·THE
PRATYABHIJNA HRIDAYA
BEING
a Summary of the Doctrines of the
Advaita Shaiva Philosophy of Kashmir
BY
KSHEMARĀJA
अथ
प्रत्यभिज्ञाहृदयम्।
MOHVIAS
RAININD
श्रीनगर
(कश्मीर)
संवत् १६६८
Price, l'aper cover Re 1.
In cloth Rs. 1/0

·haelieration
ANIA
keselamatan Baru

·PREFACE. . The present edition of the Pratyabhin Hridaya of Kshemarāja, printed now for the first time, has been prepared by a collation of the folloring Manuscripts:- 16-A manuscript in Devanagari characters. E-An old, much decayed manuscript in Sharada characters. -A Shirada manuscript on paper belonging to Pandit Hara Bhatta Shastrin of this Department. 3-An old manuscript in Shārada characters on birch bark (obtained from Lahore by M. M, Pandit Makunda Räma Shastrin, Head Pandit of this - Department ). In the preparation of the test for the press the Panạits of the Department have given me the same lielp, in their several capacities, as they rendered in regard to the edition of the previously pnhlished volume of the Shiva-Sūtra-Vimarshini; and I am very grateful to them for this help. An account of this work by Kshemarāja is given in my Kashmir Shaivaism, published as the Sccond Volume of this series. It bears the same relation to the Advaita Shaiva System of Kashmir as the Vedānta- Sara of Sadananda does to the Vedānta System. That is to say, it is intended to be an easy introduction to, and a summary of the ductrines of, the System. Still, Kastunir Shaivaism being a hitherto neglected and little -known System, a full comprehension of the Pratyabhijñā Hșidaya will not perhaps be very easy for most students. To them a preliminary study of the "Kashmir Sharucisne" is recommended. Srinagar, Kashmir. JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI.

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्राणां पाठानुक्रमणिका ६ सू० सं० सूनाणि पृ० सं० १ चिति खतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः । २ २ स्वेच्छया खभित्तौ विधमुन्मीलयति । ३ तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात् । ४ चितिसकोचामा चेतनोऽपि सकुचितविश्वमय । ५ चितिरेव चेतनपदादवरूदा चेत्यसकोचिनी चित्तम् । ११ ६ तन्मयो मायाप्रमाता। १३ ७ स चैको द्विरूपत्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकखभाव । १५ ८ तभूमिका सर्वदर्शनस्थितय । १६ ९ चिद्वत्तच्छक्तिसकोचात् मलावृत ससारी । १० तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति । २२ ११ आभासन रक्ति विमर्शन बीजावस्थापनतस्तानि। २४ १२ तदपरिज्ञाने खशक्तिभिर्व्यामोहितता ससारित्वम् । २६ १३ तत्परिझाने चित्तमेव अन्तर्मुखीभावेन चेतन- पदाध्यारोहाञ्चितिः। ३२ १४ चितिवहिरवरोहपदे च्छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धन प्लुप्यति। १५ बललामे विश्वमात्मसात्करोति । १६ चिदानन्दलाभे देहादिषु चेत्यमानेष्वपि चिदैका- म्यातिपत्चिदाढ्य जीवन्मुक्ति । १७ मध्यविकासाच्चिदानन्दलाम । ३७ ·नत्यनियर। ३९ सू० सं० सूत्राणि १८ विकल्पक्ष्य शक्तिसकोचविकास-वाहच्छेदान्तको टिनिमालनादय इहोपाया। १९ समाधिनस्कास्यति स्कृपाले सूयो भूचित्य- शात् नियोदितासमाथिलमः। तदा प्रकाशानन्दसारमहा बात या सर्वसामालिसचिव १६ मोनानियत इति शिक्कर १८ इति प्राथमिजाइये सूप्रगाठ समासः ॥

·९ आत्मनः खातत्र्येण अभेदव्याप्तिनिमज्जनमेदव्याप्त्यवलम्बनात् अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्राणां प्रतिसूत्रं संक्षिप्तविषयार्थसंग्रहः। १ खसंविच्छतेरेव मुख्यतया सर्वकारणत्वस, सुखोपायेन प्राप्तव्यताया, अत्युचमफलस्य च निरूपणम् । २ संविद्यतिरिकानां मायाप्रकृत्यादीनां विश्वसृष्टी निमित्रो- पादानादिभावपरिहारप्रयोजनं विश्वस्य संविदैकात्म्यसत्तया अवस्थितिनिरूपणम् । ३ खसंविन्मयमात्रतायामपि तत्तदनुरूपविभागेन विश्वस्वरूप- प्रतिपादनम् । १ संकुचितचित्तया भेदावभासमापनस्य पशोरपि परमशिववत् विश्वरूपताव्याहरणम् । ५ नीलसुखादिरूपार्थग्रहणोन्मुखत्वेन संकुचितप्राहकरूपत्वस्य, चितस्य वस्तुतः चितिखरूपत्वनिरूपणम् । ६ मायाप्रमातुरपि चित्तमयतानिरूपणम् । ७ प्रकाशरूपत्व संकोचावभासवत्त्वाभ्यां द्वैरुप्य-त्रिमलावृतत्व- शून्यादिचतुरात्मत्व-शिवादिपञ्चत्रिंशतत्त्वस्वभावादिसचया नानाविधप्रपञ्चामासेपि, चिदात्मनः तात्त्विकैकात्मत्वनिरू- पणम् । ८ चार्वाकनैयायिकादिदर्शनान्तराणामर्वाचीनपदप्रतिष्ठाव्यव. स्सितेः, नीलसुखादिसवित्स्थितीनां स्वात्मसरूपाभिव्यत्यु- पायत्वस्य च कथनम् । " इच्छादिशक्तिसंकोचोचरं मलावृतसंसारित्वप्रदर्शनम् ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १० शुद्धतराध्वस्फारणक्रमेण खरूपविकासरूपसुष्यादिपञ्चकृत्य- कर्तुः भगवतः संसार्यवस्थापत्तावपि स्वरूपाभिज्ञानहेतुकल- मृत्वादिपञ्चविधकृत्यकारित्वनिरूपणम् । ११ आत्मनः संसार्यवस्थायामेव पञ्चविधकृत्यकारित्वरहस्याभि- ज्ञानानां प्रदर्शनम् । १२ पूर्वनिरूपितपञ्चविधकृत्यकारितानभिज्ञस्य स्वशक्तिकर्तृकव्या- मोहिततालक्षणपशुदशापोषणहेतूनां निरूपणम् । १३ सीयपञ्चकृत्यकांरित्वपरिज्ञाने तदन्यथात्वकारिहत्वपगमात् मोहनिवृत्त्या खातव्यलाभात् अन्तर्मुखीभूतस्य चित्तस्य स्ख- रूपप्रत्यापत्त्यात्मचिद्रूपतावाप्तिप्रदर्शनम् । १४ मायाप्रमातृतायामपि चिच्छक्तेः अंशतः स्वकार्यकारितानि- रूपणम्। १५ अवाप्तस्त्ररूपस्फारचित्यात्मबललामे पूर्वनिर्दिष्टमायाप्रमातुः विश्वस्य आत्मसात्काररूपाभेदावमासनानिरूपणम् । १६ विश्वात्मसात्कारसमावेशलाभात् देहादिमत्त्वेऽपि जीवन्मुक्ति- लक्षणकथनम् । १७ संविद्विकासे ब्रह्मनाडीविकासे वा चिदानन्दलाभात्मजीवन्मु- तिफलनिरूपणम् । १८ प्रोक्तद्विविधमध्यविकासोपायभूताना विकल्पक्षयादियुक्तीनां प्रदर्शनम् । १९ समावेशसमापत्त्यात्मसमाधिलाभस्य नित्योदिततायां युक्ति- निरूपणम् । २० समाधिलामस्य पार्यन्तिकफलकथनम् । इति मत्यभिज्ञाहृदयसूत्राणां संक्षिसपियाथसंप्रहः ।।

·ओं नमो मङ्गलमूर्तये । अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयम्। नमः शिवाय सततं पञ्चकृत्यविधायिने । चिदानन्दघनस्वात्मपरमार्थावभासिने ॥१॥ शांफरोपनिपत्सारप्रत्यभिज्ञामहोदधेः । क्षेमेणोद्रियते सारः संसारविपशान्तये ॥२॥ इह ये सुकुमारमतयोऽकृततीक्ष्णतर्कशास्त्रपरि- श्रमाः शक्तिपातोन्मिपित-पारमेश्वरसमावेशा- भिलाषिणः कतिचित् भक्तिभाजः, तेषाम् ईश्वरप्रत्यभिज्ञोपदेशतत्त्वं मनाक् उन्मील्यते १ तत्त्वं हि चिदानन्दैपणाज्ञानक्रियाणां मुस्फुटत्वतः । शिव-शक्ति-सदीशान-विद्याख्यं तत्वपञ्चकम् ॥' इति पञ्चकत्वेन आन्नातम् । उन्मील्यते इति, तेषां कृते संक्षिप्य प्रकटीक्रियते इति वाक्यार्थः । ०४. ख. ग. पु० उद्धरामि परं सारं संसारविपशान्तिदम् ॥ इति पाता पं०५ ग. पु० कृततीक्ष्यशास्त्र इति पाठः । पं०६६. पु० शक्तिपातवशोन्मिपरपारमेश्वरेति पाठः। पं०७ ग. पु० समावेशाभिलापा: इनि पाठः। ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१ तंत्र खात्मदेवताया एव सर्वत्र कारणत्वं सुखोपायप्राप्यत्वं महाफलत्वं च अभिव्यकुमाह चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः॥१॥ 'विश्वस्य'-सदाशिवादेः भूम्यन्तस्य सिद्धौं- निष्पत्ती, प्रकाशने स्थित्यात्मनि, परप्रमातृवि- श्रान्त्यात्मनि च संहारे, पराशक्तिरूपा चितिः' एव भगवती 'खतन्त्रा'-अनुत्तरविमर्शमयी शिवभद्दारकाभिन्ना हेतुः-कारणम्। अस्यां हि प्रसरन्त्यां जगत् उन्मिषति व्यवतिष्ठते च, निवृत्तप्रसरायां च निमिपतिः इति खानुभव एव अत्र साक्षी। अन्यस्य तु मायाप्रकृत्यादेः चित्प्रकाशभिन्नस्य अप्रकाशमानत्वेन अस. त्त्वात् न कचिदपि हेतुत्वम् ; प्रकाशमानत्वे तु प्रकाशैकात्म्यात् प्रकाशरूपा चितिरेव हेतुः; पं० १ ख. ह. पु० सर्वत्र इति पदं नान्ति । पं०२ क. ग. पु० महाफलाभिव्या चाह.इति पादः । पं०५ ख. र. पु. स्वे चेत्यात्मनि इति पाठः । ६०७ स. ८. पु० तनानन्तविमर्शमयी इति पाठः । पं०१० ख.ग.पु० ॥ इति पदं नास्ति । पं०१२ ख.पु. अप्रकाराविन इति पाठः। पं०५.पु. असापादपि न चित् हेतुत्वम् इति पाठः । पं०1४.१.पु.चिदेव इति पार ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । न त्वसौ कश्चित् । अत एव देशकालाकारा एतत्सृष्टा एतदनुप्राणिताच नैतत्वरूपं भेत्तु- मलम् ;-इति व्यापक-नित्योदित-परिपूर्णरूपा इयम् । इत्यर्थलभ्यमेव एतत् । ननु जगदपि चितो भिन्नं नैव किञ्चित् ; अभेदे च कथं हेतुहेतुमद्भावः? उच्यते । चिदेव भगवती स्वच्छखतन्त्ररूपा तत्तदनन्तजगदा- स्मना स्फुरति,-इत्येतावत्परमार्थोऽयं कार्यका- रणभावः। यतश्च इयमेव प्रमातृ-प्रमाण-प्रमेय- मयस्य विश्वस्य सिद्धौ-प्रकाशने हेतुः, ततोऽस्याः स्वतन्त्रापरिच्छिन्नवप्रकाशरूपायाः २ यदुकम् देशकालाकारभेदः सविदो नहि युज्यते । तसादेकैव पूर्णाह-विमर्शात्मा चिदुच्यते ॥ इति । पं०५ ग. पुन वन्यः कश्चिदिति पाठः। पं०२ रु. ग. पु. एताप्राणिता इति पाठः । पं.३ क.पु. परिपूर्णोऽयम् इति, ग. पु० परिपूर्णेयम् इति पा। पं.क.ग. ह. पु० इत्सयतलभ्यमेव इति पाठः। पं०६ क.पु. कथं हेतुसद्भाव इति पाठः। पं०७ स. ग. ह. पु० जगदात्मना विश्वरूपेण इति पाठः ! पं०९ क. पु. भतश्वेयमिति, इ. पु० यन् च इयमैवेति पास। पं. स. ह. पु. स्वरात्राविच्छिन्नेति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१ सिद्धौ अभिनवार्थप्रकाशनरूपं न प्रमाणवराक- मुपयुक्तम् उपपन्नं वो। तदुक्तं त्रिकसारे 'स्वपदा स्खशिरश्छायां यदल्लखितमीहते। पादोदेशे शिरो न स्यात्तथेयं चैन्दवी कला ।' इति । यतश्च इयं विश्वस्य सिद्धौ पराद्वयसामरस्या- पादनात्मनि च संहारे हेतुः, तत एव स्वतत्रा। प्रत्यभिज्ञातखातच्या सती, भोगमोक्षवरूपाणां विश्वसिद्धीनां हेतुः।-इति आवृत्त्या व्याख्येयम्। अपि च 'विश्व'-नील-सुख-देह-प्राणादि तस्य या 'सिद्धि:'-प्रमाणोपारोहकमेण विमर्शमयप्र- मात्रावेशः, सर्व हेतु:-परिज्ञाने उपायो यस्याः। ३ नहि सूर्यप्रकाशने दौपान्तरमुपयुज्यते इति भावः । ४ यो लधितुमीइते तस्य यथा पादोद्देश शिरो न स्यात् तथा इयमि- त्यत्र सबन्धः। ५ नी बहिरिन्द्रियगम्यम्, मुसगन्तरिन्द्रियगम्यम्, प्राणादि जीवचेष्टागम्यम् । ६ यथा दूरस्सस्स अमेः अनुमिती धूमः साधन तदित्यर्थः । पं. स. ग. पु. सिद्धी प्रकाशनेऽभिनवार्थप्रकाशनेति, क. पु. अभिनवप्रकाशरूपम् इति पाठ.। पं०० ए. रु. पु० मत एयेति पाठ । पं०८ प.ह.पु. प्रत्यभिज्ञातस्वातध्या भोगमोक्षामिद्धीना हेतु इति पाठ । पं०11. पु० प्रमाणोपहारश्मेण इति, ग. पु०प्रमागोपाहरणकमेणेति पाठः । स. पु. विमर्शमरमादेशति पाठ २०११ स..पु.सएर हेतुरिति का।

·५ सू०२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । अनेन च सुखोपायत्वमुक्तम् । यदुक्तं श्रीविज्ञान- भट्टारके 'ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । योगिनां तु विशेपोऽयं संबन्धे सावधानता ॥ इति। 'चितिः'-इति एकवचनं देशकालाद्यनवच्छि- नताम् अभिदधत् समस्तभेदवादानाम् अवा- स्तवतां व्यनक्ति । स्वतन्त्र'-शब्दो ब्रह्मवादवैल- क्षण्यम् आचक्षाणः चितो माहेश्वर्यसारतां ब्रूते। 'विश्व'-इत्यादिपदम् अशेषशक्तित्वं, सर्वकार- णत्वं, सुखोपायत्वं महाफलं च आह ॥१॥ ननु विश्वस्य यदि चितिः हेतुः, तत् अस्या उपादानाद्यपेक्षायां भेदवादापरित्यागः स्यात्- इत्याशङ्कय आह खेच्छया स्वभित्तौ विश्वमुन्मी- लयति ॥२॥ 'खेच्छया', न तु ब्रह्मादिवत् अन्येच्छया, पं०३ फ. पु० मायमाहकसंबन्ध इति पाठः। पं. ६ क. पु० अवष्टिवतामेवाभिदधत् इति पाठः । पं० १ फ. पु० माहेश्वरना मृते इति, स... पु० माहेश्वरसारवाम् इति पं०१.ग. पु. भशेपशक्तिमत्वम् इति पाठः । पं०१२. पु. तदा असा इति पाठः। पाठः॥

