्पूरात्कामपालात्सितकमलचयाच्छीकवीन्द्रस्य कामं कैलासात्कामशत्रोरपि कलितकथाः कीर्तयः को लसन्ति ।। २९१ ॥ शीलं नो परिशीलितं किल कलौ दानस्य दानं मुहु- ईष्टं शौर्यमपि प्रवर्जितमथो लज्जा समुज्जासिता। कौलीन्यं प्रविलीनमेव धरणौ चोद्धत्यमूद्धृनितं शीलाद्यं सकलं विहाय सकलं श्रीमत्कवीन्द्रं श्रितम् ।। २९२ ॥ श्रीमत्त्वं गुरुता' कवित्वमपि च श्रीशङ्करत्वं तथा शौर्यं च द्विजराजतां बुधगणेशत्वं शिवाकारताम् । एकस्त्वं तु वहस्यदोऽखिलमतश्चित्रं जनानां पुन- नात्रैव पवित्रचित्तमपि नो यच्छीकवीन्द्रः कृती ।। २९३ ॥ शिवा भवतु भूतये स सविता वितीर्यात्प्रजाः शिवो जनयताच्छिवं गणपतिः पतित्वं नृणाम् । प्रयच्छतु विचक्षणः क्षितिपते कवीन्द्राय ते (?) हरिहरतु कल्मषं कलिभुवों तवैवाख्यया ॥ २९४ ॥ मायूरी मर्दयन्ती मृदुपदरचना न्यासतो भूतलेऽस्मिन् चौरौं संचूर्णयन्ती सुरुचिररसभृत् सच्चमत्कारचर्वी । माघे संघर्षयन्ती कविकुलजयिनी मां च रोमांचयन्ती यद्वाणी भाति भूयस्त्रिभुवनभवनोद्दीपिका दीपिकेव ।। २९५ ।। समुद्रोऽयमद्रोहि कुम्भोद्भवश्रीः समुद्रोप्यमुद्रोसि मद्रोच्चयस्ते। निजद्रोणसंग्रामनैपुण्यभूम्नो कृतद्रोणवर्णाभभूपालभूमन् (?) ॥ २९६ ॥ ९. स्फुरद्रोमरुद्रोपैमस्फीतकीर्ते लसद्रोहितांने ग्र(ग? )लद्रोहितश्रीः । चलद्रोहितांभोरुहद्रोहिनेत्र समुद्रोपमस्त्वं समुद्रो वसेन्न ॥ २९७ ।। १. AC कवितां. २. C च for तु. ३. Com चित्त. ४. B प्रयन्तु. ५. C भवं. ६. C समुद्रोप". ७. C °मुद्रोस्ति. ८. B जित'. ९. B भूम्र, C भून्ना. १०. B वर्णारि. ११. C रुद्रोय'. १२. B °नेत्रः. १३. B च सेत्र, C वसेत्र. ८.

·PARIPTET कवीन्द्रचन्द्रोदयः। ५५ hary, था ११. Eare १०. प्रभावतः परं प्रभो सदा शिवाप्रभावतः परो हितोदयस्य ते भवेत्परो हितोदयः ॥ २ शुभं तव यशो भाति न यशो' भाति च क्षितौ । तेजसः काः कथा(थाः ?) कथ्या अयशस्ते खपुष्पवत् ।। २९९ ॥ १२. साम्राज्यं प्राज्यमेवं क्षितिधरनृपतेः कन्यकाधन्यकाचित् देयात्ते याचकाय प्रहरतु निखिलान्विन्नहन्तै विनान् । मित्रो मित्रोदयं ते कलयतु सततं श्रीपतिः श्रीपतित्वं । शत्रूणां भस्मभावं त्वरितमभिमतं कामशत्रुः करोतु ॥ ३०० ।। १३. श्रीमत्कवीन्द्र नृपसम्भवदानवार्ता विद्वत्सु शत्रुषु च तुल्यतरैवै भाति । एकत्र भूरितरवारिनिपातयोगात् गङ्गा भवत्यपरतो रुधिरौघसिन्धुः ।। ३०१ ।। १४. काशा न पूर्णा तव दर्शनेन काशा न पूर्णा यशसा तवैवम् काशाधिकाशा तव कीर्तिरेषा काशाजुषस्ते तव वैरिवर्गाः ।। ३०२ ।। कीर्तिवल्ली मतल्ली ते मल्लीवल्लीव शोभते । सुधाधवलवापीन्दुर्भाति पुष्पाणि भान्ति च ॥ ३०३ ॥ बाणं बाणवदेव दिक्षु सगुणः क्षिप्रं क्षिपन् भ्राजते कृष्णं चौरमुरारिदण्डिजयदेवाख्यं च नारायणम् । दासत्वं लभते स कोऽपि सुभगः श्रीकालिदासः कविः श्रीहर्षं च विहर्षयन् विजयते श्रीमत्कवीन्द्रः कृती ॥ ३०४ ॥ १७. श्रीमच्छीभवभूतिभूतिमभितः प्रोद्भावयन् भूरिशः श्रीमद्भारविभारतीमभिनवां गौवर्द्धनी वर्द्धयन् । श्रीमन्मोहनपाठक प्रमदयन् श्रीमत्कवीन्द्रः कृती प्रोदामं दमयन् ध्रुवं श्रुतिधरानुनयन् भ्राजते ॥ ३०५ ।। १८. भट्ट कृष्णबुधं तथा हरिहरं प्राभाकरं डिण्डिम श्रीराम कविरत्नमण्डनमहावाणीविलासादिकम् । १. B नृयशो. २.Cन्तेव. ३. C परैव. ४. A भृङ्गा. ५. C योगावनत्य- वरतो. ६. B तवैव. ७. C का. ८. B° युज', C° युष'. ९. A गो. . .4 - ·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। २१. रुद्रं किं च तथा च लक्ष्मणकविं पञ्चाननं वाहिनी- पत्यन्त कविराजकेसरिमुखं विस्मापयन् भ्राजते ॥ ३०६ ॥ १९. यावञ्चन्द्रो दिनेन्द्रो धरणिरपि धनेन्द्रो गिरीन्द्रो गजेन्द्रो योगीन्द्रो भात्युपेन्द्रो निभृतमथ फणीन्द्रो गणेन्द्रो महीन्द्रः । तावच्छ्रीमान्कवीन्द्रः क्षितिपतिविजयी जीवतादस्ततन्द्रो मन्द्रोद्यत्कान्तिराशीभिरिह भुवि भृशं श्रीद्विजेन्द्रोदिताभिः ॥३०७॥ २०. यदीयरसनागृहे सकलशास्त्रनार्योऽनिशं वसन्ति विलसन्ति वा परिहसन्ति चान्द्रीः कलाः । विरोधमवधूय किं समवधूतदोषाः स्फुटं प्रभूतपरमार्थकः स कविवासवो भासते ॥ ३०८ ॥ काणादे कणभुक् पतञ्जलिरसौ प्रायेण पातञ्जले सांख्ये श्रीकपिलः किलेति कलितं लोकेन लोकोत्तरः । श्रीव्यासोऽप्यथ चैष जैमिनिमुनिर्वेदान्तमीमांसयो- ाये गौतम एवं केवलमसौ श्रीमत्कवीन्द्रो यतिः ॥ ३०९ ।। २२. जरीहर्ति जाडयं जनानामजस्रं चरीकर्ति लोकेषु कारुण्यमुच्चैः । दरीस्थो हृदा संदरीधर्ति रुद्रं बरीभ(Aवोर्ति विश्वं समन्तात्कवीन्द्रः।।३१० २३. जरीहर्त्यधं निर्जरीभावमाप्तश्चरीकर्ति कं स्वश्वरीस्तूयमानः । दरीस्थो हृदा संदरीधर्ति रुद्रं बरीभर्ति विश्वं समन्तात् कवीन्द्रः।।३११॥ समुद्योतते योऽनवद्योऽतिविद्यो" विद्योत्तमं ब्रह्मविद्योत्तमश्रीः। सदा साध्यमानोऽथ विद्यावदाद्यो निदाघो मुहुर्गद्यपद्यैः कवीन्द्रः ॥ ३१२ ।। २५. प्रभावः केन वा सा यत्प्रभावो न शक्यते । गिरा वक्तुं महाशक्तिं विरक्ततरसत्तमाः ( ? ) ॥ ३१३ ॥ १. A यत्यन्तं. २. B गौरीन्द्रो. ३. C महेन्द्रो. ४. B महेन्द्रः. ५. A लसन्ति. ६. AB 'काः. ७. C पञ्च for एव. ८. B समेताद्यतीशः. C समन्ताद्यतीशः. ९. BC वरीयान्, १०. B सद्यो. ११. BC °साध'. १२. C •क्तिं नरसत्तमाः.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। - २. २६. ब्रह्म यो वेद वेदान्तं तं वेदान्तं विचिन्तये। काशी संकाशयन्नृणां शङ्काशतविनाशनः ॥ ३१४ ॥ २७. अदभ्रभ्रमाभ्रप्रविभ्रंशवातो महातोषकारी यतिः श्रीकवीन्द्रः । समानोऽखिलप्राणिषुभ्राजमानोऽभिमानोऽपिनो यस्य कस्तत्समानः३१५ २८: कनिष्ठो हसिष्ठो लघिष्ठो दविष्ठो महेन्द्रो महीन्द्रो मुनीन्द्रोऽप्यहीन्द्रः । यतः संयतः श्रीगुणीन्द्रो यतीन्द्रो वरीवर्ति सर्वोपरि श्रीकवीन्द्रः॥३१६॥ कस्यापि १. प्रशस्ताकृतियः समस्तारिजेता कवीन्द्रः कवीन्द्रो मुनित्रातनेता । तपश्चर्यया यः स्वयं स्वर्णरेता यतिीजेते सन्मणिस्वच्छचेताः ॥ ३१७ ॥ गलन्मत्सरोऽलं परब्रह्मवेदी विदामत्रसन्देहसन्दोहभेदी । कवीन्द्रः कृती भूरिभूभृच्छुभायां सभायां स भूर्जम्भजेतुर्विभाति।।३१८॥ ३. सुवन्द्यो यतिर्गद्यपद्यादिहृद्याः प्रशस्ताः समस्ताश्च संपाद्य विद्याः। यशःपूरकर्पूरसान्द्रः कवीन्द्रः कलाभिः कलौ निर्मलाभिर्विभाति ॥३१९॥ प्रजाते प्रभौ सानुगे सानुरागे करं दुःकरं देवयागे प्रयागे । सुचेताः शुचिः काञ्चनैर्मोचयित्वा वितन्द्रो मुनीन्द्रः कवीन्द्रो विभाति ॥ स्वकीयार्थमेकं समुद्दिश्य यत्नादनेके महान्तोऽपि ते ते यतन्ते । कवीन्द्रस्तु संप्राप्तपुण्यप्रशस्तिनॆलोकेऽस्ति लोकोपकारार्थमेकः ॥३२१।। ६. दृढं योऽत्र दिल्लीपतिप्रीतिपात्रं मुहुः स्वर्द्धनीस्नानसंशुद्धगात्रः । पवित्रः परित्रातसत्पात्रमात्रो विनिद्रोऽस्ति संवित्समुद्रः कवीन्द्रः ॥३२२ सदा वन्द्यपादोऽविमुक्तस्थितानां गुरुय॑श्च पुण्ये पथि प्रस्थितानाम् । गुणप्रोल्लसत्सूक्तिमुक्तासमुद्रश्चिदानन्दसान्द्रः कवीन्द्रश्चकास्ति ॥३२३।। प्रयागागतस्नानपुण्याम्बुपूरैः समुत्पाद्य सत्कीर्तिवल्लीमतल्लीः । पवित्रोरुगोत्रः सुरत्राणकारी सुरत्राणसंसत्कवीन्द्रो विभाति ॥३२४।। ८. १. BC तं वै. २. AC काशी. ३..A 'नेत्रा. ४. AB om स्वयं. ५. C यतो भ्राजते. ६. AC om कवीन्द्रः. ७. Cadd कवीन्द्र. after सभायां. ८. AC भूर्ज. ९. A om कलौ निर्मलाभिः. १०. A °माप्तो. ११. A omits सूक्तिमुक्ता to समुत्पाद्य in verse 324. १२. AC तल्लो. १३. E सहान्दीन्द्र, C शहाद्वीन्द्र.

·५८ कवीन्द्रचन्द्रोदयः। . ९. लसद्रसालंकृतिरुल्लसन्ती वसत्प्रसादा(द)रलीलयैव । वाणी कवीन्द्रस्य मुनेः कवीन्द्रशिरोमणेरेति शिरोमणित्वम् ।।३२५॥ १०. दैत्यारिसेवोपचितोचितश्रीः सुष्वापै यो दक्षिणसन्मुखस्थैः । इनान्तिकेप्युत्कटकायकान्तिर्जीच्या(AC या)न् कवीन्द्रः कविरद्भुतो ऽयम् ॥३२६॥ एते रघुनाथभट्टगुर्जरस्य ॥ १. सखाय यो. २. AC "मुकस्था. ३. B gives the following colophen (which is omitted in AC) and AC have 35 additional verses (see appendix) which are wanting in B. श्रीसर्वविद्यानिधानकवीन्द्राचार्यसरस्वती- कृत कवीन्द्रचन्द्रोदयपुस्तकं कवीन्द्रचन्द्रोदयः ॥ लिःशावलदाशकाऐस्थ (कायस्थ) संवत् १७३४ सभ्ये नाम फागुन सुदी दुइजीवारमङ्गलशुभमस्तुः ॥ यादृशं पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशं लिखितं मया । यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दोषो न दीयते ॥

·APPENDIX The following verses are found in AC and are wanting in B. यस्तावद्दशकृत्व इत्यवतरद्धर्मों विलीयेत मा स्वात्मानं विनियुक्तवानथ पुनस्तद्रक्षणायाधुना । त्वां सर्वोपकृतौ कवीन्द्र कृतवान् सत्यप्रतिज्ञं तथा दौर्जन्यार्णवमग्नसज्जनसमुद्धाराय नारायणः ॥ १ ॥ श्रीकाशिका कापि पुगरिनायका धन्येन येन त्रिजगत्प्रमोचिता । अमोचि यत्नाद्यवनेशदुष्करा(त्) कवीन्द्रनामा स विराजतेतराम् ।। २ ।। नानात्वे सत्यनानात्वं येन निर्णीयते धिया । स चित्स्वरूपो जयति श्रीकवीन्द्रसरस्वती ॥ ३ ॥ एकोऽप्यनेकतामेति सद्विवेकसुरद्रुमः कवीन्द्राशयसेकेन तं विना कं परं स्तुमः ।।४।। बजिं स्पर्शसुखस्य यत्र परमं संबो(C यो)धनं सद्विधे मुख्यं शब्दनिरूपकं शिवमयं लिङ्गं परं राजते । श्रीरूपं त्रितयं तदिन्द्रसहितं सत्यं तुरीयास्पदम् तन्नामात्र सरस्वतीवरयुतं श्रीधामजीयाचिरम् ।। ५ ॥ नाकेशेनापि साकं गुरुगुरुपदभाक् दैवपाकाद्विनाकः स्यान्निश्चेतुं समर्थो जगति वरमतिस्तत्कवीन्द्र विना कः । येनासौ जीवलोकः सुखमनुभविता सद्गुणालंबिकस्त- द्वन्दे सस्वरूपं (!) परमहममलं ज्ञानसंभाविना कैः ॥ ६ ॥ आनन्त्यं भजते न वस्तुगतिभिः सत्यप्रतीति पुन- नाकारमुपाधिभिः खलु निराकारां विकारायुताम् । श्रुत्या नेति च नेति वाङ्मनसयोर्गत्या न यन्निश्चितम् तद्वन्दे परमात्मनः परिमितं रूपं कवीन्द्राश्रयम् ॥ ७ ॥ १. C. मन्यं for सत्यं. २. A om 6 cd. ५९ ·६० कवीन्द्रचन्द्रोदयः । यत्सर्वप्रतिभं विभाति विभवप्रारब्धभावं भवे भावाभावविभावभावि भुवि यद्भव्यं मतं भावुकैः । अव्योम्नो विलसद्विलासममलं व्योमत्वमभ्येति यत् तद्रूपं परमात्मनो मम मतं वन्दे कवीन्द्राश्रयम् ॥ ८ ।। अन्तः सञ्चारचारी स्फुरति परिचयी चेतनाचेतनानाम् स्वाहंताचिन्त्यचिन्तासिचयपरिचितापञ्चपञ्चोपचारः। यस्यायं चित्प्रपञ्चः प्रचयविचयवान् सोचिराचारचारु- स्तद्रूपं श्रीकवीन्द्रः करबदरचितं के परेऽत्रोपचर्याः ॥९॥ सोऽहं विष्णुः शिवोऽहं विधिरहममरा एत इन्द्रोस्म्यमीषाम् त्रैलोक्यं मत्कृते वः कृतमपरमतः किं च के लोकपालाः। इत्थं माया यदीयों प्रतिघटमुदिता येन तनिश्चितं ते रूपं सत्यं स एव स्फुरति नतिरियं श्रीकवीन्द्राय तुभ्यम् ॥ १० ॥ संभाव्य ज्ञानदीपं भवभवनभवं वस्तुभाव्यं विभाज्या- भावं सद्भावभानोरनुभवनभवत्स्वप्रभावप्रभावान् । आभात्यद्वैतभावप्रभवविभववान् भावयन् भावनां स्वा- मेको नैकेषु योऽसाविह जयति सदा कश्चिदाभासभानुः ॥११॥ दर्श दर्शमजागतं भ्रममिमं यो जागतं जागतं स्पर्श स्पर्शनिमां दशां दशदिशामीशित्वमीषाकरः । आधिव्याधिभवाभवैरिह मनो निर्विष्णतामाश्रयन् । जीवोपाधिमपाश्रयन्विजयतेऽनिद्रः कवीन्द्रो यतिः ॥१२॥ नानाज्ञानपटावृतैर्विषयिभिनिष्कारणैरिन्द्रियैः पणैरप्यभिधीयते विषयिणां श्रीवासुदेवः प्रभुः । एष ब्रह्मसनातनः स पुरुषो धाता विधाता विभु- य॑क्ताव्यक्तशरीरवान् विजयते श्रीमान्कवीन्द्रो यतिः ॥१३॥ प्राणायामसमाधिचित्तनियमध्यानात्मसंधारणा- ज्योतिः सूर्यविधुप्रभाप्रतिभया पश्यत्यपश्यन्निव । ४. C 'चितः, १.C°चया. २. C स्वातं. ३. A 'चिन्त्या. मत्कृभेदः. ६. A दीयाः ७. A अमात्य . ८. A"मियं.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। संसारं गतसारमाकलयिता पञ्च प्रपञ्चान् परान् पञ्चान्यैः सह पञ्चभिः स विषयभिन्नश्चतुर्णां परः ॥१४॥ आविर्भावतिरोभवद्भवभवत्प्रज्ञाविजिज्ञासया विज्ञानप्रतिभा विभाति सहसा ज्ञानस्वभावापहा । नानाभावविभावनानुभववित्सद्भावनाभावना त्तज्ञा(ज्ज्ञा ?)व्यक्तरसज्ञ नैव तव सा सर्वासनावासना ॥ १५ ॥ योऽहंकाररिपुः सदा निजकुलालंकारभूतः कृती मोहद्रोहकरः परोपकृतये पुण्यार्थसन्दोहकृत् । सोऽहं सोहमिति प्रबोधपटुवाक् सत्यं प्ररोहांकुरो निःसंकल्पविकल्पको विजयते श्रीमान्कवीन्द्रः प्रभुः ॥१६॥ निःसन्देहा विदेहा विदधति परितः स्वप्रकाशं समेहा मुक्तस्नेहाः सुखेहाविकलितकलना रत्नदीपोपमेहाः। नेहामुत्राप्यपेहोः सहृदयहृदयानेहँगेहा जितेहा निस्तन्द्राः श्रीकवीन्द्रा विनयनयदशाव्याप्तसंसारगेहाः ॥ १७ ॥ आधारस्त्वं धरायाः धरणिधरधृतिर्धारणादौ समाधौ ध्यानध्येयैकसिद्धो विधिविविधविधीनादधानोऽनुपाधिः । साध्यासाध्यावधिज्ञो निरवधिधनदो निर्धनानां स जीया र्दीलीपप्रीतिकारी विबुधवरविधुप्रीतिधारी कवीन्द्रः ॥ १८ ॥ कीर्तिः श्रीवाक्प्रभाभिर्जितहिमकिरणश्रीदजीवारुणाद्या नीवारान्नाद्यपीवाकृतिगतिमतयो नैरमीवाश्रयार्थाः । सुग्रीवाधीशबद्धाशयनयविनयश्रीकवीन्द्रा नवीयो यूयं संमानजीवा वयमथ भवतां दानजीवा भवामः ॥ १९ ॥ आहेमाचलमा हिमाचलमथालोकापलोकाचलम् सप्तद्वीपवतीं तथा वसुमतीमासप्तरत्नाकरान् । शौर्यौदार्यमनस्विता न कविता दानादिशक्तिः श्रुता दृष्टान्यत्र कवीन्द्र शास्ति भवतां काश्मीररत्नाकरैः ॥२०॥ १. C ज्ञाना.. २. C °व्यत्त'. ३. C °देहाः, ४. C °वेह. ५. C भृति:: ६. C समायो. ७. A विधिज्ञो. ८. C ध्यान'. ९. C नमी वा. १०. A सन्मान', ·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । अथ समस्या। त्वं तीर्थीकुरुषे जनान् गुणिजना गायन्ति युष्मद्यशो धीवाधारकरो भवान् गुणवतां धर्माग्रवर्ती सदा। त्वं दातासि कलौ कवीन्द्र नितरां संसारवारा निधौ काशीवत्कलकण्ठवत्कमलवकर्णारिवत्कर्णवत् ॥ २१॥ सम्राच्छासनमाबिभर्ति भवतस्त्वं रासि सङ्गानिजम् सारूप्यं हरिचन्दनैः सुरभितं श्रीमद्वपू राजते । दानस्निग्धकरोऽसि नृत्यति गुणस्तेऽग्रे कवीन्द्र प्रभो मालावन्मलयाद्रिवन्मलयवन्मल्लेभवन्मल्लवत् ॥२२॥ त्वं सर्वं क्षमसे तमः परिहरन् श्रीमान् सदा राजसे वृन्दैः सौमनसैर्यशोऽतिधवलं व्याप्नोति दैवं जगत् । हंसैरत्र वियोज्यते जडपरामर्शात्कवीन्द्र प्रभो क्षोणीवत्क्षणदेशवत् क्षितिजवत् क्षीरोदवाक्षीरवत् ॥२३॥ निःसंख्या भवतां गुणा निरुपमा कीर्तिः सदा वर्धते संसारार्णवतारको मुनिसभामध्येऽसि सूतापहा । औन्नत्यं भजसे मुदैव गुणिनां श्रीमत्कवीन्द्र प्रभो तारावत्तरुणोडवत्तरणिवत्तालाङ्कवत्तालवत् ।। २४ ।। विश्वाज्ञानतमोहरः परनृपान् संमोहयन् सर्वशः पृथ्वीं पात्यखिलाममोहमनसा कामाकृतिद्रोहवत् । जीयात्सत्फलदः सदैव विजयी दारासुकोहश्चिरम् भास्वद्वभृगुसूनुवद्भरतवद्भर्गाक्षिवद्भार्गवत् ॥ २५ ॥ कीर्तिस्ते नरिनर्ति शक्रपुरतः पीयूषपूरथवा त्वं दातासि भवत्प्रतापतपनोल्लासाद्विकासावहा । साधूनां वदनावलीचिदमलो भासे कवीन्द्राधुना रम्भावद्रजनीशवद्रविजवद्राजीववद्रामवत् ॥ २६ ।। . : १. A राशि'. २.Cये for "ग्रे. ३. A कवीन्द्रा. ४. A वंदैः for वृन्दैः. ५. A °त्तस्णेन्दु. ६. A श्रीमत्कवीन्द्रश्चिरं. ७.C पूरनवा. ८.C °सा° for 'ता. ९. A °काशाद्वहा. १०.Cवि.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः। त्वलक्ष्मीः फलदायिनी सुमनसां श्रीमद्गभीरं मनो भावत्कं गुणि जीवनं तव यशोऽन्येषामसारं तु तत् । आदत्तं भवता शुभं प्रभवता श्रीमत्कवीन्द्र प्रभो सीतावत्सरिदीशवत्सलिलवत्संसारवत्सारवत् ।। २७ ॥ कारुण्यक्षीरराशिः कलिकृतकलनाकोपेतः कल्पशाखी निःसङ्कल्पो विकल्पप्रकृतिरविकृतिः प्राकृतव्याकृतिज्ञः । संसाराम्भोधिमग्ने कृपणनृपजने कर्णधारः कवीन्द्रः श्रीमदिल्लीपतीष्टो जयति कलिरिपू रत्नशर्मादराय ॥ २८ ॥ बलं निर्बलानां स्थलं चास्थलाना- मलं सत्कवीनामलङ्कारदाता । कुलालङ्कृतिस्त्वं खलाकालकाल- स्त्वदालम्ब आलभ्यतां रत्नशर्मा ॥ २९ ॥ स्फुरच्चारुभालः सुखश्रीविशाल- श्रितक्षोणिपालः : सदाशालवालः । उरःस्वर्णमालः सुरेन्द्रावतारः कवीन्द्रो यतीन्द्रश्चिरं कालमास्व ॥ ३० ॥ मुक्तिदा श्रीमता युक्तियुक्तितो युक्तिदा सती । दुर्वर्णभ्रान्तिदानुक्तिः शुक्तिवत्सा परोदिता ।। ३१ ॥ गर्यो वर्गत्वमायातो मोहो होमत्वमागतः । कवीन्द्र तव संसर्गान्मदेनापि दमायितम् ॥ ३२ ॥ अन्तः सन्तोषतोषो हसति रतिगतीः जाग्रतीर्जाग्रतीर्यः सौवाप्नीरव पश्यन् जनक इव पुनः किं नु रामः शुकः किम् । किं वा व्यासः सदासौ परमशमसुखास्वादवेत्ताधिरूढः सौषुप्तिं चित्स्वरूपो जयति मुनिवरः श्रीयतीन्द्रः कवीन्द्रः ॥ ३३ ॥ १.A भावात्कं. २. A को पुनः. ३. A कवीन्द्र. ४. A श्रोणिपाल.. ५. Aगती. ६. A जाग्रतीयः. ७. C सै. ८. A तु for नु. ९. A °पिरूढः.

