·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितब्रजलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्वपुरवासिना परवोपाह्व- पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथशर्मणा च संशोधितः। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना त्युरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसा रसयन्ति ये विगतविघ्नलब्धर्द्धयो धुर दधति चैवुधी भुयि भवप्रसादेन ते ॥ (तस्येद तृतीयं संस्करणम्) पणशीकरोपादन लक्ष्मणशर्मतनुजनुपा वासुदेवशर्मणा संशोधितम् तच १८३७ सवत्सरे मुम्बय्यां। निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तुकाराम जावजी इत्येतैः मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।

·श्रीगुणान्यः। (वृहत्कथा) श्रीगुणाढ्यमहाकवि प्रतिष्ठानाधीशश्रीसातवाहनमहीपतिसभायामासीत् । स च लक्षश्लोकनिबद्धामद्भुता पिशाचभाषा• मयी बृहत्कथा प्रथितवानिति तावत्क्थापीठलम्बके स्फुटमेव । स च सातवाहनभूपति खिस्ताब्दीयप्रथमशतक आसीदि- खपि सर्वप्रसिद्धम् । तस्मात्स एव गुणाढ्यस्य समय । बृहत्कथान्तर्गता काश्चन कथा. कथैकदेशान्वावलम्ब्य तत्तत्क- विभि प्रणीता रमावली-नागानन्द-प्रियदर्शिका पञ्चतन्त्र कादम्बरी मालतीमाधव मुद्राराक्षस वेतालपञ्चविंशति हितोपदे- शादयो प्रन्था सर्वन समुहसन्ति । कि तु सा पैशाचीवृहत्कथा, अन्यो वा कश्चन गुणाढ्यप्रणीतो ग्रन्थोऽधुना नोपल- भ्यते । प्राचीनेषु ग्रन्थेषु क्वचित्वचिद्वृहत्कथाया गुणाढ्यस्य च स्मरण वर्तते । यथा-वासवदत्ताया कुसुमपुरवर्णने- 'वृहत्कथारम्भैरिव शालिभलिकोपेतै 'इति । काव्यादर्श-भूतभाषामयों प्राहुरहतार्थी बृहत्कथाम्' (११३८) इति । हर्ष. चरिते--'समुद्दीपितकंदर्पा कृतगौरीप्रसाधना। हरलीव नो कस्य विस्मयाय वृहत्कथा ॥' इति । कादम्बर्यामुजयिनीवर्णने 'वृहत्कथाकुशलेन' इति । दशरूपे-'रामायणादि च विभाव्य बृहत्कथा च' (१३६१) इति । नलचम्प्वाम्-'शश्वद्वाणद्विती- येन नमदाकारधारिणा । धनुषेव गुणाढ्येन नि शेपो रजितो जनः ॥ (१1१४) इति । गोवर्धनसप्तशत्याम्-'श्रीरामायण- भारतबृहत्कथाना क्वीनमस्कुर्म' इति, 'अतिदीर्घजीविदोपाद्यासेन यशोऽपहारित हन्त । कैनोच्येत गुणाढ्यः स एव जन्मान्तरापन्न ॥' इति च । कुवलयानन्दे परिक्रप्रकरणे-'चिनार्थो न वृहत्कथामचकथ' इति प्राचीन पद्यम् । एव- मन्यनापि । श्रीक्षेमेन्द्रः। (वृहत्कथामञ्जरी)। प्रकाशेन्द्रसूनुासदासापरनामा क्षेमेन्द्रमहाकविरनन्तराजराज्यसमये (१०२८-१०८० निस्ताब्देषु) कश्मीरेषु समु. त्पन्न । प्रणिनाय च यहून्प्रथान् । स एव बृहत्कथा अतीव विस्तीर्णेति पिशाचभाषामयीति च न सर्वहृदयगमेति गीर्वा- णगिरा तत्सारमाचकर्ष । 'बृहत्कथामअरी' इति तनाम च कृतवान् । विहितवाश्च लम्बकक्रमे. क्वचित्कचित्कथासु च पौपिर्यम् । तत्य वृहत्कथामअरीप्रारम्भ - 'उमाप्रणामसक्रान्तचरणालतक शशी। सध्यारुण इवाभाति यस्य पायात्स व शिव ॥१॥ सरखतीविभ्रमदर्पणाना सूक्तामृतक्षीरमहोदधीनाम् । सन्मानसोहाससुधारराणा कवीश्वराणा जयति प्रकर्ष ॥२॥ दोपालोक्ननिपुणा परुपगिरो दुर्जनाश्च घूकाश्च । दर्शनमपि भयजनन येपामनिमेपपिशुनानाम् ॥ ३ ॥ ओजो रजनमेव वणरचनाश्चिमा न कस्य प्रिया नानालकृतयश्च कस्य न मन सतोषमातन्वते । काव्ये कि तु सता चमत्कृतिकृत सूक्तिप्रवन्धा स्फुट तीक्ष्णामा झटिति श्रुतिप्रणयिन कान्ताकदाक्षा इव ॥ ४ ॥ १ वेबरपण्डितस्तु 'हिस्टरी मान इण्डियन् सस्कृतलिरेचर' नाम्नि ग्रन्थे गुणाढ्य खिस्ताब्दीयपष्टशतक सीदिति वदति । दशकुमारचरितप्रणेता दण्ड्याचार्योऽपि पधशतक एवासोदित्यपि स्वीकरोति । किं वाचार्यदण्डो काव्यादर्श 'भूतभाषामयों प्राहुरझु- तार्थी वृहत्कथाम्' इति वदन् 'प्राहु ' इति पदन खसादृहत्कथाया बहुप्राचीनत्व सूचयति । तत्कथमुभावपि दण्डिगुणाढ्यो पाठशत. कोद्भूताविति वेरपण्डितो निश्चिकायेति न ज्ञायते । अथवा निसर्ग एवाय प्रायो यूरोपदशीयविदुषाम् , यत्प्रततमानामपि भारतवी- यग्रन्थाना तत्प्रणेतृणा चार्वाचीनत्वसाधनाय यावच्छश्यं यतन्ते । प्राप्तेऽपि तत्प्राचीनत्वावदोष के स्वमतप्रतिकूले दृढे प्रमाणे प्रक्षिप्तमे- तत्' इत्युक्त्वा स्वाभिमतमेव पुरस्कुवन्ति । २ 'बृहत्कथामूल मुद्राराक्षसम्' इति दशरूपादलोक । ३ वृहत्कथामनयों इतिवृत्त रोमन्लिप्या कथापीठलम्बर , वेतालद्रयकथा, फ्रेञ्चभाषया तदनुवादश्च १८८६ खिस्तान्दै प्रान्सदेशे प्यारिसराजधान्या लेखी (S. Levi) पण्डितेन मुद्रित । एक तत्पुस्तक चासभ्य तेन महाशयेन प्रहितमिति तदुपकार स्वीकुर्मः । वृहत्कथामवरीप्रार लोकास्तत एवासामिरुद्धृता. सन्ति । असदीय बृहत्कथामशरीपुस्तक खशुद्ध प्रारम्भे किंचित्रुटित चास्ति । ४ कथासरित्सागरे । मोमदेवभहन किंचिदपि व्यत्ययो न कृत इति यथामूल तथैवतन्न मनागप्यतिकम' इति तदारयात्प्रदीयते ।

·२ एवं क्लि पुराणेषु सर्वागमविधायिपु । विश्वशासनशालिन्या श्रुता च श्रूयते क्था ॥५॥ अस्ति विद्याधरवधूविलासहसितद्युति । जाहवीनिझरोष्णीपः शर्वाणीजनको गिरिः ॥ ६ ॥ निशावरकरस्मेरतुपाररचिरविपा। आशा धनपतेर्यन विभात्यनिशचन्द्रिका ॥७॥ य. शुभ्रशिसरो भाति शिवमौलीन्दुदर्शगात् । तरहालिशिताभ्रश्रीः क्षीरार्णच इयोत्थित. ॥ ८॥ य. प्राशुरदिमनिचर्यर्विदधाति मुहुर्मुहुः । निदिवोद्यानहंसाना मृणालकवलभ्रमम् ॥९॥ यस्याश्मवूटसघट्टविशीर्णपतनोस्थिता । मुहृत तारकायन्ते व्योनि गगाम्युशीयराः ॥ १०॥ फेनहासविलासिन्यः फुरत्कुवलयेक्षणाः । विभान्ति कटके यस्य तरङ्गिण्यो महीमृतः ॥ ११॥ उत्तरे तस्य कैलासनानि साटिक्शेसरे। विजहार हरो हारगौरे गिरिसुतासस ॥ १२ ॥' इत्यादि । लम्बक्क्रमस्वित्थम्-(१) कथापीटम् , ( २ )क्थामुसम् , (३) लावानर , (४) नरवाहनदत्तजन्म, (५) चतुरिका, (६) सूर्यप्रभ , (५) मदनमसुफा, (८) वेला, (९) शशाश्वती, (१०) विषमशील, (११) म दिरावती, (१२) पद्मावती, (१३) पञ्चलम्वक , ( १४ ) रत्नप्रभा, (१५) अलकारवती, (१६) शक्तियशोल म्बक , (१५) महाभिषेक , (१८) मुरतमारी। अन स्फुटमेव लम्बपौर्वापर्यम् । एवं क्थावपि भेदोऽस्ति । अन्येऽपि वहवो प्रन्या क्षेमेन्द्रप्रणीता. सन्ति । तेप्य यावधि ज्ञातास्त्वेते-(१) अमृतरङ्गकाव्यम् , (२) अवसरसार , (३) औचित्यविचारचर्चा, (४) कनक्जानकी, (५) कलाविलास , (६) कविकण्ठाभरणम् , (५) चतुर्वर्गसग्रह , (८) चारुचर्या, (९) चिनभारतनाटकम्, (१०) दर्पदलनम् , (११) दशावतारचरितकाव्यम् , (१२) देशोपदेशः, (१३) नीतिकल्पतर , (१४) नीति लता, (१५) पद्यकादम्बरी, (१६) पवनपञ्चाशिका, (१७) वृहत्कथामञ्जरी, (१८) बोधिसत्त्वावदानकल्पलता, (१९) भारतमतिरी, (२०) मुक्तावली, (२१) मुनिमतमीमासा, (२०) राजावली, ( २३ ) रामायणमारी, (२४) ललितरत्नमाला, ( २५) रावण्यवती, (२६) वात्स्यायनसूनसारः, (20) विनयवल्ली, (२८) व्यासाष्टकम्, (२९) शशिवशमहाकाव्यम् , (३०) समयमातृका, (३१).सुवृत्ततिलक्म्, (३२) सेव्यसेवकोपदेशः । लोकप्र काशर्ता तु शाहजहानराज्यसमये कश्चिदन्य एव क्षेमेन्द्र. कश्मीरेषु समुत्पन इति लोकप्रकाशे स्फुटमस्ति । एव हस्तिन नप्रकाशकर्ता गुर्जरदेशोद्भवो यदुशर्मसूनु क्चन तृतीयोऽपि क्षेमेन्द्र आसीत् । भदृश्नीसोमदेवः। (कथासरित्सागरः) रामभटसून श्रीसोमदेवभोऽप्यनन्तराजराज्यसमये कदमीरेष्वेव समुत्पन्नः । स च वृहत्कथामञ्जरीमतिसकुचिता ना. रुचिरा च विलोक्य श्रीमदनन्तराजमहिष्या परमविदुष्या सूर्यवत्या प्रोत्साहनया नातिसक्षिप्त नातिविस्तीर्णमतिप्रसन्न नेतान्त खान्ताकर्षणक्षम वृहत्कथानुकूलं सस्कृतवाण्या क्थासरित्सागरनामक ग्रन्थरत्नं निर्मभे । स कथासरित्सागर ।८३९----१८६६ तिस्ताब्दे जर्मनीदेशे ब्रोकास्पण्डितेन चतुर्दारिकालम्वपर्यन्तं नागराक्षरैस्तदनन्तर रोमन्लिप्या मु देतः । तत १८८३ निस्ताब्दे कलकत्तानगरवासिना जीवानन्दभट्टाचार्यविद्यासागरेण चूर्णीकृत्य मुद्रा नीतः । एवं बार इयं जातेऽपि मुद्रणे अन्यस्य खरूपहानिरेव सत्तेति पुनरप्येतन्मुद्रणे वयमुद्युक्ता । तन कश्मीरलिखितमेक नवीनं प्रायः शुद्धमलदीय पुस्तकम् । तत्पनाणि ७१० सन्ति । द्वितीयं डाक्टभाऊदाजीतिप्रसिद्धाना विद्वद्वराणा १७४३ विक्रमाव्दे काझ्या लिसित नातिशुद्ध मनोहारिस्वरूपं च। तत्पनाणि ७.२ सन्ति । तचाधुना मुम्बईनगरे टोन्हॉल स्थितराजकीयपुस्तकालयाधीनं वर्तते । तृतीयं ब्रोकॉस्मुद्रितम् । } इति पुसक्मयाधारेणास्माभिरयं अन्य संशोधित प्रकाशितश्च, सहृदयाना विदुपामानन्दायहो भूयादिति भद्रम् । १तवन्मनुमीयते। - ·अथ कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । । ... ... ... १ ... ... '. तरनाक विषय पृष्ठा १ मालाचरणम् । लम्बकानुक्रमणी । कथाया उ- पोद्वात । शिव प्रति कथाकथनार्थ पार्वत्या प्रार्थना । शिवप्रोक्ता सक्षिप्ता पार्वत्या पूर्वज- न्मकथा। पावत्या प्रणयकोप । पुनरपि कथो- पक्रम । कथावसरे पुष्पदन्तप्रवेश । पुष्पदन्त माल्यवन्त च प्रति भगवत्या शाप । शापमो. क्षकथनम् । पुष्पदन्तमाल्यवतोमर्त्यलोके जन्म- कथनम्। वररुचेविन्ध्यवासिनीदर्शनार्थे गमनम् । काण. भूतिना समागम । उज्जयिनीपुर्यो महाश्मशाने शिवमुखादाकर्णिता खप्राग्जन्मशापादिकथा काणभूतिना वर्णिता। वररुचिव्याडीन्द्रदत्ताना क्था। वर्षोपवषयो कथा । .. पाटलिपुननगरनिर्माणकथा। वररुचिभाया उपकोशाया कथा । तन्मध्य एव पाणिनिकथा । नन्दमहीपते कथा । शकटालवृत्तम् । योगनन्दकथा। आदित्यवर्मणस्तन्मत्रिण शि- चवर्मणश्च कथा । वररुचिकथाशेष । चाणक्य- कथा । शाकाशिनो मुने कथा । गुणाढ्यकथा । मूषकाख्यस्य वणिज कथा । कस्यचित्सामपाठिन कथा । सातवाहनमहीप- तिकथा। देव्युद्यानकथा। सातवाहनस्य क्या। १५ शर्यवर्मकथा । कलापव्याकरणप्रादुर्भावकथा । पुष्पदन्तस्य माल्यवतश्च कथा। १९ गुणाध्यकृतो वृहत्कथाया अग्नी प्रक्षेप । पुनरपि गुणाब्यसातवाहनयो समागम कंथापीठनान्न प्रथमलम्बकस्य समाप्ति । सहस्रानीकस्य कथा । वत्सराजोत्पत्तिकथा । २४ श्रीदत्तव्राह्मणकथा । सहस्रानीककथाशेष । २६ वत्सराजकथा । चण्डमहासेनकथा । ३२ वत्सराकृतवासवदत्ताहरणोद्योग । लोहजन कथा। : पासवदत्ताहरणम् । देवस्मिताया था।जन्तु. नानो रापुत्रस्य क्या। देवस्मिताया परि- माजिकाया सिद्धिाश्च कथा । समुद्रदत्तस्य तस्पल्याश्च क्था देवस्मिताकथाशेष । , वत्सराजस्य कौशाम्या समागमनम् । बाल. विनष्टक्कथा । रुरो प्रमद्वरायाध कथा । कथामुखनानो द्वितीयलम्यकस्य समाप्ति । तरनाक विषय पृष्टाक १५ वत्सराजस्य द्वितीयविवाहोद्योग । प्रनाजकस्य वानरस्य च क्था । उन्मादिनीदेवसेनयो कथा । यहलकनानो वणिरसुतस्य तद्भार्यायाच कथा पुण्यसेनमहीपते कथा। वत्सराजसभार्या नारदागमनम् । सुन्दोपसुन्दकथा । ... १६ वत्सराजस्य लावाणकगमनम् । वासवदत्ताया दाहप्रवाद । वासवदत्ताया पद्मावतीसदने गमनम् । दुर्वासस कुन्याच कथा । पद्मावत्या सह वत्सराजस्य परिणय । पुनर्वासवदत्ताया वत्सराजेन समागम । १७ उर्वशीपुरूरवसो कथा । विहितसेनस्य तेजोर त्याश्च कथा। सोमप्रभाया गुहचन्द्रस्य च कथा। इन्द्राहल्ययो कथा। ५५ १८ वत्सराजस्य कौशाम्ब्यामागमनम् । गोपाल- कथा । वत्सराजस्य निधानलाभ सिंहासन- प्राप्तिश्च । विदूपककथा। ६० १९ वत्सराजकृत शिवाराधनम् । देवदासाख्यय गिज कथा । वत्सराजकृतो दिग्विजय । २. फलभूतिकथा । गणपतिकथा । कालरानिकथा। लावाणकरम्बकसमाप्ति । . २१ वत्सराजस्य मृगयावर्णनम् । कस्याश्चन दुर्गत- ब्राह्मण्या वत्सराजसमीप आगमनम् । देवदत्ता- भिधानस्य राजपुत्रस्य कथा। ब्राह्मणीरत्तान्त । २२ वासवदत्ताया गर्भधारणम् । जीमूतवाहनकथा। २३ वासवदत्ताया खप्नवर्णनम् । कस्याश्चन दुचा- रिण्या नार्या वृत्तम् । कलहकारिण्या सिंहपरा. कमस्य च कथा । यौगन्धरायणादिमन्त्रिणा पुनजन्म । वासवदत्ताया नरवाहनदत्तन्म। नरवाहनदत्तजननलम्बकसमाप्ति । २४ वत्सराजसभाया शक्तिवेगात्यविद्याधरागम नम्।क्नकपुरीमवद्धाशक्तिदेवकथा। शिवमा धवयो कथा। २५ शक्तिदेवस्य कनकपुरीदर्शनार्थ गमनम् । अशो कदत्तकपालस्फोटयो क्या। २६ पुनरपि शक्तिदेवस्य याना । कनकपुरीप्राप्ति । पुनरपि ख़देशागमनम् ।पुन कनकपुरीयाना। नारपादारयतिन कथा। शक्तिदेवस्य विवा- हादि । चतुर्दारिकालम्त्रकसमाप्ति । २७ नरवाहनदत्तस्य तारुण्यप्राप्ति । कलिङ्गदत्तन. पते कथा । वणिस्पुनस्था । धमदत्तारयम. ... ८० ८४ .. २२ ... ... .१०८ ·कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... २३.. 214 ... ... ... विषयः पृष्टाङ्कः तरहाः विषयः हीपतिकया । सप्तवाझणकया। ब्राह्मणचण्डा. ४० मरुभूविगोमुखयोरुक्तिप्रत्युको । सिकतासेतु- लयोः कथा। विक्रमसिंहमहीपतेब्राह्मणयुग्मस्य कथा । विरूपशर्मकया । विनयशीलभूपतेस्त- च कथा। ११७ रुणचन्दवैद्यस्य च कथा। २८ कलिनसेनाजन्म । सप्तकुमारिकावृत्तम् । विरक्त ४१ नागार्जुनकया। १८७ राजपुत्रकथा । तपखिनो राजश्व कया। सुपे. ४२ करेिकायतम् । इन्दीवरसेनानिच्छासेनयोः णस्य तदुहितुः सुलोचनायाश्च कया । कलिक- कया। १८९ सेनासमीपे सोमप्रभाया आगमनम् । राजपुत्र• ४३ राज्यधरनामस्तक्ष्णः कथा। मानपरामुखधनयोः वणियपुत्रयोः कथा । पिशाचस्स ब्राह्मणकन्या- कथा । कर्पूरेिकानरवाहनदत्तयोर्तृतम् । रत्नन. याच कया। १२२ भालम्बक्समाप्तिः ।.... २९ सोमप्रभावृत्तम् । सोमप्रमानीतयात्रपुत्रिकाव- ४४ सूर्यप्रभकया। २०४ र्णनम् । कलिझसेनायाः सोमप्रभायाश्च खयंत्र- भासमीपे गमनवृत्तम् । कीर्तिसेनाकया। ... ४५ सूर्यप्रभकथा । मध्ये कालनामो ब्राह्मणस्य १२८ कथा। ३० मदनवेगवृत्तान्तः। कलिनसेनाया विवाहचर्चा । २२१ वरसराजवर्णनम् । तेजसला राजपुत्रस्य च ४६ सूर्यप्रभकया । मध्ये नमुचिदानवकथा । ... ४७ सूर्यप्रभकया । नानाविधं स्त्रीणां वर्णनम् । २२८ कया । हरिसर्मप्राह्मणकया। १३३ ४८ सूर्यप्रभकया। ३१ वाणामुरतनयाया उपाया वृत्तम् । कलिङ्गसे. ४९ सूर्यप्रभकया । गुणरामकथा । २३५ नायाः कौशाम्च्यां गमनम् । यौगन्धरायणमन्त्रः। १३५ ५० सूर्यप्रभकया । सूर्यप्रभलम्यकसमाप्तिः २४२ ३२ कठिासेनावृत्तम् । विष्णुदत्तस्य सप्तबाह्मणपु. ५१ अलंकारवतीवृत्तम् । रामचरितम् । पृथ्वीरू- पाणां च कया। कदलीगर्भायाः कथा । मध्ये पस्य रूपलतायाध कथा। अलंकारवतीनरवाह- नापितकथा। १४० नदत्तयोर्विवाहवर्णनम् । २४८ २३ वत्सराजादितम् । कपिकस्य वृत्तम् । श्रुत- ५२ नरवाहनदत्तस्यालंकारवतीपितुः पुरे गमनम् । सेनस्य विद्युरपोतायाय कया। नकुलमूपकमा. हठशर्मच्या । अनारतिकथा । २५४ जारोदवानां कया । ब्राह्मणस्य तदीयहेमदी. ५३ कार्पटिकटतम् । लक्षदत्तमहीपतेखत्कापटिकस्य नारसहसम्य च कया। फलिसेनारत्तम् । १४५ न कथा । वीरवरकथा। २६५ २४ यत्सराजप्तम् । वनिग्मार्यायाः कथा । लि. ५४ नरवाहनदत्तस्यासेटवर्णनम् । नरवाहनदत्तम्प हुसेनाया गर्भधारणम् । मदनमशुकाया जन्म। भेतद्वीपगमनादि । सदनानो वरिजो वृत्तम् । यक्षकया। नरवाहनदसम्य मदनमश्कायाचा. समुदशरक्या । चमरवालम्य कथा।मध्येऽर्थ- नुरागवर्णनम् । समस्त पुंधल्यासदा. धर्मभोगयमणोः कया। याच पृतम् । नीतिवर्णनम् । नरपानदत्तमद. ५५ मरभूतिगृतम् । चिरदातुर्मदीपतेः कथा फन- नमभुक्योविवाहवर्णनम् । मदनमभुकालम्बक क्यस्य मदनगुन्दांश कथा । ममामिः। १५१ ५६ महीपालनानो मामणमारस्य कथा । पक- २५ शाम्या उपपने समागमनम् । रमप्र. नानोपनिय पुनस पथा। पतिताधर्मव्याधयोः भारतम् । गरवशीलपातषिमनु महीपत- था। कम्पनन पाशुपतम्ब कया । लोपा. नीगर्मप्रावणम्म म कया। नरवाहनदत्तम्म म्यानम् । अलंकारवतीलम्पकममाप्तिः। २८३ रसप्रमालाम विवाहवर्णनम् । १५५ ५५ पचन भारजीपिनो Zाम् । भरपटस्था। रिपमिहीपटमा माया: पी. आमनालया। Ranागलपत्यारा .८ रिक्रमामा मुकिारयाया मेश्यायापा। १. नियसम्पानुरागपरायाशपामगो. मरमंगरादायाच पा । देवरागम्म समापांपाप कसा । पत्रमा समाया १८ मिलिम सपा माननासायास पामिपम राधागांयाय मा। ५. लिगम् । पचाएगदुमाया। THY THATI •पमा गितमा ... ... ... ... ... ... ... ... । ... ... ... --- । ... १५८ ·कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । .. ... ... तरमाहः विषयः पृष्ठाङ्कः तरक्षा विषयः पृष्ठाः कटकयोश्च यथा । कीलोत्पाटिवानरकथा । मूर्खपुरुषतपखिकथा । प्राप्तहेमभन्नस्य मूर्सस्य भेरीगोमायुकथा। चकमकरयोः कथा। सिंहश- कथा । इन्दुदर्शकमूर्खकथा । चतुरनारीकया। शकयोश्च कथा । मन्दविसर्पिण्या यूकायारिटि- घटकराज्यचौरयोः कथा । धनदेवरुदसोम- भनानो मत्कुणस्य च कथा। सिंहोष्ट्रयोः कथा। शशिनां कथा ( नागस्य च कथा ।... टिटिभपक्षिकथा । हंसयोः कूर्मस्य च कथा। ६५ रुण्डपुरुषस्य पुंश्चल्याश्च कथा । नार्याः सिंहस्य मत्स्यत्रयकथा । वानरसूचीमुसयोः कथा । वर्णचूलपक्षिणः सर्पस्य च कथा । श्वदष्टश्रमण- धर्मयुद्धेर्दुष्टबुद्धेध कथा ! यकसर्पयोः कथा । कथा । कदर्यमूर्सकथा । मार्जारमीतकथा । पणिक्सूनोोहतलायाच कथा । कैलासगामिमूर्सकथा । गीतरसिकमूर्सकथा । ६१ अगुरुदाहिकथा । सिलफार्षिककथा । जलेऽग्नि- मृगाइलेसाहिरण्याक्षयोः कथा । ३४० क्षेपकस्स कथा । गुरोर्यायाच नासाकर्तकस्य ६६ कश्मीरपाटलिपुत्रनगरवासिनोःप्रमाजोः कया। कथा । वनवासिपशुपालकथा । अलंकारलम्ब- एकादशमारिकाकथा । एकबलीवदेखामिदरिद्र. कथा । तूलदाहिकथा । खजूरीछेदककथा । कथा । धूर्तस्यालीकमत्रिणः कथा । हेमप्रभा. निधानदर्शिकथा । लवनाशिकथा । गोदोह- लक्ष्मीसेनयोः कथा । नरवाहनदत्तशक्तियश. कथा । खल्वाटकथा । लघुपातिचित्रप्रीवहि- सोर्विवाहः । शक्तियशोलम्बकसमाप्तिः । ... रण्यकमन्थरकनाम्नां काककपोतमूपककूर्माणा ६७ रुचिरदेवपोतकयोः कथा । सार्थवाहस्य बेला- कथा । ब्राह्मणकथा । संचयशीलजम्बुककथा। याच वृत्तान्तः । वेलालम्वकसमाप्तिः । प्रनाटकथा । ईर्ष्यालुपुरुपकथा । गरुडनागयोः ६८ नरवाहनदत्तस्य कयाचन दिव्यकन्यया मलया- • कथा । केशमुग्धकथा । तैलमुग्धकथा । अ- चले हरणम् । करिणः करेणुकायाश्च कथा । स्थिमुग्धकथा । चण्डालकन्यकाकथा । मूर्सम- दिव्यकन्याया वृत्तम् । हीपालकथा । मित्रद्वयकथा । जलभीतकथा । ६९ मलयाले पिशङ्गजटनाना मुनिना नरवाहनद- पुत्रघातिकथा । भ्रातृभौतकथा। ब्रह्मचारिसुत- तस्य समागमः । मृगादतकथा । वेतालमु. कथा । गणककथा । क्रोधनपुरुषकथा । कन्या. खाच्छशाश्वती स्त्ताकर्णनम् । भद्रबाहुकथा । वर्धककथा । अर्धपणोपार्जनपण्डितकथा । पुष्कराक्षविनयवत्योः कथा । नैष्टिकी ब्रह्मचारि- अभिज्ञानकर्तृकथा । प्रतिमांसप्रदकथा । पुत्रा- ३५८ न्तरकाविण्याः स्त्रियाः कथा । आमलकानेतृ- ७० दशमन्त्रिसमेतस्य मृगाइदत्तस्य शशावत्यर्थ- कथा । प्रातृद्वयकथा । नापितार्थिकथा। शक- मुज्जयिनीयात्रा 1 श्रुतधिसमागमः । तपखिस. टस्थपुरुषकथा । मागमः । नागशापेन परस्परवियोगः । पुनः ६२ काकोलूकयोःक्था।शिलीमुसाख्यशशककथा। श्रुतधिसमागमः । विमलबुद्धिनाम्नो निजम- कपिलशशकमार्जाराणा कथा वाहाणच्छाग- त्रिणः समागमतदृत्तं च ।... योः कथा। वृद्धवणिकथा।चौरराक्षसयोः कथा। ७१ मृगाइदत्तस्य नर्मदातटे गमनम् । तत्र माया- मूर्खतक्षकथा । मुनिमूषिक्योः कथा । मण्डूक- बटुनाना शयरेन्द्रेण समागमः । तत्र भीमप. सर्पयोः कथा । मूर्खभृत्यकथा । समभागकर्तृ- राक्रमनाना निजमन्त्रिणा समागमस्तदृत्तं च । भ्रातृदयकथा। असंतोषिप्रमाजककथा। सुवर्ण- मध्ये कमलाकरहसावल्योः कथा।... मुग्धकथा । पेटिकारक्षकभृत्यक्था । अपूपमु ७२ गुणाकरनाना निजमश्रिणा मृगाइदतस्य समा. ग्धकथा । द्वाररक्षकमृत्यकथा । महिषमक्षक- गमः । तद्वृत्तं च । विनीतमतिकथा । बोधि- प्रामीणयथा। दरिद्रभार्याकथा । मूढवैद्यकथा। ३२४ सत्त्वाशस्य वराहस्य कथा । ब्राह्मणग्राह्मण्यो ६३ यशोधरलक्ष्मीधरयोः कथावानरशिशुमारयोः रजकसरयोश्च कथा । दानपारमिताकया। कथा । सिंहगर्दभयोः कथा । आध्यगान्धर्वि- शीलपारमिताकया । क्षमापारमिताकथा । धै. कयोः यथा । मूर्खशिष्यद्वयकथा । द्विशिरः- र्यपारमिताकया । ध्यानपारमिताकया। प्रज्ञा- सर्पस्था । तण्डुलभक्षकमूर्सफथा। यालकानो पारमितास्था । गर्दभस्य च कथा । ब्राह्मणमूर्खपुत्रकथा। ... ७३ मृगादत्तस्य विचित्रकथनाना निजमन्त्रिणा ६४ प्राह्मणनकुलयोः कयामूरारोगियोः कथा। समागमः । तदृत्तम् । अहहासयक्षस्य श्रीदर्श- णीकथा। ... ... ... ... ... ... २ ·४ कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । ४८० ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४१८ ... ४१९ ... ४२१ ... ४२४ ... तरगाह विषयः पृष्टा सेनं प्रति दूतप्रेषणम् । मृगादत्तस्य सेनास- मुद्योगः । १०३ मृगादत्तकर्मसेनयोर्युद्धम् । मृगाहदत्तकृतं शशावतीहरणम् । मृगादत्तकमसेनयोः संधिः । मृगाहदत्तशशावत्योर्विवाहादि । श.. शाइवतीलम्बसमाप्तिः। ... १०४ मदनमधुकाविरहातस्य नरवाहनदत्तस्य मल. याचलपादेषु भ्रमणम् । तत्र ब्राह्मणपुत्रद्वयेन समागमः । तन प्रथमस्य ब्राह्मणसूनोमदिरा- यत्याच कथा। द्वितीयस्य प्राह्मणपुनस्य कथा । नरवाहनदत्तस्य कौशाम्ब्यामागमनम् । मदि. रावतीलम्यकसमाप्तिः। ४९२ १०५ मदनमगाहरणम् । नरवाहनदत्तादीनामाकु- लवम् । अष्टावक्रयतायाः साविध्याः कथा । धेगवतीवृत्तम् । १०६ नरवाहनदत्तस्य गन्धर्वपुरे गमनम् । तत्र गन्धर्वराजदुहिमा गन्धर्वदत्तया राह विवाहः । धनवसजिनाक्लोत्तम्। प्रसेनजिट्रपतिदुहिया सह नरवाहनदत्तस्य विवाहः । प्रभावतीतम् । गृतभपायाः फस्साशन नायर्यावरपुरास च फया। नरवाहनतमदनमशुकयोः समागमः । मदनमण्यारम् । नरयाहनदत्तमानरागयो. विवादादि । ... १०७ प्यमूकपर्यवे नरसाहनस्य स्थितिः । रामायण- इत्तम् । पुनरपि धनवराजिनायसोः समागमः। नरयानदत्तस्स फोगाम्यामागमनम् । सन्य. रामेनम्य नरपाहनदत्तम्प यात्रा । गीरिमुल. मानगवेगादिभिःगद युसम् । नरगाहनदास. शिवारापनम् । सामे गमनम् । सर्वपि. ... ... विषयः पृष्टार नस्य च फया । कश्मीरमहीपते नन्दनस्य पथा। पुनः श्रीदर्शनस्य कया। ७४ भीममटसमरमटयोः कथा । प्रचण्डशक्ति. नाना निजमन्त्रिणा मृगाइदत्तस्य समागमः । ३९७ ७५ विफमकेसरिनाना निजमन्त्रिणा मृगादत्तस्य समागमः । तदृत्तम् । बेतालपञ्चविंशविकायां प्रथमो थेनालः। ४०५ ७६ द्वितीयो वेतालः। ४१. ७७ तृतीयो बेतालः। ७८ चतुर्थों वेतालः। ७९ पथमो वेतालः। ८. पटो वेलालः। ८१ सप्तमो पेनालः। ८२ अष्टमो वेतालः। ८३ नवमो नालः। ४२५ ८४ दसमो पेनालः। ८५ एकादशो पतालः ।... ४२९ ८६ द्वादशो पैतालः। ८७ प्रयोदशो पेनालः । ... ८८ चतुर्दशो चेतालः। ... ८९ पदको तालः । ... ९.पोशी तालः। ९१ रामदयो बेतालः । ... १२ भादशी येतालः ।... ९१ एशोरियो यतालः। १४ विशीताल ५५ एरविंशो वासः ।... दाधिोक्तासा ९.योक्किो बनारः।... ९८ पानातः। ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४४७ ... ... ४४८ ... ... ... ... पाप्राप्ति ... .

·कथासरित्सागरस्य विषयानुक्रमः । ... ... ... ... ... ... ज्य तरमा विषय पृष्टाका णया वामदेवाश्रमे नरवाहनदत्तस्य गमनम् । वामदेवोपदेशेन गजेन्द्रादिरत्नसाधनम् । मन्द- रदेव प्रति याना । कैलाससमीपे गमनम् । देवमायेन सह युद्धम् । निशीर्षगुहारत्तम् । निशीपंगुहाप्रवेश । कालरात्रिकोपेन नरवाह- नदत्तसैन्यस्य मोह. । नरवाहनदत्तकता काल- रानिस्तुतिः । कालरानिप्रसादः । मन्दरदेवा- दिभि सह युद्धम् । नरवाहनदत्तस्य विजयः। ५१७ ११० मन्दरदेवनगरे नरवाहनदत्तस्य गमनम् । नर वाहनदत्तस्य देवभूमिविजिगीषा । नारदागम- नम् । अकम्पनाश्रमे नरवाहनदत्तस्य गमनम् । तन मन्दरदेव्यादिएचकन्याभिः सह परि- । नरवाहनदत्तस्य कैलासे गमनम् । ततो ऋपभाद्रौ गमनम् । तन नरवाहनद- समदनमधुकयोरभिषेक । तव वत्सराजा. द्यागमनम् । तत्रैव सर्वेषा पानगोष्टीवर्णनम् । वत्सराजस्य पुन कौशाम्ब्यामागमनम् । महा. भिषेकलम्बकसमाप्ति । १११ वसन्तवर्णनम् । सुपेणाशूरसेनयो कथा। नर- वाहनदत्तस्य दु स्वप्नदर्शनम् । वत्सराजादीना परलोकगमन वृत्तम् ।। ५२६ ११२ सुरतमञ्जरीवृत्तम् । राजकन्याचण्डालकुमारयो कथा । राजकन्यारवर्तक कुमारयो क्था । वणिकन्याचौरयो कथा। ५२९ ११३ जीमूतवाहनादीना राज्यभ्रंशकारणानि। तारा. वीरकथा । सुरतमअरीलम्बकसमाप्ति ।.. ५३५ ११४ दिव्यहसदयस्य ब्रह्मदत्तभूपतेश्च कथा । तरक्षा विषयः पृष्ठा ११५ विद्युद्धजमुकाफलध्वजयो. कथा। ५४२ ११६ विद्युद्धजमुक्तफलध्वजयोयुद्धादिवर्णनम् । ११७ पद्मावतीमुक्ताफलध्वजयोत्तम् । ११८ मुक्ताफलकेतुमलयध्वजयो कथा।... ११९ पद्मावतीमुक्ताफलध्वजयोर्विवाहादि । पद्माव- तीलम्बकसमाप्ति । १२० विक्रमादित्यकथा । दिव्यकन्यकाद्वयहेममृगयो क्था। ५६६ १२१ मदनमशरीराण्डकापालिकयो कथा । डाकिने- याख्यकितवस्य कथा । ठिण्ठाकरालाख्यक्ति- वस्य कथा ! कुहनीकपटाख्यक्तिवस्था। कन्य- काद्वयहत्तम् । १२२ सिंहलेश्वरदुहिना दिव्यकन्यायेन च विक्र- मादित्यस्य विवाह । मलयवती विक्रमादित्य- योत्तम् । ९२३ विक्रमादित्यराश्या लिङ्गसेनाया वृत्तम् । भि ल्लराजकन्यया मदनसुन्दर्या सह विक्रमादि- त्यस्य विवाह । गजसूकरयो कथा । धन- दत्तत्तम् । केमटकंदर्पयो कथा । कुसुमायुध. कमललोचनयो क्था । १२४ चन्द्रखामिनस्तद्भार्यायाश्च कथा। विक्रमादित्या- श्रितस्य कस्यचिद्राजपुनस्य क्था । ब्राह्मण- सूनो. कथा। अमिशर्मब्राह्मणकथा ।मूलदेवश. शिनो क्था । नरयाहनदत्तचरितसमाप्ति । वृहस्थाश्रवणादिफलम् । विषमशीलरम्बक- समाप्ति । ६७६-६८४ १२५ अन्धवर्तु. प्रशस्ति । कथासरित्सागरसमाप्ति । ६८५ ... ... ... . ... ...

·॥श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। कथापीठं नाम प्रथमो लम्बका। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- (पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य सरयन्ति ये विगतविप्नलब्धर्द्धयो धुरं दधति चैयुधी भुवि भवप्रसादेन ते ।। प्रथमतरतः। १ ८ श्रियं दिशतु वः शंभोः श्यामः कण्ठो मनोभुवा । अङ्कस्थपार्वतीदृष्टिपाशैरिव विवेष्टितः ।। संध्यानृत्तोत्सवे ताराः करेणोद्भूय विघ्नजित् । सीत्कारसीकरैरन्या' कल्पयन्निव पातु वः ॥ प्रणम्य वाचं निःशेषपदार्थोड्योतदीपिकाम् । बृहत्कथायाः सारस्य संग्रहं रचयाम्यहम् ।। आद्यमत्र कथापीठं कथामुखमतः परम् । ततो लावानको नाम तृतीयो लम्बको भवेत् ॥ भरवाहह्नदत्तस्य जननं च ततः परम् । स्याचतुर्दारिकाख्यश्च ततो मदनमञ्चका ॥ ततो रत्नप्रभा नाम लम्बकः सप्तमो भवेत् । सूर्यप्रभाभिधानश्च लम्बकः स्यादथाष्टमः ॥ अलंकारवती चाथ ततः शक्तियशा भवेत् । वेलालम्वकसंज्ञश्च भवेदेकादशस्ततः ॥ शशाश्वत्यपि तथा तत स्यान्मदिरावती । महाभिपेकानुगतस्ततः स्यात्पञ्चलम्बकः ॥ ततः सुरतम अर्यप्यथ पद्मावती भवेत् । ततो विपमशीलाख्यो लम्बकोऽष्टादशो भवेत् ॥ यथा मूलं तथैवैतन्न मनागप्यतिक्रमः । ग्रन्थविस्तरसंक्षेपमात्रं भाषा च भिद्यते ।। । औचित्यान्वयरक्षा च यथाशक्ति विधीयते । कथारसाविघातेन काव्यांशस्य च योजना । वैदग्ध्यख्यातिलोभाय मम नैवायमुद्यमः । कि तु नानाकथाजालस्मृतिसौकर्यसिद्धये ।। अस्ति किनरगन्धर्वविद्याधरनिषेवितः । चक्रवर्ती गिरीन्द्राणां हिमवानिति विश्रुतः ॥ माहात्म्यमियती भूमिमारूढं यस्य भूभृताम् । यद्भवानी सुताभावं त्रिजगजननी गता ।। उत्तरं तस्य शिसरं कैलासाख्यो महागिरिः । योजनानां सहस्राणि वहून्याकम्य तिष्ठति ॥ मन्दरो मथितेऽप्यब्धौ न सुधासित्ततां गतः । अहं त्वयनादिति यो हसतीव स्वकान्तिभिः ॥ चराचरगुरुस्तत्र निवसत्सम्बिकाससः । गणैर्वियाधरैः सिद्धः सेव्यमानो महेश्वरः ।। पिङ्गोत्तुङ्गजटाजूटगतो यस्याभुते नवः । संध्यापिशङ्गपूर्वाद्रिशृङ्गसङ्गसुसं शशी ॥ येनान्धकासुरपतेरेकस्यार्पयता हृदि । शूलं निजगतोऽप्यस्य हृदयाचित्रमुद्धृतम् ।। चूडामणिपु यत्पादनखानप्रतिमाङ्किताः । प्रसादप्राप्तचन्द्रार्धा इव भान्ति सुरासुराः ।। सं कदाचित्समुत्पन्नविसम्भा रहसि प्रिया । स्तुतिभिस्तोपयामास भवानीपतिमीश्वरम् ॥ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १८ २१ ·२ + . कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १। तस्याः स्तुतिवचोहृष्टस्तामङ्कमधिरोप्य सः । कि ते प्रियं करोमीति वभापे शशिशेखरः॥ २२ ततः प्रोवाच गिरिजा प्रसन्नोऽसि यदि प्रभो । रम्यां कांचित्कथां ब्रूहि देवाद्य मम नूतनाम् ।। २३ भूतं भवद्भविष्यद्वा किं तत्स्याजगति प्रिये । भवती यन्न जानीयादिति शर्वोप्युवाच ताम् ॥ २४ ततः सा वल्लभा तस्य निर्वन्धमकरोत्प्रभोः । प्रियप्रणयहेवाकि यतो मानवतीमनः ।। २५ ततस्तच्चाटुवुद्ध्यैव तत्प्रभावनिवन्धनाम् । तस्याः स्वल्पां कथामेवं शिवः संप्रत्यवर्णयत् ।। अस्ति मामीक्षितुं पूर्व ब्रह्मा नारायणस्तथा । महीं भ्रमन्तौ हिमवत्पादमूलमवापतुः ततो दद्दमतुस्तत्र ज्वालालिगं महत्पुरः । तस्यान्तमीक्षितुं पायादेक ऊर्ध्वमधोऽपरः ॥ अलब्धान्तौ तपोभिर्मा तोपयामासतुश्च तौ । आविर्भूय मया चोक्तौ वरः कोऽप्यर्थ्यतामिति ॥ तच्छ्रुत्वैवानवीब्रह्मा पुत्रो मेऽस्तु भवानिति । अपूज्यतेन जातोऽसावत्यारोहेण निन्दितः ॥ ३० ततो नारायणो देवः स वरं मामयाचत । भूयासं तव शुश्रूपापरोऽहं भगवन्निति ॥ अतः गरीरभूतोऽसौ मम जातस्त्वदात्मना । यो हि नारायणः सा त्वं शक्तिः शक्तिमतो मम ॥ ३२ किं च मे पूर्वजाया त्वमित्युक्तवति शंकरे । कथं ते पूर्वजायाहमिति वक्ति स्म पार्वती ॥ ३३ प्रत्युवाच ततो भर्गः पुरा दक्षप्रजापतेः । देवि त्वं च तथान्याश्च वहयोऽजायन्त कन्यकाः ॥ ३४ स मह्यं भवतीं प्रादाद्धर्मादिभ्योऽपराश्च ताः । यज्ञे कदाचिदाहूतास्तेन जामातरोऽसिलाः ॥ ३५ वर्जितरत्वहमेबैकस्ततोऽपृच्छयत स त्वया । किं न भर्ता ममाहूतस्त्वया तातोच्यतामिति ॥ कपालमाली भर्ता ते कथमाहूयतां मसे । इत्युवाच गिरं सोऽथ त्वत्कर्णविपसूचिकाम् ।। पापोऽयमस्मानातेन किं देहेन ममामुना । इति कोपात्परित्यक्तं शरीरं तत्प्रिये त्वया ।। ३८ स च दक्षमसस्तेन मन्युना नाशितो मया.। ततो जाता हिमाद्रेस्त्वमब्धेश्चन्द्रकला यथा ॥ अथ स्मर तुपारादि तपोऽर्थमहमागतः । पिता त्यां च नियुङ्क्ते स्म शुश्रूपायै ममातिथेः ॥ तारकान्तकमत्पुत्रप्राप्तये प्रहितः सुरैः । लब्धावकाशोऽविध्युन्मा तत्र दग्धो मनोभवः ।। ततस्तीवेण तपसा क्रीतोऽहं धीरया त्वया । तब तत्संचयायैव मया सोढं तव प्रिये इत्थं मे पूर्वजाया त्वं किमन्यत्कथ्यते तव । इत्युक्त्वा विरते शंभौ देवी कोपाकुलाप्रवीत् ॥ धूर्तस्त्वं न कथा हृद्यां कथयस्यर्थितोऽपि संन् । गङ्गां वहन्नमन्संध्यां विदितोऽसि न किं मम ॥ तच्छ्रुत्वा प्रतिपेदेऽस्या विहितानुनयो हरः । कथा कवयितुं दिव्यां ततः कोपं मुमोच सा... नेह कैश्चित्प्रवेष्टव्यमित्युक्तेन तया स्वग्रम् । निरुंद्धे नन्दिना द्वारे हरो वक्तुं प्रचक्रमे ॥ एकान्तमुग्मिनो देवा मनुप्या नित्यदुःसिताः । दिव्यमानुपचेष्टा तु परभागे न हारिणी ।। विद्याधराणां चरितमतस्ते वर्णयाम्यहम् । इति देव्या हरो यायद्वक्ति तावदुपागमत् ॥ ८ प्रसादवित्तकः शंभोः पुष्पदन्तो गणोत्तमः । न्यपेधि चं प्रवेशोऽस्य नन्दिना द्वारि तिष्ठता ।। ४९ निष्कारणं निषेधोऽद्य ममापीति पुतृहलात् । अलभितो योगवशात्प्रविवेश स तत्मणान् ।। भुतवान्मर्व वर्ण्यमानं पिनाकिना । विद्याधराणां सप्तानामपूर्व चरिताद्भुतम् ॥ ध्रुत्वाय गत्वा भार्याय जयायै सोऽप्यवर्णयन् । को हि विनं रहम्यं वा स्त्रीपु.गकोति गृहितुम् ।। ५२ मापि वद्विग्मयाविष्टां गत्वा गिरिमुताप्रतः । जगी जया प्रतीहारी स्त्रीपु वाक्संयमः सुतः ।।. तनश्वकोप गिरिजा नापूर्व वर्णितं लंया । जानाति हि जयाप्येतदिति चेश्वरमभ्यधान् ।। प्रणिधानादय क्षात्वा नगादेवमुमापतिः । योगी भूत्वा प्रविश्येदं पुष्पदन्तसदायणोन् ।। जायाय यणितं तेन पोऽन्यो जानाति हि प्रिये । धुत्वेन्यानाययदेवी पुष्पदन्तमतिकुधा ।। मयों भयापिनीतेति विहलं तं सगाई मां । माल्यवन्तं च विमप्ति पुर्माणं तत्कृते गणम् ।। निपर पादयोगाभ्यां जयया सा. योधिता । नापान्तं पनि गर्वाणी शनैर्वचनममवीत् ॥ कियाटभ्यां गुयेग्म्य सापालातः पिशाचताम । मुप्रतीकाभियो यन: फाणभून्यारयया स्थितः 11:५९ iPH मंगानानि गहा गम्मे पयामिमाम । युष्पदन्न प्रयमामि तदा गापाद्विमोत्यमे ।। ४२ "४४ . ... ६० ·DIA BR . . Py कथापीठलम्बकः १ । AR LIBRARY .. ३ काणभूते कथा.ता.तु.यदा ओष्यति माल्यवान् । काणभूतौ तदा मुक्ते कथा प्रख्याप्य मोक्ष्यते ॥ ६१ इत्युक्त्वा शैलतनया व्यरमुत्तौ च तत्क्षणात् । विद्युत्पुजाविव गणौ दृष्टनष्टौ बभूवतुः ।। अथ जातु याति काले गौरी पप्रच्छ शंकरं सदया। देव मया तौ शप्तौ प्रमथवरौ कुन भुवि जातौ ॥ अवदञ्च चन्द्रमौलि: कौशाम्बीत्यस्ति या महानगरी । तस्यां स पुष्पदन्तो वररुचिनामा प्रिये जातः ॥ ६४ अन्यच्च माल्यवानपि नगरवरे सुप्रतिष्ठिताख्ये सः। जातो गुणाढ्यनामा देवि तयोरेप वृत्तान्तः ॥ एवं निवेद्य स विभुः सततानुवृत्तभृत्यावमाननविभावनसानुतापाम् । कैलासशैलतटकल्पितकल्पवल्लीलीलागृहेषु दयितां रमयन्नुवास ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके प्रथमस्तरङ्गः । on in so 5 w gura द्वितीयस्तरङ्गः । ततः स मत्यवपुषा पुष्पदन्तः पारभ्रमन् । नाम्ना वररुचिः कि च कात्यायन इति श्रुतः ॥ पारं संप्राप्य विद्यानां कृत्वा नन्दस्य मन्त्रिताम् । खिन्नः समाययौ द्रष्टुं कदाचिद्विन्ध्यवासिनीम् ।। तपसाराधिता देवी स्वप्नादेशेन सा च तम् । प्राहिणोद्विन्ध्यकान्तारं काणभूतिमवेक्षितुम् ।। व्याघ्रवानरसंकीर्णे निस्तोयपरुपद्रुमे । भ्रमंस्तत्र च स प्राशुं न्यग्रोधतरुमैक्षत ॥ ददर्श च समीऽस्य पिगाचानां शतैर्वृतम् । काणभूति पिशाचं तं वर्मणा सालसंनिभम् ॥ “स.काणभूतिना दृष्ट्वा कृतपादोपसंग्रहः.। कात्यायनो जगादैनमुपविष्ट. क्षणान्तरे । सदाचारो भवानेवं कथमेतां गतिं गतः । तच्छ्रुत्वा कृतसौहार्द काणभूतिस्तमप्रवीत् ॥ स्वतो मे नास्ति विज्ञानं किं तु शर्वान्मया.श्रुतम् । उजयिन्यां श्मशाने यच्छृणु तत्कथयामि ते ।। कपालेषु श्मशानेपु कंस्माद्देव रतिस्तव । इति पृष्टस्ततो देव्या भगवानिदमब्रवीत् ॥ पुरा कल्पक्षये वृत्ते जातं जलमयं जगत् । मया ततो विभिद्योरं रक्तविन्दुर्निपातित. ॥ जलान्तस्तदभूदण्डं तस्माधाकृतात्पुमान् । निरगच्छत्ततः सृष्टा सर्गाय प्रकृतिर्मया ।। २१ तौ च प्रजापतीनन्यान्सृष्टवन्तौ प्रजाच ते । अतः पितामहः प्रोक्तः स पुमाञ्जगति प्रिये ॥ १२ एवं चराचरं दृष्ट्वा विश्वं दर्पमगादसौ । पुरुषस्तेन मूर्धानमुथैतस्याहमच्छिदम् ।। तोऽनुतापेन मया महाव्रतमंगृह्यत । अतः कपालपाणित्वं श्मशानप्रियता च मे ॥ “१४ के चैतन्मे कपालात्म जगद्देवि करें स्थितम्.। पूर्वोक्ताण्डकपाले द्वे रोदसी कीर्तिते यतः ।। इत्युक्ते शंभुना तत्र श्रोप्यामीति सकौतुके । स्थिते मयि ततो.भूयः पार्वती पतिमभ्यधात् ॥ अ पुष्पदन्तः क्रियता कालेनास्मानुपैष्यति । तदाकाब्रवीद्देवी मामुद्दिश्य महेश्वरः॥ पेशाचो दृश्यते योऽयमेष वैश्रवणानुगः । यक्षो मित्रमभूचास्य रक्षः स्थूलशिरा इति ।। १८ संगतं तेन पापेन निरीक्ष्यैनं धनाधिपः । विन्ध्याटव्यां पिशाचत्वमादिशद्धनदेश्वरः ॥ भ्रात्रास्य दीर्घजवेन पंतित्वा पादयोस्ततः । शापान्तं प्रति विज्ञप्तो वदति स्म धनाविपः ॥ शापावतीर्णादाकर्ण्य पुष्पदन्तान्महाकथाम् । उक्त्वा माल्यवते तां च शापात्प्राप्ताय मर्यताम् ।। २२ जाभ्यां गणाभ्यां सहितः शापमेनं तरिप्यति । इतीह धनदेनास्य शापान्तो विहितस्तदा ।। त्वया च पुष्पदन्तस्य स एवेति स्मर प्रिये । एतच्छ्रुत्वा वचः शंभो: सहर्षोऽहमिहागतः ।। इत्यं मे शापदोपोऽयं पुष्पदन्तागमावधिः । इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्काणभूतौ च तत्क्षणम् ।। स्मृत्वा वररुचिर्जाति सुप्तोत्थित इवावदत् । स एव पुष्पदन्तोऽहं मत्तस्तां च कथां शृणु ।। २५ इत्युक्त्या मन्थलक्षाणि सप्त सप्त महाकथा. । कात्यायनेन कथिताः काणभूतिस्ततोऽब्रवीत् ॥ २६ .

·४ ४३ ४४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः २॥ देव रुद्रावतारस्त्वं कोऽन्यो वेत्ति कथामिमाम् । त्वत्प्रसादादतप्रायः स गापो मे शरीरतः ।। तद्रूहि निजवृत्तान्तं जन्मनः प्रभृति प्रभो । मां पवित्रय भूयोऽपि न गोप्यं यदि माहो ॥ २८ ततो वररुचिसस्य प्रणतस्यानुरोधतः । सर्वमाजन्मवृत्तान्तं विस्तरादिदमब्रवीत् ॥ २९ कौशाम्ब्यां सोमदत्ताल्यो नान्नाग्निशिस इत्यपि । द्विजोऽभूत्तस्य भार्या च वसुदत्ताभिधाभवत् ॥ ३० मुनिकन्या च सा शापात्तस्यां जाताववातरत् । तस्यां तस्माद्विजवरादेप जातोऽस्मि शापतः ।। ततो ममातिवालस्य पिता पञ्चत्वमागतः । अतिष्ठद्वर्धयन्ती तु माता मां कृच्छ्रकर्मभिः ॥ ३२ अथाभ्यगच्छतां विप्रो द्वावस्मद्गहमेकदा । एकरानिनिवासार्थ दूराध्यपरिधूसरौ । तिष्ठतोस्तत्र च तयोरुदभून्मुरजध्वनिः । तेन मामनवीन्माता भर्तुः स्मृत्वा सगद्गदम् ॥ ३४ नृत्यत्येप पितुमित्रं तव नन्दो नटः सुत । अहमप्यवदं मातर्द्रष्टुमेतगृजाम्यहम् ।। तवापि यामि सपाठं सर्वमेव तत् । एतन्मद्वचनं श्रुत्वा विप्रौ नौ विस्मयं गतौ ।। भवोचत्तौ च मन्माता हे पुत्रौ नात्र संशयः । सकछुतमयं कालः सर्व वै पारयेदि ।। जिज्ञासार्थमथाभ्यां मे प्रातिशाख्यमपठ्यत । तथैव तन्मया सर्व पठितं पश्यतोस्तयोः । ३८ सतसाभ्यां समं गत्वा दृष्ट्वा नाट्यं तथैव तत् । गृहमेत्यामतो मातुः समग्र दर्शितं मया ॥ ३९ एकश्रुतधरत्वेन मां निश्चित्य कथामिमाम् । व्याडिनामा तयोरेको मन्मातुः प्रणतोऽब्रवीत् ॥ घेतसाख्ये पुरे मातर्देवस्वामिकरम्भको । अभूतां भ्रातरौ विप्रावतिप्रीतौ परस्परम् ॥ ४१ सयोरेकस्य पुत्रोऽयमिन्द्रदत्तोऽपरस्य च । अहं व्याडिः समुत्पन्नो मत्पितास्तं गतस्ततः ॥ ४२ तच्छोकादिन्द्रदत्तस्य पिता यातो महापथम् । अस्मननन्योश्च ततः स्फुटितं हृदयं शुचा । तेनानायी सति धनेऽप्यायां विद्याभिकारिणौ । गती प्रार्थयितुं स्वामिकुमारं तपसा ततः ।। सपःस्थिती च तत्रावां स स्वप्ने प्रभुरादिशत् । अग्नि पाटलिकं नाम पुरं नन्दस्य भूपतेः ।। तत्रासि पैको वारयो विप्रसस्मादवाप्स्यथः । कत्ला विद्यामतस्तत्र युवाभ्यां गम्यतामिति ॥ . अधायां तत्पुरं याती पृच्छतोसत्र चावयोः । असीह मूरी वारयो विप्र इत्यवदज्जनः ।। सतो दोलाधिरूढेन गत्वा चित्तेन तत्क्षणम् । गृहमावामपश्याव वर्पस्य विधुरस्थिति ॥ मूपकैः कृतवल्मीकं भित्तिविश्लेपजर्जरम । विच्छायं छदिपा हीनं जन्मक्षेत्रमिवापदाम् । सय ध्यानस्थितं वर्पमालोक्याभ्यन्तरे तदा । उपागती स्वतत्पनी विहितातिथ्यसलियाम् ॥ भूमरक्षामयपुपं विशीर्णमलिनाम्बराम् । गुणरागागतां तम्य रूपिणीमिव दुर्गतिम ।। प्रणामपूर्वमायाभ्यां तम्यै सोऽथ निवेदितः । स्ववृत्तान्तश्च तद्भर्तृमीय॑वार्ता च या ध्रुता ।। पुत्री युवां मे पा लम्मा भूयतां फथयामि वाम । इत्युक्त्या सापयोः मार्धा फयामेतामवर्णयत् ॥ ५३ फरमामिनामात्र नगरेऽभूहिजोत्तमः । मद्भर्ना चोपयर्पध तम्य पुत्राविमायुभी ।। ५४ ।। अयं मूनों दरिद्रश विपरीतोऽम्य पानुजः । तेन चाम्य नियुषाभूत्म्यमार्या गृहपोपणे ।। पदाचिदय गंप्राप्ता प्रापद तम्यां च योपिनः । मगुदं पिष्टरचितं गुहारपं जुगुप्मितम् ।। मृत्या मूर्गय विमाय ददत्ययं ने हि ताः । शीतपाले निटापे प रसानगरमापदम् ।। दर्शन प्रतिपणन इत्यामागे हि एन्मिनः । नयरगृहिण्या मे दामग्भ मदक्षिणम् ॥ पहादीयायमागतो मया निमितो भृशम । पूर्वमायष्टनेनान्नमन्युना पर्यतप्यत ॥ सम: म्यागिगारग पारमूलं गमोऽभया । गपागुष्टेन मनाम्य मयां गिनाः प्रमागिताः ॥ ६० गरमाया पिमं प्राप्यमान्य प्रभागः त्यादिष्ट म र मापऽयमिगतः ॥ भागनंग मृगान गर्य मान्यतया मभन्नयिम् जपध्यायं निधन। भगः भुगर मिनियानयनं पुपाम । मन भावदिपा भारम्पति न गायः ॥ गानी गंगा । इस्मा गा भाग्य निगंगी ममतः पुगा ॥ Hi frst TV भुगधा पानापरली ग माला मामा गृहं गर । ४८ ४९ ५० ·तरा: ३] कथापीठलम्बकः । ६६ ६९ *७२ ७६ एकश्रुतधरः प्राप्तो वालोऽयं तनयस्तव । तदनं देहि गच्छावो विद्याद्रविणसिद्धये ॥ इति व्याडिवचः श्रुत्वा गन्माता सादरावदत् । सर्व संगतमेवैतदस्त्यत्र प्रत्ययो मम ॥ तथाहि पूर्व जातेऽस्मिन्नेकपुत्रे मम स्फुटा । गगनादेवमुवभूदशरीरा सरस्वती ॥ एप श्रुतधरो जातो विद्यां वर्षादवाप्स्यति । किं च व्याकरणं लोके प्रतिष्टां प्रापयिष्यति ।। नाना वररुचिश्चायं तत्तदस्मै हि रोचते । यद्यद्वरं भवेत्किचिदित्युक्त्वा वागुपारमत् ॥ अत एव विवृद्धेऽस्मिन्बालके चिन्तयाम्यहम् । क स वर्प उपाध्यायो भवेदिति दिवानिशम् ॥ अद्य युष्मन्मुखाज्ज्ञात्वा परितोपश्च मे परः । तदेनं नयतं भ्राता युवयोरेप का क्षतिः ।। इति मन्मातृवचनं श्रुत्वा तौ हर्षनिर्भरौ । व्याडीन्द्रदत्तौ तां रात्रिमबुध्येतां क्षणोपमाम् ॥ अथोत्सयार्थमम्बायास्तूर्ण दत्त्वा निजं धनम् । व्याडिनैवोपनीतोऽहं वेदाहत्वं ममेच्छता ॥ ततो मात्राभ्यनुज्ञातं कथंचिद्रुद्धवाष्पया । मामादाय निजोत्साहशमिताशेपतब्यथम् ॥ मन्यमानौ च कौमारं पुष्पितं तदनुग्रहम् । व्याडीन्द्रदत्तौ तरसा नगर्याः प्रस्थितौ ततः ।। अथ क्रमेण वर्षस्य वयं प्राप्ता गृहं गुरोः । स्कंदप्रसादमायान्तं मूतै मां सोऽप्यमन्यत ।। कृत्वास्मानमतोऽन्येशुरूपविष्टः शुचौ भुवि । वर्षोपाध्याय ओंकारमकरोहिव्यया गिरा। तदनन्तरमेवास्य वेदाः सागा उपस्थिताः । अध्यापयितुमस्मांश्च प्रवृत्तोऽभूदसौ ततः ।। सकृच्छ्रुतं मया तत्र द्विश्रुतं व्याडिना तथा । विश्रुतं चेन्द्रदत्तेन गुरुणोक्तमगृह्यत । ध्वनिमथ तमपूर्व दिव्यमाकर्ण्य सद्यः सपदि विलसदन्तर्विस्मयो विप्रवर्गः । किमिदमिति समन्ताद्रष्टुमभ्येत्य वर्ष स्तुतिमुखरमुखश्रीरर्चति स्म प्रणामैः ।। किमपि तदवलोक्य तत्र चित्रं प्रमदवशान्न परं तदोपवर्पः । अपि विततमहोत्सवः समप्रः समजनि पाटलिपुत्रपौरलोकः ।। राजापि तं गिरिशसूनुवरप्रभावमालोक्य तस्य परितोपमुपेत्य नन्दः । वर्पस्य वेश्म वसुभिः स किलादरेण तत्कालमेव समपूरयदुन्नतश्रीः ।। इति महाकविधीसोमदेवभष्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके द्वितीयस्तरमा । ८१ ८२ . २ w तृतीयस्तरका एवमुक्त्वा वररुचिः शृण्वलोकाममानसे । काणभूतौ वने तत्र पुनरेवेदमब्रवीत् ।। कदाचिद्याति कालेऽथ कृते स्वाध्यायफर्मणि । इति वर्ष उपाध्याय' पृष्टोऽस्माभिः कृताहिकः॥ इदमेवंविधं कस्मानगरं क्षेत्रतां गतम् । सरखत्याश्च लक्ष्म्याश्च तदुपाध्याय कथ्यताम् ।। तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीदगावृणुतैतत्कथामिमाम् । तीर्थ कनखलं नाम गङ्गाद्वारेऽस्ति पावनम् ।। यत्र काञ्चनपातेन जाह्नवी देवदन्तिना । उशीनरगिरिप्रस्थादित्त्वा तमवतारिता ।। दाक्षिणात्यो द्विजः कश्चित्तपस्यन्भार्यया सह । तत्रासीत्तस्य चात्रैव जायन्ते स्म त्रयः सुताः ॥ कालेन स्वर्गते तस्मिन्सभार्ये ते च तत्सुताः । स्थानं राजगृहं नाम जग्मुर्विद्यार्जनेच्छया । तत्र चाधीतविद्यास्ते त्रयोऽप्यानाध्यदुःसिताः । ययुः स्वामिकुमारस्य दर्शने दक्षिणापथम् ।। तत्र ते चिचिनी नाम नगरीमम्बुधेस्तटे । गत्वा भोजिकसंज्ञस्य विप्रस्य न्यवसन्गृहे ।। स च कन्या निजास्तिस्रस्तेभ्यो दत्त्वा धनानि च । तपसेऽनन्यसंतानो गङ्गां याति स्म भोजिकः ॥ १० अथ तेषां निवसतां तन श्वशुरवेश्मनि । अवग्रहकृत्तस्तीवो दुर्भिक्षः समजायत । तेन भार्याः परित्यज्य साध्वीतास्ते त्रयो ययुः । स्पृशन्ति न नृशंसानां हृदयं वन्धुवुद्धयः।। १२ ततस्तु मध्यमा तासां सगर्भाभूत्ततश्च ता. । भवनं यज्ञदत्तस्य पितृमित्रस्य शिनियुः। १३ तत्र तस्थुर्निजान्भर्तृन्ध्यायन्त्यः क्लिष्टवृत्तयः । आपद्यपि सतीवृत्तं किं मुञ्चन्ति कुलखियः॥ कालेन मध्यमा चान तासां पुत्रमसूत सा । अन्योन्यातिशयात्तस्मिन्नेहश्वासामवर्धत ॥ १५ ३ ·२० । २७ . ६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३। कदाचिद्व्योममार्गेण विहरन्तं महेश्वरम् । अङ्कस्था स्कन्दजननी तं दृष्ट्वा सदयावदत् ।। देव पश्य शिशावस्मिन्नेतास्तिस्रोऽपि योपितः । वद्धस्नेहा दधत्याशामपोऽस्मानीवयेदिति ।। तत्तथा कुरु येनायमेता यालोऽपि जीवयेत् । इत्युक्तः प्रियया देवो वरदः स जगाद ताम् ।। अनुगृहाम्यमुं पूर्व सभार्येणामुना यतः । आराधितोऽस्मि तेनायं भोगार्थ निर्मितो भुवि ।। १९ एतजाया च सा जाता पाटली नाम भूपतेः । महेन्द्रवर्मणः पुत्री भार्यास्यैव भविष्यति ॥ इत्युक्त्वा स विभुः स्वप्ने साध्वीस्तिस्रो जगाद ताः । नाम्ना पुत्रक एवायं युप्माकं वालपुत्रकः । २१ अस्य सुप्तप्रयुद्धस्य शीर्पान्ते च दिने दिने । सुवर्णलक्षं भविता राजा चायं भविष्यति ॥ ततः सुप्तोत्थिते तस्मिन्याले ताः प्राप्य काञ्चनम् । यज्ञदत्तसुताः साध्व्यो ननन्दुः फलितव्रताः ॥ २३ अथ तेन सुवर्णेन वृद्धकोपोऽचिरेण सः । बभूव पुत्रको राजा तपोधीना हि संपदः ॥ २४ कदाचिद्यज्ञदत्तोऽथ रहः पुत्रकमब्रवीत् । राजन्दुर्भिक्षदोषेण कापि ते पितरो गताः ।। २५ तत्सदा देहि विप्रेभ्यो येनायान्ति निशम्य ते । ब्रह्मदत्तकथां चैतां कथयाम्यत्र ते शृणु ॥ धाराणस्वामभूत्पूर्व ब्रह्मदत्ताभिधो नृपः । सोऽपश्यद्धंसयुगलं प्रयातं गगने निशि ॥ विस्फुरत्कनकच्छायं राजहंसशतैर्वृतम् । विद्युत्पुलमिवाकाण्डसिवाभ्रपरिवेष्टितम् ।। २८ पुनसद्दर्शनोत्कण्ठा तथास्य वधे ततः । यथा नृपतिसौख्येषु न वयन्ध रति फचिन् । मप्रिभिः सह संमष्य ततश्चाकारयत्सरः । स राजा स्वमते कान्तं प्राणिनां चाभयं ददौ ॥ ३० सतः फालेन तो प्राप्ती हंसी राजा ददर्श सः । विश्वसौ चापि पप्रच्छ हैमे वपुपि कारणम् ।। व्यकवाचौ ततसो च हंसी राजानमूचतुः । पुरा जन्मान्तरे काकावावां जातौ महीपते । ३२ पल्यर्थ युध्यमानौ च पुण्ये शून्ये शिवालये । विनिपत्य विपन्नी स्वस्तत्स्थानद्रोणिकान्तरे ॥ ३३ जाती जातिस्मरावावां हंसी हेममयौ ततः । तच्छ्रुत्वा तौ यथाकामं पश्यनराजा तुतोप सः ।। ३४ मतोऽनन्यादृशादेव पितॄन्दानादवाप्स्यसि । इत्युक्तो यज्ञदत्तेन पुत्रकस्तत्तथाकरोत् ।। भुत्वा प्रदानवाता तामाययुले द्विजातयः । परिज्ञाताः लक्ष्मी पनीश्च सह लेभिरे ॥ ३६ पाश्चर्यमपरित्याज्यो दृष्टनष्टापदामपि । अविवेकान्धबुद्धीनां स्वानुभावो दुरासनाम् ॥ ३७ फालेन राज्यकामाले पुत्रकं तं जिघांसवः । निन्युसद्दर्शनव्याजाहिजा विन्ध्यनिवासिनीम् ।। ३८ वघकान्स्थापयित्वा प देवीगर्भगृहान्तरे । तमूचुः पूर्वमेकस्त्वं पश्य देवीं प्रजान्तरम् ॥ ३९ ततः प्रविष्टो विश्वासात्स दवा हन्तुमुद्यताम् । पुरुपान्पुत्रकोऽपृच्छत्कम्मानिहय मामिति ।। पितृभिसे प्रयुधाः ग्मः स्वर्ण पत्येति चावन् । ततसान्मोहितान्देव्या बुद्धिमान्पुत्रकोऽवदत् ॥ ददाम्येतदनप यो रनालंफरणं निजम् । मां मुचत फरोम्या नोद्दं यामि दूरतः ॥ एपमस्न्यिति तत्तरमाहीत्या पधका गताः । इतः पुत्रफ इत्यूचुसपितृणां पुरो मृपा ।। सतः प्रतिनिपृत्ताने हना राग्याधिनो द्विजाः । मप्रिभिद्रोहिणो युद्धा नानानां भिवं पुतः ।। अत्रान्तरे स गजापि पुरकः सन्यमंगरः । विग विन्ध्यकान्तारं विर: म्येषु पन्धुपु ।। भ्रमदद सपानी पादुयुद्धपरापरी । पुम्पी दी ततमी म पृष्टवान्को युपामिति ।। ४६ गयामुरमुनापायां तदीगं पामि नौ धनम । इदं भाजनमेपा प यष्टिरेने च पादुके ।। पानिमितं युदंनी यो पसी म होरिति । एतापनं भुन्या इमन्पोराप पुषफः ।। रिपादन पुंगमतमी ममयोपताम् । पादुफे परिधायन पेपरचमवाप्यने ।। पटा महिने चिन्मन्यं संपपने दिगण । भाजने योग आहारचिन्तयने मग विधनि । मला पुरोगादपि पुरंगानगं पणः । पापन्यतापिरो यःम्माम एगदिशी ।। एन्गिी गूटी पालिी गोपि पारे । अगम्पोदपायोग गृहीत्या गष्टिभागने । भाभदाप गगरी सुभाम् । भारमिनमोऽयनारमः।। सपना पाहिलामाता था । पणिोपनामा पम्प गपमाम्यहम् ।। ४२ ४४ ४५ ४८ ४९ ·तरङ्गः ४] कथापीठलम्वका १। ७ ५८ ६२. ६७ ६८ इति संचिन्तयन्माप स राजा विजनं गृहम् । जीर्ण तदन्तरे चैकां वृद्धा योपितमैक्षत ।। प्रदानपूर्व संतोष्य तां वृद्धामादृतस्तया । उवासालक्षितस्तत्र पुत्रकः शीर्णसद्मनि ।। कदाचित्साथ संप्रीता वृद्धा पुत्रकमब्रवीत् । चिन्ता मे पुत्र यद्भार्या नानुरूपा तव कचित् ॥ इह राज्ञस्तु तनया पाटलीत्यस्ति कन्यका । उपर्यन्तःपुरे सा च रत्नमित्यभिरक्ष्यते ।। एतवृद्धावचतस्य दत्तकर्णस्य शृण्वतः । विवेश तेनैव पथा लब्धरन्ध्रो हृदि स्मरः ॥ द्रष्टव्या सा मयाद्यैव कान्तेति कृतनिश्चयः । निशायां नभसा तत्र पादुकाभ्यां जगाम सः॥ प्रविश्य सोऽद्रिशृङ्गामतुझ्वातायनेन ताम् । अन्तःपुरे ददर्शाथ सुप्तां रहसि पाटलीम् ॥ सेव्यमानामविरतं चन्द्रकान्याङ्गलग्नया । जित्वा जगदिदं श्रान्तां मूर्ती शक्तिं मनोभुवः ।। कथं प्रबोधयाम्येतामिति यावदचिन्तयत् । इत्यकस्मादहिस्तावद्यामिकः पुरुपो जगौ ॥ आलिङ्ग्य मधुरहुंकृतिमलसोन्मिपदीक्षणां रहः कान्ताम् । यद्वोधयन्ति सुप्तां जन्मनि यूनां तदेव फलम् ॥ श्रुत्वैवैतदुपोद्धातम रुत्कम्पविक्लवैः । आलिलिङ्ग स तां कान्तां प्राबुध्यत ततश्च सा ।। पश्यन्त्यास्तं नृपं तस्या लज्जाकौतुकयोईशि | अभूदन्योन्यसंमर्दो रचयन्त्यां गतागतम् ।। अथालापे कृते वृत्ते गान्धर्वोद्वाहकर्मणि । अवर्धत तयोः प्रीतिर्दपत्योर्न तु यामिनी ॥ आमत्र्याथ वधूमुत्कां तद्गतेनैव चेतसा । आययौ पश्चिमे भागे तदृद्धावेश्म पुत्रकः ।। इत्थं प्रतिनिशं तत्र कुर्वाणेऽस्मिन्गतागतम् । संभोगचिह्नं पाटल्या रक्षिभिर्दष्टमेकदा ॥ तैस्तदावेदितं तस्याः पितुः सोऽपि नियुक्तवान् । गूढमन्तःपुरे तत्र निशि नारीमवेक्षितुम् ।। तया च तस्य प्राप्तस्य तत्राभिज्ञानसिद्धये । पुत्रकस्य प्रसुप्तम्य न्यस्तं वासस्यलक्तकम् ॥ प्रातस्तया च विज्ञप्तो राजा चारान्व्यसर्जयत् । सोऽभिज्ञानाञ्च तैः प्राप्तः पुत्रको जीर्णवेश्मनः ॥ आनीतो राजनिकटं कुपितं वीक्ष्य तं नृपम् । पादुकाभ्यां खमुत्पत्य पाटलीमन्दिरेऽविशत् ।। विदितौ स्वस्तदुत्तिष्ठ गच्छावः पादुकावशात् । इत्यङ्के पाटलीं कृत्वा जगाम नभसा ततः ।। अथ गङ्गातटनिकटे गगनादवतीर्य स प्रियां श्रान्ताम् । पात्रप्रभावजातैराहारैर्नन्दयामास ॥ आलोकितप्रभाव. पाटल्या पुत्रकोऽर्थितश्च ततः । यष्ट्या लिलेख तन्त्र स नगरं चतुरडबलयुक्तम् ।। तत्र स राजा भूत्वा महाप्रभावे च सत्यतां प्राप्ते । नमयित्वा तं श्वशुरं शशास पृथ्वी समुद्रान्ताम् ।। तदिदं दिव्यं नगरं मायारचितं सपौरमत एव । नाना पाटलिपुत्रं क्षेत्रं लक्ष्मीसरस्वत्योः ।। इति वर्षमुसादिमामपूर्वा वयमाकर्ण्य कथामतीव चित्राम् । चिरकालमभूम काणभूते विलसद्विस्मयमोदमानचित्ताः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्थासरित्सागरे कथापीठलम्बके तृतीयस्तरजः । ७१. ७२ ७७ ७८ ७९ चतुर्थस्तरङ्ग । इत्याख्याय कथां मध्ये विन्ध्यान्तः काणभूतये । पुनर्वररुचिस्तस्मै प्रकृतार्थमवर्णयत् ।। एवं व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां सह तत्र वसन्क्रमात् । प्राप्तोऽहं सर्वविद्यानां पारमुत्कान्तशैशनः ॥ इन्द्रोत्सवं कदाचिच प्रेक्षितुं निर्गता वयम् । कन्यामेकामपश्याम कामस्यास्त्रमसायकम् ॥ इन्द्रदत्तो मया पृष्टस्ततः केयं भवेदिति । उपवर्पसुता सेयमुपकोशेति सोऽनवीत् ।। सा ससीभिश्च मां ज्ञात्वा प्रीतिपेशलया दशा । कर्पन्ती मन्मनः कृच्छ्रादगच्छद्भवनं निजम् ।। ३ ·६ ७ ८ । ८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः । पूर्णचन्द्रमुखी नीलनीरजोत्तमलोचना । मृणालनालललितभुजा पीनस्तनोजला ॥ कम्बुकण्ठी प्रवालाभरदनच्छदशोभिनी । स्मरभूपतिसौन्दर्यमन्दिरे वेन्दिरापरा ।। ततः कामशरापातनिर्मिन्ने हृदये न मे । निशि तस्यामभून्निद्रा तद्विम्मोप्ठपिपासया ।। कथंचिल्लन्धनिद्रोऽहमपश्यं रजनीक्षये । शुक्लाम्बरधरां दिव्यां स्त्रियं सा मामभापत ॥ ए पूर्वभार्योपकोशा ते गुणज्ञा नापरं पतिम् । कंचिदिच्छत्यतश्चिन्ता पुत्र कार्यात्र न त्वया ।। १० अहं सदा शरीरान्तर्वासिनी ते सरस्वती । त्वद्दुःखं नोत्सहे द्रष्टुमित्युक्त्वान्तर्हिताभवत् ॥ ११ ततः प्रबुद्धो जातास्थो गत्वातिष्ठमहं शनैः । दयितामन्दिरासन्नवालचूततरोरधः ।। १३ अथागत्य समाख्यातं तत्सख्या मनिवन्धनम् । उद्गाढमुपकोशाया नवानगविजृम्भितम् ।। १३ ततोऽहं द्विगुणीभूततापस्तामेवमनवम् । अदत्ता गुरुभिः स्वेच्छमुपकोशां कथं भजे ॥ १४ वरं हि मृत्यु कीर्तिस्तत्सखीहृदयं तव । गुरुभिर्यदि बुध्येत तत्कदाचिच्छिवं भवेत् ।। १५ तदेतत्कुरु भद्रे त्वं तां ससी मां च जीवय । तच्छ्रुत्वा सा गता सख्या मातुः सर्वं न्यवेदयत् ॥ १६ तया तत्कथितं भर्तुरुपवर्पस्य तत्क्षणम् । तेन भ्रातुश्च वर्पस्य तेन तच्चाभिनन्दितम् ।। विवाहे निश्चिते गत्वा व्याडिरानयति स्म ताम् । वर्षाचार्यनिदेशेन कौशाम्ब्या जननी मम ॥ १८ अथोपकोशा विधिवत्पित्रा में प्रतिपादिता । ततो मात्रा गृहिण्या च समं तत्रावसं सुसम् ।। १९ अथ कालेन वर्पस्य शिष्यवर्गो महानभूत् । तत्रैकः पाणिनि म जडबुद्धितरोऽभवत् ।। २० स शुश्रूषापरिक्लिष्टः प्रेपितो वर्षभार्यया । अगच्छत्तपसे खिन्नो विद्याकामो हिमालयम् ।। तत्र तीत्रेण तपसा तोपितादिन्दुशेखरात् । सर्वविद्यामुखं तेन प्राप्त व्याकरणं नवम् ।। २२ ततश्चागत्य मामेव वादायाह्वयते स्म सः । प्रवृत्ते चावयोर्वादे प्रयाताः सप्त वासराः ।। अष्टमेऽहि मया तस्मिलिते तत्समनन्तरम् । नभःस्थेन महाघोरो हुंकारः शंभुना कृतः ।। २४ तेन प्रणष्टमैन्द्रं तदस्मद्ध्याकरणं भुवि । जिताः पाणिनिना सर्वे मूर्खाभूता वयं पुनः ।। २५ अथ संजातनिर्वेदः स्वगृहस्थितये धनम् । हस्ते हिरण्यगुप्तस्य विधाय वणिजो निजम् ।। उक्त्वा तयोपकोशायै गतवानस्मि शंकरम् । तपोभिराराधयितुं निराहारो हिमालयम् ।। उपकोशा हि मे श्रेयः कान्ती निजमन्दिरे । अतिष्ठत्प्रत्यहं लान्ती गङ्गायां नियतव्रता ।। एकदा सा मधौ प्राप्ते क्षामा पाण्डुमनोरमा । प्रतिपचन्द्रलेखेव जनलोचनहारिणी ॥ २९ स्नातुं निपथगां यान्ती दृष्टा राजपुरोधसा । दण्डाधिपतिना चैव कुमारसचिवेन च ॥ तरक्षणात्ते गताः सर्वे स्मरसायकलक्ष्यताम् । सापि तस्मिन्दिने स्नान्ती कथमप्यकरोचिरम् ।। ३१ आगच्छन्ती च सायं तां कुमारसचिवो हठात् । अग्रहीदध साप्येनमवोचत्प्रतिभावती ।। ३२ अभिप्रेतमिदं भद्र यथा तव तथा मम । किं त्वहं सत्कुलोत्पन्ना प्रवासस्थितभर्तृका ।। फ्यमेवं प्रवर्तेय पश्येत्कोऽपि कदाचन । सतश्च ध्रुवमश्रेयस्त्वया सह भवेन्मम ।। ३४ तम्मान्मधूत्सवाक्षिप्तपौरलोके गृहं मम । आगन्तव्यं ध्रुवं रात्रेः प्रथमे प्रहरे त्वया ।। इत्युक्त्या कृतसंधा सा तेन लिप्ता विधेर्वशात् । यावत्किंचिद्गता तापन्निरुद्धा सा पुरोधसा ॥ सस्यापि तय दिने तद्वदेव तया निशि । संकेतकं द्वितीयम्मिन्ग्रहरे पर्यकलप्यत । मुशां फथंचित्तेनापि प्रयातां किंचिदन्तरम् । दण्डाधिपो रणद्धि स्म तृतीयस्ता मुवितलाम् ।। अय सस्यापि दिवसे तस्मिन्नेव तथैव सा । संक्तकं नियामायां सूतीये प्रहरे व्यधात् ।। देवात्तेनापि निर्मुषा सपम्पा गृहमागता । पर्तव्यां सा स्वचेटीनां संविदं स्वैरममवीत् ।। परं परसो प्रयासम्धे मरणं पुलयोपितः । न तु रूपारमलोपलोचनापातपानता ।। ४१ इति मंपिन्तयन्ती प ग्मरन्ती मां निनाय सा । गोपन्ती खं वपुःमाधी निराहारय नां निनाम ॥ ४२ मातामणपूनार्थ व्यर्जि गणितमया । पेटी हिरण्यगुणम्य सिंचिन्मार्गयितुं धनम ।। भागय मोऽपि वामेपमेयाले यणिगमगीन । भजम्प मां सतो भन्धापितं ते ददागिनन् ।। २८ ·४८८ ५५ तरङ्गः ४] कथापीठलम्बकः १ तच्छ्रुत्वा साक्षिरहितां मत्वा भर्तृधनस्थितिम् । वणिजं पापमालोक्य सेदामर्पकदर्थिता ।। ४५ तस्यामेवात्र संकेतं रात्रौ तस्यापि पश्चिमे । शेपे पतिव्रता यामे साकरोदय सोऽगमत् ।। ततः साकारयद्भरि चेटीभिः कुण्डकस्थितम् । कस्तूरिकादिसंयुक्तं कजलं तैलमिश्रितम् ॥ तल्लिप्ताश्वेलखण्डाश्च चत्वारो विहितास्तया । मञ्जूपा कारिता चाभूत्स्थूला सवहिरर्गला ।। अथ तस्मिन्महावेपो वसन्तोत्सववासरे । आययौ प्रथमे यामे कुमारसचिवो निशि ॥ ४९ अलक्षितं प्रविष्टं तमुपकोशेदमब्रवीत् । अस्नातं न स्पृशामि त्वां तत्स्नाहि प्रविशान्तरम् ।। अङ्गीकुर्वन्स तन्मूढश्चेटिकाभिः प्रवेशितः । अभ्यन्तरगृहं गुप्तमन्धकारमयं ततः ॥ गृहीत्वा तन तस्यान्तर्वस्त्राण्याभरणानि च । चेलखण्डं तमेकं च दत्त्वान्तवाससः कृते ।। आ शिरःपादम पु ताभिस्तत्तैलफजलम् । अभ्यङ्गभङ्गया पापस्य न्यस्तं धनमपश्यतः ॥ अतिष्ठन्मयन्त्यस्तत्प्रत्यग यावदस्य ताः । तावहितीये प्रहरे स पुरोधा उपागमत् ॥ मिनं वररुचेः प्राप्तः किमप्येप पुरोहितः । तदिह प्रविशेत्युक्त्वा चेट्यस्तास्तं तथाविधम् ।। कुमारसचिवं नम मज़पायां ससंभ्रमम् । निचिभिपुरथावध्नन्नर्गलेन पहिश्च ताम् ।। सोऽपि स्नानमिपानीतस्तमस्यन्तः पुरोहितः । तथैव हृतवनादिस्तैलकजलमर्दनैः ।। चेलखण्डधरस्तावचेटिकाभिर्विमोहितः । यावत्तृतीये प्रहरे दण्डाधिपतिरागमत् ॥ ५८ तदागमनजाञ्चैव चेटीभिः सहसा भयात् । आद्यवत्सोऽपि निक्षिप्तो मजूपायां पुरोहितः ।। तस्य दत्त्वार्गलं ताभिः मानव्याजात्प्रवेश्य सः । दण्डाधिपोऽपि तत्रैव तावत्कज्जलमर्दनैः ॥ ६० अन्यवद्विपलब्धोऽभूञ्चेलखण्डैककर्पटः । यावत्म पश्चिमे यामे वणिक्तत्रागतोऽभवत् ।। तदर्शनभयं दत्त्वा क्षिप्तो दण्डाधिपोऽप्यथ । मजूषायां स चेटीमिर्दत्तं च बहिरर्गलम् ॥ ते च त्रयोऽन्धतामिस्रवासाभ्यासोद्यता इव । मञ्जूपायां मियान्योन्यं स्पर्श लब्ध्यापि नालपन् ।। ६३ दत्त्वाथ दीपं गेहेऽत्र वणिज तं प्रवेश्य सा ! उपकोशावदद्देहि तन्मे भार्पितं धनम् ।। ६४ तच्छ्रुत्वा शून्यमालोक्य गृहं सोऽप्यवदच्छठः । उक्तं मया ददाम्येव यद्भर्ना स्थापितं धनम् ॥ उपकोशापि मञ्जूपां श्रावयन्ती ततोऽब्रवीत् । एतद्धिरण्यगुप्तस्य वचः शृणुत देवताः ।। इत्युक्त्वा चैव निर्वाप्य दीपं सोऽप्यन्यवद्वणिक् । लिप्तः स्नानापदेशेन चेटीभिः कजलैश्विरम् ॥ ६७ अथ गच्छ गता रात्रिरित्युक्तः स निशाक्षये । अनिच्छन्गलहस्तेन ताभिर्निर्वासितस्ततः ॥ अथ चीरैकवसनो मपीलिप्तः पदे पदे । भक्ष्यमाणः श्वभिः प्राप लजमानो निजं गृहम् ॥ ६९ तत्र दासजनस्यापि तां प्रक्षालयतो मपीम् । नाशकत्संमुखे स्थातुं कष्टो हविनयक्रमः ॥ उपकोशाप्यथ प्रातश्चेटिकानुगता गता । गुरूणामनिवेद्यैव राज्ञो नन्दस्य मन्दिरम् ।। वणिग्घिरण्यगुप्तो मे भर्ना न्यासीकृतं धनम् । जिहीर्पतीति विज्ञप्तस्तत्र राजा तया स्वयम् ।। ७२ तेन तच्च परिज्ञातुं तत्रैवानायितो वणिक् । मद्धस्ते किंचिदप्यस्या देव नास्तीत्यभापत ।। ७३ उपकोशा ततोऽवादीत्सन्ति मे देव साक्षिणः । मञ्जूपायां गतः क्षिप्त्वा भर्ता मे गृहदेवताः ।। स्ववाचा पुरतस्तासामनेनागीकृतं धनम् । तामानाय्येह मशूपां पृच्छयन्तां देवतास्त्वया ।। तच्छ्रुत्वा विस्मयाद्राजा तदानयनमादिशत् । ततः क्षणात्सा मजूपा प्रापिता बहुभिर्जनैः ॥ ७६ अथोपकोशा वक्ति स्म सत्यं वदत देवताः । यदुक्तं वणिजानेन ततो यात निजं गृहम् ।। नो चेदहाम्यहं युष्मान्सदस्युद्धादयामि वा । तच्छुत्वा भीतभीतास्ते मखूपास्था चभापिरे॥ सत्यं समक्षमस्माकमनेनाङ्गीकृतं धनम् । ततो निरुत्तरः सर्व वणिक्तत्प्रपद्यत । उपकोशामथाभ्यर्थ्य राज्ञा त्यतिकुतूहलात् । सदस्युद्घाटिता तत्र मञ्जूषा स्फोटितार्गला ॥ निष्कृष्टास्तेऽपि पुरुपास्तमःपिण्डा इव त्रयः । कुन्छाच प्रत्यभिज्ञाता मत्रिमिभूभृता तथा ॥ महसत्स्वथ सर्वेषु किमेतदिति कौतुकात् । राज्ञा पृष्ठा सती सर्वमुपकोशा शशंस तत् ।। अचिन्त्यं शीलगुप्तानां चरितं कुलयोपिताम् । इति चामिननन्दुसामुपकोशां सभासदः ।। ८३ ७२ ७७ ८१ ८२ ·८४ ८८ १० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४॥ ततस्ते हृतसर्वस्वाः परदारैपिणोऽसिलाः । राज्ञा निर्वासिता देशादशीलं कस्य भूतये ॥ भगिनी मे त्वमित्युक्त्वा दत्त्वा प्रीया धनं बहु । उपकोशापि भूपेन प्रेपिता गृहमागमत् ।। वर्षांपवौ तद्बुवा साध्वी तामभ्यनन्दताम् । सर्वच विस्मयस्मेरः पुरे तत्राभवजनः ।। ८६ अत्रान्तरे तुपाराद्रौ कृत्वा तीव्रतरं तपः । आराधितो मया देवो वरदः पार्वतीपतिः ॥ तदेव तेन शास्त्रं मे पाणिनीयं प्रकाशितम् । तदिच्छानुग्रहादेव मया पूर्णीकृतं च तत् ।। ततोऽहं गृहमागच्छमज्ञाताध्वपरिश्रमः । निशाकरकलामौलिप्रसादामृतनिर्भरः ॥ ८९ अथ मातुर्गुरूणां च कृतपादामिवन्दनः । तत्रोपकोशावृत्तान्तं तमीपं महाद्भुतम् ।। तेन मे परमां भूमिमात्मन्यानन्दविस्मयौ । तस्यां च सहजस्नेहवहुमानावगच्छताम् ।। ९१ वर्षोऽथ मन्मुसादैच्छच्छ्रोतुं व्याकरणं नवम् । ततः प्रकाशितं खामिकुमारेणैव तस्य तत् ॥ ९२ ततो व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां विज्ञप्तो दक्षिणां प्रति । गुरुर्वर्पोऽब्रवीत्स्वर्णकोटिमें दीयतामिति ।। ९३ अङ्गीकृत्य गुरोर्वाक्यं तौ च मामित्यवोचताम् । एहि राज्ञः ससे नन्दाद्याचितुं गुरुदक्षिणाम् ।। ९४ गच्छामो नान्यतोऽस्मामिरियत्काञ्चनमाप्यते । नवाधिकाया नवते: कोटीनामधिपो हि सः॥ वाचा तेनोपकोशा च प्राग्धर्मभगिनी कृता । अतः श्यालः स ते किंचित्त्वद्गुणैः समवाप्यते ।। इति निश्चित्य नन्दस्य भूपतेः कटकं वयम् । अयोध्यास्थमगच्छाम त्रयः सब्रह्मचारिणः ।। प्राप्तमात्रेपु चास्मासु स राजा पञ्चतां गतः । राष्ट्रे कोलाहलं जातं विपादेन सहैव नः ।। ९८ अवोचदिन्द्रदत्तोऽथ तत्क्षणं योगसिद्धिमान् । गतासोरस्य भूपस्य शरीरं प्रविशाम्यहम् ॥ ९९ अर्थी वररुचिर्मेऽस्तु दास्याम्यस्मै च काञ्चनम् । व्याडी रक्षतु मे देहं ततः प्रत्यागमावधि ।। इत्युक्त्वा नन्ददेहान्तरिन्द्रदत्तः समाविशत् । प्रत्युञ्जीवति भूपे च राष्ट्रे तत्रोत्सवोऽभवत् ।। १०१ शून्ये देवगृहे देहमिन्द्रदत्तस्य रक्षितुम् । व्याडौ स्थिते गतोऽभूवमहं राजकुलं तदा ।। १०२ प्रविश्य स्वस्तिकारं च विधाय गुरुदक्षिणाम् । योगनन्दो मया तत्र हेमकोटिं स याचितः ।। १०३ ततः स शकटालास्यं सत्यनन्दस्य मत्रिणम् । सुवर्णकोटिमेतस्मै दापयेति समादिशत् ।। १०४ मृतस्य जीवितं दृष्ट्वा सद्यश्च प्राप्तिमर्थिनः । स तत्त्वं ज्ञातवान्मन्त्री किमज्ञेयं हि धीमताम् ।। देव दीयत इत्युक्त्वा स च मत्रीत्यचिन्तयत् । नन्दस्य तनयो वालो राज्यं च बहुशत्रुमत् ॥ तत्संप्रत्यत्र रक्षामि तस्य देहमपीदृशम् । निश्चित्यैतत्स तत्कालं शवान्सर्वानदाहयत् ।। १०७ चारैरन्विप्य तन्मध्ये लब्ध्वा देवगृहात्ततः । व्याडि विधूय तद्दग्धमिन्द्रदत्तकलेवरम् ।। १०८ अत्रान्तरे च राजानं हेमकोटिसमर्पणे । त्वरमाणमथाह स्म शकटालो विचारयन् ॥ १०९ उत्सवाक्षिप्तचित्तोऽयं सर्वः परिजनः स्थितः । क्षणं प्रतीक्षतामेप विप्रो यावद्ददाम्यहम् ॥ ११० अथैय योगनन्दस्य व्याडिना क्रन्दितं पुरः । अनह्मण्यमनुकान्तजीवो योगस्थितो द्विजः ॥ १११ अनाथशव इत्या घलाइग्धस्तवोदये । तच्छुत्या योगनन्दस्य काप्यवस्थाभवच्छुचा ॥ देहदाहात्स्थिरे तस्मिखाते निर्गत्य मे ददौ । सुवर्णकोटि स ततः शकटालो महामतिः ॥ योगनन्दोऽथ विजने सशोको व्याडिमब्रवीत् । शूद्रीभूतोऽस्मि विमोऽपि किं श्रिया स्थिरयापि मे ॥ ११४ तछुत्वाश्चास्य तं व्याडिः कालोचितमभापत । ज्ञातोऽसि भकटालेन तदेनं चिन्तयाधुना ॥ महामनी हयं स्वेच्छमचिरात्त्वां विनाशयेत् । पूर्वनन्दसुतं कुर्याचन्द्रगुमं हि भूमिपम् ॥ ११६ तस्माद्वरग मधिमुख्यत्वे पुरु येन ते । एतद्रुया भवेद्राज्यं स्थिरं दिव्यानुभावया ॥ इत्यत्वेव गते व्याटी दात तांगरदश्रियास । नटवानी। ११७ प्रयागे--मनिता ।।

·तरशः ५.] कथापीठलम्बकः १॥ स चोवाच ततः पुनानमीभिः सक्तुभिः सुताः । एकोऽपि कृच्छ्राद्वर्तेत बहूनां तु कथैव का । १२३ तस्मात्संभक्षयत्वेकः प्रत्यहं सजलानमून् । यः शक्तो योगनन्दस्य कर्तु वैरप्रतिक्रियाम् ।। १२४ त्वमेव शक्तो भुड्वैतदिति पुत्रास्तमब्रुवन् । प्राणेभ्योऽपि हि धीराणां प्रिया शत्रुप्रतिक्रिया । १२५ ततः स शकटालस्तैः प्रत्यहं सक्तवारिभिः । एक एवाकरोदृत्तिं कष्टं क्रूरा जिगीपवः ।। १२६ अबुवा चित्तमप्राप्य विखम्भ प्रभविष्णुपु । न स्वेच्छं व्यवहर्तव्यमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ १२७ इति चाचिन्तयत्तत्र शकटालोऽन्धकूपगः । तनयानां क्षुधार्तानां पश्यन्प्राणोद्मव्यथाम् ।। १२८ ततः सुतशतं तस्य पश्यतस्तब्धपद्यत । तत्करतो जीवन्नतिष्ठत्स च केवलः ॥ १२९ योगनन्दश्च साम्राज्ये बद्धमूलोऽभवत्ततः । व्याडिरभ्याययौ तं च गुरवे दत्तदक्षिणः ॥ अभ्येत्यैव च सोऽवादीचिरं राज्यं ससेऽस्तु ते । आमन्त्रितोऽसि गच्छामि तपस्तामहं कचित् ॥ १३१ तच्छ्रुत्वा योगनन्दस्तं वाष्पकण्ठोऽभ्यभापत । राज्ये मे भुक्ष्व भोगांस्त्वं मुक्त्वा मां मा म गा इति ।। १३२ व्याडिस्ततोऽवद्राजशरीरे क्षणनश्वरे । एवंप्रायेष्वसारेषु धीमान्को नाम मजति ॥ १३३ नहि मोहयति प्राझं लक्ष्मीर्मरुमरीचिका । इत्युक्त्वैव स तत्कालं तपसे निश्चितो ययौ । १३४ अगमदथ योगनन्दः पाटलिपुत्रं स्वराजनगरं सः । भोगाय काणभूते मत्सहितः सकलसैन्ययुतः ॥- १३५ तत्रोपकोशापरिचर्यमाणः समुद्वहन्मन्निधुरां च तस्य । अहं जनन्या गुरुभिश्व साकमासाद्य लक्ष्मीमवसं चिराय ॥ वहु तत्र दिने दिने गुसिन्धुः कनकं मह्यमदात्तपःप्रसन्ना । वदति स्म शरीरिणी च साक्षान्मम कार्याणि सरस्वती सदैव ॥ १३७ इति महाकविश्रीसोमदेवभटविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके चतुर्थस्तरा। م م س ه م م م م पञ्चमस्तरम। एवमुक्त्वा वररुचिः पुनरेतदवर्णयत् । कालेन योगनन्दोऽथ कामादिवशमाययौ ।। गजेन्द्र इव मत्तश्च नापैक्षत स किंचन । अकाण्डपातोपनता कं न लक्ष्मीविमोहयेत् ।। अचिन्तयं ततश्चाहं राजा तावद्विशृङ्खलः । तत्कार्यचिन्तयाक्रान्तः स्वधर्मो मेऽवसीदति ॥ तस्माद्वरं सहायं सं शकटालं समुद्धरे । क्रियेत चेद्विरुद्धं च किं स कुर्यान्मयि स्थिते ।। निश्वित्यैतन्मयाभ्यर्थ्य राजानं सोऽन्धकूपतः । उद्धृतः शकटालोऽथ मृदवो हि द्विजातयः ।। दुर्जयो योगनन्दोऽयं स्थिते वररुचावतः । आश्रये वैतसी वृत्तिं कालं तावत्प्रतीक्षितुम् ।। इति संचिन्त्य स प्राज्ञः शकटालो मदिच्छया । अकरोद्राजकार्याणि पुनः संप्राप्य मत्रिताम् ।। कदाचिद्योगनन्दोऽथ निर्गतो नगराद्वहि. । श्लिष्यत्पञ्चाङ्गुलिं हस्तं गङ्गामध्ये व्यलोकयत् ॥ किमेतदिति पप्रच्छ मामाहूय स तत्क्षणम् । अहं च द्वे निजामुल्यौ दिशि तस्यामदर्शयम् ॥ न तस्मिस्तिरोभूते हस्ते राजातिविस्मयात् । भूयोऽपि तदधुच्छन्मां ततश्चाहं तमनवम् ॥ श्वनिर्मिलितैः किं यजगतीह न साध्यते । इत्युक्तवानसौ हस्तः स्वाङ्गुलीः पञ्च दर्शयन् ।। तोऽस्य राजन्नमुल्यायेते द्वे दर्शिते मया । ऐकचित्ये द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति ॥ त्युक्ते गूढविज्ञाने समतुष्यत्ततो नृपः । शकटालो व्यपीदञ्च मद्बुद्धिं वीक्ष्य दुर्जयाम् ॥ कदा योगनन्दश्च दृष्टवान्महिपी निजाम् । वातायनामात्पश्यन्ती ब्राह्मणातिथिमुन्मुसम् ॥ न्मात्रादेव कुपितो राजा विप्रस्य तस्य सः । आदिशद्वधमीर्ष्या हि विवेकपरिपन्थिनी ॥ न्तुं वध्यभुवं तस्मिन्नीयमाने द्विजे तदा । अहसहतजीवोऽपि मत्स्यो विपणिमध्यगः ॥ दैव राजा तगुद्धा वधं तस्य न्यवारयत् । विप्रस्य मामपृच्छश मत्स्यहासस्य कारणम् ॥ नेरूप्य कथयाम्येतदित्युक्त्वा निर्गतं च माम् । चिन्तितोपस्थितैकान्ते सरस्वत्येवमब्रवीत् ॥ अस्स तालतरोः पृष्ठे तिष्ठ रानाक्लक्षितः । अन श्रोष्यसि मत्स्यस्य हासहेतुमसंशयम् ।। १० ११ १२ १३ १४ १७ १८ १९ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५। तच्छुत्वा निशि तबाहं गत्वा तालोपरि स्थितः । अपश्यं राक्षसी घोरां पालैः पुत्रैः सहागताम् ।। सा भक्ष्यं याचमानांतानवादीत्प्रतिपाल्यताम् । प्रातवों विप्रमामानि दास्याम्यद्य हतो न सः ।। फरमात्स न हतोऽद्येति पृष्टा तैरनवीरपुनः । तं हि दृष्ट्या मृतोऽपीह मत्स्यो हसितवानिति ॥ हसितं किमु तेनेति पृष्टा भूयः सुनैश्च सा । अवोचद्राक्षसी राज्ञः सर्वा राक्ष्योऽपि विप्लुताः ।। सर्वत्रान्तःपुरे ह्यत्र स्त्रीरूपाः पुरुषाः स्थिताः । हन्यतेऽनपराधस्तु विप्र इत्यहसत्तिमिः ।। २४ भूतानां पार्थिवात्यर्थनिर्विवेकवहासिनाम् । सर्वान्तश्चारिणां होता भवन्त्येव च विक्रियाः ॥ एतत्तस्या वचः श्रुत्वा ततोऽपकान्तवानहम् । प्रातश्च मत्सहासस्य हेतुं राक्षे न्यवेदयम् ॥ २६ प्राप्य चान्तःपुरेभ्यसान्त्रीरूपान्पुरुपांततः । यहमन्यत मां राजा वधाद्विप्रं च मुक्तवान् । इत्यादि चेष्टितं हवा तस्य राज्ञो विश्हलम । चिन्ने मयि कदाचिन तत्रागाभिनकनवः ।। २८ अलिरात्म महादेवीं योगनन्दं च तं पटे । सजीवमिव तचित्रं वाक्चेष्टारहितं त्वभूत् ।। तं प चित्रकरं राजा तुष्टो वित्तरपूरयत् । तं च वासगृहे चित्रपट मित्तावकारयत् ।। ३० एकदा प प्रविष्टम्य यामके तत्र सा मम । संपूर्णलक्षणा देवी प्रतिभाति स्म चित्रगा। ३१ लक्षणान्तरमंबन्धादभ्यूल प्रतिभावगात । अथाकार्पमहं तस्यासिलकं मैसलापदे ॥ मंपूर्णलक्षणां तेन कृत्वनां गतवानहम् । प्रविष्टो योगनन्दोऽय तिलकं तं व्यलोकयत् ।। फनायं रचितोऽत्री मोऽपृच्छ महत्तरान् । ते च न्यवेदयंम्नस्मै फर्तारं तिलकस्य माम् ।। ३६ देव्या गुमप्रदेशस्थमिमं नान्यो मया विना । वेत्ति तज्ज्ञातवानेवमसी वरचिः कयम् ॥ छन्नः यतोऽमुना नूनं ममान्तःपुरविप्लवः । दृष्टवानत एवायं स्त्रीरूपांतत्र तान्नरान् ।। इति मंचिन्तयामाम योगनन्दः ऋधा चलन् । जायन्ते यत मूढानां मंयादा अपि तादृशाः॥ ततः परं समाय भपटालं समादिगन । त्वया पगचिर्वध्यो देवीविध्वंसनादिति ॥ ३८ गया मापयमीत्युपत्वा गपटालोऽगमद्वहिः । अचिन्तयग गक्तिः म्यादन्तुं परमपिं न मे ॥ दिव्यबुद्धिप्रभावोऽमायुद्धां च ममापदः । विप्रा तद्वरं गुप्तं संप्रति मीकरोमि तम ॥ इति निधि मोऽम्पत्य रामः कोपमकारणम । वधान्तं फययित्वा मे भकटालोऽनवीत्ततः ।। अन्यं पंपित्ययादाय म्यहं त्वं प मद्दो। प्रन्टनसिष्ठ गामग्मानितुं योपनामृपान् ।। ४२ सी सदमनाराममोऽवभिनोऽभवम । स पान्यं हतपान्कंचिन्मधाग्यात निधि । एवं प्रगुणनीति संप्रीगायोगा गदा । एको मन्त्री भवान्यन हन्तुं मां न एता गीः ।। नदि पनगदं गायों राधमो मिति में । ध्यानगामागतो चिरा प्रमते ग मदिन्छया । गजानन्ददगाप्न्यः गग्ग प-यो न मे द्विजः । सहरसा गोडावीमधी रक्षो मे दर्यतामिति ॥ ४६ गनो ध्यानागां मम गोजमर्गया । गदर्शनाप दिनमो पिपिराश पशूप गः।। मालनि गम्भिारदाल: म मां पुनः । फों से गभगो नि मंजात पनि पृष्टगान ।। पर्य भार्य नगरे मन | गयी गयी धन्यं प्रापयशे नगगधिपः ।। माग गोगालो मागपागनिम । शाप:यमनाई भमन्नं गागं निति । गरमागगदि पिप गा पा । मुम्पा मीडिया हिम्पाई गगाम ।। पामानिमार्ण गुरूपा गरमा भोग । गया जिनोमीलन्ग माम् ।। HTTETimi Taririt | गुटमी गुरम निमा पसेरगाः ॥ ranTAITHILI पायो मे गागो नियां ॥ FTII भुरान firmpilgrirrorm || ryfarmy मागदपालो गर । rrent Trlreatirnar in imritml Hanfarmireinfor lene in ४२ ४४ - * ·३ ५९ ६० - ६४ ६७ ६९ ७१ तरङ्गः ५ कथापीठलम्बकः १॥ आदित्यवर्मनामात्र बभूव नृपतिः पुरा । शिववर्माभिधानोऽस्य मन्त्री चाभून्महामतिः ॥ राज्ञस्तस्यैकदा चैका राज्ञी गर्भमधारयत् । तदुद्धा स नृपोऽपृच्छदित्यन्तःपुररक्षिणः ।। चर्पद्वयं प्रविष्टस्य वर्ततेऽन्तःपुरेऽत्र मे । तदेपा गर्भसंभूतिः कुतः संप्रति कथ्यताम् ।। अथोचुस्ते प्रवेशोऽत्र पुंसोऽन्यस्सास्ति न प्रभो । शिववर्मा तु ते मन्त्री प्रविशत्यनिवारितः ।। तच्छुत्वाचिन्तयद्राजा नूनं द्रोही स एव मे । प्रकाशं च हते तस्मिन्नपवादो भवेन्मम ॥ इत्यालोच्य स तं युक्त्या शिववर्माणमीश्वरः । सामन्तस्यान्तिकं सख्युः प्राहिणोद्भोगवर्मणः ।। तद्वधं तस्य लेखेन संदिश्य तदनन्तरम् । निगूढं स नृपस्तत्र लेखहारं व्यसञ्जयत् ॥ याते मत्रिणि सप्ताह गते भीत्या पलायिता । सा राज्ञी रक्षिमिर्लब्धा पुंसा स्त्रीरूपिणा सह ।। आदित्यवर्मा तद्बुवा सानुतापोऽभवत्तदा । किं मया तादृशो मन्त्री घातितोऽकारणादिति ॥ अत्रान्तरे स च प्राप निकट भोगवर्मणः । शिववर्मा स चोपागाल्लेखमादाय पूरुपः ।। वाचयित्वा च तं लेखमेकान्ते शिववर्मणे । शशंस वधनिर्देशं भोगवर्मा विधेर्वशात् ।। शिववर्माप्यवोचत्तं सामन्तं मत्रिसत्तमः । त्वं व्यापादय मां नो चेन्निन्म्यालानमालना ।। तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्टो भोगवर्मा जगाद तम् । किमेतद्रूहि मे विप्र शापितोऽसि न वक्षि चेत् ॥ अथ वक्ति स्म तं मत्री हन्येयं यत्र भूपते । तन्न द्वादशवर्षाणि देशे देवो न वर्षति ।। तच्छ्रुत्वा मत्रिभिः सार्ध भोगवर्मा व्यचिन्तयत् । दुष्टः स राजा देशस्य नाशमस्माकमिच्छति ।। किं हि तत्र न सन्त्येव वधका गुप्तगामिनः । तस्मान्मत्री न वध्योऽसौ रक्ष्यः स्वासवधादपि ॥ इति संमन्त्र्य दत्त्वा च रक्षकान्भोगवर्मणा । शिववर्मा ततो देशात्प्रेपितोऽभूत्ततः क्षणात् ।। एवं प्रत्याययौ जीवन्स मत्री प्रज्ञया स्वया । शुद्धिश्वास्यान्यतो जाता नहि धर्मोऽन्यथा भवेत् ॥ इत्थं तवापि शुद्धिः स्यात्तिष्ठ तावद्गृहे मम । कात्यायन नृपोऽप्येष सानुतापो भविष्यति ।। इत्युक्तः शकटालेन च्छन्नोऽहं तस्य वेश्मनि । प्रतीक्षमाणोऽवसरं तान्यहान्यत्यवायम् ।। तस्याथ योगनन्दस्य काणभूते कदाचन । पुत्रो हिरण्यगुप्ताख्यो मृगयायै गतोऽभवत् । अश्ववेगात्प्रयातस्य कथंचिह्रमन्तरम् । एकाकिनो वने तस्य वासरः पर्यहीयत ॥ ततश्च तां निशां नेतुं वृक्षमारोहति स्म सः । क्षणात्तत्रैव चारोहदृक्षः सिंहेन भीपितः ॥ स दृष्ट्वा राजपुत्रं तं भीतं मानुपभाषया । मा भैपीर्मम मित्रं त्वमित्युक्त्वा निर्भयं व्यधात् ।। विस्रम्भादृक्षवाक्येन राजपुत्रोऽथ सुप्तवान् । ऋक्षस्तु जाग्रदेवासीदधः सिंहोऽथ सोऽब्रवीत् ।। रक्ष मानुपमेतं मे क्षिप यावद्जाम्यहम् । ऋक्षस्ततोऽब्रवीत्पाप न मित्रं घातयाम्यहम् ।। क्रमाक्षे प्रसुप्ते च राजपुत्रे च जाग्रति । पुनः सिंहोऽब्रवीदेतमृदं मे क्षिप मानुप ॥ तच्छ्रुत्वालभयात्तेन सिंहस्याराधनाय सः । क्षिप्तोऽपि नापतचित्रमृक्षो देवप्रबोधितः ।। मित्रद्रोहिन्भवोन्मत्त इति शापमदाच सः । तस्य राजसुतस्यैतवृत्तान्तावगमावधिम् ।। प्राप्यैव स्वगृहं प्रातरुन्मत्तोऽभूनृपात्मजः । योगनन्दश्च तदृष्ट्वा विपादं सहसागमत् ।। अब्रवीच स कालेऽस्मिञ्जीवेद्वररुचिर्यदि । इदं ज्ञायेत तत्सर्व धिड्ने तद्वधपाटवम् ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः शकटालो व्यचिन्तयत् । हन्त कात्यायनस्यायं लब्धः कालः प्रकाशने ।। न सोऽत्र मानी तिप्ठेच्च राजा मयि च विश्वसेत् । इत्यालोच्य स राजानमब्रवीद्याचितामयः ।। राजन्नलं विषादेन जीवन्वररुचिः स्थितः । योगनन्दस्ततोऽवादीकुत्तमानीयतामिति ॥ अथाहं शकटालेन योगनन्दान्तिकं हठात् । आनीतस्तं तथाभूतं राजपुत्रं व्यलोकयम् ।। मित्रद्रोहः कृतोऽनेन देवेत्युक्त्वा तथैव सः । सरस्वतीप्रसादेन वृत्तान्तः कथितो मया ॥ ततस्तच्छापमुक्तेन स्तुतोऽहं राजसूनुना । त्वया कथामिदं ज्ञातमित्यपृच्छत्स भूपतिः ।। अथाहमवदं राजुल्लक्षणैरनुमानतः । प्रतिभातश्च पश्यन्ति सर्व प्रज्ञावतां धियः ॥ तद्यथा तिलको ज्ञातस्तथा सर्वमिदं मया । इति मद्वचनात्सोऽभूद्राजा लजानुतापवान् । ७७ ७८ ८२ ८३ ८४ ८५ ८७ ९१ ९२ ९३ ९४ ९५ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः५॥ अथानाहतसत्कारः परिशुद्ध्यैव लाभवान् । स्वगृहं गतवानस्मि शीलं हि विदुषां धनम् ॥ प्राप्तस्यैव च तत्रत्यो जनोऽरोदीपुरो मम । अभ्येत्य मां समुद्धान्तमुपवर्पोऽब्रवीत्ततः ॥ ९९ राजा हतं निशम्य त्वामुपकोशामिसाद्वपुः । अकरोदथ मातुस्ते शुचा हृदयमस्फुटन् । १०० तच्छ्रुत्वाभिनवोद्भूतशोकावेगविचेतनः । सद्योऽहमपतं भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः ॥ क्षणाच गतवानस्मि प्रलापानां रसशताम् । प्रियवन्धुविनाशोत्थः शोकामिः कं न तापयेत् ।। १०२ आ संसारं जगत्यस्मिन्नेका नित्या ह्यनित्यता । तदेतामैश्वरी मायां किं जानन्नपि मुह्यसि ॥ १०३ इत्यादिमिरुपागत्य वर्पण वचनैरहम् । बोधितोऽथ यथातत्त्वं कथंचिद्धृतिमाप्तवान् ।। १०४ ततो विरक्तहृदयस्त्यक्त्वा सर्व निवन्धनम् । प्रशमैकसहायोऽहं तपोवनमशिश्रियम् ।। १०५ दिवसेष्वथ गच्छत्सु तत्तपोवनमेकदा । अयोध्यात उपागच्छद्विप्र एको मयि स्थिते । स मया योगनन्दस्य राज्यवार्तामपृच्छयत । प्रत्यभिज्ञाय मां सोऽथ सशोकमिदमब्रवीत् ।। शृणु नन्दस्य यद्वृत्तं तत्सकाशाद्गते त्वयि । लब्धावकाशस्तत्राभून्छकटालश्चिरेण सः ।। १०८ स चिन्तयन्वधोपायं योगनन्दस्य युक्तितः । क्षितिं सनन्तमद्राक्षीचाणक्याख्यं द्विजं पथि ॥ २०९ किं भुवं खनसीत्युक्ते तेन विप्रोऽथ सोऽब्रवीत् । दर्भमुन्मूलयाम्यत्र पादो ह्येतेन मे क्षतः ॥ ११० तच्छ्रुत्वा सहसा मत्री कोपनं क्रूरनिश्चयम् । तं विप्रं योगनन्दस्य वधोपायममन्यत ॥ १११ नाम पृष्ट्वाब्रवीत्तं च हे ब्रह्मन्दापयामि ते । अहं त्रयोदशीश्राद्धं गृहे नन्दस्य भूपतेः ॥ ११२ दक्षिणातः सुवर्णस्य लक्षं तव भविष्यति । भोक्ष्यसे धुरि चान्येपामेहि तावद्गृहं मम ॥ ११३ इत्युक्त्वा शकटालतं चाणक्यमनयद्गृहम् । श्राद्धाहेऽदर्शयत्तं च राज्ञे स श्रद्दधे च तम् ॥ ११४ ततः स गत्वा चाणक्यो धुरि श्राद्ध उपाविशत् । सुवन्धुनामा विप्रश्च तामैच्छ रमासनः ।। ११५ तद्गत्वा शकटालेन विज्ञप्तो नन्दभूपतिः । अवादीनापरो योग्यः सुबन्धुधुरि तिष्ठतु ॥ ११६ आगत्यैतां च राजाज्ञां शकटालो भयानतः । न मेऽपराध इत्युक्त्वा चाणक्याय न्यवेदयत् ।। ११७ सोऽथ कोपेन चाणक्यो ज्वलन्निव समन्ततः । निजां मुक्त्वा शिसां तत्र प्रतिज्ञामकरोदिमाम् ॥ ११८ अवश्यं हन्त नन्दोऽयं सप्तभिर्दिवसैर्मया। विनाश्यो बन्धनीया च ततो निर्मन्युना शिखा'। ११९ इत्युक्तवन्तं कुपिते योगनन्दे पलायितम् । अलक्षितं वगेहे तं शकटालो न्यवेशयत् ।। १२० तत्रोपकरणे दत्ते गुप्तं तेनैव मत्रिणा । स चाणक्यो द्विजः क्वापि गत्वा कृत्यामसाधयत् ।। १२१ तद्वशाद्योगनन्दोऽथ दाहज्वरमवाप्य सः । सप्तमे दिवसे प्राप्ते पञ्चत्वं समुपागमत् ।। हत्या हिरण्यगुप्तं च शकटालेन तत्सुतम् । पूर्वनन्दसुते लक्ष्मीश्चन्द्रगुप्ते निवेशिता ॥ मश्रित्वे तस्य चाभ्यर्य बृहस्पतिसमं धिया । चाणक्यं स्थापयित्वा तं स मत्री कृतकृत्यताम् ।। १२४ मन्यानो योगनन्दस्य कृतवैरप्रतिक्रियः । पुत्रशोकेन निर्विण्णः प्रविवेश महद्वनम् ।। १२५ इति तस्य मुसाछुत्वा विप्रस्य सुतरामहम् । काणभूते गतः सेदं सर्वमालोक्य चञ्चलम् ।। १२६ सेदाचाहमिमां द्रष्टुमागतो विन्ध्यवासिनीम् । तत्प्रसादेन दृष्ट्वा त्वां स्मृता जातिर्मया ससे ।। १२७ प्राप्तं दिव्यं च विज्ञानं मयोक्ता ते महाकथा । इदानी क्षीणशापोऽहं यतिष्ये देहमुज्झितुम् ।। १२८ त्वं च संप्रति तिष्टेह यावदायाति तेऽन्तिकम् । शिप्ययुत्तो गुणाट्यारयस्त्यक्तभापानयो द्विजः ॥ १२९ सोऽपि पदमिव क्रोधादेव्या शप्तो गणोत्तमः । माल्यवान्नाम मत्पक्षपाती मर्त्यत्वमागतः ।। १३० तस्मै महेश्वरोक्तपा कयनीया महाकथा । ततस्ते शापनिर्मुक्तिस्तस्य चापि भविष्यति ॥ एवं वररुचिसत्र फाणभूतेनिवेद्य सः । प्रतस्थे देहमोक्षाय पुण्यं वदरिकाश्रमम् ।। १३२ गच्छन्ददर्भ गद्गायां सोऽथ नाकाशिनं मुनिम् । तत्समक्षं च तस्यः फुशेनाभूत्करभतिः ॥ सतोऽम्य रुधिरं नियत्तेन शायरसीयतम् । अहंकारपरीक्षार्थ कौतुकात्म्यप्रभावतः ।। माहवा दन्त सिद्धोऽम्मीत्यगादर्पमसी मुनिः । ततो परगचिः सिंचिहिहम्येव जगाद तम् ।। जिमामनाय रक्त से मया शाफरसीहतम् । यायनाचाप्यहंकारः परित्यक्तस्त्वया मुने ।। १२२ १२३ + । १३३ १३४ १३५ . , ·कथापीठलम्बकः १। १५ १३७ १३८ १३९ ज्ञानमार्गे ह्यहंकारः परिघो दुरतिक्रमः । ज्ञानं विना च नास्त्येव मोक्षो ब्रतशतैरपि । स्वर्गस्तु न मुमुक्षणां क्षयी चित्तं विलोभयेत् । तस्मादहंकृतित्यागाज्ज्ञाने यत्नं मुने कुरु ।। विनीयैवं मुनि तेन प्रणतेन कृतस्तुतिः । तं घदर्याश्रमोदेशं शान्तं वररुचिर्ययौ ।। अथ स निविडभत्तया तत्र देवीं शरण्यां शरणमुपगतोऽसौ मर्यभावं मुमुक्षुः । प्रकटितनिजमूर्तिः सापि तस्मै शशंस स्वयमनलसमुत्यां धारणां देहमुक्त्यै ॥ दग्ध्वा शरीरमथ धारणया तया तद्दिव्यां गतिं वररुचिः स निजां प्रपेदे। विन्ध्याटवीभुवि ततः स च काणभूतिरासीदभीप्सितगुणाढ्यसमागमोत्कः ।। १४० १४१ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके पद्यमस्वरमः । पष्टस्तरः। م م ه ه م م ه م م ة م ع : ७ ८ २४ ततः स मर्त्यवपुपा माल्यवान्विचरन्वने । नाम्ना गुणाढ्यः सेवित्वा सातवाहनभूपतिम् ।। संस्कृताद्यास्तदने च भापास्तिस्रः प्रतिज्ञया । त्यक्त्वा सिन्नमना द्रष्टुमाययौ विन्ध्यवासिनीम् ॥ तदादेशेन गत्वा च काणभूतिं ददर्श सः । ततो जातिं निजां स्मृत्वा प्रबुद्धः सहसाभवत् ॥ आश्रित्य भाषां पैशाची भापात्रयविलक्षणाम् । श्रावयित्वा निजं नाम काणभूतिं च सोऽब्रवीत् ।। पुष्पदन्ताच्छ्रुतां दिव्यां शीघ्रं कथय मे कथाम् । येन शापं तरिष्यावस्त्वं चाहं च समं सखे । तच्छ्रुत्वा प्रणतो हृष्टः काणभूतिरुवाच तम् । कथयामि कथां किं तु कौतुकं मे महत्प्रभो ।। आजन्मचरितं तावच्छंस मे कुर्वनुग्रहम् । इति तेनार्थितो वक्तुं गुणाढ्योऽथ प्रचक्रमे ।। प्रतिष्ठानेऽस्ति नगरं सुप्रतिष्ठितसंज्ञकम् । तत्राभूत्सोमशर्माख्यः कोऽपि ब्राह्मणसत्तमः ॥ वत्सश्च गुल्मकश्चैव तस्य द्वौ तनयौ सखे । जायते स्म तृतीया च श्रुतार्था नाम कन्यका । कालेन ब्राह्मणः सोऽथ सभार्य: पञ्चतां गतः । तत्पुत्रौ तौ स्वसारं तां पालयन्तावतिष्ठताम् ।। सा चाकस्मात्सगर्भाभूत्तदृष्ट्वा वत्सगुल्मयोः । तत्रान्यपुरुपाभावाच्छान्योन्यमजायत । ततः श्रुतार्था चित्तज्ञा भ्रातरौ तावभापत । पापशङ्का न कर्तव्या शृणुतं कथयामि वाम् ।। कुमारः कीर्तिसेनाख्यो नागराजस्य वासुकैः । भ्रातुः पुत्रोऽस्ति तेनाहं दृष्टा स्नातुं गता सती ।। १३ ततः स मदनाकान्तो निवेद्यान्वयनामनी । गान्धर्वेण विवाहेन मां भार्यामकरोत्तदा । विप्रजातेरयं तस्मान्मम गर्भ इति स्वसुः । श्रुत्वा कः प्रत्ययोऽत्रेति वत्सगुल्माववोचताम् ।। १५ ततो रहसि सस्मार सा तं नागकुमारकम् । स्मृतमात्रागतः सोऽथ वत्सगुल्मावभाषत ।। १६ भार्या कृता मयैवेयं शापभ्रष्टा वराप्सराः । युष्मत्स्वसा युवां चैव शापेनैव च्युतौ भुवि ।। पुनो जनिष्यते चात्र युष्मत्स्वसुरसंशयम् । ततोऽस्याः शापनिर्मुक्तिर्युवयोश्च भविष्यति ।। १८ इत्युक्त्यान्तर्हितः सोऽभूत्ततः स्तोकैश्च वासरैः । श्रुतार्थायाः सुतो जातस्तं हि जानीहि मां सखे ॥ १९ गणावतारो जातोऽयं गुणाढ्यो नाम ब्राह्मणः । इति तत्कालमुदभूदन्तरिक्षात्सरस्वती ।। क्षीणशापास्ततस्ते च जननीमातुला मम । कालेन पञ्चतां प्राप्ता गतश्चाहमधीरताम् ।। अथ शोकं समुत्सृज्य बालोऽपि गतवानहम् । स्वावष्टम्भेन विद्यानां प्राप्तये दक्षिणापथम् ॥ २२ कालेन तत्र संप्राप्य सर्वा विद्याः प्रसिद्धिमान् । स्वदेशमागतोऽभूवं दर्शयिष्यन्निजान्गुणान् ।। २३ प्रविशंश्च चिरात्तत्र नगरे सुप्रतिष्ठिते । अपश्यं शिष्यसहितः शोभां कामप्यहं तदा ।। कचित्सामानि छन्दोगा गायन्ति च यथाविधि । कचिद्विवादो विप्राणामभूद्वदविनिर्णये ॥ योऽन छूतकलां वेत्ति तस्य हस्तगतो निधिः । इत्यादिकैतवैतमस्तुवन्कितवाः कचित् ।। अन्योन्यं निजवाणिज्यकलाकौशलवादिनाम् । कचिच्च वणिजां मध्ये वणिगेकोऽब्रवीदिदम् ।। अथैः संयमवानान्माप्नोति कियदद्भुतम् । मया पुनर्विनवार्थ लक्ष्मीरामादिता पुरा॥ गर्भस्थस्य च मे पूर्व पिता पञ्चत्वमागतः । मन्मातुश्च तदा पापैर्गोवजैः सकलं हृतम् ।। । २४ २५ २७ २९ ·४४ ४५ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६॥ ततः सा सद्भयाद्गत्वा रक्षन्ती गर्भमालनः । तस्थौ कुमारदत्तस्य पितृमित्रस्य वैश्मनि ॥ ३० तत्र तस्याश्च जातोऽहं साध्व्या वृत्तिनिवन्धनम् । ततश्चावर्धयत्सा मां कृच्छ्रकर्माणि कुर्वती ॥ उपाध्यायमथाभ्यर्थ्य तयाकिंचन्यदीनया । क्रमेण शिक्षितश्वाहं लिपिं गणितमेव च ॥ ३२ वणिक्पुत्रोऽसि तत्पुत्र वाणिज्यं कुरु सांप्रतम् । विशाखिलाख्यो देशेऽस्मिन्वणिक्चास्ति महाधनः ॥ ३३ दरिद्राणां कुलीनानां भाण्डमूल्यं ददाति सः । गच्छ याचस्व तं मूल्यमिति माताब्रवीच माम् ॥ ततोऽहमगमं तस्य सकाशं सोऽपि तत्क्षणम् । इत्यवोचत्क्रुधा कंचिद्वणिक्पुत्रं विशाखिल: ३५ भूपको दृश्यते योऽयं गतप्राणोऽत्र भूतले । एतेनापि हि पण्येन कुशलो धनमर्जयेत् ॥ दत्तास्तव पुनः पाप दीनारा बहवो मया । दूरे तिष्ठतु तदृद्धिस्त्वया तेऽपि न रक्षिताः ॥ तच्छ्रुत्वा सहसैवाहं तमवोचं विशाखिलम् । गृहीतोऽयं मया त्वत्तो भाण्डमूल्याय मूषकः॥ ३८ इत्युक्त्वा भूपकं हस्ते गृहीत्वा संपुटे च तम् । लिखित्वास्य गतोऽभूवमहं सोऽप्यहसद्वणिक् । चणकाजलियुग्मेन मूल्येन स च मूपकः । मार्जारस्य कृते दत्तः कस्यचिद्वणिजो मया ॥ कृत्वा तांश्चणकान्भृष्टान्गृहीत्वा जलकुम्भिकाम् । अतिष्ठं चत्वरे गत्वा छायायां नगराद्वहिः ॥ ४१ तत्र श्रान्तागतायाम्भः शीतलं चणकांश्च तान् । काष्ठभारिकसंघाय सप्रश्रयमदामहम् ॥ ४२ एकैकः काष्ठिकः प्रीत्या काप्ठे द्वे वे ददौ मम । विक्रीतवानहं तानि नीत्वा काष्ठानि चापणे ॥ ४३ ततः स्तोकेन मूल्येन क्रीत्वा तांश्चणकांस्ततः । तथैव काप्टिकेभ्योऽहमन्येयुः काष्ठमाहरम् ॥ एवं प्रतिदिनं कृत्वा प्राप्य मूल्यं क्रमान्मया । काष्ठिकेभ्योऽखिलं दारु क्रीतं तेभ्यो दिनत्रयम् ॥ अकस्मादय संजाते काठच्छेदेऽतिवृष्टिभिः । मया तदारु विक्रीतं पणानां वहुभिः शतैः ॥ तेनैव विपणिं कृत्वा धनेन निजकौशलात् । कुर्वन्वणिज्यां क्रमशः संपन्नोऽस्मि महाधनः ।। सौवर्णो भूपकः कृत्वा मया तस्मै समर्पितः । विशाखिलाय सोऽपि स्वां कन्यां मह्यमदात्ततः ।। अत एव च लोकेऽस्मिन्प्रसिद्धो मूपकाख्यया । एवं लक्ष्मीरियं प्राप्ता निर्धनेन सता मया ॥ ४९ तच्छ्रुत्वा तत्र तेऽभूवन्वणिजोऽन्ये सविस्मयाः । धीर्न चित्रीयते कस्मादभित्तौ चित्रकर्मणा ॥ कचित्प्रतिमप्राप्तहेममापाप्टको द्विजः । छन्दोगः कश्चिदित्युक्तो विटप्रायेण केनचित् ॥ ग्राह्मण्याद्भोजनं तावदस्ति ते तत्त्वयामुना । लोकयात्रा सुवर्णेन वैदग्ध्यायेह शिक्ष्यताम् ।। को मां शिक्षयतीत्युक्ते तेन मुग्धेन सोऽब्रवीत् । यैपा चतुरिका नाम वेश्या तस्या गृहं व्रज ॥ तत्र किं करवाणीति द्विजेनोक्तो विटोऽब्रवीत् । स्वर्ण दत्त्वा प्रयुञ्जीथा रखयन्साम किंचन ॥ श्रुत्वेत्यगच्छच्छन्दोगो द्रुतं चतुरिकागृहम् । उपाविशत्प्रविश्यात्र कृतप्रत्युद्गतिस्तया । मामद्य लोकयानां त्वं शिक्षयतेन सांप्रतम् । इति जल्पन्स तत्तस्यै स्वर्णमर्पितवान्द्विजः ॥ ५६ प्रहसत्पथ तत्रस्थे जने किंचिद्विचिन्त्य सः । गोकर्णसदृशौ कृत्वा करावावद्धसारणौ ।। तारस्वरं तथा साम गायति स्म जडाशयः । यथा तत्र मिलन्ति स्म विटा हास्यदिदृक्षवः । ते चावोचन्गालोऽयं प्रविष्टोऽत्र कुतोऽन्यथा । तच्छीघ्रमर्धचन्द्रोऽस्य गलेऽस्मिन्दीयतामिति ।। ५९ अर्धचन्द्रं शरं मत्वा शिरश्छेदभयाद्दुतम । शिक्षिता लोकयात्रेति गर्जन्स निरगात्ततः ।। ६० तत्मकाणं ततोऽगच्छद्येनासौ प्रेपितोऽभवत् । वृत्तान्तं चावदत्तस्मै सोऽपि चैनमभापत ।। ६१ साम सान्त्वं मयोक्तं ते वेदस्यावसरोऽत्र कः । कि या धाराधिरूढं हि जाइयं वेदजडे जने ॥ एवं विहम्य गत्वा च तेनोक्ता सा विलासिनी । द्विपदम्प पनोरम्य तत्सुवर्णतुणं यज । हसन्त्या घ तया त्यक्तं सुवर्ण प्राप्य स द्विजः । पुनर्जातमिवासानं मन्यानो गृहमागतः ॥ ६४ एवंप्रायाण्यई पश्यन्कौनुकानि पदे पदे । प्राप्तवानराजभवनं महेन्द्रमदनोपमम् ।। सतभान्तः प्रविष्टोऽहं शिप्यरने निवेदितः । आस्थानस्थितमद्राक्षं राजानं मातवाहनम ।। गर्यवर्मप्रभृतिमिममिमिः परिवारितम् । रबसिंहामनामीनममरैरिव वामपम ।। विहितस्पतिकारं मामुपविष्टमयामने । राक्षा नादरं चैव गर्ववर्मादयोऽस्तुवन् ।। ४८ ५६ , ५६ ५७ ५८ ·७५ ७७ ८५ तरङ्गः ६ 'कथापीठलम्बकः १। अयं देव भुवि ख्यातः सर्वविद्याविशारदः । गुणाढ्य इति नामास्य यथार्थमत एव हि ॥ ६९ इत्यादि तत्स्तुतिं दृष्ट्वा मत्रिमिः सातवाहनः । प्रीतः सपदि सत्कृत्य मत्रित्वे मां न्ययोजयत् ।। अथाहं राजकार्याणि चिन्तयन्नवसं सुसम् । शिष्यानध्यापयंस्तत्र कृतदारपरिग्रहः ।। कदाचित्कौतुकादाम्यन्वैरं गोदावरीतटे । देवीकृतिरिति ख्यातमुद्यानं दृष्टवानहम् ।। तचातिरम्यमालोक्य क्षितिस्थमिव नन्दनम् । उद्यानपालः पृष्ठोऽभून्मया तत्र तदागमम् ॥ स च मामनवीस्वामिन्वृद्धेभ्यः श्रूयते यथा । पूर्व मौनी निराहारो द्विजः कश्चित्समाययौ ॥ स दिव्यमिदमुद्यानं सदेवभवनं व्यधात् । ततोऽत्र ब्राह्मणाः सर्वे मिलन्ति स्म सकौतुकाः ।। निर्बन्धात्तैः स पृष्टः स्वं वृत्तान्तमवदहिजः । अस्तीह भएकच्छाख्यो विषयो नर्मदातटे ॥ तस्मिन्नहं समुत्पन्नो विप्रस्तस्य च मे पुरा । न मिक्षामप्यदात्कश्चिदरिद्रस्थालसस्य च ॥ अथ खेदागृहं त्यक्त्वा विरन्तो जीवितं प्रति । भ्रान्त्या तीर्थान्यहं द्रष्टुमगच्छं विन्ध्यवासिनीम् ।। दृष्ट्वा ततश्च तां देवीमिति संचिन्तितं मया । लोकः पशूपहारेण प्रीणाति वरदामिमाम् ।। अहं त्वामानमेवेह हन्मि मूर्खमिमं पशुम् । निश्चित्येति शिरश्छेत्तुं मया शस्त्रमगृह्यत ।। तत्क्षणं सा प्रसन्ना मां देवी स्वयमभापत । पुत्र सिद्धोऽसि मामानं वधीस्तिष्ठ ममान्तिके । इति देवीवरं लब्ध्वा संप्रासा दिव्यता मया । ततः प्रभृति नष्टा मे बुभुक्षा च रुपा सह ॥ कदाचिदथ देवी मां तत्रस्थं स्वयमादिशत् । गत्वा पुन प्रतिष्ठाने रचयोद्यानमुत्तमम् ॥ इत्युक्त्वा सैव मे बीजं दिव्यं प्रादात्ततो मया । इहागत्य कृतं कान्तमुद्यानं तत्प्रभावतः ।। पाल्यमेतश्च युष्माकमित्युक्त्वा स तिरोदधे । इति निर्मितमुद्यानमिदं देव्या पुरा प्रभो॥ उद्यानपालादित्येवं तद्देशे देव्यनुप्रहम् । आकर्ण्य विस्मयाविष्टो गृहाय गतवानहम् ।। एवमुक्त गुणाढ्येन काणभूतिरभापत । सातवाहन इत्यस्य कस्मानामाभवत्प्रभो ॥ ततोऽब्रवीद्गुणाढ्योऽपि शृण्वेतत्कथयामि ते । दीपकर्णिरिति ख्यातो राजाभूत्याज्यविक्रमः ॥ तस्य शक्तिमती नाम भार्या प्राणाधिकाभवत् । रतान्तमुप्तामुद्याने सर्पस्ता जातु दष्टवान् ।। गतायामथ पञ्चत्वं तस्यां तद्गतमानसः । अपुत्रोऽपि स जमाह ब्रह्मचर्यव्रतं नृपः ॥ ततः कदाचिद्राज्याहपुत्रासद्भावदुःखितम् । इत्यादिदेश तं स्वप्ने भगवानिन्दुशेखरः ॥ अटव्यां द्रक्ष्यसि भ्राम्यन्सिहारूढं कुमारकम् । तं गृहीत्वा गृहं गच्छेः स ते पुत्रो भविष्यति ।। अथ प्रबुद्धस्तं स्वप्नं स्मरराजा जहर्षे सः । कदाचिञ्च ययौ दूरामटवौं मृगयारसात् ।। ९३ ददर्श तन्त्र मध्याह्ने सिंहारूढं स भूपतिः । बालकं पद्मसरसस्तीरे तपनतेजसम् ।। अथ राजा स्मरन्स्वप्नमवतारितबालकम् । जलाभिलापिणं सिंहं जघानैकशरण तम् ॥ ९५ स सिंहस्तद्वपुस्त्यक्त्वा सद्योऽभूत्पुरुपाकृतिः । कष्टं किमेतद्रूहीति राज्ञा पृष्टो जगाद च ।। धनदस्य सखा यक्षः सातो नामास्मि भूपते । सोऽहं लान्तीमपश्यं प्राग्गङ्गायामृपिकन्यकाम् ।। सापि मां वीक्ष्य संजातमन्मथाभूदहं तथा । गान्धर्वेण विवाहेन ततो भार्या कृता मया । तथ तद्वान्धवा बुद्धा तां च मां चाशपन्धा । सिहौ भविष्यतः पापो खेन्छाचारौ युवामिति ॥ ९९ पुत्रजन्मावधि तस्याः शापान्तं मुनयो व्यधुः । मम तु त्वच्छराघातपर्यन्तं तदनन्तरम् ।। अथावां सिहमिथुनं संजातौ सापि कालतः । गर्भिण्यभूत्ततो जाते दारकेऽस्मिन्व्यपद्यत ।। १०१ अयं च वर्धितोऽन्यासां सिंहीनां पयसा मया । अद्य चाहं विमुक्तोऽस्मि शापाद्वाणाहतस्त्वया ॥ १०२ तद्गृहाण महासत्त्वं मया दत्तममुं सुतम् । अयं ह्यर्थः समादिष्टस्तैरेव मुनिभिः पुरा ॥ इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्सातनामनि गुह्यके । स राजा तं समादाय वालं प्रत्याययौ गृहम् ।। १०४ सातेन यस्मादूढोऽभूत्तस्मान्तं सातवाहनम् । नाम्ना चकार कालेन राज्ये चैनं न्यवेशयत् ।। १०५ ततस्तस्मिनातेरण्यं दीपकरें क्षितीश्वरे । संवृत्तः सार्वभौमोऽसौ भूपतिः सातवाहनः॥ एवमुक्त्वा कथां मध्ये काणभूत्यनुयोगतः । गुणाढ्यः प्रकृतं धीमाननुस्मृत्याबवीत्पुनः ।। १०७ ८७ ८८ ·. १८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७॥ ततः कदाचिध्यास्त वसन्तसमयोत्सवे । देवीकृतं तदुद्यानं स राजा सातवाहनः ।। १०८ विहरन्सुचिरं तत्र महेन्द्र इव नन्दने । वापीजलेऽवतीर्णोऽभूत्क्रीडितुं कामिनीसखः ।। असिञ्चत्तत्र दयिताः सहेलं करवारिभिः । असिच्यत स ताभिश्च वशाभिरिव वारणः ।। ११० मुखैधौताअनाताम्रनेत्रैर्जगुर्जलाप्लुतैः । अङ्गैः सक्ताम्बरव्यक्तविभागैश्च तमङ्गनाः ॥ विदलत्पतिलकाः स चक्रे वनमध्यगाः । च्युताभरणपुष्पास्ता लता वायुरिव प्रियाः॥ ११२ अथैका तस्य महिपी राज्ञः स्तनभरालसा । शिरीपसुकुमाराङ्गी क्रीडन्ती क्लममभ्यगात् ॥ ११३ सा जलैरमिपिञ्चन्तं राजानमसहा सती । अब्रवीन्मोदकैर्देव परिताडय मामिति ।। ११४ तच्छ्रुत्वा मोदकानराजा द्रुतमानाययद्वहून् । ततो विहस्य सा राज्ञी पुनरेवमभापत ॥ ११५ राजन्नवसरः कोऽत्र मोदकानां जलान्तरे । उदकैः सिञ्च मा त्वं मामित्युक्तं हि मया तव ॥ ११६ संधिमानं न जानासि माशब्दोदकशब्दयोः । न च प्रकरणं वेत्सि मूर्खस्त्वं कथमीदृशः ॥ ११७ इत्युक्तः स तया राजा शब्दशास्त्रविदा नृपः । परिवारे हसत्यन्तर्लज्जाक्रान्तो झगित्यभूत् ।। ११८ परित्यक्तजलक्रीडो वीतदर्पश्च तत्क्षणम् । जातावमानो निर्लक्षः प्राविशन्निजमन्दिरम् ।। ११९ ततश्चिन्तापरो मुह्यन्नाहारादिपराङ्मुखः । चित्रस्थ इव पृष्टोऽपि नैव किंचिदभापत ॥ १२० पाण्डित्यं शरणं वा मे मृत्युर्वेति विचिन्तयन् । शयनीयपरित्यक्तगात्रः संतापवानभूत् ।। १२१ अकस्मादथ राज्ञस्तां दृष्ट्वावस्थां तथाविधाम् । किमेतदिति संभ्रान्तः सर्वः परिजनोऽभवत् ॥ १२२ ततोऽहं शर्ववर्मा च ज्ञातवन्तौ क्रमेण ताम् । अनान्तरे स च प्रायः पर्यहीयत वासरः ।। १२३ अस्मिन्काले न च स्वस्थो राजेत्यालोच्य तत्क्षणम् । आवाभ्यां राजहंसाख्य आहूतो राजचेटकः॥ १२४ शरीरवार्ता भूपस्य स च पृष्टोऽब्रवीदिदम् । नेदृशो दुर्मनाः पूर्व दृष्टो देवः कदाचन ।। १२५ विष्णुशक्तिदुहित्रा च मिथ्यापण्डितया तया । विलक्षीकृत इत्याहुर्देव्योऽन्याः कोपनिर्भरम् ।। १२६ एतत्तस्य मुखाच्छ्रुत्वा राजचेटस्य दुर्मनाः । शर्ववर्मद्वितीयोऽहं संशयादित्यचिन्तयम् ॥ १२७ व्याधिर्यदि भवेद्राज्ञः प्रविशेयुश्चिकित्सकाः । आधिर्वा यदि तत्रास्य कारणं नोपलभ्यते । १२८ नास्त्येव हि विपक्षोऽस्य राज्ये निहतकण्टके । अनुरक्ताः प्रजाश्चैता न हानिः परिदृश्यते ॥ १२९ तत्कस्मादेप खेदः स्यादीदृशः सहमा प्रभोः । एवं विचिन्तिते धीमाशर्ववर्मेदमब्रवीत् ।। १३० अहं जानामि राशोऽस्य मन्युािनुतापतः । मूर्योऽहमिति पाण्डित्यं सदैवायं हि वाञ्छति ।। १३१ उपलब्धो मया चैप पूर्वमेव तदाशयः । राझ्यावमानितश्चाद्य तन्निमित्तमिति श्रुतम् ।। १३२ एवमन्योन्यमालोच्य तां रात्रिमतिवाय च । प्रातरावामगच्छाव वासवेश्म महीपतेः ।। १३३ तर सर्वस्य रद्धेऽपि प्रवेगे कथमप्यहम् । प्राविणं मम पश्चाश शर्ववर्मा लघुक्रमम् ।। १३४ उपविश्याय निकटे पिशातः स मया नृपः । अफारणं कथं देव वर्तसे विमना इति ॥ १३५ नच्छ्रत्यापि तयासीत्स तूगी मासवाहनः । शर्यवर्मा ततभेदमद्भुतं याफ्यमवयीन् ।। १३६ धुनं मम म्यात्कापीति प्रागुक्तं देव मे त्वया । तेनाहं कृतवाना स्वप्नमाणवकं निगि ।। मने नतो मया रष्ट नभमभ्युनमम्बुजम् । तग दिव्येन फेनापि फुमारेण विकासितम् ।। १३८ गनश निर्गता तम्माहिल्या ग्नी धवलाम्बरा । तव देय मुगं सा च प्रविष्टा ममनन्तरम् ।। १३९ ध्यक्षा प्रमुखोऽम्मि मन्य सा च मरम्पती । देवम्य यदने माक्षात्मप्रविष्टा न मंगायः ।। १४. एवं नियरितम्य भयमणि तत्क्षणम् । मामम्नमानः मापूनमवत्मानवाहनः ॥ शिक्षमाणः प्रयग्नेन कालेन पियवा पुमान । अधिगन्छति पाण्डित्यमेनन्मे फव्यतां त्यया ।। मम गेन पिना रोपा लक्ष्मीनं प्रतिभामने । मिमयः किं नु गम्प फाटम्याभरणरिय ।। मोहमपदं गमन्यवादागि: गा । गायन गर्यपिशानां नवं व्याफरणं नरः ॥ १४४ भाई गुणानि स्यां यपंपदन गविभो । मुक्तत्महमा मध्य अपंरमा पिलायन ।। मुग्गेपिगी तानः कथं पुदिपिरम । मदा, मामपन दंप स्यां शिश्यामि मन् । . १४२ - १४६ ·तरङ्गः ७] कथापीठलम्बकः १॥ श्रुत्वैवैतदसंभाव्यं तमवोचमहं रुपा । पद्भिर्मासैस्त्वया देवः शिक्षितश्चेत्ततो मया ॥ संस्कृतं प्राकृतं तद्वदेशमापा च सर्वदा । भापात्रयमिदं त्यक्तं यन्मनुप्येपु संभवेत् ।। शर्ववर्मा ततोऽवादीन्न चेदेवं करोम्यहम् । द्वादशाव्दान्वहाम्येप शिरसा तव पादुके । 'इत्युक्त्वा निर्गते तस्मिन्नहमप्यगमं गृहम् । राजाप्युभयतः सिद्धिं मत्वाश्वस्तो बभूव सः ॥ 'विहस्तः शर्ववर्मा च प्रतिज्ञा तां सुदुस्तराम् । पश्यन्सानुशयः सर्व स्वभार्यायै शशंस तत् ।। सापि तं दुःसितावोचत्संकटेऽस्मिंस्तव प्रभो । विना स्वामिकुमारेण गतिरन्या न दृश्यते ॥ तथेति निश्चयं कृत्वा पश्चिमे प्रहरे निशि । शर्ववर्मा निराहारस्तत्रैव प्रस्थितोऽभवत् ।। तच चारमुसादुद्धा मया प्रातनिवेदितम् । राज्ञे सोऽपि तदाकर्ण्य किं भवेदित्यचिन्तयत् ॥ ततस्तं सिंहगुप्ताख्यो राजपुत्रो हितोऽब्रवीत् । त्वयि सिन्ने तदा देव निर्वेदो मे महानभूत् ।। ततः श्रेयोनिमित्तं ते चण्डिकाने निजं शिरः । छेत्तुं प्रारब्धवानस्मि गत्वास्मान्नगरादहिः । मैवं कृथा नृपस्येच्छा सेत्स्यत्येवेत्यवारयत् । वागन्तरिक्षादथ मां तन्मन्ये सिद्धिरस्ति ते॥ इत्युक्त्वा नृपमामव्य सत्वरं शर्ववर्मणः । पश्चाचारद्वयं सोऽथ सिंहगुप्तो व्यसर्जयत् ।। सोऽपि वातैकभक्षः सन्कृतमौनः सुनिश्चयः । प्राप स्वामिकुमारस्य शर्ववर्मान्तिक क्रमात् ।। शरीरनिरपेक्षेण तपसा तत्र तोपितः । प्रसादमकरोत्तस्य कार्तिकेयो यथेप्सितम् ।। आगत्याने ततो राज्ञे चाराभ्यां स निवेदितः । सिंहगुप्तविसृष्टाभ्यामुदयः शर्ववर्मणः ।। तच्छुत्वा मम राज्ञश्च विपादप्रमदौ द्वयोः । अभूतां मेघमालोक्य हंसचातकयोरिव ॥ आगत्य शर्ववर्माथ कुमारवरसिद्धिमान् । चिन्तितोपस्थिता राजे सर्वा विद्याः प्रदत्तवान् ।। प्रादुरासंश्च तास्तम्य सातवाहनभूपतेः । तत्क्षणं किं न कुर्याद्धि प्रसादः पारमेश्वरः ॥ अथ तमसिलविद्यालाभमाकर्ण्य राज्ञः प्रमुदितवति राष्ट्र तत्र कोऽप्युत्सवोऽभूत् । अपि पधनविधूतास्तत्क्षणोल्लास्यमानाः प्रतिवसति पताका बद्धनृत्ता इवासन् ॥ राजर्जाहरत्ननिचयरथ शर्ववर्मा तेनार्चितो गुरुरिति प्रणतेन राज्ञा । स्वामीकृतश्च विपये मरुकच्छ कूलोपकण्ठविनिवेशिनि नर्मदायाः ॥ योऽग्रे चारमुसेन पण्मुसवरप्राप्ति समाकर्णय- संतुच्याससमं श्रिया नरपतिस्तं सिंहगुप्तं व्यधात् । राज्ञी तामपि विष्णुशक्तितनयां विद्यागमे कारणं देवीनामुपरि प्रसह्य कृतवान्प्रीत्याभिपिच्य स्वयम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके पष्ठस्तरन । १४७ १४८ १४९ १५० १५१ १५२ १५३ १५४ १५५ १५६ १५७ १५८ १५९ १६० १६१ १६२ १६३ १६४ १६५ सप्तमस्तरशः। ततो गृहीतमानोऽहं राजान्तिकमुपागमम् । तत्र च श्लोकमपठहिजः कश्चित्वयं कृतम् ।। तं चाचष्ट स्वयं राजा सम्यक्संस्कृतया गिरा । तत्रालोक्य च तत्रस्थो जनः प्रमुदितोऽभवत् ॥ ततः स शर्ववर्माणं राजा सविनयोऽब्रवीत् । स्वयं कथय देवेन कथं तेऽनुग्रहः कृतः ॥ तच्छ्रुत्वानुग्रहं राज्ञः शर्ववर्माभ्यभापत । इतो राजनिराहारो मौनस्थोऽहं तदा गतः ।। ततोऽध्वनि मनाक्छेपे जाते तीव्रतपःकृशः । वान्तः पतितवानस्मि निःसंज्ञो धरणीतले ।। उत्तिष्ठ पुत्र सर्व ते संपत्स्यत इति स्फुटम् । शक्तिहस्तः पुमानेत्य जाने मामब्रवीत्तदा ।। तेनाहममृतासारसंसिक्त इव तत्क्षणम् । प्रबुद्धः क्षुत्पिपासादिहीनः स्वस्थ इवाभवम् ।। 'अथ देवस्य निकटं प्राप्य भक्तिभराकुलः । स्नात्वा गर्भगृहं तस्य प्रविष्टोऽभूवमुन्मनाः ॥ ततोऽन्तः प्रभुणा तेन स्कन्देन मम दर्शनम् । दत्तं ततः प्रविष्टा मे मुसे मूर्ता सरस्वती ।। अथासौ भगवान्साक्षात्पभिराननपङ्कजैः । सिद्धो वर्णसमानाय इति सूत्रगुदैरयत् ।। م م س ه م م م و م ة ·१५ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः । तच्छ्रुत्वैव मनुष्यत्वसुलभाचापलाद्वत । उत्तरं सूत्रमभ्यूद्य स्वयमेव मयोदितम् ।। अथाब्रवीत्स देवो मां नावदिष्यः स्वयं यदि । अभविष्यदिदं शास्त्रं पाणिनीयोपमर्दकम् ॥ १२ अधुना स्वल्पतत्रत्वात्कातनाख्यं भविष्यति । मद्वाहनकलापस्य नाम्ना कालापकं तथा । इत्युक्त्वा शब्दशास्त्रं तत्प्रकाश्याभिनवं लघु । साक्षादेव स मां देवः पुनरेवमभापत ॥ युष्मदीयः स राजापि पूर्वजन्मन्यभूदृपिः । भरद्वाजमुनेः शिष्यः कृष्णसंज्ञो महातपाः ॥ तुल्याभिलापामालोक्य स चैकां मुनिकन्यकाम् । ययावकस्मात्पुष्पेपुशरघांतरसज्ञताम् ।। अतः स शप्तो मुनिमिरवतीर्ण इहाधुना । सा चावतीर्णा देवीत्वे तस्यैव मुनिकन्यका ।। इत्थमृष्यवतारोऽयं नृपतिः सातवाहनः । दृष्टे त्वय्यखिला विद्या प्राप्स्यत्येव त्वदिच्छया । अक्लेशलभ्या हि भवन्त्युत्तमार्था महात्मनाम् । जन्मान्तरार्जिताः स्फारसंस्काराक्षिप्तसिद्धयः ।। १९ इत्युक्त्वान्तहिते देवे निरगच्छमहं वहिः । तण्डुला मे प्रदत्ताश्च तत्र देवोपजीविभिः ।। २० ततोऽहमागतो राजस्तण्डुलास्ते च मे पथि । चित्रं तावन्त एवासन्भुज्यमाना दिने दिने । २१ एवमुक्त्वा स्ववृत्तान्तं विरते शर्ववर्मणि । उदतिष्ठन्नृपः स्नातुं प्रहृष्टः सातवाहनः । २२ ततोऽहं कृतमौनत्वाब्यवहारवहिष्कृतः । अनिच्छन्तं तमामत्र्य प्रणामेनैव भूपतिम् ।। २३ निर्गत्य नगरात्तस्माच्छिप्यद्वयसमन्वितः । तपसे निश्चितो द्रष्टुमागतो विन्ध्यवासिनीम् ॥ २४ स्वप्नादेशेन देव्या च तयैव प्रेपितस्ततः । विन्ध्याटवीं प्रविष्टोऽहं त्वां द्रष्टुं भीपणामिमाम् ॥ २५ पुलिन्दवाक्यादासाद्य सार्थ दैवात्कथंचन । इह प्राप्तोऽहमद्राक्षं पिशाचान्सुबहूनमून् । २६ अन्योन्यालापमेतेपां दूरादाकर्ण्य शिक्षिता । मया पिशाचभापेयं मौनमोक्षस्य कारणम् ।। २७ उपगम्य ततश्चैतां त्वां श्रुत्वोजयिनीगतम् । प्रतिपालितवानस्मि यावदभ्यागतो भवान् ॥ २८ दृष्ट्वा त्वां स्वागतं कृत्वा चतुर्थ्या भूतभापया । मया जातिः स्मृतेत्येप वृत्तान्तो मेऽत्र जन्मनि ।। २९ एवमुक्ते गुणाढ्येन काणभूतिरुवाच तम् । त्वदागमो मया ज्ञातो यथाद्य निशि तच्छृणु ॥ ३० राक्षसो भूतिवर्माख्यो दिव्यदृष्टिः ससास्ति मे । गतवानस्मि चोद्यानमुज्जयिन्यां तदास्पदम् ।। ३१ तत्रासौ निजशापान्तं प्रति पृष्टो मयाब्रवीत् । दिवा नास्ति प्रभावो नस्तिष्ठ रात्रौ वदाम्यतः॥ ३२ तथेति चाहं तत्रस्थः प्राप्तायां निशि वलाताम् । तमपृच्छं प्रसङ्गेन भूतानां हर्पकारणम् ।। ३३ पुरा विरिञ्चसंवादे यदुक्तं शंकरेण तत् । शृणु वच्मीति मामुक्त्वा भूतिवर्माथ सोऽब्रवीत् ॥ ३४ दिवा नैषां प्रभावोऽस्ति ध्वस्तानामतेजसा । यक्षरक्षःपिशाचानां तेन हृष्यन्त्यमी निशि ॥ न पूज्यन्ते सुरा यत्र न च विप्रा यथोचितम् । भुज्यतेऽविधिना वापि तत्रैते प्रभवन्ति च ।। अमांसभक्षः साध्वी वा यत्र तत्र न यान्त्यमी । शुचीशूरान्प्रबुद्धांश्च नाकामन्ति कदाचन ।। इत्युक्त्वा मे स तत्कालं भूतिवर्माब्रवीत्पुनः । गच्छागतो गुणाढ्यस्ते शापमोक्षस्य कारणम् ।। श्रुत्वैतदागतश्चास्मि त्वं च दृष्टो मया प्रभो । कथयाम्यधुना तां ते पुष्पदन्तोदितां कथाम् ।। किं त्वेकं कौतुकं मेऽस्ति कथ्यतां केन हेतुना । स पुष्पदन्तस्त्वं चापि माल्यवानिति विश्रुतः ॥ काणभूतेरिति श्रुत्वा गुणाढ्यस्तमभापत । गङ्गातीरेऽप्रहारोऽस्ति नाम्ना बहुसुवर्णकः॥ तन्न गोविन्ददत्तास्यो ब्राह्मणोऽभूबहुश्रुतः । तस्य भार्याग्निदत्ता च बभूव पतिदेवता ।। स फालेन द्विजस्तस्यां पञ्च पुत्रानजीजनत् । ते च मूर्साः सुरूपाश्च बभूवुरभिमानिनः ।। अथ गोविन्ददत्तस्य गृहानतिथिराययौ । विप्रो वैश्वानरो नाम वैश्वानर इवापरः ।। गोविन्ददत्ते तत्कालं गृहादपि वहिः स्थिते । तत्पुत्राणामुपागत्य कृतं तेनाभिवादनम् ।। हासमानं च तैसस्य कृतं प्रत्यमिवादनम् । ततः स कोपानिर्गन्तुं प्रारेभे तद्गृहाहिजः ॥ आगतेनाय गोविन्ददत्तेन स तथाविधः । ग्रुद्धः पृष्टोऽनुनीतोऽपि जगादेवं द्विजोत्तमः ।। पुत्राले पतिता मूर्गसत्संपर्काद्भवानपि । तम्मान्न भोक्ष्ये त्वद्देहे प्रायश्चित्तं नु मे भवेत् ॥ अय गोविन्ददत्तस्तमुवाच शपयोत्तरम् । न स्पृशाम्यपि जात्येतानहं फुतनयानिति ।। ३७ ३८ ३९ ४० ४२ ४६. ૪૮ ४९ ·२१ ५२ ५७ ६१ ६२ ६४ तरङ्गः ७. कथापीठलम्बकः १। तद्भार्यापि तथैवैत्य तमुवाचातिथिप्रिया । ततः कथंचिदातिथ्यं तत्र वैश्वानरोऽग्रहीत् ।। तदृष्ट्वा देवदत्ताख्यस्तस्यैकस्तनयस्तदा । अभूगोविन्ददत्तस्य नैघृण्येनानुतापवान् ।। व्यथै जीवितमालोक्य पितृभ्यामथ दूपितम् । सनिर्वेदः स तपसे ययौ वदरिकाश्रमम् ।। ततः पर्णाशनः पूर्व धूमपश्चाप्यनन्तरम् । तस्थौ चिराय तपसे तोपयिष्यन्नुमापतिम् ॥ ददौ च दर्शनं तस्य शंभुस्तीव्रतपोर्जितः । तस्यैवानुचरत्वं च स वने वरमीश्वरात् ।। विद्याः प्राप्नुहि भोगांश्च भुवि भुड्क्ष्व ततस्तव । भवितामिमतं सर्वमिति शंभुस्तमादिशत् ॥ ततः स गत्वा विद्यार्थी पुरं पाटलिपुत्रकम् । सिपेवे वेदकुम्भाख्यमुपाध्यायं यथाविधि ।। तत्रस्यं तमुपाध्यायपली जातु स्मरातुरा । हठात्रे वत स्त्रीणां चञ्चलाश्चित्तवृत्तयः ।। तेन संत्यज्य तं देशमनङ्गकृतविप्लवः । स देवदुत्तः प्रययौ प्रतिष्ठानमतन्द्रितः ॥ सत्र युद्धमुपाध्यायं वृद्धया भार्ययान्वितम् । मन्त्रस्वाम्याख्यमभ्यर्थ्य विद्याः सम्यगधीतवान् ।। कृतविद्यं च तं तत्र ददर्श नृपतेः सुता । सुशर्माख्यस्य सुभगं श्री म श्रीरिवाच्युतम् ।। सोऽपि तां दृष्टवान्कन्या स्थितां वातायनोपरि । विहरन्ती विमानेन चन्द्रस्येवाधिदेवताम् ।। घद्धाविव तयान्योन्यं मारतलया दृशा । नापस समर्थौ तौ बभूवतुरुभावपि । साथ तस्यैकयाङ्गुल्या मूर्तयेच स्मराज्ञया । इतो निकटमेहीति संज्ञा चक्रे नृपामजा ॥ ततः समीपं तस्याश्च ययावन्तःपुराञ्च सः । सा च चिक्षेप दन्तेन पुष्पमादाय तं प्रति ।। ' संज्ञामेतामजानानो गूढां राजसुताकृताम् । स कर्तव्यविमूढः सन्नुपाध्यायगृहं ययौ ।। लुलोठ तत्र धरणौ न किंचिद्वतमीश्वरः । तापेन दह्यमानोऽन्तर्मूकः प्रमुपितो यथा ।। वितळ कामजैश्चिहरुपाध्यायेन धीमता । युक्त्या पृष्टः कथंचिच्च यथावृत्तं शशंस सः॥ तद्बुद्धा तमुपाध्यायो विदग्धो वाक्यमब्रवीत् । दन्तेन पुष्पं मुञ्चन्त्या तया संज्ञा कृता तव ।। यदेतत्पुष्पदन्ताख्यं पुष्पान्यं सुरमन्दिरम् । तत्रागत्य प्रतीक्षेथाः सांप्रतं गम्यतामिति ॥ श्रुत्वेति ज्ञानसंज्ञार्थः स तत्याज शुचं युवा । ततो देवगृहस्यान्तस्तस्य गत्वा स्थितोऽभवत् ।। साप्यष्टमी समुद्दिश्य तत्र राजसुता ययौ । एकैव देवं द्रष्टुं च गर्भागारमथाविशत् ॥ दृष्टोऽत्र द्वारपट्टस्य पश्चात्सोऽथ प्रियस्तया । गृहीतानेन चोत्थाय सा कण्ठे सहसा ततः ।। चित्रं त्वया कथं ज्ञाता सा संज्ञेत्युदिते तया । उपाध्यायेन सा ज्ञाता न मयेति जगाद सः॥ मुच मामविदग्धस्त्वमित्युक्त्वा तत्क्षणात्कुधा । मन्त्रभेदभयात्साथ राजकन्या ततो ययौ ॥ सोऽपि गत्वा विविक्ते तां दृष्टनष्टां स्मरन्प्रियाम् । देवदत्तो वियोगाग्निविगलज्जीवितोऽभवत् ।। दृष्ट्वा तं तादृशं शंभुः प्राक्प्रसन्नः किलादिशत् । गणं पञ्चशिखं नाम तस्याभीप्सितसिद्धये ॥ स चागत्य समाश्वास्य स्त्रीवेपं तं गणोत्तमः । अकारयत्स्वयं चाभूदृद्धब्राह्मणरूपधृत् ।। सतस्तेन समं गत्वा तं सुशर्ममहीपतिम् । जनकं सुष्टशस्तस्याः स जगाद गणाग्रणीः ।। पुत्रो मे प्रोपितः कापि तमन्वेष्टुं प्रजाम्यहम् । तन्मे स्नुपेयं नि.क्षेपो राजन्संप्रति रक्ष्यताम ॥ तच्छ्रुत्वा शापभीसेन तेनादाय सुशर्मणा । स्यकन्यान्तःपुरे गुप्ते स्वीति संस्थापितो युवा ।। ततः पञ्चशिसे याते स्वप्रियान्त.पुरे वसन् । स्त्रीवेपः स द्विजस्तस्या विनम्भास्पदतां ययौ एकदा चोत्सुका रानौ तेनामानं प्रकाश्य सा । गुप्तं गान्धर्वविधिना परिणीता नृपालजा ॥ तस्यां च धृतगर्भायां तं द्विजं स गणोत्तमः । स्मृतमात्रागतो रात्रौ ततोऽनैपीदलक्षितम् ।। ततस्तस्य समुत्सार्य यूनः स्त्रीवेपमाशु तम् । प्रातः पञ्चशिखः सोऽभूत्पूर्ववद्राह्मणाकृतिः ।। तेनैव सहं गत्वा च सुशर्मनृपमभ्यधात् । अद्य प्राप्तो मया राजन्पुत्रस्तद्देहि मे स्नुपाम् ।। ततः स राजा तां युवा रात्रौ कापि पलायिताम् । तच्छापमयसंभ्रान्तो मअिभ्य इदमब्रवीत् ॥ न विमोऽयमयं कोऽपि देवो मद्वञ्चनागतः । एवंप्राया भवन्तीह वृत्तान्ताः सततं यतः।। तथा च पूर्व राजाभूतपस्वी करुणापरः । दाता धीरः शिविर्नाम सर्वसत्त्वाभयप्रदः।। ६७ ६८ . ७० ७१ ७२ ८० ८४ ८७ ८८ ·२२ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ८ तं वञ्चयितुमिन्द्रोऽथ कृत्वा श्येनवपुः स्वयम् । मायाकपोतवपुपं धर्ममन्वपतद्रुतम् ।। ८९ कपोतश्च भयानत्वा शिवेरमशिश्रियत् । मनुष्यवाचा श्येनोऽथ स तं राजानमत्रवीत् ।। राजन्भक्ष्यमिदं मुञ्च कपोतं क्षुधितस्य मे । अन्यथा मां मृतं विद्धि कस्ते धर्मस्ततो भवेत् ।। सतः शिविरुवाचैनमेप मे शरणागतः । अत्याज्यस्तद्ददाम्यन्यन्मांसमेतत्समं तव ॥ ९२ श्येनो जगाद यद्येवमालमांसं प्रयच्छ मे । तथेति तत्प्रहृष्टः सन्स राजा प्रत्यपद्यत ॥ यथा यथा च मांसं स्वमुत्कृत्यारोपयन्नृपः । तथा तथा तुलायां स कपोतोऽभ्यधिकोऽभवत् ॥ ९४ ततः शरीरं सकलं तुलां राजाध्यरोपयत् । साधु साधु शमं त्वेतद्दिव्या वागुदभूत्ततः ।। इन्द्रधौं ततस्त्यक्त्वा रूपं श्येनकपोतयोः । तुष्टावक्षतदेहं तं राजानं चक्रतुः शिविम् ।। ९६ दत्त्वा चास्मै वरानन्यांस्तावन्तर्धानमीयतुः । एवं मामपि कोऽप्येप देवो जिज्ञासुरागतः।। इत्युक्त्वा सचिवान्स्वैरं स सुशर्मा पहीपतिः । तमुवाच भयग्रहो विप्ररूपं गणोत्तमम् ।। ९८ अभयं देहि साद्यैव स्नुपा ते हारिता निशि । माययैव गता कापि रक्ष्यमाणाप्यहर्निशम् ।। ९९ कृच्छ्रात्स दययेवाथ विप्ररूपो गणोऽब्रवीत् । तर्हि पुत्राय राजन्मे देहि स्वां तनयामिति ॥ १०० तच्छ्रुत्वा शापभीतेन राज्ञा तस्मै निजा सुता । सा दत्ता देवदत्ताय ततः पञ्चशिखो ययौ ।। १०१ देवदत्तोऽपि तां भूयः प्रकाशं प्राप्य वल्लभाम् । जम्भेऽनन्यपुत्रस्य श्वशुरस्य विभूतिपु ॥ कालेन तस्य पुत्रं च दौहित्रमभिपिच्य सः । राज्ये महीधरं नाम सुशर्मा शिश्रिये वनम् ।। १०३ ततो दृष्ट्वा सुतैश्वर्य कृतार्थः स तपोवनम् । राजपुत्र्या तया साकं देवदत्तोऽप्यशिश्रियत् ।। १०४ तत्राराध्य पुनः शंभु त्यक्त्वा मर्त्यकलेवरम् । तत्प्रसादेन तस्यैव गणभावमुपागतः ॥ १०५ प्रियादन्तोज्झितात्पुष्पात्संज्ञा न ज्ञातवान्यतः । अतः स पुष्पदन्ताख्यः संपन्नो गणसंसदि ।। तद्भार्या च प्रतीहारी देव्या जाता जयाभिधा । इत्थं स पुष्पदन्ताख्यो मदाख्यामधुना शृणु ॥ १०७ यः स गोविन्ददत्ताख्यो देवदत्तपिता द्विजः । तस्यैव सोमदत्ताख्यः पुत्रोऽहमभवं पुरा ।। १०८ तेनैव मन्युना गत्वा तपश्चाहं हिमाचले । अकार्प बहुभिर्माल्यैः शंकरं नन्दयन्सदा ॥ तथैव प्रकटीभूतात्प्रसन्नादिन्दुशेसरात् । त्यक्तान्यभोगलिप्सेन तद्गणत्वं मया वृतम् ॥ ११० यः पूजितोऽस्मि भवता स्वयमाहृतेन माल्येन दुर्गवनभूमिसमुद्भवेन । तन्माल्यवानिति भविष्यसि मे गणस्त्वमित्यादिशञ्च स विभुगिरिजापतिर्माम् ।। १११ अथ मर्त्यवपुर्विमुच्य पुण्यां सहसा तद्गणतामहं प्रपन्नः । इति धूर्जटिना कृतं प्रसादादभिधानं मम माल्यवानितीदम् ।। सोऽहं गतः पुनरिहाद्य मनुष्यभावं शापेन शैलदुहितुर्वत काणभूते । तन्मे कयां हरकृतां कथयाधुना त्वं येनावयोर्भवति शापदशोपशान्तिः ॥ ११३ इति महापविधीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके सप्तमस्तरमः । ११२ चरमस्वरशः। २ ३ ४ एवं गुणात्यवचसा माथ समस्यामयी । स्वभापया कथा दिव्या कथिता काणभूतिना ।। संधैय च गुणाढ्येन पैशाच्या भापया तया । नियद्धा सममिपन्थिलक्षाणि सप्त सा॥ मैतां विद्याधरा हापुरिति तामात्मनोणितैः । अटव्यां मप्यभावाय लिलेग्य स महाकविः ।। सया पोनुमायातः सिद्धविद्याधगदिमिः । निरन्तरमभूत्तत्र मयितानमिवाम्बरम् ।। गुणादन नियद्धां च तां दृष्ट्य महाकथाम । जगाम मुक्तनापः सन्काणभूतिर्निजां गतिम् ।। पिशापा येऽपि तमामनन्ये तत्महचारिणः । तेऽपि प्रापुर्दियं मर्ये दिव्यामाकर्ण्य तां कथाम् ।। प्रतिष्ठा प्रापणीया पृथिव्यां मे वृहत्कथा । अयमर्योऽपि मे देच्या शापान्तोपायुदीरितः ।। गत्कय प्रापयाम्यनां पम्मे सावरममपये । इति पाचिन्तयत्तत्र स गुणाढ्यो महाकविः ।। ५ ७ ८ ·तरमः ८1] कथापीठलम्बकः १ २३ अथैको गुणदेवाख्यो नन्दिदेवामिधः परः । तमूचतुरुपाध्यायं शिप्यावनुगतावुभौ ॥ ९ तत्काव्यस्यार्पणस्थानमेकः श्रीसातवाहनः । रसिको हि वहेकाव्यं पुप्पामोदमिवानिलः ॥ १० एवमस्त्विति तौ शिष्यावन्तिकं तस्य भूपतेः । प्राहिणोत्पुस्तकं दत्त्वा गुणाढ्यो गुणशालिनौ । ११ स्वयं च गत्वा तत्रैव प्रतिष्ठानपुरावहिः । कृतसंकेत उद्याने तस्थौ देवीविनिर्मिते ॥ १२ तच्छिप्याभ्यां च गत्वा तत्सातवाहनभूपतेः । गुणाढ्यकृतिरेपेति दर्शितं काव्यपुस्तकम् ॥ १३ पिशाचभापां तां श्रुत्वा तौ च दृष्ट्वा तदाकृती। विद्यामदेन सासूयं स राजैवमभापत ॥ प्रमाणं सप्तलक्षाणि पैशाचं नीरसं वचः । शोणितेनाक्षरन्यासो धिक्पिशाचकथामिमाम् ।। ततः पुस्तकमादाय गत्वा ताभ्यां यथागतम् । शिप्याभ्यां तद्गुणाध्याय यथावृत्तमकथ्यत ।। गुणाढ्योऽपि तदाकर्ण्य सद्यः सेदवशोऽभवत् । तत्त्वज्ञेन कृतावनः को नामान्तर्न तप्यते ।। सशिष्यश्च ततो गत्वा नातिदूरं शिलोच्चयम् । विविक्तरम्यभूभागममिकुण्डं व्यधात्पुरः ।। १८ तनामौ पत्रमेकैकं शिष्याभ्यां साधु वीक्षितः । वाचयित्वा स चिक्षेप श्रावयन्मृगपक्षिणः ।। १९ नरवाहनदत्तस्थ चरितं शिष्ययोः कृते । ग्रन्थलक्षं कथामेकां वर्जयित्वा तदीप्सिताम् ।। तस्मिंश्च तां कथां दिव्यां पठत्यपि दहत्यपि । परित्यक्ततृणाहाराः शृण्वन्तः सानुलोचनाः ।। आसन्नभ्येत्य तत्रैव निश्चला बद्धमण्डलाः । निसिलाः खलु सारङ्गवराहमहिपादयः ॥ अत्रान्तरे च राजाभूदस्वस्थः सातवाहनः । दोषं चास्यावदन्वैद्याः शुष्कमांसोपभोगजम् ।। आक्षिप्तास्तनिमित्तं च सूपकारा पभापिरे । अस्माकमीदृशं मांसं ददते लुब्धका इति ।। पृष्टाश्च लुब्धका ऊचुर्नातिदूरे गिरावितः । पठित्या पत्रमेकैकं कोऽप्यमौ क्षिपति द्विजः ।। २५ तत्समेत्य निराहाराः शृण्वन्ति प्राणिनोऽसिलाः । नान्यतो यान्ति तेनैपां शुष्कं मांसमिदं क्षुधा ॥ २६ इति व्याधवचः श्रुत्वा कृत्वा तानेव चाग्रतः । स्वयं स कौतुकाद्राजा गुणाढ्यस्यान्तिकं ययौ ।। ददर्श तं समाकीर्ण जटाभिर्वनवासतः । प्रशान्तशेपशापानिधूमिकाभिरिवाभितः ।। अथैनं प्रत्यभिज्ञाय सबाष्पमृगमध्यगम् । नमस्कृत्य च पप्रच्छ तं वृत्तान्तं प्रहीपतिः ॥ २९ सोऽपि वं पुष्पदन्तस्य राज्ञे शापादिचेष्टितम् । ज्ञानी कथावतारं तमाचख्यौ भूतभापया ।। ततो गणावतारं तं मत्वा पादानतो नृपः । ययाचे तां कथां तस्माद्दिव्यां हरमुखोद्गताम् ।। ३१ अथोवाच स तं भूपं गुणाढ्यः सातवाहनम् । राजन्पड्मन्थलक्षाणि मया दग्धानि पद् कथाः ।। लक्षमेकमिदं त्वस्ति कथैका सैव गृह्यताम् । मच्छिप्यौ तव चात्रैतौ व्याख्यातारौ भविष्यतः ॥ इत्युक्त्वा नृपमामश्य त्यक्त्वा योगेन तो तनुम् । गुणाढ्यः शानिमुक्तः प्राप दिव्य निज पदम् ॥ ३४ अथ तां गुणाढ्यदत्तामादाय कथां बृहत्कथां नाना ।। नृपतिरगान्निजनगरं नरवाहनदत्तचरितमयीम् ।। गुणदेवनन्दिदेवौ तत्र च तौ तत्कथाकवेः शिष्यौ । क्षितिफनकवस्त्रवाहनभवनधनैः संविभेजे सः ॥ ताभ्यां सह च कथा तामाश्वास्य स सातवाहनस्तस्याः । तद्भापयावतारं वक्तुं चक्रे कथापीठम् ।। सा च चित्ररसनिर्भरा कथा विस्मृतामरकथा कुतूहलात् । तद्विधाय नगरे निरन्तरां ख्यातिमत्र भुवनप्रये गता ॥ ३८ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते क्थासरित्सागरे क्यापीटलम्यकेऽष्टमस्तरङ्ग । समाप्तवायं कथापीठलम्बका प्रथमः । २८ .