·६ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । तयैव च, न तु उपादानाद्यपेक्षया, एवं हि प्रायुक्तखातग्रहान्या चित्त्वमेव न घटेत-ख भित्तौ,न तुअन्यत्र वापि, प्राक् निर्णीतं 'विश्वं दर्पणे नगरवत् अभिन्नमपि भिन्नमिव 'उन्मी- लयति'। उन्मीलनं च अवस्थितस्यैव प्रकटीकर- णम् । इत्यनेन जगतः प्रकाशैकात्म्येन अवस्था- नमू उक्तम् ॥२॥ अथ विश्वस्य स्वरूपं विभागेन प्रतिपादयि- तुमाह तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहक- भेदात् ॥३॥ 'तत्' विश्व 'नाना'-अनेकप्रकारम् । कथं ? 'अनुरूपाणां'-परस्परोचित्यावस्थितीनां 'ग्राह्या- णां ग्राहकाणां च भेदात्'-वैचित्र्यात्। तथा च ७ ग्राहका' सप्त प्रमातारः, तेच (१) शिवः (२) मग्रमहेश्वराः (३) मनेश्वराः ,(४) मवाः (५) विशानाकलाः (६) मलयाकलाः (७) सफलाः इत्यागमप्रसिद्धाः। पं०१. पु० तथव घेति पाठः। पं०२ क. पु. चित्तावमेव इति पाठ.। प.क. ग. पु. दर्पणनगावत् इति समन्नः पाठः। पं०५ क.पु०उन्मीलयतीयनन्तरम् 'भवमाप्तपनि इमप्यपिका पादोस्ति। पं०५स.पु० अमगुरूपाणाम् इति पाठः । पं.क.पु. प्राहरताभेदार इति पाठ।

·सू०३] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सदाशिवतत्वे अहन्ताच्छादित-अस्फुटेदन्ताम- यं यादृशं परापररूपं विश्वं ग्राह्य, तागेव श्रीसदाशिवभट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रमहेश्वराख्यः प्रमातवर्गः परमेश्वरेच्छावकल्पिततथावस्था- नः। ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकर- ण्यात्म यादृक् विश्वं ग्राह्यं, तथाविध एव ईश्वरभद्दारकाधिष्ठितो मत्रेश्वरवर्गः। विद्यापदे श्रीमदनन्तभट्टारकाधिष्ठिता बहुशाखावान्तर- भेदभिन्ना यथाभूता मन्त्राः प्रमातारः, तथा- भूतमेव भेदैकसारं विश्वमपि प्रमेयम् । मायो- र्वे यादृशा विज्ञानाकलाः कर्तृताशून्यशुद्धबो- धात्मानः, तादृगेव तदभेदसारं सकल-प्रलया- कलात्मक पूर्वावस्थापरिचितम् एषां प्रमेयम् । मायायां शून्यप्रमातृणां प्रलयकेवलिनां खो- पं.क. पु० महन्ताच्छादितेऽपि स्फुटे इदन्तामयम् इति पाठः । पं०३ ख. पु. भष्टारको मनमहेश्वराख्य इति पाठः। पं०५ क. पु० समानाधिकारारम इति, ग. पु० सामानाधिकरण्यामतया पं. ग. पु० विद्यातत्वे इति, ख. पु० विधापदेश-धीमम् इति पाठः। पंग पु० अधिष्ठितानन्तबहुशासेति, क. पु० बहुशाखा भवान्तर- भिन्ना इति, स. पु० अधिष्ठितबहुशासेवि पाठः। पं०11ख. पु. कर्तृत्वशून्येति पाठः । पं०१२ स. १० अभेदसारसकलेति समता पाउ। पं.१ क पु० मायाया प्रमाणामिति पाठ । इति पाठः।

·८ प्रत्यभिज्ञाददयम् । [सू०१ चितं प्रलीनकल्पं प्रमेयम् । क्षितिपर्यन्तावस्थि- तानां तु सकलानां सर्वतो भिन्नानां परिमितानां तथाभूतमेव प्रमेयम् । तदुत्तीर्णशिवभट्टारकस्य प्रकाशैकवपुषः प्रकाशैकरूपा एव भावाः।श्रीम- त्परमशिवस्य पुनः विश्वोत्तीर्ण-विश्वात्मक-पर- मानन्दमय-प्रकाशैकघनस्य एवंविधमेव शिवा- दि-धरण्यन्तम् अखिलम् अभेदेनैव स्फुरतिन तु वस्तुतः अन्यत् किंचित् ग्राह्य ग्राहक वाः अपि तु श्रीपरमशिवभट्टारक एव इत्थं नानावैचि. त्र्यसहस्त्रैः स्फुरति ।-इत्यभिहितप्रायम् ॥३॥ यथा च भगवान् विश्वशरीरः, तथा चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः॥४॥ श्रीपरमशिवः खात्मेक्येन स्थितं विश्वं सदाशिवायुचितेन रूपेण अवविभासयिपुः पूर्व पं. क. पु० स्थितिपर्यन्तेति पाठः। ६.९६. पु० इस्थामिरयमेवदिति नानाविधवैविध्येति पाठः । पं.ययाच हस्यादि-अवतरणिकायास्यपाठः स... पुम्नकाम्यामुपन्यन्त.। पं०१५ ग. पु. मदाशियादितनेति, ग. १. गु० सदाशियाम्युदितेन इति पारः।

·सू०४] प्रत्यभिशाहदयम् । चिदैक्याख्यातिमयानाभितशिवपर्याय-शून्या- तिशून्यात्मतया प्रकाशाभेदेन प्रकाशमानतया स्फरति; ततः चिद्रसाश्यानतारूपाशेषतत्वभु- वन-भाव-तत्तत्प्रमात्रायात्मतयापि प्रथते । यथा च एवं भगवान् विश्वशरीरः, तथा 'चितिसं. कोचात्मा' संकुचितचिद्रूपः 'चेतनो' ग्राहकोऽपि वटधानिकावत् संकुचिताशेषविश्वरूपः । तथा च सिद्धान्तवचनम् 'विग्रहो विग्रही चैव सर्वविग्रहविग्रही।' इति । त्रिशिरोमतेऽपि 'सर्वदेवमयः कायस्तं चेदानीं शृणु प्रिये । पृथिवी कठिनत्वेन द्रवत्वेऽम्भः प्रकीर्तितम् ।।' इत्युपक्रम्य 'त्रिशिरोभैरवः साक्षायाप्य विश्वं व्यवस्थितः ॥' इत्यन्तेन ग्रन्थेन ग्राहकस्य संकुचितविश्व- मयत्वमेव व्याहरति । अयं च अत्राशयः-ग्राहकोऽपि अयं प्रकाशै- पं०३ क. ग. पु० रसाश्यानरूपः अशेप० इति पाठ।। पं०६ क. पु. असंकुचित इति पाठः ! पं.स. पु. कालस्तच्चेदानीम् इति पाठः । पं० १५ ख. ह. पु० प्राहकेण संकुचितेति० ग. पु० ग्राहकेगासंकुचित इति पारः।

·[सू०४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । कात्म्येन उक्तागमयुक्त्या च विश्वशरीरशिवै- करूप एव, केवलं तन्मायाशक्त्या अनभिव्य- क्तखरूपत्वात् संकुचित इव आभाति: संको- चोऽपि विचार्यमाणः चिदैकात्म्येन प्रथमानत्वात् चिन्मय एव, अन्यथा तु न किंचित् । इति सर्वो ग्राहको विश्वशरीरः शिवभट्टारक एव । तदुक्तं मयैव 'अख्याविर्यदि न ख्याति ख्यातिरेवावशिष्यते । ख्याति चेत् ख्यातिरूपत्वात् ख्यातिरेवावशिष्यते ।। इति। अनेनैव आशयेन श्रीस्पन्दशास्त्रेषु ८ यदुक्तं न्यायभूपणे कर्तृकर्मादिकारकलक्षणविचारे संभूय कारकाणां क्रियाजनकरवे हि तुल्यव्यापारत्वात् का साधकतमार्थः स्वतन्त्राों या इति सार्वपारिषद व्याकरण विरुध्येत । अत एव ज्ञातृव्यापारण • प्रमाणत्वमाहुः, स च ज्ञातृव्यापारः चिद्रूपे ज्ञातरि तादात्म्येन स्थितत्वात बोधात्मकः इति । तथा च अत्रैव विवक्षातः कारकाणि भवन्ति इति । यया चितिः विश्व साधयति, चितिमासाद्य विश्व भवति, चित्या विश्नमीश्वरः करोति, चितेः विश्वं भवति, चिते: विकागे विश्वं भवति, चितौ विश्व स्थितमिति ।। पं०२स. पु. केवलं मायाशस्यनभिव्यक्तिति पाए। पं०३ प. पु. एप इति पाठः । पं० ६ क. पु० विश्वशरीरशिवभट्टारक एवेति पाठः । पं०८ क. पु. रयातिः एकातिरेव इति, ग. पु. यदि स्यातिश्रेत् ख्या. तिरेय इति पाठः।

·सू°५] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । 'यस्मात्सर्वमयो जीव । इत्युपक्रम्य 'तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः ॥ इत्यादिना शिवजीवयोरभेद एव उक्तः । एत- तत्त्वपरिज्ञानमेव मुक्तिः, एतत्तत्त्वापरिज्ञानमेव च वन्धः, इति भविष्यति एव एतत् ॥ ४॥ ननु ग्राहकोऽयं विकल्पमयः, विकल्पनं च चित्तहेतुकं; सति च चित्ते, कथमस्य शिवात्म- कत्वम् ?-इति शङ्कित्वा चित्तमेव निर्णेतुमाह चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्य- संकोचिनी चित्तम् ॥५॥ न चित्तं नाम अन्यत् किंचित्, अपि तु सैव भगवती तत् । तथा हि सा स्वं खरूपं ९ अन्यथा 'तरः पिपतिपति' इत्यादि दान्दार्थचिन्तामु निश्चेतनस्य तटस्य कथमिच्छा घटेत । पं०३ ख. ८. पु. तसाच्छब्दार्थेति, ग पु० तस्मात्सर्वार्थ इनि पाठः । पं० ४६.पु. जीवशिवयोरभेद उक्त इति पाठ, छ पु० एव पदं नास्ति। पं०१० स. ८ पु० चेत्यभाव संकोचिनी इति पाठ । पं० १२ क पु० चितिरेवेति चित्त न चायत्किचित् इनि, ग. पु० चित्रं नान्यत् किचित् अपि तु सब इति पाट ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०५ गोपयित्वा यदा संकोचं गृह्णाति, तदा द्वयी गतिः; कदाचित् उल्लसितमपि संकोचं गुणी- कृत्य चित्प्राधान्येन स्फुरति, कदाचित् संको- चप्रधानतया । चित्प्राधान्यपक्षे सहजे प्रकाश- मात्रप्रधानत्वे विज्ञानाकलता; प्रकाशपरामर्श- प्रधानत्वे तुं विद्याप्रमातृता । तत्रापि क्रमेण संकोचस्य तनुतायाम, ईश-सदाशिवानाश्रित- रूपता । समाधिप्रयत्नोपार्जिते तु चित्प्रधानत्वे शुद्धावप्रमातृता क्रमाक्रमं प्रकर्पवती।संको. चप्राधान्ये तु शून्यादिप्रमातृता । एवमव- स्थिते सति, 'चितिरेव' संकुचितग्राहकरूपा 'चेतनपदात् अवरूढा'-अर्थग्रहणोन्मुखी सती 'चेत्येन'-नील-सुखादिना संकोचिनी उभयसं- कोचसंकुचितव चित्तम् । तथा च पं. १ क. ग. पु. 'संकोचं' इति पदं नास्ति । पं०५ ग. पु. प्रधान विज्ञानाकरता इति पाठः। पं०७ क. पु० संकोघांशतनुतापाम् इति, ग. पु. संकोचतनुतायाम् इति पाठः। पं०८ ग.पु. समाधिप्रयसोपार्जितेन विप्रधानापेन इति पार! पं.९क. पु० संकोशमाधान्येन इनि पाठः। पं०१००० एयमेव स्थिते सति इति पाठः। पं.क.पु. भसंकुरितमाहापापेनाइलामदेति पारः ।

·सू०६] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १३ 'खाहरूपेषु भावेषु पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या। मायावृतीये ते एव पशोः सत्वं रजस्तमः॥ इत्यादिना स्वातव्यात्मा चितिशक्तिरेव ज्ञान- क्रिया-मायाशक्तिरूपा पशुदशायां संकोचप्रक- त् सत्त्व-रजस्तमःस्वभावचित्तात्मतया स्फु- रतिः इति श्रीप्रत्यभिज्ञायामुक्तम् । अत एव श्रीतत्त्वगर्भस्तोत्रे विकल्पदशायामपि तात्त्विक- खरूपसद्भावात् तदनुसरणाभिप्रायेण उक्तम् 'अत एव तु ये फेचित्परमार्थानुसारिणः । तेषां तत्र स्वरूपस्य स्वज्योतिष्ट्वं न लुप्यते ॥ इति ॥ ५॥ चित्तमेव तु मायाप्रमातुः खरूपम्, इत्याह तन्मयो मायाप्रमाता ॥६॥ देहप्राणपदं तावत् चित्तप्रधानमेवः शून्य- पं०३ ग. पु० इति प्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या स्वातन्त्र्येति पारः। पं.क. पु० मंकोचप्रकाशात् इति पाठः। पं०६ग.पु. श्रीमत्यभिज्ञायामुक्तम्' इति वाक्यं नास्ति। पं..ख. पु० तदनुसामिणा इनि पाठः। पं. ९ क. पु० अत एव तु फेपचिपरमार्थति पाठः। पं० १० ग. ह. पु० तेषां तत्रापि रूपस्य (तत्रापि, विकल्पदशायामपि) २०१४ १. पु. देहप्राणपदात् सावधित्तं प्रधानमेव इति पाठः। इति पर्यायोपेनः पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । भूमिरपि चित्तसंस्कारवत्येव; अन्यथा ततो व्युत्थितस्य खकर्तव्यानुधावनाभावः स्यात् :- इति चित्तमय एव मायीयः प्रमाता । असुनैव आशयेन शिवसूत्रेषु वस्तुवृत्तानुसारेण 'चैतन्यमात्मा' (१-१) इत्यभिधाय, मायाप्रमातृलक्षणावसरे पुनः 'चित्तमात्मा' (३-१) इत्युक्तम् ॥६॥ अस्यैव सम्यक् स्वरूपज्ञानात् यतो मुक्तिः, असम्यक् तु संसारः, ततः तिलश एतत्वरूप निर्भमाह १० चैतन्यमारमा इति, चेतयते इति चेतना, सर्वेषु शनेषु सर्वासु च क्रियासु स्वतन्त्रः; तस्य भावः चैतन्य, सर्वशानक्रियासबन्धमय परिपूर्ण स्वातत्र्यं, तब परमशिवस्यैव भगवतः सगवति, नान्येषा तत्परनबाणा- मिति प्रथमसूत्रमुस्त्वा पुनः तृतीयोन्मेषे 'चित्तमात्मा' इत्युक्तम् । अस्यार्थ. यदेतत् विषयवासनाधरितस्यात् नित्य, तदध्यवणयादि- व्यापारबुझ्यहकृन्मनोलप चित्त, तदेव अतति चिदात्मकवखरूपाख्यात्या सत्यादिमृत्यवलम्बनेन योनीः सैचरति इति आत्मा अणुरित्यर्थ , न तु चिदेकरूपस अस्य अतनमस्ति; अत एव 'चैतन्यमामा' इति खभा- घभूततास्तिकतास्वरूपप्रतिपादनाशयेन पूर्वमामा लशितः, अगेन तु एतदीयकोचायभासप्रधानाणयदशौचित्येन, इति न पूर्वापरयैषम्यम् । पं०४ ग. पु० यस्तुयायनुसारेण इति पाउः । पं०1"ग. पु० विमम् इति पाः । - ·सू०७] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १५ स चैको द्विरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः॥७॥ निर्णीतहशा चिदात्मा शिवभट्टारक एव 'एक' आत्मा, न तु अन्यः कश्चित् प्रकाशस्य देशकालादिभिः भेदायोगात्; जडस्य तु ग्राहकत्वानुपपत्तेः । प्रकाश एव यतः स्वात- ध्यात् गृहीतप्राणादिसंकोचः संकुचितार्थग्राह- कतामश्नुते, ततः असौ प्रकाशरूपत्व-संकोचा- वभासवत्त्वाभ्यां द्विरूपः' । आणव-मायीय-का- ममलावृतत्वात् 'त्रिमयः । शून्य प्राण-पुर्यष्टक- ११ वामदेवेन च मलत्रयस्वरूपममिहितमस्ति । यथा गोपितस्वमहिन्नोऽस्स समोहाद्विस्मृतात्मनः । यः संकोचः स एवास्मिन्नाणयो मल उच्यते ॥ १॥ पञ्चकव्यातिवशाद्विलोपितनिजस्थितेः । भूतदेहसितियाँसौ मायीयो मल उच्यते ॥२॥ यदन्नःकरणाधीनबुद्धिकर्मेन्द्रियादिभिः । बहिOप्रियते काम मलमतस्य तन्मतम् ॥ ३ ॥ तत्र आणवेनैकेन मलेन संयुक्तो विज्ञानाकला, द्वाभ्यामापय-मापीया- भ्यामपवेद्यः प्रलयाफलः; त्रिभिः आणव-मायीय-काममले; संवेदः कलादिधरण्याततत्समयः सकला, इति ।. पं०६ख. ग. ह. पु० एव च इति पाठः। पं०९ग.पु. मायीयाणपकार्ममलिनत्वात् इनि पाठः। पं०1.फ. पु. मलानिमय इति पाटः । .