·कवीन्द्रचन्द्रोदयः । श्रीमत्कवीन्द्रकक्षणमपि तरुणायते यत्र । (?) परिहृतहरिहृत्कमला निवसति कमला गृहे तस्य ॥ ३४ ॥ कस्यापि कति न कवयितारः स्वार्थतत्त्वावितारः परगुणगणनाया बाधितारः कियन्तः । इति मनसि विदित्वाऽकारि विश्वार्तिहन्त्रा सकलसुकृतसारः श्रीकवीन्द्रावतारः ॥ ३५॥ श्रीकवीन्द्रयशोवृन्दरिन्दुरेष तृणीकृतः । अन्यथा कथमत्रास्ति सन्ततं हरिणीपतिः ॥ ॥ श्रीः॥ 1.Comits verses 34-36.

·: कनिष्ठो हसिष्ठो on AM PRATĪKA INDEX TO KAVINDRACANDRODAYA N.B.-The references are to verse-numbers अज्ञानतश्चावरणं २१८ क इंटग्दाताभूत् अतिचतुरकला २५९ कणादो जैमिनिर्व्यासः १२० अत्यादराध्ययन अद्धंगे जस्स गोरी कमनीये भवेद्रामः १२४ अदभ्रभ्रमाभ्र ३१५ करस्य मोचनं यस्मात् ११४ अधिगतनृपमानः १५४ करितुरगसमूहे अमुना कवीन्द्रनाम्ना १८० कर्णादयो वितरण ३६ अमुना चिन्तितविभुना १५ कर्पूराभा कराभा अम्भोजं श्रीनिवासे ६४ कर्मन्दिनामिव अम्भोधितनयाम्भोज १९६ कलौ युगे किलायाते अर्थ चाभीष्टहेतुं कल्पान्त: करणप्रकाश १९८ अवद्यजस्बाल १०४ कन्याणप्रसरोऽस्तु अवनिपकुलदीपे कवयः शतशः सन्ति अशेषवेदार्थविशेष १८ कविकर्मधारयोऽयं अष्टादश पुराणज्ञो ११ कविकुमुदवनी २२८ अष्टादश पुराणानि १७५ कवीन्द्र त्वद्गुणान्वक्तुं २८२ अष्टादशसु विद्यासु १२१ कवीन्द्र पृथ्वीन्द्र ९२ आचार्याचार्यहंसानां कवीन्द्रभूषणं १२७ आन्वीक्षिक्यच्छरत्ना- कवोन्द्र विज्ञप्तिरिय २०२ आमलयमाहिमालय कवीन्द्रशर्मणा शर्म २८७ कवीन्द्रस्वामिनां नाम आसत्तिमाधुर्यविभङ्ग आस्ते कोऽप्यवनीतले १२२ आस्ते मन्मत २०४ इन्द्राधिकान् द्विजांश्चके का त्वं प्रेयसि? इन्द्रानन्दसरस्वत्या कान्तो मुख्यप्रकार उच्चैदशावानपि १६३ कामाक्षप्रथम ११८ उदयाचलचरमाचल २४९ कालेनोन्मूलितः प्राक् २० उमेन्द्रं च केचित् १०९ कालोऽयं मृगय : उमेन्द्रं रमेन्द्र काशा न पूर्णा ३०२ ८१ १ १ " काणादे कणभुक् ·८२ ३११ ३१ जरीहर्त्य जाताः स्वोदरपूरकाः २२३ जोहाचन्दणअंगरा १५२ .. २०९ काशीन्द्रश्रित्फणीन्द्र काश्मीरैराकचारः काश्यां श्रीकोशलायां कासारः किमु सर्वतः किनो सन्ति सहस्रशो किमधिकमधिकर्ते कीर्तिवल्ली मतल्ली ते केचित्काञ्चनवाच्छया कुन्दात्काशाच्च कोकात् केचिद्वेदविदग्रणीषु कोविदवातकुमुद क्वचिबुद्धिगर्वः खद्योता मिहिरन्ति २९ २ टीकाकारोऽपि नारोहति २२ ३५ तत्कृतं यन्न केनापि ३०३ तत्तच्छास्त्रप्रमेय १४५ तत्तत्संसारसारा २९१ तन्द्रालु कां दिसतसे १३८ तमस्तमःसंघविघातकारी १२९ तकें प्रोद्दामतर्कः २०० तस्यैते चरणारविन्द तीक्ष्णतुण्डाः श्लक्ष्णदण्डाः तीर्थराजस्य काश्याश्च तुजविण मज पाहे ३३८ तूझ्यानि साम्ये तेजोनिधिस्त्वमसि त्वं बुद्धया गुरुरंशुभिः २२२ त्वं बुद्धया धिषणोऽशुभिः २०८ २८५ २५५ ९४ १७३ गलद्दानोदककरः गलन्मत्सरोऽलं गाम्भीर्य जलधेः गायति गोपीनाथ गीयन्ते कीर्तयस्ते गुणच्छटापटाच्छन्न गुणा द्रव्याण्याश्रयन्ते गोदातीरनिवासी गृहे गृहे वै गुरवोऽत्र १३५ त्वं विद्याम्बुधि २२६ १७१ घनधनवसनान्ते १३६ चक्रेण मोचयांचवे चतुर्णामपि वर्णानाम् चतुर्वेदीविदां श्रेष्ठः चन्द्रं चापि चकोरका चित्ते चकोरी चिन्ताप्रतानपरिचुम्बित जरीहर्ति जाड्य त्वत्कीर्तिकर्पूर स्वद्दामोद्दामनीरी स्वद्वक्त्रोत्थकवित्व २५८ दण्डिनामवधूतानां १०३ दधीचिबलिकर्णादि १३ दयादानसविज्ञान १७४ दयाशीलसन्तोष ३३ दानाधानविरागयोग २६६ दानी कल्परहासमान १३९ दानेनाल्पितकल्प २५ दाने राज्ये गवि क्षान्ती ३१० दिक्कालयोयोन्नि २ २५३ १७२ ·८३ - २३० २५२ १४८ दिक्पालाः स्वसमीहित दिल्लीश्वराय निगमागम दीनद्विजातिदारुण दुष्टाशीविषहन्ता दृढं योऽत्र दिल्लीपति- देतसे कविवरासि मोहरा दैत्यारि सेवोप- दैन्यध्वान्तमुदस्य द्राक्षातिरक्षाक्षर ९९ १ - धरायां गुणाढ्यः ५९ पद्माश्रयः सततशोण- ११५ परोपकृतिसाहसी २०१ पर्याय हा होय ४३ पहुवीअलएक्क ३२२ पाण्डित्यं जगतीतले २६१ पाण्डित्यदण्डितोद्दण्ड ३२६ पावमानं हविर्ताचं ४१ पीयूषद्भवसारिणीव ६७ पुण्डरीकाक्षचण्डांशू २३७ पुरी मस्तके भारती पृथ्वीशार्ककरण २७५ प्रकाशापुरीवासि ८२ प्रकाशीकृताऽतीव प्रजाते प्रभौ प्रतापतपनः परं २८९ प्रपञ्चे निवेदी १४२ प्रबले सकले जाते १३२ प्रभावतः परं प्रभो प्रभावः कत वा सा २७७ प्रयागागतस्नान २७४ प्रशस्ताकृतियः प्रामाण्यं परतः स्वतोऽपि २९० प्रामाण्यं वचनेषु २७६ प्रविततसुयशाः ११२ प्रविततसुयशाः २०५ प्राचामिवकविवाचा प्राची शचीसहचरेण प्रालेयाचलमेव २७० ३२० धर्म धर्मधनं धर्मद्रुमः किल निदाघ धर्मे धर्मसुतो धीराधीशकवीन्द्र धेनुमऽनुत्तमा सा धैर्याकूपारसीमा नमन्महीशमुकुट नरीनति तकों न स्फोटो न खलु नस्स्वागंतुकबाधकाः नाकर्णि कश्चिन्निरवणि नानावागीशरम्या नाप्राप्तप्रापणार्थ निखिलभुवनधाम नित्यानन्दतिदाभ निर्धनं निर्गुणं निःस्पृहता विषयेभ्यः नीचीकृत्य मुकुन्दः नूनं शास्त्रसमुद्रोऽयं नो देवेषु न वासुरेषु नो भूम्यादि चतुष्टयं न्यायज्ञोऽपि न संशयं २९८ ३१३ ३२४ ८८ २३८ p. n २६४ १९० बलिरथ च दधीचि ९७ बाणं बाणवदेव ६२ बुद्धा विबुधाधिकतां १९७ ब्रह्माद्वैतविभावना ७ ·२२१ ब्रह्म यो वेद वेदान्तं ब्रह्मेन्द्र पूर्णेन्द्र ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां १८५ २१५ ३४ २१० ब्राह्मणे द्रुतमसोड ब्रमः कथं तव १४४ ३१४ यदुक्तं भवद्भिः १७८ यदानानेकरूपाः १७६ यद्रोमकूपेषु हि ७५ यद्वाणी बाणवाणी ४५ यवनकरग्रहदुः खात् यशसामन्यनृपाणां यशः पारावारः १२३ यशःपूरकर्पूर २०३ यस्य वाक्यं विधिः २४० यस्य वासेन सर्वस्य १२८ यः पठेत्स्पष्टमुत्कृष्ट यः साक्षात् गजराज २९५ यः कालिदासादि याति द्राक् स्थिरतां यावच्चन्द्रो दिनेन्द्रो २२७ या विद्या प्रौढविद्या येन श्रीसाहिजाहाँ येनाखिलस्य जगतो येनामोचि महीन्द्र २३२ येनावनीशकणे २३५ येषां दया ब्राह्मणभूम्नि २३६ ये सन्तः पृथगाश्रयाः २४७ योगीन्द्राः क्षोणिपालाः भट्ट कृष्णबुधं भट्टो नारायणः साक्षात् भट्टो भानये भूस्त्वन्तिः सन् भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्वाद् मायूरी मर्दयन्ती मित्रो मित्रोदयं ते मीमांसाश्रुतिमौलि मुक्तास्तु तारा मोदश्रोमान् मोदस्वारं धरायां मोदस्वारं प्रविततसुयशाः मोदस्वारं वितत मोदस्वारं विततसुयशाः मोदस्वारं श्रीमान् मोदस्वारं स भः मोदस्वारं सर्वसंपत्तिधूभूः म्लायद्विद्याम्बुजाली १८३ १८४ २२० १८२ २७३ .. ३० रम्यो हरंस्तम उदेति राज्ञः कराब्रह्मकुलस्य रूपे दस्त्रसमः २२९ २१७ ९० यं पद्मनाभोऽपि यज्योत्स्नाप्रसरेण यत्तत्त्वमस्या यत्पाण्डित्यपराभवा यत्पार्श्वे श्रुतिशास्त्र यथा स सर्वोपरि यदा लोके लोके यदीयरसनागृहे लघुवयसा गततमसा लसद्सालंकृति लोकानां प्रतिवस्तु ३२५ १४३ वक्त्राम्भोज सरस्व- ३०८ वर्णी न मी तूज १५३ ·१६० : २८६ ६५ वाड्याधुरीरसवशी वाडवायब्धिवडव वाणीशा यस्य वाण्यां वाराणसी प्रयागा वाराणस्यां प्रयागा- वाल्मीकिः प्रथम विचार्याचार्यसादृश्यं विततसुयशा विदितमहीतलतस्मै विद्यानिधानकृतमान विद्यानुकृतफणीन्द्रो विद्या श्रीः कीर्तितुष्टी विद्वद्वर्य विभो विद्वद्वन्दकरीन्द्र- विद्वद्वन्दविभूषणः विद्वत्वोपमा ते विद्वांसो विश्वविद्या विधाय वेषवैषम्यं वृथा मधुकथा प्रथा वेदात्माङ्गतनुः वेदान्ता हृदयङ्गमा वेदान्ते व्यासरूपं वैयाकरणकुम्भीन्द्र वैरूप्यं नरभाल ३२३ ५२ श्रीकृष्णं व्रज सुन्दरीव १३३ श्रीखण्डपुण्डरीकेन्दु २८० श्रीमच्छीभवभूति २८४ श्रीमत्कवीन्द्रनृप- २८३ श्रीमत्काशिविकाशिभिः २६९ श्रीमत्वं गुरुतां १६ श्रीमद्धन्यकवीन्द्र २४३ श्रुतिसागरवार ८ श्रयन्ते सखि यस्य ३९ श्रेयः कुर्युः कियन्नाम ३ सचं कासि तुम २७२ सदलंकारविख्यातं ९८ सदाचरणचातुरी सदाचारचारी २७९ सदा वन्द्यपादो २८८ सदाश्रितं यूयमवेत १०२ सदारियाटवी २१२ समुद्योतते योऽन- ५० समुद्रोयनद्रोहि ५७ सर्वसंकौतुकी २१३ सर्वसंपत्तिधूः सर्वार्थः सर्वदेवाप्तो सर्वोपकृतये विद्या सलिलनिधिकृपेचा २४८ स पडङ्गचतुर्वेद २९४ साष्टाङ्गं समहामह २९२ साहित्योपेतसौहित्यो २९९ सुधा भवति सा मुधा १०८ सुपत्राख्यो द्विजिह्वारि ७७ सुरेन्द्रैः स्तुतो २०६ सुरेन्द्रोऽपि निद्रा २५६ सुवन्यो यतिर्गद्य ७४ ३१२ २९६ २४४ २७८ १७ १ ३२ १२ शशौ शरभूवह्नि शिवा भवतु भूतये शीलं नो परिशीलितं शुभं तव यशो शेषाशेषस्य काकोलात् श्रीकवीन्द्र महाराज श्रीकवीन्द्रयशो भाति श्रीकामधेनु जगतीवरि ७९ ·३ ९१ स्वामिश्रीमत्कवीन्द्रे २९७ स्वारं धरायां ३२१ स्वारं धीमान् स्वार्थातिक्रमवर्तिनो २४२ सौन्दर्येण विनिर्जितो स्फुरद्रोमरुद्रोप स्वकीयार्थमेकं स्वकुलकमलभानु स्वयमिह सुदशां स्वर्गे कल्पमहीरहो स्वस्ति श्रीनृपसाहजाह स्वस्ति श्रीमदमन्द- स्वस्ति श्रीमद्विशिष्ट ८६ हत्थो दे पहुवीअले १५६ हनूमान् भवनाशाय हारं न तारं २८ हृदयलसदुपेन्द्र ७ १ ८ PRATĪKA INDEX TO APPENDIX अन्तः संचारचारी ९ नानात्वे सत्यनानात्वं अन्तः सन्तोषतोषो ३३ निःसंख्या भवतां आधारस्त्वं धरायाः १८ निःसन्देहा विदेहा आनन्त्यं भजते प्राणायामसमाधि आविर्भावतिरोभवत् १५ बलं निर्बलानां आहेमाचलमाहिमा २. बीजं स्पर्शसुखस्य एकोऽप्यनेकतामेति ४ मुक्तिदा श्रीमता युक्ति कति न कवयितारः ३५ यत्सर्वं प्रतिभं कारुण्यक्षीरराशिः यस्तावद्दशकृत्य कीर्तिस्ते नरिनर्ति २६ योऽहंकाररिपुः कीर्तिः श्रीवाक्प्रभाभिः १९ विश्वाज्ञानतमोहरः गों वर्गत्वमायातो ३२ श्रीकवीन्द्रयशोवृन्दैः त्वं तीर्थीकुरुषे श्रीकाशिका कापि त्वं सर्व क्षमसे २३ श्रीमत्कवीन्द्रकक्षण स्वल्लक्ष्मीः फलदायिनी २७ संभाव्यं ज्ञानदीपं दर्श दर्शमजागतं १२ सम्राच्छासनमाबिभर्ति नाकेशे नापिसाकं ६ सोऽहं विष्णुः शिवोऽहं नानाज्ञानपरावृतैः १३ स्फुरच्चारुभाल: १ २५ २ १ २२ ·कथावस्तुसंक्षेपः । अगाधसत्वो धीरोद्धतचारित्रः पाण्डवमध्यमो भीमसेनः सौगन्धिकपुष्पाहरण रूपं याज्ञसेन्याः प्रियं कर्तुकामः, कुलाचला- न्यतमं गन्धमादनं प्राप्य एकस्मिन्नचलोद्देशे मृगकुलाकीर्णे रम- णीयवस्तुविषयाणां वनान्तराणामनन्ततां मनसि चिन्तयन् , सौगन्धिकगन्धमावहन्तं जलाशयमेकमपश्यत् , उपसृत्य च पुष्पा- एयवचिचाय यदा तदालकेश्वरस्य सरस्सारभूत सौगन्धिकापहरण- समुद्दीपितक्रोधं सरोरक्षिणं व्यापादयितुमुधुक्तं राक्षसं, विगीतै- र्वचनैः परुषितमुखरागो भीमसेनः गदयावरूग्णकलेबरं कान्दि- शीकं चकारं। अवचितैश्च कुसुमैः प्रतिनिवृत्तः श्राभिरामिकगुणपूर्णस्य नगवनोदेशस्य परितःस्थितिं प्रलोकयन् कदळीवनस्यैकस्य मान- शृङ्गमुत्पाटयति स, धाष्टयं कर्म चैतन्निवृत्तं दृष्ट्वा कदलीवनस्य स्वामी जरद्वानरेन्द्रः प्रवृद्धामर्षः 'स्वाज्ञामुल्लंघ्यामाद्विषयाद् गन्तुं न शक्यत' इति तं रुरोध । नागायुतबलपराक्रमप्रभावो भीमः कथमपि पुरःस्थं निरुद्धगमनमार्ग कपीश्वरमुत्कम्पयितुमशक्तः । अथ च तयोस्तुमुलं मुष्टियुद्धं प्रववृते । एतस्मिन्नन्तरे शक्रशासनेन मारुतमून्वोरेतयोः भ्रातृत्वाव- बोधनरूपं कल्याणं कर्तुमुपदिष्टः प्रियया गुणमञ्जर्या सहितो विद्याधरः अवनिचक्रमवतीय अतिसाहसादेतौ निवार्य अनवगत- परस्परभ्रातृभावयोस्तयोः साहोदर्य व्यजिज्ञपत् । विदितार्यभावो भीमश्च हनुमदर्शनात् प्रहृष्टवान्तः प्रणम्य चैनं प्रियं प्रियाया विधातुं प्रययौ ॥

·पात्राणि। भीमः-कथानायकः । तापसः-भीमं सौगन्धिकपुष्पाहरणरूपादतिसाहसात्कर्मणो निवर्तयितुमागतः। ब्राह्मणी-तापसस्य कळत्रम् । राक्षसः-अळकेश्वरस्य सरोरक्षी क्रोधवशो नाम । हनुमान्-भीमाग्रजो मारुतिः। विद्याधरः-पुरन्दरस्य नियोगकारी हनुमद्भीमयोः सौभ्रात्र- मवबोधयितुमभ्यागतः कल्याणको नाम्ना। गुणमञ्जरी-विद्याधरस्य सहधर्मचारिणी।

·श्रीगणेशायनमः । अविघ्नमस्तु । कल्याणसौगन्धिकम्. (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) आसीद्यः स्वनिवासशैलतुलनात् प्रीतः प्रसादोन्मुखो लङ्केशस्य ससम्भ्रमाचलसुतासंश्लेषसौख्यप्रदात् । हव्यं यस्य शरोद्भव हुतवहे जातं पुराणं त्रय सोयं मुग्धशशाङ्कमण्डितजटाभारो हरः पातु वः ॥ ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आर्ये ! इतस्तावत्। (प्रविश्य) नटी-अंअ इंामि। सूत्र-अहं खल्वामिश्ररादिष्टः । नटी-कहं विश्रादेसाणुग्गहो अंअमिस्साणम् । [कथमिवादेशानुग्रह आर्यमिश्राणाम् । ] सूत्र- आज्ञागुणेन गुणवद्भिरभिष्टुतानां कात्यायनीचरणपङ्कजभक्तिभाजाम् । पटकर्मिमणां निवसतौ परमाग्रहारे प्राप्तप्रसूतिरुपसेवितवान् गुरुनः ।। तदस्य नीलकण्ठनाम्नः कल्याणसौगन्धिकं नाम निवन्ध. नशरीरमिदमभिनयालङ्कारालङ्कृतमनुसन्दर्शयति । पाठान्तराणि-१) परिक्रम्य ने' ख. (२) 'आर्ये अद्याहमार्य' ग. (३) 'सूत्र-(सहर्षे) श्रायें श्रयता' आक्षेत्यादि ग. (४) 'कविनः' ख. ग. (वाग्गुरुनः ?) घ. (५) 'नामधेयस्य क' ग.

·४
कल्याणसौगन्धिकम् ।
नटो-अंअ सुद्दअप्पहुदीणं महाकवीणं णिवन्धणाणि मोतूण
कंह एदस्त पत्रोअदसणे अंअमिस्साणं पवेसो। [आर्य
शूद्रकप्रभृतीनां महाकवीनां निवन्धनानि मुत्का कथमेतस्य
प्रयोगदर्शने आयमिश्राणां प्रवेशः]
सूत्र-आर्य आश्रितवात्सल्यव्यसनी ननु सज्जनसमूहः । अपि च,
विद्यानामतिचिरसंस्तवैकदोषाद
भुक्तानां बहुगुणतामचिन्तयित्वा ।
भोग्यानां समुपनतौ नवोदयानां
सर्वोपि प्रमुदमुपैति जीवलोकः ।।
नटी-
जुज्जइ।
युज्यते,)
सूत्र त्र-तदिहे सजीभव । अहमपि नेपथ्यविधानमनुतिष्ठामि ।
(परिक्रम्य कर्णं दत्वा) अये किन्नु खलु मयि सज्जननि-
योगानुष्ठानव्यग्रे शब्द इव श्रयते । अङ्ग ? पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
भीम न खलु न खलु गन्तव्यम् । ब्राह्मणि एह्येहि ।
सूत्र- भवतु । विज्ञातम् ।
अगाग्रादप्राप्यं मरुदुपहृतं दिव्यकुसुमं
गुणाढ्यं पश्यन्त्या द्विगुणितमुदा नूतनतया ।
बहूनीच्छामीति द्रुपदसुतया भीममुदितं
प्रयान्तं संरोढुं व्रजति सकलत्रो मुनिवरः ॥
--
(१) 'दणं णि' ख. घ (२) 'कहि' ग. (३) 'दस्तणेण आवसो'
ग. (४) 'वो हि प्र' (५) 'सजीभव तदिहाहमपि' ग. (६) 'रुदप' ख.
(समुप ?) ग.

·५
कल्याण लौगन्धिकम् ।
(निष्क्रान्तो)
स्थापना.
(ततः प्रविशति सकलेनस्तापसः)
तापसः-भीम न खलु न खलु गन्तव्यम् । ब्राह्मणि एह्यहि ।
पादौ मे नयने च निझरजलैरभ्युक्ष्य वक्षः शनैः
स्पृष्ट्वा कम्पितदुर्बलं भुजयुगं संवाहयामूलतः ।
पार्श्वे श्वासविकम्पिते धमनिभिः स्पष्टास्थिसंवेष्टिते
मुग्धे पीडय मन्दमन्दमसकृद् द्वाभ्यां कराभ्यामिमे ।।
ब्राह्मणी-एत्तिअम्मत्तों मग्गो, काणाम वेदणा ।
(एतावन्मात्रो मार्गः, का नाम वेदना । )
तापसः--मुग्धे जराभिभूतानां प्राणिनां प्राणधारणमपि महाँ-
प्रयासः । किं पुनरपरचेष्टितानि ।
ब्राह्मणी--जेई एव्वं सत्थे रि अख्खमो परत्थे केण आासि.
दोसि । ( यद्यवं, स्वार्थप्यक्षमः परार्थे केनाया-
सितोसि।)
तापसः -प्राः अधर्मज्ञे, किं न पराश्रयिणः स्वार्थादपि परार्थो
गरीयान् । पश्य,
पुत्राः पाण्डोर्भुवनजयिनः पूरुवंशप्रदीपा
वृत्तः सद्भिर्विजि तमनवः पञ्च पश्चन्द्रकल्याः।
(१) 'लोवृद्धताप ग. (२) तापसः-(पूर्वोक्किमेव पठित्वा,
प्रायासं रूपयित्वा ) पादां वित्यादि. ग. (३) 'रत्युक्ष्य' ख. (४) 'ष्ट्या
स्पन्दित' ५) भुजाभ्यां ख. ग. (६) तो अदीदो म.' ग. 'त्तो अभिदो
म.' ख (७) 'म एसा वे.' ग. (८) 'तानां प्राण.' घ. (६) 'हान् प्र.' ग.
(१०) 'पराणि चे' ख. ग. (११) 'जान' ग (१२) 'यिणां वा.' ग.