·२६ कथासरित्सागरः। [मादितस्तरङ्गः १०॥ सोऽपि तां पादपतितां मुनिराश्रितवत्सलः । राजी वियोगदुःसार्वा दिव्यदृष्टिरभापत ॥ इह ते जनिता पुत्रि पुत्रो वंगधरः पितुः । भविष्यति च भर्ना ते संगमो मा शुचं कृथाः ।। इत्युक्ता मुनिना साध्वी सा जग्राह मृगावती । आश्रमेऽवस्थिति तस्मिन्नाशां च प्रियसंगमे। ततश्च दिवसैस्तत्र सापनीयमनिन्दिता । सत्संगतिरिवाचार पुत्ररवमसूत सा॥ ६८ श्रीमानुदयनो नाम्ना राजा जातो महायशाः । भविष्यति च पुत्रोऽस्य सर्वविद्याधराधिपः ॥ ६९ इत्यन्तरिक्षादुद्भूत्तस्मिन्काले सरस्वती । आदधाना मृगावत्याश्चित्तविस्मृतमुत्सवम् ।। क्रमादुदयनः सोऽथ वालतस्मिंसपोवने । अवर्धत निजैः सार्ध वयस्यैरिव सद्गुणैः ।। कृत्वा क्षत्रोचितान्सर्वान्संस्काराञ्जमदग्निना । व्यनीयत स विद्यासु धनुर्वेदे च वीर्यवान् । ७२ कृष्ट्वा च स्वकरान्माता तस्य स्नेहान्मृगावती । सहस्रानीकनामाकं चकार कटकं करे । ७३ हरिणासेटके जातु भ्राम्यन्नुदयनोऽय सः । भवरेण हठाकान्तमटव्यां सर्पमैक्षत ॥ सदयः सुन्दरे तम्मिन्स तं गवरं च सः । उवाच मुच्यतामेप सो मद्वचनादिति ।। ततः स शयरोऽवादीजीविकेयं मम प्रभो । कृपणोऽहं हि जीवामि भुजगं सेलयन्सदा ॥ विपन्ने पन्नगे पूर्व मन्त्रीपधिवलादयम् । वष्टब्धश्च मया लब्धश्चिन्वतैतां महाटवीम् ।। श्रुत्वेत्युदयनस्त्यागी दत्त्वास्मै शवराय तम् । कटकं जननीदत्तं स तं सर्पममोचयत् ।। गृहीतकटके याते गवरे पुरतो गतिम् । कृत्वा स भुजगः प्रीतो जगादोदयनं तदा ।। वसुनेमिरिति स्यातो ज्येष्टो भ्राताम्म वामुकेः । इमां वीणां गृहाण त्वं मत्तः संरक्षितात्त्वया ॥ तत्रीनिर्घोपरभ्यां च श्रुतिभागविभाजिताम् । ताम्बूलीश्च महाम्लानमालातिलकयुक्तिभिः । ८१ तगुफो जमदप्रेसं नागोलिप्तः स चाश्रमम् । आगादुदयनो मातुशि वर्पन्निवामृतम् ॥ जनान्तरे स शबरोऽप्यटवीं प्राप्य पर्यटन् । आदायोदयनात्प्राप्त कटकं तद्विधेर्वशात् ।। ८३ विक्रीणानश्च तत्तत्र राजनामाङ्कमापणे । वष्टभ्य राजपुरुपैर्निन्ये राजकुलं च सः॥ पुनस्त्वयेदं फटकं मंप्राप्तमिति तत्र सः । राज्ञा सहमानीकेन स्वयं शोकादपृच्छयत ॥ अयोदयाद्रौ सर्पस प्रहणात्प्रभृति स्वफम् । फटकप्राप्तिवृत्तान्तं शबरः स जगाद तम् ॥ तमुद्धा गयरादृष्ट्वा दयितावलयं च तम् । विचारदोलामारोहत्सहस्रानीकभूपतिः ॥ क्षीणः गापः स ते राजनुदयाद्री च मा स्थिता । जमदग्याश्रमे जाया सपुना ते मृगावती ॥ इति दिव्या तदा वाणी नन्दयामाम तं नृपम् । विप्रयोगनिदापात वारिधारेव पदिणम् ॥ अयोत्कण्ठादीचे पथमपि दिनेऽम्मिन्नवसिते तमेवाने त्या भररमपरेणुः स नृपतिः । सहमानीकम्नां मरभसमयानु प्रियतमा प्रतम्धे तत्मन्यैः सममुदयशैलाश्रमपदम् ।। ही महाफविधीमोमटेयमविरचिव यथागरिरसागरे पागुगलम्य प्रथमसरतः । ८० ८२ ८५ ८८ ८९ दिगोपनारमः । गरताय दुग्मभानं गा पमनिममहीन । दिने गम्मिन्म फम्मिधिदरण्यमरममटे ।। अपनीयगमः मागमा मेयारमागनम । मायं गंगारं. नाम जगाद पथपं गृपः ।। नपामा गादि में पापियुदयम्प दिनोदिनीम । मृगायतीमुग्गाम्भोजदर्शनोत्मयकाशिणः ॥ अभ मंगरगाव गियम या । भागन पर ध्यामंधीनगारः गमागमः ।। मंयोगा पियोगाभ भन्नि पयो गाम । गया पात्र पभामेरा पथयानि पशु प्रभो ॥ मा पागोमायोति पभिभूगगम्य पदो गुती मामानामत र जनमियी।। एसमयमा गनिमी पुनः । यिभान विगतमय इमारमयामा Mitी भAmirimरिणामापयतुः पापिरम ।।

·तरङ्गः २] कथामुखलम्बकः २॥ २७ २४ तत्रैवोपात्तविद्याभ्यामुपाध्यायो निजे सुते । देवशर्मा ददौ ताभ्यां मूर्ते विदो इवापरे ।। ९ अथान्यान्वीक्ष्य तानाढ्यान्गृहस्थानीयॆया श्रियम् । होमैः स साधयामास कालनेमिः कृतव्रतः ॥ १० सा च तुष्टा सती साक्षादेवं श्रीस्तमभापत । भूरि प्राप्स्यसि वित्तं च पुत्रं च पृथिवीपतिम् ।। ११ किं त्वन्ते चौरसदृशो वधस्तव भविष्यति । हुतमग्नौ त्वया यस्मादमर्षकलुपासना ।। १२ इत्युक्त्वान्तर्दधे लक्ष्मीः कालनेमिरपि क्रमात् । महाधनोऽभूत्कि चास्य दिनैः पुत्रोऽप्यजायत ।। १३ श्रीवरादेप संप्राप्त इति नाम्ना तमालजम् । श्रीदत्तमकरोत्सोऽपि पिता पूर्णमनोरथः ॥ क्रमात्स वृद्धिं संप्राप्तः श्रीदत्तो ब्राह्मणोऽपि सन् । अपु बाहुयुद्धेषु बभूवाप्रतिमो भुवि ।। १५ कालनेमेरथ भ्राता तीर्थार्थी सर्पभक्षिताम् । भार्यामुद्दिश्य विगतभयो देशान्तरं ययौ ॥ श्रीदत्तोऽपि गुणज्ञेन राज्ञा वल्लभशक्तिना । तत्र विक्रमशक्तेः स स्वपुत्रस्य कृतः सखा ॥ १७ राजपुत्रेण तेनास्य सहवासोऽभिमानिना । बाल्ये दुर्योधनेनेव भीमस्यासीत्तरस्थिना ।। १८ द्वावेतस्याथ मित्रत्वं विप्रस्यावन्तिदेशजौ । क्षत्रियौ बाहुशाली च वनमुष्टिश्च जग्मतुः ।। १९ पाहुयुद्धजिताश्चान्ये दाक्षिणात्या गुणप्रियाः । स्वयंवरसुहृत्त्वेन मत्रिपुत्रास्तमाश्रयन् ॥ महाबलव्याघ्रभटावुपेन्द्रवल इत्यपि । तथा निष्ठुरको नाम सौहार्द तस्य चक्रिरे । २२ कदाचिदथ वर्षासु विहर्तु जाह्नवीतटे । श्रीदत्तः सह तैर्मित्रै राजपुत्रसखो ययौ ।। खभृत्यास्तत्र तं चक्रुर्निजं राजसुतं नृपम् । श्रीदत्तोऽपि स तत्कालं राजा मित्रैरकल्प्यत ।। २३ तावता जातरोपेण राजपुत्रेण तेन सः । विप्रवीरो रणायाशु समाहूतो मदस्पृशा ।। स तेन बाहुयुद्धेन श्रीदत्तेनाथ निर्जितः । चकार हदि वध्यं तु वर्धमानं कलङ्कितः॥ ज्ञात्वा च तमभिप्राय राजपुत्रस्य शङ्कितः । श्रीदत्तः सह तैर्मित्रैस्तत्समीपादपासरत् ॥ २६ उपसर्पन्स चापश्यद्गङ्गामध्यगतां स्त्रियम् । ह्रियमाणां जलौघेन सागरस्थामिव श्रियम् ॥ ततश्चावततारैतामुद्धर्तु जलमध्यतः । पड्याहुशालिप्रमुसान्स्थापयित्वा तटे ससीन् ।। तां च केशेष्वपि प्राप्तां निममा दूरमम्भसि । अनुसतु स्त्रियं सोऽपि वीरस्तत्रैव मनवान् । २९ निमज्य च ददर्शात्र स श्रीदत्तः क्षणादिति । शैवं देवकुलं दिव्यं न पुनर्वारि न स्त्रियम् ।। तदृष्ट्वा महदाश्चर्य श्रान्तो नत्वा वृपध्वजम् । उद्याने सुन्दरे तत्र तां निनाय विभावरीम् ॥ ३१ प्रातश्च देवमीशानं सा पूजयितुमागता । ददृशे तेन भूर्तेव रूपश्रीः स्त्रीगुणान्विता ॥ ३२ ईश्वर पूजयित्वा च सा ततो निजमन्दिरम् । ययाविन्दुमुखी सोऽपि श्रीदत्तोऽनुजगाम ताम् ॥ ददर्श मन्दिरं तच तस्याः सुरपुरोपमम् । प्रविवेश च संभ्रान्ता सावमानेव मानिनी ।। । साप्यसंभापमाणैव तमन्तर्वासवेश्मनि । तन्वी न्यपीदत्पर्यङ्के स्त्रीसहस्रोपसेविता ।। श्रीदत्तोऽपि स तत्रैव निपसाद तदन्तिके । अथाकस्मात्प्रववृते तया साध्या प्ररोदितुम् ।। निपेतुः स्तनयोस्तस्याः संतप्ता वाष्पविन्दवः । श्रीदत्तस्य च तत्कालं कारुण्यं हृदये गतम् ।। ततः स चैनां पप्रच्छ का त्वं दुःसं च किं तव । वद सुन्दरि शक्तोऽहं तन्निवारयितुं यतः ॥ सतः कथंचित्सावादीद्वयं दैत्यपतेर्वलेः । पौत्र्यो दशशतं तासां ज्येष्ठा विद्युत्प्रभेसहम् ।। * स नः पितामहो नीतो विष्णुना दीर्घवन्धनम् । पिता च बाहुयुद्धेन हतस्तेनैव शौरिणा ॥ तं हत्वा तेन च निजापुरान्निर्वासिता वयम् । प्रवेगरोधकृत्तत्र सिहश्च स्थापितोऽन्तरे ॥ ४१ आवृतं तत्पदं तेन दुसेन हृदयं च नः । स च यक्षः कुबेरस्य शापासिहत्वमागतः ॥ मत्यैश्वाभिभवस्तस्य शापान्तः कथितः पुरा । पुरप्रवेशोपायार्थे विज्ञप्तो विष्णुरादिशत् ॥ अतः स शत्रुरस्माकं केसरी जीयतां त्वया । तदर्थमेव चानीतो मया चीर भवानिह ।। मृगाङ्ककाख्यं खगं च जितात्तस्मादवाप्स्यसि । पृथिवीं यत्प्रभावेण जित्वा राजा भविष्यसि ।। तच्छ्रुत्वा स तथेत्यत्र श्रीदत्तोऽतीततद्दिनः । अन्येचुर्दैत्यकन्यास्ताः कृत्वाने तत्पुरं ययौ ।। जिगाय बाहुयुद्धेन तन तं सिमुद्धतम् । सोऽपि शापविमुक्तः सन्यभूव पुस्याकृतिः ।। २८ ३४ ३८ । ४२ ४४ ४५ ४६ ४७ ·4 ५९ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०॥ ६८ दत्त्वा चास्मै स सङ्गं खं तुष्टः शोपान्तकारिणे । सहासुरागनादुःखभारेणादर्शनं ययौ ।। सोऽथ सानुजया साकं श्रीदत्तो दैत्यकन्यया । बहिर्गतमिवानन्तं तद्विवेश पुरोत्तमम् ॥ अङ्गुलीयं विपन्नं च सास्मै दैत्यसुता ददौ । ततः सोऽत्र स्थितस्तस्यां सामिलापोऽभवावा ।। साथ युक्त्या जगादैनं वाप्यां स्नानमितः कुरु । आदायैनं च मजेस्त्वं सङ्गं ग्राहभयापहम् ।। ५१ तथेति वाप्यां मनः सम्श्रीदत्तो जाह्नवीतटात् । तस्मादेव समुत्तस्थौ यस्मात्पूर्वमवातरत् ।। ५२ सङ्गाजुलीयके पश्यन्पातालादुत्थितोऽथ सः । विपण्णो विस्मितश्चासीद्वश्चितोऽसुरकन्यया ॥ ५३ ततस्तान्सुहृदोऽन्वेष्टुं स्वगृहाभिमुखं ययौ । गच्छन्निष्ठुरकाख्यं च मित्रं मार्गे ददर्श सः ॥ स चोपेत्य प्रणम्याथ नीत्वैकान्ते च सत्वरम् । तं पृष्टस्वजनोदन्तमेवं निपुरकोऽब्रवीत् ॥ गङ्गान्तस्त्वां तदा मनमन्विष्य दिवसान्वहून् । स्वशिरांसि शुचा छेत्तुमभूम वयमुद्यताः ।। "न पुत्राः साहसं कार्य जीवन्नेष्यति सखा । इत्यन्तरिक्षाद्वाणी नस्तमुद्योगं न्यवारयत् ।। ततश्च त्वरिपतुः पार्श्वमस्माकं प्रतिगच्छताम् । मार्गे सत्वरमभ्येत्य पुमानेकोऽब्रवीदिदम् ।। नगरं न प्रवेष्टव्यं युष्माभिरिह सांप्रतम् । यतो वल्लभशक्तिः स विपन्नोऽत्र महीपतिः ।। दत्तो विक्रमशक्तिश्च राज्ये संभूय मन्त्रिभिः । प्राप्तराज्य: स चान्येयुः कालनेमेरगागृहम् ।। श्रीदन्तः क स ते पुत्र इति चामर्पनिर्भरः । तमपृच्छत्स चाप्येनं नाहं वेद्मीत्यभापत ।। प्रच्छादितोऽमुना पुत्र इति तेन निपूदितः । कालनेमिः स शूलायां राज्ञा चौर इति क्रुधा ॥ तदृष्ट्वा तस्य भार्यायाः स्वयं हृदयमस्फुटत् । पापं पापान्तराक्षेपक्रूर हि क्रूरकर्मणाम् ।। तेन चान्विष्यते हन्तुं सोऽपि विक्रमशक्तिना । श्रीदत्तस्तद्वयस्याश्च यूयं तद्गम्यतामितः ।। इति तेनोदिताः पुंसा शोकार्तास्ते निजां भुवम् । वाहुशाल्यादयः पञ्च संमत्र्योजयिनी गताः ॥ प्रच्छन्नः स्थापितश्चाहं त्वदर्थमिह तैः सखे । तदेहि तावद्गच्छावस्तत्रैव सुहृदन्तिकम् ॥ ६६ एवं निष्ठुरकाच्छुत्या पितरावनुशोच्य सः । निदधे प्रतिकारास्थामिव सङ्गे दृशं मुहुः ॥ कालं प्रतीक्षमाणोऽथ वीरो निप्तरकान्वितः । प्रतस्थे तान्सखीन्प्राप्तुं स तामुजयिनी पुरीम् ॥ आमजनान्तं वृत्तान्तं सख्युस्तस्य च वर्णयन् । श्रीदत्तः स ददशैकां क्रोशन्तीमवलां पथि ॥ ६९ अवला भ्रष्टमार्गाहं मालवं प्रस्थितेति ताम् । युवन्ती दयया सोऽथ सहप्रस्थायिनी व्यधात् ।। सया दयानुरोधाच स्त्रिया निष्ठुरकान्वितः । कस्मिंश्चिच्छून्यनगरे दिने तस्मिन्नुवास सः ।। तत्र रात्रावकस्माच मुक्तनिद्रो ददर्श ताम् । स्त्रियं निारकं हत्वा हात्तन्मांसमभतीम् ।। उदतित्समाकृष्य सोऽथ खड्ग मृगाङ्ककम् । सापि स्त्री राक्षसीरूपं घोरं स्वं प्रत्यपद्यत । स च केशेपु जमाह निहन्तुं तां निशाचरीम् । तत्क्षणं दिव्यरूपत्वं संप्राप्ता तमुवाच सा ।। मा मां वधीमहाभाग मुञ्च नैवास्मि राक्षसी । अयमेवंविधः शापो ममाभूत्कौशिकान्मुनेः ।। तपस्यतो हि तस्याहं धनाधिपतिनामुना । विघ्नाय प्रेपिता पूर्व तत्पदप्राप्तिकाभिणः ।। ततः कान्तेन रूपेण तं क्षोमयितुमक्षमा । लजिता त्रासयन्त्येनमकार्य भैरवं वपुः ।। सदृष्ट्वा स मुनिः शापं सां मय्यथो दधे । राक्षसी भव पापे त्वं निन्नन्ती मानुपानिति ॥ त्वत्तः फेशप्रहे प्राप्त शापान्तं मे स चाकरोत् । इत्यहं राक्षसीभावमिमं कष्टमुपागमम् ।। मयैव नगरं चैतद्वतमद्य च मे चिरात् । त्वया कृतः स शापान्तस्तद्गृहाणाधुना घरम् ।। इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीदत्तः सादरोऽभ्यधान् । किमन्येन वरेणाद्य जीवत्वेप ससा मम ॥ एवमम्त्विति सा चाम्म वरं दत्त्वा तिरोदधे । अक्षतागः स चोत्तस्थौ जीवन्निष्टरकः पुनः ॥ तेनैव सह च प्रातः प्रहष्टो विस्मितश्च सः । ततः प्रतस्थे श्रीदत्तः प्राप चोजयिनी कमात् ।। तन मंभारयामास ससीन्मार्गोन्मुसान्स तान् । दर्शनेन यथायातो नीलकण्ठानिवाम्बुदः ।। गृतातिथ्यविधिश्वामी म्यगृहं यानुशालिना । नीतोऽभूत्कथितापनिजवृत्तान्तकौतुकः । समोपचर्यमाणः सन्पितृभ्यां पाहुगालिनः । स उवास समं मित्रै: श्रीदत्तः स्वगृहे यथा ॥ ७२ है ७९ ८२ ८३ ८४ ·२९ ८८ - “उवाच तरङ्गः २] कथामुखलम्बका २॥ कदाचिसोऽथ संप्राप्तं मधुमासमहोत्सवे । यात्रामुपवने द्रष्टुं जगाम सखिभिः सह ।। तत्र कन्यां ददशैंको राज्ञः श्रीविम्बफे सुताम् । आगतामाकृतिमती साक्षादिव मधुश्रियम् ।। सा मृगावती नाम हृदयं तस्य तत्क्षणम् । विवेश दत्तमार्गेव दृक्षास्य सविकासया ॥ तस्या अपि मुहुः स्निग्धा प्रथमप्रेमशंसिनी । न्यस्ता तं प्रति दूतीवं दृष्टिश्चक्रे गतागतम् ।। अविष्टां वृक्षगहन तामपश्यन्नथ क्षणात् । श्रीदत्तः शून्यहृदयो दिशोऽपि न ददर्श सः।। ज्ञातं मया ते हृदयं सखे मापहवं कृथाः । तदेहि तत्र गच्छावो यत्र राजसुता गता। इत्युक्तश्चेशितज्ञेन सुहृदा बाहुशालिना । तथेति स ययौ तस्याः सनिक सुहृत्सखः ।। हा कष्टमहिना दष्टा राजपुत्रीति तरक्षणम् । आनन्द उदभूत्तत्र श्रीदत्तहृदयज्वरः ॥ विपनमङ्गुलीयं चा विद्या च सुहृदोऽस्य मे । अस्तीति गत्वा जगदे कञ्चुकी बाहुशालिना ॥ स च तत्क्षणमभ्येत्य कधुकी चरणानतः । निकटं राजदुहितुः श्रीदत्तमनयद्रुतम् ।। सोऽपि तस्यास्तदङ्गुल्यां निचिक्षेपाङ्गुलीयकम् । ततो जजाप विद्यां च तेन प्रत्युजिजीव सा ॥ अथ सर्वजने हाटे श्रीदत्तस्तुतितत्परे । तत्रैव ज्ञातवृत्तान्तो राजा विभ्यकिराययौ । ९८ तेनासौ सखिभिः सार्धमगृहीताङ्गुलीयकः । प्रत्याजगाम श्रीदत्तो भवनं बाहुशालिनः ॥ ९९ तत्र तस्मै सुवर्णादि यत्प्रीतः प्राहिणोन्नृपः । तद्बाहुशालिनः पित्रे समयं स समर्पयत् ।। अथ तां चिन्तयन्कान्ता स तथा पर्यतप्यत । यथा किंकार्यतामूढा वयस्यस्तस्य जज्ञिरे ।। १०१ ततो भावनिका नाम राजपुत्र्याः प्रिया सखी । अङ्गुलीयार्पणव्याजात्तस्यान्तिकमुपाययौ । १०२ चैनं मत्सख्यातस्याः सुभग सांप्रतम् । त्वं वा प्राणप्रदो भर्वा मृत्युर्याप्येष निश्चयः ।। इत्युक्ते भावनिकया श्रीदत्तः स च सापि च । वाहुशाली च तेऽन्ये च मनं संभूय चक्रिरे ॥ हरामो निभृतं युक्त्या राजपुत्रीमिमां वयम् । निवासहेतोर्गुप्तं च गच्छामो मथुरामितः ॥ १०५ 'इति संमत्रिते सम्यकार्यसिद्धयै च संविदि । अन्योन्यं स्थापितायां सा ययौ भावनिका ततः ॥ २०६ अन्येा हुशाली च वयस्यत्रितयान्वितः । वणिज्याव्यपदेशेन जगाम मथुरां प्रति । १०७ स गच्छन्स्थापयामास वाहनानि पदे पदे । राजपुध्यमिसाराय गूढानि चतुराणि च ॥ श्रीदत्तोऽपि ततः कांचिगुहिना सहितां त्रियम् । सायं राजसुतावासे पाययित्वा मधु न्यधात् ।। १०९ 'ततोऽत्र दीपोद्देशेन दत्त्वानि वासवेश्मनि । प्रच्छन्नं भावनिकया निन्ये राजसुता वहिः ।। ११० तत्क्षणं तां च संप्राप्य श्रीदत्तः स बहिः स्थितः । प्राप्रिस्थितस्य निकटं प्राहिणोद्वाहुशालिनः ।। ददी मिश्रद्वयं चासाः पश्चाद्भावनिकां तथा। तन्मन्दिरे च दग्धा सा क्षीवा श्री सुतया सह ॥ ११२ लोकस्तु तां सखीयुक्तां मेने दुग्धां नृपालजाम् । प्रातच पूर्ववत्तत्र श्रीदत्तो ददृशे जनैः ।। ११३ तितो रात्रौ द्वितीयस्यां स गृहीतमृगाङ्ककः । श्रीदत्तः प्रययौ पूर्वप्नस्थितां वां प्रियां प्रति ॥ तया च राज्यातिकम्य दूरमध्वानमुत्सुकः । विन्ध्याटचीमथ प्राप स प्रातः प्रहरे गते । ११५ तत्रादावनिमित्तानि पश्चात्पथि दर्श तान् । सर्वान्प्रहाराभिहतान्सहभावनिकान्सखीन् ।। ११६ ते च दृष्ट्वा निजगदुस्सं संभ्रान्तमुपागतम् । मुपिताः स्मो निपत्याद्य बहश्वारोहसेनया ॥ ११७ एकेन चाश्वारोहण राजपुत्री भयाकुला । अस्माखेतदवस्थेपु नीताश्वमधिरोप्य सा॥ दूरं न यावन्नीता च तावद्गच्छानया दिशा । अस्माकमन्तिके मा स्थाः सर्वथाभ्यधिका च सा॥ ११९ * इति तैः प्रेपितो मित्रैर्मुहुः पश्यन्विवृत्य सः । जवेन राजतनयों श्रीदत्तोऽनुमसार ताम् ॥ १२० गत्वा सुदूरं लेभे च तामश्वारोहबाहिनीम् । युवानमेकं तन्मध्ये क्षत्रियं स दर्श च ॥ १२१ तेनोपरि तुरंगस्य गृहीतां तां नृपासजाम् । अपश्यञ्च ययौ चाम्य क्षत्रयूनोऽन्तिकं कमात् ।। सान्त्वेन राजपुत्री ताममुश्चन्तं च पादतः । अश्वादाक्षिप्य पदि श्रीदत्तस्तमचूर्णयत् ।। वं हत्वा च तमेवाश्वमारा निजधान तान् । अन्यानपि यहून्क्रुद्धानश्वारोहान्प्रधावितान् ।। १२४ हतशेपास्ततस्ते च तदृष्ट्या वस्य तादृशम् । वीरस्यामानुपं वीर्य पलाय्य सभयं ययुः ।। । १२२ १२५ ·(२८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०॥ दत्त्वा चास्मै स सङ्गं खं तुष्टः शापान्तकारिणे । सहासुरागनादुःसभारेणादर्शनं ययौ ॥ सोऽथ सानुजया साकं श्रीदत्तो दैत्यकन्यया । बहिर्गतमिवानन्तं तद्विवेश पुरोत्तमम् ॥ ४९ अङ्गुलीयं विपन्नं च सास्मै दैत्यसुता ददौ । ततः सोऽत्र स्थितस्तस्यां सामिलापोऽभवावा ।। साथ युक्त्या जगादैनं वाप्यां स्नानमितः कुरु । आदायैनं च मज्जेस्त्वं सङ्गं प्राहभयापहम् ॥ ५१ तथेति वाप्यां मनः सन्नीदत्तो जाह्नवीतटात् । तस्मादेव समुत्तस्यौ यस्मात्पूर्वमवातरत् ॥ सगाङ्गुलीयके पश्यन्पातालादुत्थितोऽथ सः । विपण्णो विस्मितश्वासीद्वञ्चितोऽसुरकन्यया ।। ततस्तान्सुहृदोऽन्वेष्टुं स्वगृहामिमुसं ययौ । गच्छन्निारकाख्यं च मिन्नं मार्गे ददर्श सः ॥ स चोपेत्य प्रणम्याथ नीत्वैकान्ते च सत्वरम् । तं पृष्टस्वजनोदन्तमेवं निष्ठुरकोऽब्रवीत् ॥ गङ्गान्तस्त्वां तदा मनमन्विष्य दिवसान्वहून् । स्वशिरांसि शुचा छेत्तुमभूम वयमुद्यताः ॥ "न पुत्राः साहसं कार्य जीवन्नेष्यति वः ससा । इत्यन्तरिक्षाद्वाणी नस्तमुद्योगं न्यवारयत् ।। ततश्च त्वपितुः पार्श्वमस्माकं प्रतिगच्छताम् । मार्गे सत्वरमभ्येत्य पुमानेकोऽवीदिदम् ॥ नगरं न प्रवेष्टव्यं युष्माभिरिह सांप्रतम् । यतो वल्लभशक्तिः स विपन्नोऽन्न महीपतिः ।। दत्तो विक्रमशक्तिश्च राज्ये संभूय मन्त्रिभिः । प्राप्तराज्यः स चान्येद्यु. कालनेमेरगाद्गृहम् ।। श्रीदत्तः क स ते पुत्र इति चामनिर्भरः । तमपृच्छत्स चाप्येनं नाहं वेद्मीसभापत ॥ प्रच्छादितोऽमुना पुत्र इति तेन निपूदितः । कालनेमिः स शूलायां राज्ञा चौर इति क्रुधा ॥ ६२ तदृष्ट्वा तस्य भार्यायाः स्वयं हृदयमस्फुटत् । पापं पापान्तराक्षेपक्रूर हि क्रूरकर्मणाम् ॥ तेन चान्विष्यते हन्तुं सोऽपि विक्रमशक्तिना । श्रीदत्तस्तद्वयस्याश्च यूयं तद्गम्यतामितः ।। ६४ इति तेनोदिताः पुंसा शोकार्तास्ते निजां भुवम् । बाहुशाल्यादयः पञ्च संमत्योजयिनीं गताः । प्रच्छन्नः स्थापितश्याहं त्वदर्थमिह तैः सखे । तदेहि तावदच्छावस्तत्रैव सुहृदन्तिकम् ॥ एवं निष्ठरकाच्छ्रुत्वा पितरावनुशोच्य सः । निदधे प्रतिकारास्थामिव सङ्गे दृशं मुहुः ।। ६७ कालं प्रतीक्षमाणोऽथ वीरो निष्ठरकान्वितः । प्रेतस्थे तान्सखीन्प्राप्तुं स तामुजयिनी पुरीम् ॥ आमजनान्तं वृत्तान्तं सख्युस्तस्य च वर्णयन् । श्रीदत्तः स ददशैंकां क्रोशन्तीमबलां पथि ॥ ६९ अवला भ्रष्टमार्गाहं मालवं प्रस्थितेति ताम् । भुवन्ती दयया सोऽथ सहप्रस्थायिनी व्यधात् ।। सया दयानुरोधाच स्त्रिया निष्ठुरकान्वितः । कस्मिंश्चिच्छून्यनगरे दिने तस्मिन्नुवास सः ॥ ७१ सत्र राबायकस्माच मुक्तनिद्रो ददर्श ताम् । स्त्रियं निमुरकं हत्वा हात्तन्मासमनतम् ।। ७२ उतिष्ठत्समाकृष्य सोऽथ खनं मृगाङ्ककम् । सापि खी राक्षसीरूपं घोरं स्वं प्रत्यपद्यत । स च केशेषु जप्राह निहन्तुं तां निशाचरीम् । तत्क्षणं दिव्यरूपत्वं संप्राप्ता तमुवाच सा ।। मा मां वधीमहाभाग मुञ्च नैवास्मि राक्षसी । अयमेवंविधः शापो ममाभूत्कौशिकान्मुनेः ।। तपस्यतो हि तस्याहं धनाधिपतिनामुना । विनाय प्रेपिता पूर्व तत्पदप्राप्तिकाविणः ।। ततः कान्तेन रूपेण तं क्षोभयितुमक्षमा । लजिता त्रासयन्त्येनमकार्प भैरवं वपुः ।। तदृष्ट्वा स मुनिः शापं सदृशं मय्यथो दधे । राक्षसी भव पापे त्वं नितन्ती मानुपानिति ।। त्वत्त. केशग्रहे प्राप्त शापान्तं मे स चाकरोन् । इत्यहं राक्षसीभावमिमं कष्टमुपागमम् ॥ मयैव नगरं चैतद्स्तमद्य च मे चिरात् । त्वया कृत' स शापान्तस्तद्गृहाणाधुना वरम् ।। इति तस्या वच. श्रुत्वा श्रीदत्तः सादरोऽभ्यधात् । किमन्येन वरणाद्य जीवत्वेप ससा मम ।। एवमस्त्विति सा चास्मै वरं दत्त्वा तिरोदधे । अक्षतागः स चोत्तस्थौ जीवन्निपुरकः पुनः ॥ तेनैव मह च प्रात. प्रहष्टो विस्मितश्च सः । ततः प्रतस्थे श्रीदत्तः प्राप चोजयिनी क्रमात् ॥ न संभावयामास ससीन्मार्गोन्मुसान्स तान् । दर्शनेन यथायातो नीलकण्ठानिवाम्बुदः॥ मुतातिथ्यविधिश्वासी स्वगृहं बाहुशालिना । नीतोऽभूत्कथिताशेपनिजवृत्तान्तकौतुकः ।। नोपचर्यमाणः सन्पितृभ्यां याहुशालिनः । स उवास समं मित्रैः श्रीदत्तः स्वगृहे यथा ॥ . ८० ८३ ·८८ . तराः२] कथामुखलम्बकः । कदाचित्सोऽथ संप्राप्ते मधुमासमहोत्सवे । यात्रामुपवने द्रष्टुं जगाम ससिभिः सह ॥ तत्र कन्यां ददशैंकां राज्ञः श्रीविम्बकेः सुताम् । आगतामाकृतिमती साक्षादिव मधुश्रियम् ।। सा मृगावती नाम हृदयं तस्य तत्क्षणम् । विवेश दत्तमार्गेव दृश्यास्य सविकासया ।। तस्या अपि मुहुः स्निग्धा प्रथमप्रेमशंसिनी । न्यस्ता तं प्रति दूतीवं दृष्टिश्चक्रे गतागतम् ।। प्रविष्टां वृक्षगहनं तामपश्यन्नथ क्षणात् । श्रीदत्तः शून्यहृदयो दिशोऽपि न ददर्श सः॥ ज्ञातं मया ते हृदयं ससे मापह्नवं कृथाः । तदेहि तत्र गच्छावो यत्र राजसुता गता ।। ९२ इत्युक्तश्चेगितज्ञेन सुहृदा बाहुशालिना । तथेति स ययौ तस्याः संनिकर्प सुहृत्सखः ॥ ९३ हा कष्टमहिना दटा राजपुत्रीति तत्क्षणम् । आनन्द उदभूत्तन श्रीदत्तहृदयज्वरः ॥ विपन्नमङ्गुलीयं च विद्या च सुहृदोऽस्य मे । अस्तीति गत्वा जगदे कञ्चुकी बाहुशालिना ॥ स च तत्क्षणमभ्येत्य कञ्चकी चरणानतः । निकटं राजदुहितुः श्रीदत्तमनयद्रुतम् ॥ सोऽपि तस्यास्तदगुल्यां निचिक्षेपामुलीयकम् । ततो जजाप विद्यां च तेन प्रत्युजिजीव सा ।। अथ सर्वजने हृष्टे श्रीदत्तस्तुतितत्परे । तत्रैव ज्ञातवृत्तान्तो राजा बिम्वकिराययौ । ९८ तेनासौ ससिभिः सार्धमगृहीतामुलीयकः । प्रत्याजगाम श्रीदत्तो भवनं पाहुशालिनः ॥ ९९ तत्र तस्मै सुवर्णादि यत्प्रीतः प्राहिणोन्नृपः । तद्वाहुशालिनः पित्रे समयं स समर्पयत् ।। अथ तां चिन्तयन्कान्तां स तथा पर्यतप्यत । यथा किंकार्यतामूढा वयस्यस्तस्य जज्ञिरे । १०१ ततो भावनिका नाम राजपुत्र्याः प्रिया ससी । अङ्गुलीयार्पणव्याजात्तस्यान्तिकमुपाययौ ।। १०२ उवाच चैनं मत्सख्यास्तस्याः सुभग सांप्रतम् । त्वं वा प्राणप्रदो भर्ता मृत्युष्प्येप निश्चयः ॥ १०३ इत्युक्ते भावनिकया श्रीदत्तः स च सापि च । बाहुशाली च तेऽन्ये च मन्त्रं संभूय चक्रिरे ॥ १०४ हरामो निभृतं युक्त्या राजपुत्रीमिमां क्यम् । निवासहेतोगुप्तं च गच्छामो मथुरामितः ॥ १०५ इति संमत्रिते सम्यकार्यसिद्ध्यै च संविदि । अन्योन्यं स्थापितायां सा ययौ भावनिका ततः ॥ १०६ अन्येगुर्वाहुशाली च वयस्यत्रितयान्वितः । वणिज्याव्यपदेशेन जगाम मथुरां प्रति ॥ १०७ स गच्छन्स्थापयामास वाहनानि पदे पदे । राजपुत्र्यभिसाराय गूढानि चतुराणि च ॥ १०८ श्रीदत्तोऽपि ततः कांचिद्दुहित्रा सहितां स्त्रियम् । सायं राजसुतावासे पाययित्वा मधु न्यधात् ॥ १०९ ततोऽत्र दीपोद्देशेन दत्त्वाग्निं वासवेश्मनि । प्रच्छन्नं भावनिकया निन्ये राजसुता वहिः ॥ ११० तत्क्षणं तां च संप्राप्य श्रीदत्त. स वहि स्थितः । प्राक्प्रस्थितस्य निकटं प्राहिणोद्धाहुशालिनः ।। १११ ददौ मित्रद्वयं चास्याः पश्चाद्धावनिकां तथा । तन्मन्दिरे च दग्धा सा क्षीवा स्त्री सुतया सह ।। ११२ लोकस्तु तां सखीयुक्तां मेने दुग्धां नृपात्मजाम् । प्रातश्च पूर्ववत्तत्र श्रीदत्तो ददृशे जनैः ।। ११३ ततो रात्रौ द्वितीयस्यां स गृहीतमृगावकः । श्रीदत्तः प्रययौ पूर्वप्रस्थितां तां प्रियां प्रति । ११४ तया च राज्यातिक्रम्य दूरमध्वानमुत्सुकः । विन्ध्याटवीमथ प्राप स प्रातः प्रहरे गते । ११५ तत्रादावनिमित्तानि पश्चात्पथि दर्श तान् । सर्वान्प्रहाराभिहतान्सहभावनिकान्सखीन् ।। ११६ ते च दृष्ट्वा निजगदुस्तं संभ्रान्तमुपागतम् । मुपिता. स्मो निपत्याद्य बहश्वारोहसेनया ॥ एकेन चाश्वारोहेण राजपुनी भयाकुला । अस्मास्खेतदवस्थेषु नीताश्वमधिरोप्य सा॥ ११८ दूरं न यावन्नीता च तावद्गच्छानया दिशा । अस्माकमन्तिके मा स्थाः सर्वथाभ्यधिका च सा ॥ ११९ इति तैः प्रेपितो मित्रैर्मुहुः पश्यन्विवृत्य सः । जवेन राजतनयां श्रीदत्तोऽनुपसार ताम् ।। १२० गत्वा सुदूर लेभे च तामश्वारोहवाहिनीम् । युवानमेकं तन्मध्ये क्षनियं स ददर्श च ॥ १२१ तेनोपरि तुरंगस्य गृहीतां तां नृपात्मजाम् । अपश्यञ्च ययौ चास्य क्षत्रयूनोऽन्तिकं क्रमात् ।। १२२ सान्त्वेन राजपुत्री ताममुञ्चन्तं च पादतः । अश्वादाक्षिप्य उपदि श्रीदत्तस्तमचूर्णयत् ।। १२३ तं हत्वा च तमेवाश्वमारुह्य निजघान तान् । अन्यानपि बहूद्धानश्वारोहान्प्रधावितान् । १२४ हवशेपास्ततस्ते च तदृष्ट्वा तस्य तादृशम् । वीरस्यामानुपं वीर्य पलाय्य सभयं ययुः ॥ १२५ ६ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः १०॥ स चापि तुरगारूढो राजपुत्र्या तया मह । मृगावत्या श्रीदत्तः प्रययौ तान्ससीन्प्रति ॥ १२६ स्तोकं गत्वा च तस्याश्वः संप्रामे व्रणितो भृशम् । सभार्यस्यावतीर्णस्य पपात प्राप पञ्चताम् ॥ १२७ तत्कालं चास्य तत्रैव सा मृगावती प्रिया । नासायासपरिश्रान्ता तृपार्ता समपद्यत ॥ १२८ स्थापयित्वा च तां तत्र गत्वा दूरमितस्ततः । जलमन्विष्यतश्चास्य सवितास्तमुपाययौ । १२९ ततः स लब्धेऽपि जले मार्गनाशवशाद्धमन् । चक्रवाकवदुत्कूजस्तां निनाय निशां वने ॥ १३० प्रातः प्राप च तत्स्थानं पतिताश्वोपलक्षितम् । न च तत्र कचित्कान्तां राजपुत्री दर्श ताम् ।। १३१ ततः स मोहाद्विन्यस्य भुवि सङ्गं मृगाङ्ककम् । वृक्षाप्रमारुरोहैनामवेक्षितुमितस्ततः ।। १३२ तत्क्षणं तेन मार्गेण कोऽप्यगाच्छवराधिपः । स चागत्यैव जग्राह वृक्षमूलान्मृगाङ्ककम् ।। १३३ तं दृष्ट्वापि स वृक्षामादवतीयैव पृष्टवान् । प्रियाप्रवृत्तिमत्यातः श्रीदत्तः शवराधिपम् ।। १३४ इतस्त्वं गच्छ मपल्ली जाने सा तत्र ते गता । अहं तत्रैव चैष्यामि दास्याम्यसिमिमं च ते ॥ इत्युक्त्वा प्रेपितस्तेन शवरेण स चोत्सुकः । श्रीदत्तस्तां ययौ पल्लीं यदीयैः पुरुपैः सह ॥ १३६ श्रमं तावद्विमुञ्चेति तत्रोक्तः पुरुपैश्च तैः । प्राप्य पल्लीपतेर्गेहं श्रान्तो निद्रां क्षणाद्ययौ ॥ १३७ प्रबुद्धश्च ददर्श स्वौ पादौ निगडसंयुतौ । अलब्धतद्ती कान्ताप्राप्युपायोद्यमाविव ।। १३८ अथ क्षणं दत्तसुखां क्षणान्तरविमाथिनीम् । दैवस्येव गतिं तत्र तस्थौ शोचन्स तां प्रियाम् ।। १३९ एकदा तमुवाचैत्य चेटी मोचनिकाभिधा । आगतोऽसि महाभाग कुत्रेह वत मृत्यवे ।। १४० कार्यसिद्ध्यै स हि कापि प्रयातः शवराधिपः । आगत्य चण्डिकायास्त्वामुपहारीकरिष्यति ।। १४१ एतदर्थ हि तेन त्वमितो विन्ध्याटवीतटात् । प्राप्य युक्त्या विसृज्येह नीतः संप्रति वन्धनम् ।। १४२ भगवत्युपहारत्वे यत एवासि कल्पितः । अत एव सदा वस्त्रैर्भोजनैश्चोपचर्यसे । १४३ एकस्तु मुक्त्युपायस्ते विद्यते यदि मन्यसे । अस्त्यस्य सुन्दरी नाम शवराधिपतेः सुता ॥ १४५ अत्यर्थ सा च दृष्ट्वा त्वां जायते मदनातुरा । तां भजस्व वयस्यां मे ततः क्षेममवाप्स्यसि ।। १४५ तयेत्युक्तो विमुक्त्यर्थी स श्रीदत्तस्तथेति ताम् । गान्धर्वविधिना गुप्तं भाया व्यधित सुन्दरीम् ।। १४६ रात्रौ रात्रौ च सा तस्य बन्धनानि न्यवारयत् । अचिराच सगर्भा सा सुन्दरी समपद्यत । १४७ तत्सर्वमथ तन्माता वुद्धवा मोचनिकामुखात् । जामातृस्नेहतो गत्वा स्वैरं श्रीदत्तमब्रवीत् ।। १४८ पुत्र श्रीपण्डनामासौ कोपनः सुन्दरीपिता । न त्वां क्षमेत तद्गच्छ विस्मर्तव्या न सुन्दरी ॥ १४९ इत्युक्त्वा मोचितः श्वश्वा सङ्गं श्रीचण्डहस्ताम् । सुन्दर्यै निजमावेद्य श्रीदत्तः प्रययौ ततः ॥ विवेश घाद्यां तामेव चिन्ताक्रान्तो निजाटवीम् । मृगावत्याः पदवीं तस्या जिज्ञासितुं पुनः ।। १५१ निमित्तं च शुभं दृष्ट्वा तमेवोदेशमाययौ । यत्रास्याश्वो मृतः सोऽथ यन सा हारिता वधूः ।। १५२ तत्र चैकं ददर्शारालुब्धकं संमुखागतम् । दृष्ट्वा च पृष्टवांस्तस्याः प्रवृत्ति हरिणीदृशः ॥ १५३ किं श्रीदत्तस्त्वमित्युक्तो लुब्धकेन च तत्र सः । स एव मन्दभाग्योऽहमित्युवाच विनिःश्वसन । १५५ ततः स लुब्धकोऽवादीत्तर्हि वच्मि ससे शृणु । दृष्टा सा ते मया भार्या क्रन्दन्ती त्वामितस्ततः ॥१५५ पृष्ट्वा ततश्च वृत्तान्तमाश्वास्य च कृपाकुलः । निजां पल्लीमितोऽरण्याद्दीनां तां नीतवानहम् ॥ तन चालोक्य तरुणान्पुलिन्दान्सभयेन सा । मथुरानिकटं प्रामं नीता नागस्थलं मया ।। १५५ तत्र च स्थापिता गेहे स्थविरस्य द्विजन्मनः । विश्वदत्तामिधानस्य न्यासीकृत्य सगौरवम् ।। १५८ ततश्चाहमिहायातो बुवा त्वन्नाम तन्मुसात् । तामन्वेष्टुं ततो गच्छ शीघ्रं नागस्थलं प्रति ।। १५९ इत्युक्तो लुब्धकेनाशु स श्रीदत्तस्ततो ययौ । तं च नागस्थलं प्रापदपरेटर्दिनात्यये ।। भवनं विश्वदत्तस्य प्रविश्याथ विलोक्य तम् । ययाचे देहि मे भार्या लुब्धकस्थापितामिति ॥ तच्छुत्वा विश्वदत्तसं श्रीदत्तं निजगाद् सः । मथुरायां सुहृन्मेऽस्ति ब्राह्मणो गुणिनां प्रियः ।। १६२ उपाध्यायश्च मनी च शूरसेनस्य भूपतेः । तस्य हस्ते त्वदीया सा गृहिणी स्थापिता मया ॥ १६३ भयं हि विजनो प्रामो न तद्रक्षाक्षमो भवेत् । तत्मातस्तत्र गच्छ त्वमद्य विश्रम्यतामिह ।। ।

·१६७ १७२ तरङ्ग २] कथामुखलम्बक २। ३१ इत्युक्तो विश्वदत्तेन स नीलानैव ता निशाम् । प्रात प्रतस्थे प्रापञ्च मथुरामपरे दिने । दीर्घाध्वमलिनस्तस्मिन्नगरे बहिरेव स । स्नान चक्र परिश्रान्तो निर्मले दीर्घिकाजले ॥ तत एवाम्बुमध्याच्च वस्त्र चोरनिवेशितम् । प्राप्तवानञ्चलग्रन्थिवद्धहारमशङ्कितम् ।। अथ तद्वस्त्रमादाय स त हारमलक्षयन् । प्रिया दिदृक्षु श्रीदत्तो विवेश मथुरा पुरीम् ॥ १६८ तन तत्प्रत्यभिज्ञाय वस्त्र हारमवाप्य च । स चौर इत्यवष्टभ्य निन्ये नगररक्षिभि ।। १६९ दर्शितश्च तथाभूतो नगराधिपतेश्च ते । तेनाप्यावेदितो राज्ञे राजाप्यस्यादिशद्वधम् ।। १७० ततो वध्यभुव हन्तु नीयमान ददर्श तम् । सा मृगाश्वती दूरात्पश्चात्प्रहतडिण्डिमम् ॥ १७१ सोऽय मे नीयते भर्ता वधायेति ससभ्रमम् । सा गत्वा मत्रिमुरय तमब्रवीद्यद्गृहे स्थिता ॥ निवार्य वधकान्सोऽथ मन्त्री विज्ञप्य भूपतिम् । श्रीदत्त मोचयित्वा त वधादानाययद्गृहम् ॥ १७३ कथ सोऽय पितृव्यो मे गत्वा देशान्तर पुरा । इहैव देवाद्विगतभय प्राप्तोऽद्य मन्त्रिताम् ।। १७४ इति त मत्रिण सोऽथ श्रीदत्तस्तद्गृहागत । प्रत्यभिज्ञातवा-पृष्ट्वा पपातास्य च पादयो । सोऽपि त प्रत्यभिज्ञाय भ्रातु पुन सविस्मय । कण्ठे जग्राह सर्व च वृत्तान्त परिपृष्टवान् ।। १७६ ततस्तस्मै स निखिल श्रीदत्त स्वपितुर्वधात् । आरभ्य निजवृत्तान्त पितृव्याय न्यवेदयत् ।। १७७ सोऽपि मुक्त्वाच विजने भ्रातु पुत्र तमभ्यधात् । अधृति मा कृथा पुन मम सिद्धा हि यक्षिणी ॥ १७८ पञ्च वाजिसहस्राणि हेमकोटीश्च सप्त सा । प्रादान्मह्यमपुत्राय तत्तवैवाखिल धनम् ।। १७९ इत्युक्त्वा स पितृव्यस्ता श्रीदत्तायार्पयत्प्रियाम् । श्रीदत्तोऽप्यात्तविभवस्तन ता परिणीतवान् ।। १८० ततश्च तस्थो तनैव सगत कान्तया तया । मृगावत्या सानन्दो राज्येव कुमुदाकर ।। १८१ बाहुशाल्यादिचिन्ता तु तस्याभूत्पूर्णसपद । इन्दो कलङ्कलेसेव हृदि मालिन्यदायिनी ॥ १८२ एकदा स पितृव्यस्त रह श्रीदत्तमभ्यधात् । पुत्र राज्ञ सुतास्त्यस्य शूरसेनस्य कन्यका १८३ मया चावन्तिदेशे सा नेया दातु तदाज्ञया । तत्तेनैवापदेशेन हत्वा तुभ्य ददामि ताम् ।। १८४ ततस्तदनुगे प्राप्ते वले सति च मामके । यद्राज्य ते श्रियादिष्ट तत्प्राप्स्यस्यचिरादिति ।। १८५ निश्वित्येतच ता कन्या गृहीत्वा ययतुस्तत । श्रीदत्तस्तपितृव्यश्च ससैन्यौ सपरिग्रहौ ।। १८६ ततो विन्ध्याटवीमेतौ प्राप्तमानावतर्कितौ । चौरसेनातिमहती रुरोध शरवर्पिणी ।। १८७ प्रहारमूछित बद्धा श्रीदत्त भग्नसैनिकम् । निन्युश्चौरा स्वपल्ली ते स्वीकृत्य सकल धनम् ।। १८८ ते च त प्रापयामासुश्चण्डिकासद्म भीपणम् । उपहाराय घण्टाना नादैर्मृत्युरिवायत् ॥ १८९ तनापश्यच्च त पत्नी सा पल्लीपतिपुत्रिका । सुन्दरी द्रष्टुमायाता देवीं वालसुतान्विता ।। १९० निपिद्धवत्या मध्यस्थान्दस्यूनानन्दपूर्णया । स श्रीदत्तस्तया साक तन्मन्दिरमथाविशत् ॥ १९१ तदैव पल्लीराज्य तत्प्राप पिना यदर्पितम् । प्रागेवानन्यपुत्रेण सुन्दये गच्छता दिवम् ॥ १९२ त च चौरसमानान्त सपितृव्यपरिच्छदम् । सकलन च लेभेऽसौ त सड्ग च मृगाङ्ककम् ।। १९३ तनैव शूरसेनस्य सुता ता परिणीय च । श्रीदत्तोऽपि महाराजा नगरे समपद्यत ॥ १९४ प्रजिघाय स दूताश्च तत श्वशुरयोस्तयो । विम्बकेस्तस्य तस्यापि शूरसेनस्य भूपते ।। १९५ तमुपाजग्मतुस्तौ च सेनासमुदयान्वितौ । त विज्ञायैव सवन्ध मुदा दुहितवत्सलो ॥ १९६ तेऽपि रूढव्रणा स्वस्थास्तद्वियुक्ता वयस्यका । याहुशालिप्रभृतयस्तढुवा तमुपाययु ॥ १९७ अथ श्वशुरसयुक्तो गत्वा त पितृघातिनम् । चके विक्रमशक्ति स वीर क्रोधानलाहुतिम् ।। १९८ ततश्च साब्धिवलया श्रीदत्त प्राप्य मेदिनीम् । ननन्द विरहोत्तीर्ण स मृगायतीसस ॥ १९९ इत्थ नरपते दीर्घवियोगव्यसनार्णवम् । तरन्ति च लभन्ते च कल्याण धीरचेतस ॥ इति सगतकाच्छ्रुत्वा कथा स दयितोत्सुक । ता निनाय निशा मार्गे सहस्रानीकभूपति ॥ २०२ ततो मनोरथारूढ पुर प्रहितमानस । प्रात सहस्रानीकोऽसौ प्रतस्थे स्वा प्रिया प्रति ।। दिनै कतिपयैत च जमदग्नेरवाप स । मृगैरपि परित्यक्तचापल शान्तमाश्रमम् ॥ २०० २०१ २०३ ·२१० ३२ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ११ । ददर्श कल्पितातिथ्यं जमदनि च तत्र तम् । प्रणतः पावनालोकमाकारं तपसामिव ।। २०४ स च तस्मै मुनी राज्ञे सपुत्रां तां समर्पयत् । चिरान्मृगावती राज्ञी सानन्दामिव निर्वृतिम् ।। २०५ शापान्ते तच्च दंपत्योस्तयोरन्योन्यदर्शनम् । आनन्दवाष्पपूर्णायां ववर्षेवामृतं दृशि ॥ २०६ तत्पूर्वदर्शनं पुत्रमालिङ्गयोदयनं स तम् । मुमोच नृपतिः कृच्छ्राद्रोमाञ्चेनेव कीलितम् ।। २०७ ततः सोदयनां राज्ञी तामादाय मृगावतीम् । आ तपोवनमुद्राप्पैरनुयातो मृगैरपि ।। २०८ आमच्य जगदग्निं च प्रतस्थे स्वां पुरी प्रति । प्रशान्तादाश्रमात्तस्मात्सहस्रानीकभूपतिः ॥ २०९ शृण्वन्विरहवृत्तानि प्रियाया वर्णयंश्च सः । उत्तोरणपताकां तां कौशाम्बी प्राप्तवान्क्रमात् ॥ समं च पत्नीपुत्राभ्यां प्रविवेश स तां पुरीम् । पीयमान इवोत्पक्ष्मराजिमिः पौरलोचनैः ।। २१२ अभ्यपिञ्चच्च तं तत्र झगित्युदयनं सुतम् । यौवराज्ये महाराजः प्रेर्यमाणः स तद्गुणैः ।। २१२ खमन्त्रिपुत्रांस्तस्मै स मबहेतोः समर्पयत् । वसन्तकरुमण्वन्तौ तथा यौगन्धरायणम् ॥ २१३ एभिर्मप्रिवरैरेप कृत्स्नां प्राप्स्यति मेदिनीम् । इति वागुदभूदिव्या पुष्पवृष्ट्या समं तदा । २१४ ततः सुते न्यस्तभरः स राजा चिरकाशितम् । जीवलोकसुसं भेजे मृगावत्या तया सह ॥ २१५ अथ तस्य जरां प्रशान्तिदूतीमुपयातां क्षितिपस्य कर्णमूलम् । सहसैव विलोक्य जातकोपा बत दूरे विपयस्पृहा वभूव ।। २१६ ततस्तं कल्याणं तनयमनुरक्तप्रकृतिकं निवेश्य स्खे राज्ये जगदुदयहतोरुदयनम् । सहस्रानीकोऽसौ सचिवसहितः सप्रियतमो महाप्रस्थानाय क्षितिपतिरगच्छद्धिमगिरिम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुसलम्यके द्वितीयखरगः । २ ७ ८ ९ तृतीयस्तरङ्गः। ततः स वत्सराज्यं च प्राप्य पित्रा समर्पितम् । कौशाम्ब्यवस्थितः सम्यक्छशासोदयनः प्रजाः ॥ १ यौगन्धरायणायेषु भरं विन्यस्य मत्रिपु । वभूव स शनै राजा सुखेष्वेकान्ततत्परः ॥ सदा सिपेवे मृगयां वीणां घोपवतीं च ताम् । दत्ता वासुकिना पूर्व नक्तंदिनमवादयत् ॥ ३ तत्तत्रीकलनिर्झदमोहमन्त्रवशीकृतान् । अनिनाय च संयम्य सदा मत्तान्वनद्विपान् ॥ से वारनारीवक्रेन्दुप्रतिमालंकृता सुराम् । मत्रिणां च मुखच्छायां वत्सराजः समं पपौ ।। कुलरूपानुरूपा मे भार्या कापि न विद्यते । एका पासवदत्ताख्या कन्यका श्रूयते परम् ॥ कथं प्राप्येत सा चेति चिन्तामेकामुवाह सः । सोऽपि चण्डमहासेन उज्जयिन्यामचिन्तयत् ।। तुल्यो मद्दुहितुर्भर्ता जगत्यस्मिन्न विद्यते । अस्ति चोदयनो नाम विपक्षः स च मे सदा ॥ तत्कथं नाम जामाता वश्यश्च स भवेन्मम । उपायस्त्वेक एवास्ति यदव्यां भ्रमत्यसौ । एकाकी द्विरदान्वनन्मृगयाव्यसनी नृपः । तेन च्छिद्रेण तं युक्त्यावष्टभ्यानाययाम्यहम् ॥ गान्धर्वज्ञस्य तस्यैतां सुतां शिष्यीकरोमि च । ततश्चास्यां स्वयं तस्य चक्षुः स्त्रिोदसंशयम् ।। ११ एवं स मम जामाता वश्यश्च नियतं भवेत् । नान्योऽस्त्युपायः कोऽप्यत्र येन वश्यो भवेञ्च सः ।। १२ इति संचिन्त्य तत्सिद्ध्यै स गत्वा चण्डिकागृहम् । चण्डीमभ्यर्च्य तुष्टाव चक्रेऽस्या उपयाचितम् ॥ १३ एतत्संपत्स्यते राजन्नचिराद्वाञ्छितं तव । इति शुश्राव तनासावशरीरां सरस्वतीम् ॥ १४ ततस्तुष्टः समागत्य बुद्धदत्तेन मत्रिणा ! सह चण्डमहासेनस्तमेवार्थमचिन्तयत् ॥ १५ मानोद्धतो चीतलोभो रक्तभृत्यो महाबलः । असाध्योऽपि स सामादेः साना तावनिरूप्यताम् ॥ १६ इति संमन्य स नृपो दूतमेकं समादिशत् । गच्छ मद्वचनाहि वत्सराजमिदं वचः ।। मरपुत्री तव गान्धर्वे शिप्या भवितुमिच्छति । स्नेहस्तेऽस्मासु चेत्तत्त्वं तामिहेवैत्य शिक्षय ।। इत्युक्त्वा प्रेपितसेन दूतो गत्वा न्यवेदयत् । कौशाम्ब्यां वत्सराजाय संदेशं तं तथैव सः ।। वत्सराजोऽपि तच्छुत्या दूतादनुचितं वचः । यौगन्धरायणस्येदमेकान्ते मनिणोऽब्रवीत् ।। १८ १९ ·तरङ्गः ३] कथामुखलम्बका २। किमेतत्तेन संदिष्टं सदपै मम भूभुजा । एवं संदिशतस्तस्य कोऽभिप्रायो दुरासनः ॥ इत्युक्तो वत्सराजेन तदा यौगन्धरायणः । उवाचैनं महामन्त्री स स्वामिहितनिष्ठुरः ॥ २२ भुवि व्यसनिताख्यातिः प्ररूढा ते लतेव या । इदं तस्या महाराज कपायकटुकं फलम् ।। २३ स हि त्यां रागिणं मत्वा कन्यारत्नेन लोभयन् । नीत्वा चण्डमहासेनो बद्धा खीकर्तुमिच्छति ।। तन्मुञ्च व्यसनानि त्वं सुसेन हि परैर्नृपाः। सीदन्तस्तेषु गृह्यन्ते खातेष्विव वनद्विपाः ।। २५ इत्युक्तो मन्त्रिणा धीरः प्रतिदूतं व्यसर्जयत् । स वत्सराजस्तं चण्डमहासेननृपं प्रति ॥ संदिदेश च यद्यस्ति वाञ्छा मच्छिष्यतां प्रति । त्वत्पुत्र्यास्तदिहैवैपा भवता प्रेष्यतामिति ।। एवं कृत्वा च सचिवान्वत्सराजो जगाद सः । यामि चण्डमहासेनमिह बद्धानयामि तम् ।। २८ तच्छ्रुत्वा तमुवाचाग्र्यो मन्त्री यौगन्धरायणः । न चैतच्छक्यते राजन्कर्तुं नैव च युज्यते ।। स हि प्रभाववानराजा स्वीकार्यश्च तव प्रभो । तथा च तद्गतं सर्व शृण्विदं कथयामि ते ॥ ३० अस्तीहोजयिनी नाम नगरी भूपणं भुवः । हसन्तीव सुधाधौतैः प्रासादैरमरावतीम् ॥ यस्यां वसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयम् । शिथिलीकृतकैलासनिवासव्यसनो हरः ॥ ३२ तस्यां महेन्द्रवर्माख्यो राजाभूभृतां वरः । जयसेनाभिधानोऽस्य बभूव सदृशः सुतः ।। जयसेनस्य तस्याथ पुत्रोऽऽप्रतिमदोर्बलः । समुत्पन्नो महासेननामा नृपतिकुञ्जरः ।। सोऽथ राजा स्वराज्यं तत्पालयन्समचिन्तयत् । न मे खड्गोऽनुरूपोऽस्ति न च भार्या कुलोद्गता ॥ ३५ इति संचिन्त्य स नृपश्चण्डिकागृहमागमत् । तत्रातिष्ठन्निराहारो देवीमाराधयंश्चिरम् ।। उत्कृत्याथ स्वमांसानि होमकर्म स चाकरोत् । ततः प्रसन्ना साक्षात्सा देवी चण्डी तमभ्यधात् ।। प्रीतास्मि ते गृहाणेमं पुत्र सगोत्तमं मम । एतत्प्रभावाच्छणामजेयस्त्वं भविष्यसि ।। किं चाङ्गारवती नाम कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम् । अङ्गारकासुरसुतां शीघ्रं भार्यामवाप्स्यसि ।। अतीव चण्डं कर्मेह कृतं चैतद्यतस्त्वया । अतश्चण्डमहासेन इत्याख्या ते भविष्यति ॥ इत्युक्त्वा दत्तसङ्गा सा देवी तस्य तिरोऽभवत् । राज्ञः संकल्पसंपत्तिहृष्टिराविरभूत्पुनः ॥ ४१ स सगो मत्तहस्तीन्द्रो नडागिरिरिति प्रभो । द्वे तस्य रत्ने शक्रस्य कुलिशैरावणाविव ॥ ४२ तयोः प्रभावात्सुसितः कदाचित्सोऽथ भूपतिः । अगाञ्चण्डमहासेनो मृगयायै महाटवीम् ।। ४३ अतिप्रमाणं तत्रैकं वराहं घोरमैक्षत । नैशं तम इवाकाण्डे दिवा पिण्डत्वमागतम् ॥ स वराहः शरैरस्य तीक्ष्णैरप्यकृतव्रणः । आहत्य स्यन्दनं राज्ञः पलाय्य विलमाविशत् ।। राजापि रथमुत्सृज्य तमेवानुसरन्क्रुधा । धनुर्द्वितीयस्तत्रैव प्राविशत्स बिलान्तरम् ।। ४६ दूरं प्रविश्य चापश्यत्कान्तं पुरवरं महत् । सविस्मयो न्यपीदञ्च तदन्तर्दीपिकातटे ॥ तत्रस्थः कन्यकामेकामपश्यत्वीशतान्विताम् । संचरन्तीं स्मरस्येव धैर्यनिर्भेदिनीमिपुम् ।। सापि प्रेमरसासारवर्पिणा चक्षुपा मुहुः । नपयन्तीव राजानं शनकैस्तमुपागमत् ।। कस्त्वं सुभग कस्माच प्रविष्टोऽसीह सांप्रतम् । इत्युक्तः स तया राजा यथातत्त्वमवर्णयत् ॥ तच्छ्रुत्वा नवयुगलात्सरागादश्रुसंततिम् । हृदयाद्धीरतां चापि समं कन्या मुमोच सा ।। का त्वं रोदिपि कस्माच पृष्टा तेनेति भूभृता । सा तं प्रत्यब्रवीदेवं मन्मथाज्ञानुवर्तिनी ॥ यो वराहः प्रविष्टोऽन स दैत्योऽङ्गारकाभिधः । अहं चैतस्य तनया नाम्नाङ्गारवती नृप । ५३ वासारमयश्चासौ राजपुत्रीरिमाः शतम् । आच्छिद्य राज्ञां गेहेभ्यः परिवारं व्यधान्मम ॥ किं चैप राक्षसीभूतः शापदोपान्महासुरः । तृष्णाश्रमार्तश्चाद्य त्वां प्राप्यापि त्यक्तवानयम् ।। इदानी चास्तवाराहरूपो विश्राम्यति स्वयम् । सुप्तोत्थितश्च नियतं त्वयि पापं समाचरेत् ॥ इति मे तव कल्याणमपश्यन्या गलन्यमी । संतापकथिताः प्राणा इव वाप्पाम्युबिन्दवः ।। इत्यगारवतीवाक्यं श्रुत्वा राजा जगाद ताम् । यदि मय्यस्ति ते स्नेहस्तदिदं मद्वचः कुरु ॥ प्रबुद्धस्यास्य गत्वा त्वं रुदिहि स्वपितुः पुरः । ततश्च नियतं स त्वां पृच्छेदुद्वेगकारणम् ।। ॥ ४४ ४५ ४८ ४९ ·३४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरम। १२ । त्वां चेन्निपातयेत्कश्चित्ततो मे का गतिर्भवेत् । एतदुःखं ममेयेवं स च वाच्यस्त्वया ततः ।। ६० एवं कृतेऽस्ति कल्याणं तवापि च ममापि च । इत्युक्ता तेन सा राज्ञा तथेत्यङ्गीचकार तम् ।। ६१ तं च च्छन्नमवस्थाप्य राजानं पापशकिनी । अगादसुरकन्या सा प्रसुप्तस्यान्तिकं पितुः ॥ ६२ सोऽपि दैत्यः प्रबुबुधे प्रारेभे सा च रोदितुम् । किं पुत्रि रोदिपीयेवं स च तामब्रवीत्ततः ॥ ६३ हन्यात्त्वां कोऽपि चेत्तातं तदा मे का गतिर्भवेत् । इत्यार्या तमवादोत्सा स विहस्य ततोऽब्रवीत् ॥ ६४ को मां व्यापादयेत्पुत्रि सर्वो वज्रमयो ह्यहम् । वामहस्तेऽस्ति मे छिद्रं तच्च चापेन रक्ष्यते ॥ ६५ इत्थमाश्वासयामास स दैत्यस्ता निजां सुताम् । एतच निखिलं तेन राज्ञा छन्नेन शुश्रुवे ।। ततः क्षणादिवोत्थाय कृत्वा स्नानं स दानवः । कृतमौनः प्रववृते देवं पूजयितुं हरम् ॥ ६७ तत्कालं प्रकटीभूय स राजाकृष्टकार्मुकः । उपेत्य प्रसभं दैत्यं रणायाह्वयते स्म तम् ।। ६८ सोऽप्युक्षिप्य कर वामं मौनस्थस्तस्य भूपतेः । प्रतीक्षख क्षणं तावदिति संज्ञां तदाकरोत् ॥ राजामि लघुहस्तत्त्वात्करे तत्रैव तत्क्षणम् । तस्मिन्मर्मणि तं दैत्यं पृपत्केन जघान सः ।। ७० स च मर्माहतो घोरं रावं कृत्वा महासुरः । अङ्गारकोऽपतद्भूमौ निर्यजीवो जगाद च ॥ तृपितोऽहं हतो येन स मामद्भिर्न तर्पयेत् । प्रत्यब्दं यदि तत्तस्य नश्ययुः पञ्च मत्रिणः ॥ ૭૨ इत्युक्त्वा पञ्चतां प्राप स दैत्यः सोऽपि तत्सुताम् । तामङ्गारवतीं राजा गृहीत्वोजयिनी ययौ ॥ ७३ परिणीतवतस्तस्य तत्र तां दैत्यकन्यकाम् । जातौ द्वौ तनयो चण्डमहासेनस्य भूपतेः । एको गोपालको नाम द्वितीयः पालकस्तथा । तयोरिन्द्रोत्सवं चासौ जातयोरकरोन्नृपः ।। ततस्तं नृपति स्वप्ने तुष्टो वक्ति स्म वासवः । प्राप्स्यस्यनन्यसदृशीं मत्प्रसादात्सुतामिति ।। ततः कालेन जातास्य राज्ञः कन्या तु तन्व्यथ । अपूर्वा निर्मिता धात्रा चन्द्रस्येवापरा तनुः ।। कामदेवावतारोऽस्याः पुत्रो विद्याधराधिपः । भविष्यतीति तत्कालमुदभूद्भारती दिवः ।। दत्ता मे वासवेनैपा तुष्टेनेति स भूपतिः । नाम्ना वासवदत्तां तां तनयामकरोत्तदा ।। ७९ सा च तस्य पितुर्गेहे प्रदेया संप्रति स्थिता । प्राङ्मन्थादर्णवस्येव कमला कुक्षिकोटरे । एवंविधप्रभावश्चण्डमहासेनभूपतिः स किल । देव न शक्यो जेतुं यथा तथा दुर्गदेशस्थः ॥ ८१ किं च स राजन्वाञ्छति दातुं तुभ्यं सदैव तनयां ताम् । प्रार्थयते तु स राजा निजपक्षमहोदयं मानी ॥ ८२ सा चावश्यं मन्ये वासवदत्ता त्वयैव परिणेया। स सपदि वासवदत्ताहृतहृदयो वत्सराजोऽभूत् ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके तृतीयस्तरङ्गः। ७४ ७७ ७८ २ ३ चतुर्थस्तरङ्गः। अत्रान्तरे स बत्सेशप्रतिदूतस्तब्रवीत् । गत्वा प्रतिवचश्चण्डमहासेनाय भूभृते ।। सोऽपि चण्डमहासेनस्तत्वैव व्यचिन्तयत् । स तावदिह नायाति मानी वत्सेश्वरो भृशम् ॥ कन्या हि तत्र न प्रेप्या भवेदेवं हि लाघवम् । तस्माद्वद्वैव तं युक्त्या नृपमानाययाम्यहम् ।। इति संचिन्त्य संमन्य स राजा मत्रिभिः सह । अकारयत्स्वसदृशं महान्तं यत्रहस्तिनम् । तं चान्तर्वीरपुरुपैः कृत्वा छन्नैरधिष्ठितम् । विन्ध्याटव्यां स निदधे राजा यत्रमयं गजम् ॥ तत्र तं चारपुरुषाः पश्यन्ति स्म विदूरतः । गजवन्धरसासक्तवत्सराजोपजीविनः । ते च त्वरितमागस वत्सराज व्यजिज्ञपन् । देव दृष्टो गजोऽस्मामिरेको विन्ध्यवने भ्रमन् ॥ अस्मिन्नियति भूलोके नैव योऽन्यत्र दृश्यते । वर्मणा व्यानगगनो विन्ध्याद्रिरिव जङ्गमः ।। तुतश्चारवचः श्रुत्वा बत्सराज्ञो जहर्ष सः । तेभ्यः सुवर्णलक्षं च प्रददौ पारितोपिकम् ।। ७ ·तरः 1 २४ कथामुखलम्बकः २। तं चेद्गजेन्द्र प्राप्स्यामि प्रतिमलं नडागिरेः । ततश्चण्डमहासेनो वश्यो भवति मे ध्रुवम् ॥ १० ततो वासवदत्तां तां स स्वयं मे प्रयच्छति । इति संचिन्तयन्सोऽथ राजा तामनयन्निशाम् ।। ११ प्रातश्च मत्रिवचनं न्यकृत्वा गजतृष्णया । पुरस्कृत्यैव तांश्चारान्ययौ विन्ध्याटवीं प्रति ॥ १२ प्रस्थानलग्नस्य फलं कन्यालाभं सबन्धनम् । यदूचुर्गणकास्तस्य तत्स नैव व्यचारयत्॥ १३ प्राप्य विन्ध्याटवीं तस्य गजस्य क्षोभशङ्कया । वत्सराजः स सैन्यानि दूरादेव न्यवारयत् ।। चारमानसहायस्तु चीणां घोपवतीं दधत् । निजव्यसनविस्तीर्णा तां विवेश महाटवीम् ।। विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे दूराचारैः प्रदर्शितम् । गजं सत्यगजाभासं तं ददर्श स भूपतिः ॥ १६ एकाकी वादयन्वीणां चिन्तयन्वन्धनानि सः । मधुरध्वनि गायंश्च शनैरुपजगाम तम् ॥ गान्धर्वदत्तचित्तत्वात्संध्याध्वान्तवशाच सः । न तं वनगजं राजा मायागजमलक्षयत् ।। १८ सोऽपि हस्ती तमुत्कर्णतालो गीतरसादिव । उपेत्योपेत्य विचलन्दूरमाकृष्टवान्नृपम् ।। १९ ततोऽकस्माच निर्गत्य तस्माद्यत्रमयागजात् । वत्सेश्वरं तं संनद्धाः पुरुषाः पर्यवारयन् ।। तान्दृष्ट्वा नृपतिः कोपादाकृष्टच्छुरिकोऽथ सः । अग्रस्थान्योधयन्नन्यैरेत्य पश्चादगृह्यत ।। २१ संकेतमिलितैश्चान्यैर्योधास्तैः सैनिकैः सह । निन्युर्वत्सेश्वरं चण्डमहासेनान्तिकं च तम् ।। २२ सोऽपि चण्डमहासेनो निर्गत्याने कृतादरः । वत्सेशेन समं तेन विवेशोजयिनी पुरीम् ।। २३ स तत्र ददृशे पौरैरवमानकलङ्कितः । शशीव लोचनानन्दो वत्सराजो नवागतः ।। ततोऽस्य गुणरागेण वधमाशङ्कय तत्र ते । पौराः संभूय सकलाश्चर्मरणनिश्चयम् ।। २५ न मे वत्सेश्वरो वध्यः संधेय इति तान्नुवन् । सोऽथ चण्डमहासेनः पौरान्क्षोभादवारयत् ।। २६ 'ततो वासवदत्तां तां सुतां तत्रैव भूपतिः । वत्सराजाय गान्धर्वशिक्षाहेतोः समर्पयत् ।। उवाच चैनं गान्धर्व त्वमेतां शिक्षय प्रभो । ततः प्राप्स्यसि कल्याणं मा विपादं कृथा इति ॥ तस्य दृष्ट्वा तु तां कन्यां वत्सराजस्य मानसम् । तथा स्नेहाक्तमभवन्न यथा मन्युमैक्षत ॥ तस्याश्च चक्षुर्मनसी सह तं प्रति जग्मतुः । हिया चक्षुर्निववृते मनस्तु न कथंचन ।। अथ वासवदत्तां तां गापयंस्तद्गतेक्षणः । तत्र गान्धर्वशालायां वत्सराज उवास सः ।। अङ्के घोपवती तस्य कण्ठे गीतश्रुतिस्तथा । पुरो वासवदत्ता च तस्थौ चेतोविनोदिनी ॥ ३२ सा च वासवदत्तास्य परिचर्यापराभवत् । लक्ष्मीरिव तदेकामा पद्धस्याप्यनपायिनी ॥ ३३ अत्रान्तरे च कौशाम्ब्यां वत्सराजानुगे जने । आवृत्ते तं प्रभु युवा वद्धं राळू अचुक्षुमे ।। उज्जयिन्यामवस्कन्दं दातुमैच्छन्समन्ततः । वत्सेश्वरानुरागेण क्रुद्धाः प्रकृतयस्तदा । नैव चण्डमहासेनो चलसाध्यो महान्हि सः । न चैवं वत्सराजस्य शरीरे कुशलं भवेत् ॥ ३६ तस्मान्न युक्तोऽवस्कन्दो बुद्धिसाध्यमिदं पुनः । इति प्रकृतयः क्षोभाग्यवार्यन्त रुमण्वता ॥ ततोऽनुरक्तमालोक्य राष्ट्रमव्यभिचारि तत् । रुमण्वदादीनाह स्म धीरो यौगन्धरायणः ।। ३८ इहैव सर्वैर्युष्माभिः स्थातव्यं सततोद्यतैः । रक्षणीयमिदं राष्ट्र काले कार्यश्च विक्रमः ॥ ३९ वसन्तकद्वितीयश्च गत्वाहं प्रक्षया स्वया । वत्सेशं मोचयित्वा तमानयामि न संशयः ।। जलाहतौ विशेपेण वैद्युतामेरिव द्युतिः । आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि ॥ प्राकारभजनान्योगांस्तथा निगडभञ्जनान् । अदर्शनप्रयोगांश्च जानेऽहमुपयोगिनः॥ ४२ इत्युक्त्वा प्रकृतीः कृत्वा हस्तन्यस्ता रुमण्वतः । यौगन्धरायणः प्रायात्कौशाम्ब्याः सवसन्तकः ॥ ४३ प्रविवेश च तेनैव सह विन्ध्यमहाटवीम् । स्वप्रज्ञामिव सत्त्वाढ्यां खनीतिमिव दुर्गमाम् ॥ तत्र वत्सेशमित्रस्य विन्ध्यप्राग्भारवासिनः । गृहं पुलिन्दकाख्यस्य पुलिन्दाधिपतेरगात् ॥ तं सजं स्थापयित्वा च पथा तेनागमिष्यतः । वत्सराजस्य रक्षार्थ भूरिसैन्यसमन्वितम् ।। ४६ गत्वा वसन्तकसखस्ततो यौगन्धरायणः । उज्जयिन्यां महाकालश्मशानं प्राप स क्रमात् ॥ । विवेश तय वेतालैः क्रव्यगन्धिभिरावृतम् । इतस्ततस्तमःश्यामश्चिताधूमैरिवापरैः ।। ४१ ४४ ४५ ४७ ४८ ·५७ फथासरित्सागरः। [आदितस्तरकः १२॥ तत्रैन दर्शनप्रीतो मित्रभावाय तत्क्षणम् । योगेश्वराख्यो वृतवानभ्येत्य ब्रह्मराक्षसः॥ ४९ तेनोपदिष्टया युक्त्या ततो यौगन्धरायणः । स चकारासनः सद्यो रूपस्य परिवर्तनम् ॥ बभूव तेन विकृतः कुब्जो वृद्धश्च तत्क्षणात् । उन्मत्तवेपः सल्वाटो हास्यसंजननः परम् ।। ५१ तयैव युक्त्या स तदा सिरानद्धपृथूदरम् । चक्रे वसन्तकस्यापि रूपं दन्तुरदुर्मुसम् ।। ततो राजकुलद्वारमादौ प्रेष्य वसन्तकम् । विवेशोजयिनी तां स तादृग्यौगन्धरायणः ।। नृत्यन्गायश्च तत्रासौ वटुभिः परिवारितः । दृष्टः सकौतुकं सर्वैर्ययौ राजगृहं प्रति ॥ तत्र राजावरोधानां तेनासौ कृतकौतुकः । अगाद्वासवदत्तायाः शनैः श्रवणगोचरम् ।। सा तमानाययामास चेटिकां प्रेष्य सत्वरम् । गान्धर्वशालां नमैकसादरं हि नवं वयः ।। स च तत्र गतो वद्धं वत्सराजं दर्श तम् । उन्मत्तवेपो विगलद्वाप्पो यौगन्धरायणः । चकार तस्मै संज्ञां च वत्सराजाय सोऽपि तम् । प्रत्यभिज्ञातवान्राजा वेपप्रच्छन्नमागतम् ॥ ५८ ततो वासवदत्ता च तच्चेटीः प्रति चासनः । अदर्शनं युक्तिवलाढ्यधाद्यौगन्धरायणः ।। राजा त्वेको ददर्शनं ताश्च सर्वाः सविस्मयम् । वदन्ति स्म गतोऽकस्मादुन्मत्तः काप्यसाविति ॥ ६० तच्छ्रुत्वा तं च दृष्ट्वाने मत्वा योगवलेन तत् । युक्त्या वासवदत्तां तां वत्सराजोऽब्रवीदिदम् ।। ६१ गत्वा सरस्वतीपूजामादायागच्छ दारिके । तच्छ्रुत्वा सा तथेत्युक्त्वा सवयस्या विनिर्ययौ ।। यथोचितमुपेत्याथ ददौ वत्सेश्वराय सः । यौगन्धरायणस्तस्मै योगान्निगडभजनान् । अन्यान्वासवदत्ताया वीणातीनियोजितान् । वशीकरणयोगांश्च राज्ञेऽस्मै स समार्पयत् ॥ ६४ व्यजिज्ञपच्च तं राजनिहायातो वसन्तकः । द्वारि स्थितोऽन्यरूपेण तं कुरुष्वान्तिके द्विजम् ॥ यदा वासवदत्तेयं त्वयि विस्रम्भमेष्यति । तदा वक्ष्यामि यदहं तत्कुस्तिष्ठ सांप्रतम् ।। इत्युक्त्वा निर्ययौ शीघं ततो यौगन्धरायणः । अगाद्वासवदत्ता च पूजामादाय तरक्षणात् ।। सोऽथ तामवदद्राजा बहिरि द्विजः स्थितः । सरस्वत्यर्चने सोऽस्मिन्दक्षिणार्थे प्रवेश्यताम् ।। तथेति द्वारदेशात्स तत्र वासवदत्तया। विरूपामाकृतिं विभ्रदानाय्यत वसन्तकः ।। स चानीतस्तमालोक्य वत्सेशमरुदच्छुचा । ततश्चाप्रतिभेदाय स राजा निजगाद तम् ।। हे ब्रह्मन्रोगवैरूप्यं सर्वमेतदहं तव । निवारयामि मा रोदीस्तिष्ठेहैव ममान्तिके ॥ महान्प्रसादो देवेति स चोवाच वसन्तकः । सोऽथ तं विकृतं दृष्ट्वा राजा स्मितमुखोऽभवत् ।। तञ्चालोक्याशयं बुवा तस्य सोऽपि वसन्तकः । हसति स्माधिकोद्भूतविरूपाननवैकृतः ।। तं हसन्तं तथा दृष्ट्वा क्रीडनीयकसंनिभम् । तत्र वासवदत्तापि जहास च तुतोप च ॥ ततः सा नर्मणा वाला तं पप्रच्छ वसन्तकम् । किं विज्ञानं विजानासि भो ब्रह्मन्कथ्यतामिति ॥ कथाः कथयितुं देवि जानामीति स चावदत् । कथां कथय तर्खेकामिति सापि ततोऽब्रवीत् ।। ततस्तां राजतनयां रक्षयन्स वसन्तकः । हास्यवैचित्रसरसामिमामकथयत्कथाम् ।। ,अस्तीह मथुरा नाम पुरी कंसारिजन्मभूः । तस्यां रूपणिकेत्यासीरयाता वारविलासिनी ॥ तस्या मकरदंष्ट्राख्या माताभूदृद्धकुट्टनी । तद्गुणाकृप्यमाणानां यूनां दृशि विपच्छटा ॥ पूजाकाले सुरकुलं स्वनियोगाय जातु सा । गता रूपणिका दूरादेकं पुरुपमैक्षत ॥ स दृष्टः सुभगस्तस्या विवेश हृदयं तथा । यथा मात्रा कृतास्तेऽस्मादुपदेशा विनिर्ययुः ।। पेटिकामथ सावादीद्गच्छ मद्वचनादमुम् । पुरुपं ब्रूहि मनेहे त्वयाद्यागम्यतामिति ।। तथेति पेटिका सा च गत्वा तस्सै तनवीत् । ततः स किंचिद्विमृशन्पुरुपस्तामभापत ॥ लोहजहामिधानोऽस्मि ब्राह्मणो नास्ति मे धनम् । तदाट्यजनलभ्ये हि कोऽहं रूपणिकागृहे ॥ न धनं वाच्यते त्वत्तः स्वामिन्येत्युदिते तया । स लोहजस्तद्वाक्यं तथेति प्रत्यपद्यत ।। ततश्चेटीमुखागुद्धा तश सा गृहमुत्सुका । गत्वा रूपणिका तस्थौ तन्मार्गन्यस्तलोचना । लोहजोऽय तस्या मन्दिरमाययौ । कुतोऽयमिति फुट्टन्या दृष्टो मकरदंष्ट्रया । ६८ ६९ ७० ७१ ७८ ८० ८२ ८५ ·तरशः ४] कथामुखलम्बका २। ८८ ८९ ९० ९२ ९३ सापि रूपणिका दृष्ट्या स्वयमुत्थाय सादरा । वासवेश्मान्तरं हृष्टा कण्ठे लमा निनाय तम् ॥ तत्र सा लोहजङ्घस्य तस्य सौभाग्यसंपदा । वशीकृता सती नान्यत्फलं जन्मन्यमन्यत ।। ततस्तया निवृत्तान्यपुरुपासगया सह । यथासुसं स तत्रैव तस्थौ तन्मन्दिरे युवा ॥ तदृष्ट्वा शिक्षिताशेपवेषयोपिजगाद ताम् । माता मकरदंष्ट्रा सा सिन्ना रूपणिकां रहः ॥ किमयं निर्धनः पुत्रि सेव्यते पुरुपस्त्वया । शवं स्पृशन्ति सुजना गणिका न तु निर्धनम् ॥ कानुरागः क वेश्यात्वमिति ते विस्मृतं कथम् । मंध्येव रागिणी वेश्या न चिरं पुत्रि दीप्यते ।। नटीव कृत्रिमं प्रेम गणिकाय दर्शयेत् । तदेनं निर्धनं मुश्च मा कृथा नाशमासनः ।। इति मातुर्वचः श्रुत्वा रुपा रूपणिकाप्रवीत् । मैवं वादीर्मम ह्येप प्राणेभ्योऽप्यधिकः प्रियः ।। धनमस्ति च मे भूरि किमन्येन करोम्यहम । तदम्य नैव वक्तव्या भूयोऽप्येवमहं त्वया ॥ तच्छुत्ला लोहजतस्य निर्वासनविधौ क्रुधा । तस्थौ मकरदंष्ट्रा सा तस्योपायं विचिन्वती ।। अथ मार्गागतं कंचित्क्षीणकोपं ददर्श सा । राजपुत्रं परिवृतं पुरुपैः शस्त्रपाणिमिः ॥ उपगम्य द्रुतं तं च नीत्वैकान्ते जगाद सा । निर्धनेन ममैकेन कामुकेनावृतं गृहम् ।। तत्त्वमागच्छ तत्राद्य तथा च कुरु येन सः । गृहान्मम निवर्तेत मटीयां च सुतां भज ॥ तथेति राजपुत्रोऽथ प्रविवेश स तद्गृहम् । तस्मिन्क्षणे रूपणिका तस्थौ देवकुले च सा ॥ लोहजङ्घश्च तत्कालं बहिः कापि स्थितोऽभवत् । क्षणान्तरे च निःशङ्कस्तत्रैव समुपाययौ ।। तत्क्षणं राजपुत्रस्य तस्य भृत्यैः प्रधाव्य सः । दृढं पादप्रहारायैः सर्वेष्वङ्गेष्वताड्यत । ततस्तैरेव चामेध्यपूर्णे क्षिप्तः स खातके । लोहजङ्घः कथमपि प्रपलायितवांस्ततः॥ अथागता रूपणिका तगुवा शोकविह्वला । साभूद्वीक्ष्याथ स ययौ राजपुत्रो यथागतम् ॥ लोहजरोऽपि कुट्टन्या प्रसह्य स खलीकृतः । गन्तुं प्रववृते तीर्थ प्राणांस्त्यक्तुं वियोगवान् । गच्छन्नटव्यां संतप्तः कुट्टनीमन्युना हृदि । त्वचि च ग्रीष्मतापेन च्छायामभिललाप सः ।। तरुमप्राप्नुवन्सोऽथ लेभे हस्तिकलेवरम् । जघनेन प्रविश्यान्तर्निर्मासं जम्बुकैः कृतम् ।। चर्मावशेपे तत्रान्तः परिश्रान्त' प्रविश्य सः । लोहजरो ययौ निद्रां प्रविशद्वातशीतले ॥ अथाकस्मात्समुत्थाय क्षणेनैव समन्ततः । मेघः प्रववृते तत्र धारासारेण वर्पितम् ।। तेन निर्विवरं प्राप संकोचं हस्तिचर्म तत् । क्षणाच तेन मार्गेण जलौघो भृशमाययौ ॥ तेनापहृत्य गगायामक्षेपि गजचर्म तत् । तज्जलौघेन नीत्वा च समुद्रान्तय॑धीयत ॥ तन्न दृष्ट्वा च तचर्म निपत्यामिपशङ्कया। हलाब्धेः पारमनयत्पक्षी गरुडवंशजः ।। तत्र चश्वा विदार्यैतद्गजचर्म विलोक्य च । अन्तःस्थं मानुपं पक्षी पलाय्य स ततो ययौ ।। ततश्च चर्मणस्तस्मात्पक्षिसंरम्भबोधितः । तचञ्चुरचितद्वाराल्लोहजरो विनिर्ययौ ॥ दृष्ट्या समुद्रपारस्थमालानं च सविस्मयः । अनिद्रस्वप्नमिव तत्स समग्रममन्यत ॥ अथ द्वौ राक्षसौ तत्र घोरौ भीतो ददर्श सः । तौ चापि राक्षसौ दूराञ्चकितौ तमपश्यताम् ।। रामात्पराभवं स्मृत्वा तं तथैव च मानुपम् । दृष्ट्वा तीर्णाम्बुधि भूयस्तो भयं हृदि चक्रतुः ।। संमश्य च तयोर्मध्यादेको गत्वा तदैव तम् । विभीषणाय प्रभवे यथादृष्टं न्यवेदयत् ॥ दृष्टरामप्रभावः सन्सोऽपि राजा विभीषणः । मानुपागमनाद्रीतो राक्षसं तमभापत ॥ गच्छ मद्वचनाद्भद्र प्रीत्या तं ब्रूहि मानुपम् । आगम्यतां गृहेऽस्माकं प्रसादः क्रियतामिति ।। तथेत्यागत्य तत्तस्मै स्वप्रभुप्रार्थनावचः । चकितो लोहजताय शशंस स च राक्षसः ॥ सोऽप्यगीकृत्य तद्विप्रो लोहजरः प्रशान्तधीः । तेनैव सद्वितीयेन सह लड्कां ततोऽगमन् ।। तस्यां च दृष्टसौवर्णतत्तत्प्रासादविस्मितः । प्रविश्य राजभवनं स ददर्श विभीपणम् ॥ सोऽपि पप्रच्छ राजा तं कृतातिथ्यः कृताशिपम् । ब्रह्मन्कथमिमां भूमिमनुप्राप्तो भवानिति ।। ततः स धूर्तोऽवादीत्तं लोहजढो विभीपणम् । विप्रोऽहं लोहजज्ञास्यो मथुरायां कृतस्थितिः ।। ९८ ९९ १०० १०१ १०२ १०३ १०४ १०५ १०६ १०७ १०८ १०९ ११० ११२ ११३ ११४ ११७ ११८ ११९ १२१ १२२ १२३ १२४ ७ ·१३९ १४२ ३८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १२॥ सोऽहं दारिद्यसंतप्तस्तत्र नारायणाग्रतः । निराहारः स्थितोऽकार्प गत्ला देवकुलं तपः ॥ विभीपणान्तिकं गच्छ मद्भक्तः स हि ते धनम् । दास्यतीत्यादिशत्स्वप्ने ततो मां भगवान्हरिः ॥ १२८ काहं विभीषणः केति मयोक्ते स पुनः प्रभुः । समादिगद्जाद्यैव तं द्रक्ष्यसि विभीपणम् ।। इत्युक्तः प्रभुणा सद्यः प्रबुद्धोऽहमिहाम्बुधेः । पारेऽवस्थितमामानमपश्यं वेद्मि नापरम् ।। इत्युक्तो लोहजइन लङ्कामालोक्य दुर्गमाम् । सत्यं दिव्यप्रभावोऽयमिति मेने विभीषणः ।। तिष्ठ दास्यामि ते वित्तमित्युक्त्या ब्राह्मणं च तम् । मत्वा च रक्षसां हस्ते तमप्रेष्यं नृघातिनाम् ॥ १३२ तत्रस्थात्स्वर्णमूलाख्यागिरेः संप्रेष्य राक्षसान् । आनाययत्पक्षिपोतं गरुडान्वयसंभवम् ।। १३३ तं चास्मै लोहजताय मथुरायां गमिष्यते । तत्कालमेव प्रददौ वशीकाराय वाहनम् ।। १३४ लोहजबोऽपि लङ्कायां वाहयन्नधिरुह्य तम् । कंचित्कालं विशश्राम स विभीषणसत्कृतः । १३५ एकदा तं च पप्रच्छ राक्षसेन्द्रं सकौतुकः । लङ्कायां काष्ठमय्येपा कथं सर्वैव भूरिति ।। १३६ तच्छ्रुत्वा स च तवृत्तं तमुवाच विभीषणः । यदि ते कौतुकं ब्रह्मस्तदिदं शृणु वच्मि ते ॥ १३७ पुरा प्रतिज्ञोपनतां नागानां दासभावतः । निष्कष्टकामो जननी गरुडः कश्यपालजः ॥ १३८ तन्मूल्यभूतां देवेभ्यः सुधामाहर्तुमुद्यतः । बलस्य हेतोभक्ष्यार्थी स्वपितुर्निकटं ययौ। स चैनं याचितोऽवादीन्महान्तौ गजकच्छपौ। अब्धौ स्तः पुत्र तौ भुक्ष्व गच्छ शापच्युताविति॥१४० ततः स गरुडो गत्वा भक्ष्यावादाय तावुभौ । महतः कल्पवृक्षस्य शासायां समुपाविशत् ।। १४१ तां च शासां भरात्सद्यो भन्मां चश्वा वभार सः । अधःस्थिततपोनिष्ठवालखिल्यानुरोधतः ।। लोकोपमर्दभीतेन तेनाथ पितुराज्ञया । आनीय विजने त्यक्ता सा शाखेह गरुमता ॥ १४३ तस्याः पृष्ठे कृता लङ्का तेन काष्ठमयीह भूः । एतद्विभीषणाच्छ्रुत्वा लोहजवस्तुतोप सः ।। ततस्तस्मै महा_णि रत्नानि सुबहूनि च । विभीपणो ददाति स्म मथुरां गन्तुमिच्छते ॥ भक्त्या च देवस्य हरेमथुरावर्तिनः कृते । हस्तेऽस्यान्जगदाशङ्खचक्रान्हेममयान्ददौ । १४६ तद्गृहीत्वाखिलं तस्मिन्विभीपणसमर्पिते । आरुह्य विहगे लक्षं योजनानां प्रयातरि ॥ १४७ उत्पत्य व्योममार्गेण लङ्कायास्तीर्णवारिधिः । स लोहजङ्घो मथुरामल्लेशेनाजगाम ताम् ।। १४८ तस्यां शून्ये विहारे च वाह्ये व्योम्नोऽवतीर्य सः । स्थापयामास रत्नौघं तं वबन्ध च पक्षिणम् ॥ आपणे रत्नमेकं च गत्वा विक्रीतवांस्ततः । अथ वस्त्रागरागादि क्रीतवान्भोजनं तथा ॥ १५० तद्विहारे च तत्रैव भुक्त्या दत्त्वा च पक्षिणे । वस्त्रागरागपुष्पाबैरामानं तैरभूपयत् ।। १५१ प्रदोपे चाययौ तस्यास्तत्रैवारुह्य पक्षिणि । गृहं रूपणिकायास्ताः शङ्खचक्रगदा वहन् । १५२ तत्रोपरि ततः स्थित्वा स्थानवित्खे चरंश्व स: । शब्दं चकार गम्भीर रहःस्थां श्रावयन्प्रियाम् ।। १५३ तं च श्रुत्वैव निर्याता सापश्यद्रत्नराजितम् । एनं नारायणाफल्पं व्योनि रूपणिका निशि ॥ १५४ अहं हरिरिहायातस्त्वदर्थमिति तेन सा । उक्ता प्रणम्य वक्ति स्म दयां देवः करोत्विति ।। अथावतीर्य संयम्य लोहजनो विहंगमम् । विवेग वासभवनं स तया कान्तया सह ।। १५६ तत्र संप्राप्तसंभोगः स निष्क्रम्य क्षणान्तरे । तथैव विहगारूढो जगाम नभसा ततः ॥ देवता विष्णुभार्याहं मर्यैः सह न मधये । इति रूपणिका प्रातस्तस्थौ मौनं विधाय सा॥ कस्मादेवंविधं पुत्रि वर्तसे कथ्यतां त्वया । इत्यपृच्छत सा मात्रा ततो मकरदंष्ट्रया ।। निर्वन्धपृष्ठा तस्यै च सा मात्रे मौनकारणम् । शशंस रात्रिवृत्तान्तं दापयित्वान्तरे पटम् ।। सा तच्छ्रुत्वा ससंदेहा स्वयं तं कुट्टनी निशि । ददर्श विहगारुढं लोहजई ततः क्षणम् ।। प्रभाते च पटान्तःस्थामेत्य रूपणिकां रहः । प्रहा मकरदंष्ट्रा सा कुट्टनीति व्यजिज्ञपत् ।। देवस्यानुप्रहात्पुत्रि त्वं देवीत्वमिहागता । अहं च तेऽत्र जननी तन्मे देहि सुताफलम् ।। युद्धानेनैव देहेन यथा म्वर्ग प्रजाम्यहम् । तथा देवस्य विज्ञप्तिं कुरुष्वानुगृहाण माम ॥ तथेति सा रूपणिका तमेवार्थ व्यजिज्ञपत् । व्याजविष्णुं पुनर्नक्तं लोहजतमुपागतम् ।। १४४ १४५ १४९ १५७ १५८ १५९ १६० १६२ १६३ १६४ ·तरङ्ग ५ कथामुखलम्बक २। तत स देववेपस्ता लोहजडोऽब्रवीप्रियाम् । पापा ते जननी स्वर्ग व्यक्त नेतु न युज्यते ॥ एकादश्या पुन प्रातरसुद्धास्यते दिवि । तत्र च प्रविशन्त्यमे वहव शाभवा गणा ।। १६७ तन्मध्ये कृततद्वेपा वन्मातासौ प्रवेश्यते । तदस्या पञ्चचूड व क्षुरस्कृप्त शिर कुरु ॥ १६८ कण्ठ करकमालाढ्य पार्श्व चेक सकजलम् । अन्यत्सिन्दूरलिप्त च कुर्वस्या वीतवासस । एव होना गणाकारा सुस स्वर्ग नयाम्यहम् । इत्युक्त्वा स क्षण स्थित्वा लोहजच स्ततोऽगमत् ।। १७० प्रातश्च सा रूपणिका यथोक्त तमकारयत् । वेप मातुरथेपापि तस्थो स्वर्गेकसमुखी ।। आययौ च पुनस्तन लोहजनो निशामुखे । सा च रूपणिका तस्मै मातर ता समर्पयत् ।। १७२ तत स विहगारूढस्तामादायैव कुट्टनीम् । नग्ना विकृतवेपा च जवादुदपतन्नम ॥ १७३ गगनस्थश्च तत्रैव प्राशु देवकुलाग्रत । स ददर्श शिलास्तम्भ चक्रेणोपरि लाञ्छितम् ॥ १७४ तस्य पृष्ठे स चक्रैकसालम्बे ता न्यवेशयत् । खलिकारप्रतीकारपताकामिव कुट्टनीम् ॥ १७५ इह तिष्ठ क्षण यावत्सानिध्यानुग्रह भुवि । गत्वा करोमीत्युक्त्वा च तस्या दृष्टिपथाद्ययौ ।। १७६ ततस्तनैव देवाये दृष्ट्वा जागरणागतान् । रातो यागोत्सवे लोकान्गगनादेवमब्रवीत् ।। हे लोका इह युष्माकमुपर्यद्य पतिष्यति । सर्वसहारिणी मारी तदेत शरण हरिम् ।। १७८ श्रुत्वैता गगनाद्वाणी भीता सर्वेऽपि तन ते । माथुरा देवमाश्रित्य तस्थु स्वस्त्ययनाहता ॥ १७९ सोऽपि व्योम्नोऽवतीयेव लोहजरोऽवलोकयन् । तस्थावदृष्टस्तन्मध्ये देववेष निवार्य तम् ॥ १८० अद्यापि नागतो देवो न च स्वर्गमह गता । इति च स्तम्भपृष्ठस्था कुट्टन्येवमचिन्तयत् ।। १८१ अक्षमैवोपरि स्थातु श्रावयन्ती जनानध । हा हाह पतितास्मीति सा चक्रन्द च विभ्यती ।। १८२ तच्छ्रुत्वा पतिता सेय मारीत्याशक्य चाफुला । देवि मा मा पतेत्यूचुस्ते देवानगता जना ।। १८३ तत सबालवृद्धास्ते माथुरास्ता विभावरीम् । मारीपातभयोद्धान्ता कथमप्यत्यवाहयन् ।। १८४ पातश्च दृष्ट्या स्तम्भस्था कुहनी ता तथाविधाम् । प्रत्यभिज्ञातवान्सर्व पौरलोक सराजक ॥ १८५ अतिक्रान्तभये तन जातहासेऽसिले जने । आययौ श्रुतवृत्तान्ता तन रूपणिकाथ सा ।। १८६ सा च दृष्ट्वा सवैलक्ष्या स्तम्भामाजननी निनाम् । तामवातारयत्सद्यस्तनस्थैश्च जनै सह ।। १८७ तत सा कुट्टनी तत्र सर्वैस्तै सकुतूहलै । अपृच्छयत यथावृत्त सापि तेभ्य शशस तत् ।। १८८ तत सिद्धादिचरित तन्मत्वाद्भुतकारकम् । सराजविश्वणिजो जनास्ते वाक्यमब्रुवन् । १८९ येनेय विप्रलब्धा हि वश्चितानेककामुका । प्रकट सोऽस्तु तस्येह पट्टबन्धो विधीयते ।। १९० तच्छ्रुत्वा लोहजच स तमालानमदर्शयत् । पृष्टश्चामूल्त सर्व वृत्तान्त तमवर्णयत् ।। १९१ ददी च तत्र देवाय शङ्खचक्रायुपायनम् । पिभीषणेन प्रहित जनविस्मयकारकम् ।। १९२ अथ तस्य सपदि पट्ट बवा सतुप्य माथुरा सर्वे । स्वाधीना रूपणिका राजादेशेन ता च ॥ १९३ ततश्च तर प्रियया सम तदा समृद्धकोपो बहुरत्नसचये । स लोहजच प्रतिकृत्य कुट्टनीनिकारमन्यु न्यवसद्यथासुसम् ।। १९४ इत्यन्यरूपस्य वसन्तकस्य मुसात्समाकर्ण्य कथामवापि । घद्धस्य वत्साधिपते समीपे तोप परो वासवदत्तयान्त ॥ इति महाकविधीसोमदेवभहविरचिते कथासरित्सागरे क्थापीठलम्बके चतुर्थस्तरम् । पश्चमतरज्ञ ] अथ वासवदत्ता सा शनैरसेश्वर प्रति । गाढ ववन्ध सद्भाव पितृपक्षपराड्युसी ॥ ततो वत्सेशनिकट पुनयोगन्धरायण । विवेशादर्शन कृत्या सर्वानन्याञ्जनान्प्रति ॥ बसन्तकसमक्ष च विजने त व्यजिज्ञपत् । राजन्यद्धो भवाश्चण्डमहासेनेन मायया ॥ २ ·४० ७ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरकः १३ । सुतां च दत्त्वा संमान्य लामयं मोक्तुमिच्छति । तदस्खैनां स्वयं हत्वा गच्छामलनयां वयम् ॥ एवं घस्य प्रतीकारो हप्तस्य विहितो भवेत् । अपौरुपकृतं लोके नैव स्याल्लाघवं च नः ।। अस्ति चैतेन दत्तास्यास्तनयायाः करेणुका । राज्ञा वासवदत्ताया नाम्ना भद्रवती नृप ।। सा चानुगन्तुं वेगेन शक्या नान्येन दन्तिना । मुक्त्वा नडागिरिं सोऽपि तां दृष्ट्वैव न युध्यते ॥ तस्याश्चापाढको नाम हस्त्यारोहोऽत्र विद्यते । स च दत्त्वा धनं भूरि स्वीकृत्य स्थापितो मया ॥ तदारुह्य करेणुं तां सह वासवदत्तया । सायुधेनापयातव्यं नक्तं गुप्तमितस्त्वया ।। ९ इहत्यश्च महामात्रो द्विरदेगितवित्तदा । मद्येन क्षीवतां नेयो नैततयते यथा ।। १० पुलिन्दकस्य सख्युस्ते पार्श्वमप्रे च याम्यहम् । मार्गरक्षार्थमित्युक्त्या ययौ यौगन्धरायणः । वत्सराजोऽपि तत्सर्व कर्तव्यं हृदये व्यधात् । अथ वासवदत्ता सा तस्यान्तिकमुपाययौ ॥ . १२ ततस्तास्ताः सविस्रम्भाः कथाः कुर्वतया सह । यौगन्धरायणोकं च तस्यै राजा शशंस सः॥ १३ सा च तत्प्रतिपद्यैव निश्चित्य गमनं प्रति । आनाय्यापाढकं सजं हत्यारोहं चकार तम् ।। १४ देवपूजापदेशेन दत्त्वा मद्यं मदान्वितम् । सर्वाधोरणसंयुक्तं महामानं च साकरोत् ।। १५ ततः प्रदोपे विलसन्मेघशब्दसमाकुले । आपाढकः करेणुं तां सजीकृत्यानिनाय सः ।। सज्यमाना च सा शब्दं चकार करिणी किल । तं च हस्तिरुताभिज्ञो महामानोऽथ सोऽशृणोत् ।। १७ त्रिपष्टियोजनान्यद्य यास्यामीत्याह हस्तिनी । इत्युवाच स चोद्दाममविस्खलिताक्षरम् ।। विचारार्ह पुनस्तस्य मत्तस्याभून्न मानसम् । तञ्च हस्तिपकाः क्षीवास्तद्वाक्यं नैव शुश्रुवुः ।। १९ ततश्च वत्सराजोऽत्र वीणामादाय तां निजाम् । यौगन्धरायणात्प्राप्तैोगैः संसितवन्धनः ॥ उपनीताहरणः स्वैरं वासवदत्तया । करेणुकायामारोहत्स तस्यां सबसन्तकः ।। २१ ततो वासवदत्तापि सह काञ्चनमालया । सख्या रहस्यधारिण्या तस्यामेवारुरोह सा॥ अथोजयिन्या निरगात्स हस्तिपकपञ्चमः । धत्सेशो निशि मत्तेभमिन्नप्राकारवसना ॥ २३ तत्स्थानरक्षिणौ वीरौ स्वैरं स हतवान्नृपः । वीरवाहुं तथा तालभटं राजसुतावुभौ । २४ ततः प्रतस्थे वेगेन स राजा दयितासखः । हृष्टः करेणुकारूढो दधत्यापाढकेऽङ्कुशम् ॥ २५ उजयिन्यां च तौ दृष्ट्वा हतौ प्राकाररक्षिणौ । राज्ञे न्यवेदयनरात्रौ क्षुमिताः पुररक्षिणः ।। २६ सोऽप्यन्विष्य क्रमाधण्डमहासेनः पलायितम् । हृतवासवदत्तं तं वत्सराजमवुध्यत । २७ तत्पुत्रः पालकाख्योऽथ जातकोलाहले पुरे । अन्वधावत्स वत्सेशमधिरुह्य नडागिरिम् ॥ वत्सेशोऽपि तमायान्तं पथि वाणैरयोधयत् । नडागिरिः करेणुं तां दृष्ट्वा न प्रजहार च ॥ ततः स पालको भ्राना पश्चादेत्य न्यवर्यत । गोपालकेन वाक्यज्ञः पितृकार्यानुरोधिना ।। ३० वत्सराजोऽपि विस्रब्धं गन्तुं प्रववृते ततः । गच्छतश्चात्र शनकैः शर्वरी पर्यहीयत ॥ ३१ ततो विन्ध्याटवीं प्राप्य मध्याह्न तस्य भूपतेः । त्रिपष्टियोजनायाता तृपिताभूत्करेणुका ॥ ३२ अवतीर्णे सभार्ये च राज्ञि तस्मिञ्चलानि सा । पीत्वा तद्दोपतः प्राप पञ्चतां हस्तिनी क्षणात् ।। ३३ विपण्णोऽथ स यत्सेशः सह वासवदत्तया । गगनादुद्गतामेतां शृणोति स्म सरस्वतीम् ।। ३४ अहं मायावती नाम राजन्विद्याधराङ्गना । इयन्तं कालमभवं शापदोपेण हस्तिनी ।। ३५ उपकारं च वत्सेश तवाद्य कृतवत्यहम् । करिष्यामि च भूयोऽपि त्वत्पुत्रस्य भविष्यतः ॥ एपा वासवदत्ता च पत्नी ते नैव मानुपी । देवीयं कारणवशादवतीर्णा क्षिताविति ।। ततः स हृष्टो व्यसृजद्विन्ध्यसानुं वसन्तकम् । पुलिन्दकाय सुहृदे वक्तुं वागमनं नृपः ॥ ३८ स्वयं च पादचारी सन्स शनैर्दयितान्वितः । तत्रैव गच्छन्नुत्थाय दस्युमिः पर्यवार्यत ।। धनुर्द्वितीयो दस्यूनां तेपां पञ्चोत्तरं शतम् । पुरो वासवदत्ताया वत्सराजः स चावधीत् ।। तत्क्षणं सोऽस्य राज्ञोऽत्र मित्रं चागापुलिन्दकः । यौगन्धरायणसखो वसन्तकपुरःसरः ॥ स तान्दस्यूनिवार्यान्यान्वत्सेशं प्रणिपत्य तम । नयति स्म निजी पल्ली भिल्लराजः सवल्लभम् ।। २२ २८ २९ - ३९ ४० ४१ ४२ ·४१ ४४ ४५ ४६ ४८ ४९ ५१ ५९ तरङ्गः ५।] कथामुखलम्बकः २। तत्र तां रात्रिमारण्यदर्भपाटितपादया। स वत्सेशो विशश्राम सह वासवदत्तया ॥ प्रातः सेनापतिश्चास्य रुमण्वान्प्रापदन्तिकम् । यौगन्धरायणेन प्रादूतं संप्रेष्य योधितः ।। आगाच कटकं सर्व तथा व्याप्तदिगन्तरम् । यथा विन्ध्याटवी प्राप सा संवाधरसज्ञताम् ।। प्रविश्य कटके तस्मिंस्तस्यामेवाटवीभुवि । तस्थायुजयिनीवार्ता ज्ञातुं वत्सेश्वरोऽथ सः ।। तत्रस्थं च तमभ्यागादुज्जयिन्या वणिक्तदा । यौगन्धरायणसुहृत्स चागत्यानवीदिदम् ।। देव चण्डमहासेनः प्रीतो जामातरि त्वयि । प्रेषितश्च प्रतीहारस्तेनेह भवदन्तिकम् ॥ स चागच्छन्स्थितः पश्चादहमप्रत एव तु । प्रच्छन्नः सत्वरं देवं विज्ञापयितुमागतः ।। एतच्छ्रुत्वा स वत्सेशो जहर्ष च शशंस च । सर्व वासवदत्तायाः सापि हर्पमगात्परम् ।। कृतवन्धुपरित्यागा विवाहविधिसत्वरा । अथ वासवदत्ता सा सलजा चोत्सुका तथा ॥ ततः स्वामविनोदाय निकटस्थं वसन्तकम् । सा जगाद कथा काचित्त्वया मे वर्ण्यतामिति ॥ स च मुग्धदृशस्तस्या भरीभक्तिविवर्धिनीम् । वसन्तकस्तदा धीमानिमामकथयत्कथाम् ॥ अस्तीह नगरी लोके ताम्रलिप्तीति विश्रुता । तस्यां च धनदत्ताख्यो वणिगासीन्महाधनः ॥ स चापुत्रो बहून्विप्रान्संघट्य प्रणतोऽनवीत् । तथा कुरुत पुत्रो मे यथा स्यादचिरादिति ।। ततस्तमूचुर्विप्रास्ते नैतत्किंचन दुष्करम् । सर्व हि साधयन्तीह द्विजाः श्रौतेन कर्मणा ॥ तथा च पूर्वमभवद्राजा कश्चिदपुत्रकः । पञ्चोत्तरं शतं चाभूत्तस्यान्तःपुरयोषिताम् ॥ पुत्रीयेष्ट्या च तस्यैको जन्तु म सुतोऽजनि । तत्पत्नीनामशेषाणां नूतनेन्दूदयो द्दशि ।। जानुभ्यां पर्यटन्तं च वालं जातु पिपीलिका । ऊरुदेशे ददंशैनं मुक्तचूत्कारकातरम् ।। तावता तुमुलाकन्दमन्तःपुरमजायत । राजापि पुत्र पुनेति चक्रन्द प्राकृतो यथा ।। क्षणात्तस्मिन्समाश्वस्ते बालेऽपास्तपिपीलिके । दुःसैककारणं राजा स निनिन्दैकपुत्रताम् ॥ अस्ति कश्चिदुपायो मे येन स्युर्वहवः सुताः । इति तत्परितापेन पप्रच्छ ब्राह्मणांश्च सः॥ ते तं प्रत्यनुवराजन्नुपायोऽन्न तवास्त्ययम् । हत्वेतं त्वत्सुतं वह्नौ तन्मांसं हूयतेऽखिलम् ।। तद्गन्धाघ्राणतो राज्यः सर्वाः प्राप्स्यन्ति ते सुतान् । एतच्छ्रुत्वा स राजा तत्तथा सर्वमकारयत् ।। खपन्नीसमसंख्यांश्च स पुनान्प्रासवानृपः । अतस्तवापि होमेन साधयामो वयं सुतम् ।। इत्युक्त्वा धनदत्तं ते ब्राह्मणाः कृप्तदक्षिणम् । होमं चकुस्ततस्तस्य वणिजो जातवान्सुतः ॥ गुहसेनाभिधानश्च स बालो ववृधे क्रमात् । पिताथ धनदत्तोऽस्य भार्यामन्विष्यति स्म सः ॥ ततः स तत्पिता तेन तनयेन समं ययौ । द्वीपान्तरं सुपाहतोर्वणिज्याव्यपदेशतः ॥ तत्र देवस्मितां नाम धर्मगुप्ताद्वणिग्वरात् । वपुत्रगुहसेनस्य कृते कन्यामयाचत ।। धर्मगुप्तस्तु संबन्धं न तमगीचकार सः । आलोच्य ताम्रलिप्ती तां दूरां दुहितवत्सलः ।। सा तु देवस्मिता दृष्ट्वा गुहसेनं तदैव तम् । तद्गुणाकृष्टचित्तत्वाद्वन्धुत्यागैकनिश्चया ।। सखीमुखेन कृत्वा च संकेतं सह तेन सा । प्रियेण पितृयुक्तेन रात्रौ द्वीपात्ततो ययौ ।। ताम्रलिप्तीमथ प्राप्य तयोः कृतविवाहयोः । जायापत्योमिथः प्रेमपाशवद्धमभून्मनः ।। अथास्तं पितरि प्राप्ते प्रेरितोऽभूत्स वन्धुभिः । कटाहद्वीपगमने गुहसेनो यदृच्छया ॥ तवास्य गमनं भार्या तदा नाङ्गीचकार सा । सेा देवस्मिता काममन्यस्त्रीसगशविनी।। ततः पत्न्यामनिच्छन्त्यां प्रेरयत्सु च वन्धुपु । कर्तव्यनिश्चलो मूढो गुडसेनो बभूव सः । अथ गत्वा निराहारश्चके देवकुले व्रतम् । उपायमिह देवो मे निर्दिशत्विति चिन्तयन् ।। सापि देवस्मिता तद्वत्तेन सार्ध व्यधागतम् । ततोऽनयोः शिवः स्वप्ने दंपत्योर्दर्शनं ददौ ।। द्वे च रक्ताम्बुजे दत्त्वा स देवस्तावभापत । हस्ते गृहीतमेकैकं पद्ममेतदुभावपि ॥ दूरस्थत्वे च यद्येकः शीलत्यागं करिष्यति । तदन्यस्य करे पद्मं म्लानिमेष्यति नान्यथा ।। एतच्छ्रुत्वा प्रबुध्यैव दंपती तावपश्यताम् । अन्योन्यस्येव हृदयं हस्तस्यं रक्तमम्बुजम् ।। ६१ ६५ ७० ७१ ७२ ७७ ८० ·८८ ९८ ४२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १३। ततः स चक्रे प्रस्थानं गुहसेनो धृताम्बुजः । सा तु देवस्मिता तत्र तस्थौ पद्मार्पितेक्षणा ॥ ८२ गुहसेनोऽपि तं प्राप कटाहद्वीपमाशु सः । कर्तु प्रववृते चात्र रत्नानां क्रयविक्रयौ ।। हस्ते च तस्य तदृष्ट्वा सदैवाम्लानमम्बुजम् । तत्र केचिद्वणिक्पुत्राश्चत्वारो विस्मयं ययुः ॥ ते युक्त्या तं गृहं नीत्वा पाययित्वा भृशं मधु । पप्रच्छुः पद्मवृत्तान्तं सोऽपि क्षीवः शगंस तम् ॥ ततस्तं चिरनिर्वाह्यरत्नादिक्रयविक्रयम् । विचिन्त्य गुहसेनं ते चत्वारोऽपि वणिक्सुताः ।। समश्य कौतुकात्पापास्तद्गार्याशीलविप्लवम् । चिकीर्पवो ययुः शीघ्र ताम्रलिप्तीमलक्षिताः॥ तत्रोपायं विचिन्वन्तः सुगतायतनस्थिताम् । प्रवाजिकामुपाजग्मुर्नाम्ना योगकरण्डिकाम् ।। प्रीतिपूर्व च तामूचुर्भगवत्यस्मदीप्सितम् । साध्यते चेत्त्वया तत्ते दास्यामोऽर्थान्यहूनिति ॥ ८९ साप्युवाच ध्रुवं यूनां कापि स्त्री वाञ्छितेह वः । तद्रूत साधयाम्येव धनलिप्सा च नास्ति मे ॥ ९० अस्ति सिद्धिकरी नाम शिष्या मे वुद्धिशालिनी । तत्प्रसादेन संप्राप्तमसंख्यं हि धनं मया ॥ कथं शिष्याप्रसादेन भूरि प्राप्तं धनं त्वया । इति तैः सा वणिक्पुत्रैः पृष्टा प्रव्राजिकाब्रवीत् ।। कौतुकं यदि तत्पुत्राः श्रूयतां वर्णयामि वः । इह कोऽपि वणिक्पूर्वमाययावुत्तरापथात् ॥ ९३ तस्येहस्थस्य मच्छिष्या सा गत्वा शिश्रिये गृहे । युक्त्या कर्मकरीभावं कृतरूपविवर्तना ॥ ९४ विश्वास्य वणिजं तं च तद्गृहात्स्वर्णसंचयम् । सर्व मुपित्वा प्रच्छन्नं प्रत्यूपे साथ निर्ययौ ।। नगरीनिर्गतां दृष्ट्वा शङ्काशीघ्रगतिं च ताम् । मृगहस्तो मोपाय डोम्बः कोऽप्यन्वगाद्रुतम् ।। ९६ न्यग्रोधस्य तलं प्राप्य सा दृष्ट्वा तमुपागतम् । डोम्मं सिद्धिकरी धूर्ता सदैन्येवेदमप्रवीत् ।। ९७ भर्ना सहाय कलहं कृत्वाहं निर्गता गृहात् । मर्तु तद्भद्र पाशोऽत्र त्वया मे वध्यतामिति ॥ पाशेन म्रियतामेपा किमेनां हन्म्यहं स्त्रियम् । मत्वेति तत्र वृक्षेऽसौ डोम्वः पाशमसज्जयत् ॥ ९९ ततः सिद्धिकरी डोम्बं सा मुग्धेव जगाद तम् । क्रियते कथमुद्वन्धस्त्वया में दर्यतामिति ॥ १०० ततः स डोम्बस्तं दत्त्वा मृदगं पायोरधः । इत्थं क्रियत इत्युक्त्वा स्वकण्ठे पाशमर्पयत् ।। सापि सिद्धिकरी सद्यस्तं मृदगमचूर्णयत् । पादाघातेन डोम्बोऽथ सोऽपि पाशे व्यपद्यत । १०२ तत्कालमागतोऽन्वेष्टुं वृक्षमूले ददर्श सः । मुपिताशेपकोषां तां दूरात्सिद्धिकरी वणिक् ॥ १०३ सापि दृष्ट्वा तमायान्तं वृक्षे तस्मिन्नलक्षितम् । आरुह्य तस्थौ शाखायां पत्रौपच्छन्नविग्रहा ।। स चागत्य वणिग्यावत्सभृत्यः पाशवन्धनम् । डोम्यमेव तमद्राक्षीन्न तु सिद्धिकरी कचित् ।। १०५ मा नाम वृक्षमारूढा सा भवेदिति तत्क्षणम् । एकोऽस्य वणिजो भृत्यस्तरुमारोहति स्म तम् ॥ १०६ सदा त्वय्येव मे प्रीतिरिहारूढस्त्वमेव च । तत्सुन्दर तवैवेदं धनमेहि भजस्य माम् ।। १०७ इत्युक्त्वालिद्य चुम्बन्ती सास्य सिद्धिकरी मुसम् । वणिग्भृत्यस्य दशनैर्जिहां भूढधियोऽच्छिनत् ॥ १०८ स पपात व्यथाक्रान्तो मुखेन रुधिरं वमन् । वृक्षात्तस्माल्ललल्लेति किमप्यप्रस्फुटं ब्रुवन् । तद्दष्वा स वणिग्भीतो भूतग्रस्तमवेत्य तम् । स्वगृहं भृत्यसहितः पलाय्यैव ततो ययौ ।। ११० अथावतीर्य वृक्षापात्तद्वगीता च तापसी । आगाद्गृहं समादाय सत्सा सिद्धिकरी धनम् ॥ १११ एवंविधा हि मच्छिष्या बहुप्रज्ञानशालिनी । एवं च तत्प्रसादेन पुत्राः प्राप्तं मया धनम् ।। ११२ इत्युक्त्वा तान्वणिक्पुत्रानथ प्रवाजिका निजाम् । तत्कालमागतां शिष्यामेतेभ्यतामदर्शयत् ।। जगाद चैतांस्तत्पुनाः सद्भावं वदताधुना । कां त्रियं वान्छथ क्षिप्रं तामहं साधयामि वः ॥ तच्छ्रुत्वा ते च तामूचुर्यपा देवस्मिताभिधा । गुहसेनवणिग्भार्या तया नः संगमं कुरु ।। ११५ श्रुत्वेति प्रतिजज्ञे तत्कार्य प्रव्राजिकाथ सा । वणिक्सुतानां चैतेषां स्वगृहं स्थितये ददौ ।। ११६ रयित्वाथ तनत्यं जनं मदयादिदानतः । गुहसेनगृहं तत्सा विवेश सह शिप्यया ।। ततो देवस्मितावासगृहद्वारमुपागताम् । ता शुनी राखलावद्धा रुरोधापूर्वरोधिनी ॥ ११८ ततो देवस्मिता दृष्ट्वा सा तां प्रावेशयत्स्वयम् । किमागता स्यादेपेति विचिन्य प्रेष्य चेटिकाम् ।। ११९ प्रविष्टा पाशिपं दत्त्वा कृत्वा व्याजकृतादराम् । सा वां देवस्मितां साध्वी पापा प्रवाजिकाब्रवीत् ॥ १२० १०१ १०४ १०९ १२४ १२७ ·तरङ्ग ५।] कथामुखलम्बक २। सदैव त्वदिक्षा मे भवत्यद्य पुनर्मया । स्वप्ने दृष्टासि तेनाहमुत्का त्वा द्रष्टुमागता ।। १२१ भर्ना विनाकृता त्वा च दृष्ट्वा मे दूयते मन । प्रियोपभोगवन्ध्ये हि विफले रूपयौवने ॥ १२२ इत्यादिभिर्वचोभिस्ता साध्वीमाश्वास्य सा चिरम् । आमत्र्य चाययो तावद्गृह प्रनाजिका निजम् ।। १२३ द्वितीयेऽति गृहीत्वा च मरिचक्षोदनिर्भरम् । माससण्ड पुन सा तद्ययौ देवस्मितागृहम् ।। १२४ द्वारशुन्य ददौ तस्यै माससण्ड च तन तम् । सापि त भक्षयामास सद्य समरिच शुनी ।। १०५ सतो मरिचदोपेण तस्या दृग्भ्यामवारितम् । अश्रु प्रववृते तस्या प्रस्नौति स्म च नासिका ।। १२६ सापि प्रव्राजिका तस्मिन्क्षणे देवस्मितान्तिकम् । प्रविश्य तत्कृतातिथ्या प्रारेमे रोदितु शठा ।। १२७ पृष्टा च देवस्मितया सा कृन्छादेवमत्रवीत् । पुनि सप्रति पश्यैता वहि प्ररुदती शुनीम् ॥ १२८ एपा ह्यद्य परिज्ञाय मा जन्मान्तरसगताम् । प्रवृत्ता रोदितु तेन कृपयानु ममोद्गतम् ।। १२९ तच्छ्रुत्वा बहिरालोक्य शुनी ता रुदतीमिव । किमेतचित्रमिति सा दध्यौ देवस्मिता क्षणम् ॥ १३० प्रमाजिकाथ सावादीपुत्रि पूर्वन जन्मनि । अहमेषा च भायें द्वे विप्रस्याभूव कस्यचित् ।। १३१ स चावयो पतिर्दूर देशान्तरमितस्तत । वार वार प्रयाति स्म राजादेशेन दूत्यया ॥ १३२ तत्प्रवासे च कुर्वन्त्या स्वेच्छ पुरुपसगमम । मया भूतेन्द्रियग्रामो नोपभोगैरवक्ष्यत ।। १३३ भूतेन्द्रियानभिद्रोहो धर्मो हि परमो मत । अतो जातिस्मरा पुनि जाताहमिह जन्मनि ॥ १३४ एपा तु शीलमेवैक ररक्षाज्ञानतस्तदा । तेन श्वयोनौ पतिता कि तु जाति स्मरत्यसौ। १३५ कोऽय धर्मो ध्रुव धूर्तरचनेय कृतानया । इति सचिन्त्य सुप्रज्ञा सा ता देवस्मिताब्रवीत् ।। १३६ इयच्चिर मया धर्मो न ज्ञातो भगवत्ययम् । तत्त्व केनापि कान्तेन पुसा मे सगम कुरु ॥ १३७ सत प्रवाजिकावादीत्वेचिट्टीपान्तरागता । इह स्थिता वणिक्पुनास्तर्हि तानानयामि ते ॥ १३८ इत्युक्त्वा सा प्रमुदिता ययौ प्रवाजिकागृहम् । सा च देवस्मिता स्वैर स्वचेटीरित्यभापत ।। १३९ नून दृष्ट्वा तदम्लान हस्ते मद्भर्तुरम्बुजम् । पृष्ट्वा च त यथावृत्त मद्यप जातु कौतुकात् ।। १४० मद्विध्वसाय केऽप्येते द्वीपात्तस्मादिहागता । वणिक्पुना शठास्तैश्च प्रयुक्तेय कुतापसी ॥ १४१ तद्धत्तूरकसयुक्त मद्यमानयत द्रुतम् । गत्वाथ कारयध्ध च शुन पादमयोमयम् ॥ १४२ इति देवस्मितोक्तास्ताश्चेभ्यश्चक्रुस्तथैव तत् । एका च चेटी तद्रूप तद्वाक्यादकरोत्तदा ।। १४३ सापि प्रवाजिका तस्माद्वणिक्पुनचतुष्टयात् । अहप्रथमिकादिष्टादादायेकमथाययौ ।। १४४ स्वशिष्यावेपसछन्न त च देवस्मितागृहे । तर साय प्रवेश्यैव निर्गत्याप्रकट ययौ ।। १४५ ततोऽन त वणिक्पुन तत्सधत्तूरक मधु । चेटी देवस्मितावेपा सा सादरमपाययत् ।। १४६ तेन सोऽविनयेनेव मधुना हतचेतन । हृत्वा वस्त्रादि चेटीभिस्तत्र चने दिगम्बर ॥ १४७ शुन पादेन दत्त्वाक लाटे ताभिरेव च । नीत्वा सोऽशुचिसपूर्णे क्षिप्तोऽभूत्यातके निशि ॥ १४८ यामेऽथ पश्चिमे सज्ञा लब्ध्यामान ददर्श स । स्वपापोपनते मममवीचाविव सातके ॥ १४९ अथोत्थाय कृतस्त्रानो ललाटेऽङ्क परामृशन् । नग्न सन्स वणिक्पुनो ययौ प्रनाजिकागृहम् ॥ १५० ममैवैकस्य हास्यत्व मा भूदिति स तत्र तान् । आगच्छन्मुपितोऽस्मीति ससीनन्यानभापत ॥ १५१ जागरेणातिपानेन शिरोति व्यपदिश्य च । प्रात स तस्थौ वस्त्रेण वेष्टयित्वाङ्कित शिर' । १५२ तथैव च पुन साय द्वितीयोऽपि वणिक्सुत । एत्य देवस्मितागेह सलीकारमवासवान् ।। १५३ सोऽप्येत्य नमो चक्ति स्म तत्रैवाभरणान्यहम् । स्थापयित्वापि निर्यातो मुपितस्तस्करैरिति । प्रात सोऽपि शिर शूलव्यपदेशेन वेष्टनम् । कृत्वा पन्छादयामास ललाटतटमङ्कितम् ।। एव सापहवा सर्वे वणिक्पुना प्रमेण ते । प्रापु साङ्क सलीकारमर्थनाश च लजिता ॥ अस्या अपि भवत्लेवमिति ते च सलीकृतिम् । तस्या प्रमाजिकायालामप्रकाश्य ततो ययु ॥ १५७ साथ प्रव्राजिकान्येार्जगाम सह शिष्यया । कृतप्रयोजनास्मीति हटा देवस्मितागृहम ।। १५८ तम देवस्मिता सा ता कृत्वादरमपाययत् । मधु धत्तूरसयुक्त परितोपादिवाहतम् ।। १५९ १५४ ·४४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १३॥ तेन मत्ता सशिष्यां च च्छिन्नश्रवणनासिकाम् । तामप्यशुचिपकान्तः क्षेपयामास सा सती ।। गत्वा मैते वणिक्पुत्राः पति हन्युः कदाचन । इत्याफुला च सा श्वश्वास्तं वृत्तान्तमवर्णयत् ॥ १६१ ततः श्वश्रूरवादीत्तां पुत्रि साधु कृतं त्वया। किं तु पुत्रस्य मे तस्य कदाचिदहितं भवेत् ।। २६२ ततो देवस्मितावोचद्यथा शक्तिमती पतिम् । ररक्ष प्रज्ञया पूर्वममुं रक्षाम्यहं तथा ।। १६३ कथं शक्तिमती पुत्रि ररक्ष पतिमुच्यताम् । इति पृष्टा तया श्वश्वा साथ देवस्मिताब्रवीत् ।। २६४ अस्मद्देशे पुरस्थान्तर्मणिभद्र इति श्रुतः । पूर्वैः कृतप्रतिष्ठोऽस्ति महायक्षः प्रभावितः ।। १६५ तस्योपयाचितान्येत्य तत्रत्याः कुर्वते जनाः । तत्तद्वाञ्छितसंसिद्धिहेतोस्तैस्तैरुपायनैः ॥ १६६ यो नरः प्राप्यते तत्र रात्रौ सह परस्त्रिया । स्थाप्यते सोऽस्य यक्षस्य गर्भागारे तया समम् ।। १६७ प्रातस्तथैव सस्त्रीकः स नीत्वा राजसंसदि । प्रकटीकृत्य तदृत्तं निगृह्यत इति स्थितिः ।। १६८ एकदा तत्र नक्तं च संगतः परजायया । वणिक्समुद्रदत्ताख्यः प्राप्तोऽभूत्पुररक्षिणा ॥ १६९ नीत्वा च तेन क्षिप्तोऽभूत्सपरस्त्रीक एव सः । यक्षदेवगृहे तस्मिन्दृढदत्तार्गले वणिक् ।। १७० तत्क्षणं वणिजश्चास्य महाप्रज्ञा पतिव्रता । भार्या शक्तिमती नाम तं वृत्तान्तमबुध्यत ॥ १७१ साथ धीरान्यरूपेण तद्यक्षायतनं निशि । पूजामादाय साश्वासं ससीजनयुता ययौ ।। १७२ तत्रैत्य दक्षिणालोभादेतस्या एव पूजकः । ददौ प्रवेशमुद्बाट्य द्वारमुक्त्वा पुराधिपम् ॥ सा च प्रविश्य सस्त्रीके दृष्टे पत्यौ विलक्षिते । स्वं वेपं कारयित्वा तां निर्याहीत्यवदत्स्त्रियम् ।। १७४ सा च निर्गत्य रात्रौ स्त्री तद्वेपैव ततो ययौ । तस्थौ शक्तिमती तत्र तेन भर्ना समं तु सा ।। प्रातश्च राजाधिकृतैरेत्य यावन्निरूप्यते । तावत्स्वपश्यैव युतः सर्वैः स ददृशे वणिक् ।। १७६ तद्बुवा यक्षभवनान्मृत्योरिव मुसान्नृपः । दण्डयित्वा पुराध्यक्षं वणिज तममोचयत् ॥ १७७ एवं शक्तिमती पूर्व ररक्ष प्रज्ञया पतिम् । अहं तथैव भर्तारं गत्वा रक्षामि युक्तितः ।। १७८ इति देवस्मिता श्वश्रू रह उक्त्वा तपस्विनी । स्वचेटिकाभिः सहिता वणिग्वेपं चकार सा ॥ १७९ आरुह्य च प्रवणं वणिज्याव्याजतस्ततः । कटाहद्वीपमगमद्यत्र सोऽस्याः पतिः स्थितः ।। १८० गत्वा तं च पतिं तत्र वणिमध्ये ददर्श सा । गुहसेनं समाश्वासमिव मूर्तिधरं वहि ॥ १८१ सोऽपि तां पुरुपाकारां दूरादृष्ट्वा पिवन्निव । प्रियायाः सदृशः कोऽयं वणिक्स्यादित्यचिन्तयत् ॥ १८२ सा च देवस्मिता तत्र भूपं गत्वा व्यजिज्ञपत् । विज्ञप्तिर्मेऽस्ति तत्सर्वाः संघट्यन्तां प्रजा इति ॥ १८३ ततः सर्वान्समानीय राजा पौरान्सकौतुकः । का ते विज्ञप्तिरस्तीति वणिग्वैपामुवाच ताम् ॥ १८४ ततो देवस्मितावादीदिह मध्ये मम स्थिताः । पलाय्य दासाश्चत्वारस्तान्मे देवः प्रयच्छतु ।। १८५ अथ तामवदद्राजा सर्वे पौरा इमे स्थित्ताः । तत्सर्वान्प्रत्यभिज्ञाय निजान्दासान्गृहाण तान् ततस्तया जगृहिरे स्वगृहे प्राक्सलीकृताः । वणिक्सुतास्ते चत्वारः शिरःस्वाबद्धशाटकाः ॥ सार्थवाहसुता एते कथं दासा भवन्ति ते । इति क्रुद्धाश्च तामूचुस्तत्रस्था वणिजस्तदा ॥ १८८ ततः प्रत्यब्रवीत्सा तान्यदि न प्रत्ययोऽस्ति वः । ललाटं प्रेक्ष्यतामेपां शुनः पादावितं मया ॥ तथेति तेषामुन्मोच्य चतुर्णा शीर्षपट्टकान् । सर्वेऽपि ददृशुस्तत्र शुनःपादं ललाटगम् ।। १९० लजितेऽथ वणिग्प्रामे राजा संजातविस्मयः । किमेतदिति पप्रच्छ स तां देवस्मितां स्वयम् ॥ १९१ सा शशंस यथावृत्तं सर्वेऽपि जहसुर्जनाः । न्याय्यास्ते भवतीदासा इति तां चावदन्नपः ॥ १८९ १८२ ·तरः ६.] कथामुखलम्बकः २॥ इत्याकर्ण्य वसन्तकस्य वदनादेतामुदारां कथां मार्गे वासवदत्तया नवपरित्यक्ते पितुर्वेश्मनि । तल्लज्जासदनं विधाय विद्धे वत्सेश्वरे भर्तरि प्राक्प्रौढप्रणयावयद्धमपि तद्भक्त्येकतानं मनः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्वके पश्चमस्तरङ्गः। १९६ पष्टस्तरङ्गः। ords:" १ ९ ११ १२ १३ अथ वेन्ध्यान्तरे तत्र वत्सराजस्य तिष्ठतः । पाच चण्डमहासेनप्रतीहारः समाययौ ॥ स चागत्य प्रणम्यैनं राजानमिदमत्रवीत् । राजा चण्डमहासेनस्तव संदिष्टवानिदम् ।। युक्तं वासवदत्ता यत्स्वयमेव त्वया हृता । तदर्थमेव हि मया त्वमानीत इहाभवः ।। संयतस्य च नैवेह दत्तैपा ते मया स्वयम् । नैवमस्मासु ते प्रीतिर्भवेदिति विशकिना ॥ तदिदानीमविधिना ममास्या दुहितुर्यथा । न विवाहो भवेद्राजन्प्रतीक्षेथास्तथा मनाक् ।। गोपालको हि नचिरादत्रैवैप्यति मत्सुतः । स चास्याः स्वसुरुद्वाहं यथाविधि विधास्यति । इतीमं वत्मराजाय संदेशमवधार्य सः । तत्तद्वासवदत्तायै प्रतीहारो न्यवेदयत् ।। ततः सानन्दया साकं तया वासवदत्तया। हष्टो वत्सेश्वरश्चक्रे कौशाम्बीगमने मनः ।। गोपालकस्यागमनं प्रतीक्षेथा युवामिह । तेनैव सह पश्वाञ्च कौशाम्बीमागमिष्यथः ॥ इत्युक्त्वा स्थापयामास स तत्रैव महीपतिः । श्वाशुरं तं प्रतीहारं स्वमित्रं च पुलिन्दकम् ।। ततोऽनुयातो नागेन्द्रैः स्रवद्भिर्मदनिर्झरान् । अनुरागागतैर्विन्ध्यप्राग्भारैरिव जगमैः ।। तुरंगसैन्यसंघातखुरापातसशब्दया । स्तूयमान इवोत्क्रान्तबन्दिसंदर्भया भुवा ।। नभोविलद्धिमिः सेनारजोराशिभिरुद्धतैः । सपक्षभूभृदुल्लासशङ्कां कुर्वशतकतोः ॥ स प्रतस्थे ततो देव्या सह वासवदत्तया । स्वपुरी प्रति राजेन्द्रः प्रातरेवापरेऽहनि ।। ततश्च दिवसैनैिर्विपयं तमवाप्य सः । विशश्राम निशामेकां रुमण्वन्मन्दिरे नृपः ।। अन्येमुस्तां च कौशाम्बी चिरात्प्राप्तमहोत्सवः । मार्गोत्सुकोन्मुखजना प्रविवेश प्रियासखः ॥ तदा च स्त्रीभिरारब्धमङ्गलस्नानमण्डना । चिरादुपागते पत्यौ बभौ नारीव सा पुरी ॥ ददृशुश्चात्र पौरास्तं वत्सराज वधूसखम् । प्रशान्तशोकाः शिखिनः सविद्युतमिवाम्बुदम् ॥ हामस्थाश्च पिदधुः पौरनार्यो मुसैनभः । व्योमगगातटोत्फुल्लहेमाम्बुरुहविभ्रमैः ।। ततः स्खं राजभवनं वत्सराजो विवेश सः । नृपश्रियेवापरया सह वासवदत्तया ।। सेवागतनृपाकीर्ण मागधोद्गीतमङ्गलम् । सुप्तप्रबुद्धमिव तनेजे राजगृहं तदा ॥ अर्थ वासवदत्ताया भ्राता गोपालकोऽचिरात् । आययौ सह कृत्वा तौ प्रतीहारपुलिन्दकौ ॥ कृतप्रत्युगमं राज्ञा तमानन्दमिवापरम् । प्राप वासवदत्ता सा प्रोत्फुल्ललोचना ॥ अमुं भ्रातरमेतस्याः पश्यन्त्या मा स्म भूत्रपा । इत्येव तस्यास्तत्कालं रुरोधाभु विलोचने । पितृसंदेशवाफ्यैश्च तेन प्रोत्साहिताथ सा । मेने कृतार्थमात्मानं स्वजनेन समागतम् ॥ ततो यथावद्ववृते तस्या वत्सेश्वरस्य च । व्यग्रो गोपालकोऽन्येास्तत्रोद्वाहमहोत्सवे ॥ रतिवल्लीनवोदिन्नमिव पल्लवमुज्ज्वलम् । पाणिं वासवदत्तायाः सोऽथ वत्सेश्वरोऽग्रहीत् ।। सापि प्रियकरस्पर्शसान्द्रानन्दनिमीलिता । सकम्पखेददिग्धाङ्गी गाढरोमाञ्चचर्चिता ।। सुसंमोहनवायव्यवारुणानिरन्तरैः । विद्धेव पुष्पचापेन तत्क्षणं समलक्ष्यत ।। दृशि धूमामिताम्रायां तस्या वहिप्रदक्षिणे । मदिरा मदमाधुर्यसूत्रपातमिवाकरोत् ।। गोपालकार्पितै रनै राज्ञां चोपायनैस्तदा । पूर्णकोपो दधौ सत्यां वत्सेशो राजराजताम् ।। निर्वतितविवाही तावादी लोकस्य चक्षुपि । वधूवरौ विविशतुः पश्चात्स्से वासवेश्मनि ।। १५ १६ १८ १९ २१ २२ २५ २६ २९ ३२ ३२ ८ ·। ४० ४५ ४७ ४८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरा: १४॥ अथ संमानयामास पट्टवन्धादिना स्वयम् । निजोत्सवे वत्सराजो गोपालकपुलिन्दको ।। राज्ञां संमाननार्थ च पौराणां च यथोचितम् । यौगन्धरायणस्तेन रुमण्वांश्च न्ययुज्यत ।। ३४ ततोऽब्रवीद्रुमण्वन्तमेवं यौगन्धरायणः । राज्ञा कष्टे नियुक्तौ स्वो लोकचित्तं हि दुर्महम् ।। अरचितश्च वालोऽपि रोपमुत्पादयेद्धवम् । तथा च शृण्विमा वाल विनष्टककयां ससे ।। ३६ बभूव रुद्रशर्माख्यः कश्चन ब्राह्मणः पुरा । बभूवतुश्च तस्य द्वे गृहिण्यौ गृहमेधिनः ।। ३७ एका सुतं प्रसूयैव तस्य पञ्चत्वमाययौ । तत्सुतोऽपरमातुश्च हस्ते तेनार्पितोऽथ सः ।। सा च किंचिद्विवृद्धस्य रूक्षं तस्याशनं ददौ । सोऽपि तेनाभवद्वालो धूसराङ्गः पृथूदरः । मातृहीनस्त्वयायं मे कथं शिशुरुपेक्षितः । इति तामपरां पत्नी रुद्रशाथ सोऽभ्यधात् ।। सेव्यमानोऽपि हि स्नेहैरीटगेव किमप्यसौ । किं करोम्यहमस्येति साप्येवं पतिमब्रवीत् ॥ ४१ नूनमेवंस्वभावोऽयमिति मेने च स द्विजः । स्त्रीणामलीकमुग्धं हि वचः को मन्यते मृपा ॥ ४२ वाल एव विनष्टोऽयमिति बालविनष्टकः । नाम्ना स बालकस्तन संवृत्तोऽभूपितुहे ।। असावपरमाता मां कदर्थयति सर्वदा । वरं प्रतिक्रियां कांचित्तदेतस्याः करोम्यहम् ।। इति संचिन्तयामास सोऽय बालविनष्टकः । व्यतीतपञ्चवर्षोऽपि वयसा वत बुद्धिमान् ।। अथागतं राजकुलाजगाद पितरं रहः । तात द्वौ मम तातौ स्त इत्यविस्पष्टया गिरा ॥ ४६ एवं प्रत्यहमाह स्म स बालः सोऽपि तत्पिता । तां सोपपतिमाशझ्य भायो स्पर्शेऽप्यवर्जयत् ।। सापि दध्यौ विना दोपं कस्मान्मे कुपितः पतिः । किंचिद्वालविनष्टेन कृतं किंचिद्भवेदिति ॥ सादरं नपयित्वा च दत्त्वा स्निग्धं च भोजनम् । कृत्वोत्सङ्गे च पप्रच्छ सा तं वालविनष्टकम् ।। ४९ पुत्र कि रोपितस्तातो रुद्रशर्मा त्वया मयि । तच्छ्रुत्वैव स तां वालो जगादापरमातरम् ।। अतोऽधिकं ते कर्तास्मि न चेदद्यापि शाम्यसि । वपुत्रपोषिणी कस्मात्त्वं मां क्लिश्नासि सर्वदा ।। तच्छ्रुत्वा प्रणता सा तं वभापे शपथोत्तरम् । पुनर्नैवं करिष्यामि तत्प्रसाद्य मे पतिम् ॥ ५२ ततः स वालोऽवादीत्तां तायातस्य मत्पितुः । आदर्श दर्शयत्वेका त्वच्चेटी वेदयहं परम् ॥ तथेत्युक्त्वा तया चेटी नियुक्ता रुद्रशर्मणः । आगतस्य क्षणात्तस्य दर्शयामास दर्पणम् ।। सत्र तस्यैव तत्काल प्रतिविम्ब स दर्शयन् । सोऽयं द्वितीयस्तातो मे तातेत्याह-स्म वालकः ।। तच्छ्रुत्वा विगताशङ्कस्तामकारणदूपिताम् । पत्नी प्रति प्रसन्नोऽभूद्रुद्रशर्मा तदैव सः॥ ५६ एवमुत्पादयेद्दोपं वालोऽपि विकृतिं गतः । तदयं रखनीयो नः सम्यक्परिकरोऽखिलः॥ इत्युक्त्वा सरुमण्वत्कः सोऽथ यौगन्धरायणः । सर्व संमानयामास वत्सराजोत्सवे जनम् ।। तथा च राजलोकं तौ रक्षयामासतुर्यथा । मदेकप्रवणावताविति सर्वोऽप्यमन्यत ॥ तौ चाप्यपूजयद्राजा सचिवौ स्वकरर्पितैः । वस्राङ्गरागाभरणैर्यामैश्च सवसन्तको । कृतोद्वाहोत्सवः सोऽथ युक्तो वत्सेश्वरस्तया । मनोरथफलान्येव मेने वासवदत्तया ।। ६१ चिरादुन्मुद्रितः स्नेहात्कोऽप्यभूत्सततं तयोः । निशान्तक्लिष्टचकाहरीतिहृद्यो रसक्रमः ॥ ६२ यथा यथा च दंपत्योः प्रौढिं परिचयो ययौ । तयोस्तथा तथा प्रेम नवीभावमिवाययौ ॥ गोपालकोऽथ वीवाहकर्तुः संदेशतः पितुः । प्रययौ शीघ्रमावृत्ति वत्सराजेन याचितः ।। सोऽपि वत्सेश्वरो जातु चपलः पूर्वसंगताम् । गुप्तं विरचितां नाम भेजेऽन्तःपुरचारिकाम् ॥ तद्गोतस्सालितो देवी पादलमः प्रसादयन् । लेभे सुभगसाम्राज्यममिपिक्तस्तदश्रुभिः ।। किं च वन्धुमती नाम राजपुनीं मुजार्जिताम् । गोपालकेन प्रहितां कन्यां देव्या उपायनम् ।। ६७ तया मञ्जलिकेत्येव नाम्नान्येनैव गोपिताम् । अपरामिव लावण्यजलधेरुगतां श्रियम् ।। ६८ वसन्तकसहायः सन्दृष्ट्वोद्यानलतागृहे । गान्धर्वविधिना गुप्तमुपयेमे स भूपतिः ।। ६९ व वासवदत्तास्य ददर्श निभूतस्थिता । प्रचुकोप च यवा च सा निनाय वसन्तकम् ।। प्रमाजिकां तस्याः ससी पितृफुलागताम् । स सांकृत्यायनी नाम शरणं शिश्रिये नृपः। । - ७० ·तरशः ६1] कथामुखलम्बकः । ४७ ७८ सा तां प्रसाद्य महिपी तया सैव कृताज्ञया । ददौ वन्धुमती राज्ञे पेशलं हि सतीमनः ।। ततस्तं चन्धनाद्देवी सा मुमोच वसन्तकम् । स चागत्याग्रतो राजी हसन्निति जगाद ताम् ।। धन्धुमत्यापराद्धं च किं मया देवि ते कृतम् । डुण्डुभेपु प्रहरथ क्रुद्धा यूयमहीन्प्रति ॥ एतत्त्वमुपमानं मे व्याचक्ष्वेति कुतूहलात् । देव्या पृष्टस्तया सोऽथ पुनराह वसन्तकः॥ पुरा कोऽपि रुरुर्नाम मुनिपुत्रो यदृच्छया । परिभ्रमन्ददशैकां कन्यामद्भुतदर्शनाम् ।। विद्याधरात्समुत्पन्नां मेनकायां शुयोपिति । स्थूलकेशेन मुनिना वर्धितामाश्रमे निजे ॥ सा च प्रमद्वरानाम दृष्टा तस्य सरोमनः । जहार सोऽथ गत्वा तां स्थूलकेशादयाचत ॥ स्थूलकेशोऽपि तां तस्मै प्रतिशुश्राव कन्यकाम् । आसन्ने च विवाहे तामकस्माद्दष्टवानहिः ।। ततो विषण्णहृदयः शुश्रावेमा गिरं दिवि । एतां क्षीणायुपं ब्रह्मन्स्वायुपोऽर्धन जीवय ॥ तच्छ्रुत्वा स ददौ तस्यै तदैवाध निजायुपः । प्रत्युजिजीव सा तेन सोऽपि तां परिणीतवान् ।। अथ क्रुद्धो रुरुनित्यं यं यं सर्प ददर्श सः । तं तं जघान भार्या मे दृष्टामीभिर्भवेदिति ॥ अथैकसं जिघांसन्तं मर्यवाचाह डुण्डुभः । अहिभ्यः कुपितो ब्रह्मन्हंसि त्वं डुण्डुभान्कथम् ।। अहिना ते प्रिया दष्टा विभिन्नौ चाहिडुण्डुभौ । अहय. सविपाः सर्वे निर्विपा डुण्डुभा इति ॥ तच्छुत्वा प्रत्यवादीत्तं ससे को नु भवानिति । डुण्डुभोऽप्यवद्ब्रह्मनहं शापच्युतो मुनिः ॥ भवत्संवादपर्यन्तः शापोऽयमभवश्च मे । इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्भूयस्तानावधीद्गुरुः ।। तदेतदुपमानाय तव देवि मयोदितम् । डुण्डुभेपु प्रहरथ क्रुद्धा यूयमहिप्विति ।। एवमभिधाय वचनं सनमहासं वसन्तके विरते । वासवदत्ता तं प्रति तुतोप पार्श्वे स्थिता पत्युः ।। इति मधुमधुराणि वत्सराजश्वरणगतः कुपितानुनाथनानि ।। सततमुदयनश्चकार देव्या विविधवसन्तककौशलानि कामी ॥ रसना मदिरारसैकसक्ता कलवीणारवरागिणी श्रुतिश्च । दयितामुखनिश्चला च दृष्टिः सुखिनस्तस्य सदा बभूव राज्ञः ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके पष्ठस्तरशः । ८४ ८८ समाप्तश्चायं कथामुखलम्बको द्वितीयः ।

·- ॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। लावाणको नाम तृतीयो लम्बका इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविपलब्ध यो धुरं दधति वैबुधी भुवि भवप्रसादेन ते॥ प्रथमस्तरङ्ग.. कः॥ २ ५ ur ७ निर्विन विश्वनिर्माणसिद्धये यदनुप्रहम् । मन्ये स वने धातापि तस्मै विनजिते नमः ।। आश्लिष्यमाणः प्रियया शंकरोऽपि यदाज्ञया । उत्कम्पते स भुवनं जयत्यसम एवं स राजा वत्सेशः क्रमेण सुतरामभूत् । प्राप्तवासवदत्तसत्सुखासक्तैकमानसः ॥ यौगन्धरायणश्वास्य महामन्त्री दिवानिशम् । सेनापती रुमण्यांश्व राज्यभारमुदूहतुः ।। स कदाचिच्च चिन्तावानानीय रजनौ गृहम् । निजगाद रुमण्वन्तं मत्री यौगन्धरायणः ।। पाण्डवान्वयजातोऽयं वत्सेशोऽस्य च मेदिनी । कुलक्रमागता कृत्वा पुरं च गजसाह्वयम् ॥ तत्सर्वमजिगीपेण त्यक्तमेतेन भूभृता । इहैव चास्य संजातं राज्यमेकत्र मण्डले ।। स्त्रीमद्यमृगयासक्तो निश्चिन्तो ह्येप तिष्ठति । अस्मासु राज्यचिन्ता च सर्वानेन समर्पिता ।। तदस्माभिः स्वबुद्ध्यैव तथा कार्य यथैव तत् । समप्रपृथिवीराज्यं प्राप्नोत्येव क्रमागतम् ।। एवं कृते हि भक्तिन मनिता च कृता भवेत् । सर्व च साध्यते बुद्ध्या तथा चैतां कथां गुणा ॥ आसीत्कश्चिन्महासेन इति नाम्ना पुरा नृपः । स चान्येनाभियुक्तोऽभूपेणातिबलीयसा ॥ ततः समेत्य सचिवैः स्वकार्यभ्रंशरक्षिभिः । दापितः स महासेनो दण्डं तस्मै किल द्विपे । दत्तदण्डश्च राजासौ मानी भृशमतप्यत । किं मया विहितः शत्रोः प्रणाम इति चिन्तयन् ।। तेनैव चास्य गुल्मोऽन्तः शोकेन ह्युदपद्यत । गुल्माकान्तश्च शोकेन स मुमूर्षुरभून्नृपः ।। ततस्तदोषधासाध्यं मत्वैको मतिमान्भिषक् । मृता ते देव देवीति मिथ्या वक्ति स्म तं नृपम् ।। तच्छ्रुत्वा सहसा भूमौ पततलस्य भूपतेः । शोकावेगेन बलिना स गुल्म' स्वयमस्फुटत् ।। रोगोत्तीर्णश्चिरं देव्या तयैव च सहेप्सितान् । भोगान्स बुभुजे राजा जिगाय च रिपून्पुनः॥ तद्यथा स मिपग्बुद्ध्या चक्रे राजहितं तथा । वयं राजहितं कुर्मः साधयामोऽस्य मेदिनीम् ।। परिपन्थी च तत्रैकः प्रद्योतो मगधेश्वरः । पाणिपाहः स हि सदा पश्चात्कोपं करोति नः ॥ तत्तस्य कन्यकारलमस्ति पद्मावतीति यत् । तदस्य वत्सराजस्य कृते याचामहे वयम् ।। छन्नां वासवदत्तां च स्थापयित्वा स्वबुद्धितः । दत्त्वानि वासके बूमो देवी दग्धेति सर्वतः ।। नान्यथा तां सुतां राशे ददाति मगधाधिपः । एतदर्थ स हि मया प्रार्थितः पूर्वमुक्तवान् ।। नाहं वत्सेश्वरायैतां दाम्याम्यालाधिका सुताम् । तस्य वासवदत्तायां स्नेहो हि सुमहानिति ॥ सत्यां देव्यां च यत्सेशो नैवान्यां परिणेष्यति । देवी दग्धेति जातायां ख्याती सर्व तु सेत्स्यति ॥ पनावत्यां प लच्चायां संवन्धी मगधाधिपः । पश्चात्कोपं न कुरुते सहायलं च गच्छति ।। १० ११ १२ १३ १५ १६ १८ १९ २० २२ २३ । २५ ·४२ तरङ्गः १।] लाघाणकलम्बकः ३। सतः पूर्वी दिशं जेतुं गच्छामोऽन्याश्च तत्क्रमात् । इत्थं वत्सेश्वरस्यैतां साधयामोऽखिलां भुवम् ।। कृतोद्योगेपु चास्मासु पृथिवीमेप भूपतिः । प्राप्नुयादेव पूर्व हि दिव्या बागेवमब्रवीत् ।। श्रुत्वेति मनिवृषभावचो यौगन्धरायणात् । साहसं चैतदाशक्य रुमण्वांस्तमभाषत । व्याजः पद्मावतीहेतोः क्रियमाणः कदाचन । दोपायास्माकमेव स्यात्तथा ह्यत्र कथां शृणु ।। २९ अस्ति माकन्दिका नाम नगरी जाह्नवीतटे । तस्यां मौनव्रतः कश्चिदासीत्प्रव्राजकः पुरा॥ स च भिक्षाशनोऽनेकपरिवादपरिवारितः । आस्त देवकुलस्यान्तर्मठिकायां कृतस्थितिः ॥ ३१ प्रविष्टो जातु भिक्षार्थमेकस्य वणिजो गृहे । स ददर्श शुभां कन्यां भिक्षामादाय निर्गताम् ।। ३२ दृष्ट्वा चाद्भुतरूपां तां स कामवशगः शठः । हा हा कष्टमिति माह वणिजस्तस्य शृण्वतः ।। गृहीतभिक्षश्च ततो जगाम निलयं निजम् । ततस्तं स वणिग्गत्वा रहः पप्रच्छ विस्मयात् ।। फिमद्यैवमकस्मात्त्वं मौनं त्यक्त्वोक्तवानिति । तच्छ्रुत्वा वणिज तं च परिबाडेवमब्रवीत् ।। दुर्लक्षणेयं कन्या ते विवाहोऽस्या यदा भवेत् । तदा ससुतदारस्य क्षयः स्यात्तव निश्चितम् ।। तदेतां वीक्ष्य दुःसं मे जातं भक्तो हि मे भवान् । तेनैवमुक्तवानस्मि त्यक्त्वा मौनं भवत्कृते ॥ ३७ तदेपा कन्यका नक्तं मपायां निवेशिता । उपरि न्यस्तदीपायां गङ्गायां क्षिप्यतां त्वया ॥ तथेति प्रतिपद्यैतद्गत्वा सोऽथ वणिग्भयात् । नक्तं चक्रे तथा सर्व निर्विमर्शा हि भीरवः ।। ३९ प्रमाजकोऽपि तत्कालमुवाचानुचरान्निजान् । गङ्गां गच्छत तत्रान्तर्वहन्ती यां च पश्यथ ।। पृष्ठस्थदीपां मञ्जूपां गुप्तमानयतेह ताम् । उद्घाटनीया न च सा श्रुतेऽप्यन्तर्ध्वनाचिति ।। ४१ तथेति चागता यावद्गगां न प्राप्नुवन्ति ते । राजपुत्रः किमप्येकस्तावत्तस्यामवातरत् ।। सोऽत्र तां वणिजा क्षिप्त मजूपां वीक्ष्य दीपतः । भृत्यैरानाय्य सहसा कौतुकादुदघाटयत् ॥ ददर्श चान्तः कन्यां तो हृदयोन्मादकारिणीम् । उपयेमे च गान्धर्वविधिना तां च तत्क्षणम् ।। मजूपां तां च गङ्गायां तथैवोर्ध्वस्थदीपिकाम् । कृत्वा तत्याज नि:क्षिप्य घोरं वानरमन्तरे ।। ४५ गतेऽथ तस्मिन्संप्राप्तकन्यारत्ने नृपालजे । आययुस्तस्य चिन्वन्त: शिष्याः प्रव्राजकस्य ते ॥ ददृशुस्तां च मञ्जूपां गृहीत्वा तस्य चान्तिकम् । निन्युः प्रव्राजकस्यैनां सोऽथ हृष्टो जगाद तान् ॥ ४७ एकोऽहं साधये मन्त्रमादायैतामिहोपरि । अधस्तूष्णीं च युष्माभिः शयितव्यमिमां निशाम् ॥ इत्युक्त्वा तां स मञ्जूपामारोप्य मठिकोपरि । स परिव्राड्विकृतवान्वणिकन्याभिलापुकः ॥ ततश्च तस्या निर्गत्य वानरो भीपणाकृतिः । तमभ्यधावत्स्वकृतो मूर्तिमानिव दुर्नयः ॥ स तस्य दशनैर्नासां नसैः कौँ च तत्क्षणम् । चिच्छेद पापस्य कपिनिग्रहज्ञ इव क्रुधा ।। ५१ तथाभूतोऽथ स ततः परिव्राडवतीर्णवान् । यनस्तम्भितहासाश्च शिष्यास्तं ददृशुस्तदा ।। ५२ प्रातर्बुवा च तत्सर्व जहास सकलो जनः । ननन्द स वणिक्सा च तत्सुता प्राप्तसत्पतिः ॥ ५३ एवं यथा स हास्यत्वं गतः प्रव्राजकस्तथा । व्याजप्रयोगस्यासिद्धौ वयं गच्छेम जातुचित् ॥ बहुदोपो हि विरहो राज्ञो वासवदत्तया । एवं रुमण्वतोक्तः सन्नाह यौगन्धरायणः ॥ नान्यथोद्योगसिद्धिः स्यादनुद्योगे च निश्चितम् । राजनि व्यसनिन्येतनश्येदपि यथास्थितम् ।। ५६ लब्धापि मत्रिताख्यातिरस्माकं चान्यथा भवेत् । स्वामिसंभावनायाश्च भवेम व्यभिचारिणः ॥ स्वायत्तसिद्धे राज्ञो हि प्रज्ञोपकरणं मता । सचिवः को भवेत्तेपां कृते वाप्यथवाकृते ।। सचिवायत्तसिद्धेस्तु तत्प्रज्ञैवार्थसाधनम् । त एव चेन्निरुत्साहाः श्रियो दत्तो जलाललिः ॥ अथ देवीपितुश्चण्डमहासेनाद्विशङ्कसे । स सपुत्रश्च देवी च वचः कुरुत एव मे ।। ६० इत्युक्तवन्तं धीराणां धुर्य यौगन्धरायणम् । प्रमादशकिहृदयो रुमण्वान्पुनरब्रवीत् ।। अभीष्टस्त्रीवियोगाा सविवेकोऽपि वाध्यते । किं पुनर्वत्सराजोऽयमत्र चैतां कथां शृणु ॥ पुराभूदेवसेनाख्यो राजा मतिमतां वरः। श्रावस्तीति पुरी तस्य राजधानी बभूव च ॥ तस्यां च पुर्यामभवद्वणिगेको महाधनः । तस्योदपद्यतानन्यसनी दुहिता किल । ४८ ५० ६१ ·५० ७४ ७७ ८० ८२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १५। उन्मादिनीति नाना च कन्यका सापि पप्रथे। उन्माद्यति गतस्तस्या रूपं दृष्ट्वाखिलो जनः ।। ६५ तनयेयमनावेद्य राज्ञे देया कचिन्न मे । स हि कुप्येदिति पिता तस्याः सोऽचिन्तयद्वणिक् ।। ततश्च गत्वा राजानं देवसेनं व्यजिज्ञपत् । देवास्ति कन्यारत्नं मे गृह्यतामुपयोगि चेत् ।। तच्छ्रुत्वा व्यसृजद्राजा सोऽथ प्रत्ययितान्द्विजान् । गत्वा सुलक्षणा सा वा न वेयालोच्यतामिति ॥ ६८ तथेति ते द्विजा गत्वा तां दृष्ट्वैव वणिक्सुताम् । उन्मादिनीं ययुः क्षोभं सद्यः संजातमन्मथाः ।। राजास्यां परिणीतायामेतदेकमनास्त्यजेत् । राजकार्याणि नश्येच सर्व तस्माकिमेतया ॥ इति च प्रकृति प्राप्ता द्विजाः संमन्य ते गताः । फुलक्षणा सा कन्येति मिथ्या राजानमब्रुवम् ॥ ततो राज्ञा परित्यक्तां स तामुन्मादिनी वणिक् । तत्सेनापतये प्रादादन्तर्जातविमाननाम् ।। ७२ भश्वेश्मनि हर्म्यस्था साथ जातु तमागतम् । राजानं तेन मार्गेण बुवामानमदर्शयत् ।। दृष्ट्वैव च स तां राजा जगत्संमोहनौषधिम् । प्रयुक्तामिव कामेन जातोन्माद इवाभवत् ।। गत्वा स्वभवनं ज्ञात्वा तां च पूर्वावधीरिताम् । उन्मना ज्वरसंतापपीडां गादमवाप सः ॥ सा दासी न परस्त्रीति गृह्यतां यदि वाप्यहम् । त्यजामि तां देवकुले स्वीकरोतु ततः प्रभुः ॥ इति तेन च तद्धा स्वसेनापतिना ततः । अभ्यर्थ्यमानो यत्नेन जगादेवं स भूपतिः ।। नाहं परस्त्रीमादास्ये त्वं वा त्यक्ष्यसि तां यदि । ततो नयति ते धर्मो दण्ड्यो गे च भविष्यसि ।। ७८ तच्छ्रुत्वा मत्रिणोऽन्ये च तूष्णीमासन्स च क्रमात् । स्मरज्वरेण तेनैव नृपः पञ्चत्वमाययौ ॥ एवं स राजा नष्टोऽभूद्धीरोऽप्युन्मादिनीं विना । विना वासवदत्तां तु वत्सराजः कथं भवेत् ॥ एतद्रुमण्वतः श्रुत्वा पुनौगन्धरायणः । उवाच सह्यते क्लेशो राजभिः कार्यदर्शिभिः ॥ ८१ रावणोच्छित्तये देवैः कृत्वा युक्तिं वियोजितः । सीतादेव्या न कि रामो विपेहे विरहव्यथाम् ॥ एतच्छ्रुत्वा च भूयोऽपि रुमण्वानभ्यभापत । ते हि रामादयो देवासेपां सर्वसहं मनः ।। असहं तु मनुष्याणां तथा च श्रूयतां कथा । अस्तीह बहुरत्नाढ्या मथुरेति महापुरी ।। तस्यामभूद्वणिक्पुत्रः कोऽपि नाम्ना यइल्लकः । तस्य चाभूत्प्रिया भार्या तदेकावद्धमानसा ॥ तया सह वसन्सोऽथ कदाचित्कार्यगौरवात् । द्वीपान्तरं वणिक्पुत्रो गन्तुं व्यवसितोऽभवत् ।। तद्भार्यापि च तेनैव सह गन्तुमियेप सा । स्त्रीणां भावानुरक्तं हि विरहासहनं मनः ॥ ततः स च वणिक्पुत्रः प्रतस्थे कृतमङ्गलः । न च तां सह जप्राह भायौ कृप्तप्रसाधनाम् ॥ साथ तं प्रस्थितं पश्चात्पश्यन्ती साश्रुलोचना । अतिष्ठत्प्राङ्गणद्वारकवादान्तविलम्बिनी ।। ८९ गते दृष्टिपथात्तस्मिन्सा वियोगासहा ततः । निर्यातुं नाशकन्मुग्धा प्राणास्तस्या विनिर्ययुः ।। ९० तगुवा च वणिक्पुत्रः प्रत्यावृत्य च तत्क्षणम् । ददर्श विह्वलां कान्तामेतामुत्नान्तजीविताम् ।। ९१ सुन्दापाण्डुरच्छायां विलोलालकलाञ्छनाम् । भुवि चान्द्रमसी लक्ष्मी दिवः सुप्तच्युतामिव ।। ९२ अङ्के कृत्वा च तां सद्यः क्रन्दतस्तस्य निर्ययुः । शोकाग्निज्वलिताइहाद्रुतं भीता इवासवः ।। एवमन्योन्यविरहादंपती तौ विनेशतुः । अतोऽस्य राज्ञो देव्याश्च रक्ष्यान्योन्यवियोगिता ।। इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्यद्धाशङ्के रुमण्वति । जगाद धैर्यजलधिर्धामान्यौगन्धरायणः ।। मयैतनिश्चितं सर्व कार्याणि च महीभृवाम् । भवन्त्येवंविधान्येव तथा चात्र कथां शृणु ।। ९६ उज्जयिन्यामभूत्पूर्व पुण्यसेनाभिधो नृपः । स जातु बलिनान्येन राज्ञा गत्वाभ्ययुज्यत ।। अथ तन्मत्रिणो धीरास्तमरिं वीक्ष्य दुर्जयम् । मिथ्या राजा मृत इति प्रवादं सर्वतो व्यधुः ।। प्रच्छन्नं स्थापयामासुः पुण्यसेनं नृपं च ते । अन्य कंचिदधाक्षुश्च राजाहविधिना शवम् ।। अराजकानामधुना भव राजा त्वमेव नः । इति दूतमुसेनाथ तमरिं जगदुश्च ते ॥ तथेत्युक्तवतस्तस्य रिपोस्तुष्टस्य ते ततः । मिलित्वा सैन्यसहिताः कटकं विभिदुः क्रमात् ।। १०१ भिन्ने च सैन्ये राजानं पुण्यसेनं प्रकाश्य तम् । ते संप्राप्तवलाः शत्रु तं निजन्नुः स्वमत्रिणः ।। शि राजकार्याणि भवन्ति तदिदं वयम् । देवीदाहप्रवादेन कार्य धैर्येण कुर्महे ।। ८५ ८८ ९४ ९५ ९८ ।

·तरङ्गः १] लावाणकलम्बकः३। इत्येतनिश्चितमतेः श्रुत्वा यौगन्धरायणात् । रुमण्वानब्रवीदेवं तर्हि यद्येप निश्चयः ।। १०४ तद्गोपालकमानीय देव्या भ्रातरमादृतम् । संमव्य च समं तेन सम्यक्सर्व विधीयताम् । एवमस्त्विति वक्ति स्म ततो यौगन्धरायणः । तत्प्रत्ययागुमण्वांश्च चक्रे कर्तव्यनिश्चयम् ॥ १०६ अन्येदुर्मत्रिमुख्यौ तौ दूतं व्यसृजतां निजम् । गोपालकं तमानेतुमुत्कण्ठाव्यपदेशतः ॥ १०७ कार्यहेतोर्गतः पूर्व तदूतवचनाच सः। आगाद्गोपालकस्तत्र स्वयं मूर्त इवोत्सवः ।। १०८ आगतं तदहश्चैनं र यौगन्धरायणः । निनाय सरुमण्वत्कं गृहं गोपालकं निशि ॥ १०९ तत्र चास्मै तदुत्साहं शशंस स्वचिकीर्पितम् । यत्पूर्व मन्त्रितं तेन सर्व सह रुमण्वता ।। स च राजहितैपी सन्दुःखावहमपि स्वसुः । गोपालकोऽनुमेने तत्कर्तव्यं हि सतां वचः ।। १११ सर्वमेतत्सुविहितं देवीं दग्धामवेत्य तु । प्राणांस्त्यजन्कथं रक्ष्यो वत्सेश इति चिन्त्यताम् ।। ११२ सदुपायादिसामग्रीसंभवे किल सत्यपि । मुख्यमङ्गं हि मन्त्रस्य विनिपातप्रतिक्रिया । ११३ इति भूयोऽपि तत्कालमुक्ते तत्र रुमण्वता । उवाचालोचिताशेपकार्यों यौगन्धरायणः ॥ ११४ नास्त्यत्र चिन्ता यदाजपुत्री गोपालकस्य सा । कनीयसी स्वसा देवी प्राणेभ्योऽप्यधिका प्रिया ॥ ११५ एतस्य चाल्पमालोक्य शोकं वत्सेश्वरस्तदा । जीवेत्कदाचिद्देवीति मत्वा धैर्यमवाप्स्यति ।। ११६ अपि चोत्तमसत्वोऽयं शीघ्रं च परिणीयते । पद्मावती ततो देवी दयते' चाचिरादिति ।। ११७ एवमेतद्विनिश्चित्य ततो यौगन्धरायणः । गोपालको रुमण्वांश्च ततो मत्रमिति व्यधुः॥ ११८ युक्त्या लावाणकं यामः सह देव्या नृपेण च । पर्यन्तो मगधासन्नवर्ती हि विपयोऽस्ति सः॥ ११९ सुभगाखेटभूमित्वाद्राज्ञश्वासंनिधानकृत् । तत्रान्तःपुरमादीप्य क्रियते यदि चिन्तितम् ।। १२० देवी च स्थाप्यते नीत्वा युक्त्या पद्मावतीगृहे । छन्नस्थिताया येनास्याः सैव स्याच्छीलसाक्षिणी ॥ १२१ एवं रात्रौ मिथः कृत्वा मन सर्वेऽपरेऽहनि । यौगन्धरायणाधास्ते प्राविशवाजमन्दिरम् ।। १२२ तत्रैवमथ विज्ञप्तो वत्सराजो रुमण्वता । देव लावाणकेऽस्माकं गतानां वर्तते शिवम् ।। १२३ स चातिरम्यो विषयस्तन चासेटभूमयः । शोभनाः सन्ति ते राजन्नडघासाश्च सुग्रहाः ।। १२४ वाधते तं च नैकश्यात्सर्व स मगधेश्वरः । तत्तत्र रक्षाहेतोश्च विनोदाय च गम्यताम् ॥ १२५ एतच्छ्रुत्वा च वत्सेशः समं वासवदत्तया । क्रीडैकलालसश्चके गन्तुं लावाणके मतिम् ॥ १२६ निश्चिते गमनेऽन्येार्लग्ने च परिकल्पिते । अकस्मान्नारदमुनिः कान्तिद्योतितदिङ्मुखः ।। १२७ अवतीर्य नभोमध्यात्प्रदत्तनयनोत्सवः । शशीव स्वकुलप्रीत्या तं वत्सेश्वरमभ्यगात् ।। १२८ गृहीतातिथ्यसत्कारः पारिजातमयीं लजम् । प्रीतः स च मुनिस्तस्मै ददौ प्रहाय भूभृते ॥ १२९ विद्याधराधिपं पुत्रं कामदेवांशमाप्स्यसि । इति वासवदत्तां च सोऽभ्यनन्दत्कृतादरः ।। १३० ततश्चोवाच वत्सेशं स्थिते यौगन्धरायणे । राजन्वासवदत्तां ते दृष्ट्वा हन्त स्मृतं मया ॥ युधिष्ठिरादयोऽभूवन्पुरा ते प्रपितामहाः । पञ्चानां द्रौपदी तेपामेका पत्नी वभूव च ।। १३२ सा च वासवदत्तेव रूपेणाप्रतिमाभवत् । ततस्तद्दोपमाशय तानेवमहमभ्यधाम् ॥ १३३ स्त्रीवैरं रक्षणीयं वस्तद्धि वीजमिहापदाम् । तथाहि शृणुतैतां च कथां यः कथयाम्यहम् ।। १३४ सुन्दोपसुन्दनामानौ भ्रातरौ द्वौ बभूवतुः । असुरौ विक्रमाक्रान्तलोकत्रितयदुर्जयो । सयोर्विनाशकामश्च दत्त्वाज्ञा विश्वकर्मणा । ब्रह्मा निर्मापयामास दिव्यनारी तिलोत्तमाम् ।। रूपमालोकितुं यस्याश्चतुर्दिकं चतुर्मुसः । बभूव किल शर्वोऽपि कुर्वाणायाः प्रदक्षिणम् ।। १३७ सा पायोनेरादेशात्पार्श्व सुन्दोपसुन्दयोः । प्रलोभनाय प्रययौ कैलासोद्यानवर्तिनोः ।। १३८ तौ चासुरौ जगृहतुस्तां दृष्ट्वान्तिकागताम् । उभावप्युभयो_होः सुन्दरी काममोहितौ ।। १३९ । परस्परविरोधेन हरन्तौ तां च तत्क्षणम् । प्रवृत्तसंप्रहारत्वाहावपि क्षयमीयतुः ।। । एवं स्त्रीनाम विपयो निदानं कस्य नापदाम् । युष्माकं द्रौपदी चैका बहूनामिह वल्लभा ॥ १४१ तत्तनिमित्तः संघर्यः संरक्ष्यो भवतां किल । मद्वाक्यादयमेतस्याः समयश्वास्तु वः सदा ॥ १८० १४२ -- ·५२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमा १६॥ ज्येष्ठान्तिकगता माता मन्तव्येयं कनीयसा । ज्येष्ठेन च सपा ज्ञेया कनिष्ठान्तिकवर्तिनी ।। १४३ इत्येतन्मद्वचो राजंस्तव ते प्रपितामहाः । तथेति प्रत्यपद्यन्त कल्याणकृतबुद्धयः॥ १४४ ते च मे सुहृदोऽभूवंस्तत्प्रीत्या चाहमागतः । त्वां द्रामिह वत्सेश तदिदं शृणु वच्मि ते ॥ १४५ यथैतन्मे कृतं वाक्यं कुर्यास्त्वं मत्रिणां तथा । अचिरेण च कालेन महतीमृद्धिमाप्स्यसि ।। १४६ कंचित्कालं च दुःखं ते भविष्यति न च त्वया । तत्रातिमोहः कर्तव्यः सुसान्तं भविता हि तत् ।। १४७ सम्यगेवमभिधाय तत्क्षणं वत्सराजमुदयस्य मायिनः । भगिसूचनविधौ विशारदो नारदो मुनिरदर्शनं ययौ । १४८ सर्वे च तस्य वचसा मुनिपुंगवस्य यौगन्धरायणमुसाः सचिवास्ततस्ते । संभाव्य सिद्धपुदयमालचिकीर्पितस्य संपादनाय सुतरां जगृहुः प्रयत्नम् ।। १४९ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते क्थासरित्सागरे लावाणकलम्बके प्रथमस्तराः । १ ३ ४ tor द्वितीयस्तरजः। ततः पूर्वोक्तया युक्त्या वत्सराज सवल्लभम् । यौगन्धरायणाद्यास्ते निन्युर्लावाणकं प्रति ।। स राजा प्राप तं देशं सैन्यघोपेण मूर्च्छता । अभिवाञ्छितसंसिद्धिं वदन्तमिव मत्रिणाम् ।। तत्र प्राप्तं विदित्वा च वत्सेशं सपरिच्छदम् । अवस्कन्दभयाशी चकम्पे मगधेश्वरः ।। यौगन्धरायणोपान्तं सद्बुद्धिर्विससर्ज च । स दूतं सोऽपि सन्मत्री कार्यज्ञोऽभिननन्द तम् ।। वत्सेश्वरोऽपि निवसंस्तस्मिन्देशे दवीयसीम् । आसेटकार्थमटवीमटति स्म दिने दिने ।। एकस्मिन्दिवसे तस्मिन्त्राजन्यासेटकं गते । कर्तव्यसंविदं कृत्वा गोपालकसमन्वितः ।। यौगन्धरायणो धीमान्सरुमण्वद्वसन्तकः । देव्या वासवदत्ताया विजने निकटं ययौ ।। तत्र तां राजकार्येऽत्र साहाय्ये तत्तदुक्तिभिः । प्रहामभ्यर्थयामास भ्राना पूर्व प्रबोधिताम् ।। सानुमेने च विरहक्लेशदायि तदासनः । किं नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ताः कुलागनाः ।। ततस्तां ब्राह्मणीरूपां देवीं यौगन्धरायणः । स चकार कृती दत्त्वा योगं रूपविवर्तनम् ।। वसन्तकं च कृतवान्काणं वटुकरूपिणम् । आमना च तथैवाभूत्स्थविरब्राह्मणाकृतिः ।। तथारूपां गृहीत्वाथ तो देवी स महामतिः । वसन्तकससः स्वैरं प्रतस्थे मगधान्प्रति ।। तथा वासवदत्ता सा स्वगृहानिर्गता सती । अगाञ्चित्तेन भर्तारं पन्थानं वपुषा पुनः ।। तन्मन्दिरमथादीप्य दहनेन रुमण्वता । हा हा वसन्तकयुता देवी दग्धेत्यघोष्यत । तथा च दहनाक्रन्दौ समं तत्रोदतिष्ठताम् । शनैः शशाम दहनो न पुनः कन्दितध्वनिः॥ यौगन्धरायणः सोऽथ सह वासवदत्तया । वसन्तकेन च प्राप मगधाधिपतेः पुरम् ॥ तनोद्यानगतां दृष्ट्वा समं ताभ्यामुपाययौ । पद्मावती राजसुता वार्यमाणोऽपि रक्षिभिः । पद्मावत्याश्च दृष्ट्वैव ब्राह्मणीरूपधारिणीम् । देवीं वासवदत्तां तां दृशोः प्रीतिरजायत ।। सा रक्षिणो निपिध्यैव ततो यौगन्धरायणम् । आनाययद्राजकन्या ब्राह्मणाकृतिमन्तिकम् ॥ पप्रच्छ च महाब्रह्मन्का ते याला भवत्यसौ। किमर्थमागतोऽसीति सोऽपि तां प्रत्यभापत ॥ इयमावन्तिका नाम राजपुत्रि सुता मम । अस्याश्च भर्ता व्यसनी त्यक्त्वेमा कुनचिद्गतः ।। तदेतां स्थापयाम्यद्य तव हस्ते यशस्विनि । यावत्तमानयाम्यस्या गत्वान्यिप्याचिरात्पतिम् ॥ भ्राता काणयटुश्चायमिहेवास्याः समीपगः । तिष्ठत्वेकाकिनीभावदुःसं येन न यात्यसौ ॥ इत्युक्त्वा राजतनयामङ्गीकृतवचास्तया । तामामध्य स सन्मन्त्री द्रुतं लावाणकं ययौ ।। ततो वासवदत्तां तां स्थितामावन्तिकाख्यया । वसन्तकं चानुगतं तं काणचटुरूपिणम् ॥ सहादाय कृतोदारसत्कारा नेहमालिनी । पद्मावती स्वभवनं विवेश वहुकौतुकम् ।। । वासवदत्ता च प्रविष्टा चिनभित्तिपु । पश्यन्ती रामचरिते सीतां सेहे निजव्यथाम् ।। ११ १२ १३ १४ १५ १८ १९ २७ ·" तरङ्गः २] लावाणकलम्बकः३। ४१ आकृत्या सौकुमार्येण शयनासनसौष्ठवैः । शरीरसौरभेणापि नीलोत्पलसुगन्धिना ॥ तामुत्तमां विनिश्चित्य महारालनः समैः । पद्मावती यथाकाममुपचारैरुपाचरत् ।। २९ अचिन्तयच काप्येपा छन्ना नूनमिह स्थिता । गूढा किं द्रौपदी नासीद्विराटक्सताविति ।। ३० अथ वासवदत्तास्याश्चके देव्याः प्रसङ्गतः । अम्लानमालातिलको वत्सेशात्पूर्वशिक्षितौ ॥ तद्भूपितां च दृष्ट्वा तां माता पद्मावती रहः । पमन्छ मालातिलको केनेमौ निर्मिताविति । ३२ ऊचे पद्मावती चैनामन मन्मन्दिरे स्थिता । काचिदावन्तिका नाम तया कृतमिदं मम ॥ ३३ तच्छ्रुत्वा सा बभापे तां माता पुत्रि न वर्हि सा । मानुपी कापि देवी सा यस्या विज्ञानमीदृशम् ॥ ३४ देवता मुनयश्चापि वञ्चनार्थ सतां गृहे । तिष्ठन्त्येव तथा चैतामत्र पुत्रि कथां शृणु ॥ ३५ बभूव कुन्तिभोजाख्यो राजा तस्यापि वेश्मनि । आगत्य तस्थौ दुर्वासा वञ्चनैकरसो मुनिः ।। ३६ स तस्य परिचर्यार्थ राजा कुन्तीं निजा सुताम् । आदिदेश मुनि सापि यत्नेनोपचचार तम् ।। एकदा स मुनिः कुन्ती जिज्ञासुः सन्नभापत । परमानं पचेः शीघ्र खात्या यावदुपैम्यहम् ।। इत्युक्त्वा त्वरितं स्नात्वा स चर्षिर्भोक्तुमाययौ । कुन्ती तदन्नपूर्णा च तस्मै पात्रीमढौकयत् ।। अतितप्तेन चान्नेन ज्वलन्तीमिव तां मुनिः । मत्वा हस्तग्रहायोग्यां कुन्या पृष्ठे दृशं ददौ ।। ४० सापि पृष्ठेन तां पात्री दधौ लब्धाशया मुनेः । ततः स चुभुजे स्वेच्छे कुन्तीपृष्ठं त्वदह्यत ।। दह्यमानापि गाढं सा यत्तस्थावविकारिणी । तेन तुष्टो मुनिर्भुक्त्वा ददौ तस्यास्ततो वरम् ।। ४२ इत्यासीत्स मुनिस्तन तदेपावन्तिकापि ते । तद्वदेव स्थिता कापि तत्त्वमाराधयेरिमाम् ॥ इति मातुर्मुसाच्छ्रुत्वा पद्मावत्यन्यरूपिणीम् । तत्र वासवदत्तां तां सुतरां बहमन्यत ।। सापि वासवदत्तात्र निजनाथविनाकृता । तस्थौ विधुरविच्छाया निशीथस्थेव पद्मिनी ।। ४५ वसन्तकविकाराश्च ते ते वालोचिता मुहुः । मुसे तस्या वियोगिन्याः स्मितस्यावसरं ददुः ।। अत्रान्तरेऽतिदूरासु भ्रान्त्वासेटकभूमिपु । वत्सराजश्चिरादागात्सायं लावाणकं पुनः ।। भस्मीकृतमपश्यच तत्रान्तःपुरममिना । देवीं दग्धां च शुश्राव मन्त्रिभ्यः सवसन्तकाम् ।। श्रुत्वैव चापतद्भूमौ मोहेन हृतचेतनः । तदुःसानुभवहेशमपाकर्तुमिवेच्छता ॥ ४९ क्षणाच लब्धसंज्ञः सञज्वाल हृदये शुचा । आविष्ट इव तन्नस्थदेवीदाहेक्षणामिना । विलपन्नथ दुःखार्तो देहत्यागैकसंमुसः । क्षणान्तरे स नृपतिः संस्मृत्यैतदचिन्तयत् ।। विद्याधराधिपः पुत्रो देव्यास्तस्या भविष्यति । एतन्मे नारदमुनिर्वक्ति स्म न च तन्मृपा ।। कंचित्कालं च दुःखं मे तेनैव मुनिनोदितम् । गोपालकस्य चैतस्य शोकः स्वल्प इवेक्ष्यते ।। यौगन्धरायणादीनां न चैपामतिदुःपिता । दृश्यते तेन जाने सा देवी जीवेत्कथंचन । इयं किमपि नीतिस्तु प्रत्युक्ता मन्निभिर्भवेत् । अतो मम भवेजातु तया देव्या समागमः ।। तत्पश्याम्यत्र पर्यन्तमित्यालोच्य स भूपतिः । निदधे हृदये धैर्य योध्यमानश्च मत्रिमिः ।। गोपालकश्च संदिश्य तद्यथावस्तु तत्क्षणम् । प्रजिघाय ततश्चारं धृतिहेतोरलक्षितम् ।। एवं गते स्ववृत्तान्त लावाणकगतैस्तदा । गत्या मगधराजाय चारैः सर्व निवेदितम् ।। स तद्बुद्धैव कालज्ञो वत्सराजाय तां सुताम् । दातुं पद्मावतीमैच्छत्पूर्व तम्मश्रिमागिताम् ।। ५९ ततो दूतमुखेनैनमर्थ वत्सेश्वराय सः । यौगन्धरायणायापि संदिदेश यथेप्सितम् ।। यौगन्धरायणोक्त्या च वत्सेशोऽङ्गीचकार तत् । प्रन्छादितैतदर्थ स्याद्देवी जाविति चिन्तयन् ।। ततो लमं विनिश्चित्स तूर्ण यौगन्धरायणः । तस्मै मगधराजाय प्रतिदूतं व्यस यत् ।। खदिच्छाङ्गीकृतास्माभिस्तदितः सप्तमे दिने । पद्मावतीविवाहाय वत्सेशोऽत्रागमिष्यति ॥ ६३ शीनं वासवदत्त च येनासौ विस्मरिष्यति । इति चास्मै महामन्त्री संदिदेश स भूभृते ।। प्रतिदूतः स गत्वा च यथासंदिष्टमभ्यधात् । ततो मगधराजाय स चाप्यभिननन्द तम् ।। ततः स दुहितृस्नेहनिजेच्छाविभवोचितम् । विवाहोत्सवसंभारं चकार मगधेश्वरः ।। ४८ ·७७ ७८ ८० ८२ ५४ कथासरित्सागरः । { आदितस्तरङ्गः १६॥ सा चाभीष्टवरश्रुत्या मुदं पद्मावती ययौ । प्राप वासवदत्ता च तद्वार्ताकर्णनाच्छुचम् ।। सा वार्ता कर्णमागत्य तस्या वैवर्ण्यदायिनी । प्रच्छन्नवासवैरूप्यसाहायकमिवाकरोत् ।। ६८ इत्थं मित्रीकृतः शत्रुर्न च भन्यिथा त्वयि । वसन्तकोक्तिरित्यस्याः सखीव विदधे धृतिम् ।। ६९ अथासन्नविवाहायाः पद्मावत्या मनखिनी । अम्लानमालातिलको दिव्यौ भूयश्वकार सा॥ ततो वत्सेश्वरस्तत्र संप्राप्ते सप्तमेऽहनि । ससैन्यो मत्रिमिः साकं परिणेतुं फिलाययौ । ७१ मनसापि तदुद्योगं विरही स कथं स्पृशेत् । देवीं लभेय तामेवमित्याशा न भवेद्यदि ॥ प्रत्युद्ययौ च तं सद्यः सानन्दो मगधेश्वरः । प्रजानेत्रोत्सवं चन्द्रमुदयस्थमिवाम्बुधिः ।। ७३ विवेशाथ स वत्सेशो मगधाधिपतेः पुरम् । समन्तात्पौरलोकस्य मानसं च महोत्सवः ।। विरहक्षामवपुपं मनःसंमोहदायिनम् । ददृशुस्तत्र नार्यस्तं रतिहीनमिव स्मरम् ॥ प्रविश्य मगधेशस्य वत्सेशोऽप्यथ मन्दिरम् । सनार्थ मिः कौतुकागारमाययौ ॥ तत्र पद्मावतीमन्तर्ददर्श कृतकौतुकाम् । स राजा पूर्णवकेन्दुजितपूर्णेन्दुमण्डलाम् ।। तस्याश्च मालातिलको दिव्यावालोक्य तौ निजौ । एतौ कुतोऽस्या इत्येवं विममर्श स भूपतिः ॥ ततः स वेदीमारुह्य तस्या जग्राह यत्करम् । तदेवारम्भतां प्राप तस्य पृथ्व्याः करमहे ।। प्रियवासवदत्तोऽयमिदं शक्नोति नेक्षितुम । इतीव वेदीधूमोऽस्य वाप्पेण पिदधे दशौ॥ अग्निप्रदक्षिणे तानं तदा पद्मावतीमुसम् । विज्ञातभत्रभिप्रायं कोपाकुलमिवावभौ ॥ मुमोच स कृतोद्वाहः कराद्वत्सेश्वरो वधूम् । न तु वासवदत्ता तां तत्याज हृदयात्क्षणम् ॥ ततस्तथा ददौ तस्मै रत्नानि मगधाधिपः । निर्दुग्धरत्नरिक्तेव पृथिवी बुबुधे यथा ।। ८३ साक्षीकृत्य च तत्कालमनि यौगन्धरायणः । अद्रोहप्रत्ययं राज्ञो मगधेशमकारयत् ।। प्रदत्तवस्त्राभरणः प्रगीतवरचारणः । प्रनृत्तवरनारीकः प्रससार महोत्सवः ।। उद्यापेक्षिणी पत्युः सुप्तेवालक्षितस्थिता । तदा वासवदत्ताभूद्दिवा कान्तिरिवैन्दवी । अन्तःपुरमुपायाते राशि वत्सेश्वरे ततः । देवीसंदर्शनाशवी कृती यौगन्धरायणः ।। मन्त्रभेदभयादेवं मगधेश्वरमभ्यधात् । अद्यैव नाथ वत्सेशः प्रयाति त्वद्गृहादिति ।। तथेत्यङ्गीकृतं तेन तमेवार्थ तदैव सः । व्यजिज्ञपद्वत्सराजं सोऽपि तच्छ्रद्दधे तथा । अथोच्चचाल वत्सेशो भुक्तपीतपरिच्छदः । मन्त्रिभिः सममादाय वधू पद्मावती ततः ॥ ९० पद्मावत्या विसृष्टं च सुखमारुह्य वाहनम् । त्यैव च समादिष्टैस्तन्महत्तरकैः सह । ९१ आगाद्वासवदत्तापि गुप्तं सैन्यस्य पृष्ठतः । कृतरूपवियत तं पुरस्कृत्य वसन्तकम् ।। क्रमाहावाणकं प्राप्य वत्सेशो वसति निजाम् । प्रविवेश समं वध्या देवीचित्तस्तु केवलः ।। एत्य वासवदत्तापि सा.गोपालकमन्दिरम् । विवेशाथ निशीथे च परिस्थाप्य महत्तरान् ॥ तत्र गोपालकं दृष्ट्वा भ्रातरं दर्शितादरम् । कण्ठे जग्राह रदती वाष्पव्याकुललोचनम् ।। तत्क्षणे स्थितसंविच तत्र यौगन्धरायणः । आययौ सरुमण्वत्कस्तया देव्या कृतादरः ॥ सोऽस्याः प्रोत्साहविश्लेपदुःसं यावद्व्यपोहति । तावत्पद्यावतीपाच प्रययुस्ते महत्तराः ॥ आगतावन्तिका देवि क्रिमप्यस्मान्विहाय तु । प्रविष्टा राजपुत्रस्य गृहं गोपालकस्य सा ।। इति पद्मावती सा तैर्विज्ञप्ता स्वमहत्तरैः । वत्सेश्वराने साशड्वा तानेवं प्रत्यभापत ।। गच्छतावन्तिकां बेथ निक्षेपस्त्वं हि मे स्थिता । तदत्र किं ते यत्राहं तवागम्यतामिति ।। १०० तच्छुत्या तेषु यातेपु राजा पद्मावती रहः । पप्रच्छ मालातिलको केनेमौ ते कृताविति ।। सावोचदा मद्रेहे न्यता विप्रेण केनचिन् । आवन्तिकाभिधा यैपा तम्याः शिल्पमिदं महत् ।। तच्छुत्वैव च वरमेशो गोपालगृहमाययौ । नूनं वासवदत्ता सा भवेदनेति चिन्तयन ॥ १०३ प्रविवेश च गत्वा तहारस्थितमहत्तरम् । अन्तस्थदेवीगोपालमविद्वयवसन्तकम् ॥ १०४ तत्र वासवदत्तां तां ददर्श प्रोपितागताम । उपहलविनिर्मुक्तां मूर्ति चान्द्रमसीमिव ।। ८५ ८८ ९२ ९४ ९७ ९८ ९९ १०१ १०२ ·१०७ १०८ १०९ ११० १११ तरह:३11 लावाणकलम्बकः ३। पपाताथ महीपृष्ठे स शोकविपविह्वलः । कम्पो वासवदत्ताया हृदये तूदपद्यत ।। ततः साप्यपतद्भूमौ गात्रैर्विरहपाण्डुरैः । विललाप च निन्दन्ती तदाचरितमामनः ।। अथ तौ दंपती शोकदीनौ रुरुदतुस्तथा । यौगन्धरायणोऽप्यासीद्वाप्पधौतमुसो यथा ॥ तथाविधं च तच्छ्रुत्ला काले कोलाहलं तदा । पद्मावत्यपि तत्रैव साकुला तमुपाययौ । क्रमादवगतार्था च राजवासवदत्तयोः । तुल्यावस्थैव साप्यासीस्निग्धमुग्धा हि सस्त्रियः ।। किं जीवितेन मे कार्य भदुःसप्रदायिना । इति वासवदत्ता च जगाद् रुदती मुहुः॥ मगधेशसुतालाभात्तव साम्राज्यकाह्मिणा । कृतमेतन्मया देव देव्या दोपो न कश्चन ॥ इयं त्यस्याः सपत्न्येव प्रवासे शीलसाक्षिणी । इत्युवाचाथ वत्सेशं धीरो यौगन्धरायणः॥ अहमत्र विशाम्यमावस्याः शुद्धिप्रकाशने । इति पद्मावती तन जगादामत्सराशया ॥ अहमेवापराध्यामि यत्कृते सुमहानयम् । सोढो देव्यापि हि क्लेश इति राजाप्यभापत ॥ अग्निप्रवेशः कार्यो मे राज्ञो हृदयशुद्धये । इति वासवदत्ता च वभापे पद्धनिश्चया ।। ततः स कृतिनां धुर्यो धीमान्यौगन्धरायणः । आचम्य प्राझुसः शुद्ध इति वाचमुदैरयत् ।। यद्यहं हितकृद्राज्ञो देवी शुद्धिमती यदि । बेत भो लोकपालास्तन्न चेद्देहं यजाम्यहम् ।। इत्युक्त्या चिरते तस्मिन्दिव्या वागुदभूदियम् । धन्यस्त्वं नृपते यस्य मन्त्री यौगन्धरायणः ।। यस्य वासवदत्ता च भार्या प्राग्जन्मदेवता । न दोपः कश्चिदेतस्या इत्युक्त्वा वागुपारमत् ॥ आकर्ण्य तन्मुसरितासिलदिग्विभागमामन्द्रनूतनघनाघनगर्जितथि । उत्कंधराश्च सुचिरं विहतामितापाः मर्वेऽपि ते स्फुटविडम्बितनीलकण्ठाः ।। गोपालकसहितोऽपि च राजा यौगन्धरायणाचरितम् । स्तौति स्म वत्सराजो मेने पृथ्वी च हस्तगताम् ।। दधदथ नृपतिः स मूर्तिमत्यौ निकटगते रतिनिर्वृती इवोभे । अनुदिनसहवाससानुरागे निजदयिते परमुत्सवं यभार ।। इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । ११३ ११४ ११५ ११६ ११७ ११८ १२० १२१ १२२ १२३ १ तृतीयस्तरन । ततो वत्सेश्वरोऽन्येयुः सह वासवदत्तया । पद्मावत्या च संसक्तपानलीलो विविक्तगः ॥ सगोपालकमानीय सरुमण्वद्वसन्तकम् । योगन्धरायणं ताश्च चक्रे विस्रम्भिणीः कथा । तत्र स्खविरहोद्धातप्रसङ्गे च महीपतिः । सर्वेषु तेषु शृण्वत्सु कथामेतामवर्णयत् ।। आसीत्पुरूरवा नाम राजा परमवैष्णवः । अभू वीच नाकेऽपि यस्याप्रतिहता गतिः ।। भ्रमन्तं नन्दने जातु तं ददर्श किलाप्सराः । उर्वशी नाम कामस्य मोहनाखमिवापरम् ।। दृष्टमात्रेण तेनाभूत्सा तथा हतचेतना । यथा सभयरम्भादिससीचेतांस्यकम्पयत् ।। सोऽपि तां वीक्ष्य लावण्यरसनिझरिणी नृपः । यन्न प्राप परिष्वगं तृपाक्रान्तो मुमूर्छ तत् ॥ अथादिदेश सर्वज्ञो हरिः क्षीराम्युधिस्थितः । नारदाख्यं मुनिवरं दर्शनार्थमुपागतम् ॥ देव नन्दनोद्यानवर्ती राजा पुरूरवाः । उर्वशीहृतचित्तः सन्स्थितो विरहनि सहः ।। तद्गत्वा मम वाक्येन वोधयित्वा शतक्रतुम् । दापय त्वरितं तस्मै राजे तामुर्वशी मुने । इत्यादिष्टः स हरिणा तथेत्यागत्य नारदः । प्रबोध्य तं तथाभूतं पुरूरवसमब्रवीत् ॥ उत्तिष्ठ त्वत्कृते राजन्प्रहितोऽस्मीह विष्णुना । म हि निर्व्याजभक्तानां नैवापदमुपेक्षते ।। इत्युक्त्वाश्वासितेनाथ स पुरूरवसा सह । जगाम देवराजस्य निकटं नारदो मुनिः ।। हरेनिदेशमिन्द्राय निवेद्य प्रणतामने । उर्वशी दापयामास स पुरुरवसे ततः ॥ , तदभूदुर्वशीदानं निर्जीवकरणं दिवः । उर्वश्यास्तु तदेवासीन्मृतसंजीवनौषधम् ।। ८ ११ १२ १३ १४ ·५८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १७॥ एकदा ब्राह्मणो वृद्धस्तामेको भोजनागतः । ददर्श जगदाश्चर्यजननी रूपसंपदा ॥ सकौतुको द्विजोऽप्राक्षीद्गुहचन्द्रं रहस्तदा । का ते भवति वालेयं त्वया मे कथ्यतामिति ॥ निर्बन्धपृष्टः सोऽप्यस्मै गुचन्द्रो द्विजन्मने । शशंस तद्गतं.सर्व वृत्तान्तं खिन्नमानसः ।। तगुवा स ततस्तस्मै सानुकम्पो द्विजोत्तमः । अनेराराधनं मत्रं ददावीप्सितसिद्धये ।। ९७ तेन मन्त्रेण तस्याथ जपं रहसि कुर्वतः । उदभूद्गुहचन्द्रस्य पुरुपो वह्निमध्यतः ॥ ९८ स चाग्निर्द्विजरूपी तं जगाद चरणानतम् । अद्याहं त्वद्गृहे भोक्ष्ये रात्रौ स्थास्यामि तत्र च ॥ ९९ दर्शयित्वा च तत्त्वं ते साधयिष्यामि वाञ्छितम् । इत्युक्त्वा गुहचन्द्रं स ब्राह्मणस्तद्गृहं ययौ ॥ १०० तत्रान्यविप्रवद्भुक्त्वा गुहचन्द्रान्तिके च सः । सिपेवे शयनं रात्रौ याममात्रमतन्द्रितः ॥ १०१ तावञ्च संसुप्तजनात्सा तस्मात्तस्य मन्दिरात् । निर्ययौ गुहचन्द्रस्य भार्या सोमप्रभा निशि ।। १०२ तत्कालं ब्राह्मणः सोऽत्र गुहचन्द्रमबोधयत् । एहि स्वभार्यावृत्तान्तं पश्येत्येनमुवाच च ॥ १०३ योगेन भृङ्गरूपं च कृत्वा तस्यासनस्तथा । निर्गत्यादर्शयत्तस्य भार्या तां गृहनिर्गताम् ॥ १०४ सा जगाम सुदूरं च सुन्दरी नगराद्वहिः । गुहचन्द्रेण साकं च द्विजोऽप्यनुजगाम ताम् ।। १०५ ततस्तत्र महाभोगं सच्छायस्कन्धसुन्दरम् । गुहचन्द्रो ददर्शासावेक न्यग्रोधपादपम् ।। १०६ तस्याधस्ताच शुश्राव वीणावेणुरवान्वितम् । उल्लसद्गीतमधुरं दिव्यं संगीतकध्वनिम् ।। १०७ स्कन्धदेशे च तस्यैका स्वभार्यासदृशाकृतिम् । अपश्यत्कन्यकां दिव्यामुपविष्टां महासने ॥ १०८ निजकान्तिजितज्योत्स्ना शुक्लचामरवीजिताम् । इन्दोर्लावण्यसर्वस्वकोपस्येवाधिदेवताम् ॥ १०९ अत्रैवारुह्य वृक्षे च तस्या अर्धासने तदा । उपविष्टां स्वभार्या तां गुहचन्द्रो ददर्श सः ॥ ११० तत्कालं तुल्यकान्ती ते संगते दिव्यकन्यके । पश्यतस्तस्य भाति स्म सा त्रिचन्द्रेव यामिनी ॥ १११ ततः स कौतुकाविष्टः क्षणमेवमचिन्तयत् । किं स्वप्नोऽयमुत भ्रान्तिर्धिगेतदथवा द्वयम् ।। ११२ या सन्मार्गतरोरेपा विद्वत्संगतिमञ्जरी । असौ पुप्पोद्गतिस्तस्या ममोचितफलोन्मुखी ॥ ११३ इति चिन्तयति स्वैरं तस्मिंस्ते दिव्यकन्यके । भुक्त्वा निजोचितं भोज्यं दिव्यं पपतुरासवम् ॥ ११४ अद्यागतो महातेजा द्विजः कोऽपि गृहेषु नः । तस्माद्भगिनि चेतो मे शङ्कितं तद्जाम्यहम् ॥ ११५ इत्युक्त्वा तामथामव्य द्वितीयां दिव्यकन्यकाम् । गुहचन्द्रस्य गृहिणी तरोरवरुरोह सा ॥ तदृष्ट्वा भृङ्गरूपौ तौ गुहचन्द्रो द्विजश्च सः । प्रत्यागत्याग्रतो गेहे पूर्ववत्तस्थतुर्निशि ।। ११७ ततः सा दिव्यकन्यापि गुहचन्द्रस्य गेहिनी । आगत्यालक्षितात्रैव प्रविवेश स्वमन्दिरम् ।। ११८ ततः स ब्राह्मणः स्वैरं गुहचन्द्रमभापत । दृष्टं त्वया यदेपा ते भार्या दिव्या न मानुपी ।। ११९ द्वितीया सापि चैतस्या दृष्टाद्य भगिनी त्वया । दिव्या स्त्री तु मनुष्येण कथमिच्छति संगमम् ॥ १२० तदेतत्सिद्धये मत्रं द्वारोदेख्यं ददामिते । तस्योपबृंहणीं वाह्यां युक्तिं चोपदिशाम्यहम् ।। १२१ विशुद्धोऽपि ज्वलत्यग्निर्वात्यायोगे तु का कथा । एवं मत्रोऽर्थदोऽप्येकः किं पुनयुक्तिसंयुतः ॥ इत्युक्त्वा गुहचन्द्राय दत्त्वा मत्रं द्विजोत्तमः । उपदिश्य च तां युक्तिं प्रभाते स तिरोधे । गुहचन्द्रोऽपि भार्याया गृहद्वारेऽभिलिख्य तम् । मन्त्रं पुनश्चकारैवं सायं युक्तिं प्ररोचनीम् ॥ गत्वा स तस्याः पश्यन्त्या कयापि वरयोपिता । सह चक्रे समालापं रचितोदारमण्डनः ।। तदृष्ट्वैव तमाहूय मनोन्मुद्रितया गिरा । एपा कास्तीति पप्रच्छ सा सेऱ्या दिव्यकन्यका ॥ १२६ असौ वराङ्गना बद्धभावा मय्यहमद्य च । एतद्गृहं ब्रजामीति प्रत्यवोचत्स तां मृपा ।। ततः साचीकृतदृशा मुसेन वलितभ्रुणा । दृष्ट्वा निवार्य वामेन करेण तमुवाच सा ।। हुँ ज्ञातमेतदर्थोऽयं वेपस्तत्र च मा म गाः । किं तया मामुपेहि त्वमहं हि तव गेहिनी ।। १२९ इत्युक्तः पुलकोत्कम्पसंक्षोभाकुलया तया । आविष्टयेव तन्मदूतदुर्घहयापि सः ।। १३० पासके सबसयैव सममन्वभून् । मर्योऽपि दिव्यसंभोगमसंस्पृष्टं मनोरथैः ॥ तां प्राप्य सप्रेमा मन्त्रसिद्धिप्रसाधिनाम् । त्यक्तदिव्यस्थिति तस्थौ गुहचन्द्रो यथासुग्यम् ।। १२२ १२३ १२४ १२५ १२८ १३२ ·तरङ्गः३।] लावाणकलम्बका ३ । ५९ एवं यागप्रदानादिसुकृतैः शुभकर्मणाम् । दिव्याः शापच्युता नार्यस्तिष्ठन्ति गृहिणीपदे ॥ १३३ देवद्विजसपर्या हि कामधेनुर्मता सताम् । किं हि न प्राप्यते तस्याः शैपाः सामादिवर्णनाः॥ १३४ दुष्कृतं त्वयि दिव्यानामत्युञ्चपदजन्मनाम् । प्रवातमिव पुष्पाणामधःपातैककारणम् ।। १३५ इत्युक्त्वा राजपुत्र्याः स पुनराह वसन्तकः । किं चात्र यदल्याया वृत्तं तन्छूयतामिदम् ।। पुराभूगौतमो नाम त्रिकालज्ञो महामुनिः । अहल्येति च तस्यासीद्भार्या रूपजिताप्सराः ।। १३७ एकदा रूपलुब्धस्तामिन्द्रः प्रार्थितवान्रहः । प्रभूणां हि विभूत्यन्धा धावत्सविपये मतिः ।। १३८ सानुमेने च तं मूढा वृपस्यन्ती शचीपतिम् । तच्च प्रभावतो बुवा तत्रागादौतमो मुनिः ।। १३९ मार्जाररूपं चक्रे च भयादिन्द्रोऽपि तत्क्षणम् । कः स्थितोऽत्रेति सोऽपृच्छदहल्यामथ गौतमः ॥ १४० एसो ठिओ खु मजारो इत्यपभ्रष्टवक्रया । गिरा सत्यानुरोधिन्या सा तं प्रत्यब्रवीत्पतिम् ।। १४१ सत्यं त्वज्जार इत्युक्त्वा विहसन्स ततो मुनिः । सत्यानुरोधकृप्तान्तं शापं तस्यामपातयत् ।। १४२ पापशीले शिलाभावं भूरिकालमवाप्नुहि । आ वनान्तरसंचारिराघवालोकनादिति ।। १४३ वरागलुब्धस्याओं ते तत्सहस्रं भविष्यति । दिव्यस्त्री विश्वकर्मा यां निर्मास्यति तिलोत्तमाम् ।। १४४ तां विलोक्य तदैवाक्ष्णां सहस्रं भविता च ते । इतीन्द्रमपि तत्कालं शपति स्म स गौतमः ॥ १४५ दत्तशापो यथाकामं तपसे स मुनिर्ययौ । अहल्यापि शिलाभावं दारुणं प्रत्यपद्यत ।। इन्द्रोऽप्यावृतसागो वराङ्गैरभवत्ततः । अशीलं तस्य नाम स्यान्न सलीकारकारणम् ।। १४७ एवं कुकर्म सर्वस्य फलत्यामनि सर्वदा । यो यद्वपति वीजं हि लभते सोऽपि तत्फलम् ॥ १४८ तस्मात्परविरुद्धेपु नोत्सहन्ते महाशयाः । एतदुत्तमसत्त्वानां विधिसिद्धं हि सद्गतम् ॥ १४९ युवां पूर्वभगिन्यौ च देव्यौ शापच्युते उभे । तद्वदन्योन्यहितकृनिर्द्वन्द्वं हृदयं हि वाम् ॥ १५० एतद्वसन्तकाच्छ्रुत्वा मिथो वासवदत्तया । पद्मावत्या च सुतरामीालेशोऽप्यमुन्यत ।। १५१ देवी पासवदत्ता च कृत्वा साधारणं पतिम् । आत्मनीव प्रियं चके पद्मावत्यां हितोन्मुसी ॥ १५२ तस्या महानुभावत्वं तत्तादृङ्मगधेश्वरः । बुवा पद्मावतीसृष्टदूतेभ्योऽपि तुतोप स. १५३ अन्येचुरथ वत्सेशं मन्त्री यौगन्धरायणः । उपेत्य संनिधौ देव्याः स्थितेप्वन्येप्वभापत ॥ १५४ उद्योगायाधुना देव कौशाम्बी किं न गम्यते । नाशङ्का मगधेशाच विद्यते वञ्चितादपि ।। १५५ कन्यासंबन्धनाम्ना हि साना सम्यक्स बाधितः । विगृह्य च कथं जह्याज्जीवितादधिकां सुताम् ॥ १५६ सत्यं तस्यानुपाल्यं च त्वया च स न वञ्चितः । मया स्वयं कृतं ह्येतन्न च तस्यासुखावहम् ॥ चारेभ्यश्च मया ज्ञातं यथा विकुरुते न सः । तदर्थमेव चास्माभि स्थितं च दिवसानमून् । १५८ एवं वदति नियूँढकार्ये यौगन्धरायणे । मगधेश्वरसंबन्धी दूतोऽत्र समुपाययौ । १५९ तत्क्षणं स प्रविष्टोऽत्र प्रतिहारनिवेदितः । प्रणामान्तरमासीनो वत्सराज व्यजिज्ञपत् ॥ देवीपद्मावतीदत्तसंदेशपरितोपिणा । मगधेशेन निर्दिष्टमिदं देवस्य साप्रतम् ॥ १६१ बहुना किं मया सर्व ज्ञातुं प्रीतोऽस्मि च त्वयि । तद्यदर्थोऽयमारम्भस्तत्कुरु प्रणता वयम् ॥ १६२ एततरचः स्वच्छं वत्सेशोऽभिननन्द सः । यौगन्धरायणीयस्य पुप्पं नयतरोरिव ॥ १६३ ततः पद्मावती राझ्या समानाय्य समं तया । तं दत्तप्राभृतं दूतं स संमान्य व्यसर्जयत् ॥ १६४ अथ चण्डमहासेनदूतोऽप्यत्र समाययौ । प्रविश्य स यथावत्र राजानं प्रणतोऽब्रवीत् ।। १६५ देव चण्डमहामेनभूपतिः कार्यतत्त्वचित् ! तव विज्ञातवृत्तान्तो हपः संदिष्टवानिदम् ।। प्राशस्त्यं भवतस्तावदियतैवोपवर्णितम् । यौगन्धरायणो यत्ते मत्री किमधिकोक्तिभिः । १६७ धन्या वासवदत्ता तु त्वद्भक्त्या तत्कृतं तया । येनास्माभि. सतां मध्ये चिरमुन्नमितं शिरः ॥ १६८ न च वासवदत्तातो भिन्ना पद्मावती मम । तयोरेकं हि हृदयं तच्छीनं कुरुतोद्यमम् ॥ १६९ - A १. एप सिवः स मार्जार इत्युपशच्छाया.

·. कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १८॥ एतन्निजश्वशुरदूतवचो निशम्य वत्सेश्वरस्य हृदये सपदि प्रमोदः । देव्यां च कोऽपि ववृधे प्रणयप्रकों भूयांश्च मन्त्रिपभे प्रणयानुवन्धः ॥ १७० ततस्तं देवीभ्यां सममुचितसत्कारविधिना कृतातिध्यं दूतं सरमसमनाः प्रेष्य मुदितम् । विधास्यन्नुद्योगं त्वरितमथ संमध्य सचिवैः स चक्रे कौशाम्यी प्रति गमनबुद्धि नरपतिः ॥ इति महाकविधीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके तृतीयस्तरमः। १७१ १ २ ३ ४ ८ १० चतुर्धस्तरमः। ततो लावाणकात्तस्मादन्येाः सचिवैः सह । वत्सराज: स कौशाम्बी प्रतस्थे दयितान्वितः ॥ प्रससे च लसन्नादेस्तस्यापूरितभूतलैः । यलैरसमयोद्वेलजलराशिजलैरिव ॥ उपमा नृपतेस्तस्य गजेन्द्रस्थस्य गच्छतः । भवेद्यदि रविर्यायाद्गगने सोदयाचलः ।। स सितेनातपत्रेण कृतच्छायो बभौ नृपः । जितातेजःप्रीतेन सेव्यमान इवेन्दुना ॥ तेजस्विनं स्वकक्षामिस्तं सर्वोपरिवर्तिनम् । सामन्ताः परितो भ्रमुर्भुवं ग्रहगणा इव ।। पश्चात्करेणुकारुढे देव्यौ द्वे तस्य रेजतुः । श्रीभुवावनुरागेण साक्षादनुगते इव ।। त्वगत्तुरंगसंघातखुरामाङ्कनसक्षता । पथि तस्याभवद्भमिरुपभुक्तेव भूपतेः ॥ एवं वत्सेश्वरो गच्छन्स्तूयमानः स वन्दिभिः । दिनैः कतिपयैः प्राप कौशाम्बी विततोत्सवाम् ।। ध्वजरक्तांशुकच्छन्ना गवाक्षोफुल्ललोचना । प्रद्वारदर्शितोत्तुगपूर्णकुम्भकुचद्वया ॥ जनकोलाहलानन्दसंलापा सौधहासिनी । सा प्रवासागते पत्यौ तत्कालं शुशुभे पुरी॥ देवीद्वयानुयातश्च स राजा प्रविवेश ताम् । पौरखीणां च कोऽप्यासीत्तत्र तदर्शनोत्सवः ॥ अपूरि हारिहर्म्यस्थरामाननातैर्नभः । देवीमुसजितस्येन्दोः सैन्यैः सेवागतैरिव ॥ वातायनगताश्चान्याः पश्यन्त्योऽनिमिपेक्षणाः । चक्रुः सकौतुकायातविमानस्थाप्सरोभ्रमम् ।। काश्चिद्गवाक्षजालाग्रलग्नपक्ष्मललोचनाः । असृजन्निव नाराचपञ्जराणि मनोभुवः ।। एकस्याः सोत्सुका दृष्टिपालोकविकस्वरा । श्रुतेः पार्श्वमपश्यन्त्यास्तदाख्यातुमिवाययौ । द्रुतागतायाः कस्याश्चिन्मुहुरुच्छ्वसितौ स्तनौ । कञ्चुकादिव निर्गन्तुमीपतुस्तद्दिदक्षया । अन्यस्याः संभ्रमच्छिन्नहारमुक्ताकणा वभुः । गलन्तो हृद्यस्येव हर्षवाप्पाम्बुसीकराः ॥ यद्यस्यामाचरेत्पापमग्निावाणके ततः । प्रकाशकोऽप्यसावन्धं तमो जगति पातयेत् ।। इति वासवदत्तां च दृष्ट्वा स्मृत्वा च तत्तथा । दाहप्रवादं सोत्कण्ठा इव काश्चिद्वभापिरे ॥ दिया न लजिता देवी सपत्न्या ससितुल्यया । इति पद्मावती वीक्ष्य वयस्या जगदेऽन्यया । नूनं हरमुरारिभ्यां न दृष्टं रूपमेतयोः । किमन्यथा भजेता तो बहुमानमुमाश्रियौ ।। इत्यूचुरपरास्ते द्वे दृष्ट्वा देव्यौ परस्परम् । क्षिपन्त्यः प्रमदोत्फुल्ललोचनेन्दीवरसजः ।। एवं वत्सेश्वरः कुर्वचनतानयनोत्सवम् । स्वमन्दिरं सदेवीकः प्राविशत्कृतमगलः ।। प्रभाते याब्जसरसो याब्धेरिन्दूदये तथा । तत्कालं तस्य सा कापि शोभाभूद्राजवेश्मनः ॥ क्षणादपूरि मामन्तमङ्गलोपायनैश्च तत् । सूचयद्भिरिवाशेपभूपालोपायनागमम् ।। संमान्य राजलोकं च वत्सराजः कृतोत्सवः । चित्तं सर्वजनस्येव विवेशान्त.पुरं ततः ॥ देव्योर्मध्यस्थित्तसत्र रतिप्रीयोरिव स्मरः । पानादिलीलया राजा दिनशेपं निनाय सः ।। अपरेसुश्च तस्यैको नृपस्याम्धानवर्तिनः । मन्त्रिणां संनिधौ विप्रो द्वारि चान्द कश्चन ।। अब्रह्मण्यमटव्यां मे पापैगोपालकैः प्रभो । पुत्रस्य चरणोच्छेदो विहितः कारणं विना ।। तच्छुत्वा तत्क्षणं द्विनान्वष्टभ्यानाय्य भूपतिः । गोपालकान्स पप्रच्छ ततस्तेप्येवमग्रुपन् । १२ १३ १४ १५ १७ १८ १९ २२ २३ २६ २८ ·- तरङ्गः४] लावाणकलम्बका ४५ ४८ देव गोपालका भूत्वा क्रीडामो विजने वयम् । तत्रैको देवसेनाख्यो मध्ये गोपालकोऽस्ति नः । एकदेशे च सोऽटव्यामुपविष्टः शिलासने । राजा युष्माकमस्मीति वक्त्यस्माननुशास्ति च ।। ३२ अस्मन्मध्ये च केनापि तस्याज्ञा न विलयते । एवं गोपालकोऽरण्ये राज्यं स कुरुते प्रभो ।। ३३ अद्य चैतस्य विप्रस्य तनयतेन वर्मना । गन्छन्गोपालराजस्य प्रणामं तस्य नाकरोत् ।। मा गास्त्वमप्रणम्येति राजादेशेन जल्पतः । अस्मान्विधूय सोऽयासीच्छासितोऽपि हसन्बटुः ।। ततस्तस्याविनीतस्य पादच्छेदेन निग्रहम् । कर्तु गोपालराजेन वयमाज्ञापिता बटोः॥ धावित्वा च ततोऽस्माभिश्छिन्नोऽस्य चरणः प्रभो । अस्मादृशः प्रभोराज्ञां कोऽतिलयितुं क्षमः ॥ ३७ एवं गोपालकै राज्ञि विज्ञप्ते संप्रधार्य तत् । यौगन्धरायणो धीमानराजानं विजनेऽनवीत् ।। नूनं निधानादियुतं तत्स्थानं यत्प्रभावतः । गोपालकोऽपि प्रभवत्येवं तत्तत्र गम्यताम् ।। इत्युक्तो मन्त्रिणा राजा फूत्वा गोपालकानपुरः । ययौ तदटवीस्थानं ससैन्यः सपरिच्छदः ॥ परीक्ष्य भूमिं यावत्र सन्यते तत्र कर्मिभिः । अधस्तात्तावदुत्तस्थौ यक्षः शैलमयाकृतिः ।। ४१ सोऽनवीच मया राजन्निदं यद्रक्षितं चिरम् । पितामहनिसातं ते निधानं स्वीकुरुष्व तत् ॥ ४२ इति यत्सेशमुक्त्वा च तत्पूजां प्रतिगृह्य च । यक्षस्तिरोऽभूत्साते च महानाविरभून्निधिः ॥ अलभ्यत महार्ह च रत्नसिहासनं ततः । भवन्त्युदयकाले हि सत्कल्याणपरम्पराः ॥ ततः कृत्स्नं समादाय निधानं स कृतोत्सवः । तान्प्रशास्य च गोपालान्वत्सेशः स्वपुरी ययौ ।। तत्रारुणमणिमावकिरणप्रसरै. प्रभोः । प्रतापाक्रमणं दिक्षु भविष्यदिव दर्शयत् ॥ रौप्याकुरमुखप्रोतमुक्तासंततिदन्तुरम् । मुहुर्हासमिवालोच्य तन्मत्रिमतिविस्मयम् ।। ददृशुस्तन्नृपानीतं हेमसिंहासनं जनाः । ननन्दुश्च हतानन्ददुन्दुभिध्वानसुन्दरम् ॥ मत्रिणोऽप्युत्सवं चार्जयं निश्चित्य भूपतेः । आमुसापातिकल्याणं कार्यसिद्धिं हि शंमति ॥ ४९ ततः पताकाविद्युद्भिराकीर्णे गगनान्तरे । ववर्प राजजलदः कनकं सोऽनुजीविपु । उत्सवेन च नीतेऽस्मिन्दिने यौगन्धरायणः । चित्तं जिज्ञासुरन्येार्वत्सेश्वरमभापत ॥ एतत्कुलकमायातं महासिहासनं त्वया । यत्प्राप्तं तत्समारुह्य देवालक्रियतामिति ॥ विजित्य पृथ्वीमारूढा यत्र मे प्रपितामहाः । तत्राजित्वा दिशः सर्वा का ममारोहत प्रथा ।। जित्वैवेमां समुद्रान्तां पृथ्वी पृथुविभूपणाम् । अलंकरोमि पूर्वेषां रत्नसिंहासनं महत् ।। इत्यूचिवान्नरपति रुरोह स संप्रति । संभवत्यभिजातानामभिमानो कृत्रिम । ततः प्रीतस्तमाह स नृपं यौगन्धरायणः । साधु देव कुरु प्रान्या तर्हि पूर्व जयोदामम् ।। सच्छ्रुत्वैव प्रसङ्गात्तं राजा पप्रच्छ मत्रिणम् । स्थितास्वप्युत्तराद्यासु प्राक्प्राची यान्ति कि नृपाः ॥ ५७ एतच्छुत्वा जगादैनं पुनयौगन्धरायणः । स्फीतापि राजन्कौधरी म्लेच्छसंसर्गगर्हिता ॥ अर्काद्यस्तमये हेतुः पश्चिमापि न पूज्यते । आसन्नराक्षसा दुष्टा दक्षिणाप्यन्तकाश्रिता ॥ प्राच्यामुदेति सूर्यस्तु प्राचीमिन्द्रोऽधितिष्ठति । जाह्नवीं याति च प्राची तेन प्राची प्रशस्यते ॥ देशेष्वपि च विध्याद्रिहिमवन्मध्यवर्तिपु । जाह्नवीजलपूतो यः स प्रशस्यतमो मत. ॥ ६१ तस्मात्माची प्रयान्त्यादौ राजानो मङ्गलैपिणः । निवसन्ति च देशेऽपि सुरसिन्धुसमाश्रिते ॥ पूर्वजैरपि हि प्राचीप्रक्रमेण जिता दिशः । गगोपकण्ठे वासश्च विहितो हस्तिनापुरे।। शतानीकस्तु कौशाम्बी रम्यभावेन शिश्रिये । साम्राज्ये पौरुपाधीने पश्यन्देशमकारणम् ।। ६४ इत्युक्त्वा विरते तत्र तस्मिन्यौगन्धरायणे । राजा पुरुषकारैकबहुमानादभापत ।। सत्यं न देशनियमः साम्राज्यस्येह कारणम् । संपत्सु हि सुसत्त्वानामेकहेतुः स्वपौरुषम् ॥ एफोऽप्याश्रयहीनोऽपि लक्ष्मी प्राप्नोति सत्त्ववान । ध्रुता कि नात्र युष्माभि. पुंसः सत्त्ववतः कथा॥ ६७ एवमुक्त्वा स पत्सेशः सचिवाभ्यर्थितः शुभाम् । विचित्रां संनिधौ देव्योरिमामकथयत्कथाम ॥ भस्ति भूतलविख्याता येयगुजयिनी पुरी। तस्सामादित्यसेनाख्यः पूर्वमासीन्महीपति. ॥ । ५० ५२ ५५ ५६ १० ·८० ८७ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरहः १८। आदित्यस्येव यस्येह न चस्साल फिल कचित् । प्रतापनिलयस्यैकचक्रवर्तितया रथः ॥ भासयत्युच्छ्रिते व्योम यच्छत्रे तुहिनविपि । न्यवर्तन्तातपत्राणि राज्ञामपगतोप्मणाम् ।। ७१ समस्तभूतलाभोगसंभवानां वभूव सः । भाजनं सर्वरनानामम्वुराशिरिवाम्भसाम् ।। ७२ स कदाचन कस्यापि हेतोर्यात्रागतो नृपः । ससैन्यो जाह्नवीकूलमासाद्यावस्थितोऽभवन् ।। तत्र तं गुणवर्माख्यः कोऽप्याव्यस्तत्प्रदेशजः । अभ्यगान्नृपमादाय कन्यारत्नमुपायनम् ।। रत्नं त्रिभुवनेऽप्येषा कन्योत्पन्ना गृहे मम । नान्यत्र दातुं शक्या च देवो हि प्रभुरीदृशः ।। इत्यावेद्य प्रतीहारमुसेनाथ प्रविश्य सः । गुणवर्मा निजां तस्मै राज्ञे कन्यामदर्शयत् ।। स तां तेजस्वती नाम दीप्तिद्योतितदिङ्मुसाम् । अनङ्गमगलावासरनदीपशिसामिव ।। पश्यन्नेहमयो राजा शिष्टस्तत्कान्तितेजसा । कामानिनेव संतप्तः स्विन्नो विगलति स्म सः॥ स्वीकृत्यैतां च तत्कालं महादेवीपदोचिताम् । चकार गुणवर्माणं परितुष्यालनः समम् ।। ततस्तां परिणीयैव प्रियां तेजस्वती नृपः । कृतार्थमानी स तया साकमुजयिनी ययौ । तत्र तन्मुससक्तैकदृष्टी राजा ह्यभूत्तथा । ददर्श राजकार्याणि न यथा सुमहान्यपि ।। ८१ तेजस्वतीकलालापीलितेव फिल श्रुतिः । नावसन्नप्रजाकन्दैस्तस्याक्रप्टमशक्यत ।। ८२ चिरप्रविष्टो निरगान्नैव सोऽन्तःपुरान्नृपः । निरगादरिवर्गस्य हृदयात्तु रुजाज्वरः ।। कालेन तस्य जज्ञे च राज्ञः सर्वामिनन्दिता । कन्या तेजस्खतीदेव्या बुद्धौ च विजिगीपुता ।। परमाद्भुतरूपा सा तृणीकृत्य जगत्रयम् । हर्प तस्याफरोत्कन्या प्रतापं च जिगीषुता ॥ अथाभियोक्तमुसिक्तं सामन्तं कंचिदेकदा । आदित्यसेनः प्रययावुजयिन्याः स भूपतिः ।। तां च तेजस्वती राज्ञी समारूढकरेणुकाम् । सहप्रयायिनी चक्रे सैन्यस्येवाधिदेवताम् ।। आरोह वराश्वं च दर्पोद्यद्धर्मनिझरम् । जगमाद्रिनिभं तुझं स श्रीवृक्षं समेसलम् ।। आसृक्कोत्थितपादाभ्यामभ्यस्यन्तमिवाम्बरे । गतिं गरुमतो दृष्टां वेगसब्रह्मचारिणः ॥ ८९ जवस्य मम पर्याप्ता किं नु स्यादिति मेदिनीम् । कलयन्तमिवोन्नम्य कंधरां धीरया दृशा ॥ किंचिद्गत्वा च संप्राप्य समां भूमि स भूपतिः । अश्वमुत्तेजयामास तेजस्वत्याः प्रदर्शयन् ।। ९१ सोऽश्वस्तत्पाणिपातेन यत्रेणेवरितः शरः । जगाम काप्यतिजवादलक्ष्यो लोकलोचनैः ।। ९२ तदृष्ट्वा विह्वले सैन्ये हयारोहाः सहस्रधा । अन्वधावन्न च प्रापुस्तमश्वापहृतं नृपम् ।। ९३ ततश्चानिष्टमाशङ्कय ससैन्या मत्रिणो भयात् ! आदाय देवीं क्रन्दन्ती निवृत्योजयिनी ययुः॥ ९४ तत्र ते पिहितद्वारकृतप्राकारगुमयः । राज्ञः प्रवृत्ति चिन्वन्तस्तस्थुराश्वासितप्रजाः ॥ अत्रान्तरे स राजापि नीतोऽभूत्तेन वाजिना । सरौद्रसिहसंचारां दुर्गा विन्ध्याटवी क्षणात् ।। ९६ तत्र देवास्थिते तस्मिन्नश्वे स सहसा नृपः । आसीन्महाटवीदत्तदिङ्मोहो विह्वलाकुलः ।। गतिमन्यामपश्यंश्च सोऽवतीर्य प्रणम्य च । तं जगादाश्वजातिज्ञो राजा वरतुरंगमम् ॥ देवस्त्वं न प्रभुद्रोहं त्वादशः कर्तुमर्हति । तन्मे त्वमेव शरणं शिवेन नय मां पथा। तच्छुत्वा सानुतापः सन्सोऽश्वो जातिस्मरस्तदा । तत्तथेत्यग्रहीगुद्धौ दैवतं हि योत्तमः ॥ ततो राज्ञि समारूढे स प्रतस्थे तुरंगमः । स्वच्छशीताम्बुसरसा मार्गेणाध्वक्लमच्छिदा ।। १०१ सायं च प्रापयामास स योजनशतान्तरम् । उजायन्याः समीपं तं राजानं वाजिसत्तमः ।। १०२ तद्वेगविजितान्वीक्ष्य सप्तापि निजवाजिनः । अस्ताद्रिकंदरालीने लजयेवांशुमालिनि ।। तमसि प्रस्ते द्वाराण्युजयिन्या विलोक्य सः । पिहितानि श्मशानं च वहिस्तत्कालभीपणम् ।। निनायैनं निवासाय भूपति बुद्धिमान्यः । वाीकान्तस्थितं तत्र गुप्तं विप्रमठं निशि ।। निशातिवाहयोग्यं च तं स दृष्ट्वा मठं नृपः । आदित्यसेनः प्रारेभे प्रवेष्टुं श्रान्तवाहनः ।। मधुम्नस्य विप्राश्च प्रवेगं तन्निवासिनः । श्मगानपालश्चौरो या कोऽप्यसाविति वादिनः ।। १ प्लंकरशे श्रीयो पियक्ष.. अपक्षे 'प्रीशो रोमाविशेष' इनि शिशुपालवश्रीशया (५१५६) महिनाय. ८८ ९० ९७ ९८ ९९ १०४ १०५ १०७ ·तरङ्गः ४] लावाणकलम्बकः३। । निर्ययुस्ते च संसक्तकलहा लोलनिष्ठुराः । भयकार्कश्यकोपानां गृहं हि च्छान्दसा द्विजाः ।। १०८ रटत्सु तेषु तत्रैको निर्जगाम ततो मठात् । विदूपकाख्यो गुणवान्धुर्यः सत्त्ववतां द्विजः ॥ १०९ यो युवा बाहुशाली च तपसाराध्य पावकम् । प्राप खड्गोत्तमं तस्माद्ध्यातमात्रोपगामिनम् ॥ स दृष्ट्वा तं निशि प्राप्तं धीरो भव्याकृति नृपम् । प्रन्छन्नः कोऽपि देवोऽयमिति द्ध्यौ विदूपकः ॥ १११ विधूय विप्रांश्वान्यांस्तान्स सर्वानुचिताशयः । नृपं प्रवेशयामास मठान्तः प्रश्रयानतः ॥ ११२ विश्रान्तस्य च दासीमिधूताध्वरजसः क्षणात् । आहार कल्पयामास राज्ञस्तस्य निजोचितम् ॥ ११३ तं चापनीतपर्याणं तदीयं तुरगोत्तमम् । यवसादिप्रदानेन चकार विगतश्रमम् ॥ ११४ रक्षाम्यहं शरीरं ते तत्सुखं स्वपिहि प्रभो । इत्युवाच च तं श्रान्तमास्तीर्णशयनं नृपम् ॥ सुप्ते च तस्मिन्द्वारस्थो जागरामास स द्विजः । चिन्तितोपस्थिताग्नेयसगहतोऽखिलां निशाम् ।। ११६ प्रातश्च तस्य नृपतेः प्रबुद्धस्यैव स स्वयम् । अनुक्त एव तुरगं सजीचक्रे विदूपकः ॥ ११७ राजापि स तमामत्र्य समारुह्य च वाजिनम् । विवेशोजयिनी दूरादृष्टो हाकुलैर्जनैः ।। ११८ प्रविष्टमभिजग्मुस्तं सर्वाः प्रकृतयः क्षणात् । तदागमनजानन्दलसत्कलकलारवाः ॥ ११९ आययौ राजभवनं स राजा सचिवान्वितः । ययौ तेजस्वतीदेव्या हृदयाच महाज्वरः॥ १२० वाताहतोत्सवाक्षिप्तपताकांशुकपतिमिः । उत्सारिता इवाभूवन्नगर्यास्तत्क्षणं शुचः ॥ १२१ अकरोदा दिनान्तं च देवी तावन्महोत्सवम् । यावन्नगरलोकोऽभूत्सार्कः सिन्दूरपिगलः ।। १२२ अन्येशुः स तमादित्यसेनो राजा विदूपकम् । मठादानाययामास तस्मात्सर्वैर्द्विजैः सह ।। १२३ प्रख्याप्य रात्रिवृत्तान्तं ददौ तस्मै च तत्क्षणम् । विदूपकाय ग्रामाणां सहस्रमुपकारिणे ॥ १२४ पौरोहित्ये च चक्रे तं प्रदत्तच्छत्रवाहनम् । विप्रं कृतज्ञो नृपतिः कौतुकालोकितं जनैः ।। १२५ एवं तदैव सामन्ततुल्यः सोऽभूद्विदूपकः । मोघा हि नाम जायेत महत्सूपकृतिः कुतः ।। १२६ यांश्च प्राप नृपाद्रामांस्तान्सर्वान्स महाशयः । तन्मठायिभिर्विप्रैः समं साधारणाव्यधात् ॥ १२७ तस्थौ च सेवमानस्तं राजानं स तदाश्रितः । भुजानश्च सहान्यैस्तैाह्मणामसंचयम् ।। काले गच्छति चान्ये ते सर्वे प्राधान्यमिच्छवः । नैव तं गणयामासुर्द्विजा धनमदोद्धताः ।। १२९ विभिन्नैः सप्तसंख्याकैरेकस्थानाश्रयैमिथः । संघर्षात्तैरवाध्यन्त ग्रामा दुर्घहैरिव ।। १३० उच्छृखलेषु तेप्वासीदुदासीनो विदूषकः । अल्पभावेपु धीराणामवज्ञैव हि शोभते ।। १३१ एकदा कलहासत्तान्तवा तानन्धुपाक्यो । कश्चिञ्चक्रधरो नरम विरः प्रकृतिनिमुरः ॥ १३२ परार्थन्यायवादेपु काणोऽप्यम्लानदर्शनः । कुन्जोऽपि वाचि सुस्पष्टो विप्रस्तानित्यभाषत ।। १३३ प्राप्ता मिक्षाचरैर्भूत्वा भवद्भिः श्रीरियं शठाः । तन्नाशयथ किं ग्रामानन्योन्यमसहिष्णवः ।। विदूपकस्य दोषोऽयं येन यूयमुपेक्षिताः । तदसंदिग्धमचिरात्पुनर्भिक्षां भ्रमिष्यथ ।। १३५ वरं हि दैवायत्तैकवृद्धिस्थानमनायकम् । न तु विप्लुतसर्वार्थ विभिन्नवहुनायकम् ।। १३६ तदेकं नायकं धीरं कुरुध्वं वचसा मम । स्थिरया यदि कृत्यं वो धुर्यरक्षितया श्रिया ।। १३७ तच्छ्रुत्वा नायकत्वं ते सर्वेऽप्यैच्छन्यदासनः । तदा विचिन्त्य मूढांस्तान्पुनश्चक्रधरोऽब्रवीत् ॥ १३८ संघर्पशालिनां तर्हि समयं वो ददाम्यहम् । इतः श्मशाने शुलायां त्रयश्चौरा निपूदिताः ॥ १३९ नासास्तेषां निशि च्छित्त्वा यः सुसत्त्व इहानयेत् । स युप्माकं प्रधानः स्याद्वीरो हि स्वाम्यमहति॥१४० इति चक्रधरेणोक्तान्विप्रास्तानन्तिकस्थितः । कुरुध्वमेतत्को दोप इत्युवाच विदूषकः ।। १४१ ततस्तेऽस्यावदन्विप्रा नैतत्कर्तु क्षमा वयम् । यो वा शक्तः स कुरुतां समये च वयं स्थिताः ।। १४२ ततो विदूपकोऽवादीदहमेतत्करोमि भोः । आनयामि निशि च्छित्त्वा नासास्तेपां श्मशानतः ।। १४३ ततस्तदुष्करं मत्वा तेऽपि मूढास्तमबुवन् । एवं कृते त्वमस्माकं स्वामी नियम एप नः ॥ १४४ इत्येवाख्याप्य समयं प्राप्तायां रजनौ च तान् । आमत्र्य विप्रान्मययौ श्मशानं स विदूपकः ॥ १४५ प्रविवेश च तद्वीरो निज कमेव भीपणम् । चिन्तितोपस्थिताग्नेयकृपाणैकपरिग्रहः ।। १४६ १२८ १३४ ·१४८ ६४ कथासरित्सागर । [आदितस्तरङ्गः १८1 डाकिनीनादसवृद्धगध्वायसयाशिते । उल्कामुसमुसोल्कामिविस्फारितचितानले ॥ १४७ ददर्श तन मध्ये च स ताशलाधिरोपितान् । पुरुपान्नासिकाछेदमियेवो कृताननान् ।। यावञ्च निकट तेपा प्राप तावत्रयोऽपि ते । वेतालाधिष्ठितास्तस्मिन्प्रहरन्ति स्म मुष्टिमि ।। १४९ निष्कम्प एव सङ्गेन सोऽपि प्रतिजधान तान् । न शिक्षित प्रयनो हि धीराणा हृदये भिया । १५० तेनापगतवेतालविकाराणा स नासिका । तेपा चकर्त वद्धा च कृती जग्राह वाससि ॥ १५१ आगच्छश्च ददशक शवस्योपरि सस्थितम । प्रव्राजक श्मशानेऽत्र जपन्त स विदृपक ॥ १५२ तचेष्टालोकनकीडाकोतुकादुपगम्य तम् । प्रन्छन्न पृष्टतस्तस्य तस्थो प्रव्राजकस्य स ॥ १५३ क्षणात्प्रव्राजकस्याध फूत्कार मुक्तवाझव । निरगाच मुसात्तस्य ज्वाला नाभेश्च सर्पपा ॥ १५४ गृहीत्वा सर्पपास्ताश्च स परित्राजकस्तत । उत्थाय ताडयामास शव पाणितलेन तम् ॥ १५५ उदतिष्ठत्स चोत्तालवेतालाधिष्ठित शव । आरुरोह च तस्यैव स्कन्धे प्रव्राजकोऽथ स ॥ १५६ तदारूढश्च सहसा गन्तु प्रववृते तत । विदूपकोऽपि त तूप्णीमन्वगच्छदलक्षित ॥ १५७ नातिदूरमतिकम्य स ददर्श विदूपक । शून्य कात्यायनीमूर्तिसनाथ देवतागृहम् ॥ १५८ तत्रावतीर्य वेतालस्कन्धात्प्रव्राजकस्तत । विवेश गर्भभवन वेतालोऽप्यपतद्भुवि ॥ १५९ विदूपकश्च तनासीगुक्त्या पश्यन्नलक्षित । प्रव्राजकोऽपि सपूज्य तन देवीं व्यजिशपत् ॥ १६० तुष्टासि यदि तद्देवि देहि मे वरमीप्सितम् । अन्यथामोपहारेण प्रीणामि भवतीमहम् ।। १६१ इत्युक्तवन्त त तीव्रमन्त्रसाधनगर्वितम् । प्रव्राजक जगादेव वाणी गर्भगृहोदता ।। १६२ आदित्यसेननृपते सुतामानीय कन्यकाम् । उपहारीकुरुष्वेह तत प्राप्स्यसि वाञ्छितम् ।। एतच्छ्रुत्वा स निर्गत्य करणाहत्य त पुन । प्रबाडुत्थापयामास वेताल मुक्तफूत्कृतिम् ॥ १६४ तस्य च स्कन्धमारुह्य निर्यद्वधानलार्चिप । आनेतु राजपुत्री तामुत्पत्य नभसा ययौ । १६५ विदूपकोऽपि तत्सर्व दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् । कथ राजसुतानेन हन्यते मयि जीवति ॥ १६६ हैव तावत्तिष्ठामि यावदायात्यसौ शठ । इत्यालोच्य स तव तस्थौ छनो विदूपक ॥ १६७ प्रव्राजकश्च गत्वैव वातायनपथेन स । प्रविश्यान्त पुर प्राप सुप्ता निशि नृपालजाम् ॥ १६८ आययौ च गृहीत्वा ता गगनेन तमोमय । कान्तिप्रकाशितदिश राहु शशिकलामिव ।। १६९ हा तात हाम्वेति च ता क्रन्दन्ती कन्यका वहन् । तनैव देवीभवने सोऽन्तरिक्षादवातरत् ॥ १७० प्रविवेश च तत्काल वेताल प्रविमुच्य स । कन्यारत्न तदादाय देवीगर्भगृहान्तरम् ॥ १७१ तन यावनिहन्तु ता राजपुत्रीमियेप स । तावदाकृष्टसगोऽन प्रविवेश विदूपक ॥ १७२ आ पाप मारतीपुप्पमश्मना हन्तुमीहसे । यदस्यामाकृतौ शस्त्र व्यापारयितुमिच्छसि ।। इत्युक्त्वाकृप्य पेशेषु शिरस्तस्य विवेल्लत । प्रव्राजकस्य चिच्छेद सङ्गेन स विदूपक ॥ १७४ आश्वासयामास च ता राजपुनी भयाकुलाम् । प्रविशन्तीमिवाङ्गानि किंचित्प्रत्यभिजानतीम् ॥ कथमन्त पुर राज्ञो राजपुनीमिमामित । नयेयमिति तत्कालमसो धीरो व्यचिन्तयत् ।। भो विदूपक शण्वेतद्योऽय प्रवाद त्वया हत । महानेतस्य वेताल सिद्धोऽभूत्सर्पपास्तथा ॥ ततोऽस्य पृथ्वीराज्ये च वाञ्छा राजासजासु च । उदपद्यत तेनायमेव मूढोऽद्य वञ्चित ॥ तद्गृहाणैतदीयास्त्व सर्पपान्वीर येन ते । इमामेका निशामद्य भविष्यत्यम्परे गति ॥ इत्याकाशगता वाणी जातहर्प जगाद तम् । अनुगृहन्ति हि प्रायो देवता अपि तादृशम् ॥ ततो वनाञ्चलात्तस्य स परिव्राजक्स्य तान् । जग्राह सर्पपान्हसे तामके च नृपालजाम् ।। यावश्च देवीभवनात्स तस्मानिर्ययौ यहि । उपचार पुनसावदन्या नभसि भारती॥ इहैव देवीभवने मासस्यान्ते पुनस्त्वया । आगन्तव्य महावीर विस्मर्तव्यमिद न ते ।। तन्मृत्वा स तथेत्युक्त्वा सद्यो देवीप्रसादत । उत्पपात नभो विभ्रद्राजपुत्री विदूपर ॥ १ मादीमाधयश्चमाइस्थापोरघरटय पारकुण्टामाधव माल त्यादिवथानुकरोतीमा वाम् १७३ १७६ १७७ १७८ १८० २८१ १८२ १८३ १८४ ·१९७ तरङ्गः४] लावाणकलम्बकः ३ । ६५ गत्वा च गगनेनाशु स तामन्तःपुरान्तरम् । प्रावेशयद्राजसुतां समाश्वस्तामुवाच च ॥ न मे भविष्यति प्रातर्गतियोनि ततश्च माम् । सर्वे द्रक्ष्यन्ति निर्यान्तं तत्संप्रत्येव याम्यहम् ।। १८६ इति तेनोदिता पाला बिभ्यती सा जगाद तम् । गते त्वयि मम प्राणास्त्रासाकान्ताः प्रयान्त्यमी ॥ १८७ तन्महाभाग मा गास्त्वं देहि मे जीवितं पुनः । प्रतिपन्नार्थनिर्वाहः सहजं हि सतां व्रतम् ।। १८८ तच्छ्रुत्वा चिन्तयामास स सुसत्त्वो विदूपकः । यदस्तु मे न गच्छामि मुञ्चेत्प्राणान्भयादियम् ॥ १८९ ततश्च नृपतेर्भक्तिः का मया विहिता भवेत् । इत्यालोच्य स तत्रैव तस्थावन्तःपुरे निशि ॥ १९० व्यायामजागरश्रान्तो ययौ निद्रां शनैश्च सः । राजपुत्री त्वनिद्रैव भीता तामनयन्निशाम् ॥ १९१ विश्राम्यतु क्षणं तावदिति प्रेमामानसा । सुप्तं प्रबोधयामास सा प्रभातेऽपि नैव तम् ।। १९२ ततः प्रविष्टा ददृशुस्तमन्तःपुरचारिकाः । ससंभ्रमाश्व गत्वैव राजानं तं व्यजिज्ञपन् । १९३ राजाप्यवेक्षितुं तत्त्वं प्रतीहारं व्यसर्जयत् । प्रतीहारश्च गत्वान्तस्तत्रापश्यद्विदूपकम् ॥ १९४ शुश्राव च यथावृत्तं स तद्राजसुतामुसात् । तथैव गत्वा राज्ञे च स समग्र न्यवेदयत् ।। १९५ विदूपकस्य सत्त्वज्ञस्तच्छ्रुत्वा स महीपतिः । फिमेतत्स्यादिति क्षिप्रं समुद्धान्त इवाभवत् ॥ १९६ आनाययच दुहितुर्मन्दिरात्तं विदूपकम् । दत्तानुयानं मनसा तस्याः स्नेहानुपातिना ॥ पप्रच्छ च यथावृत्तं स राजा तमुपागतम् । आ मूलतच सोऽप्यस्मै विप्रो वृत्तान्तमब्रवीत् ।। १९८ अदर्शयच वस्त्रान्ते निवद्धाश्चौरनासिकाः । प्रवादसंवन्धिनस्तांश्च सर्पपान्भूमिभेदिनः॥ १९९ ततः संभाव्य सत्यं तत्तांश्चानाय्य मठद्विजान् । सर्वाश्चक्रधरोपेतान्पृष्ट्वा तन्मूलकारणम् ॥ २०० स्वयं श्मशाने गत्वा च दृष्ट्वा तांश्छिन्ननासिकान् । पुरुपांतं च निहूनकण्ठं प्रव्राजकाधमम् ।। २०१ उत्पन्न प्रत्ययो राजा स तुतोप महाशयः । विदूपकाय कृतिने सुताप्राणप्रदायिने ।। २०२ ददौ तस्मै च तामेव तदैव तनयां निजाम् । किमदेयमुदाराणामुपकारिपु तुष्यताम् ॥ २०३ श्रीरुवासाम्बुजप्रीत्या नूनं राजसुताकरे । गृहीतपाणिर्येनास्या लेभे लक्ष्मी विदूपकः॥ २०४ ततो राजोपचारेण स तया कान्तया सह । आदित्यसेननृपतेस्तस्थौ श्लाघ्ययशा गृहे ॥ अथ यातेपु दिवसेप्वेकदा दैवचोदिता । तमुवाच निशायां सा राजपुत्री विदूपकम् ।। २०६ नाथ स्मरसि यत्तत्र तव देवीगृहे निशि । मासान्ते त्वमिहागच्छेरित्युक्तं दिव्यया गिरा ।। तन चाद्य गतो मासो भवतस्तच विस्मृतम् । इत्युक्तः प्रियया स्मृत्वा स जहर्प विदूपकः ॥ साधु स्मृतं त्वया तन्धि विस्मृतं तन्मया पुनः । इत्युक्त्वालिङ्गनं चास्यै स ददौ पारितोषकम् ॥ २०९ सुप्तायां च ततस्तस्यां निर्गत्यान्त.पुरान्निशि । आदाय सङ्गं स्वस्थः संस्तद्देवीभवनं ययौ ।। २१० प्राप्तो विदूपकोऽहं भोरिति तन्न वदन्वहिः । प्रविशेत्यशृणोद्वाचमन्त. केनाप्युदीरिताम् ।। २११ प्रविश्य चान्तरे सोऽत्र दिव्यमावासमैक्षत । तदन्तर्दिव्यरूपां च कन्यां दिव्यपरिच्छदाम् ।। २१२ स्वप्रभाभिन्नतिमिरां रजनिचलितामिव । हरकोपाग्निनिर्दग्धस्मरसंजीवनौपधिम् ॥ २१३ किमेतदिति साश्चर्यः स तया हृष्टया स्वयम् । सस्नेहबहुमानेन स्वागतेनाभ्यनन्द्यत ।। २१४ उपविष्टं च संजातविनम्मं प्रेमदर्शनात् । तत्स्वरूपपरिज्ञानसोत्सुकं सा तमनवीत् ।। २१५ अहं विद्याधरी कन्या भद्रानाम महान्वया । इह कामचरत्वाच त्यामपश्यमहं तदा ॥ २१६ त्वद्गुणाकृष्टचित्ता च तत्कालमहमेव ताम् । अदृश्यवाणीमसृजं पुनरागमनाय ते ॥ अद्य विद्याप्रयोगाश्च संमोह्य प्रेरिता मया । सा ते राजसुतैयास्मिन्कार्ये स्मृतिमजीजनत् ।। २१८ त्वदर्थ च स्थितास्मीह तत्तुभ्यमिदमर्पितम् । शरीरं सुन्दर मया कुरु पाणिप्रहं मम ।। २१९ इत्युक्तो भद्रया भव्यो विद्यार्या विदृपकः । तथेति परिणिन्ये तां गान्धर्वविधिना तदा ॥ २२० अतिष्ठदथ तत्रैव दिव्यं भोगमवाप्य सः । स्वपौरुपफलद्धयेव प्रियया संगततया ॥ अन्नान्तरे प्रबुद्धा सा राजपुत्री निशाक्षये । भारं हमपश्यन्ती विपादं सहसागमत् ।। उत्थाय पान्तिकं मातुः प्रस्खलद्भिः पदैर्ययो । विहला संगलद्वाप्पतरगितरिलोचना ॥ २२३ २०७ २२२ ·६६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः १८॥ २२४ २२५ २२६ २२७ २२८ २२९ २३१ २३२ २३३ २३४ २३७ २३८ २३९ २४० २४१ स पतिमें गतः कापि रात्राविति च मातरम् । आमापराधसभया सानुतापा च साभ्यधात् ।। ततस्तन्मातरि स्नेहासंभ्रान्तायां क्रमेण तत् । बुवा राजापि तत्रैत्य परमाकुलतामगात् ।। जाने श्मशानवाचं तं गतोऽसौ देवतागृहम् । इत्युक्ते राजसुतया राजा तत्र स्वयं ययौ ।। तत्र विद्याधरीविद्याप्रभावेण तिरोहितम् । विचित्यापि न लेभे तं स क्षितीशो विदूपकम् ।। ततो राज्ञि परावृत्ते निराशां तां नृपात्मजाम् । देहत्यागोन्मुखीमेत्य ज्ञानी कोऽप्यनवीदिदम् ।। नारिष्टशङ्का कर्तव्या स हि ते वर्तते पतिः । युक्तो दिव्येन भोगेन त्वामुपैष्यति चाचिरात् ।। तच्छ्रुत्वा राजपुत्री सा धारयामास जीवितम् । हृदि प्रविष्टया रुद्धं तत्प्रत्यागमवाञ्छया । विदूषकस्यापि ततस्तिष्ठतस्तत्र तां प्रियाम् । भद्रां योगेश्वरी नाम सखी काचिदुपाययौ ।। उपेत्य सा रहस्येनामिदं भद्रामथाब्रवीत् । ससि मानुपसंसर्गाक्रुद्धा विद्याधरास्त्वयि ।। पापं च ते चिकीर्षन्ति तदितो गम्यतां त्वया । अस्ति पूर्वाम्बुधेः पारे पुरं कार्कोटकाभिधम् ॥ तदतिक्रम्य च नदी शीतोदा नाम पावनी । ती तामुदयाख्यश्च सिद्धक्षेत्रं महागिरिः ।। विद्याधरैरनाक्रम्यस्तत्र स्वं गच्छ सांप्रतम् । प्रियस्य मानुपस्यास्य कृते चिन्तां च मा कृथाः ।। एतद्धि सर्वमेतस्य कथयित्वा गमिष्यसि । येनैप पश्चात्तत्रैव सत्त्ववानागमिष्यति ॥ इत्युक्ता सा तया सख्या भद्रा भयवशीकृता । विदूषकानुरक्तापि प्रतिपेदे तथेति तत् ॥ उक्त्वा च तस्य तद्युक्त्या दत्त्वा च स्वाङ्गुलीयकम् । विदूषकस्य रात्र्यन्तसमये सा तिरोदधे ।। विदूपकस्य पूर्वस्मिञ्शून्ये देवगृहे स्थितम् । क्षणादपश्यदासानं न भद्रां न च मन्दिरम् ।। स्मरन्विद्याप्रपञ्च तं पश्यंश्चैवाङ्गुलीयकम् । विपादविस्मयावेशवशः सोऽभूद्विदूषकः ॥ अचिन्तयच्च तस्याः स वचः स्वममिव स्मरन् । गता तावन्निवेद्यैव सा ममोदयपर्वतम् ॥ तन्मयाप्याशु तत्रैव गन्तव्यं तदवाप्तये । न चैवं लोकदृष्टं मां लब्ध्वा राजा परित्यजेत् ।। तस्माद्युक्तिं करोमीह कार्य सिद्ध्यति मे यथा । इति संचिन्त्य मतिमानरूपमन्यत्स शिश्रिये ॥ जीर्णवासा रजोलिप्तो भूत्वा देवीगृहात्ततः । निरगादथ हा भद्रे हा भद्रे इति स ग्रुवन् । तत्क्षणं च विलोक्यैनं जनास्तद्देशवर्तिनः । सोऽयं विदूपकः प्राप्त इति कोलाहलं व्यधुः ।। बुवा च राज्ञा निर्गत्य स्वयं दृष्ट्वा तथाविधः । उन्मत्तचेष्टोऽवष्टभ्य स नीतोऽभूत्स्वमन्दिरम् ॥ तत्र स्नेहाकुलैयद्यदुक्तोऽभूभृत्यवान्धवैः । तत्र तत्र स हा भद्रे इति प्रत्युत्तरं ददौ ।। वैद्योपदिष्टैरभ्यङ्गैरभ्यक्तोऽपि स तत्क्षणम् । अगमुलयामास भूरिणा भस्मरेणुना ।। स्नेहेन राजपुत्र्या च स्वहस्ताभ्यामुपाहृतः । आहारस्तेन सहसा पादेनाहत्य चिक्षिपे ॥ एवं स तस्थौ कतिचिदिवसांस्तत्र निःस्पृहः । पाटयन्निजवस्राणि कृतोन्मादो विदूपकः ।। अशक्यप्रतिकारोऽयं तत्किमर्थ कर्थ्यते । त्यजेत्कदाचन प्राणान्ब्रह्महत्या भवेत्ततः ॥ खच्छन्दचारिणस्त्वस्य कालेन कुशलं भवेत् । इत्यालोच्य स चादित्यसेनो राजा मुमोच तम् ।। ततः स्वच्छन्दचारी सन्नन्येशुः साङ्गुलीयकः । वीरो भद्रा प्रति स्वैरं स प्रतस्थे विदूषकः ॥ गच्छन्नहरहः प्राच्यां दिशि प्राप स च क्रमात् । मध्ये मार्गवशायातं नगरं पौण्डूवर्धनम् ॥ मातरत्र वसाम्येकां रात्रिमित्यभिधाय सः। ब्राह्मण्यास्तत्र कस्याश्चिदृद्धायाः प्राविशद्गृहम् ।। प्रतिपन्नाश्रया सा च कृतातिथ्या क्षणान्तरे । ब्राह्मणी समुपेत्यैवं सान्तर्दुःसा जगाद तम् ।। तुभ्यमेव मया दत्तं पुत्र सर्वमिदं गृहम् । तद्गृहाण यतो नास्ति जीवितं मम सांप्रतम् ॥ कस्मादेवं प्रवीपीति तेनोक्ता विस्मितेन सा । श्रूयतां कथयाम्येतदित्युक्त्वा पुनरब्रवीत् ॥ अस्तीह देवसेनाख्यो नगरे पुत्र भूपतिः । तस्य चैका समुत्पन्ना कन्या भूतलभूषणम् ॥ मया दुःसेन लब्धेयमिति तां दुःखलब्धिकाम् । नाना चकारैप नृपस्तनयामतिवत्सलः ।। कालेन यौवनारूढामानीताय स्ववेश्मनि । राज्ञे कच्छपनाथाय तां मादाधेप भूपतिः ॥ स कच्छपेश्वरसस्या वध्या वासगृहं निगि । प्रविष्ट एव प्रथमं तत्कालं पञ्चतां ययौ । २४२ २४३ २४४ २४६ २४८ २४९ २५० २५१ २५२ २५३ २५४ २५५ २५६ २५७ २५८ २५९ २६० २६१ २६२ ·६७ २६३ २६४ २६५ २६६ २६७ २६८ २६९ २७० २७१ २७२ २७३ २७४ २७५ २७६ . तरङ्गः ४. लावाणफलम्बका ३ ततो विमनसा राज्ञा भूयोऽप्येतेन सा सुता । दत्तान्यस्मै नृपायाभूत्सोऽपि तद्वद्व्यपद्यत ॥ तयाञ्च यदान्येऽपि नृपा वाञ्छन्ति नैव ताम् । तदा सेनापति राजा निजमेवं समादिशत् ।। इतो देशात्त्वयैकैकः क्रमादेकैकतो गृहात् । पुमान्प्रत्यमानेयो ब्राहाणः क्षत्रियोऽथया ।। आनीय च प्रवेश्योऽत्र रात्रौ मत्पुत्रिकागृहे । पश्यामोऽत्र विपद्यन्ते कियन्तोऽत्र कियचिरम् ।। उत्तरिष्यति यश्चात्र सोऽस्सा भर्ता भविष्यति । गतिः शक्या परिच्छेत्तुं नह्यद्भुतविधेर्विधेः ।। इति सेनापती राज्ञा समादिष्टो दिने दिने । वारक्रमेण गेहेभ्यो नयत्येव नरानिह ।। एवं च तत्र यातानि क्षयं नरशतान्यपि । मम चाकृतपुपयाया एकः पुत्रोऽत्र वर्तते ।। तस्य वारोऽद्य संप्राप्मस्तत्र गन्तुं विपत्तये । तदभावे मया कार्य प्रातरमिप्रवेशनम् ॥ तज्जीवन्ती स्वहस्तेन तुभ्यं गुणवते गृहम् । ददामि सर्व येन स्यां न पुनर्दुःखभागिनी ।। एवमुक्तवतीं धीरस्तामवोचद्विदूषकः । यद्येवमम्ब तर्हि त्वं मा स्म विक्लवतां कृथाः ।। अहं तत्राद्य गच्छामि जीवत्वेकसुतस्तव । किमेतं घातयामीति कृपा ते मयि मा च भूत् ॥ सिद्धियोगाद्धि नास्त्येव भयं तन्त्र गतस्य मे । एवं विदूपकेणोक्ता ब्राह्मणी सा जगाद तम् ।। तर्हि पुण्यैर्ममायातः कोऽपि देवो भवानिह । तत्प्राणान्देहि नः पुत्र कुशलं च तथासनि ।। एवं तया सोऽनुमतः सायं राजसुतागृहम् । सेनापतिनियुक्तेन किंकरेण समं ययौ ।। तत्रापश्यन्नृपसुतां तां यौवनमदोद्धताम् । लतामनुचितस्फीतपुष्पभारानतामिव ।। ततो निशायां शयने राजपुत्र्या तयाश्रिते । ध्यातोपनतमामेयं खग विभ्रत्करेण सः॥ पासवेश्मनि तत्रासीजाग्रदेव विदूपकः । पश्यामि तावत्को हन्ति नरानोति चिन्तयन् ।। प्रसुप्ते च जने क्षिप्रादपावृतकपाटकम् । स द्वारदेशादायान्तं घोरं राक्षसमैक्षत ॥ स च द्वारि स्थितस्तत्र राक्षसो वासकान्तरे । भुजं नरशताकाण्डयमदण्ड न्यवेशयत् ॥ विदूपकश्च चिच्छेद धावित्वा तस्स तं त्रुधा । एकखगप्रहारेण वाहुं सपदि रक्षसः ॥ छिन्नवाहुः पलाय्याशु जगाम स निशाचरः। भूयोऽनागमनायैव तत्सत्त्वोत्कर्षभीतितः ॥ प्रबुद्धा वीक्ष्य पतितं रक्षोवाहुं नृपासजा । भीता च जातहर्षा च विस्मिता च बभूव सा ।। प्रातश्च ददृशे राज्ञा देवसेनेन तत्र सः । स्वसुतान्तःपुरद्वारि स्थितश्छिन्नच्युतो भुजः ।। इतः प्रभृति नेहान्यैः प्रवेष्टव्यं नरैरिति । दत्तो विदूपकेणेव सुदीर्घः परिघार्गलः ।। ततो दिव्यप्रभावाय तस्मै प्रीतः स पार्थिवः । विदूषकाय तनयां तां ददौ विभवोत्तरम् ।। ततस्तया समं तत्र कान्तया स विदूपकः । तस्थौ दिनानि कतिचिद्रूपवत्येव संपदा ।। एकस्मिंश्च दिने सुप्ता राजपुत्रीं विहाय ताम् । स ततः प्रययौ रानौ तां भद्रा प्रति सत्वरः ।। राजपुत्री च सा प्रातस्तददर्शनदुःखिता । आसीदाश्वासिता पित्रा तत्प्रत्यावर्तनाशया ॥ सोऽपि गच्छन्नहरहः क्रमात्प्राप विदूषकः । पूर्वाम्बुधेरदूरस्था नगरी ताम्रलिप्तिकाम् ॥ तत्र चक्रे स केनापि वणिजा सह संगतिम् । स्कन्ददासाभिधानेन पारमधेर्यियासता ॥ तेनैव सह सोऽनल्पतदीयधनसंभृतम् । यानपानं समारुह्य प्रतस्थेऽम्बुधिवर्मना । ततः समुद्रमध्ये तद्यानपानमुपागतम् । अकस्मादभवद्रुद्धं व्यासक्तमिव केनचित् ।। अर्चितेऽप्यर्णवे रत्नैर्यदा न विचचाल तत् । तदा स वणिगातः सन्स्कन्ददासोऽब्रवीदिदम् ॥ यो मोचयति संरुद्धमिदं प्रवहणं मम । तस्मै निजधनार्घ च स्वसुतां च ददाम्यहम् ॥ तच्छ्रुत्वैव जगादेवं धीरचेता विदूषकः । अहमत्रावतीर्यान्तर्विचिनोम्यम्बुधेर्जलम् ॥ क्षणाच मोचयाम्येतद्रुद्धं प्रवहणं तव । यूयं चाप्यवलम्बध्वं पद्धा मां पाशरमिः ॥ विमुक्ते च प्रवहणे तत्क्षणं वारिमध्यतः । उद्धर्तव्योऽस्मि युप्मामिरवलम्बनरज्जुभिः ।। तथेति तेन वणिजा तद्वचस्यभिनन्दिते । ववन्धुः कर्णधारासं र बन्धेन कक्षयोः ।। सदद्धोऽवततारैव वारिधौ स विदूपकः । न जात्ववसरे प्राप्ते सत्त्ववानवसीदति ॥ २७८ २७९ २८० २८२ २८२ २८४ २८५ २८६ २८७ २८८ २८९ २९० २९१ २९२ २९३ २९४ २९५, २१६ २९७ २९८ २९९ ३०० ३०१ ·७० ૨૮૨ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १९॥ स्मृतमात्रागतस्योक्त्वा गन्तव्याध्यक्रम निजम् । तस्यारुरोह स स्कन्धे भद्रामारोप्य तां पुरः ।। ३८० सापि सेहे तदत्युमराक्षसांसाधिरोहणम् । अनुरागपरायत्ताः कुर्वते किं न योपित्तः ।। ३८१ रक्षोधिरूढश्च ततः स प्रतस्थे प्रियाससः । विदूषकः पुनः प्राप तय कार्कोटकं पुरम् ॥ रक्षोदर्शनसत्रासं तत्र चालोकितो जनैः । दृष्ट्वार्यवर्मनृपति स्वां भायी मार्गति स्म सः । ३८३ दत्तां तेन गृहीत्वा च तत्सुतां तां भुजार्जिताम् । तथैव राक्षसारूढः स प्रतस्थे पुरात्ततः ।। ३८४ गत्वाम्बुधेस्तटे प्राप पापं तं वणिजं च सः । येनास्य वारिधौ पूर्व छिन्नाः क्षिप्तस्य रजवः ।। ३८५ जहार तस्य च सुतां वणिजः स धनैः सह । प्रागम्बुधौ प्रवहणप्रमोचनपणार्जिताम् ॥ ३८६ धनापहारमेवास्य वधं मेने च पाप्मनः । कदर्याणां परे प्राणाः प्रायेण हर्थसंचयाः ।। ३८७ ततो रक्षोरथारूढस्तामानीय वणिक्सुताम् । स भद्राराजपुत्रीभ्यां सहैवोदपतन्नमः ॥ ३८८ दर्शयन्निजकान्तानां शुमार्गेण ततार च । विलसत्सत्त्वसंरम्भ स्वपौरुषमिवाम्बुधिम् ।। ३८९ प्राप तच स भूयोऽपि नगरं पौपडूवर्धनम् । दृष्टः सविस्मयं सर्वैर्वाहनीकृतराक्षसः ।। तत्र तां देवसेनस्य सुतां राज्ञश्चिरोत्सुकाम् । भार्या संभावयामास राक्षसावजयार्जिताम् ।। ३९१ रुध्यमानोऽपि तत्पित्रा स स्वदेशसमुत्सुकः । गृहीत्वा तामपि ततः प्रायादुज्जयिनी प्रति ।। ३९२ अचिरेण च तां प्राप पुरी राक्षसयोगतः । बहिर्गतामिवात्मीयदेशदर्शननिर्वृतिम् ।। अथोपरि स्थितस्तस्य महाकायस्थ रक्षसः । अंसस्थतद्वधूचक्रकान्तिप्रकटितासनः ।। ३९४ स जनैर्ददृशे तत्र शिखरे ज्वलितौषधौ । शशाङ्क इव पूर्वाद्रेरुदयस्थो विदूपकः । ततो विस्मितवित्रस्ते जने बुद्धात्र भूपतिः । आदित्यसेनो निरगाच्छशुरोऽस्य तदा पुरः ॥ ३९६ विदूषकस्तु दृष्ट्वा तमवतीर्याशु राक्षसात् । प्रणम्य नृपमभ्यागानृपोऽप्यभिननन्द तम् ।। ३९७ अवतायैव तत्स्कन्धात्ताः स्वभार्यास्ततोऽसिलाः । मुमोच कामचाराय राक्षसं स विदूपकः ।। गते च राक्षसे तस्मिन्स तेन सह भूभुजा । श्वशुरेण सभार्यः सन्माविशद्राजमन्दिरम् ।। तत्र तां प्रथमा भार्या तनयां तस्य भूपतेः । आनन्दयदुपागत्य चिरोत्कण्ठावशीकृताम् ।। कथमेतास्त्वया भार्याः प्राप्ताः कश्चैप राक्षसः । इति पृष्टः स राज्ञात्र सर्वमस्मै ततः प्रभावतुष्टेन तेन तस्य महीभृता । जामातुर्निजराज्याध प्रदत्तं कार्यवेदिना ।। तत्क्षणाच स राजाभूद्विप्रो भूत्वा विदूपकः । समुच्छ्रितसितच्छत्रो विधूतोभयचामरः॥ तदा च मगलातोद्यवाद्यनिदिनिर्भरा । प्रहर्पमुक्तनादेव रराजोजयिनी पुरी॥ इत्याप्तराज्यविभवः क्रमशः स कुत्ला जित्वा महीमखिलराजकपूजिताभिः । ताभिः समं विगतमत्सरनिर्वृतामिर्भद्राससश्चिरमरंस्त निजप्रियाभिः ।। इत्यनुकूले दैवे भजति निजं सत्त्वमेव धीराणाम् । लक्ष्मीरभसाकर्पणसिद्धमहामोद्मन्नत्वम् ।। इत्थं श्रुत्वा वत्सराजस्य वक्त्राचित्रामेतामद्भुतार्थी कथा ते । पार्शसीना मत्रिणश्चास्य सर्वे देव्यो चापि प्रीतिमत्र्यामवापुः ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते फथासरित्सागरे लावाणकलम्बके चतुर्थस्तरङ्गः । ३९५ ३९९ तत् ॥ ४०१ ४०२ ४०४ पञ्चमस्तरऊः। ततो वत्सेश्वरं प्राह तत्र यौगन्धरायणः । राजन्दैवानुकूल्यं च विद्यते पौरुपं च ते ॥ नीतिमार्गे च यमप्यत्र किंचित्कृतश्रमाः । तद्यथाचिन्तितं शीघ्रं कुरुष्व विजयं दिशाम् ।। इत्युक्ते मन्त्रिमुत्येन राजा वत्सेश्वरोऽत्रवीत् । अन्त्येतद्वहुविनास्तु मदा कल्याणसिद्धयः । अतम्नदर्थ तपसा शंभुमाराधयाम्यहम् । विना दि तत्प्रसादेन कुतो वाञ्छित्तसिद्धयः ॥ समूत्वा च तपलम्य मत्रिणोऽप्यनुमेनिरे । सेतुबन्धोद्यतस्याब्धौ रामस्येव कपीश्वराः ।।

·६ ७ ९ १० ११ १२ १५ १८ १९ २१ २२ तरणः ५।] लायाणकलम्बक: ३ । ततस्तं सह देवीभ्यां सचिवैश्च तपःस्थितम् । त्रिरात्रोपोपितं भूपं शिवः स्वप्नं समादिशत् ॥ तुष्टोऽस्मि ते तदुत्तिष्ठ निर्विघ्नं जयमाप्स्यसि । सर्वविद्याधराधीशं पुत्रं चैवाचिरादिति ॥ ततः स बुबुधे राजा तत्प्रसादहृतक्लमः । अौशुरचिताप्यायः प्रतिपञ्चन्द्रमा इव ।। आनन्दयञ्च सचिवान्प्रातः स्वप्नेन तेन सः । प्रतोपवासक्लान्ते च देव्यौ द्वे पुष्पकोमले ॥ तत्स्वप्नवर्णनेनैव श्रोत्रपेयेन तृप्तयोः। तयोश्च विभवायैव जातः स्वाद्वौपधक्रमः ॥ लेभे स राजा तपसा प्रभावं पूर्वजैः समम् । पुण्यां पतिघ्रतानां च तत्पन्यो कीर्तिमापतुः ॥ उत्सवव्यप्रपौरे च विहिते व्रतपारणे । यौगन्धरायणोऽन्येारिति राजानमब्रवीत् ।। धन्यस्त्वं यस्य चैवेत्थं प्रसन्नो भगवान्हरः । तदिदानी रिपूञ्जिला भज लक्ष्मी भुजार्जिताम् ॥ सा हि स्वधर्मसंभूता भूभृतामन्वये स्थिरा । निजधर्मार्जितानां हि विनाशो नास्ति संपदाम् ॥ तथा च चिरभूमिष्ठो निधिः पूर्वजसंभृतः । प्रणष्टो भवता प्राप्तः किं चात्रैतां कथां शृणु ॥ बभूव देवदासाख्यः पुरे पाटलिपुत्रके । पुरा कोऽपि वणिक्पुत्रो महाधनकुलोद्गतः ।। अभवत्तस्य भार्या च नगरात्पौण्डूवर्धनात् । परिणीता समृद्धस्य कस्यापि वणिजः सुता ।। गते पितरि पञ्चत्वं क्रमेण व्यसनान्वितः । स देवदासो छूतेन सर्व धनमहारयत् ।। ततश्च तस्य सा भार्या दुःखदारिद्यदुःस्थिता । एत्य नीता निजं गेहं स्वपित्रा पौण्ड्रवर्धनम् ।। शनैः सोऽपि विपत्खिन्नः स्थातुमिच्छन्वकर्मणि । मूल्यार्थी देवदासस्तं श्वशुरं याचितुं ययौ ।। प्राप्तश्च संध्यासमये तत्पुरं पौण्ड्रवर्धनम् । रजोरूक्षं विवस्त्रं च वीक्ष्यामानमचिन्तयत् ॥ ईदृशः प्रविशामीह फथं श्वशुरवेश्मनि । वरं हि मानिनो मृत्युर्न दैन्यं स्वजनामतः ।। इत्यालोच्यापणे गत्वा स कापि विपणेर्वहिः । नक्तं संकुचितस्तस्थौ तत्कालं कमलोपमः॥ क्षणाच तस्यां विपणौ प्रविशन्तं व्यलोकयत् । युवानं वणिज कंचिदुद्धाटितकवाटकम् ॥ क्षणान्तरे च तत्रैव निःशब्दपदमागताम् । द्रुतमन्तः प्रविष्टां च स्त्रियमेकां ददर्श सः॥ ज्वलप्रदीपे यावञ्च ददौ दृष्टि तदन्तरे । प्रत्यभिज्ञातवांस्तावत्तां निजामेव गेहिनीम् ।। ततः सोऽर्गलितद्वारा भार्या तामन्यगामिनीम् । दृष्ट्वा दुःसाशनिहतो देवदासो व्यचिन्तयत् ।। धनहीनेन देहोऽपि हार्यते स्त्रीपु का कथा । निसर्गनियतं यासां विशुतामिव चापलम् ॥ तदियं सा विपत्पुंसां व्यसनार्णवपातिनाम् । गतिः सेयं स्वतत्रायाः स्त्रियाः पितृगृहस्थितेः ।। इति सचिन्तयंस्तस्या भार्यायाः स बहिः स्थित । रतान्तविस्रम्भजुपः कथालापमिवाशृणोत् ।। उपेत्य च ददौ द्वारि स कर्ण सापि तत्क्षणम् । इत्यव्रवीदुपपति पापा तं वणिज रहः ।। शूण्विदं कथयाम्यद्य रहस्यं तेऽनुरागिणी । मद्भर्तुर्वीरवर्माख्यः पुराभूत्प्रपितामहः ॥ खगृहस्यागणे तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः । कुम्भाश्चतुर्प कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि ।। तदेकस्याः स्वभार्यायाः स चके विदितं तदा । तद्धार्या चान्तकाले सा स्नुपायै तदवोचत । सापि सुपायै मच्चश्वे मन्चशूरनवीच मे । इत्ययं मत्पतिकुले श्वश्रूक्रममुसागमः ॥ खभर्तुस्तञ्च न मया दरिद्रस्यापि वर्णितम् । स हि द्यूतरतो द्वेष्यस्त्वं तु मे परमः प्रियः ।। तत्तत्र गत्वा मद्भर्तुः सकाशात्तद्गृहं धनैः । क्रीला तत्प्राप्य च स्वर्णमिहैत्य भज मां सुखम् ॥ एवमुक्तः कुटिलया स तयोपपतिर्वणिक् । तुतोप तस्यै मन्वानो निधि लब्धमयत्नतः । देवदासोऽपि कुवधूवाक्शल्यैस्तैर्वहिर्गतः । कीलितामिव तत्कालं धनाशां हृदये दधौ ।। जगाम च ततः सद्यः पुरं पाटलिपुत्रकम् । प्राप्य च स्वगृहं लब्ध्वा निधानं स्वीचकार तत् ।। अथाजगाम स वणिक्तद्भार्याछन्नकामुकः । तमेव देशं वाणिज्यव्याजेन निधिलोलुपः॥ देवदाससकाशाच क्रीणाति स्म स तद्गृहम् । देवदासोऽपि मूल्येन भूयसा तस्य तद्ददौ । ततो गृहस्थितिं कृत्वा युक्त्या श्वशुरवेश्मनः । स देवदासः शीघ्रं तामानिनाय स्वगेहिनीम् ।। एवं कृते च तद्भार्याकामुकः स वणिक्शठः । अलव्धनिधिरभ्येस देवदासमुवाच तम् ।। २५ २६ २८ २९ ३५ ३७ ३८ ४० ४२ ·७२ ५८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १९ । एतद्भवद्गृहं जीर्ण मह्यं न सलु रोचते । तद्देहि मे निजं मूल्यं स्वगृहं स्वीकुरुप्व च ।। ४५ इति जल्पंश्च स वणिक् देवदासश्च विन्नुवन् । उभौ विवादसक्तौ तौ राजानमुपजग्मतुः ॥ . ४६ तत्र स्वभार्यावृत्तान्त वक्षःस्थविपदुःसहम् । देवदासो नरेन्द्राग्रे कृत्स्नमुद्गिरति म तम् ॥ ४७ ततश्चानाय्य तद्भार्या तत्त्वं चान्विष्य भूपतिः । अदण्डयत्तं सर्वस्वं वणिज पारदारिकम् ॥ रदेवदासोऽपि कुवधू कृला तां छिन्ननासिकाम् । अन्यां च परिणीयान तस्थौ लब्धनिधिः सुसम् ॥ ४९ इत्थं धर्मार्जिता लक्ष्मीरा संतत्यनपायिनी । इतरा तु जलापाततुपारकणनश्वरी ।। अतो यतेत धर्मेण धनमर्जयितुं पुमान् । राजा तु सुतरां येन मूलं राज्यतरोधनम् ।। तस्माद्यथावत्संमान्य सिद्धये मन्त्रिमण्डलम् । कुरु दिग्विजयं देव लन्धुं धर्मोत्तरां श्रियम् ॥ श्वशुरद्वयबन्धूनां प्रसक्तानुप्रसक्तितः । विकुर्वते न वह्वो राजानस्ते मिलन्ति च ॥ ५३ यस्त्वेप ब्रह्मदत्ताख्यो वाराणस्यां महीपतिः। नित्यं वैरी स ते तस्माद्विजयख तमग्रतः ।। तस्मिलिते जय प्राचीप्रक्रमेणासिला दिशः । उचैः कुरुष्व वै पाण्डोर्यशश्च कुमुदोज्वलम् ॥ इत्युक्तो मबिमुख्येन वथेति विजयोद्यतः । वत्सराजः प्रकृतिपु प्रयाणारम्भमादिशत् ॥ ददौ वैदेहदेशे च राज्यं गोपालकाय सः । सत्कारहेतोर्नृपतिः श्वशुर्यायानुगच्छते ॥ किं च पद्मावतीभ्राने प्रायच्छसिंहवर्मणे । संमान्य चेदिविपयं सैन्यैः सममुपेयुपे । आनाययच्च स विभुभिल्लराजं पुलिन्दकम् । मित्रं वलैाप्तदिशं प्रावृद्कालमिवाम्बुदैः ।। अभूच यात्रासंरम्भो राष्ट्रे तस्य महाप्रभोः । आफुलत्वं तु शत्रूणां हृदि चित्रमजायत ।। यौगन्धरायणश्वाने,चारान्वाराणसी प्रति । प्राहिणोद्ब्रह्मदत्तस्य राज्ञो ज्ञातुं विचेष्टितम् ।। ततः शुभेऽहनि प्रीतो निमित्तैर्जयशंसिभि. । ब्रह्मदत्तं प्रति प्राच्या पूर्व वत्सेश्वरो ययौ ।। ६२ आरूढः प्रोच्छ्रितच्छनं प्रोत्तुङ्गं जयकुचरम् । गिरिं प्रफुल्लैकतरुं मृगेन्द्र इच दुर्मदः ।। ६३ प्राप्तया सिद्धिदूत्येव शरदा दत्तसंमदः । दर्शयन्त्यातिसुगमं मार्ग स्वल्पाम्बुनिम्नगम् ।। पूरयन्बहुनादाभिर्वाहिनीमि वस्तलम् । कुर्वन्नकाण्डनिर्मपवर्षासमयसंभ्रमम् ।। तदा च सैन्यनिर्घोपप्रतिशब्दाकुलीकृताः । परस्परमिवाचख्युस्तदागमभयं दिश.॥ चेलुश्च हेमसंनाहसंभृतार्कप्रभा हयाः । तस्य नीराजनप्रीतपावकानुगता इव ॥ विरेजुारणाश्चास्य सितश्रवणचामरा. । विगलगण्डसिन्दूरशोणदानजलाः पथि ॥ '६८ शरत्पाण्डुपयोदाङ्काः सधातुरसनिझराः । यात्रानुप्रोपता भीतरामजा इव भूधरैः ॥ नैवैप राजा सहते परेषां प्रसृतं महः । इतीव तञ्चमूरेणुरतेजस्तिरोदधे ।। पदात्पदं च द्वे देव्यौ मार्गे तमनुजग्मतुः । नृपं नयगुणाकृष्टे इव कीर्तिजयश्रियौ ।। नमताथ पलायध्वमित्यूचे विद्विपामिव । पवनाक्षिप्तविक्षिप्तैस्तस्य सेनाध्वजांशुकैः ।। एवं ययौ स दिग्भागान्पश्यन्फुल्लसिताम्बुजान् । महीमर्दभयोद्धान्तशेपोत्क्षिप्तफणानिव ।। अत्रान्तरे च ते चारा धृतकापालिक्वताः । यौगन्धरायणादिष्टाः प्रापुराणसी पुरीम् ।। तेषां च कुहकामिनो ज्ञानित्वमुपदर्शयन् । शिश्रिये गुरुतामेकः शेपास्तच्छिष्यतां ययुः ।। आचार्योऽयं त्रिकालज्ञ इति व्याजगुरुं च तम् । शिप्यास्ते रयापयामासुर्भिक्षाशिनमितस्ततः ।। यदुवाचामिदाहादि स ज्ञानी भावि पृच्छताम् । तच्छिप्यास्तत्तथा गुप्त चक्रुस्तेन स पप्रथे । रखितं क्षुद्रसिद्ध्या च तनत्यं नृपवल्लभम् । स्वीचके स कमप्येकं राजपुनमुपासकम् ।। तन्मुसेनैव राशश्च ब्रह्मदत्तस्य पृच्छतः । सोऽभूत्तत्र रहस्यज्ञः प्राप्ते वत्सेशविग्रहे ॥ ॥ अथास्य ब्रह्मदत्तस्य मन्त्री योगकरण्डकः । चकार वत्सराजस्य व्याजानागच्छतः पथि ।। अदूपयत्प्रतिपथं विपादिद्रव्ययुक्तिमिः । वृक्षान्कुसुमवल्लीश्च तोयानि च तृणानि च ॥ विदधे विपकन्याश्च सैन्ये पण्यविलासिनीः । प्राहिणोत्पुरुपांश्चैव निशासु च्छद्मघातिनः ॥ तय विज्ञाय स ज्ञानिलिङ्गी चारो न्यवेदयत् । यौगन्धरायणायाशु स्वसहायमुखैस्तदा ॥ ६४ ६५ ६७ ७० ७६ ७७ ७९ ·तरगः ५1] लावाणकलम्बका ३ ७३ ८८ यौगन्धरायणोऽध्येतद्बुवा प्रतिपदं पथि । दूपितं तृणतोयादि प्रतियोगैरशोधयत् ।। अपूर्वस्त्रीसमायोगं कटके निपिपेध च । अवधीद्वधकांस्तांश्च लब्ध्वा सह रुमण्वता ॥ तद्बुवा ध्वस्तमायः सन्सैन्यपूरितदिङ्मुसम् । वत्सेश्वरं ब्रह्मदत्तो मेने दुर्जयमेव तम् ॥ संमन्य दत्त्वा दूतं च शिरोविरचिताजलिः । ततः स निकटीभूतं वत्सेशं स्वयमभ्यगात् ।। वत्सराजोऽपि तं प्राप्तं प्रदत्तोपायनं नृपम् । प्रीत्या संमानयामास शूरा हि प्रणतिप्रियाः ।। इत्थं तस्मिञ्जिते प्राची शमयन्नमयन्मृदून् । उन्मूलयंश्च कठिनानृपान्यायुरिव दुमान् ।। प्राप च प्रवलः प्राच्यं चलद्वीचिविघूर्णितम् । वगावजयवित्रासवेपमानमिवाम्बुधिम् ।। तस्य वेलातदान्ते च जयस्तम्भं चकार सः। पातालाभययाच्नार्थ नागराजमिवोद्गतम् ॥ ९१ अवनम्य करे दत्ते कलिङ्गैरमगैस्ततः । आरुरोह महेन्द्रादि यशस्तस्य यशस्विनः ॥ महेन्द्राभिभवाभीतैर्विन्ध्यकूटैरिवागतैः । गजैर्जिवाटवीं राज्ञां स ययौ दक्षिणां दिशम् ॥ ९३ तत्र चक्रे स निःसारपाण्डुरानपगर्जितान् । पर्वताश्रयिणः शत्रूझरत्काल इवाम्बुदान् ।। उल्लङ्यमाना कावेरी तेन संमर्दकारिणा । चोलकेश्वरकीर्तिश्च कालुष्यं ययतुः समम् ॥ न परं मुरलानां स सेहे मूर्धसु नोन्नतिम् । करैराहन्यमानेपु यावत्कान्ताकुचेष्वपि । यत्तस्य सप्तधा भिन्नं पपुर्गोदावरीपयः । मातगास्तन्मदव्याजात्सप्तधैयामुचन्निव ।। अथोत्तीर्य स वत्सेशो रेवामुज्जयिनीमगात् । प्रविवेश च तां चण्डमहासेनपुरस्कृतः ।। स माल्यश्लथधम्मिल्लशोभाद्वैगुण्यशालिनाम् । मालवस्त्रीकटाक्षाणां ययौ चात्रैव लक्ष्यताम् ।। ९९ तस्थौ च नितस्तत्र तथा श्वशुरसत्कृतः । विसस्मार यथाभीष्टानपि भोगान्स्वदेशजान् ।। १०० आसीद्वासवदत्ता च पितुः पार्श्वविवर्तिनी । स्मरन्ती बालभावस्य सौख्येऽपि विमना इव ।। १०१ राजा चण्डमहासेनस्तया तनयया यथा । तथैव पद्मावत्यापि नन्दति स्म समागतः ॥ विश्रम्य च निशाः काश्चित्तीतो वत्सेश्वरस्ततः । अन्वितः श्वाशुरैः सैन्यैः प्रययौ पश्चिमां दिशम् ॥ १०३ तस्य खगलता नूनं प्रतापानलधूमिका । यधने लाटनारीणामुदचकलुपा दृशः ।। १०४ असौ मथितुमम्भोधि मा मामुन्मूलयिष्यति । इतीव तद्गजाधूतवनोऽवेपत मन्दर. ॥ सत्यं स कोऽपि तेजस्वी भास्वदादिविलक्षणः । प्रतीच्यामुदयं प्राप प्रकृष्टमपि यजयी । ततः कुवेरतिलकामलकासगशंसिनीम् । कैलासहाससुभगामाशामभिससार स ॥ १०७ सिन्धुराजं वशीकृत्य हरिसैन्यैरनुद्रुतः । क्षपयामास च म्लेच्छान्राघवो राक्षसानिव ॥ कुरुष्कतुगमाता: क्षुब्धस्पारिबोर्मय. । रगजेन्द्रघटा वेलावनेषु दलदरे ययुः ।। गृहीतारिकरः श्रीमान्पापस्य पुरुपोत्तम. । राहोरिव स चिच्छेद पारसीकपतेः शिरः॥ ११० हूणहानिकृतस्तस्य मुखरीकृतदिङ्मुखा । कीर्तिद्धितीया गङ्गेव विचचार हिमाचले ।। १११ नदन्तीप्वस्य सेनासु भयस्तिमितविद्विप, । प्रतीपः शुश्रुवे नादः शैलरन्धेषु केवलम् ॥ ११२ अपच्छन्त्रेण शिरसा कामरूपेश्वरोऽपि तम् । नमन्विच्छायतां भेजे यत्तदा न तद्भुतम् ।। ११३ तहत्तरन्वितो नागैः सम्राट् विववृतेऽथ सः । अदिभिर्जङ्गमै. शैलै: करीकृत्यापितैरिव ॥ ११४ एवं विजित्य वत्सेशो वसुधां सपरिच्छदः । पद्मावतीपितुः प्राप पुरं मगधभूभृतः ॥ ११५ मगधेशश्च देवीभ्यां सहितेऽस्मिन्नुपस्थिते । सोत्सवोऽभूनिशाज्योत्स्नावति चन्द्र इव स्मरः ॥ ११६ अविज्ञातस्थितामादौ पुनश्च व्यक्तमागताम् । मेने वासवदत्तां च सोऽधिकप्रश्रयास्पदम् ।। ११७ ततो मगधभूभृता सनगरेण तेनार्चितः समभजनमानसैरनुगतोऽनुरागागतैः । निगीर्णवसुधातलो पलभरेण लावाणकं जगाम विषयं निजं स किल वत्सराजो जयी ।। ११८ इति महाकविधीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके पश्चमस्तरमः । १०२ C १ पक्षे पुरुषोत्तमो विष्णु . तापक्षेऽरिचकम् गृहीतगत इत्यर्थ..

·७४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २०॥ पष्टस्तरमः। or २ ३ ४ ७ ८ ९ १३ ततः स सेनाविश्रान्त्यै तन लावाणके स्थितः । रहस्युवाच वत्सेशो राजा यौगन्धरायणम् ॥ त्वगुद्ध्या निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो मया । उपायस्वीकृतास्ते च नैव व्यभिचरन्ति मे ॥ वाराणसीपतिस्त्वेप ब्रह्मदत्तो दुराशयः । जाने व्यभिचरत्येको विश्वासः कुटिलेपु कः ॥ इति वत्सेश्वरेणोक्त आह यौगन्धरायणः । न राजन्ब्रह्मदत्तस्ते भूयो व्यभिचरिष्यति ।। आक्रान्तोपनतस्त्वेप भृशं संमानितस्त्वया । शुभाचारस्य कः कुर्यादशुभं हि सचेतनः ।। कुर्वीत वा यस्तस्यैव तदालन्यशुभं भवेत् । तथा च श्रूयतामत्र कथां ते वर्णयाम्यहम् ।। ६ बभूव पद्मविपये पुरा कोऽपि द्विजोत्तमः । ख्यातिमानग्निदत्तात्यो भूभृद्दत्ताप्रहारभुक् ।। तस्यैकः सोमदत्तारयः पुनो ज्यायानजायत । द्वितीयश्चाभवद्वैश्वानरदत्ताख्यया सुतः ।। आद्यस्तयोरभून्मूर्खः स्वाकृतिर्दुविनीतकः । अपरश्चाभवद्विद्वान्विनीतोऽध्ययनप्रियः ।। कृतदारावुभौ तौ च पितर्यस्तं गते ततः । तदीयस्याग्रहारादेरर्धमध विभेजतुः ॥ १० तन्मध्यात्स कनीयांश्च राज्ञा संमानितोऽभवत् । ज्येष्ठस्तु सोमदत्तोऽभूचपलः क्षत्रकर्मकृत् ॥ ११ एकदा बद्धगोष्ठीकं शूद्रैः सह विलोक्य तम् । सोमदत्तं पितृसुहृद्विजः कोऽप्येवमब्रवीत् ।। १२ अग्निदत्तसुतो भूत्वा शूद्रवन्मूर्स चेष्टसे । निजमेवानुजं दृष्ट्वा राजपूज्यं न लजमे ॥ तच्छ्रुत्वा कुपितः सोऽथ सोमदत्तः प्रधाव्य तम् । विप्रं पादप्रहारेण जघानोज्झितगौरवः ।। १४ तत्र विप्रः स कृत्वान्यान्साक्षिणस्तक्षणं द्विजान् । गत्वा पादाहतिक्रुद्धो राजानं तं व्यजिज्ञपत् ॥ १५ राजापि सोमदत्तस्य वन्धाय प्राहिणोद्भूटान् । ते च निर्गत्य तन्मित्रै निरे शत्रपाणिभिः ॥ ततो भूयो बलं प्रेप्यावष्टब्धस्यास्य भूपतिः । क्रोधान्धः सोमदत्तस्य शूलारोपणमादिशत् ॥ १७ आरोप्यमाणः शूलायामथाकस्मात्स च द्विजः । प्रक्षिप्त इव केनापि निपपात ततः क्षितौ ।। १८ रक्षन्ति भाविकल्याणं भाग्यान्येव यत्तोऽस्य ते । अन्धीवभूवुर्वधकाः पुनरारोपणोद्यताः ॥ १९ तत्क्षणं श्रुतवृत्तान्तस्तुष्टो राजा कनीयसा । भ्रात्रास्य कृतविज्ञप्तिर्वधादेनममोचयत् ॥ २० ततो मरणनिस्तीर्णः सोमदत्तो गृहैः सह । गन्तुं राजावमानेन देशान्तरमियेप सः ।। यदा च नैच्छन्ामनं समेतास्तस्य वान्धवाः । सक्तराजामहारार्धा प्रतिपेदे तदा स्थितिम् ।। ततो वृत्त्यन्तराभावात्कर्तुं स चकमे कृपिम् । तद्योग्यां च मुवं द्रष्टुं शुभेऽहन्यटवीं ययौ ॥ तत्र लेभे शुभां भूमि संभाव्यफलसंपदम् । तन्मध्ये च महाभोगमश्वत्थतरुमैक्षत ॥ तं कल्याणघनच्छायाछन्नसूर्याशुशीतलम् । प्रावृट्कालमिवालोक्य कृप्यर्थी तोपमाप सः ॥ योऽधिष्ठातात्र तस्यैव भक्तोऽस्मीत्यभिधाय च । कृतप्रदक्षिणोऽश्वत्थवृक्षं तं प्रणनाम सः ।। २६ संयोज्याथ बलीवर्दयुगं रचितमङ्गलः । कृत्वा चलि तस्य तरोरारेभे कृपिमत्र सः ॥ तस्थौ तस्यैव चाधस्ताद्मस्य स दिवानिशम् । भोजनं तस्य चानिन्ये तत्रैव गृहिणी सदा ।। काले तत्र च पक्केषु तस्य सस्येप्वशतितम् । सा भूमिः परराष्ट्रेण देवादेत्य व्यलुण्ठ्यत ।। ततः परवले याते नष्टे सस्ये स सत्त्ववान् । आश्वास्य रुदती भार्या किंचिच्छेपं तदादौ ।। प्राग्वत्कृतवलिस्तस्थौ तत्रैवाथ तरोरधः । निसर्गः स हि धीराणां यदापद्यधिक दृढाः॥ ३१ अथ चिन्ताविनिद्रस्य स्थितस्यैकाकिनो निशि । तस्याश्वत्यतरोस्तस्मादुचचार सरस्वती ॥ भोः सोमदत्त तुष्टोऽस्मि तव तद्गच्छ भूपतेः । आदित्यप्रभसंज्ञस्य राष्ट्रं श्रीकण्ठदेशगम् ।। तत्र तस्यानवरतं द्वारदेशे महीपतेः । वदेः पठिला संध्याग्निहोत्रमत्रानिदं वचः॥ फलभूतिरहं नाम्ना विप्रः शृणुत वच्मि यत् । भद्रकृत्यामुयाद्रमभद्रं चाप्यभद्रकृत् ॥ एवं वदंश तत्र त्वं महतीमृद्धिमाप्स्यसि । संध्याग्निहोत्रमत्रांश्च मत्त एव पठाधुना ।। अहं च यक्ष इत्युक्त्वा स्वप्रभावेण तत्क्षणम् । तमध्याप्य च तान्मयान्वटे वाणी तिरोदधे ।। प्रातः स सोमदत्तश्च प्रतस्थे भार्यया सह । फलभूतिरिति प्राप्य नाम यक्षकृतं कृती॥ अतिक्रम्याटवीस्ताना विषमाः परिवर्तिनीः । दुर्दशा इव संप्राप श्रीकण्ठविपयं च सः ।। २२ २४ २५ २७ २८ २९ ३२ ३४ ३५ . ३८ ३९ ·४२ ४३ ४५ ४७ ४८ ४९ ५२ ५३ तरङ्गः ६। लावाणकलम्बक:३। तत्र संध्याग्निकार्यादि पठित्वा द्वारि भूपतेः । यथावन्नाम संश्राव्य फलभूतिरिति स्वकम् ॥ सोऽवादीद्भद्रकृद्रमभद्रं चाप्यभद्रकृत् । प्राप्नुयादिति लोकस्य कौतुकोत्पादकं वचः।। मुहुश्च तद्वदन्तं तं तत्रादित्यप्रभो नृपः । वुवा प्रवेशयामास फलभूतिं कुतूहली ।। सोऽपि प्रविश्य तस्याने तदेव मुहुरब्रवीत् । जहास तेन स नृपस्तदा पार्श्वस्थितैः सह ॥ ससामन्तश्च वस्त्राणि दत्त्वा चाभरणानि सः । प्रामानराजा ददौ तस्मै न तोपो महतां मृपा ।। एवं च तत्क्षणं प्राप गुह्यकानुग्रहेण सः । फलभूतिः कृमो भूत्वा विभूति भूभृदर्पिताम् ।। सदा तदेव च वदन्पूर्वोक्तं प्राप भूपतेः । वाल्लभ्यमीश्वराणां हि विनोदरसिकं मनः ॥ क्रमाद्राजगृहे चास्मिन्राष्ट्रष्यन्तःपुरेषु च । राजप्रिय इति प्रीति बहुमानामवाप सः ।। कदाचिदथ सोऽटव्याः कृत्वासेटकमागतः । आदित्यप्रभभूपालः सहसान्तःपुरं ययौ ।। द्वाःस्थसंभ्रमसाशङ्काः प्रविश्यैव ददर्श सः । देवी देवार्चनव्यग्रां नाम्ना कुवलयावलीम् ।। दिगम्बरामूर्ध्वकेशी निमीलितविलोचनाम् । स्थूलसिन्दूरतिलक अपप्रस्फुरिताधराम् ।। विचित्रवर्णकन्यस्तमहामण्डलमध्यगाम् । असक्सुरामहामांसकल्पितोप्रबलिक्रियाम् ।। सापि प्रविष्टे नृपतौ संभ्रमाकलितांशुका । तेन पृष्टा क्षणादेवमवोचद्याचिताभया । तवैवोदयलाभार्थ कृतवत्यस्मि पूजनम् । अत्र चागमवृत्तान्तं सिद्धि च शृणु मे प्रभो ॥ पुराहं पितृवेश्मस्था कन्या मधुमहोत्सवे । एवमुक्ता वयस्याभिः समेत्योद्यानवर्तिनी ।। अस्तीह प्रमदोद्याने तरुमण्डलमध्यगः । दृष्टप्रभावो वरदो देवदेवो विनायकः ॥ तमुपागत्य भक्त्या त्वं पूजय प्रार्थितप्रदम् । येन निर्विघ्नमेवाशु स्वोचितं पतिमाप्स्यसि ।। तात्वा पर्यपृच्छयन्त सख्यस्ता मौग्ध्यतो मया । कन्या लभन्ते भर्तारं किं विनायकपूजया ।। अथ ताः प्रत्यवोचन्मां क्रिमेतावत्त्वयोच्यते । तस्मिन्नपूजिते नास्ति सिद्धिः कापीह कस्यचित् ।। तथा चैतत्प्रभावं ते वर्णयामो वयं शृणु । इत्युक्त्वा च क्यस्या मे कथामकथयन्निमाम् ।। पुरा पुरारेस्तनयं सेनान्यं प्राप्तुमिच्छति । तारकोपद्रुते शके दग्धे च कुसुमायुधे ।। ऊर्ध्वरेतसमत्युमं सुदीर्घतपसि स्थितम् । गौरी कृततपाः प्रार्थ्य प्राप्य च त्र्यम्बकं पतिम् ।। आचकाइ सुतप्राप्ति मदनस्य च जीवितम् । न च सस्मार सिद्ध्यर्थ सा विघ्नेश्वरपूजनम् ]] अभीष्टाभ्यर्थिनीं तां च कान्तामित्यवच्छिवः । प्रिये प्रजापतेः पूर्व मानसादजनि स्मरः ।। के दर्पयामीति मदाज्जातमात्रो जगाद च । तेन कंदर्पनामानं तं चकार चतुर्मुसः ।। अतिदृप्तोऽसि चेत्पुत्र तत्रिनेत्रस्य लवनम् । एकस्य रक्षेर्मा नाम मृत्यु तस्मादवाप्स्यसि ॥ इत्थं स वेधसोक्तोऽपि संक्षोभायागतः शठः । मया दग्धो न तस्यास्ति सदेहस्योद्भवः पुनः ।। भवत्यास्तु स्वशक्त्यैव पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । नहि मे मदनोत्साहहेतुका लोकवत्मजा ।। एवं वदत एवास्य पार्वती वृपलक्ष्मणः । आविर्वभूव पुरतो ब्रह्मा शतमसान्वितः ।। तेन स्तुत्वा स विज्ञप्तस्तारकासुरशान्तये । अङ्गीचक्रे शिवः स्रष्टुं देव्यामासजमौरसम् ॥ अनुमेने च कामस्य जन्म चेतसि देहिनाम् । सर्गविच्छेदरक्षार्थममूर्तस्यैव तद्गिरा।। ददौ च निजचित्तेऽपि सोऽवकाशं मनोभुवः । तेन तुष्टो ययौ धाता मुदं प्राप च पार्वती ।। ततो यातेपु दिवसेष्वेकदा रहसि स्थितः । सिपेवे सुरतक्रीडामुमया सह शंकरः ।। यदा नाभूद्रतान्तोऽस्य गतेष्वन्दशतेष्वपि । तदा तदुपमर्दैन चकम्पे भुवनत्रयम् ॥ ततो जगन्नाशमयाद्रतविघ्नाय शूलिनः । वह्निं स्मरन्ति स्म सुराः पितामहनिदेशतः ॥ सोऽप्यमिः स्मृतमात्रः सन्नधृष्यं मदनान्तकम् । मत्वा पलाय्य देवेभ्यः प्रविवेश जलान्तरम् ।। तत्तेजोदह्यमानाश्च तत्र भेका दिवौकसाम् । विचिन्वतां शशंसुस्तमनिमन्तर्जलस्थितम् ।। ततस्ताननभिव्यक्तवाचः शापेन तत्मणम् । भेकान्कृत्वा तिरोभूय भूयोऽमिर्मन्दरं ययौ ॥ तन्न तं कोटरान्तस्थं देवाः शम्बूकरूपिणम् । प्रापुर्गजशुकाख्यातं स चैपां दर्शनं ददौ ॥ कृत्वा जिह्वाविपर्यास शापेन शुकदन्तिनाम् । प्रतिपेदे च देवानां स कार्य तैः कृतस्तुतिः ।। ५९ ६० ६१ ६२ ६४ ६८ ६९ ७२ ७३ ·८४ ९४ ९७ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः २०। गत्वा च स्वोप्मणा सोऽग्निर्निवार्य सुरताच्छिवम् । शापभीत्या प्रणम्यास्मै देवकार्य न्यवेदयत् ॥ शर्वोऽप्यारूढवेगोऽग्नौ तस्मिन्वीर्य स्वमादधे । तद्धि धारयितुं शक्तो न वहिर्नाम्बिकापि वा ॥ ८१ न मया तनयस्त्वत्तः संप्राप्त इति वादिनीम् । सेदकोपाकुलां देवीमित्युवाच ततो हरः॥ विघ्नोऽत्र तव जातोऽयं विना विनेशपूजनम् । तदर्चयेनं येनाशु वह्नौ नो जनिता सुतः ॥ इत्युक्ता शंभुना देवी चक्रे विनेश्वरार्चनम् । अनलोऽपि सगर्भोऽभूत्तेन वीर्येण धूर्जटेः ॥ तत्तेजः शांभवं विभ्रत्स तदा दिवसेष्वपि । अन्तःप्रविष्टतिग्मांशुरिव सप्ताचिरावभौ ॥ उद्धवाम च गङ्गायां तत्तेजः सोऽथ दुर्धरम् । गङ्गैनमत्यजन्मेरौ वह्रिकुण्डे हराज्ञया ।। ८६ तत्र संरक्ष्यमाणः सन्स गर्भः शांभवैर्गणैः । निःसृत्याब्दसहस्रेण कुमारोऽभूत्पडाननः ॥ ततो गौरीनियुक्तानां कृत्तिकानां पयोधरान् । पण्णां पड्भिर्मुसैः पीत्वा स्वल्पैः स ववृधे दिनैः ।। अत्रान्तरे देवराजस्तारकासुरनिर्जितः । शिश्रिये मेरुशृङ्गाणि दुर्गाण्युज्झितसंगरः ।। देवाश्च साकमूपिमिः पण्मुसं शरणं ययुः । पण्मुसोऽपि सुरान्रक्षन्नासीत्तैः परिवारितः ।। ९० तगुवा हारितं मत्वा राज्यमिन्द्रोऽथ चुक्षुभे । योधयामास गत्वा च कुमारं स समत्सरः॥ तद्वन्नाभिहतस्याङ्गात्पण्मुखस्योद्बभूवतुः । पुत्रौ शासविशासाख्यावुभावतुलतेजसौ ॥ ९२ सपुत्रं च तमाकान्तशतक्रतुपराकमम् । उपेत्य तनयं शर्वः स्वयं युद्धादवारयत् ।। ९३ जातोऽसि तारकं हन्तुं राज्यं चेन्द्रस्य रक्षितुम् । तत्कुरुष्व निजं कार्यमिति चैनं शशास सः॥ ततः प्रणम्य प्रीतेन तत्क्षणं वृत्रवैरिणा । सैनापत्याभिपेकोऽस्य कुमारस्योपचक्रमे ॥ ९५ स्वयमुक्षिप्तकलशस्तब्धवाहुरभूद्यदा । ततः शक्रः शुचमगादथैनमवदच्छिवः ।। न पूजितो गजमुसः सेनान्यं वाञ्छता त्वया । तेनैप विन्नो जातस्ते तत्कुरुष्व तदर्चनम् ।। तच्छुत्वा तत्तथा कृत्वा मुक्तयाहुः शचीपतिः । अभिपेकोत्सवं सम्यक्सेनान्ये निरवर्तयत् ।। ततो जघान न चिरात्सेनानीस्तारकासुरम् । ननन्दुः सिद्धकार्याश्च देवा गौरी च पुत्रिणी ।। तदेवं देवि देवानामपि सन्ति न सिद्धयः । हेरम्वेऽनर्चिते तस्मात्पूजयैनं वरार्थिनी ॥ इत्युक्ताहं वयस्यामिरुद्यानेकान्तवर्तिनम् । आर्यपुत्र पुरा गत्वा विघ्नराजमपूजयम् ॥ १०१ पूजावसाने चापश्यमकस्माद्गनागणे । उत्पत्य विहरन्तीस्ताः स्वससीर्निजसिद्धितः ।। १०२ तदृष्ट्वा कौतुकायोग्नः समाहूयावतार्य च । मया सिद्धिस्वरूपं ताः पृष्टाः सद्योऽभुवन्निदम् ॥ १०३ इमा नृमांसाशनजा डाकिनीमत्रसिद्धयः । कालरात्रिरिति रयाता ब्राह्मणी गुरुरन नः ।। १०४ एवं ससीभिरुवाहं खेचरीसिद्धिलोलुभा । नृमांसाशनभीता च क्षणमासं ससंशया । १०५ अथ तत्सिद्धिलुब्धत्वादबोचं ताः ससीरहम् । उपदेशो ममाप्येप युष्माभिर्दाप्यतामिति ॥ ततो मदभ्यर्थनया गत्वा तत्क्षणमेव ताः । आनिन्युः कालरात्रिं तां तत्रैव विकटाकृतिम् ।। १०७ मिलद्धवं कातराक्षी न्यञ्चञ्चिपिटनासिकाम् । स्थूलगण्डी करालोष्ठी दन्तुरां दीर्घकंधराम् ।। १०८ लम्बस्तनीमुदरिणी विदीर्णोत्फुल्लपादुकाम् । धात्रा वैरूप्यनिर्माणवैदग्धी दर्शितामिव ।। सा मां पादानतां स्नातां कृतविनेश्वरार्चनाम् । विवस्त्रां मण्डले भीमा भैरवार्चामकारयत् ।। अमिपिच्य च सा मह्यं तांस्तान्मवान्निजान्ददौ । भक्षणाय नृमांसं च देवार्चनवलीकृतम् ।। आत्तमत्रगणा भुक्तमहामांसा च तरक्षणम् । निरम्बरैवोत्पतिता सससीकाहमम्वरम् ।। कृतक्रीडावतीर्याथ गगनाद्र्वनुज्ञया । गताभूवमहं देव कन्यकान्तःपुरं निजम् ॥ एवं वाल्येऽपि जाताहं डाकिनीचक्रवर्तिनी । भक्षितास्तत्र चास्माभिः समेत्य वह्वो नराः ।। ११४ अस्मिन्कथान्तरे चैतां महाराज कथां शृणु । विष्णुस्वामीत्यभूत्तस्याः कालरात्र्याः पतिर्द्विजः ।। स च तस्मिन्नुपाध्यायो देशे नानादिगागतान् । शिप्यानध्यापयामास वेदविद्याविशारदः ॥ • गिप्यमध्ये च तस्यैको नाम्ना सुन्दरको युवा । बभूव शिष्यः शीलेन विराजितरपुर्गुणः ।। सा कालरानिः कदाचन । बने रहसि कामार्ता पत्यो कापि घहिर्गते ।। विरूपैरपिक हासनैः क्रीडति स्मरः । यत्सानवेक्ष्य स्वं रूपं चक्रे सुन्दरकस्टहाम् ।। ९९ १०० १०६० १०९ ११० "१११ ११२ ११५ ११७ ११८ ११९ ·। तरशः६] लावाणकलम्बक, ३ । स तु सर्वासना नैच्छदय॑मानोऽपि विप्लवम् । स्त्रियो यथा विचेष्टन्तां निष्कम्पं तु सत्तां मनः ॥ १२० ततः सापसते तस्मिन्कालरात्रिः ऋधा तदा । स्वमङ्गं पाटयामास स्वयं दन्तनखक्षतैः॥ विकीर्णवस्त्रकेशान्ता रुदती तावदास्त च । गृहं यावदुपाध्यायो विष्णुस्वामी विवेश सः । १२२ प्रविष्टं तमवादीच पश्य सुन्दरकेण मे । अवस्था विहिता स्वामिन्बलात्काराभिलापिणा ।। १२३ तच्छ्रुत्वा स उपाध्यायः क्रुधा जज्वाल तत्क्षणम् । प्रत्ययः स्त्रीषु मुष्णाति विमर्श विदुपामपि । १२४ सायं च तं सुन्दरकं गृहप्राप्तं प्रधाज्य सः । सशिष्यो मुष्टिमिः पादैलगुडैश्चाप्यताडयत् ॥ १२५ किं च प्रहारनिश्चेष्टं शिष्यानादिश्य तं वहिः । त्याजयामास रथ्यायां निरपेक्षतया निशि ॥ १२६ ततः शनैः सुन्दरकः स निशानिलवीजितः । तथाभिभूतमात्मानं पश्यन्नेवमचिन्तयत् ॥ १२७ अहो स्त्रीप्रेरणा नाम रजसा लद्धितामनाम् । पुंसां वात्येव सरसामाशयक्षोभकारिणी ॥ १२८ येनाविचार्य वृद्धोऽपि विद्वानपि च तत्तथा । अतिक्रोधादुपाध्यायो विरुद्धमकरोन्मयि ।। १२९ अथवा दैवसंसिद्धावा सृष्टेर्विदुपामपि । कामक्रोधौ हि विप्राणां मोक्षद्वारार्गलावुभौ ॥ १३० तथा हि किं न मुनयः स्वदारभ्रंशशकिनः । देवदारुवने पूर्वमपि शर्वाय चुकधुः ॥ १३१ में चैनं यिविदुर्देवं कृतक्षपणकाकृतिम् । उमायै दर्शयिष्यन्तमृपीणामप्यशान्तताम् ।। १३२ दत्तशापाश्च ते सद्यस्त्रिजगत्क्षोभकारणम् । युवा तं देवमीशानं तमेव शरणं ययुः ।। १३३ तदेवं कामकोपादिरिपुपवर्गवञ्चिताः । मुनयोऽपि विमुह्यन्ति श्रोत्रियेषु कथैव का ।। १३४ इति सुन्दरकस्तत्र ध्यायन्दस्युभयान्निशि । आरुह्य शून्यगोवाटहर्ये तस्थौ समीपगे १३५ तत्रैकदेशे यावच्च क्षणं तिष्ठत्यलक्षितः । तावत्तत्रैव हस्ये सा कालरात्रिरुपाययौ । आकृष्टवीरच्छुरिका मुक्तमत्कारभीपणा । नयनाननवान्तोल्का डाकिनीचक्रसंगता ॥ १३७ तां दृष्ट्वा तादृशीं तत्र कालरात्रिमुपागताम् । सस्मार मन्त्रान्रक्षोन्नान्भीत: सुन्दरकोऽथ सः ॥ १३८ तन्मनमोहिता चाथ तं ददर्श न सा तदा । भयसंपिण्डितैरङ्गैरकान्ते निभृतस्थितम् ॥ अथोत्पतनमत्रं सा पठित्वा ससखीजना । कालरात्रिः सगोवादहम्वोदपतनमः ॥ १४० तं च मत्रं स जमाह श्रुत्वा सुन्दरकस्तदा । सहा सापि नभसा क्षिप्रमुजयिनी ययौ ।। १४१ तत्रावतार्य हम्य सा मत्रतः शाकवाटके । गत्वा स्मशाने चिक्रीड डाकिनीचक्रमध्यगा । १४२ तत्क्षणं च क्षुधाक्रान्तः शाकवाटेऽवतीर्य सः । तत्र सुन्दरकश्च वृत्तिमुत्खातमूलकैः ॥ १४३ कृतभुत्मतिघातेऽस्मिन्प्राग्वद्गोवाटमाश्रिते । प्रत्याययौ कालरात्री रात्रिमध्ये निकेतनात् ॥ १४४ ततोऽधिरूढगोवाटा पूर्ववन्मप्रसिद्धितः । आकाशेन सशिष्या सा निशि स्वगृहमाययौ । १४५ स्थापयित्वा यथास्थानं तच्च गोवाटवाहनम् । विसृज्यानुचरीस्ताश्च शय्यावेश्म विवेश सा ।। सोऽपि सुन्दरको नीत्वा तां निशां विघ्नविस्मितः । प्रभाते त्यक्तगोवाटो निकटं सुहृदां ययौ ॥ तत्राख्यातस्ववृत्तान्तो विदेशगमनोन्मुखः । तैः समाश्वासितो मित्रैस्तन्मध्ये स्थितिमग्रहीत् ।। १४८ उपाध्यायगृहं त्यक्त्वा भुजानः सत्रसद्मनि । उवास तन विहरन्खच्छन्दः सखिभिः सह । १४९ एकदा निर्गता ऋतुं गृहोपकरणानि सा । ददर्श तं सुन्दरकं कालरात्रिः किलापणे ॥ उपेत्य च जगादैनं पुनरेव स्मरातुरा । भज सुन्दरकाद्यापि मां त्वदायत्तजीविताम् ।। १५१ एवमुक्तस्तया सोऽथ साधुः सुन्दरकोऽप्रवीत् । मैवं वादी धर्मोऽयं माता मे गुरुपन्यासि ॥ ततोऽब्रवीत्कालरात्रिर्धम चेद्वेत्सि देहि तत् । प्राणान्मे प्राणदानाद्धि धर्मः कोऽभ्यधिको भवेत् ॥ १५३ अथ सुन्दरकोऽवादीन्मातमैवं कथा हदि । गुरुतल्पामिगमनं कुन धर्मो भविष्यति ।। १५४ एवं निराकृता तेन तर्जयन्ती च त रुपा । पाटयित्वा स्वहस्तेन स्वोत्तरीयमगाद्गृहम् ।। १५५ पश्य सुन्दरकेणेदं धावित्वा पाटितं मम । इत्युवाच पतिं तर दर्शयित्वोत्तरीयकम् ।। १५६ स च तस्याः पतिः क्रोधाद्गत्वा वध्यमुदीर्य च । सत्रे सुन्दरकस्याशु वारयामास भोजनम् ।। ततः सुन्दरकः खेदात्तं देशं त्यक्तुमुद्यतः । जाननुत्पतने व्योग्नि मत्रं गोवाटशिक्षितम । १५८ ततोऽवरोहेऽप्यपरं शिभितुं श्रुतविम्मितम् । तदेव शून्यगोवाटहयं निशि पुनर्ययो । १५९ ·७८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरशः २० । तत्र तस्मिन्स्थिते प्राग्वत्कालरात्रिरुपेत्य सा । तथैवोत्पत्य हर्म्यस्था व्योम्नवोजयिनी ययौ ।। तत्रावतार्य मत्रेण गोवाट शाकवाटके । जगाम रात्रिचर्यायै पुनः सा पितृकाननम् ।। तं च सुन्दरको मन्त्रं भूयः श्रुत्वापि नाप्रहीत् । विना हि गुर्वादेशेन संपूर्णाः सिद्धयः कुत्तः ।। १६२ ततोऽत्र भुक्त्वा कतिचिन्मूलकान्यपराणि च । नेतुं प्रक्षिप्य गोवाटे तत्र तस्थौ स पूर्ववत् ।। अथैत्यारूढगोवाटा सा गत्वा नभसा निशि । विवेश कालरात्रिः स्वं सद्म स्थापितवाहना। १६४ सोऽपि सुन्दरकः प्रातर्गोवाटानिर्गतस्ततः । ययौ भोजनमूल्यार्थी विपणीमात्तमूलकः ।। विक्रीणानस्य तस्यान मूलकं राजसेवकाः । मालवीया विना मूल्यं जहुर्दृष्ट्वा स्वदेशजम् ।। ततः स कलहं कुर्वन्यद्धा सुहृदनुद्रुतः । पापाणघातदायीति राजानं तैरनीयत ।। १६७ मालवात्कथमानीय कान्यकुब्जेऽत्र मूलकम् । विक्रीणीपे सदेत्येप पृष्टोऽस्माभिर्न जल्पति ।। १६८ हन्ति प्रत्युत पापाणैरित्युक्तस्तैः शठैर्नृपः । तं तदद्भुतमप्राक्षीत्ततसत्सुहृदोऽभुवन् ।। १६९ अस्माभिः सह यद्येप प्रासादमधिरोप्यते । तदैतत्कौतुकं देव कृत्स्नं जल्पति नान्यथा ॥ १७० तथेत्यारोपितो राक्षा सप्रासादोऽस्य पश्यतः । उत्पपात स मत्रेण सद्यः सुन्दरको नमः ।। १७१ समित्रस्तेन गत्वा च प्रयागं प्राप्य च क्रमात् । श्रान्तः कमपि राजानं स्नान्तं तत्र ददर्श सः ।। संस्तम्भ्य चात्र प्रासादं गङ्गायां खान्निपत्य च । विस्मयोद्वीक्षितः सर्वैतं स राजानमभ्यगात् ।। १७३ फस्त्वं किं चावतीर्णोऽसि गगनादिति शंस नः । राज्ञा प्रह्वेण पृष्टः सन्ने सुन्दरकोऽब्रवीत् ।। अहं मुरजको नाम गणो देवस्य धूर्जटेः । प्राप्तो मानुपभोगार्थी त्वत्सकाशं तदाज्ञया ।। १७५ तच्छ्रुत्वा सत्यमाशङ्कय सस्यान्यं रजपूरितम् । सस्त्रीकं सोपकरणं ददौ तस्मै पुरं नृपः ।। प्रविश्याथ पुरे तस्मिन्नुत्पत्य दिवि सानुगः । चिरं सुन्दरकः स्वेच्छं निर्देन्यं विचचार सः ॥ शयानो हेमपर्यङ्के वीज्यमानश्च चामरैः । सेव्यमानो वरस्त्रीमिरैन्द्रं सुखमवाप सः ।। अथैकदा ददौ तस्मै मन व्योमावरोहणे । सिद्धः कोऽपि किलाकाशचारी संजातसंस्तवः ।। प्राप्तावतारमश्रः स गत्वा सुन्दरकस्ततः । कान्यकुब्जे निजे देशे व्योममार्गादवातरत् ॥ सपुरं पूर्णलक्ष्मीकमवतीर्ण नभस्तलात् । बुद्धवा तत्र स्वयं राजा कौतुकात्तमुपाययौ ।। परिज्ञातश्च पृष्ठश्च राजाने सोऽथ कालवित् । कालरात्रिकृतं सर्व स्ववृत्तान्त न्यवेदयत् ।। सतश्चानाय्य पप्रच्छ कालरात्रि महीपतिः । निर्भया साप्यविनयं स्वं सर्व प्रत्यपद्यत ।। कुपिते च नृपे तस्याः कर्णौ च च्छेत्तुमुद्यते । सा गृहीतापि पश्यत्सु सर्वेष्वेव तिरोदधे ।। १८४ ततः स्वराष्ट्रे वासोऽस्यास्तत्र राज्ञा न्यपिध्यत । तत्पूजितः सुन्दरकः शिश्रिये च नभः पुन' । इत्युक्त्वा तत्र भर्तारमादित्यप्रभभूपतिम् । अभापत पुनश्चैनं राज्ञी कुवलयावली । भवन्त्येवंविधा देव डाकिनीमप्रसिद्धयः । एतच्च मत्पितुर्देशे वृत्तं सर्वत्र विश्रुतम् ।। फालरात्रेश्च शिष्याहमित्यादौ वर्णितं मया । पतिव्रतात्वात्सिद्धिस्तु ततोऽध्यभ्यधिका मम । भवता चाद्य दृष्टाहं श्रेयोऽथ ते कृतार्चना । उपहाराय पुरुष मत्रेणाकटुमुद्यता ॥ सदस्मदीयेऽत्र नये त्वमपि प्रविशाधुना । सिद्धियोगजितानां च राज्ञां मूर्ध्नि पदं कुरु । सच्छ्रुत्वा क महामांसभोजनं डाकिनीनये । क च राजत्वमित्युक्त्वा स राजा निपिषेध तत् ॥ प्राणत्यागोधतायां तु राझ्या तत्प्रत्यपद्यत । विपयाकृष्यमाणा हि तिष्ठन्ति सुपथे कथम ।। ततः सा तं प्रवेश्यैव मण्डले पूर्वपूजिते । गृहीतसमयं सन्तं राजानमिदमब्रवीत् ।। य एप फलभूत्याख्यः स्थितो विप्रस्तवान्तिके । स मयात्रोपहारार्थमाक्रष्टुमुपकल्पितः ।। आकर्षणं च सायासं तत्कश्चित्सूपकद्वरम् । नयेऽत्र स्थाप्यतां यस्तं स्वयं हन्ति पचत्यपि ।। न कार्या च घृणा यस्मात्तन्मांसवलिभक्षणात् । समापितेऽर्चने पूर्णा सिद्धिः स्यादुत्तमो हि सः ।। १९६ इत्युक्तः प्रियया राजा पापभीतोऽपि तत्पुनः । अनीचकार घिगहो कष्टां स्त्रीप्वनुरोधिताम् ।। आनाप्य सूपकारं च ततः साहसिकामिधम् । विश्वास्य दीक्षितं कृत्वा दपती तो सहोचतुः॥ राजा देवीद्वितीयोऽच भोक्ष्यते तस्वरां कुरु । आहारम्येति योऽभ्येत्य त्वां भूयात्तं निपातयः॥ १७७ १७८ १७९ १८१ १८२ १८५ १८६ १८८ १८९ १९० १९२ १९३ १९४ १९७ १९९ ·७९ तरः ६ लावाणकलम्बकः ३ । तन्मांसैश्च रहः कुर्याः प्रातौं स्वादु भोजनम् । इति सूपकृतादिष्टस्तथेत्युक्त्वा गृहं ययौ । प्रातश्च फलभूति तं प्राप्तं राजा जगाद सः । गच्छ साहसिकं बेहि सूपकारं महानसे ।। २०१ राजा देवीद्वितीयोऽद्य भोक्ष्यते स्वादु भोजनम् । अतस्त्वरितमाहारमुत्तमं साधयेरिति ।। २०२ तथेति निर्गतं तं च फलभूति वहिस्तदा । एत्य चन्द्रप्रभो नाम राज्ञः पुत्रोऽब्रवीदिदम् ।। अनेन शीघ्रं हेना मे कारयाद्यैव कुण्डले । यादृशे भवता पूर्वमार्य तातस्य कारिते ।। इत्युक्तो राजपुत्रेण फलभूतिस्तदैव सः । कृतानुरोधः प्रहितो ययौ कुण्डलयोः कृते । राजपुत्रोऽप्यगात्स्वैरं कथितं फलभूतिना । राजादेशं गृहीत्वा तमेकाक्येव महानसम् ॥ तत्रोक्तराजादेशं तं स्थितसंवित्म सूपकृत् । राजपुत्रं छुरिकया सद्यः साहसिकोऽवधीत् ।। तन्मासैः साधितं तेन भोजनं च कृतार्चनौ । अभुजातामजानन्तौ तत्त्वं राज्ञी नृपस्तथा ॥ २०८ नीत्वा च सानुतापस्तां रात्रि राजा ददर्श सः । प्रातः कुण्डलहस्तं तं फलभूतिमुपागतम् ॥ विभ्रान्तः कुण्डलोद्देशान्तं च पप्रच्छ तत्क्षणम् । तेनाख्यातस्ववृत्तान्तः पपात च भुवस्तले ॥ हा पुत्रेति च चकन्द निन्दन्भार्या सहासना । पृष्टश्च सचिवैः सर्व यथातत्त्वमवर्णयत् ।। उवाच चैतदुक्तं तत्प्रत्यहं फलभूतिना । भद्रकृत्प्राप्नुयाद्रमभद्रं चाप्यभद्रकृत् ।। २१२ कन्दुको भित्तिनिःक्षिप्त इव प्रतिफलन्मुहुः । आपतत्यालनि प्रायो दोपोऽन्यस्य चिकीर्पितः ॥ २१३ पापाचारैर्यदस्माभिर्ब्रह्महत्यां चिकीर्षुभिः । स्वपुत्रघातनं कृत्वा प्राप्तं तन्मांसभक्षणम् ॥ इत्युक्त्वा बोधयित्वा च मत्रिणः स्वानधोमुखान् । तमेव फलभूतिं च निजे राज्येऽभिषिच्य सः॥२१५ राजा प्रदत्तदानः सन्नपुत्रः पापशुद्धये । सभार्यः प्रविवेशानिं दग्धोऽप्यनुशयाग्निना ।। २१६ फलभूतिश्च तद्राज्यं प्राप्य पृथ्वीं शशास सः । एवं भद्रमभद्रं वा कृतमालनि कल्प्यते ॥ २१७ इति पत्सेश्वरस्यामे कथयित्वा कथामिमाम् । यौगन्धरायणो भूयो भूपति तमभापत ॥ २१८ तस्मात्तव स राजेन्द्र जित्वाप्याचरतः शुभम् । ब्रह्मदत्तो विकुर्वीत यदि हन्यास्त्वमेव तम् ॥ २१९ इत्युक्तो मणिमुख्येन तद्वाक्यमभिनन्द्य सः । उत्थाय दिनकर्तव्यं वत्सेशो निरवर्तयत् ।। २२० अन्येशुश्च स संपन्नसर्वदिग्विजयः कृती । लावाणकादुदचलत्कौशाम्बी स्वपुरीं प्रति २२१ क्रमेण नगरी प्राप क्षितीशः सपरिच्छदः । उत्पताकाभुजलतां नृत्यन्तीमुत्सवादिव ।। २२२ विवेश चैनां पौरस्त्रीनयनोत्पलकानने। वितन्वानः प्रतिपदं प्रवातारम्भविभ्रमम् ॥ २२३ चारणोद्गीयमानश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः । नृपैः प्रणम्यमानश्च राजा मन्दिरमाययौ ॥ २२४ ततो विनम्रष्वधिरोप्य शासनं स वत्सराजोऽखिलदेशराजसु । पूर्व निधानाधिगतं कुलोचितं प्रसह्य सिहासनमारुरोह तत् ।। २२५ तत्कालमगलसमाहततारधीरतूर्यारवप्रतिरवैश्च नभः पुपूरे । सन्मत्रिमुख्यपरितोपितलोकपालदत्तैरिव प्रतिदिशं समसाधुवादैः ।। विविधमथ वितीर्य वीतलोभो वसु वसुधाविजयार्जितं द्विजेभ्यः । अकृत कृतमहोत्सवः कृतार्थ क्षितिपतिमण्डलमात्ममश्रिणश्च ॥ २२७ क्षेत्रेपु वर्पति तदानुगुणं नरेन्द्रे तस्मिन्ध्वनद्धनमृदगनिनादितायाम् । संभाव्य भाविवहुधान्यफलं जनोऽपि तस्यां पुरि प्रतिगृहं विहितोत्सवोऽभूत् ।। २२८ एवं विजित्य जगती स कृती रुमण्वद्यौगन्धरायणनिवेशितराज्यभारः । तस्थौ यथेच्छमथ वासवदत्तयान पद्मावतीसहितया सह वत्सराजः ॥ २२९ कीर्तिश्रियोरिव तयोरुभयोश्च देव्योमध्यस्थितः स वरचारणगीयमानः । चन्द्रोदयं निजयशोधवलं सिपेवे शत्रुप्रतापमिव सीधु पपौ च शश्वत् ।। २३० इति महाकविश्रीसोमदेवभाविरचिते फथासरित्सागरे लावाणकलम्ब पष्ठस्तरमः । समासवाय लावाणकलम्बकस्तृतीयः ।

·॥ श्रीः॥ .. महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। नरवाहनदत्तजननं नाम चतुर्थी लम्यकः। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविनलब्धड़यो धुरं दधति वैबुधी भुवि भवनसादेन ते ।। प्रथमस्तरङ्गः। ३ ५ ६ ८ ९ कर्णतालबलाघातसीमन्तितकुलाचलः । पन्थानमिव सिद्धीनां दिशक्षयति विघ्नजित् ॥ ततो वत्सेश्वरो राजा स कौशाम्ब्यामवस्थितः । एकातपत्रां बुभुजे जितामुदयनो महीम् ।। विधाय सरुमण्वत्के भारं यौगन्धरायणे । विहारैकरसश्चाभूद्वसन्तकसखः सुखी ॥ स्वयं स वादयन्वीणां देव्या वासवदत्तया । पद्मावत्या च सहितः संगीतकमसेवत ।। 'देवीकाकलिगीतस्य तद्वीणानिनदस्य च । अभेदे वादनाङ्गुष्टकम्पोऽभूद्भेदसूचकः ॥ हा निजकीयेव ज्योत्स्नया धवले च सः । धाराविगलितं सीधु पपौ मदमिव द्विपाम ।। आजहुः स्वर्णकलशैस्तस्य वाराङ्गना रहः । स्मरराज्याभिषेकाम्भ इव रागोज्वलं मधु ॥ आरक्तसुरसस्वच्छमन्तःस्फुरिततन्मुखम् । उपनिन्ये द्वयोर्मध्ये स स्वचित्तमिवासवम् ।। ईर्ष्यारुपामभावेऽपि भङ्गुरभ्रुणि रागिणि । न मुसे तत्तयो राज्योस्तदृष्टिस्तृप्तिमाययौ ।। समधुस्फटिकानेकचपका तस्य पानभूः । वभौ वालातपारक्तसितप व पद्मिनी ॥ अन्तरा च मिलव्याधः पलाशश्यामकञ्चकः। स सबाणासनो भेजे खोपमं मृगकाननम् ॥ 'जधान पङ्ककलुपान्वराहनिवहाशरैः । तिमिरौघानविरलैः करैरिव मरीचिमान् ॥ वित्रस्तप्रसृतास्तस्मिन्कृष्णसाराः प्रधाविते । वमुः पूर्वाभिभूतानां कटाक्षाः ककुमामिव । जे रक्तारुणा चास्य मही महिपघातिनः । सेवागतेव तच्छृङ्गपातमुक्ता वनाग्जिनी ।। व्यात्तवफपतत्प्रासप्रोतेष्वपि मृगारिपु । सान्तर्गजितनिष्कान्तजीवितेपु तुतोप सः ।। श्वानः श्वभ्रे वने तस्मिंस्तस्य वर्मसु वागुराः । सा स्वायुधैकसिद्धेऽभूत्प्रक्रिया मृगयारसें ॥ एवं सुसोपभोगेषु वर्तमानं तमेकदा । राजानमास्थानगतं नारदो मुनिरभ्यगात् ।। निजदेहप्रभावद्धमण्डलो मण्डनं दिवः । कृतावतारस्तेजस्विजातिप्रीत्यांशुमानिव ।। स तेन रचितातिथ्यो मुहुः प्रहेण भूभृता । प्रीतः क्षणमिव स्थित्वा राजानं तमभाषत ।। शृणु संक्षिप्तमेतत्ते वत्सेश्वर वदाम्यहम् । वभूव पाण्डुरिति ते राजा पूर्वपितामहः ।। विव तस्य द्वे एव भव्ये भार्ये बभूवतुः । एका कुन्ती द्वितीया च माद्री नाम महौजसः ।। उपाण्डुः पृथिवीमेतां जित्वा जलधिमेग्यलाम । मुसी कदाचित्प्रययौ मृगयाव्यसनी वनम् ।। तत्र किन्दमनामानं स मुनि मुक्तसायकः । जघान मृगरूपेण सभार्य सुरतस्थितम् ॥ स मुनिमगरूपं तत्त्यक्त्वा कण्ठविवर्तिमिः । प्राणः शशापं तं पाण्डे विपण्णं मुक्तकार्मुकम् ॥ स्वैरस्थो निर्विमर्गेन हतोऽहं यत्त्वया तत, । भार्यामंभोगकाले ते मद्वन्मृत्युभविष्यति ॥ १२ १३ १४ १५ १८ २३ ।