·- प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८ शरीरखभावत्वात् 'चतुरात्मा' 'सप्तपञ्चकानि'- शिवादिपृथिव्यन्तानि पञ्चत्रिंशत्तत्वानि 'तत्व- भावः । तथा शिवादि-सकलान्त-प्रमातृसप्तक- खरूपः; चिदानन्देच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तिरूप. त्वेऽपि अख्यातिवशात् कला-विद्या-राग-काल- नियतिकचुकवलितत्वात् पञ्चकखरूपः। एवं च शिवकरूपत्वेन, पञ्चत्रिंशत्तत्वमयत्वेन, प्रमा- तृसप्तकखभावत्वेन चिदादिशक्तिपञ्चकात्म- कत्वेन च अयं प्रत्यभिज्ञायमानो मुक्तिदः; अन्यथा तु संसारहेतुः ॥७॥ , एवं च तद्भूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः॥८॥ 'सर्वेपां' चार्वाकादिदर्शनानां 'स्थितयः- सिद्धान्ताः 'तस्य एतस्य आत्मनो नटस्येव खेच्छावगृहीताः कृत्रिमा 'भूमिका' । तथा च 'चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा। इति चार्वाकाः पं०१ फ. पु. पत्रकानि पृथिव्यन्तानि इति "शियादि पदहीन' पाठः। प०३ फ. पु. सकलान्त प्रमातृरूप इति पाठ । पं०७ प. पु. शिययस्वेन इति पार । पं०१५कर पुषिममूमय इति पार ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । नैयायिकादयो ज्ञानादिगुणगणाश्रयं बुद्धि- तत्त्वप्रायमेव आत्मानं संतृतौ मन्यन्ते, अप- वर्गे तु तदुच्छेदे शून्यप्रायम् । अहं-प्रतीतिप्रत्येयः सुखदुःखाद्युपाधिभिः तिरस्कृतः आत्मा-इति मन्वाना मीमांसका अपि बुद्धावेव निविष्टाः। ज्ञानसंतान एव तत्त्वम्-इति सौगता बुद्धि- वृत्तिषु एव पर्यवसिताः। प्राण एव आत्मा-इति केचित् श्रुत्यन्तविदः। असदेव इदमासीत्-इत्यभावब्रह्मवादिनः शून्यभुवमवगाह्य स्थिताः। माध्यमिका अपि एवमेव । परा प्रकृतिः भगवान् वासुदेवः तद्विस्फु- लिङ्गप्राया एव जीवाः-इति पाश्चरात्राः परस्याः प्रकृतेः परिणामाभ्युपगमात् अव्यक्ते एव अभिनिविष्टाः। पं० ४ क. पु० अहं-प्रत्ययः मुखदुःनेत्यादि पाठः । ग. व. पु. दुःखा- शुपाध्यभिभूत आत्मेति पाठः । पं.९ क. पु० शून्यवादिन इति पाठः । पं० १३ क. पु० वासुदेवपदं नास्ति । ३ ·प्रत्यभिज्ञाहदयम् । [सू०८ सांख्यादयस्तु विज्ञानाकलप्रायां भूमिम् अवलम्वन्ते । सदेव इदमग्र आसीत्-इति ईश्वरतत्त्व- पदमाश्रिता अंपरे श्रुत्यन्तविदः । शब्दब्रह्ममयं पश्यन्तीरूपम् आत्मतत्वम्- इति वैयाकरणाः श्रीसदाशिवपदमध्यासिताः। एवमन्यदपि अनुमन्तव्यम् । एतच्च आगमेषु 'बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धा गुणेष्वेवास्ता स्थिताः । स्थिता वेदविदः पुंसि अव्यक्त पाश्चरात्रिकाः ।। इत्यादिना निरूपितम्। विश्वोत्तीर्णमात्मतत्त्वम्-इति तात्रिकाः। विश्वमयम्-इति कुलाद्याम्नायनिविष्टाः। विश्वोत्तीर्ण विश्वमयं च-इति त्रिकादि- दर्शनबिदः। एवम् एकस्यैव चिदात्मनो भगवतः खा- तघ्यावभासिताः सर्वा इमा भूमिकाः स्वातत्र्य- प्रच्छादनोन्मीलनतारतम्यभेदिताः; अत एक पं०१रा, ग. पु. अयतिष्ठन्ते इति पाल । ६०१ के पु० शुन्यान्तविद इति पाठ । पं०५ तुमय रूप पश्यति इति पाठ । पं०१४ क ग.पु. दर्शनयादिग इति पाठ।

·सू०८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १९ एव एतावद्व्याप्तिक आत्मा । मितदृष्टयस्तु अंशांशिकासु तदिच्छयैव अभिमानं ग्राहिताः, येन देहादिषु भूमिषु पूर्वपूर्वप्रमातृव्याप्तिसा- रताप्रथायामपि उक्तरूपा महाव्याप्ति परश- क्तिपातं विना न लभन्ते । यथोक्तम् 'वैष्णवाधास्तु ये केचिद्विद्यारागेण रञ्जिताः। न विदन्ति परं देवं सर्वशं शनशालिनम् ॥" इति । तथा 'भ्रमयत्येव तान्मापा बमोक्षे मोक्षलिप्सया ।' इति। 'त आत्मोपासकाः शैवं न गच्छन्ति परं पदम् ॥ इति च। अपि च 'सर्वेषां दर्शनाना-समस्तानां नीलसुखादिज्ञानानां याः स्थितयः'-अन्तर्मुख- रूपा विश्रान्तयः ताः 'तद्भूमिकाः'-चिदानन्द- घनखात्मखरूपाभिव्यक्त्युपायाः । तथा हि पं०१ ग. पु० एतयात्या इति पाठः। पं०३ ख. ग. पु० देहादिभूमि इनि समस्तः पाठः । पं०७ क. पु० मर्यनं ज्ञानशालिनम् इति शोक्पादो नास्ति । पं० ९क. ग. पु० नन्माया इनि पारः। पं०१ग. पु. अनात्मोपासका खेते इति पारः ! पं. १५ग पु. चिदानन्दामस्पेनि पाए ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८ यदा यदा वहिर्मुखं रूपं स्वरूपे विश्राम्यति,तदा तदा वाह्यवस्तूपसंहारः, अन्तःप्रशान्तपदाव- स्थितिः; तत्तदुदेण्यत्संविसंतत्यासूत्रणम्, इति सृष्टि-स्थिति-संहारमेलनारूपा इयं तुरीया संविद्भहारिका तत्तत्तृष्ट्यादिभेदान् उद्वमन्ती संहरन्ती च, सदा पूर्णा च, कृशा च, उभय रूपा च, अनुभयात्मा च, अक्रममेव स्फुरन्ती स्थिता । उक्तं च श्रीप्रत्यभिज्ञाटीकायाम् 'तावदविलेहेन उत्तिष्ठति, पूर्णा च भवति' इति । एषा च भट्टारिका क्रमाक्रमम् अधि- कमनुशील्यमाना स्वात्मसात्करोत्येव भक्त- जनम् ॥८॥ यदि एवंभूतस्य आत्मनो विभूतिः, तत् कथम् अयं मलावृतः अणुः कलादिवलितः संसारी अभिधीयते?-इत्याह पं. गह. पु० सपूर्णा घेति पाः। पं०७ग पु. प्रणव मुरन्नी इति पार । पं०९ पुअधांपडेलेन ही, :.पु. अर्धापकान्ति इगि पाठ । ग १० पूर्णाप भविष्यनिशी पपार ।

·सू०९) प्रत्यभिज्ञाहृदयन् । २१ चिद्वत्तच्छक्तिसंकोचात् मलारतः संसारी ॥९॥ यदा 'चिदात्मा' परमेश्वरः खखातच्यात् अभेदव्याप्ति निमज्य भेदव्याप्तिम् अवलम्बते, तदा तदीया इच्छादिशक्तयः' असंकुचिता अपि 'संकोचवत्यों भान्ति; तदानीमेव च अयं 'मलावृतः संसारी' भवति । तथा च अप्रतिहतस्वातत्र्यरूपा इच्छाशक्तिः संकुचिता सती अपूर्णमन्यतारूपम् आणवं मलम् ; ज्ञानशक्तिः क्रमेण संकोचात् भेदे सर्वज्ञत्वस्य किंचिज्जत्वाप्तेः अन्तःकरण-बुद्धीन्द्रियतापत्ति- पूर्वम् अत्यन्तं संकोचग्रहणेन भिन्नवेद्यप्रथा- रूपं मायीयं मलम् ; क्रियाशक्तिः क्रमेण भेदे पं०१ स. पु. चिद्विभुः शक्तिपंकोचेति पाठः। ६० ३ क. ग. पु० स्वातघ्याभेदवृत्तिव्याप्तिम् इनि, पं०४८.१० अभेदप्राप्तिम् इति पाठः। पं०५ क. पु. शक्तयः संकुचिता इति पाठः। पं०६ ग. पु. भवन्ति इति पाठ । पं० १० क. पु० ज्ञानशक्तिक्रमेण इति पारः । ख. ग. पु. भेदसर्यज्ञाव- मिचिग्जत्वान्तःकरणत्यादि पाठः। पं०१२ क. पु. संकोचप्रहेण इनि पाउः । पं०१३ क. पु० किया निलमेग इति पाटः।

·२२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू.१० सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वातेः कर्मेन्द्रियरूप- संकोचग्रहणपूर्वम् अत्यन्तं परिमिततां प्राप्ता शुभाशुभानुष्ठानमयं कार्म मलम् । तथा सर्व- कर्तृत्व-सर्वज्ञत्व-पूर्णत्व-नित्यत्व-व्यापकत्वशक्त- यः संकोचं गृह्णाना यथाक्रमं कला-विद्या- राग-काल-नियतिरूपतया भान्ति । तथाविधश्च अयं शक्तिदरिद्रः संसारी उच्यते; स्वशक्ति- विकासे तु शिव एव ॥९॥ ननु संसार्यवस्थायाम् अस्य किंचित शिव- तोचितम् अभिज्ञानमस्ति येन शिव एव तथावस्थितः?-इत्युद्धोष्यते । अस्ति ।-इत्याह तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति ॥१०॥ इह ईश्वराद्वयदर्शनस्य ब्रह्मवादिभ्यः अय- मेव विशेषः, यत् 'सृष्टिसंहारकर्तारं विलयस्थितिकारकम् । अनुग्रहकरं देवं प्रणतातिविनाशनम् ॥ पं० १ ख. ग. पु० भेदसर्पवकिचिम्पायरमन्दियेत्यादि-पाठः । पं०1०८, पु० शियतोचित किसिभिज्ञानमन्नि ? इति पाठः । पं० 11 स. १० येन राथायस्थानः शिप एयरपुलोप्यते इति पाटः । पं०१५. पु. यवः इति पायः ।

·सू०१०]
प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ।
२३
इति श्रीमत्स्वच्छन्दादिशासनोक्तनीत्या सदा
पञ्चविधकृत्वकारित्वं चिदात्मनो भगवतः।
यथा च भगवान् शुद्धेतराध्वस्फारणक्रमेण
खरूपविकासंरूपाणि सृष्ट्यादीनि करोति,
'तथा' संकुचितचिच्छक्तितया संसारभूमिकाया-
मपि 'पञ्चकृत्यानि' विधत्ते । तथा हि
'तदेवं व्यवहारेऽपि प्रभुदेहादिमाविशन् ।
भान्तमेवान्तस्थापमिच्छया भासयेदहिः ।।
इति प्रत्यभिज्ञाकारिकोक्तार्थदृष्ट्या देहप्राणा-
दिपदम् आविशन् चिद्रूपो महेश्वरो वहिर्मु-
खीभावावसरे नीलादिकमर्थ नियतदेशका-
लादितया यदा आभासयति, तदा नियतदे-
शकालाद्याभासांशे अस्य स्रष्ट्रता; अन्यदेशका-
लाद्याभासांशे अस्य संहर्तृता; नीलाद्याभासांशे
स्थापकता; भेदेन आभासांशे विलयकारिता;
प्रकाशैक्येन प्रकाशने अनुग्रहीतृता। यथा च
पं०५ ड. पु. तथा तथा संकुचच्छक्तितया इति पाठः ।
पं०९ ग. पु. प्रत्यभिज्ञाकारोक्तदृशा इति पाठः।
पं०१० स.८. पु० चिपसहेश्वर इति समतः पाठः ।
पं०.१३ स. ह. पु० 'भस' पदं गाति ।
पं०१५ क. पु० भेदनांश इति, ड. पु० भेदनाभेदांशे इति पाठः ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०११ सदा पञ्चविधकृत्यकारित्वं भगवतः, तथा मया वितत्य स्पन्दसंदोहे निर्णीतम् । एवमिदं पञ्चविधकृत्यकारित्वम् आत्मीय सदा दृढप्रतिपत्त्या परिशील्यमानं माहेश्वर्यम् उन्मीलयत्येव भक्तिभाजाम् । अत एव ये सदा एतत् परिशीलयन्ति, ते स्वरूपविकाल- मयं विश्वं जानाना जीवन्मुक्ता-इत्याम्नाताः । तु न तथा, ते सर्वतो विभिन्न मेयजातं पश्यन्तो वद्धात्मानः ॥ १० ॥ न च अयमेव प्रकारः पञ्चविधकृत्यका- रित्वे, यावत् अन्योऽपि कश्चित् रहस्यरूपो. ऽस्ति ।-इत्याह आभासन-रक्ति-विमर्शन-वीजावस्था- पन-विलापनतस्तानि ॥११॥ 'पञ्चविधकृत्यानि करोति' इति पूर्वतः सं- पं०३ख पु. पत्रकृत्येति पाठः । पं.स पु० माहेश्वपमेयोन्मीरयेत् इति पाठ । पं. ६ क. पु० संदेषात् इति, ग पु० सदेपैतरपरिशीरयन्त इति पाठ । ६०१० क गह. पत्रकृस्यकारिये इति पाठ । पं०11 पुभन्यदपि किचिनइम्यरूपमनीनि पाठ. । पं०१३ क. पु० आभासमान इनि, क. ग १.३०पीमावस्थानरादि- सापनेति पाठः। पं०५ ग. गुपयानि इति,फ.ग.पु०पूर्वग मंपन्ध इति प पाठ ·सू०११] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २५ वध्यते।श्रीमन्महार्थदृष्टया गादिदेवीप्रसरण- क्रमेण यत् यत् आभाति, तत् तत् सृज्यते; तथा सृष्टे पदे तत्र यदा प्रशान्तनिमेपं कंचित् कालं रज्यति, तदा स्थितिदेव्या तत् स्थाप्यते; चमत्कारापरपर्यायविमर्शनसमये तु संह्रियते । यथोक्तं श्रीरामेण 'समाधिवज्रणाप्यन्यैरभेद्यो भेदभूधरः । परामृष्टश्च नष्टश्च त्वद्भक्तियलशालिभिः ॥' इति । यदा तु संह्रियमाणमपि एतत् अन्तः विचित्राशङ्कादिसंस्कारम् आधत्ते, तदा तत् पुनः उद्भविष्यत्संसारवीजभावमापन्नं विलय- पदम् अध्यारोपितम् । यदा पुनः तत् तथा अन्तः स्थापितम् अन्यत् वा अनुभूयमानमेव हठपाककमेण अलंग्रासयुक्त्या चिदग्निसाभा- वम् आपद्यते, तदा पूर्णतापादनेन अनुगृह्यते एव । ईदृशं च पञ्चविधकृत्यकारिवं स. पं०१. पु. महारगादिदेवीप्रसरणक्रमेणेति पाठः । पं०३४. पु० 'पदे' इति पदं नास्ति। पं०५स. ह. पु० विमर्शसमये इनि पाठः । पं०८ क. पु. भक्तिमरशालिभिरिति पाठः । पं० १२ क. पु० पुनस्तदन्तस्तथा स्थापितमन्यदा इति पाठः । पं० १६ ग. पु० ईशापधकृत्यकारिता सदा संनिहितापि इति पाठः। ४ ·२६ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१२ र्वस्य सदा संनिहितमपि सद्गुरूपदेशं विना न प्रकाशते, इति सद्गुरुसपर्यैव एतत्प्रथार्थम् अनुसर्तव्या ॥ ११ ॥ यस्य पुनः सद्गुरूपदेशं विना एतत्परिज्ञानं नास्ति,तस्य अवच्छादितखखरूपाभिः निजाभिः शक्तिभिः व्यामोहितत्वं भवति ।-इत्याह तदपरिज्ञाने स्वशक्तिभिर्व्यामोहि- तता संसारित्वम् ॥१२॥ 'तस्य' एतस्य सदा संभवतः पञ्चविधकृत्य- कारित्वस्य अपरिज्ञाने'-शक्तिपातहेतुकखवलो- न्मीलनाभावात् अप्रकाशने 'स्वाभिः शक्तिभिः व्यामोहितत्वं'-विविधलौकिकशास्त्रीयशङ्काश- मुकीलितत्वं यत्, इदमेव 'संसारित्वम्'। तदुक्तं श्रीसर्ववीरभट्टारके पं० २ क पु० सदुरूपसरपवेनि, अनुमन्तव्येति च पाठः । पं०५ क पु० तम्य धादितम्वरूपामि इति पार, निजाभिः इति पई ८ पुनकादुपक्षिसम् । पं०६ ग. पु. शानियामोहितावं मंसारियमिरयाईति पाठः । पं०७ प. पु० स्याप्तिय्यामोहिनता इति, ए. तिच्यामोदितम्यम् इति पाठः। पं०९ फ. ग. पु.रादा इति पाद ।