·६
कल्याणसौगन्धिकम् ।
शत्रच्छमक्षपितविमल श्रीयशोमानभोगाः
भोगावासे वयसि मुनयः किं न कारुण्यदृश्याः ॥
ब्राह्मणी-केहं पुण एसा जएणसेणी एवं अणुकम्पणी भत्तार
अदिसाहसे णिोएदि।
(कथं पुनरेषा याज्ञसेनी एवमनुकम्पनीयं भतारं अति-
साहसे नियोजयति ।)
तापसः-ननु तदेतद्वर्तते । हृदयं हि नाम कठिनवस्तुसमुच्चयः
स्त्रीणाम् । तथाहि,
वनं प्रस्थापितः पुत्रो रामः सद्गुणभूषणः
प्रापितो निधनं भर्ता केकयेन्द्रतनूजया ॥
एहि तावत् । सर्वथैनमतिसाहसानिवर्तयिष्यावः ।
( परिक्रम्योवलोक्य ) हन्त व्यों नः परिश्रमः ।
य एषः,
बधिरयति जगन्ति शंखनादैः
किरति महीमगमैगदावरुग्णैः ।
अनुचरमपगर्वमेव कुर्वन्
पितरमिवापहसन् जवेन याति ॥
तदागच्छ । अग्निशरणं गत्वा व्यतीतकालं सप्रायश्चित्तं
कर्म समापयावः
(निष्क्रान्तौ)
(१) 'श्रीयशो.' ख. ग. (२) 'जइ एवं कह.' ग. (३) 'अं पत्थं
भ.' ग. (४) 'स्तुसमुदायः स्त्री' ग. (५) 'कम्योर्ध्वमव.' ख. ग. (६)
'निष्क्रान्तः सकळ त्रस्तापसः' ख.

·कल्याणसौगन्धिकम् । (ततः प्रविशति गदया तरुभङ्गं नाटयन् आध्माय मान- शंखो भीमसेनः) भीमः-एष भोः, व्यायच्छन् गदया वने मृगकुलं शंखस्वनैस्त्रासय- न्नुढेलीकृतसिन्धुरम्बुभिरुरःक्षिप्ताम्बुवाहर तैः । पाश्चाल्या मनसः प्रियाणि कुसुमान्याहर्तुमिच्छन् गुरोः संघर्षादिव गन्धमादनमहं शैलेन्द्रमारूढवान् । तदहमेषां प्रभवमन्विच्छामि । (परिक्रम्यावलोक्य ) अहो भीरुजनदुरासदोयमचलोद्देशः । अत्रहि, अन्तर्गृहोद्जतमहाजगरास्पदंष्ट्रा- व्याकृष्टपादमुरुगर्जितमेष सिंहः । दंष्ट्राग्रकृष्टपृथुकुम्भतटास्थिवल्गद्- ग्रीवानिखातनखमाक्षिपति द्विपेन्द्रम् ।। यौवदन्विच्छामि । अहो महानयं नयनोत्सवः । अहि, नृत्यन्ति क्वचिदत्र किन्नरवधूगीतस्वनानन्दितै- वीणावेणुमृदङ्गनादमुदितैर्देव्यो वृताः खेचरैः । सस्त्रीकैः करबद्धरत्नचषकैरन्यत्र गोष्ठीगतैः माद्यद्भिर्मधुरोपदंशमधुरैभैरेयमापीयते ।। (पेरिक्रम्य क्वचिदानन्दाहृतदृष्टिरवलोक्य) अहो तुम्खलु रमणीयवस्तुविषयाणामनन्तता रसान्तराणाम् । इहहि, (१) 'निपात'.ख. (२) (परिक्रम्यावलोक्य ) याव'. ग. (३) अत्रहीति नास्ति. ग. (४) 'मसुरै'. ग. (५) 'अन्यतो विलोक्य परिग ·कल्याण सौगन्धिकम् । मणिफलकमनोज्ञस्वर्णडोलाधिरूढा त्रिपुरजयिनिबद्धं गेयमावर्तयन्ती । श्रवणयुगललोलत्कुण्डलामृष्टगण्डा निगलयति गति मे मुग्धसिद्धाङ्गनैषा ।। किमेभिरधीरजनविसयनीयैः पदार्थैः । यावत् प्रियानियो- गमनुतिष्ठामि । ( स्पर्शसुखं रूपयन् ) इह सन्निहितेन जला- शयेन भवितव्यम् । तथाहि, अयं हि सौगन्धिकगन्धमावहन् शनैः शनैः सान्द्रतुषारशीतलः । परिष्वजन्मे जनको यथा सुखं करोति रोमाञ्चसमाचितां तनुम् ।। इदं हि तद्दिव्यसरः । यावदुपसामि । अये मां दृष्ट्वा दण्डपाणिरयमन्तकः प्राप्त इति वदन्तः सरोरक्षिणो यक्ष- राक्षसगणा भीताः पलायन्ते । (पुनर्निरूप्य ) अहो रामणीयकमस्य जलाशयस्य । इहहि, हैमाः स्वच्छे पयसि निकराः पद्मसौगन्धिकानां नालैः शुभैर्मरतकमयेद्रुमैश्वाभिरामाः । वप्रेष्वच्छस्फटिकरचितेष्वाता च्छाययामी संलक्ष्यन्ते मधुरसजुवामारवैः षट्पदानाम् ।। (१) (स्मृत्वा) कि'. ख. 'किममीभि'. ग. (२) पदार्थरिति नास्ति. ख. 'यैर्यावत्पदाथैः'. ग. (३) 'मत्त्रि'. ग. (४) 'परिक्रम्य स्प'. ग. (५) 'तदस्य मार्गमनुसरामि । (परिकम्य दृष्ट्वा सहर्षे ) सफलो मे परिश्रमः । इदं त' ग. (६) 'तास्तीरतः प'. ग. (७) 'प्वा- गता च्छा'. ख. ८) 'संरक्ष्य' ख.

·कल्याणसागन्धिकम् । तद्यावदुपसामि । ( उपसृत्य पुष्पावचयं कृत्वा सगर्व ) कुसुमानि हराम्येष बाहुवीर्यमुपाश्रितः । यदि शक्तः पुमान् कश्चिन्निवारयतु मामिह ।। (नेपथ्ये) प्राः दुरात्मन् अतिकठिनहृदयं करुणारसानभिज्ञ कपट- कृतसकलदुर्बलजीवलोकजीवग्रहणसमुद्भवस्य दुरितसञ्चयस्य फलमिदानीमनुभूयतामलकेश्वरस्य सरस्सारभूतसौगन्धिका पहरणसमुद्दीपितक्रोधेन क्रोधवशनोपनीयमानम् । (ततः प्रविशति खगहस्तः सक्रोधो राक्षसः) राक्षसः-(आः दुरात्मन्निति पूर्वोक्तमेव पठति ) इहहि, दुष्कर्मसञ्चयकृतागसि जीवलोके जीवग्रहोत्सवरतः किल गर्वितस्त्वम् । अस्मिन् क्षणे निशितखङ्गनिकृत्तदेह' त्वामन्तकान्तिकरसज्ञमहं करिष्ये ।। भीमः-राक्षस किमिदं प्रलप्यते । वासावन्तकः । राक्षसः -( सावधानं निर्वर्ण्य ) आँः मानुषः खल्वेषः । (अप- विद्धायुधः स्थित्वा, पुनः खड्गमुद्धृत्य ) रे रे मानुपापसद, खड्गेन क्षतविग्रहस्य पिशितैः क्लप्तोपदंशोत्तरं कोष्णं ते रसयन कपालचपणाकण्ठमात्रासवम् । (१) श्लोकात्पूर्व 'भोः' इति, ग. (२) 'य मूढ क' (३) नीमवि. कलमनु'. ग. ख. (४) 'स्य स्वामिनः स.' ख. (५) 'ति क्रोधवशः सक्रोधः सखड्गः' ग. (६) 'यहृतायुषि जी' ख. (७) 'देहस्त्वा'. स्व. (८) 'कान्तक'. ख. (8) "घिङ्मा' ग. (१०) 'नरभिमुखः ख' ". (११) 'त्तरैः'. ग. (१२) 'षकैरा'. ग. झरणा'. ख. . ..

·१०
कल्याणसौगन्धिकम् ।
आंत्रस्रग्गुणमुद्वहन् विरचयन्नेपथ्यमस्थिवजै-
नृत्यन्मत्तविलासज धनपतेः प्रीतिं करिष्याम्यहम् ।।
भीमः-मन्ये मृतविलासजां शुचं करिष्यतीति ।
राक्षसः-हहह आहारभूताः खलु मनुष्या राक्षसानाम् ।
हनिष्यन्तीति मन्ये ।
भीमः-राक्षस किं न मनुष्यो रामः ।
राक्षसः-मूढ किं किं राममपि मनुष्यं मन्यसे । किं नासौ
नारायणो देवः।
भीमः-यद्येवं, अहमपि समीरणो देवः।
राक्षसः-अनृतमेतत् , किं देवो देवस्यापराधमाचरति । अथवा,
समीरणस्त्वं भव भूमिरम्बरं
भवाम्बु तेजोऽथ समस्तमेव वा ।
अनेन खड्गेन शिरस्तु ते क्षणा-
निपातयिष्यामि धनाधिपद्विषः ॥
भीमः-किं किं रे रे राक्षसकीटक,
गुप्ता राक्षसपुङ्गवं हतवता येनकचका बर्क
प्राप्ता येन घटोत्कचस्य जननी हत्वा हिडिम्ब क्षणात् ।
यः कृम्मीरमपि क्षणान्मृदितवानग्रेसरं रक्षसां
तस्य त्वं मम दुर्मते वद शिरः खड्गेन किं छेत्स्यसि ।।
राक्षसः- अतः परं खड्गस्ते कथयिष्यति । ( उभौ युद्धं कुरुतः)
(गदया भग्नः प्रहरणमपविध्य सभयं पलायमानो
निष्क्रान्तो राक्षसः)
(२) 'सान्त्रं स्त्र'. ख. 'प्रान्त्रेः स्त्र'. घ. (२) 'मया हतो मन्ये'. ग.
(३ 'ध्यसीति'. ग. (४) 'सान् हनिष्यन्तीति' ख.ग. (५) किर्मी रति
श्रौत्तराहाः। किम्मीरति द्राविडाः कृम्मीर इत्यन्ये । (६) 'पान्मदि'ख.

·कल्याणसौगन्धिकम्
गुण मञ्जरि,
(नेपथ्ये)
क्षेत्रे पाण्डोरयं जातो मारुताद्भुवनायुषः
स्वैरं हरतु भीमोयं कुसुमानि प्रियाकृते ।।
भीमः-अनुगृहीतो स्मीदानीम् । ( इति प्रतिनिवृत्तः) (ततः
प्रविशति प्रियया सह विद्याधरः) (उभौ मारुतपीडां
रूपयतः)
विद्या- प्रिये
तिर्यग्धिकम्पयति घूर्णयते मुहुनें
डोलीकरोति च गतागतमादधानः ।
वरयं प्रतिहतः पवनः सुमेरोः
शृङ्गान्तरे मधुमदस्य करोति लीलाम् ।।
गुणमञ्जरी-(ससम्भ्रमं) णाह गरह मं गएह ।
इमिणा दुधिणीदेण मारुदहदएण परिची प्रमाण
(भोणोल्लव्वाणाअवैरिणा जब एसो ण मारेइ ?)
[नाथ गृण्हीप मां गृहीत । अनेन दुविनीतेन
मारुतहतकेन परिचीयमान
?]
विद्याध:-प्रिये एष गृण्हामि, (ग्रहणं नाटयित्वा)
अवाहतहृदयाक्ष व्यायतादधूर्णबाहु-
द्वितयमभिपतन्तीं त्वां विलोलां गृहीतुम् ।
सततगतिरयं मां दुर्निवारप्रवृत्ति-
(१) 'मो मे कु.घ. (२) परिचीअमाणं भोगिणं विश्रणाअवे.
रिणा जब एसो णमं मारेइ । 'परिचीअमानं भोगिनमिव नागरिणा'
इति छायेति वार्णट्रमहाशयस्याभ्यूहः । 'परिपीडिप्रमाणं णाइव्व णा-
श्रवैरिणा' ग. (३) 'णविधानं रूपथि'. ग. (४) 'ग्रही'. ख.
?

·२ कल्याणसौगन्धिकम् । विधिरिव विपरीतो वन्ध्ययत्नं विधत्ते ।। किामदानीं करिष्ये । भवतु । दृष्टम् भोः प्रभजन भवन्मित्रस्य शक्रस्य शासनात्तव पुत्रयोः । हनुमद्धीमयोः कर्तुं कल्याणं गम्यते मया ।। अये अनुकूलः संवृत्तः। गुणम–णाह किएणामहेश्रो एसो दुहमारुओ। [नाथ किन्नाम- धेय एष दुष्टमारुतः।] विद्या-सप्तर्षिमण्डलग्रहाणामन्तरस्कन्धवर्ती चण्डवेगः परावहो नाम । गुणम-(अधोवलोक्य) णाह किमिदं छत्तमत्तपरिमाणं लख्खीअदि। [नाथ किमिदं छत्रमात्रपरिमाणं लक्ष्यते।] विद्या-इदमपि दूरत्वादविभावितविस्तारमवनिचक्रम् । याव- दवतरावः । गुणम–णाह पेख्ख पेख्ख, गुम्मा दीसन्ति । [नाथ पश्य पश्य, गुल्मा दृश्यन्ते। विद्या-मुग्धे नैते गुल्माः । पर्वताः खल्वमी । अवतरावः । ( अव- तरणं नाटयतः) गुणम-अम्मो इदं महत्तं सव्वुत्तम् । (अवतीर्य दृष्ट्वा ) [अम्मो अयं महान् संवृत्तः।] किएणामहेश्रो एसो पव्वरो । [किन्नामधेय एष पर्वतः। विद्या-निषधोयमनुप्राप्तः, (१) 'अयमनु'. ग. (२) 'मतिदू'. ख. अयं पाठ युकः। (३) 'गुहमानो' ख. (४) 'णाह अम्मो सव्वं म.' ख. 'अम्मो सनं इदं म'. ग. अम्मो इदं महत् संवृत्तामत्यपि छाया सङ्गच्छते ।

·१३
कल्याणसौगन्धिकम्
गुणम-एसोको । [एप कः।]
विद्या-हेमकूटोयमास्थितः।
गुणम-अअं अवरो को। [अयमपरः कः।]
विद्या-हिमवानयमासन्नः,
गुणम—(अधो विलोक्य ) किं एदं सरदम्भाणं विश्र समूहो
दीसइ । [किमेतत्, शरदभ्राणामिव समूहो दृश्यते ।
विद्या-कैलासोत्र विराजते ।।
अत्र भगवन्तमन्तकान्तकं प्रणम्य यास्यावः ।
नमोस्तु सकलजगदैश्वर्यश्लाघनीयाय |
मुग्धेन्दुशेखरपिशङ्गजटाधराय
स्निग्धेन्द्रनीलमणिनीलगलान्तराय ।
दुग्धोदफेनपटलामलभस्मधूली-
दिग्धाय दग्धमदनाय नमः शिवाय ।।
गुणम–णमो पबईबद्धप्पणा। नमः पार्वतीबद्धप्रणयाय।]
विद्या-विलासिनि ! सोयमासादितो गन्धमादनः, यत्रास्ते
हनुमान् ।
गुणम -अम्मो इह वि सुबद्धसिणेहा आअदा सग्गलछी दीसइ ।
[अम्मो इहापि सुबद्ध स्नेहा आगता स्वर्गलचमाश्यते।]
विद्या-सत्यमाह भवती। इहहि,
प्रासादरमृताम्बुफेनधवलैः संरुद्धतारगणै
हैं मैमौक्तिकमालिकापरिगतप्रान्तैगृहैर्भूषिता ।
रागानन्दितखेचरैर्वरवधूगीतैमनोहारिणी
(१) 'न्तकमभिप्र'. ख. ग. (२) (प्रणम्य) नमो' ख. (३) तांशु
फे'. ख. (४) 'गणा'. ग.

·कल्याणसौगन्धिकम् स्वर्गश्रीरलकेति नाम्नि नियतो भेदो न वस्तुस्थितौ ॥ गुणम-( सभयं) णाहको णु खु एसो सजलजलहरत्थणि- अंगम्भीरो सछो में पीडेइ । [नाथको नु खल्वेष सज- लजलधरस्तनितगम्भीरः शब्दो मां पीडयति । ] विद्या-( ससम्भ्रममवलोक्य ) प्रिये पश्य पश्य, घर्जन्तं धनमुपरि द्विपेन्द्रशङ्की दन्ताभ्याम भनिनदन् विभिद्य वेगात् । आमूलं महति महीरुहे निखातौ नोत्क्रष्टुं प्रभवति तो पुनर्द्विपेन्द्रः ॥ गुणम-हद्धि बलगविदाणं पमादो। [हा धिक् बलगर्वितानां प्रमादः।] विद्या-सखि एष भीमस्तस्य कपीश्वरस्य कदलीवनमुपसर्पति । तदस्य निकटवर्तिस्फटिकशिलातलमध्यासीनौवेतयोरवि. ज्ञातपुरस्सरयोः प्रभावान्तर्हितौ चेष्टितमवगम्य तदनुरूप- मुपसावः । अपिच, शुष्यद्दन्तच्छ इकिसलयं तान्तताम्रायतोष्ठं स्वेदैः किञ्चिल्ललिततिलकं गण्डयोद्धरागम् । वक्त्रं जालैग्लपितमैदयस्तिग्मभासः प्रभाणां ते विश्रमं वाञ्छतीव ।। (१) 'णिदग'. व. (२) मा पी'. ख. (३) (विलोक्य) एष'. ग. (४) "लमिदम'. ख. 'मणिशीलातलम'. ग. (५) 'नावनयो'. ग. 'ना. चनयोरविदितपरस्परयोः'. घ. (६) स्तरितो'. ख. (७) 'कान्त'. ग. (८) 'यताक्षं'. ग. अयं पाठः युक्तः । (६) 'बुद्धरा'. ख. :१०) 'तमुद'. ख. (११) 'मेतामि'. ग. वेलामेनामिह सुतनु ·कल्याणसौगन्धिकम् १५ (अन्तर्हितौ तिष्ठतः।) भीमः-अहा प्रियाभिलाषपारपूरणार्थमातत्वारतस्यापि मम नयन- युगलमवशमाकर्षति नगवनोदेशः । वातेरितप्रचलनीलदलाकुलोयं पक्वैः फलः शवलितः कदलीवनान्तः । अाभाति विद्रुमलताविटपैः प्रभिन्न- स्त्वङ्गत्तरङ्गपरिकीर्ण इवाम्बुराशेः ॥ यावदुपसामि । (उपसृत्य परितो विलोकयन् ) मन्ये कस्यचिदयं महानुभावस्य परिग्रहः । न किञ्चिन्मृगपक्षिाभ- रपि परिणतं फलमवलुप्यते। किन्तत्, क्षात्रं तेजः, येन परतेजः प्रकर्षो मृष्यत इति । नचास्य सुयोधनस्येव विग्रहे गुरुवचनान्तरायः । तदस्य मानशृङ्गमुत्पाट्य यास्यामि । (नाट्येनात्पाव्य ) भोः, यद्यस्ति कश्चिदिह शक्तिकृताभिमानः कांक्षेत्पुरं यदि परेतपतेः प्रयातुम् । स प्रोल्लसत्भ्रकुटिभीमललाटभूमे- श्वएडक्रधेः पततु मे पुरतः क्षणायुः।। (नेपथ्ये) आः दुरात्मन् अनात्मज्ञ पराज्ञासमुल्लंघनपर अपरिज्ञात- प्रकृष्टपुरुषबलपराक्रमप्रभाव अतिक्रान्तमर्याद करकर्मनिरत मानुषापसद दुर्विनीत किमियन्तं कालं न श्रतिपथमुपगत. वानस्मि । (१) 'अहोनुखलु प्रि'. ग. (२) 'शमयमा'. ग. ख. (३) 'रिपूर्ण'. ग. (७) चिदिह मृ' ख (५) क्रधाप'. ग. (E) 'नुषपशो दु'. ग.

·कल्याणसौगन्धिकम् भीमः--अयमयं भोः, दृढविरचितमुष्टिदृष्टिभासां वितान- विर्यदाधिकपिशङ्गैः सेन्द्रचापं प्रकुर्वन् । भ्रुकुटियुतललाटः स्पष्टदंष्टांशुजालै- रपर इव नृसिंहो दृश्यते वानरेन्द्रः ॥ (ततः प्रविशति हनुमान्) हनु-(सक्रोधं श्राः दुरात्मन्निति पूर्वोक्तमेव पठित्वा) तदधुना, श्लक्ष्णपिष्टवपुष भुवि मुष्टिपातै- रल्पप्रयासहतजीवितमन्तकेन । अक्षणोनिमेषसमकालमहं करोमि क्रव्याददन्तसुखचर्वितकीकसंत्वाम् ।। भीमः-अहो हास्यमाभिधानम्। वानरः किल मामेवं करिष्यति । हनु-किं किं वानर इत्यवज्ञा। हन्तभोः, स्वैरं गोष्पदवद्विलंध्य जलधिं नक्तश्चराणां गणान् हत्वैरावतदन्तकोटिलिखितैर्वक्षःस्थलमाषणान् । प्लुष्टा येन पुरा करौर्दनकृताप्यस्पृष्टपूर्वा भया- ल्लङ्का किन्न स वानरो वद जगत्यस्मिन् नवा विश्रतः॥ भोमः-सोपि वानरस्त्वमपि वानरः । हनु-किं किं सोपि वानरस्त्वमपि वानर इति । तेन हि अमुनैव तावद्वानरेण सह युध्यस्व । भीमः-अहो श्लाध्यं मे रणकर्म (१) 'यदरुणपि'. ख. ग. (२) 'युगल'. ग. (३) 'टप'. ग. (४) 'शुल क्षीर'. ग. (५) 'ति सक्रोधो ह'.ख. ग. (६) 'चर्वण की' ख. ग. (७) 'दिनकृताप्य'. ख 'दिवाकरकरैरस्पृ'. ग.

·कल्याण लौगन्धिकम् । किं वदिप्यन्तिं राजानः श्रत्वा फल्गुनपूर्वजः। केनापि कपिना युद्धे भीमः संगतवानिति ॥ हनु-आत्मगतं) एवमिदं, अद्य सुप्रभाता निशा । भ्राता मामविज्ञाय गच्छति । किन्नु खलु करिष्ये । भवतु । अस्य गर्वदोषमपनयामि । (प्रकाशं) भोः पुरुष ममाज्ञामुल्लंध्य न शक्यते गन्तुम् । (इति पुरत आस्ते ।) भीम:--पाः जरद्वानर अपसर । हनु-जरद्वानरोस्मि, नापसरणक्षमः । भीमः-त्वोमुक्षिप्यास्मिन् गिरिकूटे प्रक्षिप्य यास्यामि । हनु-छन्दतः । भीमः-(पुच्छाग्रं स्पृष्ट्वा सरोमाश्चम् आत्मगत) किन्नुखलु आर्य- युधिष्ठिर इव मे सुखस्पर्शायं वानरः । अथवा किमयुक्त. कल्पनया । (उत्कम्मितुमशक्तः सबीड) धिङ्नागायुत-सन्निभं मम वलं धिङमारुतादुद्भवं धिग्वा दिग्विजये जयं क्षितिभृतां धिग्जिष्णुमोदर्यताम् । प्रीतस्त्वं भव भोः सुयोधन चिरात्पाञ्चालि ते मूर्धजान् संयन्ता रिपुशोणितारुणकरः को नाम धन्यः पुमान् ।। (१) 'ति नो राजा श्रु'.ग. (२) 'ता मामवज्ञा.' ग. (३) 'षमात्रम'. ख 'पापनेच्यामि'. ग. (४) अस्त्रात्पूर्व भीमः-अमेहि हनुमान्- किन्न शृणोषि जरद्वानरोस्मीति । भीमः-(अनाकर्थ) आः अप- गच्छ । एवनिदानी करिष्ये त्वामु' इति ख (५) 'श्राः अपेहि त्वा'. ग. (६) 'कम्पयितु'. ख (७) 'संहारि'. ख.

·कल्याणसौगन्धिकम्। हनु-(आत्मगतं) अहो बलं, यन्मया सम्पीडितबलेन कथाश्च- दासितम् । भो सुयोधन मृत्युदंष्ट्रान्तरं प्रविष्टास्ते प्राणाः । भामः-(आत्मगतं) किन्नु खलु करिष्ये । भवतु । दृष्टम् । अत्र परित्याज्याः प्राणाः। (प्रकाशं) भो वानर इदानी प्राप्तस्ते कालः । कयापि देवतया स्तम्भितं ते शरीरं मुष्टिभिरेव पोथयामि । यदि स मम गुरुः स्वजातिभक्त्या स्वयमभिगम्य न वारयिष्यते माम् । स्फुटमिह भविता विहङ्गमानां कपिपिशितेषु विभागजो विवादः।। हनु-इदमपि पश्यामः। (उभौ मुष्टिभिः प्रहृत्य युद्धं कुरुतः) विद्या-(द्वयोरन्तरं प्रविश्य निवारयन्) हनुमन् भीम युवयोर्धात्रोयेष्ठकनिष्ठयोः। मारुत्योः किमिदं घोरमसाम्प्रतमुपस्थितम् ।। भीमः-(विलज्य स्थित्वा आत्मगतं) युक्तमेतत्स्पर्शसुखं संवृत्तम् । हनु-कुन्तीमातः एहि । भीमः-(उपमृत्य) आर्य अभिवादये । हनु-एयेहि वत्स अद्य खल्विदमवगतम् । लजानमद्वदनमन्थरमीक्षणार्ध (१) 'ल मया' ख. ग. (२) 'त्युदन्तान्तरम'. ग (३) "निवार' ख. ग. (४) 'नियुद्ध' ख. ग (५) 'हन्त युक्त'. ग. (६) 'ये भीमोहमस्मि'. ख. 'त्स. परिष्वजस्व, अद्य'. ख. 'ल, (परिष्वज्य) अद्य'. ग. (७) 'दं ममाव'.ग ·कल्याणसौगन्धिकम् । सम्प्रश्रयाहृतकरद्वयरुद्धवक्षः । साकूतदर्शनकृतककटाक्षपात- माश्लषसौख्यमनुजस्य सुधेत्यभेदः ॥ (ससम्भ्रमं विद्याधरमवलोक्य) आमोदाद्विस्मृतः समुदाचारः। भद्रमुख एतदासनमास्यताम् । विद्या-ननु युवामपि श्रान्तों। हनु-प्रास्त्र । कुमार प्रास्त्र । (सर्वे उपविशन्ति) अथ कोत्र- भवान् । विद्या-अहं पुरन्दरस्य नियोगकारी कल्याण को नाम विद्याधरः। इयश्च मम सहचारिणी गुणमञ्जरी नाम । हनु-कुत इदानीम् । विद्या-स्वर्गादागतोस्मि । भीमः-अपि वृत्तेन परितोषयति पितरमर्जुनः । विद्या-किमिति न परितोषयेन्महासवः । भीमा-कथं महासत्त्व इति । विद्या-भोः श्रयताम् । प्रवृत्ते खलु नृत्तोत्सवे स्त्रवंशप्रभवेभूमि- कायां सस्पृहमवलोकितायामनुपश्यतो गुरोराज्ञाकरेण सख्या चित्रसेनेन प्रेषितां, शृङ्गारखेपरमणीयवपुःप्रकर्षा रङ्गोत्थितामुपगतां स्वयमेव शय्याम् । तामुवंशीमुपचरन् गुरुभिः समानां (१) 'अाकूत'. ग. (२) 'न्तौ, हनुमन् अास्व कुमार प्रास्व'. ग, (३) 'हनु-अर्थ'. ग (४) 'हचरी गु.' ख. (५) 'वप्रभू'. ग (६) 'प्रकाश' ख. ग. घ.