·. तरङ्गः१] नरवाहनदत्तजननलम्बकः ४ । इत्याप्तशापलदीत्या त्यक्तभोगस्टहोऽथ स: । पत्नीभ्यामन्वितः पाण्डुस्तस्थौ शान्ते तपोवने ।। तत्रस्थोऽपि स शापेन प्रेरितस्तेन चैकदा । अकस्माचकमे माद्री प्रियां प्राप च पञ्चताम् ।। तदेवं मृगया नाम प्रमादो नृप भूभृताम् । अपिता ह्यनयान्येऽपि नृपास्ते ते मृगा इव ।। घोरनादामिकामा रूक्षा धूम्रोर्ध्वमूर्धजा । कुन्तदन्ता कथं कुर्याद्राक्षसीव हि सा शिवम् ।। २९ तस्माद्विफलमायासं जहीहि मृगयारसम् । वन्यवाहनहन्तॄणां समानः प्राणसंशयः ।। वं च त्वत्पूर्वजप्रीत्या प्रियः कल्याणपात्र मे । पुत्रश्च तव कामांशो यथा भावी तथा शृणु ॥ पुरानगागसंभूत्यै रत्या स्तुतिभिरर्चितः । तुष्टो रहसि संक्षेपमिदं तस्याः शिवोऽभ्यधात् ।। ३२ अवतीर्य निजांशेन भूमावाराध्य मां स्वयम् । गौरी पुत्रार्थिनी कामं जनयिष्यत्यसाविति ॥ अतश्चण्डमहासेनसुता देवी नरेन्द्र सा । जाता वासवदत्तेयं संपन्ना महिपी च ते ॥ ३४ तदेपा शंभुमाराध्य कामांशं सोप्यते सुतम् । सर्वविद्याधराणां यश्चक्रवर्ती भविष्यति ।। इत्युक्तेनादृतवचा राज्ञा पृथ्वीं तदर्पिताम् । प्रत्यर्प्य तस्मै स ययौ नारदपिरदर्शनम् ॥ तस्मिनाते वत्सराजः स तद्वासवदत्तया । जातपुत्रेच्छया साकं निन्ये तचिन्तया दिनम् ॥ अन्येास्तं स वत्सेशमुपेत्यास्थानवर्तिनम् । नित्योदिताख्यः प्रवरः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥ शिशुकद्वयसंयुक्ता ब्राह्मणी कापि दुर्गता । द्वारि स्थिता महाराज देवदर्शनकाङ्किणी ।। तच्छ्रुत्वैवाभ्यनुज्ञाते तत्प्रवेशे महीभृता । ब्राह्मणी सा विवेशात्र कृशपाण्डुरधूसरा ।। माननेव विशीर्णेन वाससा विधुरीकृता । दुःखदैन्यनिभावके विनती बालकावुभौ ॥ ४१ कृतोचितप्रणामा च सा राजानं व्यजिज्ञपत् । ब्राह्मणी कुलजा चाहमीदृशी दुर्गतिं गता ॥ ४२ दैवायुगपदेतौ च जातौ द्वौ तनयौ मम । तदेव नास्ति मे स्तन्यमेतयोर्भोजनं विना ॥ ४३ तेनेह कृपणानाथशरणागतवत्सलम् । प्राप्तास्मि देवं शरणं प्रमाणमधुना प्रभुः ।। तच्छ्रुत्वा सदयो राजा स प्रतीहारमादिशत् । इयं वासवदत्तायै देव्यै नीत्वार्यतामिति ।। ततश्च कर्मणा स्वेन शुभेनेवाग्रयायिना । नीताभून्निकटं देव्याः प्रतीहारेण तेन सा॥ ४६ राज्ञा विसृष्टां युवा तां प्रतीहारादुपागताम् । देवी वासवदत्ता सा ब्राह्मणी श्रद्दधेतराम् ।। युग्मापत्यां च पश्यन्ती दीनामेतां व्यचिन्तयत् । अहो वामैकवृत्तित्वं किमप्येतत्प्रजापतेः अहो वस्तुनि मात्सर्यमहो भक्तिरवस्तुनि । नाद्याप्येकोऽपि मे जातो जातो त्वस्यां यमाविमौ ।। एवं संचिन्तयन्ती च सा देवी स्नानकादिणी । ब्राह्मण्याश्चेटिकास्तस्याः स्नपनादौ समादिशत् ।। स्नपिता दत्तवस्त्रा च तामिः स्वादु च भोजिता । ब्राह्मणी साम्बुसिक्तेव तप्ता भूः समुदश्वसत् ।। ५१ समाश्वस्ता च सा युक्त्या कथालापैः परीक्षितुम् । क्षणान्तरे निजगदे देव्या वासवदत्तया ।। भो ब्राह्मणि कथा काचित्त्वया नः कथ्यतामिति । तच्छ्रुत्वा सा तथेत्युक्त्वा कथां वक्तुं प्रचक्रमे ॥ ५३ पुराभूजयदत्ताख्यः सामान्यः कोऽपि भूपतिः । देवदत्ताभिधानश्च पुनस्तस्योदपद्यत ॥ यौवनस्थस्य तस्याथ विवाहं तनयम्य सः। विधातुमिच्छन्नृपतिर्मतिमानित्यचिन्तयत् ।। वेश्येव बलवद्धोग्या राजश्रीरतिचञ्चला । वणिजां तु कुलस्त्रीव स्थिरा लक्ष्मीरनन्यगा। तस्माद्विवाहं पुत्रस्य करोमि वणिजां गृहात् । राज्येऽस्य बहुदायादे येन नापद्भविष्यति ॥ इति निश्चित्य पुत्रस्य कृते पत्रे स भूपतिः । वणिजो वसुदत्तस्य कन्यां पाटलिपुत्रकात् ॥ वसुदत्तोऽपि स ददौ श्लाघ्यसंवन्धवाञ्छया । दूरदेशान्तरेऽप्यम्मै राजपुत्राय तां सुताम् !! पूरयामास च तथा रत्नैर्जामातरं स तम् । अगलद्वहुमानोऽस्य यथा स्वपितृवैभवे ॥ ६० अवाप्तादयवणिक्पुत्रीसहितेनाथ तेन सः । तनयेन समं तस्थौ जयदत्तनृपः सुसम् ।। एकदा तत्र चागत्य सोत्कः संवन्धिसद्मनि । स वणिग्वसुदत्तस्तां निनाय स्वगृहं मुताम् ।। ततोऽकस्मात्स नृपतिर्जयदत्तो दिवं ययौ । उद्भूय गोत्रजैस्तस्य तय राज्यमधिष्ठितम् ।। तभीत्या तस्य तनयो जनन्या निजया निशि । देवदत्तस्तु नीतोऽभदन्यदेशमलक्षितः ।। - ४८ ५० ५२ ·८२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः २१ । तत्राह राजपुत्रं तं माता दुःखितमानसा । देवोऽस्ति चक्रवर्ती नः प्रभुः पूर्वदिगीश्वरः ।। तत्पार्श्व ब्रज राज्यं ते साधयिष्यति वत्स सः । इत्युक्तः स तदा मात्रा राजपुत्रो जगाद ताम् ।। तत्र मां निष्परिकरं गतं को बहु मंस्यते । तच्छ्रुत्वा पुनरप्येवं सा माता तमभापत ॥ श्वशुरस्य गृहं गत्वा त्वं हि प्राप्य ततो धनम् । कृत्वा परिकरं गच्छ निकटं चक्रवर्तिनः ।। इति स प्रेरितो मात्रा सलजोऽपि नृपालजः । मात्प्रतस्थे सायं च प्राप तच्छाशुरं गृहम ॥ ६९ पितृहीनो विनष्टश्रीर्वाष्पपाताभिशङ्कया । अकाले नाशकचात्र प्रवेष्टुं लजया निशि ॥ निकटे सत्रवाद्येऽथ स्थितः श्वशुरमन्दिरात् । नक्तं रज्वावरोहन्तीमकस्मात्रियमैक्षत ।। ७१ क्षणाच भायो स्वामेव तां रत्नातिभाखराम् । उल्कामिवापतितां परिज्ञायाभ्यतप्यत ॥ ७२ सा तु तं धूसरक्षामं दृष्ट्वाप्यपरिजानती । कोऽसीत्यपृच्छत्तच्छ्रुत्वा पान्थोऽहमिति सोऽब्रवीत् ॥ ततः सा सत्रशालान्तः प्रविवेश वणिक्सुता । अन्वगाद्राजपुत्रोऽपि स तां गुप्तमवेक्षितुम् ।। सा चात्र पुरुष कंचिदुपागात्पुरुपोऽपि ताम् । त्वं चिरेणागतासीति पादधातैरताडयत् ॥ ततः सा द्विगुणीभूतरागा पापा प्रसाद्य तम । पुरुपं तेन सहिता तत्र तस्थौ यदृच्छया ।। तदृष्ट्वा तु स सुप्रज्ञो राजपुत्रो व्यचिन्तयत् । कोपस्यायं न कालो मे साध्यमन्यद्धि वर्तते ॥ कथं च प्रसरत्वेतच्छत्रं कृपणयोर्द्वयोः । शत्रुयोग्यं स्त्रियामस्यामस्मिन्वा नृपशौ मम ।। किमेतया कुवध्वा वा कृत्यमेतद्धि दुर्विधेः । मद्धैर्यालोकनक्रीडानैपुण्ये दुःखवर्पिणः ॥ अतुल्यकुलसंवन्धः सैपा किं वापराध्यति । मुक्त्वा बलिभुजं काकी कोकिले रमते कथम् ।। इत्यालोच्य स तां भार्यामुपैक्षत सकामुकाम् । सतां गुरुजिगीपे हि चेतसि स्त्रीतृणं कियत् ।। तत्कालं च रतावेगवशात्तस्या. किलापतत् । वणिक्सुतायाः श्रवणात्सन्मुक्ताढ्यं विभूपणम् ॥ तच सा न ददशैव सुरतान्ते च सत्वरा । ययौ यथागतं गेहमाटच्च्योपपति ततः ॥ तस्मिन्नपि गते कापि द्रुतं प्रच्छन्नकामुके । स राजपुत्रो दृष्ट्वा तद्रनाभरणमाहीत् ।। स्फुरद्रलशिसाजालं धात्रा मोहतमोपहम् । हस्तदीपमिव प्रत्तं प्रणष्टश्रीगवेपणे ॥ महाघ च तदालोक्य राजपुत्रः स तत्क्षणम् । निर्गत्य सिद्धकार्यः सन्कान्यकुन्ज ततो ययौ । तत्र बन्धाय दत्त्वा तत्स्वर्णलक्षेण भूपणम् । क्रीत्वा हस्त्यश्वमगमत्स पार्श्व चक्रवर्तिनः ॥ तद्दत्तैश्च बलैः साकमेत्य हत्वा रिपूरणे । पाप तत्पैतृकं राज्यं कृती मात्रामिनन्दितः ।। तञ्च बन्धाद्विनिर्माच्य भूपणं श्वशुरान्तिकम् । प्राहिणोत्प्रकटीकडे रहस्यं तदशङ्कितम् ।। सोऽपि तन्वशुरो दृष्ट्वा स्वसुताकर्णभूषणम् । तत्तथोपागतं तस्यै संभ्रान्तः समदर्शयत् ॥ सापि पूर्वपरिभ्रष्टं चारित्रमिव वीक्ष्य तत् । वुवा च भर्ना प्रहितं व्याकुलैव समस्मरत् ।। ९१ इदं मे पतितं तस्यां रानौ सगृहान्तरे । यस्यां तत्र स्थितो दृष्टः स कोऽपि पथिको मया ।। ९२ तन्नूनं सोऽत्र भर्ता मे शीलजिज्ञासयाययौ । मया तु स न विज्ञातस्तेनेदं प्रापि भूपणम् ।। इत्येवं चिन्तयन्याश्च दुर्नयव्यक्तिविक्लवम् । वणिक्सुताया हदयं तस्याः कातरमस्फुटत् ॥ ततस्तस्या रहस्यज्ञां पृष्ट्वा चेटी स्वयुक्तितः । तत्पिता स वणिग्बुवा तत्त्वं तत्याज तच्छुचम् ।। राजपुत्रोऽथ संप्राप्तराज्यो लब्ध्या गुणार्जिताम् । स चक्रवर्तितनयां भायो भेजेऽपरां श्रियम् ॥ तदित्थं साहसे स्त्रीणां हृदयं वनकर्कशम् । तदेव साधसावेगसंपाते पुष्पपेलवम् ।। ९७ तास्तु काश्चन सगजाता मुक्ता इसाङ्गनाः । याः सुवृत्तान्छहृदया यान्ति भूपणतां भुवि ।। हरिणीव च राजश्रीरेयं विप्लविनी सदा । धैर्यपाशेन बन्दुं च तामेके जानते बुधाः ।। तस्मादापद्यपि त्याज्यं न सत्त्व संपदेपिमिः । अयमेवात्र वृत्तान्तो ममान च निदर्शनम् ॥ या विधुरेऽप्यस्मिंश्चारित्रं देवि रक्षितम् । युष्मदर्शनकल्याणप्राध्या तत्फलितं हि मे ॥ म्या मुवाछुत्वा ग्रामण्यास्तक्षणं कथाम् । देवी वासवदत्ता सा सादरा समचिन्तयत् ।। युलवन्येषा ध्रुवमम्या [दारनाम । भगि बशीलोपक्षेपे वच प्रौढिश्च शंमति ।। ८४ ८८ ८९ ९० ९४ ९६ ९९ ·तरङ्गः १] नरवाहनदत्तजननलम्वका ४ । राजसंसत्प्रवेशेऽस्याः प्रावीण्यमंत एव च । इति संचिन्त्य देवी तां ब्राह्मणी पुनरप्रवीत् ।। १०४ भार्या स्वं कस्य को वा ते वृत्तान्तः कथ्यतां त्वया । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी भूयः साथ वक्तुं प्रचक्रमे ।। १०५ मालवे देवि कोऽप्यासीदग्निदत्त इति द्विजः । निलयः श्रीसरस्वत्योः स्वयमात्तधनोऽर्थिभिः ।। तस्य च स्वानुरूपौ द्वावुत्पन्नौ तनयो क्रमात् । ज्येष्ठः शंकरदत्ताख्यो नाम्ना शान्तिकरोऽपरः ।। १०७ तयोः शान्तिकरोऽकस्माद्विद्यार्थी स्वपितुर्ग्रहात् । स बाल एव निर्गत्य गतः कापि यशस्विनि ॥ १०८ द्वितीयश्च स तदाता ज्येष्ठो मां परिणीतवान् । तनयां यज्ञदत्तस्य यज्ञार्थभृतसंपदः ।। १०९ कालेन तस्य मर्तुः सोऽमिदत्ताभिधः पिता । वृद्धो लोकान्तरं यातो भार्ययानुगतः स्वया ।। तीर्थोद्देशाच मद्धर्ता धृतगी विमुच्य माम । गत्वा सरस्वतीपूरे शोकेनान्धो जहौ तनुम् ।। वृत्तान्ते कथिते चास्मिन्नेत्य तत्सहयायिभिः । स्वजनेभ्यो मया लब्धं नानुगन्तुं सगर्भया ॥ ततो मय्याशोकायामकस्मादेत्य दस्युमिः । अस्मन्निवासः सकलोऽप्यग्रहारो विलुण्ठितः ।। तत्क्षणं तिसृभिः सार्ध ब्राह्मणीमिरहं ततः । शीलभ्रंशभयादात्तस्वल्पवत्रा पलायिता ।। ११४ देशभङ्गाद्विदूरं च गत्वा देशं तदन्विता । मासमात्रं स्थिताभूवं कृच्छ्रकर्मोपजीविनी ।। ११५ भुत्वा चानाथशरणं लोकाद्वत्सेश्वरं ततः । सवामणीका शीलैकपाथेयाहमिहागता ॥ ११६ आगत्यैव प्रसूतास्मि युगपत्तनयावुभौ । स्थितासु चासु तिसृपु ब्राहाणीपु.सखीष्वपि ॥ शोको विदेशो दारिद्यं द्विगुणः प्रसवोऽप्ययम् । अहो अपावृतं द्वारमापदां मम वेधसा ॥ ११८ तदेतयोर्गतिर्नास्ति बालयोर्वर्धनाय मे । इत्यालोच्य परित्यज्य लजां योपिद्विभूषणम् ॥ २१५ मया प्रविश्य वत्सेशो राजा सदसि याचितः । कः शक्तः सोढुमापन्नबालापत्यार्तिदर्शनम् ।। १२० तदादेशेन च.माप्तं मया त्वचरणान्तिकम् । विपदश्च निवृत्ता मे द्वारात्प्रतिहता इव ॥ १२१ इत्येप मम वृत्तान्तो नाम्ना पिङ्गलिकाप्यहम् । आवाल्यानिक्रियाधूमैर्यन्मे पिङ्गलिते दृशौ ॥ १२२ स तु शान्तिकरो देवि देवरो मे विदेशगः । फुत्र तिष्ठति देशेऽसाविति नाथापि बुध्यते ।। १२३ एवमुक्तस्ववृत्तान्तां कुलीनेत्यवधार्य ताम् । प्रीत्यैनां ब्राह्मणी देवी सा वितवमब्रवीत् ।। १२४ इह शान्तिकरो नाम स्थितोऽस्माकं पुरोहितः । वैदेशिकः स जानेऽहं देवरस्ते भविष्यति ।। इत्युक्त्वा माह्मणीमुस्का नीत्वा रात्रि तदैव ताम् । देवी शान्तिकरं प्रातरानाय्यापच्छदन्वयम् ॥ १२६ उक्तान्वयाय तस्मै च सा संजातसुनिश्चया । इयं ते भ्रातृजायेति ब्राह्मणी तामदर्शयत् ।। १२७ जातायां घ परिज्ञप्ती ज्ञातवन्धुक्षयोऽथ सः । ब्राह्मणी भ्रातृजायां तां निन्ये शान्तिको गृहम ।। १२८ सत्रानुशोच्य पितरौ भ्रातरं च यथोचितम् । आश्वासयामास स तां बालकद्वितयान्विताम् ।। १२९ देवी वासवदत्तापि तस्यास्तौ बालकौ सुतौ । पुरोहितौ स्वपुत्रस्य भाविनः पर्यकल्पयत् ।। १३० ज्येष्ठस्तयोः शान्तिसोमो नाना वैश्वानरोऽपरः । कृतस्तयैव देव्या च वितीर्णवहुसंपदा ॥ १३२ अन्धस्येवास्य लोकस्य फलभूमि स्वकर्मभिः । पुरोगैर्नीयमानस्य हेतुमानं स्वपौरुषम् ॥ यदेत्य लब्धविभवास्तत्र सर्वेऽपि संगताः । बालकौ तौ तयोः सा च माता शान्तिकरश्च सः॥ १३३ सतो गच्छत्सु दिवसेष्वेकदा पञ्चभिः सुतैः । सहागतामुपादाय शरावान्कुम्भकारिकाम् ।। दृष्ट्या स्वमन्दिरे कांचिद्देन्या पासवदत्तया । सा माह्मणी पिनलिका जगदे पार्श्ववर्तिनी ।। १३५ पञ्चैतस्याः सुतोऽद्यापि नैको मे सखि दृश्यताम् । पुण्यानामीदृशं पात्रमोदृश्यपि न मादृशी ।। सतः पिनलिकाषादीदेवि दुःखाय जायते । प्रजेयं पापभूयिष्ठा दरिद्रेष्वेव भूयसी ।। युप्मादृशेषु जायेत यः स फोऽप्युत्तमो भवेत् । तद्नं त्वरया प्राप्स्यस्यचिरात्स्योचितं सुतम् ।। १३८ इति पिङ्गलिकोक्तापि सोत्सुका सुतजन्मनि । अभूद्वासवदत्ता सा तचिन्ताक्रान्तमानसा ।। १३९ गिरिशाराधनप्राप्यं पुत्रं ते नारदोऽभ्यधात् । तद्देवि वरदोऽवश्यमाराध्यः स शिवोऽत्र नः ॥ १४० इत्युक्ता परसराजेन तत्कालं चागतेन सा । देवी लब्धाशयेनाशु धकार प्रतनिश्चयम् ।। १४१ तस्यामात्तारवायां तु स राजापि समग्निकः । सराश्चापि विदधे शंकगराधनयतम ।। १४२ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः २२। त्रिरात्रोपोपितौ तौ च दंपती से विभुस्ततः । प्रसादप्रकटीभूतः स्वयं स्वप्ने समादिशत् ।। उत्तिष्ठतं स युवयोः कामांशो जनिता सुतः । नाथो विद्याधराणां यो भविता मत्प्रसादतः ।। १४४ इति वचनमुदीर्य चन्द्रमौलो सपदि तिरोहिततां गते प्रबुध्य । अधिगतवरमाशु दंपती तौ प्रमझकृत्रिममापतुः कृतार्थौ ॥ १४५ उत्थाय चोपसि ततः प्रकृतीविधाय तत्स्वप्नकीर्तनसुधारसतर्पितास्ताः । देवी च सा नरपतिश्च सवन्धुभृत्यौ बद्धोत्सवौ विदधतुर्ऋतपारणानि ।। १४६ फतिपयदिवसापगमे तस्याः स्वप्ने जटाधरः पुरुषः । कोऽप्यथ देव्या वासवदत्तायाः फलमुपेत्य ददौ ।। १४७ ततः स विनिवेदितस्फुटतथाविधस्वप्नया सह प्रमुदितस्तया समभिनन्दितो मत्रिभिः । विचिन्त्य शशिमौलिना फलनिभेन दत्तं सुतं मनोरथमदूरगं गणयति स्म वत्सेश्वरः ।। १४८ इति महाकविश्रीसोमदेवमहानिरचिते कथासरित्सागरे नरवाहनदत्तजननलम्बके प्रथमसरशः। क ع ع ع ه م م و م م 6 ११ . द्वितीयस्तरह। अथ वासवदत्ताया वत्सेशहृदयोत्सवः । संवभूवाचिरागर्भः कामांशावतरोज्जवलः ।। सा वभौ लोलनेत्रेण मुसेनापाण्डुकान्तिना । शशावेनेव गर्भस्थकामप्रेमोपगामिना ।। आसीनायाः पतिलेहादतिप्रीती इवागते । रेजतुः प्रतिमे तस्या मणिपर्यङ्कपार्श्वयोः ।। भाविविद्याधराधीशगर्भसेवार्थमिष्प्रदाः । मूर्ती विद्या इवायाताः सख्यतां पर्युपासत ॥ विनीलपल्लवश्याममुखौ साथ पयोधरौ । सूनोर्गर्भाभिषेकाय बभार कलशाविव ।। स्वच्छस्फुरितसच्छायमणिकुट्टिमशोभिनः । सुखशय्यागता मध्ये मन्दिरस्य रराज सा ।। भावितत्तनयाक्रान्तिशङ्काकम्पितवारिभिः । उपेत्य सेव्यमानेव समन्ताद्रत्नराशिमिः ।। तस्या विमानमध्यस्थरनोत्था प्रतिमा वभौ । विद्याधरश्रीनभसा प्रणामार्थमिवागता ।। मनसाधनसंनद्धसाधकेन्द्रकथासु च । बभूव सा दोहदिनी प्रसगोपनतासु च ॥ सरसारब्धसंगीता विद्याधरवरागनाः । स्वप्ने तामम्बरोत्सङ्गमारूढामुपतस्थिरे । प्रवुद्धा सेवितुं साक्षात्तदेवाभिललाप सा । नभःक्रीडाविलसितं लक्ष्यभूतलकौतुकम् ।। तं च दोहदमेतस्या देव्या यौगन्धरायणः । यन्त्रमब्रेन्द्रजालादिप्रयोगैः समपूरयत् ॥ विजहार च सा तैस्तैः प्रयोगैर्गगनस्थिता । पौरनारीजनोत्पक्ष्मलोचनाश्चर्यदायिभिः ।। एकदा वासकस्यायास्तस्याश्च समजायत । हृदि विद्याधरोदारकथाश्रवणकौतुकम् ॥ ततस्तयार्थितो देव्या तत्र यौगन्धरायणः । तस्याः सर्वेपु शृण्वत्सु निजगाद कथामिमाम् ।। अस्त्यम्विकाजनयिता नगेन्द्रो हिमवानिति । न केवलं गिरीणां यो गुरुगौरीपतेरपि ॥ विद्याधरनिवासे च तस्मिन्विद्याधराधिपः । उवास राजा जीमूतकेतुर्नाम महाचले ॥ तस्याभूत्कल्पवृक्षश्व गृहे पितृक्रमागतः । नाम्नान्वर्थेन विख्यातो यो मनोरथदायकः ॥ कदाचिञ्च स जीमूतकेतू राजाभ्युपेत्य तम् । उद्याने देवतात्मानं कल्पद्रुममयाचत ।। सर्वदा प्राप्यतेऽस्माभिस्त्वत्तः सर्वमभीप्सितम् । तदपुत्राय मे देहि देव पुत्रं गुणान्वितम ।। ततः कल्पद्रुमोऽवादीद्राजन्नुत्पत्स्यते तव । जालिस्मरो दानवीरः सर्वभूतहितः सुतः।। तच्छ्रुत्वा स प्रदृष्टः सन्कल्पवृक्षं प्रणम्य तम । गत्वा निवेद्य तद्राजा निजां देवीमनन्दयत् ।। अथ तस्याचिरादेव राज्ञः सूनुरजायत । जीमूतवाहनं तं च नाना स विधे पिता ॥ ततः सहजया साकं सर्वभूतानुकम्पया । जगाम स महासत्त्वो वृद्धिं जीमूतवाहनः । फमाच यौवराज्यस्थ: परिचर्याप्रमादितम् । लोकानुकम्पी पितरं विजने स व्यजिज्ञपत् ॥ १. इयमेव वथा श्रीहादेवप्रीतनागान-दनाटाम्प गुलगना, १२ १३ १४ १५ १८ १९ २१ ·तरङ्ग २] नरवाहनदत्तजननलम्बक ४ । ४० जानामि तात यद्भावा भवेऽस्मिन्क्षणभङ्गुरा । स्थिर तु महतामेकमाकल्पममल यश ॥ २६ परोपकृतिसभूत तदेव यदि हन्त तत् । किमन्यत्स्यादुदाराणा धन प्राणाधिकप्रियम् ॥ २७ सपच विद्युदिव सा लोकलोचनसेदकृत् । रोला कापि त्य याति या परानुपकारिणी ॥ २८ तदेप कल्पचिटपी कामदो योऽस्ति न स चेत् । परार्थ विनियुज्येत तदाप्त तत्फल भवेत् ।। २९ तत्तथाह करोमीह यथैतस्य समृद्धिभि । अदरिद्रा भवत्येपा सर्वार्थिजनसहति ॥ इति विज्ञाप्य पितर तदनुज्ञामवाप्य स । जीमूतवाहनो गत्वा त कल्पद्रुममब्रवीत् ।। ३१ देव व शश्वदस्माकमभीष्टफलदायक । तढेकमिदमद्य व मम पूरय वाञ्छितम् ॥ ३२ अदरिद्रा कुरुष्वैता पृथिवीमसिला ससे । स्वस्त्यस्तु ते प्रदत्तोऽसि लोकाय द्रविणार्थिने ॥ इत्युक्तस्तेन धीरेण कल्पवृक्षो वयर्प स । कनक भूतले भूरि ननन्दुश्वासिला प्रजा ॥ ३४ दयालुयोधिसत्त्वाश कोऽन्यो जीमूतवाहनात् । शनुयादर्थिसात्कर्तुमपि कल्पद्रुम कृती ॥ इति जातानुरागासु ततो दिक्षु विदिश्चपि । जीमूतवाहनस्योचे पप्रथे विशद यश ॥ ३६ तत्त पुनप्रथाबद्धमूल राज्य समत्सरा । दृष्ट्वा जीमूतकेतोस्तद्गोनजा विकृति ययु । दानोपयुक्तसत्कल्पवृक्षमुक्तास्पद च तत् । मेनिरे निष्प्रभावत्वाज्जेतु सुकरमेव ते ॥ ३८ तत सभूय युद्धाय कृतबुद्धिपु तेषु च । पितर तमुवाचेव धीरो जीमूतवाहन ॥ यथा शरीरमेवेद जलबुद्बुदसनिभम् । प्रवातदीपचपलास्तथा कस्य कृते श्रिय ।। ता अप्यन्योपमर्देन मनस्वी कोऽभिवाञ्छति । तस्मात्तात मया नैव योद्धव्य गोरजै सह ॥ ४१ राज्य त्यक्त्वा तु गन्तव्यमित कापि वन मया । आसता कृपणा एते मा भूत्स्यकुलसक्षय ॥ इत्युक्तवन्त जीमूतवाहन स पिता तत । जीमूतकेतुरप्येव जगाद कृतनिश्चय ।। ४३ मयापि पुत्र गन्तव्य का हि वृद्धस्य मे स्पृहा । राज्ये तृण इव त्यक्ते यूनापि कृपया त्वया ।। एवमुक्तवता साक सभार्येण तथेति स । पिना जगाम जीमूतवाहनो मलयाचलम् ॥ तनाधिवासे सिद्धाना चन्दनच्छन्ननिर्झरे । स तस्थावाश्रमपदे परिचर्यापर पितु ॥ अथ सिद्धाधिराजस्य वशी विश्वावसो सुत । मित्र मित्रावसुर्नाम तस्यान समपद्यत ।। तत्स्वसार च सोऽपश्यदेकान्ते जातु कन्यकाम् । जन्मान्तरप्रियतमा ज्ञानी जीमूतवाहन । तत्काल च तयोस्तुल्य यूनोरन्योन्यदर्शनम् । अभून्मनोमृगामन्दवागुराबन्धसनिभम् ।। ततोऽकस्मात्समभ्येत्य निजगत्पूज्यमेकदा । जीमूतवाहन प्रीत स मित्रावसुरभ्यधात् ॥ कन्या मलयवत्याख्या स्वसा मेऽस्ति कनीयसी । तामह ते प्रयच्छामि ममेच्छा मान्यथा कृथा ॥ ५१ तच्छ्रुत्वैव स जीमूतवाहनोऽपि जगाद तम् । युवराज ममाभूत्सा भार्या पूर्वेऽपि जन्मनि । व च तव मे जातो द्वितीय हृदय सुहृत् । जातिस्मरोऽस्म्यह सर्व पूर्वजन्म स्मरामि तत् ।। इत्युक्तवन्त तत्काल मित्रावसुरुवाच तम् । जन्मान्तरकथा तावच्छसैता कौतुक हि मे ॥ एतन्मित्रावसो श्रुत्वा तस्मे जीमूतवाहन । सुकृती कथयामास पूर्वजन्मकथामिमाम् ॥ अस्ति पूर्वमह व्योमचारी विद्याधरोऽभवम् । हिमवन्छृङ्गमार्गेण गतोऽभूव कदाचन ॥ ५६ ततश्चाध स्थितस्तत्र क्रीडन्गौर्या सम हर । शशापोल्लङ्घनक्रुद्धो मर्त्ययोनौ पतेति माम् ॥ प्राप्य विद्याधरी भायौ नियोज्य स्वपदे सुतम् । पुनवद्याधरी योनि स्मृतजाति प्रपत्स्यसे ।। एव निशम्य शापान्तमुक्त्वा शर्वे तिरोहिते । अचिरेणैव जातोऽह भूतले वणिजा कुले । ५९ नगर्या वलभीनान्या महाधनवणिक्सुत । वसुदत्ताभिधान सन्वृद्धिं च गतवानहम् ।। कालेन यौवनस्थश्च पिना कृतपरिच्छद । द्वीपान्तर गतोऽभूव वणिज्यायै तदाज्ञया । आगच्छन्त ततोऽदव्या तस्करा विनिपत्य माम् । तस्वमनयन्यद्धा स्वपल्लीं चण्डिकागृहम् ॥ विलोलदीर्घया पोर रक्ताशुपताकया । जियत्सत पशुप्राणान्कृतान्तस्येव जिहया ॥ तबाहमुपहारार्थमुपनीतो निजस्य नै । प्रभो पुलिन्दकाख्यस्य देवी पूजयतोऽन्तिकम् ।। ४५ ४७ ४८ ४९ ५४ ५७ ·कथासरित्मागरः। [आदितस्तरङ्गः २२ । त्रिरात्रोपोपितौ तौ च दंपती स विभुस्ततः । प्रसादप्रकटीभूतः स्वयं स्वप्ने समादिशत् ।। १४३ उत्तिष्ठतं स युवयोः कामांशो जनिता मुतः । नाथो विद्याधराणां यो भविता मत्प्रसादतः ।। १४४ इति वचनमुदीर्य चन्द्रमौलो सपदि तिरोहिततां गते प्रयुध्य । अधिगतवरमाशु दंपती तौ प्रमदमकृत्रिममापतुः कृतार्थों । १४५ उत्थाय चोपसि ततः प्रकृतीविधाय तत्स्वप्नकीर्तनसुधारसतर्पितास्ताः। देवी च सा नरपतिश्च सबन्धुभृत्यौ पद्धोत्सवी विदधतुर्वतपारणानि ।। १४६ कतिपयदिवसापगमे तस्याः स्वप्ने जटाधरः पुरुपः । कोऽप्यथ देव्या वासवदत्तायाः फलमुपेत्य ददौ । ततः स विनिवेदितस्फुटतथाविधस्वप्नया सह प्रमुदितस्तया समभिनन्दितो मन्त्रिभिः । विचिन्त्य शशिमौलिना फलनिभेन दत्तं सुतं मनोरथमदूरगं गणयति स्म वत्सेश्वरः ।। १४८ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिवे कथासरित्सागरे नरवाहनदत्तजननलम्बके प्रथमसरणः । ww २ * ur । ८ ९ ११ द्वितीयस्तरमः। अथ वासवदत्ताया वत्सेशहृदयोत्सवः । संयभूवाचिरागर्भः कामांशावतरोज्वलः ।। सा वभौ लोलनेत्रेण मुसेनापाण्डुकान्तिना । शशाङ्केनेव गर्भस्थकामप्रेमोपगामिना । आसीनायाः पतिलेहाद्रतिप्रीती इवागते । रेजतुः प्रतिमे तस्या मणिपर्यवपार्श्वयोः ।। भाविविद्याधराधीशगर्भसेवार्थमिष्टदाः । मूर्ती विद्या इवायाताः सख्यस्ता पर्युपासत ।। विनीलपल्लवश्याममुखौ साथ पयोधरौ । सूनोर्गर्भाभिषेकाय धभार कलशाविव ।। खच्छस्फुरितसच्छायमणिकुट्टिमशोभिनः । सुखशय्यागता मध्ये मन्दिरस्य रराज सा॥ भावितत्तनयाक्रान्तिशङ्काकम्पितवारिभिः । उपत्य सेव्यमानेव समन्ताद्रत्नराशिभिः ।। तस्या विमानमध्यस्थरत्नोत्था प्रतिमा बभौ । विद्याधरश्रीनभसा प्रणामार्थमिवागता । मन्त्रसाधनसंनद्धसाधकेन्द्रकथासु च ! वभूव सा दोहदिनी प्रसङ्गोपनतासु च ।। सरसारब्धसंगीता विद्याधरवरागनाः । स्वप्ने तामम्बरोत्सगमारूढामुपतस्थिरे ।। प्रबुद्धा सेवितुं साक्षात्तदेवामिललाप सा । नभाक्रीडाविलसितं लक्ष्यभूतलकौतुकम् ।। तं च दोहदमतस्या देव्या यौगन्धरायणः । यत्रमन्त्रेन्द्रजालादिप्रयोगः समपूरयत् ॥ विजहार च सा तैस्तैः प्रयोगगगनस्थिता । पौरनारीजनोत्पत्मलोचनाश्चर्यदायिभिः ।। एकदा वासकस्थायास्तस्याश्च समजायत । हृदि विद्याधरोदारकथाश्रवणकौतुकम् ॥ ततस्तयार्थितो देव्या तत्र यौगन्धरायणः । तस्याः सर्वेषु शृण्वत्सु निजगाद कथामिमाम् ।। अस्त्यम्विकाजनयिता नगेन्द्रो हिमवानिति । न केवलं गिरीणां यो गुरुगौरीपतेरपि । विद्याधरनिवासे च तस्मिन्विद्याधराधिपः । उवास राजा जीमूतकेतुर्नाम महाचले ॥ तस्याभूत्कल्पवृक्षश्व गृहे पितृक्रमागतः । नाम्नान्वर्थेन विख्यातो यो मनोरथदायक. ।। कदाचिच्च स जीमूतकेतू राजाभ्युपेत्य तम् । उद्याने देवतासानं कल्पद्रुममयाचत ।। सर्वदा प्राप्यतेऽस्माभिस्त्वत्तः सर्वमभीप्सितम् । तदपुत्राय मे देहि देव पुत्रं गुणान्वितम् ।। ततः कल्पद्रुमोऽवादीद्राजन्नुत्पत्स्यते तव । जातिस्मरो दानवीरः सर्वभूतहितः सुतः।। तच्छ्रुत्वा स प्रहष्टः सन्कल्पवृक्षं प्रणम्य तम । गत्या निवेद्य तवाजा निजां देवीमनन्दयत् ।। अथ तस्याचिरादेव राज्ञः सूनुरजायत । जीमूतवाहनं तं च नाना स विधे पिता ॥ सतः सहजया साकं सर्वभूतानुकम्पया । जगाम स महासत्त्वो वृद्धि जीमूतवाहनः ॥ झमाच यौवराज्यस्थः परिचर्याप्रमादितम् । लोकानुकम्पी पितरं विजने स व्यजिज्ञपत् ॥ १. श्यमेव क्या श्रीदेवप्रीतनागानन्दनारकम्य मूलमना. १३ १४ १६ १७ १८ १९ २१ २४ २५ ·तरङ्गः २ नरवाहनदत्तजननलम्बफः४। ८५ २८ जानामि तात यद्भावा भवेऽस्मिन्क्षणभङ्गुराः । स्थिरं तु महतामेकमाकल्पममलं यशः॥ २६ परोपकृतिसंभूतं तदेव यदि हन्त तत् । किमन्यत्स्यादुदाराणां धनं प्राणाधिकप्रियम् ।। संपच विद्युदिव सा लोकलोचनसेदकृत् । लोला कापि लयं याति या परानुपकारिणी ॥ तदेप कल्पविटपी कामदो योऽस्ति नः स चेत् । परार्थ विनियुज्येत तदाप्तं तत्फलं भवेत् ।। २९ तत्तथाहं करोमीह यथैतस्य समृद्धिभिः । अदरिद्रा भवत्येपा सर्वार्थिजनसंहतिः ।। इति विज्ञाप्य पितरं तदनुज्ञामवाप्य सः । जीमूतवाहनो गत्वा तं कल्पद्रुममब्रवीत् ।। देव त्वं शश्वदस्माकमभीष्टफलदायकः । तदेकमिदमद्य त्वं मम पूरय वाञ्छितम् ।। अदरिद्रां कुरुष्वैतां पृथिवीमसिला ससे । स्वस्त्यस्तु ते प्रदत्तोऽसि लोकाय द्रविणार्थिने ॥ ३३ इत्युक्तस्तेन धीरेण कल्पवृक्षो ववर्प सः । कनकं भूतले भूरि ननन्दुश्वासिलाः प्रजाः ॥ ३४ दयालुोधिसत्त्वांशः कोऽन्यो जीमूतवाहनात् । शकुयार्थिसात्कर्तुमपि कल्पद्रुमं कृती ॥ इति जातानुरागासु ततो दिक्षु विदिक्ष्वपि । जीमूतवाहनस्योचैः पप्रथे विशदं यशः ॥ रातः पुत्रप्रथावद्धमूलं राज्यं समत्सराः । दृष्ट्वा जीमूतकेतोस्तद्गोनजा विकृति ययुः ॥ ३७ दानोपयुक्तसत्कल्पवृक्षमुक्तास्पदं च तत् । मेनिरे निष्प्रभावत्वाजेतुं सुकरमेव ते ।। ततः संभूय युद्धाय कृतबुद्धिपु तेषु च । पितरं तमुवाचैवं धीरो जीमूतवाहनः॥ यथा शरीरमेवेदं जलबुद्बुदसंनिभम् । प्रवातदीपचपलास्तथा कस्य कृते श्रियः ।। ता अप्यन्योपमर्दैन मनस्वी कोऽभिवाञ्छति । तस्मात्तात मया नैव योद्धव्यं गोत्रजैः सह ॥ ४१ राज्यं त्यक्त्वा तु गन्तव्यमितः कापि वनं मया । आसतां कृपणा एते मा भूत्स्वकुलसंक्षयः ।। ४२ इत्युक्तवन्तं जीमूतवाहनं स पिता ततः । जीमूतकेतुरप्येवं जगाद कृतनिश्चयः ॥ मयापि पुत्र गन्तव्यं का हि वृद्धस्य मे स्पृहा । राज्ये तृण इव त्यक्ते यूनापि कृपया त्वया ।। एवमुक्तवता साकं सभार्येण तथेति सः । पित्रा जगाम जीमूतवाहनो मलयाचलम् ॥ तनाधिवासे सिद्धानां चन्दनच्छन्ननिर्झरे । स तस्थावाश्रमपदे परिचर्यापरः पितु. ॥ ४६ अथ सिद्धाधिराजस्य वशी विश्वावसोः सुतः । मित्रं मित्रावसुर्नाम तस्यात्र समपद्यत ।। तत्स्वसारं च सोऽपश्यदेकान्ते जातु कन्यकाम् । जन्मान्तरप्रियतमां ज्ञानी जीमूतवाहनः ।। तत्कालं च तयोस्तुल्यं यूनोरन्योन्यदर्शनम् । अभून्मनोमृगामन्दयागुरायन्धसंनिभम् ।। ततोऽकस्मात्समभ्येत्य त्रिजगत्पूज्यमेकदा । जीमूतवाहनं प्रीतः स मित्रावसुरभ्यधात् ॥ कन्या मलयवत्याख्या स्वसा मेऽस्ति कनीयसी । तामहं ते प्रयच्छामि ममेच्छां मान्यथा कृथाः॥ ५१ तच्छ्रुत्वैव स जीमूतवाहनोऽपि जगाद तम् । युवराज ममाभूत्सा भार्या पूर्वेऽपि जन्मनि ।। त्वं च तत्रैव मे जातो द्वितीयं हृदयं सुहृत् । जातिस्मरोऽस्म्यहं सर्व पूर्वजन्म स्मरामि तत् ।। । इत्युक्तवन्तं तत्कालं मित्रावसुरुवाच तम् । जन्मान्तरकथां तावच्छंसैतां कौतुकं हि मे ॥ एतन्मित्रावसोः श्रुत्वा तस्मै जीमूतवाहनः । सुकृती कथयामास पूर्वजन्मकथामिभाम् ।। अस्ति पूर्वमहं व्योमचारी विद्याधरोऽभवम् । हिमवच्छृङ्गमार्गेण गतोऽभूवं कदाचन ॥ ५६ । ततश्वाधः स्थितस्तत्र क्रीडन्गौर्या समं हरः । शशापोझवनकुद्धो मर्ययोनौ पतेति माम् ।। प्राप्य विद्याधरी भार्या नियोज्य स्वपदे सुतम् । पुनर्वैद्याधरी योनि स्मृतजाति: प्रपत्स्यसे ।। एवं निशम्य शापान्तमुक्त्वा शर्वे तिरोहिते । अचिरेणैव जातोऽहं भूतले वणिजां कुले ॥ नगर्या वलभीनाश्यां महाधनवणिक्सुतः । वसुदत्ताभिधानः मन्वृद्धिं च गतवानहम् ।। ६० कालेन यौवनस्थश्च पित्रा कृतपरिच्छदः । द्वीपान्तरं गतोऽभूवं वणिज्यायै तदाज्ञया । आगच्छन्तं ततोऽटव्यां तस्करा चिनिपत्य माम् । हृतस्वमनयन्वङ्वा स्वपहीं चण्डिकागृहम् ॥ विलोलदीर्घया घोरं रक्तांशुफपताकया। जिघत्सतः पशुप्राणान्कृतान्तस्येव जिहया ।। ६३ तत्राहमुपहारार्थमुपनीतो निजस्य सैः । प्रभोः पुलिन्दकाख्यस्य देवी पूजयतोऽन्तिकम् ।। ६४ ४४ ४५ ४८ ४९ ५२ ५७ ५९ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २२॥ ६५ ६७ ७३ ७८ स दृष्ट्वैवाहृदयः शवरोऽप्यभवन्मयि । वक्ति जन्मान्तरप्रीतिं मनः स्लिादकारणम् ॥ सतो मां मोचयित्वैव वधात्स शबराधिपः । ऐच्छदालोपहारेण कर्तु पूजासमापनम् ॥ मैवं कृथाः प्रसन्नास्मि तव याचस्व मां वरम् । इत्युक्तो दिव्यया वाचा प्रहृष्टश्च जगाद सः ॥ स्वं प्रसन्ना वरः कोऽन्यस्तथाप्येतावदर्थये । जन्मान्तरेऽपि मे सख्यमनेन वणिजास्त्विति ॥ एवमस्त्विति शान्तायां वाचि मां गवरोऽथ सः । प्रदत्तसविशेपार्थ प्रजिघाय निजं गृहम् ।। मृत्योर्मुखात्मवासाच ततः प्रत्यागते मयि । अकरोज्ज्ञातवृत्तान्तः पिता मम महोत्सवम् ।। कालेन तन चापश्यमहं सार्थावलुण्ठनात् । वष्टभ्यानायितं राज्ञा तमेव शबराधिपम् ।। तरक्षणं पितुरावेद्य विज्ञप्य च महीपतिम् । मोचितः स्वर्णलक्षेण स मया वधनिग्रहात् ॥ प्राणदानोपकारस्य कृत्वैवं प्रत्युपक्रियाम् । आनीय च गृहं प्रीत्या पूर्ण संमानितश्विरम् ॥ सत्कृत्य प्रेपितश्चाथ हृदयं प्रेमपेशलम् । निधाय मयि पल्ली खां प्रायात्स शबराधिपः । तत्र प्रत्युपकारार्थ चिन्तयन्माभृतं मम । खल्पं स मेने स्वाधीनं मुक्ताकस्तूरिकाद्यपि ॥ ततः सातिशयं प्राप्तं मुक्तासारं स मत्कृते । धनुर्द्वितीयः प्रययौ गजान्हन्तुं हिमाचलम् ।। भ्रमंश्च तत्र तीरस्थदेवागारं महत्सरः । प्राप तुल्यैः कृतप्रीतिस्तदजैर्मित्ररागिमिः॥ तत्राशयाम्बुपानार्थमागमं वन्यहस्तिनाम् । छन्नः स तस्थावेकान्ते सचापस्तजिघांसया ॥ तावत्तत्र सरस्तीरगतं पूजयितुं हरम् । आगतामद्भुताकारा कुमारी सिंहवाहनाम् ।। ७९ स ददर्श तुषाराद्रिराजपुत्रीमिवापराम् । परिचर्यापरां शंभोः कन्यकाभाववर्तिनीम् ॥ दृष्ट्वा च विस्मयाक्रान्तः शवरः स व्यचिन्तयत् । केयं स्याद्यदि मर्यस्त्री तत्कथं सिंहवाहना ॥ अथ दिव्या कथं दृश्या मादशैतदियं ध्रुवम् । चक्षुषोः पूर्वपुण्यानां मूर्ता परिणतिर्मम ।। अनया यदि मित्रं तं योजयेयमहं ततः । काप्यन्यैव मया तस्य कृता स्यात्प्रत्युपक्रिया ।। तदेतामुपसमि तावजिज्ञासितुं वरम् । इत्यालोच्य स मित्रं मे शवरस्तामुपाययौ ।। तावच सावतीर्यैव सिंहाच्छायानियादिनः । कन्यागत्य सरः पद्मान्यवचेतुं प्रचक्रमे ॥ तं च दृष्ट्वान्तिकप्राप्तं शबरं सा कृतानतिम् । अपूर्वमतिथिप्रीत्या स्वागतेनान्वर जयत् ।। कस्त्वं किं चागतोऽस्येतां भूमिमत्यन्तदुर्गमाम् । इति पृष्टवती तां च शबरः प्रत्युवाच सः ॥ अहं भवानीपादैकशरणः शवराधिपः । आगतोऽस्मि च मातङ्गमुक्ताहेतोरिदं वनम् ॥ त्वां च दृष्ट्वाधुनात्मीयो देवि प्राणप्रदः सुहृत् । सार्थवाहसुतः श्रीमान्वसुदत्तो मया स्मृतः ॥ • स हि त्वमिव रूपेण यौवनेन च सुन्दरि । अद्वितीयोऽस्य विश्वस्य नयनामृतनिझरः ।। सा धन्या कन्यका लोके यस्यास्तेनेह गृह्यते । मैत्रीदानदयाधैर्यनिधिना कङ्कणी करः ॥ सत्त्वदाकृतिरेपा चेत्तादृशेन न युज्यते । व्यर्थ वहति तत्कामः कोदण्डमिति मे व्यथा ॥ इति व्याधेन्द्रवचनैः सद्योऽपहृतमानसा । माभूत्कुमारी कंदर्पमोहमत्राक्षरैरिव ।। उवाच तं च शबरं प्रेर्यमाणा मनोमुवा । क स ते सुहृदानीय तावन्मे दर्यतामिति ॥ तच्छ्रुत्वा च तथेत्युक्त्वा तामामत्र्य तदैव सः । कृतार्थमानी मुदितः प्रतस्थे शबरततः ।।. प्राप्य स्वपल्लीमादाय मुक्तामृगमदादिकम् । भूरि भारशतैर्हार्यमस्मद्गृहमथाययौ ॥ सर्वैः पुरस्कृतस्तत्र प्रविश्य प्राभृतं च तन् । मत्पित्रे स बहुवर्णलक्षमूल्यं न्यवेदयत् ॥ उत्सवेन च यातेऽस्मिन्दिने रात्रौ स मे रहः । कन्यादर्शनवृत्तान्तं तमामूलादवर्णयत् ।। पहि तत्रैव गच्छाव इत्युक्त्वा च समुत्सुकम् । मामादाय निशि स्वैरं स प्रायाच्छवराधिपः ।। प्रातच मां गतं कापि युद्धा सशवराधिपम् । तत्प्रीतिप्रत्ययात्तस्थौ धृतिमालम्ब्य मत्पिता ॥ अहं च प्रापितोऽभूवं क्रमात्तेन तरस्थिना । शवरेण तुपारादिं कृताध्यपरिकर्मणा ।। सभ प्राप्य सरः सायं स्नात्वा स्वादुफलागनौ । अहं च स च तामेकां वने तत्रोपितो.निशाम् ।। १०२ लतामिः कीर्णकुसुमं भृङ्गीसंगीतसुन्दरम । शुभगन्धवहं हारि चलितोपधिदीपिकम् ।। रतेसद्वासवेश्मेव विधान्य गिरिकाननम् । आक्योरभवन्नक्तं पियतोतत्सरोजलम् ।। ८८ ८९ ९० ९१ ९२ ९३ ९४ ९५ ९७ ९८ ९९ १०० १०३ १०४ ·१७ ११४ ११७ तरङ्गः २1] नरवाहनदत्तजननलम्बकः ४ । ततोऽन्येयुः प्रतिपदं तत्तदुत्कलिकाभृता । प्रत्युद्गतेव मनसा मम तन्मार्गधाविना ॥ १०५ चक्षुषा दक्षिणेनापि सूचितागमनामुना । दिदृक्षयेव स्फुरता सा कन्यावागताभवत् ॥ सटालसिंहपृष्ठस्था सुभ्रूदृष्टा मया च सा । शरदम्भोधरोत्सङ्गसगिनीवैन्दवी कला ।। १०७ विलसद्विस्मयौत्सुक्यसाध्वसं पश्यतश्च ताम् । ममावर्तत तत्कालं न जाने हृदयं कथम् ॥ अथावतीर्य सिंहात्सा पुष्पाण्युञ्चित्य कन्यका । स्नात्वा सरसि तत्तीरगतं हरमपूजयत् ।। १०९ पूजावसाने चोपेत्य स सखा शबरो मम । प्रणम्यामानमावेद्य तामवोचत्कृतादराम् ।। आनीतः स मया देवि सुहृद्योग्यो वरस्तव । मन्यसे यदि तत्तुभ्यं दर्शयाम्यधुनैव तम् ॥ तच्छ्रुत्वा दर्शयेत्युक्ते तया स शबरस्ततः । आगत्य निकटं नीला मां तस्याः समदर्शयत् ॥ सापि मां तिर्यगालोक्य चक्षुपा प्रणयवता ) मदनावेशवशगा शवरेशं तमभ्यधात् ।। ११३ सखा ते मानुपो नायं कामं कोऽप्ययमागतः । मद्वञ्चनाय देवोऽद्य मर्त्यस्यैपाकृतिः कुतः ।। तदाकर्योक्तवानस्मि तां प्रत्याययितुं स्वयम् । सत्यं सुन्दरि मर्योऽहं किं व्याजेनार्जवे जने ।। ११५ अहं हि सार्थवाहस्य बलभीवासिनः सुतः । महाधनाभिधानस्य महेश्वरवरार्जितः ।। ११६ तपस्यन्स हि पुत्रार्थमुद्दिश्य शशिशेखरम । समादिश्यत तेनैवं स्वप्ने देवेन तुष्यता ।। उत्तिष्ठोत्पत्स्यते कोऽपि महासा तनयस्तव । रहस्यं परमं चैतदलमुक्त्वात्र विस्तरम् ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रबुद्धस्य तस्य कालेन चालजः । अहमेप समुत्पन्नो वसुदत्त इति श्रुतः ॥ अयं च शवराधीशः स्वयंवरसुहृन्मया । देशान्तरगतेन प्राक्प्राप्तः कृच्छ्रेकवान्धवः ॥ १२० एप मे तत्त्वसंक्षेप इत्युक्त्वा विरने मयि । अभापताथ कन्या सा लज्जयावनतानना ।। १२१ अस्त्येतन्मां च जानेऽद्य स्वप्नेऽचितवती हरः । प्रातः प्राप्स्यसि भर्तारमिति तुष्टः किलादिशत् ।। १२२ तस्मात्त्वमेव मे भर्ता भ्रातायं च भवत्सुहृत् । इति वाक्सुधया सा मामानन्ध विरताभवत् ॥ १२३ संमत्र्याथ तया साकं विवाहाय यथाविधि । अकार्प निश्चयं गन्तुं समित्रोऽहं निजं गृहम् ॥ १२४ ततः सा सिंहमाहूय वाहनं तं स्वसंज्ञया। अत्रारोहार्यपुत्रेति मामभापत सुन्दरी ॥ १२५ अथाहं तेन सुहृदानुयातः शवरेण तम् । सिहमारुह्य दयितामुत्सङ्गे तां गृहीतवान् । १२६ ततः प्रस्थितवानस्मि कृतकृत्यो निजं गृहम् । कान्तया सह सिहस्थो मित्रे तस्मिन्पुरःसरे ।। १२७ तदीयशरनिर्मिनहरिणामिपवृत्तयः । क्रमेण ते वयं सर्वे संप्राप्ता वलभी पुरीम् ।। १२८ वत्र मामागतं दृष्ट्वा सिंहारूढं सवल्लभम् । साश्चर्यस्तद्रुतं गत्वा मम पित्रेऽब्रवीजनः ॥ १२९ सोऽपि प्रत्युद्तो हर्षादवतीर्ण मृगेन्द्रतः । पादावननं दृष्ट्वा मामभ्यनन्दत्सविस्मयः ।। अनन्यसहशीं तां च कृतपादाभिवन्दनाम् । पश्यन्ममोचितां भार्या न माति स्म मुदा कचित् ॥ १३१ प्रवेश्य मन्दिरं चास्मान्वृत्तान्तं परिपृच्छय च । प्रशंसशवराधीशसौहार्द चोत्सवं व्यधात् ।। ततो मौहूर्तिकादेशादन्येयुर्वरकन्यका । सा मया परिणीताभून्मिलितासिलबन्धुना ॥ १३३ तदालोक्य च सोऽकस्मान्मद्वधूवाहनस्तदा । सिहः सर्वेषु पश्यत्सु संपन्नः पुरुपाकृतिः। १३४ किमेतदिति विभ्रान्ते जने तत्र स्थितेऽखिले । स दिव्यवस्खाभरणो नमन्मामेवमनवीत् ।। १३५ अहं चित्राङ्गदो नाम विद्याधर इयं च मे । सुता मनोवती नाम कन्या प्राणाधिकप्रिया ।। १३६ एतामके सदा कृत्वा विपिनेन भ्रमन्नम् । प्राप्तवानेकदा गगां भूरितीरतपोवनाम् ।। १३७ तपखिलङ्घनत्रासात्तस्या मध्येन गच्छतः । अपतन्मम दैवाच पुष्पमाला तदम्भसि । १३८ ततोऽकस्मात्समुत्थाय नारदोऽन्तर्जलस्थितः । पृष्ठे तया पतितया क्रुद्धो मामशपन्मुनिः ॥ १३९ । औद्धत्येनामुना पाप गच्छ सिंहो भविष्यसि । हिमाचले गतश्चैतां सुतां पृष्ठेन वक्ष्यसि ।। १४० यदा च मानुषेणैपा सुता ते परिणेप्यते । तदा तद्दर्शनादेव शापादस्माद्विमोक्ष्यसे । १४१ इत्यहं मुनिना शप्तः सिंहीभूय हिमाचले। अतिष्टं तनयामेतां हरपूजापर वहन् । १४२ अनन्तरं यथा यमान्यराधिपतेरिदम् । संपन्नं सर्वकल्याणं तथा विदितमेव ते ॥ १४३ ·। कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः २२॥ तेनाहिरिपुमायान्तं मत्वा जीमूतवाहनः । परानुकम्पी तां वध्यशिलामध्यारुरोह सः ।। २२२ क्षणाचात्र निपस्यैव महासत्त्वं जहार तम् । आहत्य चध्वा गरुडः स्वच्छायाच्छादिताम्बरः ॥ २२३ परिस्रवदसृग्धारं च्युतोत्खातशिखामणिम् । नीला भक्षयितुं चैनमारेभे शिसरे गिरेः॥ २२४ तत्कालं पुष्पवृष्टिश्च निपपात नभस्तलात् । तद्दर्शनाच किं न्वेतदिति ताक्ष्यों विसिस्मिये ॥ २२५ तावत्स शङ्खचूडोऽत्र नत्वा गोकर्णमागतः । ददर्श रुधिरासारसिक्तं वध्यशिलातलम् ।। २२६ हा धिङ्मदर्थ तेनाला दत्तो नूनं महामना । तत्कुत्र नीतस्तायेण क्षणेऽस्मिन्स भविष्यति ॥ २२७ अन्विष्यामि द्रुतं तावत्कदाचित्तमवाप्नुयाम् । इति साधुः स तद्रक्तधारामनुसरन्ययौ ।। २२८ अत्रान्तरे च हृष्टं तं दृष्ट्वा जीमूतवाहनम् । गरुडो भक्षणं मुक्त्वा सविस्मयमचिन्तयत् ।। २२९ कश्चित्किमन्य एवायं भक्ष्यमाणोऽपि यो मया । विपद्यते न तु परं धीरः प्रत्युत हृष्यति ॥ २३० इत्यन्तर्विमृशन्तं च ताक्ष्य तादग्विधोऽपि सः । निजगाद निजाभीष्टसिद्धयै जीमूतवाहनः ।। २३१ पक्षिराज ममास्त्येव शरीरे मांसशोणितम् । तदकस्मादतृप्तोऽपि किं निवृत्तोऽसि भक्षणात् ॥ २३२ तच्छ्रुत्वाश्चर्यवशगस्तं स पप्रच्छ पक्षिराट् । नागः साधो न तावत्त्वं ब्रूहि तत्को भवानिति ।। २३३ नाग एवास्मि भुक्ष्व त्वं यथारब्धं समापय । आरब्धा ह्यसमाप्तव किं धीरैस्त्यज्यते क्रिया ।। २३४ इति यावच जीमूतवाहनः प्रतिवक्ति तम् । तावत्स शङ्खचूडोऽत्र प्राप्तो दूरादभापत ॥ २३५ मा मा गरुत्मन्नैवैष नागो नागो ह्यहं तव । तदेनं मुञ्च कोऽयं ते जातोऽकाण्डे वत भ्रमः ॥ तच्छ्रुत्वातीय विभ्रान्तो बभूव स खगेश्वरः । वाञ्छितासिद्धिखेदं च भेजे जीमूतवाहनः ॥ २३७ ततोऽन्योन्यसमालापक्रन्दद्विद्याधराधिपम् । बुद्धा तं भक्षितं मोहाद्गरुत्मानभ्यतप्यत ॥ २३८ अहो बत नृशंसस्य पापमापतितं मम । किं वा सुलभपापा हि भवन्त्युन्मार्गवृत्तयः ॥ २३९ श्लाघ्यस्त्वेप महालैकः परार्थप्राणदायिना । ममेति मोहैकवशं येन विश्वमधः कृतम् ।। इति तं चिन्तयन्तं च गरुडं पापशुद्धये । वहिं विविखं जीमूतवाहनोऽथ जगाद सः ॥ २४१ पक्षीन्द्र किं विषण्णोऽसि सत्यं पापादिभेपि चेत् । तदिदानी न भूयस्ते भक्ष्या हीमे भुजंगमाः ॥ २४२ कार्यश्वानुशयस्तेषु पूर्वमुक्तेषु भोगिषु । एपोऽत्र हि प्रतीकारो वृथान्यचिन्तितं तव ।। इत्युक्तस्तेन स प्रीतस्ताक्ष्यों भूतानुकम्पिना । तथेति प्रतिपेदे तद्वाक्यं तस्य गुरोरिव ।। ययौ चामृतमानेतुं नाकाजीवयितुं जवात् । क्षताङ्गं तन तं चान्यानस्थिशेपानहीनपि । ततश्च साक्षादागत्य देव्या सिक्तोऽमृतेन सः । जीमूतवाहनो गौर्या तद्भार्याभक्तितुष्टया ॥ २४६ तेनाधिकतरोद्भूतकान्तीन्यगानि जज्ञिरे । तस्य सानन्दगीर्वाणदुन्दुभिध्वनिभिः सह ।। स्वस्थोत्थिते ततस्तस्मिन्नानीय गरुडोऽपि तत् । कृत्ले वेलातटेऽप्यत्र ववर्षामृतमम्बरात् ॥ तेन सर्वे समुत्तस्थुर्जीवन्तस्तत्र पन्नगाः । बभौ तच्च तदा भूरिभुजंगकुलसंकुलम् ।। वेलावनं विनिर्मुक्तवैनतेयभयं ततः । पातालमिव जीमूतवाहनालोकनागतम् ।। ततोऽक्षयेण देहेन यशसा च विराजितम् । बुवाभ्यनन्दत्तं वन्धुजनो जीमूतवाहनम् ॥ ननन्द तस्य भार्या च सज्ञातिः पितरौ तथा । को न प्रहृष्येदुःखेन सुखत्वपरिवर्तिना ।। विसृष्टस्तेन च ययौ शत्रचूडो रसातलम् । स्वच्छन्दमविसृष्टं च लोकांस्त्रीनपि तद्यशः ।। २४० २४३ २४४ २४५ २४७ -२४८ २४९ । २५१ २५२ २५३ ·तरशः ३ 1] नरवाहनदत्तजननलम्बका ४ । २५७ एवं सकलजगत्रयहृदयचमत्कारकारिचरितानाम् । स्वयमनुधावन्ति सदा कल्याणपरम्पराः पदवीम् ।। इत्याकर्ण्य कथां किल देवी यौगन्धरायणस्य मुखात् । मुमुदे वासवदत्ता गर्भभरोदारदोहदिनी ।। तदनु तदनुपङ्गप्राप्तया प्रीतिभाजामनवरतनिदेशप्रत्ययाद्देवतानाम् । निजपतिनिकटस्था भाविविद्याधरेन्द्रस्वतनयकथया तं वासरं सा निनाय ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे नरवानदत्तजननलम्बके द्वितीयस्तरमः। २५८ २५९ १ २ ३ ४ ८ तृतीयस्तरङ्गः । ततो वासवदत्ता सा वत्सराजं समीपगम् । विजने सचिवैर्युक्तमन्येारिदमब्रवीत् ।। यतः प्रभृति गर्भोऽयमार्यपुत्र धृतो मया। ततः प्रभृति तद्रक्षा तीव्रा मां हृदि वाधते ॥ अद्य तचिन्तया चाहं सुप्ता निशि कथंचन । जाने दृष्टवती कंचित्स्यने पुरुपमागतम् ॥ भस्मागरागसितया शेसरीकृतचन्द्रया । पिशगजटया मूर्त्या शोभितं शूलहस्तया । स च मामभ्युपेत्यैव सानुकम्प इवावदत् । पुत्रि गर्भकृते चिन्ता न कार्या काचन त्वया ।। अहं तवैनं रक्षामि दत्तो ह्येप मयैव ते । किंचान्यच्छृणु वच्म्येव तव प्रत्ययकारणम् ।। श्वः कापि नारी विज्ञप्तिहेतोयुष्मानुपैष्यति । अवष्टभ्यैव साक्षेपमाकर्पन्ती निजं पतिम् ॥ सा च दुश्चारिणी योपित्स्ववान्धववलात्पतिम् । तं धातयितुमिच्छन्ती सर्व मिथ्या ब्रवीति तत् ।। खं चात्र पुत्रि वत्सेशं पूर्व विज्ञापयेस्तथा । तस्याः सकाशात्स यथा साधुर्मुच्येत कुस्त्रियः ।। इत्यादिश्य गते तस्मिन्नन्तर्धानं महालनि । प्रबुद्धा सहसैवाहं विभाता च विभावरी ।। १० एवमुक्ते तया देव्या शर्वानुग्रहवादिनः । तत्रासन्विस्मिताः सर्वे संवादापेक्षिमानसाः ।। ११ तस्मिन्नेव क्षणे चान प्रविश्यात्नुकम्पिनम् । वत्सराजं प्रतीहारमुख्योऽकस्माब्यजिज्ञपन् । १२ आगता देव विज्ञत्यै कापि स्त्री वान्धवैर्वृता । पञ्चपुत्रान्गृहीत्या स्वमाक्षिप्य विवशं पतिम् ।। १३ सच्छृत्वा नृपतिर्देवीस्वप्नसंवादविस्मितः । प्रवेश्यतामिहेवेति प्रतीहारं तमादिशत् ।। स्वप्नसत्यत्वसंजातसत्पुत्रप्राप्तिनिश्चयाः । देवी वासवदत्तापि सा संप्राप परां मुदम् ।। १५ अथ द्वारोन्मुखैः सर्वैर्वीक्ष्यमाणा सकौतुकम् । प्रहाराज्ञया योपियुक्ता विवेश सा ।। १६ प्रविश्याश्रितदैन्या च यथाक्रामकृतानतिः । अथ संसदि राजानं सदेवीकं व्यजिज्ञपत् ।। अयं निरपराधाया मम भर्ता भवन्नपि । न प्रयच्छत्यनाथाया भोजनाच्छादनादिकम् ॥ १८ इत्युक्तवत्यों तस्यां च स तद्भर्ता व्यजिज्ञपत् । देव मिथ्या वदत्येपा सबन्धुर्मद्वधैपिणी ।। आ वत्सरान्तं सर्व हि दत्तमस्या मयाप्रतः । एतद्वन्धव एवान्ये तटस्था मेऽत्र साक्षिणः ।। २० एवं विज्ञापितस्तेन राजा स्वयमभापत । देवीस्वप्ने कृतं साक्ष्यं देवेनैवान शूलिना ।। २१ तरिक साक्षिमिरेपैव निग्राह्या स्त्री सवान्धवा । इति राज्ञोदितेऽवादीद्धीमान्यौगन्धरायणः ॥ ૨૨ तथापि साक्षिवचनाकार्य देव यथोचितम् । लोको ह्येतदजानानो त प्रतीयात्कथंचन ।। २३ तच्छुत्वा साक्षिणो राज्ञा तथेत्यानाय्य तत्क्षणम् । पृष्टाः शशंसुस्ते चात्र तां मिध्यावादिनी खियम् ॥२४ ततः प्रख्यातसद्भर्तृद्रोहामेतां सवान्धवाम् । सपुत्रां च स वत्सेशः स्वदेशान्निरवासयत् ।। २५ विससर्ज च तं साधं तद्भर्तारं दयाधीः । विवाहान्तरपयर्याप्तं वितीर्य विपुलं वसु ॥ २६ पुमांसमाकुलं क्रूरा पतितं दुर्दशावटे । जीवन्तमेव कुष्णाति काकीव कुकुटुम्बिनी ।। स्निग्धा कुलीना महती गृहिणी तापहारिणी । तरुच्छायेव मार्गस्था पुण्यैः कस्यापि जायते ॥ इति चैतत्प्रसङ्गेन वदन्तं तं पहीपतिम् । वसन्तकः स्थितः पार्वे कथापटुरवोचत ।। २९ १. अम्माच्छोकाइने पथभिस्तनयैर्युक्ता बटुबन्धुजनाता' इत्य लोकः पुस्तकान्तरेऽथिको वर्तते. २८ ·- ९२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरशः २३। किं च देव विरोधो वा स्नेहो वापीह देहिनाम् । प्राग्जन्मवासनाभ्यासवशात्प्रायेण जायते ॥ ३० तथा च श्रूयतामत्र कथेयं वर्ण्यते मया । आसीद्विक्रमचण्डारयो वाराणस्यां पहीपतिः ॥ तस्याभूद्वल्लभो भृत्यो नांना सिंहपराक्रमः । यो रणेष्विव सर्वेषु छूतेष्वप्यसमो जयी । तस्याभवञ्च विकृता वपुपीवाशयेऽप्यलम् । ख्याता कलहकारीति नाम्नान्वर्थेन गेहिनी ॥ ३३ स तस्याः सततं भूरि राजतो द्यूततस्तथा । प्राप्य प्राप्य धनं धीरः सर्वमेव समर्पयत् ।। ३४ सा तु तस्य समुत्पन्नपुत्रत्रययुता शठा । तथापि क्षणमप्येकं न तस्थौ कलहं विना ॥ वहिः पिवसि मुझे च नैव किंचिद्ददासि नः । इत्यारटन्ती ससुता सा तं नित्यमतापयत् ॥ प्रसादमानाप्याहारपानवस्त्ररैहर्निशम् । दुरन्ता भोगतृष्णेव भृशं जज्वाल तस्य सा ।। ततः क्रमेण तन्मन्युखिन्नस्त्यक्त्वैव तद्गृहम् । स विन्ध्यवासिनी द्रष्टुमागात्सिंहपराक्रमः ।। सा तं स्वप्ने निराहारस्थितं देवी समादिशत् । उत्तिष्ठ पुत्र तामेव गच्छ वाराणसी पुरीम् ।। ३९ तत्र सर्वमहानको योऽस्ति न्यग्रोधपादपः । तन्मूलात्खन्यमानात्त्वं स्वैरं निधिमवाप्स्यसि ॥ तन्मध्याल्लप्स्यसे चैकं नभःखण्डमिव च्युतम् । पानं गरुडमाणिक्यमयं निस्त्रिंगनिर्मलम् ।। ४१ तत्राप्तेिक्षणो द्रक्ष्यस्यन्तः प्रतिमितामिव । सर्वस्य जन्तोः प्राग्जाति या स्याजिज्ञासिता तव ।। ४२ तेनैव बुद्धा भार्यायाः पूर्वजाति तथालनः । अवाप्तार्थः सुखी तत्र गतसेदो निवत्स्यसि ॥ ४३ एवमुक्तश्च देव्याः स प्रवुद्धः कृतपारणः । वाराणसी प्रति प्रायात्प्रात: सिंहपराक्रमः ।। ४४ गत्वा च तां पुरीं प्राप्य तस्मान्यग्रोधमूलतः । लेभे निधानं तन्मध्यात्पानं मणिमयं महत् ४५ अपश्यञ्चात्र जिज्ञासुः पात्रे पूर्वन जन्मनि । घोरामुक्षी स्वभार्या तामामानं च मृगाधिपम् ॥ ४६ पूर्वजातिमहावैरवासनानिश्चलं ततः । वुवा भार्यात्मनोपं शोकमोहौ मुमोच सः ॥ अथ बह्वीः परिज्ञातास्तत्र पात्रप्रभावतः । प्राग्जन्ममिन्नजातीयाः परिहृत्यैव कन्यकाः ॥ तुल्या जन्मान्तरे सिंही परिणिन्ये विचिन्त्य सः । भार्या द्वितीयां सिंहश्रीनाम्नी सिंहपराक्रमः ।। कृत्वा कलहकारी च तां स प्रासैकभागिनीम् । निधानप्राप्तिसुखितस्तस्थौ नववधूससः ।। इत्यं दारादयोऽपीह भवन्ति भुवने नृणाम् । प्राक्संस्कारवशायातवैरस्नेहा महीपते ।। इत्याकर्ण्य कथां चित्रां वत्सराजो वसन्तकात् । भृशं तुतोप सहितो देव्या वासवदत्तया ।। एवं दिनेषु गच्छत्सु राज्ञस्तस्य दिवानिशम् । अतृप्तस्य लसद्गर्भदेवीवकेन्दुदर्शने ॥ मन्त्रिणामुदपद्यन्त सर्वेषां सुभलक्षणाः । क्रमेण तनयास्तत्र भाविकल्याणसूचकाः ।। प्रथमं मत्रिमुख्यस्य जायते स्म किलात्मजः । यौगन्धरायणस्यैव मरुभूतिरिति श्रुतः ॥ ततो रुमण्यतो जज्ञे सुतो हरिशिखाभिधः । वसन्तकस्याप्युत्पेदे तनयोऽथ तपन्तकः ॥ ततो नित्योदिताख्यस्य प्रतीहाराधिकारिणः । इत्यकापरसंज्ञस्य पुत्रोऽजायत गोमुखः ।। वत्सराजसुतस्येह भाविनश्चक्रवर्तिनः । मत्रिणोऽमी भविष्यन्ति वैरिवंशावमर्दिनः ।। इति तेषु च जातेपु वर्तमाने महोत्सवे । तत्राशरीरा नभसो निःससार सरस्वती ।। दिवसेप्वथ यातेपु वत्सराजस्य तस्य सा । देवी वासवदत्ताभूदासन्नप्रसयोदया ।। अध्यास्त सा च तचित्रं पुत्रिणीमिः परिप्कृतम् । जातवासगृहं सार्कशमीगुप्तगवाक्षकम् ॥ रत्नदीपप्रभासङ्गमद्गलैर्विविधायुधैः । गर्भरक्षाक्षम तेजो ज्वलयद्भिरिवावृतम् ।। मप्रिमिस्तत्रितानेकमत्रतत्रादिरक्षितम् । जातं मातृगणस्येव दुर्ग दुरितदुर्जयम् ॥ तत्रासूत च सा काले कुमारं कान्तदर्शनम् । द्यौरिन्दुमिव निर्गच्छदच्छामृतमयशुतिम् ।। येन जातेन न परं मन्दिरं तत्प्रकाशितम् । यावदृदयमप्यस्या मातुनिःशोकतामसम् ।। ततः प्रमोदे प्रसरत्यत्रान्तःपुरयासिनाम् । वत्सेशः सुतजन्मतच्छुश्रावाभ्यान्तराजनात् ।। तस्मै स राज्यमपि यत्प्रीतः प्रियनिवेदिने । नं ददौ तदनौचित्यभयेन न तु तृष्णया ।। ६७ एत्य घान्तःपुरं सद्यो वद्धौत्सुक्येन चेतसा चिराफलितसंकल्पः स ददर्श सुतं नृपः ।। ६८ ४८ ४९ ५० ५५ ५७ ५९ ६१ ६४ ६५ ·९३ ७२ ७४ ७५ ७६ ८१ ८२ तरङ्गः ३] नरवाहनदत्तजननलम्बकः । रक्तायताधरदलं चलोर्णाचारुकेसरम् । मुसं दधानं साम्राज्यलक्ष्मीलीलाम्बुजोपमम् ।। प्रागेवान्यनृपश्रीभिर्भात्येव निजलाञ्छनैः । उज्झितैरङ्कितं मृद्वोः पदयोश्छत्रचामरैः॥ ततो हर्षभरापूरपीडनोत्फुल्लया दृशा । सास्रया सक्तीवास्मिन्सुतस्नेहं महीपतौ ।। नन्दस्वपि च यौगन्धरायणादिपु मत्रिपु । गगनादुचचारैवं काले तस्मिन्सरखती ॥ कामदेवावतारोऽयं राजमातस्तवालजः । नरवाहनदत्तं च जानीह्येनमिहाख्यया ।। अनेन भवितव्यं च दिव्यं कल्पमतन्द्रिणा । सर्वविद्याधरेन्द्राणामचिराचक्रवर्तिना ।। इत्युक्त्वा विरतं वाचा तत्क्षणं नमसः क्रमात् । पुष्पवनिपतितं प्रसृतं दुन्दुभिस्वनैः ॥ सतः सुरकृतारम्भजनिताभ्यधिकादरम् । स राजा सुतरां हृष्टश्चकार परमुत्सवम् ।। चभ्रमुस्तूर्यनिनदा नभस्तो मन्दिरोद्गताः । विद्याधरेभ्यः सर्वेभ्यो राजजन्मेव शंसितुम् ।। सौधारोप्वनिलोद्भूताः शोणरागाः स्वकान्तिमिः । पताका अपि सिन्दूरमन्योन्यमकिरन्निव ॥ भुवि सागस्मरोत्पत्तितोपादिव सुराङ्गनाः । समागताः प्रतिपदं ननृतुवायोपितः ।। अदृश्यत च सर्वा सा समानविभवा पुरी । राज्ञो बद्धोत्सवात्माप्तैर्नववस्त्रविभूपणैः ।। तदा ह्यान्नृपे तस्मिन्वर्पत्ययनुजीविपु । कोपाहते न तनयो दधौ कश्चन रिक्तताम् ॥ मगल्यपूर्वाः स्वाचारदक्षिणा नर्तितापराः । सत्याभृतोत्तरास्तैस्तैः सुरक्षिभिरधिष्ठिताः ॥ प्रसूतातोद्यनिहींदाः साक्षाद्दिश इवाखिलाः । समन्तादाययुश्चात्र सामन्तान्तःपुराङ्गनाः ॥ चेष्टा नृत्तमयी तत्र पूर्णपात्रमयं वचः । व्यवहारो महात्यागमयस्तूर्यमयो ध्वनिः ।। चीनपिष्टमयो लोकश्चारणैकमयी च भूः । आनन्दमय्यां सर्वस्यामपि तस्यामभूत्पुरि । एवं महोत्सवस्तत्र भूरिवासरवर्धितः । निर्वर्तते स्म स समं पूर्णैः पौरमनोरथैः ।। सोऽपि बजत्सु दिवसेष्वथ राजपुत्रो वृद्धि शिशुः प्रतिपदिन्दुरिवाजगाम । पित्रा यथाविधिनिवेदितदिव्यवाणीनिर्दिष्टपूर्वनरवाहनदत्तनाना ।। यानि स्फुरन्मसृणमुग्धनरसप्रभाणि द्वित्राणि यानि च खचद्दशनानुराणि । तानि स्खलन्ति ददतो वदतश्च तस्य दृष्ट्वा निशम्य च पदानि पिता तुतोप ॥ अथ तस्मै मत्रिवराः स्वसुतानानीय राजपुत्राय । शिशवे शिशून्महीपतिहृदयानन्दान्समर्पयामासुः ।। यौगन्धरायणः प्राङ्मरुभूति हरिशिखं रुमण्वांश्च । गोमुसमित्यकनामा तपन्तकाख्यं वसन्तकश्च सुतम् ।। शान्तिकरोऽपि पुरोधा भ्रातृसुतं शान्तिसोममपरं च । वैश्वानरमर्पितवान्पिङ्गलिकापुनको यमजौ ।। तस्मिन्क्षणे च नभसो निपपात दिव्या नान्दीनिनादसुभगा सुरपुष्पवृष्टिः । राजा ननन्द च तदा महिपीसमेतः सत्कृत्य तत्र सचिवासजमण्डलं तत् ॥ बाल्येऽपि तैरभिमतैरथ मत्रिपुत्रैः पभिस्तदेकनिरतैश्च स राजपुत्रः । युक्तः सदैव नरवाहनदत्त आसीद्युक्तो गुणैरिव महोदयहेतुभूतैः ।। तं च क्रीडाकलितललिताव्यक्तनर्मामिलापं यान्तं प्रीतिप्रवणमनसामङ्कतोऽवं नृपाणाम् । पुत्रं स्मेराननसरसिजं सादरं पश्यतस्ते बद्धानन्दाः किमपि दिवसा वत्सराजस्य जग्मुः ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे नरवाहनदत्तजननलम्बके तृतीयस्तरा। समाप्तश्चायं नरवाहनदत्तजननलम्बकश्चतुर्थः । ८७ ९२ १४ ·॥ श्रीः॥ कविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः थासरित्सागरः। रिका नाम पञ्चमो लम्बका इदं गुरुगरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- (पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसा रसयन्ति ये विगतविनलब्धीयो धुरं दधति वैयुधी भुवि भवप्रसादेन ते ।। प्रथमस्तरङ्गः। १ २ ३ ४ ७ ८ ९ १० ११ मदपूर्णितवकोत्थैः सिन्दुरैश्छुरयन्महीम् । हेरम्बः पातु वो विनान्स्वतेजोमिर्दहन्निव ॥ एवं स देवीसहितस्तस्थौ वत्सेश्वरस्तदा । नरवाहनदत्तं तमेकपुत्रं विवर्धयन् । तद्रक्षाकातरं तं च दृष्ट्वा राजानमेकदा । यौगन्धरायणो मन्त्री विजनस्थितमब्रवीत् ।। राजन्न राजपुत्रस्य कृते चिन्ताधुना त्वया । नरवाहनदत्तस्य विधातव्या कदाचन ॥ असौ भगवता भावी भर्गेण हि भवद्गृहे । सर्वविद्याधराधीशचक्रवर्ती विनिर्मितः ।। विद्याप्रभावादेतच बुवा विद्याधराधिपाः । गताः पापेच्छवः क्षोभं हृदयैरसहिष्णवः ।। तद्विदित्वा च देवेन रक्षार्थ शशिमौलिना । एतस्य स्तम्भको नाम गणेशः स्थापितो निजः ।। स च तिष्ठत्यलक्ष्यः सन्रक्षन्ने सुतं तव । एतच्च क्षिप्रमभ्येत्य नारदो मे न्यवेदयत् ।। इति तस्मिन्वदत्येव मत्रिणि व्योममध्यतः । किरीटी कुण्डली दिव्यः खड्गी चावातररपुमान् ।। प्रणतं कल्पितातिथ्य क्षणाद्वत्सेश्वरोऽथ तम् । कस्त्वं फिमिह ते कार्यमित्यपृच्छत्सकौतुकम् ।। सोऽप्यवादीदहं मर्यो भूत्वा विद्याधराधिपः । संपन्नः शक्तिवेगाख्यः प्रभूताश्च ममारयः ।। सोऽहं प्रभावाद्विज्ञाय भाव्यस्मञ्चक्रवर्तिनम् । भवतस्तनयं द्रष्टुमागतोऽस्म्यवनीपते । इत्युक्तवन्तं तं दृष्टभविष्यच्चक्रवर्तिनम् । प्रीतं वत्सेश्वरो हृष्टः पुनः पप्रच्छ विस्मयात् ।। विद्याधरत्वं प्राप्येत कथं कीदग्विधं च तत् । त्वया च तत्कथं प्राप्तमेतत्कथय नः ससे ॥ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः स तदा विनयानतः । विद्याधरः शक्तिवेगस्तमेवं प्रत्यवोचत । राजन्निहैव पूर्वे वा जन्मन्याराध्य शंकरम् । विद्याधरपदं धीरा लभन्ते तदनुमहात् ।। तधानेकविध विद्यासगमालादिसाधनम् । मया च तद्यथा प्राप्तं कथयामि तथा शृणु ।। एवमुक्त्वा स्वसंवद्धां शक्तिवेगः स संनिधौ । देव्या वासवदत्ताया कथामाख्यातवानिमाम् ।। अभवद्वर्धमानाख्ये पुरे भूतलभूपणे । नाना परोपकारीति पुरा राजा परंतपः ॥ तस्योन्नतिमतश्चाभून्महिपी कनकप्रभा । विद्युद्धाराधरस्येव सा तु निर्मुक्तचापला ॥ 'तस्यां तस्य च कालेन देव्यामजनि कन्यका । रूपदर्पोपशान्य या लक्ष्म्या धात्रेव निर्मिता ।। अवर्धत शनैः सा च लोकलोचनचन्द्रिका । पित्रा कनकरेसेति मातनाना कृतालजा ॥ एकदा यौवनस्थायां तस्यां राजा स तत्पिता । विजनोपस्थितां देवीं जगाद कनकप्रभाम् ।। वर्धमाना सहवैतत्समानोद्वाहचिन्तया । एपा कनकरेसा मे हृदयं देवि याधते ॥ स्थानप्रामिविहीना हि गीतिवत्युलकन्यका ! उद्वजिनी परस्यापि श्रूयमाणैव कर्णयोः ।। १५ १६ १८ १९ २० २२ २५ ·२६ २८ ३१ ३२ ३४ ३५ ३८ ४१ ४२ तरङ्गः १] चतुर्दारिकालम्बकः ५। विद्येव कन्यका मोहादपाने प्रतिपादिता । यशसे न न धर्माय जायतानुशयाय तु ॥ तत्कस्मै दीयते ।पा मया नृपतये सुता । कोऽस्याः समः स्यादिति मे देवि चिन्ता गरीयसी॥ तच्छ्रुत्वा सा विहस्यैवं बभापे कनकप्रभा । त्वमेवमात्थ कन्या तु नेच्छत्युद्वाहमेव सा॥ अद्यैव नर्मणा सा हि कृतकृत्रिमपुत्रका । वत्से कदा विवाह ते द्रक्ष्यामीत्युदिता मया ।। सा तच्छ्रुत्वैव साक्षेपमेवं मां प्रत्यवोचत । मा मैवमम्ब दातव्या नैव कस्मैचिदष्यहम् ।। मद्वियोगो न चादिष्टः कन्यैवास्मि सुशोभना । अन्यथा मां मृतां विद्धि किंचिदस्त्यत्र कारणम् ।। एवं तयोक्ता त्वत्पार्थ राजन्विनाहमागता । तन्निपिद्धविवाहायाः का घरस्य विचारणा ॥ इति राज्ञीमुसाच्छ्रुत्वा समुद्धान्तः स भूपतिः । कन्यकान्तःपुरं गत्वा तामवादीत्तदा सुताम् ।। प्रार्थयन्तेऽपि तपसा यं सुरासुरकन्यकाः । भर्तृलाभः कथं वत्से स निपिद्धः किल त्वया ॥ एतत्पितुर्वचः श्रुत्वा भूतलन्यस्तलोचना । तदा कनकरेखा सा निजगाद नृपालजा । तात नैवेप्सितस्तावद्विवाहो मम सांप्रतम् । तत्तातस्यापि किं तेन कार्य कश्चान वो ग्रहः ।। इत्युक्तः स तया राजा दुहित्रा धीमतां वरः । परोपकारी स पुनरेवमेतामभापत ।। कन्यादानादृते पुत्रि किं स्याकिल्विपशान्तये । न च वन्धुपराधीना कन्या स्वातव्यमर्हति ।। जातैव हि परस्यार्थे कन्यका नाम रक्ष्यते । वाल्याहते विना भर्तुः कीदृक्तस्याः पितुहम् ।। ऋतुमत्यां हि कन्यायां वान्धवा यान्त्यधोगतिम् । वृपली सा वरश्चास्या वृपलीपतिरुच्यते ।। इति तेनोदिता पित्रा राजपुत्री मनोगताम् । वाचं कनकरेखा सा तत्क्षणं समुदैरयत् ।। यद्येवं तात तद्येन विप्रेण क्षत्रियेण वा । दृष्टा कनकपुर्याख्या नगरी कृतिना किल ।। तस्मै त्वयाहं दातव्या स मे भर्ता भविष्यति । नान्यथा तात मिथ्यैव कर्तव्या मे कर्थना ॥ एवं तयोक्ते सुतया स राजा समचिन्तयत् । दिष्टयोद्वाहस्य तत्तावत्प्रसङ्गोऽङ्गीकृतोऽनया ॥ नूनं च कारणोत्पन्ना देवीयं कापि मद्गृहे । इयत्कथं विजानाति बाला भूत्वान्यथा ह्यसौ ॥ इति संचिन्त्य तत्कालं तथेत्युक्त्वा च तां सुताम् । उत्थाय दिनकर्तव्यं स चकार महीपतिः ॥ अन्येदुरास्थानगतो जगाद स च पार्श्वगान् । दृष्टा कनकपुर्याख्या पुरी युप्मासु केनचित् ।। येन दृष्टा च सा तस्मै विप्राय क्षत्रियाय वा । मया कनकरेसा च यौवराज्यं च दीयते ॥ श्रुतापि नैव सास्माभिर्दर्शने देव का कथा । इति ते चावदन्सर्वे अन्योन्याननदर्शिनः ।। ततो राजा प्रतीहारमानीयादिशति स्म सः । गच्छ भ्रमय कृत्स्नेऽत्र पुरे पटरोपणाम् ।। जानीहि यदि केनापि दृष्टा सा नगरी न वा । इत्यादिष्टः प्रतीहारः स तथेति विनिर्ययौ ।। निर्गस्य च समादिश्य तत्क्षणं राजपूरुषान् । भ्रामयामास पटहं कृतश्रवणकौतुकम् ॥ विप्रः क्षत्रयुवा वा कनकपुरी योऽन दृष्टवान्नगरीम् । वदतु स तस्मै राजा ददाति तनयां च यौवराज्यं च ॥ इति चेतस्ततस्तत्र नगरे दत्तविस्मयम् । तदघोष्यत सर्वत्र पटहानन्तरं वचः ॥ केयं पुरेऽस्मिन्कनकपुरीनामाद्य घोप्यते । या वृद्धैरपि नास्माभिदृष्टा जातु न च श्रुता ॥ इत्येवं चावदन्पौराः श्रुत्वा तां तत्र घोपणाम् । न पुनः कश्चिदेकोऽपि मया दृष्टेयभापत ॥ तावञ्च तन्निवास्येकः शक्तिदेव इति द्विजः । बलदेवतनूजस्तामशृणोत्तत्र घोषणाम् ।। स युवा व्यसनी सद्यो छूतेन विधनीकृतः । अचिन्तयद्राजसुताप्रदानाकर्णनोन्मनाः ।। द्यूतहारितनिःशेपवित्तस्य मम नाधुना । प्रवेशोऽस्ति पितुर्गेहे नापि पण्याङ्गनागृहे ।। तस्मादगतिकस्तावद्वरं मिथ्या प्रवीम्यहम् । मया सा नगरी दृष्टेत्येवं पटहघोपकान् ।। को मां प्रत्येत्यविज्ञान केन दृष्टा कदा हि सा । स्यादेवं च कदाचिन्मे राजपुत्र्या समागमः ।। इति संचिन्त्य गत्वा तान्स राजपुरुषांस्तदा । शक्तिदेवो मया दृष्टा सा पुरीत्यवदन्मृपा ।। दिया तर्हि प्रतीहारपार्श्वमेहीहि तत्मणम् । उक्तपद्भिश्च तैः साकं स प्रतीहारमभ्यगात् ।। ४४ ४५ ४९ ·७० ७४ ७८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २४॥ तस्मै तथैव चाशंसत्तत्पुरीदर्शन मृपा । तेनापि सत्कृत्य ततो राजान्तिकमनीयत ।। ६४ राजाप्रेऽप्यविकल्पः संस्तथैव च तदन्द्रवीत् । सूततान्तस्य किं नाम कितवस्य हि दुष्करम् ॥ राजापि निश्चयं ज्ञातुं ब्राह्मणं तं विसृष्टवान् । तस्याः कनकरेसाया दुहितुर्निकटं तदा ।। तया च स प्रतीहारमुसाज्ज्ञात्वान्तिकागतः । कचित्त्वया सा कनकपुरी दृष्टेत्यपृच्छयत ।। वाढं मया सा नगरी दृष्टा विद्यार्थिना सता । भ्रमता भुवमित्येवं सोऽपि तां प्रत्यभापत ।। ६८ केन मार्गेण तन लं गतवान्कीदृशी च सा । इति भूयस्तया पृष्टः स विनोऽप्येवमनवीत् ॥ इतो हरपुरं नाम नगरं गतवानहम् । ततोऽपि प्राप्तवानस्मि पुरीं वाराणसी क्रमात् ।। वाराणस्याश्च दिवसैनंगरं पौण्डूवर्धनम् । तस्मात्कनकपुर्यास्यां नगरी तां गतोऽभवम् । ७१ दृष्टा मया च सा भोगभूमिः सुकृतकर्मणाम् । अनिमेपेक्षणास्वाद्यशोभा शक्रपुरी यथा ॥ तत्राधिगतविद्यश्च कालेनाहमिहागमम् । इति तेनास्मि गतवान्पथा सापि पुरीदशी । ७३ एवं विरचितोक्तौ च धूर्ते तस्मिन्द्विजन्मनि । शक्तिदेवे सहासं सा व्याजहार नृपासजा ॥ अहो सत्यं महानहान्दृष्टा सा नगरी त्वया । चूहि ब्रूहि पुनस्तावत्केनासि गतवान्पथा । तच्छ्रुत्वा स यदा धाी शक्तिदेवोऽकरोत्पुनः । तदा तं राजपुत्री सा चेटीभिर्निरवासयत् ॥ ७६ निर्वासिते ययौ चास्मिन्पितुः पाच तदैव सा । किं सत्यमाह विप्रोऽसाविति पित्राप्यपृच्छयत ।। ततश्च सा राजसुता जनकं निजगाद तम् । तात राजापि भूत्वा त्वमविचार्यैव चेष्टसे ॥ किं न जानासि धूर्ता यद्वञ्चयन्ते जनानृजून् । स हि मिथ्यैव विप्रो मां प्रतारयितुमीहते ।। न पुनर्नगरी तेन दृष्टा सालीकवादिना । धूतैरनेकाकाराश्च क्रियन्ते भुवि वञ्चनाः॥ शिवमाधववृत्तान्तं तथाहि शृणु वच्मि ते । इत्युक्त्वा राजकन्या सा व्याजहार कथामिमाम् ।। अस्ति रत्नपुरं नाम यथार्थ नगरोत्तमम् । शिवमाधवसंज्ञौ च धूतौ तत्र वभूवतुः ॥ परिवारीकृतानेकधूतौ तौ चक्रतुश्विरम् । मायाप्रयोगनिःशेपमुपिताढ्यजनं पुरम् ।। ८३ एकदा द्वौ च तावेवं मन्त्रं विदधतुर्मिथः । इदं नगरमावाभ्यां कृत्स्नं तावद्विलुण्ठितम् ।। अतः संप्रति गच्छामो वस्तुमुञ्जयिनी पुरीम् । तत्र तु श्रूयते राज्ञः पुरोधाः सुमहाधनः ।। शंकरस्वामिनामा च तस्माद्युक्त्या हृतैर्धनैः । मालवस्त्रीविलासानां यास्यामोऽत्र रसज्ञताम् ।। आस्कन्दी दक्षिणार्धस्य स तत्र भृकुटीमुखः । सप्तकुम्भीनिधानो हि कीनाशो गीयते द्विजैः ।। कन्यारत्नं च तस्यास्ति विप्रस्यैकमिति श्रुतम् । तदप्येतत्प्रसङ्गेन ध्रुवं तस्माद्वाप्स्यते ।। इति निश्चित्य कृत्वा च मिथः कर्तव्यसंविदम् । शिवमाधवधूतौ तु पुरात्प्रययतुस्ततः ।। शनैश्वोजयिनीं प्राप्य माधवः सपरिच्छदः । राजपुत्रस्य वेपेण तस्थौ ग्रामे कचिदहिः॥ शिवस्त्वविकलं कृत्वा वर्णिवेपं विवेश ताम् । नगरीमेक एवाने बहुमायाविचक्षणः ।। तत्राध्युवास सिपाया मठिकां तीरसीमनि । दृश्यस्थापितमृदर्भभिक्षाभाण्डमृगाजिनाम् ॥ स च प्रभातकालेपु घनया मृदालिपत् । अवीचिकर्दमालेपसूत्रपातमिवाचरन् । ९३ सरित्तोये च स चिरं निमज्यासीदवाङ्मुसः । कुकर्मजामिवाभ्यस्यन्भविष्यन्तीमधोगतिम् ॥ स्नानोत्थितोऽर्कामिमुसस्तस्थावूर्व चिरं च सः । शूलाधिरोपणौचित्यमालनो दर्शयन्निव ।। ततो देवाप्रतो गत्वा कुशकूर्चकरो जपन् । आस्त पद्मासनासीनः सदम्भचतुराननः । अन्तरा हृदयानीव साधूनां कैतवेन सः । स्वच्छान्याहृत्य पुष्पाणि पुरारिं पर्यपूजयत् ।। कृतपूजश्च भूयोऽपि मिथ्या जपपरोऽभवत् । दत्तावधानः कुमृतिष्विव ध्यानं ततान सः ।। अपराहे च मिक्षार्थी कृष्णसाराजिनाम्बरः । पुरि तद्वचनामायाकटाक्ष इव सोऽभ्रमत् ।। आदाय द्विजगेहेभ्यो मौनी मिमात्रयं ततः । सदण्डाजिनकश्चके त्रिः सत्यमिय खण्डशः ॥ मागं ददौ च फाफेभ्यो भागमभ्यागताय च । भागेन दम्भवीजेन मुक्षिभस्रामपूरयत् ।। पुनः स सर्वपापानि निजानि गणयन्निव । जपन्नावर्तयामास चिरं मिथ्याक्षमालिकाम् ।। ८४ ८८८ ९२ ९४ ९५ ९८ ९९ १०० १०२ ·१७ - - तरङ्गः १11 चतुर्दारिकालम्बकः ५। रजन्यामद्वितीयश्च स तस्थौ मठिकान्तरे । अपि सूक्ष्माणि लोकस्य तर्कस्थानानि चिन्तयन् ।। १०३ एवं प्रतिदिनं कुर्वन्कष्टं व्याजमयं तपः । स तत्रावर्जयामास नगरीवासिनां मनः ॥ १०४ अहो तपस्वी शान्तोऽयमिति रयातिश्च सर्वतः । उदपद्यत तवास्य भक्तिननेऽखिले जने ॥ तावच स द्वितीयोऽस्य ससा चारमुसेन तम् । विज्ञाय माधवोऽप्येतन्नगरी प्रविवेश ताम् ।। गृहीत्वा वसतिं चात्र दूरे देवकुलान्तरे । स राजपुत्रच्छद्मा सन्तातुं सिप्रातटं ययौ ।। १०७ स्नात्वा सानुचरो दृष्ट्वा देवाने जपतत्परम् । तं शिवं परमप्रबो निपपातास्य पादयोः ।। १०८ जगाद च जनस्याने नास्तीहक्तापसोऽपरः । असकृद्धि मया दृष्टस्तीर्थान्येप भ्रमन्निति ॥ १०९ शिवस्तु तं विलोक्यापि दम्भस्तम्भितकंधरः । तथैवासीत्ततः सोऽपि माधवो वसतिं ययौ। ११० रात्रौ मिलित्वा चैकत्र भुक्त्वा पीत्वा च तावुभौ । मन्त्रयामासतुः शेपं कर्तव्यं यदतः परम् ।। यामे च पश्चिमे खैरमागात्स्वमठिकां शिवः । माधवोऽपि प्रभाते स्वं धूर्तमेकं समादिशत् ॥ ११२ एतद्गृहीत्वा गच्छ त्वं वस्त्रयुग्ममुपायनम् । शंकरस्वामिनः पार्श्वमिह राजपुरोधसः॥ राजपुत्रः पराभूतो माधवो नाम गोत्रजैः । पित्र्यं बहु गृहीत्वार्थमागतो दक्षिणापथात् ॥ ११४ समैः कतिपयैरन्यै राजपुत्रैरनुद्रुतः । स चेह युष्मदीयस्य राज्ञः सेवां करिष्यति ।। ११५ तेन त्वदर्शनायाहं प्रेपितो यशसां निधे । इति त्वया सविनयं स च वाच्यः पुरोहितः ॥ एवं स माधवेनोक्त्वा धूर्तः संप्रेपितस्तदा । जगामोपायनकरो गृहं तस्य पुरोधसः ॥ ११७ उपेत्यावसरे दत्त्वा प्राभूतं विजने च तत् । तस्मै माधवसंदेशं शंसति स्म यथोचितम् ॥ ११८ सोऽप्युपायनलोभात्तच्छ्रद्दधे कल्पितायतिः । उपप्रदानं लिप्सूनामेकं ह्याकर्षणौपधम् ।। ११९ ततः प्रत्यागते तस्मिन्धूर्तेऽन्येाः स माधवः । लब्धावकाशस्तमगात्स्वयं द्रष्टुं पुरोहितम् ।। १२० धृतकार्पटिकाकारै राजपुत्रापदेशिभिः । वृतः पार्श्वचरैरात्तकाप्ठखण्डकलाञ्छनैः ।। १२१ पुरोगावेदितश्चैनमभ्यगात्स पुरोहितम् । तेनाप्यभ्युद्गमानन्दस्वागतैरभ्यनन्द्यत ।। १२२ ततस्तेन सह स्थित्वा कथालापैः क्षणं च सः । आययौ तदनुज्ञातो माधवो वसतिं निजाम् ।। १२३ द्वितीयेऽह्नि पुनः प्रेष्य प्राभृतं वस्त्रयोर्युगम् । भूयोऽपि तमुपागच्छत्पुरोहितमुवाच च ॥ १२४ परिवारानुरोधेन किल सेवार्थिनो वयम् । तेन त्वमाश्रितोऽस्माभिरर्थमात्रास्ति नः पुनः ।। १२५ तच्छ्रुत्वा प्राप्तिमाशय तस्मात्सोऽथ पुरोहितः । प्रतिशुभाव तत्तस्मै माधवाय समीहितम् ।। १२६ क्षणाच गत्वा राजानमेतदर्थ व्यजिज्ञपत् । तद्गौरवेण राजापि तत्तथा प्रत्यपद्यत ।। अपरेऽति च नीत्वा तं माधवं सपरिन्छदम् । नृपायादर्शयत्तस्मै स पुरोधाः सगौरवम् ।। १२८ नृपोऽपि माधवं दृष्ट्वा राजपुत्रोपमाकृतिम् । आदरेणानुजमाह वृत्ति चास्य प्रदिष्टवान् ॥ १२९ ततोऽत्र सेवमानस्तं नृपं तस्थौ स माधवः । रात्रौ रात्रौ च मत्राय शिवेन समगन्छत ॥ १३० इहैव वस मद्गहे इति तेन पुरोधसा । सोऽर्थितश्चाभवल्लोभादुपचारोपजीविना ॥ ततः सहचरैः साकं तस्यैवाशिनियद्गृहम् । विनाशहेतुर्वासाय मद्गुः स्कन्धं तरोरिव ।। १३२ कृत्वा कृत्रिममाणिक्यमयैराभरणै तम् । भाण्डं च स्थापयामास तदीये कोपत्रेश्मनि ।। १३३ अन्तरा च तदुद्धाट्य तैस्तैाजार्थदर्शितैः । जहाराभरणैस्तस्य शष्पैरिव पशोर्मनः ॥ १३४ विश्वस्ते च ततस्तस्मिन्पुरोधसि चकार सः । मान्धमल्पतराहारकृशीकृततनुम्रपा ।। याते कतिपयाहे च तं शय्योपान्तचर्तिनम् । पुरोहितं स वक्ति स्म धूर्तराजोऽल्पया गिरा ॥ मम तावच्छरीरेऽस्मिन्वर्तते विपमा दशा । तद्विप्रवर कंचित्त्वं ब्राह्मणोत्तममानय ।। १३७ यस्मै दास्यामि सर्वस्वमिहामुत्र च शर्मणे । अस्थिरे जीविते ह्यास्था का धनेषु मनस्विनः ।। इत्युक्तः स पुरोधाश्च तेन दानोपजीवकः । एवं करोमीयाह स्म सोऽपतचास्य पादयोः॥ १३९ ततः स ब्राह्मणं यं यमानिनाय पुरोहित. । विशेपेच्छानिभात्तं तं श्रदधे न स माधवः ॥ १४० १"विनाशलुवांसोऽयमाखोः स्कन्धे तरोरिव' इति पाठान्तरम्. १३५ १३८ ·१५५ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः २४ । तदृष्ट्वा तस्य पार्थस्थो धूर्त एकोऽनवीदिदम् । न तावदस्मै सामान्यो विप्रः प्रायेण रोचते ॥ १४१ तद्य एप शिवो नाम सिपातीरे महातपाः । स्थितः संप्रति भायस्य न वेत्येतन्निरूप्यताम् । १४२ तच्छ्रुत्वा माधवोऽवादीत्कृतार्तिस्तं पुरोहितम् । हन्त प्रसीदानय तं विप्रो नान्यो हि तादृशः ।। १४३ इत्युक्तस्तेन च ययौ स शिवस्यान्तिकं ततः । पुरोधास्तमपश्यञ्च रचितध्याननिश्चलम् ।। १४४ उपाविशञ्च तस्याने ततः कृत्वा प्रदक्षिणम् । तत्क्षणं सोऽपि धूर्तोऽभूच्छनैरुन्मीलितेक्षणः ।। १४५ ततः प्रणम्य तं प्रहः स उवाच पुरोहितः । न चेत्कुप्यसि तन्किचित्प्रभो विज्ञापयाम्यहम् ।। १४६ तन्निशम्य च तेनोष्ठपुटोन्नमनसंज्ञया । अनुज्ञातः शिवेनैवं तमवादीसुरोहितः ॥ १४७ इह स्थितो दाक्षिणात्यो राजपुत्रो महाधनः । माधवाख्यः स चास्वस्थः सर्वस्वं दातुमुद्यतः ॥ १४८ मन्यसे यदि तत्तुभ्यं स सर्व तत्प्रयच्छति । नानानमहारत्नमयालंकरणोञ्चलम् ॥ १४९ तच्छ्रुत्वा स शनैर्मुक्तमौनः किल शिवोऽब्रवीत् । ब्रह्मन्भिक्षाशनस्यार्थैः कोऽथों मे ब्रह्मचारिणः ॥ १५० ततः पुरोहितोऽप्येवं स तं पुनरभापत } मैवं वादीमहाब्रह्मन्कि न वेत्स्याश्रमक्रमम् ।। १५१ कृतदारो गृहे कुर्वन्देवपित्रतिथिक्रियाः । धनैत्रिवर्ग प्राप्नोति गृही ह्यानमिणां वरः ।। १५२ ततः सोऽपि शिवोऽवादीत्कुतो मे दारसंग्रहः । नयहं परिणेष्यामि कुलाद्यादृशतादृशात् ।। तच्छ्रुत्वा सुसभोग्यं च मत्वा तस्य तथा धनम् । स प्राप्तावसरो लुब्धः पुरोधास्तमभापत ॥ १५४ अस्ति तहि सुता कन्या विनयस्वामिनीति मे । अतिरूपवती सा च तां च तुभ्यं ददाम्यहम् ।। यच्च प्रतिग्रहधनं तस्मात्प्राप्नोपि माधवात् । तदहं तव रक्षामि तद्भजस्व गृहाश्रमम् ।। इत्याकर्ण्य स संपन्नयथेष्टार्थः शिवोऽब्रवीत् । ब्रह्मन्ग्रहस्तवायें चेत्तत्करोमि वचस्तव ॥ १५७ हेमरत्नस्वरूपे तु मुग्ध एवास्मि तापसः । त्वद्वाचैव प्रवर्तेऽहं यथा वेत्सि तथा कुरु ।। १५८ एतच्छिववचः श्रुत्वा परितुष्टस्तथेति तम् । मूढो निनाय गेहं स्वं तथैव स पुरोहितः ॥ संनिवेश्य च तनैनं शिवाख्यमशियं ततः । यथाश्तं शशंसैतन्माधवायाभिनन्दते ॥ १६० तदैव च ददौ तस्मै सुतां केशविवर्धिताम् । निजां शिवाय संपत्तिमिव मूढत्वहारिताम् ॥ १६१ कृतोद्वाहं तृतीयेऽह्नि प्रतिग्रहकृते च तम् । निनाय व्याजमन्दस्य माधवस्य ततोऽन्तिकम् ।। १६२ अतर्यतपसं वन्दे त्वामित्यवितथं वदन् । माधवोऽप्यपतत्तस्य शिवस्योत्थाय पादयोः ।। दौ च तस्मै विधिवत्कोपागारात्तदाहृतम् । भूरिकृत्रिममाणिक्यमयाभरणभाण्डकम् ॥ १६४ शिवोऽपि प्रतिगृह्येतत्तस्य हस्ते पुरोधसः । नाई वेद्मि त्वमेवैतद्वेत्सीत्युक्त्वा समर्पयत् ।। अङ्गीकृतमिदं पूर्व मया चिन्ता तवात्र का । इत्युक्त्वा तञ्च जग्राह तत्क्षणं स पुरोहितः ।। कृताशिपि ततो याते स्ववधूवासकं शिवे । नीत्वा स स्थापयामास तन्निजे कोपवेश्मनि ॥ १६७ माधवोऽपि तदन्येार्मान्धव्याजं शनैस्त्यजन् । रोगोपशान्ति वक्ति स्म महादानप्रभावतः ॥ त्वया धर्मसहायेन समुत्तीर्णोऽहमापदः । इति चान्तिकमायान्तं प्रशशंस पुरोहितम् ॥ एतत्प्रभावादेतन्मे शरीरमिति कीर्तयन् । प्रकाशमेव चक्रे च शिवेन सह मित्रताम् ।। शिवोऽपि यातेपु दिनेष्ववादीत्तं पुरोहितम् । एवमेव भवद्गहे भोक्ष्यते च कियन्मया ।। तक्कि त्वमेव मूल्येन गृहास्याभरणं न तत् । महार्यमिति चेन्मूल्यं यथासंभवि देहि मे ॥ तच्छ्रुत्वा तदनर्घ च मत्वा तन्निष्कयं ददौ । तथेति तस्मै सर्वस्वं शिवाय स पुरोहितः ॥ तदर्थ च स्वहस्तेन शिवं लेरयमकारयत् । स्वयं चाप्यकरोढुवा तद्धनं स्वधनाधिकम् ॥ अन्योन्यलिसितं हसे गृहीत्वा स पुरोहितः । पृथगासीत्पृथक्सोऽपि शिवो भेजे गृहस्थितिम् ॥ सतश्च स शिवः सोऽपि माधवः संगतावुभौ । पुरोहितार्थान्मुखानौ यथेच्छं तत्र तस्थतुः ॥ गते काले च मूल्यार्थी स पुरोधाः किलापणे । ततोऽलंकरणादेकं विक्रेतुं कटकं ययौ ।। । तत्रैतनतत्त्वज्ञाः परीक्ष्य वणिजोऽनुवन् । अहो कस्याति विज्ञानं येनैतत्कृत्रिमं कृतम् ।। काचस्फटिकसण्डा हि नानारागोपरनिता: रीतिरद्धा इमे ते मण्यो न च काञ्चनम् ॥ १५९ १६५ १६८ १६९ १७० १७१ १७२ १७४ १७६ १७७ १७८० १७९ ·१८० १८१ १८२ १८३ १८४ १८५ तरङ्गः १] चतुर्दारिकालम्बकः ५ तच्छुत्या विद्वलो गत्वा स पुरोधास्तदैव तत् । आनीयाभरणं गेहात्कृत्लं तेपामदर्शयत् ।। ते दृष्ट्वा तद्वदेवास्य सर्व कृत्रिममेव तत् । अचिरे च स तच्छ्रुत्वा वसाहत इवाभवत् ॥ ततश्च गत्वा तत्कालं स मूढः शिवमभ्यधात् । गृहीप्व स्वानलंकारांस्तन्मे देहि निजं धनम् ॥ कुतो ममाद्यापि धनं तद्ध्यशेपं गृहे मया । कालेन भुक्तमिति तं शिवोऽपि प्रत्यभापत ॥ ततो विवदमानौ तौ पार्शवस्थितमाधवम् । पुरोधाश्च शिवश्चोभी राजानमुपजग्मतुः ।। काचस्फटिकयोः सण्डै रीतिवद्धैः सुरक्षितैः । रचितं देव तत्रैव व्याजालंकरणं महत् ।। शिवेन मम सर्वस्वमजानानस्य भक्षितम् । इति विज्ञापयामास नृपति स पुरोहितः ॥ ततः शिवोऽब्रवीद्राजन्ना वाल्यात्तापसोऽभवम् । अनेनैव तद्भ्यर्थ्य ग्राहितोऽहं प्रतिग्रहम् ॥ तदैव भापितं चास्य मुग्धेनापि सता मया । रत्नादिष्वनभिज्ञस्य प्रमाणं मे भवानिति ।। अहं स्थितस्तवात्रेति प्रत्यपद्यत चैप तत् । प्रतिगृह्य च सत्सर्व हस्तेऽस्यैव मयार्पितम् ।। ततोऽनेन गृहीतं तत्स्वेच्छं मूल्येन मे प्रभो । विद्यते चावयोरत्र स्वहस्तलिखितं मिथः ।। इदानीं चैव साहाय्यं परं जानात्यतः प्रभुः । एवं शिवे समासोक्तावुवाच स च माधवः ॥ मैवमादिश मान्यस्त्वमपराधो ममात्र कः । न गृहीतं मया किंचिद्भवतो वा शिवस्य वा ॥ पैतृकं धनमन्यत्र चिरं न्यासीकृतं स्थितम् । तदा तदेव चानीतं मया दत्तं द्विजन्मने ॥ सत्यं यदि न तत्स्वर्ण न च रत्नानि तानि तत् । रीतिस्फटिककाचानां प्रदानादस्तु मे फलम् ॥ निर्व्याजहृदयत्वेन दाने च प्रत्ययो मम । दृष्ट एवावतीर्णोऽस्मि यद्रोगमतिदुस्तरम् ॥ इत्यभिन्नमुखच्छायमुक्तवत्यत्र माधवे । जहास मत्रिसहितो राजा तस्मै तुतोप च ॥ नैवमन्यायतः किंचिन्माधवस्य शिवस्य वा । इति तत्र सभासद्भिः सान्तर्हासमुदीरिते ॥ पुरोहितः सोऽथ ययौ हारितार्थो विलजितः । कासां हि नापदां हेतुरतिलोभान्धबुद्धिता ।। तौ च धूतौ ततस्तत्र तस्थतुः शिवमाधवौ । परितुष्टनृपावाप्तप्रसादसुसितौ चिरम् ।। एवं सूत्रशतैस्तैस्तैर्जिहाजालानि तन्वते । जालोपजीविनो धूर्ता धारायां धीवरा इव ।। तत्तात मिथ्या कनकपुरी दृष्टामिव भुवन् । एपोऽपि वञ्चयित्वा त्वां विप्रो मत्प्राप्तिमिच्छति ॥ अतः संप्रति मा भूत्ते मद्विवाहकृते त्वरा । स्थितास्मि तावत्कन्यैव पश्यामो भवितात्र किम् ।। इत्युक्तः सुतया राजा तया कनकरेसया । परोपकारी स तदा तामेवं प्रत्यभापत ॥ यौवने कन्यकामावश्चिरं पुत्रि न युज्यते । मिथ्या वदन्ति दोपं हि दुर्जना गुणमत्सराः ।। उत्तमस्य विशेषेण कलङ्कोत्पादको जनः । हरस्वामिकथामत्र शृण्वेतां कथयामि ते ॥ गगोपकण्ठे कुसुमपुरं नामास्ति यत्पुरम् । हरखामीति कोऽप्यासीत्तीर्थार्थी तत्र तापसः ।। स भैक्षवृत्तिर्विप्रोऽत्र गङ्गातीरकृतोटजः । तपःप्रकर्षाल्लोकस्य गौरवास्पदतां ययौ । कदाचिश्चात्र तं दृष्ट्वा दूराद्भिक्षाविनिर्गतम् । जनमध्ये जगादैकस्तद्गुणासहनः खलः ॥ अपि जानीय जातोऽयं कीहकपटतापसः । अनेनैवार्भकाः सर्वे नगरेऽमुत्र भक्षिताः ॥ तच्छ्रुत्वा च द्वितीयोऽत्र तत्रावोचत तादृशः । सत्यं श्रुतं मयाप्येतदुच्यमानं जनैरिति ।। एवमेतदिति माह तृतीयोऽपि समर्थयन् । बध्नासार्यपरीवादं सलसंवादशृङ्खला ।। तेनैव च क्रमेणैप गतः कर्णपरम्पराम् । प्रवादो बहुलीभावं सर्वत्रान पुरे ययौ ।। पौराश्च सर्वे गेहेभ्यो वलादालान्न तत्यजुः । हरस्वामी शिशून्नीत्वा भक्षयत्यसिलानिति ॥ ततश्च ब्राह्मणास्तत्र संततिक्ष्यभीरवः । संभूय मन्त्रयामासुः पुरात्तस्य प्रवासनम् ।। प्रसेत कुपितः सोऽस्मानिति साक्षाद्भयान ते । यदा तस्याशकन्वक्तुं दूतान्विससृजुस्तदा । ते च गत्वा तदा दूता दूरादेव तमनुवन् । नगराद्गम्यतामस्मादित्याहुस्त्वां द्विजातयः॥ किं निमित्तमिति प्रोक्ता विस्मितेनाथ तेन ते । पुनरूचुस्त्वमन्नासि वालदर्शमिहेति तम् ॥ मच्छुत्वा स हरस्वामी स्वयं प्रत्यायनेन्छया । विप्राणां निकटं तेषां भीतिनश्यजनो ययौ । २८८ १८९ १९० १९१ १९२ १९३ १९४ १९५ १९६ १९७ १९८ १९९ २०१ २०२ २०३ २०६ २०८ २०९ २१० २११ २१२ २१३ २१४ २१५ २१६ २१७ २१८ ·२२४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरका २५॥ विप्राश्चारुरुहुखासात्तं दृष्ट्वैव मठोपरि । प्रवादमोहितः प्रायो न विचारक्षमो जनः ।। २१९ अथ द्विजान्हरस्वामी तानेकैकमधः स्थितः । नामग्राहं समाहूय स जगादोपरि स्थितान् ॥ २२० कोऽयं मोहोऽद्य वो विप्रा नावेक्षध्वं परस्परम् । कियन्तो यालकाः कस्य मया कुत्र च भक्षिताः ।। २२१ तच्छ्रुत्वा यावदन्योन्यं विप्राः परिभृशन्ति ते । तावत्सर्वेऽपि सर्वेषां जीवन्तो बालकाः स्थिताः ।। २२२ क्रमान्नियुक्ताश्चान्येऽपि पौरास्तत्र तथैव तत् । प्रत्यपद्यन्त सर्वेऽपि सविप्रवणिजोऽब्रुवन् ।। २२३ 'अहो विमूढैरस्माभिः साधुर्मिध्यैव दूपितः । जीवन्ति वालाः सर्वेपां तत्कस्यानेन भक्षिताः ॥ इत्युक्तवत्सु सर्वेपु हरस्वामी तदैव सः । संपन्नशुद्धिनगरागन्तुं प्रववृते ततः ।। २२५ दुर्जनोत्पादितावद्यविरक्तीकृतचेतसः । अविवेकिनि दुर्दो रतिः का हि मनस्विनः ॥ २२६ ततो वणिग्भिविगैश्च प्रार्थितश्वरणानतैः । कथंचित्स हरस्वामी तत्र वस्तुममन्यत | २२७ इत्थं सच्चरितावलोकनलसद्विद्वेपवाचालिता मिथ्यादूपणमेवमेव ददति प्रायः सतां दुर्जनाः । किंचित्कि पुनराप्नुवन्ति यदि ते तत्रावकाशं मना. ग्द्रष्टुं तज्वलितेऽनले निपतितः प्राज्याज्यधारोत्करः ॥ २२८ सस्माद्विशल्ययितुमिच्छसि मां यदि त्वं वत्से तदुन्मिपति नूतनयौवनेऽस्मिन् । न स्वेच्छमर्हसि चिरं सलु कन्यकात्वमासेवितुं सुलभदुर्जनदुष्प्रवादम् ।। २२९ इत्युक्ता नरपतिना पित्रा प्रायेण कनकरेसा सा । निजगाद राजतनया तमवस्थितनिश्चया भूयः॥ २३० दृष्टा कनकपुरी सा विप्रेण क्षत्रियेण वा येन । तर्हि तमाशु गवेपय तस्मै मां देहि भापितं हि मया ॥ २३१ तच्छुत्वा दृढनिश्चयां विगणयनातिस्मरां तां सुतां नास्याश्चान्यमभीष्टभर्तृघटने पश्यन्नुपायक्रमम् । देशे तत्र ततः प्रभृत्यनुदिनं प्रष्टुं नवागन्तुका- न्भूयो भूमिपतिः स नित्यपटहप्रोद्धोपणामादिशत् ॥ २३२ यो विप्रः क्षत्रियो वा ननु कनकपुरी दृष्टवान्सोऽभिधत्तां तस्मै राजा किल स्वां वितरति तनयो यौवराज्येन साकम् । सर्वत्राघोप्यतैवं पुनरपि पटहानन्तरं चात्र शश्व- न त्वेकः कोऽपि तावत्कृतकनकपुरीदर्शनो लभ्यते स्म ।। इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते क्थासरित्सागरे चतुर्दारिकालम्बके प्रथमस्तरङ्गः । २३३ . १ ३ द्वितीयस्तरङ्गः। अत्रान्तरे द्विजयुवा शक्तिदेवः स दुर्मनाः । अचिन्तयदभिप्रेतराजकन्यायमानितः ॥ मयेह मिध्याकनकपुरीदर्शनवादिना । विमानना परं प्राप्ता न त्वसौ राजकन्यका ॥ तदेतत्प्राप्तये तावद्धमणीया मही मया । यावत्सा नगरी दृष्टा प्राणैर्वापि गतं मम || तां हि दृष्ट्वा पुरीमेत्य तत्पणोपार्जितां न चेत् । लभेय राजतनयामेनां किं जीवितेन तत् ।। एवं फुतप्रतिज्ञः सन्यर्धमानपुरात्ततः । दक्षिणां दिशमालम्ब्य स प्रतस्थे तदा द्विजः ॥ क्रमेण गच्छंश्च प्राप सोऽथ विन्ध्यमहाटवीम् । विवेश च निजां वाञ्छामिव तां गहनायताम् ।। तस्यां च मारुताधूतमृदुपादपपल्लङ्गः । वीजयन्यामिवासानं तप्तमर्ककरोत्करैः ।। । भूरिचौरपराभूतिदुःसादिव दिवानिशम् । मोशन्यां तीनसिंहादिहन्यमानमृगारवैः ।। स्वच्छन्दीच्छलदुद्दाममहामस्मरीचिमिः । जिगीपन्यामिवात्युप्राण्यपि तेजांसि भाखतः ।। ८ ९ ·362- २७ तरङ्गः २।] चतुर्दारिकालम्बकः ५। १०१ जलसंगतिहीनायामप्यहो सुलभापदि । सततोलङ्यमानायामपि दूरीभवद्भुवि ।। दिवसैर्दूरमध्वानमतिक्रम्य ददर्श सः । एकान्ते शीतलस्वच्छसलिलं सुंमहत्सरः ।। ११ पुण्डरीकोच्छ्रितच्छत्रं प्रोल्लसद्धंसचामरम् । कुर्वाणमिव सर्वेषां सरसामधिराजताम् ।। १२ तस्मिन्नानादि कृत्वा च तत्पार्थे पुनरुत्तरे । अपश्यदाश्रमपदं सफलस्निग्धपादपम् ।। तत्राश्वत्थतरोर्मूले निपण्णं तापसैर्वृतम् । स सूर्यतपस नाम स्थविरं मुनिमैक्षत ॥ १४ वषयोदशतमन्धिसंख्ययेवाआमालया । जराधवलकर्णाप्रसंश्रयिण्या विराजितम् ॥ प्रणामपूर्वकं तं च मुनिमभ्याजगाम सः । तेनाप्यतिथिसत्कारैर्मुनिना सोऽभ्यनन्द्यत ।। अपृच्छयत च तेनैव संविभज्य फलादिभिः । कुतः प्राप्तोऽसि गन्तासि क च भद्रोच्यतामिति ।। वर्धमानपुरात्तावद्भगवन्नहमागतः । गन्तुं प्रवृत्तः कनकपुरीमस्मि प्रतिज्ञया ।। १८ न जाने क भवेत्सा तु भगवान्वक्तु वेत्ति चेत् । इति तं शक्तिदेवोऽपि स प्रह्वो मुनिमभ्यधात् ।। १९ वत्स वर्षशतान्यष्टौ ममाश्रमपदे विह् । अतिक्रान्तानि न च सा श्रुतापि नगरी मया ॥ २० इति तेनापि मुनिना गदितः स विपादवान् । पुनरेवाप्रवीत्तर्हि मृतोऽस्मि क्ष्मां भ्रमन्निह ।। २१ ततः क्रमेण ज्ञातार्थः स मुनिस्तमभापत । यदि ते निश्चयस्तर्हि यदहं वच्मि तत्कुरु ॥ २२ अस्ति काम्पिल्यविपयो योजनानां शतेष्वितः । त्रिपु तत्रोत्तराख्यश्च गिरिस्तत्रापि चाश्रमः ॥ २३ सत्रार्योऽस्ति मम भ्राता ज्येष्ठो दीर्घतपा इति । तत्पार्श्व व्रज जानीयात्स वृद्धो जातु तां पुरीम् ।। एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा जातास्थस्तन तां निशाम् । नीत्वा प्रतस्थे स प्रातः शक्तिदेवो द्रुतं ततः ।। केशातिक्रान्तकान्तारशतश्चासाद्य तं चिरात् । काम्पिल्यविपयं तस्मिन्नारुरोहोत्तरे गिरौ।। तत्र तं दीर्घतपसं मुनिमाश्रमवर्तिनम् । दृष्ट्वा प्रणम्य च प्रीतः कृतातिथ्यमुपाययौ ।। व्यजिज्ञपच कनकपुरी राजसुतोदिताम् । प्रस्थितोऽहं न जानामि भगवन्कास्ति सा पुरी ॥ सा च मेऽवश्यगन्तव्या ततस्तदुपलब्धये । ऋपिणा सूर्यतपसा प्रेपितोऽस्मि तवान्तिकम् ।। इत्युक्तवन्तं तं शक्तिदेवं सोऽप्यप्रवीन्मुनिः । इयता वयसा पुत्र पुरी साद्य श्रुता मया ॥ देशान्तरागतैः कैः कैर्जातः परिचयो न मे । न च तां श्रुतवानरिम दूरे तद्दर्शनं पुन.॥ जानाम्यहं च नियतं वीयसि तया कचित् । भाव्यं द्वीपान्तरे वत्स तत्रोपायं च वच्मि ते ॥ ३२ अस्ति वारिनिर्धेमध्ये द्वीपमुत्स्थलसंज्ञकम् । तत्र सत्यनताख्योऽस्ति निपादाधिपतिर्धनी ।। तस्य द्वीपान्तरेष्षस्ति सर्वेष्वपि गतागतम् । तेन सा नगरी जातु भवेदृष्टा भुतापि वा ।। ३४ तस्मात्मयाहि जलधेरुपकण्ठप्रतिष्ठितम् । नगरं प्रथमं तावद्विटङ्कपुरसंज्ञकम् ।। ततः केनापि वणिजा समं प्रवणेन तत् । निपादस्यास्पदं गच्छ द्वीपं तस्येप्टसिद्धये ।। इत्युक्तस्तेन मुनिना शक्तिदेव स तरक्षणम् । तथेत्युक्त्वा तमामध्य प्रयाति स तदाश्रमात् ।। ३७ कालेन प्राप्य चोलच्य देशान्क्रोशान्वहंश्च सः । वारिधेस्तीरतिलकं तद्विदकपुरं परम् ।। तस्मिन्समुद्रदत्ताख्यमुत्स्थलद्वीपयायिनम् । अन्विष्य वणिज तेन सह सख्यं चकार स. ।। तदीयं यानपानं च समं तेनाधिरुह्य सः । तत्पीतिपूर्णपाथेयः प्रतस्थेऽम्बुधिवर्सना ।। ततोऽल्पदेशे गन्तव्ये समुत्तस्थावशङ्कितम् । कालो विद्युल्लताजिह्वो गर्जन्पर्जन्यराक्षसः ॥ लघूनुन्नमयन्भाषान्गुरूनप्यवपातयन् । क्वौ विधेरिवारम्भः प्रचण्डश्च प्रभजनः ॥ वाताहताश्च जलधेरुदतिष्ठन्महोर्मयः । आश्रयामिभवक्रोधादिव शैलाः सपक्षकाः ॥ ययौ च तत्प्रवहणं क्षणमूर्ध्वमधः क्षणम् । उच्छ्रायपातपर्यायं दर्शयद्धनिनामिव ॥ क्षणान्तरे च वणिजामानन्दस्तीप्रपूरितम् । भरादिव तदुत्पत्य वहनं समभज्यत ॥ भमे च तस्मिस्तत्स्वामी स वणिक्पतितोऽम्बुधौ । तीर्णश्च फलकारूढः प्राप्यान्यद्वहनं चिरात् ।। शक्तिदेवं पतन्तं तु तं व्यात्तमुसकंदरः । अपरिक्षतसर्चाङ्ग महामत्स्यो निगीर्णवान् ।। स च मत्स्योऽब्धिमध्येन तत्कालं स्वेच्छया चरन् । उत्स्यलद्वीपनिकटं जगाम विधियोगतः ।। ४२ ४८ ...

·१०२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरम: २५ तत्र तस्यैव कैवर्तपतेः सत्यवतस्य सः । शफरग्राहिमिभृत्यैः प्राप्य दैवादगृह्यत ।। ४९ ते च तं सुमहाकायं निन्युराकृष्य कौतुकात् । तदैव धीवरास्तस्य निजस्य स्वामिनोऽन्तिकम् ॥ सोऽपि तं तादृशं दृष्ट्वा तैरेव सकुतूहलः । पाठीनं पाटयामास भृत्यैः सत्यव्रतो निजैः ।। पाटितस्योदराजीवशक्तिदेवोऽथ तस्य सः । अनुभूतापराश्चर्यगर्भवासो विनिर्ययौ ।। निर्यातं च कृतस्वस्तिकारं तं च सविस्मयः । युवानं वीक्ष्य पप्रच्छ दाशः सत्यव्रतस्ततः । कस्त्वं कथं कुतश्चैपा शफरोदरशायिता । ब्रह्मस्त्वयाप्ता कोऽयं ते वृत्तान्तोऽत्यन्तमद्भुतः ॥ सच्छ्रुत्वा शक्तिदेवस्तं दाशेन्द्र प्रत्यभापत । ब्राह्मणः शक्तिदेवाख्यो वर्धमानपुरादहम् ।। अवश्यगम्या कनकपुरी च नगरी मया । अजानानश्च तां दूराद्धान्तोऽस्मि सुचिरं भुवम् ॥ ततो दीर्घतपोवाक्यात्संभाव्य द्वीपगां च ताम् । तज्ज्ञप्तये दाशपतेरुत्स्थलद्वीपवासिनः ।। पार्श्व सत्यव्रतस्याहं गच्छन्वहनभगतः । मनोऽम्वुधौ निगीर्णोऽहं मत्स्येन प्रापितोऽधुना ।। इत्युक्तवन्तं तं शक्तिदेवं सत्यव्रतोऽब्रवीत् । सत्यव्रतोऽहमेवैतडीपं तचेदमेव ते ॥ किं तु दृष्टा बहुद्वीपदृश्वनापि न सा मया । नगरी त्वदभिप्रेता द्वीपान्तेषु श्रुता पुनः॥ ६० इत्युक्त्वा शक्तिदेवं च विपणं वीक्ष्य तत्क्षणम् । पुनरभ्यागतप्रीत्या तं स सत्यव्रतोऽभ्यधात् ।। ब्रह्मन्मा गा विपादं लमिहैवाद्य निशां बस । प्रातः कंचिपादुयं ते विधास्यामीष्टसिद्धये ॥ इत्याश्वास्य स तेनैव दाशेन प्रहितस्ततः । सुलभातिथिसत्कारं द्विजो विप्रमठं ययौ ॥ तत्र तद्वासिनैकेन कृताहारो द्विजन्मना । विष्णुदत्ताभिधानेन सह चक्रे कथाक्रमम् ।। तत्प्रसङ्गाच तेनैव पृष्टस्तस्मै समासतः । निज देशं कुलं कृत्स्नं वृत्तान्तं च शशंस सः ॥ ६५ परिरभ्यैनं विष्णुदत्तः स तत्क्षणम् । धभापे हर्पयाप्पाम्बुघर्घराक्षरजर्जरम् ।। दिष्ट्या मातुलपुत्रस्त्वमेकदेशभवश्व मे । अहं च वाल्य एव प्राक्तस्माद्देशादिहागतः ॥ ६७ तदिहवास नचिरात्साधयिष्यति चात्र ते । इष्टं द्वीपान्तरागच्छद्वणिकर्णपरम्परा ।। ६८ इत्युक्त्वान्वयमावेद्य विष्णुदत्तो यथोचितैः । तं शक्तिदेवं तत्कालमुपचारैरुपाचरत् ॥ ६९ शक्तिदेवोऽपि संप्राप विस्मृताध्वलमो मुदम् । विदेशे वन्धुलामो हि मरावमृतनिझरः ।। अमस्त च निजाभीष्टसिद्धिमभ्यर्णवर्तिनीम् । अन्तरापाति हि श्रेयः कार्यसंपत्तिसूचकम् ।। सतो रानावनिद्रस्य शयनीये निपेदुपः । अभिवाञ्छितसंप्राप्तिगतचित्तस्य तस्य सः ।। शक्तिदेवस्य पार्श्वस्थो विष्णुदत्तः समर्थनम् । विनोदपूर्वकं कुर्वन्का कथितवानिमाम् ।। ७३ पुराभूत्सुमहाविप्रो गोविन्दस्वामिसंज्ञकः । महामहारे कालिन्द्या उपकण्ठनिवेशिनि । जायेते स्म च तस्य द्वौ सदृशौ गुणशालिनः । अशोकदत्तो विजयदत्तश्चेति सुतौ क्रमात् ।। कालेन तत्र वसतां तेपामजनि दारुणम् । दुर्भिक्षं तेन गोविन्दस्वामी भार्यामुवाच सः॥ अयं दुर्भिक्षदोषेण देशस्तावद्विनाशितः । तन्न शक्नोम्यहं द्रष्टुं सुहद्वान्धवदुर्गतिम् ।। दीयते च कियत्कस्य तस्मादन्नं यदस्ति नः । तद्दत्त्वा मित्रयन्धुभ्यो प्रजामो विषयादितः ।। वाराणसी च वासाय सकुटुम्बाः श्रयामहे । इत्युक्तया सोऽनुमतो भार्ययान्नमदानिजम् ।। सदारसुतभृत्यश्च स देशात्प्रययौ ततः । उत्सहन्ते नहि द्रष्टुमुत्तमाः स्वजनापदम् ।। गच्छंश्च मार्गे जटिलं भस्मपाण्डुं कपालिनम् । सार्धचन्द्रमिवेशानं महाबतिनमैक्षत ।। उपत्य ज्ञानिनं तं च नत्वा नेहेन पुत्रयोः । शुभाशुभं स पप्रच्छ सोऽथ योगी जगाद तम् ।। पुत्री ते भाविकल्याणौ कि येतेन कनीयसा । ब्रह्मविजयदत्तेन वियोगस्ते भविष्यति ॥ ततोऽस्याशोकदत्तस्य द्वितीयस्य प्रभावतः । एतेन सह युष्माकं भूयो भावी समागमः ॥ इत्युक्तस्तेन गोविन्दस्वामी स ज्ञानिना तदा । मुखदुःसाद्भुताक्रान्तस्तमामषय ततो ययौ ॥ प्राप्य वाराणसी तां च तद्वाह्ये चण्डिकागृहे । दिनं तत्रातिचग्राम देवीपूजादिकर्मणा ।। सायं च तत्रैव बहिः सकुटुम्बस्तरोतले । समावसत्कार्पटिकैः सोऽन्यदेशागतैः सह ।। ७४ ८२ ur ८५ ८६ ·८८ ९४ तरङ्गः २ । चतुर्दारिकालम्बकः ५। रात्रौ च तत्र सुपु सर्वेष्वधिगताध्वसु । श्रान्तेष्वास्तीर्णपर्णादिपान्थशय्यानिपादिपु ।। तदीयस्य विबुद्धस्य तस्याकस्मात्कनीयसः । सूनोविजयदत्तस्य महाशीतज्वरोऽजनि ।। स तेन सहसा भाविवन्धुविश्लेपहेतुना । भयेनेव ज्वरेणाभूदूर्ध्वरोमा सवेपथुः ॥ शीतार्तश्च प्रबोध्यैव पितरं स्वमुवाच तम् । वाधते तात तीब्रो मामिह शीतज्वरोऽधुना ॥ ९१ तन्मे समिधमानीय शीतनं ज्वलयानलम् । नान्यथा मम शान्तिः स्यान्नयेयं न च यामिनीम् ।। ९२ तच्छ्रुत्वा तं स गोविन्दस्वामी तद्वेदनाकुलः । तावत्कृतोऽधुना वहिर्वत्सेति च समभ्यधात् ॥ ९३ मन्वयं निकटे तात दृश्यतेऽग्निवलन्नितः । भूयिष्ठेऽनैव तद्गत्वा कि नाग तापयाम्यहम् ॥ तस्मात्सकम्पं हस्ते मां गृहीत्वा प्रापय द्रुतम् । इत्युक्तस्तेन पुत्रेण पुनर्विोऽपि सोऽब्रवीत् ।। श्मभानमेतदेपा च चिता ज्वलति तत्कथम् । गम्यतेऽत्र पिशाचादिभीपणे त्वं हि बालकः ।। एतच्छ्रुत्वा पितुर्वाक्यं वत्सलस्य विहस्य सः । वीरो विजयदत्तस्तं सावष्टम्भमभापत ॥ किं पिशाचादिभिस्तात वराकैः क्रियते मम । किमल्पसत्त्वः कोऽप्यस्मि तदशकं नयात्र माम् ॥ ९८ इत्याग्रहाद्वदन्तं तं स पिता तत्र नीतवान् । सोऽप्यङ्गं तापयन्वालश्चितामुपससर्प ताम् ॥ ९९ ज्वलन्तीमनलज्वालाधूमव्याकुलमूर्धजाम् । नृमांसग्राहिणी साक्षादिव रक्षोधिदेवताम् ॥ १०० क्षणाचन समाश्वस्य सोऽर्भकः पितरं च तम् । चितान्तदृश्यते वृत्तं किमेतदिति पृष्टवान् ॥ कपालं मानुपस्यैतञ्चित्तायां पुत्र दह्यते । इति तं प्रत्यवादीच सोऽपि पार्धस्थितः पिता ॥ १०२ ततः वसाहसेनेव दीप्तामेण निहत्य तम । कपालं स्फोटयामास काप्टेनैकेन सोऽर्भकः ॥ तेनोचैः प्रसृता तस्मान्मुखे तस्यापतद्वसा । श्मशानरह्निना नक्तंचरीसिद्धिरिवार्पिता ।। १०४ तदावादेन बालश्च संपन्नोऽभूत्स राक्षसः । ऊर्ध्वकेशः शिसोत्सातसङ्गो दंष्ट्राविशङ्कटः ।। आकृप्य च कपालं तद्वसां पीला लिलेह सः । अस्थिलग्नानलज्वालालोलया निजजिह्वया ।। ततस्त्यक्तकपालः सन्पितरं निजमेव तम् । गोविन्दस्वामिनं हन्तुमुद्यतासिरियेप सः ।। १०७ कपालस्फोट भो देव न हन्तव्य पिता तव । इत एहीति तत्कालं श्मशानादुदभूद्वचः ।। १०८ तच्छ्रुखा नाम लब्ध्वा च कपालस्फोट इत्यदः । स वटु. पितरं मुक्त्वा रक्षोभूतस्तिरोदधे ॥ १०९ तपिता सोऽपि गोविन्दस्वामी हा पुत्र हा गुणिन् । हा हा विजयदत्तेति मुक्ताकन्दस्ततो ययौ ।। ११० एत्य चण्डीगृहं तच प्रातः पत्यै सुताय च । ज्यायसेऽशोकदत्ताय यथावृत्तं शशंस स॥ १११ ततसाभ्यां सहानभ्रविद्युदापातदारुणम् । यथा शोकानलाबेशमाजमाम स तापसः । ११२ यथा वाराणसीसंस्थो देवीसंदर्शनागतः । तत्रोपेस जनोऽप्यन्यो ययौ तत्समदुःसताम् ॥ ११३ तावच देवीपूजार्थमागत्यैको महावणिक् । अपश्यदन गोविन्दस्वामिनं तं तथाविधम् ।। ११४ समुद्रदत्तनामासावुपेत्याश्वास्य तं द्विजम् । तदैव स्वगृहं साधुनिनाय सपरिच्छदम् ।। ११५ स्नानादिनोपचारेण तत्र चैनमुपाचरन् । निसर्गो टेप महतां यदापन्नानुकम्पनम् ।। ११६ सोऽपि जग्राह गोविन्दस्वामी पन्या समं धृतिम् । महाव्रतिवचः श्रुत्वा जातास्थः सुतसंगमे ।। ११७ ततः प्रभृति चैतस्यां वाराणास्यामुवास सः । अभ्यर्थितो महादयस्य तस्यैव वणिजो गृहे ।। ११८ तत्रैवाधीतविद्योऽस्य स सुतः प्राप्तयौवनः । द्वितीयोऽशोकदत्तारयो बाहुयुद्धमशिक्षत ॥ ११९ क्रमेण च ययौ तन प्रकप स तथा यथा । अजीयत न केनापि प्रतिमल्लेन भूतले ॥ १२० एकदा देवयानायां तत्र मल्लसमागमे । आगादेको महामल्लः ख्यातिमान्दक्षिणापथात् ।। १२१ तेनान निसिला मल्ला राज्ञो वाराणसीपतेः । प्रतापमुकुटाख्यस्य पुरतोऽन्ये पराजिताः ॥ १२२ ततः स राजा मल्लस्य युद्धे तस्य समादिशत् । आनाय्याशोकदत्तं तं श्रुतं तस्माद्वणिग्वरात् ।। १२३ सोऽपि मल्लो भुजं हत्वा हस्तेनारभताहवम् । मलं चाशोकदत्तस्तु भुजं हत्वा न्यपातयत् ।। ततस्तन महामल्लनिपातोत्थितशब्दया । युद्धभूम्यापि संतुष्य साधुवाद इवोदिते ।। स राजाशोकदत्तं तं तुष्टो रत्नैरपूरयत् । चकार चालनः पार्श्ववर्विनं दृष्टविक्रमम् ॥ १२४ ·तेन कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २५॥ आकर्षणाय भूयस्ते युक्त्या चैकं स्वनूपुरम् । संत्यज्य शृङ्खलापाशमिव याता ततोऽप्यहम् ॥ *२९४ अद्य चेत्यं मया प्राप्तो भवास्तद्गृहमेस नः । भजस्व मे सुतां किं च गृहाणापरनूपुरम् ॥ २०५ इत्युक्त: स निशाचर्या तथेत्युक्त्वा तया सह । वीरो गगनमार्गेण तत्सिद्ध्या तत्पुरं ययौ ॥ सौवर्ण तदपश्यञ्च शृङ्गे हिमवतः पुरम् । नभोवसेदविश्रान्तमर्कविम्वमिवाचलम् ।। २०७ रक्षोधिपसुतां तत्र नाम्ना विद्युत्प्रभा स ताम् । खसाहसमहासिद्धिमिव मूर्तामवाप्तवान् । २०८ तया च सह तत्रैव कंचित्कालमुवास सः। अशोकदत्तः प्रियया श्वश्रूविभवनिर्वृतः ॥ २०९ ततो जगाद तां श्वश्रू मह्यं तद्देहि नूपुरम् । यतः संप्रति गन्तव्या पुरी वाराणसी मया ॥ २१० तत्र होतत्प्रतिज्ञातं स्वयं नरपतेः पुरः । एकत्वन्नूपुरस्पर्धिद्वितीयानयनं मया ।। इत्युक्ता सा श्वश्रूर्द्वितीयं तं स्वनूपुरम् । तस्मै दत्त्वा पुनश्चैकं सुवर्णकमलं ददौ ॥ २१२ प्राप्ताजनूपुरस्तस्मात्स पुरान्निययौ ततः । अशोकदत्तो वचसा नियम्यागमनं पुनः ॥ तया श्वश्चैव चाकाशपथेन पुनरेव तम् । श्मशानं प्रापितः सोऽभूनिजसिद्धिप्रभावतः ॥ २१४ तरुमूले च तत्रैव स्थित्वा सा तं ततोऽब्रवीत् । सदा कृष्णचतुर्दश्यामिह रात्रावुपैम्यहम् ।। २१५ तस्मानिशि च भूयोऽपि त्वमेष्यसि यदा यदा । तदा तदा वटतरोर्मूलात्प्राप्स्यसि मामितः ।। २१६ एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा तामामत्र्य निशाचरीम् । अशोकदत्तः स ततो ययौ तावत्पितुहम् ॥ २१७ फनीयःसुतविश्लेपटु.सद्वैगुण्यदायिना । तादृशा तत्प्रवासेन पितरौ तत्र दु.सितौ ॥ २१८ अतर्कितागतो यावदानन्दयति तत्क्षणात् । तावत्स बुवा श्वशुरस्तत्रैवास्याययौ नृपः ।। २१९ स तं साहसिकस्पर्शभीतैरिव सकण्टकैः । अङ्गैः प्रणतमालिङ्गय मुमुदे भूपतिश्विरम् ॥ २२० ततस्तेन समं राज्ञा विवेश नृपमन्दिरम् । अशोकदत्तः स तदा प्रमोदो मूर्तिमानिव ।। २२१ ददौ राज्ञे स संयुक्त तद्दिव्यं नूपुरद्वयम् । कुर्वाणमिव तद्वीर्यस्तुति झणझणारवैः ॥ २२२ अर्पयामास तच्चास्मै कान्तं कनकपङ्कजम् । रक्ष.कोपनियो हस्ताल्लीलाम्बुजमिवाहृतम् ।। २२३ पृष्टोऽथ कौतुकात्तेन राज्ञा देवीयुतेन सः । अवर्णयद्यथावृत्तं स्वं कर्णानन्ददायि तत् ।। २२४ विचित्रचरितोलेसचमत्कारितचेतनम् । प्राप्यते किं यशः शुभ्रमनङ्गीकृत्य साहसम् ।। एवं वदस्ततस्तेन जामात्रा कृतकृत्यताम् । मेने स राजा देवी च प्राप्तनूपुरयुग्मका ॥ २२६ उत्सवातोद्यनिहादि तदा राजगृहं च तत् । अशोकदत्तस्य गुणानुद्गायदिव निर्वभौ ॥ अन्येाश्च स राजा तत्स्वकृते सुरसद्मनि । हेमाजं स्थापयामास सद्रौप्यकलशोपरि ।। उभौ कलशपद्मौ च शुशुभाते सितारुणौ । यशःप्रतापायिव तौ भूपालाशोकदत्तयोः ।। तादशौ च विलोक्यैतौ स हर्पोत्फुल्ललोचनः । राजा माहेश्वरो भक्तिरसावेशादभापत ॥ २३० अहो विभाति पझेन तुम्नोऽयं कलशोऽमुना । भूतिशुभ्र. कपर्दीव जटाजूटेन बभ्रुणा ।। २३१ अभविष्यद्वितीयं चेदीदृशं कनकाम्बुजम् । अस्थापयिष्यतामुमिन्द्वितीये कलशेऽपि तत् ।। इति राजवच. श्रुत्वाशोकदत्तस्ततोऽनवीन् । आनेष्याम्यहमम्भोज द्वितीयमपि देव ते॥ तच्छ्रुत्वा न ममान्येन पङ्कजेन प्रयोजनम् । अलं ते साहसेनेति राजापि प्रत्युवाच तम् ॥ दिवसेप्वय यातेपु हेमाजहरणैपिणि । अशोकदत्ते सा भूयोऽप्यगात्कृष्णचतुर्दशी ।। तस्यां चास्य सुवर्णाजवाञ्छां बुद्धा भयादिव । गुसरःस्वर्णकमले यातेऽस्तशिसरं खौ ।। संध्यारुणाभ्रपिशितप्रासगर्वादिव क्षणात् । तमोरक्षःसु धावत्सु धूमधूनेषु सर्वतः ।। स्फुरदीपावलीदन्तमालाभास्वरभीपणे । जृम्भमाणे महारौद्रे निशानक्तंचरीमुसे॥ प्रमुप्तराजपुनीकात्रं निर्गय मन्दिरात् । अशोकदत्तः स ययौ श्मशानं पुनरेव तत् ॥ तत्र तस्मिन्पटतरोर्मूले तां पुनरागताम् । ददर्श राक्षसी श्वश्रू विहितस्वागतादराम् ॥ तया च सह भूयस्तदगमत्तनिकेतनम् । स युवा हिमवन्द्वगं मार्गोन्मुसवधूजनम् ।। कंचित्कालं समं वध्वा तत्र स्थित्यामवीच ताम् । श्वधू देहि द्वितीयं मे कुतश्चित्कनकाम्युजम् ।। २२५ २०७ २२९ २३४ २३५ २३६ २३७ २३८ २३९ २४० २४१ ·२४३ तरङ्गः २ ।। चतुर्दारिकालम्बकः ५। १०७ तच्छुला साप्यवादीत्तं कुतोऽन्यत्पङ्कजं मम । एतत्कपालस्फोटस्य विद्यतेऽस्मत्प्रभोः सरः॥ यत्रेशानि जायन्ते हेमाजानि समन्ततः । तस्मात्तदेकं मद्भर्ने प्रीत्या पद्मं स दत्तवान् ।। २४४ एवं तयोक्ते सोऽवादीत्तहि तन्मां सरोवरम् । नय यावत्स्वयं तस्मादादास्ये कनकाम्बुजम् ।। २४५ न शक्यमेतद्रक्षोभिर्दारुणैस्तद्धि रक्ष्यते । एवं निपिद्धोऽपि तया निर्वन्धं न स तं जहौ ।। २४६ ततः कथंचिन्नीतश्च तया श्वश्वा ददर्श तम् । दूरात्सरोवरं दिव्यं तुङ्गाद्रिकटकाश्रितम् ।। २४७ छन्नं निरन्तरोद्दण्डदीप्तहेमसरोरुहैः । सततोन्मुसतापीतसंक्रान्तार्कप्रभैरिव ।। २४८ गत्वैव तत्र यावच पद्मान्यवचिनोति सः । तावत्तदक्षिणो घोरा रुरुधुस्तं निशाचराः ॥ २४९ सशस्त्रः सोयधीचैनानन्यानन्ये पलाय्य च । गत्वा कपालस्फोटाय स्वामिने तन्यवेदयन् ॥ : २५० स तद्बुद्वैव कुपितस्तत्र रक्षःपति स्वयम् । आगत्याशोकदत्तं तमपश्यलुण्ठिताम्बुजम् ॥ २५१ कथं भ्राता ममाशोकदत्तः सोऽयमिहागतः । इति प्रत्यभ्यजानाच तत्क्षणं तं सविस्मयः ॥ सतः शत्रं समुत्सृज्य हर्पयाप्पाप्लुतेक्षणः । धावित्या पादयोः सद्यः पतित्वा च जगाद तम् ॥ २५३ अहं विजयदत्ताख्यः सोदर्यः स तवानुजः । आचां द्विजवरस्योभौ गोविन्दस्वामिनः सुतौ ॥ २५४ इयञ्चिरं च जातोऽहं दैवादीनिशाचरः । चिताकपालदलनात्कपालस्फोटनामकः ॥ २५५ त्वदर्शनादिदानी च ब्राह्मण्यं तत्स्मृतं मया । गतं च राक्षसत्वं मे मोहाच्छादितचेतनम् ।। २५६ एवं विजयदत्तस्य वदतः परिरभ्य सः । यावत्क्षालयतीवाङ्गं राक्षसीभावदूपितम् ॥ २५७ अशोकदत्तो वाष्पाम्बुपूरैस्तावदयातरत् । प्रज्ञप्तिकौशिको नाम विद्याधरगुरुर्दिवः ।। २५८ स तौ द्वावप्युपेत्यैव भ्रातरौ गुरुरब्रवीत् । यूयं विद्याधराः सर्वे शापादेतां दशां गताः॥ २५९ अधुना च स शापो वः सर्वेपां शान्तिमागतः । तद्गृहीत निजा विद्या बन्धुसाधारणीरिमाः॥ २६० व्रजतं च निजं धाम स्वीकृतस्वजनौ युवाम् । इत्युक्त्वा दत्तविद्योऽसौ तयो_मुद्ययौ गुरुः ॥ तौ च विद्याधरीभूतौ प्रबुद्धौ जग्मतुस्ततः । व्योम्ना तद्धिमवच्छृङ्गं गृहीतकनकाम्बुजौ ॥ २६२ तत्र चाशोकदत्तस्तां रक्षःपतिसुतां प्रियाम् । उपागात्साप्यभूत्क्षीणशापा विद्याधरी तदा ॥ तया च साकं सुदृशा भ्रातरौ तावुभावपि । वाराणसी प्रययतुः क्षणाद्गगनगामिनौ । २६४ तत्र चोपेत्य पितरौ विप्रयोगाग्नितापितौ । निरवापयतां सद्यो दर्शनामृतवर्पिणौ ॥ २६५ अदेहभेदेऽप्याक्रान्तचित्रजन्मान्तरौ च तौ । न पित्रोरेव लोकस्याप्युत्सवाय बभूवतुः ।। २६६ चिराद्विजयदत्तश्च गाढमामिप्यतः पितुः । भुजमध्यमिवात्यर्थ मनोरथमपूरयत् ॥ २६७ ततस्तत्रैव तगुवा प्रतापमुकुटोऽपि सः । अशोकदत्तश्वशुरो राजा हर्षाढुपाययौ । २६८ तत्सत्कृतश्च तद्राजधानी सोत्कस्थितप्रियाम् । अशोकदत्तः स्वजनैः साध बद्धोत्सवामगात् ॥ २६९ ददौ च कनकान्जानि राज्ञे तस्मै वहूनि सः । अभ्यर्थिताधिकप्राप्तिहृष्टः सोऽप्यभवन्नृपः ॥ २७० ततो विजयदत्तं तं सर्वेष्वन स्थितेषु सः । पिता पप्रच्छ गोविन्दस्वामी साश्चर्यकौतुकः ॥ २७१ तदा श्मशाने यामिन्यां राक्षसत्वं गतस्य ते । अभवत्कीदृशो वत्स वृत्तान्तो वर्ण्यतामिति ॥ ततो विजयदत्तस्तं बभापे तात चापलात् । प्रस्कोटितचितादीप्तकपालोऽहं विधेर्वशात् ॥ २७३ मुखप्रविष्टया सद्यस्तद्वसाछटया तदा । रक्षोभूतस्त्वया तावदृष्टो मायाविमोहितः ॥ २७४ कपालस्फोट इत्येवं नाम कृत्वा हि राक्षसैः । ततोऽन्यैरहमाहूतस्तन्मध्ये मिलितोऽभवम् ॥ २७५ तैश्च नीतो निजस्यास्मि पार्श्व रक्षापतेः क्रमात् । सोऽपि दृष्दैव मां प्रीत: सेनापत्ये न्ययोजयत् ॥ २७६ । सतः कदाचिद्गन्धर्वानभियोक्तुं मदेन सः । गतो रक्ष.पतिसत्र सवामे निहतोऽरिमिः ॥ सदैव प्रतिपन्नं च मद्धृत्यैर्मम शासनम् । ततोऽहं रक्षसां राज्यमका तत्पुरे स्थितः ॥ तत्राकस्माच हेमान्जहतोः प्राप्तस्य दर्शनात् । आर्यस्याशोकदत्तस्य प्रशान्ता सा दशा मम ।। २७९ अनन्तरं यथास्माभिः शापमोक्षवशान्निजाः । विद्याः प्राप्तास्तथार्यों वः कृत्स्नमावेदयिष्यति ॥ एवं विजयदत्तेन तेन तत्र निवेदिते । अशोकदत्तः स तदा तदामूलादवर्णयत् ।। २८२ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २६ । पुरा विद्याधरौ सन्तौ गगनाद्वालवाश्रमे । आवां स्नान्तीरपश्याव गङ्गायां मुनिकन्यकाः ॥ २८२ तुल्यामिलापास्ताश्चात्र वाञ्छन्ती सहसा रहः । बुवा तद्वन्धुभिः क्रोधाच्छप्तौ स्खो दिव्यदृष्टिमिः ॥२८३ पापाचारौ प्रजायेयां मर्त्ययोनौ युवामुभौ । तत्रापि विप्रयोगश्च विचिनो वां भविष्यति । २८४ मानुपागोचरे देशे विप्रकृष्टेऽप्युपागतम् । एकं दृष्ट्वा द्वितीयो वां यदा प्रज्ञानमाप्स्यति । २८५ तदा विद्याधरगुरोविद्यां प्राप्य भविष्यथः । पुनविद्याधरौ युक्तौ शापमुक्ती स्ववन्धुमिः ॥ २८६ एवं तैर्मुनिभिः शप्तौ जातावावामुभाविह । वियोगोऽन यथा भूतस्तत्सर्व विदितं च वः ॥ २८७ इदानी पद्महेतोश्च श्वश्रूसिद्धिप्रभावतः । रक्षःपतेः पुरं गत्वा प्राप्तोऽयं चानुजो मया ।। २८८ तत्रैव च गुरोः प्राप्य विद्याः प्रज्ञमिकौशिकात् । सद्यो विद्याधरीभूय वयं क्षिप्रमिहागताः ॥ . २८९ इत्युक्त्वा पितरौ च तौ प्रियतमां तां चालजां भूपतेः सद्यः शापतमोचिमोक्षमुदितो विद्याविशेपैनिजैः । तैस्तैः संव्यभजद्विचित्रचरितः सोऽशोकदत्तस्तदा येनैते सपदि प्रबुद्धमनसोऽजायन्त विद्याधराः ।। २९० ततस्तमामव्य नृपं स साकं मातापितृभ्यां दयिताद्वयेन । उत्पत्य धन्यो निजचक्रवर्तिधाम शुमार्गेण जवी जगाम ।। २९१ तत्रालोक्य तमाज्ञां प्राप्य च तस्मादशोकवेग इति । नाम स विभ्रत्सोऽपि च तद्भाता विजयवेग इति ॥ विद्याधरवरतरुणौ स्वजनानुगतावुभौ निजनिवासम् । गोविन्दकूटसंज्ञकमचलवरं भ्रातरौ ययतुः ॥ २९३ सोऽप्याश्चर्यवशः प्रतापमुकुटो वाराणसीभूपतिः स्वस्मिन्देवकुले द्वितीयकलशन्यस्तैकहेमाम्बुजः । तद्दत्तैरपरैः सुवर्णकमलैरभ्यर्चितन्यम्वक- स्तत्संबन्धमहत्तया प्रमुदितो मेने कृतार्थ कुलम् ।। एवं दिव्याः कारणेनावतीर्णा जायन्तेऽस्मिनन्तवो जीवलोके । सत्त्वोत्साहौ स्वोचितौ ते दधाना दुष्पापामप्यर्थसिद्धिं लभन्ते ॥ २९५ तत्सत्वसागर भवानपि कोऽपि जाने देवांश एव भविता च यथेष्टसिद्धिः। प्रायः क्रियासु महतामपि दुष्करासु सोत्साहता कथयति प्रकृतेर्विशेषम् ।। सापि त्वदीप्सिता ननु दिव्या राजालजा कनकरेखा । वालान्यथा हि वाञ्छति कनकपुरीदर्शिनं कथं हि पतिम् ।। इति रहसि निशम्य विष्णुदत्तात्सरसकथाप्रकरं स शक्तिदेवः । हृदि कनकपुरीविलोकनैपी धृतिमवलम्ब्य निनाय च त्रियामाम् ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे चतुर्दारिकालम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । २९२ २९४ २९८ or तृतीयस्तरङ्गः। ततस्तत्रोत्स्थलद्वीपे प्रभाते तं मठस्थितम् । शक्तिदेयं स दाशेन्द्रः सत्यप्रत उपाययौ । स च प्राक्प्रतिपन्नः सन्नुपेत्यैनमभापत । ब्रह्मस्त्वदिष्टसिद्ध्यर्थमुपायश्चिन्तितो मया ।। अस्ति द्वीपवरं मध्ये रखफूटाख्यमम्बुधेः । कृतप्रतिष्ठस्तत्रास्ते भगवान्हरिरधिना ।। आषाढशुक्लद्वादश्यां तत्र यात्रोत्सवे सदा । आयान्ति सर्वद्वीपेभ्यः पूजायै यनतो जनाः॥ तत्र शायेत कनकपुरी सा जातुचिपुरी । तदेहि तत्र गच्छावः प्रत्यासन्ना हि सा तिथिः ॥ इति सत्यप्रतेनोक्तः शक्तिदेवसयेति सः। जग्राह हृष्टः पायेयं विष्णुदत्तोपकल्पितम् ।। २ ३ ·१०९ ८ ११ २२ १३ १५ १८ १९ २० तरश: ३1] चतुर्दारिकालम्बकः ५। ततो वहनमारुह्य स सत्यवतढौकितम् । तेनैव साकं त्वरितः प्रायाद्वारिधिवर्सना ॥ गच्छंश्च तत्र स द्वीपनिभनकेऽद्भुतालये । सत्यव्रतं तं पप्रच्छ कर्णधारतया स्थितम् ॥, इतो दूर महाभोग किमेतदृश्यतेऽम्बुधौ । यदृच्छामोद्तोदप्रसपक्षगिरिविभ्रमम् ।। ततः सत्यव्रतोऽवादीदसौ देवो वद्रुमः । अस्याहुः सुमहावर्तमधस्ताद्वडवामुखम् ।। एतं च परिहत्यैव प्रदेशमिह गम्यते । अनावर्ते गतानां हि न भवत्यागमः पुनः ।। इति सत्यवते तस्मिन्वदत्येवाम्बुवेगतः । तस्यामेव प्रववृते गन्तुं तद्वहनं दिशि ।। तदृष्ट्वा शक्तिदेवं स पुनः सत्यव्रतोऽब्रवीत् । ब्रान्विनाशकालोऽयं ध्रुवमस्माकमागतः ॥ यदकस्मात्प्रवहणं पश्यात्रैव प्रयात्यदः । शक्यते नैव रोढुं च कथमप्यधुना मया ।। तदावर्ते गभीरेऽन वयं मृत्योरिवानने । क्षिप्ता एवान्युनाकृष्य कर्मणेव बलीयसा ॥ एतच्च नैव मे दुःखं शरीरं कस्य हि स्थिरम् । दुःसं तु यन्न सिद्धस्ते कृच्छ्रेणापि मनोरथः ॥ तद्यावद्वारयाम्येत्तदहं प्रवहणं मनाक् । तावदस्यावलम्बेथाः शाखां वटतरो?तम् ।। कदाचिजीवितोपायो भवेद्धव्याकृतेस्तव । विधेर्विलासानब्धेश्च तरङ्गान्को हि तर्कयेत् ।। इति सत्यव्रतस्यास्य धीरसत्त्वस्य जल्पतः । पभूव निकटे सस्य तरोः प्रवहणं ततः ॥ तत्क्षणं स कृतोत्कालः शक्तिदेवो विसाध्वसः । पृथुलामाहीच्छाखां तस्याब्धिवटशाखिनः ।। सत्यनतस्तु बहता देहेन वहनेन च । परार्थकल्पितेनात्र विवेश वडवामुखम् ॥ शक्तिदेवश्च शाखाभिः पूरिताशस्य तस्य सः । आश्रित्यापि तरोः शाखां निराशः समचिन्तयत् ।। न तावत्सा च कनकपुरी दृष्टा मया पुरी । अपदे नश्यता तावद्दाशेन्द्रोऽप्येष नाशितः ।। यदि वा सततन्यस्तपदा सर्वस्य मूर्धनि । कामं भगवती फेन भज्यते भवितव्यता ॥ इत्यवस्थोचितं तस्य ततश्चिन्तयतस्तदा । विप्रयूनस्तरुस्कन्धे दिनं तत्पर्यहीयत ।। सायं च सर्वतस्तस्मिन्स महाविहगान्बहून् । वटवृक्षे प्रविशतः शब्दापूरितदिक्तटान् ।। अपश्यत्पृथुत्तत्पक्षवातधूतार्णवोर्मिभिः । गृध्रान्परिचयप्रीत्या कृतप्रत्युद्गमानिव ॥ ततः शाखाविलीनानां स तेपां पक्षिणां मिथः । मनुष्यवाचा संलापं पत्रौधैश्छादितोऽशृणोत् ।। कश्चिद्दीपान्तरं कश्चिगिरि कश्चिद्दिगन्तरम् । तदहश्चरणस्थानमेकैकः समवर्णयत् ॥ एकश्च वृद्धविहगस्तेपांमध्यादभापत । अहं विहतु कनकपुरीमद्य गतोऽभवम् ।। प्रातः पुनश्च तत्रैव गन्तास्मि चरितुं सुखम् । श्रमावहेन कोऽथों मे विदूरगमनेन हि ॥ इत्यकाण्डसुधासारसदृशेनास्य पक्षिणः । वचसा शान्ततापः सशक्तिदेवो व्यचिन्तयत् ।। दिया सास्त्येव नगरी तत्मात्यै चायमेव मे । उपायः सुमहाकायो विगो वाहनीकृतः॥ इत्यालोच्य शनैरेत्य तस्य सुप्तस्य पक्षिणः । पृष्ठपक्षान्तरे सोऽथ शक्तिदेवो व्यलीयत ॥ प्रातश्चेतस्ततस्तेषु गतेष्वन्येषु पक्षिपु । स पक्षी दर्शिताश्चर्यपक्षपातो विधिर्यथा ॥ दत्तास्कन्दो वहन्पृष्ठे शक्तिदेवमलक्षितम् । क्षणादगच्छत्कनकपुरी तां चरितुं पुनः ॥ तत्रोद्यानान्तरे तस्मिन्नुपविष्टे विहंगमे । स शक्तिदेवो निभृतं तस्य पृष्ठावातरत् ।। अपमृत्य स तत्पाद्यावद्धाम्यति तत्र सः । द्वे पुष्पावचयव्यग्रे तावदक्षत योपितौ ।। उपगम्य शनैसे च तद्विलोकन विस्मिते । सोऽपृच्छत्कः प्रदेशोऽयं के च भद्रे युवामिति ॥ इयं कनकपुर्याख्या पुरी विद्याधरास्पदम् । चन्द्रप्रभेति चैतस्यामास्ते विद्याधरी सखे ।। तखाश्चावामिहोद्याने जानीाद्यानपालिके । पुष्पोचयतदर्थोऽयमिति ते च तमूचतुः ।। तंत. सोऽप्यवद्विषो युवां में कुरुतं तथा । यथाहमपि पश्यामि तां युष्मत्स्वामिनीमिह ।। एतत्वा तथेत्युक्त्वा नीतवत्यावुभे च ते । खियावन्तनगर्यास्तं युवानं राजमन्दिरम् ।। सोऽपि प्राप्तस्तद्राक्षीन्माणिक्यस्तम्भभास्वरम् । सौवर्णमित्ति संकेतकेतनं संपदामिव ।। तत्रागतं च दृष्ट्वा तं सर्वः परिजनोऽनवीन् । गत्वा चन्द्रप्रभायासन्मानुपागमनाद्धतम । २४ २५ २६ २८ ३२ ३४ ३६ ३७ ३८ ४३ ४४ १६ ·४८ ५२ । ५७ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २६॥ साप्यादिश्य प्रतीहारमविलम्बितमेव तम् । अभ्यन्तरं स्वनिकटं विप्रं प्रावेशयत्ततः॥ प्रविष्टः सोऽप्यपश्यत्तां तत्र नेत्रोत्सवप्रदाम् । धातुरद्भुतनिर्माणपर्याप्तिमिव रूपिणीम् ।। सा च सद्रत्नपर्यकाइरादुत्थाय तं स्वयम् । स्वागतेनादृतवती तद्दर्शनवशीकृता ।। उपविष्टमपृच्छच्च कल्याणिन्कस्त्वमीदृशः । कथं च मानुपागम्यामिमां प्राप्तो भवान्भुवम् ॥ इत्युक्तः स तया चन्द्रप्रभया सकुतूहलम् । शक्तिदेवो निजं देशं जाति चावेद्य नाम च ॥ तत्पुरीदर्शनपणाप्राप्तुं तां राजकन्यकाम् । यथा कनकरेखाख्यामागतस्तदवर्णयत् ।। तढुवा किमपि ध्यात्वा दीर्घ निःश्वस्य सा ततः । चन्द्रप्रभा तं विजने शक्तिदेवमभापत ।। श्रूयतां वच्मि ते किंचिदिदं सुभग संप्रति । अस्त्यस्यां शशिखण्डाख्यो विद्याधरपतिर्भुवि ॥ ५३ वयं तस्य चतस्रश्च जाता दुहितरः क्रमात् । ज्येष्ठा चन्द्रप्रभेत्यस्मि चन्द्ररेखेति चापरा ।। ५४ शशिरेखा तृतीया च चतुर्थी च शशिप्रभा । ता वयं क्रमशः प्राप्ता वृद्धिमत्र पितुहे ।। एकदा च भगिन्यो मे स्नातुं तिस्रोऽपि ताः समम् । मयि कन्याव्रतस्थायां जग्मुर्मन्दाकिनीतटम् ॥ ५६ तत्राग्यतपसं नाम मुनि यौवनदर्पतः । तोथैर्जलस्थमसिचन्नारब्धजलकेलयः ॥ अतिनिर्वन्धिनीस्ताश्च मुनिः क्रुद्धः शशाप स: । कुकन्यकाः प्रजायध्वं मर्त्यलोकेऽसिला इति ।। तगुवा सोऽस्मदीयेन पित्रा गत्वा प्रसादितः । पृथक्पृथक्स शापान्तमुक्त्वा तासां यथायथम् ॥ ५९ जातिस्मरत्वं दिव्येन विज्ञानेनोपबृंहितम् । मर्त्यभावेन सर्वसामादिदेश महामुनिः ॥ ततस्तासु तनूस्त्यक्त्वा मर्त्यलोकं गतासु सः । दत्त्वा मे नगरीमेतां पिता सेदागतो वनम् ॥ अथेह निवसन्तीं मां देवी स्वप्ने किलाम्विका । मानुपः पुत्रि भर्ता ते भवितेति समादिशत् ॥ ६२ तेन विद्याधरांस्तांस्तान्वरानुद्दिशतो वहून् । पितुर्विधारणं कृत्वा कन्यैवाद्याप्यहं स्थिता ।। इदानीं चामुनाश्चर्यमयेनागमनेन ते । वपुपा च वशीकृत्य तुभ्यमेवाहमर्पिता ॥ ६४ तद्जामि चतुर्दश्यामागामिन्यां भवत्कृते । कर्तु तातस्य विज्ञप्तिमृपभाख्यं महागिरिम् ।। तत्र तस्यां तिथौ सर्वे मिलन्ति प्रतिवत्सरम् । देवं हरं पूजयितुं दिग्भ्यो विद्याधरोत्तमाः ॥ तातस्तत्रैव चायाति वदनुज्ञामवाप्य च । इहागच्छाम्यहं तूर्ण ततः परिणयस्व माम् ॥ ६७ तत्तिष्ठ तावदित्युक्त्वा सा तं विद्याधरोचितैः । चन्द्रप्रभा शक्तिदेवं तैस्तैर्भोगैरुपाचरत् ।। तस्य चाभूत्तथेत्यत्र तिष्ठतस्तत्तदा सुखम् । यद्दावानलतप्तस्य सुधाइदनिमजने ।। प्रासापा का तुर्दश्का सा तं वन्द्रप्रभाबपरित । अद्य मान्छामी विज्ञस्वौ तासाहं पत्थते ।। सर्वः परिजनश्चायं मयैव सह यास्यति । त्वया चैकाकिना दुःखं न भाव्यं दिवसद्वयम् ॥ एकेन पुनरेतस्मिन्मन्दिरेऽप्यवतिष्ठता । मध्यमा भवता भूमिर्नारोढव्या कथंचन ॥ इत्युक्त्वा सा युवानं तं न्यस्तचित्ता तदन्तिके । तदीयचित्तानुगता ययौ चन्द्रप्रभा ततः ।। सोऽप्येकाकी ततस्तत्र स्थितश्चेतो विनोदयन् । स्थानस्थानेषु वभ्राम शक्तिदेवो महर्द्धिपु ॥ किंविदा निपिद्धं मे तया पृष्ठेऽधिरोहणम् । विद्याधरदुहिनेति जातकौतूहलोऽथ सः ।। तस्यैव मध्यमां भूमि मन्दिरस्यारुरोह ताम् । प्रायो वारितवामा हि प्रवृत्तिर्मनसो नृणाम् ।। भारुढस्तत्र चापश्यगुप्तांस्त्रीरत्नमण्डपान् । एक चोद्धादितद्वारं सन्मध्यात्प्रविवेश सः॥ रविश्य चान्तः सद्रनपर्य। न्यस्ततूलिके । पटावगुण्ठिततनुं शयानं कंचिदैक्षत ।। पीक्षते यावदुत्क्षिप्य पटं तावन्मृतां तथा । परोपकारिनृपतेस्तनयां वरकन्यकाम् ।। घा चाचिन्तयत्सोऽथ किमिदं महदद्भुतम् । किमप्रबोधसुप्तेयं किं वा भ्रान्तिरवाधका ।। यस्याः कृते प्रवासोऽयं मम सैवेह तिष्ठति । असावपगतप्राणा तत्र देशे च जीवति ।। अम्लानकान्तिरस्याश्च तद्विधात्रा मम ध्रुवम् । केनापि कारणेनेदमिन्द्रजालं चितन्यते ॥ इति संचिन्स निर्गत्य तावन्यो मण्डपो प्रमात् । प्रविश्यान्तः स ददृशे तद्वदन्ये च कन्यके ।। निर्गतस्तम्य साश्चर्यो मन्दिरस्य सः । उपविष्टः स्थितोऽपश्यद्वापीमत्युत्तमामधः ।। ७२ ७६ ८२ A ८४ ·८८ तरजः ३.] चतुर्दारिकालम्बकः ५। तत्तीरे रत्नपर्याणं ददौंकं च वाजिनम् । तेनावतीर्यैव ततस्तत्पार्श्व कौतुकाद्ययौ । इयेप च तमारोढुं शून्यं दृष्ट्वा स तेन च । अश्वेनाहत्य पादेन तस्यां वाप्यां निचिक्षिपे । तन्निमग्नः स च क्षिम वर्धमानपुरान्निजात् । उद्यानदीर्घिकामध्यान्ममज ससंभ्रमः ।। ददर्श जन्मभूमौ च सद्यो वापीजले स्थितम् । आसानं कुमुदैस्तुल्यं दीनं चन्द्रप्रभा चिना ।। वर्धमानपुर केदं क सा वैद्याधरी पुरी । अहो किमेतदाश्चर्यमायाडम्बरजृम्भितम् ।। कष्टं किमपि केनापि मन्दभाग्योऽस्मि वञ्चितः । यदि वा कोऽत्र जानाति कीदृशी भवितव्यता ।। इत्यादि चिन्तयन्सोऽथ वापीमध्यात्समुत्थितः । सविस्मयः शक्तिदेवो ययौ पितृगृहं निजम् ॥ ११ तत्रापदिष्टपटहभ्रमणः कृतकैतवः । पित्राभिनन्दितस्तस्थौ सोत्सवैः स्वजनैः सह ।। ९२ द्वितीयेऽह्नि वहिर्गेहानिर्गतश्चाशृणोत्पुनः । घोष्यमाणं सपटहं पुरे तस्मिन्निदं वचः ॥ १३ विप्रक्षत्रियमध्यात्कनकपुरी येन तत्त्वतो दृष्ट्वा । यक्तु स तस्मै तनयां सयौवराज्यां ददाति नृपः ।। तच्छुत्वैव स गत्वा तान्पटहोरोपकान्कृती । मया दृष्टा पुरी सेति शक्तिदेवोऽब्रवीत्पुनः । ९५ तैस्तूर्ण नृपत्तेरनं स नीतोऽभून्नृपोऽपि तम् । प्राग्वन्मेने परिज्ञाय पुनर्वितथवादिनम् ।। मिथ्या चेद्वच्मि न मया दृष्टा सा नगरी यदि । तदिदानी शरीरस्य निग्रहेण पणो मम ॥ अद्य सा राजपुत्री मां पृच्छत्वित्युदिते ततः । गत्वा चानुचरै राजा तत्रैवानाययत्सुताम् ॥ ९८ सा दृष्ट्वा दृष्टपूर्व तं विनं राजानमभ्यधात् । तात मिथ्यैव भूयोऽपि किंचिद्वयत्यसाविति ।। ९९ शक्तिदेवस्ततोऽवादीदहं सत्यं मृपैव वा । वच्मि राजसुते त्वं तु वदैवं मम कौतुकम् ॥ मया कनकपुर्या वं पर्यके गतजीविता । दृष्टा चेह च पश्यामि जीवन्ती भवती कथम् ।। १०१ इत्युक्ता शक्तिदेवेन साभिज्ञानं नृपासजा । सद्यः कनकरेसा सा जगादेवं पितुः पुरः ।। १०२ तात दृष्टामुना सत्यं नगरी सा महासना । अचिराचैप भर्ता मे तत्रस्थाया भविष्यति ।। १०३ तन मद्भगिनीश्चान्यास्तिस्रोऽयं परिणेप्यति । विद्याधराधिराज्यं च तस्यां पुरि करिष्यति ।। मया त्वद्य प्रवेष्टव्या स्वा तनुश्च पुरी च सा । मुनेः शापादहं पत्र जाताभूवं भवद्गृहे ।। १०५ यदा कनकपुर्या ते देहमालोक्य मानुपः । मर्त्यभावभृतस्तत्त्वप्रतिभेदं करिष्यति ॥ १०६ तदा ते शापमुक्तिश्च स च स्यान्मानुषः पतिः । इति मे च स शापान्तं पुनरेवादिशन्मुनिः ।। १०७ जातिसरा च मानुष्येऽप्यहं ज्ञानवती तथा । तद्गजाभ्यधुना सिद्ध्यै निजं वैद्याधरं पदम् ॥ १०८ इत्युक्त्वा राजपुनी सा तनुं त्यक्त्वा तिरोदधे । तुमुलचोदभूत्तस्मिन्नानन्दो राजमन्दिरे । १०९ शक्तिदेवोऽप्युभयतो भ्रष्टस्तैस्तैर्दुरुत्तरैः । शैः प्राप्यामि न प्राप्ते ध्यायंस्ते द्वे अपि प्रिये ॥ ११० निन्दन्सिन्नोऽपि चालानमसंपूर्णमनोरथः । निर्गत्य राजभवनात्क्षणादेवमचिन्तयत् ।। १११ अभीष्टं भावि मे तावदुक्तं कनकरेसया । तत्किमर्थ विपीदामि सत्त्वाधीना हि सिद्धयः ।। ११२ पथा तेनैव कनकपुरी गच्छामि तां पुनः । भूयोऽप्यवश्यं दैवं मे तत्रोपायं करिष्यति ।। ११३ इत्यालोच्यैव स प्रायाच्छक्तिदेवः पुरात्ततः । असिद्धार्था निवर्तन्ते नहि धीराः कृतोद्यमाः ।। ११४ गच्छंश्विराध संप्राप जलधेः पुलिनस्थितम् । तद्विटङ्कपुरं नाम नगरं पुनरेव सः॥ तत्रापश्यच वणिज तं संमुखमुपागतम् । येन साकं गतस्याब्धि पोतमादावभज्यत । ११६ सोऽयं समुद्रदत्त. स्यात्कथं च पतितोऽम्बुधौ । उत्तीर्णोऽयं न वा चित्रमहमेव निदर्शनम् ।। इत्यालोच्य स यावत्तमभ्येति वणिजं द्विजः । तावत्स तं परिज्ञाय हृष्टः कण्ठेऽमहीद्वणिक् ।। ११८ अनैपीश निजं गेहं कृतातिध्यश्च पृष्टवान् । पोतभने त्वमम्भोधेः कथमुत्तीर्णवानिति ॥ ११९ शक्तिदेवोऽपि वृत्तान्तं तथा तं कृत्स्नमब्रवीत् । यथा मत्स्यनिगीर्णः प्रागुत्स्थलद्वीपमाप सः॥ अनन्तरं च तमपि प्रत्यपृच्छद्वणिग्वरम् । कथं तदा त्वमप्यब्धिमुत्तीर्णो वर्ण्यतामिति ॥ १२१ अथाब्रवीत्सोऽपि वणिक्तदाहं पतितोऽम्बुधौ । दिनत्रयं भ्रमन्नासमेके फलहकं श्रितः ।। १२२ १२० ·१३१ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरशः २६ । ततस्तेन पथाकस्मादेकं वहनमागतम् । तत्रस्थैश्चाहमाक्रन्दन्टष्ट्वा चात्राधिरोपितः ॥ १२३ आरूढश्चान पितरं स्वमपश्यमहं तदा । गत्वा द्वीपान्तरं पूर्व चिरात्तत्कालमागतम् ॥ स मां दृष्ट्वा परिज्ञाय कृतकण्ठग्रहः पिता । रुदन्नपृच्छवृत्तान्तमहं चैवं तमनुवम् ।। १२५ चिरकालप्रयातेऽपि तात त्वय्यनुपागते । स्वधर्म इति वाणिज्ये स्वयमस्मि प्रवृत्तवान् । १२६ ततो द्वीपान्तरं गच्छन्नहं वहनभङ्गतः । अद्याम्बुधौ निमनः सन्प्राप्य युष्माभिरुद्धृतः ।। १२७ एवं मयोक्तस्तातो मां सोपालम्भमभाषत । आरोहसि किमर्थ त्वमीदृशान्प्राणसंशयान् ।। १२८ धनमस्ति हि मे पुत्र स्थितश्वाहं तदर्जने । पश्यानीतं मयेदं ते वहनं हेमपूरितम् ।। १२९ इत्युक्त्वाश्वास्य तेनैव वहनेन निजं गृहम् । विटङ्कपुरमानीतस्तेनैवेदमहं ततः ॥ १३० इत्येतद्वणिजस्तस्माच्छक्तिदेवो निशम्य सः। विश्रम्य च त्रियामां तामन्येशुस्तमभापत ॥ गन्तव्यमुत्स्थलद्वीपं सार्थवाह पुनर्मया । तत्कथं तत्र गच्छामि सांप्रतं कथ्यतामिति ॥ १३२ गन्तुं प्रवृत्तास्तत्राद्य मदीया व्यवहारिणः । तद्यानपानमारुह्य प्रयातु सह तैर्भवान् ।। १३३ इत्युक्तस्तेन वणिजा स तैस्तद्व्यवहारिमिः । साकं तदुत्स्थलद्वीपं शक्तिदेवो ययौ ततः ।। १३४ यः स वन्धुर्महाला मे विष्णुदत्तोऽत्र तिष्ठति । प्राग्वत्तस्यैव निकटं वस्तुमिच्छामि तन्मठम् ॥ १३५ इति संप्राप्य च द्वीपं तत्कालं च विचिन्त्य सः । विपणीमध्यमार्गेण गन्तुं प्रावर्तत द्विजः ॥ तावञ्च तत्र दैवात्तं दृष्ट्वा दाशपतेः सुताः । सत्यव्रतस्य तस्यारात्परिज्ञायैवमन्नुवन् । तातेन साकं कनकपुरी चिन्वन्नितस्तदा । ब्रह्मन्नगास्त्वमेकश्च कथमद्यागतो भवान् ।। १३८ शक्तिदेवस्ततोऽवादीदम्बुराशौ स वः पिता । यतितोऽम्बुमिराकृष्टवहनो वडवामुखे ॥ तच्छ्रुत्वा दाशपुत्रास्ते कुद्धा भृत्यान्वभापिरे । वनीतैनं दुरालानं हतोऽनेन स नः पिता ।। १४० अन्यथा कथमेकस्मिन्सति प्रवणे द्वयोः । वडवानौ पतेदेको द्वितीयश्चोत्तरेत्ततः॥ तदेष चण्डिकादेव्याः पुरस्तापितृघातकः । अस्माभिरुपहन्तव्यः श्वः प्रभाते पशूकृतः ।। १४२ इत्युक्त्वा दाशपुत्रास्ते भृत्यान्वद्धैव तं तदा । शक्तिदेवं ततो निन्युभयकृञ्चण्डिकागृहम् ॥ शश्वत्कवलितानेकजीवं प्रविततोदरम् । खचद्घण्टावलीदन्तमालं मृत्योरिवाननम् ॥ १४४ तत्र बद्धः स्थितो रात्रौ संशयानः खजीविते । स शक्तिदेवो देवीं तां चण्डीमेवं व्यजिज्ञपत् ।। १४५ बालार्कविम्बनिभया भगवति मूर्त्या त्वया परित्रातम् । निर्भरपीतप्रविसृतरुरुदानवकण्ठरुधिरयेव जगत् ॥ १४६ तन्मां सततप्रणतं निष्कारणविधुरवर्गहस्तगतम् । रक्षख सुदूरागतमिष्टजनप्राप्तितृष्णया वरदे ॥ १४७ इति देवीं स विज्ञप्य प्राप्य निद्रां कथंचन । अपश्यद्योपितं स्वप्ने तद्गर्भगृहनिर्गताम् ॥ १४८ सा दिव्याफतिरभ्येत्य सदयेव जगाद तम् । भोः शक्तिदेव मा भैपीन तेऽनिष्टं भविष्यति ।। १४९ अस्त्येषां दाशपुत्राणां नाम्ना बिन्दुमती वसा । सा प्रातर्वीक्ष्य कन्या त्वां भर्तृत्वेऽभ्यर्थयिष्यति ॥१५० तच त्वं प्रतिपयेथाः सैव त्वां मोचयिष्यति । न च सा धीवरी सा हि दिव्या स्त्री शापतश्युता ॥ १५१ एतच्छुत्वा प्रबुद्धस्य तस्य नेत्रामृतच्छटा । प्रभाते दाशकन्या सा तद्देवीगृहमाययौ ।। धभापे चैनमभ्येय निवेद्यालानमुत्सुका । इतोऽहं मोचयामि त्वां तत्कुरुष्वेप्सितं मम ॥ भ्रातॄणां संमता होते प्रत्याख्याता वरा मया । त्वयि दृष्टे तु मे प्रीतिः संजाता तद्भजख माम् ॥ १५४ इत्युक्तः स त्या विन्दुमत्या दाशेन्द्रकन्यया । शक्तिदेवः स्मरन्स्वप्नं हृष्टस्तत्प्रत्यपद्यत ।। तयैव मोचितस्तां च सुमुखी परिणीतवान् । स्वप्नलब्धाम्बिकादेशैर्भातभिर्विहितेप्सिताम् ।। तस्थौ च सुरसिद्धयेव तर पुण्यैकलब्धया । रूपान्तरोपागतया स तया सह दिव्यया ॥ एकदा हर्म्यपृष्ठस्यो धृतगोमांसभारफम् । मार्गागतं स चण्डालं दृष्ट्वा तामब्रवीमियाम् ।। वन्याखिजगतोऽप्येता याः गोपरि धेनवः । तासां पिशितमभाति पश्यायं पापकृत्कथम् ॥ १४१ १४३ . १५५ १५७ १५८ १५९ ·तरङ्गः ३11 चतुर्दारिकालम्बकः ५। तच्छुत्वा साम्यवादीतं पति बिन्दुमती तदा । अचिन्त्यमार्यपुत्रैतत्पापमत्र किमुच्यते ॥ अहं गवां प्रभावेण स्वल्पादप्यपराधतः । जाता दाशकुलेऽमुष्मिन्का त्वेतस्यान निष्कृतिः ।। एवमुक्तवतीमेव शक्तिदेवो जगाद ताम् । चित्रं ब्रूहि प्रिये का त्वं दाशजन्म कथं च ते ॥ अतिनिर्यन्धतश्चैवं पृच्छन्तं तमुवाच सा । वदामि गोप्यमप्येतद्वचनं मे करोपि चेत् ॥ बाद प्रिये करोमीति तेनोक्ते शपथोत्तरम् । सा तदैनं जगादेवमादौ तावत्समीहितम् ।। १६४ अस्मिन्द्वीपे द्वितीयामि भार्या ते भविताधुना । सा चार्यपुत्र न चिराद्धृतगर्भा भविष्यति ॥ १६५ अष्टमे गर्भमासे च पाटयित्वोदरं त्वया । तस्याः स गर्भः ऋष्टव्यो नैव कार्या घृणात्र च ।। एवमुक्तवती तस्मिन्किमेतदिति विस्मिते । लसद्भुणे च भूयः सा दारोन्द्रतनयाब्रवीत् ।। २६७ इत्येतत्तव कर्तव्यं हेतोः कस्यापि मद्वचः । अथेदं शृणु या चाहं दाशजन्म यथा च मे ॥ १६८ अहं जन्मान्तरेऽभूवं कापि विद्याधरी पुरा । मर्त्यलोके च शापेन परिभ्रष्टास्मि सांप्रतम् ।। १६९ विद्याधरत्वे च यदा छित्त्वा दन्तैरयोजयम् । वीणासु तत्रीस्तेनेह जाताहं दाशवेश्मनि ।। १७० तदेवं वदने स्पृष्टे शुष्केण स्नायुना गवाम् । ईदृश्यधोगतिः का तु वार्ता तन्मांसभक्षणे ॥ इत्येवं कथयन्त्यां च तत्र तस्यां ससंभ्रमम् । एकोऽभ्युपेत्य तद्धाता शक्तिदेवमभापत ॥ १७२ उत्तिष्ठ सुमहानेप कुतोऽप्युत्थाय सूकरः । हतानेकजनो दर्पादितोऽभिमुखमागतः ।। १७३ तच्छ्रुत्वा सोऽवतीर्यैव शक्तिदेवः स्वहय॑तः । आरुह्य शक्तिहस्तोऽश्वमधावत्सूकरं प्रति । १७४ अजहार च दृष्ट्वैव तस्मिन्वीरेऽभिधावति । पलाय्य व्रणितः सोऽपि वराहः प्राविशद्विलम् ॥ शक्तिदेवोऽपि तत्रैव तद्न्वेपी प्रविश्य च । क्षणादपश्यत्सावासमुद्यानगहनं महत् ।। १७६ तत्रस्यश्च ददशैंकां कन्यामत्यद्भुताकृतिम् । ससंभ्रममुपायातां प्रीत्येव वनदेवताम् ॥ १७७ तामपृच्छञ्च कल्याणि का त्वं किं संभ्रमश्च ते । तच्छ्रुत्वा सापि सुमुखी तमेवं प्रत्यभापत ॥ १७८ अस्ति दक्षिणदिड्नाथो नृपतिश्चण्डविक्रमः । तस्याहं विन्दुरेखाख्या सुता सुभग कन्यका ॥ १७९ इहाकस्माच पापो मां दैत्यो ज्वलितलोचनः । अपहृत्य च्छलेनाद्य पितुरानीतवान्गृहात् ।। १८० स चामिपार्थी वाराहं रूपं कृत्वा वहिर्गतः । विद्धोऽद्यैव क्षुधातः सशक्त्या वीरेण केनचित् ।। १८१ विद्धमानः प्रविश्येह पञ्चतामागतश्च सः । तदूषितकौमारा पलाय्याहं च निर्गता ।। १८२ तच्छ्रुत्वा शक्तिदेवस्तामूचे कस्तर्हि संभ्रमः । मयैव स वराहो हि हतः शक्त्या नृपालजे ।। २८३ ततः साप्यवदत्तहिं ब्रूहि मै को भवानिति । विप्रोऽहं शक्तिदेवाख्य इति प्रत्यवर्वाञ्च सः ॥ १८४ तर्हि त्वमेव मे भर्तेत्युदितः स तया ततः । तथेत्यादाय तां वीरो विलद्वारेण निर्ययौ । गृहं गत्वा च भार्यायै विन्दुमत्यै निवेद्य तत् । तच्छृद्धितः कुमारी तां विन्दुरेखामुदूढवान् ॥ १८६ ततस्तस्य द्विभार्यस्य शक्तिदेवस्य तिष्ठतः । तत्रैका विन्दुरेखा सा भार्या गर्भमधारयत् ।। १८७ अष्टमे गर्भमासे च तस्याः स्वैरमुपेत्य तम् । आद्या विन्दुमती भार्या शक्तिदेवमुवाच सा ।। वीर तत्स्मर यन्मा प्रतिश्रुतमभूत्त्वया । सोऽयं द्वितीयभाया गर्भमासोऽष्टमस्तव ॥ १८९ तद्गत्वा गर्भमेतस्या विपाट्योदरमाहर । अनतिक्रमणीयं हि निजं सत्यवचस्तव ।। १९० एवमुक्तस्तया शक्तिदेवः स्नेहकृपाकुलः । प्रतिज्ञापरतन्नश्च क्षणमासीदनुत्तरः ॥ १९१ जातोद्वेगञ्च निर्गत्य विन्दुरेखान्तिकं ययौ । सापि खिन्नमुपायान्तं तं विलोक्यैवमप्रवीत् ॥ १९२ आर्यपुत्र विपण्णोऽसि किमद्य ननु वेड्यहम् । विन्दुमत्या नियुक्तस्त्वं गर्भस्योत्पाटने मम ॥ १९३ तच तेऽवश्यकर्तव्यं कार्य किंचिद्धि विद्यते । नृशंसता च नास्त्यत्र काचित्तन्मा घृणां कृथाः॥ १९४ तथाहि शृणु नाथान देवदत्तकथामिमाम् । पुराभूद्धरिदत्ताख्यः कम्बुकाख्ये पुरे द्विजः ।। १९५ तस्य च श्रीमतः पुत्रः कृतविद्योऽपि शैशवे । देवदत्ताभिधानोऽभूपूकव्यसनी युवा ।। १९६ गतहारितवनादिर्गन्तुं नालं पितुर्ग्रहम् । एकदा च विवेशैकं स शून्यं देवतागृहम् ॥ तन चापश्यदेकाकी साधितानेकफार्मणम् । जपन्तं जालपादाख्यं महाप्रतिनमेककम् ॥ १८८ - १९७ १९८ ·१९९ 1 २१५ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २६॥ चकार च शनैस्तस्य प्रणाममुपगम्य सः। तेनाप्यपास्तमौनेन स्वागतेनाभ्यनन्धत ॥ स्थितः क्षणाच तेनैव पृष्ठो वैधुर्यकारणम् । शशंसास्मै स्खविपदं व्यसनक्षीणवित्तजाम् ॥ २०० ततसं स जगादेवं देवदत्तं महानती । नास्ति व्यसनिनां वत्स भुवि पर्याप्तये धनम् ॥ इच्छा च विपदं हातुं यदि ते कुरु मद्वचः । विद्याधरत्वं प्राप्तं यत्कृतः परिकरो मया ॥ २०२ तत्साधय त्वमप्येतन्मया सह सुलक्षण । मच्छासनं तु पाल्यं ते नश्यन्तु विपदस्तव ॥ २०३ इत्युक्तो प्रतिना तेन प्रतिधुत्य तथेति तत् । स देवदत्तस्तत्पाघे तदैव स्थितिममहीत् ।। २०४ अन्येशुश्च श्मशानान्ते गत्वा वटतरोरधः । विधाय रजनौ पूजां परमान्नं निवेद्य च ॥ २०५ वलीन्दिक्षु च विक्षिप्य संपादिततदर्चनः । तं पार्श्ववर्तिनं विप्रमुवाच स महानती ।। २०६ एवमेव त्वया कार्यमिह प्रत्यहमर्चनम् । विद्युत्प्रभे गृहाणेमां पूजामित्यभिधायिना । २०७ अतः परं च जानेऽहं सिद्धिश्चैवं ध्रुवावयोः । इत्युक्त्वा स ययौ तेन समं स्वनिलयं व्रती ॥ सोऽपि नित्यं तरोस्तस्य मूले गत्वा तथैव तत् । देवदत्तोऽर्चनं चक्रे तथैव विधिना ततः ।। २०९ एकदा च सपर्यान्ते द्विधाभूतात्तरोततः । अकस्मात्पश्यतस्तस्य दिव्या नारी विनिर्ययौ ।। २१० एह्यस्मत्स्वामिनी भद्र वक्ति त्वामिति वादिनी । सा तं प्रवेशयामास तस्यैवाभ्यन्तरं तरोः ।। २११ स प्रविश्य दर्शात्र दिव्यं मणिमयं गृहम् । पर्यववर्तिनीमेकां तन चान्तर्वरस्त्रियम् ।। २१२ रूपिणी सिद्धिरस्माकमियं स्यादिति स क्षणात् । यावद्ध्यायति तावत्सा कृतातिथ्या वराङ्गना ।। २१३ रणिताभरणैरङ्गैर्विहितस्वागतैरिव । उत्थाय निजपर्यके तमुपावेशयत्स्वयम् ।। २१४ जगाद च महाभाग सुता यक्षपतेरहम् । कन्या हि रत्नवर्पस्य स्याता विद्युत्प्रभास्यया । आराधयच्च मामेप जालपादो महाव्रती । तस्यार्थसिद्धिदैवास्मि त्वं प्राणप्वपि मे प्रभुः ।। २१६ तस्मादृष्टानुरागिण्याः कुरु पाणिग्रहं मम । इत्युक्तः स तया चक्रे देवदत्तस्तथेति तत् ॥ २१७ स्थित्वा च कंचित्कालं स गर्भमारे तया धृते । जगाम पुनरागन्तुं तं महानतिनं प्रति ।। २१८ शगंस च यथावृत्तं तं तस्मै सभयं ततः । सोऽप्येवमामसिद्ध्यर्थी जगादैनं महाव्रती ॥ २१९ भद्र साधु कृतं किं तु गत्वास्या यक्षयोपितः । विपाट्योदरमाकृष्य शीघ्र गर्भ तमानय ।। २२० इत्युक्त्वा स्मारयित्वा च व्रतिना पूर्वसंगरम् । प्रेपितस्तेन भूयस्तां देवदत्तोऽप्यगात्प्रियाम् ।। २२१ तन्त्र तिष्ठति यावच तद्विभावनदुर्मनाः । तावद्विशुलप्रभा सा तं यक्षी स्वयमभापत ॥ २२२ आर्यपुत्र विषण्णोऽसि किमर्थं विदितं मया । आदिष्टं जालपार्दन तव मद्गर्भपाटनम् ।। २२६ तद्गर्भमेतमाकर्प पाटयित्वा ममोदरम् । न चेत्स्वयं करोम्येतत्कार्य ह्यस्त्यत्र किंचन । एवं तयोक्तः स यदा कर्तु तन्नाशकहिजः । तदाकृष्टवती गर्भ सा स्वयं पाटितोदरा ।। तं च कृष्टं पुरस्त्यक्त्वा देवदत्तं तमभ्यधात् । भोक्तुर्विद्याधरत्वस्य कारणं गृह्यतामयम् ॥ अहं च शापाद्यक्षीत्वे जावा विद्याधरी सती । अयमीक्च शापान्तो मम जातिस्मरा ह्यहम् ।। इदानीं यामि धाम स्वं संगमश्चावयोः पुनः । तत्रैवेत्यभिधायैपा कापि विद्युत्प्रभा ययौ ॥ देवदत्तोऽपि तं गर्भ गृहीत्वा सिन्नमानसः। जगाम जालपादस्य तस्य स वतिनोऽन्तिकम् ॥ उपानयच तं गर्भ तस्मै सिद्धिप्रदायिनम् । भजन्यासंभरित्वं हि दुर्लभेऽपि न साधयः ।। सोऽपि तत्पाचयित्वैव गर्भमांसं महानती । व्यसृजदेवदत्तं तं भैरवा कृतेऽटवीम् ।। ततो दत्तवलिर्यावदेत्य पश्यति स द्विजः । तावन्मांसमशेपं तद्वतिना तेन भक्षितम् ।। कथं सर्व त्वया मुक्तमिति पात्रास्य जल्पतः । जिहो विद्याधरो भूत्वा जालपादः समुद्ययौ ॥ व्योमश्यामलनिर्विशे हारकेयूरराजिते । तस्मिन्नुत्सतिते सोऽथ देवदत्तो व्यचिन्तयत् ॥ कष्टं फोहगनेनाहं वश्चितः पापबुद्धिना। यदि वात्यन्तमृजुता न कस्य परिभूतये ॥ तदेतस्यापकारस्य कथमद्य प्रतिक्रियाम् । कुर्या विद्याधरीभूतमप्येनं प्राप्नुयां कथम् ।। तन्नास्त्युपायो वेतालसाधनादपरोऽत्र में । इति निश्चित्य स ययौ रात्रौ पित्वनं ततः ।। २२४ २२६ २२८ २२९ २३० २३३ २३४ २३५ ·२४४ २५४ तरङ्गः ३] चतुर्दारिकालम्बकः ५। ११५ तत्राहूय तरोर्मूले वेतालं नृकलेवरे । पूजयित्वाकरोत्तस्य नृमांसवलितर्पणम् ।। २३८ अतृप्यन्तं च वेतालं तमन्यानयनासहम् । तर्पयिष्यन्स्यमांसानि च्छेत्तुमारभते स्म सः ॥ २३९ तत्क्षणं तं स वेतालो महासत्त्वमभापत । सत्त्वेनानेन तुष्टोऽस्मि तव मा साहसं कृथाः ।। २४० तद्भद्र किमभिप्रेतं तव यत्साधयामि ते । इत्युक्तवन्तं वेतालं स वीरः प्रत्युवाच तम् ॥ २४१ विश्वस्तवञ्चको यत्र जालपादो व्रती स्थितः । विद्याधरनिवासं तं नय तन्निग्रहाय माम् ॥ २४२ तथेत्युक्तवता तेन वेतालेन स तत्क्षणात् । स्कन्धेऽधिरोप्य नभसा निन्ये वैद्याधरं पदम् ।। २४३ तनापश्यञ्च तं जालपादं प्रासादवर्तिनम् । स विद्याधरराजत्वदृप्तं रत्नासनस्थितम् ।। प्रतारयन्तं तामेव लब्धविद्याधरीपदाम् । विद्युत्यभामनिच्छन्ती भार्यात्वे तत्तदुक्तिभिः ।। २४५ दृष्ट्वैव च सवेतालोऽप्यभ्यधावत्स तं युवा । हृप्यद्विद्युत्मभानेत्रचकोरामृतचन्द्रमाः ॥ २४६ जालपादोऽपि सोऽकस्मात्तं दृष्ट्वैवागतं तथा । वित्रासाद्भष्टनिस्विंशो निपपातासनाद्भुवि ।। २४७ देवदत्तोऽपि तत्सङ्गं स लब्ध्वाप्यवधीन्न तम् । रिपुष्वपि हि भीतेपु सानुकम्पा महाशयाः ॥ २४८ जिघांसन्तं च वेतालं तं जगाद स वारयन् । पाखण्डिना किमेतेन कृपणेन हतेन नः ॥ २४९ स्थाप्यतां भुवि नीत्वायं तस्मात्स्वनिलये त्वया । आस्तां तत्रैव भूयोऽपि पापः कापालिका वरम् ।। २५० इत्येवं वदतस्तस्य देवदत्तस्य तत्क्षणम् । दिवोऽवतीर्य शर्वाणी देवी प्रत्यक्षतां ययौ ॥ २५१ सा जगाद च तं प्रबं पुत्र तुष्टास्मि तेऽधुना । अनन्यसदृशेनेह सत्त्वोत्कर्पण संप्रति ॥ २५२ तद्विद्याधरराजत्वं मया दत्तमिहैव ते । इत्युक्त्वार्पितविद्या सा देवी सद्यस्तिरोऽभवत् ॥ २५३ जालपादश्च नीत्वैव वेतालेन स भूतले । विभ्रष्टसिद्धिर्निदधे नाधर्मश्चिरमृद्धये ॥ देवदत्तोऽपि सहितः स विद्युत्प्रभया तया । विद्याधराधिराज्यं तत्प्राप्य तत्र व्यजम्भत ॥ २५५ इत्याख्याय कथा पसे शक्तिदेवाय सत्वरा । सा विन्दुरेसा भूयस्तं वभापे मृदुभापिणी ।। २५६ इतीशि भवन्त्येव कार्याणि तदिदं मम । विन्दुमत्युदितं गर्भ मुक्तशोकं विपाटय ॥ इत्येवं विन्दुरेखायां वदन्त्यां पापशङ्किते । शक्तिदेवे च गगनादुदभूत्तत्र भारती ।। २५८ भोः शक्तिदेव निःशकं गर्भोऽस्थाः कृप्यतां त्वया। कण्ठे मुख्या गृहीतो हि सगोऽसौ ते भविष्यति।।२५९ इति दिव्यां गिरं श्रुत्वा पाटितोदरमाशु सः । गर्भ तस्याः समाकृष्य पाणिना कण्ठतोऽग्रहीत् ।। २६० गृहीतमानो जज्ञे च स खगस्तस्य हस्तगः । आकृष्टः सत्त्वतः सिद्धेः केशपाश इवायतः ॥ २६१ ततो विद्याधरः क्षिप्रात्स विप्रः समजायत । विन्दुरेखा च तत्कालमदर्शनमियाय सा ।। २६२ तदृष्ट्वा च स गत्वैव दाशपुत्र्यै न्यवेदयत् । विन्दुमत्यै द्वितीयस्यै पत्न्यै सर्व तथाविधः ॥ २६३ सा तमाह वयं नाथ विद्याधरपतेः सुताः । तिस्रो भगिन्यः कनकपुरीतः शापतश्युताः ॥ एका कनकरेखा सा वर्धमानपुरे त्वया । यस्या दृष्टः स शापान्तः सा च तां स्वां पुरीं गता ।। शापान्तो हीदृशस्तस्या विचित्रो विधियोगतः । अहमेव तृतीया च शापान्तश्चाधुनैव मे ॥ १६६ मैया चाचैव गन्तव्या नगरी सा निजा प्रिय । विद्याधरशरीराणि तत्रैवास्माकमासते ।। १६७ चन्द्रप्रभा च भगिनी ज्यायसी हि स्थितान नः । तदायाहि त्वमप्याशु खगसिद्धिप्रभावतः ।। २६८ तन खस्मांश्चतम्रोऽपि भार्याः संप्राप्य चाधिकाः । वनस्थेनार्पिताः पित्रा पुरि राज्यं करिष्यसि ॥ २६९ इति निजपरमार्थमुक्तवत्या सममनया पुनरेव बिन्दुमत्या । अथ कनकपुरी स शक्तिदेवो गगनपथेन तथेति तां जगाम ॥ तस्यां च यानि योपिदपूपि पर्यकतल्पवर्तीनि । निर्जीवितान्यपश्यत्पूर्व त्रिपु मण्डपेपु दिव्यानि ।। २७१ तानि यथावत्स्वालभिरनुप्रविष्टाः स फनकरेखाद्याः। पासो भूयः प्रणता अद्राक्षीत्ता निजप्रियास्तिस्रः ॥ २७२ ! "मया चाचैव-' इत्यस्मात्पूर्व पुस्तकालरे विद्याविशनवलश्च मानुध्येऽप्यखिला वयम्' इति श्वेकाधमपिका, २५७ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरम२६ । २७३ २७४ २७५ २७६ २७७ २७८ २७९ २८० २८१ तां च चतुर्थीमैक्षत तज्येष्ठां रचितमङ्गलां तत्र । चन्द्रप्रभां पिबन्ती चिरदर्शनसोत्कया दृष्ट्या ॥ स्वस्वनियोगव्याहतपरिजनवनिताभिनन्दितागमनः। वासगृहान्तः प्राप्तश्चन्द्रप्रभया तया जगदे॥ या तत्र कनकरेसा राजसुता सुभग वर्धमानपुरे । दृष्टा भवता सेयं भगिनी मे चन्द्ररेसाख्या ॥ या दाशाधिपपुत्री विन्दुमती प्रथममुत्स्थलद्वीपे । परिणीताभूद्भवता शशिरेखा मत्स्यसा सेयम् ।। या तदनु विन्दुरेसा राजसुता तत्र दानवानीता। भार्या च ते तदाभूच्छशिप्रभा सेयमनुजा मे ॥ तदिदानीमेहि कृतिन्नमत्पितुरन्तिकं सहास्माभिः । तेन प्रत्ताश्चैता द्रुतमसिलाः परिणयस्वास्मान् ।। इति कुसुमशराज्ञासप्रगल्भं च तस्यां त्वरितमुदितवत्यामत्र चन्द्रप्रभायाम् । अपि चतसृभिराभिः साकमेतत्पितुस्तन्निकटमनुवनान्तं शक्तिदेवो जगाम ॥ स च चरणनताभिस्ताभिरावेदितार्थो दुहिभिरखिलाभिर्दिव्यवाक्प्रेरितश्च । युगपदथ ददौ ताः शक्तिदेवाय तस्मै मुदितमतिरशेषास्तत्र विद्याधरेन्द्रः ॥ तदनु कनकपुर्यामृद्धमस्यां स्वराज्यं सपदि स विततार स्वाश्च विद्याः समस्ताः । अपि च कृतिनमेनं शक्तिवेगं स्वनाना व्यधित समुचितेन स्वेषु विद्याधरेषु॥ अन्यो न जेध्यति भवन्तमतिप्रभावाद्वत्सेश्वरात्पुनरुदेष्यति चक्रवर्ती । युष्मासु योऽत्र नरवाहनदत्तनामा भावी विभुः स तव तस्य नति विद्ध्याः ॥ इत्यूचिवांश्च विससर्ज महाप्रभावो विद्याधराधिपतिरालतपोवनात्तम् । सत्कृत्य सप्रियतमं निजराजधानी जामातरं स शशिखण्डपदाभिधानः ॥ अथ सोऽपि शक्तिवेगो राजा भूत्वा विवेश कनकपुरीम् । स्ववधूमिः सह गत्वा विद्याधरलोकवैजयन्ती ताम् ।। तस्या निम्मानफारवालापहारन्नान्दितपाभलोनत्यादिप पदुपत्तत्पिण्डितानभाया। घामाक्षीमिश्चतसृभिरसौ रत्नसोपानवापीहृद्योद्यानेष्वलभततरां निर्वृति प्रेयसीमिः ।। इति कथयित्त्वा चरितं निजमेव विचित्रमेप तत्कालम् । निजगाद शक्तिवेगो वाग्मी वत्सेश्वरं भूयः ।। तं मां शशाङ्ककुलभूपण शक्तिवेगं जानीछुपागतमिमं सलु वत्सराज। उत्पन्नभाविनिजनूतनचक्रवर्तियुष्मत्सुताड्दियुगदर्शनसामिलापम् ॥ इत्थं मयेह मनुजेन सतापि लब्धा विद्याधराधिपतिता पुरजित्प्रसादात् । गच्छामि चाहमधुना नृपते स्वधाम दृष्टः प्रभुर्भवतु भद्रमभङ्गुरं वः । इत्युक्त्वा रचिताजली च वदति प्राप्ताभ्यनुज्ञे तत- स्तस्मिनुत्पतिते मृगाङ्कमहसि धां शक्तिवेगे क्षणात् । देवीभ्यां सहितः सबालतनयो वत्सेश्वरो मश्रिमिः साकं कामपि तत्र संमदमयीं भेजे तदानी दशाम् ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे चतुरिकालम्बके तृतीयस्तरमः। समाप्तोऽयं चतुर्दारिकालम्पकः पञ्चमः । २८२ २८३ २८४ २८५ २८६ २८७ २८८ ·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। मदनमञ्चका नाम पष्ठो लम्बकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविघ्नलब्धड़यो धुरं दधति वैचुधीं भुवि भवप्रसादेन ते॥ प्रथमस्तरङ्ग। ३ ७ २० वर्जयन्निव विघ्नौघान्नमितोन्नमितेन यः । मुहुर्विभाति शिरसा स पायाद्वो गजाननः ।। नमः कामाय यद्वाणपातैरिव निरन्तरम् । भाति कण्टकितं शंभोरप्युमालिङ्गितं वपुः ।। इत्यादिदिव्यचरितं कृत्वासानं किलान्यवत् । प्राप्तविद्याधरैश्वर्यो यदा मूलात्स्वयं जगौ ॥ नरवाहनदत्तोऽन सपत्नीकैर्महर्पिभिः । पृष्टः प्रसङ्गे कुत्रापि तदिदं शृणुताधुना ।। अथ संवय॑मानोऽत्र पित्रा वत्सेश्वरेण सः । नरवाहनदत्तोऽभूयुत्क्रान्ताष्टमवत्सरः ॥ विनीयमानो विद्यासु क्रीडन्नुपवनेषु च । सह मत्रिसुतैरासीद्राजपुत्रस्तदा च सः॥ देवी वासवदत्ता च राज्ञी पद्मावती तथा । आस्तामेकतमस्नेहात्तदेकामे दिवानिशम् ॥ आरोहद्गुणनफ्रेण रेजे सद्वंशजन्मना । शनैरापूर्यमाणेन वपुपा धनुपा च सः ॥ पिता वत्सेश्वरश्चास्य विवाहादिमनोरथैः । आसन्नफलसंपत्तिकान्तैः कालं निनाय तम् ।। अन्नान्तरे कथासंधौ यदभूत्तन्निशम्यताम् । आसीत्तक्षशिला नाम वितस्तापुलिने पुरी ।। तदम्भसि वभौ यस्याः प्रतिमा सौधसततेः । पातालनगरीवाधस्तच्छोभालोकनागता । तस्यां कलिङ्गदत्ताख्यो राजा परमसौगतः । अभूत्तारावरस्फीतजिनभक्ताखिलप्रजः ॥ रराज सा पुरी यस्य चैत्यरत्ननिरन्तरैः । मतुल्या नाम नास्तीति मदशृङ्गैरिवोदितैः ।। प्रजानां न परं चक्रे यः पितेवानुपालनम् । यावद्गुरुरिव ज्ञानमपि स्वयमुपादिशत् ।। तथा च तस्यां कोऽप्यासीनगयो सौगतो वणिक् । धनी वितसादत्ताख्यो भिक्षुपूजैकतत्परः ॥ रबदत्ताभिधानश्च तस्याभूत्तनयो युवा । स च तं पितरं शश्वत्पाप इत्याजुगुप्सत ॥ पुत्र निन्दसि कस्मान्मामिति पित्रा च तेन सः । पृच्छ्यमानो वणिक्पुत्रः साभ्यसूयमभापत ॥ तात त्यक्तत्रयीधर्मस्त्वमधर्म निषेवसे । यद्राह्मणान्परित्यज्य श्रमणाशश्वदर्चसि ।। स्नानादियत्रणाहीनाः स्वकालाशनलोलुपाः । अपास्तसशिसाशेपकेशकौपीनसुस्थिताः ।। विहारास्पदलोभाय सर्वेऽप्यधमजातयः । यमाश्रयन्ति किं तेन सौगतेन नयेन ते ॥ तच्छुत्वा स वणिक्माह न धर्मस्यैकरूपता । अन्यो लोकोत्तरः पुत्र धर्मोऽन्यः सार्वलौकिकः । ब्राहाण्यमपि तत्माहुर्यद्रागादिविवर्जनम् । सत्यं दया च भूतेषु न मृपा जातिविग्रहः ।। ' किं च दर्शनमेतत्त्वं सर्वसत्त्वाभयप्रदम् । प्रायः पुरुपदोपेण न दूपयितुमर्हसि ॥ उपकारस्य धर्मत्वे विवादो नास्ति कस्यचित् । भूतेप्वमयदानेन नान्या चोपकृतिर्मम ।। तदहिंसाप्रधानेऽस्मिन्वत्स मोक्षप्रदायिनि । दर्शनेऽतिरतिश्चेन्मे तदधर्मो ममात्र कः ।। १२ १३ १४ १६ १८ १९ २२ २४ २५ १७ ·२८ ४० ४२ ११८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २७॥ इति तेनोदितः पित्रा वणिक्पुत्रः प्रसह्य सः । न तथा प्रतिपदे तन्निनिन्दाभ्यधिकं पुनः ।। ततः स तत्पिता सेदाद्गत्वा धर्मानुशासितुः । राज्ञः कलिङ्गदत्तस्य पुरतः सर्वमब्रवीत् ।। सोऽपि राजा तमास्थाने युक्त्यानाय्य वणिक्सुतम् । मृपारचितकोपः सन्नेवं क्षत्तारमादिशत् ।। श्रुतं मया वणिक्पुत्रः पापोऽयमतिदुष्कृतो । निर्विचारं तदेपोऽद्य हन्यतां देशदूपकः ॥ २९ इत्यूचिवांस्ततः पिया कृतविज्ञापनः किल । नृपतिर्धर्मचर्यार्थ द्वौ मासौ वधनिग्रहम् ।। ३० संविधार्य वदन्ते च पुनरानयनाय सः । तस्यैव तत्पितुर्हस्ते न्यस्तवांसं वणिक्सुतम् ।। सोऽपि पिना गृहं नीतो वणिक्पुत्रो भयाकुलः । किं मयापकृतं राज्ञो भवेदिति विचिन्तयन् ।। ३२ अकारणं द्विमासान्ते मरणं भावि भावयन् । अनिद्रोऽपचिताहारसान्तस्तस्थौ दिवानिशम् ३३ ततो मासद्वये याते राजा कृशपाण्डुरः । पुनः स्वपित्रा तेनासौ वणिक्सूनुरनीयत । राजा तं च तथाभूतं वीक्ष्यापन्नमभापत । किमी लं कृमीभूतः किं रुद्धं ते मयाशनम् ।। ३५ तच्छ्रुत्वा स वणिक्पुत्रो राजानं तमभापत । आमापि विस्मृतो भीत्या मम का त्वशने कथा ।। युष्मदादिष्टनिधनश्रवणात्प्रभृति प्रभो । मृत्युमायान्तमायान्तमन्वहं चिन्तयाम्यहम् ॥ इत्युक्तवन्तं तं राजा स वणिक्पुत्रमब्रवीत् । वोधितोऽसि मया वत्स युक्त्या प्राणभयं स्वतः ।। ३८ ईडगेव हि सर्वस्य जन्तोर्मृत्युभयं भवेत् । तद्रक्षणोपकाराच धर्मः कोऽभ्यधिको वद ।। तदेतत्तव धर्माय मुमुक्षायै च दर्शितम् । मृत्युभीतो हि यतते नरो मोक्षाय बुद्धिमान् ॥ अतो न गर्हणीयोऽयमेतद्धर्मा पिता त्वया । इति राजवचः श्रुत्वा अहोऽवादीद्वणिक्सुतः ॥ ४१ धर्मोपदेशाद्देवेन कृती तावदहं कृतः । मोक्षायेच्छा प्रजाता मे तमप्युपदिश प्रभो॥ तच्छ्रुत्वा तं वणिक्पुत्रं प्राप्ते तत्र पुरोत्सवे । तैलपूर्ण करे पात्रं दत्त्वा राजा जगाद सः ॥ ४३ इदं पात्रं गृहीत्वा त्वमेहि भ्रान्त्वा पुरीमिमाम् । तैलविन्दुनिपातश्च रक्षणीयस्त्वया सुत ॥ निपतिष्यति यद्येकस्तैलविन्दुरितस्तव । सद्यो निपातयिष्यन्ति त्वामेते पुरुपास्ततः ।। एवं किलोक्त्वा व्यसृजत्तं भ्रमाय वणिक्सुतम् । उत्सातखड्गान्पुरुपान्दत्त्वा पश्चात्स भूपतिः । वणिक्पुत्रोऽपि स भयाद्रदंतैललवच्युतिम् । पुरी ताममितो भ्रान्त्वा कृच्छ्रादागानृपान्तिकम् ।। नृपोऽप्यगलितानीततैलं दृष्ट्वा तमभ्यधात् । कश्चित्पुरभ्रमेऽप्यद्य दृष्टोऽत्र भ्रमता त्वया ।। तच्छ्रुत्वा स वणिक्पुत्रः प्रोवाच रचिताञ्जलिः । यत्ससं न मया देव दृष्टं किंचिन्न च श्रुतम् ।। अहं होकावधानेन तैललेशपरिच्युतम् । खड्गपातभयाद्रस्तदानीमभ्रमं पुरीम् ।। एवं वणिसुतेनोक्ते स राजा निजगाद तम् । दृश्यतैलैकचित्तेन न त्वया किंचिदीक्षितम् ॥ तत्तेनैवावधानेन परानुध्यानमाचर । एकानो हि पहित्तिनिवृत्तस्तत्त्वमीक्षते ।। दृष्टतत्त्वश्च न पुनः कर्मजालेन वध्यते । एप मोक्षोपदेशस्ते संक्षेपात्कथितो मया ॥ इत्युक्त्वा प्रहितो राज्ञा पतित्वा तस्य पादयोः । कृतार्थः स वणिक्पुत्रो हृष्टः पितृगृहं ययौ ॥ एवं कलिङ्गदत्तस्य प्रजालस्यानुशासतः । तारादत्ताभिधानाभूद्राज्ञी राज्ञः कुलोचिता ॥ यया स राजा शुशुभे रीतिमत्या सुवृत्तया । नानादृष्टान्तरसिको भारत्या सुकविर्यथा ॥ था प्रकाशगुणश्लाघ्या ज्योत्लेव शशलक्ष्मणः । तस्यामृतमयस्याभूदविभिन्नैव भूपतेः ।। तया देव्या समं तत्र मुसिनस्तस्य तिष्ठतः । नृपस्य जग्मुर्दिवसाः शच्येच दिवि वनिणः ।। अत्रान्तरे मिलतस्मिन्कथासंधौ शतक्रतोः । कुतोऽपि हेतोखिदिवे वर्तते स्म महोत्सवः ।। तत्राप्सरःसु सर्वासु नर्तितुं मिलितास्वपि । एका सुरनिदत्ताच्या नादृश्यत वराप्सराः॥ प्रणिधानात्ततः शक्रस्तां ददर्श रहःस्थिताम् । विद्याधरेण केनापि सहितां नन्दनान्तरे ।। नदृष्ट्वा जातकोपोऽन्तः स वृत्रारिरचिन्तयन् । अहो एतौ दुराचारी मदनान्धावुभावपि ॥ एका यदाचरत्येव विस्मृत्यास्मान्स्वतप्रवत् । करोत्यविनयं चान्यो देवभूमी प्रविश्य यत् ।। अथवास्य पराकस्य दोपो विद्याधरस्य कः । आकृष्टो हि वशीकृत्य रूपेणायमिटानया ॥ ४४ ४८ ५२ ६२ ·७५ तरङ्गः १] मदनमञ्चकालम्बकः ६॥ कान्तयान्तः किलापूर्णतुगतनतटान्तया । लावण्याम्बुतरङ्गिण्या हृतः स्यादात्मनः प्रभुः ॥ ६५ चुक्षुभे किं न शोऽपि पुरा दृष्ट्वा तिलोत्तमाम् । धात्रा गृहीत्वा रचितामुत्तमेभ्यस्तिलं तिलम् ।। तपश्च मेनकां दृष्ट्वा विश्वामित्रो न कि जहौ । शर्मिष्ठारूपलोभाच ययाति प्तवाक्षराम् ।। ६७ अतो विद्याधरयुवा नैवायमपराध्यति । निजगत्क्षोभशक्तेन रूपेणाप्सरसा हृतः ॥ इयं तु सर्वधूः पापा हीनासक्तापराधिनी । प्रवेशितः सुरान्हित्या ययायमिह नन्दने । इत्यालोच्य विमुच्यैनं विद्याधरकुमारकम् । अहल्याकामुकः सोऽस्यै शापमप्सरसे ददौ ।। पापे प्रयाहि मानुष्यं प्राप्य चायोनिजां सुताम् । दिव्यं कृत्वा च कर्तव्यमेष्यसि द्यामिमामिति ॥ ७१ अन्नान्तरे च सा तस्य राज्ञस्तक्षशिलापुरि । राज्ञी कलिङ्गदत्तस्य तारादत्ता ययातुम् ॥ तस्याः सुरभिदत्ता सा शकशापच्युताप्सराः । संवभूबोदरे देव्या देहसौन्दर्यदायिनी ॥ ७३ तदा च नभसो भ्रष्टां ज्वाला देवी दर्श सा। तारादत्ता किल स्वप्ने प्रविशन्ती निजोदरे॥ प्रातश्चावर्णयत्स्वप्नं भर्ने तं सा सविस्मया। राज्ञे कलिगदचाय सोऽपि प्रीतो जगाद ताम् ।। देवि दिव्याः पतन्त्येव शापान्मानुप्ययोनिपु । तज्जाने देवजातीयः कोऽपि गर्भे तवार्पितः ।। विचित्रसदसत्कर्मनिवद्धाः संचरन्ति हि । जन्ववत्रिजगत्यस्मिञ्शुभाशुभफलाप्तये ॥ इत्युक्ता भूभृता राज्ञी सा प्रसङ्गादुवाच तम् । सत्यं कर्मैव बलवद्भोगदायि शुभाशुभम् ।। तथा चेदमुपोद्धातं श्रुतं वच्म्यत्र ते शृणु। अभवद्धर्मदत्तास्यः कोशलाधिपतिपः ।। नागश्रीरिति तस्यासीद्राज्ञी या पतिदेवता । भूमावरुन्धती ख्याता रुन्धत्यपि सतीधुरम् ।। काले गच्छति तस्यां च देव्यां तस्य च भूपतेः । अहमेपा समुत्पन्ना दुहिताहितसूदन ।। ८१ ततो मय्यतिघालायां देव सा जननी मम । अकस्मात्पूर्वजाति स्वां स्मृत्वा स्वपतिमनवीत् ।। राजन्नकाण्ड एवाद्य पूर्वजन्म स्मृतं मया । अप्रीत्यै तदनाख्यातमाख्यातं मृतये च मे ।। अशङ्कितं स्मृता जातिः स्यादाख्यातैव मृत्यवे । इति ह्याहुरतो देव मय्यतीव विषादिता ।। इत्युक्तः स तया पन्या राजा तां प्रत्यभापत । प्रिये मयापि प्राग्जन्म त्ययेव सहसा स्मृतम् ।। तान्ममाचक्ष्व तावत्वं कथयिष्याम्यहं च ते । यदस्तु कोऽन्यथा कर्तु शक्तो हि भवितव्यताम् ।। ८६ इति सा प्रेरिता तेन भर्ना राज्ञी जगाद तम् । निर्वन्धो यदि ते राजशृणु तर्हि वदाम्यहम् ॥ इहैव देशे विप्रस्य माधवाख्यस्य कस्यचित् । गृहेऽहमभवं दासी सुवृत्ता पूर्वजन्मनि ।। देवदासानिधानन्ध पतिरत्र ममामवत् । कस्याप्येकस्य वमिजः साधुः कर्मकरो गृहे ॥ तावावामवसावात्र कृत्वा गेहं निजोचितम् । स्वस्वस्वामिगृहानीतपकान्नकृतवर्तनौ ।। वारिधानी च कुम्भश्च मार्जनी मञ्चकस्तथा । अहं च मत्पतिश्चेति युग्मत्रितयमेव नौ । अकलिप्रसरे गेहे संतोपः सुसिनोरभूत् । देवपिनतिथिग्नत्तशेष प्रमितमन्नतो. ॥ ९२ एकैकतोऽधिकं किंचिद्यदाच्छादनमप्यभूत् । सुदुर्गताय कस्मैचित्तदावाभ्यामदीयत ॥ अथानोदभवत्तीवो दुर्भिक्षस्तेन चावयोः । भृत्यन्नमन्वहं प्राप्यमल्पमल्पमुपानमत् ॥ ततः क्षुत्क्षामवपुपोः शनैर्नाववसीदतोः । कदाचिदागादाहारकाले प्लान्तोऽतिथिर्द्विजः ।। तस्मै निःशेपमावाभ्यां द्वाभ्यामपि निजाशनम् । प्राणसंशयकालेऽपि दत्तं यावच यञ्च तत् ॥ भुक्त्वा तस्मिन्गते प्राणा भतारं मे तमत्यजन् । अर्थिन्यस्यादरो नास्माखिति मन्युवशादिव ।। ततश्चाहं समाधाय पत्ये समुचितां चिताम् । आरूढा चावरूढश्च विपद्धारो ममासनः ।। अथ राजगृहे जाता जाताहं महिपी तव । अचिन्त्यं हि फलं सूते सद्यः सुकृतपादपः ॥ इत्युक्तः स तया राज्ञा धर्मदत्तो नृपोऽप्रवीत् । एहि प्रिये स एवाहं पूर्वजन्मपतिस्तव ॥ पणिधर्मकरोऽभूवं देवदासोऽहमेव सः । एतदेव मयाप्यद्य प्राक्तनं जन्म हि स्मृतम् ।। इत्युक्त्या स्वान्यभिज्ञानान्युदीर्य स तया सह । देव्या विपण्णो हृष्टश्च राजा सद्यो दिवं गतः ॥ एवं तयोश्च मत्पित्रोर्लोकान्तरमुपेयुपोः । मातुः स्वसा वर्धयितुं मामनैपीनिजं गृहम् ।। ८८ ९४ ·११५ १२० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २७॥ कन्यायां मयि चाभ्यागादेकसवातिथिर्मुनिः । मातृस्वसा च मां तस्य शुश्रूपायै समादिशत् ।। स च कुन्त्येव दुर्वासा यत्नेनाराधितो मया । तद्वराच मया प्राप्तो धार्मिकस्त्वं पतिः प्रभो ।। १०५ एवं भवन्ति भद्राणि धर्मादेव यदादरात् । पितृभ्यां सह संप्राप्य राज्यं जातिरपि स्मृता ।। एतत्स तारादत्ताया देव्याः श्रुत्वा वचो नृपः । कलिङ्गदत्तो धर्मकसादरो निजगाद ताम् ।। १०७ सत्यं सम्यकृतोऽल्पोऽपि धर्मो भूरिफलो भवेत् । तथा च प्राक्तनी देवि सप्तद्विजकथां शृणु ॥ १०८ कुण्डिनाख्ये पुरे पूर्वमुपाध्यायस्थ कस्यचित् । बामणस्याभवशिष्याः सप्त ब्राह्मणपुत्रकाः ।। १०९ स ताशिष्यानुपाध्यायो धेनुं दुर्भिक्षदोपतः । गोमतः श्वशुरादेकां याचितुं प्राहिणोत्ततः ॥ ११० ते च गत्वान्यदेशस्थं दुर्भिक्षक्षामकुक्षयः । तं तन्दिरा तच्छशुरं तच्छिष्या गां ययाचिरे॥ १११ सोऽपि वृत्तिकरीमेकां धेनुं तेभ्यः समर्पयत् । कृपणः क्षुधितेभ्योऽपि न तु तेभ्योऽशनं ददौ ।। १२२ ततस्ते तां गृहीत्वा गामायान्तोऽर्धपथे क्षुधा । उद्गाढपीडिताः कान्ता निपेतुर्धरणीतले ।। ११३ उपाध्यायगृहं दूर दूरे चापद्गता वयम् । दुर्लभं सर्वतश्चान्नं तत्प्राणैर्गतमेव नः ।। ११४ एवं च धेनुरप्येपा निस्तोयवनमानुपे । अरण्येऽस्मिन्विपन्नैव गुर्वर्थोऽल्पोऽपि कस्ततः ।। तदस्याः पिशितैः प्राणान्संधार्याशु गुरूनपि । संभावयामस्तच्छेपैरापत्कालो हि वर्तते ॥ ११६ इति संमब्य सप्तापि जन्नुः सब्रह्मचारिणः । शास्त्रोक्तविधिना धेनुं तां पशूकृत्य तत्र ते ॥ ११७ इष्ट्वा देवान्पितॄन्मुक्त्वा तन्मांसं विधिवञ्च तत् । जग्मुरादाय तच्छेपमुपाध्यायस्य चान्तिकम् ।। ११८ तस्मै प्रणम्य सर्व ते शसंसुस्तद्यथा कृतम् । स तेभ्यः सापराधेभ्योऽप्यतुष्यत्सत्यभाषणात् ।। २१९ दिनैः सप्तापि दुर्भिक्षदोपात्ते च विपेदिरे । जातिस्मराश्च भूयोऽपि तेन सत्येन जज्ञिरे ।। १२० इत्थं फलति शुद्धेन सिक्तं संकल्पवारिणा । पुण्यवीजमपि स्वल्पं पुंसां कृपिकृतामिव ।। १२१ तदेव दूपितं देवि दुष्टसंकल्पपाथसा । फलत्यनिष्टमत्रेदं वच्म्यन्यदपि तच्छृणु ॥ १२२ गगायां तुल्यकालौ द्वौ तपस्यनशने जनौ । एको विप्रो द्वितीयश्च चण्डालस्तस्थतुः पुरा ।। तयोविप्रः क्षुधाक्रान्तो निपादान्वीक्ष्य तत्रगान् । मत्स्यानादाय भुञ्जानानेवं मूढो व्यचिन्तयत् ॥ १२४ अहो दास्याः सुता एते धन्या जगति धीवराः । ये यथाकाममभन्ति प्रत्यहं शरामिपम् ।। द्वितीयस्तु स चाण्डालो दृष्ट्वा तानेव धीवरान् । अचिन्तयद्धिगस्त्वेतान्कन्यादान्प्राणिघातिनः ॥ १२६ तत्किमेवं स्थितस्येह दृष्टैरेपां मुसैर्मम । इति संमील्य नेने स तत्रासीत्स्वालनि स्थितः ॥ क्रमाच्चानशननोभौ विपन्नौ तौ द्विजान्त्यजौ। द्विजस्तत्र श्वमिर्मुक्तः शीर्णो गगाजलेऽन्त्यजः ।। १२८ ततोऽकृताला फैवर्तकुल एवान स द्विजः । अभ्यजायत तीर्थस्य गुणाजातिस्मरस्त्वभूत् ॥ चण्डालोऽपि स तत्रैव गङ्गातीरे महीभुजः । गृहे जातिस्मरो जज्ञे धीरोऽनुपहतालकः ।। जातयोश्च तयोरेवं प्राग्जन्मस्मरतोयोः । एकोऽनुतेपे दाशः सन्राजा सन्मुमुदेऽपरः॥ इति धमतरोर्मूलमशुद्धं यस्य मानसम् । शुद्धं यस्य च तद्रूपं फलं तस्य न संशयः ॥ इत्येतदुक्त्वा देवीं तां तारादत्ता स भूपतिः । कलिङ्गदत्तः पुनरप्युवाचैनां प्रसङ्गतः ॥ किंच सत्त्वाधिक कर्म देवी गन्नाम यादृशम् । फलाय तद्यतः सस्वमनुधावन्ति संपदः ।। तथा च कथयाम्यत्र शृणु चित्रामिमां कथाम् । अस्तीह भुवनस्यातावन्तीपूजयिनी पुरी ॥ राजते सितहम्यर्या महाकालनिवासभूः । तत्सेवारससंप्राप्तकैलासशिसरेरिव ।। १३६ सचक्रवर्तिपानीयः प्रविशद्वाहिनीशतः । यदाभोगोऽधिगम्भीरः सपक्षक्ष्माभृदाश्रितः ॥ तस्यां विक्रमसिंहास्यो बभूवान्वर्थयारयया । राजा वैरिमृगा यस्य नैपासन्संमुखाः फचित् ॥ स च निष्पतिपक्षत्वादलब्धसमरोत्सवः । अखेपु बाहुवीर्ये च सावज्ञोऽन्तरतप्यत ।। अथ सोऽमरगुमेन तदभिप्रायवेदिना । कथान्तरे प्रसङ्गेन मन्त्रिणा जगदे नृपः ।। देव दोर्दण्डदर्पण गवविद्यामदेन च । आशंसतामपि रिपूनराज्ञां दोपो न दुर्लभः ।। तथा च पूर्व वाणेन युद्धयोग्यमरि हरः । दाटुजसहस्रस्य तावदाराध्य याचितः ॥ १२३ १२७ १२९ १३० १३१ 1 १३३ २३४ १३५ १३७ १३८ १३९ । १४१ १४२ ·। तरङ्गः १.] मदनमञ्चकालम्बकः ६। १२१ यावत्प्राप्ततथाभूततद्वरः स मुरारिणा । देवेन वैरिणा संख्ये लूनवाहुवनः कृतः ।। १४३ तस्मात्त्वयापि कर्तव्यो नासंतोपो युधं विना । काङ्क्षणीयो न चानिष्टो विपक्षोऽपि कदाचन ।। १४४ शस्त्रशिक्षा स्ववीर्य च दर्शनीयं तवेह चेत् । योग्यभूमावटव्यां तन्मृगयायां च दर्शय ॥ १४५ राज्ञां चाखेटकमपि व्यायामादिकृते मतम् । युद्धाध्वनि न शस्यन्ते राजानो ह्यकृतश्रमाः ॥ १४६ आरण्याश्च मृगा दुष्टाः शून्यामिच्छन्ति मेदिनीम् । तेन ते नृपतेर्वध्या इत्यप्याखेटामिष्यते ॥ १४७ न चाति से निपेव्यन्ते तत्सेवाव्यसनेन हि । गता नृपतयः पूर्वमपि पाण्डादयः क्षयम् ।। १४८ इत्युक्तोऽमरगुप्तेन मन्त्रिणा स सुमेधसा । राजा विक्रमसिंहोऽत्र तथेति तदमन्यत ।। १४९ अन्येाश्चाश्वपादातसारमेयमयीं भुवम् । विचित्रवागुरोच्छ्रायमयीश्च सकला दिशः ।। १५० सहर्पमृगयुग्रामनिनादमयमम्बरम् । कुर्वन्स मृगयाहेतोर्नगर्या निर्ययौ नृपः ॥ १५१ निर्गच्छन्गजपृष्ठस्थो वाह्ये शून्ये सुरालये । पुरुपौ द्वावपश्यञ्च चिजने सहितस्थितौ ।। १५२ खैरं मन्त्रयमाणौ च मिथः किमपि तावुभौ । दूरात्स तर्कयराजा जगाम मृगयावनम् ।। १५३ तत्र प्रोत्खातखड्नेषु वृद्धव्यानेषु च व्यधात् । तोपं स सिंहनादेपु भूभागेपु नगेपु च ।। १५४ तां स विक्रमवीजाभैर्महीं तस्तार मौक्तिकैः । सिंहाना हस्तिहन्तॄणां निहतानां नखच्युतैः ।। १५५ तिर्यञ्चस्तिर्यगेवास्य पेतुर्वक्रप्लुता मृगाः । लघु निर्भिद्य तान्पूर्व हर्प प्रापवक्रगः ॥ कृताखेटश्च सुचिरं राजासौ श्रान्तसेवकः । आगाच्छिथिलितज्येन चापेनोजयिनी पुनः ।। १५७ तस्यां देवकुले तस्मिंस्तावत्कालं तथैव तौ । स्थितौ ददर्श पुरुपी निर्गच्छन्यौ स दृष्टवान् ॥ १५८ कावेतौ मत्रयेते च किंस्विदेवमियच्चिरम् । नूनं चाराविमौ दीर्घरहस्यालापसेविनौ ॥ १५९ इत्यालोच्य प्रतीहारं विसृज्यानाययत्स तौ । पुरुपौ द्वाववष्टभ्य राजा बद्धौ चकार च ।। १६० द्वितीयेऽहनि चास्थानं तावानाय्य स पृष्टवान् । कौ युवां सुचिरं कश्च मनस्तावान्स चामिति ॥ तत्तस्तयोः स्वयं राज्ञा तत्र पर्यनुयुक्तयोः । याचिताभययोरेको युवा वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १६२ श्रूयतां वर्णयाम्येतद्यथावदधुना प्रभो । अभूत्करभको नाम विमोऽस्यामेव वः पुरि ॥ तस्य प्रवीरपुत्रेच्छाकृतान्याराधनोद्भवः । अहमेप महाराज वेदविद्याविदः सुतः ।। १६४ तस्मिंश्च भार्यानुगते पितरि स्वर्गते शिशुः । अधीतविद्योऽप्यानाथ्यात्स्वमार्ग त्यक्तवानहम् ।। १६५ प्रवृत्तश्चाभवं द्यूतं शस्त्रविद्याश्च सेवितुम् । कस्य नोच्छृङ्खलं वाल्यं गुरुशासनवर्जितम् ।। १६६ तेन क्रमेण चोत्तीर्णे शैशवे जातदोर्मदः । अटवीमेकदा वाणानहं क्षेप्तुं गतोऽभवम् ।। १६७ तावत्तेन पथा चैका नगर्या निर्गता वधूः । आगात्कर्णीरथारूढा जन्यैर्वहुभिरन्विता ।। १६८ अकस्माच तदैवात्र करी बोटितशृङ्खलः । कुतोऽप्यागत्य तामेव वधूमभ्यापतन्मदात् ॥ १६९ तद्भयेन च सर्वेऽपि त्यक्त्वा तामनुयायिनः । तद्भापि सह कीवाः पलाय्येतस्ततो गताः ।। १७० तदृष्ट्वा सहसैवाहं ससंभ्रममचिन्तयम् । हा कथं कातरैरेभिस्त्यक्तैकेयं तपस्विनी ।। १७१ तदहं वारणादरमाद्रक्षाम्यशरणामिमाम् । आपनत्राणविकलैः किं प्राणैः पौरपेण वा ॥ १७२ श्त्यहं मुक्तनादस्तं गजेन्द्र प्रति धावितः । गजोऽपि तां स्त्रियं हित्वा स मामेवाभ्यदुद्रुवत् ।। ततोऽहं भीतया नार्या वीक्ष्यमाणस्तया नदन । पलायमानश्च गजं तं दूरमपकृष्टवान् । १७४ क्रमापत्रघनां भग्नां प्राप्य शाखां महातरोः । आमानं च तयाच्छाद्य तहमध्यमगामहम् ।। तन्नामे स्थापयित्वा तां शाखा तिर्यक्सुलाघवात् । पलायितोऽहं हस्ती च स तां शाखामचूर्णयत् ।। १७६ ततोऽहं योपिततस्याः समीपमगम द्रुतम् । शरीरकुशलं चैतामपृच्छमिह भीपिताम् ।। १७७ सापि मां वीक्ष्य दुःखार्ता सही चावदत्तदा । किं मे कुशलमेतस्मै दत्ता कापुरुपाय या ।। २७८ ईदशे संकटे यो मां त्यक्त्वा कापि गतः प्रभो । एतत्तु कुशलं यत्त्वमक्षतः पुनरीक्षितः ।। १७९ तन्मे स कतमो भर्ता समिदानी पतिर्मम । येनामनिरपेक्षेण हृता मृत्युमुसादहम् ।। स चैप दृश्यते भृत्यैः सहागच्छन्पतिर्मम । अतः स्वैरं समस्माकं पश्चादागच्छ सांप्रतम् ।। २८१ ·१२२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २८॥ लब्धेऽन्तरे हि मिलिता यास्यामो यत्रकुत्रचित् । एवं तयोक्तस्तदहं तथेति प्रतिपन्नवान् ॥ १८२ सुरूपाप्यर्पितालापि परखीयं किमेतया । इति धैर्यस्य मार्गोऽयं न तारुण्यस्य सङ्गिनः ।। १८३ क्षणादेत्य च सा भर्ना याला संभाविता सती । तेन साकं सभृत्येन गन्तुं प्रावर्तते क्रमान् ।। १८४ अहं च गुप्ततद्दत्तपाथेयः परवर्लना ! पश्चादलक्षितस्तस्य दूरमध्वानमभ्यगाम् ॥ १८५ सा च हस्तिभयभ्रष्टभगाङ्गजनितां रुजम् । पथि मिध्या वदन्ती तं पतिं स्पर्शेऽप्यवर्जयत् ॥ १८६ कस्य रक्तोन्मुसी गाढरूढान्तर्विपदुःसहा । तिप्टेदनपकृत्य स्त्री भुजगीव विकारिता ॥ १८७ क्रमाञ्च लोहनगरं प्राप्ताः स्मस्ते पुरं वयम् । वणिज्याजीविनो यत्र भर्तुस्तस्या गृहं खियाः ॥ १८८ स्थिताः स्मस्तदहश्चात्र सर्वे वाद्ये सुरालये । तत्र संमिलितश्चैप द्वितीयो ब्राह्मणः सखा । २८९ नवेऽपि दर्शनेऽन्योन्यमाश्वासः समभूच नौ । चित्तं जानाति जन्तूनां प्रेम जन्मान्तरार्जितम् ॥ १९० ततो रहस्यमालीयं सर्वमस्मै मयोदितम् । तद्बुद्वैव तदा स्वैरं मामेवमयमब्रवीत् ॥ १९१ तूष्णीं भवास्त्युपायोऽत्र यत्कृते त्वमिहागतः । एतस्या भर्तृभगिनी विद्यतेऽत्र वणिक्रियाः॥ १९२ गृहीतार्थी मया साकमितः सा गन्तुमुद्यता । तत्करिष्ये तदीयेन साहाय्येन तवेप्सितम् ॥ १९३ इत्युक्त्वा मामयं विप्रो गत्वा तस्यास्तदा रहः । वणिग्वधू ननान्दुस्तद्यथावस्तु न्यवेदयत् ।। १९४ अन्येयुः कृतसंविञ्च सा ननान्दा समेत्य ताम् । प्रावेशयद्धाराजायां तत्र देवगृहान्तरे । तत्रान्तः स्थितयो? च मध्यादेतं तदैव सा । मित्रं मे भ्रातृजायायातस्या वेपमकारयत् ।। १९६ कृततद्वपमेनं च गृहीत्वा नगरान्तरम् । भ्राना सहाविशद्रोहं कृत्वा नः कार्यसंविदम् ।। १९७ अहं च निर्गत्य ततस्तया पुरुपवेपया। वणिग्वध्वा समं प्राप्तः क्रमेणोजयिनीमिमाम् ।। १९८ तन्ननान्दा च सा रात्रौ तदहः सोत्सवात्ततः । मत्तसुप्तजनादेहादनेन सह निर्गता ॥ ततश्चायं गृहीत्वा तां विप्रच्छन्नैः प्रयाणकैः । आगतो नगरीमेतामथावां मिलिताविह ॥ इत्यावाभ्यामुभे भार्ये प्राप्ते प्रत्यप्रयौवने । ननान्भ्रातृजाये ते स्वानुरागसमर्पिते ॥ २०१ अतो निवासे सर्वत्र देव शङ्कामहे वयम् । कस्याश्वसिति चेतो हि विहितखैरसाहसम् ।। २०२ तवस्थानहेतोश्च वित्तार्थ च रहश्चिरम् । आवां मन्त्रयमाणो ह्यो दृष्टौ देवेन दूरतः ॥ २०३ दृष्ट्वानाय्य च संयम्य स्थापितौ चारशङ्कया । अद्य पृष्टौ च वृत्तान्तं स चैप कथितो मया ॥ देवः प्रभवतीदानीमित्यनेनोदिते तदा । राजा विक्रमसिंहस्तौ विप्रौ द्वावप्यभापत ।। २०५ तुष्पोऽस्मि को अयं मा भूदिहैन पुरि विपतम् । अमेर र दास्यामि पर्याप्त सुरगोर्धनम् । इत्युक्त्वा स ददौ राजा यथेष्टं जीवनं तयोः । तौ च भार्यान्वितौ तस्य निकटे तस्थतुः सुखम् ॥ २०७ इत्थं क्रियासु निवसन्त्यपि यासु तासु पुंसां श्रियः प्रवलसत्त्ववहिप्कृतासु । एवं च साहसधनेष्वथ बुद्धिमत्सु संतुष्य दाननिरताः क्षितिपा भवन्ति ।। २०८ इयैहिकेन च पुराविहितेन चापि खेनैव कर्मविभवेन शुभाशुभेन । शश्वद्भवेत्तदनुरूपविचित्रभोगः सर्वो हि नाम ससुरासुर एप सर्गः ।। तत्स्वप्नवृत्तनिभतो नभसयुता या ज्याला त्वयान्तरुदरं विशतीह दृष्टा । सा कापि देवि सुरजातिरसंशयं ते गर्भ कुतोऽपि सलु कर्मवशात्प्रपन्ना ।। इति निजभर्तुर्वदनाच्छुत्वा नृपतेः कलिङ्गदत्तस्य । देवी तारादत्ता प्राप सगर्भा परं प्रमदम् ।। इति महाकविधीसोमदेवभाविरचिते कथासरित्सागरे मदनमगुकालम्पके प्रथमस्तरकः । १९९ २०० २०४ २०९ २११ द्वितीयस्तरमः। तः कलिङ्गदत्तस्य राज्ञो गर्भभरालसा । राशी तक्षशिलायां सा तारादत्ता गनरभूत् ।। उदयचन्द्रलेस च प्राचीमनुचकार सा । आसन्नप्रसवा पाण्डुमुसी तरलतारका ।।