·२७ सू.१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । - 'अज्ञानाच्छकते लोकस्ततः सृष्टिश्च संहतिः । इति। 'मत्रा वर्णात्मकाः सर्वे सर्वे वर्णाः शिवात्मकाः।। इति च । तथा हि-चित्प्रकाशात् अव्यति- रिक्ता नित्योदितमहामन्त्ररूपा पूर्णाहविमर्श- मयी या इयं परा बाक्शक्तिः आदि-क्षान्त- रूपाशेपशक्तिचक्रगर्भिणी, सा तावत् पश्यन्ती- मध्यमादिक्रमेण ग्राहकभूमिकां भासयति । तत्र च परारूपत्वेन स्वरूपम् अप्रथयन्ती मायाप्रमातुः अस्फुटासाधारणार्थावभासरूपां प्रतिक्षणं नवनवां विकल्पक्रियामुल्लासयति, शुद्धामपि च अविकल्पभूमि तदाच्छादितामेव दर्शयति । तत्र च ब्राहयादिदेवताधिष्ठितक- कारादिविचित्रशक्तिभिः व्यामोहितो देहप्राः णादिमेव परिमितम् अवशम् आत्मानं मन्यते मूढजनः । ब्राहयादिदेव्यः पशुदशायां भेद- पं०३ क. ग पु० मन्त्राः शिवारमका इति पाठः । पं० ५ क. ग. पु० नित्योदितमन्त्ररूपा इति पाठ । पं०६ क पु० भादिक्षान्तशेषशक्तीति पाठः । पं०८ स. इ. पु० मध्यमादिग्राहकेति पाठः। पं०९क० पु० स्वरूपं प्रथयन्तीति पाठ । पं. १० क. ग. पु० अर्थाभासा प्रतिक्षणे इति पाठः। पं०१५ स... पु० शक्तिव्यामोहित इति पाठः ।

·२८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१२ विषये सृष्टिस्थिती, अभेदविषये च संहारं प्रथयन्त्यः, परिमितविकल्पपात्रतामेव संपाद- यन्ति; पतिदशायां तु भेदे संहारम् , अभेदे च सर्गस्थिती प्रकटयन्त्यः, क्रमाक्रमं विकल्प- निर्हासनेन श्रीमद्भरवमुद्रानुप्रवेशमयीं मह. तीम् अविकल्पभूमिमेव उन्मीलयन्ति । 'सर्वो ममायं विभव इत्येवं परिजानतः । विश्वात्मनो विकल्पानां प्रसरेऽपि महेशता ॥ इत्यादिरूपां चिदानन्दावेशमनां शुद्धविकल्प- शक्तिम् उल्लासयन्ति । ततः उक्तनीत्या वश- क्तिव्यामोहिततैव संसारित्वम् । किंच चितिशक्तिरेव भगवती विश्ववमनात् १२ विज्ञान भैरवेपि 'सर्वशः सर्वकर्ता च व्यापकः परमेश्वरः । स एवाह शैवधर्म इति दाढ्यांच्छियो भवेत् ॥' इति। पं० २८. पु० प्रयान्य इति पाठः । पं०४ क. पु० विकल्पहासेन इति पाठः। पं०७ ग, पु० इत्येवं परीत्यादि-पादनयहीन. पाठः। पं० ९ फ. ग. पु० नन्दायेासाराम् इति, अमुर्त विसरपाणिमिति प, रा. पु० गुदविरुष्पा पाहिम्, शुद्रामनिकरसेति पाठान्तरयुन पाठ। पं०1. पु० शक्तिभिस्यांमोहितरयम् इति पाठः । पं० २५. विश्वावसाननात् इति पाट ।

·सू०१२] २९ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । संसारवामाचारत्वाच वामेश्वर्यारन्या सती, खे- चरी-गोचरी-दिक्चरी-भूचरीरूपैः अशेपैः प्र- मातु-अन्तःकरण-वहिप्करण-भावस्वभावः परि- स्फुरन्ती, पशुभूमिकायां शून्यपदविधान्ता किंचित्कर्तृत्वाद्यात्मक-कलादिशक्त्यात्मना खे- चरीचक्रेण गोपितपारमार्थिकचिद्गगनचरीत्व- खरूपेण चकास्तिः भेदनिश्चयाभिमान-विक- ल्पनप्रधानान्तःकरणदेवीरूपेण गोचरीचक्रेण गोपिताभेदनिश्चयाद्यात्मकपारमार्थिकखरूपेण प्रकाशते; भेदालोचनादिप्रधानबहिष्करणदेव- तात्मना च दिक्चरीचक्रेण गोपित्ताभेदप्रथा- स्मकपारमार्थिकस्वरूपेण स्फुरति; सर्वतो व्य- वच्छिन्नाभासस्वभावप्रमेयात्मना च भूचरी- चक्रेण गोपितसात्म्यिखरूपेण पशुहृदय- व्यामोहिना भाति । पतिभूमिकायां तु सर्व- पं०३ क. पु० पहिष्करण भावरिति, प. पु. पहिफरणमापाभायस्स- भावरिति पारः। पं०४ क. पु० मिश्रान्तकिंचित् इति पारः। पं०५य पु० नेचरीश्मेण इति, ग. पु० रोचरीत्यामेणेति पाठः। पं०६ क पु० गगनचरीत्यरमेण इति पाउ | 4. क.ग. पुरु प्रधानतावहिफरणेति पाठः। पं० १४० पु० सयौरमस्वरूपेगेति पारः ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१२ कर्तृत्वादिशक्त्यात्मकचिद्गगनचरीत्वेन, अभेद- निश्चयाद्यात्मना गोचरीत्वेन, अभेदालोचना- द्यात्मना दिक्चरीत्वेन, खाङ्गकल्पाद्वयप्रथासा- रप्रमेयात्मना च भूचरीत्वेन पतिहृदयविका- सिना स्फुरति । तथा च उक्तं सहजचमत्कार- परिजनिताकृतकादरेण भट्टदामोदरेण विमु- क्तकेषु 'पूर्णावच्छिन्नमावन्तर्वहिष्करणभावगाः । यामेशाधाः परिज्ञानाज्ञानात्स्युर्मुक्तिबन्धदाः॥' इति । एवं च निजशक्तिव्यामोहिततैव संसा- रित्वम् । अपि च चिदात्मनः परमेश्वरस्य वा अन- पायिनी एकैव स्फुरत्तासारकर्तृतात्मा ऐश्वर्य- शक्तिः ।सा यदा खरूपं गोपयित्वा पाशवे पदे पं०४ क. पु. पतिदये विरासिता इति पाठः । पं०५ तथा घेन्यारभ्य मुत्तियन्धदा इन्यन्तः पाठः फ. ग. पु० नाम्नि, उपन्यनशान स. ८. पुस्तकाभ्यो, तनक. पु. पूर्णावि. रिसमावास्तु इति पारः। पं०१२क. ग. पु. सानपायिनीति पाठः । पं०१३ क. पु. रपुरणसारा पगा भाग्यश्वयंशाणिरिति पाठः। पं. १५ प. पु. गायिग्या इति पारः ।

·१०४ क पु० धामोल्लासात् उदानशक्तिव्याप्तिसारां ध्यानेति, स पु.
५०३ पु० तदा व्यामोहता ससारीति पाठ ।
सू०१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ।
प्राणापान-समान-शक्तिदशाभिःजाग्रत्स्वप्न-सुषु.
तभूमिभिः देह-प्राण-पुर्यष्टककलाभिश्च व्यामो-
हयति, तदा तद्वयामोहिंतता संसारित्वम् ;
यदा तु मध्यधामोल्लासाम् उदानशक्ति, वि-
श्वव्याप्तिसारां च व्यानशक्तिं, तुर्यदशारूपां
तुर्यातीतदशारूपां च चिदानन्दघनाम् उन्मी-
लयति, तदा देहाद्यवस्थायामपि पतिदशात्मा
जीवन्मुक्तिर्भवति । एवं त्रिधा स्वशक्तिव्यामो-
हितता व्याख्याता । 'चिद्वत्' इति (९) सूत्रे
चित्प्रकाशो गृहीतसंकोचः संसारी इत्युक्तम् ,
इह तु स्वशक्तिव्यामोहितत्वेन अस्य संसा-
रिवं भवति,-इति भङ्गयन्तरेण उक्तम् । एवं
संकुचितशक्तिः प्राणादिमानपि यदा स्वशक्ति-
व्यामोहितो न भवति, तदा अयम्
१३ आत्मा मनसा, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थन प्रयुज्यते इति
चतुष्टयसनिकर्ष जानदवस्या । आत्मा मनसा, मनो विषयेण इति नितय
सनिकर्म समावस्या । आत्मा विषयेण इति द्वयो संनिकर्ष सुषुप्ति ।
देवलात्मसनिकर्प तुर्या । निस्तरङ्गमहोदधिक पावसान तु तुयातीता
वस्था हति ।
उदानशति व्यासीति विश्वपदहीन पाठ ।

·३२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१३ ............. "शरीरी परमेश्वरः। इत्याम्नायस्थित्या शिवभट्टारक एव,-इति भङ्गया निरूपितं भवति । यदागमः 'मनुष्यदेहमास्थाय छन्नास्ते परमेश्वराः।' इति । उक्तं च प्रत्यभिज्ञाटीकायाम् 'शरीरमेय घटायपि वा ये पत्रिंशचत्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति तेऽपि सिध्यन्ति' इति ॥ १२॥ उक्तसूत्रार्थप्रातिपक्ष्येण तत्त्वदृष्टिं दर्शयि- तुमाह तत्परिज्ञाने चित्तमेव अन्तर्मु- खीभावेन चेतनपदाध्यारो- हात् चितिः॥१३॥ पूर्वसूत्रव्याख्याप्रसङ्गेन प्रमेयदृष्ट्या वितत्य पं. १ कपु० परमेश्वर एवेति 'एव' पदाधिकः पाठः। पं०६ क. पु० शरीरमेव पे पग्रिंशतावमयं शिवरूपतया पश्यन्ति मर्च- यन्ति च तेपि सिध्यन्ति, घटादिकमपि सथाभिनिविशन्ति तेपि इति नास्त्यग्र वियाद इयुक्तसूत्राति पाटः । पं.क. ग. पु० अन्तर्मुसीमाये घेतनेति पाठः। पं० २ स. पु० पदापारोपात् इति पाठः । पं० १४ पुष्ट्या दिसतमायमेतत् राम्दसंगसामाश्यिते इति पार'!

·१३ सू०१३] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । व्याख्यातप्रायमेतत् सूत्रम् ; शब्दसंगत्या तु अधुना व्याख्यायते । तस्य' आत्मीयस्य पञ्च- कृत्यकारित्वस्य परिज्ञाने' सति अपरिज्ञानलक्ष- णकारणापगमात् स्वशक्तिव्यामोहिततानिवृत्ती खातव्यलाभात् प्राक् व्याख्यातं यत् 'चित्त' तदेव संकोचिनी बहिर्मुखतां जहत्, 'अन्तर्मु- खीभावेन चेतनपदाध्यारोहात्,-ग्राहकभूमिका- क्रमणक्रमेण संकोचकलाया अपि विगलनेन खरूपापत्त्या 'चितिर' भवति;खाँ चिन्मयी परां भूमिमाविशति इत्यर्थः ॥१३॥ ननु यदि पारमार्थिकं चिच्छक्तिपदं सक- लभेदकवलनखभावं, तत् अस्य मायापदेऽपि तथारूपेण भवितव्यं यथा जलदाच्छादित- १४ तथा चोक्तम् पुनः शाम्भवेच्छातः शियाभेदं परामृशन् । क्रमान्मनेश-तन्नेतृरूपो याति शिवात्मताम् ॥' इति। पं०४ क. ग. पु. करणापगमादिति पाठः । पं०५ क. पु० स्वातन्यालामादिति पाठः। पं. ६ क. पु० संकोचिनी वहिर्मुखता इति पाठः । पं०८ प. पु. विगलने इति सप्तमीनिर्दिष्टः पाठः । पं०९ क. पु० पराभूमिम् इति समन्तः पाठः।

·[ सू०१४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । स्यापि भानोः भावावभासकत्वम् । इत्याशङ्कय आह चितिवह्निरवरोहपदे छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं - ष्यति ॥१४॥ 'चितिरेव' विश्वग्रसनशीलत्वात वहिः, असौ एव अवरोहपदे-मायाप्रमातृतायां 'छन्नोऽपि'- स्वातत्र्यात् आच्छादितखभावोऽपि, भूरिभूति- च्छन्नाग्निवत् 'मात्रया'-अंशेन, नीलपीतादिप्रमे- येन्धनं 'लुष्यति'-खात्मसात् करोति ।मात्रा- पदस्य इदम् आफूतम्-यत् कवलयन् अपि सार्वात्म्येन न असते, अपि तु अंशेन संस्का- रात्मना उत्थापयति । ग्रासकत्वं च सर्वप्रमा- तृणां स्वानुभवत एव सिद्धम् । यदुक्तं श्रीमदु- त्पलदेवपादैः निजस्तोत्रेषु पं० ६. ग. पु० चितिरेव प्रसनेति विक्षपदहीन., असावारोहिपदे इति च पाठः। पं०९ स. ८. पु० माप्रयाप्यचेतनया नीलेति, क. पु० पीतादिमेयमे पेन्धनमिति पाट। पं० १२ग पु० सर्वात्मकरयेनेति पाठः । क ग. पु. संस्कारारम सरस्थापयतीति ध पाठः।

·सू०१५] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । 'वर्तन्ते जन्तवोऽशेपा अपि ब्रह्मेन्द्रविष्णवः। ग्रसमानास्ततो बन्दे देव विश्वं भवन्मयम् ।।' इति ॥१४॥ यदा पुनः करणेश्वरीप्रसरसंकोचं संपाद्य स- र्गसंहारक्रमपरिशीलनयुक्तिम् आविशति तदा बललामे विश्वमात्मसात्क- रोति ॥ १५॥ वितिरेव देहप्राणाद्याच्छादननिमज्जनेन स्व- रूपम् उन्मन्नत्वेन स्फारयन्ती वलम् ; यथोक्तं 'तदाक्रम्य वलं मत्राः.. ..........। इति । एवं च 'वललाभे'-उन्मनस्वरूपाश्रयणे, मित्यादि-सदाशिवान्तं 'विश्वम् आत्मसात् करोति'-खस्वरूपाभेदेन निर्भासयति । तदुक्तं पूर्वगुरुभिः खभापामयेषु क्रमसूत्रेषु 'यथा पद्विरुद्धोधितो दाह्यं दहति, तथा विप- यपाशान् मक्षयेत्' इति। ५०५ क. पु. सर्यसंहारेति पाठ । पं० ११ क, पु० तन्मजनस्वरूपानयेणेति, ग. पु. प्रयत्वेनेति पाठः। पं०१३ प.पु० ययोक्तमिति पाठः । ................