·कल्याणसौगन्धिकम्। लज्जानमद्वदनचन्द्रमसं चकार । भीमः-भोः सदृशमिदमनुष्ठितम् । हनु-अथ किमागमनप्रयोजनम् । विद्या-अहं खलु सेवागतोयमुपवरमाहूय स्वामिना समादिष्टः। यथा रामलक्ष्मणयोरिव भ्रातृत्वं युवयोरवबोधयेति । हनु-हा राम (इति मूर्छितः पतति) उभौ-समाश्वसिहि समाश्वसिहि । हनु-(समाश्वस्य) हा भक्तवत्सल ? किन जानीषे, शाखामृगोस्मि तरुपल्लवमात्रसारः स्तुत्यः सतां सदसि यस्य परिग्रहेण । तेन त्वया विरहितो रघुनन्दनेन भारं महान्तमिव जीवितमुद्वहामि ।। हा नाथ, पवनतनय हे सखे हनूम- निति विगलद्वचनामृते मुखेन्दौ । तव वरद दृशा (श्व? व) कुर्वतो मे परमिव वश्चनमेव दीर्घमायुः ॥ ? हा वैदेहि, जनकं जनक किलाह लोको जनकस्त्वं जनयन् पुनर्ममासून् । इति जानकि यत्वयाहमुक्तः (१) उभौ-स' ख. (२) 'व हनुमद्धीमयोः सौभ्रात्रमवयोधय कल्याणक इति'. ग. (३) 'वरमृगशावकु'. ग. (४) 'वर ग (५) 'यस्त्वया'. प. AAMMAARAA mmer- ·२१ कल्याणसौगन्धिकम्। क्षरदोत्रं मन सीव तन्ममाघ ॥ हा लक्ष्मण, भ्रातुज्येष्ठस्य तं स्नेहं विभज्य मयि भृत्यताम् । कथमेकः कृतान्तत्वं समग्रमनुभूतवान् ।। भीमः-धीरो भवान्नात्यर्थं शोकवयो भवितुमर्हति । वियोग- परिणामो ननु संयोगः । हनु-कुमार इदानी कृतार्थोस्मि । भीमः-अहो गुणवत्ता रामस्य, यदयमार्यस्यावशयति हृदयम् । यदि नात्यायतस्तस्य महात्मनश्चरितश्रवणकुतूहलि मे चेतः । हनु- कुमार श्रयताम् । स खल धर्मसंरक्षणार्थं मानुषतामुपगतो भगवान् विष्णुः । हित्वा राज्यसुखं पितुर्वचनतो नकचरान् कानने हत्वा शूर्पणखानिकाररुषितानन्विष्य सातां हृताम् । कृत्वा बालिवधार्जितेन सुहृदा सेतुं व्यतीताम्बुधि- लङ्केशं हतवांस्तमन्यमकरोत्प्रायादयोध्यां पुनः ।। ततः सहस्राधिकमयुतं वर्षाणामनुरञ्जितजीवलोकः स्वर्ग- लोकमितो गतवान् । भीमः-आर्य महानयमनुग्रहः । कथेयममृत सेक इत्र श्रवणयोः । विद्या-यथावदैनुष्ठितशासनमम राधियनिवेदयामि । (१) रदस्त्रं' ख. (२) 'न्तस्त्वं'. ख. (३) 'वीरः खलु भवा'. ग. (४) 'तुं नामाई'. ग. (५) 'नी प्रकृतिस्थोस्मि'. ख. 'नी प्रतुष्टोस्मि, ग. (६) 'नात्यायासस्त' ख, ग. (७) इतः परं. ख. ग. योरादर्शयोर्द्ध- योरपि अनुवन्धभाग उपक्रान्तो दृश्यते। (८) यावदादिष्टमनुष्ठित- ममरा' ख.

·२२
कल्याण सौगन्धिकम् ।
हनु-एवं गच्छतु भवान् पुनर्दर्शनाय ।
(निष्क्रान्तो विद्याधरः सह प्रियया)
अद्यमे सफलं चक्षुः स्मारितश्चापि राघवः ।
भूयस्त्वद्गात्रसंश्लेषमिच्छत्येषा तनुर्मम ।।
(इति परिष्वजति) कुमार धार्तराष्ट्रानधिकृत्यैष मे निश्चयः।
अनतिचिरविमुक्तैर्निष्ठुरैर्मुष्टिपातैः
स्फुटितपृथुशरीरा चैरिणस्तावकीनाः ।
रणशिरसि हतानां कौरवा राक्षसानां
गतिभिरविरलाभिः शोधयिष्यन्ति मार्गम् ।।
भीमः-एवं चेद् व्यर्थो मे भुजयुगलयोर्भारः ।
हनु-भवतु । एवं तावत्करिष्ये ।
(निर्घोष्टे ? ) शुष्काशनिशोषितासून्
कर्तास्मि सन्नो ज्वलनप्रकाशम् ।
पार्थस्य सत्केतुललामवासी
प्रक्षीणपक्षान्युधि धार्तराष्ट्रान् ।।
भीमः-दिष्ट्या सनाथाः पाण्डवाः ।
हनु-कुमार किन्ते भूयः प्रियमुपहरामि ।
भीमः
प्रियं प्रियाया विहितं वशीकृता
विजित्य संखे परिपन्थिनः पथि ।
त्वदङ्गसङ्गाच्च तनुर्विंशोधिता
कृतार्थभूतैः किमिवान्यदिष्यते ॥
(१) 'एवमेव क'. ख. (२) 'निर्घोषशु'. ग. (३) 'काशान्' ख.

·२३ कल्याण सोगान्धकम् । (भरतवाक्यम्) तथाप्येतावदस्तु । दोषाश्च नाशमुफ्यान्तु कृतावमुष्यां भूयोभवं क्षपयतान्मम नीलकण्ठः । निर्धार्तराष्ट्रनियति निखिलां धरित्री पायान्नृपः सविजयोयमजातशत्रुः ।। कल्याण सौगन्धिक समाप्तम् ।। अनुबन्धः ॥ भीमः-आर्य महानयमनुग्रहः । कथेयममृतसेक इत्र मे श्रवणयोः विद्या-अस्ति सन्देशः । हनु-संबोधितोस्मि । (साञ्जलिरुत्थाय) किमाज्ञापयति देव । विद्या-ननु आसनस्थेनैव भवता श्रोतव्यम् । हनु-अनुगृहीतोस्मि । (उपविशति) विद्या- यः सञ्जातं पुरा रामो देवा नारायणप्रभुः । तस्य सख्यं प्रियां पश्य द्रौपदी जानकीमिव ।। हनु-सम्यगनुबोधितोस्मि । (१) 'तां मम'. ख. (२) 'सोयमजा'. ख. (३) "तं, श्रीनीलकण्ठस्य कृतिः'. ख. 'इति नीलकण्ठकविविरचितः कल्याणसौगन्धिकं नाम व्यायोगः समाप्तः'. ग. (४) 'समवयो'. ग. (५) 'व्यं किल'. ग. (६) 'जातः पु. ग. (७) 'सख्युः धि'. ग. hrink-

·२४
कल्याणलौगन्धिकम् ।
विद्या-यावदादिष्टमनुष्ठितममराधिपतेनिवेदयामि ।
उभौ-यद्भवते रोचते।
(निष्क्रान्तो विद्याधरः सह प्रियया)
हनु-कुमार मार्गमादेशय ।
भीमः-इतइतः।
(उभौ पर्वतावतरणं नाटयित्वा)
भीमः- इयमाश्रमनिकटवर्तिनी वृक्षमध्यासीना किमपि चिन्तयन्ती
यज्ञसेनदुहिता।
हनु-
अद्यमे सफलं चक्षुः स्मारितश्चापि राघवः ।
भूयस्त्वद्गात्रसंश्लषमिच्छत्येषा मैतिमम ।।
(परिष्वजति)
(ततः प्रविशति द्रौपदी)
द्रौपदी-किराणुहु चिराअदि णाहो ।
उभौ-(उपमृत्य) देवि सिद्धस्ते मनोरथः।
द्रौपदी-(साञ्जलिरुत्थाय) जेदु णाहो । णाह को एसो ।
भीमः- नन्वार्यो हनुमान् ।
द्रौपदी जेदु अय्यो विपख्खपरिपीडि पाणं इत्थिाणं सरिणी-
भूदो । एत्य उवविसदु।
हनु-भद्रे,
अजातशत्रुप्रमुखभ्रातृभिध्वस्तशत्रुभिः ।
अधिष्ठितपदैः सार्ध चिरहर्षमवाप्नुहि ।।
(१) 'वदहमन्यनु'. ग. (२) 'तनुर्मम'. ग. (३) 'चिरं ह'. ग.

·कल्याणसौगन्धिकम्। आस्व कुमार आस्व । (सर्वे उपविशन्ति)। भीमः-(पुष्पाण्युपनीय) अमूनि गृण्हीष्व । द्रौपदी-(गृहीत्वा सहर्ष) अज खु मए (दिण्णा दत्तन्तेल्लेकिसार- भूदो गन्धमादणत्ति ? हनु-(अये वैनमतिसाहसान्नियुक्तवती ? ) द्रौपदी-णहि णहि । अण्णो मे मनोरहो । हनु-कथमन्य इति । द्रौपदी-सर्चवं सुणादु अँप्रो णिवुत्तस्समाणं णाहाणं देवासुर- संगामसमो समरागमो भविस्सदि । हनु-ततस्ततः। द्रौपदी-किन्तस्स (दिक्खोतस्स) गन्धप्पमोदबहलत्तणेद (र?श) ण अंओ (विवाद) करिस्सदित्ति सोअन्धिअव्वाजेण एव्व एव्वं किदम् । हनु-अप्ययं मनोरथः पुरन्दरेण विदितः । द्रौपदी-विदिदौ अंअ (एव) अंपदस्सणं उववादीए अन्तिए मए सव्वो पारदमुहेण वि पिदुभवणं गए अज्जुणे प्पासिदे। हनु-सर्वमत्याङ्गिरसाँ सुनीतम् । भद्रे किमिदानी मया कर्तव्यम् । (१) इयमेवैनमतिसाहसे नियुक्तवतीति पठनीयम् । (२) सत्यक- मिति छाया । (३) 'अज्जो'. ग. (४) 'त्तसम' इति स्यात् । (५) 'णद- स्सणं त्ति अंत्रो विवादं क' इति स्यात् । (६) 'विविदो अंत्रः एव्वं अंदस्सणं उवहिदाए अन्तिए मए सव्वं पारदमुहेण विवुभवणं (विबुधभवनमिति छाया)? वि पिदुभवणं (पितुरिन्द्रस्य भवनमिति वार्थः) गए अज्जुने पासिदम् इति स्यात् । (७) 'सां सु'. ग.

·२६ कल्याणसौगन्धिकम् । द्रौपदी-अवरं जह रक्खसवञ्चणादो जाणई तह रिपुवश्चणादो अहं पिरतिवदव्यो। हनु-कः संशयः । किमिदानी, वद । अनतिचिरविमुक्तैर्निष्ठुरैर्मुष्टिपातैः स्फुटितपृथुशरीरा वैरिणस्तावकीनाः । रणशिरसि हतानां कौरवा राक्षसानां गतिभिरविरलाभिः शोधयिष्यन्ति मार्गम् ।। भीमः-एवं चेद्व्यर्थो मे भुजयुगलभरः । द्रौपदी-एसो मे पणो । अजैस्स रणभूमीए वत्तमाणस्स सरिणहिदेण अय्यण उग्गप्पाणादेहि संघोहिदव्यो सत्तुसंघो। हनु-एवमेव करिष्ये नि?षशुष्काशनिशोषितासून् कर्तास्मि तानुर्जधनप्रकाशः। पार्थः (च) सत्केतुललामवासी प्रक्षीणपक्षान्युधि धार्तराष्ट्रान् ।। त्वमपि, त्यक्त्वेदं वनवासदुःखमचिरात्साज्ञातवासं प्रिये नोक्तासीः कृतमात्रमेत्य मुदिता सौगन्धिकं वा रिपोः । (१) 'लयोारः'.ग (२) अंअस्सरणभूमिए वत्तमाणस्स सरिण- हिदेण अंएण उग्गप्पाणादेहिं संलोहेदवो इति पठनीयमिति बार्णट्रमहा- शयः। (३) 'सन्नो ज्वलन'. ग. (४) ('शान्'? शम्.). ग. (५) 'र्थस्य' इति पठनयिम् ।

·कल्याणसौगन्धिकम् । पौलोमीव शतक्रतोः क्रतुशतान्याह (तुरम्याशगात् ?) भर्तुर्भूतहताचे जीविततरोभद्रे फलं दास्यसि ॥ द्रौपदी-अणुग्गहिदमि । हनु-कुमार किमपरं मया कर्तव्यम् । भीमः- प्रीता प्रिया त्वयि विभो नयने कृतार्थे देव प्रसाद्य विकृतासि गुम्स्य केशः। सौगन्धिकं सुरभिगन्धि सुरार्चित वः कल्याणसम्पदुदयाद्भुतकामधेनुः ॥ (भरतवाक्यम्) दोषाश्च नाशमुपयान्तु कृतावमुष्यां भूयोभ (यं? व) क्षपयताम्मम नीलकण्ठः। निर्धार्तराष्ट्रनियति निखिलां धरित्री पायान्नृपः सोयमजातशत्रुः ।। श्रीनीलकण्ठस्य कृतिः । कल्याणसौगन्धिक- मेकाक्षं समाप्तम् ॥ (१) 'तुरभ्याशगा' इति स्यात् । (२) 'ताश्च'. ग. 'भूतहिताय' इति स्यात् । (३) 'गुह्यकेशं' इति बाणट्रमहाशयः । (४) 'योभवं क्षप- यतान्मम' इति स्यात् । (५) 'कल्याणसौगन्धिकं नाटकं समाप्तम् इत्यपि।

·टीका। तां भवानी भवानीतक्लेशनाशविशारदाम् । शारदां शारदाम्भोजसितसिंहासनां नुमः॥ द्रौपद्या वचनेन हर्तुमचिरात्सौगन्धिकाख्यं शुभं पुष्पं शंखगदात्तपाणिरचलाद्यक्षेश्वराधिष्ठितात् । जित्वा क्रोधवशं गणं परिभवन् वीरेण सख्यं यदा कुर्वन् वायुसुतेन चारु हरिणा पार्थाग्रजः पातु वः ॥ इह किल परमाग्रहाराभिजनः श्रीनीलकण्ठकविः कल्याणसौ- गन्धिकाभिधं स्वभावाभिनयोपेतं प्रेक्षाप्रधानं व्यायोगं कवितुमिच्छुः तदुपक्रमे प्रयोगसम्यक्त्वापादनविघटकं विघ्नं निवारयितुं अतिधृति- च्छन्दोनिबद्धं मङ्गलश्लोकं प्रयोक्तुकामः श्रादौ कथावस्तूपक्षेपदक्षं सूत्रधारं प्रवेशयति-नान्द्यन्त इत्यादिना । रङ्गमुद्दिश्य क्रियमाणा सपर्या नान्दी । ततः नेपथ्यशालातः रङ्गं प्रविशतीत्यर्थः । रङ्गरूपं सूत्रं धारयतीत सूत्रधारः। सूचनात्सूत्रं वा । प्रेक्षोपक्रमे हि कथासूचकः सूत्रधारः, सूक्तिमुद्राकलापो सुशि- क्षितः स्वाधीनाङ्गव्यापारः सर्वजनानुकरणनिपुणश्च भवेत् । ततो वि- शुद्धवेषः जितेन्द्रियः परिवारजनपरिवृतश्च सन् भक्लिपुरस्सरं जल- गन्धपुष्पधूपदीपादिभिर्नान्दीपूजां निवर्तयेत् । पूजावसाने च, श्रीकला गौरीकला मेदनीकला सरस्वतीकला एवं चतुष्कलासंयुक्तां संक्षिप्ता मभिनयेत् । ततश्च रङ्गे पञ्चपदविन्यासं कृत्वा पुष्पाञ्जलिहस्तः सभा- पतिसनाथां पण्डितमहासभामभिमुखीकृत्य आशीर्नमस्क्रियावस्तुनिर्दे- शान्यतमरूपं मङ्गलमाचरेदिति समुदाचारः । नमस्क्रियारूपं मङ्गलमाचरति-श्रासीदिति । स्वनिवासशैल- तुलनात् स्वावासभूतस्य कैलासपर्वतस्योद्धारात्। अचलसुतायाः संवे- गोप्यत एव.। प्रसादोन्मुखः सन्तोषेणोत्फुल्लवदनः । सम्भ्रमसहितायाः पार्वत्या आश्लेष आलिङ्गनं तद्रूपं सुखं प्रददाति, तस्मात् । यस्य शरो- ·मा कल्याणसांगान्धिकम् । द्भवे इति 'धानुष्कः शम्भुरदिर्धनुरिषुरपरः कोपि मौर्वी फणीन्द्रः' इति त्रिपुरदहने विवृतम् । मुग्धः सुन्दरः। मुग्धशशाङ्केनालंकृतकपद इत्यर्थः । शशाङ्क इति च चन्द्रनामाङ्कितत्व लक्षणकाराभिमतं निर्वृ- त्तम् । “नान्दीश्लोके च कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः' इति च । व इति सभासदः प्रत्याशीः। हरकीर्तनाच्च नमस्क्रिया सिद्धा । एवमाशीनम- स्क्रिययोः प्रयोगानन्तरं कथावस्तूपक्षेपफलकस्यामुखस्यारम्भः। काव्योपक्षेपप्ररोचनायै नट्यामन्त्रणां करोति-आर्य इति । आर्य इति बहुमतं नट्याह्वानम् । इतस्तावत् इत आगम्यताम् । निर- र्थकस्तावच्छब्दः । नटी च त्वरिततरमागत्य स्वात्मानं तस्मै निवेदयति-अंएति । अहं तव पुरतो भवामीत्यर्थः । काव्यप्रख्यापनाश्रयां स्थापनामारभते अहमित्यादि । आर्यमित्रैः पूज्यपादैः सभासद्भिः। कहं विएति । आदेशो नियोगस्तद्रूपोनुग्रहः । आर्यमिश्राणामादेशानुग्रह एवंरूप इति कथयितुमुपक्रान्तः सूत्र. धारः 'प्रसाद्य रङ्गं विधिवत्कवर्नाम च कीर्तयेत्' इति नाट्यवेदानुरोधं निखिलकविग्रामकर्तव्यां कविकाव्यनाम कीर्तनां प्रस्तौति-आज्ञेत्या- दिना । गुणवद्भिः गुणिभिरभिष्टुतानां नुतानां कात्यायनीचरणपङ्कज- भक्तिभाजां देवीपादकमलासक्तचित्तानां षट्कर्मिणां द्विजन्मनां निव- सतौ निवासभूते परमाग्रहार प्राप्तप्रसूतिर्लब्धजन्मास्माकं गुरुः कवि- रिति साधु तेषामेव द्विजन्मनां निवसतौ उपसेवितवान् अधीतसकल- शास्त्रोभूदित्यर्थः । परमाग्रहार इति ग्रामनाम । अनेन च कविमहत्त्व- मुक्तम् । तदस्येत्यादि । अभिनयरूपोलङ्कारः। यथा च सुसम्पादितः प्रयोगः स्यात्तथा दर्शयेत्यर्थः । प्रेक्षाप्रधानेषु रूपकेषु शूद्रकप्रभृतीनां कृतय उच्चबहुमता लोके। तत्कथं तासां प्रहाणेन प्रकृतिरूपके प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरित्याह-अंग्र इत्यादि । शूद्रक उज्जैनीराजा मृच्छकटिककारःआर्ये इत्यादि। आश्रि- तेषु वात्सल्यरूपं व्यसनं तद्वान् । किलार्थको ननुशब्द । विद्यानामिति-असकृत्पठनपाठनाधुपयोगेन चिरपरिचितानां --- ..

·कल्याणसौगन्धिकम्। विद्यानां प्रभूतगुणवत्तामचिन्तयन्नेव सर्वोपि जीवलोकः नवोदयवत्सु भोग्येषु सन्तोषमुपयातीत्यर्थः । जुजईति । त्वदुक्तमुपपद्यत इत्यर्थः । तदिहति तत् नवोदयवत्सु भोग्येषु जीवलोकस्य तृप्तिदर्शनात् इह नवोदयवत्यस्मिन् कल्याणसौगन्धिकाभिनये सज्जीभव पात्रसम- नन्तरीभवितुं सज्जा भवेत्यर्थः । नेपथ्यविधानमनुतिष्ठामि । शैलूषा- नुदारनेपथ्यभृतः करोमीत्यर्थः । परिक्रम्य परिक्रमणं कर्णदानं च यथावहितो भवेदिति । अये इत्याश्चयद्योतकः । किन्नु खल्विति कार- णापेक्षी । सजननियोगानुष्ठानव्यग्ने सज्जननियोगमनुष्टातुमेवावाहित- चित्ते सति तदवधानान्तरायभूतः शब्द इव श्रूयते । इव शब्दः शब्द एव वा नवेत्यनिश्चयं द्योतयति । अङ्गेति शब्दस्वरूपजिज्ञासात्वराम- वबोधयति । भीमेति । न खलु न खल्विति सम्भ्रमात् त्वरया वा द्विरुक्तिः । भवत्वित्यङ्गीकारे । अयं शब्दो भवतु मया चेदं विज्ञातम् । नेपथ्यशालायां भोमस्य गमनप्रतिषेधश्रवणन विज्ञातप्रेक्षारम्भः सूत्रधारः कथांशमुपक्षिपति–अगाग्रादिाते । नूतनतयेति पदेन भोग्यानां समुपनतावित्यादिपूर्वश्लोकोक्तः सामान्यनयोत्र सञ्चारितः। कुसुमान्वेषणार्थ प्रयान्तं संरोध, अतिसाहसत्वात्कर्मणः कलत्रसहि- तस्तापसो ब्रजति । कलत्रं नपुंसकम् । एवं काव्योपक्षेपणं प्रस्ताव्य नटीसूत्रधारयोर्निष्क्रमणमाह- निष्क्रान्ताविति · कथावस्त्वंशस्य स्थापनात् स्थापनैषा । सेयं त्रिवि- धा । श्रुत्वास्थापना स्मृत्वास्थापना कथास्थापना चेति । तत्रेयं कथास्थापना । इति सूत्रधारप्रक्रिया ॥ अगाग्रादित्यादिश्लोकसूचितकथांशानुगुण्येन पात्रमवतारयति तत इत्यादि । सूत्रधारप्रक्रियापरिसमाप्त्यनन्तरमित्यर्थः । अत्र गन्ध- मादनपर्वतप्रदेशो रङ्गः । सौगन्धिकपुष्पाहरणरूपादतिसाहसात्कर्मणो भीमं निवर्तयितु- मभ्यागतः अध्वश्रमेण दृढं परिश्रान्तस्तापसः आत्मानं विश्रमयि- ·कल्याणसौगन्धिकम् । ३१ ष्यन् गृहिणीं स्वशरीरशुश्रषायै नियोजयति-पादाविति । निर्भरजल- स्येतरजलापेक्षया नैर्मल्यम्। कम्पितं प्रवेपितं तेन बलहीनं भुजयोदय, आमूलतःमूलादारभ्य । 'मुग्धः सुन्दरमूढयो रित्यमरः। अध्वगमनरूप- व्यासेवनेनोत्पन्नस्तापसस्य श्रमः। स च गात्रसंवाहनमुखविकूणननि- श्वसिताङ्गमर्दमन्दपादोत्क्षेपणादिभिरत्राभिनेयः । स्वपतिशुश्रुषायामनभिमुखी सा मार्गस्यानतिदूरत्वावबोधनेन पतिनियोगमाक्षिपति–एत्तिअम्मत्त इति । मुग्धे इत्यादि । अभिभूतानां व्याप्तानाम् । सञ्चारादिकमपरचे- टितम् । पराश्रयी जनः स्वार्थादपि परार्थ बहुमनुत इत्याह-पश्यति। वृत्तैः सद्भिः सौशील्यादिभिः । शबूणां सुयोधनादीनां कूटकापटप्रयो- गेण क्षपिता नाशिता विमलश्रीयशोमानभोगाः येषां ते। कल्पशब्दो तुल्यवाची । भोगावासे भागयोग्ये कहं पुणेति । याज्ञसेनी द्रौपदी । अति साहसे कर्मणीति शेषः गन्धमादनाचलात् कल्हारकुसुमाहरणरूपे कर्मणीति तदर्थः । नन्वित्यादि । तदेतद्वर्तते तस्य कारणमस्तीत्यर्थः । किमिति सामान्येन निर्दिशति हृदयमित्यादि । स्त्रीणां साहसिकत्वमुदाहरति तथाहीति । तथाच रामवन- प्रवासस्य दशरथानिर्याणस्य च कैकेयी एकैव कारणमभूदिति तात्प- र्यम् सद्गुणा एव भूषणं यस्य, विधनं मरणम् । केकयेन्द्रतनूजा - कैकेयी। एहीति । एहि तावत् शीघ्रमागच्छेत्यर्थः सर्वथा कथञ्चित् । बधिरयतीति । अगमैः वृक्षः ‘पलाशी द्रुद्रुमागमाः।' इत्यमरः । गदावरुग्णैः गदाघातेन व्रणितैरित्यर्थः । इदं चागमैरित्यस्य विशेष- णम् । अनुचरं पितरं वायु अपगर्वमेव कुर्वन् जवेन वेगेन अपहस- नव यात।