·१२३ ३ १२ १३ तरङ्गः २] मदनमञ्चकालम्बक ६। जज्ञे च तस्या नचिरादनन्यसदृशी सुता । वेधस सर्वसौन्दर्यसर्गवर्णकसनिभा॥ ईदृक्पुनो न कि जात इतीव स्नेहशालिन । रक्षाप्रदीपास्तत्कान्तिजिता विच्छायता ययु ॥ पिता कलिङ्गदत्तश्च जाता ता तादृशीमपि । दृष्ट्वा तद्रूपपुनाशावैफल्यविमना अभूत् ।। दिव्या तामपि सभाव्य स पुनेच्छुरदूयत । शोककन्द क कन्या हि कानन्द कायवान्सुत ॥ ततश्चेतोविनोदाय खिन्नो निर्गत्य मन्दिरात् । ययो नानाजिनाकार विहार स महीपति ॥ तकदेशे शुश्राव धर्मपाठकभिक्षुणा । जनमध्योपविष्टेन कथ्यमानमिद वच ॥ अर्थप्रदानमेवाहु ससारे सुमहत्तप । अर्थद प्राणद प्रोक्त प्राणा ह्यर्थेषु कीलिता ॥ बुद्धेन च परस्यार्थे करुणाकुलचेतसा । आमापि तृणवद्दत्त का वराके धने कथा । तादृशेन च धीरेण तपसा स गतस्पृह । सप्राप्तदिव्यविज्ञानो बुद्धो बुद्धत्वमागत ॥ आ शरीरमत सर्वेष्विष्टेप्वाशानिवर्तनात् । प्राज्ञ सत्वहित कुर्यात्सम्यक्सवोधलब्धये ।। तथा च पूर्व कस्यापि कृतनाम्नो महीपते । अजायन्तातिसुभगा मात्सप्त कुमारिका ।। वाला एव च तास्त्यक्त्या वैराग्येण पितुर्गृहम् । श्मशान शिश्रियु पृष्टा जगदुश्व परिच्छदम् ।। असार विश्वमेवैतत्तनापीढ शरीरकम् । तत्राप्यभीष्टसयोगसुसादि स्वप्नविभ्रम ॥ एक परहित वन ससारे सारमुच्यते । तदनेनापि देहेन कुर्म सत्त्वहित वयम् ॥ क्षिपामो जीवदेवतच्छरीर पितृकानने । क्रव्याद्गणोपयोगाय कान्तेनापि ह्यनेन किम् ।। तथा च राजपुनोऽत्र विरक्त कोऽप्यभूत्पुरा । स युवापि सुकान्तोऽपि परिव्रज्यामशिश्रियत् ।। स जातु भिक्षु कस्यापि प्रविष्टो वणिजो गृहम् । दृष्टस्तरुण्या तत्पन्या पद्मपत्रायतेक्षण ॥ सा तल्लोचनलावण्यहतचित्ता तमब्रवीत् । कथमात्तमिद कष्टमीदृशेन त्वया नतम् ।। सा धन्या स्त्री तवानेन चक्षुपा या निरीक्ष्यते । इत्युक्त स तया भिक्षुश्चक्षुरेकमपाटयत् ।। ऊचे च हस्ते कृत्वा तन्मात पश्येदमीदृशम् । जुगुप्सितमसृङ्मास गृह्यता यदि रोचते ।। ईगेव द्वितीय च वद रम्य किमेतयो । इत्युक्ता तेन तदृष्ट्वा व्यपीदत्सा वणिग्वधू ॥ उवाच च हहा पाप मया कृतमभव्यया । यदह हेतुता प्राप्ता लोचनोत्पाटने तव ।। तच्छ्रुत्वा भिक्षुरवदन्मा भूदम्य तव व्यथा । मम त्वया झुपकृत यत शृणु निदर्शनम् ॥ आसीत्कोऽपि पुरा कान्ते कुत्राप्युपवने यति । अनुजाह्रवि वैराग्यनि शेपनिकपेच्छया ।। तपस्यतश्च कोऽप्यस्य राजा तव दैवत । विहर्तुमागत साकमवरोधवधूजनै ॥ विहत्य पानसुप्तस्य पादुत्थाय तस्य च । नृपस्य चापलादाझ्यस्तदुद्याने किलाभ्रमन् । दृष्ट्वा तत्रैकदेशे च त समाधिस्थित मुनिम् । अतिप्ठ-परिवार्यैन किमेतदिति कौतुकात् ॥ चिरस्थितासु ताखर प्रबुद्ध सोऽथ भूपति । अपश्यन्दयिता पार्श्वे तर बभ्राम सर्वत ॥ ददर्श चान राज्ञीस्ता परिवार्य मुनि स्थिता । कुपितश्चेय॑या तस्मिन्सङ्गेन प्राहरन्मुनौ ।। ऐश्वर्यमा नैपुण्य क्षीवत्व निविवेकिता । एकैक किं न यत्पुर्यात्पञ्चागिले तु का कथा । ततो गते नृपे तस्मिन्कृत्तागमपि त मुनिम् । अद्ध प्रकटीभूय काप्युवाचान देवता। महासन्येन पापेन क्रोधेनैतत्कृत त्वयि । स्वशक्त्या तमह हन्मि मन्यते यदि तद्भवान् ।। तच्छुत्वा स जगादपिर्देवि मा स्मैवमादिश । स हि धर्मसहायो मे न चिप्रियकर पुन । तत्प्रसादाक्षमाधर्म भगवत्याप्तवानहम् । कस्य क्षमेय कि देवि नैव चेत्स समाचरेत् ॥ क कोपो नश्वरस्यास्य देहस्यार्थे मनस्विन । प्रियाप्रियेपु साम्येन श्रमा हि ब्रह्मण पदम् ।। इत्युक्ता मुनिना साथ तपसा तस्य तोपिता । अगानि देवता कृत्ला निर्बणानि तिरोदधे ।। तद्यथा सोऽपि तस्यरुपकारी मतो नृप । नेनोत्खननहेतोस्त्व तपोवृद्ध्या तथाम्ब मे ।। इत्युक्त्वा स वशी भिक्षुर्विनना ता वणिग्वधूम् । वान्तेऽपि वपुपि स्वस्मिन्ननास्थ सिद्धये ययौ । परमाद्वालेऽपि रम्येऽपि क काये गत्वरे ग्रह । सत्त्वोपकारग्लेतरमादेक प्राज्ञस्य शस्यते । १८ १९ २० २१ २२ २४ २९ ३१ ३२ ३३ ३७ ३८ ३९ ४१ ·४८ ५० ५७ १२४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः २८॥ तदिमा वयमेतस्मिन्निसर्गसुखसद्मनि । श्मशाने प्राणिनामर्थे विन्यस्याम शरीरकम् ।। ४२ इत्युक्त्वा परिवारं ताः सप्त राजकुमारिकाः । तथैव चक्रुः प्रापुश्व संसिद्धि परमां ततः ॥ ४३ एवं निजे गरीरेऽपि ममत्वं नास्ति धीमताम् । किं पुनः सुतदारादिपरिग्रहतृणोत्करे ।। ४४ इत्यादि स नृपः श्रुत्वा विहारे धर्मपाठकात् । कलिङ्गदत्तो नीत्वा च दिनं प्रायात्स्वमन्दिरम् ।। तत्रानुवाध्यमानध कन्याजन्मशुचा पुनः । स राजा गृहयुद्धेन केनाप्यूचे द्विजन्मना ॥ राजन्कि कन्यकारत्नजन्मना परितप्यसे । पुत्रेभ्योऽप्युत्तमाः कन्याः शिवाश्वेह परन च ॥ राज्यलुब्धेपु का तेषु पुत्रेष्वास्था महीमुजाम् । ये भक्षयन्ति जनकं वत मर्कटका इव ॥ नृपास्तु कुन्तिभोजाद्याः कुन्त्यादितनयागुणैः । तीर्णा दुःसहदुर्वासःप्रभृतिभ्यः पराभवम् ।। ४९ फलं यच्च सुतादानात्कृतः पुत्रात्परत्र तत् । सुलोचनाकथामत्र किं च वच्मि निगम्यताम् ।। आसीद्राजा सुपेणाख्यश्चित्रकूटाचले युवा । कामोऽन्य इव यो धाना निर्मितरुयम्बकेर्ण्यया ॥ स चक्रे दिव्यमारामं मूले तस्य महागिरेः । सुराणां नन्दनोद्यानवासवरस्यदायिनम् ।। ५२ तन्मध्ये च चकारैकां वापीमुत्फुल्लपङ्कजाम् । लक्ष्मीलीलारविन्दानां नवाकरमहीमिव ।। ५३ तस्यास्तस्थौ स सद्रनसोपानायास्तटे सदा । पत्नीनां स्वानुरूपाणामभावादवधूससः ।। एकदा तेन मार्गेण नभसा सुरसुन्दरी । रम्भा जम्भारिभवनादाजगाम यहच्छया ॥ सा तं ददर्श राजानं तत्रोद्याने विहारिणम् । साक्षान्मधुमिवोत्फुल्लपुष्पकाननमध्यगम् ।। वापिकापद्मपतितां दिवोऽनु पतितः श्रियम् । चन्द्रः किमेप नैतद्वा श्रीरस्य ह्यनपायिनी ॥ नूनं पुप्पेपुरुद्यानं पुष्पेच्छुः सोऽयमागतः । किं तु सा रतिरेतस्य क गता सहचारिणी ॥ ५८ इत्यौत्सुक्यकृतोल्लेखा सावतीर्य नभोन्तरात् । रम्भा मानुपरूपेण राजानं तमुपागमत् ।। उपेतां तां च सहसा दृष्ट्वा राजा सविस्मयः । अचिन्तयदहो केयमसंभाव्यवपुर्भवेत् ।। ६० न तावन्मानुपी येन पादौ नास्स रजःस्पृशौ । न चक्षुः सनिमेषं वा तस्माद्दिव्यैव काप्यसौ ।। प्रष्टव्या तु मया नेयं पलायेत हि जातुचित् । रतिभेदासहाः प्रायो दिव्याः कारणसंगताः ॥ ६२ इति ध्यायन्स नृपतिः कृतसंभापणस्तया । तत्क्रमेणैव तत्कालं तत्कण्ठाश्लेपमाप्तवान् ।। चिकीड च चिरं सोऽत्र साकमप्सरसा तया। दिवं सापि न सस्मार रम्यं प्रेम न जन्मभूः॥ तत्सखीयक्षिणीवृष्टैरपूरि स्वर्णराशिमिः । सास्य भूमिर्नरेन्द्रस्य द्यौर्मेरुशिसरैरिव ।। कालेन चास्य राज्ञः सा सुपेणस्य वराप्सराः । असूतानन्यसदृशीं धृतगर्भा सती सुताम् ॥ प्रसूतमात्रैव च सा जगादैनं महीपतिम् । राजशापोऽयमीहड्ने क्षीणो जातः स चाधुना ।। अहं हि रम्भा नाकस्त्री त्वयि दृष्टेऽनुरागिणी । जाते च गर्भे मुक्त्वा तं गच्छामस्तक्षणं वयम् ॥ ६८ समयो हीदृशोऽस्माकं तद्रक्षेः कन्यकामिमाम् । एतद्विवाहान्नाके नौ भूयो भावी समागमः ।। एवमुक्त्वाप्सरा रम्भा विवशा सा तिरोधे । तदुःसाच स राजाभूत्तदा प्राणव्ययोद्यतः ॥ निरास्थेनापि कि सक्तं विश्वामित्रेण जीवितम् । मेनकायां प्रयातायां प्रसूयैव शकुन्तलाम् ॥ इत्यादि सचिवैरुक्तो ज्ञातार्थः स नृपो धृतिम् । शनैरादत्त कन्यां च पुनः संगमकारणम् ।। तां च घालां तदेकामः पिता सर्वाङ्गसुन्दरीम् । सोऽतिलोचनसौन्दर्यान्नाम्ना चक्रे सुलोचनाम् ।। कालेन यौवनप्राप्तामुद्यानस्थां ददर्श ताम् । युवा यहच्छया भ्राम्यन्वत्सास्यः काश्यपो मुनिः ।। स तपोरागिरूपोऽपि दृष्ट्वैवैतां नृपासजाम् । अनुरागरसज्ञोऽभूदिति चात्र व्यचिन्तयत् ॥ अहो रूपं किमप्यस्याः कन्यायाः परमाद्भुतम् । नेमां प्राप्नोमि चेद्भायी किमन्यत्तपसः फलम् ।। इति ध्यायन्मुनियुवा स मुलोचनया तया । अदर्शि प्रचलत्तेजा विधूम इव पावकः । तं वीक्ष्य सापि सप्रेमा साक्षसूत्रकमण्डलुम् । शान्तश्व कमनीयश्च कोऽयं स्यादित्यचिन्तयत् ।। वरणायेव चोपेत्य नयनोत्पलमालिकाम् । भिपन्ती तस्य वपुषि प्रणाममकरोन्मुनेः ।। पति समामुहीत्याशीस्तस्यालेनाभ्यधीयतु । सुरामुरटरुलधयमन्मथानावशालना । । ६६ ६७ ६९ ७३ 4 ७८ ·८७ ८८ ९७ तरा: २ । मदनमञ्चकालम्बकः ६। ततोऽसामान्यतद्रूपलोभलुण्ठितलज्जया । तयाप्यूचे स विनमद्वक्रया मुनिपुंगवः ।। ८१ एपा यदीच्छा भवतो नालापो न चेदयम् । तदेव दाता नृपतिः पिता मे याच्यतामिति ।। ८२ अथान्वयं परिजनान्मुनिस्तस्या निशम्य सः । गत्वा नृपं तत्पितरं सुपेणं तामयाचत । सोऽपि तं वीक्ष्य तपसा वपुषा चातिभूमिगम् । उवाच रचितातिथ्यो राजा मुनिकुमारकम् ।। जाताप्सरसि रम्भायां कन्यैपा भगवन्मम । अस्या विवाहान्नाके मे तया भावी समागमः ॥ एवं तया ब्रजन्या द्या रम्भयैव ममोदितम् । एतत्कथं महाभाग भवेदिति निरूप्यताम् ।। ८६ तच्छ्रुत्वा मुनिपुत्रोऽसौ क्षणमेवमचिन्तयत् । किं पुरा मेनकोद्भूता सर्पदष्टा प्रमद्वरा ॥ दत्त्वायुपोऽधै मुनिना न भार्या रुरुणा कृता । त्रिशङ्कुः किं न नीतो द्यां विश्वामित्रेण लुब्धकः ॥ तदिदं स्वतपोभागव्ययात्किं न करोम्यहम् । इत्यालोच्य न भारोऽयमित्युक्त्वा सोऽनवीन्मुनिः। ८९ हे देवतास्तपोशेन मदीयेनैप भूपतिः । सशरीरो दिवं यातु रम्भासंभोगसिद्धये ।। इत्युक्ते तेन मुनिना शृण्वन्त्यां राजसंसदि । एवमस्त्विति सुव्यक्ता दिव्या वागुदभूत्ततः ॥ ९१ ततः सुलोचनां तस्मै मुनये काश्यपाय ताम् । वत्साय दत्त्वा तनयां स राजा दिवमुद्ययौ ॥ ९२ तत्र दिव्यत्वमासाद्य तया शक्रनियुक्तया । स रेमे रम्भया साकं भूयो दिव्यानुभावया ।। ९३ इत्थं कृतार्थतां देव सुपेणः प्राप कन्यया । कन्या युष्मादृशां गेहेवीदृश्योऽवतरन्ति हि ॥ तदेपा कापि दिव्या ते जाता शापच्युता गृहे । कन्या नूनमतो मा गाः शुचं तज्जन्मना विभो । ९५ इति श्रुत्वा कथां राजा गृहवृद्धाद्विजन्मनः । कलिङ्गदत्तो नृपतिर्जही चिन्ता तुतोप च ॥ तां च चक्रे निजसुतां नयनानन्ददायिनीम् । नाम्ना कलिगसेनेति बालामिन्दुकलोपमाम् ।। सापि तस्य पितुर्गेहे राजपुत्री ततः क्रमात् । कलिङ्गसेना ववृधे वयस्यामध्यवर्तिनी ।। ९८ चिजहार च हर्येषु सा गृहेषु वनेषु च । क्रीडारसमयस्येव लहरी शैशवाम्बुधेः ॥ ९९ कदाचिदथ हर्म्यस्थां केलिसक्तां ददर्श ताम् । मयासुरसुता यान्ती व्योम्ना सोमप्रभाभिधा ॥ १०० सा तामालोक्य रूपेण मुनिमानसमोहिनीम् । सोमप्रभा नभःस्थैव जातप्रीतिरचिन्तयत् ।। १०१ केयं किमैन्दवी मूर्तिः कान्तिस्तस्या दिवा कुतः । रतिर्वा यदि कामः क कन्यका तवैम्यहम् ।। १०२ अत्र राजगृहे कापि दिव्या शापच्युता भवेत् । जाने जन्मान्तरे चाभूनूनं सख्यं ममैतया । एतद्धि मे वदत्यस्यामतिस्नेहाफुलं मनः । तद्युक्तं कर्तुमेतां मे स्वयंवरसखी पुनः॥ १०४ इति संचिन्त्य घालायास्तस्याः संत्रासशङ्कया। सोमप्रभा सा गगनादलक्षितमवातरम् ।। मनुष्यकन्यकाभावमाश्रित्याश्वासकारणम् । सास्याः कलिङ्गसेनायाः शनैरुपससर्प च ॥ दिष्ट्या राजसुता कापि स्वयमत्यद्भुताकृतिः । असौ समागता पार्श्वमुचितेयं ससी मम ॥ १०७ इति तद्दर्शनादेव विचिन्योत्थाय चादरात् । कलिङ्गसेनाप्यालिङ्गन्सा तां सोमप्रभां तदा ॥ उपवेश्य च पप्रच्छ क्षणादन्वयनामनी । वक्ष्यामि सर्व तिप्ठेति तां च सोमप्रभाब्रवीत् ।। ततः कथाक्रमेणैव वाचा सख्यमवध्यत । ताभ्यामुभाभ्यामन्योन्यहस्तग्रहपुरःसरम् ॥ ११० अथ सोमप्रभावादीत्सखि त्वं राजकन्यका । राजपुत्रैः समं सख्यं कृच्छ्रादप्यतिवाह्यते ॥ १११ अल्पेनाप्यपराधेन ते हि कुप्यन्त्यमात्रया । राजपुत्रवणिक्पुत्रकथां शृण्वन वच्मि ते ॥ ११२ नगर्या पुष्करावत्यां गूढसेनाभिधो नृपः । आसीत्तस्य च जातोऽभूदेक एव किलालजः ॥ ११३ स राजपुत्रो दृप्तः सन्नेकपुत्रतया शुभम् । अशुभं वापि यचके पिता तस्यासहिष्ट तत् ॥ ११४ भ्राम्यतोपवने जातु दृष्टस्तेनैकपुत्रकः । वणिजो ब्रह्मदत्तस्य स्वतुल्यविभवाकृतिः ।। ११५ दृधा च सधः सोऽनेन स्वयंवरसुहृत्कृतः । तदैव चैफरूपौ तौ जातौ राजवणिक्सुतौ ।। ११६ स्थातुं न शेकतुः क्षिप्नं तावन्योन्यमदर्शनम् । आशु बध्नाति हि प्रेम प्राग्जन्मान्तरसंस्तवः ॥ नोपभुङ्क्ते स्म तं भोग राजपुत्रः कदाचन । वणिक्पुत्रस्य यस्तस्य नादावेवोपकल्पितः ।। एकदा सुहृदस्तस्य निश्चियोद्वाहमादितः । अहिच्छन्नं विवाहाय स प्रतस्थे नृपालजः॥ ११८ ११९ १८ ·१२० १२६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः २८॥ मित्रेण तेन साकं च गजारूढः ससैनिकः । गच्छन्निक्षुमतीतीरं प्राप्य सायं समावसत् ।। तत्र चन्द्रोदये पानमासेव्य शयनं श्रितः । आर्थितो निजया धाच्या कथां वक्तुं प्रचक्रमे ।। १२१ उपक्रान्तकथो जहे श्रान्तो मत्तश्च निद्रया। धात्री च तद्वत्सोऽप्यासीत्लेहाजामणिक्सुतः ॥ १२२ ततः सुसेयु चान्येपु स्त्रीणामिव मिथः कथा । गगने शुश्रुवे तेन वणिम्पुत्रेण जाग्रता ॥ १२३ अनाख्याय कथां सुप्तः पापोऽयं तच्छपाम्यहम् । परिद्रक्ष्यत्यसो हारं प्रातस्तं चेदहीष्यति ॥ १२४ फण्ठलग्नेन तेनैप तत्क्षणं मृत्युमाप्स्यति । इत्युक्त्वा विररामैका द्वितीया च ततोऽब्रवीत् ॥ १२५ अतो यद्ययमुत्तीर्णस्तक्ष्यत्साम्रपादपम् । वियोक्ष्यते फलान्यस्य ततः प्राणैर्विमोक्ष्यते ।। १२६ इत्युक्त्वा व्यरमत्सापि तृतीयाभिदधे ततः । यद्येतदपि तीर्णोऽयं तद्विवाहकृते गृहम् ॥ १२७ पविष्टश्चेत्तदेवास्य हन्तुं पृष्ठे पतिष्यति । उक्त्वेति न्यवृतत्सापि चतुर्थी व्याहरत्ततः॥ १२८ अतोऽपि यदि निस्तीर्णस्तन्नक्तं वासवेश्मनि । प्रविष्टः शतकृत्वोऽयं क्षुतं सद्यः करिष्यति ॥ १२९ शतकृत्वोऽपि यद्यस्य जीवेति न वदिष्यति । कश्चित्र ततश्चैप मृत्योर्वशमुपैष्यति ।। १३० येन चेदं श्रुतं सोऽस्य रक्षार्थ यदि वक्ष्यति । तस्यापि भविता मृत्युरित्युक्त्वा सा न्यवर्तत ।। १३१ वणिक्सुतश्च तत्सर्वं श्रुत्वा निर्धातदारुणम् । स तस्य राजपुत्रस्य स्नेहोद्विग्नो व्यचिन्तयत् ।। १३२ उपक्रान्तामनाख्यातां धिक्कयां यद्यलक्षिताः । देवताः श्रोतुमायाताः शपन्त्यस्तु कुतूहलात् ॥ १३३ तदेतस्मिन्मृते राजसुते कोऽर्थो ममासुभिः । अतोऽयं रक्षणीयो मे युक्त्या प्राणसमः सुहृत् ।। १३४ वृत्तान्तोऽपि न वाच्योऽस्य मा भूहोपो ममाप्यतः । इत्यालोच्य निशां निन्ये स कृच्छ्रेण वणिक्सुतः१३५ राजपुत्रोऽपि स प्रातः प्रस्थितस्तत्सखः पथि । ददर्श पुरतो हारं तमादातुमियेप च ॥ १३६ ततोऽब्रवीद्वणिक्पुत्रो हार मा स्म ग्रहीः ससे । मायेयमन्यथा नैते पश्येयुः सैनिकाः कथम् ॥ १३७ तच्छुल्या तं परित्यज्य गच्छन्नने ददर्श सः । आम्रवृक्षं फलान्यस्य भोक्तुं चैच्छन्नृपालजः ॥ १३८ वणिक्पुत्रेण च प्राग्वत्ततोऽपि स निवारितः । सान्तःखेदः शनैर्गच्छन्प्राप श्वशुरवेश्म तत् ।। तत्रोद्वाहकृते वेश्म विशन्द्वारान्निवर्तितः । तेनैव सख्या यावञ्च तावत्तत्पतितं गृहम् ।। १४० ततः कथंचिदुत्तीर्णः किंचित्सप्रत्ययो निशि । निवासकं विवेशान्यं राजपुत्रो वधूसखः । १४१ सत्र तस्मिन्वणिक्पुत्रे प्रविश्यालक्षितस्थिते । शतकृत्वः क्षुतं चक्रे शयनीयाश्रितोऽथ सः ॥ शतकृत्वोऽपि तस्यात्र नीचैर्जीवेत्युदीर्य सः । कृतकार्यो वणिक्पुत्रो हृष्टः स्वैरं बहिर्ययौ । १४३ निर्यान्तं तमपश्यश्च राजपुत्रो वधूसखः । ईर्ष्या विस्मृततत्स्नेहः क्रुद्धो द्वाःस्थानुवाच च ।। १४४ पापालायं रहःस्थस्य प्रविष्टोऽन्तःपुरं मम । तद्बद्धा स्थाप्यतां यावत्प्रभातेऽसौ निगृह्यते । १४५ तगुवा रक्षिमिर्वद्धो निशां निन्ये वणिक्सुतः । प्रातर्वध्यभुवं तैश्च नीयमानोऽब्रवीत्स तान् ।। १४६ आदौ नयत मां तावदाजपुत्रान्तिकं यतः । वक्ष्यामि कारणं किंचित्ततः कुरुत मे वधम् ।। इत्युक्तस्तेन तैर्गत्वा विज्ञप्तः स नृपासजः । सचिवैर्वोधितश्चान्यैस्तस्यानयनमादिशत् ॥ १४८ आनीतः सोऽब्रवीत्तस्मै वृत्तान्तं राजसूनवे । प्रत्ययाद्गृहपातोत्थान्मने सत्यं च सोऽपि तत् ॥ १४९ ततस्तुष्टः समं सख्या वधमुक्तेन तेन सः । आययौ राजतनयः कृतदारो निजां पुरीम् ।। १५० तत्र सोऽपि सुहृत्तस्य कृतदारो वणिक्सुतः । स्तूयमानगुणः सर्वैर्जनैरासीद्यथासुसम् ।। १५१ एवमुच्छ्सला भूत्वा स्वनियन्तप्रमाथिनः । राजपुत्रा न मन्यन्ते हितं मत्ता गजा इव ॥ १५२ घेतालेस्तैश्च का मैत्री ये विहस्य हरन्यसून् । तद्राजपुत्रि सरत्यं मे मा स्म व्यभिचरः सदा ॥ १५३ इति श्रुत्वा कथामेतां हर्ये मोमप्रभामुसात् । कलिगसेना सस्नेहं तां ससी प्रत्यभापत ।। १५४ एते पिशाचा न त्वेते राजपुत्रा मताः ससि । पिशाचदुर्ग्रहकथामहमारयामि ते शृणु । १५५ यज्ञस्थलारये कोऽप्यासीदप्रहारे पुरा द्विजः । स जातु दुर्गतः काष्ठान्याहर्तुमटचीं ययौ ।। सत्र काष्ठं कुठारेण पाठयमानं विधेर्वशात् । आपत्य तम्य जवायां भित्त्वान्तः प्रविवेश तत् ।। 10. स प्रस्रवद्रत्तो दृष्ट्वा केनापि गठितः । उल्लिप्यानीयत गृहं पुंमा प्रत्यभिजानता ।। १५८ १३९ १४२ ·तरङ्गः २] मदनमञ्चकालम्बकः ६। १२७ तत्र विह्वलया पत्न्या तस्य प्रक्षाल्य शोणितम् । आश्वास्य तस्य जवायां निबद्धो व्रणपट्टकः ॥ तत्तश्चिकित्स्यमानः सन्त्रणस्तस्य दिने दिने । न परं न रुरोहैव यावन्नाडीत्वमाययौ ॥ १६० ततो नाडीव्रणात्सिन्नो दरिद्रो मरणोद्यतः । अभ्येत्य सख्या विप्रेण केनापि जगदे रहः ॥ १६१ सखा मे यज्ञदत्ताख्यश्चिरं भूत्वातिदुर्गतः । पिशाचसाधनं कृत्वा धनं प्राप्य सुखी स्थितः॥ १६२ तञ्च तत्साधनं तेन ममाप्युक्तं त्वमप्यतः । पिशाचं साधय सखे स ते रोपयिता प्रणम् ।। १६३ इत्युक्त्वाख्यातमत्रोऽसावुवाचास्य क्रियामिमाम् । उत्थाय पश्चिमे यामे मुक्तकेशो दिगम्बरः ।। १६४ अनाचान्तश्च मुष्टी द्वौ तण्डुलानां यथाक्षमम् । द्वाभ्यामादाय हस्ताभ्यां जपनाच्छेश्चतुष्पथम् ।। १६५ तत्र तण्डुलमुष्टी द्वौ स्थापयित्वा ततः सखे । मौनेनैव त्वमागच्छा वीक्षिप्ठाश्च पृष्ठतः ।। १६६ एवं कुरु सदा यावत्पिशाचो व्यक्ततां गतः। अहं हि हन्मि ते व्याधिमिति त्यां वक्ष्यति स्वयम् ॥ १६७ ततोऽभिनन्देस्तं सोऽथ तव रोग हरिष्यति । इत्युक्तस्तेन मित्रेण स द्विजस्तत्तथाकरोत् ।। १६८ ततः सिद्धः पिशाचः स तस्यार्तस्य महौषधीः । हिमाचलेन्द्रादानीय रोपयामास तं प्रणम् ॥ १६९ जगाद च प्रहृष्टं तं सोऽथ लग्नग्रहो द्विजम् । देहि व्रणं द्वितीयं मे यावत्तं रोपयाम्यहम् ।। १७० न चेत्सृजाम्यनर्थ ते शरीरं संहरामि वा । तच्छ्रुत्वा स द्विजो भीतः सद्यो मुक्त्यै तमभ्यधात् ॥ १७१ प्रणं द्वितीयं दास्यामि सप्तभिस्ते दिनैरिति । ततस्तेनोज्झितः सोऽभूनिराशो जीविते द्विजः ।। १७२ इत्युक्त्वा विरता मध्यादश्लीलाख्यानलज्जया । कलिङ्गसेना भूयः सावादीत्सोमप्रभामिदम् ।। ततो व्रणान्तरालाभादात विप्रमुवाच तम् । दृष्ट्वा पृष्ट्वा च दुहिता विदग्धा मृतभर्तृका ।। १७४ वञ्चयेऽहं पिशाचं तं गच्छ त्वं ब्रूहि तं पुनः । नाडीव्रणो मद्दुहितुर्भवता रोप्यतामिति ।। १७५ तच्छ्रुत्वा मुदितो गत्वा तथैवोक्त्वा च स द्विजः । अनैपीढुहितुस्तस्याः पिशाचं तं ततोऽन्तिकम् ।। १७६ सा च तस्य पिशाचस्य वराग स्वमदर्शयत् । रोपयमं व्रणं भद्र ममेति युवती रहः । १७७ स च मूढः पिशाचोऽस्या वराङ्गे सततं ददौ । पिण्डीलेपादि न त्वासीत्स तं रोपयितुं क्षमः ।। १७८ दिनैश्च खिन्नस्तस्याः स कृत्वा जो निजांसयोः । किंस्विन्न रोहतीत्येवं तद्वराग व्यलोकयत् ॥ १७९ यावहितीयं तस्याधः स पायुव्रणमैक्षत । तं दृष्ट्वैव च संभ्रान्तः स पिशाचो व्यचिन्तयत् ॥ १८० एको न रोपितो यावदुत्पन्नोऽयं व्रणोऽपरः । सत्यः प्रवादो यच्छिद्रेष्वना यान्ति भूरिताम् ।। प्रभवन्ति यतो लोकाः प्रलयं यान्ति येन च । संसारवर्ल विवृतं कः पिधातुं तदीश्वरः ।। १८२ इत्यालोच्य विरुद्धार्थसिद्ध्या बन्धनशङ्कया । स पिशाचस्ततो मूर्सः पलाय्यादर्शनं ययौ ॥ १८३ एवं च वञ्चयित्वा तं पिशाचं मोचितस्तया। दुहिना स द्विजस्तस्थौ रोगोत्तीर्णो यथासुखम् ॥ १८४ इत्थं पिशाचास्तत्तुल्या बाला राजसुताश्च ये । ते सिद्धा अप्यनर्थाय सखि रक्ष्यास्तु बुद्धिभिः । १८५ राजपुत्र्यः कुलीनास्तु नैतादृश्यः श्रुताः कचित् । अतोऽन्यथा न भाव्यं ते ससि मत्संगतं प्रति ॥ १८६ एवं कलिङ्गसेनाया मुखाच्छ्रुत्वा कथाक्रमम् । सहासचित्रमधुरं तोपं सोमप्रभा ययौ ।। १८७ इतो मे पष्टियोजन्यां गृहं याति च वासरः । चिरं स्थितास्मि तत्तन्वि यामीत्येतामुवाच च ॥ १८८ ततोऽस्तगिरिशेखरं व्रजति वासरेशे शनैः ससी पुनरुपागमप्रणयिनी समापृच्छय ताम् ।। क्षणं जनितविस्मया गगनमार्गमुत्पत्य सा जगाम वसतिं निजां प्रसभमेव सोमप्रभा । विलोक्य च तदद्भुतं बहुवितर्कमत्सद्भुतं प्रविश्य समचिन्तयत्किल कलिङ्गसेना च सा । न वेद्मि किमसावहो मम सरसी हि सिद्धागना भवेत्किमथवाप्सराः किमथवापि विद्याधरी ॥ १९० १८१ ·१२८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः २९॥ दिव्या तावदियं भवत्यवितथं व्योमाप्रसंचारिणी दिव्या यान्ति च मानुपीभिरसमलेहाहृताः संगतिम् । भेजे किं नृपतेः पृथोस्तनयया सख्यं न सारुन्धती तत्प्रीत्या पृथुरानिनाय सुरभि स्वर्गान्न किं भूतले ।। १९१ तत्क्षीराशनतो न किं पुनरसौ भ्रष्टोऽपि यातो दिवं संभूताश्च ततः प्रभृत्यविकला गावो न किं भूतले । तद्धन्यास्मि शुभोदयादुपनता दिव्या ससीयं मम प्रातश्चान्वयनामनी सुनिपुणं प्रक्ष्यामि तामागताम् ।। १९२ इत्यादि राजतनया हृदि चिन्तयन्ती तां यामिनीमनयदुन्न कलिगसेना । सोमप्रभा च निजवेश्मनि भूय एव तद्दर्शनोत्सुकमना रजनी निनाय ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे मदनमधुकालम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । ९ ११ १२ तृतीयस्तरङ्गः। ततः सोमप्रभा प्रातस्तद्विनोदोपपादिनीम् । न्यस्तदारुमयानेकमायासद्यन्नपुत्रिकाम् ॥ करण्डिकां समादाय सा नभस्तलचारिणी । तस्याः कलिङ्गसेनाया निकटं पुनराययौ । कलिङ्गसेनाप्यालोक्य तामानन्दाश्रुनिर्भरा । उत्थाय कण्ठे जग्राह पाश्र्धासीनामुवाच च ।। त्वदीयमुसपूर्णेन्दुदर्शनेन विना ससि । तमोमयी त्रियामाद्य शतयामेव मे गता ॥ तजन्मान्तरसंवन्धः कीदृशः स्यात्त्वया मम । यस्यायं परिणामोऽद्य त्वं देवी वेत्सि चेद्वद ।। तच्छ्रुत्वा राजपुत्री तामेवं सोमप्रभाब्रवीत् । ईदृड्ने नास्ति विज्ञानं नहि जाति स्मराम्यहम् ॥ न चात्र मुनयोऽभिज्ञाः केचित्तु यदि जानते । तैः कृतं तादृशं पूर्व परतत्त्वविदश्च ते ॥ एवमुक्तवतीं भूयः प्रेमविश्रम्भपेशलम् । कलिङ्गसेना पप्रच्छ विजने तां सकौतुका ।। बेहि मे सखि कस्पेह देवजातेः पितुस्त्वया । जन्मनालंकृतो वंशो मुक्तयेव सुवृत्तया ।। जगत्कर्णामृतं किं च तव नाम सुलक्षणे । करण्डिका किमर्थेयमस्यामस्ति च वस्तु किम् ॥ एवं कलिगसेनायाः श्रुत्वा सप्रणयं वचः । सोमप्रभा सा सर्व तत्क्रमाद्वक्तुं प्रचक्रमे ।। अस्ति त्रिजगति ख्यातो मयो नाम महासुरः । आसुर भावमुत्सृज्य शौरि स शरणं श्रितः ॥ तेन दत्ताभयश्चक्रे स च वनभृतः सभाम् । दैत्याश्च देवपक्षोऽयमिति तं प्रति चुक्रधुः ॥ तद्भयात्तेन विन्ध्याद्रौ मायाविवरमन्दिरम् । अगम्यमसुरेन्द्राणां वह्वाश्चर्यमयं कृतम् ।। तस्यावां द्वे दुहितरौ मयस्य ब्रह्मचारिणी । ज्येष्ठा स्वयंप्रभा नाम कुमारी तद्गृहस्थिता ॥ अहं सोमप्रभा नाम कनिष्ठा सा त्वहं सखि । नलकूवरसंज्ञाय दत्ता धनदसूनवे ॥ पित्रा च शिक्षितास्मीह मायायप्राण्यनेकधा । त्वत्प्रीत्या चेयमानीता पूर्णा तव करण्डिका ॥ इत्युक्त्यादर्शयत्तस्याः प्रोद्घाट्य बहुकौतुकाः । सोमप्रभा काष्ठमयीः स्वमायायनपुत्रिकाः ॥ फीलिकाहतिमात्रेण काचिद्गत्वा विहायसा । तदाज्ञया पुष्पमालामादाय द्रुतमाययौ ।। फाचित्तथैव पानीयमानिनाय यदृच्छया । काचिन्ननर्त काचिच कथालापमथाकंरोत् ।। इत्यादिमिर्महाश्चयः कंचित्कालं विनोद्य ताम् । सुरक्षितां स्थापयित्वा तां च यत्रकरण्डिकाम् ।। कलिगसेनामामव्य सोका सोमप्रभा ततः । ययौ भर्तृपरायत्ता नभसा निजमन्दिरम् ।। कलिगसेनाप्याश्चर्यदर्शनध्वस्तया क्षुधा । प्रहृष्टा तदहतस्थौ सर्वाहारपराड्युसी ।। तदृष्ट्वा च ततस्तस्या जननी रोगशकिनी । आनन्दाख्येन भिपजा निरूप्याविकलोदिता ।। कुतोऽपि हेतोईण नष्टास्याः क्षुम्न रोगतः । उत्फुल्लनेत्रं वक्त्येतदस्या हसदिवाननम् ।। इत्युक्ता मिपजा हर्षहेतुं तजननी च सा । पप्रच्छ ता यथावृत्तं सापि तस्यै तब्रवीत् ।। १४ १५ १९ २० २१ ૨૨ २३ २४ २५ २६ ·१२९ २७ २८ ३२ ३३ ३४ ३७ ३९ ४० ४१ ४२ मदनमञ्चकालम्बकः ६॥ ततः साध्यससी सङ्गहृष्टां मत्वाभिनन्द्य च । आहारं कारयामास जननी तां यथोचितम् ॥ अथान्येारुपागत्य विदितार्था क्रमेण सा । कलिगसेनां तामेवं रहः सोमप्रभाभ्यधात् ।। मया त्वत्सख्यमावेध त्वत्पाङगमनेऽन्वहम् । अनुज्ञा ज्ञानिनो भर्तृहीता विदितार्थतः ॥ तस्मात्त्वमप्यनुज्ञाता पितृभ्यां भव सांप्रतम् । येन स्वैरं मया साकं निःशङ्का विहरिष्यसि ॥ एवमुक्तवती हस्ते तां गृहीत्वैव तरक्षणम् । कलिङ्गसेना स्वपितुर्मातुश्च निकटं ययौ ।। तन्न नामान्ययाख्यानपूर्व चैतामदर्शयत् । पित्रे कलिङ्गदत्ताय राज्ञे सोमप्रभा ससीम् ॥ मात्रे च तारादत्तायै तथैवैतामदर्शयत् । तौ च दृष्ट्वा यथाख्यानमेनामभिननन्दतुः ।। ऊचतुश्चाकृतिप्रीतौ दंपती तावुभौ ततः । सत्कृत्य दुहितृस्नेहातां महासुरसुन्दरीम् ॥ वत्से कलिगसेनेयं हस्ते तव समर्पिता । तदिदानी यथाकाममुभे विहरतां युवाम् ।। एतत्तयोर्वचो द्वे चाप्यभिनन्द्य निरीयतुः । समं कलिगसेना च सा च सोमप्रभा ततः ॥ जग्मतुश्च विहाराय विहारं राजनिर्मितम् । आनिन्यतुश्च तां तन मायायत्रकरण्डिकाम् ॥ ततो यन्त्रमयं यक्षं गृहीत्वा प्राहिणोत्तदा । सोमप्रभा स्वप्रयोगाद्बुद्धा नयनाय सा ॥ स यक्षो नभसा गत्वा दूरमध्वानमाययौ । आदाय मुक्तासद्रनहेमाम्बुरुहसंचयम् ॥ तेनामिपूज्य सुगतान्भासयामास तत्र सा । सोमप्रभा सनिलयान्सर्वाश्चर्यप्रदायिना ॥ तद्बुवागत्य दृष्ट्वा च विस्मितो महिपीसखः । राजा कलिङ्गदत्तस्तामपृच्छद्यनचेष्टितम् ।। ततः सोमप्रभावादीद्राजन्नेतान्यनेकधा । मायायत्रादिशिल्पानि पित्रा सृष्टानि मे पुरा । यथा चेदं जगद्यत्रं पञ्चभूतालकं तथा । यत्राण्येतानि सर्वाणि शृणु तानि पृथक्पृथक । पृथ्वीप्रधानं यन्त्रं यहारादि पिदधाति तत् । पिहितं तेन शक्नोति न चोद्धादयितुं परः ।। आकारलोययत्रोत्थः सजीव इव दृश्यते । तेजोमयं तु यद्यत्रं तज्ज्वालाः परिमुञ्चति ।। वातयत्रं च कुरुते चेष्टा गत्यागमादिकाः । व्यक्तीकरोति चालापं यत्रमाकाशसंभवम् ।। मया चैतान्यवाप्तानि तातात्किं त्वमृतस्य यत् । रक्षकं चक्रयत्रं तत्तातो जानाति नापरः ।। इति तस्या बदन्त्यास्तद्वचः श्रद्दधतामिव । मध्याह्ने पूर्यमाणानां शङ्खानामुदभूवनि, ॥ ततः स्वोचितमाहारं दातुं विज्ञाप्य तं नृपम् । प्राप्यानुज्ञां विमाने तां सानुगां यत्रनिर्मिते ॥ कलिङ्गसेनामादाय प्रतस्थे गगनेन सा । सोमप्रभा पितृगृहं ज्येष्ठाया' खसुरन्तिकम् ॥ क्षणाच्च प्राप्य विन्ध्याद्रिवर्ति तत्पितृमन्दिरम् । तस्याः स्वयंप्रभायाश्च पार्श्व तामनयत्स्वसुः ।। तत्रापश्यन्जटाजूटमालिनी तां स्वयंप्रभाम् । कलिङ्गसेना लम्याक्षमालां सा ब्रह्मचारिणीम् ॥ सुसिताम्बरसंवीता हसन्तीमिव पार्वतीम् । कामभोगमहाभोगगृहीतोमतपःक्रियाम् ॥ सापि सोमप्रभाख्यातां प्रणतां तां नृपासजाम् । स्वयंप्रभा कृतातिथ्या संविभेजे फलाशनैः ।। ससि भुक्तैः फलैरेतैर्जरा ते न भविष्यति । विनाशिन्यस्य रूपस्य पद्मस्येव हिमाहति. ॥ एतदर्यमिह मेहादानीता भवती मया । इति सोमप्रभा चैतां राजपुत्रीमभापत ॥ ततः कलिङ्गसेनात्र तान्यभुङ्ग फलानि सा । सद्योऽमृतरसासारसिक्ताङ्गीव बभूव च ॥ ददर्श च पुरोधानं भ्रमन्ती तत्र कौतुकात् । ससुवर्णाजवापीकं सुधास्वादुफलद्रुमम् ॥ हैमचित्रखगाकीर्ण सन्मणिस्तम्भविभ्रमम् । मित्तिबुद्धिकरं शून्ये भित्तौ शून्यप्रतीतिदम् ।। जले स्थलधियं कुर्वतस्थले च जलवुद्धिकृत् । लोकान्तरमिवापूर्व मयमायाविनिर्मितम् ॥ प्रविष्टपूर्व प्लवगैः पुरा सीतागवेपिभिः । स्वयंप्रभाप्रसादेन चिरात्संप्राप्तनिर्गमैः ।। ततस्तद्भुतपुरप्रकामालोकविस्मिताम् । अजराभाजनीभूतां तामाच्य स्वयंप्रभाम् ।। कलिङ्गसेनामारोप्य यो भूयो विहायसा। सोमप्रभा तक्षशिलामानिनाय स्वमन्दिरम् ।। तन सा तद्यथावस्तु पिनोः सर्वमवर्णयत् । कलिगसेना तौ चापि परं संतोपमीयतुः ।। इत्यं तयोर्द्वयोः सख्योर्गच्छत्सु दिवसेष्वथ । ऊचे कलिङ्गसेना तामेवं सोमप्रभैकदा ।। ४३ ४४ ४५ ४६ ४९ ५६ ६० ·. १३२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः २९। शिरः पूर्व घृताभ्यक्तं तस्य न्यस्तोष्णसर्पिपा । कृत्वा मध्याह्नकठिने स्थापितस्यातपे चिरम् ।। १४४ निवेश्य कर्णकुहरे सुपिरां वंशनाडिकाम् । शीताम्बुघटपृष्ठस्यशरावच्छिद्रसङ्गिनीम् ।। १४५ तेन खेदातपठान्ता निर्गत्यास्य शिरोन्तरात् । कर्णरन्ध्रेण तेनैव वंशनाडी प्रविश्य ताम् ।। १४६ घटे शीतामिलापिण्यः शतपद्यः पतन्ति ताः । एवं स नृपतिस्तस्मान्महारोगाद्विमुच्यते ॥ १४७ इत्युक्त्वा राक्षसी पुत्रान्वृक्षस्थान्विरराम सा । कीर्तिसेना च तत्सर्वमशृणोत्कोटरस्थिता ॥ १४८ श्रुत्वा च चिन्तयामास निस्तरिष्यामि चेदितः । तद्गत्वैवैतया युक्त्या जीवयिष्यामि तं नृपम् ।। १४९ एतामेवाटवीं सोऽल्पशुल्कः प्रान्तस्थितोऽवति । तत्सोकर्याच वणिजः सर्वे यान्त्यमुना पथा । १५० एतत्समुद्रसेनोऽपि स्वर्गामी सोऽब्रवीद्वणिम् । तदेतेनैव मार्गेण स मे भर्तागमिष्यति ।। १५१ अतो गत्वाटवीप्रान्ते वसुदत्तपुरे नृपम् । रोगादुत्तार्य तत्रस्था प्रतीक्षे भर्तुरागमम् ।। १५२ एवं विचिन्तयन्ती सा कृच्छ्रात्तामनयन्निशाम् । प्रातर्नष्टेषु रक्षःसु निरगात्कोटरात्ततः ।। १५३ कमात्ततोऽटवीमध्ये यान्ती पुरुपवेपभृत् । प्राप्तेऽपराहे गोपालमेकं साधु ददर्श सा ॥ १५४ तत्सौकुमार्यदूराध्वदर्शनार्दीकृतं च तम् । पप्रच्छोपेत्य सा कोऽयं प्रदेशः कथ्यतामिति ॥ १५५ सोऽपि गोपालकोऽवादीद्वसुदत्तस्य भूपतेः । वसुदत्तपुरं नाम पुरमेतत्पुरः स्थितम् ।। १५६ राजापि स महासात्र मुमूर्षुर्व्याधितः स्थितः । तच्छ्रुत्वा कीर्तिसेना तं गोपालकमभापत ॥ १५७ यदि मां नयते कश्चिद्राज्ञस्तस्यान्तिकं ततः । अहं तं तस्य जानामि निवारयितुमामयम् ।। १५८ तच्छ्रुत्वैवावदगोपः पुरेऽत्रैव बजाम्यहम् । तदायाहि मया साकं यावद्यत्नं करोमि ते ॥ १५९ तथेत्युक्तवती तां च कीर्तिसेनां तदैव सः । वसुदत्तपुरं गोपः पुंवेषां नयति स्म ताम् ।। १६० तच तत्र तथा वस्तु निवेद्यार्ताय तत्क्षणात् । प्रतीहाराय कल्याणलक्षणं तां समर्पयत् ।। १६१ प्रतीहारोऽपि राजानं विज्ञप्यैव तदाज्ञया । प्रवेशयामास स तां तस्यान्तिकमनिन्दिताम् ।। १६२ राजा च सोऽत्र रोगातस्तां दृष्ट्वैवाद्भुताकृतिम् । आश्वस्तो वसुदत्तोऽभूद्वेत्त्यासैव हिताहितम् ॥ उवाच चैतां पुंवैपां यदीमामपनेष्यसि । रुजमेतत्प्रदास्यामि राज्याध ते सुलक्षण । १६४ जाने जहार पृष्ठान्मे स्वप्ने स्त्री कृष्णकम्बलम् । तनिश्चितमिमं रोगं हरिष्यति भवान्मम || १६५ तच्छ्रुत्वा कीर्तिसेना तं जगादाद्य दिनं गतम् । देव श्वस्तेऽपनेष्यामि रोग मा स्माधृति कृथाः ॥ १६६ इत्युक्त्वा मूर्ध्नि राज्ञोऽस्य गव्यं घृतमदापयत् । तेन तस्याययौ निद्रा ययौ सा चातिवेदना ।। मिपग्रूपेण देवोऽयं पुण्यैर्नः कोऽप्युपागतः । इति तत्र च तां सर्वे कीर्तिसेनां ततोऽस्तुवन् ।। १६८ महादेवी च तैस्तैस्तामुपचारैरुपाचरत् । नक्तं वेश्म पृथक्चास्याः सदासीकमकल्पयत् ॥ १६९ अथापरेशुमध्याह्ने मन्त्रिप्वन्तःपुरेपु च । पश्यत्सु तस्य भूपस्य कीर्तिसेना चकर्प सा ॥ १७० शिरसः कर्णमार्गेण सार्ध शतपदीशतम् । राक्षस्युदितया पूर्व युक्त्यात्यद्भुतया तया ॥ १७१ स्थापयित्वा च घटके सा ताः शतपदीस्ततः । घृतक्षीरादिसेकेन तं नृपं समतर्पयत् ॥ १७२ क्रमात्तस्मिन्समाश्वस्त रोगमुक्ते महीपतौ । घटे तान्प्राणिनो दृष्ट्वा को न तत्र विसिस्मिये ।। १७३ राजा च स विलोक्यैतान्कुकीटान्मूर्धनिर्गतान् । तत्रास दध्यौ मुमुदे मेने जन्म निजं पुनः ॥ १७४ कृतोत्सवश्च स स्नातः कीर्तिसेनामपूजयत् । तामनाहतराज्यार्धा ग्रामहस्त्यश्वकाञ्चनैः ।। देवी च मत्रिणश्चैतां हेम्ना वस्त्रैरपूरयन् । प्रभुप्राणप्रदोऽस्माकं पूज्यो भिपगसाविति ॥ १७६ सा च तस्यैव राजस्तान्हसेऽर्थान्संप्रति न्यधान् । कंचित्काल व्रतस्थोऽहमित्युक्त्वा भञपेक्षिणी ।। १७७ ततः संमान्यमानात्र सर्वैः कान्यप्यहानि सा । यावत्पुरुपवेपेण कीर्तिसेनावतिष्ठते । १७८ तायच्छुश्राव लोकात्तं बलभीतः समागतम् । सार्थवाहं पथा तेन देवसेनं निजं पतिम् ।। १७९ पुरि तनाथ तं सार्थ प्राप्तं युद्धव साभ्यगान् । भर्तारं तमपश्यञ्च मयूरीव नवाम्बुदम् ।। १८० चित्तेनेव चिरौत्सुक्यसंतापप्रविलायिना । दत्तार्यानन्दवाप्पेण पादयोस्तस्य चापनन् ।। सोऽपि प्रत्यभ्यजानाध वेपन्छन्नां निरूप्य साम् । भर्ता भास्वत्करालक्ष्यां दिना मूर्तिमिवन्दवीम् ॥ १८२ १६७ १८१ ·१३३ १८३ १८४ १८५ १८६ १८७ १८८ १८९ १९० १९१ १९२ १९३ तरङ्गः ४11 मदनमञ्चकालम्बकः ६। तस्य तद्वदनेन्दुं च चन्द्रकान्तस्य पश्यतः । देवसेनस्य हृदयं चित्रं न गलति स्म यत् ॥ अथास्यां कीर्तिसेनायामेवं प्रकटितालनि । किमेतदिति साश्चर्य स्थिते तस्मिंश्च तत्पतौ ॥ विस्मिते च वणिग्ग्रामे तद्रुद्धैव सविस्मयः । स राजा वसुदत्तोऽत्र स्वयमेव किलाययौ ।। तेन पृष्टा च सा कीर्तिसेना पत्युः पुरोऽसिलम् । श्वश्रूदुश्चरितोत्पन्नं स्ववृत्तान्तमवर्णयत् ।। देवसेनश्च तच्छ्रुत्वा तद्भर्ता स स्वमातरि । पराङ्मुसोऽभवत्कोपक्षमाविस्मयहर्पवान् ॥ भर्तृभक्तिरथारूढाः शीलसंनाहरक्षिताः । धर्मसारथयः साध्व्यो जयन्ति मतिहेतयः ।। इति तत्र स्थितोऽवादीदाकण्यैव तदद्भुतम् । चरितं कीर्तिसेनायाः सानन्दः सकलो जनः ।। राजाप्युवाच पत्यर्थमाश्रितक्लेशयानया । सीतादेव्यपि रामस्य परिक्लेशवहा जिता ॥ तदेपा धर्मभगिनी मम प्राणप्रदायिनी । इत्युक्तवन्तं तं भूपं कीर्तिसेनाथ साप्रवीत् ।। देव त्वत्प्रीतिदायो यस्तव हस्ते मम स्थितः । ग्रामहस्त्यश्वरत्नादिः स मे भर्ने समय॒ताम् ।। एवमुक्तस्तया राजा दत्त्वा प्रामादि तस्य तत् । तद्भर्तुर्देवसेनस्य प्रीतः पट्टे बबन्ध सः ।। अथ नरपतिदत्तस्तैर्वणिज्यार्जितैश्च प्रसनभरितकोषो देवसेनो धनौषैः । परिहृतजननीकः संस्तुवन्कीर्तिसेनां कृतवसतिरमुप्मिन्नेव तस्थौ पुरे सः ।। सुखमपगतपापश्वश्रुक कीर्तिसेनाप्यसमचरितलब्धरयातिरासाद्य तत्र । न्यवसदखिलभोगैश्वर्यभागान्तिकस्था सुकृतफलसमृद्धिदेहवद्धव भर्तुः ।। एवं विपह्य विधुरस्य विधेर्नियोगमापत्सु रक्षितचरित्रधना हि साध्व्यः । गुप्ताः स्वसत्त्वविभवेन महत्तमेन कल्याणमाद्धति पत्युरथात्मनश्च ।। इत्थं च पार्थिवकुमारि भवन्ति दोषाः श्वश्रूननन्दविहिता यहवो वधूनाम् ॥ तद्भर्तृवेश्म तव तादृशमर्थयेऽहं श्वश्रून यत्र न च यत्र शठा ननन्दा ॥ इतीदमानन्दिकथाद्भुतं सा मुसान्निशम्यासुरराजपुत्र्याः । सोमप्रभाया मनुजेन्द्रपुत्री कलिगसेना परितुप्यति स्म । ततो विचित्रार्थकथावसानं दृष्ट्वेव गन्तुं मिहिरे प्रवृत्ते । सोत्को समालिङ्गय कलिङ्गसेना सोमप्रभा खं भवनं जगाम ।। इति महाकविधीसोमदेवभट्टविरचिते क्थासरित्सागरे मदनमशुकालम्बके तृतीयस्तरङ्गः । १९४ १९५ १९६ १९७ १९८ १९९ १ २ ४ ५ चतुर्थस्तर । ततः स्वसद्म यातायाः पश्चान्मार्गमवेक्षितुम् । सोमप्रभायाः स्नेहेन मार्गहासमास्थिताम् ।। कलिङ्गसेनामारातां ददर्श गगनागतः । देवान्मदनवेगाख्यो युवा विद्याधराधिपः । स तां दृष्ट्वैव रूपेण जगत्रितयमोहिनीम् । क्षोभं जगाम कामैन्द्रजालिकस्येव पिच्छिकाम् ।। अलं विद्याधरस्त्रीमिः का कथाप्सरसामपि । यत्रेहगेतदेतस्या मानुप्या रूपमद्भुतम् ॥ तदेषा यदि मे न स्याद्भार्या किं जीवितेन तत् । कथं च मानुपीसझं कुर्या विद्याधरोऽपि सन् ।। इत्यालोच्य स दध्यौ च विद्या प्रज्ञप्तिसंज्ञिकाम् । सा चाविर्भूय साकारा तमेवमवदत्तदा ।। तत्त्वत्तो मानुपी नेयमेपा शापन्यताप्सराः । जाता कलिङ्गदत्तस्य गृहे सुभग भूपतेः ।। इत्युक्त विद्यया सोऽथ हृष्टो गत्वा स्वधामनि । विद्याधरोऽन्यविमुसः कामातः समचिन्तयत् ।। हठाद्यदि हराम्येतां तदेतन्मे न युज्यते । स्त्रीणां हठोपभोगे हि मम शापोऽस्ति मृत्युः ।। तदेतत्प्राप्तये शंभुराराध्यस्तपसा मया । तपोऽधीनानि हि श्रेयांस्युपायोऽन्यो न विद्यते ॥ इति निश्चित्य चान्येार्गत्या ऋपभपर्वतम् । एकपास्थितस्तेपे निराहारस्तपांसि सः ।। अथ तुष्टोऽचिरात्तीबैस्तपोमिर्दत्तदर्शनः । एवं मदनवेगं तमादिदेशाम्बिकापतिः ।। एपा फलिङ्गसेनाख्या ख्याता रूपेण भूतले । कन्या नास्याच भापि सदृशो रूपसंपदा ।। ७ ८ १२ १३ ·२४ २७ १३४. कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ३०। एकस्तु वत्सराजोऽस्ति स चैतामभिवाञ्छति । किं तु वासवदत्ताया भीत्या नार्थयते स्फुटम् ॥ १४ एपापि रूपलुब्धा तं श्रुत्वा सोमप्रभामुखात् । स्वयंवराय वत्सेशं राजपुत्र्यमिवाञ्छति ।। १५ तत्र यावद्विवाहोऽस्था न भवेत्तावदन्तरा । कृत्या कालासहस्येव रूपं वत्सेश्वरस्य तत् ।। गत्वा गान्धर्वविधिना भार्या कुर्याद्भवानिमाम् । एवं कलिगसेनासौ तव सेत्स्यति सुन्दरी ॥ १७ इत्यादिष्टः स शर्वेण प्रणिपत्याथ तं ययौ । गृहं मदनवेगः स्वं कालकूटगिरेस्तदम् ।। १८ अत्रान्तरे प्रतिनिशं गच्छन्त्या निजमन्दिरम् । प्रतिप्रभातमायान्त्या यत्रेण व्योमगामिना । १९ तया तक्षशिलापुर्या सा सोमप्रभया सह । कलिङ्गसेना क्रीडन्ती तां जगादेकदा रहः ॥ सखि वाच्यं न कस्यापि त्वया यत्ते ब्रवीम्यहम् । विवाहो मम संप्राप्त इति जाने यतः शृणु ॥ २१ इह मां याचितुं दूताः प्रेपिता बहुभिर्नुपैः । ते च तातेन संवृत्य तथैव प्रेपिता इतः ॥ २२ यस्तु प्रसेनजिन्नाम श्रावस्त्यामस्ति भूपतिः । तदीयः केवलं दूतः सादरं तेन सत्कृतः ।। २३ भत्रितं चाम्बयाप्येतत्तन्मन्ये मद्वरो नृपः । स तातस्य तथाम्बायाः कुलीन इति संमतः ।। स हि तत्र कुले जातो यन्नाम्बाम्बालिकादिकाः । पितामह्यः कुरूणां च पाण्डवानां च जज्ञिरे ।। २५ तत्प्रसेनजिते तस्मै सखि दत्तास्मि सांप्रतम् । तातेन राज्ञे श्रावस्त्यां नगर्यामिति निश्चयः ।। २६ एतत्कलिङ्गसेनातः श्रुत्वा सोमप्रभा शुचा । सृजन्तीवापरं हारं सद्यो धाराश्रुणारुदत् ।। जगाद चैतां पृच्छन्ती वयस्यामश्रुकारणम् । दृष्टनिःशेपभूलोका सा मयासुरपुत्रिका ।। २८ वयो रूपं कुलं शीलं वित्तं चेति वरस्य यत् । मृग्यते सखि तत्राद्यं वयो वंशादिकं ततः ।। प्रसेनजिच प्रवयाः स दृष्टो नृपतिर्मया । जातीपुष्पस्य जात्येव जीर्णस्यास्य कुलेन किम् ॥ हिमशुभ्रेण तेन त्वं हेमन्तेनेव पद्मिनी । परिम्लानाम्बुजमुखी युक्ता शोच्या भविष्यसि ।। ३१ अतो जातो विपादो मे प्रहर्पस्तु भवेन्मम । यदि स्याद्वत्सराजस्ते कल्याण्युदयनः पतिः ॥ ३२ तस्य नास्ति हि रूपेण लावण्येन कुलेन च । शौर्येण च विभूत्या च तुल्योऽन्यो नृपतिर्भुवि ।। ३३ तेन चेयुज्यसे भर्ना सदृशेन कृशोदर । धातुः फलति लावण्यनिर्माणं तदिदं त्वयि ।। ३४ इति सोमप्रभाकृतैर्वाक्यैर्यौरिवेरितम् । ययौ कलिगसेनाया मनो वत्सेश्वरं प्रति ॥ ३५ ततश्च सा तां पप्रच्छ राजकन्या मयालजाम् । कथं स वत्सराजाख्यः ससि किंवंशसंभवः ।। ३६ कथं चोदयनो नाम्ना त्वया मे कथ्यतामिति । साथ सोमप्रभावादीच्छृणु तत्सखि वच्मि ते ।। वत्स इत्यस्ति विख्यातो देशो भूमेर्विभूपणम् । पुरी तत्रास्ति कौशाम्बी द्वितीयेयामरावती ॥ ३८ तस्यां स कुरुते राज्यं यतो वत्सेश्वरस्ततः । वंशं च तस्य कल्याणि कीर्त्यमानं मया शृणु ॥ ३९ पाण्डवस्यार्जुनस्याभूदमिमन्युः किलात्मजः । चक्रव्यूहमिदा येन नीता कुरुचमूः क्षयम् ।। तस्मात्परीक्षिदभवद्राजा भरतवंशभृत् । सर्पसत्रप्रणेताभूत्ततोऽपि जनमेजयः ॥ ततोऽभवच्छतानीकः कौशाम्बीमध्युवास यः । यश्च देवासुररणे दैत्यान्हत्वा व्यपद्यत ।। ४२ तस्माद्राजा जगच्छाव्यः सहस्रानीक इत्यभूत् । यः शक्रोपितरथो दिवि चके गतागतम् ।। तस्य देव्यां मृगावत्यामसावुदयनोऽजनि । भूपणं शशिनो वंशे जगन्नेत्रोत्सवो नृपः ॥ नाम्नो निमित्तमप्यस्य शृणु सा हि मृगावती । अन्तर्वनी सती राज्ञो जनन्यस्य सुजन्मनः ॥ उत्पन्नरुधिरनानदोहदा पापभीरुणा । भर्चा रचितलाक्षादिरसवापीकृताप्लवा ।। पक्षिणा तायवंश्येन निपयामिपशङ्कया। नीत्वा विधिवशात्त्यक्ता जीवन्येवोदयाचले ।। तत्र चाश्वासिता भूयो भर्तृसंगमवादिना । जमदग्न्यर्पिणा दृष्टा स्थितासौ तन्त्र चाश्रमे ।। अवज्ञाजनितेर्ष्यायाः कंचित्कालं हि तादृशः । शापतिलोत्तमातोऽभूत्तगर्तुस्तद्वियोगदः ।। दिवसः सा च तत्रैव जमदग्न्याश्रमे सुतम् । उदयाद्री प्रसूते ग्म द्यौरिन्दुमिव नूतनम् ।। असावुदयनो जातः सार्वभौमो महीपतिः । जनिप्यते च पुत्रोऽस्य सर्वविद्याधराधिपः ।। इत्युचार्याम्बराद्वाणीमशरीरां तदा कृतम् । नामोदयन इत्यस्य देवरुदयजन्मतः ॥ ३७ ४१ ४४ ४८ ४९ है ·५४ तरङ्गः ४। मदनमञ्चकालम्बकः ६॥ १३५ सोऽपि शापान्तबद्धाशः कालं मातलियोधितः । कृच्छ्रात्सहस्रानीकस्तां विनानैपीन्मृगावतीम् ।। प्राप्ते शापावसाने तु शवराद्विधियोगतः । उद्याद्ररुपायातात्प्राप्याभिज्ञानमासनः ।। आवेदितार्थस्तत्कालं गगनोद्गतया गिरा । शवरं तं पुरस्कृत्य जगामैवोदयाचलम् ॥ तत्र वाञ्छितसंसिद्धिमिव प्राप्य मृगावतीम् । भार्यामुदयनं तं च मनोराज्यमिवालजम् ।। तौ गृहीत्वाथ कौशाम्बीमागत्यैवाभिषिक्तवान् । यौवराज्ये तनूजं तं तद्गुणोत्कर्पतोपितः ॥ यौगन्धरायणादींश्च तस्मै मत्रिसुतान्ददौ । तेनात्तमारो बुभुजे भोगान्भार्याससश्चिरम् ॥ ५८ कालेनारोप्य राज्ये च तमेवोदयनं सुतम् । वृद्धः सभार्यासचिवो ययौ राजा महापथम् ।। एवं स पित्र्यं राज्यं तत्प्राप्य जित्वा ततोऽखिलाम् । यौगन्धरायणसखः प्रशास्त्युदयनो महीम् ।। ६० इत्याशु कथयित्वा सा कथां सोमप्रभा रहः । सखी कलिगसेनां तां पुनरेवमभापत ।। ६१ एवं घत्सेपु राजत्वाद्वत्सराजः सुगात्रि स: । पाण्डवान्वयसंभूत्या मोमवंशोद्भवस्तथा ।। नानाप्युदयनः प्रोक्तो देवरुदयजन्मना । रूपेण चान संसारे कंदर्पोऽपि न तादृशः ॥ स एकस्तव तुल्योऽस्ति पतिस्त्रैलोक्यसुन्दरि । स च वाञ्छति लावण्यलुब्धस्त्वां प्रार्थितां ध्रुवम् ।। ६४ किं तु चण्डमहासेनमहीपतितनूद्भवा । अस्ति वासवदत्ताख्या तस्याऽयमहिपी ससि ।। तया स च वृतस्त्यक्त्वा वान्धवानतिरक्तया । उपाशकुन्तलादीनां कन्यानां हृतलजया ।। नरवाहनदत्ताख्यस्तस्यां जातोऽम्य चामजः । आदिष्टः किल देवैयाँ भावी विद्याधराधिपः ।। अतस्तस्याः स क्त्सेशो विभ्यत्त्वां नेह याचते । सा च दृष्टा मया न त्वां स्पर्धते रूपसंपदा ॥ एवमुक्तवती तां च सखी सोमप्रभा तदा । कलिङ्गसेना वत्सेशसोत्सुका निजगाद सा ॥ ६९ जानेऽहमेतद्वश्यायाः पित्रोः शक्यं तु किं मम । सर्वज्ञा सप्रभावा च तत्त्वमेवात्र मे गतिः ॥ दैवायत्तमिदं कार्य तथा चान कथां शृणु । सोमप्रभा तामित्युक्त्वा शशंसास्सै कथामिमाम् ।। राजा विक्रमसेनाख्य उज्जयिन्यामभूत्पुरा । तस्य तेजस्वतीत्यासीद्रूपेणाप्रतिमा सुता ।। ७२ तस्याश्चाभिमतः कश्चित्प्रायो नाभूद्वरो नृपः । एकदा च ददशैकं पुरुपं सा स्वहhगा ॥ ७३ तेन स्वाकृतिना दैवात्संगतिं वाञ्छति स्म सा । स्वाभिप्रायं च संदिश्य तस्मै स्वां व्यसृजत्सखीम् ।। ७४ सा गला तत्सरसी तस्य पुंसः साहसशङ्किनः । अनिच्छतोऽपि प्राथ्र्यैवं यत्नासंकेतकं व्यधात् ।। एतद्देवकुलं भद्र विविक्तं पश्यसीह यम् । अत्र रात्रौ प्रतीक्षेथा राजपुञ्यास्त्वमागमम् ।। इत्युक्त्वा सा तमामय गत्वा तस्यै तभ्यधात् । तेजस्वत्यै ततः सापि तस्थौ सूर्यावलोकिनी ॥ पुमांश्च सोऽनुमान्यापि भयात्काप्यन्यतो ययौ । न भेकः कोकनदिनी किंजल्कास्वादकोविदः ॥ अत्रान्तरे च कोऽप्यन राजपुत्रः कुलोदतः । मृते पितरि तन्मित्रं राजानं द्रष्टुमाययौ । ७९ स चात्र सायं संप्राप्तः सोमदत्ताभिधो युवा । दायादहतराज्यादिरेकाकी कान्तदर्शनः ।। विवेश दैवात्तत्रैव नेतुं देवकुले निशाम् । राजपुत्र्याः ससी यत्र पुंसः संकेतमादिशत् ।। ८१ तं तत्र स्थितमभ्येत्य राजपुत्र्यविभाव्य सा । निशायामनुरागान्धा स्वयंवरपति व्यधात् ।। सोऽज्यभ्यनन्दत्तूष्णीं तां प्राज्ञो विधिसमर्पिताम् । संसूचयन्ती भाविन्या राजलक्ष्म्या समागमम् ॥ ८३ ततः क्षणाद्राजसुता सा विलोक्यैवमेव तम् । कमनीयतमं मेने धात्रामानमवञ्चितम् ।। ८४ अनन्तरं कथां कृत्वा यथास्वं संविदा तयोः । एका स्वमन्दिरमगादन्यस्तत्रानयनिशाम् ।। प्रातर्गत्वा प्रतीहारमुखेनावेद्य नाम सः । राजपुत्रः परिज्ञातो राज्ञः प्राविशदन्तिकम् ।। तत्रोक्तराज्यहारादिदुःसस्य स कृतादरः । अङ्गीचके सहायत्वं राजा तस्यारिमर्दने । मतिं चने च तां तस्मै दातुं प्राग्दित्सितां सुताम् । मनिभ्यश्च तदैवैतमभिप्रायं शशंस सः॥ अथैतस्मै च राज्ञे तं सुतावृत्तान्तमभ्यधात् । देवी वा योधिता पूर्व तयैवाप्तसखीमुसैः ।। असिद्धानिष्टसिद्धेष्टकाकतालीयविस्मितम । ततस्तं तत्र राजानमेको मन्त्री तदानीत् ।। विधिरेच हि जागर्ति भन्यानामर्थसिद्धिपु । असंचेतयमानानां समृत्यः स्वामिनामिव ।। ७८ ८० ८९ ९० ११ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ३०॥ १०८ तथा च कथयाम्येतां राजन्नन कथां शृणु । बभूव हरिशर्मारयः कोऽपि मागे कचिहिजः ॥ ९२ स दरिद्रश्च मूर्सश्च वृत्त्यभावेन दुःस्थितः । पूर्वदुष्कृतभोगाय जातोऽतिवहुवालकः ।। सकुटुम्बो भ्रमन्भिक्षां प्राप्यकं नगरं क्रमात् । शिश्रिये स्थूलदत्ताख्यं गृहस्थं स महाधनम् ॥ गवादिरक्षकान्पुत्रान्भार्या कर्मकरी निजाम् । तस्य कृत्वा गृहाभ्यणे प्रैष्यं कुर्वनुवास सः ।। ९५ एकदा स्थूलदत्तस्य सुतापरिणयोत्सवः । तस्याभूदागतानेकजन्ययात्राजनाकुलः ॥ तदा च हरिशर्मात्र तद्गृहे सकुटुम्बकः । आकण्ठघृतमांसादिभोजनास्था ववन्ध सः ।। तद्वेलां वीक्षमाणोऽथ स्मृतः केनापि नान सः । ततोऽनाहारनिर्विण्णो भार्यामित्यत्रवीनिशि ॥ ९८ दारियादिह मौख्याच ममेदृशमगौरवम् । तत्र कृत्रिमं युक्त्या विज्ञानं प्रयुनज्म्यहम् ॥ ९९ येनास्य स्थूलदत्तस्य भवेयं गौरवास्पदम् । त्वं प्राप्तेऽवसरे चास्मै ज्ञानिनं मां निवेदय ।। १०० इत्युक्त्वा तां विचिन्त्यात्र धिया सुप्ते जने हयः । स्थूलदत्तगृहात्तेन जहे जामातृवाहनः ।। १०१ दूरे प्रच्छन्नमेतेन स्थापितं प्रातरत्र तम् । इतस्ततो विचिन्वन्तोऽप्यश्वं जन्या न लेभिरे।। १०२ अथामङ्गलवित्रस्तं हयचौरगवेपिणम् । हरिशर्मवधूरेत्य स्थूलदत्तमुवाच सा ।। १०३ भर्ता मदीयो विज्ञानी ज्योतिर्विद्यादिकोविदः । अश्वं वो लम्भयत्येनं किमर्थं स न पृच्छयते ॥ १०४ तच्छ्रुत्वा स्थूलदत्तस्तं हरिशर्माणमाह्वयत् । ह्यो विस्मृतो हृतेऽश्वे तु स्मृतोऽस्म्यद्येति वादिनम् ॥ १०५ विस्मृतं नः क्षमस्वेति प्रार्थितं ब्राह्मणं च सः। पप्रच्छ केनापहृतो यो नः कथ्यतामिति ॥ १०६ हरिशर्मा ततो मिथ्या रेखाः कुर्वन्नुवाच सः । इतो दक्षिणसीमान्ते चौरैः संस्थापितो हयः ॥ १०७ प्रच्छन्नस्थो दिनान्ते च दूरं यावन्न नीयते । तावदानीयतां गत्वा त्वरितं स तुरंगमः ॥ तच्छ्रुत्वा धावितैः प्राप्य क्षणात्स बहुभिर्नरैः । आनिन्येऽश्वः प्रशंसद्भिर्विज्ञानं हरिशर्मणः ।। १०९ ततो ज्ञानीति सर्वेण पूज्यमानो जनेन सः । उवास हरिशर्मात्र स्थूलदत्तार्चितः सुसम् ॥ ११० अथ गच्छत्सु दिवसेष्वत्र राजगृहान्तरात् । हेमरत्नादि चौरेण भूरि केनाप्यनीयत ॥ १११ नाज्ञायत यदा चौरस्तदा ज्ञानिप्रसिद्धितः । आनाययामास नृपो हरिशर्माणमाशु तम् ।। ११२ स चानीतः क्षिपन्कालं वक्ष्ये प्रातरिति ब्रुवन् । वासके स्थापितो ज्ञानविग्नो राज्ञासुरक्षितः ॥ ११३ तत्र राजकुले चासीन्नाम्ना जिह्वेति चेटिका । यया भ्रात्रा समं तच्च नीतमभ्यन्तराद्धनम् ।। ११४ सा गत्वा निशि तत्रास्य वासके हरिशर्मणः । जिज्ञासया ददौ द्वारि कर्ण तज्ज्ञानशङ्किता ।। ११५ हरिशर्मा च तत्कालमेककोऽभ्यन्तरे स्थितः । निजां जिह्वां निनिन्दैवं मृपाविज्ञानवादिनीम् ।। ११६ भोगलम्पटया जिह्वे किमिदं विहितं त्वया । दुराचारे सहस्व त्वमिदानीमिह निग्रहम् ।। तच्छुत्वा ज्ञानिनानेन ज्ञातास्मीति भयेन सा । जिह्वाख्या चेटिका युक्त्या प्रविवेश तदन्तिकम् ॥ ११८ पतित्वा पादयोस्तस्य ज्ञानिव्यखनमब्रवीत् । ब्रह्मन्नियं सा जिह्वाहं त्वया ज्ञातार्थहारिणी॥ नीत्वा तच मयास्यैव मन्दिरस्यह पृष्ठतः । उद्याने दाडिमस्याधो निसातं भूतले धनम् ।। १२० तद्रक्ष मां गृहाणेमं किंचिन्मे हेम हस्तगम् । एतच्छ्रुत्वा सगर्व स हरिशर्मा जगाद ताम् ।। गच्छ जानाम्यहं सर्व भूतं भव्यं भवत्तथा । त्वां तु नोद्घाटयिष्यामि कृपणां शरणागताम् ।। यच हस्तगतं तेऽस्ति तद्दास्यसि पुनर्मम । इत्युक्ता तेन सा चेटी तथेत्याशु ततो ययौ ॥ हमा च स ततो विस्मयादित्यचिन्तयत् । असाध्यं साधयत्यर्थ हेलयाभिमुसो विधिः ।। १२४ यादहापस्थितेऽनर्थे सिद्धोऽर्थोऽशङ्कितं मम । खजिह्वां निन्दतो जिहा चौरी मे पतिता पुरः ।। शवयव प्रकाशन्ते यत प्रच्छन्नपातकाः । इत्याद्याकलयन्सोऽत्र हष्टो रात्रिं निनाय ताम् ।। प्रातवालीकविज्ञानयुक्त्या नीत्वा स तं नृपम् । तत्रोद्याने निसातस्थं प्रापयामास तद्धनम् ।। चौरं चाप्यपनीतांशं शशंस प्रपलायितम् । ततस्तुष्टो नृपस्तस्मै प्रामान्दातुं प्रचक्रमे ।। कथं स्वान्मानुपागम्यं ज्ञानं शाखं विनेयम् । तन्नूनं चौरसंकेतकृतेयं धूर्तजीविका ।। तस्मादेपोऽन्यया युक्त्या वारमेकं परीक्ष्यताम् । देव ज्ञानीति करें तं मन्त्री राजानमभ्यधात् ॥ ११७ ११९ १२२ १२३ १२६ १२७ १२८ १२९ ·१३७ तरङ्गः ५। मदनमञ्चकालम्बकः ६। १३७ ततोऽन्तःक्षिप्तमण्डूकं सपिधानं नवं घटम् । स्वैरमानाय्य राजा तं हरिशर्माणमब्रवीत् ॥ १३१ ब्रह्मन्यदस्मिन्घटके स्थितं जानासि तद्यदि । तदद्य ते करिष्यामि पूजां सुमहतीमहम् ॥ १३२ तच्छ्रुत्वा नाशकालं तं मला स्मृत्वा ततो निजम् । पित्रा क्रीडाकृतं वाल्ये मण्डूक इति नाम सः ।। १३३ विधातृप्रेरितः कुर्वस्तेनान परिदेवनम् । ब्राह्मणो हरिशर्मात्र सहसैवैवमब्रवीत् ।। साधोरेव तु मण्डूक तवाकाण्डे घटोऽधुना । अवशस्य विनाशाय संजातोऽयं हठादिह ।। २३५ तच्छ्रुत्वाहो महाज्ञानी भेकोऽपि विदितोऽमुना । इति जल्पन्ननन्दात्र प्रस्तुतार्थान्वयाननः ।। १३६ ततस्तत्प्रातिभज्ञानं मन्वानो हरिगर्मणे । तुष्टो राजा ददौ ग्रामान्सहेमच्छवाहनान् ॥ क्षणाच हरिशार्मा स जज्ञे सामन्तसंनिभः । इत्थं दैवेन साध्यन्ते सदर्थाः शुभकर्मणाम् ।। तत्सोमदत्तं सदृशं दैवेनैवाभिसारिता । निवार्यासदृशं राजंस्तव तेजस्वती सुता ॥ इति मन्त्रिमुसाछुत्वा तस्मै राजसुताय ताम् । राजा विक्रमसेनोऽथ ददौ लक्ष्मीमिवात्मजाम् ॥ १४० ततः श्वशुरसैन्येन गत्वा जित्वा रिपूंश्च सः । सोमदत्तः स्वराज्यस्थस्तस्थौ भार्यासखः सुसम् ॥ १४१ एवं विधेर्भवति सर्वमिदं विशेपात्त्वामीदगी घटयितुं क इह क्षमेत । वत्सेश्वरेण सदृशेन विनैव दैवं कुर्यामहं सखि किमत्र कलिङ्गसेने ।। १४२ इत्थं कथां रहसि राजसुता निशम्य सोमप्रभावदनतोऽत्र कलिङ्गसेना । तत्प्रार्थिनी शिथिलवन्धुभयत्रपा सा वत्सेशसंगमसमुत्कमना वभूव ।। १४३ अथास्तमुपयास्यति त्रिभुवनैकदीपे रचौ प्रभातसमयागमावधि कथंचिदामध्य ताम् । सलीमभिमतोद्यमस्थितमति समार्गेण सा मयासुरसुता ययौ निजगृहाय सोमप्रभा ॥ १४४ इति महाकविश्रीसोमदेवभटविरचिते क्थासरित्सागरे मदनमचुकालम्बके चतुर्थस्तरङ्गः । पञ्चमस्तरजा । ur ततोऽन्येशुरुपेतां तां प्रातः सोमप्रभा ससीम् । कलिङ्गसेना विश्रम्भात्कथां कुर्वत्युवाच सा ।। मां प्रसेनजिते राज्ञे तातो दास्यति निश्चितम् । एतच्छ्रुतं मयाम्बातो दृष्टो वृद्ध, स च त्वया ॥ वत्सेशस्तु यथा रूपे त्वयैव कथितस्तथा । श्रुतिमार्गप्रविष्टेन हृतं तेन यथा मनः ।। तत्प्रसेनजितं पूर्व प्रदय नय तत्र माम् । आस्ते वत्सेश्वरो यत्र किं तातेन किमम्यया । एवमुक्तवती तां च सोत्को सोमप्रभाब्रवीत् । गन्तव्यं यदि तद्यामो यत्रेण व्योमगामिना । किं तु सर्व गृहाण त्वं निजं परिकरं यतः । दृष्ट्वा वत्सेश्वरं भूयो नागन्तुमिह शक्ष्यसि ।। न च त्वं द्रक्ष्यसि पुनः पितरौ न स्मरिष्यसि । दूरस्थां प्राप्तदयिता विस्मरिष्यसि मामपि ॥ नह्येवमहमेष्यामि भर्तृवेश्मनि ते ससि । तच्छ्रुत्वा राजकन्या सा रुदती तामभापत ॥ तर्हि वत्सेश्वरं तं त्वमिहैवानय मे ससि । नोत्सहे तत्र हि स्थातुं क्षणमेकं त्वया विना ॥ मानिन्ये चानिरुद्धः किमुपायाचित्रलेखया। जानत्यपि तथा चैतां मत्तस्त्वं तत्कथां शृणु ।। याणासुरस्य तनया बभूवोपेति विश्रुता । तस्याश्चाराधिता गौरी पतिप्राप्त्यै वरं ददौ ।। स्वप्ने प्राप्स्यसि यत्सङ्गं स ते भर्ता भवेदिति । ततो देवकुमाराभं कंचित्स्वप्ने ददर्श सा॥ गान्धर्वविधिना तेन परिणीता तथैव च । प्राप्ततत्सत्यसंभोगा प्राबुध्यत निशाक्षये ॥ अदृष्ट्वा तं पतिं दृष्टं दृष्ट्वा संभोगलक्षणम् । स्मृत्वा गौरीवरं साभूत्सातकभयविस्मया ॥ ताम्यन्ती च ततः सा तं स्वप्ने दृष्टं प्रियं विना । पृच्छन्त्यै चित्रलेखायै सख्यै सर्व शशंस तत् ॥ सापि नामाद्यभिज्ञानं न किचित्तस्य जानती । योगेश्वरी चित्रलेसा वामुपामेवमत्रवीत् ॥ ससि देवीवरस्यायं प्रभावोऽत्र किमुच्यते । कि त्यभिज्ञानशून्यते सोऽन्वेष्टव्यः प्रियः कथम् ।। परिजानासि चेत्तं ते ससुरासुरमानुपम् । जगहिसामि तन्मध्ये तं मे दर्शय येन सः ।। आनीयते मयेत्युक्ता सा तथेत्युदिते तया । चित्रलेखा क्रमाद्विश्वमलिसद्वर्णवर्तिमिः ।। ११ १२ १३ १४ १५ १६ - ·१३८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३१॥ तत्रोपा सोऽयमित्यस्या हृष्टाहुल्या सझम्पया । द्वारपत्यां यदुकुलादनिरुद्धमदर्शयत् ।। चित्रलेखा ततोऽवादीसखि धन्यासि यत्त्वया । भर्तानिरुद्धः प्राप्तोऽयं पौत्रो भगवतो हरेः॥ २१ योजनानां सहस्रेषु पष्टौ वसति स वितः । तच्छ्रुत्वा साधिकौत्सुक्यवशात्तामब्रवीदुपा ॥ २२ 'नाद्य चेत्सखि तस्याङ्कं श्रये श्रीखण्डशीतलम् । तदत्युद्दामकामानिनिर्दग्धां विद्धि मां मृताम् ।। २३ श्रुत्वैतचित्रलेखा सा तामाश्वास्य प्रियां सखीम् । तदैवोत्पत्य नभसा ययौ द्वारवतीं पुरीम् ॥ २४ ददर्श च पृथूत्तु मन्दिरैरब्धिमध्यगाम् । कुर्वती तं पुनः क्षिप्तमन्याद्रिशिसरभ्रमम् ।। तस्यां सुप्तं निशि प्राप्य सानिरुद्धं विवोध्य च । उपानुराग ते तस्मै शशंस स्वप्नदर्शनात् ।। २६ आदाय चात्ततद्रूपस्वप्रवृत्तान्तमेव तम् । सोकं सिद्धिप्रभावेण क्षणेनैवाययौ ततः ॥ एत्य चावेक्षमाणायास्तस्याः सख्याः खवर्सना । प्रावेशयदुपायास्तं गुप्तमन्तःपुरं प्रियम् ।। सा दृष्ट्वैवानिरुद्धं तमुपा साक्षादुपागतम् । अमृतांशुमिवाम्भोधिवेला नाङ्गेष्ववर्तत ॥ ततस्तेन समं तस्थौ सखीदत्तेन तन सा । जीवितेनेव मूर्तेन वल्लभेन यथासुसम् ॥ ३० तज्ज्ञानापितरं चास्याः ऋद्धं वाणं जिगाय सः । अनिरुद्धः स्ववीर्येण पितामहवलेन च ।। ततो द्वारवतीं गत्वा तावभिन्नतनू उभौ । उपानिरुद्धौ जज्ञाते गिरिजाशंकराविव ।। ३२ इत्युपायाः प्रियोऽद्वैव मेलितचित्रलेखया । त्वं समभावाप्यधिका ततोऽपि सखि मे मता ॥ ३३ तन्ममानय वत्सेशमिह मा स्म चिरं कृथाः । एवं कलिङ्गसेनातः श्रुत्वा सोमप्रभाब्रवीत् ॥ ३४ चित्रलेखा सुरखी सा समुत्क्षिप्यानयत्परम् । मादशी किं विध्यात्तु परस्पर्शाद्यकुर्वती ॥ तत्त्वां नयामि तत्रैव यत्र वत्सेश्वरः सखि । प्राक्प्रसेनजितं तं ते दयित्वा त्वदर्थिनम् ।। ३६ इति सोमप्रभोक्ता सा तथेत्युक्त्वा तया सह । कलिङ्गसेना तत्कृप्तं मायायव्रविमानकम् ।। ३७ तदैवारुह्य नभसा सकोपा सपरिच्छदा । कृतप्रास्थानिका प्रायापित्रोरविदिता ततः ॥ ३८ नहि पश्यति तुझं वा श्वभ्रं वा स्त्रीजनोऽप्रतः । स्मरेण नीतः परमां धारां वाजीय सादिना ॥ ३९ श्रावस्ती प्राप्य पूर्व च तं प्रसेनजितं नृपम् । मृगयानिर्गतं दूराजरापाण्डं ददर्श सा ॥ वृद्धाद्रजास्मादिति तां दूरादिव निषेधता । उद्भूयमानेन मुहुश्चामरेणोपलक्षितम् ।। सोऽयं प्रसेनजिद्राजा पिन्नास्मै त्वं प्रदित्सिता । पश्येति सोमप्रभया दर्शितं सोपहासया ॥ जरयायं वृतो राजा का वृणीतेऽपरा त्वमुम् । तदितः सखि शीघ्रं मां नय वत्सेश्वरं प्रति ॥ इति सोमप्रभां चोक्त्वा तत्क्षणं सा तया सह । कलिङ्गसेना व्योम्नैव कौशाम्बी नगरी ययौ ।। तत्रोद्यानगतं सा तं वत्सेशं सख्युदीरितम् । ददर्श दूरात्सोत्कण्ठा चकोरीवामृतत्विषम् ॥ सा तदुत्फुल्लया दृष्ट्या हृन्यस्तेन च पाणिना । प्रविष्टोऽयं पथानेन मामनेत्यप्रवीदिव ।। ४६ ससि संगमयाद्यैव वत्सराजेन मामिह । एनं विलोक्य हि स्थातुं न शक्ता क्षणमप्यहम् ॥ इति चोक्तवतीं तो सा सखी सोमप्रभाब्रवीत् । अद्याशुभं मया किंचिन्निमित्तमुपलक्षितम् ।। तदिदं दिवसं तूष्णीमुद्यानेऽस्मिन्नलक्षिता । अधितिष्ठस्व मा कार्षीः ससि दूरं गतागतम् ॥ प्रातरागत्य युक्तिं वां घटयिष्यामि संगमे । अधुना गन्तुमिच्छामि भर्तुश्चित्तगृहे गृहम् ।। इत्युक्त्या तामवस्थाप्य ययौ सोमप्रभा ततः । वत्सराजोऽपि चोद्यानात्स्वमन्दिरमथाविशत् ॥ ५१ ततः कलिङ्गसेना सा तत्रस्था स्वमहत्तरम् । यथातत्त्वं स्वसंदेशं दत्त्वा वत्सेश्वरं प्रति ॥ प्राहिणोत्प्राविपिद्धापि स्वसख्या शकुनज्ञया । स्वतत्रोऽभिनवारूढो युवतीनां मनोभवः ।। सच गत्वा प्रतीहारमुसेनावेध ताणम् । महत्तरः प्रविश्यैवं वत्सराजं व्यजिज्ञपत् ।। राजन्कलिङ्गदत्तस्य राज्ञस्तक्षशिलापतेः । सुता कलिङ्गसेनारया श्रुत्वा त्वां रूपयत्तरम् ।। स्वयंवरार्थमिह ते संप्राप्ता त्यक्तवान्धवा । मायायत्रविमानेन सानुगा व्योमगामिना ।। ५६ आनीता गुह्मचारिण्या सख्या सोमप्रभारयया । मयासुरस्यासजया नलकूबरभार्यया ।। ' तया विमापनायाहं प्रेपित: स्वीकुरुप्य ताम् । युवयोरस्तु योगोऽयं कौमुदीचन्द्रयोरिव ।। ४१ ४३ ४४ ४८ ५० ५४ ५५ ५८ ·१३९ क ६२ ६३ ६८ ६९ ७२ तरङ्गः५।] मदनमञ्जकालम्बकः ६ । एवं महत्तराच्छूला तं तथेत्यभिनन्द्य च । प्रहृष्टो हेमवस्त्राद्यैर्वत्सराजोऽभ्यपूजयत् ।। आहूय चानवीन्मन्त्रिमुख्यं यौगन्धरायणम् । राज्ञः कलिङ्गदत्तस्य ख्यातरूपा क्षितौ सुता ॥ स्वयं कलिङ्गसेनाख्या वरणाय ममागता । तद्रूहि शीघ्रमत्याज्यां कदा परिणयामि ताम् ।। इत्युक्तो वत्सराजेन मन्त्री यौगन्धरायणः । अस्यायतिहितापेक्षी क्षणमेवमचिन्तयत् ॥ कलिङ्गसेना सा तावत्ल्यातरूपा जगत्रये । नास्त्यन्या तादृशी तस्यै स्पृहयन्ति सुरा अपि ।। तां लब्ध्वा वत्सराजोऽयं सर्वमन्यत्परित्यजेत् । देवी वासवदत्ता च ततः प्राणैर्वियुज्यते ।। नरवाहनदत्तोऽपि नश्येद्राजसुतस्ततः । पद्मावत्यपि तत्स्नेहाद्देवी जीवति दुष्करम् ।। ततश्चण्डमहासेनप्रद्योती पितरौ द्वयोः । देव्योविमुञ्चतः प्राणान्विकृति वापि गच्छतः ।। एवं च सर्वनाशः स्यान्न च युक्तं निपेधनम् । राज्ञोऽस्य व्यसनं यस्माद्वारितस्याधिकीभवेत् ।। तस्मादनुप्रवेशस्य सिद्ध्यै कालं हराम्यहम् । इत्यालोच्य स वत्सेशं प्राह यौगन्धरायणः॥ देव धन्योऽसि यस्यैपा स्वयं ते गृहमागता । कलिङ्गसेना भृत्यत्वं प्राप्तश्चैतत्पिता नृपः ।। तत्त्वया गणकान्पृष्वा सुलग्नेऽस्या यथाविधि । कार्यः पाणिग्रहो राज्ञो बृहतो दुहिता घसौ ।। अद्यास्या दीयतां तावद्योग्यं वासगृहं पृथक् । दासीदासा विसृज्यन्तां वस्त्राण्याभरणानि च ॥ इत्युक्तो मन्त्रिमुख्येन वत्सराजस्तथेति तत् । प्रहृष्टहृदयः सर्व सविशपं चकार सः ॥ कलिङ्गसेना च ततः प्रविष्टा वासवेश्म तत् । स्वमनोरथमासन्नं मत्वा प्राप परां मुदम् ।। यौगन्धरायणः सोऽपि क्षणाद्राजकुलात्ततः । निर्गत्य स्वगृहं गत्वा धीमानेवमचिन्तयत् ।। प्रायोऽशुभस्य कार्यस्य कालहारः प्रतिक्रिया । तथा च वृनशत्रौ प्रारब्रह्महत्यापलायिते ।। देवराज्यमवाप्तेन नहुपेणाभिवाञ्छिता । रक्षिता देवगुरुणा शची शरणमाश्रिता । अद्य प्रातरुपैति त्वामित्युक्त्वा कालहारतः । यावत्स नष्टो नहुपो हुंकारागृहाशापतः ।। प्राप्तश्च पूर्ववच्छक्रः स पुनर्देवराजताम् । एवं कलिङ्गसेनार्थे कालः क्षेप्यो मया प्रभोः ॥ इति संचिन्त्य सर्वेपां गणकानां स संविदम् । दूरलग्नप्रदानाय मन्त्री गुप्तं व्यधात्तदा ।। अथ विज्ञाय वृत्तान्तं देव्या वासवदत्तया । आहूय स महामन्त्री स्वमन्दिरमनीयत ।। तत्र प्रविष्टं प्रणतं रुदती सा जगाद तम् । आर्य पूर्व त्ययोक्तं मे यथा देवि मयि स्थिते ।। पारकला स्ते न्सन्दा सपनी ते भविष्यति । कलिङ्गसेनाम्योपा पश्येह परिणेप्यते ॥ सा च रूपवती तस्यामार्यपुत्रश्च रज्यति । अतो वितथवादी त्वं जातोऽहं च मृताधुना ।। तच्छ्रुत्वा तामवोचत्स मन्त्री यौगन्धरायणः । धीरा भव कथं होतद्देवि स्यान्मम जीवतः ।। त्वया तु नात्र कर्तव्या राज्ञोऽस्य प्रतिकूलता । प्रत्युतालम्ब्य धीरत्वं दर्शनीयानुकूलता ॥ नातुरः प्रतिकूलोक्तैर्वशे वैद्यस्य वर्तते । वर्तते त्वनुकूलोक्तैः सान्नैवाचरतः क्रियाम् ।। प्रतीपं कृष्यमाणो हि नोत्तरेदुत्तरेन्नरः । वाह्यमानोऽनुकूलं तु नोद्योगाब्यसनात्तथा ॥ अतः समीपमायान्तं राजानं त्वमविक्रिया । उपचारैरुपचरेः संवृत्याकारमासनः ।। कलिङ्गसेनास्वीकारं श्रद्दध्यातस्य सांप्रतम् । वृद्धि ब्रुवाणा राज्यस्य सहाये तत्पितर्यपि ॥ एवं कृते च माहात्म्यगुणं दृष्ट्वा परं तव । प्रवृद्धस्नेहदाक्षिण्यो राजासौ भवति त्वयि ।। मत्वा कलिङ्गसेनां च स्वाधीनां नोत्सुको भवेत् । वार्यमाणस्य वाञ्छा हि विपयेवभिवर्धते ।। देवी पद्मावती चैतच्छिक्षणीया त्यानघे । एवं स राजा कार्येऽस्मिन्कालक्षेपं सहेत नः ॥ अतः परं च जानेऽहं पश्येयुक्तिवलं मम । संकटे हि परीक्ष्यन्ते प्राज्ञाः शूराच संगरे । देवि मा विषण्णा भूरिति देवी प्रयोध्य ताम् । तयाढतोक्तिः स ययौ ततो यौगन्धरायणः ।। वत्सेश्वरश्च तदहर्न दिवा न रात्री देव्योयोरपि स वासगृहं जगाम । ताइक्स्वयंवररसोपनमत्कलिङ्गसेनासमाननवसंगमसोत्कचेताः ।। ७७ ८० ८३ ८८ ९१ ·१४० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरम: ३२॥ रात्रिं च दुर्लभरसोत्सुकतातिगाढचिन्तामहोत्सवमयीमिव तां ततस्ते ॥ निन्युः खसद्मसु पृथक्पृथगेव देवीवत्सेशतत्सचिवमुख्यकलिगसेना ॥ ९६ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे मदनममुकालम्बके पञ्चमत्तरशः । पष्टस्तरमः। १ ३ ५ ६ ७ ८ ११ १२ १३ १४ २५ । ततः प्रतीक्षमाणं तं वत्सराजमुपेत्य सः । यौगन्धरायणो धूर्तः प्रातर्मत्री व्यजिज्ञपत् ॥ लग्नः कलिङ्गसेनाया देवस्य च शुभावहः । विवाहमङ्गलायेह किं नाद्यैव विलोक्यते ।। तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्राजा ममाप्येवं हदि स्थितम् । तां विना हि मुहूर्त मे स्थातुं न सहते मनः ।। इत्युक्त्वैव स तत्कालं प्रतीहारं पुरःस्थितम् । आदिश्यानाययामास गणकान्सरलाशयः ।। तेन पृष्टा महामत्रिपूर्वस्थापितसंविदः । ऊचुर्लग्नोऽनुकूलोऽस्ति राज्ञो मासेषु पवितः ।। तच्छ्रुत्वैव भृपा कोपं कृत्वा यौगन्धरायणः । अज्ञा इमे धिगित्युक्ला राजानं निपुणोऽब्रवीत् ।। योऽसौ ज्ञानीति देवेन पूजितो गणकः पुरा । स नागतोऽद्य तं पृष्ट्वा यथायुक्तं विधीयताम् ॥ एतन्मत्रिवचः श्रुत्वा वत्सेशो गणकं तदा । तमप्यानाययामास दोलारूढेन चेतसा ।। सोऽप्यस्य कालहाराय स्थितसंवित्तथैव तम् । लग्नं पृष्टोऽब्रवीद्ध्यात्या यण्मासान्ते व्यवस्थितम् ।। ततो राजानमुद्विग्न इव यौगन्धरायणः । जगाद देव कर्तव्यं किमत्रादिश्यतामिति ।। राजाप्युत्कः सुलग्नपी स विमृश्य ततोऽभ्यधात् । कलिङ्गसेना प्रष्टव्या सा किमाहेत्यवेक्ष्यताम् ।। तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा गृहीत्वा गणकद्वयम् । पार्श्व कलिङ्गसेनाया ययौ यौगन्धरायणः ।। तया कृतादरो दृष्ट्वा तद्रूपं स व्यचिन्तयत् । प्राप्येमा व्यसनाद्राजा सर्व राज्यं त्यजेदिति ॥ उवाच चैनामुद्वाहलग्नं ते गणकैः सह । निश्चेतुमागतोऽस्म्येतैर्जन्मभै तन्निवेद्यताम् ॥ तच्छ्रुत्वा जन्मनक्षत्रं तस्याः परिजनोदितम् । गणकास्ते मृपा कृत्वा विचारं मत्रिसंचिदा ॥ लमं तमेव तत्रापि मासपदान्तवर्तिनम् । नार्वागतः पुरोऽस्तीति वदन्तः पुनरभ्यधुः ॥ श्रुत्वा दूरतरं तं च लग्नमाविमचेतसि । ततः कलिङ्गसेनायां तन्महत्तरकोऽभ्यधात् ।। प्रेक्ष्यो लमोऽनुकूलः प्राग्येन स्यादेतयोः शुभम् । यावत्कालं हि दंपत्योः किं चिरेणाचिरेण वा ।। एतन्महत्तरवचः श्रुत्वा सर्वेऽपि तत्क्षणम् । सक्तमेवमेवैतदिति तत्र यभापिरे ।। यौगन्धरायणोऽप्याह हा कुलग्ने कृते च नः । कलिङ्गदत्तः संबन्धी राजा सेदं ब्रजेदिति ॥ ततः कलिङ्गसेनापि सर्वास्तानवशा सती । यथा भवन्तो जानन्तीत्युक्त्वा तूष्णीं बभूव सा॥ सदेव च वचस्तस्या गृहीत्वामय तां ततः । यौगन्धरायणो राज्ञः पार्श्व सगणको ययौ। तन तस्मै तदावेद्य वत्सेशाय तथैव सः । युक्त्या च तमवस्थाप्य स जगाम निजं गृहम् ।। सिद्धकालातिपातश्च कार्यशेपाय तत्र सः । योगेश्वरात्यं सुहृदं सस्मार ब्रह्मराक्षसम् ॥ स पूर्वप्रतिपन्नस्तं स्वैर ध्यानादुपस्थितः । राक्षसो मत्रिणं नत्वा किं स्मृतोऽस्मीत्यवोचत । ततः स मन्त्री तस्मै तं कृत्स्नं व्यसनदं प्रभोः । कलिङ्गसेनावृत्तान्तमुक्त्वा भूयो जगाद तम् ॥ कालो मया हृतो मित्र तन्मध्ये त्वं स्वयुक्तितः । वृत्तं कलिङ्गसेनायाः प्रच्छन्नोऽस्या निरूपयः ।। विद्याधरादयस्ता हि छन्नं वाञ्छन्ति निश्चितम् । यतोऽन्या तादृशी नास्ति रूपेणास्मिञ्जगत्रये ॥ अतः केनापि सिद्धन सङ्गं विद्याधरेण वा । गच्छेत्सा यदि तय त्वं पश्येतद्भद्रकं भवेत् ॥ अन्यरूयागतश्चान लक्ष्यस्ते दिव्यकामुकः । स्वापकाले यतो दिव्याः सुप्ताः स्खे रूप आसते ।। एवं त्वदृष्टितस्तस्या दोपोऽस्मामिविलोक्यते । तस्यां राजा विरज्येच तत्कार्य निर्वहेज नः ।। इत्युक्तो मत्रिणा तेन सोऽनवीद्ब्रह्मराक्षमः । युस्त्यामेव किं नैतां ध्वंसयामि निहन्मि या ।। १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३ ३१ ३२ ।' १. 'पुस्तकान्तरेऽसायापूर्व पामन्यालिदचस सशसक्षशिलापतेः ।.................................." भय टिमोचरार्थः सोको बनो. .