·- - ३६ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । 'नचैवं वक्तव्यम्,-विश्वात्मसात्काररूपा समावेशभूः ' कादाचित्की, कथम् उपादेया इयं सात् इति; यतो देहाधुन्मजननिमजनवशेन इदम् अस्याः कादाचि- स्कत्वम् इव आभाति । वस्तुतस्तु चितिस्वातंत्र्याव- भासितदेहाद्युन्मजनात् एव कादाचित्कत्वम् । एषा तु सदैव प्रकाशमाना; अन्यथा तत् देहादि अपि न प्रकाशेत । अत एव देहादिप्रमावताभिमाननि- मज्जनाय अभ्यासः, न तु सदा प्रथमानवासारप्रमा- वृतामाप्त्यर्थम्' इति श्रीप्रत्यभिज्ञाकाराः ॥१५॥ एवं च चिदानन्दलामे प्वपि चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदाय जीवन्मुक्तिः ॥१६॥ विश्वात्मसात्कारात्मनि समावेशरूपे 'चिदा- नन्दे लब्धे' व्युत्थानदशायां दलकल्पतया देहप्राणनीलसुखादिपु आभासमानेषु अपि, पं. स. पु० विश्वारमसाक्षात्कारेति पाठः । पं० २ फ.स.पु. उपादेयमिति, स.पु० उपादेया स्यादिति पाठः । ५०. क. ग. Y० स्वासइयायमासितं देत्यादि पाठः । पं.५.२.१० उत्मसनादि एपेति पाठः । पं०००.पु. निममनपा मम्यास इति पाठः) पं०८.पु. साराप्रमासा इति पाठः। पं.स.पु.देहादिपरिपेति पाठः। देहादिषु चेत्यमाने- ·३७ सू०१७] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । यत्समावेशसंस्कारवलात् प्रतिपादयिष्यमाण- युक्तिक्रमोपहितात् 'चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदा- यम्'-अविचला चिदेकत्वप्रथा, सैव 'जीव- न्मुक्ति:-जीवतः प्राणान् अपि धारयतो मुक्तिः, प्रत्यभिज्ञातनिजस्वरूपविद्राविताशेपपाशराशि- वात् । यथोक्तं स्पन्दशास्त्रे 'इति वा यस संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः ।। इति ॥१६॥ अथ कथं चिदानन्दलाभो भवति ?-इत्याह मध्यविकासाच्चिदानन्द- लाभः॥१७॥ सर्वान्तरतमत्वेन वर्तमानत्वात् तदित्तिल- मतां विना च कस्यचित् अपि खरूपानुपपत्तेः संविदेव भगवती 'मध्यम्'। सा तु मायादशायां तथाभूतापि स्वरूपं गृहयित्वा पं०२ स. ड. पु० मुक्तिक्रमेणेति पाठः । पं०३ ग. पु० अविचलचिदेकत्वेन या प्रथा इति पाठ. पं० ४ ख. ह. पु० मुक्तिः निजस्वरूपविदावितेति, पाठः। पं०५क.पु. रूपे विद्रावितेति पारः। पं०० के. पु० संपश्यन् इति पाठः । पं०१४ ग. पु० स्वारमस्वानुपपतेः इति पाठः। पं०१६ग.पु. स्वामस्वरूपमिति पाठः।

·प्रत्यभिन्नाहृदयम् । [सू०१७ 'प्राक् संबिमाणे परिणता' इति नीत्या प्राणशक्तिभूमि स्वीकृत्य, अबरो- हक्रमेण बुद्धिदेहादिभुवम् अधिशयाना, नाडी- सहस्रसरणिम् अनुसृता । तत्रापि च पलाश- पर्णमध्यशाखान्यायेन आ ब्रह्मरन्ध्रात् अधो- वनपर्यन्तं प्राणशक्तिब्रह्माश्रयमध्यमनाडीरूप- तया प्राधान्येन स्थिता; तत एव सर्ववृत्ती- नाम् उदयात्, तत्रैव च विश्रामात् । एवं- भूतापि एषा पशूनां निमीलितखरूपैव स्थिता । १५ यथा सर्ववाहनसपत्समृद्धोपि राजा खेच्छया पन्या गच्छति, तयेय संविद्भगवत्यपि स्वेच्छया परिमितप्रमात्रात्मदेहादिभूमि खीकुरुते इति भावः। १६ पशवः अविज्ञातपरतस्याः । तथा च 'अविशते परे तत्त्वे योगाभ्यासो हि निकलः । विशाते च परे तत्त्वे योगाभ्यासो हि निष्पलः ॥ इति । पं०६ख. पु० नानानाढीति पाठः। पं०६ क. पु. प्राणशक्तिशाश्रयमध्यनादीरूपरवेनेति, स पु० प्राण- प्रमाश्रयेण मध्यमबझनाडीरूपतयेति, ग. पु० महाशयेति पाठ । ५०७ प. पु. सचित्तवृत्तीनामिति, 6. पु. सर्पवृत्तीना मलयाव पं०८. पु० विश्रमणादिति पाठः। इति पाठः। पं०९स.पु०स्वरूपापस्थितेति पारः।

·पं. १० ख. पु०दयो छुपाया इति, क. पु० उपाय इत्येकवचनान्तः पाठः। पं०३ स. पु० मध्या ग्रझनाढीति पाठः। पं०७ स. उ.पु. विकासे जीवन्मुक्तियुक्तिमिति पाउ। सू०१८] प्रत्यभिज्ञाझ्दयम् । यदा तु उक्तयुक्तिक्रमेण सर्वान्तरतमत्वे मध्यभूता संविद्भगवती विकसति, यदि वा वक्ष्यमाणक्रमेण मध्यभूता ब्रह्मनाडी विक- सति, तदा 'तद्विकासात् चिदानन्दस्य' उक्त- रूपस्य 'लाभ:'-प्राप्तिर्भवति । ततश्च प्रागुक्ता जीवन्मुक्तिः॥ १७॥ मध्यविकासे युक्तिमाह विकल्पक्षय-शक्तिसंकोचविकास- वाहच्छेदाद्यन्तकोटिनिभाल-- नादय इहोपायाः ॥१८॥ 'इह' मध्यशक्तिविकासे 'विकल्पक्षयादय उपायाः' । प्रागुपदिष्टपञ्चविधकृत्यकारित्वाद्यनु- सरणेन सर्वमध्यभूतायाः संविदो विकासो जायते इति अभिहितप्रायम् । उपायान्तरम् अपि तु उच्यते, प्राणायाम-मुद्रावधादिसम- पं०१ख. उ. पु० तमत्वेन संभूता इति पाठः। पं० ११ ख.पु० सूत्रादनन्तरम्, 'प्राणावारोहारोहच्छेदा विकल्पक्ष्यादयः इति पारः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू.१८ स्तयत्रंणातवोटनेन सुखोपायमेव, हृदये निहितचित्तः, उक्तयुक्त्या खस्थितिप्रतिबन्धक विकल्पम् अकिंचिचिन्तकत्वेन प्रशमयन् , अविकल्पपरामर्शेन देहायकलुपखचित्प्रमातृ- तानिभालनप्रवणः, अचिरादेव उन्मिषद्वि- कासां तुर्य-तुर्यातीतसमावेशदशाम आसाद- यति । यथोक्तम् 'विकल्पहानेनैकाय्यारक्रमेणेश्वरतापदम् ।' इति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् । श्रीस्पन्देऽपि 'यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा सात्परमं पदम् ॥' इति । श्रीज्ञानगर्भेऽपि 'विहाय सकलाः क्रिया जननि मानसीः सर्वतो विमुक्तकरणक्रियानुमतिपारतश्योडबलम् । स्थितैस्त्वदनुभावतः सपदि वेद्यते सा परा दशा नृभिरतन्द्रितासमसुखामृतस्यन्दिनी ।' इति । अयं च उपायो मूर्धन्यत्वात् प्रत्यभिज्ञायां पं० १ ख पु०समस्तपत्रमोटनेनेति स पु० हृदयनिहितेति च समस्तः, पाउ । पं०२ ग. पु. संनिहितेति, क पु० प्रतिवन्धनात् इति च पाठः । पं०१५ स. पु० स्थितस्वदनुभायेति पाठः। पं०१५ स. पु० तन्द्रिता शमगुरोति पाठ' । ०१६ क. पु. मूर्धवादिति पारः।

·सू०१८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ४१ प्रतिपादितत्वात् आदौ उक्तः।शक्तिसंकोचाद- यस्तु यद्यपि प्रत्यभिज्ञायां न प्रतिपादिताः, तथापि आम्नायिकत्वात् अस्माभिः प्रसङ्गात् प्रदश्यन्ते; बहुपु हि प्रदर्शितेषु कश्चित् केनचित् प्रवेक्ष्यति इति। 'शक्तेः संकोच'-इन्द्रियद्वारेण प्रसरन्त्या एव आकुश्चनक्रमेण उन्मुखीकरणम् । यथो- तम् आथर्वणिकोपनिषत्सु कठवल्यां चतुर्थ- वल्लीप्रथममन्त्रे 'पराश्चि खानि व्यतणत्वयंभूः स्तसात्परापश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः मत्सगात्मानमैक्षद् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमश्नन् ॥ इति । प्रस्टताया अपि वा कूर्माङ्गसंकोचवत् जाससमये हृत्प्रवेशवच्च सर्वतो निवर्तनम् । यथोक्तम् १७ उपायेषु । पं० १ ख.पु० शक्तिसंकोचः, प्रतिपादितः, प्रदश्यते इत्येतेपामेकवचनस्व- पं. ४ क.पु. कः केन प्रविशेन इति पाठः । पं० १२ क. पु० कश्चिद्धीमान् इति, व्यावृत्तचक्षुरिति, च पारः । सर्वपु मूलीपनिपदपुस्तकेषु मुद्रितेषु 'अमृतत्वमिच्छन्' इति पाठः संदृश्यते । नैव पाठः। ६ ·४२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१८ 'तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः। इति । 'शक्तेर्विकासः' अन्तर्निगूढाया अक्रममेव सकलकरणचक्रविस्फारणेन 'अन्तर्लक्ष्यो वहिदृष्टिनिमेपोन्मेपवर्जितः।' इति । भैरवीर्यमुद्रानुप्रवेशयुक्त्या वहिः प्रसर- णम् । यथोक्तं कक्ष्यास्तोत्रे 'सर्वाः शक्तीचेतसा दर्शनायाः खे खे येथे यौगपधेन विष्वक् । क्षिप्त्वा मध्ये हाटकस्तम्भभूत- स्तिष्ठन्विश्वाधार एकोऽवभासि ॥ इति । श्रीभट्टकल्लटेनापि उक्तम् १८ भैरवीयमुद्रा खेचरीमुद्रा । तल्लक्षण च यथा 'मनः स्थिर यस्य विनावलम्बन वायुः स्थिरो यस्य विनावरोधनम् । दृष्टिः स्थिरा पस्य विनावलोकन स्यात्सव मुद्रा विमला च खेचरी ॥' इति। पं. १ क ग. पु. नित्यस्थितिरिति पाठः। पं० ३ क. पु. विकासोन्तर्विमूहाया भपि प्रममेय इति, ग.पु. विकासो मूदाया इति पाठः। पं०९ १. ह. पु० सम्यक इति पाठः। पं०11ग पु० विश्वापार इति पाय ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ४३ 'रूपादिपु परिणामात् तसिद्धिः। इति । शक्तेश्च संकोचविकासौ, नासापुटस्प- न्दनक्रमोन्मिपत्सूक्ष्मप्राणशक्त्या भ्रूभेदनेन क्रमासादितोर्ध्वकुण्डलिनीपदे प्रसरविश्रान्ति- दशापरिशीलनम् : अधःकुण्डलिन्यां च षष्ठ- वक्ररूपायां प्रगुणीकृत्य शक्तिं, तन्मूल-तदन-त- न्मध्यभूमिस्पर्शावेशः । यथोक्तं विज्ञानभट्टारके 'बदविपेस मध्ये तु चिचं सुखमयं क्षिपेत् । केवलं वायुपूर्ण वा सरानन्देन युज्यते ।। इति । अत्र वह्निः अनुप्रवेशक्रमेण संकोचभूः, विपस्थानम् प्रसरयुक्त्या विकासपदम्, विष्ल व्याप्तौ' इति अर्थानुगमात् । १९ पटवक्रात्मनः शक्तभूलभूर्वह्निः सकोचहेतृत्वात्, प्रसरणात्मव्या- तिहेतुषिप, तयोर्मध्ये सृष्टिग्रन्यो मध्यनाड्यात्मनि, केवलमारोहावरोह- विषयसबन्धरहितं वायुपूर्ण या मध्यनाडीस्थिताक्रमोच्चारानच्ककलात्मक- प्राणभरितम् इंडश सुखमय हादात्मक चित्त भावनया क्षिपेत् , ततः सारानन्देन युक्तो भवति सर्वविषयविस्मारकारणत्याकागानन्दस्य आन. न्दान्तरेभ्यः परत्यात् इति । पं०२ क. पु. विकास इत्येकवचनपाठः । पं. ३ य. पु० स्वाभेदेन क्रमति, ग. पु० भ्रूभेदसमासाहिता इति पाठः। पं०६स. पु. पटवारूपाम् इति, ग. पु. वारूपायामिति पाठः । पं० ११ स. पु० प्रसरन्या विकासेति पाठः। पं० १२ स. पु० अर्थावामात इति पाठः ।

·[सू०१८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । 'वाहयोः-वामदक्षिणगतयोः प्राणापानयोः 'छेदो'-हृदयविश्रान्तिपुरःसरम् अन्तः ककार- हकारादिप्रायानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् । यथोक्तं ज्ञानगर्ने 'अनच्कककृतायतिप्रसृतपार्थनाडीद्वय- च्छिदो विधृतचेतसो हृदयपङ्कजस्योदरे। उदेति तव दारितान्धतमसः स विद्याङ्कुरो य एप परमेशवां जनयितुं पशोरप्पलम् ॥' इति। 'आदिकोटिः' हृदयम्, 'अन्तकोटिः' द्वाद- शान्तः; तयोः प्राणोल्लासविश्रान्त्यवसरे 'निभा- लन'-चित्तनिवेशनेन परिशीलनम् । यथोक्तं विज्ञानभैरखे 'हृद्याकाशे निलीनाक्षः पद्मसंपुटमध्यगः। अनन्यचेताः सुभगे परं सौभाग्यमाप्नुयात् ।।' इति । तथा 'यथा तथा यत्र तत्र द्वादशान्ते मनः क्षिपेत् । प्रतिक्षणं क्षीणकृत्वलक्षण्यं दिनैर्भवेत् ।। पं. ग. पु० वामदक्षिणगत्योरिति पाठः । पं०३क.पु०प्रायेणानकोचारेणेति,स.गु.अनकपोचारणे इति पाठः । पं०१२. पु० चितिनियेशनेनेति पाठः । पं०१८ क. पु. पलक्ष्य दिनशो भवेदिति, स. पु. लक्षण्यं क्षण येत् इति पाठः।