·कल्याणसौगन्धिकम् । अग्नीति । शरणं गृहम् । 'शरणं गृहराक्षित्रोः' इत्यमरः । व्यतीत- कालत्वादेव प्रायश्चित्तसहितस्य कर्मणो विधिरुद्दिष्टा । ब्राह्मणीतापसयोः परिश्रमव्यर्थतां प्रतिपाद्य तयोर्निष्क्रमणमाह -निष्क्रान्ताविति। अत्र बदरप्रभो रोमशश्मश्रुः चीरवल्कलचर्मान्यतमपरिधानः लम्बकेश मलिनवेषश्च तापसो रङ्गे प्रवेश्यः । अत्रच ब्राह्मणीतापसयोःप्रवेशः असम्बद्धकथाप्राया कथनिका॥ व्यायोगेस्मिन्, याज्ञसेनीप्रियानुसारेण भीमसेनकृतं गन्धमादना- चलात् सौगधिकपुष्पाहरणं प्रधानं, तस्मिश्च पर्वते अलकेश्वरस्य सर परिसरप्रदेशाद्विनानुमतिं पुष्पावचयप्रवृत्तस्य तस्य सरोरक्षिणा राक्षसेन सह युद्ध, पुष्पावचयानन्तरं मार्गमध्ये कदलीवनस्यैकस्य मानशृङ्गोत्पाठनेन दीर्घरोषेण तत्स्वामिना जरद्वानरेन्द्रेण सह युद्ध, अनवगतपरस्परभ्रातृभावयोरेतयोः पुरन्दरसन्देशानुराधनागतस्य प्रियासहितस्य विद्याधरस्य मुखात् भ्रातृत्वावगमनं च प्रतिपाद्यं वस्तु। भीमसेनं रङ्गे प्रवशयांत-ततः प्रविशतीत्यादि । आध्मायमान- शंखः । शब्दाप्यमानः कुसुमावचयप्रकरणेस्मिन् वनप्रदेश एव रङ्गः । स्वकीयमौद्धत्यमाह-एषभो इति, अहमस्मीत्यर्थः । व्यायच्छन्निति व्यायच्छन् गदाघट्टनरूपं व्यायाम कुर्वन् कुलं यूथं त्रासयन् भयापयन्। 'दोर्दण्डाहिण्डितोद्यद्भ्रमितनिजगदाघट्टनै- वृक्षषण्डान् पिष्ट्वा पुष्टाभिमानः क्षुभितमृगघटा धावयन्त निनादैः' इत्ययं पद्यभागोत्र संवदति । उरःक्षिप्ताम्बुवाहनुतैः मेधमण्डलस्य भीमस्योरसा सह संघर्षों जातः । उच्चप्रदेशस्थितत्वात् । तेन वृष्ट इत्यर्थः । अम्बुभिः उद्वलाकृतासन्धुः उत्क्रान्तो वेलामुढेलः उद्धे- लीकृतः सिन्धुः समुद्रो येन सः। पाञ्चाल्याः मनोनुकूलानि कुसुमा- न्याने तुमिच्छन् । गुरोमरुतः संघर्षादिव अनेन वेगाधिक्यं सूचितम् । च मघो ..

·my कल्याणसौगन्धिकम् । अहमारूढवान् अस्मीति शेषः । तदहमिति-प्रभवं उत्पत्तिस्थानम् । अहो इत्यादि-भीरूणां दुब्प्रवेशत्वप्रतिपादनेन दृढचित्तस्य स्वस्य सुगमतां व्यञ्जयन् वनदृष्टं अजगरकबळितकमाह-अन्तर्गुहेति । गुहाया अन्तर्भागे उद्गतः : यः महांश्चासावजगरश्च, अजगरो वाहसः। तस्य मुखे या दंष्ट्रा तया आकृष्टचरणम् । अत एव अतीव गर्जन्तम् । पुनः कीदृशमित्याह-दंष्ट्राग्रेत्यादिनखमित्यन्तं । दंष्ट्रायाः सिंहस्येति शेष । अग्रभागेण कर्षितं यत् पृथुकुम्भतटास्थि तेनास्थना सह वल्गन्ती या ग्रीवा तस्यां निखातो निपातितः यो नखः येन तादृशम् । द्विपेन्द्रम् । एष इति सन्निहितमाह । अभिनेयेषु नृत्तेषु मध्ये बहुक्छ- साध्योयमजगरकवलिताख्यः। कुसुमान्वेषणसमये दृष्टं विशेष वर्णयति-नृत्यन्तीति । चषकः पानपात्रम् । गोष्ठी समाजः। 'मधुरोपदंशमसुरिति पाठः समी- चीनः । मैरेयासवौ मद्यविशेषौ, तथाचोक्तम्-मेषशृंगीत्वक्वाथाभि- युतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्भारस्त्रिफलायुक्तो मैरेयः कपि. स्थतुल्यफाणितपश्चतौलिकप्रस्थमधुनश्चासवयोगः सुराकल्कतण्डुला- भ्यां निष्पन्नो गुडस्तत्र निक्षिप्यत इति । अहो इत्यादि । अहोतुखल्वित्याश्चर्यवाची । रमणीयवस्तु- विषयाणां मनोहरद्रव्यभाजां वनान्तराणां विविधवनानां अनन्तता अपरिमितता। मणीति । मणिफलकवत्सुन्दरा या स्वर्णडोला तस्यां अधिरूढा अ.सन्ना त्रिपुरजयिनिबद्धं श्रीपरमेश्वरमधिकृत्य प्रस्तुतं गेयं गीतं असकृद् गायन्ती, श्रवणयुगलयोर्लोलन्ती चञ्चले कुण्डले श्रवणा- भरणे ताभ्यां श्रामृष्टौ परामृष्टौ गण्डौ करटतटौ तादृशी एषा आकर्षणीयमूर्ति विभवा मुग्धसिद्धाङ्गना मम गतिं निगलयति प्रति- बध्नातीव ॥ सौगन्धिकपरिमलवाहित्वादतिशीतलत्वाच्च वायोः जलाशयस्य सन्निहितत्वमुद्दिष्टं स्पष्टयति-अयं हीत्यादि । जनकः सुखं परिष्वजन् , ..

·कल्याणसौगन्धिकम्। आश्लिष्यन् यथा पुत्रस्य शरीरं यथा रोमाञ्चकञ्चुकितं करोति तथा। उपमानप्रवचनमिदम् । यावदिति, उपसपीमि उपसप्यामि । स्वाकृतिप्रकृतिदर्शनेन यक्षराक्षसगणैः सम्भावितमात्मनान्तकत्वं विदन्नाह-अये इत्यादि, वृकोदरस्य तावन्मात्रं स्थौल्यं गदावत्त्वं च मनुष्यजातावेव इतः पूर्व तैर्न दृष्टमिति ते कान्दिशीका जाताः । हैमा इति। मरकतमयैर्विद्रुममयैश्च निर्मलैः नाळेः अभिरामा मनोज्ञा हेमवर्णा अच्छे पयसि । स्थिता इति शेषः । अमी पद्मानां कल्हाराणां च निकराः समूहाः निर्मलस्फटिकशिलानिर्मितेषु वप्रेषु सौधेषु छायामात्रेणागताः सन्तः मधुपानविषयिणं भ्रमराणां झंकारैः संलक्ष्यन्ते ॥ तद्यावदिति । यावदिति वाक्यभूषणम् । सगर्वमिति । अत्र च गर्वः वलविभवेनोत्पद्यते, स च धर्षण- वाक्पारुष्यादिभिरभिनेयः। कुसुमावचयप्रवृत्तावात्मनो धीरोदात्ततां निर्भीकतां च स्वयमेव प्रकटयति-कुसुमानीति । हरामि हराम्येव । निवारयतु अस्मा- कर्मण इति शेषः। पार्षतीप्रियानुसारेण पुष्पाहरणप्रवृत्तस्य भीमस्य पर्वतावतरण, तत्र च परिभ्रमणं, जलाशयपरिसरे पुष्पदर्शनं, तदपहरणं च निर्वर्तितम् । इदानीं स्वाज्ञामनधिगस्य छन्दतः पुष्पाणि हृतवतस्तस्य कर्म चेदमसहमानः वित्तेशपुष्करिण्या आरक्षकपुरुषः राक्षस: कश्चिन्नाम्ना क्रोधवश इति युद्धार्थमागच्छति । तं राक्षसपात्रं रङ्ग प्रवेशयितुं तत्पूर्वरङ्गभूतं तस्यैव दुर्व्याहृतं अन्तर्जवनिकातो सभिका- नववोधयति-नेपथ्ये इति। श्रा दुरात्मन्नित्यादि । ततः प्रविशतीत्यादि। कुसुमान्यपहतुमुद्यत त कुरुवयं कुधियः कुबेरभृत्याः । कुतुकात्समुपेत्य योद्धकामाः कुमृतिज्ञाः परिभाषिणोन्यरुन्धन् ।

·- ट कल्याणसौगन्धिकम्। अत्र श्लोके बहूनां राक्षसानां प्रवेश उक्तः । ततः भीमसेनकृत- कुसुमावचयाव्यवहितोत्तरक्षणे , लक्रोधः राक्षसस्य क्रोधं उत्फुल्ल- नासापुटोद्धतनयनसन्दष्टोष्टपुटादिभिरभिनयेत् । तथा च नाटयवेद , -कुटिलोत्कटमुखः सन्दष्टोष्ट स्पृशन् करेण करम् । धृष्टः खभुजप्रेक्षी शत्रोनियन्त्रणं कुर्यात् ॥” इति । इहहीति । इहहि इदानी खलु । दुष्कर्मति दुष्कर्मसञ्चयकृतागसि विगीतकर्मसमूहैः कृतापराधे अस्मिन् जीवलोके जीवग्रहणरूपे महे व्यापृतः अचेतनानामपि कुसुमादीनां शैलभवानां जीवसत्ताप्रतिपत्या इयमुक्तिः । तथाहि- "शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा। नानाप्रहरणाद्याश्च ते प्राणिन इति स्मृता.॥" त्वं गर्वितः खल्वसीति व्याकोपेनोक्तिः । अत. अस्मिन् क्षणे अव्यवहितक्षणे निशितखड्गनिकृत्तदहं प्रतितोदणनासना विदारत- कलेबरं त्वां यमस्यान्तिके यो रस तज्ज्ञातारं करिष्ये सावधानमिति । पुर स्थ पुरुषो मनुष्यो राक्षसो देवो वेति सावधानेन निवर्णनं युक्तदण्डविधानार्थम् । अनन्तरं मनुष्य बुध्वा निस्सारभूतं तं व्यापादयितुं श्रायुधस्यावश्यकतामाक्षिपति-अप- विद्धायुध इति । ततश्च भीमस्य स्थौल्यं बलीयस्त्वं श्रायुधवत्त्वं चाकलय्य श्रायुधस्यात्यावश्यकतां मनसि निश्चिन्वन् पुन खगोद्धारमाह-पुनः खड्गमुद्धत्येति । अपशदशब्दोऽधमवाची । खड्गेनेति खड्गेन असिना क्षतविग्रहस्य रुग्णकलेबरस्य तव पिशितैर्मासै क्लुप्तो निश्चित. य उपदंश. तदनन्तरं, पानकर्मणि उपदंशभूतानि व्याणीत्यर्थः । कोष्णं ईषदुष्णं श्रास्त्रासवं रक्तरूपं मद्य पानीयाधारभूतस्य पात्रस्यावश्यकत्वादाह-कपालेति । कपालरूपश्चषकः पानपात्रं तेन कण्ठावधि रसयन् , उपदंशखादना- नन्तरं पानमाचारः अन्त्रित्रगुणमुद्वहन् अान्त्ररूपं माला धारयन् , अस्थित है पथ्यं विरचयन् आहितरङ्ग । नृत्यन्मत्तविलासजां नृत्यतो नर्तनं कुर्वतः मत्तस्य आसवसेवनेन सम्भ्रान्तचित्तस्य विला- ·३६ कल्याण सोगन्धिकम् । सेन ततइतो विहारेण सञ्जायमानां धनपतेः धूर्जटे प्रीतिं श्रहं करि- प्यामि । मत्तविलासप्रहसने हि सिंहविष्णुपुत्रमहेन्द्रविक्रमवर्मप्रणीते गृहीतकपालीरूप पिनाकी देवसोमासहितः सुरां पीत्वा कपाल- विभवस्ततइतो विहरति । अत्र च सरःस्वामिनोनुज्ञामनधिगम्य कुसु- मावचयप्रवृत्तं त्वां हत्वा तव मांसोपदंशपूर्वकेन रक्तपानेन हृषितोहं तवान्त्रमालां धृत्वा सर स्वामिनोलंकेश्वरस्य पुरतो नर्तिष्य इति दण्डविधानं स्वस्वामिप्रीतिकर विभीषिकारूपं प्रसञ्चक्षते राक्षस हनिष्यन्तीति, मनुष्याः कर्ता, राक्षसान् कर्म, विपरीतल- क्षणया अर्थः। अत्र च निवर्त्यमाने पक्षप्रातपक्षसंवादे भीमसेनोक्तं स्वस्य समीरणांशत्वमपि राक्षसो मिथ्येत्याह-अमृतमेतदिति । जातिसाम्यात् परस्परविरोधो विरुद्ध इत्याह-किं देव इति देवांशभूतत्वेपि नाहं बिभेमीत्याह-अथवेति । समीरण इति धनाधिपः कुबेरः किंकिमिति । किंकिमिति रेरे इति च राक्षसवचनश्रवणसञ्जा- तात् कोपात् द्विरुक्तिः : कीटकशब्दो निस्सारत्वबोधकः । भीमः स्वकीयमपदानं वर्णयति-गुप्ता इति पुङ्गवः श्रेष्ठ मृदितवान् हतवान् । गदयेति । भग्नः क्षतगात्रः । प्रहरणमपविध्य भीमस्य गदाघट्टनं परिमृजन राक्षसः कान्दिशीको जातः। कुसुमलामरूपकार्यस्य साधितप्रायत्वात् गन्धमादनाचलात्प्रति- निवृत्तो भीमसेनः मध्यमार्ग कदलीवनस्यैकस्य मानशृङ्गमुत्पाटयति स्म, तत्स्वामी च हनुमान् ‘रामं स्मरन् ससुखमत्र तपः प्रकुर्वन्' स्थितो वृत्तान्तं ज्ञात्वा दीर्घरोषो बभूवः । अज्ञातसोदरभावश्च भीमस्तेन सह युद्धायासजत । एतयोश्च तुमुलं युद्धं सम्भाव्यमानं विदित्वा शक्रशासनेन स्वर्लोकादेतयोः साहोनिवेदयितुमभ्यागतः सहचरी- सहितो विद्याधरः। तं चोत्तमपात्रं रङ्गे प्रवेशयितुं तत्पूर्वरङ्गभूतां कथानुपूर्व्यनुगुणां नेपथ्यवाचमाह-नेपथ्य इति । अत्र च विचित्र- .

·३७ न कल्याण सौगन्धिकम् । श्मश्रुः केशमुकुटवान् गौरवर्णः विद्याधरो प्रवेश्यः । विद्याधरी च मुक्ताभूयिष्ठभूषणा चित्रवेषपग्छिदा कार्या । क्षेत्र इति । क्षेत्रे कुले । भुवनस्यायुः तस्य । स्वैरं छन्दतः। प्रियाकृते याज्ञसेन्या अलंकरणार्थम् । पवनलीलां वर्णयति-तिर्यगिति । वप्रैः प्रतिहतः संघृष्ठः अयं पवनः सुमेरोः कनकाचलस्य शृङ्गान्तरे कूटेषु। नौ अावां तिर्यक् पार्श्वतो विकम्पयति । चालयति । मुहुः घूर्णयते । ततइतो गतागत- मादधानः डोलीकरोति डोलाकेलिवत्कुरुते । मधुमदस्येति उपमान- प्रवचनम् मधोरासवस्य मदोयथा पार्श्वतश्चालयति घूर्णयते । गतागत- दिति मादधाति तथेत्यर्थ । मारुतपीडाबाहुल्यात् स्वैरसञ्चाराक्षमा पतिसहायमपेक्षते- गाहेति । त्वरया द्विरुक्तिः । दुविणोदेणे ते। यदि विनात स्यादयं तर्हि नैवमुपद्रव दद्यादिति भावः । हतक इति नैराश्यात् अवहितेति । विलोलां वायुपीडया चञ्चलशरीरां अत एव मामभितः पतन्तीं त्वां गृहीतुं, हृदयं चाक्षिणी च हृदयाक्षीणि अव- हितानि दत्तावधानानि हृदयाक्षीणि यस्य सः तादृशम् । त्वां गृही- तुमहमेकाग्रचित्तः एकाग्रदृष्टिश्चास्मीति भावः। पुनरप्यात्मानं विशे- षयति-व्यायतं दीर्घ उघूर्ण ग्रहणार्थ सजं च बाह्नोतियं यस्य तादृशं मां एतादृशप्रयत्नविशिष्टमपि दुर्निवारप्रवृत्तिः दुःखेनापि नि- वारयितुमशक्या प्रवृत्तिर्यस्य सः अयं प्रततगमनो वायुः। विपरीतो विधिरिवेति साम्योक्ति । अननुकूलं दिष्टनिव वन्ध्ययन अवकेशिनं विधत्ते । पुरुषकारबलिष्ठमपि कार्य यथा दैवस्य विपरीत- तायां न फलति तद्वदित्यर्थः । उपमा । भोः प्रभञ्जनेति वायुदेवताभिसम्बोधनम् । भवन्मित्रस्येति । कल्याण हनुमद्भीमयोः अन्योन्यभ्रातृत्वावबो- धनरूपम् ।

·कल्याणसौगन्धिकम्। अये इति । अये इति विस्मये । पूर्व विपरीतो वायुरिदानी प्रिय- कार्यविज्ञापनादनुकूलो जात इत्यर्थः । सप्तर्षीति। सप्तर्षिमण्डलस्य नवग्रहाणां च मध्यस्थानवर्ती । चण्डवेगः करगतिः । अवनिचक्रस्य वृत्ताकृतित्वादुत्प्रेक्षते-छत्रमात्रेति । इमपी- त्यादि अविभावितं अविज्ञातम् यावदिति वाक्यालङ्कारः। णाहेत्यादि । वृक्षलतादिनिलया गुल्माः । मुग्ध इति । मुग्धे मूढे । 'मुग्धः सुन्दरमूढयोः' इत्यमरः । "व्योम्नश्चावतरेद्यस्तु तस्यैतां कारयेद् गतिम् । विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना ॥ प्रासादद्रुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च । आरोहणावतरण कार्यमर्थवशात्तथा ॥" इति नाट्यशास्त्रानुरोधेन विद्याधरीविद्याधरयो रवतरणमाह- अवतरणं नाटयत इति । प्रासादैरिति । संरुद्धतारागणैरिति प्रासादस्योछायः सूचितः मौक्तिकमालिकापरिगतप्रान्तै मालव मालिका मौक्लिकमालया मुक्ता हारेण परिगता परितो व्याप्ता प्रान्ता परिसरप्रदेशा तादृशैरिव स्थितैः गृहैरुदवसितैश्च भूषिता अलंकृता । उत्प्रेक्षणमिदम् । रागा- नन्दितरवेवरैः रागालापेनानन्दिता खेचर देवयालयः तैः । वरवधू- गीतैश्च मनोहारिणी स्वर्गश्री अलका इति नास्निपर निश्चितो भेदः तत्त्वतस्तुभेदो नास्तीत्यर्थः। णाहेति । कोणु खु एसो इति शब्दस्वरूपजिज्ञासायां तात्पर्येण सजलजलधरस्तनितगम्भीरः जलपूर्णस्य वरिवाहस्य निर्घोषवद् गम्भीर । 'स्तनितं मेघनिर्घोष' इत्यमर । मेघनिर्घोष निशम्य अन्यं द्विपेन्द्र गर्जन्तं शङ्कमानः कश्चिद् गजः दीर्घरोषः प्रतिनिनदन् स्वकं दन्तद्वयं वृक्ष एकस्मिन् न्यखानत् तं च निखातं पुनरुत्क्रष्टुं नैव प्रभवतीतीदं वर्णयति-गर्जन्तमित्यादि । द्वि- पेन्द्रं शङ्कत इति द्विपेन्द्रशङ्की । अामूलं मूलभागपर्यन्तं, तौ निखातो ·कल्याणलौगन्धिकम्। हद्धीति । वलेन गौरवं प्राप्ता बलगर्विताः। प्रमादः अनिर्ज्ञानेन जायमानो दोषः । सखात्यादि । कपीश्वरस्य हनुमतः । कदलीवनमिति नाम । निकटवर्ति अासन्नवर्ति, स्फाटिकं स्फटिकवत् द्योतमानम् । प्रभा- वान्तर्हितौ तिरस्करिणीप्रभावेण तिरोभूतशरीरौ, चेष्टितं प्रवृत्ति, अवगम्य ज्ञात्वा। गगनावतरणश्रमखिन्नायाः स्वप्रियाया विश्रमावश्यकतां प्रति पादयति-शुष्यदिति । हे सुतनु, शोभनशरीरे शुष्यदन्तछदकिसलयं दन्तोदकसंप्लवाभावात् शोषीभवन् यो दन्तच्छदः दन्तप्रान्तभागस्थ- मांसं तदेव किसलयं पल्लवं तादृशम् । स्वेदैः स्वेदकणैः । गण्डयोः कपोलयोः बद्धः रागः रक्तिमा तादृशम् । तिग्मभासः चण्डकिरणस्य सूर्यस्य प्रभाणां किरणानां जालैः समूहैः ग्लपितं ग्लानिं प्रापितं ते वक्त्रं मुखं इह इदानीं विश्रमं सुखं वाञ्छतीव ॥ अहो इत्यादि । प्रियायाः पार्षत्या अभिलाषः कुसुमाहरणरूपः । अवशं अस्वाधीनम् । उद्देशः परिसरप्रदेशः । हनुमतो कदलीवनं वर्णयति चातेरित इति । वातेन वायुना ईरितश्चालितः अत एव प्रचलत् प्रकर्षेण चलत् यन्नीलदळं तेनाकुलो व्याप्तः । पक्वैः पाकवद्भि. परिणतः फलैः शवलवर्णं प्रापित अयं कदलीवनप्रदेशः विद्रुमलताविटपैः प्रभिन्नः भेदं प्रापितः त्वङ्गत्तरङ्ग- परिकीर्ण चलन् यो तरङ्गः वीचिः तेन परिकीर्णः परितो व्याप्तः अम्बुराशिः समुद्र इव श्राभाति शोभते, उपमालङ्कारः । यावदित्यादि । महानुभावस्य वीरसत्वस्य, परिग्रहः स्थानम् । रक्ष्यभावाद्वनवृक्षेषु परिणतफलसत्त्वे पक्षिमृगादयो यथेष्टं तान्यपहरेयुः । अत्र तु कदलीवने नैकमपि वृक्षगतं फलमन्यद्वाप- हृतम् तस्मात्स्वामिनकेन प्रकृष्टविक्रमेण भवितव्यम् । स च क्षात्र- तेजस्तम्भूत अधृष्य एव भवेत् । तस्य चाधृष्यतां विगमयितुं सोलाहोहं गुरुवचनान्तरायं आशङ्क इत्याद्याह-न किञ्चिदित्यादि । परतेजःप्रकर्षः पर्वतीयजीवजालानां पराक्रमातिशयः छन्दतो पर्वत- ·४० कल्याणसौगन्धिकम् । गतवस्त्वनुभवरूपः । सुयोधनो दुर्योधनः। तेन सह युद्धसमये गुरो- ज्येष्ठभ्रातुर्धर्मपुत्रस्य वचनमन्तरायोऽभूत् । इदानीं गुरोरसन्निहित- त्वात् तथा नेत्याह-नचास्यति । कदलीवनस्वामिनः कोपप्रवर्धनायै वनस्य मानशृङ्गमुत्पाटयिष्यन्नाह तदस्येति । यद्यस्तीति । इह अत्र शक्तिकृताभिमानः आत्मशक्तिप्रवृद्धगर्वः कश्चिद्यद्यस्ति, परेतपतेः प्रेतपतेर्यमस्य पुरं प्रयातुं कांक्षेद्यदि स', प्रकर्षणोल्लसन्ती या भ्रुकुटिः तया भीमा घोराया ललाटभूमिः ललाट- प्रदेशः तादृशस्य चण्डक्रुधः प्रवृद्धमन्योः मम पुरतः सन्निधौ क्षणायुः अल्पायुः सन् पततु॥ कथांशानुगुण्येन हनुमत प्रवेश अन्तर्जवनिकावाग्भिय॑ञ्जयति- नेपथ्य इति । अा दुरात्मन्नित्यादि । आत्मानमात्मनैव यो न वेत्ति स अनात्मज्ञः तादृशेति सम्बुद्धिः । पराज्ञां समुल्लंघयितुं शीलमस्येति पराशासमुल्लंघनपरः । जरद्वानरस्य तात्कालिकं स्वरूपं वर्णयति-दृढेत्यादि । दृढ- विरचितमुष्टिः दृढं यथास्यत्तथाविरचिता मुष्टियेन सः अधिकपिशङ्गैः अधिकं पिशङ्गवर्णैः दृष्टिभासां वितानैः प्रसरैः वियत् आकाशं सेन्द्र- चापं प्रकुर्वन् प्रावृट्कालभिन्नेपि काले आकाशमिन्द्रचापविशिष्टं कुर्वन्नित्यर्थः। भ्रुकुटियुत ललाटो फालदेशः यस्य तादृशः, स्पष्टदंष्टांशुजालैः स्पष्टैः स्फुटेः दंष्ट्राकिरणसमूहै अपरो नरसिंहमूर्तिरिव स्थित अयं वानरः दृश्यते पुरत इति शेषः। लक्षणेति । भुवि भूमौ मुष्टिपातै मुष्टिघट्टनैः श्लदणप्रपिष्टवपुषं मसृणं यथा स्यात् तथा प्रपिष्टं वपुर्यस्य स तादृशं,मर्दितकलेबरमित्यर्थः। अत एवान्तकेन प्राणापहारिणा अल्पप्रयासहतजीवितं स्वल्पेनाया- सेनापहृतजीवनं त्वां, अक्षणों निमेषसमकालं क्षणमात्रेण, क्रव्याद- दन्तसुखचर्वितकीकसं करोमि । क्रयादो राक्षस तस्य दन्तैः सुख यथा स्यात् तथा चर्वितं कीकसं अस्थि तादृशं करोमीत्यर्थ पर्यायोक्तम्॥