·४४ ४५ तरङ्गः ६ मदनमञ्चकालम्बकः ६। तच्छुत्वैव महामन्त्री तं स यौगन्धरायणः । उवाच नैतत्कर्तव्यमधर्मो हि महान्भवेत् ।। यश्च धर्ममबाधित्वा स्वेन संसरते पथा । तस्योपयाति साहाय्यं स एवाभीष्टसिद्धिपु ।। तत्तस्याः स्वोत्थितो दोपः प्रेक्षणीयस्त्वया ससे । येनास्माभिर्भवन्मैच्या राजकार्य कृतं भवेत् ।। इति मत्रिवरादिष्टः स गत्वा ब्रह्मराक्षसः । गृहं कलिङ्गसेनाया योगच्छन्नः प्रविष्टवान् ।। अत्रान्तरे सखी तस्याः सा मयासुरपुत्रिका । आगात्कलिङ्गसेनायाः पार्श्व सोगमभा पुनः ।। ३७ सा पृष्ट्वा रात्रिवार्ता तां युक्तवन्धुं मयामजा । राजपुत्रीमुवाचैवं तस्मिञ्शृण्वति राक्षसे । ३८ अद्य पूर्वाह्न एवाहं विचित्य त्वामिहागता । छन्ना त्वतिष्ठं त्वत्पाधै दृष्ट्वा यौगन्धरायणम् ।। ३९ श्रुतश्च युष्मदालापः सर्व चावगतं मया । तत्किं त्वया ह्य एवैतदारब्धं मन्निपिद्धया ।। अव्यपोह्यानिमित्तं हि कार्य यत्कियते सखि । तदनिष्टाय कल्पेत तथा चेमां कथां शृणु ॥ ४१ अन्तर्वेद्यामभूत्पूर्व वसुदत्त इति द्विजः । विष्णुदत्ताभिधानश्च पुत्रस्तस्योदपद्यत । ४२ स विष्णुदत्तो वयसा पूर्णपोडशवत्सरः । गन्तुं प्रववृते विद्याप्राप्तये वलभी पुरीम् ।। मिलन्ति स्म च तस्यान्ये सप्त विप्रसुताः समाः । सप्तापि ते पुनर्मूर्साः स विद्वान्सत्कुलोद्गतः ।। कृत्वान्योन्यपरित्यागशपथं तैः समं ततः । विष्णुदत्तः प्रतस्थे स पित्रोरविदितो निशि ॥ प्रस्थितश्वाग्रतोऽकस्मादनिमित्तमुपस्थितम् । दृष्ट्वा सोऽन वयस्यांस्तान्सहप्रस्थायिनोऽभ्यधात् ।। ४६ अनिमित्तमिदं हन्त युक्तमद्य निवर्तितुम् । पुनरेव प्रयास्यामः सिद्धये शकुनान्विताः ।। तच्छ्रुत्वैव सखायस्तं मूर्खाः सप्तापि तेऽत्रुवन् । मृपा माजीगणः शङ्का नह्यतो विभिमो वयम् ॥ ४८ त्वं चेद्विभेपि तन्मा गा वयं यामोऽधुनैव तु । प्रातर्विदितवृत्तान्ता नास्मांस्त्यश्यन्ति चान्धवाः ।। इत्युक्तवद्भिरस्तैः साकं शपथयत्रितः । विष्णुदत्तो ययावेव स स्मृत्वाघहरं हरिम् ।। राज्यन्ते च विलोक्यान्यदनिमित्तं पुनर्वदन् । मूखैस्तैः सखिभिः सर्वैः स एवं निरभयंत ॥ एतदेवानिमित्तं नः किमन्येनाध्वीलुक । यत्त्वमस्माभिरानीतः काकशङ्की पदे पदे ॥ इत्यादि भर्त्सनां कृत्वा गच्छद्भिस्तैः समं च सः । विवशः प्रययौ विष्णुदत्तस्तूप्णीं बभूव च ।। ५३ नोपदेशो विधातव्यो मूर्खस्य स्वाभिचारिणः । संस्कारोऽवस्करस्येव तिरस्कारकरो हि सः ।। एको बहूनां मूर्याणां मध्ये निपतितो बुधः । पद्मः पाथस्तरङ्गाणामिव चिप्लवते ध्रुवम् ।। तरमादेपा न वक्तव्यं मया भूयो हिताहितम् । तूप्णीमेव प्रयातव्यं विधिः श्रेयो विधास्यति । इत्याद्याकलयन्मूसैः प्रक्रमंस्तैः समं पथि 1 विष्णुदत्तो दिनस्यान्ते शबरग्राममाप सः॥ तत्र भ्रान्त्वा निशि प्राप तरुण्याधिष्ठितं स्त्रिया । गृहमेकं ययाचे च निवासं सोऽथ तां त्रियम् ।। तया दत्तेऽपवरके सहान्यैस्तैर्विवेश सः । ससिभिस्ते च सप्तापि तत्र निद्रां क्षणं ययुः ।। स एको जानदेवासीदमनुष्यगृहाश्रयात् । स्वपन्त्यज्ञा हि निश्चेष्टाः कुतो निद्रा विवेकिनाम् ।। ६० तावच तत्र पुरुपः कोऽप्येको निभृतं युवा । अभ्यन्तरगृहं तस्याः प्रविवेशान्तिकं स्त्रियाः ॥ तेन साकं च सा रेमे चिरं गुप्ताभिभाषिणी । रतिश्रान्तौ च तौ दैवान्निद्रां द्वावपि जग्मतुः ॥ ६२ तय दीपप्रकाशेन सर्व द्वारान्तरेण सः । विष्णुदत्तो विलोकौवं सनिर्वेदमचिन्तयत् ॥ कष्टं कथं प्रविष्टाः स्मो दुश्चारिण्याः स्त्रिया गृहम् । ध्रुवं ज्ञातोऽयमेतस्या न कौमारः पतिः पुनः ॥ ६४ नान्यथा हि भवत्येया सशङ्कनिभृता गतिः । मया चपलचित्यमादावेव च लक्षिता ॥ ६५ अन्यालाभात्प्रविष्टाः स्मः किं त्वत्रान्योन्यसाक्षिणः । इत्येवं चिन्तयशब्दं जनानां सोऽशृणोद्वहिः ॥६६ दर्श प्रविशन्तं च स्वस्वस्थानस्थितानुगम् । युवानमभिपश्यन्तं ससङ्गं शपराधिपम् ।। के यूयमिति पृच्छन्तं मत्वा गृहपति स तम् । भीतः पान्थाः स्म इत्याह विष्णुदत्तः पुलिन्दपम् ॥ ६८ स चान्तः शायरो गत्वा दृष्ट्वा भार्या तथास्थिताम् । चिच्छेद तस्य सुमस्य तजारस्यासिना शिरः॥ ६९ भार्या तु निगृहीता न तेन सा नापि योषिता । मुवि न्यस्तासिनान्यत्र पर्यके सुप्तमेव तु ।। तदृष्ट्वा सप्रदीपेऽन विष्णुदत्तो व्यचिन्तयत् । युक्तं स्त्रीति न यद्भार्या हता दारहरो हतः ॥ ७० २० ·७७ ७८ ८८ ८९ १४२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३२ । किं तु कृत्वेदृशं कर्म यदनेनात्र सुप्यते । विस्रब्धं तदहो चित्रं वीर्यमुद्रिक्तचेतसाम् ।। इत्यत्र चिन्तयत्येव विष्णुदत्ते प्रबुध्य सा । कुखी ददर्श जारं स्वं हतं सुप्तं च तं पतिम् ।। ७३ उत्थाय च गृहीत्वा तत्स्कन्धे जारकवन्धकम् । हस्तेनैकेन चादाय तच्छिरः सा विनिर्ययौ ।। गत्वा चहिश्च निक्षिप्य भस्मकूटान्तरे द्रुतम् । कवन्धं सशिरस्के तमाययौ निभृतं ततः ।। विष्णुदत्तश्च निर्गस्य सर्व दूराद्विलोक्य तत् । मध्ये सखीनां सुप्तानां प्रविश्यासीत्तथैव सः ।। सा चागत्य प्रविश्यान्तः पत्युः सुप्तस्य दुर्जनी । तेनैव तत्कृपाणेन तस्य मूर्धानमच्छिनत् ॥ निर्गत्य भावयन्ती च भृत्याशब्दं चकार सा । हा हतास्मि हतो भर्ता ममैमिः पथिकैरिति । ततः परिजनाः श्रुत्वा प्रधान्यालोक्य तं प्रभुम् । हतं तान्विष्णुदत्तादीनभ्यधावन्नुदायुधाः ॥ एतैश्चाहन्यमानेषु तेषु त्रस्तोत्थितेष्वथ । अन्येषु तत्सहायेषु विष्णुदत्तोऽब्रवीद्रुतम् ।। अलं वो ब्रह्महत्याभि वास्माभिरिदं कृतम् । एतयैव कृतं ह्येतत्कुस्त्रियान्यप्रसक्तया ।। ८१ मया चापावृतद्वारमार्गेणा मूलमीक्षितम् । निर्गय च बहिर्दृष्टं क्षमध्वं यदि वच्मि तत् ।। इत्युक्त्वा तान्स शवरान्विष्णुदत्तो निवार्य च । तेभ्यो निःशेपमा मूलाद्वृत्तान्तं तमवर्णयत् ॥ ८३ नीत्वा चादर्शयत्तेपां कनन्धं तं शिरोन्वितम् । सद्यो हतं तया क्षिप्तं स्त्रिया तस्मिन्नवस्करे । ततः स्वेन विवर्णेन मुखेनाङ्गीकृते तया । कुलटां तां तिरस्कृत्य सर्वे तत्रैवमनुवन् । स्मराकृटा तनोत्येव या साहसमशङ्किता । सा परस्वीकृता कुस्त्री कृपाणीव न हन्ति कम् ॥ ८६ इत्युक्त्वा विष्णुदत्तादीन्सर्वास्ते मुमुचुस्ततः । विष्णुदत्तं च सप्तान्ये सहायास्तेऽथ 'तुष्टुवुः ।। रक्षारत्नप्रदीपस्त्वं जातो नः स्वपतां निशि । त्वत्प्रसादेन तीर्णाः स्मो मृत्युमद्यानिमित्तजम् ।। स्तुत्वैवं विष्णुदत्तं तं शमयित्वा च दुर्वचः । प्रणतास्ते ययुः प्रातः स्वकार्यायैव तद्युताः ॥ इत्थं कलिङ्गसेनायाः कथयित्वा कथां मिथः । सोमप्रभा सा कौशाम्ब्यां सखी पुनरुवाच ताम् ॥ ९० एवं कार्यप्रवृत्तानामनिमित्तमुपस्थितम् । विलम्बाद्यप्रतिहतं सख्यनिष्टं प्रयच्छति ।। ९१ ततश्चात्रानुतप्यन्ते प्राज्ञवाक्यावमानिनः । प्रवर्तमाना रभसात्पर्यन्ते मन्दबुद्धयः ।। ९२ अतोऽशुभे निमित्ते हो वत्सेशं प्रति यत्त्वया । आमग्रहाय प्रहितो दूतो युक्तं न तत्कृतम् ।। ९३ तदविघ्नं विवाहं च विदधातु विधिस्तव । कुलग्नेनागता गेहाद्विवाहस्तेन दूरतः ।। देवा अपि च लुभ्यन्ति त्वयि रक्ष्यमिदं ततः । चिन्यश्च नीतिनिपुणो मत्री यौगन्धरायणः ।। ९५ राजव्यसनशी सन्सोऽन विघ्नं समाचरेत् । विहितऽपि विवाह वा पमुत्पादयेत्तव ॥ धार्मिकः सन्न कुर्याद्वा दोपं तदपि ते ससि । सपत्नी सर्वथा चिन्या कथां वचम्यत्र ते शृणु ।। अस्तीहेक्षुमती नाम पुरी तस्याश्च पार्श्वत: । नदी तदभिधानैव विश्वामित्रकृते उभे ॥ तत्समीपे महवास्ति वनं तत्र कृताश्रमः । ऊर्ध्वपादस्तपश्चक्रे मुनिर्मकणकाभिधः ॥ तपस्यता च तेनात्र गगनेनागताप्सराः । अदर्शि मेनका नाम वातेन चलिताम्बरा ।। ततो लब्धावकाशेन कामेन क्षोभितालनः । नूतने कदलीगर्भे वीर्य तस्यापतन्मुनेः ।। जज्ञे ततश्च कन्या सा सद्यः सर्वाङ्गसुन्दरी । अमोघं हि महर्षीणां वीर्य फलति तत्क्षणम् ।। संभूता कदलीगर्भे यस्मात्तरमाचकार ताम् । नाम्ना स कदलीगर्भा पिता मङ्कणको मुनिः ॥ तस्याश्रमे सा ववृधे गौतमस्य कृपी यथा । द्रोणभार्या पुरा रम्भादर्शनच्युतवीर्यजा ॥ १०४ एकदा च विवेशैतमाश्रमं मृगयारसात् । दृढवर्मा हृतोऽश्वेन मध्यदेशभवो नृपः ।। स तां ददर्श कदलीगी प्रावृतवल्कलाम् । मुनिकन्योचितेनान वेपणासन्तशोभिताम् ।। सा च दृष्टाम्य नृपतेः स्वीचक्रे हृदयं तथा । यथावकाशोऽपि हृतस्तत्रान्तःपुरयोषिताम् ॥ अपीमां प्राप्नुयां भार्या कस्यापीह मुतामृपः । दुप्यन्त इव कण्वस्य मुनेः कन्यां शकुन्तलाम् ॥ १०८ इति संचिन्तयन्नेव संगृहीतसमित्कुशम् । सोऽत्रापश्यत्तमायान्तं मुनि मङ्कणकं नृपः। वन्दे चैनमभ्येत्य पादयोर्मुक्तवाहनः । पृष्टश्चात्मानमेतस्मै मुनये स न्यवेदयत् ।। ९७ ९८ ९९ १०० १०२ १०५ १०६ १०७ १०९ ·तरङ्गः ६।। मदनमञ्चकालम्बकः ६। ततः स कदलीगभी मुनिरादिशति स्म ताम् । वत्से राज्ञोऽतिथेरस्य त्वयायं कल्प्यतामिति ॥ १११ तथेति कल्पितातिथ्यस्तया राजा स नम्रया । ईदृकुतस्ते कन्येयमिति पप्रच्छ तं मुनिम् ।। ११२ मुनिश्च स ततस्तस्यास्तामुत्पत्तिं च नाम च । अन्वर्थ कदलीगर्भेत्यस्मै राज्ञे न्यवेदयत् ॥ ११३ ततस्तां स मुनेः कन्यां मेनकाभावनोद्भवाम् । मत्वाप्सरसमत्युत्को राजा तस्मादयाचत ॥ ११४ सोऽप्येतां कदलीगी ददौ तस्मै सुतामृपिः । दिव्यानुभावं पूर्वेषामविचार्य हि चेष्टितम् ॥ ११५ तञ्च बुद्धा प्रभावेण तत्राभ्येय सुराङ्गनाः । मेनकाप्रीतितस्तस्याश्चकुरुद्वाहमण्डनम् ॥ ११६ दत्त्वा च सर्पपान्हस्ते जगदुस्तां तदैव ताः । यान्ती मार्गे वपस्यैतांस्त्वमभिज्ञानसिद्धये ॥ ११७ यदि भर्ना कृत्तावज्ञा कदाचित्त्वमिहैप्यसि । तज्जातैरेभिरायान्ती पन्थानं पुत्रि वेत्स्यसि । ११८ इत्युक्तां ताभिरारोप्य कृतोद्वाहां खवाजिनि । स राजा कदलीगर्भा दृढवर्मा ययौ ततः ॥ ११९ प्राप्तान्वागतसैन्योऽथ वपन्त्या सर्पपान्पथि । वध्वा तया सह प्राप राजधानी निजां च सः ॥ १२० वनान्यपत्नीविमुखः कदलीगर्भया तया । समं स तस्थावाख्याततवृत्तान्तः स्वमत्रिषु ॥ १२१ ततस्तस्य महादेवी तदीयं मत्रिणं रहः । स्मारयित्वोपकारान्स्वाजगादात्यन्तदु:खिता ।। १२२ राज्ञा नूतनभाईंकसक्तेनाद्याहमुज्झिता। तत्तथा कुरु येनैपा सपत्नी मे निवर्तते ।। १२३ तच्छुत्या सोऽब्रवीन्मन्त्री देवि कर्तुं न युज्यते । मादृशानां प्रभोः पन्या विनाशोऽथ वियोजनम् ॥ १२४ एप प्रयाजकस्त्रीणां विषयः कुहकादिपु । प्रयोगेष्वभियुक्तानां संगतानां तथाविधैः ।। १२५ ता हि कैतवतापस्यः प्रविश्यैवानिवारिताः । गृहेपु मायाकुशलाः कर्म किं किं न कुर्वते ॥ १२६ इत्युक्ता तेन सा देवी विनतेवाह तं हिया । अलं तर्हि ममानेन गर्हितेन सतामिति ॥ १२७ तद्वचो हृदि कृत्वा तु तं विसृज्य च मन्त्रिणम् । कांचित्प्रव्राजिकां चेटीमुसेनानयति स्म सा ।। १२८ तस्याः शशंस चा मूलात्तत्सर्व स्वमनीपितम् । अङ्गीचकार दातुं च सिद्ध कार्ये धनं महत् ।। १२९ साप्यर्थलोभादार्ता तामित्युवाच कुतापसी । देवि किं नाम वस्त्वेतदहं तेऽसाधयाम्यदः ॥ नानाविधान्हि जानामि प्रयोगान्सुबहूनहम् । एवमाश्वास्य ता देवी साथ प्रवाजिका ययौ । १३१ मठिकां प्राप्य च निजां भीतेवेत्थमचिन्तयत् । अहो अतीव भोगाशा कं नाम न विडम्पयेत् ।। १३२ यन्मया सहसा देव्याः प्रतिज्ञा पुरतः कृता । विज्ञानं चात्र ताड्ने सम्याकिंचिन्न विद्यते ।। १३३ अन्यत्रेव च न व्याजं कर्तु राजगृहे क्षमम् । ज्ञात्वा जातु हि कुरिन्निमहं प्रभविष्णवः ॥ १३४ एफस्तत्राभ्युपायः स्याद्यत्सुहृन्मेऽस्ति नापितः । ईदग्विज्ञानकुशल: स चेत्कुर्यादिहोचमम् ।। इत्यालोच्यैव सा तस्य नापितस्यान्तिकं ययौ । तस्मै मनीपितं सर्व तच्छशंसार्थसिद्धिदम् ॥ ततः स नापितो वृद्धो धूर्तश्चैवमचिन्तयत् । उपस्थितमिदं दिष्ट्या लाभस्थानं ममाधुना ।। १३७ तन्न वाध्या नवा राजवधू रक्ष्या तु सा यतः । दिव्यदृष्टिः पिता तस्य सर्व प्रख्यापयेदिदम् ।। १३८ विशिष्यतां तु नृपतेर्दैवी संप्रति भुरामहे । कुरहस्यसहाये हि भृत्ये भृत्यायते प्रभुः ।। १३९ संश्लेष्य काले राक्षे च वाच्यमेतत्तथा मया । यथा स्यादुपजीव्यो मे राजा सा चर्पिकन्यका ।। १४० एवं च नातिपापं स्याद्ववेदीर्घा च जीविका । इत्यालोच्य स तां प्राह नापितः कूटतापसीम् ।। १४१ अम्ब सर्व करोम्येतत्किं तु योगवलेन चेत् । एपा राज्ञो नवा भार्या हन्यते तन्न युज्यते ॥ बुद्धा कदाचिद्राजा हि सर्वानस्मान्विनाशयेत् । स्त्रीहत्यापातकं च स्यात्तत्पिता च मुनिः शपेत् ॥ १४३ तस्माद्बुद्धियलेनैपा राज्ञो विश्लेष्यते परम् । येन देवी सुसं तिष्ठेदर्थप्राप्तिर्भवेच नः ।। १४४ एतथ मे कियत्किं हि न बुद्ध्या साधयाम्यहम् । प्रज्ञानं मामकीनं च श्रूयतां वर्णयामि ते ॥ १४५ अभूदस्य पिता राज्ञो दुःशीलो दृढवर्मणः । अहं च दासस्तस्येह राज्ञः स्वोचितकर्मकृत् ।। स कदाचिदिह भ्राम्यन्भायोमैक्षत मामकीम् । तस्यां तस्य सुरूपायां तरुण्यां च मनो ययौ ।। नापितस्त्रीति चायोधि पृष्ट्वा परिजनं स ताम् । किं नापितः करोतीति प्रविश्यैव स मे गृहम् ।। १४८ उपभुज्यैव तां स्वेच्छं मद्भायो कुनृपो ययौ । अहं च तद्हर्दैवाद्गृहादासं पहिः कचित् ॥ १४९ १४७ ·N १४४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३२॥ अन्येशुश्च प्रविष्टेन दृष्टा सान्याशी मया । पृष्टा भार्या यथावृत्तं साभिमानेव मेऽभ्यधात् ।। १५० तत्क्रमेणैव तां भार्यामशक्तस्य निषेधने । नित्यमेवोपभुखानः स ममोत्तब्धवानृपः ।। फुतो गम्यमगम्यं वा कुशीलोन्मादिनः प्रभोः । वातोद्भूतस्य दावानेः किं तृणं किं च काननम् ॥ १५२ ततो यावद्गतिर्मेऽस्ति न काचित्तन्निवारणे । तावत्स्वल्पाशनक्षामो मान्यव्याजमशिश्रियम् ।। १५३ तादृशश्च गतोऽभूवं राज्ञस्तस्याहमन्तिकम् । स्वव्यापारोपसेवार्थ निःश्वसन्कृशपाण्डुरः ।। १५४ तत्र मन्दमिवालोक्य सामिप्रायः स मां नृपः। पप्रच्छ रे किमीहक्त्वं संजातः कथ्यतामिति ॥ १५५ निर्वन्धपृष्टस्तं चाहं विजने याचिताभयः । प्रस्थवोचं नृपं देव भार्यास्ति मम डाकिनी ॥ १५६ सा च सुप्तस्य मेऽत्राणि गुदेनाकृप्य चूपति । तथैव चान्तः क्षिपति तेनाहं क्षामतां गतः ॥ १५७ पोपणाय च मे नित्यं बृंहणं भोजनं कुतः । इत्युक्तः स मया राजा जाताशङ्को व्यचिन्तयत् ।। १५८ किं सत्यं डाकिनी सा स्यात्तेनाहं किं हृतस्तया । किंखिदाहारपुष्टस्य चूपेद्वं ममापि सा ।। १५९ तदद्य तामहं युक्त्या जिज्ञासिप्ये स्वयं निशि । इति संचिन्त्य राजा मे सोऽत्राहारमदापयत् ॥ १६० ततो गत्वा गृहं तस्या भार्यायाः संनिधावहम् । अश्रूण्यमुञ्चं पृष्टश्च तया तामेवमनवम् ॥ प्रिये न वाच्यं कस्यापि त्वया शृणु वदामि ते । अस्य राज्ञो गुदे जाता दन्ता वनाश्रिसंनिभाः १६२ तञ्च भग्नोऽद्य जात्योऽपि क्षुरो मे कर्म कुर्वतः । एवं चात्र ममेदानी क्षुरयुट्येत्पदे पदे ।। तन्नवं नवमानेष्ये कुतो नित्यमहं क्षुरम् । अतो रोदिमि नष्टा हि जीविकेयं गृहे मम ॥ १६४ इत्युक्ता सा मया भार्या मतिमाधादुपैष्यतः । रात्रौ राज्ञोऽस्य सुप्तस्य गुददन्ताद्भुतेक्षणे ॥ १६५ आ संसाराददृष्टं तदसत्यं न त्वबोधि सा । विदग्धा अपि वभ्यन्ते विटवर्णनया स्त्रियः ।। अथैत्य तां निशि वैरं मद्भार्यामुपभुज्य सः । राजा श्रमादिवालीकं सुप्तवान्मद्वचः स्मरन् । १६७ मद्भार्याप्यथ तं सुप्तं मत्वा तस्य शनैः शनैः । हस्तं प्रसारयामास गुदे दन्तोपलब्धये ॥ १६८ गुदप्राप्ने च तत्पाणावुत्थाय सहसैव सः । डाकिनी डाकिनीत्युक्त्वा त्रस्तो राजा ततो ययौ । १६९ ततः प्रभृति सा तेन भीत्या त्यक्ता नृपेण मे । भार्या गृहीतसंतोपा मदेकायत्ततां गता ॥ एवं पूर्व नृपालुद्ध्या गृहिणी मोचिता मया । इति तां तापसीमुक्त्वा नापितः सोऽब्रवीत्सुनः ।। १७१ तदेतत्प्रज्ञया कार्यमायें युष्मन्मनीपितम् । यथा च क्रियते मावस्तदिदं वच्मि ते शृणु ॥ १७२ कोऽप्यन्तःपुरवृद्धोऽत्र स्वीकार्यो यो ब्रवीत्यमुम् । जाया ते कदलीगर्भा डाकिनीति नृपं रहः ।। आरण्यकाया नह्यस्याः कश्चित्परिजनः स्वकः । सर्वः परो भेदसहो लोभात्कुर्वीत किं न यत् ॥ १७४ ततोऽस्मिन्राज्ञि साशके श्रवणानिशि यत्नतः । हस्तपादादि कलीगर्भाधाग्नि निधीयते ॥ १७९ तत्प्रभाते विलोक्यैव राजा सत्यमवेत्य तत् । वृद्धोक्तं कदलीगी भीतस्तां त्यक्ष्यति स्वयम् ॥ एवं सपत्नीविरहाद्देवी सुखमवाप्नुयात् । त्वां च सा वहु मन्येत लाभः कश्चिद्भवेच नः ।। १७७ इत्युक्ता तापसी तेन नापितेन तथेति सा । गत्वा राज्ञो महादेव्यै यथावस्तु न्यवेदयत् ।। १७८ देवी च तत्तथा चक्रे सा तयुक्त्या नृपोऽपि ताम् । प्रत्यक्षं वीक्ष्य कदलीगी दुष्टेति तो जहौ ॥ १७९ तुष्टया च ततो देव्या तया गुप्तमदायि यत् । प्रवाजिका तद्भुजे सा यथेष्टं सनापिता ॥ यक्ता च कदलीगर्भा सा तेन दृढवर्मणा । राज्ञामिशापसंतप्ता निर्ययौ राजमन्दिरात् ।। येनाजगाम तेनैव प्रययौ पितुराश्रमम् । पूर्वोप्तजातसिद्धार्थसाभिज्ञानेन सा पथा। तत्र तामागतां दृष्ट्वा सोऽकस्मात्तत्पिता मुनिः । तस्या दुश्चरिताशङ्की तस्थौ मङ्कणकः क्षणम् ॥ प्रणिधानाच तं कृत्न तहृत्तान्तमवेत्य सः । आश्वास्य च स्वयं स्नेहात्तामादाय ययौ ततः ।। एत्य तस्मै तदाचख्यौ स्वयं प्रहाय भूभृते । देव्या सपत्नीदोपेण कृतं कपटनाटकम् ॥ लं स्वयमभ्येय राज्ञे तस्मै स नापितः । यथावृत्तं तदाचष्ट पुनरेवमुवाच च ।। 'इत्थं विशेष्य कदलीगर्भा राजी मया प्रभो । अभिचारवशायुक्त्या देवी संतोप्य रमिता ।। निश्चयं दृप्या मुनीन्द्रवचनस्य सः । जग्राह कदलीगर्भा संजातप्रत्ययो नृपः। १७२ १८१ १८२ १८३ १८४ १८५ १८६ १८८ ·१४५ १९१ १९२ तरगः ७] मदनमश्चकालम्बकः ६। अनुव्रज्य मुनि तं च संविभेजे स नापितम् । भक्तो ममायमित्यर्थंधूत ज्या वतेश्वराः ।। ततस्तया ममं तस्थौ कदलीगर्भयैव सः । राजा स्वदेवीविमुसो दृढवर्मा सुनिषतः ॥ एवंविधान्विदधते सुवहून्सपन्यो दोपान्मृपाप्यनवमाणि कलिगसेने ॥ त्वं कन्यका च चिरभाविविवाहलमा वान्छन्त्यचिन्त्यगतयश्च सुरा अपि त्वाम् ।। तत्सर्वतः सांप्रतमात्मना त्वमालानमेकं जगदेकरत्नम् । वत्सेश्वरैकार्पितमत्र रक्षेवैरं तवायं हि निजः प्रकर्पः ।। अहं हि नेष्यामि ससि त्वदन्तिकं स्थिताधुना स्वं पतिमन्दिरे यतः । ससीपतेः सद्म न यान्ति सस्त्रियः सुगात्रि भर्नाद्य निवारिसास्मि च ॥ न च गुप्तमिहागमः क्षमो मे त्वदतिनेहवशात्स दिव्यदृष्टिः॥ तवैति हि मत्पतिः कथंचित्तमनुज्ञाप्य किलागताहमद्य ॥ इह नास्त्यधुना हि मामकीनं सखि कार्य तव यामि तद्गृहाय । यदि मामनुमंस्यते च भर्ता तदिहैष्यामि पुनर्विलक्ष्य लज्जाम् ॥ इत्थं सवाष्पमभिधाय कलिगसेना तामश्रुधौतवदनां मनुजेन्द्रपुत्रीम् । आश्वास्य चाहि विगलत्यसुरेन्द्रपुत्री सोमप्रभा स्वभवनं नभसा जगाम ।। इति महाक विधीसोमदेवभट्टविरचिते क्थासरित्सागरे मदनमचुकालम्बके पष्ठस्तरङ्गः । १९३ १९४ १९५ १९६ सप्तमस्तरङ्गः। ३ ४ ७ ८ ९ ततः सोमप्रभा यातां स्मरन्ती तां प्रियां ससीम् । कलिङ्गसेना संत्यक्तनिजदेशस्ववान्धवा ॥ सा विलम्बितवत्सेशपाणिग्रहमहोत्सवा । नरेन्द्रकन्या कौशाम्ब्यां मृगीवासीद्वनच्युता ॥ कलिङ्गसेनाविवाहविलम्बनविचक्षणान् । गणकान्प्रति सासूय इव वत्सेश्वरोऽपि च ।। औत्सुक्यविमनास्तस्मिन्दिने चेतो विनोदयन् । देव्या वासवदत्ताया निवासभवनं ययौ ।। तन सा तं पति देवी निर्विकारा विशेपतः । उपाचरत्स्योपचारैः प्राडानिवरशिक्षिता ।। कलिङ्गसेनावृत्तान्ते ख्यातेऽप्यविकृता कथम् । देवीयमिति स ध्यात्वा राजा जिज्ञासुराह ताम् ॥ कचिद्देवि त्वया ज्ञातं स्वयंवरकृते मम । कलिगसेना नामैया राजपुत्री यदागता ।। तच्छ्रुत्वैवाविभिन्नेन मुसरागेण साब्रवीत् । ज्ञातं मयातिहों मे लक्ष्मीः सा ह्यागतेह नः ।। वशगे हि महाराजे तत्प्राप्त्या तत्पितर्यपि । कलिङ्गदत्ते पृथ्वी ते सुतरां वर्तते वशे ।। अहं च त्वद्विभूत्यैव सुसिता त्वत्सुखेन च । आर्यपुत्र तवैतच्च विदितं प्रागपि स्थितम् ॥ १० तन्न धन्यास्मि कि यस्या मम भर्ता त्वमीदृशः । यं राजकन्या वाञ्छन्ति वाञ्छयमाना नृपान्तरैः ॥ ११ एवं वत्सेश्वरः प्रोक्तो देव्या वासवदत्तया । यौगन्धरायणप्रत्तशिक्षयान्तस्तुतोप सः ।। १२ तयैव च सहासेव्य पानं तद्वासके निशि । तस्यां सुप्वाप मध्ये च प्रबुद्धः समचिन्तयत् ॥ किंखिन्महानुभावत्थं देवी मामनुवर्तते । कलिङ्गसेनामपि यत्सपत्नीमनुमन्यते ।। १४ कथं वा शल्यादेतां सोढुं सैपा तपखिनी । पद्मावती विवाहेऽपि या दैवान्न जहावसून् । १५ तदस्याश्चेदनिष्टं स्यात्सर्वनाशस्ततो भवेत् । एतदालम्बनाः पुत्रश्वशुर्यश्वशुराश्च मे ॥ १६ पद्मावती च राज्यं च किमभ्यधिकमुच्यते । अतः कलिङ्गसेनैपा परिणेया कथं मया ॥ १७ एवमालोच्य वत्सेशो निशान्ते निर्गतस्ततः । अपराहे ययौ देव्याः पद्मावलाः स मन्दिरम् ।। १८ साप्येनमागतं दत्तशिक्षा वासवदत्तया । तथैवोपाचरत्तद्वत्पृष्टायोचत्तथैव च ।। १९ ततोऽन्येमुस्तयोर्देव्योरेकं चित्तं वचच तत् । यौगन्धरायणायासौ शशंस विमृशन्नृपः ।। सोऽपि तं वीक्ष्य राजानं विचारपतितं शनैः । कालयेदी जगादेवं मत्री यौगन्धरायणः ।। २१ जानेऽहं नैतदेतापभिप्रायोऽत्र दारुणः । देवीभ्यां जीवितत्यागदाादुक्तं हि तत्तथा ।। २० २२ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३३ । अंन्यासक्के गते च द्या स्त्रियो मरणनिश्चिताः । भवन्त्यदैन्यगम्भीराः साध्व्यः सर्वत्र निःस्पृहाः॥ २३ असह्यं हि पुरंध्रीणां प्रेम्णो गाढस्य सण्डनम् । तथा च राजंस्तत्रैतां श्रुतसेनकथां शृणु ।। अभूद्दक्षिणभूमौ प्राग्गोकर्णाख्ये पुरे नृपः । श्रुतसेन इति ख्यातः कुलभूपाश्रुतान्वितः ।। तस्य चैकाभवञ्चिन्ता राज्ञः संपूर्णसंपदः । आसानुरूपां भार्या यत्स न तावदवाप्तवान् । २६ एकदा च नृपः कुर्वश्चिन्तां तां तत्कथान्तरे । अग्निशर्माभिधानेन जगदे सोऽग्रजन्मना ।। २७ आश्चर्ये द्वे मया दृष्टे ते राजन्वर्णये शृणु । तीर्थयात्रागतः पञ्चतीर्थी तामहमाप्तवान् ।। २८ यस्थामप्सरसः पञ्च ग्राहत्वमृपिशापतः । प्राप्ताः सतीरुदहरत्तीर्थयात्रागतोऽर्जुनः ।। २९ तत्र तीर्थवरे स्नात्वा पञ्चरात्रोपवासिनाम् । नारायणानुचरतादायिनि नायिनां नृणाम् ।। ३० यावद्जामि तावच लागलोल्लिसितावनिम् । गायन्तं कंचिद्राक्षं कार्पिकं क्षेत्रमध्यगम् ॥ ३१ स पृष्टः कार्पिको मार्ग मार्गायातेन केनचित् । प्रव्राजकेन तद्वाक्यं नाशृणोदीततत्परः ॥ ३२ ततः स तस्मै चुक्रोध परिवादिधुरं ब्रुवन् । सोऽपि गीतं विमुच्याथ कार्पिकस्तमभापत ॥ ३३ अहो प्रव्राजकोऽसि त्वं धर्मस्यांशं न वेत्स्यसि । मूर्सेणापि मया ज्ञातं सारं धर्मस्य यत्पुनः ३४ तच्छ्रुत्वा किं त्वया ज्ञातमिति तेन च कौतुकात् । प्रव्राजकेन पृष्टः सन्कार्पिकः स जगाद तम् ।। ३५ इहोपविश प्रच्छाये शृणु यावद्वदामि ते । अस्मिन्प्रदेशे विद्यन्ते ब्राह्मणा भ्रातरस्त्रयः ॥ ब्रह्मदत्तः सोमदत्तो विश्वदत्तश्च पुण्यकृत् । तेषां ज्येष्ठौ दारवन्तौ कनिष्ठस्त्वपरिग्रहः ।। स तयोज्येष्ठयोराज्ञां कुर्वन्कर्मकरो यथा । मया सहासीक्रुध्यन्नहं तेषां हि कार्पिकः ॥ ३८ तौ च ज्येष्ठावबुध्येतां मृदुं तं बुद्धिवर्जितम् । साधुमत्यक्तसन्मार्गमृजुमायासवर्जितम् ।। ३९ एकदा.भ्रातृजायाभ्यां सकामाभ्यां रहोऽर्थितः । कनिष्टो विश्वदत्तोऽथ मातृवत्ते निराकरोत् ॥ ततस्ते निजयोर्भोरुभे गत्वा मृपोचतुः । वाञ्छत्यावां रहस्येप कनीयान्युवयोरिति । तेन तं प्रति तौ ज्येष्ठौ सान्तःकोपौ बभूवतुः । सदसद्वा न विदतुः कुखीवचनमोहितौ ।। अथैतौ भ्रातरौ जातु विश्वदत्तं तमूचतुः । गच्छ त्वं क्षेत्रमध्यस्थं वल्मीकं तं समीकुरु ।। तथेत्यागत्य वल्मीकं कुद्दालेनासनत्स तम् । मा मैवं कृष्णसर्पोऽन वसतीत्युदितो मया ॥ तच्छृत्वापि स वल्मीकमसनद्यद्भवत्विति । पापैपिणोरप्यादेशं ज्येष्ठधात्रोरलवयन् ॥ सन्यमानात्ततः प्राप कलशं हेमपूरितम् । न कृष्णसर्प धर्मो हि सांनिध्यं कुरुते सताम् ॥ तं च नीत्वा स कलशं भ्रातृभ्यां सर्वमर्पयत् । निवार्यमाणोऽपि मया ज्येष्ठाभ्यां दृढभक्तितः ।। तौ पुनस्तत एवांशं दत्त्वा प्रेर्य च घातकान् । तस्याच्छेदयतां पाणिपादं धनजिहीर्पया ॥ तथापि न स चुक्रोध निर्मन्युर्धातरौ प्रति । तेन सत्येन तस्यात्र हस्तपादमजायत । तदाप्रभृति तदृष्ट्वा त्यक्तः क्रोधोऽसिलो मया । त्वया तु तापसेनापि क्रोधोऽद्यापि न मुच्यते ॥ अक्रोधेन जितः स्वर्गः पश्यैतदधुनैव भोः । इत्युक्त्वैव तनुं त्यक्त्वा कार्पिकः स दिवं गतः ॥ ५१ इत्याश्चर्य मया दृष्टं द्वितीयं शृणु भूपते । इत्युक्त्वा श्रुतसेनं स नृपं विप्रोऽब्रवीत्पुनः ॥ ततोऽपि तीर्थयात्रार्थ पर्यटन्नम्बुधेस्तटे । अहं वसन्तसेनस्य राज्ञो राष्ट्रमवाप्तवान् ।। तत्र भोक्तुं प्रविष्टं मां राजसत्रेऽनुवन्द्विजाः । ब्रह्मन्पथामुना मा गाः स्थिता ह्यत्र नृपासजा ॥ विद्युयोताभिधाना तां पश्येदपि मुनिर्यदि । स कामशरनिर्भिन्नः प्राप्योन्मादं न जीवति ॥ ततोऽहं प्रत्यवोचं तान्नैतचित्रं सदा ह्यहम् । पश्याम्यपरकन्दर्प श्रुतसेनमहीपतिम् ।। यात्रादौ निर्गते यस्मिन्रक्षिभिदृष्टिगोचरात् । उत्सार्यन्ते सतीवृत्तभङ्गभीत्या कुलागनाः ।। इत्युक्तवन्तं विज्ञाय भावत्कं भोजनाय माम् । नृपान्तिकं नीतवन्तौ सत्राधिपपुरोहितौ ।। तत्र सा राजतनया विद्युक्ष्योता मयेक्षिता । कामस्येव जगन्मोहमन्त्रविद्या गरीरिणी ॥ चिरात्तदर्शनक्षोभं नियम्याहमचिन्तयम् । अस्मत्प्रमोश्चेद्धार्येयं भवेद्राज्यं स विस्मरेत् ।। ४२ ४९ - ५९ १. 'साधु संलकसन्मार्गमृग्य सामजितम्' इति पुस्तकान्तरपारः ·६२ ६४ . ६७ ७४ ७७ ७८ तरशः ७1] मदनमञ्चकालम्बकः ६ । सथापि कथनीयोऽयमुदन्त: स्वामिने मया । उन्मादिनीदेवसेनवृत्तान्तो धन्यथा भवेत् ।। देवसेनस्य नृपतेः पुरा राष्ट्र वणिक्सुता । उन्मादिनीत्यभूत्कन्या जगदुन्मादकारिणी ॥ आवेदितापि सा पित्रा न तेनात्ता महीभूता । विप्रैः कुलक्षणेत्युक्ता तस्य व्यसनरक्षिमिः ॥ परिणीता तदीयेन मन्त्रिमुख्येन सा ततः । वातायनानादालानं राज्ञेऽस्मै जात्वदर्शयत् ।। तया भुजंग्या राजेन्द्रो दूरादृष्टिविषाहतः । मुहुर्मुमूर्छ न रति लेभे नाहारमाहरत् ॥ प्रार्थितोऽपि च तद्भर्तृप्रमुखैः सोऽथ मत्रिभिः । धार्मिकस्तां न जग्राह तत्सक्तश्च जहावसून ॥ तदीदृशे प्रमादेऽन वृत्ते द्रोहः कृतो भवेत् । इत्यालोच्य मयोक्तं ते चित्रमेत्य ततोऽद्य तत् ॥ श्रुत्वैतत्स द्विजात्तस्मान्मदनाज्ञानिभं वचः । विद्युयोताहृतमनाः श्रुतसेननृपोऽभवत् ।। तत्क्षणं च विसृज्यैव तत्र विप्रं तमेव सः । तथाकरोद्यथानीय शीघ्रं तां परिणीतवान् ।। ततः सा नृपतेस्तस्य चिद्युक्ष्योता नृपात्मजा । शरीराव्यतिरिक्तासीद्भास्करस्य प्रभा यथा ।। अथ स्वयंवरायागात्तं नृपं रूपगर्विता । कन्यका मातृदत्ताख्या महाधनवणिक्सुता ।। अधर्मभीत्या जमाह स राजा तां वणिक्सुताम् । विद्युक्ष्योताथ तगुवा हृत्स्फोटेन व्यपद्यत ।। राजाप्यागत्य तां कान्तां पश्यन्नेव तथा गताम् । अङ्के कृत्वा स विलपन्सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत ।। ततो वणिक्सुता वह्नि मादत्ता विवेश सा । इत्थं प्रणष्टं सर्व तदपि राष्ट्रं सराजकम् ॥ अतो राजन्प्रकृष्टस्य भङ्गः प्रेम्णः सुदुःसहः । विशेपेण मनस्विन्या देव्या वासवदत्तया ।। सस्मात्कलिङ्गसेनैपा परिणीता यदि त्वया । देवी वासवदत्ता तत्प्राणाञ्जह्यान्न संशयः ।। देवी पद्मावती तद्वत्तयोरेकं हि जीवितम् । नरवाहनदत्तश्च पुग्नस्ते स्यात्कथं ततः ।। तच देवस्य हृदयं सोढुं जाने न शक्नुयात् । एवमेकपदे सर्वमिदं नश्येन्महीपते ।। देव्योर्यचोक्तिगाम्भीर्य तदेव कथयत्यलम् । हृदयं जीवितत्यागगाढनिश्चितनिःस्पृहम् ।। तत्स्वार्थो रक्षणीयस्ते तिर्यञ्चोऽपि हि जानते । स्वरक्षां किं पुनर्देव बुद्धिमन्तो भवादृशाः ॥ इति मत्रिवराच्छ्रुत्वा स्वैरं यौगन्धरायणात् । सम्यग्विवेकपदवी प्राप्य वत्सेश्वरोऽब्रवीत् ।। एवमेतन्न संदेहो नश्येत्सर्वमिदं मम । तस्मात्कलिगसेनायाः कोऽर्थः परिणयेन मे ॥ उत्तो लग्नश्च दूरे यत्तद्युक्तं गणकैः कृतम् । स्वयंवरागतात्यागादधर्मो वा कियान्भवेत् ।। इत्युक्तो बत्सराजेन हृष्टो यौगन्धरायणः । चिन्तयामास कार्य नः सिद्धप्रायं यथेप्सितम् ।। उपायरससंसिक्ता देशकालोपबृंहिता । सेयं नीतिमहावल्ली किं नाम न फलेल्फलम् ।। इति संचिन्त्य स ध्यायन्देशकालौ प्रणम्य तम् । राजानं प्रययौ मत्री गृहं यौगन्धरायणः ॥ राजापि रचितातिथ्यगूढाकारामुपेत्य सः । देवीं वासवदत्तां तां सान्त्वयन्नेवमब्रवीत् ॥ किमर्थ वच्मि जानासि त्वमेव हरिणाक्षि यत् । वारि वारिरहस्येव त्वत्प्रेम मम जीवितम् ।। नामापि हि किमन्यस्या ग्रहीतुमहमुत्सहे । कलिङ्गसेना तु हठादुपायाता गृहं मम ।। प्रसिद्धं चात्र यद्रम्मा तपःस्थेन निराकृता । पार्थेन पण्ढताशार्प ददौ तस्यै हठागता ।। स शापस्तिष्ठता तेन वर्ष वैराटवेश्मनि । स्त्रीवेषेण महाश्चर्यरूपेणाप्यतिवाहितः ।। अतः कलिङ्गसेनेपा निपिद्धा न तदा मया । विना त्वदिच्छयाहं तु न किंचिद्वक्तुमुत्सहे ।। इत्याश्वास्योपलभ्याथ हृदयेनेव रागिणा । मुसार्पितेन मद्येन सत्यं क्रूरं तदाशयम् ॥ सयैव सह रात्रि तां राज्ञा वासवदत्तया । मत्रिमुस्यमतिप्रौढितुष्टो वत्सेश्वरोऽवसत् ।। अत्रान्तरे च यं पूर्व दिवारानौ प्रयुक्तवान् । कलिगसेनावृत्तान्तज्ञत्यै यौगन्धरायणः ॥ स ब्रह्मराक्षसोऽभ्येत्य सुहृद्योगेश्वराभिधः । तस्यामेव निशि खैरं तं मत्रिवरमभ्यधात् ।। कलिङ्गसेनासदने स्थितोऽस्म्यन्तर्वहिः सदा । दिव्यानां मानुपाणां वा पश्यामि न तथागमम् ।। अद्याव्यक्तो मया शब्दः श्रुतोऽकस्मानभस्तले । प्रच्छन्नेनात्र हाप्रसंनिकर्षे निशामुसे ।। प्रभवं तस्य विज्ञातुं प्रयुक्तापि ततो मम । विद्या न माभवत्तेन विमृश्याहमचिन्तयम् ।। ७९ ८३ ८४ ८७ ८८ ९२ ९३ ९४ ९५ ९७ ९८ ९९ ·११६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३३। अयं दिव्यप्रभावस्य शब्दः कस्यापि निश्चितम् । कलिगसेनालावण्यलुब्धस्य भ्रमतोऽम्बरे ॥ येन न क्रमते विद्या तद्वीक्षे किंचिदन्तरम् । न दुष्पापं परच्छिद्रं जाग्रद्भिनिपुणैर्यतः ।। १०१ दिव्यानां वाञ्छितैपेति प्रोक्तं मत्रिवरेण च । सोमप्रभा सखी चास्या वदन्त्येतन्मया श्रुता ।। इति निश्चित्य तत्तुभ्यमिहाहं वक्तुमागतः । इदं प्रसङ्गात्पुछामि तन्मे तावत्त्वयोच्यताम् ।। १०३ तिर्यञ्चोऽपि हि रक्षन्ति स्वामानमिति यत्त्वया । उक्तो राजा तदीपं योगादहमलक्षितः १०४ निदर्शनं चेन्नाति तन्मे कथय सन्मते । इति योगेश्वरेणोक्तः स्माह यौगन्धरायणः ।। १०५ अस्ति मित्र तथा चात्र कथामाख्यामि ते शृणु । विदिशानगरीवाह्ये न्यग्रोधोऽभूत्पुरा महान् ।। चत्वारः प्राणिनस्तत्र वसन्ति स्म महातरौ । नकुलोलूकमार्जारम्पकाः पृथगालया.॥ १०७ मिन्ने मिन्ने विले मूल आतां नकुलमूपकौ । मार्जारो मध्यभागस्थे तरोमहति कोटरे ।। १०८ उलूकस्तु शिरोभागेऽनन्यलभ्ये लतालये । भूपकोऽन्न निमिर्वध्यो मार्जारेण त्रयोऽपरे ।। १०९ अन्नाय मार्जारभयान्मूपको नकुलस्तथा । स्वभावेनाप्युलूकश्च परिभ्रेमुर्निशि त्रयः ।। मार्जारश्च दिवारात्रौ निर्भयः प्रभ्रमयसौ । तत्रासन्ने यवक्षेत्रे सदा मूपकलिप्सया ॥ १११ येऽन्येऽपि युक्त्या जग्मुस्तत्स्वकालेऽन्नाभिवाञ्छया । एकदा लुब्धकस्तत्र चण्डालः कश्चिदाययौ ॥ ११२ स मार्जारपदश्रेणिं दृष्ट्वा तत्क्षेत्रगामिनीम् । तद्वधायामितः क्षेत्रं पाशान्दत्त्वा ततो ययौ ।। ११३ तत्र रात्रौ च मार्जारः स मूपकजिघांसया । एत्य प्रविष्टस्तत्पाशैः क्षेत्रे तस्मिन्नबध्यत । ११४ मूपकोऽपि ततोऽन्नार्थी स तत्र निभृतागतः । वद्धं तं वीक्ष्य मार्जारं जहर्प च ननर्त च ॥ ११५ यावद्विशति तत्क्षेत्रं दूरादेकेन वर्मना । तत्र तौ तावदायातावुलूकनकुलावपि ॥ दृष्टमार्जारवन्धौ च भूपकं लब्धुमैच्छताम् । मूपकोऽपि च तदृष्ट्वा दूराद्विनो व्यचिन्तयत् ।। ११७ नकुलोलूकभयदं मार्जारं संश्रये यदि । बद्धोऽप्येकप्रहारेण शत्रुर्मामेप मारयेत ॥ ११८ मार्जाराहूरगं हन्यादुलूको नकुलश्च माम् । तच्छत्रुसंकटगतः क गच्छामि करोमि किम् ॥ हन्त मार्जारमेवेह श्रयाम्यापद्गतो ह्ययम् । आमत्राणाय मां रक्षेत्पाशच्छेदोपयोगिनम् ।। १२० इत्यालोच्य शनैर्गत्वा मार्जारं मूपकोऽनवीत् । वद्धे त्वय्यतिदुःसं मे तत्ते पाशं छिनदयहम् ॥ १२१ अजूनां जायते स्नेहः सहवासाद्रिपुष्वपि । किं तु मे नास्ति विश्वासस्तव चित्तमजानत. ॥ तच्छुत्वोवाच मार्जारो भद्र विश्वस्यतां त्वया । अद्य प्रभृति मे मित्रं भवान्प्राणप्रदायकः ।। इति श्रुत्वैव मार्जारात्तस्योत्सनं स शिश्रिये । तदृष्ट्वा नकुलोलूको निराशौ ययतुस्ततः ।। ततो जगाद मार्जारो भूपकं पाशपीडितः । गतप्राया निशा मित्र तत्पाशांदिछन्धि मे द्रुतम् ।। मूपकोऽपि शनैश्छिन्दलुब्धकागमनोन्मुसः । मृपा कटकटायद्भिर्दशनैरकरोचिरम् ॥ अणाद्रात्रौ प्रभातायां लुब्धके निकटागते । मार्जारेऽर्थयमाने द्राक्पाशांश्चिच्छेद मूपकः ।। छिन्नपाशेऽथ मार्जारे लुब्धकत्रासविद्रुते । मूपको मृत्युमुक्त सन्पलाय्य प्राविशद्विलम् ।। नाश्वसत्पुनराहूतो मार्जारेण जगाद च । कालयुक्त्या हरिमित्रं जायते न च सर्वदा ।। एवं बहुभ्यः शत्रुभ्यः प्रज्ञयालाभिरक्षितः । मूपकेन तिरश्चापि कि पुनर्मानुपेषु यत् ।। एतदुक्तस्तदा राजा मया यत्तत्त्वया श्रुतम् । बुद्ध्या कार्य निजं रक्षेद्देवीसंरक्षणादिति ॥ चुद्धिर्नाम च सर्वत्र मुख्यं मित्रं न पौरुपम् । योगेश्वर तथा चैतामत्रापि त्वं कथा शृणु ॥ श्रावस्तीत्यस्ति नगरी तस्यां पूर्व प्रसेनजित् । राजाभूत्तत्र चाभ्यागात्कोऽप्यपूर्वो द्विजः पुरि ।। सोऽशूद्रान्नभुगेकेन वणिजा गुणवानिति । ब्राझणस्य गृहे तन कस्यचित्स्थापितो द्विजः॥ तत्रैव तेन शुष्कानदक्षिणादिमिरन्वहम् । आपूर्यत ततोऽन्यैश्च शनैर्वृद्ध्वा वणिग्वरैः ।। सी हेमदीनारसहस्रं कृपणः क्रमात् । सचित्य गत्यारण्ये तन्निहत्य क्षिप्तवान्भुवि ।। एकाकी प्रत्यहं गत्वा तच स्थानमवैक्षत । एक्दा हेमशून्यं तत्सातं व्यात्तं च दृष्ट्वान् ।। तत्सातक तस्य पश्यतो हतचेतसः । न परं हदि संकान्ता चित्रं दिक्ष्वपि शून्यता ।। ११९ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ १३० १३२ १३४ १३७ १३८ ·- तरः ७1] मदनमञ्चकालम्बकः ६। १४९ अथोपागाश्च विलपस्तं विप्रं यद्गृहे स्थितः । पृष्टस्तं च स्ववृत्तान्तं तस्मै सर्व न्यवेदयत् ॥ १३९ गला तीर्थमभुजानः प्राणांस्त्यक्तुमियेप च । बुद्ध्वा च सोऽन्नदातास्य वणिगन्यैः सहाययौ ।। १४० स तं जगाद किं ब्रह्मन्वित्तहेतोर्मुमूर्पसि । अकालमेघवद्वित्तमकस्मादेति याति च । १४१ इत्यायुक्तोऽपि तेनासौ न जहौ मरणग्रहम् । प्राणेभ्योऽभ्यर्थमात्रा हि कृपणस्य गरीयसी ॥ १४२ ततश्च मृतये तीर्थ गच्छतोऽस्य द्विजन्मनः । स्वयं प्रसेनजिद्राजा तद्बुद्धान्तिकमाययौ । १४३ पप्रच्छ चैनं किं किंचिदस्ति तत्रोपलक्षणम् । यत्र भूमौ निखातास्ते दीनारा ब्राह्मण त्वया ।। १४४ तच्छ्रुत्वा स द्विजोऽवादीदस्ति क्षुद्रोऽत्र पादपः । अटव्यां देव तन्मूले निखातं तन्मया धनम् ॥ १४५ इत्याकाब्रवीद्राजा दास्याम्यन्विष्य तत्तव । धनं स्वकोपादथवा मा साक्षीर्जीवितं द्विज ॥ १४६ इत्युक्त्वा मरणोद्योगानिवार्य विनिधाय च । द्विजं तं वणिजो हस्ते स राजाभ्यन्तरं गतः ।। १४७ तत्रादिश्य प्रतीहारं शिरोर्तिव्यपदेशतः । वैद्यानानाययत्सर्वान्दत्त्वा पटहयोपणाम् ।। १४८ आतुरास्ते कियन्तोऽत्र कस्यादाः किं त्वमौषधम् । इत्युपानीय पप्रच्छ तानेकैकं विविक्तगः। १४९ तेऽपि तस्मै तदैकैकः सर्वमूचुर्महीपतेः । एकोऽथ वैद्यस्तन्मध्यात्ममपृष्टोऽत्रवीदिदम् ।। १५० वणिजो मादत्तस्य देव नागबला मया । अस्वस्थस्योपदिष्टाद्य द्वितीयं दिनमोपधिः ।। १५१ तच्छुत्वा स तमाहूय राजा वणिजमभ्यधात् । ननु नागवला केन तवानीतोच्यतामिति ।। १५२ देव कर्मकरेणेति तेनोक्ते वणिजा तदा । क्षिप्रमानाय्य तं राजा स कर्मकरमब्रवीत् ॥ १५३ त्वया नागवलाहेतोः खनता शाखिनस्तलम् । दीनारजातं यल्लब्धं ब्रह्मस्वं तत्समर्पय ॥ १५४ इत्युक्तो भूभृता भीतः प्रतिपद्यैव तत्क्षणम् । स वानानीय दीनारांस्तत्र कर्मकरो जहौ । १५५ राजाप्युपोपितायास्मै द्विजायाहूय तान्ददौ । दीनारान्हारितप्राप्तान्प्राणानिव बहिश्चरान् ॥ १५६ एवं स लब्धवान्बुद्ध्या नीतं मूलतलात्तरोः । द्विजार्थ भूपतिर्जानन्नोपधि तां तद्भवाम् ॥ १५७ तदेवं सर्वदा बुद्धेः प्राधान्यं जितपौरुपम् । ईदृशेषु च कार्येषु किं विदध्यात्पराक्रमः ॥ १५८ तद्योगेश्वर कुर्वीथास्त्वमपि प्रज्ञया तथा । यथा कलिङ्गसेनाया दोपो ज्ञायेत कश्चन ॥ १५९ अस्ति चैतद्यथा तस्यां लुभ्यन्तीह सुरासुराः । तथा च दिवि कस्यामि निशि शब्दः श्रुतस्त्वया ।। १६० लब्धेऽथ दोपे तस्याश्च भवेदकुशलं न नः । नोपयच्छेत तां राजा न चाधर्मः कृतो भवेत् ॥ १६१ इत्युदारधियः श्रुत्वा सर्व यौगन्धरायणात् । योगेश्वरस्तं संतुष्य जगाद ब्रह्मराक्षसः ॥ १६२ कस्त्वया सदृशो नीतावन्यो देवाबृहस्पतेः । अयं त्वमृतसेकोऽस्य त्वन्मत्रो राज्यशाखिनः । सोऽहं कलिङ्गसेनाया जिज्ञासिष्ये गतिं सदा । बुद्ध्या शक्यापि चेत्युक्त्वा ततो योगेश्वरो ययौ ।। १६४ तत्काल सा च हादौ पर्यटन्तं स्वहर्म्यगा । कलिङ्गसेना वत्सेशं दृष्ट्वा दृष्ट्वा स्म ताम्यति ॥ १६५ तन्मनाः स्मरसंतप्ता मृणालाङ्गदहारिणी । सा श्रीखण्डागरागा च न लेभे निर्वृति कचित् ।। १६६ अत्रान्तरे स तां पूर्व दृष्ट्वा विद्याधराधिपः । तस्थौ मदनवेगाख्यो गाढानगशरादितः ॥ १६७ तत्प्राप्तये तपः कृत्वा वरे लब्धेऽपि शंकरात् । सान्यासक्तान्यदेशस्था सुसप्राप्यास्य नाभवत् ।। १६८ यतस्तेनान्तरं लब्धुमसौ विद्याधरेश्वरः । रजनीपु दिवि भ्राम्यन्नासीत्तन्मन्दिरोपरि ॥ १६९ संस्मृत्य तु तमादेशं तपस्तुष्टस्य धूर्जटेः । एकस्यां निशि वत्सेशरूपं चक्रे खविद्यया ।। १७० तद्रूपश्च विवेशास्य मन्दिरं द्वा:स्थवन्दितः । कालक्षेपानमो गुप्तं मत्रिणां स इवागतः ।। कलिङ्गसेनाप्युत्तस्थौ तं दृष्ट्वोत्कम्पविछवा । न सोऽयमिति सा रावैर्यमाणेव भूपणैः ।। १७२ ततो वत्सेशरूपेण क्रमाद्विश्वास्य तेन सा । भार्या मदनवेगेन गान्धर्वविधिना कृता ।। १७३ तत्कालं च प्रविष्टस्तदृष्ट्वा योगादलक्षितः । योगेश्वरो विपण्णोऽभूद्वत्सेशालोकनभ्रमात् ॥ १७४ यौगन्धरायणायैतद्गत्वोक्त्वा तन्निदेशतः । युक्त्या वासवदत्ताया वत्सेशं वीक्ष्य पार्श्वगम् ।। १७५ हृष्टो मषिवरोक्त्यैव रूपं सुप्तस्य वेदितुम् । कलिङ्गसेनाप्रच्छन्नकामिनः सोऽगमत्पुनः ।। १७६ गत्वा कालिगसेनायाः सुप्तायाः शयनीयके 1 सुप्तं मदनवेगं तं स्वरूपे स्थितमैक्षत ॥ १७७ १७१ ·१७८ १९१ १५० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३३॥ छत्रध्वजानिधूलिपादाब्जं दिव्यमानुपम् । स्वापान्तर्हिततद्विद्यावीतरूपविवर्तनम् ।। तत्र गत्वा यथादृष्टं निवेद्य परितोपवान् । योगेश्वरो जगादासौ हृष्टो यौगन्धरायणम् ॥ १७९ न वेत्ति माद्दशः किंचिद्वेत्सि त्वं नीतिचक्षुपा । तव मत्रेण दुःसाध्यं सिद्धं कार्यमिदं प्रभोः॥ १८० किंवा व्योम विनार्केण किं तोयेन विना सरः । किं मन्त्रेण विना राज्यं कि सत्येन विना वचः ॥ १८१ इत्युक्तवन्तमामत्र्य प्रीतो योगेश्वरं ततः । प्रातर्वत्सेश्वरं द्रष्टुमागाद्यौगन्धरायणः ॥ १८२ तमुपेत्य यथावच कथाप्रस्तावतोऽब्रवीत् । नृपं कलिङ्गसेनार्थे पृष्टकार्यविनिश्चयम् ।। १८३ खच्छन्दासौ न ते राजन्पाणिस्पर्शमिहार्हति । एपा हि स्वेच्छया द्रष्टुं प्रसेनजितमागता ॥ १८४ विरक्ता वीक्ष्य तं वृद्धं त्वां प्राप्ता रूपलोभतः । तदन्यपुरुपासङ्गमपि स्वेच्छं करोत्यसौ ।। १८५ तच्छ्रुत्वा कुलकन्येयं कथमेवं समाचरेत् । शक्तिः कस्य प्रवेष्टुं वा मदीयान्तःपुरान्तरे । १८६ इति राज्ञोदितेऽवादीद्धीमान्यौगन्धरायणः । अद्यैव दर्शयाम्येतत्प्रत्यक्षं निशि देव ते ॥ १८७ दिव्यास्तामभिवाञ्छन्ति सिद्धाद्या मानुषोऽत्र कः । दिव्यानां च गती रोढुं राजन्केनेह शक्यते ॥ १८८ तदेहि साक्षात्पश्येति वादिना तेन मन्त्रिणा । सह गन्तुं मतिं चक्रे तत्र रात्रौ स भूपतिः ॥ १८९ पद्मावत्या ऋते राझ्या न विवाह्यापरेति यत् । प्रोक्तं देवि प्रतिज्ञातं मया नियूँढमद्य तत् ।। १९० इत्यथाभ्येत्य तां देवीमुक्त्वा यौगन्धरायणः । कलिङ्गसेनावृत्तान्तं तं तस्यै सर्वमुक्तवान् ।। त्वदीयशिक्षानुष्ठानफलमेतन्ममेति सा । देवी वासवदत्तापि प्रणताभिननन्द तम् ।। १९२ ततो निशीथे संसुप्ते जने वत्सेश्वरो ययौ । गृहं कलिङ्गसेनायाः स च यौगन्धरायणः ।। १९३ अदृष्टश्च प्रविष्टोऽत्र तस्या निद्राजुपोऽन्तिके । सुप्तं मदनवेगं तं स्वरूपस्थं ददर्श सः ।। १९४ हन्तुमिच्छति यावञ्च स तं साहसिकं नृपः । तावत्स विद्यया विद्याधरोऽभूत्प्रतियोधितः ।। १९५ प्रवुद्धश्च स निर्गत्य झगित्युदपतन्नमः । क्षणात्कलिङ्गसेनापि सा प्रबुद्धाभवत्ततः ।। १९६ शून्यं शयनमालोक्य जगाद च कथं हि माम् । पूर्व प्रबुध्य वत्सेशः सुप्तां मुक्त्वैव गच्छति ।। १९७ तदाकर्ण्य स वत्सेशमाह यौगन्धरायणः । एपा विध्वंसितानेन शृणु त्वद्रूपधारिणा ॥ १९८ सैप योगवलाज्ज्ञात्वा साक्षात्ते दर्शितो मया । किं तु दिव्यप्रभावत्वादसौ हन्तुं न शक्यते ।। १९९ इत्युक्त्वा स च राजा च सह तामुपजग्मतुः । कलिगसेना साप्येतौ दृष्ट्वा तस्थौ कृतादरा ॥ अधुनैव क गत्वा त्वं राजन्प्राप्तः समत्रिकः । इति ब्रुवाणामवदत्तां स यौगन्धरायणः ।। २०१ कलिङ्गसेने केनापि मायावत्सेशरूपिणा । संमोह्य परिणीतासि न त्वं मत्स्वामिनामुना ।। २०२ तच्छ्रुत्वा सातिसंभ्रान्ता विद्धव हृदि पत्रिणा । कलिङ्गसेना वत्सेशं जगादोदश्रुलोचना ।। गान्धर्वविधिनाहं ते परिणीतापि विस्मृता । किंस्विद्राजन्यथा पूर्व दुप्यन्तस्य शकुन्तला ॥ इत्युक्तः स तया राजा तामुवाचानताननः । सत्यं न परिणीतासि मयाद्यैवागतो ह्यहम् ।। इत्युक्तवन्तं वत्सेशं मन्त्री यौगन्धरायणः । एहीत्युक्त्वा ततः खैरमनैपीद्राजमन्दिरम् ॥ २०६ ततः समत्रिके राज्ञि गते सान विदेशगा । मृगीव यूथविभ्रष्टा परित्यक्तस्ववान्धवा । संभोगविदलत्पत्रमुसाजा गजपीडिता । पद्मिनीव परिक्षिप्तकबरीभ्रमरावलिः॥ ૨૦૮ विनष्टकन्यकाभावा निरुपायक्रमा सती । कलिङ्गसेना गगनं वीक्षमाणेदमब्रवीत् ।। वत्सेशरूपिणा येन परिणीतास्मि केनचित् । प्रकाशः सोऽस्तु कौमारः स एव हि पतिर्मम ॥ एवं तयोक्ते गगनात्सोऽत्र विद्याधराधिपः । अवातरद्दिव्यरूपो हारकेयूरराजितः ॥ को भवानिति पृष्टश्च तयैवं स जगाद ताम् । अहं मदनवेगारयस्तन्यि विद्याधराधिपः ।। मया च प्राग्विलोक्य त्वां पुरा पितृगृहे स्थिताम् । त्वत्प्राप्तिदतपः कृत्वा परः प्राप्तो महेश्वरात् ।। २१३ वत्सेश्वरानुरक्ता च तद्रूपेण मया द्रुतम् । अवृत्ततद्विवाहैव परिणीतासि युक्तितः ।। इति वाक्मुधया तस्य श्रुतिमार्गप्रविष्टया । किंचित्कलिगसेनाभूदवासितहृदम्बुजा ।। । २०४ २०७ २०९ २१० २११ २१२ w २१४ ·तर ८1] मदनमशुकालम्बकः ६। अथ स मदनवेगस्तां समाश्वास्य कान्तां विहितधृतिवितीर्णस्वर्णराभिः स तस्यै । उचित इति तयान्तर्वद्धसदृभक्तिः पुनरुपगमनाय द्यां तदैवोत्पपात ॥ दिव्यास्पदं स्वपतिसद्म न मर्यगम्यं कामापितुर्भवनमुज्झितमित्यवेक्ष्य । तत्रैव वस्तुमथ सापि कलिङ्गसेना चक्ने धृति मदनवेगकृताभ्यनुज्ञा ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे मदनमधुकालम्बके सप्तमस्तरमः । २१६ २१७ अष्टमस्तरङ्गः। M ८ ९ ततः कलिङ्गसेनायाः स्मरन्ननुपमं वपुः । एकदा मन्मथाविष्टो निशि वत्सेश्वरोऽभवत् ॥ उत्थाय खगहस्तः सन्गत्वैव प्रविवेश सः । एकाकी मन्दिरं तस्याः कृतातिथ्यादरलया । तत्र प्रार्थयमानस्तां भार्यार्थे स महीपतिः । परपन्यमस्मीति प्रत्याख्यातस्तयाब्रवीत् ॥ तृतीयं पुरुपं प्राप्ता यतस्त्वमसि बन्धकी । परदारगतौ दोपो न मे त्वद्गमने ततः ॥ एवं कलिङ्गसेना सा राज्ञोक्ता प्रत्युवाच तम् । लदर्थमागता राजन्नदं विद्याधरेण हि ।। व्यूढा मदनवेगेन स्वैरं त्वद्रूपधारिणा । स एवैकश्च भर्ता मे तत्कस्मादस्मि बन्धकी। ६ किं वातिकान्तवन्धूनां स्वेच्छाचारहतासनाम् । इमास्ता विपदः स्त्रीणां कुमारीणां कथैव का ।। दृष्टाशकुनया सख्या निपिद्धापि व्यसर्जयम् । त्वत्पार्श्व यदहं दूतं तस्य चेदं फलं मम ॥ तत्स्पृश्यसि बलान्मां चेत्प्राणांस्त्यक्ष्याम्यहं ततः । का नाम कुलजा हि स्त्री भर्तद्रोहं करिष्यति । तथा घ कथयाम्यत्र तव राजन्कथां शृणु । पुराभूदिन्द्रदत्ताख्यश्चेदिदेशमहीपतिः ॥ स पापशोधने तीर्थ कीस देवकुलं महत् । चक्रे यशःगरीरार्थी शरीरं वीक्ष्य भङ्गुरम् ।। ११ सच भक्तिरसाच्छश्वद्वीक्षितुं स ययौ नृपः । मर्वश्च तीर्थस्नानाय सदा तत्राययौ जनः ।। १२ एकदा च ददशैंकां तीर्थस्नानार्थमागताम् । स राजान वणिग्भार्या प्रवासस्थितभर्तृकाम् ॥ १३ स्थच्छकान्तिसुधासिक्ता चिनरूपविभूपणाम् । जगमामिव कंदर्पराजधानी मनोरमाम् ।। १४ त्वयाहं विजये विश्वमिति प्रीत्येव पादयोः । आलिष्टां पञ्चवाणस्य तूणीरद्वयशोभया । १५ सा दृष्टैव मनस्तस्य जहार नृपतेस्तथा । यथान्विप्य गृहं तस्याः स ययौ विवशो निशि ।। तां च प्रार्थयमानः सञ्जगदे स तया नृपः । रक्षिता त्वं न युक्तं ते परदाराभिमर्शनम् ॥ १७ हठात्स्पृशसि वा मां चेद्धर्मस्ते महान्भवेत् । मरिष्यामि च सद्योऽहं न सहिप्ये च दूपणम् ॥ १८ इत्युक्तेऽपि तया तस्मिन्वलं राज्ञि चिकीर्पति ! शीलभ्रंशभयात्तस्याः सद्यो हृदयमस्फुटत् ।। सदृष्ट्या सपदि ह्रीतः स गत्वैव यथागतम् । दिनैस्तेनानुतापेन राजा पञ्चत्वमाययौ ।। इत्याख्याय कथामेतां सभयप्रश्रयानता । भूयः कलिङ्गसेना सा वत्सेश्वरमभापत ॥ २१ तस्मादधर्मे मत्प्राणहरणे मा मतिं कृथाः । इहानिताया वस्तुं मे देहि याम्यन्यतोऽन्यथा ॥ एतत्कलिङ्गसेनातः श्रुला वत्सेश्वरोऽथ सः । विचार्य विरतो भूला धर्मज्ञस्तामभापत ।। राजपुत्रि वस स्वेच्छं भर्ना सममिहाधुना । नाहं वक्ष्यामि ते किंचिदिदानी मा भयं कृथाः ।। इत्युक्त्वैव गते तस्मिन्स्वैरं राज्ञि स्वमन्दिरम् । श्रुत्वा मदनवेगस्तन्नमसोऽवततार सः ।। प्रिये साधु कृतं नैवमकरिष्यः शुभे यदि । नाभविष्यच्छुभं यस्मानासहिष्यत तन्मया ।। इत्युक्त्वा सान्त्वयित्वा तां निशां नीत्वा तया सह । तत्रैव गच्छन्नागच्छन्नासीद्विद्याधरोऽथ सः ।। २७ फलिहसेनापि च सा पत्यौ विद्याधरेश्वरे । तनास्त मर्यभायेऽपि दिव्यभोगसुसान्विता ।। वत्सराजोऽपि तचिन्तां मुक्त्या मश्रिवचः स्मरन् । ननन्द लब्धं मन्यानो देवीं राज्यं सुतं तथा ॥ देवी वासवदत्ता च मन्त्री यौगन्धरायणः । अभूतां निवृतौ सिद्ध नीतिकल्पलताफले ॥ अध गच्छत्सु दियसेप्वापाण्डुमुखपङ्कजा । दधे कलिङ्गसेना सा गर्भमुत्पन्नदोहदा ।। सुगौ विरेजतुतस्याः स्तनावाश्यामचचुकौ । निधानकुम्भौ कामस्य मदमुद्राङ्कितापिय ।। 1 २२ ·४४ १५२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरा: ३४। ततो मदनवेगस्तामुपेत्य पतिरभ्यधात् । कलिङ्गसेने दिव्यानामस्माकं समयोऽस्त्ययम् ।। ३३ जातं मानुपगर्भ यन्मुक्त्वा यामो विदूरतः । कण्वाश्रमे न तत्याज मेनका किं शकुन्तलाम् ॥ त्वं यद्यप्यप्सराः पूर्वं तदप्यविनयानिजात् । शनशापेन संप्राप्ता मानुष्यं देवि सांप्रतम् ।। ३५ तेनैव बन्धकीशब्दो जातः साध्व्या अपीह ते । तस्मादपत्यं रक्षेस्त्वं स्थानं यास्याम्यहं निजम् ।। स्मरिप्यसि यदा मां च संनिधास्ये तदा तव । एवं कलिङ्गसेनां तामुक्त्वा साचविलोचनाम् ।। ३७ समाश्वास्य च दत्त्वा च तस्यै तद्रत्नसंचयम् । तचित्तः समयाकृष्टो ययौ विद्याधरेश्वरः। ३८ कलिगसेनाप्यत्रासीदपत्याशां सखीमिव । आलम्ब्य वत्सराजस्य भुजच्छायामुपाश्रिता ।। अत्रान्तरे कृतवती साङ्गभाप्तये तपः । आदिदेश रतिं भार्यामनगस्याम्बिकापतिः । वत्सराजगृहे जातो दग्धपूर्वः स ते पतिः । नरवाहनदत्ताख्यो योनिजो मद्विलङ्घनात् ।। ४१ मदाराधनतस्त्वं तु मर्त्यलोकेऽप्ययोनिजा । जनिष्यसे ततस्तेन भर्ना साङ्गेन योक्ष्यसे ।। एवमुक्त्वा रतिं शंभुः प्रजापतिमथादिशत् । कलिङ्गसेना तनयं सोप्यते दिव्यसंभवम् ।। तं हृत्वा मायया तस्यास्तत्स्थाने त्वमिमां रतिम् । निर्माय मानुपी कन्यां त्यक्तदिव्यतनुं क्षिपः ।। इतीश्वराज्ञामादाय मूर्ध्नि वेधस्यथो गते । कलिङ्गसेना प्रसवं प्राप्ते काले चकार सा ।। ४५ जातमानं सुतं तस्या हृत्वैवान स्वमायया । रतिं तां कन्यकां कृत्वा न्यधाद्विधिरलक्षितम् ।। ४६ सर्वश्च तत्र तामेव कन्यां जातामलक्षत । दिवाप्यकाण्डप्रतिपचन्द्रलेखामिवोदिताम् ॥ कान्तिद्योतिततद्वासगृहां निर्जित्य कुर्वतीम् । रत्नदीपशिखाश्रेणीर्लज्जिता इव निष्प्रभाः।। कलिगसेना तां दृष्ट्वा जातामसदृशीं सुताम् । पुत्रजन्माधिकं तोपादुत्सवं विततान सा ।। अथ वत्सेश्वरो राजा सदेवीकः समत्रिकः । कन्यां कलिङ्गसेनाया जातां शुश्राव तादृशीम् ।। श्रुत्वा च स नृपोऽकस्मादुवाचेश्वरचोदितः । देवीं वासवदत्तां तां स्थिते यौगन्धरायणे ।। जाने कलिगसेनैपा दिव्या स्त्री शापतश्युता । अस्यां जाता च कन्येयं दिव्यैवाश्चर्यरूपधृत् ।। तदसौ कन्यका तुल्या रूपेण तनयस्य मे । नरवाहनदत्तस्य महादेवीत्वमर्हति ॥ तच्छ्रुत्वा जगदे राजा देव्या वासवदत्तया । महाराज किमेवं त्वमकस्मादद्य भापसे ।। कुलद्वयविशुद्धोऽयं क पुत्रस्ते वत व सा । कलिगसेनातनया वन्धकीगर्भसंभवा । श्रुत्वैतद्विमृशन्राजा सोऽब्रवीन्नाह स्वतः । वदाम्येतत्प्रविश्यान्तः कोऽपि जल्पयतीव माम् ।। नरवाहनदत्तस्य कन्येयं पूर्वनिर्मिता । भार्येत्येवं वदन्ती च शृणोमीव गिरं दिवः॥ कलिङ्गसेना किं चासावेकपत्नी कुलोद्गता । पूर्वकर्मवशात्त्वस्या बन्धकीशब्दसंभवः ।। इति राज्ञोदिते प्राह मत्री यौगन्धरायणः । श्रूयते देव यचक्रे रतिर्दधे स्मरे तपः ।। मर्त्यलोकावतीर्णेन सशरीरेण संगमः । मर्त्यभावगतायास्ते खेन भर्ना भविष्यति ॥ इति चादाद्वरं गर्वो रत्यै स्वपतिमीप्सवे । कामावतारश्चोक्तः प्राग्दिव्यवाचा सुतस्तव ।। ६१ रत्यावतरणीयं च मर्त्यभावे हराज्ञया । गर्भमाहिकया चाद्य ममैवं वर्णितं रहः ।। मया कलिङ्गसेनाया गर्भः प्राग्गर्भशय्यया । युक्तो दृष्टस्तदैवान्यदपश्यं तद्विवर्जितम् ।। सदाश्चर्य विलोक्याहं तवाख्यातुमिहागता । इति स्त्रिया तयोक्तं मे जातैपा प्रतिभापि ते ।। तज्ज्ञाने मायया देवैः सैपा रतिरयोनिजा । कलिङ्गसेनातनया गर्भचौर्येण निर्मिता ।। भार्या कामावतारस्य पुत्रस्य तव भूपते । तथा चात्र कथामेतां यक्षसंवन्धिनी शृणु ॥ भृत्यो वैश्रवणस्याभूद्विरूपाक्ष इति श्रुतः । यक्षो निधानलक्षाणां प्रधानाध्यक्षतां गतः ।। मथुरायां यहिःसंस्थं निधानं स च रक्षितुम् । यक्षं नियुक्तवानेकं गिलासम्भामिवाचलम् ।। तत्र तं नगरीवासी कश्चित्पाशुपतो द्विजः । निधानान्वेपणायागात्सन्यवादी कदाचन ॥ समानुपवसादीपहतो यावत्परीक्षते । स्थानं तत्तावदस्यात्र करादीपः पपात सः ।। समणेन च शिगोमटानी गतिमिद्विजैः।। । ५४ ६० ·। ८९ तरङ्गः ८ मदनमञ्चकालम्बकः ६॥ अथ योऽसौ नियुक्तोऽभूद्यक्षो रक्षाविधौ स तत् । दृष्ट्वा गत्वा यथावस्तु विरूपाक्षं व्यजिज्ञपत् ।। गच्छ व्यापादय क्षिप्रं क्षुद्रांस्तान्खन्यवादिनः । इत्यादिदेश तं यक्षं विरूपाक्षः स कोपनः ।। ततः स यक्षो गत्वैव स्वयुक्त्या निजघान तान् । निधानवादिनो विमानसंप्राप्तमनोरथान् ।। तद्बुवा धनदः क्रुद्धो विरूपाक्षमुवाच तम् । ब्रह्महत्या कथं पाप कारिता सहसा त्वया ॥ दुर्गतो वार्तिकजनो लोभाकि नाम नाचरेत् । निवार्यते स वित्रास्य विनैस्तैस्तैर्न हन्यते ।। ७६ इत्युक्त्वाथ शशापैनं विरूपाक्षं धनाधिपः । मलैयोनौ प्रजायस्व दुष्कृताचरणादिति ॥ प्राप्तशापोऽथ कस्यापि भूतले ब्राह्मणस्य सः । विरूपाक्षः सुतो जातो ब्राह्मण्यस्याग्रहारिणः ।। ततोऽस्य यक्षिणी पत्नी धनाध्यक्षं व्यजिज्ञपत । देव यन्न स भर्ता में क्षिप्तस्तत्रैव मां क्षिप ।। प्रसीद नहि शक्नोमि वियुक्ता तेन जीवितुम् । एवं तया स विज्ञप्तः साध्व्या वैश्रवणोऽभ्यधात् ॥ तस्य विप्रस्य भर्ता स तेऽनघे । तस्यैव दास्या गेहे त्वं निपतिष्यस्ययोनिजा ॥ तत्र तेन सम भर्ना संगमस्ते भविष्यति । त्वत्प्रसादात्स शापं च तीला मत्पार्श्वमेष्यति । इति वैश्रवणादेशात्साध्वी सा पतिता ततः । दास्यासस्या गृहद्वारि कन्या भूत्वैव मानुपी ।। अकस्माश्च तया दास्या कन्या दृष्टाद्भुताकृतिः । गृहीत्वा दर्शिता चास्य स्वामिनोऽन द्विजन्मनः ।। दिव्येयं कन्यका कापि निःसंदेहमयोनिजा । इत्यामा मम वक्तीहानय तां त्वमशङ्कितम् ।। इयं हि मम पुत्रस्य मन्ये भार्यात्वमर्हति । इति सोऽपि द्विजो दासी तामुवाच ननन्द च ॥ कमात्र विवृद्धा सा कन्या विमालजश्च सः । अन्योन्यदर्शनावद्धगाढस्नेही बभूवतुः ।। ततः कृतविवाहौ तौ तेन विप्रेण दंपती । अजातिस्मरणेऽप्यास्तामुत्तीर्णविरहाचिव ॥ अथ कालेन देहान्ते तया सोऽनुगतः पतिः । तत्तपःक्षतपापः सन्यक्षः स्वं प्रासवान्पदम् ॥ इतीहावतरन्त्येव निरागस्त्वादयोनिजाः । भूतले कारणवशाद्दिव्या दैवतनिर्मिताः ।। कुलं किं नृपते तेऽस्यास्तस्माद्भार्या सुतस्य ते । कलिङ्गसेनापुत्रीयं यथोक्तं दैवनिर्मिता ॥ यौगन्धरायणेनैवमुक्त वत्सेश्वरश्च तत् । देवी वासवदत्ता च तथेति हृदि चक्रतुः ।। ९२ सतस्तस्मिन्गृहं याते मन्त्रिमुख्ये स भूपतिः। पानादिक्रीडया निन्ये सभार्यस्तद्दिनं सुसी॥ ततो दिनेयु गच्छसु मोहभ्रष्टस्वकस्मृतिः । कलिगसेनातनया सा समं रूपसंपदा ।। क्रमेण ववृधे नाना कृता मदनमञ्चका । सुता मदनवेगस्येत्यतो मात्रा जनेन च । नूनं सा शिश्रिये रूपं सर्वान्यवरयोषिताम् । अन्यथा ताः पुरस्तस्या विरूपा जहिरे कथम् ।। श्रुत्वा रूपवती तां च कौतुकात्स्वयमेकदा । देवी वासवदत्ता तामानिनायासनोऽन्तिकम् ।। तत्र धाच्या मुखासक्तां वत्सराजो ददर्श ताम् । यौगन्धरायणाद्याश्च वर्तेर्दीपशिसामिव ।। ९८ हवा चादृष्टपूर्व तत्तस्या नेत्रामृतं वपुः । रतिरेवावतीर्णेयमिति मेने न तत्र कः ॥ ९९ ततश्चानाययांचके देव्या वासवदत्तया । नरवाह्नदत्तोऽत्र जगन्नेत्रोत्सवः सुतः ।। १०० सोऽत्र फुल्लमुखाम्भोजो दीनां मदनमञ्चकाम् । तामपश्यन्नवां सौरीमिव पद्माकरः प्रभाम् ॥ सापि तं लोचनानन्दं पश्यन्ती चिकचानना । न तृप्तिमाययौ चाला चकोरीवामृतस्विपम् ।। १०२ ततःप्रभृति तो बालावपि स्थातुं न शेकतुः । दृष्टिपाशैरिवाबद्धौ पृथग्भूतावपि क्षणम् ।। १०३ दिननिश्चित्य संबन्धं देवनिर्मितमेव तु । विवाहविधये बुद्धिं व्यधाद्वत्सेश्वरस्तयोः । १०४ कलिगसेना तगुवा ननन्द च वबन्ध च । नरवाहनदत्तेऽस्मिनामातृप्रीतितो धृतिम् ॥ संमन्य मत्रिभिः सार्ध ततश्चाकारयत्पृथक् । वत्सराजः स्वपुत्रस्य तस्य स्वमिव मन्दिरम् ॥ १०६ ततः संभृत्य संभारान्पुत्रं राजा स कालवित् । यौवराज्येऽभ्यपिञ्चत्तं दृष्टलाध्यगुणमहम् ॥ १०७ पूर्व तस्यापतन्मूर्ध्नि पित्रोरानन्दवाप्पजम् । ततः श्रौतमहामन्त्रपूतं सत्तीर्थजं पयः ।। १०८ अभिपेकाम्युमिस्तस्य धौते वदनपसाजे । चित्रं निर्मलतां प्रापुर्मुसानि ककुभामपि ॥ मगल्यमाल्यपुप्पेषु तस्य क्षिप्तेषु मातृभिः । मुमोच दिव्यमाल्योघवर्प द्यौरपि तत्क्षणम ॥ -११० ·११३ ११९ १५४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३४ देवदुन्दुमिनिहादस्पर्धयेव जजृम्भिरे । आनन्दतूर्यनिर्घोपप्रतिशब्दा नभसले ॥ १११ प्रणनामाभिपिक्तं तं युवराजं न तत्र कः । स्वप्रभावाहते तेनैवोन्ननाम तदा हि सः॥ ११२ ततो वत्सेश्वरस्तस्य सूनोलिससीन्सतः । स्वमत्रिपुत्रानाहूय सचिरत्वे समादिगत् ॥ यौगन्धरायणसुतं मश्रित्वे मरुभूतिकम् । सेनापत्ये हरिशिसं रुमण्यत्तनयं ततः ॥ ११४ वसन्तकसुतं क्रीडासखित्वे तु तपन्तकम् । गोमुसं च प्रतीहारधुरायामित्यकालजम् ।। ११५ पौरोहिये च पूर्वोक्तावुभौ पिङ्गलिकासुतौ । वैश्वानरं शान्तिसोमं धातुः पुत्रौ पुरोधसः ॥ इत्याज्ञप्तेषु पुत्रस्य साचिव्ये तेषु भूभृता । गगनादुभूद्वाणी पुष्पवृष्टिपुरःसरा ।। ११७ सर्वार्थसाधका एते भविष्यन्त्यस्य मत्रिणः । शरीरादविभिन्नोऽस्य गोमुखस्तु भविष्यति ।। ११८ इत्युक्तो दिव्यया वाचा हृष्टो वत्सेश्वरश्च सः । सर्वान्समानयामास वखैराभरणैश्च तान् ।। अनुजीविपु तस्मिंश्च वसु वर्पति राजनि । दरिद्रशब्दस्यैकस्य नासीत्तत्रार्थसंगतिः । १२० पवनोल्लासिताक्षिप्तपताकापटपतिमिः । आहूतैरिव सापूरि नर्तकीचारणैः पुरी ॥ १२१ आगाद्वैद्याधरी साक्षालक्ष्मीस्तस्यैव भाविनी । कलिङ्गसेनाजामातुरुत्सवेऽत्र भविष्यतः ।। १२२ ततो वासवदत्ता च सा च पद्मावती तथा । हर्पण नन्तुस्तिस्रो मिलिता इव शक्तयः ।। १२३ मारुतान्दोलितलताः प्रनृत्यन्निव सर्वतः । उद्यानतरवोऽप्यत्र चेतनेपु कथैव का ।। १२४ ततः कृताभिषेकः सन्नारुह्य जयकुञ्जरम् । नरवानदत्तः स युवराजो विनिर्ययौ ।। १२५ भयाकीर्यत चोरिक्षप्तैत्रै लसितारुणैः । पौरस्त्रीभिः स नीलाब्जलाजपद्माञ्जलिप्रभैः ।। १२६ दृष्ट्वा च तत्पुरीपूज्यदेवता वन्दिमागधैः । स्तूयमानः ससचिवः स विवेश म्बमन्दिरम् ।। १२७ तत्र दिव्यानि भोज्यानि तथा पानान्युपाहरत् । कलिङ्गसेना तस्यादौ स्वविभूत्यधिकानि सा ।। १२८ ददौ तस्मै सुवस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च । समन्त्रिससिभृत्याय जामातृस्नेहकातरा ॥ एवं महोत्सवेनासावमृताखादसुन्दरः । एषां वत्सेश्वरादीनां सर्वेषां वासरो ययौ । १३० ततो निशायां प्राप्तायां सुतोद्वाहविमर्शिनी । कलिङ्गसेना सस्मार तां सा सोमप्रभा ससीम् ॥ १३१ एतया स्मृतमानां तां मयासुरसुतां तदा । भव्यां भर्ता महाज्ञानी जगाद नलकूबरः ।। कलिङ्गसेना त्वामद्य सोत्सुका स्मरति प्रिये । तद्गन्छ दिव्यमुद्यानं कुरु चैतत्सुताकृते ।। १३३ इत्युक्त्वा भावि भूतं च कथयित्वा च तद्गतम् । तदैव प्रेपयामास पत्नी सोमप्रभा पतिः ।। १३४ सा चागत्य चिरोत्कण्ठाकृतकण्ठयहां ससीम् । कलिङ्गसेनां कुशलं पृष्ट्वा सोमप्रभाब्रवीत् ।। विद्याधरेण तावत्त्वं परिणीता महर्द्धिना । अवतीर्णा रतिस्ते च सुता शादिनुग्रहात् ॥ कामावतारस्यैषा च वत्सेशाल्लब्धजन्मनः । नरवाहनदत्तस्य पूर्वभार्या विनिर्मिता ॥ विद्याधराधिराज्यं स दिव्यं कल्पं करिष्यति । तस्यैपान्यावरोधानां मूर्ति मान्या भविष्यति ।। १३८ वं चावतीर्णा भूलोके शाशापन्यताप्सरा. । निष्पन्नकार्यशेपा च शापमुक्तिमवाप्स्यसि ।। एतन्मे सर्वमाख्यातं भर्ना ज्ञानवता ससि । तस्माचिन्ता न ते कार्या भावि सर्व शुभं तव ।। अहं चेह करोम्येपा दिव्यं त्वत्तनयाकृते । उद्यानं नास्ति पाताले न भूमौ यन्न वा दिवि ॥ इत्युक्त्वा दिव्यमुद्यानं सा निर्माय स्वमायया । कलिगसेनामामय सोका सोमप्रभा ययौ ।। ततो निशि प्रभातायामकस्मानन्दनं दिवः । भूमाविव न्युतं लोको ददर्शोद्यानमन तत् ।। युद्धाथ राजा वत्सेशः सभार्यः सचिवैः सह । नरवाहनदत्तश्च सानुगोऽय समाययौ । ददृशुसे तमुद्यानं सदा पुष्पफलद्रुमम् । नानामणिमयस्तम्भभित्तिभूभागवापिकम् ।। मुवर्णवर्णविहगं दिव्यसौरभमारतम् । देवादेशावतीर्ण तत्स्वर्गान्तरमिर क्षितौ ॥ दृष्ट्वा तद्भुतं राजा किमेतदिति पृष्टवान् । कलिङ्गसेनामातिथ्यव्यप्रां वत्सेश्वरस्तदा ॥ सा प्रत्युवाच सर्वेषु शृण्यत्सु नृपतिं च तम् । विश्वकर्मावतारोऽस्ति मयो नाम महासुरः ।। मिदिरस यश्चक्रे पुरं रम्यं च वनिणः । तस्य सोमनभा नाम तनयासि सरसी मम ॥ १२९ १३२ १३९ १४० १४१ १४२ १४३ १४४ १४५ १४६ । १४८ १४९ ·१६५ तर:८1] मदनमञ्चकालम्बकः ६। तया रानाविहागत्य मत्समीपं स्वमायया । प्रीत्या कृतमिदं दिव्यमुद्यानं मत्सुताकृते । १५० इत्युक्त्वा यच सख्यास्या भूतं भाव्युदितं तया । तत्तयैवोक्तमित्युक्त्वा तदा सर्व शशंस सा॥ १५१ ततः कलिङ्गसेनोक्तिं ससंवादामवेक्ष्य ताम् । निरस्तसंशयाः सर्वे तोपं तत्रातुलं ययुः। कलिङ्गसेनातिथ्येन निनाय दिवसं च तम् । उद्यानेऽत्रैव वत्सेशो भार्यापुत्रादिमिः सह ॥ अन्येशुर्निर्गतो द्रष्टुं देवं देवकुले च सः । ददर्श नृपतिर्वह्वीः सुवस्त्राभरणाः स्त्रियः ॥ १५४ का यूयमिति पृष्टाश्च तेन तास्तं वभापिरे । वयं विद्याः कलाश्चैतास्त्वत्पुत्रार्थमिहागताः ॥ गत्वा विशामस्तस्यान्तरित्युक्त्वा तास्तिरोऽभवन् । सविस्मयः स राजापि वत्सेशोऽभ्यन्तरं ययौ ॥१५६ तत्र वासवदत्तायै देव्यै मत्रिगणाय च । तच्छशंसाभ्यनन्दस्ते देवतानुग्रहं च तम् ।। १५७ ततो राजनिदेशेन वीणा वासवदत्तया । नरवाहनदत्तेऽत्र प्रविष्टे जगृहे क्षणात् ।। १५८ वादयन्ती ततस्तां च मातरं विनयेन सः । राजपुत्रोऽब्रवीद्वीणा च्युता स्थानादसाविति ।। १५९ त्वं वादय गृहाणैतामिति पिनोदितेऽथ सः । वीणामवादयत्कुर्वन्गन्धर्वानपि विस्मितान् ।। एवं सर्वासु विद्यासु कलासु च परीक्षितः । पिना यावहृतस्ताभिः स्ययं सर्व विवेद सः ॥ वीक्ष्य ते सगुणं पुत्रं वत्सेशस्तामशिक्षयत् । कलिङ्गसेनातनयां नृत्तं मदनमञ्चकाम् ।। १६२ यथा यथा पूर्णकला साभूत्तनुरिबैन्दवी । नरवाहनदत्ताधिश्चक्षुभे स तथा तथा । १६३ अरस्त तां च गायन्ती नृत्यन्ती च विलोकयन । पठन्तीमिव कामाज्ञामगाद्यभिनयैर्वृताम् । सापि क्षणमपश्यन्ती तमुदश्रुः सुधामयम् । कान्तमासीदुषःकाले जलार्द्रव कुमुदती ।। सततं चासहः स्थातुं तन्मुसालोकनं विना । नरवाहनदत्तोऽसौ सत्तदुद्यानमाययौ ।। तत्र पार्श्व तयानीय सुता मदनमञ्चकाम् । कलिङ्गसेनया प्रीया रज्यमानः स तस्थिवान् । गोमुखश्चास्य चित्तज्ञः स्वामिनोऽत्र चिरस्थितिम् । इच्छन्कलिङ्गसेनायै तां तामकथयत्कथाम् ।। १६८ चित्तग्रहेण तेनास्या राजपुत्रस्तुतोप सः । हृदयानुप्रवेशो हि प्रभोः संवननं परम् ॥ १६९ नृत्तादियोग्यां कुरुते तस्मिन्मदनमञ्चकाम् । तत्र स्वयं च संगीतवेश्मन्युद्यानवर्तिनि । १७० नरवाहनदत्तः स हेपयन्वरचारणान् । तस्यां प्रियायां नृत्यन्त्यां सर्वांतोद्यान्यवादयत् ॥ १७२ जिगाय चागतान्दिग्भ्यो विविधान्पण्डितांस्तथा । गजाश्वरथशस्त्रास्त्रचित्रपुस्तादिकोविदः ।। एवं विहरतो विद्यास्वयंवरवृतस्य ते । नरवाहनदत्तस्य शैशवे वासरा ययुः ।। एकदा चात्र यात्रायामुद्यानं स प्रियाससः । ययौ नागवनं नाम राजपुत्रः समनिकः ।। तग्रामिलापिणी काचिद्वणिग्भार्या निराकृता । इयेप गोमुसं हन्तुं सविपाहृतपानका ॥ १७५ तद्विवेद च तत्सख्या मुखादव स गोमुसः । नाददे पानकं तच स्त्रिय एवं निनिन्द च ॥ १७६ अहो धात्रा पुरा सृष्टं साहसं तदनु स्त्रियः । नैतासां दुष्करं किंचिनिसर्गादिह विद्यते ॥ नूनं स्त्री नाम सृष्टेयममृतेन विपेण च । अनुरक्तामृतं सा हि विरक्ता विपमेव च ॥ ज्ञायते कान्तवदना केन प्रच्छन्नपातला । कुस्त्री प्रफुल्लकमला गूढनक्रेव पद्मिनी॥ १७९ दिवः पतति काचित्तु गुणचक्रप्रचोदिनी । भर्तृश्लाघासहा सुस्त्री प्रभा भानोरिवामला ।। हन्त्येवाशु गृहीतान्या पररक्ता गतस्पृहा । पापा विरागविषभृद्भर्तारं भुजगीव सा ।। १८१ तथा हि कुत्रचिगामे शत्रुघ्न इति कोऽप्यभूत् । पुरुपस्तस्य भार्या च बभूव व्यभिचारिणी ॥ १८२ स ददशैंकदा सायं भार्या तां जारसंगताम् । जघान तं च तजारं सङ्गेनान्तहस्थितम् ।। १८३ राज्यपक्षी च तस्थौ स द्वारि भार्या निरुध्य ताम् । तत्कालं च निवासार्थी तमत्र पथिकोऽभ्यगात्।।१८४ दत्त्वा तस्याश्रयं युक्त्या तेनैव सह तं हतम् । पारदारिकमादाय रात्रौ तबाटवीं ययौ । १८५ तबान्धकूपे यावत्स शवं क्षिपति तं तया । तावदागतया पश्चारिक्षसः सोऽप्यत्र भार्यया ॥ १८६ एवं फुयोपित्कुरते किं किं नाम न साहसम् । इति स्त्रीचरितं वालोऽप्यनिन्दत्सोऽत्र गोमुसः ।। १८७ ततो नागवने तत्र नागानभ्यर्त्य स स्वयम् । नरवाहनदत्तोऽगात्स्यावासं सपरिच्छदः ॥ १८८ ·२४४ तरङ्गः८11 मदनम कालम्बकः ६। १५७ मायया तर्हि नो यावन्मद्वन्मदनमञ्चका । पश्यते राजपुत्रेण किं न तायद्विवाह्यते ॥ २२८ एतत्कलिङ्गसेनातः श्रुत्वा तां गोमुसादयः । ऊचुस्त्वयैव कार्येऽस्मिन्वत्सेशः प्रेर्यतामिति ॥ २२९ ततस्तद्गतधीस्तस्मिन्नुद्याने व्यहरद्दिनम् । नरवानदत्तस्तां पश्यन्मदनमञ्चकाम् ॥ २३० उत्फुल्लपद्मवदनां दलत्कुवलयेक्षणाम् । वन्धूककमनीयौष्ठी मन्दारस्तवकस्तनीम् ।। २३१ शिरीपसुकुमाराङ्गी पश्चपुष्पमयीमिव । एकामेव जगजेत्री स्मरेण विहितामिपुम् ॥ २३२ कलिङ्गसेनाप्यन्येशुर्गत्वा वत्सेश्वरं स्वयम् । सुताविवाहहेतोस्तद्यथाभीष्टं व्यजिज्ञपत् ।। वत्सेशोऽपि विसृज्यतामाहूय निजमविणः । देव्यां वासवदत्तायां स्थितायां निजगाद तान् ।। २३४ कलिङ्गसेना त्वरते सुतोद्वाहाय तत्कथम् । कुर्मो यद्वन्धकीत्सेतां लोको वक्त्युत्तमामिति ।। २३५ लोकश्च सर्वदा रक्ष्यस्तत्प्रवादेन किं पुरा । रामभद्रेण शुद्धापि त्यक्ता देवी न जानकी ।। २३६ अम्बा हतापि भीष्मेण यत्नाद्धातुः कृते तथा । प्रतीपं किं न वा त्यक्ता वृतपूर्वान्यभर्तृका ॥ २३७ एवं कलिगसेनैपा स्वयंवरवृते मयि । व्यूढा मदनवेगेन तेनैतां गर्हते जनः ।। २३८ अतोऽस्यास्तनयामेतां गान्धर्वविधिना स्वयम् । नरवाहह्नदत्तोऽसावुतहत्वनुरूपिकाम् ॥ २३९ इत्युक्ते वत्सराजेन माह यौगन्धरायणः । इच्छेत्कलिङ्गसेनैतदनौचित्यं कथं प्रभो।। २४० दिव्यैपा हि न सामान्या ससुतेत्यसकृढ़तम् । मित्रेण चैतदुक्तं मे ज्ञानिना ब्रह्मरक्षसा ।। २४१ इत्यादि तत्र ते यावद्विमृशन्ति परस्परम् । एवं माहेश्वरी तावद्वाणी प्रादुरभूद्दिवः ।। २४२ मन्नेवानलदग्धस्य सृष्टस्यात्र मनोभुवः । नरवाहनदत्तस्य मयैवैपा विनिर्मिता ।। २४३ तपस्तुष्टेन भार्यास्य रतिर्मदनमञ्चका । एतया सहितश्चायं सर्वान्तःपुरमुख्यया ॥ विद्याधराधिराज्यं स दिव्यं कल्पं करिष्यति । मत्प्रसादाद्विजित्यारीनित्युक्त्वा विरराम वाक् ॥ २४५ श्रुत्वतां भगवद्वाणी वत्सेशः सपरिच्छदः । तं प्रणम्य सुतोद्वाहे सानन्दो निश्वयं व्यधात् ॥ २४६ अथ स सचिवमुख्यं पूर्वविज्ञाततत्त्वं नरपतिरभिनन्याहूय मौहूर्तिकांश्च । शुभफलदमपृच्छल्लममूचुस्तु ते तं कतिपयदिनमध्ये भाविनं प्राप्तपूजाः ॥ २४७ कालं मनागनुभविष्यति कंचिदन्न पुत्रो वियोगमनया सह भार्यया ते । जानीमहे वयमिदं निजशाखया वत्सेश्वरेति जगदुर्गणकाः पुनस्ते ।। तत. स सूनोनिजवैभवोचितं विवाहसंभारविधि व्यधान्नृपः । तथा यथास्य स्वपुरी न केवलं पृथिव्यपि क्षोभमगात्तदुद्यमात् ॥ प्राप्ते विवाहदिवसेऽथ कलिङ्गसेना पित्रा निसृष्टनिजदिव्यविभूषणायाः । तस्याः प्रसाधनविधिं दुहितुश्चकार सोमप्रभा पतिनिदेशवशागता च ।। २५० कृतदिव्यकौतुका सा सुतरामथ मदनमञ्चका विवभौ । नन्वेयमेव कान्ता चन्द्रतनुः कार्तिकानुगता ॥ दिव्यागनाश्च तस्या हराज्ञया श्रूयमाणगीतरवाः । तद्रूपजिताच्छन्ना हीता इव मङ्गलं विधुः ॥ २५२ भक्तानुकम्पिनि जयाद्रिसुते त्वयाद्य रत्यास्तपः खयमुपेत्य कृतं कृतार्थम् । इत्यादि दिव्यवरचारणवाद्यमिश्रवाक्यानुमेयमपि संदधतेऽन गौर्याः ॥ २५३ अथ नरवाहनदत्त. प्रविवेश स मदनमञ्चुकाध्युपितम् । कृतवरकौतुकशोभी विविधमहातोद्यभृद्विवाहगृहम् ।। निवर्स तत्र यहलोद्यतविप्रमत्तवीवाहमङ्गलविधिं च वधूवरौ तौ। वेदी समारुरुहतुबलितामिमु राज्ञा शिरोमुवमिवामलरत्नदीपाम् ।। यदि युगपदिहेन्दुमूर्तिभानू कनकगिरि भ्रमतोऽभितः कदाचित् । भवति तदुपमा तयोलदानी जगति वधूवरयोः प्रदक्षिणेऽमेः ।। २५६ २४८ २४९ २५४ २५५ ·२४४ । तरङ्ग:८11 मदनमञ्चकालम्बकः ६। मायया तर्हि नो यावन्मद्वन्मदनमञ्चका । पञ्च्यते राजपुत्रेण किं न तावद्विवाह्यते ॥ २२८ एतत्कलिङ्गसेनातः श्रुत्वा तां गोमुसादयः । ऊचुस्त्वयैव कार्येऽस्मिन्वत्सेशः प्रेर्यतामिति ॥ २२९ ततस्तद्गतधीस्तस्मिन्नुद्याने व्यहरदिनम् । नरवाहनदत्तस्तां पश्यन्मदनमञ्चकाम् ॥ २३० उत्फुल्लपद्मवदनां दलत्कुवलयेक्षणाम् । बन्धूककमनीयौष्ठी मन्दारस्तयकस्तनीम् ॥ २३१ शिरीपसुकुमारागी पञ्चपुप्पमयीमिव । एकामेव जगजेत्री स्मरेण विहितामिपुम् ।। २३२ कलिङ्गसेनाप्यन्येगुर्गत्वा वत्सेश्वरं स्वयम् । सुताविवाहहेतोस्तद्यथाभीष्ट व्यजिज्ञपत् ।। २३३ वत्सेशोऽपि विसृज्यैतामाहूय निजमत्रिणः । देव्यां वासवदत्तायां स्थितायां निजगाद तान् ॥ २३४ कलिङ्गसेना त्वरते सुतोद्वाहाय तत्कथम् । कुमो यद्वन्धकीत्येतां लोको वक्त्युत्तमामिति ॥ २३५ लोकश्च सर्वदा रक्ष्यस्तत्प्रवादेन किं पुरा । रामभद्रेण शुद्धापि त्यक्ता देवी न जानकी ।। २३६ अम्बा हतापि भीष्मेण यत्नाद्धातुः कृते तथा । प्रतीपं किं न वा त्यक्ता वृतपूर्वान्यभर्तृका ॥ २३७ एवं कलिङ्गसेनैपा स्वयंवरवृते मयि । व्यूढा मदनवेगेन तेनैतां गर्हते जनः ।। २३८ अतोऽस्यास्तनयामेतां गान्धर्वविधिना स्वयम् । नरवाहनदत्तोऽसावुबहत्वनुरूपिकाम् ॥ २३९ इत्युक्ते वत्सराजेन माह यौगन्धरायणः । इच्छेत्कलिगसेनैतदनौचित्यं कथं प्रभो ॥ २४० दिव्यैपा हि न सामान्या ससुतेत्यसकृद्गतम् । मित्रेण चैतदुक्तं मे ज्ञानिना ब्रह्मरक्षसा ।। २४१ इत्यादि तत्र ते यावद्विमृशन्ति परस्परम् । एवं माहेश्वरी तावद्वाणी प्रादुरभूद्दिवः ।। २४२ मन्नेवानलदग्धस्य सृष्टस्यात्र मनोभुवः । नरवाहनदत्तस्य मयैवैपा विनिर्मिता ।। २४३ तपस्तुष्टेन भार्यास्य रतिर्मदनमञ्चुका । एतया सहितश्चायं सर्वान्तःपुरमुख्यया ॥ विद्याधराधिराज्यं स दिव्यं कल्पं करिष्यति । मत्प्रसादाद्विजित्यारीनित्युक्त्वा विरराम वाक् ॥ २४५ श्रुत्वैतां भगवद्वाणी वत्सेशः सपरिच्छदः । तं प्रणम्य सुतोद्वाहे सानन्दो निश्चयं व्यधात् ॥ २४६ अथ स सचिवमुख्यं पूर्वविज्ञाततत्त्वं नरपतिरभिनन्द्याहूय मौहूर्तिकांश्च । शुभफलदमपृच्छल्लनमूचुस्तु ते तं कतिपयदिनमध्ये भाविनं प्राप्तपूजाः ॥ २४७ कालं मनागनुभविष्यति कंचिदत्र पुत्रो वियोगमनया सह भार्यया ते । जानीमहे वयमिदं निजशास्त्रदृष्ट्या वत्सेश्वरेति जगदुर्गणकाः पुनस्ते ॥ २४८ ततः स सूनोर्निजवैभवोचितं विवाहसंभाराविधि व्यधान्नृपः । तथा यथास्य स्वपुरी न केवलं पृथिव्याप/ क्षोभमगात्तदुद्यमात् ॥ २४९ प्राप्ते विवाहदिवसेऽथ करि सेना पित्रा निसृष्टनिजदिव्यविभूषणायाः । तस्याः प्रसाधनविधि दु कार सोकनमा पतिनिदेशवशागता च ।। २५० कृतदिव्यकौतुका तनमपृच्छ दमञ्चका विवभौ । नन्वेवमेव कान की। नरवांकानुगता। २५१ दिव्यागनाश्च तस्या हर विस्तरेणपमाणगीतरवाः । तद्रूपजिताच्छन्ना हीता इवलं विदधुः ।। २५२ भक्तानुकम्पिनि जयाद्रिसुते त्वयाद्य रत्यास्तपः स्वयमुपेत्य कृतं कृतार्थम् । इत्यादि दिव्यवरचारणवाद्यमिश्रवाक्यानुमेयमपि संदधतेऽन गौर्याः ।। २५३ अथ नरवाहनदत्तः प्रविवेश स मदनमञ्चुकाध्युपितम् । कृतवरकौतुकशोभी विविधमहातोद्यभृद्विवाहगृहम् ॥ २५४ निर्वर्य तत्र यहलोद्यतविप्रमत्तवीवाहमङ्गलविधिं च वधूवरौ तौ । वेदी समारुरुहतुलिताग्निमुच्चै राज्ञां शिरोभुवमिवामलरनदीपाम् ॥ २५५ यदि युगपदिहेन्दुमूर्तिभानू कनकगिरि भ्रमतोऽभितः कदाचित् । भवति तदुपमा तयोस्तदानी जगति वधूवरयोः प्रदक्षिणेऽनेः॥ २५६ . २२ ·“॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। रत्नमभा नाम सप्तमो लम्बका। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । असह्य रसयन्ति ये विगतविपलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैयुधीं भुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथगस्तरङ्ग । १ २ ३ ४ wr ७ ८ केशनहव्यप्रगौरीकरनखावृतम् । शियायानेकचन्द्रात्यमिव शार्व शिरोऽस्तु वः।। दानाम्भसाई यः कुञ्चितागं प्रसारयन् । ददत्सिद्धिमिवाभाति स पायाद्वो गजाननः ।। स तत्र कौशाम्ब्यां पुत्रो वत्सेवरस्य ताम् । परिणीय युवा प्राणसमां मदनमञ्चकाम् ॥ वाहनदत्तः स्वैः सचिवैर्गोमुसादिभिः । समं तस्थौ यथाकामं परिपूर्णमनोरथः ।। वा चोल्लसन्मत्तकोकिलारावराजिते । प्रवर्तितलतालास्यवलगन्मलयमारुते । तभृगसुभगे संप्राप्ते च मधूत्सवे । ययौ विहर्तुमुद्यानं राजपुत्र समन्त्रिकः ।। भ्रान्त्वागतोऽकस्मादुपेत्य निजगाद तम् । महोत्फुल्लनयनः स्ववयस्यस्तपन्तकः ।। राज मया दृष्टा कापीतो नातिदूरत. । कन्यावतीर्य गगनास्थिताशोकतरोरधः ।। व प्रेपितश्चाहमुपेत्य ससखीकया। स्वकान्तिद्योतितदिशा त्वदाबानाय कन्यया ।। छुत्वा स स्वसचिवैः साकं तदर्शनोत्सुकः । नरवाहनदत्तस्तत्तरमूलमगाछुतम् ॥ शतत्र ता कान्ता लोललोचनपद्पदाम् । शोगोष्ठपलया पीनसनस्तवफशोमिताम् ।। गपुनगौरागी छायया तापहारिणीम् । आत्तोचिताफति साक्षादिवोपवनदेवताम् ।। ग्ययौ च प्रणतां स तामभिननन्द च । दिव्यकन्यां नृपसुतस्तद्रूपापहतेक्षणः ॥ । तत्सचिवः सर्वेपूपविष्टेषु गोमुखः । तामपृच्छच्छुभे का त्वं किमर्थश्चागमोऽन्न ते ।। छुवा सा दुरुलायमन्मथाज्ञोज्झित्तनपा । नरवाहनदत्तस्य वदनाम्भोरहं मुहुः ।। यन्ती चक्षुपा तिर्यगसमप्रणयस्रुता । विस्तरेणात्मवृत्तान्तकथामेवमवर्णयत् ।। स्त त्रिजगति ख्यातो नगेन्द्रो हिमवानिति । भूरिशृङ्गस्य तस्यैकं शृङ्गं गौरीपतेगिरिः ।। स्वन्मणिप्रभामाली विलसतुहिनद्युतिः । गगनाभोग इव यः परिच्छेत्तुं न शक्यते । प्रसादलभ्यानां जरामृत्युभच्छिदाम् । सिद्धीनामोपधीनां च निधानं यस्य सानवः ।। व विद्याधरणातशरीररुचिपिचर. । शिसरैरमराद्रीन्द्रशृङ्गशोभाभिभूयते ॥ काञ्चनशृङ्गारयमस्ति हेममय पुरम् । भाभिः प्रभाकरस्थानमिव यद्भाति भासुरम् ।। हुयोजनविस्तीर्णे तस्मिन्विद्याधरेश्वरः । आस्ते हेमप्रभो नाम दृढभक्तिरमापतो।। स चास्ति महादेवी पत्नीपु बहुपु प्रिया । अलंकारप्रभा नाम रोहिणीव हिनविः ।। पा सह स राजा च प्रातरुत्थाय धार्मिकः । स्नात्वार्चयित्वा विधिवहौ युद्धं महेश्वरम् ॥ त्य मानुपलोकं च रत्नमिश्नं दिने दिने । ब्राह्मणेभ्यो दरिद्रेभ्यः सर्गरक्षं प्रात १२ १३ १४ ६५ २० ·- १६० कथासरित्सागरः [ आदितस्तरङ्गः ३५ ततश्वागत्य धर्मेण राजकृत्यान्यवेक्ष्य सः । करोसाहारपानादि मुनिवन्नियतव्रतः ॥ एवं दिनेषु गच्छत्सु तस्योद्धातवशास्किल । अपुत्रताकृता राज्ञश्चिन्ता जातूदपद्यत ।। २७ तयातिदुर्मनस्कं च दृष्ट्वा पप्रच्छ तं प्रिया । अलंकारप्रभा देवी दौर्मनस्यस्य कारणम् ।। २८ ततः स राजावादीत्तां सर्वसंपत्तिरस्ति मे । एकं तु पुत्रो नास्तीति दुःसं मां देवि वाधते ॥ २९ या मया प्रागपुनस्य पुंसः सत्त्ववतः कथा । श्रुता तत्स्मरणोद्धाताचिन्तैपा चोद्गता मम ।। ३० कीदृशी सा कथा देवेत्युक्तो देव्या तया च सः । राजा तस्यै कथामेवं संक्षेपात्तामवर्णयत् ।। ३१ नगरे चित्रकूटाख्ये ब्राह्मणार्चनतत्परः । बभूव ब्राह्मणवरो नान्नान्वर्थो महीपतिः ॥ ३२ तस्यासीत्सत्त्वशीलारयो जयी युद्धैकसेवकः । मासे मासे च लेभे स तस्मात्स्वर्णशतं नृपात् ।। पर्याप्त्यै तच नैवाभूत्त्यागिनस्तस्य काञ्चनम् । अपुत्रत्वाच्च दानकविनोदासक्तचेतसः ।। पुत्रो विनोदहेतु, दत्तस्तावन्न वेधसा । दत्तं च दानव्यसनं तदप्यर्थविनाकृतम् ।। वरं जीर्णस्य शुष्कस्य तरोर्जन्मोपलस्य वाहन संसारे दरिद्रस्य सागैकव्यसनस्य च ॥ इति संचिन्तयन्नित्यं सत्त्वशीलः स जातुचित् । उद्याने संचरन्प्राप निधि दैवात्कदाचन ।। सभृत्यश्च तमादाय भूरिकाञ्चनभाखरम् । महार्परत्नरुचिरं निनाय प्रसभं गृहम् ॥ ततः स भोगान्भुनानो ब्राह्मणेभ्यो ददद्वसु । भृत्येभ्यश्च सुहृयश्च यावदास्तेऽत्र सात्त्विकः ।। तावदृष्ट्वा तदभ्यूद्य निधिलाभः स गोत्रजैः । तस्य राजकुले गत्वा स्वैरं राज्ञे निवेदितः ।। अथ राज्ञा समाहूतः प्रतीहारनिदेशत. । क्षणं राजागणैकान्ते सत्त्वशीलः स तस्थिवान् ।। ४१ तत्र हस्तस्थया लीलावज्रमुष्ट्या खनन्क्षितिम् । स लेभे ताम्रकुम्भीस्थं निधानं चापरं महत् ॥ दत्त्वेदं रजनीयस्ते राजेति हृदयं निजम् । विधिना सत्त्वतुष्टेन प्रकाशमिव दर्शितम् ।। ४३ तथैवाच्छादयामास मृदा तच विवेश च । आवेदितः प्रतीहारेणान्तिकं नृपतेस्ततः ।। ज्ञातं मया निधिलब्धस्त्वया तं नः समर्पय । इति तत्र स राज्ञा च प्रणतो जगदे स्वयम् ।। किमर्पयामि देवायं किमद्यतनमुच्यताम् । सोऽपि तत्रेति राजानं सत्त्वशीलो जगाद तम् ॥ ४६ अर्पयामिनवप्राप्तमित्युक्तश्च स भूभृता । गत्वा राजागणैकान्ते निधिं तस्मै समर्पयत् ॥ आद्यं निधिं यथेच्छं त्वं भुखेति प्रेपितोऽथ सः । नृपेण निधितुष्टेन सत्त्वशीलोऽगमद्गृहम् ।। तन्नासीहानभोगाभ्यां तन्वन्नाम्नो यथार्थताम् । नुदंश्चापुत्रतादुःसदौर्मनस्यं कथंचन ॥ इत्येतत्सत्त्वशीलस्य वृत्तं पूर्व श्रुतं मया । संस्मृत्य स्थीयते दुःसं पुत्रासद्भावचिन्तया ॥ इति विद्याधरेन्द्रेण भार्या हेमप्रभेण सा । अलंकारप्रभा देवी गदिता निजगाट तम् ।। सत्यमेवं सुसत्त्वानां साहाय्यं भजते विधिः । किं नापरो निधिलब्धः सत्त्वशीलेन सकटे ।। तत्स्वसत्त्वप्रभावेण त्वमपि प्राप्स्यसीप्सितम् । शृणु विक्रमतुङ्गस्य कथां चान निदर्शनम् ॥ अलि पाटलिपुत्राख्यं भुवोऽलंकरणं पुरम् । पूर्णवर्णव्यवस्थानस्तैस्तैः सन्मणिमिश्चितम् ॥ तन विक्रमतुगारयो राजाभूत्सत्त्ववान्पुरा । योऽभूत्पराङ्मुसो दाने नार्थिनां न युधि द्विपाम् ।। स जातु मृगयाहेतोः प्रविष्टो नृपतिर्वनम् । बिल्वैहोंमें विदधतं तन ब्राह्मणमैक्षत ॥ ५६ तं दृष्ट्वा प्रष्टकामोऽपि परिहत्य तदन्तिकम् । ययौ स दूरं मृगयारसेन सबलस्ततः ।। उत्पतद्भिः पतद्भिश्व हन्यमानैः स्वपाणिना । चिरं मृगैश्च सिंहेश्च क्रीडित्वा कन्दुकैरिव ।। आवृत्तस्तं तथैवान दृष्ट्वा होमपरं द्विजम् । उपेस नत्वा पप्रच्छ नाम होमफलं च सः ।। ततः स ब्राह्मणो भूपं कृताशीस्तमभापत । विप्रोऽहं नागशर्माख्यो होमे च शृणु मे फलम् ॥ अनेन विल्वहोमेन प्रसीदति यदानलः । हिरण्मयानि विल्वानि तदा निर्यान्ति कुण्डतः ।। ६१ ततोऽमिः प्रकटीभूय वरं साक्षाप्रयच्छति । वर्तवे मम भूयांश्च कालो विल्वानि जुदतः ॥ मन्दपुण्यस्य नाद्यापि तुप्यत्येव स पावकः । इत्युक्ते तेन राजा तं धीरसत्त्वोऽभ्यभाषत ।। तहि मे देहि सिल्वं त्वमेकं यावनुहोमि तत् । प्रसादयामि न ब्रह्मन्नधुनेव तवानलम ।। ४४ ४८ ४९ ५० ५४ ६२ ६४ ·७० ७४ ७८ तरङ्गः १]. रलप्रभालम्बकः ७॥ कथं प्रसादयसि तं वहिमप्रयतोऽशुचिः । यो ममैवं व्रतस्थस्य पूतस्यापि न तुष्यति । इत्युक्तस्तेन विप्रेण राजा तमवदत्पुनः । मैवं प्रयच्छ मे विल्वं पश्याश्चर्य क्षणादिति ।। ततः स राज्ञे विप्रोऽस्मै ददौ बिल्वं सकौतुकः । राजा च स तदा तत्र दृढसत्वेन चेतसा ॥ हुतेनानेन विल्वेन न चेत्तुष्यसि तच्छिरः । त्वय्यमे स्खं जुहोमीति ध्यात्वा तस्मिक्षुहाव तत् ।। आविरासीच सप्तार्चिः कुण्डाद्विल्वं हिरण्मयम् । स्वयमादाय तत्तस्य फलं सत्त्वतरोरिव ।। जगाद च स साक्षात्तं जातवेदा महीपतिम् । सत्त्वेनानेन तुष्टोऽस्मि तद्गृहाण वरं नृप ।। तच्छ्रुत्वा स महासत्त्वो राजा तं प्रणतोऽब्रवीत् । को ममान्यो वरो देहि द्विजायास्मै यथेप्सितम् ।। ७१ इति राज्ञो वचः श्रुत्वा सुप्रीतोऽग्निर्जगाद तम् । राजन्महाधनपतिब्राह्मणोऽयं भविष्यति ॥ स्वमप्यक्षीणकोपश्रीमत्प्रसादाद्भविष्यसि । एवं दत्तवरं वह्नि ब्राह्मणः स व्यजिज्ञपत् ।। आविर्भूतोऽसि सहसा राज्ञः स्वेच्छाविहारिणः । न मे सनियमस्यापि क्रिमेतद्भगवन्निति ॥ ततोऽनिर्वरदः प्राह नादास्यं दर्शनं यदि । अहोप्यदेप स्वशिरस्तीबसत्त्वो नृपो मयि ॥ तीव्रसत्त्वस्य नचिराद्भवन्त्येव हि सिद्धयः । मन्दसत्त्वस्य तु चिराद्ब्रह्मन्युप्माशस्य ताः ।। इत्युक्त्वान्तहिते वह्नौ नृपमामय स द्विजः । नागशर्मा ततो गत्वा क्रमेणाभून्महाधनः ॥ नृपोऽपि दृष्टसत्त्वः स स्तूयमानोऽनुयायिमिः । ययौ विक्रमतुङ्गः स्वं पुरं पाटलिपुत्रकम् ।। तत्र स्थितमकस्मात्तं प्रविश्य प्रभुमेकदा । रहः शत्रुजयो नाम प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ।। ७९ विजने देव विज्ञप्ति चिकीर्षु ह्मणो बटुः । दत्तशर्मेति नाम स्वं युवाणो द्वारि तिष्ठति ॥ प्रवेशयेति भूपेन तेनादिष्टे प्रवेशितः । स्वस्तिपूर्व स राजानं प्रणम्योपाविशद्वदुः ।। ८१ व्यजिज्ञपच देवाहं चूर्णयुक्त्या कयाचन । सद्यः साधयितुं जाने ताम्रात्कनकमुत्तमम् ।। गुरुणा धुपदिष्टा सा युक्तिर्मम मया च तत् । दृष्टं साक्षात्तया युक्त्या संसिद्धं तस्य काञ्चनम् ।। इत्युक्ते वटुना तेन ताम्रमानाययनृपः । विलीने च कृते तस्मिन्स बटुश्शूर्णमक्षिपत् ।। क्षिप्यमाणं च तचूर्णमदृश्यः कोऽप्यपाहरत् । यक्षस्तं च ददर्शकः स राजा तुष्टपावकः ॥ अप्राप्तचूर्ण तानं च न सुवर्णीवभूव तत् । एवं त्रिः कुर्वतस्तस्य वटोर्मोघः श्रमोऽभवत् ॥ ८६ ततो विपण्णादादाय राजा तस्माद्वटोः स्वयम् । चूर्ण विलीने चिक्षेप ताने तेजस्विनां वरः ।। तस्य तन्नाहरपूर्ण यक्षः स्मित्वा ययौ तु सः । तेन तचूर्णसंयोगात्तानं कनकतामगात् ।। विस्मिताय ततस्तस्मै बटवे परिपृच्छते । स राजा यक्षवृत्तान्तं यथादृष्टं शशंस तम् ।। शिक्षित्वा चूर्णयुक्ति च वटोस्तस्मात्तदैव ताम् । नृपश्चक्रे कृतार्थ तं कृतदारपरिग्रहम् ।। ९० भेजे च पूर्णकोपश्रीहेम्ना ताक्तिजन्मना । सावरोधोऽसमान्भोगानदरिद्रीकृतद्विजः ।। तदेवं भीत इव वा परितुष्ट इवाथवा । ददाति तीव्रसत्त्वानामिष्टमीश्वर एव हि ।। ९२ त्वत्तश्च धीरसत्त्वोऽन्यः कोऽस्ति दाता च देव तत् । दास्यत्याराधितः शंभुः पुत्रं ते मा शुचं कृथाः ।।९३ इत्युदारमलंकारप्रभादेवीमुखाद्वचः । श्रुत्वा हेमप्रभो राजा श्रद्दधे च तुतोप च ॥ ९४ मेने च तनयप्राप्ति गौरीशाराधनाद्भवम् । सूचितां हृदयेनैव निजेनोत्साहशालिना ।। ततोऽन्येाः सदेवीकः स्नातोऽभ्यर्चितशंकरः । नवकाञ्चनकोटीश्च विप्रेभ्यः प्रतिपाद्य सः॥ सनयार्थ तपस्तेपे निराहारो हरामतः । देहस्त्यक्तो मया शर्वस्तोपितो वेति निश्चितः ।। तपस्थश्चेति तुष्टाव वरदं गिरिजापतिम् । हलावितीर्णदुग्धाब्धि प्रपन्नायोपमन्यवे ।। नमस्तेऽस्तु जगत्सर्गस्थितिसंहारहेतवे । गौरीश तत्तव्योमादिभेदभिन्नाष्टमूर्तये ।। नमस्ते सततोत्फुलहत्कुशेशयशायिने । विशुद्धमानसावासकलहंसाय शंभवे ॥ १०० नमो दिव्यप्रकाशाय निर्मलाय जलालने । प्रक्षीणदोपैदृश्याय सोमायात्यद्भुताय ते ।। १०१ देहार्धधृतकान्ताय केवलब्रह्मचारिणे । इच्छानिर्मितविश्वाय नमो विश्वमयाय ते ॥ १०२ एवं कृतस्तुति तं च राजानं गिरिजापतिः । निरानोपोषितं स्वप्ने साक्षायेदमब्रवीत् ॥ १०३ ·१२१ १६२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३५ उत्तिष्ठ राजन्भावी ते वीरो वंशधरः सुतः । गौरीप्रसादात्कन्यापि भविष्यत्युत्तमा तव ।। १०४ नरवाहनदत्तस्य युप्माकं चक्रवर्तिनः । भविष्यतो भवित्री या महिपी महसां निधेः ॥ १०५ इत्युक्त्वान्तहिते शर्वे सोऽथ विद्याधरेश्वरः । हेमप्रभः प्रयुयुधे प्रहृष्टो रजनीक्षये ॥ १०६ आनन्दयदलंकारप्रभा स्वप्नं निवेद्य सः । गौर्या स्वप्ने तथैवोक्तां भार्या संवादशंसिनीम् ।। १०७ उत्थाय च ततः स्नातः स राजार्चितधूर्जदिः । चकार दत्तदानः सन्नुत्सवं कृतपारणः ।। १०८ दिवसेष्वथ यातेपु देवी कतिपयेषु सा । अलंकारप्रभा तस्य राज्ञो गर्भमधारयत् ।। आनन्दयामास च तं मुसेन मधुगन्धिना । लोलनेत्रालिना कान्तं पङ्कजेनेव पाण्डुना ॥ ११० आरयातश्लाघ्यजन्मानमुदारैर्गर्भदोहदैः । असूत तनयं काले द्यौरर्कमिव सा ततः ।। १११ येन जातेन सहजैस्तेजोभिरवभासितम् । सिन्दूरारुणतां नीतमपि तज्जातवासकम् ॥ ११२ पिता च तं शिशुं राजा शत्रुगोनभयावहम् । दिव्यवागुपदिप्टेन नाम्ना वज्रप्रभं व्यधात् ।। ११३ ततः स ववृधे वालः पार्वणेन्दुरिव कमात् । कलाभिः पूर्यमाणः सन्वृद्धिहेतोः कुलाम्बुधः ॥ ११४ अयाचिरात्पुनस्तस्य राज्ञो हेमप्रभस्य सा । अलंकारप्रभा राज्ञी मगर्भा समपद्यत ॥ ११५ सगर्भा चाश्रयोद्भूतसविशेपद्युतिस्तथा । सत्यं हेमासनारूढा भेजेऽन्तःपुररत्नताम् ।। ११६ विद्याकल्पितसत्पद्मविमानेन नभस्तले । वभ्राम च तथाभूतविलसद्गर्भदोहदा ।। ११७ प्राप्ते च समये तस्या देव्याः कन्याजनिष्ट सा । पर्याप्तं वर्णनं यस्या जन्म गौरीप्रसादतः ।। ११८ नरवाहनदत्तस्य भार्येयं भाविनीति वाक् । तदाश्रावि हरादेशवचःसंवादिनी दिवः ।। ११९ ततो राजा सुतोत्पत्तिनिर्विशेषकृतोत्सवः । तां स हेमप्रभोऽकान्निाम्ना रत्नप्रभा सुताम् ।। १२० स्वविद्यासंस्कृता सा च तस्य रत्नप्रभा पितुः । अवर्धत गृहे दिक्षु प्रकाशस्तूदपद्यत । ततः स राजा तं वर्महरं वज्रप्रभ सुतम् । कृतदारक्रियं कृत्वा यौवराज्येऽभिषिक्तवान् । १२२ विन्यस्तराज्यभारश्च तस्मिन्नासीत्स निर्वृतः । सुताविवाहचिन्ता तु तस्यैकाभूतदा हृदि । १२३ एकदा सोऽन्तिकासीनां प्रदेयां वीक्ष्य तां सुताम् । राजानवीदलंकारप्रभा देवीं समीपगाम् ।। १२४ कुलालंकारभूतापि पश्य देवि जगत्रये । कन्या नाम महदुःखं धिगहो महताममि ॥ १२५ विनीताप्याप्त विद्यापि रूपयौवनवत्यपि । रत्नप्रभा वरप्राप्त्या विनैपा यहुनोति माम् ॥ नरवाहनदत्तस्य भार्योक्ता दैवतैरियम् । तकि न दीयते तस्मै भाव्यस्मञ्चक्रवर्तिने । इति चोक्तस्तया देव्या स राजा पुनरवीन् । बाढं सा कन्यका धन्या या तं वरमवाप्नुयात् ।। स हि कामावतारोऽत्र किं तु नाद्यापि दिव्यताम् । प्राप्तस्तेन मया तस्य विद्याप्राप्तिः प्रतीक्ष्यते ॥ १२९ इत्येवं वदतस्तस्य सद्यस्तैर्वचनैः पितुः । कर्णप्रविष्टैः कंदर्पमोहमन्त्रपदोपमैः ॥ भ्रान्तेवाविष्टचित्तेव सुप्तेव लिखितेव च । अभूद्रत्नप्रभा तेन हृतचित्ता वरेण सा ।। ततः कथंचित्पितरौ प्रणम्यान्तःपुरं निजम् । गत्वा चिन्तातुरा निद्रां चिरेण कथमप्यगात् ।। प्रातः शुभं दिनं पुत्रि तत्स वत्सेश्वरालजः । द्रष्टव्यः स्ववरो गत्ला कौशाम्बी नगरी त्वया ॥ ततश्च स्वपुरेऽमुप्मिन्नानीय वत्पिता स्वयम् । तव तस्य च कल्याणि विवाह संविधास्यति । इति स्वप्नेऽथ तं गौरी सानुकम्पा समादिशत् । प्रबुध्य सा च तं स्वप्नं प्रातर्माने न्यवेदयत् ॥ ततः सा तदनुज्ञाता युवा विद्याप्रभावतः । उद्यानस्थं वरं द्रष्टुं प्रावर्तत निजात्पुरात् ।। तामार्यपुन मामेतां वेत्थ रत्नप्रभामिति । प्राप्तामुत्का क्षणेनाद्य वित्थ यूयमतः परम् ।। एतत्तस्या वचः श्रुत्वा माधुर्यन्यकृतामृतम् । विलोक्य नेत्रपीयूपं विद्यार्या वपुश्च तत् ।। नरवाहनदत्तोऽन्तविधातारं निनिन्द सः । श्रोननेनमय कृत्स्नमकरोत्किं न मामिति ॥ जगाद तां च धन्योऽहं जन्माद्य सफलं मम । योऽहमेवं स्वयं तन्वि स्नेहादमिस्सृतस्त्वया ॥ इत्यन्योन्यनवप्रेमकृतसंलापयोस्तयोः । अकस्माद्ददृशे तन विद्याधरवल दिवि ।। तातोऽयमागतोऽनेति द्वापत्नप्रभयोदिते । राजा हेमप्रभो व्योम्नः सपुनोऽववतार सः॥ १२६ १२७ १२८ १३० १३२ १३३ १३४ १३५ १३७ १३८ १३९ १४० १४१ १४२ ·तरङ्गः २ रत्नप्रभालम्मकः ७ उपाययौ च पुत्रेण सह वनप्रमेण सः । नरवाहनदत्तं तं विहित्तस्वागतादरम् ॥ अन्योन्यरचिताचारा यावत्तिष्ठन्ति ते क्षणात् । तावत्तत्राययौ बुद्धा वत्सराजः समत्रिकः ।। कृतातिथ्यनिधि तं च नृपं हेमप्रभोऽथ सः । यथा रत्नप्रभोक्तं तं वृत्तान्तं समवोधयत् ।। जगाद च मया चेयं ज्ञाता विद्यामभावतः । इहागता सुता सर्व वृत्तान्तं चान वेदयहम् ।। ..........| चक्रवर्तिविमानं हि भाव्यप्रेऽमुष्य तादृशम् ।। अनुमन्यस्य तद्रक्ष्यस्यचिरादेतमासजम् । रत्नप्रभावधूयुक्तं युवराजमिहागतम् ॥ एवं वत्सेशमभ्यर्थ्य तेनानुमतवाञ्छितः । सपुत्रः कल्पयित्वा तद्विमानं निजविद्यया ॥ तबारोप्य अपानम्रमुख रत्नप्रभायुतम् । नरवाहनदत्तं तं सहितं गोमुसादिभिः ॥ यौगन्धरायणेनापि पित्रानुप्रेपितेन सः । हेमप्रभो निनाय स्वं पुरं काञ्चनशृङ्गकम् ॥ नरवानदत्तश्च ददर्श प्राप्य तत्पुरम् । श्वाशुरं काञ्चनमयं हेमप्राकारभासुरम् ॥ रश्मिप्रतानैर्निर्यद्भिरलंकृतमिवामितः । प्रसारितानेकभुजं जामातृप्रीतिसंभ्रमात् ।। तत्र तो विधिवत्तस्मै राजा हेमप्रभो ददौ । रत्नप्रभा महारम्भो हरयेऽधिरिव श्रियम् ॥ प्रायच्छद्रनराशींश्च तदा तरी स भास्वरान् । प्रदीप्तानेकवीवावह्रिविभ्रमशालिनः ।। सोत्सवस्य पुरे चास्य राज्ञो वित्तानि वर्पतः । लब्धवला इव वभुः सपताका गृहा अपि ॥ नरवाहनदत्तश्च नियूंढोद्वाहमङ्गलः । दिव्यभोगभुगत्रास्त स रत्नप्रभया समम् ॥ रेमे च दिव्यान्युद्यानवापीदेवकुलानि सः । पश्यंतया समारुह्य तद्विद्याबलतो नमः ।। एवं च तन कतिचिद्दिवसानुपित्वा विद्याधराधिपपुरे स वधूसहायः । वत्सेश्वरस्य तनयः स्वपुरीं प्रयातुं यौगन्धरायणमतेन मति चकार ।। श्वश्वा ततो रचितमङ्गलसंविधानः संपूजितः ससचिवः श्वशुरेण भूयः । तेनैव पुत्रसहितेन सह प्रतस्थे कान्ताससस्तदधिरुह्य पुनर्विमानम् ।। प्राप्याशु तां प्रमदनिर्भरवत्सराजबद्धोत्सवां स जननीनयनामृतौघः । रत्नप्रभा दधदथ स्वपुरी विवेश हेमप्रभेण ससुतेन सहानुगैश्च ॥ वत्सेश्वरोऽपि सह वासवदत्तया तं पादानतं समभिनन्दा सुतं वधू च । हेमप्रभ सतनयं विभवानुरूपं संवन्धिनं नवमपूजयदूर्जितश्रीः ।। अथ विद्याधरराजे तस्मिन्नापृच्छय वत्सराजादीन् । उत्पत्य नमः ससुते गतवति हेमप्रभे स्वपुरम ।। नरवाहनदत्तोऽसौ रत्नप्रभया समदनमञ्चकया । सह सुसितस्तदनैपीदिवसं ससिभिर्निजैर्युक्तः ॥ इति महाकविनीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके प्रथमस्तरमः । १४४ १४५ १४६ १४७ १४८ १४९ १५० १५१ १५२ १५३ १५४ १५५ १२६ १५७ १५८ १५९ १६० १६१ १६२ १६४ द्वितीयस्तरम। एवं विद्याधरी भार्या भन्यां रत्नप्रभा नवाम् । तस्य प्राप्तवतोऽन्येास्तद्वेश्मनि तया सह ।। नरवाह्नदत्तस्य स्थितस्य प्रातराययुः । दर्शनार्थमुपद्वारं सचिवा गोमुसादयः॥ द्वास्थया क्षणरुद्धेषु तेवत्रावेदितेप्वथ । प्रविष्टेष्वाहतेप्वेतां द्वाःस्था रत्नप्रभाभ्यधात् ।। द्वारमेपो न रोद्धव्यमिह प्रविशतां पुनः । आर्यपुत्रवयस्थानां खं शरीरममी हि नः ॥ । रक्षा चान्तःपुरेप्वीहड्नैवमेतन्मतं मम । इति द्वाःसामुदित्वा सा स्वपति तमथानचीत् ॥ आर्यपुत्र प्रसङ्गेण वदामि तव तच्छृणु । नीतिमात्रमहं मन्ये स्त्रीणां रक्षानियन्त्रणम् ।। । ईर्ष्याकृतोऽथवा मोहः कार्य तेन न किंचन । महत्तरेण रक्ष्यन्ते शीलेनैव कुलस्त्रियः ।। धातापि न प्रभुः प्रायश्चपलानां तु रणे । मत्ता नदी च नारी च नियन्तुं केन पार्यते ।। १ २ ३ ४ - ८ ·९ २० २२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३६। तथा च श्रूयतामन कथा वः कथयाम्यहम् । अस्तीह रत्नकूटाण्यं द्वीपं मध्येऽम्बुधेर्महत् ।। तन्त्र राजा महोत्साहः पुरा परमवैष्णवः । यथार्थेनाभिधानेन रत्नाधिपतिरित्यभूत् ।। स राजा विजयं पृथ्व्याः सर्वराजालजास्तथा । भार्याः प्राप्तुं तपस्तेपे विष्णोराराधनं महत् ॥ संतुष्टस्तपसा साक्षाद्भगवानादिदेश तम् । उत्तिष्ट राजंस्तुष्टोऽस्मि तदिदं वच्मि ते शृणु । १२ कलिङ्गविपये कोऽपि गन्धर्वो मुनिशापतः । समुत्पन्नो गजः श्वेतः श्वेतरदिमरिति श्रुतः ।। १३ पूर्वजन्मतपःसिद्धियोगान्मद्भक्तितस्तथा । ज्ञानी गगनगामी च गजो जातिस्मरश्च सः॥ १४ दत्तादेशो मया स्वप्ने स च हस्ती महांस्तव । एस स्वयं शुमार्गेण वाहनत्वं प्रपत्स्यते ॥ तमारुह्य गजं श्वेतं सुरेभमिव वज्रभृत् । व्योममार्गेण यं यं त्वं राजानमभियास्यसि ।। स स दिव्यानुभावाय भीतस्तुभ्यं प्रदास्यति । स्वप्ने मयैव दत्ताज्ञः कन्यादाननिभात्करम् ॥ एवं विजेष्यसे कृत्लां पृथ्वीमन्तःपुराणि च । राजपुत्रीसहस्राणि त्वमशीतिमवाप्स्यसि | इत्युक्त्वान्तहिते विष्णौ स राजा कृतपारणः । अन्येदुरागतं व्योन्ना तं ददर्श गजं शुभम् ।। १९ आरुह्योपनतं तं च यथादिष्टः स विष्णुना । तथा विजित्य पृथिवीमाजहे राजकन्यकाः ।। सहस्राशीतिसंख्याभिस्ततस्ताभिः समं च सः । उवास रत्नकूटेऽत्र यथेच्छं विहरन्नृपः ॥ २१ शान्यर्थ शीतरश्मेश्च तस्य दिव्यस्य दन्तिनः । प्रत्यहं भोजयामास विप्राणां शतपञ्चकम् ॥ कदाचिच तमारुह्य परिभ्रम्य स भूपतिः । द्वीपान्तराणि स्वं द्वीपं रत्नाधिपतिराययौ । २३ तन्नावतरतस्तस्य गगनात्तु गजोत्तमम् । चच्चा तायोद्भवः पक्षी मूर्ध्नि दैवादताडयत् ।। २४ स च पक्षी प्रदुद्राव राज्ञा तीक्ष्णानुशाहतः 1 हस्ती तु भूमावपतचच्याघातेन मूञ्छितः । नृपेऽवतीर्णे स गजो लब्धसंज्ञोऽपि नाशकत् । उत्थाप्यमानोऽप्युत्यातुं निरसकवलग्रहः ॥ २६ पञ्चाहानि तथैवास्मिन्यारणे पतितस्थिते । दुःखितः स निराहारो राजा चाप्येवमब्रवीत् ।। २७ भो लोकपाला बेतास्मिनुपायं संकटे मम । अन्यथोपहरिष्यामि च्छित्त्वाहं स्वशिरोऽद्य वः ॥ इत्युक्त्वैवात्तसगं तं स्वशिरश्छेत्तुमुद्यतम् । अशरीरा जगादेवं वाणी तत्क्षणमम्बरात् ॥ मा साहसं कृथा राजन्साध्वी काचित्करोति चेत् । हस्तस्पर्श गजस्यास्य तदुत्तिष्ठति नान्यथा ॥ तच्छुत्वैवामृतलतां नाम हृष्टः स भूपतिः । मुख्यामानाययामास निजां देवीं सुरक्षिताम् ॥ तया स्पृष्टः स हस्तेन नोदतिष्ठद्गजो यदा । तदा सोऽन्या निजाः सर्वा देवीरांनाययनृपः । ताभिः कृतकरस्पर्शः समस्ताभिरपि क्रमात् । नैवोत्तस्थौ द्विपः सोऽत्र न तास्वेकाप्यभूत्सती ॥ अन्तःपुरसहस्राणि तामशीतिमपि स्फुटम् । दृष्ट्वा विलजितान्येव स राजा जनसंनिधौ । विलक्षः स्वपुरात्तस्मादानाय्य निसिलाः स्त्रियः । क्रमेण हस्तिनस्तस्य हस्तस्पर्शमकारयत् ॥ ३५ तथापि यत्स नोत्तस्थौ गजेन्द्रस्तत्स भूपतिः । कष्टं पुरे मे साध्वी स्त्री नैकापीति त्रपां ययौ ॥ तावध हर्पगुप्ताख्याताम्रलिस्याः समागतः । वणिक्तत्राययौ युवा वृत्तान्तं तं सकौतुकः ।। तस्य कर्मकरी पश्चादाजगाम पतिव्रता । एका शीलवती नाम सा तदृष्ट्वा तमन्नवीत् ।। ३८ स्पृशाम्यहं कोणतं स्वभर्तुश्वापरो मया । मनसापि न चेद्ध्यातस्तदुत्तिष्टत्वयं द्विपः ।। ३९ इत्युक्त्वोपेस हस्तेन सा च पस्पर्श तं गजम् । उदतिष्ठत्स च स्वस्थ: कवलं च ततोऽग्रहीत् ।। इमास्ता विरलाः साध्व्यः काश्विदेवेश्वरोपमाः । सर्गपालनसंहारसमर्था जगतोऽस्य याः ।। इति शीलवतीं तत्र कृतकोलाहलो जनः । तां तुष्टाव तदा दृष्ट्वा श्वेतरश्मि तमुत्थितम् ॥ राजापि रनाधिपतिः परितुष्याभिनन्ध ताम् । सोऽपूरयदसंख्या रत्नैः शीलवती सतीम् ।। तत्स्वामिनं च वणिज हर्पगुप्तं तथैव तम् । अपूजयद्ददौ चास्य गृहं राजगृहान्तिके । परियर्जितसंस्पर्शा निजभार्यास्तथैव सः। पिण्डाच्छादनमात्रैकमागिनीरकरोत्ततः ॥ अथानाप्य कृताहारो हपगुप्तस्य संनिधौ । साध्वीं शीलवती तां स जगाद विजने नृपः ।। शीलवसस्ति ते काचित्कन्या पितृकुलादिति । तां मे दापय जाने हि सापि स्यात्यारशी ध्रुवम् ॥ २८ २९ ३० ३६ , ४० ४१ ४३ ·तरहः २। रलप्रभालम्बकः ७ १६५ ४९ ५१ ५२ ५४ ५७ ६२ ६४ । इत्युक्ता तेन सा राज्ञा शीलवत्यत्रयीत्तदा । राजदत्तेति नानास्ति ताम्रलिस्यां वसा मम ॥ उपयच्छस्व तां देव श्लाघ्यरूपां यदीच्छसि । इत्युक्तः स तया राज्ञा प्रतिपेदे तथेति तत् ।। निश्चित्य च तदन्येशुः शीलवत्या तया सह । तेनापि हर्पगुलेन तमारुह्य सगामिनम् ॥ श्वेतरश्मि स्वयं गत्वा ताम्रलिप्ती स भूपतिः । विवेश हर्पगुप्तस्य वणिजस्तस्य मन्दिरम् ।। तत्र पप्रच्छ तदहर्लग्नं शीलवतीस्वसुः । विवाहे राजदत्ताया गणकानासनस्तथा । गणकाश्चोभयोः पृष्ट्वा नक्षत्राण्येवमब्रुवन् । लग्नो वां शोभनो राजन्नस्ति मासेवितखिपु॥ अद्य वा विद्यते याक्तेनैपा चेद्विवाद्यते । राजदत्ता ततोऽवश्यमसाध्वी भवति प्रभो॥ गणकैरेवमुक्तोऽपि कमनीयवधूत्सुकः । एकाकी चिरमस्थानुः स राजा समचिन्तयत् ।। अलं विचारेणाद्यैव राजदत्तामिहोद्वहे । शीलवत्याः स्वसा घेपा निर्दी नासती भवेत् ॥ यत्तत्समुद्रमध्येऽस्ति द्वीपसण्डममानुपम् । एकशून्यचतुःशालं तत्रैतां स्थापयामि च ॥ दुर्गमेऽत्र परीवारं स्त्रीरेवास्याः करोमि च । पुरुपादर्शनादेवमसती स्थादियं कथम् ।। इति निश्चित्य तदहः परिणिन्ये स भूपतिः । तां राजदत्तां सहसा शीलवत्या समर्पिताम् ।। कृतोद्वाहः कृताचारो हर्षगुप्तेन तां वधूम् । आदाय तेनैव समं शीलवत्या तया च सः ॥ श्वेतरश्मि तमारुह्य क्षणेन नभसा निजम् । मार्गोन्मुसजन द्वीपं रत्नकूटं तदाययौ । संविभेजे च तां भूयस्तथा शीलवती यथा । प्राप्तसाध्वीव्रतफला कृतार्था समपादि सा ।। सतस्तत्रैव फरिणि श्वेतरश्मी नभश्चरे । आरोप्य तां नववधूं राजदत्तां स चिन्तिते ॥ नीत्वा तवाब्धिमध्यस्थे द्वीपे मानुपदुर्गमे । आस्थापयञ्चतुःशाले नारीमयपरिच्छदाम् ।। यद्यवस्तूपयुक्तं च तसातत्तदविश्वसन् । व्योम्नैव प्रापयामास तत्र तेन गजेन सः ॥ स्वयं तदनुरक्तश्च तत्रैवासीत्सदा निशि । आययौ राजकार्यार्थ रत्नकूटं दिवा पुनः ॥ एकदा स तया साकं प्रत्यूपे राजदत्तया । राजा प्रतिनन्दुःस्वप्नं सिपेवे पानमङ्गलम् ॥ सेन मत्ताममुञ्चन्तीमपि मुक्त्वा स तां ययौ । रत्नकूटं स्वकार्यार्थ नित्यस्निग्धा हि राजता ॥ तत्र तस्थौ सशकेन कुर्वन्कार्याणि चेतसा । क्षीवा किमेकका मुक्ता सा त्वयेतीव शंसता ।। तावच राजदत्ता सा स्थाने तत्रातिदुर्गमे । महानसादिव्यमासु दासीप्वेकाकिनी स्थिता ।। द्वारे विधिमिवान्यं तत्तद्रक्षाविजिगीपया । आगतं पुरुपं कंचिद्ददर्शाश्चर्यदायकम् ॥ कस्त्वं कथमिदं स्थानमगम्यं चागतो भवान् । इति तं चान्तिकमाप्तं क्षीया पप्रच्छ सा किल । ततः स दृष्टबहुललेशस्ता पुरुषोऽब्रवीत् । मुग्धे पचनसेनाख्यो वणिक्पुत्रोऽस्मि माथुरः ।। हृतस्यो गोत्रजैः सोऽहमनाथः प्रमयापितुः । गत्वा विदेशे कृपणां परसेवामशिश्रियम् ।। ततः कृच्छ्रेण संप्राप्य धनलेशं पणिज्यया । गच्छन्देशान्तरं मार्गे मुपितोऽस्म्येत्य तस्करैः ।। ततो मिक्षा भ्रमंस्तुल्यैः सहान्यैर्गतवानहम् । रत्नानामाकरस्थानं कनकक्षेत्रसंज्ञकम् ।। सत्रामीकृत्य भूपस्य भागं संवत्सरावधि । साते सनन्क्षिति रत्नं नैकमप्यस्मि लब्धवान् ।। नन्दरसु लन्धरत्नेषु मद्विधेष्वपरेषु च । गत्वाब्धितीरे दुःसातः काष्ठान्यहमुपाहरम् ।। अमिप्रवेशाय चितां यावत्तत्र करोमि तैः । जीवदत्ताभिधस्तावत्कोऽध्यत्र वणिगाययौ ।। निवार्य मरणात्तेन दत्त्वा वृत्ति दयालुना । गृहीतोऽहं प्रयणे स्वर्णद्वीपं यियासता ॥ ततोऽकस्मात्प्रवणेनाब्धिमध्येन गच्छताम् । पञ्चस्वहःसु यातेपु मेघोऽकस्माददृश्यत । प्रष्टे स्थूलधाराभिर्मेघेऽस्मिन्मारतेन तत् । अघूर्णत प्रवहणं मत्तहस्तिशिरो यथा ॥ क्षणानिमय भन्नेऽस्मिन्यानपात्रे विधेर्वशात् । एफः फलहफः प्राप्ततत्कालं मजता मया ।। तदारुढस्ततः शान्ते मेघाटोपे विधेर्वशात् । इमं प्रदेशं प्राप्याहमुत्तीर्णः सांप्रतं वने । वीक्ष्य चेदं चतुःशालं प्रविश्याभ्यन्तरं मया । दृष्टा दृष्टिसुधाष्टिस्त्व तापशमनी शुभे । इत्युक्तवन्तं पर्यङ्के निवेश्यैवालिलिङ्ग तम् । मोहिता राजदत्ता सा मदेन मदनेन च । ७० ७२ ७३ ७४ ७७ ८६ २३ ·८७ ८८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३६। स्त्रीत्वं क्षीवत्वमेकान्तः पुंसों लाभोऽनियत्रणा । यन्त्र पञ्चाग्नयस्तत्र वार्ता शीलवृणस्य का ॥ न चैवं क्षमते नारी विचारं मारमोहिता । यदियं चकमे राज्ञी तमकाम्यं विपद्गतम् ।। तावञ्च रत्नाधिपतिः स राजा रत्नकूटतः । आजगामोत्सुकस्तूर्ण शुचरद्विपवाहनः ।। प्रविशंश्चात्र सोऽपश्यत्तादृशेनापि तेन ताम् । पुरुपेण समं भाया राजदत्तां रतिस्थिताम् ॥ दृष्ट्वा जिघांसितमपि क्षितीशः पुरुपं स तम् । नावधीत्पादपतितं त्रुवाणं कृपणा गिरः ।। ९१ भायर्या भीतां च मत्तां तां स वीक्ष्यैवमचिन्तयत् । मद्ये मारेकसुहृदि प्रसक्ता स्त्री सती कुतः ॥ ९२ नियन्तुं चपला नारी रक्षयापि न शक्यते । किं नामोत्सातवाताली बाहुभ्यां जातु वध्यते ॥ न कृतं गणकोक्तं यत्तदिदं तस्य मे फलम् । विपाककटुकं तस्य नाप्तवाक्यावधीरणम् ।। ९४ शीलवत्याः स्वसेतीमां जानतो यत विस्मृता । सुधायाः सहजा सा मे कालकूटविपच्छटा ।। अथवा का समर्थः स्यादसंभाव्यं विचेष्टितम् । जेतुं पकारेण विधेर कर्मणः ॥ ९६ इत्यालोच्य न चुक्रोध कस्मैचित्तं जहौ च सः, पृष्टोदन्तं वणिक्पुत्रं राजा प्रच्छन्नकामुकम् ।। ९७ सोऽपि मुक्तस्ततोऽपश्यन्गतिं कांचिद्वणिक्सुतः । निर्गत्याधौ प्रवहणं दूरादागच्छदैक्षत ।। ९८ ततः फलहकं भूयस्तमेवारुह्य सोऽम्वुधौ । भ्रमन्पूत्कृत्य चक्रन्द मामुद्धरत भो इति ॥ ९९ तेन तं क्रोधवर्माख्यो वणिक्तद्यानपात्रगः । समुद्धृत्य वणिक्पुत्रं चकारान्तिकवर्तिनम् ॥ १०० यस्य यद्विहितं धात्रा कर्म नाशाय तस्य तत् । पदवीं यत्र तत्रापि धावतोऽप्यनुधावति ॥ १०१ यत्स तत्र स्थितो मूढस्तत्पन्या संगतो रहः । विलोक्य वणिजा तेन क्षेपितोऽब्धौ व्यपद्यत ।। १०२ तावञ्च रत्नाधिपतिः स राजा सपरिच्छदाम् । आरोप्य श्वेतरश्मौ तां राजदत्तामकोपनः ।। १०३ प्रापय्य रत्नकूटं च शीलवत्याः समर्प्य च । तस्यै च सचिवेभ्यश्च तद्वृत्तान्तमवर्णयत् ॥ १०४ जगाद च कियहुःसमनुभूतमहो मया । असारविरसेष्वेपु भोगेष्वासक्तचेतसा ॥ १०५ तदिदानी वनं गत्वा हरि शरणमाश्रये । येन स्यां नैव दुःसानां भाजनं पुनरीदृशाम् ।। इत्यूचिवान्स सचिवैर्वार्यमाणोऽपि दुःखितः । शीलवत्या च वैराग्यानिश्चयं नैव तज्जहौ ॥ १०७ ततोऽर्धमर्पयित्वादावेकं साध्यै स्वकोपतः । शीलवत्यै द्विजेभ्योऽर्ध दलान्यद्भोगनिस्पृहः ।। १०८ पापभजनसंज्ञाय ब्राह्मणाय यथाविधि । दौ गुणगरिष्ठाय निजं राज्यं स भूपतिः॥ १०९ दत्तराज्यश्च नभसा स गमिष्यस्तपोवनम् । आनाययच्छेतरश्मि पौराणां साश्रु पश्यताम् ।। ११० आनीतमात्रः स करी शरीरं प्रविमुच्य तत् । पुरुपो दिव्यरूपोऽभूद्धारकेयूरराजितः ।। १११ को भवान्किमिदं चेति पृष्टो राज्ञा जगाद सः । गन्धवौं भ्रातरावावामुभौ मलयवासिनौ ।। ११२ अहं सोमप्रभो नाम ज्येष्ठो देवप्रभश्च सः । तस्य चैकैव मद्धातुर्भार्या सा चातिवल्लभा ।। स तां राजवती नाम कृत्वोत्सङ्गे परिभ्रमन् । एकदा सिद्धवासाख्यं स्थान प्रायान्मया सह ।। ११४ केशवायतने तत्र वयमभ्यर्चिताच्युताः । प्रावर्तामहि सर्वेऽपि गातुं भगवतः पुरः॥ ११५ तापदागत्य तत्रैकः सिद्धतां श्रव्यगायिनीम् । दशा राजवती पश्यन्नतिष्ठदनिमेपया ॥ ११६ सिद्धोऽपि सामिलापः किं परनारी निरीक्षसे । इति सेयः स मद्धाता क्रुद्धः सिद्धं तमनचीत् ।। ११७ ततः स सिद्धः कुपितः शम्मेवं तमभ्यधात् । गीताश्चर्यान्मया मूढ वीक्षितेयं न कामतः ।। १२८ तन्मयोनावीालुः पत त्वमनया सह । पश्यैतामेव भार्या त्वं साक्षात्तत्रान्यसंगताम् ।। ११९ इत्यूचिवान्मया सोऽथ वाल्यात्तच्छापकोपतः । हस्तस्थेनाहतः क्रीडामृण्मयश्वेतहसिना ॥ १२० ततः स मां समशपद्येनाहं भवताहतः । तादृक्श्वेतो गजो भूमौ भवानुत्पद्यतामिति ॥ १२१ अथानुनीतो मात्रा तेन देवप्रमेण सः । सिद्धः कृपालुः शापान्तमेवमस्माकमप्रवीत् ॥ प्रसादान्मयोऽपि भूत्वा द्वीपेश्वरो भवान् । गजीभूतमिमं प्राप्स्यस्यनुज दिव्यवाहनम् ॥ त्वमशीतिमवाप्स्यसि । तेषां वेत्स्यसि दौःशील्यं सर्वेषां जनसंनिधौ । मानुपीभूतां स्वभार्या परिणेष्यसि । प्रत्यक्षमेनामपि च द्रक्ष्यस्यन्येन संगताम् ।। १२२ १२४ १२५ ·तरः ३1] रत्नप्रमालम्बका ७। १६७ १२६ १२७ १२८ १२९ १३१ १३२ ततो विरक्तहृदयो दत्त्वा राज्यं द्विजन्मने । देवप्रभ यदा शान्तो वनं गन्तुं प्रवत्स्यसि ।। तदा प्रथममुक्तेऽस्मिन्गजत्वादनुजे तव । अनया भार्यया साकं शापात्त्वमपि मोक्ष्यसे ।। इति सिद्धोक्तशापान्ता वयं प्राकर्मभेदतः । एवं जाताः पृथग्योगाच्छापान्तः सैप चाद्य नः ॥ एवं सोमप्रभेणोक्त स रत्नाधिपतिर्नृपः । जाति स्मृत्वाब्रवीद्धन्त सैप देवप्रभो ह्यहम् ॥ एपापि राजदत्ता सा पत्नी राजवती मम । इत्युक्त्वा स तया साकं भार्यया तां तर्नु जहौ । क्षणात्सर्वेऽपि गन्धर्वा भूत्वा लोकस्य पश्यतः । समुत्पत्य निजं धाम ययुस्ते मलयाचलम् ।। शीलवत्यापि शीलस्य माहात्म्यात्प्राप्य संपदम् । ताम्रलिप्ती पुरीं गत्वा तस्थौ धर्मोपसेविनी ।। इति जगति न रक्षितुं समर्थः कचिदपि कश्चिदपि प्रसह्य नारीम् । अवति तु सततं विशुद्ध एकः कुलयुवती निजसत्त्वपाशबन्धः ।। एवं चेा नाम दुःखैकहेतुर्दोपः पुंसां द्वेपदायी परेपाम् । योऽयं मा भूद्रक्षणायाङ्गनानामत्यौत्सुक्यं प्रत्युतासां करोति ।। इति नरवाहनदत्तो रत्नप्रभया स्वभार्यया कथिताम् । स निशम्य कथामा सचिवैः सार्ध परं मुमुदे ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्थासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । १३३ १३४ २ ३ ४ ७ ८ तृतीयस्तरङ्ग.. एवं रत्नप्रभाख्यातकथाक्रमवशादथ । नरवाहनदत्तं तं सचिवो गोमुसोऽब्रवीत् ॥ सत्यं साध्व्यः प्रविरलाश्चपलास्तु सदा स्त्रियः । अविश्वास्यास्तथा चैतामपि देव कथां शृणु इहास्त्युजयिनी नाम नगरी विश्वविश्रुता । तस्यां निश्वयदत्ताख्यो वणिक्पुत्रोऽभवत्पुरा ।। स द्यूतकारो द्यूतेन धनं जित्वा दिने दिने । स्नात्वा सिप्राजलेऽभ्यर्च्य महाकालमुदारधीः ॥ दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो दीनानाथेभ्य एव च । व्यधाद्विलेपनाहारताम्बूलाद्यविशेषतः ।। सदा स्नानार्चनाद्यन्ते महाकालालयान्तिके । गत्वा व्यलिम्पदालानं श्मशाने चन्दनादिना ॥ ६ तत्रस्थे च शिलास्तम्भे स विन्यस्य विलेपनम् । विलिलेप कपन्पृष्ठं युवा प्रत्यहमेककः ।। तेन स्तम्भः स सुश्लक्ष्ण. कालेनाभवदेकतः । अथागाचित्रकृतेन पथा रूपकृता सह ॥ स स्तम्भं वीक्ष्य सुश्लक्ष्णं तम गौरी समालिसत् । रूपकारोऽपि शस्त्रेण क्रीडवोल्लिलेख ताम् ।। ततस्तयोर्गतवतोमहाकालार्चनागता । विद्याधरसुतैकात्र स्तम्भे देवीं ददर्श ताम् ।। १० सुलक्षणत्वात्सांनिध्यं तस्यां मत्वा कृतार्चना । अदृश्या विश्रमायैतं शिलास्तम्भ विवेश सा॥ ११ तावन्निश्चयदत्तः स तत्रागत्य वणिक्सुतः । साश्चर्यः स्तम्भमध्ये तां ददोल्लिपितामुमाम् ॥ १२ विलिप्याङ्गानि तत्स्तम्भमागेऽन्यत्रानुलेपनम् । न्यस्य पृष्ठं समालब्धुं प्रारेभे निकपंश्च सः ।। १३ तद्विलोक्य विलोलाक्षी सा विद्याधरकन्यका । सम्भान्तरस्था तद्रूपहृतचित्ता व्यचिन्तयत् ॥ ईदृशस्यापि कोऽप्यस्य नास्ति पृष्टानुलेपकः । तदहं तावदद्यास्य पृष्ठमेपा समालभे॥ इत्यालोच्य प्रसायैव करं स्तम्भान्तरात्ततः । व्यलिपत्तस्य सा पृष्ठं स्नेहाद्विद्याधरी तदा ।। तत्क्षणं लब्धसंस्पर्शः श्रुतकऋणनिःस्वनः । जग्राह हस्तं हस्तेन स तस्यास्तं वणिक्सुतः ॥ महाभागापराद्धं ते किं मया मुञ्च मे करम् । इत्यदृश्यैव तं विद्याधरी स्तम्भादुवाच सा॥ प्रत्यक्षा ब्रूहि मे का वं ततो मोक्ष्यामि ते करम् । इति निश्चयदत्तोऽपि प्रत्युवाच स तां ततः ।। १९ प्रत्यक्षदृश्या सर्व ते वच्मीति शपथोत्तरम् । विद्याधर्या तयोक्तोऽथ कर तस्सा मुमोच सः ।। अथ स्तम्भाद्विनिर्गत्य साक्षात्सर्वागसुन्दरी । तन्मुसासक्तनयना तं जगादोपविश्य सा॥ २१ अस्ति प्रालेयशैलाप्रे नगरी पुप्फरावती । नाम्ना विन्ध्यपरस्तस्यामास्ते विद्याधराधिपः ।। अनुरागपरा नाम तस्याहं कन्यका सुता । महाकालार्चनायाता विश्रान्तास्मीह संप्रति । २३ १८ २० ·२४ २७ ४० १६८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३७। वावच त्वमिहागत्य कुर्वन्पृष्ठविलेपनम् । दृष्टः स्तम्भेऽत्र मारीयमोहनानोपमो मया ॥ ततः प्रागनुरागेण रक्षितः स्वान्तवान्मम । पश्चात्पृष्ठविलेपिन्या अङ्गरागेण ते करः ।। अतः परं ते विदितं तत्पितुर्धाम संप्रति । गच्छामीति तयोक्तोऽथ वणिक्पुत्रो जगाद सः॥ २६ स्वीकृतं तन्मया चण्डि न स्वान्तं भवतीहृतम् । अमुक्तस्वीकृतवान्ता कथमेवं तु गच्छसि ।। इति तेनोदिता सा च लघुरागवशीकृता । संगमिध्ये त्वया काममेप्यस्यस्मात्सुरी यदि ।। २८ दुर्गमा सा न ते नाथ सेल्स्यते ते समीहितम् । नहि दुष्करमस्तीह किंचिद्ध्यवसायिनाम् ॥ २९ इत्युदीर्य खमुत्पत्य सानुरागपरा ययौ । अगानिश्चयदत्तोऽपि स तद्गतमना गृहम् ॥ ३० स्मरन्द्रुमादिव स्तम्भादुद्धिन्नं करपल्लवम् । हा धिक्तस्या गृहीत्वापि नाप्तः पाणिग्रहो मया। ३१ तद्जाम्यन्तिकं तस्याः पुरी तां पुष्करावतीम् । प्राणांस्त्यक्ष्यामि देवं वा साहाय्यं मे फरिष्यति ॥ ३२ इति संचिन्तयन्नीत्वा स्मरातः सोऽन तद्दिनम् । प्रातिष्ठत ततः प्रातरवलम्ब्योत्तरां दिशम् ।। ततः प्रक्रामतस्तस्य त्रयोऽन्ये सहयायिनः । मिलन्ति स्म वणिक्पुत्रा उत्तरापथगामिनः ॥ तैः समं समतिक्रामन्पुरपामाटवीनदीः । क्रमादुत्तरदिग्भूमिं प्राप स म्लेच्छभूयसीम् ।। तत्र तैरेव सहितः पथि प्राप्यैव ताजिकैः । नीत्वापरस्मै मूल्येन दत्तोऽभूत्ताजिकाय सः ।। . तेनापि तावद्धृत्यानां हस्ते कोशलिकाकृते । मुरवाराभिधानस्य तुरुष्कस्य व्यसृज्यत । ३७ तन्न नीतः स तद्भूत्यैर्युक्तस्तैरपरैत्रिभिः । मुरवारं मृतं बुद्ध्वा तत्पुत्राय न्यवेद्यत । पितुः कोशलिका श्रेया मित्रेण प्रेषिता मम । तत्तस्यैवान्तिके प्रातः खाते क्षेप्या इमे मया ॥ ३९ इत्यामना चतुर्थ तं तत्पुत्रोऽपि स तां निशाम् । संयम्य स्थापयामास तुरुष्को निगडैदृढम् ।। ततोऽत्र यन्धने रात्रौ मरणत्रासकातरान् । सखीन्निश्चयदत्तस्तान्स जगाद वणिक्सुतान् ।। ४१ का विपादेन वः सिद्धिधैर्यमालम्ब्य तिष्ठत ! भीता इव हि धीराणां यान्ति दूरे विपत्तयः ।। स्सरतैकां भगवती दुर्गामापद्विमोचिनीम् । इति तान्धीरयन्भक्त्या देवीं तुष्टाव सोऽथ ताम् ।। ४३ नमस्तुभ्यं महादेवि पादौ ते यावकाङ्कितौ । मृदितासुरलग्नास्रपङ्काविव नमाम्यहम् ॥ जितं शक्त्या शिवस्यापि विश्वैश्वर्यकृता त्वया । त्वदनुप्राणितं चेदं चेष्टते भुवनत्रयम् ।। परित्रातास्त्वया लोका महिपासुरसूदिनि । परित्रायस्ख मां भक्तवत्सले शरणागतम् ।। इत्यादि सम्यग्देवीं तां स्तुत्वा सहचरैः सह । सोऽथ निश्चयदत्तोऽत्र श्रान्तो निद्रामगाद्रुतम् ।। अर्जित मुरता सात दिपरतं बन्धन हि यः । इत्यादिदेशा सा स्थान देवी तं साक्ष जार।। प्रबुध्य च तदा रात्रौ दृष्ट्वा बन्धास्वतश्युतान् । अन्योन्यं स्वप्नमाख्याय हृष्टास्ते निर्ययुस्ततः ।। गल्वा दूरमथावानं क्षीणायां निशि तेऽपरे । ऊचुनिश्चयदत्तं तं दृष्टवासा वणिक्सुताः ॥ आस्तां बहुम्लेच्छतया दिगेपा दक्षिणापथम् । वयं यामः सखे त्वं तु यथाभिमतमाचर ॥ इत्युक्तस्तैरनुज्ञाय यथेष्टागमनाय तान् । उदीचीमेव तामाशामवलम्ब्य पुनश्च सः॥ एको निश्चयदत्तोऽथ प्रतस्थे प्रसमं पथि । अनुरागपराप्रेमपाशकृष्टो निरस्तधीः ।। क्रमेण गच्छन्मिलितः स महाबतिकैः सह । चतुर्भिः प्राप्य सरितं वितस्तामुत्ततार सः । उत्तीर्य च कृताहारः सूर्येऽस्ताचलचुम्बिनि । विवेश तैरेव समं वनं मार्गवशागतम् ॥ तत्र चापागताः केचित्तमूचुः काष्ठभारिकाः । क गच्छथ दिने याते प्रामः कोऽप्यस्ति नाप्रतः ।। ५६ एकस्तु विपिनेऽमुस्मिन्नति शून्यः शिवालयः । तत्र तिष्ठति यो रात्रावन्तर्वा वहिरेव वा ॥ तं शृङ्गोत्पादिनी नाम शृङ्गोत्पादनपूर्वकम् । मोहयित्वा पशूकृत्य भक्षयत्येव यक्षिणी ॥ एतच्छुत्वापि सायज्ञासे महाव्रतिनस्तदा । ऊचुनिश्चयदत्तं ते चत्वारः सह्यायिनः॥ एहि सिं कुरुतेऽस्माकं वराकी सात्र यक्षिणी । तेषु तेषु श्मशानेपु निशामु हि वयं स्थिताः ।। इत्युक्तवद्भिसः साकं गत्वा प्राप्य शिवालयम् । शून्यं निश्चयदत्तस्ता रानि नेतुं विवेश सः ।। ६१ ४२ ४४ १८ ४९ ५९ १'प्लान्यान्' इति पुस्तकान्तरपाठः. २ तानिया विशेषाः ३ पोशलिका उपायनम् ।

·तर:३1] रलप्रभालम्बकः ७॥ ७४ ७७ ७८ तत्राङ्गणे विधायाशु भस्मना मण्डलं महत् । प्रविश्य चान्तरे तस्य प्रज्वाल्याग्निं सहेन्धनैः ।। धीरो निश्चयदत्तः स ते महाप्रतिनस्तथा । मन्त्र जपन्तो रक्षार्थ सर्व एवावतस्थिरे । अथाययौ वादयन्ती दूरात्कवालकिनरीम् । नृत्यन्ती यक्षिणी तत्र सा शृङ्गोत्पादिनी निशि ।। एत्य तेषु धतुर्येकं सा महाबतिनं प्रति । दत्तदृङ्मब्रमपठत्सनृत्तं मण्डलाद्वहिः । तेन मश्रेण संजातशृङ्गो मोहित उत्थितः । नृत्यंस्तस्मि पलत्यग्नौ स महानतिकोऽपतत् ।। पतितं चार्धदग्धं तमाकृष्यवाग्निमध्यतः । सा शृङ्गोत्पादिनी हृष्टा भक्षयामास यक्षिणी ॥ ततो द्वितीये व्रतिनि न्यस्तदृष्टिस्तथैव सा । तं शृङ्गोत्पादनं मन्त्रं पपाठ च ननर्त च ॥ सोऽपि द्वितीयस्तन्मबजातशृङ्गः प्रनर्तितः । पतितोऽग्नौ तयाकृष्य पश्यत्स्वन्येष्वभक्ष्यत ।। एवं क्रमेण संमोह्य तान्महाबतिनो निशि । तयाभक्ष्यन्त यक्षिण्या चत्वारोऽपि सशृङ्गकाः॥ चतुर्थ भक्षयन्त्या च तया मासास्त्रमन्तया । स्वयं किनरिकातोयं दैवाद्भूमौ न्यधीयत ॥ ७१ तावच क्षिप्रमुत्थाय तद्गृहीत्वैव वादयन् । धीरो निश्चयदत्तोऽपि प्रनृत्यन्विहसन्ध्रमन् ॥ ७२ तं शृङ्गोत्पादनं मन्नमसच्छुतशिक्षितम् । पापठ्यते स्म यक्षिण्यास्तस्या न्यस्तेक्षणो मुसे ॥ तत्प्रयोगप्रभावेण विवशा मृत्युशकिनी । उत्थातुकामशृङ्गी सा प्रह्वा तं प्राह यक्षिणी ।। भा वधीस्त्वं महासत्त्व स्त्रियं मां कृपणामिमाम् । इदानीं शरणं त्वं मे मत्रपाठादि संहर ॥ रक्ष मां वेदयहं सर्वमीप्सितं साधयामि ते । अनुरागपरा यत्र तत्र लां प्रापयाम्यहम् ॥ इति सप्रत्ययं प्रोक्तस्तया धीरस्तथेति सः । चक्रे निश्चयदत्तोऽत्र मत्रपाठादिसंहृतिम् ।। ततः स तस्या यक्षिण्याः स्कन्धमारह्य तद्विरा । नीयमानस्तया व्योन्ना प्रतस्थे तां प्रियां प्रति ।। प्रभातायां च रजनौ प्राप्यकं गिरिकाननम् । नम्रा निश्चयदत्तं तं गुह्यकी सा व्यजिज्ञपत् ।। सूर्योदयेऽधुना गन्तुं शक्तिर्नास्ति ममोपरि । तदस्मिन्कानने कान्ते गमयेदं दिनं प्रभो ॥ फलानि मुङ्ख स्वादूनि निर्झराम्भः शुभं पिव । अहं यामि निजं स्थानमेष्यामि च निशागमे । ८१ नेष्यामि च तदैव वामनुरागपरान्तिकम् । मौलिमालां हिमगिरेर्नेगरी पुष्करावतीम् ।। इत्युक्त्वा तदनुज्ञाता स्कन्धात्तत्रावतार्य तम् । यक्षिणी पुनरागन्तुं सत्यसंधा जगाम सा॥ ततो निश्चयदत्तोऽस्यां गतायामैक्षतात्र सः । अगाधमन्तः सविपं स्वच्छशीतं वहिः सरः ।। रागिन्स्त्रीचित्तमेताहगित्यर्केण निदर्शनम् । प्रसारितकरणेव प्रकटीकृत्य दर्शितम् ॥ स हद्विशतं गन्धेन बुद्धा मानुएल्यत' । त्यस्त्वाम्भोर्स तुपातः सन्दिव्ये तभ्रमदिरो। भ्रमन्नुन्नतभूभागे पद्मरागमणी इव । स्फुरन्तौ द्वावपश्यञ्च भुवं ता निचसान च ।। अपास्तमृत्तिकश्चास्य जीवतो मर्कदस्य सः । शिरो दर्श ते चास्य पद्मरागाविवाक्षिणी ॥ ततो विस्मयते यावत्किमेतदिति चिन्तयन् । तावन्मनुष्यवाचासौ मर्कटस्तमभापत ॥ मानुपो मर्कटीभूतो विप्रोऽहं मां समुद्धर । कथयिष्यामि ते साधो स्ववृत्तान्तं ततोऽसिलम् ॥ एतच्छ्रुत्वैव साश्चर्यो मृत्तिकामपनीय सः । भूमेनिश्चयदत्तस्तमुजहाराथ मर्कटम् ॥ उद्धृतः पादपतितस्तं भूयोऽपि स मर्कटः । उवाच दत्ताः प्राणा मे कुन्छादुद्धरता त्वया ।। ९२ तदेहि यावच्छ्रान्तस्त्वमुपयुद्ध फलाम्बुनी । त्वत्प्रसादादहं चापि करिष्ये पारणं चिरात् ।। इत्युक्त्या तमनैपीत्स दूर गिरिनदीतटम् । कपिः स्वाधीनसुस्वादुफलसच्छायपादपम् ९४ तत्र सालोपभुक्ताम्बुफलः स कृतपारणम् । कपि निश्चयदत्तस्तं प्रयागत्य ततोऽब्रवीत् ।। कथं त्वं मर्कटीभूतो मानुपोऽप्युच्यतामिति । ततः स मर्कटोऽवादीविदानी वदाम्यदः ॥ चन्द्रस्वामीति नानास्ति वाराणस्यां द्विजोत्तमः । तस्य पन्यां सुवृत्तायां जातोऽस्म्येप सुत्तः ससे ॥ ९७ सोमवामीति पित्रा च कृतनामा क्रमादहम् । आरूढो मदनव्यालगजं मदनिरङ्कुशम् ।। वं मां कदाचिदगाक्षीदूराद्वातायनामा । श्रीगर्भाख्यस्य वणिजस्तत्पुरीवासिनः सुता ॥ ९९ तरुणी बन्धुदत्ताख्या माथुरस्य वणिक्पतेः । भार्या वराहदत्तस्य पितुर्वेश्मन्यवस्थिता ॥ १०० ·१७० कथासरित्सागरः। [आदितस्वरङ्गः ३७१ सा मदालोकसंजातमन्मथान्विप्य नाम मे । वयस्यां प्राहिणोदाप्तां मह्यं मत्संगमार्थिनी ।। १०१ सा तद्वयस्या कामान्धार्मुपगम्य जनान्तिकम् । आस्याततदभिप्राया मामनैपीन्निजं गृहम् ॥ तन्त्र मां स्थापयित्वा च गत्वा गुप्तं तदैव सा । तां बन्धुदत्तामानैपीदौत्सुक्यागणितत्रपाम् ॥ १०३ आनीतैव च सा मेऽन्न कण्ठालेपमुपागमत् । एकवीरो हि नारीणामतिभूमिं गतः स्मरः ।। एवं दिने दिने खैरमागसान पितुर्ग्रहात् । अरस्त वन्धुदत्ता सा मया सह सखीगृहे ॥ १०५ एकदा तो निजगृहं नेतुं तन्न चिरस्थिताम् । आगतः स पतिस्तस्या मथुरातो महापणिक् ।। तत: पित्राभ्यनुज्ञाता पत्या तेन निनीपिता । रहस्यज्ञां द्वितीयां सा बन्धुदत्तात्रवीत्सखीम् ।। १०७ निश्चितं ससि नेतन्या भर्नाहं मथुरां पुरीम् । न च जीवाम्यहं तत्र सोमवामिविनाकृता । १०८ तदन्न कोऽभ्युपायो मे कथयेत्युदिता तया । ससी सुखशया नाम योगिनी तां जगाद सा॥ १०१ द्वौ तो मत्रप्रयोगो मे ययोरेकेन सूत्रके । कण्ठबद्धे झगित्येव मानुपो मर्कटो भवेत् ॥ ११० द्वितीयेन च मुक्तेऽस्मिन्सूत्रके सैप मानुपः । पुनर्भवेत्कपित्वे च नास्य प्रज्ञा विलुप्यते । १११ तद्यदीच्छति सुश्रोणि सोमस्वामी प्रियः स ते । तदेतं मर्कटशिशु संप्रत्येव करोम्यहम् ।। ११२ ततः क्रीडानिभादेतं गृहीत्वा मथुरां ब्रज । मन्त्रयुक्तिद्वयं चैतद्भवतीं शिक्षयाम्यहम् ।। ११३ संविधास्यसि येनैनं पार्श्वस्थ मर्कटाकृतिम् । रहस्थाने च पुरुपं प्रियं संपादयिष्यसि ।। ११४ एवमुक्ता तया सरया वन्धुदत्ता तथैव सा । रहस्यानाय्य सस्नेहं तदर्थ मामबोधयत् ।। ११५ कृतानुझं च मां बद्धमत्रसूत्रं गले क्षणात् । तत्ससी सा सुखशया व्यधान्मर्कटपोतकम् ॥ ११६ तद्रूपेण स्वभर्ने सा वन्धुदत्तोपनीय माम् । सरया मह्यं विनोदाय दत्तोऽसावित्यदर्शयत् ॥ ११७ अतुष्यत्स च मां दृष्ट्वा क्रीडनीयं तदङ्कगम् । अहं च कपिरेवासं प्राज्ञोऽपि व्यक्तवागपि ॥ ११८ अहो स्त्रीचरितं चित्रमित्यन्तश्च हसन्नपि । तथातिष्ठमहं को हि कामेन न विडम्व्यते ॥ ११९ सख्या शिक्षिततन्मत्रा बन्धुदत्ताहयथापरे । मथुरां प्रति सा प्रायाळ सह पितुर्ग्रहात् ।। १२० मां चाप्येकस्य भृत्यस्य स्कन्धमारोपयत्तदा । स भर्ता वन्धुदत्तायाः पथि तत्प्रियकाम्यया ।। १२१ ततो वयं ते सर्वेऽपि यान्तो मध्ये पथि स्थितम् । दिनैर्विनं प्राप्ता बहुमर्कटभीपणम् ।। १२२ ततोऽभ्यधावन्दृष्ट्वा मां मर्कटा गणशोऽमितः । क्षिप्तं किलकिलारावैराह्वयन्तः परस्परम् ।। आगत्य खादितुं ते च प्रारभन्त प्लवंगमाः । दुर्वारस्तं वणिग्भृत्यं यस्य स्कन्धेऽहमासितः ।। १२४ स तेन विह्वलः स्कन्धात्त्यक्त्वैव मुवि मां भयात् । पलायितोऽभूदथ मामगृहंस्तेऽत्र मर्कटाः ॥ १२५ मत्स्नेहाद्वन्धुदत्ता च तद्भर्ता तस्य चानुगाः । पापाणैर्ल गुडैनन्तो जेतुं तानाशकन्कपीन् । ततस्ते मर्कटा मूढस्याङ्गेऽङ्गे लोम लोम मे । नसळलुम्पन्दन्तैश्च कुकर्मकुपिता इव ॥ कण्ठसूत्रस्य माहात्म्याच्छंभोश्च स्मरणात्ततः । अहं लब्धवलस्तेभ्यो वन्धमुन्मुच्य विद्रुतः ।। प्रविश्य गहने तेषां व्यतीतो दृष्टिगोचरात् । क्रमाद्वनाद्वनं गन्छन्निदं प्राप्तोऽस्मि काननम् ।। भ्रष्टस्य वन्धुदत्ताया जन्मन्यनैव ते कथम् । मर्कटत्वफलो जातः परदारसमागमः ॥ इति दुःसतमोन्धस्य भ्रमतः प्रावृपीह मे । दुःसान्तरमपि प्रत्तमसंतुष्टेन वेधसा ।। यन्मामक्स्मादागत्य कराकान्तं करेणुका । मेघाम्भःप्लुतवल्मीककर्दमान्तर्यवेशयत् ।। भवितव्यनियुक्ता च जाने सा कापि देवता । यद्यन्नान्नाशकं तस्मात्पङ्काशलितुमप्यलम् ।। १३३ आश्वास्थमाने चैतस्मिन्न मृतोऽस्मि न केवलम् । यावज्ञानं ममोत्पन्नमनिशं ध्यायतो हरम् ।। तावत्कालं च नैवासीरक्षुत्तृष्णा च सरो मम ! यावदयोद्धृतः शुष्कपङ्कफूटादहं त्वया ।। ज्ञाने प्राप्तेऽपि शक्तिमें तावती नैव विद्यते । मोचयेयं ययामानमितो मर्कटभावतः॥ कण्ठसूत्रं यदा कापि तन्मणैव मोक्ष्यति । योगिनी मे तदा भूयो भवितास्मीह मानुपः ।। इलेप मम वृत्तान्तस्त्वं त्वगम्यमिदं वनम् । किमागतः कथं चेति ग्रूहीदानी वयस्य मे ॥ १२३ २२६ १२७ १२८ १२९ १३१ १३२ १३४ १३५ १३६ १३८ १भात्या.

·१४७ तरङ्ग:३] रलप्रमालम्बका ७॥ १७१ एवं मर्कटरूपेण सोमस्वामिद्विजेन सः । उक्तो निश्चयदत्तः स्खं तस्मै वृत्तान्तमब्रवीत् ॥ १३९ यथा विद्याधरीहेतोरुज्जयिन्याः समागतः । आनीतो धैर्यजितया यक्षिण्या च तया निशि ॥ १४० ततः श्रुततदाश्चर्यवृत्तान्तः कपिरूपधृत् । धीमानिश्चयदत्तं तं सोमस्वामी जगाद सः ॥ १४१ अनुभूतं त्वया दुःखं मयैव स्वीकृते महत् । न च श्रियः त्रियश्चेह कदाचित्कस्यचित्स्थिराः ॥ १४२ संध्यावत्क्षणरागिण्यो नदीवत्कुटिलाशयाः । भुजगीवविश्वास्या विद्युद्वञ्चपलाः स्त्रियः॥ १४३ तत्सा विद्याधरी रक्ताप्यनुरागपरा क्षणात् । प्राप्य कंचित्स्वजातीयं विरज्येत्त्वयि मानुषे । १४४ तदलं स्त्रीनिमित्तेन प्रयासेनामुनाधुना । किंपाकफलतुल्येन विपाकविरसेन ते ।। १४५ मा गा विद्याधरपुरी तां ससे पुष्करावतीम् । यक्षिणीस्कन्धमारुह्य तामेवोजयिनी व्रज ॥ १४६ कुरु मद्वचनं मित्र पूर्व मित्रवचो मया । न कृतं रागिणा तेन परितप्येऽधुनाप्यहम् ।। बन्धुदत्तानुरक्तं हि सुस्निग्धो ब्राह्मणस्तदा । वारयन्भवशर्माख्यः सुहृन्मामेवमब्रवीत् ।। १४८ स्त्रियाः सखे वशं मा गाः स्त्रीचित्तं हतिदुर्गमम् । तथा च मम यवृत्तं तदिदं वच्मि ते शृणु ॥ १४९ वाराणस्यामिहैवासीत्तरुणी रूपशालिनी । ब्राह्मणी सोमदा नाम चपला गुप्तयोगिनी ॥ १५० तया च सह मे दैवात्समभूत्संगमो रहः । तत्संगमक्रमात्तस्यां मम प्रीतिरवर्धत ।। १५१ एकदा तामहं स्वैरमीाकोपादताडयम् । तञ्चासहिष्ट सा क्रूरा कोपं प्रच्छाद्य तत्क्षणम् ।।, १५२ अन्येशुः प्रणयक्रीडाव्याजाच मम सूत्रकम् । गलेऽवध्नादहं दान्तस्तत्क्षणं बलदोऽभवम् ।। १५३ ततोऽहं बलदीभूतस्तया दान्तोष्टूजीविनः । एकस्य पुंसो विक्रीतो गृहीताभीष्टमूल्यया ।। १५४ तेनारोपितभारं मां क्लिश्यमानमवैक्षत । वन्धमोचनिका नाम योगिन्यत्र कृपान्विता ॥ १५५ सा ज्ञानतः सोमदया विदित्वा मां पशूकृतम् । मुमोच कण्ठात्सूत्रं मे मद्गोस्वामिन्यपश्यति ।। २५६ ततोऽहं मानुपीभूतः स च क्षिप्राद्विलोकयन् । पलायितं मां मन्यानो मत्स्वामी प्राभ्रमद्दिशः ।। १५७ अहं च बन्धमोचिन्या तया सह ततो ब्रजन् । दैवादागतया दूरादृष्टः सोमदया तया ॥ १५८ सा क्रोधेन ज्वलन्ती तां ज्ञानिनी बन्धमोचिनीम् । अवादीकिमयं पापस्तिर्यक्त्वान्मोचितस्त्वया ॥ १५९ धिक्प्राप्स्यसि दुराचारे फलमस्य कुकर्मणः । प्रातस्त्वां निहनिष्यामि सहितां पाप्मनामुना ॥ १६० इत्युक्त्वैव गतायां च तस्यां सा सिद्धयोगिनी । तत्प्रतीघातहेतोर्मामवोचद्वन्धमोचिनी ।। १६१ हन्तुं मां कृष्णतुरगीरूपेणैपाभ्युपैष्यति । मया च शोणवडवारूपमत्राश्रयिष्यते ।। १६२ ततो युद्धे प्रवृत्ते नौ पृष्ठतः खगपाणिना । सोमदायां प्रहर्तव्यं त्वयास्यामप्रमादिना ॥ एवमेता हनिष्यावस्तत्प्रातस्त्वं गृहे मम । आगच्छरित्युदित्वा सा गृहं में स्वमदर्शयत् ।। १६४ तत्र तस्यां प्रविष्टायामहं निजगृहानगाम् । अनुभूताद्भुतानेकजन्मामुत्रैय जन्मनि ।। प्रातः कृपाणपाणिश्च गतवानरिम तद्गृहम् । अथागात्सोमदा सात्र कृष्णाश्वारूपधारिणी ॥ सापि शोणयारूपमकरोद्वन्धमोचिनी । खुरदन्तप्रहारैश्च ततो युद्धमभूत्तयो. ॥ १६७ मया प्रदत्तनिस्विंशाहारा क्षुद्रशाकिनी । निहता धन्धमोचिन्या तया सा सोमदा ततः ॥ १६८ अथाहं निर्भयीभूतस्तीर्णतिर्यक्त्वदुर्गतिः । न कुत्रीसंगमं भूयो मनसा समचिन्तयम् ।। १६९ चापलं साहसिकता शाकिनीशम्बरादयः । दोपाः स्त्रीणां त्रयः प्रायो लोकत्रयभयावहाः ॥ १७० तच्छाकिनीससी बन्धुदत्तां किमनुधावसि । स्नेहो यस्या न पसौ स्खे तस्यास्तु त्वय्यसो कुतः ।। एवमुक्तोऽप्यहं तेन मित्रेण भवशर्मणा । नाकार्प वचनं तस्य प्राप्तोऽस्मीमां गतिं ततः ।। अतस्त्यां वच्मि मा कारिनुरागपरां प्रति । वेशं सा हि स्वजातीये प्राप्ते त्यां त्यक्ष्यति ध्रुवम् ।। १७३ भृङ्गीय पुष्पं पुरुपं स्त्री वाञ्छति नवं नवम् । अतोऽनुतापो भविता ममेव भवतः ससे ॥ इत्येतत्कपिरूपस्थसोमस्वामिवचो हृदि । तस्य निश्चयदत्तस्य नाविशद्रागनिर्भरे ॥ उवाच स कपि तं हि न सा व्यभिचरेन्मयि । विद्याधराधिपकुले शुद्धे जाता ह्यसाविति ॥ २७६ १६३ १. बलदी वृषभः २.दान्तो भमवृपणः ·१७२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३७॥ एवं तयोरालपतोः संध्यारत्तोऽस्तभूधरम् । ययौ निश्चयदत्तस्य प्रियेच्छुरिव भास्करः ।। अथागतायां रजनावप्रदूत्यामिवाययौ । सा शृङ्गोत्पादिनी तस्य निकटं तत्र यक्षिणी ॥ १७९ ययौ निश्चयदत्तस्तत्स्कन्धारूढः प्रियां प्रति । प्रयातुमापृच्छय कपि स्मर्तव्योऽस्मीति वादिनम् ।। १७९ निशीथे च हिमाद्रौ तामनुरागपरा मितुः । पुरी विद्याधरपतेः प्राप्तवान्पुष्फरावतीम् ।। तावत्प्रभावतो युद्धा तदभ्यागमनाय सा । ततो नगर्या निरगादनुरागपरा बहिः ।। इयमायाति ते कान्ता निशि नेत्रोत्सवप्रदा । इन्दुमूर्तिद्धितीयेव तदिदानी व्रजाम्यहम् ।। १८२ इत्युक्त्वा दर्शयित्वा तामसापादवतारितम् । नत्वा निश्चयदत्तं तमथ सा यक्षिणी ययौ ॥ ततः सापि चिरौत्सुक्यसंरम्भालिङ्गनादिभिः । उपगम्याभ्यनन्दत्तमनुरागपरा प्रियम् ॥ १८५ सोऽप्याश्लिष्य बहुक्लेशलब्धतत्संगमोत्सवः । अवर्तमानः स्खे देहे तनुं तस्या इवाविशत् ।। तेन गान्धर्वविधिना भार्या भूत्वाथ तस्य सा । अनुरागपरा सद्यो विद्यया निर्ममे पुरम् ।। १८६ तस्मिन्निश्चयदत्तोऽसौ वाह्ये तस्थौ तया सह । तद्विद्याछन्नदृष्टिभ्यां तत्सितभ्यामतर्कितः ॥ पृष्टतांस्तादृशांस्तस्यै मार्गक्लेशाशशंस यत् । तेन सा बहु मेने तं भोगैश्चेष्टैरुपाचरत् ।। १८५ अथ तन्मर्कटीभूतसोमस्वामिकथाद्भुतम् । सोऽन निश्चयदत्तोस्यै विद्याधय न्यवेदयत् ।। १८९ जगाद' चैतन्मित्रं मे त्वत्प्रयत्नेन केनचित् । तिर्यक्त्वाद्यदि मुच्येत तत्प्रिये सुकृतं भवेत् । १९० इत्युक्ता तेन सावोचदनुरागपरापि तम् । योगिन्या मन्त्रमार्गोऽयं नास्माकं विषयः पुनः ।। १९१ तथापि साधयिष्यामि प्रियमेतदहं तव । अभ्यर्थ्य भद्ररूपाख्यां वयस्यां सिद्धयोगिनीम् । १९२ तच्छ्रुत्वा स वणिक्पुत्रो हृष्टस्तामवदत्प्रियाम् । तहि तं पश्य मन्मित्रमेहि याव तदन्तिकम् ।। १९३ तथेत्युक्ते तयान्येासदुत्सङ्गस्थितश्च सः । व्योम्ना निश्चयदत्तोऽगात्सख्युस्तस्यास्पदं वनम् ।। तत्र तं सुहृदं दृष्ट्वा कपिरूपमुपेत्य सः । प्रणमत्प्रियया साकमपृच्छत्कुशलं तदा । अद्य मे कुशलं यत्त्वमनुरागपरायुतः । दृष्टो मयेति सोऽप्युक्त्वा सोमस्वामिकपिः किल ॥ समभ्यनन्दप्रददौ तत्प्रियायै तथाशिपम् । ततः सर्वेऽप्युपाविक्षस्तत्र रम्ये शिलातले ।। चकश्च तत्कथालापं तत्तत्तस्य कपेः कृते । आदौ निश्चयदत्तेन चिन्तितं कान्तया सह ।। १९८ सततं कपिमापुच्छ्य प्रेयसीसदनं च तत् । ययौ निश्चयदत्तो यामुत्पत्याङ्के धृतस्तया ।। अन्येशुसामवादीच सोऽनुरागपरा पुनः । एहि तस्यान्तिकं सख्युः क्षणं याव कपेरिति । ततः सापि तमाह स्म त्वर्मवाद्य ब्रज स्वयम् । गृहाणोत्पतनी विद्या मत्तोऽवतरणी तथा ।। इत्युक्तः स तदादाय तद्विद्याद्वितयं ततः । व्योम्ना निश्चयदत्तोऽगात्सख्युस्तस्यान्तिकं कपेः ॥ तत्र यावत्स कुरुते तेन साकं चिरं कथाः । सानुरागपरा तावदुद्यानं निर्ययौ गृहात् ।। तत्र तस्यां निषण्णायां विद्याधरकुमारकः । कोऽप्याजगाम नभसा परिभ्राम्यन्यदृच्छया । २०४ स दृष्ट्वैव स्मरावेशविवशस्तामुपाययौ । विद्याधरी स तां युवा विद्यया मर्त्यभर्तृकाम् ।। साप्युपेतं तमालोक्य सुभगं विनतानना । कस्त्वं क्रिमागतोऽसीति शनैः पप्रच्छ कौतुकात् ।। सप्तः स प्रत्यवोचत्ता स्वविद्याज्ञानशालिनम् । विद्धि विद्याधरं मुग्धे नाम्ना मां राजभवनम् ।। सोऽहं संदर्शनादेव सहसा हरिणेक्षणे । मनोभुवा वशीकृत्य तुभ्यमेव समर्पितः ।। तदलं देवि सेवित्वा मी धरणिगोचरम् । पिता वेत्ति न यावत्ते तावत्तुल्यं भजख माम् ।। इति तस्मिन्गुवाणे सा कटाक्षार्धविलोकिनी । अचिन्तयदयं युक्तो ममेति चपलाशया ॥ ततो लब्ध्वाशयं चक्रे भार्या तेनैव तत्र सा । अपेक्षते द्वयोरैकचित्त्ये किं रहसि स्मरः ।। अथ विद्याधरे तस्मिन्संप्रत्यपस्ते ततः । आगानिश्चयदत्तोऽत्र सोमस्वामिसमीपतः ॥ आगतस्य न सा चके विरकालिगनादिकम् । अनुरागपरा तस्य व्यपदिश्य शिरोरुजम् ।। स तु तथ्याजमविजुः मेहपिमोहितः । अस्वास्थ्यमेव मत्वास्या दुःसं तदनदिनम् ।। प्रातश्च दुर्मना भूयसं फपि मुहदं प्रति । स सोमस्वामिनं प्रायानभसा विद्ययोर्नलात् ।। १९४ १९५ १९६ १९९ २०२ . २०७ २०८ २०९ । २११ २१४ २१५ ·तरङ्गः ३ 11 रतप्रभालम्बकः ७॥ १७३ याते तस्मिन्नुपागात्तां सोऽनुरागपरां पुनः । कामी विद्याधरो रात्रिकृतोन्निद्रस्तया विना ।। निशाविरहसोत्कण्ठई कण्ठे तामवलम्य च । सुरतान्तपरिश्रान्तो निद्राकान्तो बभूव सः ।। साप्यङ्कसुप्तं प्रच्छाद्य प्रियं विद्यावलेन तम् । रात्रिजागरणान्निद्रामनुरागपरा ययौ । तावन्निश्चयदत्तोऽपि प्राप तस्यान्तिकं कपेः । सोऽपि पप्रच्छ तं कृत्वा स्वागतं वानरः सुहृत् ।। दुर्मनस्कमिवाद्य त्वां किं पश्याम्युच्यतामिति । ततो निश्चयदत्तोऽपि स तं वानरमब्रवीत् ॥ अनुरागपरात्यर्थमस्वस्था मित्र वर्तते । तेनास्मि दुःस्थितः सा हि प्राणेभ्योऽपि प्रिया मम ॥ इत्युक्तस्तेन स ज्ञानी मर्कटस्तमभापत । गच्छ सुप्तामिदानीं तां स्थितां कृत्वाकवर्तिनीम् ।। तद्दत्तविद्यया व्योम्ना तामानय मदन्तिकम् । यावन्मदिहाश्चर्य दर्शयाम्यधुनैव ते ॥ तच्छ्रुत्वा खेन गत्वैव सोऽनुरागपरां ततः । दृष्ट्वा निश्चयदत्तस्तां सुप्तामङ्केऽग्रहीलघु ॥ तं तु विद्याधरं तस्या नाङ्गे लग्नं ददर्श सः। सुप्तं विद्यायलेनादावदृश्यं विहितं तया ॥ उत्पत्य घान्तरिक्षं तामनुरागपरां क्षणात् । आनिनाय कपेस्तस्य स सोमस्वामिनोऽन्तिकम् ॥ स कपिर्दिव्यदृक्तस्मै तदा योगमुपादिशत् । येन विद्याधरं तस्याः कण्ठे लग्नं ददर्श सः॥ दृष्ट्वा च हा धिगेतत्किमिति तं वादिनं कपिः। स एव तत्त्वदर्शी तद्यथावृत्तमवोधयत् ।। झुद्धे निश्चयदत्तेऽथ तस्मिन्विद्याधरोऽत्र सः । प्रबुद्धसत्प्रियाकामी खमुत्पत्य तिरोदधे । सापि प्रबुद्धा तत्कालमनुरागपरालनः । रहस्यभेदं तं दृष्ट्वा हिया तस्थावधोमुसी ।। सतो निश्चयदत्तस्तामुवाचोदनुलोचनः । विश्वस्तोऽहं कथं पापे त्वयैवं चत वञ्चितः ॥ अत्यन्तचञ्चलस्येह पारदस्य निवन्धने । कामं विज्ञायते युक्तिर्न स्त्रीचित्तस्य काचन ।। इति ब्रुवति तस्मिन्सानुत्तरा रुदती शनैः । अनुरागपरोत्पत्य दिवं धाम निजं ययौ ।। ततो निश्चयदत्तं तं सुहृन्मर्कटकोऽब्रवीत् । एतां यदन्वधावस्त्वं वारितोऽपि मया प्रियाम् ॥ तस्येदं तीव्ररागामेः फलं यदनुतप्यसे । को हि संपत्सु चपलावाश्वासो वनितासु च ॥ तदलं परितापेन तवेदानीं शमं कुरु । भवितव्यं हि धात्रापि न शक्यमतिवर्तितम् ।। इति तस्मात्कपेः श्रुत्वा शोकमोहं विहाय तम् । ययौ निश्चयदत्तोऽत्र विरक्तः शरणं शिवम् ॥ अथ तत्र वने सुहृदा कपिना सह तिष्ठतस्ततो निकटम् । तस्याजगाम दैवात्तपस्विनी मोक्षदा नाम । सा तं क्रमेण दृष्ट्वा प्रणतं पप्रच्छ मानुपस्य सतः। चित्रं कथर्मिह जातो मित्रं ते मर्कटोऽयमिति ॥ ततः स्खं वृत्तान्तं तदनु च स मित्रस्य चरितं समाचख्यौ तस्यै कृपणमथ तामेवमवदत् । प्रयोग मन्त्रं वा यदि भगवती वेत्ति तदिमं कपित्वात्सन्मित्रं सुहृदमधुना मोचयतु मे ॥ तच्छ्रुत्वा सा तस्य वाढं कपेस्तत्सूत्रं कण्ठान्मनयुक्त्या मुमोच । सोऽथ त्यक्त्वा मार्कटीमाकृति तो सोमवामी पूर्ववन्मानुपोऽभूत् ॥ तस्यां ततश्च तडितीच तिरोहितायां दिव्यप्रभावभूति भूरि तपो विधाय । कालेन तत्र किल निश्चयदत्तसोमस्यामिद्विजो प्रययतुः परमां गतिं तौ ॥ एवं निसर्गचपला ललना विवेकवैराग्यदायिवहुदुश्चरितप्रवन्धाः । साध्वी तु काचिदपि तासु कुलं विशालं यालंकरोत्यमिनवा खमिवेन्दुलेसा ।। इत्येतां नरवाहनदत्तः सचिवस्य गोमुसस्य मुखात् । चित्रामाकर्ण्य कथां तुत्तोप रत्नप्रभासहितः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते क्थासरित्सागरे रमनमालम्बके तृतीयस्तरमः। २१७ २१८ २१९ २२० २२१ २२२ २२३ २२४ २२५ २२६ २२७ २२८ २२९ २३० २३१ २३२ २३३ २३४ २३५ २३६ २३७ २३८ २३९ २४० २४१ २४२ २४३ २४४ २४ ·१७४ कथासरित्सागरः। आदितस्तरशः ३८ १ ४ w ७ ८ ९ चतुर्थतरङ्गः। गोमुसीयकथातुष्टं दृष्ट्वा तत्स्पर्धया किल । नरवाहनदत्तं तं मरुभूतिरथाब्रवीत् ।। प्रायेण चपलाः कामं स्त्रियो नैकान्ततः पुनः । वेश्या अपि च दृश्यन्ते सत्त्वाच्याः किमुतापराः ॥ २ तथा च देव विख्यातामिमामत्र कथां शृणु । विक्रमादित्य इत्यासीद्राजा पाटलिपुत्रके । ३ तस्याभूताममिप्रेते मित्रे हयपतिर्नुपः । राजा गजपतिश्चोभी वह्वश्वगजसाधनौ ॥ शत्रुर्नरपति रिपादातस्तस्य चाभवत् । मानिनो नरसिंहाख्यः प्रतिष्ठानेश्वरो वली । तं रिपुं प्रति सामर्पः स मित्रवलगर्वितः । चकार विक्रमादित्यः प्रतिज्ञां रभसादिमाम् ॥ तथा मया विजेतव्यो राजा नरपतिर्यथा । स वन्दिमागधैभरि सेवको मे निवेद्यते ।। एवं कृतप्रतिज्ञस्ते मित्र हयगजाधिपौ । समानीय समं ताभ्यां हस्त्यश्वक्षोभितक्षितिः ॥ अभियोक्तुं नरपति नरसिंहं प्रसह्य तम् । स ययौ विक्रमादित्यो राजासिलबलान्वितः ।। प्राप्त तस्मिन्प्रतिष्ठाननिकटं सोऽप्यवेत्य तत् । नरसिंहो नरपतिः संनहानेऽस्य निर्ययौ ।। ततस्तयोरभूयुद्धं राज्ञोर्जनितविस्मयम् । गजाश्वेन समं यत्र युध्यन्ते स्म पदातयः॥ ११ क्रमाच नरसिंहस्य कोटिसंस्यपदातिमिः । भग्नं तद्विक्रमादित्यवलं नरपतेर्वलैः ।। १२ भमश्च विक्रमादित्यः पुरं पाटलिपुत्रकम् । ययौ पलाय्य तन्मित्रे स्वं स्वं देशं च जग्मतुः ।। नरसिंहो नरपतिर्जितशत्रुनिजं पुरम् । प्रविवेश प्रतिष्ठानं वन्दिमिः स्तुतविक्रमः ।। १४ ततः स विक्रमादित्योऽसिद्धकार्यो व्यचिन्तयत् । शखैरजेयं शत्रु तं जयामि प्रज्ञया वरम् ॥ १५ कामं केचिद्विगर्हन्तां मा प्रतिज्ञान्यथा तु भूत् । इति संचिन्य निक्षिप्य राज्यं योग्येपु मत्रिपु॥ १६ निर्गत्य नगराद्गुप्तं मुख्येनैकेन मन्त्रिणा । सह बुद्धिवराख्येण राजपुत्रशतैस्तथा ॥ पञ्चमिः कुलजैः शरैः स कार्पटिकवेपभृत् । भूत्वा पुरं निजरिपोः प्रतिष्ठानं जगाम तत् ॥ तत्र वारविलासिन्या नरेन्द्रसदनोपमम् । ययौ मदनमालेति ख्याताया वरमन्दिरम् ॥ कृताद्वानमिव प्रांशुप्राकारशिसरोच्छ्रितैः । ध्वजांशुकैर्मृदुमरुद्विक्षिप्ताक्षिप्तपल्लवैः । प्रधाने पूर्व दिग्द्वारे विविधायुधशालिनाम् । गुप्तं सहस्रविशत्या पदातीनां दिवानिशम् ।। अन्यासु विक्षु तिसृपु द्वारि द्वारि मदोद्धतैः । दशभिर्दशमिः शूरसहस्रैरभिरक्षितम् ।। आवेदितः प्रतीहारैस्तथाभूतः प्रविश्य च । कचित्पविततानेकवराश्वश्रेणिशोभितम् ।। काचदाबद्धमातगपटासंघट्टसचरम् । कार्यदायुधसंदर्भगम्भाराकारगुम्भितम् ।। कचिद्रत्नप्रभाभावगहुकोपगृहोज्वलम् । कचित्सेवकसंघातसंततावद्धमण्डलम् ।। क्वचिदुच्चैः पठन्दिवृन्दकोलाहलाकुलम् । कचिन्निवद्धसंगीतमृदङ्गध्वनिनादितम् ॥ सप्तकक्ष्याविभक्तं तत्स पश्यन्सपरिच्छदः। प्रापन्मदनमालाया वासप्रासादमुन्नतम् ॥ सा तं कक्ष्यासु साकूतनिर्वर्णितयादिकम् । श्रुत्वा परिजनान्मत्वा प्रच्छन्नं कंचिदुत्तमम् ॥ प्रत्युद्गम्य प्रणम्याथ सामिलापं सकौतुकम् । राजोचिते प्रवेश्यान्तरुपावेशयदासने । सोऽपि तद्रूपलावण्यविनयाहृतचेतनः । तामभ्यनन्ददालानमप्रकाश्यैव भूपतिः ।। ततो मदनमाला सा मानपुष्पानुलेपनैः । वराभरणैर्भूपं महाहस्तममानयत् ॥ दत्त्वा दिवसत्तिं च तेषां तदनुयायिनाम् । आहारैस्तं ससचिवं नानारूपैरुपाचरत् ॥ निनाय च समं तेन दिन पानादिलीलया । आलानं चार्पयत्तस्मै सा दर्शनवशीकृता ।। तथैवाराध्यमानोऽथ च्छन्नोऽप्यहरहतया । स तस्थौ विक्रमादित्यश्चक्रवर्युचितैः क्रमैः ।। याचकेभ्यो ददौ नित्यं वित्तं यावच यश स: । दृष्टा मदनमाला सा तत्तस्मै स्वमुपानयत् ॥ तेनोपभुन्यमानं च सागरीरं धनं तथा । मेने कृतार्थमन्यस्मिन्पुंस्वर्थे च पराङ्मुसी ॥ तत्प्रेम्णा ह्यपि तत्रत्समनुरक्तं नराधिपम् । आयान्तं नरसिंहं तं वारयामास युतिमिः ॥ एवं तया सेव्यमानः कदाचिन्मत्रिणं रहः । राजा सहचरं सोऽत्र तं बुद्धिवरमभ्यधात् ॥ १७ १८ १९ २३ २६ २८ २९ ३० ३७ ३८ ३.