·सू०१८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । इति । आदिपदात् उन्मेषदशानिपेवणम् । यथोक्तम् 'उन्मेपः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ॥ इति स्पन्दे । तथा रमणीयविषयचर्वणादयश्च संगृहीताः। यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे एव 'जग्धिपानकृतोल्लासरसानन्दविजृम्भणात् । भावयेद्भरितावस्था महानन्दमयो भवेत् ।। गीतादिविपयाखादासमसौख्यैकतात्मनः। योगिनतन्मयत्वेन मनोरुडेस्तदात्मता ।। यत्र यत्र मनस्तुष्टिमनस्तत्रैव धारयेत् । तत्र तत्र परानन्दस्वरूपं संप्रकाशते ।। इति। एवमन्यदपि आनन्दपूर्णस्वात्मभावनादि- कम् अनुमन्तव्यम् । इत्येवमादयः अत्र मध्य- विकासे उपायाः ॥१८॥ मध्यविकासाचिदानन्दलाभः, स एव च परमयोगिनः समावेशसमापत्त्यादिपर्यायः स- माधिः, तस्य नित्योदितत्वे युक्तिमाह पं. स. . पु० दशापरिशीलन विशेषेणेति पाठः। पं०७ स. इ. पु. भैरवावस्थाम् दति क. पु० सदानन्दस्ततो भवेदिति, ग. पु० महानन्दोदय इति, मूले तु महानन्दस्ततो पं०८ क. पु० विपयाखादात्समसौख्येति पारः। पं०९ क.ग. पु० मनोरुत्या तदेति पाठः । पं.रा. पु० तुष्टिमात्र तत्रैव धारयेदिति पाटः । भवेदिति पाठः ।

·८ 'प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू. १९ समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्यामर्शान्नित्योदित- समाधिलाभः ॥ १९॥ आसादितसमावेशो योगिवरो व्युत्थाने अपि समाधिरससंस्कारेण क्षीव इव सानन्दं घूर्णमानो, भावराशिं शरदभ्रलवम् इव चिद्ग- गन एव लीयमानं पश्यन् , भूयो भूयः अन्त- र्मुखताम् एव समवलम्वमानो, निमीलनस- माधिक्रमेण चिदैक्यमेव विमृशन् , व्युत्थाना- भिमतावसरे अपि समाध्येकरस एव भवति । यथोक्तं क्रमसूत्रेषु 'क्रममुद्रया अन्तःवरूपया बहिर्मुसः समाविष्टो भवति साधकः । तत्रादौ वाद्यात् अन्तः प्रवेशः, आभ्यन्तरात् वाह्यस्वरूपे प्रवेशः आवेशवशात् जायते इति सबाह्याभ्यन्तरोऽयं मुद्राक्रमः इति । अत्रायमर्थः सृष्टि-स्थिति-संहतिसंविच्च- पं०५क पु० समाधिसरकारेति, क्षीय इय चारमान पूर्यमाणभावेति च पं० १२ क पु० यहिर्मुससमाविष्ट इति समम्न पाठ । पं० १३ पु० सत्र घेत्यरिन । 'तबादी' इनि पाक्य (८० पुनराव) उप. ग्यतम् । क पु० पाद्यानुप्रवेशोऽभ्यन्तरादिति पाठः । पाठ ।

·सू० १९] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । कात्मकं क्रमं मुद्रयति, खाधिष्ठितम् आत्मसात् करोति येयं तुरीया चितिशक्तिः, तया 'क्रममु- द्रया'; अन्तरिति-पूर्णाहन्तास्वरूपया; 'वहिर्मु- ख'-इति, विपयेपु व्यापृतः अपि; 'समाविष्टः- साक्षात्कृतपरशक्तिस्फारः 'साधकः'-परमयोगी भवति। तत्र च 'चाह्याद्' ग्रस्यमानात् विषयग्रा- मात् 'अन्तः-परस्त्यां चिति भूमो, ग्रसनक्रम- णैव 'प्रवेश-समावेशो भवति । 'आभ्यन्तरात्' चितिशक्तिखरूपात् च साक्षात्कृतात् 'आवेशव- शात्'-समावेशसामर्थ्यात् एव वाह्यस्वरूपे-इद- न्तानि से विषययामे, वमनयुक्त्या 'प्रवेशः- चिद्रसाश्यानताप्रथनात्मा समावेशो जायते:- इति 'सवाह्याभ्यन्तरः अयं नित्योदितसमावे- शात्मा, 'मुदो-हर्पस्य वितरणात् परमानन्द- खरूपत्वात् , पाशद्रावणात्, विश्वस्य अन्तः पं० २ स. पु० यैय इति पाठः। पं०३८. पु. अन्तरितपूर्णाहन्तारूपयेति पाठः । पं. ८ ग. पु. अभ्यन्तरस्थचितिशक्तिरूपादिति पाठः । पं. ९ क पु० साक्षात्कृतायेशसामथ्यांदेव यायेति, १. पु. साक्षा. स्कृतासमावेशसामयादेव बाह्येति पाठः । पं० ११ प. ६. पु. वमनेतिस्थाने असनयुत्तया इति पारः ।

·४८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०२० तुरीयसत्तायां मुद्रणात् च मुद्रात्मा, क्रमः अपि स्कृष्टयादिक्रमाभासकत्वात् तत्क्रमाभासरूप- त्वात् च 'क्रम' इति अभिधीयते इति ॥ १९ ॥ इदानीम् अस्य समाधिलाभस्य फलमाह तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्या- त्मकपूर्णाहन्तावेशात्सदा सर्वसर्ग- संहारकारिनिजसंविद्देवताच- केश्वरताप्राप्तिर्भवतीति शिवम् ॥२०॥ नित्योदिते समाधौ लब्धे सति, 'प्रकाशा- नन्दसारा'-चिदाहादैकघना 'महती मत्रवीर्या- त्मिका'-सर्वमनजीवितभूता 'पूर्णा' पराभट्टारि- कारूपा या इयम् 'अहन्ता-अकृत्रिमः खात्म- चमत्कारः, तत्र 'आवेशात्' 'सदा' कालान्यादेः चरमकलापर्यन्तस्य विश्वस्य यौ 'सर्गसंहारौ'- विचित्रौ सृष्टिप्रलयो 'तत्कारि यत्त निजं संवि- प. १ क पु. सुरीयदशाया ससायामिति पाठ । प०२८ पु० पृष्टयादिक्रमामासरपवात् प म इति पाठ । ५०१४ रा पु० सदाशियान्त कालायादेरियादि, क पु० सदा कारा पानीपरमतापकगन्तस्येति पाठ ।

·सू२०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । देवताचक्र' 'तदैश्वर्यस्य' 'प्राप्तिः-आसादनं 'भ- वति, प्राकरणिकस्य परमयोगिन इत्यर्थः, इति' एतत् सर्व शिवखरूपमेव इति उपसंहारः-इति संगतिः। तत्र यावत् इदं किंचित् संवेद्यते, तस्य संवेदनमेव स्वरूप; तस्यापि अन्तर्मुखविमर्श- मयाःप्रमातारः तत्त्वम् तेषामपि विगलितदेहा- धुपाधिसंकोचाभिमाना अशेपशरीरा सदाशि- वेश्वरतैव सारम् ; अस्या अपि प्रकाशैकसद्भावा- पादिताशेषविश्वचमत्कारमयः श्रीमान् महे- श्वर एव परमार्थः; नहि पारमार्थिकप्रकाशा- वेशं विना कस्यापि प्रकाशमानता घटते-स च परमेश्वरः खातव्यसारत्वात् आदि-क्षान्ता- मायीयशब्दराशिपरामर्शमयत्वेनैव एतत्स्त्री- कृतसमस्तवाच्य-वाचकमयाशेषजगदानन्दस- पं० २ क. पु० प्राकरणिकयोगिन इति पाठः। पं. ४ क, ग. पु० यदिदम् इति पाठः । पं० ५ ख, पु० अन्तर्मुखमया इति पाठः । पं०६ ख. १. पु० देहादिसंशोचेति 'उपाधि पदहीनः पाठः । पं०७क. पु० सदाशिवेश्वरता तत्रैवेति पाठः। पं०९ क. पु. श्रीमहेश. परमार्थ इति पाठ । पं०१२ स. पु. आदिशाम्तमापीयेति पाठ। पं० १३.पु. सरस्वीकृतेति पाठ। पं०१४ क. पु० आनन्दमयसंभवापादादिति पाठः।

·सू०२०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । श्रान्तिस्थानत्वात् एतहलेनैव च तत्तदर्थक्रि- याकारित्वात् महती वीर्यभूमिः । तदुक्तम् 'तदाक्रम्य पलं मन्त्रा' .... . इत्यादि "त एते शिवधर्मिणः॥ इत्यन्तम् श्रीस्पन्दे । शिवसूत्रेषु अपि 'महादानुसंधानान्भन्त्रवीर्यानुभवः, (१३०२२मू०) इति। तदन्न महामन्त्रवीर्यात्मिकायां पूर्णाहन्ता- याम् आवेशो-देहप्राणादिनिमज्जनात् तत्पदा- वात्यवष्टम्भेन देहादीनां नीलादीनामपि तद्र- साप्लावनेन तन्मयीकरणम्।तथा हि-देहसुख- नीलादि यत् किंचित् प्रथते, अध्यवसीयते, स्मयते संकल्प्यते वा, तत्र सर्वत्रैव भगवती चितिशक्तिमयी प्रथा भित्तिभूतैव स्फुरति;-त- दस्फुरणे कस्यापि अस्फुरणात् इति उक्तत्वात् । केवलं तथा स्फुरन्त्यपि सा, तन्मायाशक्त्या २१ शब्दराशिसारात्मकपराहन्ताविमों यरस, तस्य मनवीर्यस्या- नुभय , खात्मतया स्फुरण भवतीत्यर्थः। पं०२ क. पु० महती वीर्यभूमिः इति वाक्य नास्ति । पं० १० क. पु० देहादीनामपि वा तदसेत्यादि पाट । rrrr ५०१२ स. पु० व्यवसीयते इति पाठः ।

·[सू०२० ५२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । अवभासितदेहनीलाद्युपरागदत्ताभिमानवशात् भिन्नभिन्नखभावा इव भान्ती ज्ञानसंकल्पा- ध्यवसायादिरूपतया मायाप्रमातृभिः अभिम- न्यते; वस्तुतस्तु एकैव असौ चितिशक्तिः। यथोक्तम् 'या चैपा प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूपिता। अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ।। इति । तथा 'मायाशक्त्या विभोः सैव भिन्नसंवेद्यगोचरा । कथिता ज्ञानसंकल्पाध्यवसायादिनामभिः ।। इति। एवम् एपा सर्वदशासु एकैव चितिशक्तिः विजृम्भमाणा यदि तदनुप्रवेश-तदवष्टम्भयु- स्या समासाद्यते, तत् तदावेशात् पूर्वोक्तयुक्त्या करणोन्मीलननिमीलनक्रमेण सर्वस्य सर्वमय- त्वात् तत्तत्संहारादौ अपि 'सदा सर्वसर्गसंहार- कारि' यत् 'सहजसंवित्तिदेवताचक्रम्'-अमा- यीयान्तर्बहिष्करणमरीचिपुञ्जः, तत्र ईश्वरता- पं.क. ग. पु. उपरागेदन्तामिमानेति पाठः । पं०३ क. ग. पु० रूपताप्रमातृभिरिति पाठः । पं०७ फ. पु० प्रमाता परमेश्वर इति पाठः। पं०१५ ग. पु० तत्समाधामिति पाठः। पं०१६ स... पुयनिज संविहेवेति पाठः । २०१७क.पु. ईश्वराचसान्नाग्यपरभैरवारमा इति पाठः ।

·............... सू.२०) प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ५३ साम्राज्यं परभैरवात्मता, तत्प्राप्तिः भवति पर- मयोगिनः । यथोक्तम् 'यदा त्वेकत्र संख्ढस्तदा तस्य लयोद्भवौ । नियच्छन्मोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् ॥ इति । अत्र एकत्र इति 'एकवारोपयेत्सर्वम्" इति । चित्सामान्यस्पन्दभूः उन्मेषात्मा व्याख्यातव्या । तस्य इति अनेन 'पुर्यष्टकेन संरुद्ध"" ......" इति । उपक्रान्तं पुर्यष्टकम् एव पराम्रष्टव्यम्। न तु यथा विवरणकृत्तः 'एकत्र सूक्ष्मे स्थूले शरीरे वा' इति व्याकृतवन्तः । स्तुतं च मया 'स्वतत्रश्चितिचक्राणां चक्रवर्ती महेश्वरः । संवित्तिदेवताचक्रजुष्टः कोऽपि जयत्यसौ ।' इति । इतिशब्द उपसंहारे, यत् एतावत् उक्त- प्रकरणशरीरं तत् सर्वं 'शिवम्'-शिवप्रासिहेतु- पं. ४ ख. पु. तदा चकेश्वर इति पाट । १०७ १. पु० इविषरसामान्येति, क. पु. सामान्यमूरन्मेपेति पाठः । पं.ख.पु० याख्याता इति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०२० त्वात् , शिवात् प्रसृतत्वात् शिवस्वरूपाभिन्न- स्वात् च, शिवमयमेव इति शिवम् ॥ देहप्राणसुखादिभिः प्रतिकलं संरुध्यमानो जनः पूर्णानन्दघनामिमां न चिनुते माहेश्वरीं स्वां चितिम् । मध्येवोधसुधाब्धि विश्वमभितस्तत्फेनपिण्डोपमं यः पश्येदुपदेशतस्तु कथितः साक्षात्स एकः शिवः॥ येपां वृत्तः शांकरः शक्तिपातो येऽनभ्यासात्तीक्ष्णयुक्तिष्वयोग्याः शक्ता ज्ञातुं नेश्वरप्रत्यभिज्ञा- मुक्तस्तेपामेप तत्वोपदेशः॥ समाप्तमिदं प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ॥ कृतिस्तत्रभवन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभि- नवगुप्तपादपद्मोपजीविनः श्रीमतो राजानक- क्षेमराजाचार्यस्य ॥ शुभमस्तु । पं० १ ग. पु. शिवारमसतत्त्वात् इति पाठः । पं०५४. पु० विश्वमखिलमिति पाठः। पं०६०. पु. यः पश्यरयुपदेशत इति पाठः । पं०८क, ग, पु० युक्तिप्वतीक्ष्णा इति पाठः।

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदये परिशिष्टभागः। तत्र प्रथमपरिशिष्टम् । अकारादिक्रमेण सूत्राणामनुक्रमणिका । ४ सूनाणि सूत्राकः एटाङ्कः आभासन रक्ति-विमर्शन-बीजावस्थापनतस्तानि। ११ २४ चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम् । ५ ११ चितिवहिरवरोहपदे च्छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं प्लुप्यति । १४ ३४ चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः । चितिः खतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः । २ चिदानन्दलामे देहादिपु चेत्यमानेष्वपि चिदै- कात्म्यप्रतिपत्तिदाढ्य जीवन्मुक्तिः । १६ ३६ चिद्वत्तच्छक्तिसंकोचात् मलावृतः संसारी । तत्परिज्ञाने चित्तमेवान्तर्मुखीभावेन चेतनपदाध्या- रोहाञ्चितिः। १३ ३२ तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति । १० २२ तदपरिज्ञाने खशक्तिभिव्यामोहितता संसारित्वम्। १२ २६ तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्यात्मकपूर्णाहन्ता- वेशात् सदा सर्वसर्गसंहारकारिनिजसं- विदेवताचक्रेश्वरतामाप्तिर्मवति । तभूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः। तन्नाना अनुरूपमायग्राहकभेदात् । ८ الله .