·। कल्याणसौगन्धिकम् । वानरस्यैतादृशपराक्रममसम्भावितं मत्वाह-अहो इत्यादि । किलति तुच्छार्थः। स्वस्य प्रभूतवलवत्त्वं स्पष्टयितुं स्वावदानान्याह-स्वैरमि- त्यादि । स्वैरं छन्दतः। गोष्पदवत् गोष्ठवत् । ऐरावतस्येन्द्रगजस्य दन्ताग्राघातेन ब्रणिता अनन्तरं स्थपुटिताः द तुरोकृताश्च वक्षः- प्रदेशा राक्षसानां, ताशैर्वक्षःस्थलैर्भाषणान् भयङ्करान् नक्तश्चराणां राक्षसानां गणान् हत्वा, पुरा पूर्व भयात् रावणात् भीते दिनकृता सूर्येणापि अस्पृष्टपूर्वा विशिष्टवरसम्पत्याभिभूतगर्वस्य रावणस्य नगरे भयात् सूर्यचन्द्रायोपि यथेष्टं न सञ्चरन्तीति रामायणे स्थितम् । तादृशी लङ्का येन प्लुष्टा दग्धा । स वानरोऽस्मिन् जगति न वा विश्रुतः वद । एवं निर्वर्तितबहुपराक्रमकृत्यं मां विश्रुतविभवं सर्वोपि जानातीत्यर्थः ।। हनुमतस्तव च पराक्रमविषये सुदूरान्तरमस्तीत्याह-सोपी- त्यादि । अहो इत्यादि । वानरेण सह युद्धप्रवृत्तावात्मनो विगीतत्त्वमाह-किं वदिष्यन्ती- त्यादि । फल्गुनोर्जुनः। पुरत प्रास्त इति । 'तत्पथि निश्चलात्मा पुच्छं निधाय जरसात इवात्र शिश्ये' इत्यर्थः। नापसरणक्षम इति जरद्वानरत्वादेवापसर्तुमक्षम इत्यर्थः । वाचं निशम्य समुपेत्य कर्बलीयान् वालाग्रमस्य नहि चालयितुं शशाक । बीडानतो गतधृतिर्विवशो विवेकी प्रोवाच वानरवर वचन सशङ्क अयं च श्लोक सन्दर्भानुगुणः । छन्दत इति स्वैरं कुर्वित्यभ्यनुज्ञावाचकम् ' हनुमन्तमुत्कम्पितुमशक्को भीमसेनः सुतरां विलजितः स्वीयं बलं कोलीन्यं च निन्द्यमाह-धिगिति । नागायुतस्य गजसहस्रस्य यद् बलं तादृशं बलं स्वस्य वर्तमान धिगित्यर्थः । जिष्णुरर्जुनः ।

·४२ कल्याणसौगन्धिकम् । दुर्योधनं युद्धे निहत्य पाञ्चाल्या मूर्धजान् संयन्तुं भीमः प्रतिशुश्राव । इदानीमेकं वानरमुत्कम्पयितुमप्यशक्तः कथं दुर्योधनहननं द्रौपदी- केशसंयमनं च महत्कृत्यं निर्वर्तयितुं प्रभवेदित्याशंक्याह-प्रीतस्त्व- मित्यादि । भोः सुयोधन सम्प्रीतो भव, अनुरूपवलविशिष्टस्य शत्रो- रभावादिति तात्पर्यम् । मूर्धजान् केशान् । संयन्ता संयमनकर्ता । सम्पाडतबलः सन्नुपविष्टो हनुमान् यदि नैवं, भीम उत्कम्प- यितुं शक्त एव भवेदित्याह-अहो वलमित्यादि । पोथयामि शिथिली- करोमि। यदीति । स गुरुः ज्येष्ठो हनुमान् स्वजातिभक्त्या वानरेषु जाति- साम्यकृतबहुमानात् स्वयमेव इदं युद्धं श्रुत्वा मामभिगम्य न निवार- यिष्यति यदि कपिपिशितेषु पिशितं मांसं विहङ्गमानां पक्षिणां विभागकृतो विवादः इह स्फुटं भविष्यति । यदि मम ज्येष्ठः अत्रा- स्मायुद्धान्मां जात्यैक्याद्वानररक्षणाय नाभ्यागमिष्यति त_हमेन- मिदानीमेव हनिष्यामीत्यर्थः । पर्यायोक्तम् । विद्याधरः द्वयोरन्तरं प्रविश्य तयोः साहोदय विज्ञापयति- हनुमन्नित्यादि, असाम्प्रतं अयुक्तम् । "अन्योन्योक्षिप्तमुष्टिप्रहररवमिळत्दवेळिताकर्णनोद्यत्- स्फायद्भीतिप्रधावद्विरदनिकरविक्षोभितक्ष्माधरेन्द्रे । जन्ये जञ्जन्यमाने पवनतनययोरिन्द्रसन्देशतस्तो रुध्वा वीरौ कथञ्चिद् गिरमिति मधुरामाह विद्याधरेन्द्रः॥" अयं श्लोकः सन्दर्भानुगुणः । झटिति विदितार्यभावो भीमः विनीतभावः सन्नाह-आर्य इति । आर्य इति ज्येष्ठवाची। 'आर्येति पूर्वजो भ्राता' इति भरते । वात्सल्यादनुजं समीप आह्वयति-एहयेहीति । अद्य खल्वि- त्यादि कृतकवचनम् । विदितभ्रातृभावस्य हनुमतः गर्वदोषोपशम- नार्थ युद्धप्रवृत्तेः सूचितत्वात् । लजेति । लजया ह्रिया नमत् प्रवीभवत् यद्वदनं मुखं तेन ·कल्याणसौगन्धिकम् । मन्थरं परवशं ईक्षणयोरर्धं तथाभूतं, सम्प्रश्रयेण विनयेन आहृतं सङ्कुचितं यत् करद्वयं तेन रुद्धं प्रतिबद्धं वक्षः यस्य तादृशं, साकूतं साभिप्राय यत् दर्शनं तेन कृतः एककटाक्षपातः तादृशं, अनुजस्य तव आश्लेषसौख्यं आलिङ्गनसुखं सुधेत्यभेदः अमृततुल्यमिति यावत् ॥ आमोदादित्यादि । आमोदात् भ्रातृदर्शनजनितसन्तोषात् । भद्र- मुखेति बहुमतं विद्याधराह्वानम् । हनुमद्भीमयोरप्युपवेशनार्हत्वमाह-नन्वित्यादि । सर्व उपविशन्तीति । अत्र च रङ्गे हनुमतो वेत्रासनं भीमविद्या- धरयोः कुथासनं गुणमञ्जर्या मण्डलासनं च कल्प्यम् । विद्याधरवृत्तान्तजिज्ञासया पृच्छति-अथेत्यादि । अहमित्यादि । इयं सन्निहिततरा। कुत इदानीमिति, अागतोसीती शेषः । विद्याधरस्य स्वर्लोकादागमनं विदित्वा भ्रातुरर्जुनस्य वृत्तान्त- मन्विष्यति-अपत्यादि । वृत्तेन चारित्रेण । किमितीत्यादि । महासत्वोतिगम्भीरः । अर्जुनस्य महासत्वतां निरूपयति-भो इत्यादि । गुरोः इन्द्रस्य । चित्रसेनो विद्याधराधिपः । चित्ररथेन प्रेषितायामुर्वश्यां अर्जुनः प्रतिपन्नो नाभवदित्याह- शृङ्गारेति । शृङ्गारवेषेण हृद्योज्ज्वलवेषेण रमणीयः वपुष शरीरस्य प्रकाशः द्यतिर्यस्याः तादृशी, रङ्गोत्थितां अभिनयनार्थ रङ्गे उत्थान- वतीं, शय्यां स्वयमुपागतामिव स्थितां, गुरुभिः समानां तां उर्वशी- मुपचरन् परिचरन् लजया प्रवीभवत् वदनमेव चन्द्रमा तादृशं चकार । नर्तनसमये उर्वश्या नेपथ्यदर्शनेन सर्वेप्याकृष्टचित्ता भवेरन् । अर्जुनस्तु तथा नाभवदिति । अर्जुनानुष्ठितमतीवोपपन्नमाह-भो इत्यादि। शक्रनियोगकारिणो विद्याधरस्यागमनकारणं पृच्छति-अथ- ·कल्याणसौगन्धिकम्। किमित्यादि। अत्रेति शेषः । अथेति प्रश्ने। अहं खल्वित्यादि । उपबरं निभृतम् । युवयोः हनुमभीमयोः । हा राम इत्यादि । हा इति शोके । मूर्छित इति पूर्वमाश्रयभूत- श्रीरामस्मरणादुत्पन्नस्यास्य मोहस्याभिनयः निश्चैतन्यपतनादिभिः कार्यः। श्रीरामकथाप्रसङ्गात् तद्विषयकं आदरं प्रदर्शयन्नाह-शाखेति । शाखामृगो नगाटनो वानरः । तरोः वृक्षस्य पल्लवमात्रं किसलयमेव सारं यस्य । वृक्षपल्लवमात्रभक्षण इत्यर्थः । यस्य श्रीरामस्य भवतः परिग्रहेणाश्रयेण सतां सदसि स्तुत्यः सद्भिः पूजितोऽभूवमित्यर्थः । इदानीं तु तादृशेन रघुनन्दनेन त्वया विरहितोहं जीवितं महान्तं भारमिव अतीव कष्टतः उद्वहामि । पवनेत्यादि । विगलत् यत् वचनं तदेवामृतं यस्मिन् तादृशे मुखमेवेन्दुस्तस्मिन् । रूपकम् । श्रीरामस्मृतिसन्तानात् वैदेहीस्मरणजन्यभक्तिप्रकर्ष प्रकाशयति- हा वैदेहीति। जनकमित्यादि । अशोकवनिकानिविष्टा सीता पुनः श्रीराम- दर्शनमसम्भावितं मत्त्वा राक्षससम्पर्काद्वरं मरणमेवेति निश्चित्य मरणार्थं वद्धपरिकरा यदा तदा हनुमतो दर्शनात् उज्जीवितप्रत्याशा अभवत् । इतीदमाह-जनयन् पुनर्ममासूनिति । लोकस्तु जनक विदेहाधिपति जनकं मम पितरमाह । वस्तुतस्तु त्वमेव ममासूनां जनक इत्यर्थः । ममासूनित्यन्तं सीतावचनानुवादः । क्षरदानमिति क्रियाविशेषणम् । धीर इत्यादि । धीरो इदचित्तः । शोकवश्यः अत्यधिक दुःखाधीनः। अहो इत्यादि । अवशयति पराधीनं करोति । अत्यायतः अतिदीर्घः। हिरवेत्यादि । अस्मिन् श्लोके श्रीरामापदानं संक्षेपतो वर्णयति । निकारो दण्डः । सुहृदा सुग्रीवेण । तं लकेशम् । अन्य विभीषणम् । अद्य म इत्यादि। अनतिचिरेत्यादि। -- ·कल्याणसौगन्धिकम् । निग्ोष्टेत्यादि । ज्वलनोनिः तस्य प्रकाशं सन्नः प्राप्तः । प्रियमित्यादि । संखे युद्धे । भरतवाक्यमिति। भावरागतालाभिज्ञस्य नटस्यानुकतुर्वाक्य- मित्यर्थः । "प्रशास्वमा महाराज पृथिवीं च ससागरां, राष्ट्र प्रवर्धतां चैव रङ्गस्याशा समृध्यतु” इत्यादि भरतशास्त्रानुरोधेनाह-दोषाश्चेत्यादि । भूयोभवमित्यादि शाकुन्तलभरतवाक्यछाया। व्यायोगपरिसमाप्तिरत्र । अस्मिंश्च व्यायोगे वलपराक्रमशक्तिप्रतापविभावैरुत्पादितः स्थैर्यशौर्यादिभिरनुभावैरभिनेयः मानगवेगौग्यमादिभिवितश्च वीरो रसः प्रधानः। अत्र चेतिवृत्तमाधिकारिकं नतु प्रासङ्गिकं, भीमः स्वसामर्थेन सौगन्धिकं कुसुममवाप्नोतीति, यथाचोक्तं नाट्यवेदे । 'यत्कार्य च फलप्राप्त्या समर्थ परिकल्प्यते । तदधिकारिकं ज्ञेयं इति । फलप्राप्तिक्रमश्च, प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च सम्भवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः॥' इति अवस्थापञ्चकरूपः। व्यायोगलक्षणम्- 'व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वैका(व्यङ्क?) स्तथा चैव ॥ वहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे। न च तत् प्रमाणयुक्ताः कार्या एवाङ्क एवायम् ।। नवदिव्यनायककृतः कार्यों राजर्षिनायकनिबद्धः। युद्धनियुद्धाकर्षणसंहर्षकृतश्च कर्तव्यः ॥ एवंविधस्तु कार्यों व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः' इति । सूत्रधारलक्षणम्---- 'पासूत्रयन् गुणान्नेतुः कवेरपि च वस्तुनः । रङ्गप्रसाधनप्रौढ सूत्रधार इहोच्यते ॥' इति - ·श्लोकानुक्रमणिका। पृष्टङ्कम् २२ ६ १२ पृष्टाङ्कम् ४ प्रासौदरमृता २४ प्रियं प्रियाया ७ प्रीता प्रिया ८ बधिरयति ११ भवन्मित्रस्य २२, २४ भ्रातुज्येष्टस्य २२, २६ मणिफलक ३ मुग्धेन्दुशेखर ३ यदि स मम गुरुः १७ यद्यस्ति कश्चिदिह यः सञ्जातं लजानम १४ वनं प्रस्थापितः १० वातरितप्रचल विद्यानामति व्यायच्छन् गदया शाखामृगोस्मि ६ शुभ्यहन्तछद शृङ्गारवेष २३, २७ श्लक्ष्णप्रविष्ट २३ अगाग्रादप्राप्यं अजातशत्रु अन्तगुहोद्गत अयं हि सौगन्धिक अवहितहृदयाक्षं अद्य मे सफल अनतिचिर प्रासीद्यः स्व अज्ञागुणेन किं वदिष्यन्ति कुसुमानि खड्ड्रेन क्षत गर्जन्तं घनमुपरि गुप्ता राक्षस जनके जनक तिर्यग्विकम्पयति त्यक्त्वेद वनवास दुष्कर्मसञ्चय दृढविरचित दोषाश्च नाश धिङ्नागायुत (निर्घोष्ट ? ) शुष्का नृत्यन्ति कचिदत्र पवनतनय पादौ मे नयने च ६ ४ १७ समीरणस्त्वं २२, २६ स्वर गोष्पद १६ हनुमन् भीम २० हित्वा राज्य २१ ५ हैमाः स्वछ ५ क्षेत्र पारडोः १६ पुत्राः पाण्डो ·THE PUNJAB ORIENTAL SERIES, Edited by various eminent scholars of India, Enrope & America. READY FOR SALE 1. Barhaspatya Artha Sastram or the Science of Politics according to the School of Bribaspati. Original text edited with an intro., notes and English translation by Dr., F. W. Thomas, M. A. Librarian, India office together with an Historical: Introductory Remarks and Indexes by Pt. Bhagavad Datta, B. A., Supdt. Research Dept. !. A. V. College Lahore. Price Rs 2-9-9. 2. Jaiminiya Grhya Sutra or the domestic ceremonies according to the School of Jaimini. Original text in Devanagari Character edited with extracts from the original comm. Subod bini, list of Mantras, Notes Introduction and for first time translated into English by Dr. W. Caland, M. A., Prof. of Sanskrit in the University of Utrecht, printed on best ivory paper, cloth bound wit gold letters. . Rs. 6.0-0. 3. Aryavidya Sudhakara. Or a history of Sanskrit Literature, Composed by Yajneshwar Chimana Bhatta the same edited with various new notes by Mahamahopadhyaya Pt. Sivadatta Kadala, Hd, Pandit, Oriental College, Lahore. Printed on best Antique Paper, Cloth Bound with gold letters. Price Rs. 8-1.0. 4. Kautalya Arthasastra. The Old-Indian book of secular life and political science. Original text prepared with the help of munich (German inss :) & all otber sources available, edited with an extensive historical introduction of 47 pages & notes in English by Dr. J. Jolly Ph. D. prof., Wurzberg Univ-and Dr. R. Schmidt, together, with the ancient original Sans. Comm. of Madhva Yajva complete in 2 Vols. Best paper. Price10-0-0 Ordinary p. Rs 8-0-0 (for both Vols.).

·2 5. Nilamatapuranam, Original text edited by au English Preface, an index to the verses and English appendices by Prof. R. L. Kanjilal M. A. Vedanttirath and vidyaratana and Prof. J. D. Zadu, Shastri. M, A., M. O. L. Cloth bound with gold letters. Price Rs. 5.0-0. 6. Atharvana Jyotisam or the Vadanga Jyotiva of the Atharva Veda, Original text edited for the first time by Pt. Bbagavad Datta B. A. Prof. of Sanskrit and Supt., Research Deptt., D. A. V. College Lahure. Ans-8-, 7. The Dathawamsa or a history of the Tooth relic of the Buddha, Original Palitext in Devanagri ch. edited and translated into English with potes intro. etc, by Dr. Bimalacharan Law, Ph. P. M. A., B. L., together with a foreword by Dr. William Stede, Ph. D., Joint-Editor, P. T.S. Dictionary. Printed on best ivory paper, cloth bound with gold letters. 1934. Price Rs. 4/- 8. Jaina Jatakas, or Lord Rishabba's Purvabhavas Being an English translation of Book I Canto I of Hemachandra's Trishushtisalakapurushacaritra and narrating the twelve previous lives of the first Tirthapkara Rishabha, ori. ginally translated by Prof. Amulyacharan Vidyabhusbana, revised and edited with notes and introduction by Banarsi Dass Jain, M. A. Printed on best antique paper, cloth bound with gold letters. Price Rs. 4/3. 9. Damaka Prahasnam. An old play in one act. Edited with text and English trauslation by Mahopadhyaya Pandit V. Venkataram Shastri Vidyabhushana. Price As. 6. 10. Satapatha Brahmana. In the Kanviya Recension. Edited for the first time by Dr. W. Caland M. A. Prof. essor of Sanskrit, Utrecht University. Vol. I Bound in cloth with guld letters, price Rs. 10/-, ·कल्याणसौगन्धिक व्यायोग हिन्दीभाषा. [ नान्दी के बाद सूत्रधार प्रविष्ट होता है । ] अन्वयः-आसीद्...इति-यः लकेशस्य खनिवासशैलतुलनात् ससंभ्रमाचलसुतासंश्लेषसौख्यप्रदात् प्रसादोन्मुखः आसीत् ; यस्य शरोद्भवे हुतवहे पुराणां त्रयं हव्यं जातम् ; सः मुग्धशशाङ्क- मण्डितजटाभारः अयं हरः वः पातु । हिन्दी भाषा-जो ( भगवान शङ्कर ) रावण के द्वारा अपने निवास- स्थान भूत कैलास पहाड़ के ऊपर उठ जाने के कारण पार्वती के सम्भ्रमपूर्वक आलिङ्गन के सुख से रावण के ऊपर प्रसन्न मुख था; जिसके बाण की अग्नि में तीनों पुर हव्य होगए थे ऐसा सुन्दर चन्द्रमा से सुशोभित जटा जूट वाला यह (पाप नाशक ) भगवान शिव तुम्हारी रक्षा करे। ( घूम कर नेपथ्य की ओर देख कर ) प्यारी! इधर श्राश्रो। (प्रवेश करके ) नटी-स्वामिन् यह ( उपस्थित ) हूं। सूधनार-प्रिये, मुझे पूज्य सभासदों ने श्राज्ञा दी है। नटी-पूज्य सभासदों ने क्या आशा देने की कृपा की है ? सूत्रधार-प्रिये, सुनोः- आज्ञागुणेनेति-गुणवद्भिः अभिष्टुतानां कात्यायनीचरणपङ्कज- भक्तिभाजां षट्कार्मिणां निवसतौ परमानहारे प्राप्तप्रसूतिः नः गुरुः आज्ञागुणन उपसेवितवान् । हिन्दी भाषा-गुणी पुरुषों के द्वारा श्राशा के गुण से वन्दित; देवी के चरण-कमलों में भाक्ति रखने वाले; द्विजों के निवास भूत परमाग्रहार नामक ग्राम में उत्पन्न; हमारे गुरु ने सकल शास्त्रों का अध्ययन किया। उस नीलकण्ठ नामक कवि के बनाये हुये कल्याण सौगन्धिक नामक व्यायोग का, जो कि अच्छे २ अभि- नयालंकारों से भूषित है, अभिनय करो (खेलो।) . .

·) - नटी-स्वामिन् , शूद्रक आदि महाकवियों के नाटकों को छोड़ कर पूज्य सभासदों ने इस व्यायोग को खेलने की क्यों आज्ञा दी है? सूत्रधार-प्रिये, सजन पुरुष आश्रितों के ऊपर व्यसन वाले होते हैं और भी- विद्यानामिति-विद्यानाम् (वित्तानामिति शोभनः पाठः प्रतीयते) अतिचिरसंस्तवैकदोषात् , भुक्तानां बहुगुणताम् अचिन्तयित्वा नवो- दयानां भोग्यानां समुपनतौ सर्वो हि जीवलोकः प्रमुदम् उपैति । बहुत देर तक विद्याओं के पठन पाठन करने के दोष से; भुक्त- पदार्थों के अधिक गुणों को न सोचता हुआ; नवीन भोक्तव्य पदार्थों के प्राप्त होने पर समग्र संसार अानन्द को प्राप्त होता है नटी-ठीक है। सूत्रधार-तो (तुम भी) इस व्यायोग को खेलने में तय्यार हो जाओ । ( घूमकर, कर्ण द्वारा सुन कर ) प्रिये, विज्ञापन को सूचित करते हुये मेरे, [यह शब्द सा क्या सुनाई देता है। तो, देखता हूं । ( नेपथ्य में ) भीम, मत जानो, मत जाओ। ब्राह्मणि, इधर आओ, इधर श्राओ। सूत्रधार-अस्तु, मालूम होगया है। अगेति-अगाग्रात् मरुदुपहृतम् अप्राप्यं गुणाढ्यं दिव्यकुसुमं पश्यन्त्या, नूतनतया द्विगुणितमुदा द्रुपदसुतया 'बहूनि इच्छामि' इति उदितं भीमं प्रयान्तं संरोढुं सकलत्रः मुनिवरः व्रजति । पर्वत के ( अथवा वृक्ष के ) अग्रभाग से वायु के द्वारा लाये हुए, अलभ्य, गुणों से युक्त, दिव्य पुष्प को देखती हुई, (और) नवीन होने के कारण द्विगुणित आनन्दित द्रौपदी के द्वारा 'बहुत से फूलों को चाहती हूं' ऐसा कहने पर (उस पुष्प को लाने के लिये) जाते हुए भीम को रोकने के लिये स्त्री के साथ मुनिश्रेष्ठ जाता है। [ दोनों निकल जाते हैं ] स्थापना ( इसके बाद स्त्री के साथ वृद्ध तपस्वी का प्रवेश होता है) तापस-भीम, मत जाओ, मत जाओ । ब्राह्मणि, इधर श्रानो, इधर आओ । (थकावट को प्रगट करके) पादाविति-मुग्धे, मे पादौ, नयन, वक्षश्च निर्भरजलैः शनै , ·अभ्युदय, कम्पितदुर्बलं भुजयुगं स्पृष्ट्वा अामूलतः संवाहय, श्वासविकम्पिते धमनिभिः स्पष्टास्थिसंवेष्टिते इमे पार्श्वे द्वाभ्यां कराभ्यां असकृत् मन्दं मन्दं पीडय। हि. भा. हे मुग्धे मेरे पैर, नेत्र और शरीर को भरने के पानी से धीरे २ सिंचित करके, मेरे काम्पती हुई दुर्बल भुजाओं को पकड़ कर मूलसे लेकर दवाओ; श्वास से कांपते हुये और धमनियों द्वारा स्पष्ट हड्डियों से घिरे हुये इन दोनों पाचौँ को दोनों हाथों से निरन्तर धीरे २ दवाओ। ब्राह्मणी-केवल इतना ही मार्ग तो चले हो; यह पीड़ा कैसे हुई है ? तापस-मुग्धे, बुढ़ापे वाले जीवों का तो प्राणधारण करना भी बड़ा कठिन है। फिर अन्यकार्यों के करने के विषय में तो क्या कहना है? ब्राह्मणी-यदि तुम इस प्रकार अपने आप भी असमर्थ हो; तो दूसरे के लिये क्यों कष्ट उठाते हो? तापस-प्रोफ़, धर्म को न जानने वाली, क्या परोपकारी लोग स्वार्थ से परार्थ को उत्तम नहीं मानते ? देखो- पुत्रा इति--भुवनजयिनः पूरुवंशप्रदीपाः सद्भिः वृत्तः विजित- मनवः पञ्चेन्द्रकल्पाः पाण्डोः पञ्च पुत्राः, शत्रुच्छद्मक्षपितविमल- श्रीयशोमानभोगाः मुनयः किं भोगावासे वयसि कारुण्यदृश्याः, न (आसन् )? हि. भा.-भुवनों को जीतने वाले, पूरुवंश के प्रदीप, सद्व्यव- हारों के द्वारा मनुओं को जीतने वाले, पांच इन्द्रों के समान पांच पाण्डु के पुत्र, शत्रु ( सुयोधनादि ) के छल से निर्मल शोभा, कीर्ति, मान और भोगों के नाश किये जाने से भोगयोग्य अवस्था में (गृहस्थाश्रम में ) मुनियों की वृत्ति को धारण करते हुये क्या दया के पात्र नहीं थे? ब्राह्मणी-यदि ऐसा ही है तो द्रौपदी क्या फिर इस प्रकार दयनीय पतिको अतिसाहसयुक्त कार्य में लगाती? तापस-निःसन्देह यह ठीक है, ( परन्तु ) स्त्रियों का हृदय कठिन वस्तुका समुदाय होता है। उदाहरण के लिये- वनमिति केकयेन्द्रतनूजया सद्गुणभूषणः पुत्रः रामः वनं प्रस्थापितः, भर्ता (च) निधन प्रापितः । हिन्दीभाषा-कैकेयी ने अच्छे गुणों वाले पुत्र रामचन्द्र को वन भेज दिया, 'और' पतिको मृत्यु का द्वार दिखाया। . .