·४४ ४८ ५० ५४ ५५ तरङ्गः४] रलप्रमालम्बकः ७॥ १७५ अर्थार्थिनीन कामेऽपि वेश्या रज्यति तं विना । तासां लोभो हि विधिना दत्तो निर्माय याचकान्॥३९ इयं मदनमाला तु भुज्यमाने धने मया। न विरज्यत्यतिस्नेहान्मयि प्रत्युत तुष्यति । सदस्याः संप्रति कथं करोमि प्रत्युपक्रियाम् । येन कामं प्रतिज्ञापि क्रमेण मम सेत्स्यति ।। तच्छ्रुत्वा तं ब्रवीति स्म मन्त्री बुद्धिवरो नृपम् । यद्येवं तदनर्घाणि यानि रनान्युपाहरत् ॥ ४२ प्रपञ्चबुद्धिभिक्षुस्ते तेभ्योऽस्यै देहि कानिचित् । इत्युक्तो मत्रिणा तेन राजा तं प्रत्यभापत ।। ४३ दत्तैः समगैरपि तै स्याः किंचित्कृतं भवेत् । एतवृत्तान्तसंश्लिष्टा किं त्वस्यान्यत्र निष्कृतिः ॥ तच्छ्रुत्वा सोऽत्रवीन्मन्त्री देव किं तेन भिक्षुणा । त्वत्सेवा सा कृतेत्येष तद्वृत्तान्तस्त्वयोच्यताम् ।। इत्युक्तो मत्रिणा तेन राजा बुद्धिवरेण सः । जगाद शृणु तत्रैतां तत्कथां वर्णयामि ते ॥ पूर्व पाटलिपुत्रे मे प्रविश्यास्थानमन्वहम् । भिक्षुः प्रपञ्चबुद्ध्याख्यः समुद्गकमुपानयत् ॥ अहं तथैव सततं वर्षमात्रं समर्पयन् । भाण्डागारिकहस्ते तद्नुद्घाटितमेव सत् ॥ एकदा भिक्षुणा तेन दौकितं तत्समुद्कम् । दैवात्पाणेर्मम पतहिधाभूतमभूद्भुवि ।। ४९ निरगाध महारनं तस्मादनलभासुरम् । प्राङ्मयेवापरिज्ञातं हृदयं तेन दर्शितम् ।। तदृष्वादाय चान्यानि तान्यानाय्य विभज्य च । समुद्दकानि सर्वेभ्यो रत्नान्यहमवाप्तवान् । ततः प्रपञ्चबुद्धिं तमप्राक्षं विस्मयादहम् । किमहो सेवसे रत्नैरेवं मामीहशैरिति ।। ५२ अथान विजनं कृत्वा स भिक्षुर्मामवोचत । अस्यां कृष्णचतुर्दश्यामागामिन्यां निशागमे । श्मशाने साधनीया मे विद्या काचित्ततो बहिः । तत्र साहायके वीर त्वदागमनमर्थये ।। वीरसाहाय्यनिर्विनाः सुसलभ्या हि सिद्धयः । इत्युक्तो भिक्षुणा तेन तदहं प्रतिपन्नवान् ।। अथ हृष्टे गते तस्मिन्दिनैः कृष्णचतुर्दशी । आगात्सा श्रमणस्यास्य तस्यास्मार्पमहं वचः ।। ततः कृताहिको भूत्वा प्रदोपं प्रतिपालयन् । कृतसंध्याविधिदैवारिक्षप्रं निद्रामगामहम् ॥ तत्क्षणं गरुडारूढो भगवान्भक्तवत्सलः । हरिः पद्माङ्कितोत्सङ्गः खप्ने मामेवमादिशत् ।। प्रपञ्चबुद्धिरन्वर्थनामायं मण्डलार्चने । पुत्र श्मशाने नीत्वा त्यामुपहारीकरिष्यति ।। अतो वक्ष्यति यत्स त्वां जिघांसुर्मा स्म तत्कृथाः । त्वं पूर्व कुरु शिक्षित्वा करिष्यामीति तं वदेः॥ ६० ततस्तथा तं कुर्वाणं तन्छिद्रेणैव तत्क्षणम् । हन्यास्त्वं तदभिप्रेता सिद्धिस्तव भविष्यति । इत्युक्त्वान्तहिते विष्णौ प्रबुद्धोऽहमचिन्तयम् । हरेनुग्रहाज्ज्ञातो वध्यो मायी मयाध सः ।। एवं विचिन्य यामिन्याः प्रथमे प्रहरे गते । कृपाणपाणिरेकाकी तच्नशानमगामहम् ।। तत्र दृष्ट्वा तमभ्यागां मिक्षुमर्चितमण्डलम् । सोऽपि वीक्ष्याभ्यनन्दन्मामनवीच तदा शठः ॥ ६४ मीलिताक्षः प्रसार्याङ्गं पत भूमाववाङ्मुसः । राजन्नेवं भवेसिद्धियोरप्याक्योरिति ।। ततोऽहं प्रत्यवोचं तं त्वमेव प्रथमं कुरु । मह्यं दर्शय शिक्षित्वा विधास्यामि तथैव तत् ।। तच्छुत्वा श्रमणो मूढस्तथा भुवि स चापतत् । छिन्नं तस्य च निस्त्रिशप्रहारेण मया शिरः॥ अथान्तरिक्षादुदभूद्धारती साधु भूपते । त्वया हि भिक्षुः पापोऽयमुपहारीकृतोऽद्य यत् ॥ यास्य साध्या भवेत्सा ते सिद्धाद्य गगने गतिः । अहं धैर्येण तुष्टस्ते कामचारी धनाधिपः ।। ६९ तदस्मत्तो घृणीप्वान्यं वरं यममिवाञ्छसि । इत्युक्त्वा प्रकटीभूतं प्रणम्याहं तमनवम् ।। यदा स्वामर्थयिष्येऽहमुपयुक्तं तदा वरम् । संस्मृतोपस्थितो भूत्वा भगवन्मे प्रदास्यसि ।। एवमस्त्विति मामुक्त्वा तिरोऽभूत्स धनाधिपः । लब्धसिद्धिश्च रभसात्वमन्दिरमगामहम् ॥ इत्युक्तस्ते स्ववृत्तान्तसत्कुरवरेण मे । कार्या मदनमालायासेनास्याः प्रत्युपक्रिया ।। ७३ तद्बुद्धिवर गच्छ वं तावत्पाटलिपुत्रकम् । वेपच्छन्नं समादाय राजपुत्रपरिच्छदम् ।। अहं च कृत्वा प्रत्यमां प्रियायाः प्रत्युपक्रियाम् । पुनरागमनायेह तनैवैष्यामि संप्रति ।। एवमुक्त्वा स सचिवं विक्रमादित्यभूपतिः । दिनकृत्यं स कृत्वा तं व्यसृजत्सपरिच्छदम् ।। तथेति घ गते तस्मिला निनाय निशां नृपः । भाविविश्लेपसोत्कण्ठः समं मदनमालया ।। ७० ७७ ·१७४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तर: ३८ or ३ ४ ५ + ७ ८ ९ चतुर्थस्तरङ्गः। गोमुखीयकथातुष्टं दृष्ट्वा तत्स्पर्धया किल । नरवाहनदत्तं तं मरुभूतिरथाब्रवीत् ॥ प्रायेण चपलाः कामं स्त्रियो नैकान्ततः पुनः । वेश्या अपि च दृश्यन्ते सत्त्वाच्याः किमुतापराः ॥ २ तथा च देव विख्यातामिमामत्र कथां शृणु । विक्रमादित्य इत्यासीद्राजा पाटलिपुत्रके ॥ तस्याभूतामभिप्रेते मित्रे हयपतिर्नृपः । राजा गजपतिश्चोभौ वह्वश्वगजसाधनौ ।। शत्रुर्नरपतिर्भूरिपादातस्तस्य चाभवत् । मानिनो नरसिंहाख्यः प्रतिष्ठानेश्वरो बली ॥ तं रिपुं प्रति सामर्पः स मित्रवलगर्वितः । चकार विक्रमादित्यः प्रतिज्ञा रभसादिमाम् ।। ६ तथा मया विजेतव्यो राजा नरपतिर्यथा । स वन्दिमागधैभरि सेवको मे निवेद्यते ।। एवं कृतप्रतिज्ञस्ते मित्रे हयगजाधिपौ । समानीय समं ताभ्यां हस्त्यश्वक्षोभितक्षितिः ॥ अमियोक्तुं नरपतिं नरसिंह प्रसह्य तम् । स ययौ विक्रमादित्यो राजाखिलबलान्वितः ।। प्राप्ते तस्मिन्प्रतिष्ठाननिकटं सोऽप्यवेत्य तत् । नरसिंहो नरपतिः संनह्यामेऽस्य निर्ययौ ।। १० ततस्तयोरभूयुद्धं राज्ञोर्जनितविस्मयम् । गजाश्वेन समं यत्र युध्यन्ते स्म पदातयः ।। ११ क्रमाच नरसिहस्य कोटिसंरयपदातिभिः । भग्नं तद्विक्रमादित्यवलं नरपतेर्वलैः ।। १२ भमश्च विक्रमादित्यः पुरं पाटलिपुत्रकम् । ययौ पलाय्य तन्मिने खं स्वं देशं च जग्मतुः ॥ नरसिंहो नरपतिर्जितशत्रुनिजं पुरम् । प्रविवेश प्रतिष्ठानं वन्दिभिः स्तुतविक्रमः ॥ १४ ततः स विक्रमादित्योऽसिद्धकार्यो व्यचिन्तयत् । शौरजेयं शत्रु तं जयामि प्रज्ञया वरम् ।। १५ कामं केचिद्विगर्हन्तां मा प्रतिज्ञान्यथा तु भूत् । इति संचिन्त्य निक्षिप्य राज्यं योग्येषु मत्रिषु ॥ १६ निर्गत्य नगराद्गुप्तं मुख्येनैकेन मत्रिणा । सह बुद्धिवराख्येण राजपुत्रशतैस्तथा ॥ १७ पञ्चमिः कुलजैः शूरैः स कार्पटिकवेषभृत् । भूत्वा पुरं निजरिपोः प्रतिष्ठानं जगाम तत् ॥ १८ तत्र वारविलासिन्या नरेन्द्रसदनोपमम् । ययौ मदनमालेति ख्याताया वरमन्दिरम् ।। कृताह्वानमिव प्रांशुप्राकारशिसरोच्छ्रितैः । ध्वजांशुकैर्मृदुमरुद्विक्षिप्ताक्षिप्तपल्लवैः ।। प्रधाने पूर्वदिग्द्वारे विविधायुधशालिनाम् । गुप्तं सहस्रविंशत्या पदातीनां दिवानिशम् ।। अन्यासु दिक्षु तिसृपु द्वारि द्वारि मदोद्धतैः । दशभिर्दशभिः शूरसहरभिरक्षितम् ।। आवेदितः प्रतीहारैस्तथाभूतः प्रविश्य च । कचित्प्रविततानेकवराश्वश्रेणिशोभितम् ।। क्वचिदाबद्धमातङ्गघटासंघट्टसंचरम् । कचिदायुधसंदर्भगम्भीराकारगुम्भितम् ॥ कचिद्रनप्रभाभास्वगहुकोपगृहोज्वलम् । क्वचित्सेवकसंघातसंततावद्धमण्डलम् ।। कचिदुच्चैः पठद्वन्दिवृन्दकोलाहलाकुलम् । कचिन्निबद्धसंगीतमृदङ्गध्वनिनादितम् ॥ सप्तकक्ष्याविभक्तं तत्स पश्यन्सपरिच्छदः । प्रापन्मदनमालाया वासप्रासादमुन्नतम् ।। सा तं कक्ष्यासु साकूतनिर्वर्णितयादिकम् । श्रुत्वा परिजनान्मत्वा प्रच्छन्नं कंचिदुत्तमम् ॥ प्रत्युद्गम्य प्रणम्याथ सामिलापं सकौतुकम् । राजोचिते प्रवेश्यान्तरुपावेशयदासने ॥ सोऽपि तद्रूपलावण्यविनयाहृतचेतन. । तामभ्यनन्ददालानमप्रकाश्यैव भूपतिः ।। ततो मदनमाला सा स्नानपुष्पानुलेपनैः । वस्त्रैराभरणैर्भूपं महाहस्तममानयत् ।। ३१ दत्त्वा दिवसवृत्तिं च तेषां तदनुयायिनाम् । आहारैतं ससचिवं नानारूपैरुपाचरत् ।। निनाय च समं तेन दिन पानादिलीलया। आसानं चार्पयत्तस्मै सा दर्शनवशीकृता । तथैवाराध्यमानोऽथ च्छन्नोऽप्यहरहस्तया । स तस्थौ विक्रमादित्यश्चवर्युचितैः क्रमैः ॥ याचकेभ्यो ददौ नित्यं वित्तं यावच यच्च सः। दृष्टा मदनमाला सा तत्तस्मै स्वमुपानयत् ।। तेनोपभुज्यमानं च सा शरीरं धनं तथा । मेने कृतार्थमन्यस्मिन्पुंस्यर्थे च पराड्युसी ।। सत्प्रेरणा हापि तत्समनुरक्तं नराधिपम् । आयान्त नरसिंहं तं वारयामास युक्तिमि. ॥ ३७ एवं तया सेव्यमानः कदाचिन्मत्रिणं रहः । राजा सहचरं सोऽन तं बुद्धिवरमभ्यधात् ।। ३८ २२ २८ २९ ३३ ·- ४८ ४९ तरङ्गः ४] रत्नप्रभालम्वका ७॥ १७५ अर्थार्थिनी न कामेऽपि वेश्या रज्यति तं विना । तासां लोभो हि विधिना दत्तो निर्माय याचकान् ॥३९ इयं मदनमाला तु भुज्यमाने धने मया । न विरज्यत्यतिस्नेहान्मयि प्रत्युत तुप्यति । तदस्याः संप्रति कथं करोमि प्रत्युपक्रियाम् । येन कामं प्रतिज्ञापि क्रमेण मम सेत्स्यति । ४१ तच्छ्रुत्वा तं ब्रवीति स मन्त्री बुद्धिवरो नृपम् । यद्येवं तद्नर्घाणि यानि रत्नान्युपाहरत् ।। ४२ प्रपञ्चबुद्धिर्भिक्षुस्ते तेभ्योऽस्यै देहि कानिचित् । इत्युक्तो मत्रिणा तेन राजा तं प्रत्यभापत ।। ४३ दत्तैः समप्रैरपि तैर्नास्याः किंचित्कृतं भवेत् । एतद्वृत्तान्तसंश्लिष्टा किं त्वस्यान्यन निष्कृतिः ॥ ४४ तच्छुत्वा सोऽब्रवीन्मत्री देव किं तेन भिक्षुणा । त्वत्सेवा सा कृतेत्येष तद्वृत्तान्तस्त्वयोच्यताम् । इत्युक्तो मत्रिणा तेन राजा बुद्धिवरेण सः । जगाद शृणु तत्रैतां तत्कथां वर्णयामि ते ॥ ४६ पूर्व पाटलिपुत्र मे प्रविश्यास्थानमन्वहम् । भिक्षुः प्रपञ्चबुद्ध्याख्यः समुद्कमुपानयत् ।। अहं तथैव सततं वर्पमात्रं समर्पयन् । भाण्डागारिकहते तदनुद्घाटितमेव सत् ॥ एकदा भिक्षुणा तेन ढौकितं तत्समुद्गकम् । दैवात्पाणेर्मम पतहिधाभूतमभूद्भुवि ।। निरगाच महारनं तस्मादनलभासुरम् । प्राङ्मयेवापरिज्ञातं हृदयं तेन दर्शितम् ॥ ५० तदृष्टवादाय चान्यानि तान्यानाय्य विभज्य च । समुद्कानि सर्वेभ्यो रत्नान्यहमवाप्तवान् । ततः प्रपञ्चबुद्धिं तमप्राक्षं विस्मयादहम् । किमहो सेवसे रनरेवं मामीदृशैरिति । अथान विजनं कृत्वा स भिक्षुर्मामवोचत । अस्यां कृष्णचतुर्दश्यामागामिन्यां निशागमे । ५३ श्मशाने साधनीया में विद्या काचित्ततो यहिः । तत्र साहायके वीर त्वदागमनमर्थये ।। वीरसाहाय्यनिर्विघ्नाः सुखलभ्या हि सिद्धयः । इत्युक्तो भिक्षुणा तेन तदहं प्रतिपन्नवान् ।। अथ हृष्टे गते तस्मिन्दिनैः कृष्णचतुर्दशी । आगात्सा श्रमणस्यास्य तस्यास्मार्पमहं वचः ।। ततः कृताहिको भूत्वा प्रदोपं प्रतिपालयन् । कृतसंध्याविधिवारिक्षप्रं निद्रामगामहम् ।। तत्क्षणं गरुडारूढो भगवान्भक्तवत्सलः । हरिः पद्माङ्कितोत्सङ्गः स्वप्ने मामेवमादिशत् ॥ प्रपञ्चबुद्धिरन्वर्थनामायं मण्डलार्चने । पुत्र श्मशाने नीत्वा त्वामुपहारीकरिष्यति ।। अतो वक्ष्यति यत्स त्यां जिघांसुर्मा स्म तत्कृथाः । त्वं पूर्व कुरु शिक्षित्वा करिष्यामीति तं वदेः ।। ६० ततस्तथा तं कुर्वाणं तच्छिद्रेणैव तत्क्षणम् । हन्यास्त्वं तद्भिप्रेता सिद्धिस्तव भविष्यति ॥ इत्युक्त्वान्तर्हिते विष्णौ प्रबुद्धोऽहमचिन्तयम् । हरेरनुग्रहाज्ज्ञातो वध्यो मायी मयाद्य सः ।। एवं विचिन्त्य यामिन्याः प्रथमे प्रहरे गते । कृपाणपाणिरेकाकी तमशानमगामहम् ।। तत्र दृष्ट्वा तमभ्यागां भिक्षुमर्चितमण्डलम् । सोऽपि वीक्ष्याभ्यनन्दन्माममवीच तदा शठः ॥ ६४ मीलिताक्षः प्रसार्याग पत भूमाववाड्मुखः । राजन्नेवं भवेसिद्धियोरप्यावयोरिति ।। वतोऽहं प्रत्यवोचं तं त्वमेवं प्रथमं कुरु । मह्यं दर्शय शिक्षित्वा विधास्यामि तथैव तत् ॥ तच्छुत्वा श्रमणो मूढस्तथा भुवि स चापतत् । छिन्नं तस्य च निखिशप्रहारेण मया शिरः ॥ अथान्तरिक्षादुदभूदारती साधु भूपते । त्वया हि भिक्षुः पापोऽयमुपहारीकृतोऽद्य यत् ॥ यास्य साध्या भवेत्सा ते सिद्धाद्य गगने गतिः । अहं धैर्येण तुष्टस्ते कामचारी धनाधिपः ।। तदस्मत्तो वृणीप्यान्यं वरं यमभिवाञ्छसि । इत्युक्त्वा प्रकटीभूतं प्रणम्याहं तमनवम् ।। यदा त्वामर्थयिष्येऽहमुपयुक्तं तदा वरम् । संस्मृतोपस्थितो भूत्वा भगवन्मे प्रदास्यसि ।। एवमस्त्विति मामुक्त्वा तिरोऽभूत्स धनाधिपः । लब्धसिद्धिश्च रभसात्स्वमन्दिरमगामहम् ॥ इत्युक्तस्ते स्ववृत्तान्तस्तत्कुबेरवरेण मे । कार्या मदनमालायास्तेनास्याः प्रत्युपक्रिया ॥ तद्भुद्धिवर गच्छ त्वं तावत्पाटलिपुत्रकम् । वेपच्छन्नं समादाय राजपुत्रपरिच्छदम् ।। अहं च कृत्वा प्रत्यनां प्रियायाः प्रत्युपक्रियाम् । पुनरागमनायेह तत्रैवैष्यामि संप्रति ॥ एवमुक्त्वा स सचिवं विक्रमादित्यभूपतिः । दिनकृत्यं स कृत्वा तं व्यसृजत्सपरिच्छदम् ॥ तथेति च गते तस्मिंस्तां निनाय निशां नृपः । भाविविश्लेपसोत्कण्ठः समं मदनमालया ॥ ५८ ७० ·८५ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३८॥ सापि दूरीभवन्तं तं शंसतेवान्तरासना । आलिङ्गती मुहुः सोका नास्यां निद्रामगान्निशि ।। ततः प्रातः स राजा तु विहितावश्यकक्रियः । नित्यदेवार्चनागारं विवेशैको जपच्छलात् ।। तन वैश्रवणं देवं संस्मृतोपस्थितं च सः । वरं प्राक्प्रतिपन्नं तं प्रणम्यैवमयाचत ॥ प्रयच्छ देव तेनाद्य वरेणाङ्गीकृतेन मे । सौवर्णान्पञ्च महतः पुरुषांस्तानिहाक्षयान् ॥ येपामिष्टोपभोगाय च्छिद्यमानान्यनारतम् । तादृशान्येव जायन्ते तान्यङ्गानि पुनः पुनः ।। एवं भवन्तु तद्रूपाः पुरुषास्ते यथेच्छसि । इत्युक्त्वा स धनाध्यक्षो जगामादर्शनं क्षणात् ॥ राजापि तत्क्षणं सोऽत्र देवागारे ददर्श तान् । स्थितानकस्मात्सौवर्णान्महतः पञ्च पूरुषान् ॥ ततः प्रविष्टो निरगात्स्वां प्रतिज्ञामविस्मरन् । द्यामुत्पत्य ययौ तावत्पुरं पाटलिपुत्रकम् ॥ तत्राभिनन्दितोऽमात्यैः पौरैरन्तःपुरैश्च सः । तस्थौ कार्याणि कुर्वाणः प्रतिष्ठानस्थया धिया ।। तावधान प्रतिष्ठाने प्राविशत्तस्य सा प्रिया । चिरमविष्टं तं कान्तं वीक्षितुं देवसद्म तत् ।। प्रविष्टा सत्र नाद्राक्षीत्प्रियं तं नृपति क्वचित् । अद्राक्षीत्तु महोच्छायान्सौवर्णाल्पञ्च पूरुपान् । तान्दृष्ट्वा तमनासाद्य दुःखिता सा व्यचिन्तयत् । नूनं विद्याधरः कोऽपि गन्धर्वो वा स मे प्रियः ।। ८९ यः संविभज्य मामेभिः पुंभिरुत्पत्य सं गतः । तदेतैर्भारतुल्यैः किं तद्वियुक्ता करोम्यहम् ।। ९० इति संचिन्त्य पृच्छन्ती निजं परिजनं मुहुः । तत्प्रवृत्तिं विनिर्गत्य तत्र वभ्राम सर्वतः ॥ ९१ न च लेभे रतिं कापि हर्योद्यानगृहादिपु । विलपन्ती वियोगार्ता शरीरत्यागसंमुसी॥ ९२ मा विपादं कृथा देवि कोऽपि कामचरो हि सः । देवो यदृच्छया भूयो भव्यां त्वामभ्युपैष्यति ॥ ९३ इत्यादिभिः प्रदत्तास्थैर्वाक्यैः परिजनेन सा । आश्वासिता कथमपि प्रतिज्ञामकरोदिमाम् ।। ९४ पण्मासमध्ये यदि मे न स दास्यति दर्शनम् । दत्तसर्वस्वया वह्नौ प्रवेष्टव्यं ततो मया ॥ ९५ इति प्रतिज्ञयालानं संस्तभ्याभूततश्च सा । अन्वहं ददती दानं ध्यायन्ती तं स्ववल्लभम् ।। एकदा स्वर्णपुंसां च तेपामेकस्य सा भुजौ । छेदयित्वा द्विजातिभ्यो ददौ दानैकतत्परा॥ ९७ द्वितीयेऽह्नि च साद्राक्षीत्तादृशावेव तस्य तौ । रात्रिमध्ये समुत्पन्नौ भुजौ संजातविस्मया ।। ९८ ततः क्रमेण सान्येषां भुजौ दानार्थमच्छिनत् । उत्पेदिरे च सर्वेषां पुनस्तेषां तथैव ते ॥ अथ तानक्षयान्दृष्ट्वा विप्रेभ्यो वेदसंख्यया । अध्येतृभ्यो ददौ छित्त्वा तद्भुजान्सा शुभान्वहम् ।। १०० दिनन्याल्पैर्गतां दिक्षु श्रुत्वा तां ख्यातिमाययौ । तत्र सद्धामदत्ताख्यो विप्रः पाटलिपुत्रकात् ।। स दरिद्रश्चतुर्वेदो गुणैर्युक्तस्तदन्तिकम् । प्रतिग्रहार्थी प्राविक्षचदा द्वाःस्थनिवेदितः ॥ १०२ सा तस्मै वेदसंख्याकान्ददौ सौवर्णपुंभुजान । अर्चिताय व्रतक्षामैरङ्गैविरहपाण्डुरैः॥ ततः स विप्रो दुःसार्ताच्छ्रुत्वा तत्परिवारतः । तदृत्तान्तं महाघोरप्रतिज्ञान्तमशेषतः ।। १०४ हृष्टो विषण्णश्वारोप्य सौवर्णानुष्ट्रयोर्द्वयोः । भुजानेतान्निवासं सं ययौ पाटलिपुत्रकम् ॥ १०५ अराजरक्षिते क्षेमं नारिमन्मे काश्चने भवेत् । इति तत्र स संचिन्त्य प्रविश्यास्थानवर्तिनम् ।। नृपति विक्रमादित्यं ब्राह्मणः स व्यजिज्ञपत् । इहैवास्मि महाराज वास्तव्यो नगरे द्विजः ।। सोऽहं दरिद्रो वित्तार्थी प्रयातो दक्षिणापथम् । प्राप्तः पुरं प्रतिष्ठानं नरसिंहस्य भूपतेः ।। तत्र प्रतिमहार्थी सन्प्रख्यातयशसो गृहम् । अहं मदनमालाया गणिकाया गतोऽभवम् ॥ तस्याः सकाशे दिव्यो हि कोऽप्युपित्वा चिरं पुमान् । गतः काप्यक्षयान्दत्त्वा पुरुपान्पञ्च काञ्चनान्॥११० ततस्तद्विप्रयोगार्ता जीवितं विपवेदनाम् । देहं निष्फलमायासमाहारं चौरयातनाम् ॥ मन्यमाना गतधृतिः कथंचिदनुजीविभिः । आश्वास्यमाना व्यधित प्रतिज्ञा सा मनस्विनी ।। यदि पण्मासमध्ये मां न स संभावयिष्यति । तन्मयानौ प्रवेष्टव्यं दौर्भाग्योपहतासना ।। इति पद्धप्रतिक्षा सा मरणाध्यवसायिनी । ददात्यनुदिनं दानं मुमहत्सुकृतैपिणी ।। सा च दृष्टा मया देव विशदल पदस्थितिः । अनाहारकुशेनापि शरीरेणातिशोमिता ॥ दानतोयातिफरा मिलितालिकुलाकुला । दुःस्थिता कामारिणो मदावस्थेव देहिनी ।। ९९ १०६ १०८ १०९ १११ ११२ ११४ ११५ ·42 तरमः ४] रत्नप्रमालम्बका ७॥ मन्ये निन्द्यश्च वन्द्यश्च स कामी यो जहाति ताम् । कान्तो येन विना सा च तनुं सजति सुन्दरी।।११७ तयान मह्यं चत्वारः स्वर्णाः पुरुपवाहवः । चतुर्वेदाय विधिवत्प्रदत्ता वेदसंख्यया । ११८ तत्सुसत्रगृहं कृत्वा स्वधर्ममिह सेवितुम् । इच्छामि तत्र देवेन सानाध्यं मे विधीयताम् ।। ११९ इति तस्य मुसाछुत्या प्रियावार्ता द्विजस्य सः । सद्योऽभूद्विक्रमादित्यस्तदाक्षिप्तमना नृपः ॥ १२० आदिश्य च प्रतीहारं द्विजस्यास्येष्टसिद्धये । विचिन्त्य दृढरागां च तां तृणीकृतजीविताम् ।। १२१ प्रतिज्ञासिद्धिसाहाय्ये सहसोत्कः स्वकामिनीम् । गणयित्वाल्पशेपं च तस्या देहव्ययावधिम् ।। १२२ सत्वरं मत्रिनिक्षिप्तराज्यो गत्वा विहायसा । प्रतिष्ठानं स नृपतिः प्रियावश्म विवेश तत् ।। १२३ तत्र ज्योत्स्नाच्छवसनां विबुधार्पितवैभवाम् । कृशामपश्यत्कान्तां तो पर्वणीन्दुकलामिव ॥ १२४ सापि नेत्रसुधासारमतर्कितमुपस्थितम् । दृष्ट्वा मदनमाला तमुद्धान्तेवाभवत्क्षणम् ।। १२५ आलिङ्गन्ती ततो भूयः पलायनभयादिव । कण्ठे भुजलतापाशमर्पयामास तस्य सा॥ १२६ कि मामनागसं त्यक्त्वा गतवानसि निष्कृप । इत्युवाच च तं वाष्पघर्घराक्षरया गिरा। १२७ एहि वक्ष्यामि रहसीत्युक्त्वा सोऽभ्यन्तरं रहः । तया सह ययौ राजा परिवारामिनन्दितः ॥ १२८ तत्रासानं प्रकाश्यास्यै स्ववृत्तान्तमवर्णयत् । नरसिहनृपं युक्त्या जेतुमनागमद्यथा ॥ १२९ यथा प्रपञ्चबुद्धि च हत्वा सेचरतां ययौ । यथा वरं धनाध्यक्षात्प्राप्य संव्यभजच ताम् ।। १३० यथा च ब्राह्मणाद्वाती श्रुत्वा तत्रागतः पुनः । तत्सर्वमा प्रतिज्ञार्थादुक्त्वा भूयो जगाद ताम् ॥ १३१ तत्प्रिये नरसिंहोऽयमजेयोऽतिवली बलैः । द्वन्द्वयुद्धेन च मया साकमेप नियुध्यते ।। १३२ । भूचरं द्युचरो भूत्वा न चैनं हतवानहम् । अधर्मयुद्धेन जयं को हीच्छेत्क्षत्रियो भवन् । १३३ तन्मे प्रतिज्ञासाध्यं यद्वन्दिभिरवर्तिनः। आवेदनं नृपस्यास्य तत्र साहायकं कुरु ॥ १३४ एतच्छुत्वेव धन्यास्मीत्युक्त्वा राज्ञामुना सह । समक्ष्य गणिकाथ स्वानाहूयोवाच बन्दिनः ।। नरसिंहो यदा राजा गृहमेष्यति मे तदा । द्वारसंनिहितैर्भाव्यं भवद्भिर्दत्तदृष्टिभिः ॥ देव भक्तोऽनुरक्तश्च नरसिंहनृपस्त्वयि । इति वाच्यं च युष्माभिस्तस्य प्रविशतो मुहुः ।। कः स्थितोऽत्रेति यदि च प्रक्ष्यत्युत्प्रेक्ष्य तत्क्षणम् । स्थितोऽत्र विक्रमादित्य इति वक्तव्य एव सः ॥ १३८ इत्युक्त्वा तान्विमृज्याथ प्रतीहारी जगाद सा । नरसिंहो न राजात्र निषेध्यः प्रविशन्निति ॥ १३९ एवं कृत्वा पुनः प्राप्तप्राणनाथा यथासुखम् । तस्थौ मदनमाला सा निःसंख्यं ददती वसु ॥ १४० ततः श्रुत्वातिदानं तत्सौवर्णधुरुपोद्भयम् । नरसिंहनृपो हित्त्वाप्पागाद्रष्टुं स तहम् ।। १४१ प्रतीहारानिपिद्धस्य तस्य प्रविशतोऽन च । आ पहिरितस्तारमूचुः सर्वेऽपि वन्दिनः ॥ २४२ नरसिंहो नृपो देव प्रणतो भक्तिमानिति । तत्र शृण्वन्स सामर्पः सशङ्कश्चाभवन्नृपः। १४३ पृष्ट्वा च कः स्थितोऽत्रेति बुद्धा तत्र स्थितं च तम् । राजानं विक्रमादित्यं क्षणमेवमचिन्तयत् ।। १४४ तदिदं प्राक्प्रतिज्ञातं द्वारि मद्विनिवेदनम् । नियूंढममुना राज्ञा प्रसह्यान्तः प्रविश्य मे ॥ १४५ अहो राजायमोजस्वी येनाचैवमहं जितः । न च वभ्यो बलेनासावेकाकी मे गृहागतः ।। १४६ तत्तावत्प्रविशामीति नरसिंहो विचिन्त्य सः । विवेशाभ्यन्तरं राजा वन्दिवृन्दनिवेदितः ।। १४७ प्रविष्टं तं च दृष्ट्वैव सस्मितं सस्मिताननः । उत्थाय विक्रमादित्यः कण्ठे जग्राह भूपतिम् ।। १४८ अथोपविष्टौ तौ द्वावप्यन्योन्यकुशलं नृपौ । तस्यां मदनमालायां पार्श्वस्थायामपच्छताम् ।। १४९ कथाक्रमाच पप्रच्छ विक्रमादित्यमत्र सः । नरसिंहः कुतोऽनेमे सुवर्णपुरुषा इति ।। १५० ततोऽन विक्रमादित्यो निहतश्रमणाधमम् । साधिताकाशगमनं वित्तेश्वरवरेण च ॥ १५१ संप्राप्ताक्षयसौवर्णमहापुरुपपञ्चकम् । कृत्लं कथितवानस्मै स्ववृत्तान्तं तमद्भुतम् ।। १५२ नरसिंहोऽथ मत्वा तं महाशक्ति नभश्चरम् । अपापबुद्धिं कृतवान्मित्रत्वाय नृपो नृपम् ॥ १५३ प्रतिपन्नसुहृत्त्वं च कृताचारविधि तदा । राजधानी निजां नीत्वा खोपचारैरुपाचरत् ।। १५४ संमान्य प्रहितस्तेन राज्ञा च स नृपः पुनः । गृह मदनमालाया विक्रमादित्य आययौ ।। 2 ·१७८ . कथासरित्सागरः। [आदितस्तर: ३९। अथ स निजीजःप्रतिभासंपादितदुस्तरप्रतिज्ञार्थः । गन्तुं चकार चेतो निजनगरं विक्रमादित्यः ।। तेन समं सा जिगमिपुरसहा विरहस्य मदनमालापि । राक्ष्यन्ती तं देशं ब्राह्मणसादकृत वसति स्वाम् ।। १५७ ततस्तया साकमनन्यचित्तया तदीयहस्त्यश्वपदात्यनुद्रुतः । स विक्रमादित्यनरेन्द्रचन्द्रमा निजं पुरं पाटलिपुत्रकं ययौ ।। तत्र तेन सह पद्धसौहृदस्तस्थिवान्स नरसिंहभूभृता । अन्वितो मदनमालया तया प्रेममुक्तनिजदेशया सुखम् ।। १५९ इति देव भवत्युदारसत्त्वो दृढरक्तश्च विलासिनीजनोऽपि । अवरोधसमो पतीनां किमुतान्यः कुलजः पुरंथ्रिलोकः ।। १६० इत्थं निशम्य मरुभूतिमुखादुदारामेतां कथां स नरवाहनदत्तभूपः । विद्याधरोत्तमकुलप्रभवा च सास्य रत्नप्रभा नववधूळधित प्रमोदम् ॥ १६२ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके चतुर्थस्तरङ्गः । पञ्चमस्तरङ्गः । २ ४ ५ ur ८ ९ एवं कथितवत्यत्र मरुभूतौ चमूपतिः । नरवाहनदत्तस्य पुरो हरिशिखोऽब्रवीत् ॥ सत्यमेव न सुस्त्रीणां भर्तुरन्यत्परायणम् । तथा च श्रूयतामेपाप्यत्र चित्रतरा कथा ।। वर्धमानपुरं नाम यदस्ति नगरं भुवि । तत्र वीरभुजाख्योऽभूद्राजा धर्मभृतां वरः ।। अन्तःपुरशते तस्य विद्यमानेऽप्यभूत्प्रभोः । एका गुणवरा नाम राज्ञी प्राणाधिकप्रिया ।। पत्नीशतस्य मध्ये च न तावदैवयोगतः । एकस्यामपि कस्यांचित्पुत्रस्तस्योदपद्यत ॥ तेन वैद्यं स पप्रच्छ श्रुतवर्धनसंज्ञकम् । कञ्चिदस्त्यौपधं तादृग्येन स्यात्पुत्रसंभवः ।। तच्छ्रुत्वा सोऽनवीद्वैद्यो देवैतत्साधयाम्यहम् । वन्यच्छगलकः किं तु देवेनानाय्यतां मम ।। इत्याकर्ण्य भिपग्वाक्यं प्रतीहारं स भूपतिः । आदिश्यानाययामास तस्य च्छगलकं वनात् ।। तं छागं राजसूदेभ्यः समर्प्य स भिपक्ततः । तन्मासैः साधयामास राज्यर्थ रसकोत्तमम् ॥ आदिश्यैकत्र राजीनां मेलकं देवमर्चितुम् । गते राज्ञि मिलन्ति स्म देव्य एकत्र तत्र ताः ॥ एका तु मिलिता नासीद्राज्ञी गुणवरात्र सा । राज्ञो देवार्चनस्थस्य तत्काल निकटे स्थिता ।। मिलिताभ्यश्च ताभ्यस्तत्मानार्थ चूर्णमिश्रितम् । अविभाव्यैव रसकं निःशेपं स ददौ भिषक् ।। क्षणात्कृतार्चनः सोऽत्र राजागत्य प्रियायुतः । वीक्ष्याशेपोपयुक्तं तद्व्यं वैद्यं तमभ्यधात् ॥ अहो न स्थापितं किंचित्त्वया गुणवराकृते । यत्प्रधानोऽयमारम्भस्तदेव तव विस्मृतम् ।। इत्युक्त्वा स विलक्षं तं वैद्यं सूदान्नृपोऽब्रवीत् । किं तस्य च्छगलस्यास्ति मांसपोऽत्र कश्चन ॥ शृङ्गे परे स्त इत्युक्ते सूदैवेद्योऽथ सोऽब्रवीत् । साधु तर्युत्तमं हि स्याद्रसकं शृगगर्भजम् ।। इत्युक्त्वा कारयित्वैव तत्ततः शृङ्गमांसतः । तस्यै गुणवरायै स चूर्णमिश्रं भिषग्ददौ । ततस्तस्याथ नवतिर्देव्यो राज्ञो नवाधिकाः । आसन्सगर्भाः काले च सर्वाः सुपुविरे सुतान् ।। अर्वागुपात्तगर्भा च सा सर्वोत्तमलक्षणम् । प्रासूत स्म महादेवी पश्चाद्गुणवरा सुतम् ।। शृङ्गमांसरसोत्पन्नं नाना शृङ्गमुजं च तम् । पिता वीरभुजश्चके राजा कृतमहोत्सवः ।। वर्धमानः सहान्यस्तैर्धामिर्वयसा परम् । कनिष्ठः सोऽभवत्तेषां गुणैर्येष्ठतमस्त्वभूत् ।। क्रमात्स राजपुत्रश्च रूपे कामसमोऽभवत् । धनुर्वेदेऽर्जुनसमो भीमसनेसमो वले ॥ । ततः सपुत्रां सुतरां दृष्ट्वा वीरमुजस्य ताम् । प्रियां गुणवरां राज्ञो देव्योऽन्या मत्सरं ययुः॥ अथ तास्वयगोलेसा नाम राशी दुराशया । संमश्य तामिरन्यामिः सह कृत्वा च संविदम् ।। १० ११ १२ १३ १४ १८ १९ २२ २४ ·४० ४२ ४३ तरङ्गः५ रतप्रमालम्बकः ७। १७९ समस्ताभिः सपत्नीमिस्तं राजानं गृहागतम् । मृपाधृतमुखग्लानिः पृच्छन्तं कृच्छ्रतोऽत्रवीत् ॥ २५ आर्यपुत्र कथं नाम सहसे गृहदूपणम् । परस्य रक्षितावा न रक्षस्यासनः कथम् ॥ २६ यः सुरक्षितनामायमन्तःपुरपतिर्युवा । तत्सक्ता हि त्वदीयैपा राज्ञी गुणवरा किल ॥ २७ तदन्यस्य न लाभोऽस्ति सौविदल्लाभिरक्षिते । अन्तःपुरेऽत्र पुंसो यदतोऽसौ तेन संगता ॥ २८ सर्वत्रान्तःपुरे चैतत्प्रसिद्धमिह गीयते । इत्युक्तः स तया राजा दध्यौ च विममर्श च ॥ २९ गला चैकैकशो राज्ञीरन्याः पप्रच्छ ताः क्रमात् । ताश्च तस्मै तथैवोचुः सर्वा रचितकैतवाः ।। ३० ततः स मतिमानराजा जितक्रोधो व्यचिन्तयत् । तयोः संभाव्यते नैतत्प्रवाश्यायमीदृशः ॥ ३१ तदनिश्चित्य कार्यों में प्रतिभेदो न कस्यचित् । युक्त्या तु परिहार्यों तौ संप्रत्यन्तमवेक्षितुम् ।। ३२ इति निश्चित्य सोऽन्येदुरास्थानेऽन्तःपुराधिपम् । सुरक्षितं तमाहूय कृतकोपः समभ्यधात् ॥ ३३ ब्रह्महत्या त्वया पाप कृतेत्यवगतं मया । तत्त्वामकृतसत्तीर्थयात्रं न द्रष्टमुत्सहे ।। ३४ तच्छ्रुत्वा तं समुद्धान्तं ब्रह्महत्या कुतो मया । कृता देवेति जल्पन्तं स राजा पुनरब्रवीत् ।। ३५ मा स्म धार्य कृथा गच्छ काश्मीरान्पापनाशनान् । यन्न तद्विजयक्षेत्रं नन्दिक्षेत्रं च पावनम् ।। वाराहं यत्र च क्षेत्रं ये पूताश्चक्रपाणिना । धत्ते नाम वितस्तेति वहन्ती यत्र जाह्नवी । ३७ यत्र तन्मडवक्षेत्रं यत्र चोत्तरमानसम् । तत्तीर्थयात्रापूतो मां पुनर्द्रक्ष्यसि नान्यथा ।। ३८ एवमुक्त्वा तमवशं विससर्ज सुरक्षितम् । स युत्तया तीर्थयात्रायां दूरं चीरभुजो नृपः ॥ ततो गुणवरादेव्याः पूर्व तस्या जगाम सः । सस्नेहश्च सकोपश्च सविमर्शश्च भूपतिः ।। तत्र सा खिन्नमनसं तं दृष्ट्वाटच्छदाकुला । आर्यपुत्र किमद्यैवमकरमाहुर्मनायसे । ४१ तच्छ्रुत्वा स महीभृत्तामेवं कृतकमभ्यधात् । अद्यागत्य महाज्ञानी देवि मां कोऽप्यभापत ॥ राजन्गुणवरा देवी कालं कंचन भूगृहे । स्थापनीया त्वया भाव्यं स्वयं च ब्रह्मचारिणा ।। राज्यभ्रंशोऽन्यथा ते स्यान्मृत्युस्तस्याश्च निश्चितम् । इत्युक्त्वा स गतो ज्ञानी विपादोऽयं ततो मम ।। ४४ एवं तेनोदिते राज्ञा राशी गुणवरा तु सा । भयानुरागविभ्रान्ता तं जगाद पतिव्रता ॥ तर्वार्यपुत्र नाद्यैव किं मां क्षिपसि भूगृहे । धन्या ह्यस्मि यदि प्राणैरपि स्यान्मे हितं तय ॥ ४६ मम वा मृत्युरस्त्वेव तव मा भूदनिर्वृति. । इहामुत्र च नारीणां परमा हि गतिः पतिः । इति तस्या वचः श्रुत्वा साश्रुः सोऽचिन्तयत्प्रभुः । शङ्के न पापमेतस्यां न च तस्मिन्सुरक्षिते ॥ स ह्यम्लानमुसच्छायो निराशङ्को मयेक्षितः । कष्टं तथापि जिज्ञासे प्रवादस्यास्य निश्चयम् ।। इत्यालोच्य स तां राजा राज्ञीमाह स्म दुःखितः । तदिहैव वरं देहि भूगृहं क्रियतामिति ॥ तथेति च तया प्रोक्तस्तत्रैवान्तःपुरे सुगम् । विधाय भूगृहं राजा देवीं तां निदधेऽथ सः पुत्रं शृङ्गभुजं तस्या विषण्णं पृष्कारणम् । आश्वासयत्तदेवोक्त्वा राज्ञी तां स यदुक्तवान् ।। सापि राज्ञो हितमिति स्वर्ग मेने धरागृहम् । स्वसुसं नास्ति साधीनां तासां भर्तृसुसं सुसम् ॥ एवं कृतेऽयशोलेखा तस्य राज्यपराथ सा । निर्वासभुजनामानं स्वैरं स्वसुतमभ्यधात् ॥ राज्ञास्मद्विधुरा तावत्साते गुणवरार्पिता । एतत्पुत्रश्च देशाचेदितो गच्छेत्सुसं भवेत् ॥ तत्स शृङ्गमुजो देशान्निर्वास्येताचिराद्यथा । तां पुत्र चिन्तयेर्युक्ति त्वमन्यैर्धामिः सह ।। इति मानोदितः सोऽन्यान्भ्रातृनुक्त्वा समत्सरः । आस्ते स्म निर्वासभुजस्तत्रोपायं विचिन्तयन् ॥ ५७ एकदा ते महास्राणि प्रयुञ्जाना नृपालजाः । प्रासादाने महाकायं सर्वेऽपि ददृशुर्वकम् ।। विकृतं पक्षिणं तं च पश्यतस्तान्सविस्मयान् । ज्ञानी क्षपणकः कोऽपि पथा तेनागतोऽब्रवीत् ॥ राजपुत्रा बको नायं रूपेणानेन राक्षसः । भ्रमत्यग्निशिसाख्योऽयं नगराणि विनाशयन् ।। तद्विद्ध्यतैनं काण्डेन यावद्गच्छत्वितो हतः । एतत्क्षपणकाछुत्वा नवतिस्ते नवाधिकाः॥ ६१ काण्डानि चिक्षिपुज्येष्ठा नैकोऽप्याहतवान्यकम् । ततो नमक्षपणकः पुनस्ताननवीच सः ॥ ६२ अयं कनीयान्युप्माकं भ्राता शृङ्गभुजो चकम् । शक्नोति हन्तुमेतं तद्गृहात्वेप क्षमं धनुः ।। ४५ ४७ ४८ ४९ ૧૨ ५८ ·१८० ७० ७२ ७४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ३९ तच्छ्रुत्वैव स्मरन्मातुस्तल्लब्धावसरं वचः । स निर्वासभुजो जाल्मस्तक्षणं समचिन्तयत् ।। सोऽयं शृङ्गभुजस्यास्य स्थादुपायः प्रवासने । तदर्पयामस्तातस्य संवन्ध्यस्मै धनुःशरम् ।। ६५ सौवर्ण तच्छरं हृत्वा विद्धो यास्यति चेदकः । पश्चादेपोऽपि गन्तास्य मार्गत्स्वस्मासु तं शरम् ।। यदा च लप्स्यते नैतं चिन्वन्रक्षोवकं तदा । स्थास्यतीतस्ततो भ्राम्यन्नेप्यतीह शरं विना ।। ६७ इत्यालोच्य ददौ तस्मै पापः शृङ्गभुजाय सः। वकघाताय सशरं पितृसंवन्धि कार्मुकम् ।। स गृहीत्वा तदाकृष्य तेन स्वर्णशरेण तम् । रत्नपुद्देन विव्याध वकं शृङ्गभुजो वली ॥ स विद्धमात्रस्तं कायलग्नमादाय सायकम् । वकः स्रवदमुग्धारः पलाय्यैव ततो ययौ ।। ततः शृङ्गमुजं वीरं स निर्वासभुजः शठः । तत्संज्ञाप्रेरितास्ते च भ्रातरोऽन्ये तमझुवन् ।। देहि हेममयं तं नस्तातसंवन्धिनं शरम् । अन्यथाद्य शरीराणि त्यक्ष्यामः पुरतस्तव ।। तातस्तेन विना ह्यस्मानितो निर्वासयिष्यति । न च कर्तु ग्रहीतुं वा शक्यं तत्प्रतिरूपकम् ॥ तच्छुत्वैव स जिह्मांस्तान्वीरः शृङ्गभुजोऽब्रवीत् । धीरा भवत मा भूतो भयं कार्पण्यमुज्झत । ' आनेष्यामि शरं गत्वा हत्वा तं राक्षसाधमम् । इत्युक्त्वा सशरं चापं निजं शृङ्गभुजोऽग्रहीत् ॥ ययौ च तां समुद्दिश्य दिशं यां स वको गतः । पतितां तदसृग्धारां भूमावनुसरञ्जवात् ।। हृष्टेपु तेषु चान्येषु मातपाय गतेष्वथ । गच्छन्स क्रमशः प्राप दूरां शृङ्गभुजोऽटवीम् ॥ तस्यां ददर्श चिन्वानो वनस्यान्तर्महत्पुरम् । भोगायोपनतं काले फलं पुण्यतरोरिव ।। तत्रोद्यानतरोर्मूले स विश्रान्तः क्षणादिव । आश्चर्यरूपामायान्तीमत्र कन्यामवैक्षत ।। विरहे जीवितहरां संगमे प्राणदायिनीम् । विचित्रां निर्मितां धाना विपामृतमयीमिव ।। शनैरुपगतां तां च चक्षुपा प्रेमवर्पिणा । पश्यन्ती तद्गतमनाः स पप्रच्छ नृपात्मजः ॥ ८१ किनामधेयं कस्येदं पुरं हरिणलोचने । त्वं च का किं तवेहायमागमः कथ्यतामिति ॥ ततः साचीकृतमुसी न्यस्तदृष्टिर्महीतले । सा तं जगाद सुदती मधुरस्निग्धया गिरा ॥ ८३ इदं धूमपुरं नाम सर्वसंपद्गृहं पुरम् । अस्मिन्वसत्यग्निशिसो नाम राक्षसपुंगवः ।। तस्य रूपशिखां नाम सदृशीं विद्धि मां सुताम् । इहागतामसामान्यत्वद्रूपाहृतमानसाम् ।। त्वं ब्रूहि मेऽधुना कोऽसि किमिहाभ्यागतोऽसि च । एवमुक्ते तया तस्यै सर्व शृङ्गभुजोऽब्रवीत् ।। योऽसौ यन्नामधेयश्च यस्य पुत्रो महीपतेः । यथा शरनिमित्तेन तद्भूमपुरमागतः ॥ ततो विदितवृत्तान्ता सा तं रूपशिखाभ्यधात् । न त्वया सहगन्योऽस्ति त्रैलोक्येऽपि धनुर्धरः ।। येन तातोऽप्यसौ विद्धो धकरूपो महेपुणा । स च हेममयो वाणः स्वीकृतः क्रीडया मया ॥ तातस्तु निर्बणः सद्यो महादंष्ट्रेण मत्रिणा । विशल्यकरणीमुख्यमहौषधिविदा कृतः ।। तद्यामि तातं संयोध्य नयाभ्यभ्यन्तरं द्रुतम् । त्वामार्यपुत्र न्यस्तो हि त्वय्यामायं मयाधुना॥ इत्युक्त्वा तमवस्थाप्य तत्र शृगभुजं क्षणम् । ययौ रूपशिसा पार्श्व पितुरग्निशिखस्य सा ॥ तात शृङ्गभुजो नाम राजसूनुरिहागतः । कोऽप्यनन्यसमो रूपकुलशीलवयोगुणैः ।। जाने कोऽप्यवतीर्णोऽन्न देवांशो न स मानुपः । स चेद्धर्ता न मे स्यात्तत्त्यजेयं जीवितं ध्रुवम् ।। इत्युक्तः स तया तत्र पिता तां राक्षसोऽत्रवीत् । मानुपाः पुनि भक्ष्या नस्तथापि यदि ते ग्रहः ॥ तदस्तु राजपुत्रं तमिहैवानाय्य दर्शय । तच्छुत्वा सा ययौ रूपशिखा शृङ्गभुजान्तिकम् ।। उक्त्वा यथा फूतं तच तं निनायान्तिकं पितुः । सोऽपि तं नम्रमादृत्य तत्पिताग्निशिसोऽब्रवीत् ।। ददामि राजपुत्रैतां तुभ्यं रूपशिसामहम् । यदि मद्धचनं किंचिन्नातिकामसि जातुचित् ।। इत्युक्तयन्तं तं सोऽपि प्रहः शृङ्गभुजोऽत्रवीत् । पादमुल्हयिष्यामि नैवाज्ञावचनं तव ।। । इति शृङ्गभुजेनोक्तस्तुष्टः सोऽमिशिसोऽभ्यधात् । तिष्ठ तहि स्नात्या त्वमागच्छ स्नानवेश्मनः ॥ १०० तमेवमुक्त्वावादीत्तां सुतां रूपशियां घ सः । त्वं गच्छ सर्वा भगिनीरादायागच्छ सत्वरम् ।। एवममिशिसेनोत्तौ तेन निर्जग्मतुस्ततः । तथेति तावुभौ शगमुजो रूपशिसा च सा ।। ८२ ८७ ८९ ९० ९१ ९२ ९८ ९९ १०२ ·सा तरः ५] रत्नप्रभालम्बका ७॥ ततस्तं सा सुधीः शृङ्गमुजं रूपशिसाभ्यधात् । आर्यपुत्र कुमारीणां स्वसृणामस्ति मे शतम् ।। १०३ सर्वा वयं सदृश्यश्च तुल्याभरणवाससः। सर्वासां सन्ति कण्ठेपु तुल्या हारलताश्च नः ॥ १०४ तत्तातो मेलयित्वास्मांस्त्वां विमोहयितुं प्रिय । आसां मध्याभीष्टां त्वं वृणीष्वेति वदिष्यति । १०५ जानाम्येतमहं तस्य व्याजाभिप्रायमीदृशम् । सर्वाः संघटयत्यस्मान्किमर्थमयमन्यथा ॥ १०६ तदा मूर्ध्नि करिष्ये च कण्ठाद्धारलतामहम् । तदमिज्ञानलब्धायां वनमालां मयि क्षिपः ।। १०७ भौतमायश्च तातोऽयं बुद्धिर्नास्य विवेकिनी । तथा मय्यपि मार्गोऽस्य जातिसिद्धः क्व गच्छति ॥ १०८ तदेप वञ्चनार्थ ते यद्यत्किचिद्वदिष्यति । अङ्गीकृत्य त्वया तत्तद्वान्यं मे वेदयहं परम् ।। १०९ इत्युक्त्वा भगिनीनां पार्श्व रूपशिसा ययौ । तथेत्युक्त्वा च गतवान्नातुं शृङ्गभुजोऽपि सः ॥११० अथागात्स्वसृभिः साकं पार्श्व रूपशिसा पितुः । सोऽपि शृङ्गभुजश्वेटीस्लपितोऽनाययौ पुनः ।। १११ आसां मध्यान्निजेष्टायाः प्रयच्छतामिति ब्रुवन् । वनमालां ददौ शृङ्गभुजायाग्निशिसोऽथ सः॥ ११२ सोऽप्यादायैव तां रूपशिखायाः क्षिप्तवान्गले । प्राड्यूर्धन्यस्तसंकेतहारयष्टे पासजः ।। ११३ ततः सोऽमिशिसो रूपशिसां शृङ्गमुजान्विताम् । निजगाद विधास्ये वां प्रातरुद्वाहमङ्गलम् ।। ११४ इत्युक्त्वा तौ च ताश्चान्या विससर्ज सुता गृहम् । क्षणाच तं शृङ्गभुजं समाहूयैवमब्रवीत् ॥ ११५ गच्छेदं दान्तयुगलं समादाय पुरावहिः । राशिस्थं भुवि तत्राद्य तिलसारीशतं वप । ११६ तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा गत्वा शृङ्गभुजोऽब्रवीत् । विनो रूपशिसायास्तत्साप्येवं निजगाद तम् ।। ११७ आर्यपुत्र न कार्यस्ते विपादोऽत्र मनागपि । गच्छ त्वं साधयाम्येतदहं क्षिप्रं स्वमायया ॥ ११८ ११९ तच्छुत्वा तत्र गत्वा स दृष्ट्वा राजसुतस्तिलान् । राशिस्थान्विह्वलो यावद्वतुं प्रक्रमते कृपन् तावद्ददर्श भूमि तां कृष्टामुप्तांश्च तांस्तिलान् । प्रियामायावलात्सर्वान्क्रमेणैव सुविस्मितः ।। १२० गत्वा चामिशिसायैतत्कृतं कार्य न्यवेदयत् । तत. स वञ्चको भूयस्तमभापत राक्षसः ।। १२१ न ममोप्तैस्तिलैः कार्य गच्छ राशीकुरुष्व तान् । तच्छ्रुत्वोपेत्य तद्रूपशिखायै सोऽब्रवीत्पुनः । १२२ ला तं विसृज्य भूमि तां सृष्ट्वासंख्या. पिपीलिकाः । ताभिः संघटयामास तिलांस्तानिजमायया ॥ १२३ १२४ तदृष्ट्वैव पुनर्गत्वा तस्मै सोऽग्निशिखाय तान् । न्यवेदयच्छृङ्गभुजस्तिलानराशीकृतानपि ।। १२५ ततः सोऽग्निशिसो मूर्सः शठो भूयोऽप्युवाच तम् । इतो दक्षिणतो गत्वा योजनद्वयमात्रकम् ॥ १२६ अस्ति देवफुलं शून्यमरण्ये भद्र शांभवम् । तस्मिन्धूमशिसो नाम भ्राता वसति में प्रियः॥ १२७ तनेदानी बजैवं च वेदेदेवकुलाग्रतः । भो धूमशिस दूतस्ते सानुगस्य निमन्त्रणे ।। १२८ प्रहितोऽग्निशिसेनाहं शीघ्रमागम्यतां त्वया । भावी रूपशिखाया हि प्रातः परिणयोत्सवः ।। १२९ एतावदुक्त्वैवात्र त्वमिहायाह्यद्य सत्वरम् । प्रातः परिणयस्यैतां सुतां रूपशिसां मम ॥ १३० इत्युक्तस्तेन पापेन तथेत्युक्त्वा तथैव च । गत्वा रूपशिखायास्तत्सर्व शृङ्गभुजोऽब्रवीत् ।। १३१ सा साध्वी मृत्तिका तोयं कण्टकानग्निमेव च । दत्त्वा तस्मै वराश्वं च निजमेवं जगाद तम् ।। १३२ एतमारुह्य तुरगं नत्वा देवकुलं च तत् । द्रुतं धूमशिसस्योक्त्वा तत्तातोक्तं निमन्त्रणम् ।। १३३ आगन्तव्यं त्वया शीघ्रमश्वेनानेन धावता । पृष्ठतो वीक्षितव्यं च मुहुर्वलितकंधरम् ॥ १३४ पश्चात्तमागतं धूमशिसं द्रक्ष्यसि चेत्ततः । तन्मार्गे मृत्तिकैपा ते प्रक्षेप्तव्यालपृष्ठत ॥ १३५ ततोऽपि पश्चादागन्छेत्स ते धूमशिरसो यदि । तथैव पृष्टतस्त्याज्यं तोयमेवं त्वयान्तरा ॥ १३६ तदप्येप्यति पेक्षेप्यास्तद्वदेतेऽस्य कण्टकाः । तथापि चेत्सोऽनुपतेत्तन्मध्येऽग्निमिमं क्षिपेः॥ एवं कृते हि निर्दैन्यस्त्वमिहेप्यसि मा च ते । विकल्पो भूद्रज द्रक्ष्यस्यद्य विद्यानलं मम ॥ १३८ इत्युक्तः स तया शृङ्गभुजो धृतमृदादिकः । तथेति तद्धयारूढोऽरण्ये देवकुलं ययौ । तन वामस्थगौरीकं दक्षिणस्थविनायकम् । दृष्ट्वा नत्वा च विश्वेशमुक्त्वैवाग्निशिसोदितम् ।। १३९ निमन्त्रणवचस्तस्य तूर्ण धूमशिसस्य तत् । ततश्चचाल चतुरं प्रधाविततुरंगमः ।। १४० क्षणाच पृष्ठतो यावद्वीक्षते वलिताननः । तावद्धमशिसं पश्चादागतं तं ददर्श सः ।। १४१ १३७ ।

·१४९ १५९ १८२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ३९। चिक्षेप चाशु मार्गेऽस्य मृत्तिकां तां स्वपृष्ठतः । क्षिप्तयात्र तया मध्ये सद्योऽभूत्पर्वतो महान् ।। १४२ तमुलधय कथंचित्तमागतं वीक्ष्य राक्षसम् । तथैव पृष्ठतस्तोयं तत्स राजसुतोऽक्षिपत् ।। १४३ तेन तत्रान्तरा जज्ञे वेल्द्वीचिमहानदी । तामप्युत्तीर्य कथमप्यागतेऽस्मिन्निशाचरे । १४४ शीघ्रं शृङ्गभुजः पश्चात्कण्टकांस्तानवाकिरत् । तैरुद्धभूव गहनं वनं मध्ये सकण्टकम् ॥ १४५ ततोऽपि निर्गते तस्मिन्रक्षस्यनिं स्वपृष्ठतः । जहौ तेन स जज्वाल मार्गः सतृणकाननः ।। १४६ तं वीक्ष्य खाण्डवमिव ज्वलितं दुरतिक्रमम् । ययौ धूमनिसः सिन्नो भीतश्च स यथागतम् ॥ १४७ तदा रूपशिसामायामोहितः स हि राक्षसः । पद्यामागादगाचैव न सस्मार नभोगतिम् ॥ १४८ अथ प्रशंसन्नन्तस्तत्प्रियामायाविजृम्भितम् । गतभीराययौ धूमपुरं शृङ्गभुजः स तत् ॥ ततो रूपशिखायै तं समाश्वं निवेद्य च । यथा कृतं स हृष्टायै जगामाग्निशिसान्तिकम् ॥ १५० निमनितो मया गत्वा भ्राता धूमशिसंस्तव । इत्युक्तवन्तं तं सोऽत्र संभ्रान्तोऽग्निशिसोऽब्रवीत् ॥ १५१ यदि तत्र गतोऽभूस्त्वमभिज्ञानं तदुच्यताम् । इति तेनोदितः शृङ्गभुजो जिलं जगाद तम् ।। २५२ शुण्विदं वच्म्यभिज्ञानं तत्र देवकुले विभोः । वामेऽस्ति पार्वती पार्श्वे दक्षिणे च विनायकः॥ १५३ तच्छ्रुत्वा विस्मितः सोऽमिशिसः क्षणमचिन्तयत् । कथं गतोऽपि मद्भाना शक्तिो नैप सादितुम् ॥१५४ तजाने मानुपो नायं देवोऽयं कोऽपि निश्चितम् । अनुरूपस्तदेपोऽस्तु भर्तास्या दुहितुर्मम ।। १५५ इति संचिन्य तं शृङ्गभुजं रूपशिसान्तिकम् । कृतार्थ व्यसृजत्स्वं तु नाङ्गभेदं विवेद सः॥ स च शृङ्गभुजस्तत्र गत्वा परिणयोत्सुकः । भुक्तपीतस्तया साकं कथंचिदनयन्निशाम् ।। १५७ प्रातश्चामिशिसस्तस्मै तां स रूपशिसां ददौ । ऋद्ध्या स्वसिद्धथुचितया विधिवद्वह्रिसाक्षिकम् ।। १५८ क राक्षससुता कुत्र राजपुत्रः क चैतयोः । विवाहो वत चित्रैव गतिः प्राक्तनकर्मणाम् ॥ स रेजे राजसूनुस्तां प्राप्य रक्षःसुतां प्रियाम् । पेशलां पङ्कसंभूतां राजहंसोऽन्जिनीमिव । तस्थौ च स तया तन तदेकमनसा सह । भुसानो विविधान्भोगान्रक्षःसिद्धथुपकल्पितान् । गतेष्वथ दिनेष्वत्र तां स रूपशिसां रहः । अवादीदेहि गच्छावो वर्धमानपुरं प्रिये ॥ १६२ सा हि वा राजधानी नस्तस्याश्चैवं प्रवासनम् । परैः सोढुं न शक्नोमि मानप्राणा हि मादृशाः ॥ १६३ तन्मुञ्च जन्मभूमि त्वमत्याज्यामपि मत्कृते । आवेदय पितुस्तं च हस्ते हेमशरं कुरु ।। इति शृङ्गमुजेनोक्ता सा तं रूपशिसाब्रवीत् । यदादिशसि तत्कार्यमार्यपुत्र मयाधुना ॥ का जन्मभू. कः स्वजनः सर्वमेतद्भवान्मम । न पतिव्यतिरेकेण सुस्त्रीणामपरा गतिः ।। १६६ तातस्यावेदनीयं तु नैतत्सोऽस्मान्हि न त्यजेत् । तस्मादविदितं तस्य गन्तव्यं क्रोधनस्य नः॥ १६७ आगमिष्यति चेत्पश्चागुवा परिजनात्तत । मोहयिष्याम्यबुद्धिं तं भौततुल्यं स्वविद्यया ॥ १६८ इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रहष्टः सोऽपरेऽहनि । दत्तराज्याधयानघरत्नपूर्णसमुद्या ॥ तयैवानीततचारसुवर्णशरया सह । आरुह्य शरवेगारयं तदीयं तुरगोत्तमम् ॥ १७० वञ्चयित्वा परिजनं खैरोद्यानभ्रमच्छलात् । ततः शृङ्गभुजः प्रायाद्वर्धमानपुरं प्रति ।। गतयोर्दरमध्वानं युवा सोऽग्निशिसस्तयोः । दंपत्योराययौ पश्चान्नभसा राक्षसः कुधा ।। सस्यागमनवेगोत्यं शब्दं श्रुत्वा च दूरतः । मार्गे रूपशिसा साथ तं शृङ्गभुजमब्रवीत् ॥ बागतस्तातो निवर्तयितुमेप नः । तत्त्वमाःस्नेह निःशवः पश्यैनं वञ्चये कथम् ।। नैप द्रक्ष्यति साश्वं त्वां विद्ययाच्छादितं मया । इत्युक्त्वाश्वावतीर्णा सा पुरूपं माययाकरोत् ।। इहायाति महद्रक्षसत्त्वं तूप्णी क्षणं भव । इत्युक्त्वा काष्ठिकं चान दार्थ वनमागतम् ।। तत्कुठारेण काष्ठानि पाटयन्ती फिलास्त सा । तदा रूपशिसा शृङ्गभुजे पश्यति सस्मिते ।। तावत्सोऽग्निशिसस्तन प्राप्यता फाष्टिफाकृतिम् । दृष्ट्वावतीर्य गगनान्मूढः पप्रच्छ राक्षसः॥ १७८ कि भो दृष्टी पथानेन यान्तौ स्त्रीपुरुषाविति । ततः कथंचित्सिग्नेय पुंवेपा सा तमब्रवीत् ।। न दृष्टौ फौचिदावाभ्यां खिन्नदग्भ्यां परिश्रमात् । रक्षःपतेम॒तस्याद्य दाहायामिशिसस्य हि ।। १६५ १६९ १७१ १७२ १७३ १७४ १७९ १८० ·तरङ्गः ५। रलप्रमालम्बकः ७॥ १८३ आवां काप्यानि भूयांसि पाटयन्ताविह स्थितौ । तच्छुत्वा राक्षसः सोऽत्र मूढबुद्धिय॑चिन्तयत् ।। १८१ अहो कथं विपन्नोऽहं तत्कि मे सुतया तया । गच्छामि तावत्पृच्छामि गृहे परिजनं निजम् ।। १८२ इति संचिन्त्य स गृहं तूर्णममिशिखो ययौ । भर्ना समं हसन्ती सा प्राग्वत्प्रास्थित तत्सुता ।। २८३ क्षणाच पुनरप्यागात्सान्तस्सात्परिच्छदात् । पृष्टाजीवन्तमासानं श्रुत्वा हृष्टः स राक्षसः ॥ १८४ बुद्धा घोरेण शब्देन दुरात्तं पुनरागतम् । हयावतीर्णा प्रच्छाद्य मायया पूर्ववत्पतिम् ।। मार्गागतस्य कस्यापि लेखहारस्य हस्ततः । लेखमादाय पुंरूपं चके रूपशिखा पुनः ।। १८६ तावञ्च पूर्ववत्प्राप्तलद्रूपा तां स राक्षसः । पप्रच्छ पथि सस्त्रीकस्त्वया दृष्टः पुमानिति ॥ ततः पुरुषरूपा सा श्वसन्ती निजगाद तम् । न त्वराहतचित्तेन ताहकोऽपीक्षितो मया ।। १८८ अहमग्निशिखेनाय रणे शत्रुहतेन हि । किचिच्छेपासुना राज्यं स्वमर्पयितुमिच्छता ॥ १८९ आह्वानाय स्वनगरे स्थितेनोच्छृङ्खलस्थितेः । भ्रातु—मशिखस्येह प्रहितो लेखहारकः ।। १९० तच्छ्रुत्वाग्निशिसः सोऽत्र किं हतोऽहं परैरिति । संभ्रान्तः प्रययौ भूयः स्वगृहं तवेक्षितुम् ।। १९१ को हतः स्वस्थ एपोऽहमित्ययोधि तु नैव सः । कोऽप्यहो तामसश्चित्रो मूढसर्गः प्रजापतेः १९२ गृहं प्राप्तश्च तद्बुद्धाप्यसत्यं लोकहासनम् । पुनः स नाययौ मोहश्रान्तो विस्मृत्य तो सुताम् ।। १९३ सापि संमोह्य पितरं प्राग्वद्रूपशिखा पतिम् । तमभ्यगात्पतिहितादन्यत्साध्व्यो न जानते ।। ततस्तया समं शृङ्गभुजः पत्न्या स सत्वरम् । आश्चर्यतुरगारूढो वर्धमानपुरं ययौ ।। १९५ तत्र बुवा तमायान्तं युक्तं शृङ्गभुजं तया । पिता वीरभुजस्तस्य हष्टोऽने निर्ययौ नृपः ॥ १९६ स दृष्ट्वा शोभितं वध्वा तं शौरिमिव भामया । प्राप्तां तदा नवां मेने नरेन्द्रो राज्यसंपदम् ।। १९७ अश्वावतीर्णमेनं च पादलमं सवल्लभम् । उत्थाप्यालिङ्गय तनयं हर्पवाष्पाम्बु विभ्रता । १९८ चक्षुपेव कृतोदारनिर्विच्छमनमङ्गलः । प्रावेशयद्राजधानी स ततो विहितोत्सवः ।। १९९ क गतोऽभूस्त्वमित्यत्र तेन पृष्टः सुतोऽथ सः । निजमामूलतः शृङ्गभुजो वृत्तान्तमब्रवीत् ।। आहूय तत्समक्षं च भ्रातृभ्यस्तत्समर्पयत् । स निर्वासमुजादिभ्यस्तेभ्यो हेममयं शरम् ॥ तत्स बुद्ध्वा च पृष्ट्वा च तेषु वीरभुजो नृपः । व्यरज्यदन्येषु सुतेष्वेकं मेने च तं सुतम् ।। ततः स राजा मतिमान्सम्यगेवमचिन्तयत् ! जाने यथैप विद्वैपादभूदेभिः प्रवासितः ।। २०३ पापैर्निरपराधोऽपि शत्रुभितनामभिः । तथैव नूनमेतेपां जननीभिर्मम प्रिया ।। मातास्य सा गुणवरा निर्दोपा दूपिता मृपा । तत्कि चिरेण पश्यामि यावद्यैव निश्चयम् ।। इत्यालोच्य यथावत्तद्दिनं नीत्वाभ्यगान्निशि । जिज्ञासुरयशोलेखां राजी तां स नृपोऽपराम् ।। तभ्यागमहृष्टा सा मद्यं तेनातिपायिता । रतान्तसुप्ता व्यलपदाझि तस्मिन्सजागरे । २०७ मिथ्या गुणवरायाश्चेन्नावदिष्याम दूपणम् । तत्किमेवमुपायास्पदयं राजाद्य मामिह ।। २०८ इति तस्या वचः श्रुत्वा सुप्ताया दुष्टचेतसः । उत्पन्ननिश्चयो राजा क्रोधादुत्थाय निर्ययौ ॥ गत्या स्वावासमानाय्य स जगाद महत्तरान् । उद्धृत्य तां गुणवरां स्नातामानयत्त द्रुतम् ।। अयं क्षणो वचतनो ज्ञानिनानिष्टशान्तये । तस्या भूगृहवासस्य कथितोऽभूत्किलावधिः ।। तच्छुत्या तैस्तथेत्युक्त्वा गत्वा साता विभूषिता । राज्ञी गुणवरा क्षिप्रमानिन्ये सा तदन्तिकम् ॥ २१२ ततस्तो दंपती तीर्णविरहार्णवनिर्वृतौ । अन्योन्यालिङ्गनातृमौ निन्यतुस्तां विभावरीम् ।। अवर्णयत्स राजान देव्यै तस्यै मुदा तदा । तं शृङ्गभुजवृत्तान्तं तदेव निजसूनवे ।। २१४ साथ प्रचुद्धा राजानं गतं बुद्धा सवाक्छलम् । संभाव्यैवायशोलेसा विषादमगमत्परम् ।। २१५ प्रातश्च स नृपो वीरभुजो गुणवरान्तिकम् । आनाययच्छङ्गभुज सुतं रूपशिसायुतम् ।। सोऽभ्येत्य मातरं दृष्ट्वा हलो भूगृहनिर्गताम् । तयोर्धवन्दे चरणौ पित्रोर्नववधूयुतः ।। अध्वोत्तीर्ण तमाशिप्य पुत्रं गुणवरापि सा । तां च स्नुषां तथा प्राप्तामुत्सवात्मयं ययो । १ निर्विर निवेदः तस्याः शमनमेव मरम्. । २१० ·२२८ २२९ २३० २३१ . २३३ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४०॥ तंतः पितुर्निदेशास तस्यै शृङ्गभुजोऽब्रवीत् । विस्तरेण स्ववृत्तान्तं यचं रूपशिसाकृतम् ॥ २१९ ततो गुणवरा राज्ञी सा प्रहृष्टा जगाद तम् । किं किं न रूपशिसया कृतं पुत्र तवानया ॥ २२० हित्वा स्वजीवितं बन्धून्देशं चेह यदेतया । त्रीण्येतानि प्रदत्तानि तुभ्यं चित्रचरित्रया ॥ २२१ त्वदर्थमवती]षा कापि देवी विधेर्वशात् । पतिव्रतानां सर्वासां यया मूर्ध्नि पदं कृतम् ॥ २२२ एवमुक्ते तया राझ्या तद्वाक्यमभिनन्दति । राज्ञि रूपशिखायां च विनयानतमूर्धनि ।। २२३ आययौ स तयैव प्रागयशोलेखया मृपा । दूपितोऽन्तःपुराध्यक्षो भ्रान्ततीर्थः सुरक्षितः ।। २२४ क्षत्रा निवेदितं तं च प्रहृष्टं चरणानतम् । ज्ञातार्थोऽपूजयद्राजा भृशं वीरभुजोऽथ सः ॥ तेनैवानाय्य चान्यास्ता राज्ञीरत्रैव दुर्जनीः । तमेवोवाच गच्छेता भूगृहे निसिलाः क्षिप ।। २२६ तच्छ्रुत्वा तासु भीतासु क्षिप्तासु कृपया नृपम् । तं सा गुणवरा देवी पादलग्ना व्यजिज्ञपत् ॥ २२७ देव मामेव भूयोऽपि चिरं स्थापय भूगृहे । प्रसीद नैवमेता हि भीताः शक्रोमि वीक्षितुम् ॥ इति प्रार्थ्य नृपं तासां वन्धनं सा न्यवारयत् । महतामनुकम्पा हि विरुद्धेषु प्रतिक्रिया ॥ ततस्ताः प्रेपिता राज्ञा लजिताः स्वगृहान्ययुः । अनिष्टमपि वाञ्छन्यो दीयमानं भुजान्तरम् ॥ तां च राजा गुणवरां बहु मेने महाशयाम् । आलानं च तया पन्या कृतपुण्यममन्यत ।। अथानाय्य सुतानन्यान्स निर्वासमुजादिकान् । निर्वासयिष्यन्युक्त्या तान्राजा कृतकमभ्यधात् ॥ २३२ श्रुतं मया वणिक्पापैर्भवद्भिः पथिको हतः । तद्भान्तुं सर्वतीर्थानि यात मा स्मेह तिष्ठत ।। तच्छ्रुत्वा तं न शेकुस्तं नृपं वोधयितुं नृपाः । प्रभौ हठप्रवृत्ते हि कस्य प्रत्यायना भवेत् ।। ततस्तान्गच्छतो दृष्ट्वा भ्रातृशृङ्गभुजोऽथ सः । कृपोद्भूताश्रुपूर्णाक्षः पितरं तं व्यजिज्ञपत् ॥ २३५ तातापराधमेकं त्वं क्षमस्वैषां कृपां कुरु । इत्युक्त्वा पादयोस्तस्य निपपात स भूपतेः ।। २३६ सोऽपि मत्वा नरेन्द्रस्तं भूभृद्भारसहं सुतम् । यशोदयाश्रितं वाल्येऽप्यवतारं हरेरिव ।। २३७ गूढाशयो वैररक्षी वचस्तस्य तथाकरोत् । तेऽपि तं भ्रातरं सर्वे प्राणदं मेनिरे निजम् ।। २३८ सर्वाः प्रकृतयोऽप्यत्र तस्य शृङ्गभुजस्य तम् । गुणातिशयमालोक्य दधुस्तदनुरागिताम् ।। २३९ ततोऽन्येदुर्गुणज्येष्ठं तज्येप्टेष्वपि सत्सु सः । पिता वीरभुजो राजा यौवराज्येऽभिषिक्तवान स च प्राप्ताभिपेकः सन्दिग्जयाय ययौ ततः । विज्ञप्य पितरं सर्वैर्वलैः शृङ्गभुजः सह ॥ २४१ पाहुवीर्यजिताशेपवसुधाधिपमण्डलम् । आदाय चाययौ दिक्षु प्रविकीर्य यशःश्रियम् ।। ततो वहनराज्यभारं प्रणतैर्धावृभिः सह । निश्चिन्तभोगसुसितौ रक्षयन्पितरौ कृती ।। दानं दगाह्मणेभ्यस्तस्थौ शृङ्गभुजः सुसी । रूपवत्यार्थसिद्धयेव स रूपशिसया सह ।। इत्यनन्याः पतिं साध्व्यः सर्वाकारमुपासते । एते गुणवरारूपशिसे श्वश्रू पे यथा ।। इति नरवाहनदत्तो हरिशिसमुसतः कथामिमां श्रुत्वा । रत्नप्रभासमेतः साध्विति जल्पंस्तुतोप परम् ।। उत्थाय चाह्निकमथाशु विधाय गत्वा वत्सेश्वरस्य निकटं स पितुः सभार्यः । भुक्त्वापराहमतिवाह्य च गीतवाद्यैः स्वान्तःपुरे सदयितो रजनी निनाय । इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके पचमस्तरम। २३४ २४० २४२ २४३ २४४ २४५ २४६ पष्टस्तरम। १ २ ततः प्रातः पुना रत्नप्रभासद्मनि तं स्थितम् । नरवाहनदत्तं ते गोमुखाद्या उपागमन् ।। मरुभूतिः स तु मनाक्पीतासवमदालसः । बद्धपुप्पोऽनुलिप्तश्च विलम्बित उपाययौ ।। प्रस्खलत्पदया गत्या हासयंसं गिरा तदा । तन्नीतिरक्षितमुसो नर्मणोवाच गोमुसः ।। यौगन्धरायणमुतो भूत्वा नीति न वेत्सि किम् । प्रातः पिबसि मद्यं यन्मत्तः प्रभुमुपैपि च ।। तच्छुत्वा तं कुधा क्षीनो मरुभूतिर्जगाद सः । एतन्मे प्रगुणा वाच्यमगुना गुग्णापि वा ।। ५ ·१८५ ६ ८ - १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ १९ २० २१ २२ तरङ्गः ६] रत्नप्रभालम्बकः ७॥ त्वं तु कः शिक्षयसि मामित्यकामज रे वद । इत्युक्तवन्तं तं भूयो हसन्नाह स्म गोमुसः ।। भर्सयन्त्यविनीतं किं स्ववाचा प्रभविष्णवः । अवश्यं तस्य वक्तव्यं तत्पार्श्वस्थैर्यथोचितम् ॥ सत्यं चेत्यकपुत्रोऽहं त्वं मत्रिवृपभः पुनः । वक्ति ते जाड्यमेवैतद्विपाणे स्तः परं न ते ॥ इत्युक्तो गोमुसेनात्र मरुभूतिरभापत । तवैव वृषभत्वं हि गोमुखस्योपपद्यते ।। तथापि यददान्तोऽसि सोऽयं ते जातिसंकरः । एतच्छ्रुत्वात्र सर्वेपु हसत्सूवाच गोमुसः ।। मरुभूतिरयं रत्नं जातु यत्नशतैरपि । अवेध्यं वनमेतस्मिन्गुणं को हि प्रवेशयेत् ॥ अन्यत्पुरुपरत्नं तद्यदयत्नेन वेध्यते । सिकतासेतुवृत्तान्तं शृणु चात्र निदर्शनम् ॥ आसीत्कोऽपि प्रतिष्ठाने तपोदत्त इति द्विजः । स पित्रा क्लेश्यमानोऽपि विद्या नाध्यैत शैशवे ।। अनन्तरं गईमाणः सर्वैरनुशयान्वितः । स विद्यासिद्धये ततुं तपो गगातटं ययौ ।। तत्राश्रितोपतपसस्तस्य तं वीक्ष्य विस्मितः । वारयिष्यन्द्विजच्छद्मा शक्रो निकटमाययौ ।। आगत्य च स गङ्गायास्तदाचिक्षेप वारिणि । उद्धृत्योद्धृत्य सिकताः पश्यतस्तस्य सोर्मिणि ।। तदृष्ट्वा मुक्तमौनस्तं तपोदत्तः स पृष्टवान् । अश्रान्तः किमिदं ब्रह्मन्करोपीति सकौतुकम् ।। निर्बन्धपृष्टः स च तं शक्रोऽवादीहिजाकृतिः। सेतुं वनामि गङ्गायां ताराय प्राणिनामिति ॥ ततोऽब्रवीत्तपोदत्तः सेतुः किं भूर्स वध्यते । गङ्गायामोघहार्याभिः सिकताभिः कदाचन ।। तच्छ्रुत्वा तमुवाचैवं शक्रोऽथ द्विजरूपधृक् । यद्येवं वेत्सि तद्विद्यां विना पाठं विना श्रुतम् ॥ कस्माद्रतोपवासाद्यैस्त्वं साधयितुमुद्यतः । इयं शशविपाणेच्छा व्योम्नि वा चित्रकल्पना ॥ अनक्षरो लिपिन्यासो यद्विद्याध्ययनं विना । एवं यदि भवदेतेन्नह्यधीयीत कश्चन ।। इत्युक्तः स तपोदत्तः शक्रेण द्विजरूपिणा । विचार्य तत्तथा मत्वा तपस्त्यक्त्वा गृहं ययौ । एवं सुधीः सुखं बोध्यो मरुभूतिस्तु दुर्मतिः । न शक्यते बोधयितुं बोध्यमानश्च कुप्यति । इत्युक्ते गोमुखेनात्र मध्ये हरिशिसोऽभ्यधात् । भवन्ति सुखसंवोध्याः सत्यं देव सुमेधसः ।। तथा च पूर्वमभवद्वाराणस्यां द्विजोत्तमः । कश्चिद्विरूपशारयो विरूपो निर्धनस्तथा ।। स च वैरूप्यदौर्गत्यनिर्विण्णस्तत्तपोवनम् । गत्वा तीव्र तपश्चके रूपद्रविणकाझ्या ॥ ततः सुरपतिः कृत्वा विकृतव्याधिताकृतेः । जम्बुकस्याधर्म रूपमेत्याने तस्य तस्थिवान् । तं विलोक्य परीतागमक्षिकाभिरलक्षणम् । विरूपशर्मा शनकैर्मनसा विममर्श सः ॥ ईदृशा अपि जायन्ते संसारे पूर्वकर्ममिः । तन्ममाल्पमिदं धाया कृतं यन्नेदृशः कृतः ॥ को दैवलिखितं भोग लवयेदित्यवेत्य सः । विरूपशर्मा शनकैस्तपःस्थानाद्ययौ गृहम् ॥ इत्थं सुबुद्धिरल्पेन देव यत्नेन बोध्यते । न कृच्छ्रेणापि महता निर्विचारमतिः पुनः ।। एवं हरिशिखेनोक्ते श्रद्धधाने च गोमुसे । मरुभूतिरनामज्ञः क्षीवोऽतिकुपितोऽब्रवीत् ॥ चलं गोमुस वाच्येव न तु वाह्वोर्भवादृशाम् । वाचालैः कलहः क्लीवैत्रपाद्वाहुशालिनाम् ।। इति ब्रुवाणं युद्धेच्छु मरुभूति स्मिताननः । नरवाहनदत्तोऽथ प्रभुः स्वयमसान्त्वयत् ।। विसृज्य तं च स्वगृहं तं वालससिवत्सलः । फुर्वन्दिवसकार्याणि निनाय तदहः सुसम् ॥ प्रातश्च सर्वेष्वायातेष्वेपु मत्रिपु तं प्रिया । रत्नप्रभा जगादैवं मरुभूतौ पानते ॥ त्वमार्यपुत्र सुकृती यस्य ते सचिवा इमे । आवाल्यस्नेहनिगडनिबद्धाः शुद्धचेतसः ॥ एते च धन्या येपां त्वमीहक्नेहपरः प्रभुः । प्राकर्मोपार्जिता यूयमन्योन्यस्य न संशयः ।। एवमुक्ते तया राज्या वसन्तकसुतोऽब्रवीत् । नरवाहनदत्तस्य नर्ममित्रं तपन्तकः ॥ सत्यं पूर्वार्जितोऽयं नः स्वामी सर्व हि तिष्ठति । पूर्वकर्मवशादेव तथा च श्रूयतां कथा । अभून्छीकण्ठनिलये विलासपुरनामनि । पुरे विनयशीलारयो नानान्वर्थेन भूपतिः ।। तस्य प्राणसमा देवी बभूव कमलप्रभा । तया साकं च भोगैकस वस्तस्थौ चिराय सः । अथ कालेन भूपस्य जरा सौन्दर्यहारिणी । तस्याविरासीत्तां दृष्ट्वा स चासीदतिदुःखितः । २४ २५ २९ ३२ ३४ ३५ ३७ ३८ ३९ ४१ ४२ ४४ ·४५ । ४८ ५० ५७ ५८ ६० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४०। हिमाहतमिवाम्भोज पलितम्लानमाननम् । दर्शयामि कथं देव्यै हा घिड्ये मरणं वरम् ।। इत्यादि चिन्तयन्सोऽथ सदस्याहूय भूपतिः । वैद्यं तरुणचन्द्रास्यं निजगाद कृतादरः ।। भद्र भक्तस्त्वमस्मासु कुशलश्चेति पृच्छयसे । अप्यस्ति काचिद्युक्तिः सा ययेयं वार्यते जरा ॥ तच्छ्रुत्वैव कलामात्रसारो वाञ्छन्स पूर्णताम् । वक्रतरुणचन्द्रोऽन्तः सत्यनामा व्यचिन्तयत् ।। मूखोऽयं नृपतिर्भोज्यो मया वेत्स्यामि च क्रमात् । इति संचिन्य स मिपक्तमेवमवदन्नृपम् ।। ४९ एकस्त्वं भूगृहे मासानष्टौ यदिदमौषधम् । उपयुद्धे ततो देव जरामपनयामि ते ।। एतच्छ्रुत्वैव स नृपस्तद्भगृहमकारयत् । क्षमन्ते न विचारं हि मूर्खा विपयलोलुपाः ।। ५१ राजन्सत्त्वेन पूर्वेपां तपसा च दमेन च । रसायनानि सिद्धानि प्रभावेण युगस्य च ।। अद्यत्वे च श्रुतान्येव रसान्येतानि भूपते । सामग्र्यभावात्कुर्वन्ति यत्प्रत्युत विपर्ययम् ।। ५३ तन्न युक्तमिदं धूर्ताः क्रीडन्त्येव हि वालिशैः । किं देव समतिक्रान्तमागच्छति पुनर्वयः ।। ५४ इत्यादि मत्रिणां वाक्यं न लेभे तस्य चान्तरम् । आवृते हृदये राज्ञो गाढया भोगतृष्णया । विवेश च गिरा तस्य भिपजस्तत्स भूगृहम् । एकाकी वारिताशेपराजोचितपरिच्छदः ।। एको वैद्यः स्वभृत्येन सहैकेनैव तस्य सः । तत्रौपधादिचर्यायां बभूव परिचारकः ।। तस्थौ च तत्र स नृपो भूमिगर्ने तमोमये । अज्ञान इव भूयस्त्वात्प्रसृते हृदयावहिः ॥ गतेपु चात्र मासेषु पण्मात्रेप्वस्य भूपतेः । विलोक्याभ्यधिकीभूतां तां जरां स शठो मिपक् ॥ आजहार कमप्येकं पुरुपं तादृशाकृतिम् । राजानं त्वां करोमीति युवानं कृतसंविदम् ।। ततः सुरङ्गां भूगेहे दूरादत्त्वात्र तं नृपम् । सुप्तं हत्वा तया नीत्वा सोऽन्धकूपेऽक्षिपन्निशि ।। तयैव पुरुपं तं च तरुणं तत्र भूगृहे । प्रवेश्य स्थापयामास सुरगां पिधे च ताम् ।। संप्राप्य मूढबुद्धीनामवकाशं निरर्गलम् । उच्छृखलमतिः कुर्यात्प्राकृतः किं न साहसम् ॥ ६३ ततः स सर्वाः प्रकृतीवेद्योऽन्येारभापत । अजरोऽयं कृतस्तावत्पभिर्मासैमया नृपः ।। ६४ मासद्वयेन चैतस्य रूपमन्यद्भविष्यति । तदूरात्किचिदालानमस्मै दर्शयताधुना ॥ ६५ इत्युक्त्वा भूगृहद्वारि सर्वानानीय दर्शयन् । तस्मै न्यवेदयाने स तेषां नामकर्मणी ॥ इत्यन्तःपुरपर्यन्तं मासद्वितयमन्वहम् । भूगृहेऽयोधययुक्त्या युवानं पुरुपं स तम् ।। प्राप्ते च समये तं स भोगपुष्टं धरागृहात् । उज्जहाराजरः सोऽयं जातो राजेत्युदाहरन् । ततश्चौपधिसंसिद्धः सैप राजेति तत्र सः । पर्यवार्यत हृष्टाभिः पुमान्प्रकृतिभिर्युवा ।। ६९ अथ स्नातस्तथा लब्धराज्यो राजोचिताः क्रियाः । चकार स सहामात्यैः सोत्सवस्तरुणः पुमान् ।। ७० तदाप्रभृति तस्थौ च कुर्वन्राज्यं सुसेन सः । नामाजर इति प्राप्य क्रीडन्नन्तःपुरैः सह ।। ७१ सर्वे चैतमसंभाव्यवैद्यवृत्ताविशविनः । रसायनपरावृत्तरूपं खं मेनिरे प्रभुम् । प्रीत्यानुरभ्य प्रकृतीर्देवी च कमलप्रभाम् । सोऽथ स्वमित्रैरजरो राजाभुत सह श्रियम् ॥ ७३ मित्रं भेपजचन्द्राल्यं तथान्यं पद्मदर्शनम् । उभे आससमे चक्रे हस्त्यश्वग्रामपूरिते ।। वैद्यं तरुणचन्द्रं तु प्रक्रियार्थममानयत् । न तु तस्मिन्विशश्वास सत्यधर्मच्युतात्मनि ।। एकदा च स वैद्यसं स्वैरं राजानमनवीत् । किं मामगणयित्वैव स्वातव्येण विचेष्टसे ॥ तद्विस्मृतं यदा राजा भवानिह मया कृतः । तच्छुत्वैव स राजा तमजरो वैद्यमभ्यधात् ।। अहो मूर्योऽसि कः कस्य कर्ता दातापि वा पुमान् । प्राक्तनं कर्म हि ससे करोति च ददाति च ॥ ७४ अतस्त्वं मा कृथा दर्प तपःसिद्धमिदं हि मे । एतच दर्शयिष्यामि प्रत्यक्षमचिरेण ते ॥ इत्युक्ततेन स त्रस्त इव वैद्यो व्यचिन्तयत् । अहो फिमप्यधृष्टोऽयं धीरो ज्ञानीव भापते ॥ यद्रहम्यान्तरगत्वं स्वामिसंवननं परम् । तदपि क्षमते नास्मिन्ननुवयतदेप मे ॥ पश्यामि तापत्किमयं साक्षान्मे दर्शयिष्यति । इत्यालोच्य तथेत्येवं मिपक्तूष्णीं बभूव सः ।। अन्येशुश्चाजरो राजा परिभ्रान्तुं स निर्ययौ । क्रीडंसरुणचन्द्रायः सेव्यमानः मुहत्ससः ।। ८३ ७७ ७९ ८० ८१ ·८७ तरङ्गः ७}] रत्नप्रभालम्बकः ७॥ भ्राभ्यन्प्राप्तो नदीतीरं यस्या मध्ये ददर्श सः । प्रवाहे वहदायातं सौवर्ण पद्मपञ्चकम् ॥ आनाययञ्च भृत्यैस्तद्गृहीत्वा प्रविलोक्य च । वैद्यं तरुणचन्द्रं तं जगाद निकटस्थितम् ।। नदीतीरेण गच्छ त्वमुपरिष्टादितोऽमुना । उत्पत्तिस्थानमेतेपां पङ्कजानां गवेपय ॥ तच दृष्ट्वा त्वमागच्छेः सुमहत्कौतुकं हि मे । अद्भुतेप्वेपु पयेषु त्वं च दक्षः सुहृन्मम ॥ इत्युक्त्या प्रेपितस्तेन राज्ञा स विवशो भिषक् । यथादिष्टेन मार्गेण तथेति प्रययौ ततः ।। राजाप्ययासीत्स्वपुरं स च गच्छन्भिपकमात् । प्रापदायतनं शैवं नद्यास्तस्यास्तटस्थितम् ।। तदने तत्सरित्तीर्थतटे वटमहातरुम् । अपश्यल्लम्बमानं च तसिन्नरकरङ्ककम् ॥ ततः श्रान्तः कृतस्त्रानो देवमभ्यर्च्य तत्र सः । यावत्तिष्ठति मेघोऽन तावदागस वृष्टवान् ।। ९१ मेघाभिवृष्टात्तस्माच वटशाखावलम्बिनः । मानुपास्थिकरङ्काये न्यपतंस्तोयविन्दवः॥ नद्यास्तीर्थजले तस्यास्तेभ्यस्तानि ददर्श सः । जायमानानि पद्मानि सौवर्णानि क्षणाद्भिपक् ।। ९३ अहो क्रिमिदमाश्चर्य कं पृच्छाम्यजने वने । यदि वा वेद कः सर्ग बह्वाश्चर्यमयं विधेः ॥ दृष्टस्तावन्मया सोऽयं कनकाम्भोरुहाकरः । तदेतत्प्रक्षिपाम्यत्र तीर्थे नरकलेवरम् ॥ ९५ धर्मोऽस्तु वैतत्पृष्ठे च जायन्तामम्बुजानि वा । इत्यालोच्य स वृक्षापात्ततः कङ्कालमक्षिपत् ।। ९६ नीत्वा च तद्दिनं तत्र सिद्धकार्योऽपरेऽहनि । प्रत्यावर्तिष्ट स ततो भिपग्देशं निजं प्रति ॥ दिनैः कतिपयैः प्राप तद्विलासपुरं च सः । तस्याजरस्य निकटं राज्ञोऽध्वकृशधूसरः ।। द्वाःस्थेनावेदितो यावत्प्रविश्य चरणानतः । स पृष्टकुशलो राज्ञा वृत्तान्तं वक्ति तं भिपक् ॥ ९९ तावत्स विजनं कृत्वा राजा तं स्वयमभ्यधात् । दृष्टं हेमाम्युजोत्पत्तिस्थानं तद्भवता सखे । तत्क्षेत्रमुत्तमं चैवं तत्र दृष्टस्त्वया च सः । करको घटवृक्षे तां प्राक्तनीं विद्धि मे तनुम् ॥ १०१ तदूर्ध्वपादेन मया लम्बमानेन कुर्वता । तपस्तत्र पुरा त्यक्तमुपशोप्य कलेवरम् ॥ १०२ तपसलस्य माहात्म्यात्करात्मच्युतैस्ततः । मेघाम्बुभिस्ते जायन्ते पद्मास्तत्र हिरण्मयाः॥ स करकश्च यक्षिप्तस्तीर्थे तब मम त्वया । युक्तं तद्विहितं त्वं हि मित्रं मे पूर्वजन्मनि ॥ १०४ एप भेपजचन्द्रश्च तथासौ पद्मदर्शनः । एतावपि च तज्जन्मसंगतौ सुहृदौ मम ॥ तत्सस्य तपसो मित्र प्राक्तनस्य प्रभावतः । जातिस्मरत्वं ज्ञानं च राज्यं चोपनतं मम ।। तदेतद्दर्शितं तुभ्यं युक्त्या प्रत्यक्षतो मया । भवक्षिप्तास्थिसंघातं साभिज्ञानं च वर्णितम् ।। १०७ तस्मात्तुभ्यं मया राज्यमदायीति मम त्वया । अहंकारो न कर्तव्यः स्थाप्यं चेतो न दुःस्थितम् ॥ १०८ विना हि प्राक्तनं कर्म न दाता कोऽपि कस्यचित् । आग जन्तुरश्नाति पूर्वकर्मतरोः फलम् ।। इत्युक्तः स भिषक्तेन राज्ञा दृष्ट्वा तथैव तत् । असंतोपं पुन व तत्सेवासुखितोऽभ्यगात् ।। सोऽपि राजाजरो जातिस्मरस्तं भिपज ततः । संमान्यार्थप्रदानेन यथोचितमुदारधीः ।। १११ अन्तःपुरैः सुहद्भिश्च साकं नयजितां महीम् । भुञ्जानः सुकृतप्राप्तां सुसमास्तापकण्टकाम् ॥ १२२ एवं भवति लोकेऽस्मिन्देव सर्वस्य सर्वदा । प्राकर्मोपार्जितं जन्तोः सर्वमेव शुभाशुभम् ।। तम्मात्त्वमपि नः स्वामी मन्ये जन्मान्तरार्जितः । सत्स्यन्येष्वेवमस्माकं प्रसन्नोऽस्यन्यथा कथम् ॥ ११४ इत्यपूर्वरमणीयविचित्रां कान्तया सह तपन्तकवझात् । संनिशम्य स कथामुदतिष्ठत्नातुमत्र नरवाहनदत्तः ॥ १२५ कृतस्त्रानो गत्वा निकटमथ वत्सेशनृपतेः पितुर्मुश्चन्मातुर्मुहुरमृतवर्ष नयनयोः । कृताहारस्ताभ्यां सह सदयितो मन्त्रिसहितः सुसैरापानाद्यैर्दिनमनयदेतां च रजनीम् ॥ इति महाकविभीसोमदेवभविरचिते स्थासरित्सागरे रत्नमभाम्लपके पष्टस्तरङ्गः। ११३ ११६ सप्तमस्तरमः। ततः स रत्नप्रभया समं तद्वासवेश्मनि । स्थितोऽन्येदुः कथाः कुर्वस्तासाः स सचिवैः सह ।। गरवाहनदत्तोऽत्र मन्दिरमागणे वहिः । अकस्मात्पुरुपसेव शुश्रावान्दितध्वनिम् ॥ १ २ ·४ ५ ar ७ ९ २० १८८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ११॥ किमेवमिति कस्मिंश्चित्पृच्छत्यागत्य चेटिकाः । अब्रुवन्क चुकी कन्दत्सेप धर्मगिरिः प्रभो ॥ ३ इहागत्य हि मूर्येण मित्रेण कथितोऽधुना । तीर्थयात्रागतोऽमुष्य भ्राता देशान्तरे मृतः ।। तेन राजकुलस्थोऽस्मीत्यस्मरशोकमोहितः । साक्रन्दः सन्गृहं नीतः संप्रत्येप बहिर्जनैः ।। तच्छ्रुत्वा युवराजेऽस्मितातदुःखेऽनुकम्पया । राज्ञी रत्नप्रभा तन विपण्णेव जगाद सा ॥ प्रियघन्धुवियोगोत्थमहो दुःसं दुरुत्सहम् । कष्टं किं न कृतो धात्रा जनोऽयमजरामरः ॥ इति राज्ञीवचः श्रुत्वा मरुभूतिरुवाच ताम् । मत्येप्वेतत्कुतो देवि तथाहीमां कथां शृणु ।। चिरायुर्नान्नि नगरे चिरायुर्नाम भूपतिः । पूर्व चिरायुरेवासीत्केतनं सर्वसंपदाम् ।। तस्य नागार्जुनो नाम बोधिसत्त्वांशसंभवः । दयालुर्दानशीलश्च मन्त्री विज्ञानवानभूत् ।। यः सौंपधियुक्तिज्ञश्चक्रे सिद्धरसायनः । आसानं तं च राजानं विजरं चिरजीवितम् ।। १२ कदाचिन्मत्रिणस्तस्य वालः पञ्चत्वमाययौ । नागार्जुनस्य पुत्रेषु सर्वेषु दयितः सुतः॥ १२ स तेन दृष्टसंतापो मानां मृत्युशान्तये । अमृतं संदधे द्रव्यैस्तपोदानप्रभावतः ॥. १३ पौपधस्य त्वेकस्य कालयोग स मेलने । यावत्प्रतीक्षते तावदिन्द्रेण तदबुध्यत । १४ इन्द्रः समामव्य सुरैरश्विनावेवमादिशत् । गत्वा नागार्जुनं ब्रूतमिदं मद्ववचनाद्भुवि । १५ कोऽयं कर्तुमिहारब्धो मत्रिणाप्यनयस्त्वया । किं त्वं प्रजापति जेतुमुद्यतो वत सांप्रतम् ॥ मा भरणधर्माणस्तेन ये किल निर्मिताः । साधयित्वामृतं यत्तानमरान्कर्तुमिच्छसि ॥ १७ एवं कृते विशेपो हि कः स्याद्देवमनुष्ययोः । यष्टव्ययाजकाभावाद्ज्यते च जगत्स्थितिः॥ १८ तदस्मद्वधनादेतत्संहरामृतसाधनम् । अन्यथा कुपिता देवाः शापं दास्यन्ति ते ध्रुवम् ॥ १९ यच्छोकादेष यत्नस्ते स स्वर्गे त्वत्सुतः स्थितः । इति संदिश्य शकस्तो प्रजिघायाश्विनावुभौ ॥ तौ चागत्य गृहीताौं तदागमनतोपिणे । ऊचतुः शक्रसंदेशं तस्मै नागार्जुनाय तम् ॥ २१ पुत्रं जगदतुश्वास्य दिवि देवैः समं स्थितम् । ततो नागार्जुनः सोऽत्र विषण्णः सन्नचिन्तयत् ॥ न करोमीन्द्रवाक्यं चेद्देवास्तत्तावदासताम् । इमावेव न कि शापमश्विनौ मे प्रयच्छतः ।। २३ तदेतदास्ताममृतं न सिद्धो मे मनोरथः । पुनश्च मे प्राक्सुकृतरैशोच्यां स गतो गतिम् ।। इत्यालोच्याश्विनौ देवौ सोऽत्र नागार्जुनोऽत्रवीत् । अनुष्ठिता मयेन्द्राज्ञा संहराम्यमृतक्रियाम् ।। पञ्चाहेनामृते सिद्धे कृतैवैपाजरामरा । मयाभविष्यत्पृथिवी युवां चेन्नागमिष्यतम् ।। २६ इत्युक्त्वा तत्समक्षं तत्तद्वाक्यान्निचखान सः । धरण्याममृतं सिद्धनाय नागार्जुनस्तदा ॥ ततोऽश्विनौ तमापृच्छय गत्वा शक्राय तदिवि । आचख्यतुः कृतं कार्य ननन्दाथ च देवराट् ।। तापश्चात्र चिरायुः स राजा नागार्जुनप्रभुः । पुत्रं जीवहरं नाम यौवराज्येऽभिषिक्तवान् । अभिपिक्तं च तं माता प्रणामार्थमुपागतम् । राज्ञी धनपरा नाम हृष्टं दृष्ट्वाब्रवीत्सुतम् ।। यौवराज्यमिदं प्राप्य पुत्र हृष्यसि कि भूपा । राज्यप्रात्यै क्रमो ह्येप तपसा च न विद्यते । ३१ युवराजा हि वहवो गताः पुत्राः पितुस्तव । न राज्यं केनचित्प्राप्तं प्राप्तं सर्वैविडम्पनम् ॥ नागार्जुनेन दत्तं हि तद्राज्ञेऽस्मै रसायनम् । वयो वर्पशतं येन प्राप्तमस्येदमष्टमम् ।। को जानाति कियन्यन्यान्यपि प्राप्स्यन्ति च क्रमात् । युवराजानृपस्यास्य कुर्वतोऽल्पायुषः सुतान् ॥ ३४ एतच्छुत्वा विपणं तं पुत्रं सा पुनरब्रवीत् । यदि राज्येन ते कृत्यं तदुपायमिमं फुरु ।। एप नागार्जुनो मन्त्री प्रत्यहं विहिताहिकः । आहारसमये दाता करोत्युद्धोपणामिमाम् ।। कोऽर्थी प्रार्थयते कः किं तस्मै कि दीयतामिति । स्वशिरो मे प्रयच्छेति तत्कालं हि गच्छ तम् ॥ ३७ सत्यवाचि ततस्तमिश्छिन्नमूर्ध्नि मृते नृपः। तच्छोकात्पश्चतां यायाद्वनं वैप समाश्रयेत् ।। ततः प्राप्स्यसि राज्यं त्वमुपायोऽन्योऽन्न नास्ति ते । इति मातुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्तुतोप सः ।। तथेति तद्विधातुं च चकारैव स निश्चयम् । कष्टो हि वान्धवस्नेहं राज्यलोभोऽतिवर्तते ॥ अथ राजमुतोऽन्येशुः स्वैरं जीवहरो ययौ । तस्य भोजनवेलायां गृहं नागार्जुनस्य सः ।। २२ २४ २७ २८ २९ ३८ ३९ ४१ ·तरतः८] रत्नप्रमालम्बका ७॥ १८९ ४२ ४३ ४५ ४९ कः किं याचत इत्यादि तदा तत्र च मन्त्रिणम् । बदन्तं तं प्रविश्यैव स मूर्धानमयाचत ।। आर्य वत्स शिरसा किं करोपि ममामुना । मांसास्थिकेशसंघो हि कोपयुज्यत एप ते ॥ तथाप्यर्थस्तवानेन यदि च्छित्त्वा गृहाण तत् । इत्युक्त्वोपानयत्तस्मै स च मन्त्री शिरोधराम् ।। रसायनदृढायां च तस्यां प्रहरतश्विरम् । राजसूनोर्ययुः सङ्गा बहवस्तस्य खण्डशः ॥ तालुद्धैतदायान्तं राजानं तं चिरायुषम् । वारयन्तं शिरोदानात्सोऽत्र नागार्जुनोऽब्रवीत् ।। जातिस्मरोऽहं नृपते नवति च नवाधिकाम् । जन्मानि वशिरो दन्तं मया जन्मनि जन्मनि ।। इदं शततमं जन्म शिरोदानाय मे प्रभो । तन्मा स्म वोचः किंचित्त्वं विमुखोऽर्थी न याति मे ।। तदिदानी ददाम्यस्मै त्वत्पुत्राय निजं शिरः । त्वन्मुखालोकनायैप विलम्यो हि कृतो मया ॥ इत्युक्त्वाश्लिष्य तं भूपं चूर्णमानाय्य कोपतः । अलिपद्राजपुत्रस्य कृपाणं तेन तस्य सः ॥ तत्कृपाणप्रहारेण सोऽथ तस्य नृपात्मजः । नागार्जुनस्य चिच्छेद शिरो नालादिवाम्बुजम् ।। अथोत्थिते महाकन्दे प्राणत्यागोन्मुखे नृपे । इत्युच्चचार गगनादशरीरात्र भारती ॥ अकार्य मा कृथा राजन्नशोच्यो ह्येप ते ससा । नागार्जुनोऽपुनर्जन्मा गतो बुद्धसमां गतिम् ।। एतच्छ्रुत्वा स विरतश्चिरायुर्मरणानृपः । दत्तदानः शुचा त्यक्तराज्यो वनमशिनियत् ।। तत्र कालेन तपसा स प्राप परमा गतिम् । तत्पुत्रोऽप्यधितस्थौ तद्राज्यं जीवहरोऽन सः ।। प्राप्तराज्यश्च नचिराद्राष्ट्रभेदं विधाय सः । हतो नागार्जुनसुतैः स्मरद्भिस्तद्वधं पितुः ।। सच्छोकादथ तन्मातुस्तस्या हृदयमस्फुदत् । अनार्यजुष्टेन पथा प्रवृत्तानां शिवं कुतः ।। राज्ये च राज्यामन्यस्यां जातस्तस्य चिरायुपः । शतायुर्नाम पुत्रस्तैर्मन्त्रिमुख्यैर्यवेश्यत ।। एवं नागार्जुनारब्ध मानां मृत्युनाशनम् । न सोढुं दैवतैर्यावत्सोऽपि मृत्युवशं गतः ॥ तस्माद्विधावृविहितोऽयमनित्य एव दुरदुःखबहुलो ननु जीवलोकः । शक्यं न कर्तुमपि यत्नशतैस्तदत्र केनापि किंचिदपि नेच्छति यद्विधाता। इत्याख्याय कथां किल विरते मरुभूतिके समं सचिवैः । नरवाहनदत्तो निजमुत्थाय चकार दिवसकर्तव्यम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके सप्तमस्तरङ्गः । ५८ ५९ १० अष्टमस्तरङ्ग। or ३ ४ ततोऽहनि परे प्रातः सोत्को रत्नप्रभां प्रियाम् । शीनं प्रत्यागमिष्यामीत्याश्वास्याखेटकाय सः ।। वत्सेशेन समं पित्रा वयस्यैश्चाटवीं ययौ । नरवानदत्तोऽश्वैर्गजैश्च परिवारितः॥ तत्र मिन्नेभकुम्भाना नसोदरपरिच्युतैः । सिंहानां हतसुप्तानामुप्तवीजेव मौक्तिकैः ।। व्याघ्राणां भल्लालूनानां दंष्ट्रामिः साङ्कुरेव च । सपल्लवेव क्षतजैर्हरिणानां परिसुतैः ॥ निममकङ्कपत्राकैः कोडैः सथकितेव च । शरीरैः शरभाणां च पतितैः फलितेव च ॥ पभूव तस्य निपतद्धनशब्दशिलीमुखा । प्रीतये मृगयालीलालता शोभितकानना ॥ शनैः श्रान्तः स विश्रम्य प्रविवेश वनान्तरम् । हयारूढः सहैकेन गोमुखेनाश्वसादिना ॥ तत्रारेभे च गुलिकाक्रीडां किमपि तत्क्षणम् । तावञ्च तापसी कापि पथा तेन किलाययौ । तस्यास्तस्य कराद्धष्टा गुलिका मूर्ध्नि चापतत् । ततो विहस्य किंचित्सा तापसी तमभापत ।। एवमेव मदोऽयं चेत्तव तद्यद्यवाप्स्यसि । जातु कर्पूरिकां भायो ततः कोहग्भविष्यति ॥ गतच्छुत्यावरुदैव तुरगाधरणानतः । नरवाहनदत्तस्तां तापसी निजगाद सः॥ लं न दृष्टा मया दैवाद्गुलिका चात्र मे गता । प्रसीद तद्भगवति क्षमस्व स्पलितं मम ॥ तच्छुत्वा नास्ति मे पुत्र कोप इत्यभिधाय च । तापसी सा जितक्रोधा तमाशीर्भिरसान्त्वयन् ।। ततश्च वशिनी मत्वा प्रबुद्धां सत्यतापसीम् । नरवाहनदत्तस्ता पप्रच्छ विनयेन सः ।। ९ १० ११ १२ १३ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १२॥ कैपा कर्पूरिका नाम भगवत्युदिता त्वया । एतदादिश तुष्टासि मयि चेत्कौतुकं हि मे ॥ १५ इत्युक्तवन्तं प्रणतं तापसी तं जगाद सा । अस्ति पारेम्युधि परं नाम्ना कर्पूरसंभवम् ।। अन्वर्थस्तत्र राजास्ति कर्पूरक इति श्रुतः । तस्य कर्पूरिका नाम सुतास्ति वरकन्यका ॥ एकां विलोक्य कमलां निर्मध्यापहृतां सुरैः । या द्वितीयेव निक्षिप्य तत्र गोपायिताधिना ॥ पुरुपद्वेपिणी सा च विवाहं नामिवाञ्छति । त्वय्युपेते यदि परं भविष्यति तदर्थिनी ॥ १९ तत्तत्र गच्छ पुत्र त्वं तां च प्राप्स्यसि सुन्दरीम् । गच्छतश्चात्र तेऽदव्यां महालेशो भविष्यति ।। मोहस्तत्र न कार्यस्ते सर्व स्वन्तं हि भावि तत् । इत्युक्त्वैव समुत्पत्य तापसी सा तिरोदधे ।। नरवाहनदत्तोऽथ तद्वाणीमदनाज्ञया । आकृष्टः स तमाह स्म गोमुखं पार्श्ववर्तिनम् ।। २२ एहि कर्पूरिकापार्श्व पुरं कर्पूरसंभवम् । गच्छावस्तामदृष्ट्वा हि न क्षणं स्थातुमुत्सहे ।। २३ तच्छ्रुत्वा गोमुखोऽवादीद्देवालं साहसेन ते । क त्वं काब्धिः पुरं तत्क क सोऽध्या कन्यका क सा ॥२४ नाम्नि श्रुते किमेकाकी त्यक्तदिव्याङ्गनाजनः । निरभिप्रायसंदिग्धामभिधावसि मानुपीम् ।। एवं स गोमुखेनोक्तो वत्सराजसुतस्तदा । अब्रवीसिद्धतापस्या न तस्या वचनं मृपा ॥ तन्मयावश्यगन्तव्यं प्राप्तुं तां राजकन्यकाम् । इत्युक्त्वा स हयारूढः प्रतस्थे तत्क्षणं ततः ।। अन्वगात्स च तं तूष्णीमनिच्छन्नपि गोमुखः । अकुर्वन्वचनं भृत्यैरनुगम्यः परं प्रभुः ॥ तावद्वत्सेश्वरोऽप्यागात्कृताखेटो निजां पुरीम् । मन्वानः स तमायान्तं सुतं स्वयलमध्यगम् ।। खवलं तच्च तस्यागान्मरुभूत्यादिभिः सह । पुरी तामेव मत्वा तं सैन्यमध्यस्थितं प्रभुम् ॥ ३० - तत्र प्राप्ता विचिन्वन्तस्ते बुद्ध्वा तमनागतम् । वत्सेश्वरादयो जग्मुः सर्वे रत्नप्रभान्तिकम् ।। ३१ सा चादौ तच्छ्रुतेनार्ता ध्यातया निजविद्यया । आख्यातदयितोदन्ता विग्नं श्वशुरमब्रवीत् ।। ३२ कर्पूरिकां राजसुतां तापस्या कथितां वने । आर्यपुत्रो गतः प्राप्तुं पुरं कर्पूरसंभवम् ।। शीघ्रं च कृतकार्यः सन्निहैष्यति सगोमुखः । तदलं चिन्तयैतद्धि विद्यातोऽधिगतं मया ॥ इत्युक्त्वाश्वासयत्सा तं वत्सेशं सपरिच्छदम् । रत्नप्रभान्यां विद्यां च भर्तुः प्रायुत तस्य सा । नरवाहनदत्तस्य पथि केशोपशान्तये । नेा भर्तृहितैपिण्यो गणयन्ति हि सुत्रियः॥ तावश्च दूरमध्यानं स ययौ वाजिपृष्ठगः । नरवाहनदत्तोऽस्यामटव्यां गोमुखान्वितः ॥ ३७ अथाकस्मादुपेत्यान कुमारी पथ्युवाच तम् । अहं मायावती नाम विद्या रत्नप्रभेरिता ॥ रक्षाम्यदृश्या मार्गे त्वां निश्चिन्तस्तगुजाधुना । इत्युक्त्वा रूपिणी विद्या तिरोऽभूत्सास्य पश्यतः ।। ३९ तत्प्रभावात्ततः शान्तक्षुत्तृष्णः पथि स ब्रजन् । नरवाहनदत्तस्तां स्तुवन्रत्नप्रभां प्रियाम् ।। सायं स्वच्छंसरः प्राप्य वनं स्वादुतरैः फलैः । जलैश्चाहारपानादि स्नातश्चक्रे सगोमुखः ॥ ४१ नक्तं च तत्र संयम्य दत्तघासौ यावधः । मत्रिद्वितीयो वासार्थमारुरोह महातरुम् ।। तस्योरुशाखासंविष्टो विवस्तहयहेपितैः । प्रबुद्धः सोऽन्तराधस्तादपश्यत्सिंहमागतम् ॥ दृष्ट्वा चावतितीर्पु तमश्वार्थे गोमुखोऽब्रवीत् । अहो देहानपेक्षः सन्नमन्त्रेणैव चेष्टसे ॥ शरीरमूला हि नृपा मधमूला च राजता । युयुत्ससे तत्तिर्यम्भिनखदंष्ट्रायुधैः कथम् ।। एतद्रक्षार्थमेवावामिहारूढौ हि संप्रति । इति गोमुखवाग्रुद्धो युवराजः स तत्क्षणम् ॥ सिंहं तं तुरगं नन्तं दृष्ट्वा छुरिकया द्रुतम् । आजघान तरोः पृष्ठाक्षिप्तया स निममया ॥ स तथा तेन विद्धोऽपि तं हत्वैव यं वली। सिंहो व्यापादयामास द्वितीयमपि वाजिनम् ।। ततो वत्सेश्वरसुतः खड्गमादाय गोमुखात् । तेन क्षिप्तेन मध्ये तं सिंह द्वेधा चकार सः ॥ अवतीर्य च संगृह्य कृपाणी सिंहदेहतः । खड्गं चारुह्य सोनव वृक्षे रात्रिमुवास ताम् ।। प्रातस्ततोऽवतीर्णश्च प्रतस्थे गोमुखान्वितः । नरवाहनदत्तोऽतस्तां स कर्पूरिकां प्रति ।। अथ पझ्या प्रयान्तं तं सिंहेन हतवाहनम् । दृष्ट्वा विनोदयन्नेवमुवाच पथि गोमुखः ॥ देव प्रासङ्गिकीमेतां कथामास्यामि ते शृणु । अस्तीहैरावती नाम नगरी विजितालका ।। ५३ ४२ ४४ ४५ ४८ ५० ·सारङ्गः८] रत्नप्रभालम्बकः ७॥ ५८ ७२ तस्यामभूत्परित्यागसेनो नाम महीपतिः । बभूवतुश्च तस्य द्वे देव्यौ प्राणसमे प्रिये ॥ ५४ एका स्वमनितनया नामतोऽधिकसंगमा । नाना तु काव्यालंकारा द्वितीया राजवंशजा ॥ ताभ्यां समं च सोऽपुत्रो राजा पुत्रार्थमम्बिकाम् । आराधयन्निराहारो दर्भशायी व्यधात्तपः ॥ ततः सा तं तपस्तुष्टा स्वप्ने दत्त्वा फलद्वयम् । दिव्यं समादिशत्साक्षाद्भवानी भक्तवत्सला ॥ उत्तिष्ठ देहि दारेभ्यो भक्ष्यमेतत्फलद्वयम् । ततो राजन्प्रवीरौ ते जनिष्येते सुतावुभौ ।। इत्युक्त्वान्तर्दधे गौरी प्रबुद्धः स च भूपतिः । ननन्द प्रातरुत्थाय हस्ते पश्यन्नुभे फले ॥ स्वप्नेन तेन चानन्द्य वर्णितेन परिग्रहम् । स्नातो मृडानीमभ्यर्च्य चकार व्रतपारणम् ॥ नक्तं चोपेत्य तां पूर्व राज्ञीमधिकसंगमाम् । फलमेकं ददौ तस्यै सा च तद्बुभुजे तदा ।। ततस्तन्मन्दिरे तस्याभुवास स नृपो निशि । तत्पितुर्मत्रिमुख्यस्य निजस्य किल गौरवात् ।। तयात्र निदधे संप्रत्यासशय्याशिरोन्तिके । द्वितीयस्याः कृते देव्या द्वितीयं कल्पितं फलम् ॥ ६३ सुप्तस्यान नृपस्याथ राज्ञी साधिकसंगमा । उत्थायालन एव द्वाविच्छन्ती सदृशौ सुतौ ।। शीर्षान्ताद्भक्षयामास द्वितीयमपि तत्फलम् । निसर्गसिद्धो नारीणां सपत्नीपु हि मत्सरः ।। प्रातश्चोत्थाय चिन्वानं तत्फलं तं महीपतिम् । मयैव तत्फलं भुक्तं द्वितीयमिति साब्रवीत् ॥ ततः स राजा विमना निर्गत्यातीय वासरम् । नक्तं तस्या द्वितीयस्या देव्या वासगृहं ययौ । ६७ तत्र तत्फलमेकं तां याचमानां च सोऽब्रवीत् । सुप्तस्य मे तदप्यमात्सपत्नी ते छलादिति ॥ ६८ ततः सा तनयोत्पत्तिहेतुमप्राप्य तत्फलम् । बभूव काव्यालंकारा राज्ञी तूष्णीं सुदुःखिता ।। ६९ गच्छत्स्वथ दिनेष्वत्र राज्ञी साधिकसंगमा । सगर्भाभूदसूताथ काले द्वौ युगपत्सुतौ ।। राजापि स तदुत्पत्तिफलितस्वमनोरथः । नन्दति स्म परित्यागसेनः कृतमहोत्सवः ॥ ७१ तयोश्च सुतयोयेष्ठमिन्दीवरनिभेक्षणम् । नाम्नेन्दीवरसेनं स नृपश्चक्रेऽद्भुताकृतिम् ॥ विदधे च कनीयांसमनिच्छासेनमाख्यया । तज्जनन्या यतो भुक्तं फलं तत्तदनिच्छया ॥ अथात्र तस्य राज्ञी सा द्वितीया भूमिपस्य तत् । आलोक्य काव्यालंकारा सामर्पा समचिन्तयत् ॥ ७४ अहो अहं सुतप्राप्तेः सपत्न्या वञ्चिततया । तदेतस्या मयावश्यं कार्या मन्युप्रतिक्रिया विनाश्यौ तनयावेतावेतदीयौ स्वयुक्तितः । इति संचिन्त्य सा तस्थौ तदुपायं विचिन्वती ॥ यथा यथा च तो तत्र ववृधाते नृपामजौ । तथा तथास्या ववृधे हृदये वैरपादपः ॥ क्रमेण यौवनस्थौ च तो विज्ञापयतः स्म तम् । राजपुत्रौ स्वपितरं जिगीपू भुजशालिनौ ॥ अस्त्रेषु शिक्षितो तावदावां संप्राप्तयौवनौ । तद्भुजान्विफलानेतान्विभ्रतौ कथमावहे ।। क्षत्रियस्याजिगीपस्य धिग्वाहू धिक्च यौवनम् । अतोऽनुजानीह्यधुना तात दिग्विजयाय नौ ।। इति सून्वोर्वचः श्रुत्वा राजा हृष्टोऽनुमन्य सः । यात्रारम्भं परित्यागसेनः संविदधे तयोः ।। यद्यत्र संकटं जातु युवयोः स्यात्तदाम्विका । स्मर्तव्यातिहरा देवी तया दत्तौ हि मे युवाम् ॥ इत्युक्त्वा च स तौ राजा यात्रायै प्राहिणोत्सुतौ । युक्तौ सैन्यैः ससामन्तैर्जनन्या कृतमगलौ ।। निज मविप्रधानं च पश्चान्मातामहं तयोः । प्रज्ञासहायं व्यसृजन्नाम्ना प्रथमसंगमम् ।। अथ तौ राजपुत्रौ द्वौ सवलौ भ्रातरौ क्रमात् । गत्वा प्राची दिशं पूर्व जिग्यतुः प्राज्यविक्रमौ ।। ततोऽप्रतिहतौ वीरौ मिलितानेकपार्थिवौ । जेतुं सिद्धप्रतापौ तौ जग्मतुर्दक्षिणां दिशम् ॥ तां च वाती तयोः श्रुत्वा पितरौ तौ ननन्दतुः । जज्वालापरमाता तु सान्तर्विद्वेपवहिना ॥ एताभ्यां भुजदर्पण पृथ्वी जित्या निहत्य माम् । राज्यं मदीयं स्वीकर्तु मत्पुत्राभ्यां विचिन्तितम् ॥ ८ तदयं मयि भक्ताश्चेत्तदेतावत्र मत्सुतौ । अविचार्यैव युष्माभिर्निहन्तव्यावुभावपि ॥ ८९ इति तत्कटकस्थेभ्यः सामन्तेभ्यस्ततः शठा । राजादेशं तदा राज्ञी तन्नाग्नवाभिलिख्य सा॥ संधिविग्रहकायस्थेनाहृतेनार्थसंचयैः । उपांशु काव्यालंकारा व्यसृजहेसहारकम् ।। ९१ स च गुप्तं तयोर्गत्वा कटकं राजपुत्रयोः । सामन्तेभ्यो ददौ तेभ्यस्तॉल्लेसॉल्लेसहारकः । ७९ ८० ८१ ८४ ९० ९२ ·९४ १०९ ११० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४२। ते वाचयित्वा तान्सर्वे राजनीति सुकर्कशाम् । विचिन्य तां प्रभोराज्ञामनुल्लयामवेय च ॥ ९३ रात्रौ मिलित्वा संमन्य निहन्तुं तौ नृपालजौ । विवशा निश्चयं चक्रुस्तद्गुणावर्जिता अपि ।। तञ्च बुदैव तन्मध्यादेकस्य सुहृदो मुसात् । तौ स मातामहो मन्त्री राजपुत्रौ सह स्थितः ॥ योधयित्वा यथातत्त्वमारोप्य वरवाजिनोः । अपसारितवान्गुप्तं तत्कालं कटकात्ततः ।। ९६ तेनापसारितौ तौ च ब्रजन्तौ निशि तातौ । विन्ध्याटवीं विविशतुर्मार्गाज्ञानानृपालजौ ९७ तत्र रानावतीतायां कमात्प्रक्राम्यतोस्तयोः । मध्याह्नेऽतिपाक्रान्तौ यो पञ्चत्वमापतुः ।। ९८ स च मातामहो वृद्धः क्षुत्तृष्णाशुष्कतालुकः । व्यपद्यतातपक्लान्तः श्रान्तयोः पश्यतोस्तयोः ।। ९९ अनागसौ कथं पित्रा गमितौ स्वो दशामिमाम् । सकामां कुर्वता तां नौ दुष्टामपरमातरम् ।। १०० इति तौ तत्र शोचन्तौ दुःसितौ भ्रातरौ ततः । प्राक्पित्रैवोपदिष्टां तां देवीं ध्यतुरम्बिकाम् ॥ १०१ संस्था ध्यानप्रभावेण शरण्यायास्तदैव तौ । विगतक्षुत्वमतृपौ वलिनौ च बभूवतुः ।। ततस्तत्प्रत्ययाश्वस्तावविज्ञातपथश्रमौ । तामेव ययतुर्दष्टुं विन्ध्यकान्तारवासिनीम् ।। १०३ सन्न प्राप्तौ तदने च भ्रातरौ तावुभावपि । प्रारभेतां निराहारौ तामाराधयितुं तपः ।। १०४ अत्रान्तरे च ते तत्र सामन्ताः कटके स्थिताः । संभूय यावदायान्ति तयोः पापं चिकीर्पवः ।। १०५ तावत्कचिन्न ददृशुर्विचिन्वन्तोऽपि सर्वतः । तौ समातामही कापि राजपुत्रौ पलायितौ ॥ १०६ ततश्वाशकय तं मन्त्रभेदं सर्वेऽपि ते भयात् । राज्ञस्तस्य परित्यागसेनस्यान्तिकमाययुः ।। १०७ प्रदर्य तस्मै लेसांश्च यथावृत्तं तमब्रुवन् । सोऽथ बुद्ध्वा तदुभ्रान्तः क्रुद्धस्तानेवमब्रवीत् ॥ १०८ नैते मत्प्रहिता लेसा इन्द्रजालं किमप्यदः । यूयं च न किमेतावदपि जानीथ वालिशाः ।। यदनल्पतपःप्राप्तावहं हन्मि कथं सुतौ । युप्मामिस्तौ हतावेव सुकृतैः खैस्तु रक्षितौ ॥ मातामहेन च तयोर्दर्शितं मनिताफलम् । इत्युक्त्वा तास सामन्तान्कायस्थं कूटलेसकम् ।। तं पलायितमप्याशु खशक्त्यानाय्य भूपतिः । सम्यक्पृष्ट्वा यथावृत्तं यथावन्निगृहीतवान् । भायर्या च काव्यालंकारां ताहकार्यविधायिनीम् । भूगृहे स निचिक्षेप पापां तो पुत्रघातिनीम् ॥ ११३ अविचार्य तु पर्यन्तमतिद्वैपान्धया धिया । सहसा हि कृतं पापं कथं मा भूद्विपत्तये ।। ११४ ये च ते राजपुत्राभ्यां सह गत्वाभ्युपागताः । सामन्तास्तानिवार्यान्यांस्तत्पदे स नृपो व्यधात् ॥ ११५ तस्थौ च वार्तामन्विष्यन्सततं पुत्रयोस्तयोः । तन्मात्रा सह दुःसा” धर्मासक्तोऽम्बिकां स्मरन् ॥ ११६ तावञ्च राजपुत्रस्य तपसा सानुजस्य सा । तस्येन्दीवरसेनस्य तुष्टाभूद्विन्ध्यवासिनी ।। दत्त्वा च सङ्गं स्वप्ने सा साक्षादेवं तमादिशत् । अस्य प्रभावात्सद्गस्य शत्रूओष्यसि दुर्जयान ॥ चिन्तयिष्यसि यत्किचित्तच संपत्स्यते तव । द्वावप्येतेन च युवामिष्टसिद्धिमवाप्स्यथः ॥ इत्युक्त्वान्तहितायां च देव्यां तस्यां प्रबुध्य सः। तत्रेन्दीवरसेनस्तं हस्तस्थं सङ्गमैक्षत ।। अथ सङ्गेन तत्स्वप्नवर्णनेन च सोऽनुजम् । आश्वास्य चक्रे तयुक्तः प्रातर्वन्येन पारणम् ॥ १२१ ततः प्रणम्य देवीं तां तत्प्रसादहृतमः । हृष्टस्तत्सद्गहस्तश्च समं भ्रात्रा ययौ ततः ।। गत्वा च दूरं स प्रापदेकं पुरवरं महत् । कुर्वाणं मेरुशिसरभ्रान्ति हेममयैहैः ।। तत्र रौद्रं ददर्शकं प्रतोलीद्वारि राक्षसम् । पप्रच्छ तं च वीरोऽस्य पुरस्यारयां पति च सः॥ इदं शैलपुरं नाम नगरं राक्षसाधिपः । अध्याले यमदंष्ट्रास्यः स्वामी नः शत्रुमर्दनः ।। इत्युक्ते रक्षसा तेन यमदंष्ट्रजिघांसया । तत्रेन्दीवरसेनोऽथ स प्रवेष्टुं प्रवृत्तवान् ।। निरन्धन्तं च तं द्वाःस्थं राक्षसं स महाभुजः । एकसङ्गप्रहारेण गिरदिछत्त्वा न्यपातयत् ।। तं हत्वा राजभवनं प्रविश्यान्तर्ददर्श सः । शूरः सिंहासनस्थं तं यमदंष्ट्रं निशाचरम् ॥ दंष्ट्रापोरमसं वामपार्धस्थितवरागनम् । आश्रितेतरपार्श्व च कुमार्या दिव्यरूपया ।। दृष्ट्वा च सोऽम्बिकादत्तसङ्गहतो रणाय तम् । आहूतवान्स चोत्तस्थौ सङ्गमाकृष्य राक्षसः॥ प्रवृत्ते च तयोयुद्ध छिन्नश्छिन्नोऽध रक्षसः । तस्येन्दीवरमेनेन मूर्धा मुहुरजायत । ११२ ११७ ११८ ११९ १२० १२२ १२३ १२४ १२८ १२९ १३१ ·तरङ्ग:८11 रलममालम्बका ७॥ तां तस्य मायामालोक्य तत्पार्थस्थितया तया । कुमार्या कृतसंज्ञः सन्दर्शनेनानुरक्तया ॥ स राजपुत्रश्छित्त्वैव रक्षसस्तस्य तच्छिरः । भूयः खड्गप्रहारेण लघुहस्तो द्विधाकरोत् ।। १३३ तयास्य नष्टमायस्य रक्षसः प्रतिमायया । नाजायत पुनर्मूर्धा तेन रक्षो व्यपादि तत् ।। १३४ हते तस्मिन्प्रहृष्टे ते तद्वरस्त्रीकुमारिके । सानुजो राजपुत्रोऽसावुपविश्याथ पृष्टवान् ॥ १३५ आसीरिकमीदृशेऽमुष्मिन्पुरे द्वाःस्थैकरक्षितः । राक्षसोऽयं युवां के च हतेऽस्मिन्कि च हृष्यथः ॥ १३६ एतच्छ्रुत्वा तयोर्मध्यात्कुमारी सा जगाद तम् । अस्मिशैलपुरे वीरभुजो नामाभवन्नृपः ॥ एपा मदनदंष्ट्रेति भार्या तस्य स चामुना । मायया राक्षसेनैत्य यमदंष्ट्रेण भक्षितः ॥ १३८ प्रस्तः परिच्छदश्चास्य सुरूपेति न भक्षिता । एका मदनदंष्ट्रपा भार्या च विहितासनः ।। १३९ ततो विविक्ते रम्येऽस्मिन्पुरे निर्माय काञ्चनान् । गृहानेयोऽनया क्रीडन्नास्तापास्तपरिच्छदः । १४० अहं च खगदंष्ट्राख्या कनीयस्यस्य रक्षसः । भगिनी कन्यका दृष्टे त्वयि सद्योऽनुरागिणी ।। १४१ अतो हतेऽस्मिन्हृष्टेयमहं च तदिहाधुना । उपयच्छस्व मामार्यपुत्र प्रेमसमर्पिताम् ।। १४२ एवमुक्तवती खड्गदंष्ट्र स परिणीतवान् । तामिन्दीवरसेनोऽथ गान्धर्वविधिना तदा ।। १४३ तस्थौ चात्रैव नगरे देवीखङ्गप्रभावतः । चिन्तितोपनमद्भोगः कृतदारोऽनुजान्वितः ।। १४४ एकदा च कनीयांसं भ्रातरं व्योमगामिनि । स्वखगचिन्तारत्नस्य प्रभावाख्याननिर्मिते ।। १४५ विमाने वीरमारोप्य सोऽनिच्छासेनमश्रमात् । प्राहिणोदन्तिकं पित्रोः स्वोदन्तावेदनाय तम् ।। १४६ सोऽपि गत्वा विमानेन तेन क्षिप्राद्विहायसा । पुरीमनिच्छासेनस्तां पितुः प्रापदिरावतीम् ।। १४७ तत्र तौ नन्दयामास पितरौ दर्शनेन सः । तीव्रदुःखातपक्लान्तौ चकोराविव चन्द्रमाः॥ १४८ उपेत्य चाङ्गिपतितः पर्यायालिङ्गितस्तयोः । निरास पृच्छतोः शङ्का भ्रातृकल्याणवार्तया ।। १४९ शशंस से च वृत्तान्तमेतयोः पुरतोऽखिलम् । आपातदुःसं सौख्यान्तं भातुरासन एव च ॥ १५० शुश्राव चात्र विहितं तादृशं पापया तया । द्वेपेणापरमात्रा तदासनाशाय कैतवम् ।। १५१ तत्तः पित्रोत्सववता युक्तो मात्रा च निर्वृतः । तस्थावनिच्छासेनोऽन पूज्यमानो जनेन सः॥ १५२ याते कतिपयाहे च दृष्टदुःस्वाशङ्कितः । भ्रातरं प्रति सोत्कश्च पितरं स व्यजिज्ञपत् ।। १५३ गच्छामि युष्मदुत्कण्ठामभिधायानयाम्यहम् । आर्येन्दीवरसेनं तमनुजानीहि तात माम् ।। १५४ तच्छ्रुत्वानुमतस्तेन पित्रा पुत्रोत्सुकेन सः । जनन्या च विमानं स्वं तदेवारुह्य सत्वरः ।। १५५ प्रायादनिच्छासेनस्तव्योम्ना शैलपुरं पुरम् । प्रातश्च तत्र प्राविक्षत्वभ्रातुस्तस्य मन्दिरम् ॥ ददर्श तत्र निःसंझं पतितस्थितमग्रजम् । रुदत्योरन्तिके खगदंष्ट्रामदनदंष्ट्रयोः ।। १५७ किमेतदिति संभ्रान्तं पृच्छन्तं तमधोमुखी । जगाद खगदंष्ट्रा सा निन्दितापरया तया ॥ १५८ त्वय्यस्थिते मयि सातुं गतायामेकदानया । बद्धातायं सहारस्त रहो मदनदंष्ट्रया ।। १५९ क्षणात्स्नात्वागता चाहं साक्षादेनं तथा स्थितम् । एतया युक्तमद्राक्षं वाचा च निरभर्सयम् ॥ १६० सतोऽनुनीताप्येतेन नियत्येवाविलयया । ईय॑या मोहितात्यर्थमहमेवमचिन्तयम् ।। १६१ अहो अगणयित्वैव मामयं भजतेऽपराम् । जानेऽस्य खगमाहात्म्यकृतो दर्पोऽयमीदृशः ।। सदस्य गोपयाम्येनमिति संचिन्य मूढया । एतत्सङ्गो निशि क्षिप्तः सुप्तेऽस्मिन्दहने मया ।। २६३ कलङ्कितश्च खगोऽसौ गतश्चैप दशामिमाम् । अनुतप्तास्मि चाकुटा ततो मदनदंष्ट्रया ।। १६४ अर्थतस्यां च मयि च द्वयोः शोकान्धचेतसोः । मरणाध्यवसायिन्योरागतस्त्वमिहाधुना ॥ १६५ तगृहाण त्वमेवैतत्सङ्गं निस्त्रिंशकर्मिकाम् । अत्यतजातिधर्मा मामेतेनैव निपातय ।। इत्युक्तः स तयानिच्छासेनोऽन भ्रातृजायया । तापावध्यां मत्या तां छेत्तुमैच्छनिजं शिरः ।। मैवं कार्मूितो नायं राजपुत्र तयाप्रजः । सङ्गप्रमादकोपेन देव्या त्वेप विमोहितः ।। १६८ अस्यां च सगदंष्ट्रायां मन्तव्या नापराधिता । यतः शापावतीर्णानामेतद्धस्तविम्भितम् ।। एते चास्य तव भ्रातुः पूर्वभार्ये उभे अपि । तत्प्रसादय तामेव देवीममिमतामय ॥ । १६९ ·१७४ ॥ १७९ ......... १८५ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ४२॥ इति तत्कालमुद्भूतामन्तरिक्षात्सरखतीम् । श्रुत्वा निववृतेऽनिच्छासेनः स मरणोद्यमात् ॥ आरुह्येव विमानं तद्गृहीत्वाग्निकलङ्कितम् । सङ्गं तं विन्ध्यवासिन्याः पादमूलं जगाम सः ।। १७२ तत्र मू|पहारेण तोपयिष्यन्नुपोपितः । देवी तामुगतामेतां गगनादझुणोद्गिरम् ।। १७३ मा पुत्र साहसं कार्गिच्छ जीवतु तेऽप्रजः। जायतां निर्मलः सङ्गो भक्त्या तुष्टा ह्यहं तव ।। एतद्दिव्यं वचः श्रुत्वा तत्क्षणं निष्कलङ्कताम् । प्राप्तं दृष्ट्वा करे सङ्गं कृत्वा तस्याः प्रदक्षिणम् ।। मनोरथमिवारुह्य विमानं सिद्धमाशुगम् । आजगामोत्सुकोऽनिच्छासेनः शैलपुरं स तत् ॥ तत्र दृष्ट्वोत्थितं सद्यो लब्धसंज्ञं तमग्रजम् । जग्राह पादयोः साश्रुः कण्ठे सोऽप्येनमग्रहीत् ॥ १७७ त्वया नौ रक्षितो भर्तेत्युभे ते पादयोस्ततः । निपत्य भ्रातृजाये तमनिच्छासेनमूचतुः ।। १७८ अथेन्दीवरसेनाय पृच्छते सोऽग्रजाय तत् ।... । नाक्रुध्यत्सङ्गदंष्ट्रायै भ्रातर्यस्मिंस्तुतोप च ॥ शुनाव चैतस्य मुसात्पितरौ दर्शनोत्सुकौ । मायामपरमात्रा च कृतां तां तद्वियोगदाम् ।। ततो भ्रातापितं सगं गृहीत्वा तत्प्रभावतः । ध्यातोपनतमारुह्य विमानं सुमहच सः॥ १८२ सहेममन्दिरो भार्याद्वयेन सह सानुजः । तामिन्दीवरसेनः स्वां पुरीमागादिरावतीम् ॥ १८३ तत्रावतीर्य नभसो विस्मयालोकितो जनैः । राजवेश्म पितुः पार्श्व विवेश सपरिच्छदः॥ १८४ तथाभूतश्च पितरं तं दृष्ट्वा मातरं च सः । पपात पादयोश्चाश्रुधाराधौतमुसस्तयोः ।। तौ च तं सहसा दृष्टं पुत्रमाश्लिप्य सानुजम् ! अमृतेनेव सिक्ताङ्गौ तापनिर्वाणमीयतुः॥ १८६ दिव्यरूपे च तद्भार्ये कृतपादामिवन्दने । सुपे उभे ते पश्यन्तौ हृष्टावभिननन्दतुः ।। १८७ कथाप्रसङ्गाद्बुद्ध्वा च तस्य ते पूर्वनिर्मिते । दिव्यवाकथिते भार्ये ययतुस्तौ परां मुदम् ।। विमानगतिसौवर्णमन्दिरानयनादिना । प्रभावेण सुतस्यास्य विस्मयेन ननन्दतुः ॥ ततस्त्राभ्यां स सहित: पितृभ्यां सपरिग्रहः । आस्तेन्दीवरसेनोऽन प्रदत्तजनतोत्सवः ।। १९० एकदा च परित्यागसेनं तं जनकं नृपम् । विज्ञप्य सानुजः प्रायात्पुनर्दिग्विजयाय सः ।। १९१ सङ्गप्रभावाजित्वा च पृथ्वी कृत्नां महाभुजः । आययौ हेमहस्त्यश्वरनान्याहृत्य भूभुजाम् ।। अवाप नगरी तां च निजां विजितया भयात् । अनुयात इचोद्भूतसैन्यधूलि निभा वा ॥ प्रविश्य राजधानी च पित्रा प्रत्युद्गतोऽथ सः । जननी नन्दयामास सानुजोऽधिकसंगमाम् ॥ संमान्य राजलोकं च स्वभार्याखजनान्वितः । तत्रेन्दीवरसेनस्तत्प्रमोदेनानयद्दिनम् ।। अन्येास्तत्करद्वारेणार्पयित्वा च मेदिनीम् । पिने स राजपुत्रः स्वामकस्माजातिमस्मरत् ।। ततः सुप्तप्रवुद्धाभो जनकं तमुवाच च । मया जातिः स्मृता तात तदिदं शृणु वच्मि ते ॥ अस्ति मुक्तापुरं नाम सानौ हिमवतः पुरम् । तत्रास्ति मुक्तासेनाख्यो राजा विद्याधरेश्वरः॥ कम्युवत्यमिधानायां देव्या तस्य सुतौ क्रमात् । जातौ द्वौ पद्मसेनश्च रूपसेनश्च सद्गुणौ ।। पद्मसेनं तयोः प्रेम्णा स्वयं वृतवती पतिम् । कन्यादित्यप्रभा नाम विद्याधरवरात्मजा ।। तद्बुद्ध्वा तद्वयस्यापि नाम्ना चन्द्रवती स्वयम् । एत्यावृणीत कामार्ता तं विद्याधरकन्यका ।। द्विभार्यः स तदा पद्मसेनो नित्यमसिद्यत । सपत्नीसेय॑यादित्यप्रभया भार्यया तया ॥ ईन्धिभार्याफलहं सोढुं शक्नोमि नान्वहम् । तपोवनाय गच्छामि निर्दस्यास्य शान्तये ॥ तत्तात देहि मेऽनुज्ञामिति निर्वन्धतो मुहुः । जनकं पद्मसेनः सं मुक्तासेनं जगाद सः॥ सोऽपि तं तद्हरुद्धः सभार्यमशपत्पिता । किं से तपोवनं गत्वा मर्त्यलोकमवामुहि ॥ तपा कलहासत्ता भार्यादित्यप्रभा तन । राक्षसी योनिमासाद्य त्वदायैव भविष्यति ॥ द्वितीया चन्द्रवत्येपा त्ययि रजातिवल्लभा । राजस्वी राक्षसी भूत्वा भूमौ त्वां प्राप्स्यति प्रियम् ॥ २०० सामिलापोऽनुसतु त्वां ज्येष्ठं यक्षितो मया । तदेप रूपसेनोऽपि भावी भ्रातैव तत्र ते ।। द्विमा ८i किंचिद्दुःसं तत्राप्यवाप्स्यसि । एवमुक्त्वा विरम्येत्थं नापान्तमकरोत्स नः ।। १८८ १८९ १९२ १९३ १९४ १९५ १९६ १९७ १९८ १९९ २०१ २०२ २०३ २०४ २०१ २०६ २०८ ·तरङ्गः ९.] रतप्रभालम्बकः ७१ १९५ ॥ राजपुत्रो भुवञ्जित्वा पृथ्वी पित्रोः प्रदास्यसि । यदा तदा सहामीभिर्जातिं स्मृत्वा विमोक्ष्यसे ।। इति पित्रोदितस्तेन पद्मसेनो निजेन सः । तत्कालं सह तैरन्यैर्मर्त्यलोकमवातरत् ।। २११ स पद्मसेनस्तातायमहं जातः सुतस्तव । नाम्नेन्दीवरसेनोऽत्र कर्तव्यं च कृतं मया ॥ २१२ योऽपरो रूपसेनश्च विद्याधरकुमारकः । अनिच्छासेन इत्येव जातः सोऽनुज एव मे २१३ या सादित्यप्रभा भार्या या च चन्द्रावतीति मे । विद्धि ते द्वे इमे सगदंष्ट्रामदनदंष्ट्रिके ।। २१४ इदानी चायमवधिः प्राप्तः शापस्य सोऽस्य नः । तद्गजामो वयं तात निजं वैद्याधरं पदम् ॥ २१५ इत्युक्त्वा स समं भार्याभ्रातृभिः स्मृतजातिभिः । त्यक्त्वैव मानुषी मूर्ति भूत्वा विद्याधराकृतिः ॥ २१६ प्रणम्य पित्रोचरणौ कृत्वाङ्के दयिताद्वयम् । सानुजः प्रययौ व्योम्ना निजं वैद्याधर पुरम् ।। २१७ तत्राभिनन्दितः पित्रा मुक्तासेनेन सन्मतिः । मातृनेत्रोत्सवो भ्रात्रा रूपसेनेन संगतः ॥ २१८ उवास पद्मसेनोऽसौ भूयोऽनाविष्कृतेय॑या । आदित्यप्रभया चन्द्रवत्या च सह निर्वृतः ।। २१९ इत्येतां गोमुखो रम्यां कथयित्वा कथां पथि । नरवाहनदत्तं तमुवाच सचिवः पुनः ।। २२० इत्थं स्यान्महतामेव महालेशस्तथोदयः । अन्येपां तु कियान्देव क्लेशो वाप्युदयोऽपि वा ।। २२१ त्वं तु रत्नप्रभादेवीविद्याशक्त्यानुपालितः । कर्पूरिकां राजसुतामक्लेशात्तामवाप्स्यसि ।। २२२ इति नरवाहनदत्तः श्रुत्वा सुमुखस्य गोमुसस्य मुसात् । प्राकामपथि तस्मिन्नज्ञातपरिश्रमः स तत्सहितः ॥ २२३ गच्छंश्च तत्र कलकूजितराजहंसमच्छं सुधासरसशीतलभूरिवारि । आम्रावलीपनसदाडिमरम्यरोधः सायं सरो विकचवारिजमाससाद ।। २२४ तस्मिन्नात्वा हिमगिरिसुताकान्तमभ्यर्च्य भक्त्या कृत्वाहारं सुरभिमधुराखादहृद्यैः फलैस्तैः । सख्या सार्ध मृदुकिसलयास्तीर्णशय्याप्रसुप्तस्तत्तीरे तां रजनिमनयत्सोऽत्र वत्सेशसूनुः ।। २२५ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बकेऽष्टमस्तरङ्गः । नवमस्तरङ्ग । २ ७ ८ ततः प्रातः सरस्तीरात्तस्मादुत्थाय मन्त्रिणम् । नरवाहनदत्तस्तं गोमुख प्रस्थितोऽब्रवीत् ।। वयस्य जाने काप्यद्य रात्र्यन्ते धवलाम्बरा । कुमारी दिव्यरूपा मामेत्य स्वप्नेऽभ्यधादिदम् ॥ निश्चिन्तो भव वत्स त्वमितः शीघ्रमवाप्स्यसि । अब्धेस्तीरे वनान्तःस्थमाश्चर्य नगरं महत् ॥ विश्रान्तस्तत्र चाक्लेशात्प्राप्य कर्पूरसंभवम् । पुरं कर्पूरिकां प्राप्स्यस्यत्र तां राजकन्यकाम् ॥ इत्युक्त्वा मां तिरोऽभूत्सा प्रबुद्धश्चास्मि तत्क्षणम् । एवं तमुक्तवन्तं च प्रीतः प्रोवाच गोमुखः ।। देवैरनुगृहीतस्त्वं देव कि तेऽस्ति दुष्करम् । तनिश्चितमकृच्छ्रेण तव सेत्स्यत्सभीप्सितम् ।। एवमुक्तवता तेन गोमुसेन समं पथि । नरवाहनदत्तोऽत्र स प्रायात्सत्वरस्ततः ॥ क्रमात्प्रापञ्च जलधेरुपकण्ठगतं स तत् । अद्रिकूटनिभाहालमतोलीगोपुरान्वितम् ।। मेवाभसर्वसौवर्णराजमन्दिरराजितम् । नगरं विपुलाभोगं भूमण्डलमिवापरम् ।। प्रविश्य तत्र विपणीमार्गेण स ददर्श च । काष्ठयन्त्रमयं सर्व चेष्टमानं सजीववत् ।। पणिग्विलासिनीपौरजनं जनितविस्मयम् । विज्ञायमानं निर्जीव इति वाग्विरहात्परम् ।। क्रमाश गोमुसससः सोऽन्तिकं राजयेश्मनः । प्राप तादृशमेवात्र हस्त्यश्वादि विलोकयन् ।। विवेश चास्य सौवर्णपुरमस्तकशोभिनः । अभ्यन्तरं ससचिवः साश्चर्यो राजसद्मनः ।। तर यन्त्रप्रतीहारवारनारीपरिश्रितम् । जडानां स्पन्दने हेतुं तेषां चेतनमेककम् ।। इन्द्रियाणामिवामानमधिष्ठातृतया स्थितम् । रत्नसिंहासनासीनं भव्यं पुरुषमैक्षत ॥ सोऽपि तं पुरुपो दृष्ट्वा चोत्तमाकृतिमुत्थितः । विधाय स्वागतं स्वस्मिन्नुपावेशयदासने ॥ पप्रच्छ चोपविश्याने कः कथं फिममानुपाम् । मामात्मना द्वितीयः सन्निमा प्रामो भवानिति ।। ९ ११ १२ १३ १५ १६ ·२० २२ १९६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४३1 ततः सोऽपि स्ववृत्तान्तं निवेद्य तमशेषतः । नरवाहनदत्तस्तं प्रहं पप्रच्छ पूरुपम् ।। १८ फस्त्वं किं चेदमाश्चर्य पुरं ते भद्र कथ्यताम् । तच्छ्रुत्वा स पुमान्वक्तुं स्वोदन्तमुपचक्रमे ॥ . १९ अस्ति काञ्चीति नगरी गरीयोगुणगुम्फिता । काञ्चीव वसुधावध्वाः सदलंकृतितां गता। तस्यां बाहुवलाख्योऽस्ति काश्यां ख्यातो महीपतिः । कोपे वद्धा कृता येन चलापि श्री जार्जिता ॥२१ तस्य राष्ट्रे नृपस्यावां तक्षाणौ भ्रातरावुभौ । मयप्रणीतदादिमायायत्रविचक्षणौ ॥ ज्येष्ठः प्राणधरो नाम वेश्याव्यसनविप्लुतः । अहं कनिष्ठस्तद्भक्तो नाम्ना राज्यधरः प्रभो ॥ २३ तेन भुक्त्वा धनं पित्र्यं मद्भ; स्वं च किंचन । भुक्तं मदर्जितमपि स्नेहाट्टैणार्पितं मया ॥ २४ ततोऽपि सोऽतिव्यसनी वेश्यार्थार्थजिहीर्पया । रज्जुयश्रवहं दारुमयं हंसयुगं व्यधात् ।। २५ तद्धंसयुगलं रजुघट्टनप्रेरितं निशि । राज्ञो बाहुवलस्यात्र कोशाधनप्रयोगतः ।। २६ गवाक्षेण प्रविश्यान्तश्चच्या पटलके स्थितम् । आदायाभरणं तस्य मद्धातुर्ग्रहमागमत् ॥ तच्च विक्रीय सोऽभुत मज्येष्ठः सह वेश्यया । तथैवाहर्निशं कोपममुष्णात्स च भूपतेः ।। २८ वार्यमाणोऽपि च मया नाकार्याब्यरमत्ततः । को हि मार्गममार्ग वा व्यसनान्धो निरीक्षते ॥ २९ तथा च मुष्यमाणेऽपि रात्रिष्वचलितार्गले । निर्मूषके राजगजे दिनानि कतिचिद्भयात् ॥ विचिन्वन्प्रत्यहं तूष्णी परितप्तोऽधिकाधिकम् । तद्भाण्डागारिको गत्वा स्फुटं राज्ञे न्यवेदयत् ।। ३१ राजापि तं तथान्यांश्च रक्षकालाग्रतो निशि । कोपान्तः स्थापयामास तत्र तत्त्वमवेक्षितुम् ।। ३२ ते निशीथे प्रविष्टौ तौ गवाक्षेणात्र रक्षकाः । मद्धाठ्यहंसौ द्वावपश्यन्रज्जुघट्टितौ ।। ३३ यत्रयुक्तिपरिभ्रान्तौ चञ्चपात्तविभूपणौ । छिन्नरज्जू अगृहूंश्च राज्ञे दर्शयितुं प्रगे ॥ ३४ तत्कालं च स मद्धाता ज्येष्ठोऽवादीत्ससंभ्रमः । भ्रातर्गृहीतौ हंसौ द्वौ मदीयौ गक्षरक्षिमिः ॥ ३५ रजुर्हि शिथिलीभूता यत्रे सस्ता च कीलिका । तस्मादितोऽपसर्तव्यमधुनैवावयोर्द्वयोः ॥ चौराविति निगृह्णीयात्प्रातर्बुवा नृपो हि नौ । आवामेव हि विख्यातौ मायायन्त्रविदावुभौ ॥ वातयत्रविमानं च तन्ममास्तीह मक्षु यत् । योजनाष्टशती याति सकृत्महतकीलिकम् ॥ ३८ तेन दूर व्रजावोऽद्य विदेशमपि दुःखदम् । पापे कर्मण्यवज्ञातहितवाक्ये कुतः सुखम् ।। यन्मया न कृतं वाक्यं तव दुष्कृतबुद्धिना । तस्यैप पाकः प्रसृतो योऽयं त्वय्यप्यपापिनि ।। एवमुक्त्वा समारोहद्विमानं व्योमगामि तत् । स मे प्राणधरो भ्राता तदैव सकुटुम्बकः ॥ अहं तूक्तोऽपि तेनात्र नारोहं बहुमिव॒ते । ततस्तेन समुत्पत्य स प्रायात्कापि दूरतः ॥ गते प्राणधरे तस्मिन्नहमन्वर्थनामनि । प्रभाते भावि संभाव्य राजतो भयमेककः ॥ आरुह्य वकृतेऽन्यस्मिन्यातयत्रविमानके । द्रुतं ततो गतोऽभूवं योजनानां शतद्वयम् ॥ प्रेरितेन पुनस्तेन विमानेन सगामिना । ततोऽपि योजनशतद्वयमन्यद्गामहम् ॥ ततः समुद्रनैकट्यशङ्कात्यक्तविमानकः । पद्भ्यां व्रजनिह प्राप्तः शून्यं पुरमिदं क्रमात् ॥ कौतुकाच प्रविष्टोऽहं देवेदं राजमन्दिरम् । वखाभरणशय्यादिराजोपकरणान्वितम् ।। सायं चोद्यानयाप्यम्भालातो भुक्त्वा फलान्यहम् । राजशय्यागतो राबावेकाकी समचिन्तयम् ।। ४८ निर्जने किं करोमीह तत्प्रातर्यत्र कुत्रचित् । बजामीतो गतं मे हि भयं बाहुवलान्नृपात् ।। इति संचिन्त्य संसुमं निशान्ते दिव्यरूपधृत् । पुरुपो वहिणारूढः स्यप्रे मामेवमभ्यधात् ॥ इहैव भद्र वम्तव्यं गन्तव्यं नान्यतस्त्वया । आहारकाले चारुह्य स्थातव्यं मध्यमे पुरे ॥ इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्प्रंयुद्धोऽहमचिन्तयम् । कुमारनिर्मितमिदं दिव्यस्थानं सुनिश्चितम् ।। कृतश्च तेन मे स्वप्ने पूर्वपुण्यैरनुप्रहः । उत्थितोऽस्मीह नूनं हि श्रेयोऽस्ति वसतोऽत्र मे ।। इति वद्धास्थमुत्थाय कृत्वाहिकमहं स्थितः । आरुह्य यावदाहारकालेऽस्मिन्मध्यमे पुरे ।। तावद्धिरण्मयेप्वमे पात्रेपूपनतेपु मे । अपतत्याइतक्षीरशालिभक्तादिभोजनम् ।। चिन्तितं चिन्तितं चान्यन्मम भोज्यमुपानमत् । तद्भुक्त्वा चाहमभवं देवातीयेह निर्दृतः ॥ ५६ । ४० । ४४ man ·तरङ्गः ९] रत्नप्रभालम्बकः ७॥ ६० ६५ ६७ ७० ७१ ७३ ७४ ततो गृहीतैव मया स्थितिरस्मिन्पुरे प्रभो । चिन्तितोपनमद्राजभोगेन प्रतिवासरम् ।। भार्या परिच्छदो वा मे चिन्तितस्तु न तिष्ठति । तेन यन्त्रमयोऽत्रायं जनः सर्वः कृतो मया ।। इतीहागत्य तक्षापि देवैकाकी करोम्यहम् । राज्ञो लीलायितुं राज्यधरो नाम विधेर्वशात् ॥ तद्देवनिर्मितेऽमुग्मिन्भवन्तोऽद्य पुरे दिनम् । विनाम्यन्तु यथाशक्ति परिचर्यापरे मयि ।। इत्युक्त्वा तत्पुरोद्यानं तेन राज्यधरेण सः । नरवाहनदत्तोऽत्र नीयते स्म सगोमुखः ॥ तत्र वापीजलस्नातो वारिजार्चितधूर्जटिः । तां मध्यमपुराहारभूमिं च प्रापितोऽभवत् ।। घुमुजे तत्र चाहारान्ध्यातोपस्थापिताशुभान् । तेन राज्यधरेणापस्थितेन स समत्रिकः ।। ततः केनाप्यदृष्टेन प्रमृष्टाहारभूमिकः । अनु ताम्बूलभोगं स तस्थौ पीतासवः सुखम् ।। अथ चिन्तामणिप्रख्यपुरमाहात्म्यविस्मितः । भुक्त राज्यधरे नक्तं स भेजे शयनोत्तमम् ।। कर्पूरिकानवौत्सुक्यविनिद्रं चात्र तत्कथाम् । पृच्छन्तमब्रवीद्राज्यधरोऽथ शयनस्थितः ।। किं न निद्रासि कल्याणिन्प्राप्स्यस्येवेप्सितां प्रियाम् । उदारसत्त्वं वृणुते स्वयं हि श्रीरिवागना ।। प्रत्यक्षदृष्टमनेदं तथा च शृणु वच्मि ते । यः स काञ्चीपतिर्वाहुवलो राजा मयोदितः ॥ तस्यान्वर्थोऽर्थलोभाख्यः प्रतीहारोऽर्थवानभूत् । तस्य मानपरा नाम भार्याभूदूपशालिनी ॥ सोऽर्थलोभो वणिग्धर्माल्लोभाभृत्येप्वविश्वसन । वणिज्याव्यवहारेषु मध्ये भायो न्ययुत ताम् ।। सानिच्छन्त्यपि तद्वश्या वणिग्भिः संव्यवाहत् । मधुरेणाहतजना रूपेण वचनेन च ॥ गजाश्वरत्नवस्त्रादिविक्रयं यं व्यधत्त सा । तं तं सोपचयं दृष्ट्वा सोऽर्थलोभोऽन्वमोदत ।। एकदा चान कोऽप्यागादूराद्देशान्तराद्वणिक् । महान्सुखधनो नाम प्रभूताश्वादिभाण्डधृत् ।। तं बुद्धवागतं भार्यामर्थलोभोऽब्रवीत्स ताम् । वणिक्सुखधनो नाम प्राप्तो देशान्तरादिह ।। प्रिये वाजिसहस्राणि तेनानीतानि विंशतिः । चीनदेशजसद्ववयुग्मान्यगणनानि च । सद्गत्वाश्वसहस्राणि पञ्च तस्मात्त्वमानय । क्रीत्या सदस्रयुग्मानां सहस्राणि तथा दश ॥ यावदश्वसहस्रः स्वैस्तथा तैश्चापि पञ्चभिः । करोमि दर्शनं राज्ञो वणिज्यां विदधामि च ॥ एवमुक्त्वार्थलोभेन प्रेपिता तेन पाप्मना । आगान्मानपरा तस्य पार्श्व सुखधनस्य सा ।। मार्गति स्म च मूल्येन तान्वस्त्रसहितान्हयान् । रचितस्वागतात्तस्मात्तद्रूपाहृतचक्षुपः ॥ संच तां कामविवशो नीत्वैकान्तेऽब्रवीद्वणिक् । मूल्येन वस्त्रमेकं ते हयं वा न ददाम्यहम् ।। वत्स्यस्येकां निशां साकं मया चेत्तद्ददामि ते । शतानि वाजिनां पञ्चसहस्राणि च वाससाम् ।। इत्युक्त्वा सोऽधिकेनापि तां प्रार्थयत सुन्दरीम् । स्त्रीध्वनर्गलचेष्टासु कस्येच्छा नोपजायते ॥ ततः सा प्रत्यवोचत्तमेवं पृच्छाम्यहं पतिम् । अत्रापि हि स जाने मां प्रेरयेदतिलोभतः ।। इत्युक्त्वा स्वगृहं गत्वा पत्ये तस्मै तदब्रवीत् । यदुक्ता तेन वणिजा रहः सुखधनेन सा ॥ सोऽथ पापोऽर्थलोभस्तां कीनाशः पतिरब्रवीत् । प्रिये वस्त्रसहस्राणि पञ्च वाजिशतानि च ॥ एकया यदि लभ्यन्ते रात्र्या दोपस्तदत्र कः । तद्गच्छ पार्श्व तस्याद्य प्रभाते द्रुतमेष्यसि ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य भर्तुः कापुरुषस्य सा । हृदि मानपरा जातविचिकित्सा व्यचिन्तयत् ।। दारविक्रयिणं पापं हीनसत्त्वं धिगस्त्विमम् । लोभभावनया नित्यं यत तन्मयतां गतम् ।। वरं स एच भर्ता मे यो मामश्वशतैर्निशाम् । चीनपसहस्रश्च क्रीणायेकामुदारधीः ।। इत्यालोच्य न मे दोष इत्यनुज्ञाप्य तं ततः । कुभर्तारमगात्तस्य गृहं सुराधनस्य सा ॥ स च तामागतां दृष्ट्वा पृष्ट्वा बुद्धा च तत्तथा । चित्रीयमाणस्तत्प्राप्तेरमंस्तालनि धन्यताम् ।। प्राहिणोधार्थलोभाय तस्मै तत्पतये द्रुतम् । तच्छुल्कभूतानश्वांश्च वस्त्राणि च यथोदितम् ।। उवास च तया साकं पूर्णकामः स तां निशाम् । मूर्तयेव चिरप्राप्तनिजसंपत्फलश्रिया ।। प्रातश्चादायकान्भृत्यानर्थलोभेन नित्रपम् । ष्टीवेन तेन प्रहितासाथ मानपराप्रपीन् ।। विक्रीता संगतान्येन भूत्वा तस्य कथं पुनः । भार्या भवामि निर्लजः स यथा किमहं तथा ७७ ७८ ७९ ८२ ८८ ८१ ९१ ९२ ९३ ९४ २७ ·न १०० १०७ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४३। यूयमेव मम धूत यद्येतच्छोभतेऽधुना । तद्यात येन क्रीतास्मि स एव हि पतिर्मम ॥ ९६ इत्युक्तास्ते तया भृत्यास्ततो गत्वा तथैव तत् । अब्रुवन्नर्थलोभाय वाक्यं तस्या अधोमुखाः ॥ स तच्छ्रुत्वा वलादैच्छदानेतुं तां नराधमः । ततो हरवलो नाम वयस्यस्तमभापत ॥ न सा सुखधनात्तस्मादानेतुं शक्यते त्वया । प्रवीरस्य न तस्याने तव पश्यामि धीरताम् ॥ ९९ स हि त्यागानुरागिण्या नार्या शूरीकृतस्तया । वली च वलिभिश्चान्यैर्युक्तो मित्रैः सहागतः ॥ त्वं तु कार्पण्यविक्रीतविविक्तदयितोज्झितः । अवमाननिरुत्साहो गर्हितः क्लीयतां गतः ।। न च स्वतो वली तादृड् न च मित्रवलान्वितः । तत्कथं त्वं समर्थः स्यास्तस्य प्रत्यर्थिनो जये ।। राजा च कुप्येगुवा ते दारविक्रयदुष्कृतम् । तत्तूष्णीं भव भूयोऽपि मा कृथा हास्यविभ्रमम् ॥ १०३ इति सख्या निपिद्धोऽपि क्रोधाद्गत्वा ससैनिकः । यावद्रुणद्ध्यर्थलोभो गृहं सुखधनस्य सः ॥ १०४ तावत्तस्य समित्रस्य सैन्यैः सुसधनस्य तत् । सैन्यं तदीयं निर्गय कृत्स्नं भग्नमभूत्क्षणात् ।। ततः पलायितः प्रायात्सोऽर्थलोभो नृपान्तिकम् । दाराः सुखधनाख्येन वणिजा देव मे हताः ॥ १०६ इति व्यजिज्ञपञ्चान नृपं निद्भुतदुर्नयः । नृपोऽप्यैच्छदबष्टन्धुं स तं सुखधनं रुपा । ततः संधाननामा तं मत्री राजानमब्रवीत् । यथातथा न शक्योऽसाववष्टन्धुं वणिकप्रभो॥ १०८ तस्यैकादशमिर्मित्रैः सहायातैर्युतस्य हि । लक्षमभ्यधिकं देव वर्तते वरवाजिनाम् ।। १०९ तत्त्वं च नान विज्ञातं नह्येतत्स्यादकारणम् । तत्प्रेष्य दूतं प्रष्टव्यः किं तावत्सोऽत्र जल्पति ॥ ११० इति मत्रिवचः श्रुत्वा राजा बाहुवलस्ततः । प्रष्टुं तत्प्राहिणोदूतं तस्मै सुखधनाय सः ॥ १११ स दूतस्तं तदादेशाद्गत्वा यावश्च पृच्छति । तावन्मानपरा सास्मै स्ववृत्तान्तं तमभ्यधात् ।। ११२ श्रुत्वैव च तदाश्चर्य रूपं तस्याश्च वीक्षितुम् । गृहं सुखधनस्यागात्सार्थलोभो महीपतिः ॥ ११३ तत्रापश्यत्सुखधने प्रहे मानपरां स ताम् । विधातुरपि लावण्यलक्ष्म्या विस्मयदायिनीम् ॥ पादानतायाः सोऽस्याश्च पृष्टायाश्च स्वयं मुखात् । अशुणोत्तद्यथावृत्तमर्थलोभस्य शृण्वतः ॥ ११५ श्रुत्वा च मत्वा सत्यं तदर्थलोभे निरुत्तरे । तामपृच्छत्स सुमुसीं किमिदानी भवत्विति ।। ततः सा निश्चितावादीद्देव येनास्म्यनापदि । विक्रीतान्यस्य निःसत्त्वं लुब्धं कथमुपैमि तम् ॥ एतच्छ्रुत्वा नृपे तस्मिन्साधूक्तमिति वादिनि । अवोचत्सोऽर्थलोभोऽत्र कामक्रोधत्रपाकुलः ॥ अयं सुसधनो राजन्नहं चानुवलं विना । युध्यावहे स्वसैन्याभ्यां सत्त्वासत्त्वमवेक्ष्यताम् ॥ इत्यथैलोभस्य वचः श्रुत्वा सुसधनोऽभ्यधात् । हिँ युध्यावहे आवां द्वावेव किमु सैनिकैः ।। यः प्राप्स्यति जयं मानपरा तस्य भविष्यति । श्रुत्वैतद्वाढमस्त्वेवमिति राजाप्यभापत ॥ १२१ ततो मानपरायां च राज्ञि चावेक्षमाणयोः । युद्धभूमि हयारूढौ ताववातरतामुभौ ॥ प्रवृत्ते चाहवे तत्र कुन्ताघातोल्पतद्धयम् । अर्थलोमं सुखधनः पर्यास्थद्वसुधातले ।। तथैव वारांस्त्रीनन्यान्हताश्वं पतितं क्षितौ । धीरयन्धर्मयोधी स न तं सुसधनोऽवधीत् ।। वारे तु पञ्चमेऽश्वेन पतित्वोपरि ताडितः । अर्थलोभः स निश्चेष्टस्ततो भृत्यैरनीयत ॥ १२५ ततः सुखधनं सर्वैः साधुवादाभिपूजितम् । स तं बाहुवलो गजा यथोचितममानयत् ।। प्राभृतं च तदानीतं तस्मा एव समर्पयत् । अहरचार्थलोभस्य सर्वस्वमशुभार्जितम् ॥ १२७ तत्पदे पापरं कृत्वा तुष्टः प्रायात्स्वमन्दिरम् । निवृत्तपापसंपर्काः सन्तो यान्ति हि निर्वृतिम् ।। सोऽपि प्रसह्य विहरन्नासीत्सुसधनः सुसम् । सहितो मानपरया भार्यया चानुरक्तया । एवं दाराः पलायन्ते हीनसत्त्वाद्धनानि च । सुसत्त्वस्योपतिष्ठन्ते स्वयमेस यतस्ततः ।। तदलं चिन्तया निद्रां भजस्व नचिरेण हि । राजपुत्रीमवाप्तासि त्वं तां कर्पूरिकां प्रभो ॥ इति राज्यधराच्छ्रुत्वा रात्रौ तत्रार्थवद्वचः । नरवाहनदत्तः स भेजे निद्रां मगोमुसः ।। प्रातश्चाव कृताहारः क्षणं यावत्स तिष्ठति । तावत्स गोमुसो धीमांसं राज्यधरमभ्यधात् ॥ कुरु यत्रविमानं तन्मत्प्रभोरस्य येन तन् । कर्पूरमंभवपुरं प्राप्य प्राप्नोत्यसौ प्रियाम् ।। ११४ ११७ ११८ ११९ १२० १२२ १२३ १२४ - १२८ १२९ १३४ ·तरमः ९] रत्नप्रभालम्बका ७। - १४९ एतच्छ्रुत्वा स तक्षास्मै वातयत्रविमानकम् । नरवाहनदत्ताय पूर्वकृप्तमढौकयत् ।। १३५ तत्रारुह्य मनाशीने सगामिनि सगोमुखः । तद्वैर्यालोकसोल्लासमियोच्छलितवीचिकम् ।। १३६ मकराकरमुलक्ष्य प्राप तत्तीरवर्ति सः । नरवाहनदत्तस्तत्रं कर्पूरसंभवम् ।। १३७ तत्रावतीर्णान्नमसो विमानादवरुह्य सः । पुरान्तः परिवभ्राम कौतुकेन सगोमुसः ।। १३८ पृष्टाय लोकतो बुद्धा तदेवाभीप्सितं पुरम् | प्राप्तं निःसंशयं हृष्टो ययौ राजकुलान्तिकम् ।। १३९ तत्रैकं रुचिरं वेश्म वृद्धयाधिष्ठिवं स्त्रिया । स विवेश निवासाय नम्रयानुमतस्तया ।। १४० युक्ति जिज्ञासमानश्च क्षणात्प्रपच्छ तां स्त्रियम् । आर्ये क्रिमभिधानोऽत्र राजापत्यं च तस्य किम् ।। १४१ रूपं च तस्य नः शंस यतो वैदेशिका वयम् । इत्युक्ता तेन वृद्धा सा तं विलोक्योत्तमाकृतिम् ॥ १४२ प्रत्युवाच महाभाग शृणु सर्व वदामि ते । इह कपूरको नाम राजा कर्पूरसंभवे ।। १४३ स चानपत्यः संतानहेतोरुद्दिश्य शंकरम् । बुद्धिकार्या समं देव्या निराहारोऽकरोत्तपः ।। १४४ मिरात्रोपोपितं देवो हरः स्वप्ने तमादिशत् । उत्तिष्ठ पुत्राभ्यधिका सा ते कन्या जनिष्यते ॥ १४५ विद्याधराणां साम्राज्यं यस्याः पतिरवाप्स्यति । इत्यादिष्टो हरेणासौ प्रातः प्रावुद्ध भूपतिः ।। १४६ निवेद्य बुद्धिकार्यै च देव्यै स्वप्नं तमुत्थितः । प्रहृष्टोऽथ तया साकं चकार व्रतपारणम् ।। १४७ ततस्तस्याचिराद्राज्ञो राज्ञी गर्भमधत्त सा । काले चासूत संपूर्णे कन्यां सर्वाङ्गसुन्दरीम् ।। १४८ यया प्रभाजितास्तन्न जातवेश्मनि दीपकाः । कजलोद्गारमिपतो निःश्वासानमुचन्निव ।। कर्पूरिकेति तस्याश्च निजं नाम ततः पिता । एप कर्पूरको राजा व्यधत्त विहितोत्सवः ॥ १५० क्रमाच वृद्धि प्राप्ता सा लोकलोचनचन्द्रिका । कर्पूरिका राजपुनी यौवनस्थाद्य वर्तते ।। १५१ पिता चेह नृपस्तस्या विवाहमभिकाइति । पुरुपद्वेषिणी सा तु तं नेन्छति मनस्विनी ॥ १५२ कन्याजन्मफलं कस्माद्विवाहं ससि नेच्छसि । इति मत्सुतया सा च सख्या पृष्ठेदमब्रवीत् ।। १५३ ससि जातिस्मराया मे प्राग्वृत्तं शृणु कारणम् । अस्ति तीरे महाम्भोधर्महांश्चन्दनपादपः ॥ १५४ तस्यास्ति निकटे फुल्लनलिनालंकृतं सरः । तत्राहमभवं हंसी पूर्वजन्मनि कर्मतः ॥ १५५ साहमन्धितटाजातु तस्मिंश्चन्दनपादपे । अकार्प राजहंसेन स्वेन भर्ना सहालयम् ।। तत्रालये वसन्त्या में प्रजातान्पोतकान्सुतान् । अकस्मादेत्य बलवान्समुद्रोमिरपाहरत् ।। १५७ हतेप्वपत्येप्योधेन क्रन्दन्त्यहमनभती । आसं शुचाब्धितीरस्थशिवलिङ्गारवर्तिनी ।। १५८ तत्तः स राजहंसो मामुपेत्य पतिरभ्यधात् । उत्तिष्ठ किमपत्यानि व्यतीतान्यनुशोचसि ।। अन्यानि नौ भविष्यन्ति सर्व जीवद्भिराप्यते । इति तद्वाक्छरेणाहं हृदि विद्धा व्यचिन्तयम् ।। १६० धिगहो पुरुपाः पापा नालापत्येप्वपीदृशाः । निःलेहा निष्कृपाश्चैव स्त्रीपु भक्तिमतीप्वपि ॥ १६१ तन्मे किममुना पत्या किं वा देहेन दुःखिना । इत्यालोच्य हरं नत्वा कृत्वा भक्त्या च तं हृदि ॥ १६२ तनैव पुरतस्तस्य पत्युहंसस्य पश्यतः । जातिरमरा राजपुत्री भूयासं जननान्तरे ।। १६३ इति संकलय तक्षिप्तं शरीरं जलधौ मया । ततोऽहं ससि जाताद्य तथाभूतेह जन्मनि ॥ पूर्वजातौ च तस्यां तां भर्तुस्तस्य नृशंसताम् । संस्मरन्या न करिमश्चिद्वरे रज्यति मे मनः ॥ अतो विवाहं नेच्छामि देवायत्तमतः परम् । इत्युक्तं राजसुतया मत्सुतायै तया रहः ।। तया मत्सुतयाप्येतन्मयमागत्य वर्णितम् । तदेवं ते मया ख्यातं पुत्र यत्पृष्टवानसि ।। १६७ तवैव भाविनी भार्या नूनं चैपा नृपासना । सर्वविद्याधराणां हि भविष्यश्चक्रवर्तिनः ॥ १६८ महिपीयं समादिष्टा पूर्व देवेन शंभुना । तल्लक्षणैश्च युक्तं त्यां पश्यामि तिलकादिभिः ।। विखित्तदर्थमानीतः कोऽपि त्वमिह वेधसा । उत्तिष्ठ तावन्महे द्रक्ष्यामः किं भविष्यति ।। १७० इत्युक्त्वोपहृताहारो वृद्धयात्र तया निशाम् । नरवाहनदत्तस्तामनैपीगोमुसान्वितः ॥ प्रातः संमध्य कार्य च गोमुसेन समं रहः । महाप्रतिकवेपं च कृत्वा वत्सेश्वरालजः ।। तद्वितीयोऽन हा हंसि हा हंसीति वदन्मुहुः । गत्वा राजकुलद्वारि वभ्राम जननेक्षितः ।। १५९ १६४ ·१७९ 44 १८९ २०० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४३ तथाभूतं च तं दृष्ट्वा तत्र गत्वैव चेटिकाः । कर्पूरिकां राजयुतां तामवोचन्सविस्मयाः ॥ १७४ सिंहद्वारे युवा देवि दृष्टोऽस्माभिर्महाव्रती । सद्वितीयोऽपि यो धत्ते सौन्दर्येणाद्वितीयताम् ।। १७५ नारीजनमहामोहदायिनं मन्त्रमद्भुतम् । उच्चारयति हा हंसि हा हंसीति दिवानिदशम् ।। १७६ तच्छ्रुत्वा पूर्वहंसी सा राजपुत्री सकौतुका ! आनाययत्तमेतामिसद्रूपं पार्श्वमालनः ॥ १७७ ददर्श चैतमुद्दामरूपालंकृतभूमिकम् । शंकराराधनोपात्तनतं नवमिव स्मरम् ।। १७८ निजगाद च पश्यन्ती विस्मयोत्फुल्लया दृशा । किमेतदेव हा हंसि हा हंसीत्युच्यते त्वया ।। एवं तयोक्तेऽपि तदा हा हंसीत्येव सोऽब्रवीत् । ततः सहस्थितस्तस्य गोमुसः प्रत्युवाच तम् ।। १८० अहं ते कथयाम्येतच्छृणु देवि समासतः । पूर्वजन्मनि हंसोऽयमभवत्कर्मयोगतः ।। १८१ तत्रैप जलधेस्तीरे महतः सरसस्तटे । कृतालयः समं हत्या तस्थौ चन्दनपादपे । १८२ तस्मिन्दैवादपत्येपु समुद्रोमिहृतेपु सा। एतस्य हंसी शोकार्ता तत्रैवासानमक्षिपत् ।। १८३ ततोऽसौ तद्वियोगातः पक्षिजातौ विरक्तिमान् । त्यक्तुकामः शरीरं तत्संकल्पमफरोद्धृदि ।। १८४ जातिस्मरोऽहं भूयासं राजपुत्रोऽन्यजन्मनि । एपा च तत्र मे भार्या भूयाजातिस्मरा सती ।। इति संकल्प्य तं देहं तदा संस्मृत्य शंकरम् । विरहानलसंतप्तः समुद्राम्भस्यपातयत् ।। १८६ सतोऽयं वत्सराजस्य कौशाम्च्यां तनयोऽधुना । नरवाहनदत्ताख्यो जातो जातिस्मरः शुभे॥ असौ विद्याधरेन्द्राणां चक्रवर्ती भविष्यति । इति वागुदभूद्दिव्या जातस्यास्य स्फुटं तदा ।। क्रमेण यौवराज्यस्थः पिनायं परिणायितः । दिव्यां कारणसंभूतां देवीं मदनमञ्चकाम् ॥ ततो हेमप्रभाख्यस्य विद्याधरपतेः सुता । एत्य स्वयं वृतवती कन्या रत्नप्रभेत्यमुम् ।। १९० तथापि तां स्मरन्हंसी नायं भजति निर्वृतिम् । एतच्च वालभृत्याय मह्यमेतेन वर्णितम् ॥ १९१ अथास्य मृगयायातस्यासीत्संदर्शनं वने । कयापि सिद्धतापस्या मद्वितीयस्य दैवतः।। कथाप्रसगात्सा चैतमेवं सानुग्रहानवीत् । कर्मयोगात्पुरा पुत्र कामो हंसत्वमागतः ॥ १९३ तस्य चाम्बुधितीरस्थचन्दनद्रुमवासिनः । प्रिया भार्याभवद्धंसी दिव्यस्त्री शापतश्युता ।। १९४ वेलाजलहृतापत्यशोकात्तस्यां च वारिधौ । क्षिप्तामनि स हंसोऽपि तत्रैवामानमक्षिपन् ।। १९५ सोऽद्य शंभोः प्रसादात्त्वं जातो वत्सेश्वरामजः । पूर्वजातिं च तां वत्स वेत्सि जातिस्मरो हसि ॥ १९६ सा हंस्यप्येवमेवाब्धेः पारे कर्पूरसंभवे । पुरे कर्पूरिका नाम जाता राजसुताधुना ॥ १९७ तद्गच्छ तत्र पुत्र त्वं प्रियां भार्यामवाप्स्यसि । इत्युक्त्वा सा समुत्पत्य तिरोऽभूसिद्धतापसी ॥ अयं चास्मत्प्रमुख़तप्रवृत्तिस्तक्षणं ततः । इतोऽभिमुसमागन्तुं प्रावर्तत मया सह ।। त्वत्लेहाकृष्यमाणश्च पणीकृत्य स्वजीवितम् । उत्तीर्य कान्तारशतं प्राप देशोऽम्बुधेस्तटम् ।। तत्र हेमपुरस्थोऽस्मै तक्षा राज्यधराभिधः । महितीयाय मिलितः प्रादायत्रविमानकम् ।। तस्मिन्नारुह्य भयदे हा मूर्त इव साहसे । अधिकान्तारमुल्लक्ष्य प्राप्तावावामिदं पुरम् ।। एतदर्थमसावेवं हा हंसीति वदन्निह । भ्रान्तो देवि मम खामी यावत्प्राप्तस्त्वदन्तिके ।। इदानीं त्वन्मुसोदारराकारमणदर्शनात् । असंख्यदुःससांनिध्यतमोपहृतिमश्नुते ।। ... । तदृष्टिनीलनलिनस्रजार्चय महातिथिम् ।। एवं वचो विरचितं गोमुसस्य निशम्य सा । संवादप्रत्ययात्सत्यं मेने कर्पूरिका तदा ॥ अहो मय्यार्यपुत्रस्य स्नेहोऽमुष्य मुधैव मे । विरक्तताभूदित्यन्तः प्रेमाा विममर्श च ।। उवाच चाहं सत्यं सा हंसी धन्या च यत्कृते । एवं जन्मद्वये छेशमार्यपुत्रोऽनुभूतवान् ।। तदहं वोऽधुना दासी प्रेमगीतेति वादिनी । नरवाहनदत्तं तं स्नानाद्यैः सममानयत् ॥ ततः परीयारमुसेनैतत्सर्वमयोधयन् । पितरं खं स चोपागात्तगुद्वैव तदन्तिकम् ।। तत्रोत्पन्नविवाहेच्छां सुता तो तद्वरं तथा । नरवाहनदत्तं तं संप्राप्तमुचितं चिरात् ॥ 1 दृष्ट्वा कृतार्थमासानं सोऽमन्यत तदा नृपः ।। १९२ १९९ २०२ २०३ २०४ ... २०६ २०७ २०८ २०९ ·362- २०१ २१३ २१४ २१५ २१६ २१८ २१९ २२० २२१ २२२ २२३, तरङ्गः ९।] रत्नप्रभालम्बकः ७॥ अददौ चालजामेतां तस्मै कर्पूरिकां ततः । नरवाहनदत्ताय यथाविधि स सादरम् ।। अदादस्मै च जामाने प्रतिवह्निप्रदक्षिणम् । कोटीस्तिस्रः सुवर्णस्य कर्पूरस्य च तावतीः ।। यद्राशयो वभुस्तत्र शोभा द्रष्टुमिवागताः । गिरिजोद्वाहदृश्वानो मेरुकैलाससानवः ।। पुनस्तद्वतकोटीश्च दश दासीशतत्रयम् । स्वलंकृतं ददौ सोऽस्मै कृती कर्पूरको नृपः ।। ततस्तस्थौ कृतोद्वाहः स कपूरिकया तया । नरवाहनदत्तोऽत्र समं प्रीत्येव मूर्तया ॥ कस्य नाभून्मनःप्रीत्यै स वधूवरयोस्तयोः । संगमो माधवीवहीवसन्तोत्सवयोरिव ॥ एहि व्रजावः कौशाम्बीमियन्येशुश्च सोऽब्रवीत् । नरवाहनदत्तस्तां कृती कर्पूरिकां प्रियाम् ॥ ततः प्रत्यव्रवीत्सा तं यद्येवं तत्खगामिना । तेनैव त्वद्विमानेन ब्रजामस्त्वरितं न किम् ।। तथेत्स्वल्पं तदपरं विस्तीर्ण ढौकयाम्यहम् । इह प्राणधराख्यो हि तक्षा यत्रविमानकृत् ।। आस्ते देशान्तरायातस्तच्छीघ्र कारंयाम्यदः । इत्युक्त्वा सा प्रतीहारमानाय्य क्षत्तुरादिशत् ।। गत्वा तं यत्रतक्षाणं वद प्राणधरं महत् । व्योमगामि विमानं नः प्रस्थानायोपकल्पय ॥ एवं विसृज्य क्षत्तारं राज्ञे कर्पूरिकाथ सा । चेटीमुखेन पिने तां प्रस्थानेच्छां न्यवेदयत् ॥ स च बुद्धैव तद्यावदायात्यत्रैव भूपतिः । नरवाहनदत्तोऽन्तस्तावदेवमचिन्तयत् ।। तक्षा राज्यधरभ्राता सोऽयं प्राणधरो ध्रुवम् । राजभीत्या स्वदेशाद्यो विद्रुतस्तेन वर्णितः ।। इत्यस्मिंश्चिन्तयत्येव राज्ञि च क्षिप्रमागते । आगात्मतीहारयुतस्तक्षा प्राणधरोऽत्र सः ॥ व्यजिझपञ्च सुमहद्विमानं कृतमस्ति मे । यन्मानुपसहस्राणि वहत्यद्यावहेलया ।। इत्युक्तवन्तं तक्षाणं साध्वित्युक्त्वाभिपूज्य च । नरवाहनदत्तोऽथ तं पप्रच्छ स सादरम् ।। फच्चिद्राज्यधरस्य त्वं भ्राता प्राणधरोऽग्रजः । नानायप्रयोगाणां वेत्ता सुमहतामपि । स एव तस्य भ्राताहं देवो वेत्ति तु नौ कुतः । इति प्राणधरः सोऽपि प्रणतः प्रत्युवाच तम् ।। ततो यथा राज्यधरेणोक्तं दृष्टो यथा च सः । नरवानदत्तस्तत्तथा तस्मै शशंस सः ॥ अथ तेन मुदा प्राणधरेण समुपाहते । महाविमानेऽनुमतः श्वशुरेणात्र भूभुजा ॥ तमामत्र्य समारोप्य दासीकपूरकाञ्चनम् । तेन राजविसृष्टेन सह प्राणधरेण सः॥ तेन च क्षत्तूमुख्येन श्वश्रूरचितमङ्गलः । कर्पूरिकां राजपुत्रीं नयामादाय तां वधूम् ॥ दत्तदानो द्विजातिभ्यः सद्वस्रनिचयैश्च तैः । नरवाहनदत्तोऽसावारुरोह सगोमुखः ॥ पूर्वमधेस्तदं तावद्यामो राज्यधरान्तिकम् । ततो गृहमिति प्राणधरं तं निजगाद सः॥ ततस्तेनाहतेनाशु विमानेनोत्पपात सः । नभो मनोरथेनेव पूर्णेन सपरिग्रहः ॥ क्षणादुत्तीर्य जलधि पुनस्तत्तीरवर्ति च । प्राप हेमपुरं धाम तस्य राज्यधरस्य तत् ।। तत्र राज्यधरं प्रहं प्रहृष्टं भ्रातृदर्शनात् । दासीभिस्तमदासीकं संविभेजे च सोत्सवम् ॥ आपृच्छय घ तमुद्वाप्पं कथमप्युज्झिताग्रजम् । ययौ तेनैव कौशाम्बी विमानेन तदैव सः।। तत्राम्बरादशतितमयतीर्ण वरविमानवहनं तम् । सानुचरं नववध्वा युक्तं दृष्ट्वा विसिस्मिये जनता ।। पौरोत्साहैः प्रकटं पुनं बुवा पितास्य वत्सेशः । प्रीतो निरगादने देवीसचिवस्नुपादिभिः सहितः ॥ दृष्ट्वा विमानवाहनसूचितभवितव्यखचरसाम्राज्यम् तं सोऽभिनन्दत सुतं राजा चरणानतं वधूसहितम् ॥ माता वासवदत्ता पद्मावत्या समं तमाश्लिष्य । विगलितमिव तददर्शनदुःखप्रन्थि जहौ वाप्पम् ।। रत्नप्रभा च भार्या सानन्दा मदनमञ्चका च तदा । तस्य प्रेमरो चरणौ दयं च जगृहतुस्तुल्यम् ।। २२४ २२५ २२६ २२७ २२८ २२९ २३० २३१ २३२ २३३ २३४ २३५ २३६ २३७ २३८ २३९ २४० २४२ २४२ २४३ २४४ २४५ २४६ ·२०२ २४९ २५० २५२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४३॥ यौगन्धरायणांदीपितृसचिवान्खांश्च सोऽथ नृपसूनुः । मरुभूतिमुखान्प्रणताननन्दयत्कृतयथार्थसत्कारः।। २४७ सर्वे च ते विभूपितसुदशाहकुलेन जलधिमाक्रम्य । समुपाहृतां वपतिना व्यक्तं सोदर्यमूर्तिममृतस्य ।। २४८ अजराङ्गनाशतयुतामायातां श्रियमिवाभ्यनन्दस्ताम् । कर्पूरिकां नववधू वत्सेशाद्या यथोचितावनताम् ॥ तस्याश्च पैतृकं तं वत्सेशोऽपूजयत्प्रतीहारम् । अर्पितविमानवाहितकाञ्चनकर्पूरवस्त्रकोटिचयम् ।। आस्यातं नरवाहनदत्तेन ततो विमानकर्तारम् । उपकारिणं स राजा प्राणधरं तमपि मानयामास ।। २५१ कथमेपा राजसुता संप्राप्ता कथमितश्च यातौ स्वः । इति पप्रच्छ सहर्पः संमान्य स गोमुसं नृपतिः ।। अथ मृगयावनगमनात्प्रभृति यथा दर्शनं तपस्विन्याः । राज्यधरसमासादितविमानयुक्त्या यथा चं तीर्णोऽन्धिः ॥ कर्पूरिका विवाहे विमुसापि च संमुखी यथा विहिता । प्राणधरलाभलव्धेनागमनं प्राग्यथा विमानेन । २५४ युक्त्यैकान्ते स तथा तदशेपं गोमुसो यथावृत्तम् । कथयांचकार तस्मै सदारसचिवाय वत्सराजाय ॥ काखेटः क च तापसी क च तथोदन्वत्तटे यत्रवि- त्तक्षा राज्यधरस्तदीयवहनेनोलवनं काम्बुधेः । तत्पारे च विमानकर्तुरपरस्यास्य क पूर्व गति- भव्यानां शुभसिद्धयुपायरचनाचिन्तां विधत्ते विधिः ॥ इति तैर्निखिलैः सविस्मयप्रमदाकम्पितमस्तकैस्ततः । जगदे विदधे च गोमुसे प्रभुभक्तिस्तुतिरत्र सादरैः।। रत्नप्रभां च राज्ञी पतिव्रताधर्मजनितपरितोपाम् । प्रशशंसुते भर्तुनिजविद्याविहितपथरक्षाम् ।। अथ नरवाहनदत्तो विनीतगगनागणागमनखेदः । स विवेश राजधानी पितृभिर्भार्यादिभिश्च समम् ।। तत्रोपागतमानितवन्धुसुहृत्स्वर्णकूटभृतकोपः । वसुमिस्तौ पूरितवान्प्राणधरवाशुरप्रतीहारौ । भुत्तोत्तरं च सपदि प्राणधरस्तं व्यजिज्ञपत्प्रणतः । देवावयोः फिलैवं कर्पूरकभूभृता समादिष्टम् ॥ आगन्तव्यं त्वरितं मदुहितरि भर्तृभवनमाप्तायाम् । येनाहं जानीयां संप्राप्तामत्र शीघ्रमिति ।। तद्गन्तव्यं निश्चितमावाभ्यां देव चतुरमधुनैव । दापय कर्पूरिकया राज्ञो लेसं स्वहसलिसितं नौ ।। नहि तस्य सुतास्निग्धं हृदयं राज्ञोऽन्यथा समाश्वसिति । स हारूढविमानो न जातुचिच्छते प्रपातमतः॥ । २५६ २५८ २५९ ၃ २६१ २६२ २६३ ·तरमः ९11 रजप्रमालम्बका ७॥ २०३ २६५ २६६ ॥ २६७ २६८ तल्लेखदानपूर्व संप्रति सहितं मया प्रधानमिमम् । अनुजानीहि विमानप्रस्थानप्रोन्मुखं प्रतीहारम् ।। अहमादाय कुटुम्बकमेष्यामि पुनस्त्विहैव युवराज । शक्ष्यामि नामृतमयं चरणाम्भोजद्वयं तव त्यक्तुम् ।। इति तेन सुदृढमुक्ते प्राणधरेणैप वत्सराजसुतः । लेखस्य लेखने तां न्ययुत कर्पूरिकां तदैव वधूम् तात न चिन्ता मयि ते कार्या सद्धर्तृसौख्यसदनजुपि । किं हि महाब्धेः कमला चिन्तास्पदमाश्रितोत्तमं पुरुषम् ॥ इति च स्वहस्तलिखिते कर्पूरिकया तयार्पिते लेखे । क्षत्तृप्राणधरौ तौ वत्सेशसुतोऽर्चितौ स विससर्ज ।। तौ चारुह्य विमानं गगनगती जातविस्मयैः सर्वैः । दृष्टौ ती| जलधिं ययतुः कर्पूरसंभवं नगरम् ।। तत्र सुतां पतिसदनप्राप्तां संश्राव्य दत्तलेखौ तौ । आनन्दयांबभूवतुरथ तं कर्पूरकं नराधिपतिम् ।। अन्येारनुज्ञाप्य प्राणधरस्तं नृपं स सकुटुम्बः । संभावितराज्यधरो नरवाहनदत्तपार्श्वमेवागात् ।। सोऽवागताय सद्यः कृतकार्यायालमन्दिरसमीपे । नरवाहनदत्तोऽस्मै प्रददौ वसतिं च जीवनं च महत् ॥ चिक्रीड च तद्विहितैरवरोधससो विमानकैर्विचरन् । अभ्यस्यदिव भविष्यद्विद्याधरचक्रवर्तिगगनगतिम् ।। इत्यत्र नन्दितसुहृत्स्वजनावरोधो वत्सेश्वरस्य सनयोऽथ स तान्यहानि । रत्नप्रभामदनमञ्चकर कर्पूरिकां समधिगम्य सुखं निनाय ।। २७० २७१ २७२ २७३ इति महाक विधीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके नवमस्तरङ्गः। समाप्तचायं रत्नप्रमालम्बका सप्तमः ।