·५८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सूत्राणि सवाय पृष्टा तन्मयो मायाप्रमाता। बललामे विश्वमात्मसात्करोति । मध्यविकासाचिदानन्दलाम । विकल्पक्षय शक्तिसकोचविकास बाहच्छेदायन्त- कोटिनिभालनादय इहोपाया । सचैको द्विरूपखिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकखभाय । ७ १५ समाधिसस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्या- मन्त्रित्योदितसमाधिलाभ । १९४६ खेच्छया खमिचौ विश्वमुन्मीलयति । २५ इति प्रत्यभिज्ञाहृदयस्थसूत्राणामकारादिक्रमसूची समाप्ता ॥

·अथ द्वितीयपरिशिष्टम् । प्रत्यभिज्ञाहदये संवादितप्रमाणवाक्यानाम- कारायनुक्रमणिका । ४४ प्रमाणप्रतीक पृष्ठाकः प्रन्याः अख्यातिर्यदिन ख्याति १० (क्षेमराजः) अज्ञानाच्छङ्कते लोकः २७ सर्ववीरभट्टारकः अत एव तु ये केचित् तत्त्वगर्भस्तोत्रं अनच्कककृतायति ज्ञानगर्भस्तोत्रं अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टिः ४२ इति वा यस्य संवितिः (२नि०५का०) ३७ स्पन्दः उन्मेषः स तु विज्ञेयः(नि०९का उत्तरार्ध)४५ स्पन्द्रः एकत्रारोपयेत्सर्व ५३ (७) क्रममुद्याऽन्ताखरूपया क्रमसूत्र ग्राह्यप्राहकसवित्तिः (१०६ श्लो०) ५ विज्ञानमैरवः चित्तमात्मा (३ उ० १ सू०) शिवसूत्र चैतन्यमात्मा (१३०१०) १४ शिवसूत्रं चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा १६ चार्वाकमतं (1) जन्धिपानकृतोल्लास (७२ श्लो०) १५ विज्ञानभैरवः ते आत्मोपासकाः शैवं (८अधि३०क्षो पूर्वार्ध) मृत्युजित् (तथा४पट०३८७उत्त०) खच्छन्दः तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः ४२ तदाक्रम्य पलं मन्त्राः (२नि०१का०) ३५,५१ स्पन्दः ·६० प्रत्यभिजाहृदयम् । प्रत्यभिज्ञा प्रमाणप्रतीक पृष्टाः तदेवं व्यवहारेऽपि (१०६आ०७का०) २३ 'तावदर्थावलेहेन २० प्रत्यभिज्ञाटीका ३६ प्रत्यभिज्ञाटीका नवं वक्तव्यम् कठोपनिषत् स्पन्दः ३० भट्टदामोदरः(8) पराधि खानि व्यतृणस्वयंभूः (२अध्या० ४वल्ली १ म०) ४१ पुर्यष्टकेन संरुद्धः (३ नि०१७का उत्त०)५३ पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिः (२२ उत्त २३) ५० अजडप्रमातृसिद्धिः प्रासंवित्माणे परिणता बुद्धितत्त्वे स्थिता योद्धाः १८ भ्रमयत्येव तान्माया (८ आहि०) मनुष्यदेहमास्थाय ३२ मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे महादानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः(१-२२)५१ शिवसूत्र मायाशक्त्या विभोः सैच (१अधि०५आह्रि० ५२ प्रत्यभिज्ञा यथा तथा यत्र तत्र (५१ श्लो०) ४४ विज्ञान भैरवः यथा वहिरुबोधितो ३५ कमसूत्रं यदा क्षोभः प्रलीयेत(१नि०९का उत्त०) ४० स्पन्दः यदा वेकत्र सरुढ. ( ३ नि०१९का) ५३ स्पन्दः यस्मात्सर्वमयो जीवः (३ नि० ३ का) ११ स्पन्दः या चैपाप्रतिभा तत्तत्(१अधि०७आहि०१का०)५२ प्रत्यभिज्ञा रूपादिपु परिणामाचत्सिद्धिः ४३ भट्टकल्लटः (१) वर्तन्ते जन्तोऽशेषा(२० सो० २७ श्लो०)३५ शिवस्तोत्रावलिः ३८तत्त्वार्थचिन्तामणिः आगमः(1) तन्त्रालोकः आगमः २७ सर्ववीरभट्टारकः १८ का) ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ६१ ४० प्रमाणप्रतीक पृटाइ. प्रन्याः वहेर्विपस्य मध्ये तु (६८ श्लो०) ४३ विज्ञानभैरवः विकल्पहानेनैकाग्र्यात् (अधि०१आहिक ११ का० उत्त) प्रत्यभिज्ञा विग्रहो विग्रही चैव ९ सिद्धान्तवचन() विहाय सकलाः क्रियाः ४० ज्ञानगर्भस्तोत्रं वैष्णवाद्यास्तु ये केचित् १९ (१) शरीरमेव घटायपि वा ३२ प्रत्यभिज्ञाटीका शरीरी परमेश्वरः ३२ (1) समाधिवजेणाप्यन्यैः २५ श्रीरामः (१) सर्वदेवमयः कायः विशिरोमतं सर्वा. शक्तीश्चेतसा दर्शनाद्याः कक्ष्यास्तोत्रं सर्वो मयायं विभवः (१ अधि०१ आहिक १२ का०) २८ प्रत्यभिज्ञा सृष्टिसहारकर्तारं (१ पट ३ श्लो०) २२ स्वच्छन्द: स्वतन्त्रश्चितिचक्राणां ५३क्षेमराजाचार्य ( खपदा खशिरश्छाया त्रिकसारः स्वाङ्गरूपेषु भावेषु (४ अधि० १ आ० ४ का०) १३ प्रत्यभिज्ञा हृद्याकाशे निलीनाक्षः (४९ श्लो०) विज्ञानभैरव. इति प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रमाणवाक्यानुक्रमणिका समाप्ता । ९ ४

·अर्थ
तृतीयपरिशिष्टम् ।
प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रामाणिकग्रन्थ-तत्प्रमाणानां
यथायथं समुच्चयनम् ।
अजडप्रमातृसिद्धौ।
पृ०स०
प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिः (२२ उत्त० २३)
५०
आगमे।
बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धाः
१८
मनुष्यदेहमाखाय
३२
ईश्वरमत्यभिज्ञाटीकायाम् ।
तावदवलेहेन उत्तिष्ठति पूर्णा च भवति
२०
न चैव वक्तव्यम्
शरीरमेव घटायपि वा ये पटुिंशतत्त्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति
तेऽपि सिध्यन्ति ।
३२
ईश्वरमत्यभिज्ञायाम् ।
तदेवं व्यवहारेऽपि (१ अधि० ६ आ० ७ का) २३
मायाशक्त्या विभोः सैव (१ अधि० ५ आ० १८ का) ५२
या चैषा प्रतिभा तत्तत् (१ अघि ७ आ० १ का) ५२
विकल्पहानेनैकाग्र्यात् (५ अधि० १ आ० ११ फा० उ०)४०
सो ममाय विभवः (४ अधि० १ आ० १२ का) २८
खाहरूपेषु भावेषु (अधि० १ आ० ४ पा) १३
कक्ष्यास्तो।
सर्वाः शकीश्वेता दर्शनायाः
४२

·४० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । कठवल्ली। पृ.९० पराश्चि खानि व्यतृणत्वयंभूः (२ अ० ४ २०१ मन्त्र) ४१ क्रमसूत्रेषु । क्रममुद्रयाऽन्तःखरूपया यथा वहिरुबोधितो ३५ ज्ञानगर्भस्तोत्रे । अनच्कककृतायति विहाय सकलाः क्रिया: तत्त्वगर्भस्तो। अत एव तु ये केचित् १३ तत्त्वार्थचिन्तामणौ। प्राक् संवित्प्राणे परिणता ३८ त्रिकसारे। खपदा खशिरश्छायां त्रिशिरोमवे। सर्वदेवमयः कायः मृत्युजिति । ते आत्मोपासकाः शैवे-न.(१ अधि० ३० श्लो० पूर्वार्ध तथा स्वच्छ० ४ पट० ३८७ श्लो० उत्त०) विज्ञानभट्टारके। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः (१०६ श्लो०) जन्धिपानकृतोल्लास (७२ श्लो०) यथा तथा यत्र तत्र (५१ श्लो०) वहेविषस्य मध्ये तु (६८ श्लो०) ४३ हृयाकाो निलीनाक्षः (४९ छो०) ४ ५ ४५ ४४ ४४ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम्। पृ०स० ३५ २७ शिवसूत्रेषु ! चित्तमात्मा (३ उन्मे० १ सू०) १४ चैतन्यमात्मा (१ उन्मे० १०१ सू०) १४ महादानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः ( १ उन्मे० २२ सू०) ५१ शिवस्तोत्रावलौ। वर्तन्ते जन्तयोऽशेपाः (२० स्तो० १७ श्लो०) सर्ववीरभट्टारके। अज्ञानाच्छकते लोकः २७ मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे सिद्धान्तवचनम् । विग्रहो विग्रही चैव स्पन्दे। इति वा यस्य संवित्तिः (२ नि० ५ का०) उन्मेषः स तु विज्ञेयः (३ नि० ९ का० उत्त०) तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (२ नि०१ का०) ३५,५१ पुर्यष्टकेन संरुद्धः (३ नि० १७ का० उत्त) यदा क्षोभः प्रलीयेत (१ नि० ९ का० उच०) यदा त्वेकत्र संरूढः (३ नि० १९ का०)। यस्मात्सर्वमयो जीवः (३ नि० ३ का०) स्वच्छन्दे । सृष्टिसंहारकतोरं (१ पट० ३ श्लो०) ९ ४० २२ अत्यातिर्यदि न ख्याति अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टि एफप्रारोपयेत्सर्व ४२

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ।
६५
go
१६
१२
३०
चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा
तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः
पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर
रूपादिपु परिणामातत्सिद्धि.
वैष्णवाद्यान्तु ये केचित्
शरीरी परमेश्वर
समाधिवजेणाप्यन्यैः
खतन्त्रश्चितिचक्राणां
१९
३२
२५
५३
इति प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रामाणिकग्रन्थ-तत्ममाणानां
यथायथ समुच्चयनम् ॥