·यन्, जल्दी आओ, किसी प्रकार इस भीम को इस कठिन कार्यसे लौटावें। [घूमकर आकाश की ओर देखकर] शोक, हमारा परिश्रम व्यर्थ ही रहा । भीम तो गन्धमादन पर्वत पर चढ़ गया है। निःसन्देह यहः- बधिरयतीति--शङ्खनादः जगन्ति बधिरयति, गदावरुग्णैः अगमैः महीं किराति,जवेन अनुचरं पितरं अपगर्वम् एव कुर्वन् प्रहसन् इव याति हिन्दीभाषा--शंख की ध्वनि से (यह भीम ) जगतों को बधिर ( बहिरा ) बना रहा है। मुद्गर की चोटों से वृक्षों को तोड़कर पृथ्वी पर फेंक रहा है । वेगके द्वारा पीछे चलते हुए अपने पिता वायु को गर्व रहित करता हुआ, हंसता हुआ सा जा रहा है । तो अाश्रो, अग्निघर में जाकर गुजरे हुए समय के प्रायश्चित के कर्म को समाप्त करें। [ दोनों निकल गये] [ इसके बाद गदा से पेड़ों को तोड़ता हुआ और शंख को बजाता हुआ भीम प्रविष्ट होता है । भीम-अरे यह-- व्यायच्छन् इति--गदया व्यायच्छन् वने मृगकुलं शङ्खवनैः त्रास- उरःक्षिप्ताम्बुवाहस्त्रुतैः अम्बुभिः उद्वेलीकृतसिन्धुः पाञ्चाल्या मनसः प्रियाणि कुसुमानि अाहर्तुम् इच्छन् अहं गुरोः संघर्षादिव गन्धमादनं शैलेन्द्रम् आरूढवान् ( अस्मीति शेषः)। हिन्दीभाषा-गदा ( मुद्गर) से व्यायाम करता हुआ, वनमें शङ्ख की ध्वनियों से मृगों को भयभीत करता हुआ, छाती के साथ बादलों के टकराने से वरसते हुए पानी के द्वारा समुद्र की वेलासे पानीको बाहर करता हुअा, द्रौपदी के मनको प्रिय लगने वाले फूलों को लाने की इच्छा से मैं मानो अपने पिता पवन के संघर्ष से गन्धमादन पर्वतेन्द्र पर चढ़ गया हूं। सो मैं उन फूलों के उत्पत्ति स्थान को ढूंढता हूं। [ धूमकर, देख- कर ] अहा, यह पर्वत प्रदेश ( तो ) कायर मनुष्य के चढ़ने योग्य नहीं है। यहां निःसन्देह- अन्तर्गृहोद्गतेति–एष सिंहः अन्तर्गृहोद्गतमहाजगरास्यदंष्ट्रा- व्याकृष्टपादम् उरुगर्जितम् दंष्ट्राग्रकृष्टपृथुकुम्भतटास्थिवल्गाद् ग्रीवा- निखातनखम् द्विपेन्द्रम् आक्षिपति । हिन्दीभाषा-यह सिंह, गुफा के भीतर वाले बड़े अजगर के मुख की दाढ़ से पैर के खिंचे जाने के कारण जोर से गरजते हुए, दंष्ट्रा ( दाढ़ ) से खींची हुई गण्डस्थल की मोटी हड्डी के द्वारा हिलती , .

·.. . . ( ५ ) हुई गरदन में चुभे हुए नख वाले हाथी को खींचता है। [घूमके देखकर] अहो, यह बड़ा नेत्रोत्सव है- नृत्यन्तीति-अत्र क्वचित् किन्नरवधूगीतस्वनानान्दतैः वीणावेणु- मृदङ्गनादमुदितैः खेचरैः : वृताः देव्यः नृत्यन्ति अन्यत्र गोष्ठीगतैः करवद्धरत्नचषकैः सस्त्रीकैः मधुरोपदंशमधुरैः मैरेयम् अापीयते । हिन्दी भाषा--यहां कहीं पर किन्नरों की स्त्रियों के गीत की ध्वनि से आनन्दित, बीणा, बांसुरी और मृदङ्ग के शब्द से प्रसन्न विद्या- धरों से घिरी हुई देवियां नाचती हैं । और दूसरी जगह समाज में, हाथों पर रत्नजड़ित चषक (शराब के प्याले) सहित स्त्रियों के साथ विद्याधर, तृष्णा को और बढ़ाने वाली, मधुर मैरेय (एक प्रकार की शराब) को पीते हैं। [ दूसरी ओर देखकर ] अहो! यहां तो मनोहर द्रव्योवाले विविध वनों का अपरिमित श्रानन्द है। मणिफलेति-मणिफलकमनोज्ञस्वर्णडोलाधिरूढा श्रवणयुगल- लोलत्कुण्डलामृष्टगण्डा त्रिपुरजयिनिबद्धं गेयम् श्रावर्तयन्ती एषा मुग्धसिद्धाङ्गना मे गतिं निगलयति । हिन्दी भाषा-माण के फलक (टुकड़े ) के समान सुन्दर सोने के डोले में बैठी हुई, दोनों कानों में पहने हुये लोल (हिलते हुए) कुण्डलों द्वारा स्पर्श होते हुए कपोलों वाली, महेश्वर को प्रसन्न करने के लिए गान को निरन्तर गाती हुई, यह सिद्धाङ्गना मेरे गमन को रोकती है। अधीर मनुष्य को चकित करने वाले इन पदार्थों से (मुझे) क्या लाभ ? मैं तो अपनी प्रिया की श्राज्ञा को पूर्ण करूंगा। [घूमकर स्पर्श के सुख का अनुभव करता हुआ ] यहां समीप ही कोई जलाशय है। क्यों कि- अयं हीति--हि अयं सौगन्धिकगन्धम् श्रावहन् सान्द्रतुषार- शीतलः मे जनकः शनैः शनैः यथासुखं परिष्वजन् तनुं रोमाञ्च- समाचितां करोति । हिन्दी भाषा-निःसन्देह यह सुगन्धियुक्त गन्ध को लाता हुआ, बहुत शीतल मेरा पिता (वायु) धीरे २ सुखपूर्वक आलिङ्गन करता हुआ, मेरे शरीर को रोमाञ्चित करता है। (घूमकर । हर्ष के साथ ) मेरा परिश्रम सफल होगया है । निःसंदेह यह वही दिव्यसर (तालाब) है । तो मैं इस के समीप जाता हूं। अरे, मुझ को देखकर “ हाथ में दण्ड को लिये हुए यह यमराज प्राप्त हो .

·- .. . गया है" ऐसा कहते हुए, तालाब के रक्षक यक्ष और राक्षसों के झुंड से डरते हुए भाग रहे हैं । अहो ! इस जलाशय की रमणीयता क्या ही सुन्दर है। यहां- हैमाः स्वच्छ इति-स्वच्छे पयसि मरकतमयैः विद्रमैश्च नालैः अभिरामाः अमी पद्मसौगन्धिकानां हैमाः निकराः, अच्छस्फटिक- रचितेषु वप्रेषु छायया अागताः मधु-रस-जुषाम् षट्पदानाम् प्रारवैः संलक्ष्यन्ते (संरक्ष्यन्ते )। हिन्दी भाषा-स्वच्छ पानी में मरकत या विद्रुम के समान निर्मल नालों से मनोहर, यह पद्म और कल्हारों के समूह, निर्मल स्फटिक शिला से वनाये हुए महलों में छाया मात्र से आये हुए मधु को पान करने वाले भ्रमरों के गुञ्जार से (युक्त ) देख पड़ते हैं। ( रक्षित होते हैं।) सो मैं समीप जाताहूं। [समीप जाकर फूलों को चुनकर अभिमान पूर्वक] कुसुमानीति-एष बाहुवीर्यम् उपाश्रितः कुसुमानि हरामि, यदि इह कश्चित् पुमान् शक्तः माम् निवारयतु । हिन्दी भाषा--यह (मैं) बाहुबल से युक्त पुष्पों को ले जाता हूं, यदि यहां कोई पुरुष समर्थ ( हो तो ) मुझे रोके । ( नेपथ्य में) श्राः दुरात्मन् , अति कठिन हृदयवाले, (मूढेन्द्रिय ) निर्दयी, कपट के कार्य को करने वाले, समग्र दुर्बल जीवलोक में उत्पन्न हुए (अपने) पापोंके समूह का समग्र फल अनुभव कर, जो कि स्वामी कुवेर के सरोवर के सार रूपी सुगन्धि युक्त फूल के ले जाने से उत्पन्न क्रोध वाले क्रोधवश नामक राक्षस के समीप लाया गया [ इस के अनन्तर खड्ग हाथ में लेकर क्रोधयुक्त-क्रोधवश प्रविष्ट होता है । ] राक्षस-पाः दुरात्मन् इत्यादि पूर्वोक्त ही पढ़ता है। निःसन्देह यहां- दुष्कर्मेति-दुष्कर्मसञ्चयकृतागसि जीवलोके त्वम् किल जीवग्रहो- त्सवरतः गर्वितः (असि ) अस्मिन् क्षणे अहं त्वां निशितखड्ग- निकृत्तदेहम् अन्तकान्तिकरसझं करोमि । हिन्दी भाषा-अनेक निन्दित कर्म समूहों को करता हुश्रा, सापराध तू इस जीवलोक में जीव ग्रहण करने के उत्सव का अभि- मान कर रहा है। इसी क्षण में मैं तेरे शरीर को तीक्ष्ण खड्ग से काटकर यमराज के समीप भेजता हूं। है - ·( ७ ) भीम-अरे राक्षस, तू इस प्रकार क्या बकवास कर रहा है ? यम- राज कहां है? राक्षस-[सावधानता से देखकर] ओफ, यह तो मनुष्य है [हथियार को हटाकर खड़ा होकर, फिर खड्ग उठाकर] रे रे ! मनुष्याधम! खड्गेणेति-खड्गेण क्षतविग्रहस्य ते पिशितैः क्लिप्तोपदंशोत्तरं कपालचषकैः कोष्णम् अनासवम् अाकण्ठं रसयन् , अान्त्रस्रग्गुणम् उद्वहन् अस्थिवजैः नेपथ्यं विरचयन् , नृत्यन् अहं मत्तविलासजां धनपतेः प्रीतिं करिष्यामि । हिन्दीभाषा-खड्गसे तेरे शरीर को काटकर, तेरे मांस से कवाव ( शराब पीने के पूर्व मांस ) निश्चित करके और फिर तेरे कपाल का प्याला बनाकर उसमें कुछ गर्म तेरे रक्तरूपी शराब को गले तक पीता हूं-और तेरी प्रान्तियों की माला बनाता हुअा, तेरी हडियों के ढेर से नेपथ्य बनाता हुआ. तथा नाच करता हुआ मैं महेश्वर की मत्तक्रीड़ा से उत्पन्न प्रसन्नता को करूंगा। भीम-ठीक है, मरने के अनन्तर तू शोक करेगा। राक्षस हैं हैं हैं, ठीक है आहाररूपी मनुष्य अवश्य (ही) राक्षसों को मारेंगे! भीम-अरे राक्षस, क्या राम मनुष्य नहीं थे ? -मूर्ख, क्या तू रामको भी मनुष्य समझता है, क्या वह (साक्षात् ) नारायण भगवान् न थे, भीम-अगर यही है तो मैं भी वायु देवता हूं। राक्षस-यह झूठ है । क्या देव देवका अपराधी होता है । अथवा-- समीरणत्वमिति--( यदि ) त्वं समीरणः (असि ), भूमिः अम्बरं भव, अथवा समस्तम् अम्बुतेजः भव, क्षणात् अनेन खड़ेन धना- धिपद्विषः ते शिरः निपातयिष्यामि । हिन्दीभाषा-यदि तू वायु है तो पृथ्वी या आकाश वन जा; अथवा समस्त जल या तेज वन जा, क्षणभर में मैं इस खड्ग से कुबेर के शत्रुभूत तेरे शरीर को गिराऊंगा। भीम--क्या, क्या, रे रे राक्षसाधम! गुप्तेति-येन राक्षसपुंगवं हतवता एकचक्रा पुरी गुप्ता,येन क्षणात् हिडिम्बं हत्वा घटोत्कचस्य जननी प्राप्ता,यारक्षसाम् अग्रेसरंकुम्भी- रमपि क्षणात् मृदितवान् , हे दुर्मते वद, किं त्वं खड्गेन तस्य मम शिरः क्षेत्स्यसि । राक्षसme ·) ७ .. .. . हिन्दीभाषा-जिसने राक्षस श्रेष्ठ को मारते हुए एक चक्र वाली पुरी की रक्षा की थी, जिसने क्षण भर में हिडिम्ब को मारकर घटो- कच की माता प्राप्त की थी, जिसने राक्षसों के नायक कुम्भीर को भी क्षणभर में मारडाला था, हे मन्दबुद्धि वाले, बता, क्या तू खड्ग से उसी तरह मेरा शिर काटेगा? राक्षस-इससे अधिक खड्ग ही तुझे बतावेगा। [ दोनों लड़ाई करते हैं। गदा से क्षत शरीर शस्त्रको फेंक कर भयस दौड़ता हुआ राक्षस निकल गया ] । ( नेपथ्य में) क्षेत्र इति-अयं भीमः पाण्डोः क्षेत्रे भुवनायुषः मारुतात् जातः मे कुसुमानि प्रियाकृते स्वैरं हरतु । हिन्दीभाषा----यह भीम जो कि पाण्डु के वंश में, संसार के जीवन भूत वायु से उत्पन्न है, मेरे फूलों को अपनी प्रिया द्रौपदी के लिये स्वच्छन्दता से ले जावै । भीम--अब तो मैं कृतार्थ हो गया हूं। [ ऐसा कहकर लौट गया ] [ इस के बाद अपनी प्रिया के साथ विद्याधर प्रवेश करता दोनों वायुजनित पीड़ा को अनुभव करते हैं ] विद्याधर--प्यारी गुणमञ्जरि, तिर्यग्विकम्पयतीति--अयं पवनः सुमेरोः शृंगान्तरे वप्रैः प्रतिहतः नौ तिर्यग् विकम्पयति मुहुः घूर्णयते गतागतम् अाधानः च डोली- करोति, मधुमदस्य लीलां करोति । हिन्दीभाषा-यह वायु सुमेरु पर्वत के शिखरों पर, वनों पर टकरा कर हमें एक ओर से चला रहा है और बार २ कम्पित कर रहा है। इधर उधर ले जाता हुआ झूले की सी क्रीड़ा कर रहा है, ( या ) शराब से मत्त की लीला को कर रहा है। गुणमञ्जरी--(संभ्रम के साथ ) नाथ, मुझे पकड़िये, मुझे पकड़िये । इस दुर्विनीत नीच वायु विद्याधर-प्रिये, पकड़ता हूं [पकड़ना-दिखलाता है ] अवहितेति-दुर्निवारप्रवृत्तिः सततगतिः विधिरिव विपरीतःअयं विलोलाम् अभिपतन्तीं त्वां ग्रहीतुम् अवहितहृदयाक्षं व्यायतोद्- घूर्णबाहुद्वितयं मां वन्ध्ययत्नं विधत्ते । हिन्दीभाषा-रोकने के अयोग्य वेगवाला, निरन्तर गमनशील, भाग्य के समान विपरीत, यह वायु चंचल शरीर के वश इधर उधर गिरती हुई तुझे ग्रहण करने के लिये, हृदय और दृष्टि को अपने से... . , ·( ६ ) वश में करके, तुझे पकड़ने के लिए दीर्घ भुजाओं को फैलाये हुए मुझे यत्नरहित करता है तो अब क्या करूं । अस्तु, देख लिया है। हे वायु, भवदिति--भवन्मित्रस्य शक्रस्य शासनात् तव पुत्रयोः हनुमद् भीमयोः कल्याणं कर्तु मया गम्यते । हिन्दी भाषा--तुम्हारे मित्र इन्द्र की प्राज्ञा से तुम्हारे पुत्र हनुमान और भीम के मङ्गल करने के लिये मैं जारहा हूं। अरे, अब तो यह अनुकूल होगया है। गुणमञ्जरी-नाथ, इस दुष्ट वायु का क्या नाम है ? विद्याधर-सप्तर्षियों के मण्डल के नक्षत्रों के मध्य में रहने वाला क्रूर वेग वाला यह परावह नामक वायु है। गुणमञ्जरी-(नीचे देख कर ) नाथ, यह केवल छत्र का परिमाण क्या दीखता है ? विद्याधर-यह तो अधिक दूर होने से अलक्ष्य विस्तार वाला पृथ्वी का चक्र है। तो उतरते हैं- गुणमञ्जरी-नाथ, देखिये, देखिये, वृक्षलतादि के झुंड दीखते हैं। विद्याधर-मुग्धे, यह गुल्म नहीं हैं, यह तो पहाड़ है उतरें (उतरना दिखाते हैं।) गुणमञ्जरी-अहो, यह तो पहिले की अपेक्षा बड़ा होगया है। ( उतर कर देख कर ) इस पहाड़ का क्या नाम है ? विद्याधर—यह निषध प्राप्त होगया है। गुणमञ्जरी-यह कौन है ? विद्याधर--यह हेमकूट पर्वत है। गुणमञ्जरी-यह तीसरा कौन है ? विद्याधर—यह हिमालय पर्वत है। गुणमञ्जरी--( नीचे देखकर ) यहां शरद् ऋतु के बादलों के समूहों की तरह क्या दीख रहा है ? विद्याधर-यहां की कैलास शोभा बढ़ाता है। यहां से भगवान् शंकर को प्रणाम करके चलें । समग्र संसार के ऐश्वर्य भूत, प्रशंसनीय [भगवान् शंभु] के लिये नमस्कार हो। मुग्धेन्दु शेखरेति-मुग्धेन्दुशेखरपिशङ्गजटाधराय स्निग्धेन्द्रनील- .

·, . ( १० ) मणिनीलगलान्तराय दुग्धोदफेनपटलामलभस्मधूलीदिग्धाय दग्ध- मदनाय शिवाय नमः। हिन्दी भाषा-मुग्धचन्द्र युक्त शेखर वाले या पिशंग वर्ण की जटा को धारण करने वाले, स्निग्ध इन्द्रनील माण के समान नीले कण्ठ वाले, दुग्धसमुद्र के फेनसमूह के समान स्वच्छ भा रूपी धूली को लगाये हुए, कामदेव को भस्म करने वाले शिव के लिये नमस्कार हो। गुणमञ्जरी-पार्वती के बल्लभ के लिये नमस्कार । विद्याधर-विलासों वाली, हम गन्धमादन पर्वत पर पहुंच गये हैं जहां हनुमान है। गुणमञ्जरी-अहो! यहां भी स्वर्ग की शोभा मानो स्नेह में बन्धी हुई नजर आती है। विद्याधर-तुम सत्य कहती हो । निःसन्देह यहां- प्रासादेरिति-अमृतांशुफेनधवलैः संरुद्धतारागणैः प्रासादैः मैक्ति- कमालिकापरिगतप्रान्तैः हैमैः गृहैः भूषिता, रागानन्दितखेचरैः वर- वधूगीतैः मनोहारिणी अलका वर्गश्रीः इति नाम्नि नियतः भेदः वस्तुस्थितौ न । हिन्दी भाषा-अमृत की किरणों के फेन के समान खेत, तारागणों तक व्याप्त महलों से (और ) मोतियों की मालाओं से युक्त प्रान्तों वाले सुवर्ण के रंग वाले घरों से सुशोभित, राग के बालाप में आनन्दित विद्याधरों के या वर वधू के गीतों से मन को हरने वाली अलका वर्ग के समान शोभा वाली है यद्यपि नाममात्र का भेद अवश्य है मगर वस्तुओं की स्थिति में कोई भेद नहीं है। गुणमञ्जरी-( भय के साथ ) नाथ, यह पानी से भरे हुये बादलों की सी गम्भीर ध्वनि मुझे क्यों कर दुःखित कर रही है ? विद्याधर-( सम्भ्रम के साथ देखकर । प्यारी, देखो, देखो, गर्जन्तमिति-द्विपेन्द्रशङ्की द्विपेन्द्रः उपरि गर्जन्तं धनं अभिनिनदन् वेगात् दन्ताभ्यां महति महीरुहे आमूलं विभिद्य पुनः तौ निखातो उत्कृष्टुं न प्रभवति । हिन्दी भाषा-दूसरे हाथी की शंका से कोई हाथी आकाशमें गर्जते बादल की ओर गर्जता हुआ वेग से-अपने दोनों दान्तों से बड़े के मूल को छेद कर के अब फिर उन चुभे हुए दान्तों को निकालने में वह हाथी ] असमर्थ है भारी वृक्ष ·गुणमञ्जरी-हा धिकार है-बल के अभिमानियों का प्रमाद- (ऐसा ही होता है ) विद्याधर-प्यारी. यह भीम उस हनुमान के कदली बन की ओर जा रहा है। सो इस के समीप स्फाटक शिला के ऊपर बैठ कर, एक दूसरे को न पहचानने वाले इन दोनों की प्रवृ- त्तियों को जान कर (हम) तिरस्करिणी विद्या के प्रभाव से छिपे हुए, समय को देख कर इनके समीप जावेगे। और भी- शुष्यन्तिच्छदेति-हे सुतनु, शुष्यहन्तच्छदकिसलयं तप्तताम्राय- ताक्षं स्वेदैः किञ्चित् लुलिततिलकं गण्डयोः बद्धरागं तिग्मभास- प्रभाणां अदयैः जालैः ग्लपितं ते वक्त्रम् इह एनां वेलां विश्रम वाञ्छति इव । हिन्दी भाषा-हे अच्छे शरीरवाली, सूखे हुए ओष्ठरूपी पल्लव- वाला, तप्त ताम्बे के समान विस्तृत नेत्रोंवाला, पसीने से कुछ लालिमा वाला, सूर्य की प्रचण्ड निर्दयी किरणों से मुर्भाया हुआ तेरा मुख इस समय यहां मानो विश्राम के सुख को चाहता है। [ दोनों विद्या द्वारा छिप जाते हैं ] भीम-अहो ! प्यारी की इच्छा को पूर्ण करने के लिये अति शीघ्रता करते हुए भी मेरी अस्वाधीन आंखों को यह प्रदेश ( अपनी ओर ) खींच रहा है। वातेरितेति--वातेरितप्रचलनीलदलाकुलैः पक्कैः फलैः शवलितः अयं कदलीवनान्तः विमलताविटपैः प्रभिन्नत्वङ्गत्तरङ्गपरिकर्णिः अम्बु- राशिः इव आभाति । हिन्दी माषा-वायु के वश से प्रेरित होकर हिलते हुए नीले पत्तोंवाला, पके हुए फलों से शवल रंगवाला यह कदली वन का प्रदेश, विद्रुम लता और वृक्षों से मानो भेदयुक्त चलती हुई लहरों से व्याप्त समुद्र की भांति शोभित होता है। तोसमीप जाता हूं। (जाकर चारों ओर देखकर) मुझे ऐसाप्रतीत होता है कि यह किसी वीर पुरुष का निवास स्थान है।मृग या पक्षियोंने यहां से पका हुआ एक भी फल नहीं लिया है । वह कौनसा क्षत्रिय तेज है जिस से दूसरे का प्रबल तेज भी दवाया जा सकता है। इस के साथ लड़ने में मेरे लिये गुरु (युधिष्ठिर महाराज) का वचन विघ्नरूप नहीं है । सो मैं इस के मानभंग को उखाड़ कर जाऊंगा । ( नाट्य द्वारा उखाड़ कर) अरे ! ..

·यद्यस्तीति-यदि इह कश्चित् शक्तिकृताभिमानः अस्ति, (यदि कश्चिद् ) परेतपतेःपुरं प्रयातुं कांक्षेत्, स प्रोल्लसद्धृकुटिभीम- ललाटवन्हेः चण्डक्रधः मे पुरतः क्षणायुः सन् पततु । हिन्दीभाषा--यदि इस संसार में कोई अपनी शक्ति का अभिमान करनेवाला है, यदि कोई यमलोक जाना चाहे, तो वह उठी भ्रकुटि द्वारा घोर ललाट वाले अति क्रोधित मेरे आगे अल्पायु होता हुआ आकर गिरे। ( नेपथ्य में) श्राः दुरात्मन् , अपने आप को न जाननेवाले, दूसरे की आज्ञा को भङ्ग करने में चतुर, बलवान् पुरुषों के बल, पराक्रम और प्रभाव को न जाननेवाले, मर्यादारहित, कर कर्मवाले, मनुष्याधम, दुर्विनीत, क्या इतने समय तक मैं तेरे कर्णगोचर नहीं हुअा हूं ? भीम-अरे, यह है, यह है। दृढ़विरचितेति-दृढविरचितमुष्टिः अधिकपिशंगैः दृष्टिभासां वितानैः वियत् सेन्द्रवापं प्रकुर्वन् भ्रुकुटियुतललाटस्पष्टदंष्ट्रांशुजालैः वानरेन्द्रः अपरः नृसिंहः इव दृश्यते । हिन्दी भाषा-मुष्टिका को दृढ़ वनाकर अधिक पिशंग रंगों के द्वारा दृष्टिप्रभा के झंडों से आकाश में इन्द्र धनुष बनाता हुआ, भृकुटि युक्त ललाट प्रदेश में स्पष्ट दान्तों की किरणों वाला यह बानरेन्द्र [ हनुमान ] दूसरे नृसिंह की भांति दीखता है । हनुमान--[ क्रोध के साथ ] श्राः, दुष्ट [ फिर पहिले की भांति पढ़ता है ] .. सो अव-- श्लक्ष्णप्रपिष्टेति-अहं अक्ष्णोनिमेषसमकालं त्वां भुवि मुष्टिपातैः श्लक्ष्णप्रपिष्टवपुषम् अन्तकेन अल्पप्रयासहृतजीवितम् क्रव्याददन्त- सुखचर्वितकीकसं करोमि । हिन्दी भाषा-मैं क्षणमात्र में तुझे पृथ्वी में मुष्टिका के प्रहारों से तेरे शरीर को श्लक्ष्ण [मसृण] पीसकर यम द्वारा थोड़े परिश्रम से जिस के प्राण प्रहरण हो सके ऐसा बनाकर राक्षस के दान्तों से सुखपूर्वक चबाई जानेवाली हड्डीवाला करता हूं। भीम-अहो, क्या ही हंसी की बात है, निःसन्देह बानर मुझे ऐसा करेगा। हनुमान--क्या, क्या, बानर कहकर मेरा अपमान अरे शोक है- स्वैरमिति-स्वैरं जलधि गोष्पदवद्विलय ऐरावतदन्तकोटि- ·.. लिखितैः वक्षस्थलैः भीषणान् नक्कञ्चराणां गणान् हत्वा, पुरा भयात् दिनकृतः करैः अपि अस्पृष्टपूर्वा लङ्का येन प्लुष्टा अस्मिन् जगति स वानरः किम् न, वद वा न विश्रुतः ? हिन्दी भाषा-स्वच्छन्दता से समुद्र को गोष्ठ के समान लांधकर ऐरावत के दान्तों से चिन्हित छातियों वाले भयानक राक्षसों के गणों को मारकर, जहां पूर्व भय के कारण सूर्य की किरणें भी नहीं छूती थीं ऐसी लंका जिस ने जला दी, इस संसार में वह क्या बानर नहीं था, बता क्या वह संसार में विख्यात नहीं है ? भीम--वह भी वानर था [ और ] तू भी बानर है। हनुमान-क्या कहा-'वह भी वानर था, तू भी बानर है.' ? तो तू इसी वानर के साथ युद्ध कर ले । भीम--अहो, मेरा युद्ध कार्य प्रशंसनीय है। किं वदिष्यन्तीनि—फल्गुनपूर्वजः भीमः युद्धे केनापि कपिना सङ्गत- वान् इति श्रुत्वा राजानः किं वदिष्यन्ति । हिन्दी भाषा-'अर्जुन का बड़ा भाई भीम युद्ध में किसी बानर के साथ लड़ा था' ऐसा सुनकर राजा क्या कहेंगे? हनुमान-[अपने आप ] ओह, यह ठीक है । अाज की रात्रि अच्छे प्रभात वाली थी। भ्राता मुझे विना जाने ही जा रहा है। क्या करूं। अस्तु इस के अभिमान के दोष को दूर करता हूं। [प्रकाशित कर के ] अरे, पुरुष, मेरी आज्ञा को भङ्ग कर के तुम नहीं जा सकते । [यह कह कर उसके आगे खड़ा होता है भीम-श्राह, बूढ़े वानर हठ जा । हनुमान--मैं तो बूढ़ा बानर हूं। हटने के अयोग्य हूं। भीम-तुझको ऊपर उठा कर और इस पर्वत के शिखर पर रख कर जाऊंगा। हनुमान-स्वच्छन्दता से। भीम--[पूंछ के अगले भाग को छूकर सरोमांच अपने आप] न जाने क्यों प्रार्य युधिष्ठिर की भान्ति इस बानर का स्पर्श सुखदायक है। अथवा अयोग्य विचार से क्या लाभ । [ उस के हिलाने में असमर्थ, लज्जित होता हुआ ] धिङ्नागायुतेति--नागायुतसन्निभं मम बलं धिक् मारुताद् उद्भवं धिक्, वा दिग्विजये क्षितिभुजां जयं धिक्, जिष्णुसोदर्यतां धिक्, . .

·भोः सुयोधन चिरात् त्वं प्रीतः भव, पाश्चालि रिपुशोणितांकितकरः कः धन्यः पुमान् नाम ते मूर्धजान् संयन्ता । हिन्दी भाषा-मेरे सहस्त्र हाथियों के समान बल के लिए धिक्कार, वायु से मेरे जन्म के लिये धिकार, दिग्विजय में राजाओं के ऊपर जय को धिक्कार, अर्जुन के सहोदरपन के लिये धिक्कार । दुर्यो- धन, बड़ी देर से अब तू भी प्रसन्न हो जा, हे द्रौपदि, शत्रु के रक्त में हाथों को भिगोकर कौन धन्य पुरुष तेरे बिखरे बालों की गांठ बंधावेगा? हनुमान-[अपने आप ] बल इसी को कहते हैं. जो कि मैंने भी उस के बल से पीड़ित होकर अति कठिनता से उसके बल को सहन किया । हे दुर्योधन ! तेरे प्राण मृत्यु के दाढ़ के भीतर घुस गये हैं। भीम-[ अपने आप ] अब क्या करूं । अस्तु, देखा; यहीं प्राणों को छोड़ना चाहिए। [प्रकाश में ] हे बानर इस समय तेरा काल आगया है। किसी देवता द्वारा तेरा शरीर अचल होगया है। मगर मैं उसे मुष्टिकाओं से शिथिल कर लूं । यदि स इति-यदि स मम गुरुः स्वजातिभक्त या स्वयम् अभि- गम्य मां न वारयिष्यते; इह विहङ्गमानां अपिपिशितेषु विभागजः विवादः भविता। हिन्दी भाषा-यदि वह मेरे गुरु [ बड़े भ्राता हनुमान ] अपनी बानर जाति के प्रेम से आकर मुझे न रोके तो यहां पक्षियों का बानर के मांस के विषय में विभाग के लिये विवाद होगा। हनुमान--यह भी देखते हैं। ( दोनों मुष्टिकाओं से प्रहार करते हुए लड़ते हैं ) विद्याधर-( दोनों के बीच में प्रवेश कर रोकता हुआ) हनुमन्निति-हनुमन् भीम, युवयोःमारुत्योः ज्येष्ठकनिष्ठयोः भ्रात्रोः इदं घोरम् असाम्प्रतं किम् उपस्थितम् ? हिन्दी भाषा-हे हनुमान, हे भीम, तुम दोनों वायु के पुत्रों को ज्येष्ठ और कनिष्ट भाई होते हुए यह अनुचित भय क्या उपस्थित हुआ भीम-[ लज्जित होकर, खड़ा होकर अपने आप ] हैं, यह युद्ध तो सुख दायक होगया है। हनुमान-कुन्ती के पुत्र, इधर प्रायो।

·( १५ ) भीम-[ समीप जाकर ] आर्य मैं ( आपको) प्रणाम करता हूं। हनुमान--वत्स, श्राओ, पात्रो, मेरा आलिङ्गन करो, आज यह मालूम हुआ है , . , बैठिए। । लज्जानमदिति--लजानमनद्वदनमन्थरमीक्षणार्ध सम्प्रश्रयाहृतकर द्वयरुद्धवक्षः, साकृतदर्शनकृतककटाक्षपातम्, अनुजस्य आश्लेष- सौख्यं सुधा इति अभेदः। हिन्दीभाषा-लज्जासे नतमुख होने के कारण रुकावट से आधे दर्शन वाले, विनय से उठाये हुए हाथों से प्रतिबद्ध छाती वाले, साभिप्राय दर्शन से एक कटाक्ष वाले भ्राता के आलिङ्गन के सुख में और अमृत में कोई भेद नहीं। [संभ्रमके साथ विद्याधर को देखकर ] आनन्दवश समुदाचार भी भूल गया है । भद्रमुख, यह आसन है, बैठिये। विद्याधर--निःसन्देह तुम दोनों भी थक गये हो । हनुमान-वैठिए, कुमार, हनुमान--आप कौन हैं? विद्याधर--मैं इन्द्र का आज्ञाकारी कल्याण नामक विद्याधर हूं। और यह मेरी स्त्री गुणमञ्जरी है । हनुमान--इस समय कहां से [पधारे हैं।] विद्याधर--स्वर्ग से आया हूं। दोनों--अर्जुन चारित्र्य से पिताको सन्तुष्ट तो रखता है? विद्याधर- सन्तुष्ट करना क्या वह तो अति गम्भीर हैं ? दोनों--वह अतिगम्भीर किस प्रकार है ? विद्याधर-सुनिये नृत्तोत्सव के शुरू होने पर अपने कुलके प्रभव की भूमिका में विशेष इच्छा से इन्द्र के देखते हुए-आज्ञा- कारी चित्ररथ द्वारा भेजीहुई-[उर्वशी को]- शृंगारवेशेति-श्रृंगारवेशरमणीयवपुः प्रकाशां रङ्गोत्थितां स्वय- मेव शय्याम् उपगतां ताम् उर्वशीम् गुरुभिः समानां उपचरन् वदन- चन्द्रमसं लज्जानमत् चकार । हिन्दीभाषा-बड़े सजेहुए मनोहर शरीर की उज्ज्वल कान्ति वाली, रङ्गमें खेल दिखाने को खड़ी हुई, अपने आप शयन में प्राप्त उर्वशी के साथ गुरुओं के समान व्यवहार करता हुआ अपने चन्द्र के समान मुखको लज्जा से नत करगया। हनुमान-अरे, (उसने) यह ठीक किया है। अब आप किस प्रकार श्राये हैं?

·, विद्याधर-मैं सेवा के लिए इन्द्रके समीप गया था, उसने एकान्त में बुलाकर मुझे आज्ञा दी कि हे कल्याणक, राम और लक्ष्मण की भान्ति हनुमान और भीम को भ्रातृभाव वता दे। हनुमान--हा राम [ मूर्छित होता है।] दोनों-धैर्य रखिये, धैर्य रखिये। हनुमान्--[ सचेत होकर ] हा भक्तवत्सल, क्या तुम नहीं जानते । शाखामृगोऽस्मीति-तरुपल्लवमात्रसारः शाखामृगः अस्मि यस्य परिग्रहेण सतां सदसि स्त्युत्यः [अभूवम् ] तेन त्वया रघुनन्दनेन विरहितः जीवितं महान्तं भारम् इव उद्वहामि । हिन्दी भाषा-वृक्ष के पत्ते मात्र खानेवाला वानर था' [किन्तु] जिस के आश्रय से मैं सजन समूह में स्तुति योग्य होगया, उस तुझ रघुनन्दन राम से वियुक्त अपने जीवन को मैं बड़े भार की तरह धारण करता हूं। हा नाथ! पक्नतनयेति-'पवनतनय हे सखे हनुमन्' हे वरद, इति विग- लद्वचनामृते तव मुखेन्दौ दृशौ अकुर्वतः मे दीर्घम् आयुः परमिव वञ्चनम् एव । हिन्दी भाषा-'हे पवन पुत्र, मित्र हनुमान् !' हे वर देने वाले राम ऐसे वचन-अमृत की धारा वाले तुम्हारे मुख-चन्द्र से नयनों को हटाकर मुझे दीर्घायु मानो एक बड़े धोखे के सदृश है हा वैदेहि ! जनकमिति--'लोकः जनक किल जनकम् आह पुनः मम असून् जनयन् त्वं जनकः 'हे जानकि इति यत्त्वया अहं उक्तः तत् अद्य मम मनसि क्षरदास्रम् अस्तीति शेषः । हिन्दी भाषा--'संसार, राजा जनक को ( मेरा) पिता कहता किन्तु मेरे प्राणों को जीवित करता हुआ तू मेरा पिता है' हे जानकि, तू ने यह जो कहा था वह आज मेरे मन में रक्त के समान बह रहा हा लक्ष्मण ! भ्रातुर्येष्ठस्येति--ज्येष्ठस्य भ्रातुः तं स्नेह, मयि भृत्यतां च विभज्य, एकः ( त्वमेव ) समग्रं कृतान्तत्वं कथम् अनुभूतवान् ? हिन्दीभाषा-ज्येष्ठ भ्राता श्रीरामचन्द्रजी के उस प्रेम को और है ·( १७ ) उनकी सेवा को मेरे साथ बांट कर एकले तूने समग्र मृत्यु का किस प्रकार अनुभव किया ? भीम-आपतो धीर हैं । सो बहुत ज्यादा शोक नहीं करना चाहिए। निःसन्देह वियोग का फल संयोग होता है। हनुमान-कुमार, इस समय मैं कृतार्थ होगया हूं। भीम-अहो, राम के गुणों की महिमा, जो कि आपके चित्तको भी पराधीन बना रही है। अगर उस महात्मा के चरित्रसुनने के लिए कुतूहल वाले मेरे चित्तको कोई अधिक कष्ट नहीं। हनुमान--सुनिये कुमार, निःसन्देह वह धर्मकी रक्षा के लिये मनुष्य के अवतार वाले भगवान् विष्णु हैं। हित्वा राज्यसुखमिति--पितुः वचनतः राज्यसुखं हित्वा कानने शूर्पणखानिकाररुषितान् नक्तंचरान् हत्वा हृतांसीताम् अन्विष्य बालि- वधार्जितेन सुहृदा सेतुं कृत्वा व्यतीताम्बुधिः ( स रामः ) लंकेशं हतवान् तम् अन्यं लंकेशम् अकरोत् पुनः अयोध्यां प्रायात् । हिन्दीभाषा-पिता के वचन से राज्य के सुखको छोड़कर जंगल में शूर्पणखा को दण्ड दिये जाने के कारण क्रोधित राक्षसों को मार कर, रावण द्वारा चुराई हुई सीता को ढूंड कर, बालिके वध के कारण बने हुए मित्र सुग्रीव के द्वारा सेतु (पुल) बनाकर, समुद्र को पार करते हुए श्रीरामने रावण को मारा और विभीषण को लंकापति बनाया औरफिर वह राम अयोध्या नगरी को लौट आया। भीम-आर्य, आपने हमारे ऊपर बड़ा अनुग्रह किया है। यह कथा कानों को अमृत के समान सुख देने वाली है। विद्याधर-तो इन्द्रमहाराज की आज्ञा को पूर्ण करता हुआ उनको (इस शुभ समाचार को) निवेदन करता हूं। हनुमान-ठीक है तो आप जाइये और फिर कभी दर्शन दीजिये। [ विद्याधर अपनी प्रिया के साथ चला गया ] हनुमान-अद्यति-अद्य मे चक्षुः सफलं राघवः अपि च स्मारितः एषा मम तनुः भूयः त्वद् गात्रसंश्लेषम् इच्छति । हिन्दीभाषा--आज मेरे नेत्र सफल हो गये हैं (आपने)श्रीरामचन्द्रजी की भी याद दिला दी है यह मेराशरीर फिर तुम्हारे शरीर के आलिङ्गन को चाहता ( यह कहकर आलिङ्गन करता है) कुमार, कौरवों के विषय में मेरा यह निश्चय है- अननिचिरेति-अनतिचिरविमुक्तः निष्ठुरैः मुष्टिघातैः स्फुटित- है ·- ( १८ ) पृथुशरीराः तावकीनाः वैरिणः कौरवाः अविरलाभिः गतिभिः रण- शिरसि हतानां राक्षसानां मार्ग शोधयिष्यन्ति । हिन्दी भाषा-निरन्तर छूटते हुए दयारहित मुष्टिका-प्रहारों से बड़े २ शरीर वाले चूर्णित होते हुए तुम्हारे शत्रु कौरव लगातार गमनों द्वारा युद्ध में मारे हुए राक्षसों के मार्ग पर जावेंगे-अर्थात् जिस प्रकार श्रीराम द्वारा राक्षस मारे गये थे उसी प्रकार तुम्हारे शत्रु भी मारे जावेगे। भीम-अगर इसी प्रकार हुआ तो मेरी भुजाओं का भार व्यर्थ है। हनुमान-अस्तु; तो ऐसा करूंगाः- निघुष्टेति-युधि पार्थस्य सत्केतुललामवासी (सत्केतुलताव- लम्बी ) ज्वलनप्रकाशं सन्नः ( अहं) निघुष्ट (निर्घोष्ट ? ) शुष्का- शनिशोषितासून् धार्तराष्ट्रान् प्रक्षीणपक्षान् कर्तास्मि । हिन्दी भाषा-युद्ध में अर्जुन की सुन्दर पताका में स्थित अग्नि के समान प्रकाश वाला मैं शब्दरहित वज्र से कौरवों के प्राणों को सुखा कर ( लेकर ) उन के पक्ष को अल्प कर दूंगा। भीम-भाग्यवश, पाण्डव सनाथ हो गये हैं। हनुमान-कुमार, तुम्हें और क्या प्रिय वस्तु दूं ? भीम-प्रियं प्रियाया इति-प्रियायाः प्रियं विहितं संखे परि- पन्थिनः विजित्य वशीकृताः, पथि त्वत् अङ्गसङ्गात् च तनुः विशो- धिता, कृतार्थभूतैः अन्यत् किमिव इष्यते । हिन्दी भाषा-प्रिया का प्रिय किया है ( उसे सुगन्धित पुष्प मिल गया है ) युद्ध में शत्रुओं को जीत कर वश में कर लिया है, मार्ग में तुम्हारे शरीर के स्पर्श से अपने शरीर को पवित्र कर लिया है। कृतार्थ हुए पुरुष और क्या कुछ इच्छा रख सकते हैं ? भरत का वाक्य ) तो भी इतना तो होवैः दोषाश्चेति-अमुष्यां कृतौ दोषाश्च नाशम् उपयान्तु, नीलकंठः मम भूयः भवं क्षपयतां, सविजयः अयं नृपः अजातशत्रुः निर्धार्त- राष्ट्रनियतिं निखिलां धरित्रीं पायात् । हिन्दी भाषा-इस कृति में दोष नाश हो जावें । नीलकण्ठ (शिव) मेरी संसार में पुनरुत्पत्ति को नाश करें, अर्थात् मुझे मोक्ष प्रदान करें। विजयी यह राजा युधिष्ठिर कौरवों से हीन समग्र पृथ्वी का पालन करें। कविरत्न चक्रधर शर्मा 'हंस' निर्मित कल्याण सौगन्धिक व्यायोग की हिन्दी भाषा समाप्त . ) ·- पृष्ठ पंक्ति १७ " - . 4. ir - २ ० - " क " जब यह पुस्तक छपचुकी तो हमें एक और हस्तलिखित पुस्तक मिली निम्नलिखित पाठ भेद उसी के अनुसार उद्धृत किया जाता है:- के स्थान में पढ़ो नेपथ्य परिक्रम्य नेपथ्य (सं.) आर्य इयमस्मि अहं आर्ये अहं सूत्र- सूत्र-आर्ये श्रयताम् निवसतो निवसतां गुरुनः कविन १६ नान्नः नामधेयस्य सर्वोऽपि सर्वो हि सज्जननियोगानुष्ठान विज्ञापन तापसः वृद्धतापसः एह्येहि एह्येहि ( आयासं रूपयित्वा) मार्गः अतीतो मार्ग महाप्रयासः महान्प्रयासः पुनरपर पुनरपराणि स्वार्थे स्वस्थ १५ परार्थ परस्थ १५ पराश्रयिणः पराश्रयिणां कथं यद्येवं कथं समुच्चयः समुदायः साहसात् १२ परिक्रम्य परिक्रम्योर्ध्वम् १३ य एष एष हि गन्धमादनमारूढो भीमः १४ इवापहसन् इव प्रहसन् कालं कालप्रायश्चित्तं गुहोद्जत गुहोगत यावदन्विच्छामि परिक्रम्यावलोक्य १५ अत्रहि परिक्रम्य......अवलोक्य (अन्यतो विलोक्य) 'अहो तु स्पर्शसुखं परिक्रम्य स्पर्शसुखं इदं हि (परिक्रम्य सहर्ष ) सफलो मे परिश्रमः इदं हि १३ (पुनर्निरूप्य ) अहो अहो १६ 97 " साहसाद् भीम १७ " .. -D . १५ ० अहो नु ·पृष्ठ पंक्ति १६ " " 10 " २० १ १० ५ " १७ " ११ ३ पढ़ो आगता मूढकरण करुणारस इदनीमविकलमनु स्वामिनः सरः खड्गहस्तः क्रोधवशः भीमः-भोः राक्षस चषकैराकराठ भीमः-मया हतो मन्ये करिष्यसीति राक्षसान् यनैकचक्रा पुरी श्रायुधः भीमो में मां गृहाण मां गृहाण इदमति अहो किमत्र लक्ष्मीरिव अहो गर्जन्तम् स्फाटिकशिला परस्परयोः तप्तताम्रायताक्षं लुलित अभिन्न ४ ४ के स्थान में श्रावृता करुणारस इदानीमनु सरः खड्गहस्तः भीमः-राक्षस, चषकेणाकण्ठ भीमः-मन्ये करिष्यतीति राक्षसानाम् येनैकचका बकं आयुषः भीमोऽयं गृणीष्व मां गृणीष्व इदमपि अम्मो किमेतत् लक्ष्मी अम्मो घर्जन्तं स्फटिकशिला पुरस्सरयोः तान्तताम्रायतोष्ट ललित प्रभिन्नः प्रोल्लसत् भूमेः दंष्टांशु पठित्वा दिनकृतापि हनु-किं किं सोऽपि नापसरणक्षमा १२ १३ १६ १ ६ १४ ७ १४ : १५ १ १८ " . " प्रोल्लसद् वन्हः - " " ७ २० " दंष्ट्रांशु यठति दिनकृतोऽपि हनु-सोऽपि नापसरणक्षमः भीमः-श्राः, अपेहि हनु-अङ्ग, किं न शृणोषि भीमः-(अनाकर्ण्य) आः,अपगच्छ, एवमिदानीं करिष्ये। ७ ११ भीमः-स्वा १२ ·पृष्ठ पंक्ति ३ हन्त, २० . २ " क " " ३ : धीरः ननु -- के स्थान में पढ़ो सुयोधन सुयोधन अवहितोभव युक्तमेतत् युद्धमेतत् भीमः-उपसत्य भीमः (मुकुलितांजलि सप्रश्रयम् उपसृत्य), वत्स अद्य वत्स परिष्वजस्व अद्य सम्प्रश्रयाहृत सप्रश्रयोद्धत वक्षः वक्त्रम् इयंच मम इयं च मे किमिति न किमिति प्राज्ञाकरेणसख्या आज्ञाकरण प्रकर्षा प्रकाशा भीमः हनुमान् इव इव हनुमद्भीमयोः भ्रातृत्वं सौभात्रमववोधय कल्याणकेति मूच्छितः पतति मूञ्छितः क्षरदासं क्षरदत्रं धीरः शोकवश्यः शोकवान् कुमार इदानी कृतार्थोऽस्मि इदानी प्रकृतिस्थोऽस्मि आर्यस्यावशयति आर्यस्याप्यवशयति नास्त्यायतः नास्त्यायासः साता सीतां पुनः पुरी लोकमितो स्वर्ग इवाल्हादिनी शासन नियोग अधिपतेनिवेदयामि अधिपतये निवेदयिष्यामि मुष्टिपातः मुष्टिघातैः २२ नि?ष्ट निर्घष्ट मन्नो ज्वलनप्रकाशं सन्त्यज्य घनप्रकार: सत्केतुललामवासी सत्केतुलतावलम्बी भीमः-दिष्टया भीमः- किमिवान्यत् किमिहान्यत् क्षपयतात् क्षपयताम् कल्याण.. [निष्कान्ताः सर्वे] कल्याण " te " " . . १ १५ " . ७ , २० ग १४ १५. " " :- Ir " " ५.

·यदि आपको
संस्कृतकी प्राज्ञ विशारदशास्त्री परीक्षाओं
एवं
हिन्दी की प्रौफीशेंसी, हाई प्रोफी-
शेंसी तथा आनर्ज़ की परीक्षा पुस्तकों
की आवश्यकता हो तो नीचे लिखे
पते पर आर्डर भेजकर कृतार्थ करें।
इन परीक्षों के प्रास्पैक्टस अर्थात्
पुस्तक सूचीपत्र बिना मूल्य भेजे
जाते हैं।
NWAR
पता:
मोतीलाल बनारसीदास
अध्यक्ष-पंजाब संस्कृत पुस्तकालय,
सैदमिट्ठा बाजार, लाहौर।

·No text on this page.