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदये चतुर्थपरिशिष्टम् । अकारादिक्रमेण पारिभाषिकपदसंग्रहतदर्थ- विवरणात्मकम् । पृ.सं. ७ ९ पदानि अर्थ विवरणम् अख्यातिः संकोचः । १० अणुः सकलप्रमाता ( अर्थान्तरं शिवसू० वि० पु० ११ शे पृष्ठे ५२ तमटिप्पन्यां द्र- एव्यम् )। २० अनन्तमट्टारकः विद्यातत्त्वावस्थितानां मन्त्रप्रमातॄणामधि- छाता। अनाश्रितशिवः शून्यातिशून्यात्मा, शिवतत्त्वावस्थितकारणप- श्वके प्रथमं कारणं वा। अन्तःकोटिः द्वादशान्तः। अलंग्रासयुक्तिः प्रशमविशेषः (यत्र अत्यर्थ सृष्ट्याापा. धीनां खात्मसात्कारः)। अवरोहपदम् मायाममातृभावः । ३४ आणवमलम् अपूर्णमन्यता। १५ आदिकोरिः हृदयम् । ईश्वरतत्त्वम् स्फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकरण्येन तथावि- धविश्वावभासनमयी व्यवस्था। ईश्वरभट्टारकः ईश्वरतत्त्वावस्थितानां मन्त्रेश्वराणामधि- ठाता। ७ ·प्रत्यभिज्ञाहदयन् । ६७ १०सं० ६ . , पदानि अर्धविवरणम् उन्मीलनम् अवस्थितस्यैव प्रकटीकरणम् । उन्मेपः सन्दभूमिः। ४५ ऊ-कुण्डलिनी औन्मनसं पदम् । करणेश्वर्यः खेचरी-गोचरी-दिकरी-भूचरीचक्रम् । कला संकुचिता कर्तृत्वशक्तिः । १६ कार्मगलं शुभाशुभानुष्ठानम् । (अर्थान्तरं शि० सू० वि०१५ पृ० ७०टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम्)। १५ काल: संकुचितनित्यताशक्तिः। कालामिः निवृत्तिकलायां कालामिभुवनेशो नाम रुदविशेषः, (यत्प्रकोपोपक्रमे विश्वं समुपरम्यते संहारारम्भे)। क्रममुद्रा तुरीया चितिशक्तिः, (सृष्टि-स्थिति-संह- तिसंविच्चकात्मकं कम मुद्रयति खाधि- ष्ठितमात्मसात्करोति इति)। ४६ खेचरीचक्रम् कलादिशक्तिचक्रम् । प्रगातृभूमिकाश्रितो योगिनीगणो वा २९ गोचरीचक्रम् भेदनिश्चयाभिमानविकल्पनप्रधानान्तःकर- णदेवीसमूहः । ग्राहकः विकल्पमयो जीवः । चरमकला शान्त्यतीताख्या कला। चित्तम् संकोचप्रकर्षात् चितिशक्तेः सत्त्वादिख- भावतया स्फुरणखरूपम् । मायीयप्रमातुः खरूपं वा। दिकरीचक्रम् भेदालोचनादिप्रधानबहिष्करणदेवताच- ४८ ·पदानि नियतिः पञ्चकृत्यानि प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । अर्थविवरणम् ० सं० संकुचितव्यापकत्वशक्तिः । ममेदं कर्त- व्यमिति नियमहेतुः तत्त्वविशेपो वा । १६ सृष्टिः स्थितिः संहारो विलयोऽनुग्रहः इ- त्येवमभिधानानि । अथवा आभासन-र. क्ति-विमर्शन-भीजावस्थापन-विलापना- ख्यानि । तत्र देहाणादिपदमाविशन् चिद्रूपो महेश्वरो बहिर्मुखीभावावसरे नी- लादिकमथै नियतदेशकालादितया यदा भासयति तदा नियतदेशकालाद्याभासांशे अस्य स्रष्टुता, अन्यदेशकालाद्याभासांशे संहर्तृता, नीलाद्याभासांशे स्थापकता, भे- देन आभासांशे विलयकारिता, प्रकाशै- क्येन प्रकाशने अनुग्रहीतृता, इति । २२-२४ परप्रमातृदशा, शुद्धावप्रमातृता, मु. ३१ विश्वोत्तीर्णविधात्मकपरमानन्दमयप्रकाशै- कघनः स्वभावः। अनन्यापेक्षाहंपरामर्शमयी पराशक्तिः, पर- मानन्दात्मकखातव्यशक्तिर्वा । पारमेश्वरी खातन्त्र्यशक्तिः, (यया इदं शि- वादिधरण्यन्तमविकल्पकसंविन्मात्ररूपत. या बिभर्ति च पश्यति च भासयति च परमेश्वरः)। अज्ञानी, अविद्यास्मितादिभिः पाशितो जीवः। ३८ पतिदशा क्तिवा। परमशिवः ८ " ૨૭ पराशक्तिः २ पशुः ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ७ बैन्दवी कला पदानि अर्थविवरणम् पृ० सं० पश्यन्ती वाग्विशेषः (यत्र वाच्यवाचकयोः क्रमा- नुलासेन अस्फुटविभागः, चित्माधान्यात् पराशक्तेः द्रष्टुरूपताप्राप्तिश्च)। पुर्यष्टकम् तन्मात्र-मनोऽहंकृहुद्धीनां संघातात्मकम- टकं सूक्ष्मशरीरम् । ३१ प्रलयकेवलिनः मायातत्त्वावस्थिताः शून्यप्रमातारः, प्रलया- कला इत्यभिधान्तराः। बन्धः शिवतत्त्वापरिज्ञानम्, (अर्थान्तरं शि०सू० वि० १२-१३ पृ० ७४ टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम् )। ११ खातन्त्र्यशक्तिः। ब्रह्मनाडी सुपुम्नाख्या मध्यनाडी। भूचरीचक्रम् सर्वतो व्यवच्छिन्नाभासस्वभावप्रमेयचक्रम् । २९ भूमिका चिदानन्दघनसालखरूपाभिव्यक्त्युपायः। १९ मध्यम् सवित् । ३७ मध्यधाम ब्रह्मनाडी। ३१ मध्यमा वाग्विशेषः (यन वाच्यवाचकामस्य आ- सूत्रितविभागत्वेऽपि स्फुटास्फुटरूपतया बुद्धिमात्रपरिनिष्ठा, पराशक्तेः दर्शनप्रधा- नतया द्रष्टदृश्यान्तरालवर्तित्वम् च ।) २७ मध्यशक्ति. सविच्छक्तिः। मन्त्रमहेश्वराः प्रभातृवर्ग (य. परमेश्वरेच्छया सदाशिव- तत्त्वे अवकल्पितपरापरात्मविश्वग्रहीतृभा- वावस्थान.)। विद्यातत्त्वमध्यासिताः प्रमातारः । ७ मन्त्राः ·७० प्रत्यभिज्ञाहदयम् । भयपियरणम् पदानि मन्धराः 7. सं० प्रमातृवर्गविशेषः (ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ता- हन्तासामानाधिकरण्यात्मनि माझे विश्व- सिन् परिकल्पित-तथाविधताहीतृभावा- ७ वस्थितिः। माया दुर्घटसंपादनसमर्थः शक्तिविशेषः। मायाप्रमाता जीवः, सफलाख्यः प्रमाता वा। मायीयमलम् भिन्नवेद्यप्रथा, मायादिविद्यातत्त्वान्तकाको था। मुक्तिः शिवभट्टारकात्मतत्त्वपरिज्ञानम्, अज्ञान- न्थिभेदात्सशत्तयभिव्यक्तिः, विश्वोत्तीर्णप- रमशिवीभावो का। ११ पट्त्रिंशत्तत्त्वान्तर्वर्तितत्त्वविशेपः,संकुचित- पूर्णत्वशक्तिर्वा । कहिः पठवनात्मशक्तेर्मूलभूमिः सकोवहेतुः । कामेश्वरी विश्ववमनशीला, ससारवामाचारशालिनी च शक्ति। वाहच्छेदः वामदक्षिणगतयो. प्राणापानयोः हृदयवि- श्रान्तिपुर सरमन्त ककार हकारादिप्रा- यानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् । विज्ञानाकलाः मायतत्वस्य उपरि शुद्धविद्यातत्त्वात् अधः कल्पितावस्थान- कर्तृतान्यशुद्धयोधात्मा प्रमातृवर्गः। उन्मनाशक्तिः । किंचिज्जत्वकारण त- त्वम् । सकुचिता सर्वज्ञत्वशक्तिर्वा, (अर्था- न्तरं शि० सू० वि०५० पृष्ठे द्रष्टव्यम्) । १६ N ४४ ७ विद्या ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ७१ पदानि भविषरणम् विद्यापदम् विद्यातत्त्वम् , मायाप्रमातरि शून्यादिल- पेऽपि अनुल्लसिते चिन्मान एव प्रमातरि कर्तरि च सति चिदेकरूपेष्वपि भावेषु यदचिद्रूपतया भेदप्रकाशलक्षण खातन्त्र्यम्। १७ विश्वम् सदाशिवादि म्यन्तः तत्त्वनिचयः । यद्वा प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपम् । अथवा नीलसु- खदेहप्राणादि । २-३-४ विश्वसिद्धयः भोगमोक्षस्वरूपा'। विपस्थानम् प्रसरयुक्त्या विकासपदम् । शक्तिपातः अनुमाहिकाख्याया शक्तेः स्वमरीचिच- यस्फारः। शक्तिविकासः अन्तर्निगूढाया शक्तेः अक्रममेव सकल- करणचक्रविस्फारणेन भैरवीयमुद्रानुप्रवे- शयुत्या बहि.प्रसरणम् । ४२ शक्तिसकोचः इन्द्रियद्वारेण प्रसरन्त्या एव शक्तेः आ- कुच्चनक्रमेण उन्मुखीकरणम् । प्रस्ताया अपि वा कूर्माङ्गसकोचवत् त्राससमये ह- सवेशवच सर्वतो निवर्तनम् । ४१ शिवभट्टारकः मन्त्रमहेश्वरायुत्तीर्ण प्रकाशैकवपुः स्वसभाव | ८ शुद्धाध्या शिवादिविद्यातत्त्वान्तं तत्त्वपञ्चकम् । १२ शुद्धेतराध्या अशुद्धावा (क्षित्यादिमायान्तः तत्त्वस- मूह.)। २३ शून्यप्रमातार. शून्ये जडत्वादवोधरूपे, प्राणे बुद्धौ वा येपामहमिति चमत्कारयोगात् कर्तृत्वम् , ·१० सं० ७२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । पदानि अविवरणम् कलातत्त्वोपलक्षितकरणकार्यरहिता अवो. धरूपाः कर्तारश्च प्रलयाकलाः। शून्यमूमिः प्रलयाकलावस्था। १३ पट्त्रिंशत्तत्त्वानि १ शिव २ शक्ति ३ सदाशिव ४ ईश्वर ५ शुद्धविद्या ६ माया ७ कला ८ विद्या ९ राग १० काल ११ नियति १२ पुरुष १३ प्रकृति १४ बुद्धि ११ अहं- कार १६ मनः १७ श्रोत्र १८ वक् १९ चक्षुः २० जिहा २१ प्राण २२ वाक् २३ पाणि २४ पाद २५पायु २६ उपस्थ २७ शब्द २८ स्पर्श २९ रूप ३०रस ३१गन्ध ३२ आकाश ३३ वायु ३४ वहि ३५ सलिल ३६ भूमयः । ३२ सवित्तिदेवताचक्रम् खेचर्यादिदेवीचक्रम् , अन्तर्बहिष्करणम- रीचिपुल्लो वा । ५२ सकलाः मायातत्त्वान्तरालवार्तनो देवादिस्थावरान्ता मलत्रयमाजः कार्ममलप्राधान्यात्संसारिणः कार्यकारणसंबद्धा जीवाः। सदाशिवतत्त्वम् तृतीयं तत्त्वम् । अहन्ताच्छादितास्फुटे- दन्तावभासनमयोऽवस्थाविशेष , (महा- शून्यातिशून्याख्याया शकौ महेशस्य अह- मिदमित्यभेदेन पूर्णाहन्ताचमत्कारमयाव- स्थाविशेपो या)। सदाशिवभट्टारक सदाशिवतत्त्वावस्थितानामधिष्ठातृविशेषः। ७ ·१ प्रत्यभिजाहदयम् । पदानि अर्यविवरणम् पृ०सं० समावेशः मितममातृभावगुणीकारात् सतन्त्रबोधता- दात्म्यम् । सिद्धिः निप्पत्ति. सृष्ट्यात्मा, प्रकाशात्मा स्थिति , परप्रमातृविश्रान्त्यात्मा सहारः । यद्वा पराद्वयसामरस्यापादनात्मा सहारः । अ- थवा प्रमाणोपारोहक्रमेण विमर्शमयप्रमा- जावेश । स्थिति भावाभिप्वन । सिद्धान्त । अन्तर्मुखरूपा विश्रान्ति । हठपाकमम हेट क्रमातिक्रमरूपसकृदुपदेशात्मवला- त्कार तेन पाक चिदग्मिसात्कार , तस्य क्रमेण सृष्ट्याधुपाधीना विगलनम्, इति हेटपाकक्रमाख्य प्रशमविशेप । २५ इति प्रत्यभिजाहृदये सविवरण पारिभाषिकपदसग्रह समाप्तः ।। १०

·THE
KASHMIR SERIES
ОГ
TEXTS AND STUDIES.
000CCOCOCO
BEING A PROSPECTUS OF THE PUBLICATIONS
OF TIE
Archæological and Research Department
OF THE
JAMMU AND KASHMIR STATE.
EDITED DY
JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI,
BA (CANTAD ), VIDYAYARIDHI
DIRECTOR
OF THE DEPARTMENT.
SRINAGAR,
KARAVIR
February, 1912.
M, -Tho Publications to b3 bad of the principal Oriental
Boolsellers throuzlout the world,

·PUBLISITED MI
JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI, BA
( Cavras) Pripravarde
D recter of the Archeolog cal and Research Department has a s
BOWBAT
Priated by B R Ghamekar at the Nirnaya Sagar Press
13 holbit (ige for the pubisher

·THE ARCHEOLOGICAL AND RESEARCH DEPARTHEUT, JAMMU AND KASHMIR STATE THE KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES A FULL LIST OF Torks in the Press and in Preparation The Archeological and Research Department of the Jammu and Kashmi State has been preparing for publication a number of Sanskrit and Kashmiri Works which have remained unpublished till this day These words when published will form a Series to be called the hashmir Series of Toxts and Sudies The first of the Series was to be 1 The Randera Prayashxc etta Nobandha --Thich His Highness the Maharajā Sahib Bahadur wanted the Department to take to hand first. But although quito ready for the press at cannot be published yet owing to certain difficulties in regard to its printing It 19 & work wbich in MS covers over 1000 pages (foolscap size ) It forms part of a great work entitled Dbarma Shastra Pra Pancha, compiled by order of His late Highness Maharaja Ranuvira Simha and consists largely of quotatzons from nearly all branches of Hindu Scriptures. All of those quotations were given in the original compilation without any exact rcference In many cases thoraguc references given ·2 wore erroneous oud misleading. All these lavo been carefully corrected and most of the quotations have been trnced back to their original Fources and exact references given. Thus tho work has cost the Department an immeneo amount of labour, and it is hoped that it will be possible to place the work in the hands of tho public without further delay. As owing to reasons liinted st above, the first fruits of tho activities of the Department cannot seo the light yet ond, therefore, could not form tho first publication of the Series, its place has been taken by the 2. i. Shiva-Sūtra-Vimarshini, (being the Shiva Sūtras said to have been received inspirationally or in a dream by the Vasn Gupta together with its Commentary, the Vimarsivinī, by Kshemarāja) Published in original Sanskrit, price Rs. 2/8. (Rs. 3 in cloth, foreign, 3/6 and 4 shilling). 3 ii The Kashmir Shaivaism, being a brief Introduction to the history, hterature and doctrines of tho Advaita Shaiva Philosophy of Kashmir, Specifi. cally called the Trika System. Published in English, price Rs 1/12. Superior paper, Rs 2/8. 4 1. The Pratyablıijai-Hridaya, by Kshemarāja. An excellent compendium of 20 Sūtrag together with the author's own Commentary, giving a summary of the doctrine of the Trika s. c tho Advaita Shaivaisin of Kashmir. It may bo faid to bear the same relation to the Trika system als the well-known Vedanta Sára of Sadananda does to the Vedānta system. Published in original Sanskrit, price Re. 1 In cloth Re 1/6. WORKS IN THE PRESS. 5. i Shivu-Sūtra.Viirtliha-by Bhāskara.

·C. ii Shila-Sūtra-Friti-This also is, as tho pame implies, & commentary on the Shiva Sūtras by au unknown author; or it may be merely en abstract from the Shiva Sutra Vimarshini of Kshemrāja, almost crery word of it being found interspersed in tho latter work. 7. jii Spandı-Vritti By Kallațn. It is a short com. inentary on the Spanda Kärikäs. 8. iv. Spando-Vioriti.-by Rima or Rūmaksutha, A second commentary on the Spandn-Kūrilis 0. v. Spanda-Prudiphai..By Utpala Vuishnava (this Utpals is not the same as the author of the Ishvara-Pratyabl.ijiā. Kārikās) It is also called the Utpala-Vaishnavi and is a third counmentary on the Spanda-Karikās. Althongh it has been printed bofore in Beparos, the present edition 18 boing brought out after carefully collating a number of MSS. The above three works, being commeditaries on the Spanda-Kāríkās, naturally deal with the same subject and explain, in more or less detail, what are technically called (a) Starüpa Spanda (6) Salaza-udyodaya and (c) Vabhutz-yoort, IO. vi. Spanda Sanciona-It is a sort of con mentary on the first of the Spanda Kárikās wherein is given the purport of the whole of the latter work. It is also by Kshemarāja. 11. vii, The Ishtara Pratyabhijia Sītras or Karthús of Utpalācharge together with the limarshont of Ablupave Gupta (and the incompleto Yritti by Utpalacharya bimself). 12. vii. Parām ātessili -By Kşbeparaja, B very ·skort work on the Shaira Philosophy, dealing with tho 36 principles (Tattvas) recognised by tbe system. 13. is, Tattva-Sanlola.--Another small work by tho samo author in Argii Verses and dealing with the sanno subject. 14. X. Paramürtha-Sära.-By Abbinara Gupls with a commentary by Yoganja. For an account of this work, 5c0"The Kaalmir Shaistaisin" i. c tho second of the published volumes of this ecries, 15. xi. Slava-Chintūmani.-By Blatta Nārāyana. 45 the name implies it consists of Stotras and is a devotional work from the standpoint of the Shaiva Philosophy. IN PREPARATION. 10 i. Tantralokatbe great work of Abhinave Gupta on the Shaivaism of Kashmir together with its Commentary called Viveka by Jayaratha (as far 85 the latter is available) 17. ií. Tentrasăra--being an abridgement in proso of the above work by the same author 18. ni. Malini-Vijaya (Tantra ) 19. iv. Syachchhanda (Tantra), together with a Kshema. raja's commentary on it called Udyota. 20. v. Vijfiäna-Bhairava (Tantra), together with its commentary partly by Kshemarāja and partly by Shivopādbyāya 21 Ví. Afatanga Tantra, with its commentary called the Vpitbu by Rāmakantba. 22. vii Para-Trimshikā, being an extract said to be taken from the Rudra-Yamali, together with its commentary called the Vivarana by Abhinaya Gupta.

·23.5. ing works in Kashmiri, some of which are ready for the 23. riö Maartho-Mnījusi. 24. ix, Nareshyara-Parikli. Netra Tantra 26 xi. Nabīnaya-Prakaslın 27. xii. Saniyit-Spliara. All the abovo are works on th10 Kashmir Sluzivaism. An accolint of most of them is to be found in The Kashmir Shaivaisin' i e. Vol. II. of the series. Besides the above the following other works are also included in the series ( some of them quite ready for the press and others are still in preparation) 28. i. Commentary on the Bhagavad Gitä. by Abhii. nava Gupta. 29. ii. Another commentary on the same by Rams- Kantha, at 19 callod Survatobhadrit 80 2. Another commentary on the same called Tatha- Precheishila by Lakphrairīton or Lakshmilharn, 81. iv. Shtualu Sūsce, Loy Lakshmidhara. 32 v. Panchtharandzaritala. 33 ri Trupaeropuwohnt 34 tri. Vedāntu-Sara (Not the well knosa Vedanta. Sāra by Sadăpanda.) 35 3211 Ananda Lahari.--I 110k on Yoga. 36. 11. Vishav Dharmottar A work of the Purina style, being a short Encyclopædia of the Ilinciu religion and learning 37 . Loire-Pralasia The later Rahn-Taranginis (Tices will most likely not dor" Le publisted by this Department) Further, there are included in the serica the follos press and others are in prepiration,

·0
38 Shera Lagan (Skens Namage ) --A pocne
Covering bomo 400 1024cg in Als,
39 1 Ruma Aratara (Story of Ruma - poerd
200 leases in Mg
40 111 Kreshna cabaramBy Prakashunanda
4111 Kmsima aratura --Another work on the gimo
subject by Paramunanda coscriog 315 lence
42 y Jonuka Wanyih, -Songs song by Tindu
women on the occiaion of the Sacred Thread
ceremony
48 v1 Natrel Fan1993 - Marriage songs sung 1
Ilinda voinch
4+ mu dar unven - Death lamentations
111 The Philosophical sayings of Lalleshy arı
4G vu The Phtlosophical sayings of Rupa Bhavini
47 14 A poem on the life of Sud ima
48 x A translation of the Bhagat ad Cità in yerse
49 X1 The Mahaburale in Luasmir