·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। सूर्यप्रभो नामाष्टमो लम्बका। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविधिलब्धड़यो धुरं दधति वैयुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ १ २ ३ ४ ६ ८ १ प्रथमस्तरशः। चलकर्णानिलोद्भूतसिन्दूरारुणिताम्बरः । जयत्यकालेऽपि सृजन्संध्यामिव गजाननः ॥ एवं वत्सेश्वरसुतः कौशाम्ब्यां स पितुर्गृहे । नरवाहनदत्तस्ता भार्याः प्राप्यावसत्सुखम् ।। एकदा पितुरास्थाने स्थितश्च पुरुपं दिवः । अवतीर्यागतं तत्र दिव्यरूपं ददर्श सः ।। प्रणतं तं च सत्कृत्य पित्रा सार्क क्षणान्तरे । कस्त्वं क्रिमागतोऽसीति पृष्टवान्सोऽप्यथाब्रवीत् ॥ अस्तीह बन्नकूटाख्यं पृष्ठे हिमवतः पुरम् । वज्रसारमयत्वाद्यख्यातमन्वर्थनामकम् तत्र वञप्रभाख्योऽहमासं विद्याधराधिपः । वज्रनिर्मितदेहत्वान्नामान्यर्थ तथैव मे ।। मन्निर्मिते यथाकालं भक्तः संश्चक्रवर्तिनि । अजेयस्त्वं विपक्षाणां मत्प्रसादाद्भविष्यसि ।। इति चाहं तपस्तुष्टेनादिष्टः शंभुना यदा । तदा प्रभोः प्रणामार्थमागतोऽस्मीह सांप्रतम् ।। वत्सराजसुतो दिव्यं कल्पं कामांशसंभवः । नरवाहनदत्तो नः शशिशेखरनिर्मितः ।। मोऽप्युभयवेद्यर्धचक्रवर्ती भविष्यति । इति विद्याप्रभावेण विज्ञातं ह्यधुना मया ॥ आसीच दिव्यं कल्पं नः पुरा मोऽप्यनुग्रहात् । शार्वात्सूर्यप्रभो नाम चक्रवर्तीह यद्यपि ।। तथाप्यभूत्स एकस्मिन्वेद्यर्धे दक्षिणे प्रभुः । उत्तरे श्रुतशर्माख्यश्चक्रवर्ती त्वभूत्तदा ॥ उभयोस्तु तयोरेकः कल्पस्थायी दुचारिणाम् । चक्रवर्त्यत्र भविता देव एवातिपुण्यवान् । इत्युक्तवन्तं वत्सेशसहितसं कुतूहलात् । नरवाहनदत्तः स प्राह विद्याधरं पुनः ॥ कथं विद्याधरैश्वर्य मानुपेण सता पुरा । प्राप्त सूर्यप्रभेणेति त्वया नः कथ्यतामिति ॥ ततो विविक्ते देवीना मन्त्रिणां संनिधौ च सः । राजा वञप्रभो वक्तुं कथां तामुपचक्रमे ।। कलं नाम मद्रेपु वभूव नगरं पुरा । चन्द्रप्रभाख्यतत्रासीबाजागारप्रभासजः ।। आहादकारी विश्वस्य नानान्वर्थोऽपि यो भवन् । संतापकारी शत्रूणां वभूव ज्वलनप्रभः ।। कीर्तिमत्यभिधानायां तस्य देव्यामजायत । पुत्रो नृपस्यातिशुभैर्लक्षणैः सूचितोदयः ।। एप सूर्यप्रभो नाम राजा जातः पुरारिणा । भावी विद्याधराधीशचक्रवर्ती विनिर्मितः ।। इत्युभचार गगनात्तरिमखाते स्फुटं वचः । सुधावर्प श्रवणयोश्चन्द्रप्रभमहीभृतः ।। ततस्तस्य पुरारातिप्रसादोत्सवशालिनः । सूर्यप्रभः स ववृधे राजपुत्रः पितुहे ।। वाल एव च विद्यानां फलानां च कमेण सः । सर्वासां सुमतिः पारमुपासितगुरुर्ययो । पूर्णपोडशवर्ष च गुणैरावर्जितप्रजम् । यौवराज्येऽभ्यपिञ्चत्तं पिता चन्द्रप्रभोऽथ सः॥ ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २२ २३ ·४० तरङ्गः १.] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ २०५ स एव मत्रिपुत्रांश्च निजांस्तस्मै समर्पयत् । भासप्रभाससिद्धार्थप्रहस्तप्रभृतीन्यहून् ।। २५ तैः समं युवराजत्वधुरं तस्मिंश्च विभ्रति ! आजगामैकदा तत्र मयो नाम महासुरः ॥ २६ आस्थाने च स तं चन्द्रप्रभ सूर्यप्रभे स्थिते । उपेत्य रचितातिथ्यं जगादेवं मयो नृपम् ।। २७ राजन्विद्याधरेशानां चक्रवर्ती त्रिशूलिना । अयं विनिर्मितो भावी पुत्रः सूर्यप्रभस्तव ।। तत्किं न साधयत्येप विद्यास्तत्प्राप्तिदायिनीः । एतदर्थ विसृष्टोऽहमिह देवेन शंभुना ।। २९ अनुजानीहि तद्यावन्नीत्वैनं शिक्षयाम्यहम् । विद्याधरेन्द्रताहेतुं विद्यासाधनसत्कियाम् ।। ३० एतस्य परिपन्थी हि कार्येऽस्मिन्सेचरेश्वरः । विद्यते श्रुतशर्माख्यः सोऽपि शक्रेण निर्मितः ।। सिद्धविद्याप्रभावस्तु सहास्माभिर्विजित्य तम् । एप विद्याधराधीशचक्रवर्तित्वमाप्स्यति ।। एवं मयेनामिहिते राजा चन्द्रप्रभोऽब्रवीत् । धन्याः स्मः पुण्यवानेप यथेच्छं नीयतामिति ।। ३३ ततस्तमामव्य नृपं तदनुज्ञानमाशु तम् । सूर्यप्रभं स सामात्यं पातालं नीतवान्मयः ।। तत्रोपदिष्टवांस्तस्मै स तपांसि तथा यथा । राजपुत्रः स सामात्यो विद्याः शीघ्रमसाधयत् ।। विमानसाधनं तस्मै तथैवोपदिदेश सः । येन भूतासनं नाम स विमानमुपार्जयत् ॥ तद्विमानाधिरूढं तं सिद्धविद्यं समत्रिकम् । सूर्यप्रभं स पातालान्मयः स्वपुरमानयत् ॥ ३७ प्रापय्य पित्रोः पार्श्व च तं जगाद प्रजाम्यहम् । त्वं सिद्धिभोगान्मुक्ष्वेह यावदेष्याम्यहं पुनः ।। ३८ इत्यूचिवानात्तपूजो जगाम स मयासुरः । ननन्द विद्यासिद्ध्या च सूनोश्चन्द्रप्रभो नृपः ।। सोऽथ सूर्यप्रभो विद्याप्रभावात्सचिवैः सह । नानादेशान्विमानेन सदा वभ्राम लीलया ।। यत्र यत्र च या या तमपश्यद्राजकन्यका । तत्र तत्र स्वयं वने सा सा तं काममोहिता॥ ४१ एका मदनसेनाख्या ताम्रलिप्त्यां महीपतेः । सुता वीरभटाख्यस्य कन्या लोकैकसुन्दरी ॥ ४२ द्वितीया सुभटाख्यस्य तनया चन्द्रिकावती । अपरान्ताधिराजस्य सिद्धीत्वोज्झितान्यतः ॥ काचीनगर्या नृपतेः कुम्भीराख्यस्य चामजा । ख्याता वरुणसेनाख्या तृतीया रूपशालिनी ॥ लावानकाधिराजस्य पौरवाख्यस्य भूपतेः । सुता सुलोचना नाम चतुर्थी चारुलोचना चीनदेशपते राज्ञः सुरोहस्यालसंभवा । हारिहेमावदाताङ्गी विद्युन्मालेति पञ्चमी । कान्तिसेनस्य नृपतेः श्रीकण्ठविपयप्रभोः । सुता कान्तिमती नाम पष्ठी कान्तिजिताप्सराः ॥ जनमेजयभूपस्य कौशाम्बीनगरीपतेः । वनया परपुष्टाख्या सप्तमी मजुभापिणी ।। अविज्ञातहृतानां च तासां बुद्धवापि वान्धवाः । विद्यावलोद्धते तस्मिन्नासन्वेतसवृत्तयः ।। ताभिश्वोपात्तविद्याभिः समं युगपदारमत् । विद्याविरचितानेकदेहः सूर्यप्रभोऽत्र सः ।। नभोविहारसंगीतपानगोष्ठयादिभिस्तथा । चिक्रीड सहितस्तामिः प्रहलाद्यैश्च मन्त्रिभिः ।। दिव्यचित्रकलाभिज्ञो लिसन्विद्याधरागनाः । कुर्वश्च नर्मवक्रोक्तीः कोपयामास ताः प्रियाः ॥ रेमे च तासां वदनैः सभ्रूभङ्गारुणेक्षणैः । वचनैश्च सकम्पोष्टपुटविस्खलिताक्षरैः ।। सदारस्ताम्रलिप्ती च गत्वोधानेपु सेचरः। स राजसूनुर्व्यहरत्समं मदनसेनया ॥ स्थापयित्वा प्रियाश्चात्र भूतासनविमानगः । जगाम वप्रसाराख्यं प्रहस्सैकससः पुरम् ।। जग्राह तत्र तनयां राज्ञो रम्भस्य पश्यतः । रक्तां तारावली नाम दह्यमानां स्मरामिना॥ आययौ साम्रलिप्ती च पुनस्तत्राप्युपाहरत् । अपरां राजतनयां कन्यां नाम्ना विलासिनीम् ।। तदर्थ कुपितायातं तस्या भ्रातरमुद्धतम् । स सहस्रायुधं नाम विद्यया स्तम्भितं व्यधात् ।। मातुलं च सहायातं तस्य संसभ्य सानुगम् । चके मुण्डितमूर्धानं तत्कान्ताहरणैपिणम् ॥ भार्यावन्धू इति कुद्धोऽज्यवधीन्न स तावुभौ । दर्पभङ्गविलक्षौ तु विहस्य प्रतिमुक्तवान् । ततः स नवमिः सूर्यप्रभः कान्ताभिरन्वितः । पित्राहूतो विमानेन स्यपुरं साकलं ययौ ।। ततश्चास्य पितुश्चन्द्रप्रमभूमिभृतोऽन्तिकम् । माहिणोत्ताम्रलिप्तीतो दूतं वीरभटो नृपः। संदिदेश च पुत्रेण तव मेऽपहृते सुते । तदस्तु विद्यासिद्धो हि श्लाघ्य एष पतिस्तयोः ।। ४८ २८ ·७७ २०६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४४ स्नेहश्च यदि वोऽस्मासु तदिहागच्छताधुना । विवाहाचारसत्कारसख्यं यावद्विदध्महे ॥ ६४ एतच्छ्रुत्वा स सत्कृत्य दूतं निश्चितवांस्तदा । श्व एव तत्र गमनं राजा चन्द्रप्रभो द्रुतम् ।। ६५ सत्यत्वनिश्चयं ज्ञातुं राज्ञो वीरभटस्य तु । प्रहसं प्राहिणोन्मत्वा दूर दूतगमागमौ । स प्रहस्तो जवाद्गत्वा दृष्ट्वा वीरभदं च तम् । नृपं दृष्ट्वा च तत्कार्य तच्छृद्धितसुपूजितः ।। ६७ तरमै सविस्मयायोक्त्वा प्रभूणां प्रातरागमम् । मुहूर्तेनाययौ चन्द्रप्रभपाच विहायसा ॥ शशंस तस्मै राज्ञे च सजं वीरभटं स्थितम् । सोऽपि तं सचिवं सूनोस्तुष्टो राजाभ्यपूजयत् ।। ६९ ततः कीर्तिमतीदेव्या सह चन्द्रप्रभः प्रभुः । सूर्यप्रभो विलासिन्या तथा मदनसेनया ॥ भूतासनविमानं तदारुह्य सपरिच्छदौ । सामान्यौ चापरेगुस्तौ प्रातः प्रययतस्ततः ॥ अहः प्रहरमात्रेण ताम्रलिप्तीमवापतुः । दृश्यमानौ जनैोम्नि कौतुकोरिक्षप्तलोचनैः ।। नभस्तलावतीौँ च कृतप्रत्युद्गमेन तौ । राज्ञा वीरभटेनैतां समं विविशतुः पुरीम् ॥ ७३ चन्दनोदकसंसिक्तचारुरथ्यां पदे पदे । कटाक्षैः पौरनारीणां प्रकीर्णेन्दीवरामिव ।। तत्र संवन्धिजामात्रोः कृत्वा वीरभटस्तयोः । पूजां यथावत्तनयाविवाहप्रक्रियां व्यधात् ।। विशुद्धस्य हि भाराणां सहस्रं काञ्चनस्य च । भृतं च शतमुष्ट्राणां रत्नाभरणभारकैः ।। उष्ट्रपञ्चशती नानावनमाराभिपूरिताम् । वाजिनां च सहस्राणि सप्त पञ्च च दन्तिनाम् ।। रूपाभरणयुक्तानां सहस्र वारयोपिताम् । वेद्यां दुहिनोः प्रददौ राजा वीरभटस्तयोः । सूर्यप्रभस्य जामातुस्तपितुश्च तयोः पुनः । उपचारं स सद्गनैश्चकार विपयैस्तथा । तन्मत्रिणो यथावत्र प्रहस्तादीनमानयत् । चकार सोत्सवं हृष्यदशेपनगरीजनम् ॥ सूर्यप्रभश्च तत्रासीपित्युक्तः प्रियाससः । तत्कालं विविधाहारपानगेयादिभोगभुक् ॥ ८१ तावञ्च तत्र रम्भस्य सकाशाद्वजरात्रतः । आगाइतः स चास्थाने जगाद स्वप्रभोर्वचः ।। विद्याबलावलिप्तेन युवराजेन नः कृतः । सूर्यप्रभेण तनयाहरणोत्थः पराभवः ।। अद्य च ज्ञातमस्माभिर्यद्वीरभटभूभृतः । प्रतिपन्नाः स्थ संधाने समानव्यसनस्य नः ।। तथैव चानुमन्यध्ये यद्यस्मत्संधिमाशु तत् । इहाप्यागम्यतां नो चेन्मृत्युना नोऽत्र निष्कृतिः ॥ तच्छ्रुत्वा तं च संमान्य दूतं वीरभटाचितः । प्रहस्तं सोऽब्रवीद्राजा तत्र चन्द्रप्रभः पुनः ।। ८६ त्वमेष नन्छ रमपमहापयादिदं मद । लिबरसे वृषा नापार माय हि निर्मितः । विद्याधराणां गिरिशेनैप सूर्यप्रभोऽधुना । अस्यैतास्त्वत्सुताद्याश्च भार्याः सिद्धैरुदाहृताः ॥ तत्प्राप्ता ते सुता स्थानं कर्कशस्त्वं तु नार्थितः । तत्पीयख ससा नस्त्वमेष्यामोऽत्राप्यमी वयम् ॥ ८९ इति राज्ञोक्तसंदेशः प्रहस्तो गगनेन सः । गत्वा प्रहरमात्रेण वज्ररात्रमवाप तत् ।। '९० तत्र रम्भाय संदेशमुक्त्वा तेनानुमोदितः । तथैवागत्य सोऽवादीद्राज्ञे चन्द्रप्रभाय तत् ।। ९१ चन्द्रप्रभोऽथ सचिवं प्रभासं प्रेष्य शाकलात् । आनाययत्तां रम्भस्य पार्श्व तारावली सुताम् ।। ततो ययौ विमानेन सह सूर्यप्रभेण स: । राज्ञा वीरभटेनापि सर्वैश्वान्यैः सुसेवितः ॥ ९३ वरात्रं च संप्राप मार्गोन्मुसजनाकुलम् । रम्भेणाभ्युद्गतस्तस्य राजधानी विवेश सः ॥ तत्र रम्भोऽप्यसौ कृप्तविवाहप्रक्रियोत्सवः । असंख्यहेमहस्त्यश्वरत्नादि दुहितुर्ददौ । जामातरं च स तथा सूर्यप्रभमुपाचरत् । यथा तस्य निजा भोगाः सर्वे विस्मृतिमाययुः॥ यावच तत्र ते तिष्ठन्त्युत्सयानन्दिताः सुखम् । तावद्रम्भान्तिकं काञ्चीनगर्या दूत आययौ ।। स तरमाच्छूतसंदेशो रम्भश्चन्द्रप्रभं नृपम् । माह काञ्चीश्वरो राजा कुम्भीराख्योऽस्ति मेऽमनः ।। तेनाप्तः प्रेपितो मेऽद्य दूतो वक्तमिदं वचः । मम सूर्यप्रभेणादौ सुता नीता ततलव ।। कृतं चाद्य त्वया सख्यं तैः सहेति मया श्रुतम् । तन्ममापि तथैव त्वं सरयं तैः सह साधय । आयान्तु ते मम गृहं यावत्सूर्यप्रभाय ताम् । स्वहस्तेनार्पयामीह मुतां वरुणसैनिकाम् ।। इत्येपाभ्यर्थना तस्य क्रियतामिति वादिनः । रम्भस्य श्रद्दधे चन्द्रप्रभो राजा तदा वचः ।। ८२ ८४ ८५ । ८८ ९२ ९४ ९६ ९८ ९९ १०० १०२ ·A तरा:१1] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ २०७ प्रहस्तं प्रेष्य च क्षिप्रं गाकलात्तामनाययत् । पुराद्वरुणसेनां स कुम्भीरस्यान्तिकं पितुः ॥ १०३ अन्येाश्च विमानेन स च सूर्यप्रभश्च सः। रम्भो वीरभदः सर्वे काञ्ची ते सानुगा ययुः ॥ १०४ कुम्भीराभ्युद्गतास्तां च नानारत्नचितां पुरीम् । काञ्ची काञ्चीमिव भुवः प्राविशन्गुणगुम्फिताम् ।। १०५ तत्र तां विधिना दत्त्वा सुता सूर्यप्रभाय सः । वरवध्वोरदाभूरि कुम्भीरो द्रविणं तयोः ।।. “१०६ निर्वृत्ते च विवाहेऽत्र भुक्तोत्तरसुखस्थितम् । चन्द्रप्रभमुवाचैवं प्रहस्तः सर्वसंनिधौ ॥ १०७ देव श्रीकण्ठविपये प्रभ्रमन्तवानहम् । तत्र प्रसङ्गदृष्टो मां कान्तिसेननृपोऽब्रवीत् ।। १०८ सूर्यप्रभो ममादाय सुतां कान्तिमती हृताम् । गृहमेतु करिष्यामि विधिवत्तस्य सक्रियाम् ॥ १०९ नो चेत्त्यक्ष्याम्यहं देहं दुहितस्नेहमोहितः । इत्युक्तस्तेन तत्राहं प्रस्तावे च मयोदितम् ॥ १२० एवमुक्त प्रहस्तेन राजा चन्द्रप्रभोऽभ्यधात् । गच्छ कान्तिमती तर्हि तां प्रापय तदन्तिकम् ।। १११ ततस्तत्र वयं याम इत्युक्तस्तेन भूभृता । तदैव नभसा गत्ला प्रहस्तस्तत्तथाकरोत् ।। ११२ प्रातश्च ते सकुम्भीराः सर्वे चन्द्रप्रभादयः । श्रीकण्ठविपयं जग्मुर्विमानेन युगामिना ।। ११३ तत्राप्यप्रागतो राजा कान्तिसेनः स्वमन्दिरम् । तावत्प्रवेश्य दुहितुर्व्यधादुद्वाहमङ्गलम् ।। ११४ ददौ तस्यै तदा कान्तिमत्यै सूर्यप्रभाय च । आश्चर्यजननं राज्ञाममितं रत्नसंचयम् ।। ११५ ततः स्थितेषु तेष्वन नानाभोगोपसेविपु । सर्वेषु दूतः कौशाम्च्या आगत्यैवमभापत ॥ ११६ जनमेजयभूपालो ब्रवीति भवतामिदम् । हृता केनापि नचिरं परपुष्टेति मे सुता। ११७ ज्ञातं चेहाद्य यत्प्राप्ता हस्तं सूर्यप्रभस्य सा । तत्तया सह सोऽस्माकं गृहमायात्वशङ्कितः ।। ११८ सत्कृत्य प्रेपयिष्यामि सभार्य तं यथाविधि । अन्यथा शत्रवो यूयं मम युष्माकमध्यहम् ।। ११९ इत्युक्त्या खामिवचनं दूतस्तूष्णीं बभूव सः । अथ चन्द्रप्रभः सर्वानेकान्ते क्षितिपोऽब्रवीत् ॥ १२० कथमेवं सदर्पोक्तेर्गम्यते तस्य वेश्मनि । तच्छ्रुत्वा तस्य सिद्धार्थनामा मन्त्र्येवमभ्यधात् ।। १२१ नान्यथा देव मन्तव्यं वक्तुमेवं हि सोऽर्हति । स हि राजा महादाता पण्डितः सत्कुलोद्गतः ।। १२२ शूरोऽश्वमेधयाजी च सदैवान्यापराजितः । विरुद्धं किं नु तेनोक्तं यथावस्त्वभिधायिना ।। १२३ शत्रुतोदाहृता या वा सा वासवकृतेऽधुना । तद्गन्तव्यं गृहे तस्य सत्यसंधो नृपो हि सः॥ १२४ तदपि प्रेष्यतां कश्चित्तस्य चित्तोपलब्धये । इति सिद्धार्थवचनं सर्वे श्रद्दधुरत्र ते ॥ १२५ ततो जिज्ञासितुं चन्द्रप्रभस्तं जनमेजयम् । प्रहस्तं व्यसृजत्तं च दूतं तस्याप्यमानयत् ।। प्रहस्तश्च स गत्वा तं कौशाम्बीशं ससंविदम । विधायानीय तल्लेख चन्द्रप्रभमतोपयत् ।। १२७ सोऽपि राजा तमेवाशु प्रहस्तं प्रेप्य शाकलात् । जनमेजयपार्श्व तां परपुष्टामनाययत् ॥ १२८ ततश्चन्द्रप्रभाद्यास्ते सूर्यप्रभपुरोगमाः । सकान्तिसेनाः कौशाम्बी विमानेनागमनृपाः ।। १२९ तत्र संवन्धिजामातृमुखान्प्रत्युद्गमादिना । प्रहस्तान्पूजयामास स राजा जनमेजयः ।। ददौ च कृत्वा दुहितुर्विवाहविधिसस्क्रियाम् । पञ्च हस्तिसहस्राणि लक्षं च वरवाजिनाम् ॥ १३१ रनकाञ्चनसद्वस्त्रकर्पूरागुरुपूरितैः । भारै तानामुष्ट्राणां सहस्राण्यपि पञ्च सः ॥ १३२ चक्रे च वाद्यनृत्तैकमयं लोकमहोत्सवम् । पूजितमाह्मणवरं मानिवासिलराजकम् ।। वावीशङ्कितं तत्र नभः पिचरतां ययौ । रक्तारुणत्वमभ्यर्णभावि शंसदिवासनः ।। १३४ तुमुलाकुलशब्दाश्च बभूवुः सहसा दिशः । भीता इवागतं दृष्ट्वा परसैन्यं विहायसा । १३५ तावश तत्क्षणं वातुं प्रवृत्तोऽभून्महानिलः । सेचरैः सह युद्धाय भूचरानुत्क्षिपन्निव ।। क्षणाय ददृशे व्योनि विद्याधरयलं महत् । दीप्तिद्योतितदिक्चक्रमुद्यन्नादं महाजवम् ॥ तन्मध्ये चातिसुभगं विद्याधरकुमारकम् । एकं सूर्यप्रभाद्यासे पश्यन्ति स्म मुविस्मिताः ॥ १३८ 'आपाढेश्वरतनयो दामोदर एप जयति युवराजः । रे मर्त्य धरणिगोचर सूर्यप्रम निपत पादयोरम्य ।। प्रणम च रे जनमेजय भवता दत्ता सुता किमस्थाने । १२६ ।

·१४४ १४९ २०८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ४४ आराधय तमिमं तद्देवं नेपोऽन्यथा क्षमते ॥' १४० इति तस्मिन्क्षणे विद्याधरवन्दी ततोऽम्बरात् । तस्य दामोदरस्यामाब्याजहारोचया गिरा ॥ १४१ तच्छ्रुत्वा दृष्टतत्सैन्यो गृहीत्वा खड्गचर्मणी । सूर्यप्रभो नभः क्रोधादुत्पपात स्वविद्यया ॥ १४२ अनूपेतुश्च सचिवास्तस्य सर्वे धृतायुधाः । प्रहस्तश्च प्रभासश्च भासः सिद्धार्थ एव च ॥ १४३ प्रज्ञादयः सर्वदमनो वीतभीतिः शुभंकरः । विद्याधराणां तैः साकं प्रावर्तत महाहवः ।। सूर्यप्रभश्चाभ्यधावद्यतो दामोदरस्ततः । सङ्गेनामनिरपून्गृहस्तच्छस्राणि स्वचर्मणा ॥ १४५ ते जनाः कति संख्ये च लक्षसंख्या नभश्चराः । समत्वमेव विविदुर्युध्यमानाः परस्परम् ।। १४६ वभुः सङ्गलताश्चात्र साकुला रुधिरारुणाः । पतन्त्यः शूरकायेषु कृतान्तस्येव दृष्टयः ।। विद्याधराश्च धरणौ मियेव शरणार्थिनः । गिरोमिश्च शरीरैश्च पेतुश्चन्द्रप्रभामतः ।। १४८ सूर्यप्रभो बभौ लोकदृष्टया सेचरश्रिया । सिन्दूरेणेव कीर्णेन नभोऽभूदसृजारुणम् ॥ सूर्यप्रभश्च संप्राप्य युयुधे तेन संमुसम् । सङ्गचर्मधरेणैव सह दामोदरेण सः ॥ १५० युध्यमानश्च करणप्रयोगेण प्रविश्य तम् । खड्गसण्डितचर्माणं रिपुं भूमावपातयत् ।। १५१ छेत्तुमिच्छति यावञ्च शिरस्तस्य विवेल्लतः । तावदागत्य नभसा हुंकारो विष्णुना कृतः ।। १५२ तच्छ्रुत्वा वीक्ष्य च हरिं नम्रस्तगौरवेण सः । दामोदरममुञ्चत्तं वधात्सूर्यप्रभस्ततः ।। वधमुक्तं तमादाय भक्तं कापि ययौ हरिः । भगवान्स हि सद्भक्तमिहामुत्र च रक्षति ।। १५४ दामोदरानुगास्ते च ययुः सर्वे यतस्ततः । सूर्यप्रभोऽपि गगनापितुः पार्श्वमवातरत् ।। सामात्यमक्षतप्राप्तं पिता चन्द्रप्रभस्य तम् । अभ्यनन्दनृपाश्चान्ये तुडुवुईष्टविक्रमम् ।। १५६ ततोऽत्र यावत्सर्वे ते हृष्टास्तत्कथया स्थिताः । आगात्सुभटसंबन्धी तावडूतोऽपरस्ततः ।। १५७ स च चन्द्रप्रभस्यैव लेखमने समर्पयत् । तमुद्धाट्य च सिद्धार्थः सदस्येवमवाचयत् ॥ १५८ 'श्रीमानुन्नतवंशमौक्तिकमणिश्चन्द्रप्रभो भूपती राजा श्रीसुभटेन सादरमिदं श्रीकोङ्कणाद्वोध्यते । नीता मे तनयापहृत्य रजनौ सत्त्वेन केनापि या सा प्राप्ता तव सूनुनेत्यवगतं यत्तेन तुष्टा वयम् ॥ १५९ तयुक्तेन सुतेन तेन सह तत्सूर्यप्रभेणोद्यमो युप्मामिः क्रियतामनर्गलमिहाप्यस्मगृहाभ्यागमे । यावत्तां परलोकतः पुनरिव प्रत्यागतामामजां पश्यामश्च विवाहकार्यमधुना कुर्मश्च तस्या वयम् ॥ इत्यत्र वाचिते लेरो सिद्धार्थेन तथेति सः । राजा चन्द्रप्रभो दूतं सचकार जहर्प च ॥ आनाययच सुभटस्यान्तिकं चन्द्रिकावतीम् । तत्सुतामपरान्तं तं प्रहस्तं प्रेष्य सत्वरम् ।। प्रातच जग्मुः सर्वे ते कृत्वा सूर्यप्रभं पुरः । अपरान्तं विमानेन जनमेजयसंयुताः ।। तत्र तान्सुभटो राजा दुहितृप्राप्तिनन्दितः । भृशमान चक्रे च सुतापरिणयोत्सवम् ।। ददौ च चन्द्रिकावत्यै सोऽस्यै रत्नादिकं तथा । यथा वीरभदाद्यास्ते स्वदत्तेन ललजिरे ॥ ततः सूर्यप्रभे तत्र स्थिते श्वशुरखेश्मनि । आगात्पौरवसंबन्धी दूतो लावाणकादपि ।। सोऽपि चन्द्रप्रभमिदं निजस्वामियचोऽभ्यधात् । सुतर सुलोचना नीता श्रीमत्सूर्यप्रभेण मे ॥ ततो मे नैव संतापस्ताक्तः किं तु मद्गृहम् । आनीयतां स युप्माभिराचारं यद्विदध्महे ।। तच्छुयैव मुदाभ्यर्च्य दूतं चन्द्रप्रभो नृपः । आनाययत्प्रहसेन पितुः पार्श्व सुलोचनाम् ।। ततः समुभटाः सर्वे सह सूर्यप्रभेण ते । लावाणकं विमानेन ययुातोपगामिना ।। तत्रोद्वाहोत्सवं कृत्वा सूर्यप्रभसुलोचने । रबैरपूरयत्सोऽपि पौरवोऽर्चितराजकः ।। तेनोपर्यमाणेषु सुखस्थेप्वन तेपु च । प्रजिघाय सुरोहोऽपि दूतं चीननरेश्वरः ।। १६३ १६६ १६९ १७२ ·२०९. १७३ १७८ १७९ १८० १८१ १८२ १८३ तरङ्गः२] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ सोऽप्यन्यवदूतमुखेनार्थयामास पार्थिवः । हृतकन्यस्तया साकं तैपामागमनं गृहे ॥ ततश्चन्द्रप्रभो राजा हृष्टस्तस्यापि तां सुताम् । विद्युन्मालो प्रहस्तेनानाययामास केतनम् ।। अन्येशुश्च विमानेन सहसूर्यप्रभा ययुः । चन्द्रप्रभाद्याः सर्वे ते चीनदेशं सपौरवाः ॥ तनामे निर्गतो राजा निजकोट्टं प्रवेश्य तान् । स सुरोहोऽपि दुहितुश्चके वैवाहिकं विधिम् ।। अदाच विशुन्मालाय तस्यै सूर्यप्रभाय च । असंख्यहेमहस्त्यश्वरत्नचीनांशुकादिकम् ।। तस्थुश्च तत्र ते तैसोंगैश्चन्द्रप्रभादयः । दिनानि कतिचित्सर्वे सुरोहाभ्यर्चितास्तदा । आसीत्सूर्यप्रभश्चात्र विलसद्धनयौवनः । प्रावृटालो यथा विद्युन्मालया शोभितस्तया ॥ एवं स बुभुजे तत्र तत्र श्वशुरवेश्मनि । तत्तत्कान्तासखः सूर्यप्रभो भोगान्सवान्धवः ।। ततः संमन्य सिद्धार्थप्रमुसैः सचिवैः सह । क्रमाद्वीरभटादीस्तानश्वीयसहितानृपान् ॥ विसृज्य निजदेशेषु तं सुरोहमहीपतिम् । आमश्य तत्सुतायुक्तः पितृभ्यां सह सानुगः ।। भूतासनविमानं तदारुह्य व्योमवर्सना । स्वं स सूर्यप्रभः प्रायाच्छाकलं नगरं कृती ।। कचिनृत्तासङ्गः कचिदपि च संगीतकरसः कचित्पानक्रीडा कचन सुदृशां मण्डनविधिः । कचिसन्धाभीष्टस्तुतिमुखरवैतालिकरवः पुरे तस्मिन्नासीत्प्रमद इति तस्यागमनजः ॥ तत्रान्याः पितृवेश्मसु स्थितवतीरानाय्य स स्वप्रिया दत्तैस्तपितृभिर्गजाश्वनिवबस्ताभिः सहवागतः । नानारत्नसुपूर्णभारविनतैरुष्ट्रैश्च संख्यातिगै- लीलादर्शितदिग्जयोत्थविभवश्चक्रे प्रजाकौतुकम् ।। वहुवसु भूरिनिधानं तेन महाभोगिना तदाध्युपितम् । सुरधनदभुजगनगरैः कृतमिव तच्छाकलं विवभौ ।। ततो मदनसेनया सह स तत्र सूर्यप्रभो यथाभिमतभोगभुक्सकलपूर्णसंपत्सुसी । उवास पितृसंयुतः ससचिवोऽन्यपनीयुतः कृतागमनसंविदं मयमुदीक्षमाणोऽन्वहम् ।। इति महाक विधीसोमदेवभहविरचिते कथासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके प्रथमस्तरमः । १८४ १८५ १८६ १ २ ३ द्वितीयसारङ्गः । अथ तत्रैकदास्थानस्थिते चन्द्रप्रभे नृपे । सूर्यप्रभे च तत्रस्थे समग्रसचिवान्विते ।। सिद्धार्थोदीरितकथाप्रसङ्गेण मये स्मृते । अकस्मादन वसुधा सभामध्ये व्यदीर्यत ।। ततो भूविवरादादौ सशब्दः सुरमिर्मरुत् । आविरासीत्ततः पश्चादुजगाम मयासुरः ॥ कृष्णोन्नतशिरःशृङ्गज्वलत्केशमहौपधिः । रकाम्बरोच्छलद्धातुर्निशायामिव पर्वतः ।। यथाईकृतपूजश्च राज्ञा चन्द्रप्रमेण सः । रत्नासनोपविष्टः सन्दानवेन्द्रोऽभ्यभापत ॥ भुक्ता भोगा इमे भौमा भवद्भिरधुना प कः । कालोऽन्येषां तदुद्योगे मतिं कुरुत सांप्रतम् ।। दूतान्प्रेप्यानयध्वं स्वान्नृपान्संवन्धिवान्धवान् । ततो विद्याधरेन्द्रेण मिलिप्यामः सुमेरुणा ॥ जेष्यामः श्रुतशर्माण प्राप्स्यामः सयरश्रियम् । सुमेरुश्च सहायत्ये बन्धुबुद्ध्या स्थितोऽत्र नः ।। रक्षेः सूर्यप्रभं दद्यास्त्वं चैतस्मै निजा सुताम् । इत्यादावेव देवेन स हादिष्टः पिनाकिना ।। एवं मयासुरेणोक्ते प्रहस्तादीन्स पेचरान् । चन्द्रप्रभः प्रहितवान्दूतान्सर्वमहीभृताम् ।। १. स्त्रिकान्तरेऽमाच्लोकादये एशेरुस मुटिचिहमस्ति, ७ ८ ·२७ २८ २१० कथासरित्सागरः। [आदितस्तराः ४५ सूर्यप्रभश्च विद्यामिः स्वभार्यामश्रिणोऽसिलान् । संविभेजे मयादेशात्संविभक्का न ये पुरा ॥ तावश्चात्र स्थितेप्वेव प्रभाभासितदिड्युसः । अवतीर्याम्बरतलान्नारदो मुनिराययौ । १२ गृहीतार्थोपविष्टश्च स चन्द्रप्रभमब्रवीत् । प्रेपितोऽहमिहेन्द्रेण तेन चोक्तमिदं तव ॥ १३ ज्ञातं मया यशुष्मामिमहेश्वरनिदेशतः । मयासुरससैः सूर्यप्रभस्याज्ञानमोहितैः ।। १४ अस्य मर्त्यगरीरस्य संसाधयितुमिप्यते । सर्वविद्याधराधीशचक्रवर्तिपदं महत् ।। १५ तदयुक्तं यदस्माभिर्दत्तं हि श्रुतशर्मणे । विद्याधरकुलाब्धीन्दोस्तच्च तस्य क्रमागतम् ।। १६ अस्माकं प्रातिपक्ष्येण धर्मवाधेन चैव यत् । कुरुध्ये तद्विनाशाय निश्चितं वः प्रकल्पते ॥ पूर्व च रुद्रयज्ञेन यजमानो भवान्मया । प्राग्यजस्वाश्वमेधेनेत्युक्ते च कृतवान्न तम् ॥ १८ तद्देवाननपेक्ष्यैव रुद्रप्रत्याशयैकया । यदाचरथ दर्पण भवतां न शिवाय तत् ॥ १९ इत्युक्ते शक्रसंदेशे नारदेन विहस्य तम् । मयोऽवादीन्न साधूक्तं सुरेन्द्रेण महामुने । २० सूर्यप्रभस्य मर्यत्वं यद्वक्ति तदपार्थकम् । तद्दामोदरसङ्ग्रामे न ज्ञातं तेन तस्य किम् ॥ मल् एव हि सत्त्वाट्याः सर्वसिद्ध्यधिकारिणः । ऐन्द्रं न साधितं पूर्व पदं कि नहुपादिभिः ।। २२ यच्चाह दत्तमस्माभिः साम्राज्यं श्रुतशर्मणे । क्रमागतं च तत्तस्येत्येतदप्यसमञ्जसम् ।। २३ दाता महेश्वरो यत्र प्रामाण्यं तत्र कस्य किम् । ज्येष्ठागतं हिरण्याक्षस्येन्द्रत्वं च कथं हृतम् ।। यचापरं प्रातिपक्ष्यमधर्म चाह तन्मृपा । स एव हि हठात्स्वार्थे प्रातिपक्ष्यं करोति नः ॥ कश्चाधर्मो जिगीपामो वयं हि परिपन्थिनम् । न हरामो मुनेर्भायर्या ब्रह्महत्यां न कुर्महे ।। २६ यश्वाश्वमेधाकरणं देवावज्ञां च जल्पति । तदसगुद्रयज्ञे हि विहितेऽन्यैः किमध्वरैः ।। अर्चिते देवदेवे च शंभौ देवो न कोऽर्चितः । यच्चाहेकैव रुद्रास्था न शिवेति तदप्यसत् ।। किं तत्र देवनिवहैरन्यैर्यत्रोद्यतो हरः । रवावभ्युदितेऽन्यानि कि तेजांसि चकासति ।। तदेतद्देवराजाय सर्व वाच्यं त्वया मुने । वयं च प्रस्तुतं कुर्मः स यद्वेत्ति करोतु तत् ॥ ३० एवं मयासुरेणोक्तो नारदर्पिस्तथेति तम् । प्रतिसंदेशमादाय ययौ सुरपतिं प्रति ।। गते तस्मिन्मुनी सोऽत्र तं चन्द्रप्रभभूपतिम् । शकसंदेशसाशङ्कमुवाचैवं मयासुरः ।। ३२ न शक्राद्वो भयं कार्य स च स्याच्छ्रुतशर्मणः । पक्षे देवगणैः मार्धमस्महेपेण संयुगे ।। ३३ तदसंरया महाराज प्रहादाधिष्ठिता वयम् । युष्मत्पक्षे स्थिता एव सहिता दैत्यदानवैः ।। कृतप्रसादे चास्माकमुद्युक्ते त्रिपुरान्तके । वराकस्यापरस्यास्ति कस्य शक्तिर्जगत्रये ॥ तद्वीराः कुरुतोद्योगं कार्येऽस्मिन्नित्युदीरिते। मयेन हृष्टा. सर्वे ते तत्तथैवेति मेनिरे ॥ अथ दूतोक्तसंदेशात्सर्वे तत्राययुः क्रमात् । नृपा वीरभटाद्यास्ते ये चान्ये मित्रवान्धवाः ।। कृतोचितसपर्येषु ससैन्येप्वेषु राजसु । पुनश्चन्द्रप्रभं भूपमुवाचैवं मयासुरः । ३८ कुरुध्वमद्य रुद्रस्य रात्रौ राजन्महावलिम् । ततो यथाहं वक्ष्यामि तथा सर्व विधास्यथ ।। ३९ एतन्मयवचः श्रुत्वा राजा चन्द्रप्रभोऽथ सः । रुद्रस्य बलिसंभारं कारयामास तत्क्षणम् ।। ततो गत्लाटवीं रात्री मये कर्मोपदेष्टरि । चन्द्रप्रभः स्वयं चक्रे वलि रुद्रस्य भक्तितः ॥ ४१ होमकर्मप्रवृत्ते च राज्ञि तस्मिन्नशङ्कितम् । साक्षादाविरभूत्तत्र नन्दी भूतगणाधिपः ।। सोऽर्चितो विधिवद्राज्ञा प्रहष्टेनेदमब्रवीत् । मन्मुसेनेदमादिष्टं स्वयं देवेन शंभुना ॥ अपि शकशतान्माभूयं वो मप्रसादतः । सूर्यप्रभश्चक्रवर्ती भवितैव गुचारिणाम् ।। इत्युक्तशंकरादेशो गृहीतवलिभागकः । नन्दीश्वरो भूतगणैः सह तन तिरोदधे ।। ततश्चन्द्रप्रभो जातप्रत्ययसनयोदये । बलि समाप्य होमान्ते विवेश समयः पुरम् ॥ ४६ प्रातश्च देव्या पुत्रेण राजमिः सचिवैयुतम् । एकान्तस्थं च तं चन्द्रप्रभभूपं मयोऽभ्यधात् ।। शृणु राजनरहस्यं ते वनम्या चिररक्षितम् । त्वं दानवः सुनीथारयो मम पुनो महानलः ॥ सूर्यप्रभः सुमुण्डीकमंजक्श्च तवानुजः । देवावे हतौ जातो पितापुत्री युवामिह ।। ४२ ४४ ४८ ·२११ ६४ तरङ्गः२ 11 सूर्यप्रमलम्बकः ८ तदानवशरीरं ते संरक्ष्य स्थापितं मया । आलिप्य युत्तयां दिव्याभिरोपधीभिघृतेन च ।। तस्मात्प्रविश्य विवरं पातालमुपनम्य च । प्रविश खं शरीरं तात्या मदुपदिष्टया ॥ तच्छरीरप्रविष्टश्च तेजोवीर्यक्लाधिकः । तथा भविष्यसि यथा जेष्यसि सुचरारणे ॥ सूर्यप्रभस्त्वनेनैव कान्तेन वपुपा चिरम् । सुमुण्डीकावतारोऽयं भविता सेचरेश्वरः ।। एतन्मयासुराच्छुखा तथेत्यङ्गीचकार सः । राजा चन्द्रप्रभो हप्तः सिद्धार्थस्त्विदमुक्तवान् ।। अन्यदेहप्रविष्टः किं किमयं पञ्चतां गतः । इति भ्रान्तौ तदास्माकं का धृतिर्दानवोत्तम ॥ किं चैप विस्मरत्यस्मास्तदा देहान्तराश्रितः । परलोकगतो यद्वत्ततः कोऽयं वयं च के ।। एतसिद्धार्थतः श्रुत्वा स जगाद मयासुरः । प्रविशन्तमिमं तस्मिन्छरीरे योगयुक्तितः ॥ स्वतन्त्रं यूयमागत्य साक्षात्तत्रैव पश्यत । न चैवं विस्मरत्येप युप्मा शृणुत कारणम् ।। अस्वतन्त्रो मृतोऽन्यत्र गर्भे यो जायते न सः । किंचित्स्मरत्यन्तरितः क्लेशैस्तैमरणादिभिः ।। खातव्येण तु योऽन्यस्मिञ्शरीरे योगयुक्तितः । अन्तःकरणमाविश्य प्रविशेदिन्द्रियाणि च ।। अविप्लुतमनोबुद्धिरॅहादिव गृहान्तरम् । सहसा स स्मरत्येव ज्ञानी योगेश्वरोऽसिलम् ॥ तस्माद्विकल्पो मा भूतः प्रत्युतैप नृपो महत् । दिव्यं शरीरमाप्नोति जरारोगविवर्जितम् ।। यूयं च दानवाः सर्वे प्रविश्यैव रसातलम् । मुधापानेन नीरोगदिव्यदेहा भविष्यथ ।। एतन्मयासुरवचः श्रुत्वा सर्वे तथेति ते । तत्प्रत्ययपरित्यक्तशङ्कास्तत्प्रतिपेदिरे ।। तद्वाक्येन च सोऽन्येार्मिलिताखिलराजकः । चन्द्रप्रभश्चन्द्रभागैरावत्योः संगम ययौ ॥ तत्रावस्थाप्य नृपतीन्वहिनिक्षिप्य तेषु च । सूर्यप्रभावरोधास्तानुपेत्य मयदर्शितम् ।। विवेश विवरं तोये सह सूर्यप्रभेण सः । चन्द्रप्रभः समं देव्या सिद्धार्थाद्यैश्च मन्त्रिभिः ॥ प्रविश्य गत्वा दीर्घ च तेनाध्वानं ददर्श सः । दिव्यं देवकुलं तच सर्वैः सह विवेश तैः ।। तावच्च ये स्थितासत्र राजानो विवराद्वहिः । तेषां विद्याधरा व्योम्ना सैन्यैः सह समापतन् । ते तान्सस्तभ्य मायाभिर्भार्याः सूर्यप्रभस्य ताः । अहरंतत्क्षणं चैवमुदगादारती दिवः ।। श्रुतशर्मन्नरे पाप यद्येताश्चक्रवर्तिनः । भार्याः स्प्रक्ष्यसि तत्सद्यः ससैन्यो मृत्युमाप्स्यसि ॥ तरमान्मातृवदेतास्त्वं पश्यन्रक्षेः सगौरवम् । अधुनैव न हत्या त्यां यदेता मोचिता मया ॥ ७२ समास्ति कारणं किंचित्ततिष्ठन्त्वत्र संप्रति । इत्युक्ते दिव्यया काचा खेचरास्ते तिरोदधुः ।। ७३ राजानते च नीतास्ता या वीरभटादयः । आसन्नन्योन्ययुद्धेन देहत्यागे कृतोद्यमाः ।। नैतासामस्ति विध्वंसः प्राप्स्यर्थताः सुताः पुनः । तत्साहसं न युष्माभिः कार्य कल्याणमस्तु वः ॥ ७५ इति याङ्गाभसी तेषां तमुद्योगं न्ययारयत् । ततः प्रतीक्षमाणास्ते तस्थुतत्रैव भूभुजः ।। ७६ अनान्तरे च पाताले तस्मिन्देवकुले स्थितम् । सधैर्घतमवोचत्तमेवं चन्द्रप्रभ मयः ।। राजन्नेकमना भूत्वा शृण्विदानीमनुत्तमम् । उपदेक्ष्यागि ते योगमन्यदेहप्रवेशदम् ।। इत्युक्त्वाख्याय सांख्यं च योगं च सरहस्यकम् । युक्ति देहान्तरावेशे तस्मादुपदिदेश सः ।। जगाद् च स योगीन्द्रः सैपा सिद्धिरिदं च तत् । ज्ञानं स्वातव्यमैश्वर्यमणिमादिनिकेतनम् ।। अत्रैश्वर्ये स्थिता मोक्षं न वाञ्छन्ति सुरेश्वराः । एतदर्थे जपतप.फ्लेशमन्येऽपि कुर्वते ॥ संप्राप्तमपि नेच्छन्ति स्वर्गभोग महाशयाः । तथा च श्रूयतामत्र कथा वः कथयाम्यहम् ।। आसीत्कोऽपि पुराकल्पे कालो नाम महाद्विजः । स गला पुष्करे तीर्थे जपं चक्रे दिवानिशम् ।। जपतस्तस्य तत्रागादिव्यं वर्षशतद्वयम् । ततोऽस्य शिरसोऽच्छिन्नमचिराविरभून्महत् ।। येन सूर्यायुतेनेव प्रोद्गतेनाम्बरे गतिः । सिद्धादीनां निरुद्धाभूञज्वाल च जगत्रयम् ॥ प्रह्मन्यस्ते वरोऽभीष्टस्तं गृहाण ज्वलन्त्यमी । लोकास्त्वदर्चिपेत्यूचुर्मोन्द्राद्या उपेस तम् ।। जपादन्यत्र मा भून्मे रतिरित्येप एव मे । वरो नान्यदृणे किंचिदिति तान्प्रत्युवाच सः। निर्बन्धं तेषु कुर्वत्सु ततो गत्लापि दूरतः । उत्तरे हिमवत्पार्थे जपन्नासीत्स जापः। KARNASEEFERESEREMONKER ७३ ७७ ७८ ८३ ८८ ·२१२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४५। ८९ ९० ९१ ९२ ९३ ९६ ९९ १०० १०१ १०२ १०५ १०६ तत्राप्यसह्यं तत्तेजः सविशेष क्रमाद्यदा । तदा विनाय तस्येन्द्रः प्रजियाय सुराङ्गनाः ॥ स धीरो लोभयन्तीस्ता न तृणायाप्यमन्यत । निसृष्टार्थ ततस्तस्मै मृत्यु विससृजुः सुराः ।। उपेत्य स तमाह स्म ब्रह्मन्मयैरियचिरम् । न जीव्यते तदात्मानं त्यज मा लक्ष्य स्थितिम् ।। तच्छ्रुत्वा स द्विजोऽवादीद्यदि पूर्णो ममावधिः । आयुपस्तन्न कस्मान्मां नयसे किं प्रतीक्षसे ।। स्वयं च नाहमालानं त्यजेयं पाशहस्त रे। आसपाती भवेयं च शरीरं कामतस्त्यजन् ।। इत्युक्तवन्तं तं नेतुं प्रभावान्नाशकद्यदा । तदा पराङ्मुसो मृत्युर्जगाम स यथागतम् ।। ततो विजितकालं तं कालं सानुगयो द्विजम् । बलादुत्क्षिप्य याहुभ्यां निनायेन्द्रः सुरालयम् ॥ तत्र तद्भोगविमुसो जपादविरमंश्च सः । देवावतारितो भूयस्तमेवागाद्धिमालयम् ।। तत्रापीन्द्रादयो भूयो वरार्थ बोधयन्ति तम् । यावत्तावन्नृपस्तेन मार्गेणेक्ष्वाकुराययौ ।। स तद्बुद्धा यथावस्तु जापकं तमभापत । देवेभ्यश्चेन्न गृहासि वरं मत्तो गृहाण भोः॥ तच्छ्रुत्वा स विहस्यैनं जापकोऽभ्यवदन्नृपम् । त्वं शक्तो वरदाने मे त्रिदशेभ्योऽप्यगृहृतः ॥ इत्यूचिवांसं तं विप्रमिक्ष्वाकुः प्रत्युवाच सः । शक्तो न तेऽहं शक्तस्त्वं मम तद्देहि मे वरम् ।। ततः स जापफोऽवादीद्यत्तेऽभीष्टं वृणीष्व तत् । दास्याम्येवेति तच्छ्रुत्वा राजान्तर्विममर्श सः ।। अहं ददामि विप्रोऽयं गृहातीत्युचितो विधिः । विपरीतमिदं गृहाम्यहमेप ददाति यत् ॥ इति यावत्स नृपतिर्विचिकित्सन्विलम्यते । तावद्विवदमानौ द्वौ तत्र विभावुपेयतुः ।। तौ तं दृष्ट्वा नृपं तस्य पुरो न्यायार्थमूचतुः । एकोऽत्रात्प्रदत्ता मे गौरनेन सदक्षिणा ।। तां मे प्रतिददानस्य हतागृहात्यसौ न किम् । अथापरोऽभ्यधान्नाहं कृतपूर्वप्रतिग्रहः ।। न चार्थिता मे तत्कस्माद्राहययेप मां वलात् । एतच्छ्रुत्वा नृपोऽवादीदाक्षेप्तायं न शुध्यति ।। प्रतिगृह्य कथं दात्रे वलात्प्रतिददाति गाम् । इत्युक्तवन्तं तं भूपं शक्रो लब्धान्तरोऽब्रवीत् ॥ राजनानासि चेदेवं न्याय्यं तचापकाहिजात् । वरमभ्यर्थ्य संप्राप्तं कस्माद्गृहासि नामुतः ।। ततो निरुत्तरो राजा जापकं तं जगाद सः । भगवन्स्वजपस्यार्धात्फलं वितर में वरम् ।। वाढमेवं जपस्यार्धान्मदीयस्यास्तु ते फलम् । इति तस्मै ततो राज्ञे जापकः स वरं ददौ ।। सर्वलोकगति लेभे तेन राजा स सोऽपि च । जापकः सशिवाख्यानं देवानां लोकमाप्तवान् ॥ तत्र स्थित्वा चहून्कल्पान्पुनरावृत्य भूतले । प्राप्य स्वतन्त्रतां योगासिद्धिं लेभे च शाश्वतीम् ।। एवं स्वर्गादिविमुखैः सिद्धिरेवार्थ्यते बुधैः । सा त्वयाप्ता स्वतन्त्रसद्राजन्वं देहमाविश ।। इत्युक्तः प्रत्तयोगेन मयेन मुमुदे परम् । सदारतनयामात्यो राजा चन्द्रप्रभोऽथ सः॥ ततो द्वितीयं पातालं नीत्वा तेन मयेन सः। प्रावेश्यत गृहं दिव्यं पुत्रादिसहितो नृपः ।। तत्रान्तर्ददृशुस्ते च सर्वे सुप्तमिव स्थितम् । महान्तमेकं पुरुपं पतितं शयनोत्तमे ।। महोपधिघृताभ्यक्तं विकृताकृतिभीषणम् । विषण्णवदनाम्भोजदैत्यराजसुतावृतम् ।। सोऽयमत्र स्वदेहस्ते पूर्वभार्यावृतः स्थितः । प्रविशैतमिति माह ततश्चन्द्रप्रभं मयः ।। सोऽथ तेनोपदिष्टं तं योगमास्थाय भूपतिः । तस्मिन्पुरुपदेहेऽन्तस्त्यक्तखतनुराविशत् ।। ततः स जृम्भिकां कृत्वा शनैरुन्मील्य लोचने । गतनिद्र इवोत्तस्थौ पुरुषः शयनीयतः ।। दिप्या देवः सुनीथोऽद्य प्रत्युजीवित एप नः । इति तत्रोदभून्नादो हृष्टासुरवधूकृतः ।। सूर्यप्रभाद्याः सर्वे तु विषण्णाः सहसाभवन् । दृष्ट्वा निपतितं चन्द्रप्रभदेहमजीवितम् ।। चन्द्रप्रभसुनीथश्च सुसस्वापादिवोत्थितः । दृष्ट्वा मयं ववन्दे स पितरं पादयोः पत्तन् । स पितापि तमालिङ्गर पृष्टवान्सर्वसंनिधौ । कचित्स्मरसि पुत्र द्वे जन्मनी स्वं हि संप्रति ॥ सोऽपि स्मरामीत्युक्त्वैव यचन्द्रप्रभजन्मनि । मुनीथजन्मनि च यत्तस्य वृत्तं तदुत्वान् ।। नाममाहं सदेवीकान्स च सूर्यप्रभादिकान् । एकैकमाश्वासितवान्पूर्वभार्याश्च दानवीः॥ चन्द्रप्रभत्वे जातं घ देहं द्रव्याग्ययुक्तितः । भवेजातूपयोगीति स्थापयामास रक्षितम् ॥ १०७ १०८ १०९ १११ ११२ ११३ ११४ ११५ ११६ ११७ ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२३ १२५ १२६ १२७ ·२१३ १२८ १२९ १३१ १३२ १३५ तरङ्गः २1] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ ततोऽभ्यनन्दन्प्रणता जातप्रत्ययनिर्वृताः । चन्द्रप्रभसुनीथं वं हृष्टाः सूर्यप्रभादयः ॥ मयासुरोऽथ सर्वातान्हान्नीत्वा पुरात्ततः । अन्यत्प्रवेशयामास हेमरत्नचितं पुरम् ।। प्रविष्टास्तत्र वैदूर्यवापी ते ददृशुर्भूताम् । सुधारसेन तस्याश्च तीरे सर्वेऽभ्युपाविशन् । पपुश्च तत्सुधापानममृताधिकमत्र ते । सुनीथभार्योपहतैर्विचिनैर्मणिभाजनैः ।। तेन पानेन ते सर्वे मत्तसुप्तोत्थितास्ततः । संपेदिरे दिव्यदेहा महावलपराक्रमाः ॥ चन्द्रप्रभसुनीथं च ततोऽवादीन्मयासुरः । पुत्रैहि यामः पश्य स्खं मातरं सुचिरादिति ।। ततस्तथेति चोद्युक्तः सुनीथोऽप्रेसरे मये । ययौ चतुर्थ पातालं सह सूर्यप्रभादिभिः ।। तत्र चित्राणि पश्यन्तो नानाधातुमयानि ते । पुराण्येकं पुरं प्रापुः सर्वे सर्वहिरण्मयम् ।। तन्त्र रत्नमयस्तम्भे सर्वसंपनिकेतने । ददृशुर्मयभार्या तां ते सुनीथस्य मातरम् ॥ नाना लीलावती रूपेणाधःकृतसुराङ्गनाम् । वृतामसुरकन्यामिः सर्वाभरणभूपिताम् ।। सा दृष्ट्वैव सुनीथं तमुदतिष्ठत्ससंभ्रमम् । सुनीयोऽप्यपतत्तस्या अभिवाद्यैव पादयोः ।। ततः सा तं चिरस्पृष्ठमाश्लिष्योदश्रुरासजम् । पुनस्तत्प्राप्तिहेतुं तं प्रशशंस मयं पतिम् ।। अथाब्रवीन्मयो देवि सुमुण्डीकोऽपरः स ते । पुत्रः पुत्रोऽस्य पुत्रस्य जातः सूर्यप्रभोऽप्ययम् ।। एप विद्याधरेन्द्राणां चक्रवर्ती पुरारिणा । एतेनैव शरीरेण भावी देवि विनिर्मितः ।। तच्छुत्वैवामिपश्यन्त्यास्तस्याः सोत्सुकया दृशा । सूर्यप्रभः पपातैत्य पादयोः सचिवैः सह ॥ कि सुमुण्डीकदेहेन यत्सतेनैव शोभसे । इति लीलावती दत्त्वा चाशिपं तमभापत ।। ततोऽत्र पुत्राभ्युदये मयो मन्दोदरी सुताम् । विभीपणं च सस्मार स्मृतावाजग्मतुश्च तौ ।। गृहीतोत्सवसत्कारः स तं प्राह विभीपणः । करोपि यदि मे वाक्यं दानवेन्द्र वदामि तत् ।। दानवेपु त्वमेवैकः सुकृती शुभजीवित्तः । देवैः सह न ते कार्या तदकारणवैरिता ॥ तद्विरोधे हि नापायाहते कश्चिद्गुणोऽस्ति वः । निहता हि सुरैः संख्येष्वसुरा नासुरैः सुराः ।। तच्छ्रुत्वा तं मयोऽवोचन्न वलात्कुर्महे वयम् । हठात्कुर्वति शक्रे तु कथं भूहि सहामहे ।। ये चासुरा हता देवैस्ते बभूवुः प्रमादिनः । अप्रमत्तास्तु किं नैव वलिप्रभृतयो हताः ॥ इत्यायुक्तो मयेनाथ मन्दोदर्या सहैव सः । राक्षसेन्द्रस्तमामव्य जगाम वसतिं निजाम् ।। सूर्यप्रभादिभिर्युक्तः सुनीथोऽथ मयेन सः । निन्ये तृतीयं पातालं वलि राजानमीक्षितुम् ।। स्वर्गादप्यधिके तत्र सर्वे ते ददृशुर्वलिम् । आमुक्तहारमुकुटं वृतं दितिजदानवैः ।। निपेतुः पादयोस्तस्य सुनीथाद्याः क्रमेण ते । सोऽपि तान्मानयामास सत्कारेण यथोचितम् ।। मयावेदितवृत्तान्तहृष्टः सोऽत्र बलिस्ततः । प्रहादमानायितवाशीधमन्यांश्च दानवान् ॥ तानप्यत्र सुनीथाद्याः पादयोस्ते ववन्दिरे । ते चाप्यभिननन्दुस्तान्प्रहानानन्दनिर्भराः ॥ अथात्र बलिराह स्म भूत्वा चन्द्रप्रभो भुवि । सुनीथः स्वतनुप्राप्त्या प्रत्युजीवित एप नः ॥ सुमुण्डीकावतारश्च प्राप्तः सूर्यप्रभोऽप्ययम् । शर्वेण चायमादिष्टो भावी विद्याधरेश्वरः ।। एतद्यज्ञप्रभावाच जातोऽहं श्लथवन्धनः । तदेताभ्यामवाप्ताभ्यां ध्रुवमभ्युदयोऽस्ति नः ॥ एतद्वलिवचः श्रुत्वा शुक्रः प्रोवाच तद्गुरुः । धर्मेण चरतां सत्से नास्त्यनभ्युदयः कचित् ।। तस्माद्धर्मेण वर्तध्वं कुरुताद्यापि मद्वचः । तच्छुत्वा दानवास्तत्र तथेति नियम व्यधुः ।। सप्तपातालपतयो ये तत्र मिलितास्तदा । वलिश्चात्रोत्सवं चके सुनीथप्राप्तिहर्पतः। अत्रान्तरे च तत्रागात्स पुनर्नारदो मुनिः । गृहीतार्थोपविष्टश्च दानवांतानुवाच सः ।। प्रेपितोऽहमिहेन्द्रेण स चैव वक्ति वः किल । सुनीथजीवितप्राप्त्या संतोपः परमो मम ॥ तदिदानी न कार्य नः पुन(रमकारणम् । चिरोद्धव्यं न चैयास्मत्पक्षेण श्रुतशर्मणा ।। एवमुक्तेन्द्रवाक्यं तं प्रहादो मुनिमत्रवीत् । सुनीथजीवितात्तुष्टिरिन्द्रस्येति किमन्यथा ।। अकारणविरोधं च वयं तावन्न कुर्महे । अौव नियमोऽस्माभिः कृतः सवैर्गुरोः पुरः ॥ १३८ १३९ १४० १४१ १४२ १४३ १४४ १४५ १४६ १४७ १४८ १४९ १५० १५१ १५२ १५३ १५४ १५५ २५६ १५७ १५८ १५९ २६० १६१ १६२ १६४ १६६ ·है १८० १८२ २१४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४५। श्रुतशर्मा सपक्षत्वमाश्रित्य स बलाद्यदि । अस्मद्विरुद्धं कुरुते कास्माकं तत्र वाच्यता ॥ १६७ सूर्यप्रभस्य पक्षेण देवदेवेन शंभुना । प्रागेव ह्ययमादिष्टः स पूर्वाराधितोऽस्य यत् ॥ १६८ तदस्मिन्नीश्वरादिष्ट कार्य किं कुर्महे वयम् । तनिष्कारणमेवैतच्छको वक्त्यसमञ्जसम् ॥ इत्युक्तो दानवेन्द्रेण प्रहादेन स नारदः । तथेति वासवं निन्दन्नदर्शनमगान्मुनिः ।। १७० तस्मिन्गते दानवेन्द्रानुशनास्तानभाषत । वैरानुबन्धः कार्येऽस्मिंस्तावदिन्द्रस्य दृश्यते ।। कि त्वस्मासु प्रसादैकवद्धकल्ये महेश्वरे । का तस्य शक्तिः किं कुर्यादास्था वा तस्य वैष्णवी ॥ १७२ इति शुक्रवचः श्रुत्वा दानवास्तेऽनुमन्य च । सहप्रहादमामव्य बलि जग्मुनिजालयान् ॥ १७३ ततश्चतुर्थ पातालं प्रहादे स्वालयं गते । उत्थाय सदसो राजा विवेशाभ्यन्तरं वलिः ।। १७४ मयः सुनीथश्चान्ये च सर्वे सूर्यप्रभादयः । प्रणम्य बलिमाजग्मुस्तदेव खं निकेतनम् ॥ तन्नोचितकृवाहारपानेम्वेषु समेत्य सा । लीलावती सुनीथं तं जगाद जननी निजा। पुत्र जानासि यदिमा भार्यास्ते महतां सुताः । तेजस्वती धनेशस्य तुम्बुरोर्मगलावती ॥ १७७ चन्द्रप्रभशरीरेण परिणीता च या त्वया । प्रभासस वसोरेतां वेत्सि कीर्तिमती सुताम् ।। १७८ तिस्रस्तदेता द्रष्टव्याः समदृष्ट्या सुत त्वया । इत्युक्त्वा मुख्यभार्यास्तास्तिस्रोऽस्मै सा समर्पयत् ॥ १७९ ततस्तस्मिन्दिने रात्रौ सुनीथो ज्येष्ठया तया । तेजस्वत्या समं शय्यावासवेश्म विवेश सः॥ तत्रोपभुङ्क्ते स्म तया सुचिरोत्सुकया सह । रतक्रीडासुसं तत्तत्प्राग्भुक्तमपि नूतनम् ।। १८१ सूर्यप्रभस्तु सचिवैः सह वासगृहेऽपरे । निशि तस्यामपत्नीको न्यपीदच्छयनीयके । निःलेहेन किमेतेन स्वप्रियास्त्यजता बहिः । इतीव निद्रा स्वीनित्यस्यैकस्याप्यस्य नाययो॥ १८३ प्रहस्तस्य च सेयेव कार्यचिन्तैकसगिनः । अन्ये तु परितः सूर्यप्रभं निद्रां ययुः सुखम् ॥ १८४ तावत्सूर्यप्रभः सोऽत्र प्रहस्तश्च ससीयुताम् । प्रविशन्तीं ददृशतुर्वरकन्यामनुत्तमाम् ।। १८५ मा भूत्सुरागना सर्गो विच्छायोऽस्याः पुरो मम । इत्युत्पाद्यापि विधिना पाताले स्थापितामिव ॥ १८६ सूर्यप्रभश्व केयं स्यादिति यावद्विमर्शति । तावत्सा तत्ससीनेत्य सुप्तानेकैकमैक्षत ॥ १८७ अचक्रवर्तिचिह्नांस्तान्हित्वा तहक्षणान्वितम् । दृष्ट्वा सूर्यप्रभं सा तमुपागान्मध्यशायिनम् ।। उवाच च ससी सोऽयं सखि तत्पृश पादयोः । एतां तोयसुशीताभ्यां कराभ्यां प्रतियोधय । तच्छ्रुत्वा तत्ससी सा तत्तथा चक्रे स चेक्षणे । सूर्यप्रभो व्याजसुप्तं विहाय प्रोदघाटयत् ॥ वीक्ष्य चोवाच कन्ये ते के युवा किमिहागमः । भवत्योरिति तच्छुत्वा तत्ससी तमभाषत । शृणु देवास्ति पाताले द्वितीयेऽधिपतिर्जयी । अमील इति दैत्येन्द्रो हिरण्याक्षसुतो चली ।। कलावतीति तस्यैपा प्राणेभ्योऽप्यधिका सुता । स इतोऽद्य यलेः पार्थादागत्यैतत्पिताप्रवीत् ।। दिष्ट्याद्य जीवितं प्राप्तः सुनीथः पुनरीक्षितः । सुमुण्डीकावतारश्च दृष्टः सूर्यप्रभो युवा ॥ सृष्टः सेचरसच्चक्रवर्ती भावी हरेण यः । तदिहानन्दसंमानं सुनीथस्य करोम्यहम् ॥ सुतां सूर्यप्रभायैतां प्रयच्छामि कलावतीम् । सुनीथस्यैकगोत्रत्वादातुं चैपा न युज्यते ।। सूर्यप्रभश्च पुत्रोऽस्य राजजन्मनि नासुरे । तत्सुतस्य च संमानः कृतस्तस्य कृतो भवेत् ।। एतत्पितुर्वचः श्रुत्वा त्वद्गुणाकृष्टमानसा । मत्ससीयमिहायाता त्वदर्शनकुतूहलात् ।। एवं तयोक्ते तत्सख्या निद्राति स्म मृपैव सः । तदभिप्रायतात्पर्य ज्ञातुं सूर्यप्रभस्तदा ॥ साथ कन्या विनिद्रस्य प्रहस्तस्यान्तिकं शनैः । गत्वा ससीमुसेनोक्त्वा सर्वमस्मै पहिर्ययौ ।। अहस्तश्चाप्युपागत्य देव जागर्पि किं न वा । इति सूर्यप्रभं स्माह स चोन्मिप्य तमभ्यधात् ॥ ससे जागर्मि निद्रा हि ममाटुकाकिनः कुतः । विशेषं तु वदाम्येवं शृणु गोप्यं हि किं त्वयि ॥ अधुनेव प्रविष्टेह मया दृष्टा ससीयुता । कन्यकैका समा यस्यास्त्रैलोक्येऽपि न दृश्यते ।। क्षणेन च गता कापि हृत्वैव मम मानसम् । तद्वेपय सद्यस्लामिहैव कचन स्थिताम् ।। इति सूर्यमभेणोक्तः प्रहस्तोऽध वहिर्गतः । हान तां समं सरया स्थितां कन्यामभापत ।। १८८ १८९ १९१ १९२ १९३ १९४ १९५ १९७ १९८ १९९ २०२ - २०३ २०४ ·तराः २] सूर्यप्रभलम्बका ८॥ २१५ मया त्वदुपरोधेन स्वस्वाम्येप वियोधितः । तत्त्वं मदुपरोधेन पुनर्देह्यस्य दर्शनम् ॥ २०६ पश्यास्य रूपं भूयोऽपि कृतार्थकरणं दृशोः । तव पश्यतु चैपोऽपि दृष्टिमात्रवशीकृतः ।। २०७ प्रबुद्धेन ह्यनेनाहमुक्तः कला भवत्कथाम् । कुतोऽपि दर्शयानीय तां मे प्राणिमि नान्यथा ॥ २०८ ततोऽहं त्वामुपायातस्तदेह्यालोकय खयम् । इति प्रहस्तेनोक्ता सा कन्यासुलभया ह्रिया ॥ २०९ प्रसह्य नाशकद्गन्तुं विमृशन्ती यदा तदा । हस्ते गृहीत्वा नीताभूत्तेन सूर्यप्रभान्तिकम् ॥ २१० सूर्यप्रभश्च तां दृष्ट्वा पा यातां कलावतीम् । उवाच चण्डि युक्तं ते किमेतद्यदिहाद्य मे ॥ २११ वया सुप्तस्य चौर्येण प्रविश्य हृदयं हृतम् । तदिहानिगृहीता त्वं चौरि न त्यक्ष्यसे मया ।। २१२ एतच्छ्रुत्वा विदग्धा सा तत्सखी व्याजहार तम् । पूर्व ज्ञात्वैव पित्रैव चौरीयं निग्रहाय ते ॥ २१३ निश्चितापयितुं यस्मात्तस्मात्कस्ते निषेधकः । अस्याश्चौर्योचितं कामं निग्रहं न करोपि किम् ।। २१४ तच्छ्रुत्वालिङ्गितुं सूर्यप्रभे वाञ्छति सत्रपा । मा मार्यपुत्र कन्यास्मीत्यवोचत्सा कलावती ॥ २१५ ततः प्रहस्तोऽवादीत्तां मा विकल्पोऽस्तु देवि ते । गान्धर्वो ह्येप सर्वेषां विवाहानामिहोत्तमः ।। २१६ इत्युक्त्वैव समं सर्वैः प्रहस्ते निर्गते पहिः । सूर्यप्रभस्तदैवैतां भायर्या चक्रे कलावतीम् ।। २१७ तया सह च पातालकन्यया मर्त्यदुर्लभम् । भेजे सुरतसंभोगमचिन्त्यनवसंगमम् ।। २१८ राज्यन्ते च कलावत्यां गतायां वसतिं निजाम् । सूर्यप्रभः सुनीथस्य ययौ पार्श्व मयस्य च ॥ २१९ २२० ते मिलित्वाथ सर्वेऽपि प्रह्लादस्यान्तिकं ययुः । स तान्यथाह संमान्य सभास्थो मयमब्रवीत् ।। २२१ सुनीथस्योत्सवेऽमुष्मिप्रियं कर्तव्यमेव नः । तदद्य यावत्सर्वेऽपि वयमेकन मुरुमहे ।। एवं कुर्मोऽत्र को दोप इत्युक्ते च मयेन सः । दूतैनिमन्त्रयामास प्रहादोऽत्रासुराधिपान् ।। २२२ आययुश्चान सर्वेभ्यः पातालेभ्यः क्रमेण ते । पूर्वमागावली राजा सहासंख्यैर्महासुरैः । २२३ २२४ अनन्तरममीलश्च दुरारोहश्च वीर्यवान् । सुमायस्तन्तुकच्छश्च विकटाक्षः प्रकम्पनः ॥ २२५ धूमकेतुर्महामायो ये चान्येऽप्यसुरेश्वराः । एफैको निजसामन्तसहस्रेणाययौ वृतः ॥ भपूर्यत सभा तैश्च विहितान्योन्यवन्दनैः । यथाक्रमोपविष्टांश्च प्रहादस्तानमानयत् ।। २२६ २२७ माप्ते चाहारकाले ते सर्वे सह मयादिभिः । गङ्गास्नाताः समाजग्मुर्भोजनाय महासभाम् ।। २२८ ततयोजनविस्तीर्णा सुवर्णमणिकुट्टिमाम् । रत्नस्तम्भचितां न्यसविचित्रमणिभाजनाम् ॥ २२९ तन्त्र प्रहादसहिताः ससुनीथमयाश्च ते । सूर्यप्रभेण सचिवैर्युक्तेन च सहासुराः ॥ २३० तत्तन्नानाविधं भक्ष्यभोज्यलेह्यादि पडूसम् । दिव्यमन्नं बुभुजिरे पपुः पानमथोत्तमम् ॥ २३१ भुक्तपीताश्च गत्वान्यत्सर्वे रत्नमयं सदः । दैत्यदानवकन्यानां ददृशुर्तृत्तमुत्तमम् ॥ २३२ तत्प्रसङ्गे ददर्शात्र प्रनृत्तां पितुराज्ञया । प्रहादस्य सुता सूर्यप्रभो नाम्ना महल्लिकाम् ॥ योतयन्ती दिशः कान्या वर्पन्तीममृतं दृशोः । कौतुकादिव पातालमागतां मूर्तिमैन्दवीम् ॥ २३४ ललाटतिलकोपेतां चारुनूपुरपादिकाम् । स्मेरदृष्टिं विधात्रैव सृष्टां नृत्तमयीमिव । केशैररालैर्दशनैः शिखरैर्विभ्रती स्तनौ । उरोमण्डलिनी नृत्तं सृजतीमिव नूतनम् ।। २३५ २३६ दृष्ट्वैव च तदा चण्डी तस्य सूर्यप्रभस्य सा । अपि स्वीकृतमन्यामिर्जहार हृदयं हठात् ॥ सतः साप्यसुरेन्द्राणां मध्ये दूराद्ददर्श तम् । हरदग्धे स्मरे सृष्टं धानापरमिव स्मरम् ।। २३८ दृष्ट्वैव तद्गतमनास्तथाभूदचलयथा । आह्निकोऽमिनयोऽप्यस्या दृष्ट्वैवाविनयं रुपा ।। २३९ सभास्थाश्च तयोर्भावं तं द्वयोरप्यलक्षयन् । प्रेक्षणं चोपसंजहुः श्रान्ता राजसुतेति ते ॥ २४० ततः सूर्यप्रभ तिर्यक्पश्यन्ती सा महल्लिका । पित्रा विसृष्टा वन्दित्वा दानवेन्द्रानगागृहम् ।। दानवेन्द्राश्च ते सर्वे यथास्वमगमन्गृहान् । सूर्यप्रभोऽपि स्यावासमाजगाम दिनक्षये ॥ २४१ प्रदोपे च फलावत्या पुनरागतया सह । सुप्वापाभ्यन्तरे गुप्तं बहिः सुप्तासिलानुगः ॥ २४२ तावन्महल्लिका सापि तत्संदर्शनसोत्सुका । तत्राययौ सविसम्भवयस्याद्वयसंगता ।। २४३ अन्तः प्रवेष्टुमिच्छन्ती प्रज्ञाढ्याख्यो ददर्श ताम् । सूर्यप्रभस्य सचिवो निद्रया तत्क्षणोज्झितः ।। २४ .

·२५१ २५७ २५८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४५ देवि तिष्ठ क्षणं यावत्प्रविश्याभ्यन्तरादहम् । निर्गच्छामीति स च तां परिज्ञायोस्थितोऽभ्यधात् ॥ २४५ रुद्धाः स्मः किं वहिः कस्मायं चेति सशङ्कया । तया पृष्टः स भूयोऽपि प्रज्ञाल्यो निजगाद ताम्।। २४६ खैरं सुप्तस्य सहसैवान्तिकं किं प्रविश्यते । सुप्तश्चास्मत्प्रभुरसावेको नतवशादिति ।। २४७ ततस्तया विशास्त्वेवमित्युक्तः सविलक्षया । प्रहाददैत्यसुतया प्रज्ञादयोऽन्तर्विवेश सः॥ २४८ सुप्तां कलावती दृष्ट्वा तस्मै सूर्यप्रभाय सः । प्रबोध्य स्खैरमाचख्यावागतां तां महल्लिकाम् ।। २४९ सूर्यप्रभश्च बुवा तच्छनैरुत्थाय निर्गतः । दृष्ट्वा महल्लिकामामतृतीयामप्यभापत ।। २५० नीतः कृतार्थतां तावदयमभ्यागतो जनः । नीयतां स्थानमप्येतदासनं परिगृह्यताम् ।। तच्छ्रुत्वोपविवेशाथ सहान्याभ्यां महल्लिका । सूर्यप्रभोऽप्युपाविक्षत्स प्रज्ञाढ्ययुतस्ततः॥ २५२ उपविश्य स चोवाच तन्वि यद्यपि मे कृता । त्वयावज्ञा सदस्यन्या प्रेक्ष्यान्ते वर्धमानया ॥ २५३ तथापि तावल्लोलाक्षि दृष्टमात्रेण मे तव । सौन्दर्येणेव नृत्तेन लोचने सफलीकृते ।। इति सूर्यप्रभेणोक्का सा प्रहादसुताब्रवीत् । नार्यपुत्रापराधोऽसौ मम सोऽत्रापराध्यति ।। येनाहं संसदि कृता भग्नामिनयलजिता । एतच्छ्रुत्वा जितोऽस्मीति हसन्सूर्यप्रभोऽब्रवीत २५६ जग्राह च करेणास्याः करं राजसुतोऽथ सः । वलात्कारमहागीतमिव सस्वेदवेपथुम् ।। मुञ्चार्यपुत्र कन्याहं पितृवश्येति वादिनीम् । ततोऽसुरेन्द्रतनयां प्रज्ञादयस्तामुवाच सः।। कन्यानां किं न गान्धर्वो विवाहो देवि विद्यते । न च प्रदास्यत्यन्यस्मै पिता त्वां लक्षिताशयः ।। २५९ एतस्य चात्र संमानं निश्चितं स करिष्यति । तद्लं साध्वसेनेग्वृथा मा भूत्समागमः ।। २६० एवं महल्लिका यावत्प्रज्ञाव्यस्तां ब्रवीति सः । तावत्साभ्यन्तरे तत्र प्रबुद्धाभूत्कलावती॥ २६१ अपश्यन्ती च तं सूर्यप्रभं सा शयनीयके । प्रतीक्ष्य किंचिदुद्विमशङ्किता निरगावहिः॥ २६२ दृष्ट्वा महल्लिकोपेतं तं चात्र निजवल्लभम् । सकोपा च सलजा च सभया च बभूव सा ।। महल्लिकापि दृष्ट्वैव तामासीद्भीतलज्जिता । सूर्यप्रभश्च निःस्पन्दस्तस्थावालिखितो यथा ॥ २६४ दृष्टा कथं पलायेऽहं जिहेमीर्ष्यामि वा यदि । इति तत्पार्श्वमेवागाकलावत्यपि सा ततः ।। २६५ कुशलं सखि कुत्र त्वमागतैवमितो निशि । एवं महल्लिकां तां च साभ्यसूयमुवाच सा ।। २६६ ततो महल्लिकाबोचन्ममैतद्गृहमत्र तु । त्वमन्यपातालगृहात्माप्ता प्राघुणिकाद्य मे ॥ २६७. तच्छ्रुत्वा सा विहस्यैतां कलावत्येवमनवीत् । सत्यं दृश्यत एवेदं यत्त्वं सर्वस्य कस्यचित् ।। २६८ करोपीहागतस्यैव प्राघुणातिथ्यसक्रियाम् । एवमुक्ते कलावत्या सा जगाद महलिका ॥ यदि प्रीत्या मयोक्ता त्वं तत्किं सद्वेपनिष्ठुरम् । एवं वदसि निर्लज्जे किमहं सदृशी तव ।। किमहं वान्धवादत्ता दूरादेत्य परस्थले । परस्य शयने सुप्ता रहस्येकाकिनी निशि ।। अहं पितुः प्राधुणिकं स्वस्थाने द्रष्टुमागता । आतिथ्येनाधुनैवैपा ससीद्वितयसंगता ॥ यदास्मान्विप्रलभ्यादावसौ मन्त्री प्रविष्टवान् । तदैवैतन्मया ज्ञातं त्वया व्यक्तीकृतं स्वतः एवं महल्लिकोक्ता सा कलावत्यगमत्ततः । तिर्यकोपकपायेण पश्यन्ती चक्षुपा प्रियम् ॥ ततो महल्लिका सापि बहुवल्लभ याम्यहम् । संप्रतीति रुपा सूर्यप्रभमुक्त्वा ततो ययौ । सूर्यप्रभश्च विमना युक्तं यदभवत्तदा । कान्ताभ्यां हि समं तस्य तदासक्तं मनो गतम् ।। अथ ज्ञातुं कलावत्याः कलहान्तरचेष्टितम् । प्राहिणोद्रुतमुत्थाप्य प्रभासं स स्वमन्त्रिणम् ।। महल्लिकायास्तद्वञ्च प्रहस्तं स विसृष्टवान् । स्वयं च तत्प्रतीक्षः सन्नासीत्प्रज्ञाढ्यसंयुतः ॥ अथान्विप्य कलावत्याश्चेष्टितं स समाययौ । प्रभासो निकटं तस्य पृष्टश्चैवमुवाच तम् ।। इतो द्वितीयपातालवर्ति तद्गतवानहम् । वासवेश्म कलावत्याः स्वविद्याच्छादितासकः ॥ घहिसर द्वयोश्चेट्योरालापश्च श्रुतो मया । एकात्रवीत्ससि किमद्योद्विमास्ते कलावती ॥ ततो द्वितीयाप्यवदत्ससि शृण्वत्र कारणम् । सुमुण्डीकावतारो हि चतुर्थेऽद्य रसातले ॥ स्थितः सूर्यप्रभो नाम रूपेण जितमन्मथः । तस्मै गत्वा स्वयं गुप्तमाला दत्तः किलतया ।। २६९ २७० २७१ २७२ २७३ २७४ २७५ २७६ २७७ २७८ २७९ २८१ २८२ २८३ ·. तरशः २] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ गतायामद्य चैतस्यां तत्सकाशं निशागमे । प्रह्लाददुहिताप्यागात्स्वयं तत्र महल्लिका ॥ २८४ तया सहेर्ध्याकलहं कृत्वा सत्यालघातने । उद्यतैपा सुसावत्या स्वस्रा दृष्ट्वैव रक्षिता ॥ २८५ ततश्चान्तः प्रविश्यैव निपत्य शयनीयके । स्थिता तया सह स्वस्रा पृष्टवृत्तान्तविनया ॥ २८६ एवं चेट्योः कथां श्रुत्वा प्रविश्यान तथैव ते । कलावतीसुखावत्यौ दृष्टे तुल्याकृती मया ॥ २८७ इति प्रभासो यावत्तं वक्ति सूर्यप्रभं रहः । तावत्प्रहस्तोऽप्यनागात्पृष्टः सोऽप्यब्रवीदिदम् ।। २८८ इतो महल्लिकावासगृहं यावदहं गतः । तावत्तत्र प्रविष्टा सा ससीभ्यां सह दुर्मनाः॥ २८९ अहं तत्रैव चादृश्यो विद्यायुक्त्या प्रविष्टवान् । दृष्टा मयान तस्याश्च सख्यो द्वादश तत्समाः ॥ २९० ताश्च सद्रत्नपर्यङ्कनिपण्णां परिवृत्य ताम् । महल्लिकामुपाविक्षन्नेका चोवाच तां ततः ।। २९१ सखि कस्मादकस्मात्त्वमुद्विमेवाद्य दृश्यसे । विवाहे प्रस्तुतेऽप्येपा बत का ते विपादिता । २९२ तला सविमर्शा सा तां प्रहादसुताब्रवीत् । को मे विवाहो दत्तास्मि कस्मै केनोदितं तव ।। २९३ एवं तयोक्ते सर्वास्ता जगदुनिश्चितं तव । प्रातर्विवाहो दत्तासि ससि सूर्यप्रभाय च ॥ २९४ त्वजनन्या च देव्यैतदद्योक्तं त्वदसंनिधौ । अस्मानियोजयन्त्या ते कौतुकप्रतिकर्मणि ॥ २९५ तद्धन्यासि च यस्यास्ते भावी सूर्यप्रभः पतिः । यद्रूपलुब्धो निद्राति निशि नेहागनाजनः ॥ २९६ अस्माकं तु विपादोऽयं केदानी त्वं वयं क च । तस्मिन्हि भर्तरि प्राप्ते त्वमस्मान्विस्मरिष्यसि ।। २९७ एतन्महल्लिका तासां मुखाच्छुत्वा जगाद सा । कश्चित्स दृष्टो युष्माभिर्मनस्तस्मिन्गतं च यः ।। तच्छुत्वा तामवोचस्ता हात्सोऽस्माभिरीक्षितः । का च सा स्त्री मनो यस्या न स दृष्टो हरेदिति ॥२९९ ततः साप्यवदतर्हि तातं वक्ष्याम्यहं तथा । युष्मानप्यखिलास्तस्मै दापयिष्याम्यमूर्यथा ॥ ३०० इत्थमन्योन्यविरहो न स्यान्नः सहवासतः । इति त्रुवाणां कन्यास्ताः संभ्रान्ताः संवभापिरे । सखि मैवं कथा नैतद्युक्तमेपा त्रपा हि नः । एवमुक्तवतीरेताः सा जगादासुरेन्द्रजा ॥ किमयुक्तं न तेनैका परिणेयामेव हि । तस्मै सर्वेऽपि दास्यन्ति दुहितृदैत्यदानवाः ।। ३०३ अन्याश्च राजतनयास्तस्योदूढा भुवि स्थिताः । परिणेप्यति बढीश्च स विद्याधरकन्यकाः ।। ३०४ तन्मध्ये परिणीतासु युष्मासु मम का क्षतिः । सुखं प्रत्युत वत्स्यामो वयं सख्यः परस्परम् ॥ ३०५ अन्याभिस्तु विरुद्धामिः कस्ताभिः संस्तवो मम । युष्माकं च पा कात्र सर्वमेतत्करोम्यहम् ॥ इति तासां कथा यावद्वर्तते त्वद्गतालनाम् । तावत्ततोऽहं निर्गय स्वैरं त्वत्पार्श्वमागतः ॥ ३०७ एतत्महस्तस्य मुखाछ्रुत्वा सूर्यप्रभोऽत्र स: । अनिद्र एव शयने तां निशामनयन्मुदा ।। प्रातः सह सुनीथेन मयेन सचिवैश्च सः । असुराधिपतिं द्रष्टुं प्रहादं तत्सभां ययौ । सुनीथं तत्र स प्राह प्रहादो दर्शितादरः । सुता सूर्यप्रभायाहं ददाम्यस्मै महल्लिकाम् ॥ अस्य हि प्राघुणातिथ्यं कार्य मे तव च प्रियम् । एतत्प्रहादवचनं सुनीथोऽभिननन्द सः ।। ततो वेदी समारोप्य मध्यज्वलितपावकाम् । तत्प्रभाभ्राजितोदप्ररत्नस्तम्भावभासिताम् । ३१२ महल्लिको तां स्वसुतां मादात्सूर्यप्रभाय सः । प्रहादोऽसुरसाम्राज्यसदृशीभिर्विभूतिभिः ।। ३१३ ददौ सदनराशीच स दुहिने वराय च । निदशावजयानीतान्सुमेरुशिसरोपमान ।। तात ता अपि देह्यस्मै सखी, द्वादश प्रियाः । एवं महल्लिका स्वैरं प्रहादं सा तदाप्रवीत् ॥ ३१५ पुनि मद्धात्रधीनास्तास्तेन वन्दीकृता यतः । मम दातुं न युज्यन्त इति सोऽपि जगाद वाम् ।। कृतोद्वाहोत्सवश्वास्मिन्याते सूर्यप्रभो दिने । विवेश वासकं नक्तं स मल्लिकया सह ।। सर्वकामोपचाराढ्यं तत्र तं सुरतोत्सवम् । अनया समनःप्रीतिसौख्यं सोऽनुवभूव च ।। ३१८ प्रातर्गते च महादे सभा तस्मिन्सहानुगे ! अमीलो दानवाधीशः प्रहादादीनभाषत ।। ३१९ अद्य युष्माभिरसिलैरागन्तव्यं गृहे मम । तत्रातिथ्यं यतः सूर्यप्रभस्यास्य करोम्यहम् ।। मुतां कलावती तस्मै ददामि यदि वो हितम् । एतत्तद्वचनं सर्वे तयेति प्रतिपेदिरे ॥ ३२१ ततो द्वितीयं पातालं तस्मिन्नेव क्षणे च ते । सर्वे जग्मुः समं सूर्यप्रभेण समयादिना ।। ३१४ ३२० ·२१८ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तर: १५ तत्रामीलो ददौ तस्मै सुतां सूर्यप्रभाय ताम् । कलावती प्रक्रियया दत्तालानमपि स्वयम् ।। ३२३ कृत्वा विवाहं प्रहादगृहे भुक्त्वासुरान्वितः । निन्ये भोगोपचारेण दिनं सूर्यप्रभोऽन तत् ।। ३२४ द्वितीयेऽह्नि तथैवैतान्दुरारोहोऽसुरेश्वरः । निमन्य सर्वाननयत्पञ्चमं स्वरसातलम् ॥ ३२५ तत्र सूर्यप्रभाय खां नाना स कुमुदावतीम् । प्रादादन्यवदातिथ्यहेतोर्विधिवदासजाम् ।। ३२६ ततः सवैः समेतस्तैौगैर्नीत्वा दिनं स तन् । वासकं कुमुदावत्या भेजे सूर्यप्रभो निशि ॥ ३२७ तत्र त्रिलोकसुन्दर्या नवसंगमसोत्कया । स स्निग्धमुग्धया साकं तया रानिमुवास ताम् ॥ प्रातच तन्तुकच्छेन प्रहादप्रमुखैर्वृतः । निमव्य सप्तमं निन्ये पातालं स स्वमन्दिरम् ॥ ३२९ तत्रासुरपतिः सोऽस्मै सुतां नाम्ना मनोवतीम् । ददौ सरलाभरणां तप्तजाम्बूनदद्युतिम् ।। ततः सूर्यप्रभः सोऽन नीत्वाधिकसुसं दिनम् । मनोवतीनवाश्लेषसुसिनीमनयन्निशाम् ।। ३३१ अपरेशुश्च तं सर्वैर्युक्तं कृतनिमन्त्रणः । पातालमनयत्पष्ठं स्वं सुमायोऽसुराधिपः ।। ३३२ तत्र सोऽपि ददौ तस्मै सुभद्रां नाम कन्यकाम् । दूर्वालताश्यामलाङ्गी मूर्ति पाञ्चशरीमिव । ३३३ सया सुरतसंभोगयोग्यया श्यामयात्र सः । सहासीत्तदहः सूर्यप्रभः पूर्णेन्दुवक्रया ॥ ३३४ अन्येशुश्च वली राजा तद्वदेव निनाय तम् । सूर्यप्रभं स्वपातालं तृतीयं सोऽसुरानुगः ।। सोऽपि तत्र सुतां तस्मै सुन्दरी नाम दत्तवान् । पालप्रवालसच्छायां माधवीमिव मखरीम् ।। स्त्रीरत्नेन समं तेन रेमे सूर्यपभोऽत्र सः । सुरक्षितस्तद्दिवसं दिव्यभोगविभूपितम् ।। ३३७ अपरेऽह्नि मयः सोऽपि राजपुत्रं तथैव तम् । चतुर्थपातालगतं भूयोऽनैपीत्स्वमन्दिरम् ॥ ३३८ विचित्ररत्नप्रासादं निजमायाविनिर्मितम् । नवं नवमिवाभासमानं लक्ष्म्या प्रतिक्षणम् ।। ३३९ तन सोऽपि ददौ तस्मै सुमायाल्यां निजां सुताम् । जगदाश्चर्यरूपां स्वां शक्ति मूर्तिमतीमिव ।। ३४० मानुषत्वाच तस्मै तां नैवादेयाममन्यत । सोऽपि रेमे तया साकमत्र सूर्यप्रभः कृती ॥ ३४१ विद्याविभक्तदेहोऽथ सर्वामियुगपत्सह । अरस्तासुरकन्यामिस्तामिः सह नृपालजः ॥ ३४२ तात्त्विकेन तु देहेन भजते स्म स भूयसा । महल्लिकां प्रियतमा प्रहादासुरकन्यकाम् ।। ३४३ एकदा च निशि स्वैरं स्थितस्तां स महल्लिकाम् । एवं सूर्यप्रभोऽपृच्छदभिजातां कथान्तरे ।। ३४४ प्रिये रात्रौ सहायाते ये द्वे सख्यौ तदा तव । ते कुतस्त्ये न पश्यामि किं च ते क गते इति ।। ततो महल्लिकावादीसुष्वहं स्मारिता त्वया । ते न द्वे एव ताः सन्ति वयस्या द्वादशेह मे ॥ ३४६ मालिरच्यण व सापानीता अपहत्या जाः। एफप्रभा नाम द्वितीया कोशिनी तथा।। पर्वतस्य मुनेरेते तनये शुभलक्षणे । कालिन्दीति तृतीया च चतुर्थी भद्रिकेति च ॥ ३४८ तथा दर्पकमालेति पञ्चमी चारुलोचना । एता महामुनेस्तिस्रो देवलस्यामसंभवाः ।। ३४९ पष्ठी सौदामनी नाम सप्तमी चोज्ज्वलाभिधा । एते हाहाभिधानस्य गन्धर्वस्य सुते उभे ॥ अष्टमी पीवरा नाम गन्धर्वस्य हुहोः सुता । नवम्यअनिका नाम कालस्य दुहिता विभोः ।। ३५१ पिङ्गलाश गणाजाता दशमी केसरावली । एकादशी मालिनीति नाम्ना कम्बलनन्दिनी ॥ नाम्ना मन्दारमालेति द्वादशी वसुकन्यका । अप्सर.सु समुत्पन्नाः सर्वा दिव्यत्रियस्तु ताः ॥ पातालं प्रथमं नीतास्ताचोद्वाहे कृते मम । तुभ्यं मया च देयातास्तद्युक्ता स्यां सदा यथा ३५४ प्रतिज्ञातं मया चैतत्तासां स्नेहो हि तासु मे । तातोऽप्युक्तो मया तेन न दत्ता भ्रानपेक्षिणा ।। ३५५ एतच्छ्रुत्वा सवैलक्षस्तां स सूर्यप्रभोऽब्रवीत् । प्रिये महानुभावा त्वमहं कुर्या कथं त्विदम् ।। एवं सूर्यप्रमेणोक्ता रुपावोचन्महल्लिका । भत्समक्षं वहस्यन्या मद्वयस्यास्तु नेच्छसि ।। ३५७ याभिर्वियुक्ता रज्येय नाहमेकमपि क्षणम् । इत्युत्तस्तु तया सूर्यप्रभस्तुष्ट्यान्वमंस तत् ।। ३५८ १५ पातालं नीत्वैव प्रथमं तया । प्रहादसुतया तस्मै प्रदत्ता द्वादशैव ताः॥ vit स सूर्यप्रभः क्रमात् । परिणीयोपभुङ्क्ते स्म तस्यां दिव्याहना निशि।। ताः प्रभासेन नाययित्वा रसातलम् । चतुर्थ स्थापयामास च्छन्नाः पृष्मा महल्लिकाम् ॥ - ३५० ३५२ ३५६ h ३५९ ·३६४ ३६९ ३७१ तरः २ सूर्यमभलम्बकः ८। स्वयं चालक्षितः साकं तया तत्रैव सोऽगमत् । समाजनाय च प्राग्वत्प्रहादस्य सभां ययौ ।। तत्रासुरेन्द्रो वक्ति स्म तं सुनीथं मयं च सः । यात सर्वे दितिदनू द्रष्टुं देव्यावुभे इति ।। तथेत्यथ रसातलात्सपदि निर्गतास्ते ततो यथास्वमसुरैः समं मयसुनीथसूर्यप्रभाः। विमानमनुचिन्तितं तदधिरुह्य भूतासनं सुमेरुगिरिसानुगं प्रययुराश्रमं काश्यपम् ॥ तत्र ते दितिदनू सह स्थिते सादरैर्मुनिजनैनिवेदिताः । अभ्युपेत्य ददृशुः क्रमेण ते पादयोश्च शिरसा ववन्दिरे ॥ ते च तानसुरमातरावुभे सानुगान्समवलोक्य सादरे । सानु मूर्ध्नि परिचुम्ब्य संमदादाशिपोऽनुपदमूचतुर्मयम् ।। प्राप्तजीवितममुं तवामजं वीक्ष्य पुत्रक सुनीथमावयोः । चक्षुरद्य सफलल्लमागतं त्यां च पुण्यकृतमेव मन्वहे ।। सुमुण्डीकं चैतं कृतिनमिह सूर्यप्रभतया पुनर्जातं दिव्याकृतिधरमसाधारणगुणम् । चितं भाविश्रेयः प्रथमपिशुनर्लक्षणगुणैर्विलोक्यान्तस्तोपास्फुटमिह नमावः स्खवपुपि । तच्छीघमुत्तिष्ठत यात वत्साः प्रजापतिं द्रष्टुमिहार्यपुत्रम् । तदर्शनाद्वो भवितार्थसिद्धिः कार्य च वस्तद्वचनं शिवाय ।। इति ताभ्यामादिष्टा देवीभ्यां ते तथैव गत्वा तम् । कश्यपमुनि मयाद्या ददृशुर्दिव्याश्रमे तन ।। द्रुतशुद्धहाटकामं तेजोमयमाश्रमे च देवानाम् । ज्वालाकपिलजटाधरमनलसमानं दुराधर्पम् ।। उपगम्य च तस्य पादयोस्ते निपतन्ति स्म सहानुगैः क्रमेण । अथ सोऽपि मुहुः कृतोचिताशीः परितोषादुपवेश्य तानुवाच ।। आनन्दः परमो ममैप यदमी दृष्टाः स्थ सर्वे सुताः । लाध्यस्त्वं मय सत्पथादचालितो यः सर्वविद्यास्पदम् । धन्यस्त्वं च सुनीथ येन गतमप्याप्तं पुनर्जीवितं त्वं सूर्यप्रभ पुण्यवांश्च भविता यः खेचराणां पति. ॥ तद्धर्मे पथि वर्तितव्यमधुना बोद्धव्यमस्मद्वचो भौक्ष्यध्वं सततं सुखानि परमामासाद्य येन श्रियम् । नैव स्याच पुरा यथा परिभवो भूयः परेभ्योऽत्र यो धर्मातिक्रमिणोऽसुरा हि मुरजिचक्रस्य याता वशम् ॥ ये चासुरा देवहता. सुनीथ मर्त्यप्रवीरास्त इमेऽवतीर्णाः । योऽभूत्सुमुण्डीक इहानुजस्ते सूर्यप्रभः सैप किलाद्य जातः ॥ अन्येऽपि तेऽमी असुरा वयस्या अस्यैव जाताः खलु बान्धवाश्च । यः शम्बराख्यश्च महासुरोऽभूत्सैपोऽध जातः सचिवः प्रहस्तः।। यश्वासुरोऽभूत्रिशिरा स जातः सिद्धार्थनामा सचिवो मयस्य । वातापिरित्यास च दानवो यः प्रज्ञाढ्यनामास्य स एव मन्त्री। उलूकनामा दनुजश्च योऽभूत्सोऽयं वयस्योऽस्य शुभंकराख्यः । योऽयं वयस्योऽस्य च वीतभीतिः स कालनामाप्यभवत्सुरारिः॥ यश्चैप भासः सचिवोऽस्य सोऽयं दैत्योऽवतीर्णो वृषपर्वनामा । योऽयं प्रभासश्च स एष दैत्यो वत्सावतीर्णः प्रयलाभिधानः ।। महामना रत्नमयेन येन देवैर्विपक्षैरपि याचितेन । कृत्वा शरीरं दलशोऽवतीर्ण रखानि जातान्यखिलानि यस्मात् ।। ३७२ ३७३ ३७४ ३८० ·२२० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४५। तत्तोपतश्चण्डिकयास्य देव्या वरोऽन्यदेहानुगतः स दत्तः । येन प्रभासोऽद्य स एप जातो महायलो दुष्प्रसहो रिपूणाम् ।। ३८१ यौ दानवावभूतां पूर्व सुन्दोपसुन्दनामानौ । तावेतौ सर्वदमनभयंकरावस्य मत्रिणौ जातौ ॥ यश्च हयग्रीवाख्यो विकटाक्षश्वासुरावभूतां द्वौ । स्थिरबुद्धिमहावुद्धी उत्पन्नावस्य ताविमौ सचिवौ ॥ ३८३ अन्येऽप्यस्य य एते श्वशुराः सचिवादिबान्धया ये च । तेऽप्यवतीर्णा असुरा यैरिन्द्राद्याः पुरा जिता बहुशः ॥ ३८४ ताष्माकं पक्षः पुनरप्येवं क्रमागतो वृद्धिम् । धीरा भवत समृद्धि प्राप्स्यथ धर्मादविच्युताः परमाम् ।। इति वदति कश्यपौं दाक्षायण्यः किलास्य पन्योऽन । अदितिप्रमुसाः सर्वा माध्यंदिनसक्नसमय आजग्मुः ॥ ३८६ दत्त्वाशिषं मयादिपु नमत्सु भर्तुः कृताहिकाज्ञासु । तास्वथ शझोऽन्नागात्सलोकपालोऽपि तं मुनि द्रष्टुम् ॥ वन्दितसदारकश्यपमुनिचरणो वन्दितो मयाद्यैश्च । सोऽथ सरोपं पश्यन्सूर्यप्रभमुक्तवान्मयं शक्रः ।। ३८८ एपोऽभकः स जाने विद्याधरचक्रवर्तिताकामः । तदसौ स्वल्पेन कथं संतुष्टो नेन्द्रतां किमर्थयते ।। ३८९ तच्छ्रुत्वैव मयस्तं जगाद देवेश तत्त्वयीन्द्रत्वम् । परमेश्वरेण निर्मितमादिष्टं चास्य सेचरेशत्वम् ।। ३९० इति मयवचनान्मघवा स तदा विहसनुवाच सामर्पः । अत्यल्पं हि तदस्याः सुलक्षणस्याकृतेरमुष्येति ।। ३९१ अथ स मयोऽप्यवदत्तं श्रुतशर्मा यत्र खेचरेन्द्रत्ये। योग्यस्तत्रासंशयमाकृतिरस्यायमहतीन्द्रत्वम् ।। इत्युक्तवते तस्मै मयाय कुपितः स वजमुद्यम्य । मघवोत्तस्थौ कश्यपमुनिरकरोचाथ कोपहुंकारम् ।। धिकारमुसरताम्रर्वदनैः कोपं ययुश्च दित्याद्याः । तत इन्द्रः शापभयादुपाविशत्संहृतायुधोऽवनतः ।। प्रणिपत्य पादयोरथ दारयुतं तं सुरासुरप्रभवम् । कश्यपमुनि प्रसाद्य च विज्ञापितवान्कृताञ्जलिः शक्रः ॥ श्रुतशर्मणे मया यद्भगवन्विद्याधराधिराजत्वम् । दत्तं तदेष हतु सूर्यप्रभ उद्यतोऽधुना तस्य ॥ एप च सर्वाकारं मयोऽस्य तत्साधने कृतोद्योगः । तच्छ्रुत्वा स तमिन्द्रं दितिदनुसहितः प्रजापतिरवोचत् ।। इष्टस्ते श्रुतशर्मा मघवन्सूर्यप्रभश्व शर्वस्य । न च तस्येच्छामि तथा तेनाज्ञप्तश्च पूर्वमन्त्र मयः ।। तत्वं मयस्य किं सलु जल्पसि कथयात्र कोऽपराधोऽस्य । एप हि धर्मपथस्थो ज्ञानी विज्ञानवान्गुरुमणतः ।। भस्माकरिष्यदस्मक्रोधामिस्त्वामघं व्यधास्यश्चेत् । न च शक्तस्त्वमिमं प्रति प्रभावमेतस्य किं न जानासि ।। ३९२ ३९३ ३९४ ३९५ ३९७ ३९८ ३९९ ·२२१ ४०६ तरगः ३] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ इति मुनिनात्र सदारेणोक्त लज्जाभयानते चन्द्रे। अदितिरुवाच स कीदृक्श्रुतशर्मा दर्यतामिहानीय ॥ एतन्निशम्य शको मातलिमादिश्य तत्क्षणं तत्र । आनाययति स्म स तं श्रुतशर्माण नभश्चराधीशम् ॥ तं दृष्ट्वा कृतविनतिं वीक्ष्य च सूर्यप्रभं तमामाक्षुः । कश्यपमुनि स्वभार्याः क एतयो रूपलक्षणाढ्य इति । अथ स मुनीन्द्रोऽवादीच्छृतशर्मास्यापि न प्रभासस्य । एतत्सचिवस्य समः किं पुनरेतस्य निरुपमानस्य ।। सूर्यप्रभ एप यतो दिव्यैस्तै रूपलक्षणैर्युक्तः । यैरस्याध्यवसायं विदधानस्येन्द्रतापि नासुलभा ।। इति कश्यपपिवचनं सर्वेऽपि श्रद्दधुस्तथेत्यत्र । तत एप मयाय वरं ददौ मुनिः शृण्वतो महेन्द्रस्य ।। यत्पुत्र निर्विकारं भवता स्थितमुद्यतायुधेऽपीन्द्रे । तेनाजरामरोऽङ्गैर्वनमयैरक्षतश्च भवितासि ।। एतावपि ते सदृशौ सुनीथसूर्यप्रभो महासत्त्वौ । शश्वदपरिभवनीयौ भविष्यतः सकलवैरिवर्गस्य ।। एप सुवासकुमारश्चापद्रजनीपु चिन्तितोपगतः । साहायकं करिष्यति मत्तनयः शरदिजेन्दुसमकान्तिः ॥ इत्युक्तवतोऽस्य मुनेर्भार्या अपयश्च लोकपालाश्च । सदसि मयप्रभृतिभ्यस्तेभ्यः सर्वे वरान्ददुस्तद्वत् ॥ अदितिरथ शक्रमवद्विरमाविनयात्मसादयेन्द्र भयम् । दृष्टं विनयफलं हि त्वयाद्य यदनेन सद्वराः प्राप्ताः ॥ तच्छुत्वा मयमिन्द्रः पाणावालम्ब्य तोपयामास । सूर्यप्रभाभिभूतः श्रुतशर्मा चाभवद्दिनेन्दुनिभः ।। प्रणम्य तमथ क्षणात्सुरपतिगुरुं कश्यपं जगाम स यथागत निखिललोकपालान्वितः । मयप्रभृतयोऽपि ते मुनिवरस्य तस्याज्ञया ततः सलु तदाश्रमात्प्रकृतकार्यसिद्ध्यै ययुः ।। इति महाकविनीसोमदेवभविरविते कथासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके द्वितीयस्तरमः । ४०७ ४०८ ४०१ ४१० ४११ ४१२ १ ४ तृतीयस्तरमः। ततो मयसुनीयौ तौ गत्वा सूर्यप्रभश्च सः । कश्यपस्यानमात्तस्मात्संप्रापुः सर्व एव ते ।। संगमं चन्द्रभागाया ऐरावत्याश्च यत्र ते । स्थिताः सूर्यप्रभस्यार्थे राजानो मित्रयान्धवाः ।। प्राप्त सूर्यप्रभं ते च दृष्ट्वा तत्र स्थिता नृपाः । रुदन्तोऽग्रे समुत्तस्थुर्विपण्णा मरणोन्मुखाः ।। चन्द्रप्रभादर्शनजां तेपामाशय दु:खिताम् । सूर्यप्रभोऽसिलं तेभ्यो यथावृत्तं शशंस तत् ।। तथापि विमाः पृष्टास्ते तेन कृच्छ्रादवर्णयन् । तस्य भार्यापहरणं विहितं श्रुतशर्मणा ॥ तत्पराभवदुःसाच देहत्यागोद्यमं निजम् । वारितं दिव्यया वाचा तथैवास्मै न्यवेदयन् ।। ततः सूर्यप्रभस्तत्र प्रतिज्ञामकरोक्रुधा । यदि ब्रह्मादयः सर्वेऽध्यमिरक्षन्ति तं सुराः ।। तथाप्युन्मूलनीयो मे श्रुतशर्मा स निश्चितम् । परदारापहरणे छाप्रागल्भ्यवाझठः ।। एवं कृतप्रतिक्षश्च गन्तुं तद्विजयाय सः । लग्नं निश्चितवान्टष्टं गणकैः सप्तमेऽहनि ।। ततस्तं निश्चित ज्ञात्वा गृहीतविजयोदामम् । द्रढयित्वा पुनर्वाचा प्राइ सूर्यप्रभं मयः ॥ ८ ·२२२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरक: १६। सत्यं कृतोद्यमस्त्वं चेत्तद्वदामि मया तदा । मायां प्रदर्य नीत्वा ते पाताले स्थापिताः प्रियाः॥ ११ एवं त्वं विजयोद्योगं करोषि रभसादिति । नैवमेव तथा ह्यग्निवलेद्वातेरितो यथा ॥ १२ तदेहि यामः पातालं प्रियास्ते दर्शयामि ताः । एवं मयवचः श्रुत्वा ननन्दुः सर्व एव ते ॥ १३ प्राक्तनेन च तेनैव प्रविश्य विवरेण ते । जग्मुश्चतुर्थ पातालं मयासुरपुररसराः ।। १४ तत्रैकतो वासगृहान्मयः सूर्यप्रभाय ताः । भार्या मदनसेनाद्या आनीयासौ समर्पयत् ।। १५ गृहीत्वा तास्तथान्याश्च पत्नीस्ताः सोऽसुरालजाः । ययौ सूर्यप्रभो द्रष्टुं प्रहादं मयवाक्यतः ।। मयाछुतवरप्राप्तिः प्रणतं तं च सोऽसुरः । आत्तायुधोऽथ जिज्ञासुः कृतकक्रोधमभ्यधात् ।। श्रुतं मया दुराचार यत्कन्या द्वादश त्वया । भ्रात्रार्जिता मेऽपहृतास्तत्त्वां हन्न्येप पश्य माम् ।। तच्छ्रुत्वा निर्विकारस्तं पश्यन्सूर्यप्रभोऽनवीत् । मच्छरीरं त्वदायत्तमविनीतं प्रशाधि माम् ॥ १९ इत्युक्तवन्तं प्रहादो विहस्य तमुवाच सः । प्रेक्षितोऽसि मया यावद्दपलेगोऽपि नामि ते ॥ २० वरं गृहाण तुष्टोऽस्मीत्युक्तस्तेन तथेति सः । भक्ति गुरुपु शंभौ च वने सूर्यप्रभो वरम् ।। ततस्तुष्टेषु सर्वेषु तस्मै सूर्यप्रभाय सः । प्रह्लादो यामिनी नाम द्वितीयां तनयां ददौ ।। सहायत्वे च पुत्रौ द्वौ तस्यादात्सोऽसुरेश्वरः । ततः सर्वैः सहामीलपार्क सूर्यप्रभो ययौ ॥ २३ सोऽपि श्रुतवरप्राप्तितुष्टस्तस्मै सुसावतीम् । ददौ द्वितीयां तनयां साहाय्ये च सुतद्वयम् ॥ २४ ततः सभाजयन्नन्यान्साहाय्यायासुराधिपान । स्थितः सूर्यप्रभः सोऽत्र तेप्वहःसु प्रियासखः॥ २५ तिस्रः सुनीथभार्याश्च स्वभार्याश्च नृपालजाः । सर्वाः सगर्भाः संजाता मयादिसहितोऽणोत् ।। २६ पृष्टाश्च दोहदं तुल्यं शशंसुरसिला अपि । महाहवदिदक्षा ता ननन्दाथ मयासुरः ।। २७ एतासु दिल्या संभूता असुरा ये पुरा हताः । तेन जातोऽमिलापोऽयमेवासामिति सोऽवदत् ॥ एवं ययुः पदिवसाः सप्तमे ते रसातलात् । भार्यादियुक्ता निर्जग्मुः सर्वे सूर्यप्रभादयः ।। उत्पातमाया विघ्नाय या तेषां दर्शितारिमिः । सा सुवासकुमारेण स्मृतायातेन नाशिता ।। ततश्चान्द्रप्रभ पृथ्वीराज्ये रत्नप्रभ शिशुम् । अमिपिच्य समारूढभूतासनविमानकाः॥ सर्वे विद्याधरेन्द्रस्य सुमेरोस्ते निकेतनम् । ययुर्मयगिरा पूर्वगगातीरतपोवनम् ।। ३२ तन तान्सौहृदप्राप्तान्स सुमेरुरपूजयत् । मयोक्ताशेपवृत्तान्तः पूर्वाज्ञां शांभवीं स्मरन् । ३३ सद्देशस्थाश्च ते खं स्वं सैन्यं सूर्यप्रभादिकाः । कार्येनानाययामासुर्वन्धूश्च मुहृदस्तथा ॥ आययुः प्रथमं सूर्यनमस्य श्वशुरामजाः । राजपुत्रा मयादिष्या विद्याः संसाध्य सोगमाः ।। ३५. तेपा हरिभटादीनां पोडशानां रथायुतम् । द्वे चायुते पदातीनामेकैकस्यानुगं बलम् ॥ तदनु स्थितसंकेता आजग्मुर्दैत्यदानवाः । श्वशुर्याः श्वशुरा मित्राण्यन्ये चैतस्य वान्धवाः॥ हृष्टरोमा महामायः सिंहदंष्ट्र: प्रकम्पनः । तन्तुकच्छो दुरारोहः सुमायो वनपसरः । ३८ धूमकेतुः प्रमथनो विकटाक्षश्य दानवः । वहवोऽन्येऽपि चाजग्मुरा सप्तमरसातलात् ।। कश्चिद्रयानामयुतैः सप्तभिः कश्चिदष्टमिः । कश्चित्पनिखिभिः कश्चिद्योऽतिस्वल्पोऽयुतेन सः ।। पदातीनां त्रिमिलः कश्चिल्लक्षद्वयेन च । कश्चित्कश्चित्तु लक्षण लक्षार्धेनाधमस्तु यः॥ एकैकस्य च हस्त्यश्वमागात्तदनुसारतः । असंरयमाययौ चान्यत्सैन्यं मयसुनीथयोः । सूर्यप्रमस्य चामेयमाजगाम निजं बलम् । वसुद्त्तादिभूपानां सुमेरोश्च तथैव च ।। ततो मयासुरोऽपृच्छचिन्तितोपस्थितं मुनिम् । तं सुवासकुमारारयं सह सूर्यप्रभादिभिः ।। विक्षिप्तमेतद्भगवन्सैन्यं नेहोपलक्ष्यते । तद्रूहि कुत्र विस्तीर्ण युगपदृश्यतामिति ।। इतो योजनमात्रेऽसि कलापप्रामसंज्ञकः । प्रदेशस्तत्र विस्तीर्णे गत्वैतत्मविलोक्य ताम् ।। इत्युक्त तेन मुनिना तयुक्ताः ससुमेरुकाः । ययुः कलापग्राम तं सर्वे ते स्वरलैः सह ।। तत्रोनवस्थानगता ददृशुस्ते पृथक्पृथक् । संनिवेश्यासुराणां च नृपाणां च वरूथिनीः ।। ततः सुमेरुराह स्म श्रुतशर्मा यलाधिकः । सन्ति विद्याधराधीशाम्तस्य ट्रकोत्तरं शतम् ।। वेषां च पृधगेको राज्ञां द्वात्रिंशदः पतिः । तदस्तु मित्त्वा कांश्चित्तान्मेलयिप्याम्यहं चव ।। ४१ ४२ ४३ ४८ ४९ ·.२२३ ५२ ५६ ५७ ५८ 1 ६० ६२ ६४ ६७ ६८ तरङ्गः ३] सूर्यप्रभलम्बकः ८१ तत्त्रातरेतद्गच्छामः स्थानं वल्मीकसंज्ञितम् । फाल्गुनस्यासिता प्रातरष्टमी हि महातिथिः ।। तस्यां चोत्पद्यते तत्र लक्षणं चक्रवर्तिनः । तूणं विद्याधरा यान्ति तत्कृते चार तां तिथिम् ।। एवं सुमेरुणा प्रोक्ते सैन्यसंविधिना दिनम् । नीत्वा प्रावर्ययुस्तत्ते चल्मीकं सबला रथैः ।। तत्र ते दक्षिणे सानो हिमाद्रेनिनवलाः । निविष्टा ददृशुः प्राप्तान्बहून्विद्याधराधिपान् ॥ ते च विद्याधरास्तन कुण्डेप्वादीपितानलाः । होमप्रवृत्ता अभवञ्जपव्यमाश्च केचन ।। ततः सूर्यप्रभोऽप्यत्र वह्निकुण्डं महढ्यधात् । स्वयं जज्वाल तत्राग्निस्तस्य विद्याप्रभावतः ।। सहृष्ट्वा तुष्टिरुत्पेदे सुमेरोमत्सरः पुनः । विद्याधराणामुदभूत्तदैकसमभापत ।। विद्याधरेन्द्रतां त्यक्त्वा धिक्सुमेरोऽनुवर्तसे । सूर्यप्रभाभिधमिमं कथं धरणिगोचरम् ॥ तच्छ्रुत्वा स सुमेरुस्तं सकोपं निरभर्ल्सयत् । सूर्यप्रभं च तन्नाम पृच्छन्तमिदमब्रवीत् ।। अस्ति विद्याधरो भीमनामा तस्य च गेहिनीम् । ब्रह्माकामयत खैरं तत एपोऽभ्यजायत । गुप्तं यद्ब्रह्मणो जातो ब्रह्मगुप्तस्तदुच्यते । अत एवैतदेतस्य स्वजन्मसदृशं वचः॥ इत्युक्त्वाकारि तेनापि वह्निकुण्डं सुमेरुणा । ततः सूर्यप्रभस्तेन सहाहौपीद्भुताशनम् ।। क्षणाच भूमिविवरादुजगामातिभीपणः । • 'कस्मादजगरो महान् ॥ संग्रहीतुमधावत्स विद्याधरपतिर्मदात् । ब्रह्मगुप्ताभिधानोऽथ सुमेरुर्येन गर्हितः ।। स तेनाजगरेणान मुसफूत्कारवायुना । नीत्वा हस्तशते क्षिप्तो न्यपतज्जीर्णपर्णवत् ।। ततस्तेजःप्रभो नाम तं जिघृक्षुरुपागमत् । सर्प विद्याधराधीशः सोऽप्यक्षेपि तथामुना ।। ततस्तं दुष्टदमनो नाम विद्याधरेश्वरः । उपागात्सोऽपि निःश्वासेनान्यवत्तेन विक्षिपे । ततो विरूपशक्त्याख्यः खेचरेन्द्रस्तमभ्यगात् । सोऽपि तेन तथैवास्तः श्वासेन तृणहेलया ॥ अथाभ्यधावतां तद्वदगारकविजृम्भको । राजानौ युगपत्तौ च दूरे श्वासेन सोऽक्षिपत् ॥ एवं विद्याधराधीशाः क्रमात्सर्वेऽपि तेन ते । क्षिप्ताः कथंचिदुत्तस्थुरङ्गैरश्मावचूर्णितैः ।। ततो दर्पण तं सर्प श्रुतशर्माभ्युपेयिवान् । जिघृक्षुः सोऽपि तेनात्र चिक्षिपे श्वासमारुतैः ।। अदूरपतितः सोऽथ पुनरुत्थाय धावितः । तेन दूरतरं नीत्वा श्वासेनाक्षेपि भूतले ॥ विलक्षे चूर्णिताङ्गेऽस्मिन्नुत्थिते श्रुतशर्मणि । सूर्यप्रभोऽहेहणे प्रेपितोऽभूत्सुमेरुणा ।। पश्यतेपोऽप्यजगरं ग्रहीतुमिममुत्थितः । अहो इमे निर्विचारा मर्कटा इव मानुपाः ॥ अन्येन क्रियमाणं यत्पश्यन्यनुहरन्ति तत् । इति विद्याधराः सूर्यप्रभं ते जहसुस्तदा । शेप महसतामेव गत्या सूर्यप्रभेण सः । स्तिमितास्यो गृहीतश्च कृष्टश्चाजगरो पिलात् ॥ तत्क्षणं प्रतिपेदे स भुजगस्तूणरत्नताम् । मूर्ध्नि सूर्यप्रभस्यापि पुष्पवृष्टिर्दिवोऽपतत् ॥ सूर्यप्रभाक्षयं तूणरत्नं सिद्धमिदं तव । तद्गृहाणैतदित्युच्चैर्दिव्या वागुदभूत्तदा । सतो विद्याधरा म्लानि ययुः सूर्यप्रभोऽग्रहीत् । तूर्ण मयसुनीथौ च सुमेरुश्वाभजन्मुदम् ।। श्रुतशर्मणि यातेऽथ विद्याधरवलान्विते । एत्य सूर्यप्रभं दूतसदीय इदमभ्यधात् ।। यो समादिशति श्रीमाञ्छुतशर्मा प्रभुर्यथा । समर्पयैतत्तूणं मे कार्य चेजीवितेन ते ।। सूर्यप्रभोऽथ प्रत्साह दूतेदं ब्रूहि गच्छ तम् । वदेह एव भविता तूणस्ते मच्छरावृतः ॥ एतत्पतिवचः श्रुत्वा गते दूते पराङ्मुसे । प्राहसन्रभसोक्तिं तां सर्वे ते श्रुतशर्मणः॥ सूर्यप्रभोऽथ सानन्दमाश्लिष्योचे सुमेरुणा । दिप्याद्य शांभवं वाक्यं फलितं तदसंशयम् ॥ तूणरत्ने हि सिद्धेऽस्मिन्सिद्धा ते चक्रवर्तिता । तदेहि साधयेदानी धनूरत्नं निराकुलः ।। एतत्सुमेरोः श्रुत्वा ते तस्मिन्नेवाप्रयायिनि । सूर्यप्रभादयो जग्मुहेमकूटाचलं ततः ।। पार्श्वे तस्योत्तरे ते च मानसाख्यं सरोवरम् । प्रापुः समुद्रनिर्माणे विधातुरिव वर्णकम् ॥ मुखानि दिव्यनारीणां क्रीडन्तीनां जलान्तरे । निद्बुवानं मरुद्भूतैरुकुहैः कनकाम्बुजैः । आलोकयन्ति यायच सरसलस्य ते नियम् । वायत्तनाययुः सर्वे श्रुतशर्मादयोऽपि ते॥ ७० ७२ ७६ ८३ ·९७ । २२५ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४६। ततः सूर्यप्रभस्ते च होम चघृताम्बुजैः । क्षणाचात्रोदगारोरो मेघस्तस्मात्सरोवरात् ।। ९० स व्याप्य गगनं मेघो महद्वर्पमवासृजत् । तन्मध्ये च पपातैको नागः कालोऽम्बुदात्ततः ।। ९१ सुमेरुवाक्याचोत्थाय गाढं सूर्यप्रभेण यत् । गृहीतो विध्यमानोऽपि तत्स नागोऽभवद्धनुः ।। ९२ तस्मिन्धनुष्यमापन्ने द्वितीयोऽभ्रात्ततोऽपतत् । नागो विपामिवित्रासनश्यन्निःशेपसेचरः ।। ९३ सोऽपि सूर्यप्रभेणात्र गृहीतस्तेन पूर्ववत् । धनुर्गुणत्वं संप्राप मेघश्चाशु ननाश सः ॥ ९४ सूर्यप्रभामितवलं सिद्धमेतद्धनुस्तव । अच्छेद्यश्च गुणोऽप्येप रत्ने एते गृहाण तत् ॥ ९५ इत्यावि च वाग्दिव्या पुष्पवृष्टिपुरःसरा । सूर्यप्रभश्च सगुणं धनूरत्नं तदाहीत् ।। श्रुतशर्माप्यगाद्विमः सानुगः स तपोवनम् । सूर्यप्रभोऽथ सर्वे च हर्पमापुर्मयादयः ।। पृष्टोऽथ धनुरुत्पत्ति तैः सुमेरुरुवाच सः । इह कीचकवेणूनां दिव्यमस्ति वनं महत् ।। ९८ ततो ये कीचकाश्छित्त्वा क्षिप्यन्तेऽत्र सरोवरे । महान्येतानि दिव्यानि संपद्यन्ते धपि ते ॥ ९९ साधितानि च तान्येव देवैस्तैस्तैः पुरासनः । असुरैरथ गन्धर्वैस्तथा विद्याधरोत्तमैः ॥ १०० मिन्नानि तेषां नामानि चक्रवर्तिधपि तु । अत्रामृतवलाख्यानि निक्षिप्तानि पुरा सुरैः ।। तानि चैतैः परिक्लेशैः सिध्यन्ति शुभकर्मणाम् । केपांचिदीश्वरेच्छातो भविष्यचक्रवर्तिनाम् ।। १०२ तच सूर्यप्रभस्यैतत्सिद्धमद्य महद्धनुः । खोचितानि वयस्यास्तत्साधयन्त्वस्य तान्यमी ॥ १०३ येषां हि सिद्धविद्यानां वीराणामस्ति योग्यता । यथानुरूपं भव्यानां सिध्यन्त्यद्यापि तानि हि ॥ १०४ एतत्सुमेरुवचनं श्रुत्वा सूर्यप्रभस्य ते । वयस्याः कीचकवनं तत्प्रभासादयो ययुः ॥ १०५ तद्रक्षकं च राजानं चण्डदण्डं विजित्य ते । आनीय कीचकांस्तत्र निदधुः सरसोऽन्तरे ॥ १०६ तत्तीरोपोपितानां च जपतां जुह्वतां तथा । सिध्यन्ति स्म धनूंप्येषां सप्ताहात्सत्त्वशालिनाम् ॥ १०७ प्राप्तैस्तैरुक्तवृत्तान्तैर्मयाद्यैश्च सहाथ सः । आगात्सूर्यप्रभस्तावत्तत्सुमेरोस्तपोवनम् ॥ १०८ तत्रोवाच सुमेरुस्तं जितो वेणुवनेश्वरः । त्वन्मित्रैश्चण्डदण्डो यदजेयोऽपि तदद्भुतम् ॥ तस्यास्ति मोहिनी नाम विद्या तेन स दुर्जयः । नूनं सा स्थापिता तेन प्रधानस्य रिपोः कृते । अतः प्रयुक्ता नैतेषु त्वद्वयस्येपु संप्रति । सकृदेव हि सा तस्य फलदा न पुनः पुनः॥ गुरावेव हि सा तेन प्रभावावेक्षणाय भोः । प्रयुक्ताभूदतः शापस्तेन दत्तोऽस्य तादृशः ।। तचिन्त्यमेतद्विद्यानां प्रभावो हि दुरासदः । तत्कारणं च भवता पृच्छयतां भगवान्मयः ।। अस्याने किमहं वच्मि का प्रदीपो रवेः पुरः । एवं सुमेरुणा सूर्यप्रभस्योक्ते मयोऽब्रवीत् ।। सत्यं सुमेरुणोक्तं ते संक्षेपाच्छृणु वच्म्यदः । अव्यक्तात्प्रभवन्तीह तास्ताः शक्त्यनुशक्तयः॥ तत्रोद्गत. प्राणशक्तर्नादो विन्दुपथाश्रितः । विद्यादिमत्रतामेति परतत्त्वकलान्वितः ॥ तासां च मन्त्रविद्यानां ज्ञानेन तपसापि वा । सिद्धाज्ञया वा सिद्धानां प्रभावो दुरतिक्रमः ।। तत्पुत्र सर्वविद्यास्ते सिद्धा द्वाभ्यां तु हीयसे । मोहिनीपरिवर्तिन्यौ न विद्ये साधिते त्वया ।। याज्ञवल्क्यश्च ते वेत्ति तद्गच्छ प्रार्थयस्व तम् । एवं मयोक्त्या तस्यर्ययौ सूर्यप्रभोऽन्तिकम् ।। स मुनिसं च सप्ताहं निवास्य भुजगहदे । अग्निमध्ये त्र्यहं चैव तपश्चर्यामकारयत् ॥ दौ सोढाहिदंशस्य सप्ताहाचास्य मोहिनीम् । विद्यां विसोढवतेश्च व्यहाद्विपरिवर्तिनीम् ॥ प्राप्तविद्यस्य भूयोऽपि वह्निकुण्डप्रवेशनम् । तस्यादिदेश स मुनिः स तथेत्यकरोच तत् ॥ तत्क्षणं च महापद्मविमानं तस्य कामगम् । अभूदुपनतं सूर्यप्रभस्य गगनेचरम् ॥ अष्टोत्तरेण पत्राणां पुराणां च शतेन यत् । अलंकृत महारबैर्नानारूपैर्विनिर्मितम् ।। चक्रवर्तिविमानं ते सिद्धमेतदमुष्य च । पुरेप्वन्तःपुराण्येपु सर्वेपु स्थापयिष्यसि ।। येन तान्यप्रधृष्याणि भविष्यन्ति भवहिपाम् । इत्यन्तरिक्षाद्धीरं तमुवाचाथ सरस्वती । ततः स याज्ञवल्क्यं तं गुरुं प्रहो व्यजिज्ञपत् । आदिश्यतां प्रयच्छामि कीदृशीं दक्षिणामिति ।। निजामिपेककाले मां स्मरेरेपैव दक्षिणा । गच्छ तावत्स्वकं सैन्यमिति तं सोऽप्रवीन्मुनिः। १०९ १११ ११२ ११३ ११६ ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ w- ·१४६ तरङ्गः ३ । सूर्यप्रभलम्बकः ८ २२५ नत्वा ततस्तं स मुनि विमानं चाधिरुह्य तत् । तत्सुमेरुनिवासस्थं सैन्यं सूर्यप्रभो ययौ ॥ १२९ तत्राख्यातववृत्तान्तं ससुनीथसुमेरवः । सिद्धविद्याविमानं तमभ्यनन्दन्मयादयः ।। १३० ततः सुनीथः सस्मार तं सुवासकुमारकम् । स चागत्य मयादींताचगादैवं सराजकान् ॥ १३१ सिद्ध विमानं विद्याश्च सर्वाः सूर्यप्रभस्य तत् । उदासीनाः किमद्यापि स्थिताः स्थ रिपुनिर्जये ।। १३२ तच्छ्रुत्वा स मयोऽवादीद्युक्तं भगवतोदितम् । किं तु प्राक्प्रेष्यतां दूतो नीतिस्तावत्प्रयुज्यताम् ॥ १३३ एवं मयासुरेणोक्ते सोऽब्रवीन्मुनिपुत्रकः । अस्त्वे का क्षतिस्तर्हि महस्तः प्यतामयम् ॥ एप सप्रतिभो वाग्मी गतिज्ञः कार्यकालयोः । कर्कशश्च सहिष्णुश्च सर्वदूतगुणान्वितः ॥ १३५ इति तद्वचनं सर्वे श्रद्धाय व्यसृजंस्ततः । प्रहस्तं दत्तसंदेश दौत्याय श्रुतशर्मणे ।। १३६ तस्मिन्गतेऽब्रवीत्सूर्यप्रभस्तान्निखिलान्निजान् । श्रूयतां यन्मया दृष्टमपूर्व स्वप्नकौतुकम् ।। १३७ जानेऽद्य क्षीयमाणायां पश्यामि रजनावहम् । यावन्महाजलौघेन वयं सर्वे ह्रियामहे ॥ १३८ हियमाणाश्च नृत्यामो न मजामः कथंचन । अथौधः स परावृत्तः प्रतिकूलेन वायुना ।। ततः केनापि पुरुषेणैत्य ज्वलिततेजसा । उद्धृत्य वह्रौ क्षिप्ताः स्मो न च दह्यामहेऽमिना ॥ १४० एत्याथ मेघो रक्तौयं प्रवृष्टस्तेन चासृजा । व्याप्ता दिशततो निद्रा नष्टा मे निशया सह ॥ १४१ इत्युक्तवन्तं तं स्माह स सुवासकुमारकः । आयासपूर्वोभ्युदयः स्वमेनानेन सूचितः ।। १४२ यो जलौषः स सद्धामो धैर्य तद्यदमजनम् । नृत्यतां हियमाणानां जलैस्तत्परिवर्तकः ॥ १४३ यो युष्माकं मरुत्सोऽपि शरण्यः कोऽपि रक्षिता । यश्चोद्धर्ता ज्वलन्तेजाः पुमान्साक्षात्स शंकरः ।। १४४ क्षिप्ताः स्थानौ च यत्तेन तन्न्यसाः स्थ महामृधे । मेघोदयस्ततो यच स भूयोऽपि भयागमः ॥ १४५ रक्तौघवर्षणं यच तद्भयस्य विनाशनम् । दिशां यद्रक्तपूर्णत्वमृद्धिः सा महती च वः ।। स्वप्नश्चानेकधान्यार्थो यथार्थोऽपार्थ एव च । य: सद्यः सूचयत्यर्थमन्यार्थः सोऽभिधीयते ॥ १४७ प्रसन्नदेवतादेशरूपः स्वप्नो यथार्थकः । गाढानुभवचिन्तादिकृतमाहुरसार्थकम् ॥ १४८ रजोमूढेन मनसा बाह्यार्थविमुखेन हि । जन्तुर्निद्रावशः स्वप्नं तैस्तैः पश्यति कारणैः ।। १४९ चिरशीप्रफलत्वं च तस्य कालविशेषतः । एष राज्यन्तदृष्टस्तु स्वप्नः शीघ्रफलप्रदः ॥ १५० एतन्मुनिकुमारात्ते श्रुत्वा तस्मात्सुनिर्वृताः । उत्थाय दिनकर्तव्यं न्यधुः सूर्यप्रभादयः ।। २५१ तावत्प्रहस्त: प्रत्यागाच्छ्रुतशर्मसकाशतः । पृष्टो मयादिभिश्चैवं यथावृत्तमवर्णयत् ।। १५२ इतो गतोऽहं तरसा त्रिकूटाचलवर्तिनीम् । तां त्रिकूटपताकाख्यां नगरी हेमनिर्मिताम् ॥ १५३ तस्यां प्रविश्य चापश्यमहं क्षत्तृनिवेदितः । वृतं तं श्रुतशर्माणं तैस्तैर्विद्याधराधिपैः॥ १५४ पित्रा त्रिकूटसेनेन तथा विक्रमशक्तिना । धुरंधरेण चान्यैश्च शूरैर्दामोदरादिमिः । उपविश्याथ तमहं श्रुतशर्माणमभ्यधाम् । श्रीमता प्रहितः सूर्यप्रभेणाहं त्वदन्तिकम् ॥ १५६ संदिष्टं तेन चेदं ते प्रसादादूर्जटेर्भया । विद्या रत्नानि भार्याश्च सहायाश्चैव साधिताः ।। १५७ सदेहि मिल सैन्ये मे सहैतैः रोचरेश्वरैः । निहन्ताहं विरुद्धानां रक्षिता नमतां पुनः॥ था चागम्या हृताज्ञाते सुनीथतनया त्वया । कामचूडामणिः कन्या मुश्च तामशुभं हि तत् ।। १५९ एवं मयोक्ते सर्वे ते सुद्धास्तत्रैवमभ्यधुः । को नाम स यदस्मासु दुर्पासंदिशतीदृशम् ।। १६० मर्येषु संदिशत्वेवं कस्तु विद्याधरेषु सः । वराको मानुपो भूत्वाप्येवं दृप्यन्विनक्ष्यति ॥ १६१ तच्छ्रुत्वोक्तं मया किं किं को नाम स निशम्यताम् । स हरेणेह युप्माकं चक्रवर्ती विनिर्मितः ।। १६२ मर्यो वा यदि तन्मयैर्देवत्वमपि साधितम् । विद्याधरैश्च मर्त्यस्य तस्य दृष्टः पराक्रमः ॥ १६३ नाशश्चहागते तस्मिन्कदाचिद्वो हि दृश्यते । इत्येवोक्ते मया क्रुद्धा सा सभा क्षोभमाययौ ।। १६४ अधावतां च हन्तुं मां श्रुतशर्मधुरंधरौ । एवं पश्यामि शौर्य वामित्यवोचमहं च तौ ।। १६५ ततो दामोदरेणैतावुत्थाय विनिवारितौ । शान्तं दूतश्च विप्रश्च न वध्य इति जल्पता ॥ सतो विक्रमशक्तिामवादीद्गच्छ दूत भोः । त्वत्स्वामोव हि सर्वेऽपि ययमीश्वरनिर्मिताः ।। १५८ ·+ . १७३ १७९ १८० १८२ १८३ • १८४ ,१८५ २२६ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ४६। तदायातु स पश्यामस्तस्यातिध्यक्षमा वयम् । एवं सगर्व तेनोक्ते विहसन्नहमनवम्।। १६८ हंसाः पद्मवने तावन्नादं कुर्वन्ति सुस्थिताः । यावत्पश्यन्ति नायान्तं मेघमाच्छादिताम्वरम् ।। १६९ इत्युक्त्योत्याय सावज्ञं निर्गयाहमिहागतः । एतत्प्रहस्ताछुत्ला तैस्तुष्टिः प्रापि मयादिभिः ।। १७० निश्चित्य चाहवोद्योगं सर्वे सेनापति व्यधुः । प्रभासमथ ते सूर्यप्रभाद्या रणदुर्मदम् ॥ १७१ सर्वे च रणदीक्षायां ते सुवासकुमारतः । निदेशं प्राप्य तदहः प्राविनियतनताः॥ १७२ रात्रौ सूर्यप्रभश्चात्र व्रतशय्यागृहान्तरम् । प्रविष्टामैक्षतापूर्वामनिद्रो वरकन्यकाम् ।। सा तस्य व्याजसुप्तस्य प्रसुप्तसचिवस्य च । स्वैरं निकटमागत्य ससीमाह सहस्थिताम् ।। १७४ यदि सुप्तस्य विश्रान्तविलासापीयमीदृशी । रूपशोभास्य तत्कीहक्प्रबुद्धस्य भवेत्ससि ।। तदस्तु न प्रयोध्योऽसौ पूरितं कौतुकं शोः । अधिकं हि नियद्धेन किमत्र हृदयेन मे ॥ १७६ भविष्यत्यस्य सद्धामः समं हि श्रुतशर्मणा । तत्तत्र को विजानाति भविता किल कस्य किम् ।। १७७ प्राणव्ययाय शूराणां जायते हि रणोत्सवः । तत्रास्यास्तु शिवं तावत्ततो ज्ञास्यामहे पुनः ।। १७८ कामचूडामणिर्येन किं च व्योमविहारिणा । दृष्टा तस्यास्य हृदयं मादशी का नु रखयेत् ।। एवं तयोक्ते सावादीत्तत्ससी कि अवीप्यदः । असङ्गो हृदयस्यास्मिन्नायत्तश्चण्डि किं तव ।। येन दृष्टेन हृदयं कामचूडामणेर्हतम् । सोऽन्यस्सा न हरेत्कस्या यदि साक्षादरुन्धती ॥ १८१ विद्यावशाच कल्याणं वेत्सि कि नास्य संगरे । एतस्य भार्याश्वोक्ताः स्थ सिद्धैः सचक्रवर्तिनः ।। कामचूडामणिस्त्वं च सुप्रभा चैकगोत्रजा । एप्वेव परिणीता च दिनेष्वेतेन सुप्रभा । तत्किमस्याशिवं युद्धे नहि सिद्धवचो मृपा । किं चाहृतं सुप्रभया चित्तं यस्यास्य तस्य किम् ॥ नाहरेद्भवती त्वं हि रूपेणाभ्यधिकानघे । वान्धवापेक्षया वा ते विकल्पो यदि तन्न सत् ।। भर्तारं हि विना नान्यः सतीनामस्ति वान्धवः । एतत्सखीवचः श्रुत्वा सावोचद्वरकन्यका ।। सत्यं सखि त्वया प्रोकं न कार्य मेऽन्यवन्धुभिः । संरये चास्यार्यपुत्रस्य जयं जाने स्वविद्यया ॥ १८० सिद्धानि चास्य रत्नानि विद्याश्चाद्यापि किं पुनः । नैतस्यौपधयः सिद्धास्तेन मे दूयते मनः ॥ चन्द्रपादगिरौ ताश्च सर्वाः सन्ति गुहान्तरे । सिध्यन्ति पुण्यभाजश्व चक्रवर्तिन एव ताः ॥ तदेष साधयेद्गत्वा तत्र सौंपधीर्यदि । भद्रं तत्स्याद्यदासन्नः प्रातरस्य महाहवः ॥ एतच्छ्रुत्वाखिलं त्यक्त्वा व्याजनिद्रा स उत्थितः । सूर्यप्रभः सविनयं तामुवाचात्र कन्यकाम् ।। १९१ दर्शितोऽतीव मुग्धाक्षि पक्षपातो मयि त्वया । तदेप तत्र गच्छामि कासि त्वमिति शंस मे ॥ एतच्छुत्वा श्रुतं सर्वमनेनेति पानता । तूष्णीं बभूव सा कन्या तत्ससी तु जगाद सा॥ एपा विद्याधरेन्द्रस्य सुमेरोरनुजासजा । कन्या विलासिनी नाम त्वदर्शनसकौतुका ।। एवमुक्तवतीमेव तां ससी सा विलासिनी । एहि संप्रति गच्छाव इत्युक्त्वा प्रययौ ततः ॥ सतः प्रभासादिभ्यस्तत्प्रयोध्य तदुदीरितम् । सूर्यप्रभः स्वमत्रिभ्यः शशंसौपधिसाधनम् ।। विससर्ज प्रहस्तं च योग्यं तत्साधनाय सः । तदारयातुं सुनीथस्य सुमेरोश्च मयस्य च ।। तैरागतैः श्रद्दधानः समं स सचिवान्वितः । निशि सूर्यप्रभः प्रायाचन्द्रपादाचलं प्रति । गच्छतां च क्रमात्तेपामुत्तस्थुर्मार्गरोधिनः । यक्षगुह्यककूष्माण्डा विना नानायुधोद्यताः ॥ कांश्चिदविमोझैतान्कांश्चित्संस्तभ्य विद्यया । चन्द्रपादगिरि तं ते प्रापुः सूर्यप्रभादयः ।। तवैपां तद्गुहाद्वारप्राप्तानां शांकरा गणाः । एत्य प्रवेशं रुरुधुर्विचित्रविकताननाः ।। एतैः सह न योद्धव्यं कुप्येद्धि भगवान्हरः । तन्नामाष्टसहस्रेण तमेव वरदं स्तुमः ।। तेनैव ते प्रसीदन्ति तद्गणा इत्यवोचत । स सुवासकुमारस्तानथ सूर्यप्रभादिकान् ।। ततस्तथेति सर्वे ते तथैव हरमस्तुवन् । स्वामिस्तुतिप्रसन्नाश्च तान्वदन्ति स्म ते गणाः ।। मुक्तेयं वो गुहारमामिहीतास्यां महापधीः । सूर्यप्रभेण त्वेतस्यां न प्रवेष्टव्यमालना ॥ प्रभासः प्रविशत्वेतामेतस्य सुगमा ह्यसौ । एतद्गणवचः सर्वे ते तयेत्यनुमेनिरे ।। १८८ १८९ १९. १९२ १९३ १९४ १९५ १९६ १९७ १९८ १९९ २०१ २०२ २०३ २०४- २०६ ·तर:३] सूर्यप्रमलम्बकः ८ २२७ ततः प्रविशतस्तस्य प्रभासस्य तदैव सा । गुहा बद्धान्धकारापि सुप्रकाशा किमप्यभूत् ॥ २०७ उत्थाय च महाघोररूपा अप्यत्र राक्षसाः । चत्वारः किंकरा ऊचुः प्रणताः प्रविशेति तम् ॥ अथ प्रविश्य संगृह्य दिव्याः सप्तौपधीः स ताः । प्रभासो निर्गतः सूर्यप्रभाय निसिला ददौ ।। २०९ महाप्रभावाः सप्तैताः सिद्धाः सूर्यप्रभाद्य ते । ओपध्य इति तत्कालं गगनादुद्गाद्वचः॥ तच्छ्रुत्वा मुदिताः सूर्यप्रभाद्याः सर्व एव ते । स्वसैन्यमाययुः क्षिप्रं सुमेस्पिदमाश्रितम् ।। २११ तत्रापृच्छत्सुनीथोऽथ तं सुवासकुमारकम् । मुने सूर्यप्रभं हित्वा प्रभासः किं प्रवेशितः॥ २१२ गणैर्गुहायां किं चैप किंकरैरपि सत्कृतः । एतच्छ्रुत्वा स सर्वेषु शृण्वत्सु मुनिरभ्यधात् ।। श्रूयतां कथयाम्येतत्प्रभासो हितकृत्परम् । सूर्यप्रभस्यालभूतो न भेदोऽस्त्यनयोर्द्वयोः । २१४ किं च प्रभासेन समो नान्यः शौर्यप्रभाववान् । अस्ति प्राग्जन्मसुकृतैरेतदीया च सा गुहा ।। २१५ योऽयं यादृक्पुरा चाभूत्तदिदं कथयामि वः । वभूव नमुचिर्नाम पूर्व दानवसत्तमः ।। यस्य दानप्रसक्तस्य महावीरस्य नाभवत् । अदेयमहितायापि याचमानाय किंचन ।। २१७ दशवर्पसहस्राणि स तत्वा धूमपस्तपः । लोहाश्मकाष्ठावध्यत्वं विरिञ्चात्प्राप्तवान्वरम् ।। ततोऽसद्विजित्येन्द्र कांदिशीकं स तं व्यधात् । तत्प्रार्थ्य कश्यपर्पिस्तं देवैः संधिमकारयत् ।। २१९ अथ विश्रान्तवैरास्ते संमन्यैव सुरासुराः । दुग्धाम्भोनिधिमभ्येत्य ममन्थुर्मन्दराद्रिणा ॥ २२० ततोऽच्युतारयो भागान्कमलाप्रभृतीन्यथा । प्रापुस्तथोच्चैःश्रवसं हयं नमुचिराप्तवान् । २२१ अन्ये देवासुराधान्यान्प्रदिष्टान्ब्रह्मणा पृथक् । लेभिरे विविधान्भागान्मथ्यमानार्णवोत्थितान् ॥ २२२ मन्थपर्यन्तलब्धे च त्रिदशैरमृते हृते । तेपामथासुराणां च पुनर्वैरमजायत ।। २२३ ततो देवासुररणे जघ्ने यो योऽसुरः सुरैः । आघ्रायोचैःश्रवास्तं तं जीवयामास तत्क्षणम् ।। २२४ अजेया जज्ञिरे तेन देवानां दैत्यदानवाः । ततो विषण्णं वक्ति स्म रहः शक्रं बृहस्पतिः ।। २२५ एकस्तवात्रोपायोऽस्ति तं कुरुष्वाविलम्वितम् । स्वयं याचस्व गत्वा तं नमुचिं त हयोत्तमम् ॥ २२६ विपक्षायापि तुभ्यं तं स हयं न न दास्यति । सण्डयिष्यति नाजन्मसंचितं दातृतायशः ॥ २२७ इत्युक्तो देवगुरुणा महेन्द्रसिदशैः सह । गत्वा ययाचे नमुचि तमुच्चैःश्रवसं हयम् ॥ २२८ न मे पराड्युसो गच्छत्यर्थी तनापि वासवः । तदस्मै नमुचिर्भूत्वा दद्यां नाहं कथं यम् ।। २२९ जगत्सु दातृताकीर्तिर्या मया चिरमर्जिता । सा चेम्लानिं गता तन्मे किं श्रिया जीवितेन वा ॥ २३० इति संचिन्त्य शक्राय तमुच्चैःश्रवसं ददौ । वार्यमाणोऽपि शुक्रेण नमुचिं स महाशयः ॥ २३१ दत्ताश्वमथ विश्वास्य तं गाङ्गेन जघान सः । शस्त्राद्यवध्यं फेनेन वन्यस्तेन वृत्रहा ।। २३२ अहो दुरन्ता संसारे भोगतृष्णा यया हृताः । अनौचित्यादकीर्तेश्च देवा अपि न बिभ्यति ॥ २३३ तगुवा तस्य नमुचेर्दनुर्माता तपोवलात् । चकार दुःससंवप्ता संकल्पं शोकशान्तये ॥ २३४ स एव मे पुनर्गर्भे संभूयान्नमुचिर्वली । भूयाच सर्वदेवानामजेयः संयुगेप्विति । २३५ ततः स तस्याः संभूय गर्ने जातोऽसुरः पुनः । सर्वरत्नमयो नाना प्रवलो वलयोगतः। २३६ सोऽपि तप्ततपाः प्रीणन्प्राणैरप्यर्थिनः कृती । शतकृत्वो जिगायेन्द्रं प्रवलो दानवेश्वरः ।। २३७ ततः संमच्य देवास्तमुपेत्यैवं ययाचिरे । देहं पुरुपमेधार्थमस्मभ्यं देहि सर्वथा ॥ २३८ (तच्छुत्वा स रिपुभ्योऽपि तेभ्यो देहमदानिजम् । प्राणानुदारा पिसृजन्त्यर्थिनो न पराड्युसान् ॥ २३९ ततः स सण्डशो देवैः कृतः प्रयलदानवः । मनुष्यलोके जातोऽद्य प्रभासवपुपा पुनः ।। तदेवमादौ नमुचिस्ततोऽभूत्प्रवलश्च सः । सैप प्रभासस्तत्पुण्यप्रभावाहुर्जयोऽरिभिः ।। २४१ ‘या च संबन्धिनी तस्य प्रवलस्यौपधीगुहा । तेन प्रभासस्यात्मीया वश्या सास्य सकिंकरा ।। २४२ तद्धश्वास्ति पाताले मन्दिरं प्रवलस्य तत् । यत्र द्वादश सन्यस्य मुख्यभार्याः स्खलंकृताः ।। २४३ विविधानि च रबानि नानाप्रहरणानि च । चिन्तामणिश्च लक्षं च योधानां तुरगास्तथा ॥ २४४ तत्प्रभासस्य संवन्धि समस्य पुरार्जितम् । तदीदृशः प्रभासोऽयं नास्येदं किंचिद्भुतम् ।। २४० -- २४५ ·२२८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ४७ एवं ततो मुनिकुमारकतो निशम्य सूर्यप्रभप्रभृतयः समयप्रभासाः । रत्नाद्यवाप्तुमथ तत्प्रययुस्तदैव पातालगं प्रवलवेश्मविलप्रवेशम् ।। २४६ तेन प्रविश्य परिगृह्य च पूर्वपत्नीश्चिन्तामणिं च तुरगानसुरांश्च योधान् । निर्गस्य चात्तनिसिलद्रविणः स एकः सूर्यप्रभं किमपि तोपितवान्प्रभासः ॥ २४७ अथ समयसुनीथः सप्रभासः सुमेरुप्रभृतिभिरनुयातो राजभिर्मब्रिभिश्च । द्रुतमभिमतसिद्धिं प्राप्य सूर्यप्रभोऽसौ पुनरपि निजसेनासंनिवेशं तमागात् ।। २४८ तत्र सोऽसुरनराधिपादिपु स्वस्ववासकगतेपु तेपु तम् । रात्रिशेपमनयत्कुशास्तरे संनिगृह्य रणदीक्षितः पुनः॥ २४९ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके तृतीयस्तरशः । १ २ ४ ६ ७ १ १० ११ १२ चतुर्थस्तरङ्गः। ततः प्रातः समं सेन्यैः स सुमेरुतपोवनात् । तस्मात्सूर्यप्रभः प्रायाच्छ्रुतशर्मजिगीपया ।। तन्निवासस्य निकटं त्रिकूटाद्रेवाप्य च । आवासितोऽभूत्तत्रस्थं वलेनोत्सार्य तलम् ॥ आवासिते च तत्रास्मिन्ससुमेरुमयादिके । आस्थानस्थे त्रिकूटेशसंवन्धी दूत आययौ । स चागत्य जगादेवं सुमेरुं सेचरेश्वरम् । श्रुतशर्मपिता राजा तव संदिष्टवानिदम् ॥. दूरस्थस्य न तेऽस्माभिराचारो जातुचित्कृतः । अद्यास्मद्विपयं प्राप्तः स त्वं प्राघुणिकैः सह ॥ तदातिथ्यमिदानी वो विधास्यामो यथोचितम् । श्रुत्वैतं शत्रुसंदेशं सुमेरुः प्रत्युवाच तम् ।। साधु नास्मत्सम पात्रमतिथिं प्राप्स्यथापरम् । आतिथ्यं न परे लोके दास्यतीहैव तत्फलम् ॥ तदिमे वयमातिथ्यं क्रियतामित्युदाहृते । सुमेरुणा तथैवागात्स दूतः स्वं प्रभु प्रति ।। अथोन्नतप्रदेशस्थास्ते तु सूर्यप्रभादयः । सैन्यानि ददृशुः खानि निविष्टानि पृथक्पृथक् ॥ ततः सुनीथः पितरं स्वमुवाच मयासुरम् । प्रविभागं रथादीनामस्मत्सैन्येऽत्र शंस नः ॥ एवं करोमि शृणुतेत्युक्त्वाकुल्या निदर्शयन् । दानवेन्द्रः स सर्वज्ञो वक्तुमेवं प्रचक्रमे ।। असौ सुबाहुर्निर्घातो मुष्टिको गोहरस्तथा । प्रलम्वश्च प्रमाथश्च कङ्कटः पिङ्गलोऽपि च ।। वसुदत्तादयश्चैते राजानोऽर्थरथा इमे । अड्डरी सुविशालश्च दण्डिभूपणसोमिलाः ।। उन्मत्तको देवशर्मा पितृशर्मा कुमारकः । एते सहरिदत्ताद्याः सर्वे पूर्णरथा मताः ।। प्रकम्पनो दर्पितश्च कुम्भीरो मातृपालितः । महाभटः सोमभटो वीरस्वामी सुराधरः॥ भण्डीरः सिंहदत्तश्च गुणवर्मा सकीटकः । भीमो भयंकरश्चेति सर्वेऽमी द्विगुणा रथाः॥ विरोचनो वीरसेनो यज्ञसेनोऽथ खुजरः । इन्द्रवर्मा शवरकः क्रूरकर्मा निरासकः॥ भवेयुत्रिगुणा एते रथा राजसुताः सुत । सुशर्मा वाहुशाली च विशासः क्रोधनोऽप्ययम् ॥ वण्डश्चेत्यमी राजपुत्रा रथचतुर्गुणाः । जुतरी वीरवर्मा च प्रवीरवर एव च ॥ प्रतिज्ञोऽमरारामश्चण्डदत्तोऽथ जालिकः । त्रयः सिंहभटव्याघभटशग्रुभटा अपि ॥ जानो राजपुत्राश्च रथाः पञ्चगुणा अमी । उप्रवर्मा त्वयं राजपुत्रः स्यात्पगुणो रथः ।। राजपुत्रो विशासश्च सुतन्तुः सुगमोऽपि च । नरेन्द्रशर्मा चेत्येते रथाः सप्तगुणा मताः ॥ हारयः पुनरयं सहस्रायुनृपालजः । महारथानां यूथस्य शतानीकस्त्वयं पतिः।। भासहर्पविमलाः सूर्यप्रभवयस्यकाः । महावुद्ध्यचलारयौ च प्रियंकरशुभंकरौ ॥ स्ते महारथा यज्ञरुचिधर्मरुची तथा । एवं विश्वरुचिर्भासः सिद्धार्थश्चेत्समी त्रयः॥ सूर्यप्रभस्य सचिवाः स्युर्महारथयूथपाः । प्रहस्तश्च महार्थश्च तस्यातिरथयूथपौ ॥ यूथपी रथयूथानां प्रज्ञादयस्थिरबुद्धिको । दानवः सर्वदमनतथा प्रमथनोऽप्यसौ ॥ धूमकेतुः प्रवहणो वनपसर एव च । कालचको मरद्वेगो रथातिरथपा अमी। १३ १४ १५ . १८ १९ २० २१ २२ २५ २६. २८ ·२२९ २९ ३२ ३३ ३८ ४१ ४२ ४३ ४५ तरः सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ प्रकम्पनः सिहनादो रथारिरथयूथपौ । महामायः काम्बलिकः कालकम्पनकोऽप्ययम् ।। प्रहृष्टरोमा चेत्येते चत्वारोऽप्यसुराधिपाः । पुत्रातिरथयूथाधिपतीनामधिपा इमे ॥ सूर्यप्रभसमश्चायं प्रभासः सैन्यनायकः । सुमेरुवनयश्चैप श्रीकुञ्जरकुमारकः ॥ द्वौ महारथयूथाधिपतियूथाधिपाविमौ । इत्येतेऽस्मदलेऽन्ये च शूराः स्वैः स्वैबलैर्वृताः ।। परसैन्येऽधिकाः सन्ति तथाप्यस्मदलस्य ते । न पर्याप्ता भविष्यन्ति समसादे महेश्वरे । इति यावत्सुनीयं तं प्रवीति स मयासुरः । श्रुतशर्मपितुः पार्शदूतोऽन्यस्तावदाययौ ॥ स चोवाच त्रिकूटाधिपतिरेवं प्रवीति वः । सङ्ग्रामो नाम शूराणामुत्सवो हि महानयम् ॥ तस्यैषा संकटा भूमिस्तस्मादागम्यतामितः । यामः कलापमामाख्यं प्रदेशं विपुलान्तरम् ।। एतच्छ्रुत्वा सुनीथाद्याः सैन्यैः सह तथेति ते । सर्वे कलापमामं तं सूर्यप्रभयुता ययुः ॥ श्रुतशर्मादयस्तेऽपि तथैव समरोन्मुखाः । तमेव देशमाजग्मुर्विद्याधरवलैर्युताः ।। श्रुतशर्मवले दृष्ट्वा गजान्सूर्यप्रभादयः । आनाययन्गजानीकं खं विमानाधिरोपितम् ।। ततः सेनापतिश्चक्रे सेनायो श्रुतशर्मणः । दामोदरो महासूचिव्यूह विद्याधरोत्तमः ॥ तन्त्र पार्श्वे स्वयं तस्थौ श्रुतशर्मा समत्रिकः । अग्रे दामोदरश्चासीदन्यत्रान्ये महारथाः ॥ सैन्ये सूर्यप्रभस्यापि प्रभासोऽनीकिनीपतिः । अर्धचन्द्रं व्यधाब्यूह मध्ये तस्याभवत्स्वयम् ।। स कुचरकुमारश्च प्रहस्तश्चास्य कोणयोः । सूर्यप्रभसुनीथाद्यास्तस्थुः सर्वेऽन्न पृष्ठतः ।। सुमेरौ तत्समीपस्थे ससुवासकुमारके । आहन्यन्त रणातोद्यान्युभयोरपि सैन्ययोः ॥ तावच गगनं देवैः सामं द्रष्टुमागतैः । सेन्द्रैः सलोकपालैश्च साप्सरस्कैरपूर्यत ।। आययौ चात्र विश्वेश: शंकरः पार्वतीयुतः । देवताभिर्गणैर्भूतैर्माभिश्चाप्यनुद्रुतः ।। आगाच भगवान्ब्रह्मा सावित्र्यादिमिरन्वितः । मूतवेदैश्च शास्त्रैश्च निखिलैश्च महर्षिभिः । आजगाम च देवीभिलक्ष्मीकीर्तिजयादिभिः । धृतचक्रायुधो देवः पक्षिराजरथो हरिः॥ सभार्यः कश्यपोऽप्यागादादित्या वसवोऽपि च । यक्षराक्षसनागेन्द्राः प्रहादाद्यास्तथासुराः ।। तैरावृते नभोमागे शस्त्रसंपातदारुणः । प्रावर्तत महानादः सङ्ग्रामः सेनयोस्तयो.॥ दिक्चक्रे बाणजालेन घनेनाच्छादिते तदा । अन्योन्यशरसंघर्पजातानलतडिल्लते ।। शस्त्रक्षतगजाश्चौधरक्तधारावपूरिताः । वीरकायवद्राहा निर्ययुः शोणितापगाः ॥ नृत्यतां तरता रक्ते नदतां चोत्सवाय सः । शूराणां फेरवाणां च भूतानां चाभवद्रणः ।। शान्ते तुमुलसङ्ग्रामे निहतासंख्यसैनिके । लक्ष्यमाणे विभागे च शनैः स्वपरसैन्ययोः ।। प्रतिपक्षप्रवीराणां प्रयुद्धानां सुमेरुतः । नामादौ श्रूयमाणे च क्रमात्सूर्यप्रभादिभिः ।। पूर्व सुबाहोर्नृपतेर्विद्याधरपतेस्तथा । अट्टहासाभिधानस्य द्वन्द्वयुद्धमभूहयोः ।। सुचिरं युध्यमानस्य तस्य विद्धस्य सायकैः । अट्टहासोऽर्धचन्द्रेण सुबाहोरच्छिनच्छिरः ॥ दृष्ट्या सुबाहुं निहतं मुष्टिकोऽभ्यापतकुवा । सोऽपि तेनाट्टहासेन हृदि बाणहत्तोऽपतत् ।। मुष्टिके निहते क्रुद्धः प्रलम्बो नाम भूपतिः । अभिधाव्याट्टहासं तं शरवरयोधयत् ।। अट्टहासोऽपि तत्सैन्यं हत्वा हत्वा च मर्मणि । नलम्बमपि तं वीरं रथपृष्ठे न्यपातयत् ।। वीक्ष्य प्रलम्ब निहतं मोहनो नाम भूपतिः । संनिपत्याट्टहासं तं ताडयामास सायकैः ।। ततोऽहासस्तं छिन्नकोदण्डं हतसारथिम् । दृढमहाराभिहतं पातयामास मोहनम् ।। दृष्ट्वाट्टहासेन हतांधतुरश्चतुरेण तान् । श्रुतशर्मवलं हर्षादुन्ननाद जयोन्मुखम् ।। तदृष्ट्वा कुपितो हर्पः सूर्यप्रभवयस्यकः । ससैन्यमभ्यधावत्तमट्टहासं ससैनिकः । निवार्य च शरैस्तस्य शरान्सैन्यं निहत्य च । व्यापाद्य सारथिं द्विनिर्धनुरिछत्त्वा च सध्वजम् ॥ हो यदट्टहासस्य निर्विभेद शरैः शिरः । तेनासौ रुधिरोदारी निपपात रथाद्भुवि ॥ अट्टहासे हते तारक्षोभोऽभूत्र संयुगे । क्षणादर्धावशेपं तद्येन जज्ञे वलद्वयम् ।। ४८ . ५३ ५७ ६१ ६३ .

·७२ ७४ ७७ ८२ ८५ २३० कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ४७॥ निपेतुरेघ निहतास्तत्राश्वगजपत्तयः । रणमूर्धनि चोत्तस्थुः कवन्धा एव केवलम् ।। ततो विकृतदंष्ट्राख्यो हर्ष विद्याधरेश्वरः । एत्याट्टहासनिधनकुद्धो वाणैरवाकिरत् ।। ६९ होऽपि तस्य निर्धूय शरान्सध्वजसारथीन् । हत्वा रथाश्वांश्चिच्छेद शिरो ललितकुण्डलम् ।। हते विकृतदंष्ट्रे तु चक्रवाल इति श्रुतः । राजा विद्याधरो हर्पमभ्यधावदमर्पितः ।। स युध्यमानमवधीदसकृच्छिन्नकार्मुकम् । चक्रवालो युधि श्रान्तं हर्प शीर्णापरायुधम् ।। तत्क्रोधादेत्य नृपतिः प्रमाथस्तमयोधयत् । सोऽप्यहन्यत तेनाथ चक्रयालेन संयुगे। ७३ तथैव तेन चानान्येऽप्येकशो धाविताः कमात् । चत्वारश्चकवालेन राजमुख्या निपातिताः ॥ ककटश्च विशालश्च प्रचण्डश्चाङ्गुरी तथा । तदृष्ट्वाभ्यपतक्रोधान्निर्घातो नाम तं नृपः ।। तौ चक्रवालनिर्घातौ युध्यमानौ चिरं क्रमात् । अन्योन्यचूर्णितरथावभूतां पादचारिणौ ॥ ७६ असिचक्रधरौ द्वावप्याकोपमिलितौ च तौ । खड्गाहतिद्विधाभूतमूर्धानौ भुवि पेततुः ।। विपन्नौ वीक्ष्य तौ वीरौ विपण्णेऽपि वलद्वये । रणाममाययौ विद्याधरेन्द्रः कालकम्पनः ॥ राजपुत्रोऽभ्यधावच तं प्रकम्पननामकः । स कालकम्पनेनान क्षणात्तेन न्यपात्यत । ७९ तस्मिन्निपतिते तस्य पञ्चान्येऽभ्यपतन्रथाः। जालिकश्चण्डदत्तश्च गोपकः सोमिलोऽपि च ।। पितृशर्मा च सर्वे ते शरांस्तस्मिन्सहामुचन् । स तु पञ्चापि तान्कालकम्पनो विरथीकृतान् ।। ८१ जघान युगपद्विध्यन्नाराचैर्हृदि पञ्चभिः । प्रणेदुः खेचरास्तेन व्यपीदन्मनुजासुराः ॥ ततोऽभ्यधावन्नपरे चत्वारस्तं रथाः समम् । उन्मत्तकः प्रशस्तश्च विलम्बकधुरंधरौ । ८३ स तानप्यवधीत्कालकम्पनो लीलयाखिलान् । तथैव धावितानन्यान्पड्यान्निजघान सः ॥ तेजिक गेयिकं चैव वेगिलं शासिलं तथा । भद्रंकरं दण्डिनं च भूरिसैन्यान्महारथान् ।। अपरांश्च पुनः पञ्च सोऽवधीन्मिलितान्युधि । भीमभीपणकुम्भीरविकटान्सविलोचनान् ।। तदृष्ट्वा कदनं कालकम्पनेन कृतं रणे । अधावत्सुगणो नाम राजपुत्रोऽस्य संमुसः॥ स तेन तावद्विदधे समं युद्धमुभावपि । हताश्वसारथी यावद्विरयौ तौ पभूवतुः ॥ ततसं खड्गयुद्धेन सुगणं पादचारिणम् । स कालकम्पनः पादचार्येव भुवि जन्निवान् । ८९ तावच मानुर्विद्याधराणां सममाहवम् । असंभाव्यं विलोक्येव सिन्नोऽस्तं प्रययौ रविः ।। रक्ताम्बपूरभरितं न परं समराङ्गणम् । यावत्संध्याकृतपदं ययौ व्योमापि शोणताम् ॥ ९१ कवन्धैः सह भूतेषु संध्यानृत्तोद्यतेप्वथ । संहृत्य युद्धं ययतुः स्वनिवेशाय ते वले ।। श्रुतशर्मवले तस्मिन्दिने वीरा हतात्रयः । त्रयस्त्रिंशत्प्रवीरास्तु वले सौर्यप्रभे हताः । ९३ तेन वान्धवमित्रादिनिधनेन सुदुर्मनाः । सूर्यप्रभखियामा तामासीदन्तःपुरैर्विना । अनिद्र एव सचिवैः सह सङ्ग्रामसंकथाः । तास्ताः कुर्वन्निनायैतां पुनयुद्धोन्मुसो निशाम् ॥ तद्भार्याश्च मिलन्ति स्म हतयान्धवदुःखिताः । एकत्र तस्यां रजनावन्योन्याश्वासनागताः ॥ रुदितावसरेऽप्यन्त्र कथा नानाविधा व्यधुः । स्त्रीणां न स क्षणो यत्र न कथा स्वपराश्रया ॥ तत्मसङ्गेन तत्रैका राजपुत्रीदमब्रवीत् । आश्चर्यमार्यपुत्रोऽद्य कथं सुप्तो निरगनः ॥ तच्छ्रुत्वा व्याजहारान्या सङ्ग्रामे खजनक्षयात् । दुःखितो ह्यार्यपुत्रोऽद्य रमते स्त्रीजने कथम् ।। ततोऽपरा ब्रवीति स्म प्राप्नोत्पभिनवां यदि । घरकन्यां स तदुःसं विस्मरत्यधुनैव तत् ।। अथेतरामवीन्मैवं यद्यपि स्त्रीपु लम्पटः । तथापि न स दुःरोऽस्मिन्नीदृशः स्यात्तथाविधः ।। इति तासु वदन्तीपु जगादेका सविस्मयम् । श्रूत स्त्रीलम्पटः करमादार्यपुत्रो वतेद्दशः ।। आहितासपि भार्यामु भूयसीपु नवा नवाः । अनिशं राजपुनीर्यत्स गृहन्नैव तुप्यति ॥ गतच्छुत्वा विदग्धैका तामु नाम्ना मनोवती । उवाच श्रूयतां येन राजानो बहुवहभाः ।। देशरूपवयश्वेष्टाविज्ञानादिविभेदतः । भिन्ना गुणा परस्त्रीणां नैका सर्वगुणान्विता ॥ कर्णाटलाटसाराष्ट्रमध्यदेशादिदेशजाः । योपा देशसमाचारै रवयन्ति निजैनिजैः ॥ ९२ ९४ ९५ ९७ ९८ ९९ १०० १०१ १०२ १०४ ·२३१ १०७ १०८ १०९ १२० तरङ्गः ५.] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ काश्विद्धरन्ति सुदृशः शारदेन्दुनिभैर्मुखैः । अन्याः कनककुम्भाभैः स्तनैरुन्नतसंहतैः ।। स्मरसिंहासनप्रख्यैरपरा जघनस्थलैः । इतराश्वेतरैरङ्गैः स्वसौन्दर्यमनोरमैः ।। काचित्काञ्चनगौरागी प्रियङ्गुश्यामलापरा । अन्या रक्तावदाता च दृष्दैव हरतीक्षणे ॥ काचित्प्रत्यप्रसुभगा कात्सिंपूर्णयौवना । काचित्प्रौढत्वसुरसा प्रसरविभ्रमोज्वला ॥ हसन्ती शोभते काचित्काचित्कोपेऽपि हारिणी । ब्रजन्ती गजवत्कापि हंसवत्कापि राजते ।। आलपन्त्यमृतेनेव काचिदासिञ्चति श्रुतिम् । सभ्रूविलासं पश्यन्ती स्वभावाभाति काचन ।। नृत्तेन रोचते काचित्काचिद्गीतेन राजते । वीणादिवादनज्ञानेनान्या कान्ता च रोचते ।। काचिद्वाहरताभिज्ञा काचिदाभ्यन्तरप्रिया । प्रसाधनोवला काचित्काचिद्वैदग्ध्यशोमिता ।। भर्टचित्तग्रहाभिज्ञा चान्या सौभाग्यमझुते । क्रियद्वा वच्मि बहवोऽप्यन्येऽन्यासां पृथग्गुणाः ॥ तदेवमिह कस्याश्चिद्गुणः कोऽपि वरस्त्रियः । न तु सर्वगुणाः सर्वात्रिलोक्यामपि काश्चन ॥ अतो नानारसास्वादलव्धकक्ष्याः किलेश्वराः । आत्याप्याहरन्त्येव भार्या नवनवाः मदा ।। उत्तमास्तु न वाञ्छन्ति परदारान्कथंचन । तन्नार्यपुत्रस्यैप स्याहोपो नेा च नः क्षमा ।। एवमाद्या मनोवत्या प्रोक्ताः सूर्यप्रभागनाः । अन्या मदनसेनाद्यास्तथैवोचुः कथाः क्रमात् ।। ततोऽतिरसतश्च ता विगतयत्रणानर्गलाः परस्परमुपादिशन्सुरतकार्यतत्राण्यपि । प्रसङ्गमिलिताः कथाप्रसरसक्तचित्ता मिथस्तदस्ति न किमप्यहो यदिह नोद्वमन्ति खियः ।। अथ कथमपि दीर्घा सा कथा चात्र तासामवसितिमुपयाता सा च रानिः क्रमेण । तिमिरविगमवेलावेक्षणैकामिकासो रिपुवलविजिगीपोस्वत्र सूर्यप्रभस्य ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके चतुर्थस्तरङ्गः । ११२ ११३ ११४ ११५ ११६ ११७ ११८ ११९ १२० १२२ पञ्चमतरगः। ه ع س ه م م هه ७ अथ युद्धभुवं प्रातर्जग्मुः सूर्यप्रभादयः । श्रुतशर्मादयस्ते च संनद्धाः सवलाः पुनः ।। पुनश्च सेन्द्राः सब्रह्मविष्णुरुद्राः सुरासुराः । सयक्षोरगगन्धर्वाः सङ्ग्रामं द्रष्टुमाययुः ।। श्रुतशर्मवले चक्रव्यूह दामोद्रो व्यधात् । वज्रव्यूहं प्रभासश्च सूर्यप्रभयलेऽकरोत् ।। ततः प्रवकृते युद्धं तयोरुभयसैन्ययोः । तूर्यैः सुभटनादैश्च बधिरीकृतदिक्तटम् ।। सम्यक्छनहताः शूरा भिन्दन्ति मम मण्डलम् । इतीव शरजालान्तश्छन्नो भानुरभूद्भिया ।। दामोदरकृतं चक्रव्यूहमन्येन दुर्भिदम् । भित्त्वा प्रभास: प्राविक्षदथ सूर्यप्रभाज्ञया ॥ तं च दामोदरो व्यूहच्छिद्मेत्यावृणोत्स्वयम् । प्रभासो ययुधे तं च तत्रैकरथ एव सः ।। प्रविष्टमेककं तं च दृष्ट्वा सूर्यप्रभोऽथ सः । पश्चात्पञ्चदशैतस्य विससर्ज महारथान् ।। प्रकम्पनं धूमकेतुं कालकम्पनकं तथा । महामायं मरुद्वेगं प्रहस्तं वनपञ्जरम् ॥ कालचक्र प्रमथनं सिंहनादं सकम्बलम् । विकटाक्षं प्रवहणं तं कुखरकुमारकम् ।। तं च प्रष्टरोमाणमसुराधिपसत्तमम् । ते प्रधाव्य ययुः सर्वे व्यूहद्वारं महारथाः॥ तत्र दामोदरोऽपूर्व स्वपौरुपमदर्शयत् । यदेक एव युयुधे तैः पञ्चदशभिः सह ।। तदृष्ट्वा नारदमुनि पार्श्वस्थ वासवोऽभ्यधात् । सूर्यप्रभाद्या असुरावतारा असिलास्तथा ।। श्रुतशर्मा मदंशश्च सर्व विद्याधरा इमे । देवांशास्तदयं युक्त्या मुने देवासुराहवः ।। तस्मिंश्च पश्य देवानां सहायः सर्वदा हरिः । दामोदरस्तदंशोऽयमेवं तदिह युध्यते ॥ एवं शके वदत्यस्य दामोदरचमूपतेः । महारथाः समाजग्मुः साहाय्याय चतुर्दश ।। ब्रह्मगुप्तो वायुवलो यमदंष्ट्रः सुरोपणः । रोपावरोहोऽतिवलस्तेजःप्रभधुरंधरौ ।। कुवेरदत्तो वरुणशर्मा कम्बलिकस्तथा । वीरश्र दुष्टमदनो दोहनारोहणावुभौ ।। दामोदरयुतास्तेऽपि वीराः पञ्चदशैव तान् । सूर्यप्रभीयान्रुरुधुऊरान्ज्यूहाप्रयोधिनः ।। ९ १४ ११ १३ १४ १५ १९ ·२४ २८ २३२ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ४८ ततोऽत्र द्वन्द्वयुद्धानि तेषामासन्परस्परम् । दामोदरेणास्त्रयुद्धं समं चक्रे प्रकम्पनः ।। ब्रह्मदत्तेन च समं धूमकेतुरयुध्यत । महामायस्तु युयुधे सहैवातिवलेन च ।। २१ तेज:प्रभेण युयुधे दानवः कालकम्पनः । सह वायुबलेनापि मरुद्वेगो महासुरः ।। २२ यमदंष्ट्रेण च समं युयुधे वापश्चरः । समं सुरोपणेनापि कालचक्रोऽसुरोत्तमः ।। २३ साकं कुबेरदत्तेन युद्धं प्रमथनो व्यधात् । सिंहनादश्च दैत्येन्द्रः समं वरुणशर्मणा ॥ युद्धं प्रवहणो दुष्टदमनेन सहाकरोत् । प्रहष्टरोमा रोपावरोहेणापि च दानवः ॥ २५ धुरंधरेण च समं विकटाक्षो व्यधायुधम् । युद्धं कम्बलिकञ्चक्रे समं कम्बलिकेन च ।। २६ आरोहणेन च समं स कुञ्जरकुमारकः । महोत्पातापराख्येण प्रहस्तो दोहनेन च ॥ एवं महारथद्वन्द्वेष्वेषु तत्र परस्परम् । व्यूहाने युध्यमानेषु सुनीथो मयमभ्यधात् ॥ कष्टमस्मद्रथाः शूरा नानायुद्धविदोऽप्यमी । रुद्धाः प्रतिरथैरेतैः पश्य व्यूहप्रवेशतः ॥ २९ प्रभासश्चैक एवाने प्रविष्टोऽनाविचारितम् । तन्न जानीमहे कस्य किमिवात्र भविष्यति ॥ एतच्छ्रुत्वा ब्रवीति स्म तं सुवासकुमारकः । त्रैलोक्येऽपि न पर्याप्ताः ससुरासुरमानुपाः ।। ३१ एकस्यास्य प्रभासस्य किं पुनः सैचरा इमे । तदेया कथमस्थाने शङ्का वो जानतामपि ॥ एवं मुनिकुमारेऽस्मिन्बुवाणे कालकम्पनः । विद्याधरः प्रभासस्य युधि संमुसमाययौ ।। ततः प्रभासोऽवादीत्तं रे रे हपकृतं त्वया । अतीव नस्तद्येह पश्यामस्तव पौरुपम् ।। ३४ इत्युक्त्वा व्यसृजत्तस्मिन्प्रभासो विशिसावलिम् । सोऽपि तं सायकैः कालकम्पनोऽवाकिरच्छितैः ॥ ३५ अस्त्रप्रत्यत्रयुद्धेन युयुधाते मिथस्ततः । प्रदत्तभुवनाश्चयौ तौ विद्याधरमानुपौ । ३६ अथ प्रभासो विशिसेनैकेनापातयट्वजम् । द्वितीयेनावधीत्कालकम्पनस्य च सारथिम् ॥ चतुर्भिश्चतुरश्वाश्वान्धनुरेकेन चाच्छिनत् । द्वाभ्यां हस्तौ भुजौ द्वाभ्यां द्वाभ्यां च श्रवणावुभौ ॥ ३८ एकेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद तस्य च । प्रभासः पत्रिणा शत्रोर्दर्शिताद्भुतलाघवः ॥ ३९ एवं प्राभिहितानेकप्रवीरोत्थेन मन्युना । प्रभासो निग्रहं कालकम्पनस्य व्यधादिव ॥ दृट्वा च तं हतं विद्याधरेशां मनुजासुरैः । नादश्चक्रे विपादश्च जग्मे सपदि सेचरैः ।। ४१ ततो विद्युत्प्रभो नाम कालसरगिरीश्वरः । प्रभासमभ्यधावत्तं कुधा विद्याधराधिपः ।। तस्यापि युध्यमानस्य प्रभासः स महाध्वजम् । छित्त्वा चकत कोदण्डमात्तमात्तं पुनः पुनः ।। ततः स माययोत्पत्य च्छन्नो विद्युत्प्रभो नमः । प्रभासस्योपरि ह्रीतो ववर्षासिगदादिकान् ।। प्रभासोऽपि विधूयात्रैस्तदायुधपरम्पराम् । कृत्वा प्रकाशनाखेण प्रकाशं तं नभश्वरम् ॥ दत्त्वा महास्त्रमानेयं तत्तेजोदग्धमम्बरात् । विद्युत्मभं भूमितले गतजीवमपातयत् ॥ तदृष्ट्वा श्रुतशर्मा तान्निजगाद महारथान् । पश्यतानेन निहतौ द्वौ महारथयूथपौ ॥ तत्कि सहध्वे संभूय युष्माभिर्हन्यतामयम् । तच्छुत्वाष्टौ रथाः क्रुद्धाः प्रभासं पर्यवारयन् ।। एको कङ्कटकाद्रीन्द्रनिवासी रथयूथपः । ऊर्ध्वरोमेति विख्यातो विद्याधरमहीपतिः ॥ ४९ धरणीधरौलाधिपतिर्विक्रोशनामिधः । विद्याधराणामधिपो द्वितीयश्च महारथः॥ इन्दुमाली तृतीयश्च लीलापर्वतकेतनः । वीरोऽतिरथयूथस्य पतिर्विद्याधरप्रभुः ।। मलयाद्रिनिवासी च काकाण्डक इति श्रुतः । रथयूथपती राजा चतुर्थः सेचरोत्तमः ॥ निकेताद्रिपतिर्नाम्ना दर्पवाहश्च पञ्चमः । पष्ठश्च धूर्तवयनो नाम्नाखनगिरीश्वरः ।। विद्याधराविमौ चातिरथयूथपती उभौ । सप्तमो गर्दभरथो राजा कुमुदपर्वते ।। नाम्ना वराहस्वामीति यो महारथयूथपः । तद्रूपो दुन्दुमिक्ष्माद्रथो मेधावरोऽष्टमः ।। 1 एमिरष्टमिरागत्य मुक्तान्याणान्विधूय सः । प्रभासो युगपत्सर्वान्सायकैविध्यति स्म तान् ।। जधान कस्यचिश्चाश्चान्कस्यचित्सारथिं तथा । चकत कस्यचित्केतुं कस्यचिनाच्छिनद्धनुः॥ मेधावरं चतुर्भिस्तु शरैर्विद्धा समं हृदि । अपातयन्महीपृष्ठे सद्योऽपहतजीवितम् ॥ ४२ ४३ ४५ ·२३३ ५९ ६४ ६७ ७२ ७६ तरङ्गः५11 सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ ततश्च योधयन्नन्यान्कुञ्चितोद्वद्धकुन्तलम् । शरेणाञ्जलिकेनारादूर्ध्वरोम्णः शिरोऽच्छिनत् ॥ शेपांश्च पद तानेकैकमल्लनि नकंधरान् । हताश्वसारथीन्कृत्वा स प्रभासो न्यपातयत् ।। पपात पुष्पवृष्टिश्च तस्य मूर्ध्नि ततो दिवः । उत्तेजितासुरनृपा विच्छायीकृतखेचरा ।। ततोऽन्ये तत्र चत्वारः प्रेपिताः श्रुतशर्मणा । महारथाःप्रभासं तं रुन्धन्ति स्म धनुर्धराः ॥ एकः काचरको नाम कुरण्डकगिरेः पतिः । द्वितीयो दिण्डिमाली च पञ्चकाद्रिसमाश्रयः ।। विभावसुस्तृतीयश्च राजा जयपुराचले । चतुर्थो धवलो नाम भूमितुण्डक शासिता ॥ ते महारथयूथाधिपतयः रोचरोत्तमाः । प्रभासे पञ्च पञ्चेपुशतानि मुमुचुः समम् ।। प्रभासश्च कमात्तेपामेकैकस्यावहेलया। एफेन ध्वजमेकेन धनुरेकेन सारथिम् ।। चतुर्भिरश्वानिपुणा त्वेकेनापातयच्छिरः । शरैरप्टभिरेकैकं समाप्यैवं ननाद सः ।। अथ विद्याधरा भूयः श्रुतशर्माज्ञया युधि । अन्ये चत्वार एवास्य प्रभासस्य समागमन् ।। एक: कुवलयश्यामः क्षेत्रे विश्वावसोर्बुधात् । जातो भद्रंकरो नाम द्वितीयश्च नियत्रकः ।। उत्पन्नो जम्भकक्षेत्रे भौमादग्निनिभप्रभः । तृतीयः कालकोपाख्यः क्षेत्रे दामोदरस्य च ।। जातः शनैश्चरात्कृष्णकृष्णः कपिलमूर्धजः । जातश्चोडुपतेः क्षेत्रे महेन्द्रसचिवाग्रहात् ।। नाम्ना विक्रमशक्तिश्च चतुर्थः कनकद्युतिः । त्रयोऽतिरथयूथाधिपतीनामेपु यूथपाः ।। चतुर्थस्तु महावीरस्तदभ्यधिकविक्रमः । ते च प्रभासं दिव्यास्त्रैर्योधयामासुरुद्धताः ॥ तानि नारायणास्त्रेण प्रभासोऽस्त्राण्यवारयत् । तेषां च हेलयैकैकस्याष्टकृत्वोऽच्छिनद्धनुः ।। ततस्तत्प्रहितान्प्रासगदादीन्प्रतिहत्य सः । हताश्वसारथीन्सर्वान्विरथानकरोच्च तान् ।। तदृष्ट्वा विससर्जान्याञ्छ्रुतशर्मा द्रुतं दश । रथयूथपयूथाधिपतीन्विद्याधराधिपान् ।। दमाख्यं नियमाख्यं च स्वरूपसदृशाकृती । केतुमालेश्वरक्षेत्रे जातौ द्वावश्विनोः सुतौ ॥ विक्रमं संक्रमं चैव पराक्रममथाक्रमम् । संमर्दनं मर्दनं च प्रमर्दनविमर्दनौ ।। क्षेत्रजान्मकरन्दस्याप्यष्टौ वसुसुतान्समान् । तेष्वागतेपु चाधास्तेऽप्यारोहन्नपरान्रथान् ।। तैश्चतुर्दशभिः कृत्स्नैमिलितैः शरवर्षिभिः । निष्कम्प एव युयुधे प्रभासश्चित्रमेककः ।। ततः सूर्यप्रभादेशाद्वयूहामात्त्यक्तसंगरौ । स कुञ्जरकुमारश्च प्रहस्तश्च धृतायुधौ । उत्पत्य व्योममार्गेण धवलश्यामलाकृती । तस्योपजग्मतुः पार्श्व रामकृष्णाविवापरौ । तौ पदाती रथस्थौ द्वौ दमं च नियमं च तम् । व्याकुलीचक्रतुश्छिन्नचापौ निहतसारथी । भयादारूढयोव्योम तयोरारोहतः स्म तौ । स कुञ्जरकुमारश्च प्रहस्तश्च धृतायुधौ ।। तदृष्ट्वा रभसात्सूर्यप्रभोऽत्र प्राहिणोत्तयोः । महाबुद्ध्यचलद्बुद्धी सारथिवे स्वमन्त्रिणौ ।। सोऽथ प्रहस्तो दृष्ट्वा तावदृश्यावपि मायया । सिद्धान्चनप्रयोगेण स कुचरकुमारकः ।। तथा विव्याध वाणौधैः पलाय्य ययतुर्यथा । दमश्च नियमश्चोभौ तौ विद्याधरपुनको ।। प्रभासो युध्यमानश्च शेपैदशभिः सह । तेषां चर्त कोदण्डानसकृत्कलितानपि ॥ प्रहस्तोऽभ्येत्य सर्वेपामवधीत्सारथीन्समम् । स कुचरकुमारोऽपि जघानैपां तुरंगमान् ।। ततस्तत्रारथाः सर्वे द्वादशापि समेत्य ते । हन्यमानास्तिभिर्वीरैः पलाय्य समराद्ययुः ।। ततोऽन्यौ श्रुतशर्मा द्वौ रथातिरथयूथपौ । विद्याधरौ प्रेपितवान्दुःसक्रोत्रिपाकुलः ।। एकं चन्द्रकुलावीन्द्रपतेः क्षेत्रे निशाकरात् । उत्पन्नं चन्द्रगुमाख्यं कान्तं चन्द्रमिवापरम् ।। धुरंधराचलाधीशक्षेने जातं महाद्युतिम् । नगरंगमनामानं द्वितीय सचिवं स्वकम् ॥ तावपि क्षिप्तवाणौधौ क्षणेन विरथीकृती । सैः प्रभासादिमिस्त्यक्त्वा युद्धं नष्टौ बभूवतुः ।। सतो नदत्सु मनुजेष्वमुरेषु च स स्वयम् । आगाचतुर्भिः सहितः श्रुतशर्मा महारथैः ।। महौधारोहणोत्पातवेत्रवत्संज्ञकैः क्रमात् । त्वष्टभंगस्य धार्यम्णः पूष्णश्चाप्यालसंभवैः ।। चतुर्णा चित्रपादादिविद्याधरमहीभुजाम् । मलयाद्यद्रिनाथाना क्षेत्रजैः प्राज्यविक्रमैः ।। ७७ ८० ८५ ८८ ८९ ९१ ९२ ९४ ९५ ·१०३ २३४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १८ ततस्तनात्यमन्धेिनामना पञ्चमेन ते । अयुध्यन्त प्रभासाद्यास्त्रयोऽत्र श्रुतशर्मणा ॥ तदा तैर्मुक्तमन्योन्यं वाणजालं वभौ दिवि । रणलक्ष्म्या तपत्य वितानकमिवाततम् ।। ९९ ततो विद्याधरास्तेऽपि पुनस्तत्राययुर्मधे । विरथीभूय ये नष्टा बभूवुः समरात्तदा ।। अथ ताञ्श्रुतशर्मादीन्मिलितानाहवे वहून् । दृष्ट्वा सूर्यप्रभोऽन्यान्स्वान्प्रभासाद्यनुपोपणे ॥ १०१ महारथान्प्रहितवान्प्रज्ञाढ्यप्रभृतीन्सखीन् । वीरसेनशतानीकमुख्यान्राजसुतांस्तदा ।। २०२ व्योम्नान तेपां यातानां स च सूर्यप्रभो रथान् । भूतासनविमानेन प्रजिघाय शुवर्मना ।। ततः सर्वेषु तेप्वत्र रथारूढेपु धन्विपु । विद्याधरेन्द्राः शेपा अप्याजग्मुः श्रुतशर्मणः ।। १०४ तेपां विद्याधरेशानां तैः प्रभासादिभिः सह । संप्रहारः प्रवृत्तोऽभून्महासैन्यक्षयावहः ।। १०५ तन्त्र च द्वन्द्वसङ्ग्रामेष्वन्योन्यं सैन्ययोद्वयोः । हता महारथास्ते ते मानुपासुरसेचराः ॥ वीरसेनेन निहतः सानुगो धूम्रलोचनः । वीरसेनोऽपि विरथीभूतः सन्हरिशर्मणा ॥ “१०७ हतो विद्याधरो वीरो हिरण्याक्षोऽभिमन्युना । अभिमन्युः सुनेत्रेण हतो हरिभटस्तथा ।। १०८ सुनेत्रश्च प्रभासेन शिरश्छित्वा निपातितः । ज्वालामाली महायुश्चाप्यन्योन्येन हतावुभौ ।।. १०९ कुम्भीरको नीरसकः प्राहरन्दशनैरपि । खर्वश्च भुजयोश्छेदात्सुशर्मा चोप्रविक्रमः ॥ ११० नयः शत्रुभटव्याघ्रभटसिंहभटा अपि । हताः प्रवहणेनैते विद्याधरमहीभृता ॥ १११ स सुरोहविरोहाभ्यां द्वाभ्यां प्रवहणो हतः । श्मशानवासिना द्वौ च हतौ सिंहवलेन तौ ।। ११२ स प्रेतवाहनः सिंहवलः कपिलकोऽपि च । चित्रापीडस्ततो विद्याधरेन्द्रोऽथ जगज्ज्वरः ।। ११३ ततः कान्तापतिः शूरः सुवर्णश्च महावलः । द्वौ च कामघनक्रोधपती विद्याधरेश्वरौ ॥ ११४ वलदेवस्ततो राजा विचित्रापीड एव च । राजपुत्रशतानीकेनैते दश निपातिताः ।। ११५ एवं हतेपु वीरेषु दृष्ट्वा विद्याधरक्षयम् । श्रुतशर्मा शतानीकमभ्यधावत्स्वयं कुधा । तत्तस्तयोरा दिनान्तं सैन्यक्षयकरं महत् । आश्चर्यमपि देवानां तावाद्धमभूहयोः ।। ११७ शतानि यावदुत्थाय कवन्धानां समन्ततः । भूतानां चकुरालम्नं संध्यानृत्तोत्सवागमे ।। ११८ अह्नः क्षयेऽथ वहुसैन्यविनाशविग्ना विद्याधरा निहतवान्धवदुःसिताश्च । मासुराः प्रसभलब्धजयाश्च जग्मुः संहृत्य युद्धमुभये खनिवेशनानि ॥ सत्कालमत्र च सुमेरुनिवेदितौ द्वौ विद्याधरावधिपती रथयूथपानाम् । अभ्येत्य तं परिहतश्रुतशर्मपक्षौ सूर्यप्रभं जगदतुर्विहितप्रणामौ ।। १२० आवां महायानसुमायसंज्ञावुभावयं सिहवलस्तृतीयः । महाश्मशानाधिपतित्वसिद्धा विद्याधरेन्द्ररपरैरधृष्याः ॥ १२१ तेपां श्मशानान्तसुसस्थितानामस्माफमागान्निकटं कदाचित् । सदा प्रसन्ना शरभाननाख्या सद्योगिनी दिव्यमहाप्रभावा । १२२ कुत्र स्थिता त्वं वद किं च तन्न दृष्टं भवत्या भगवत्यपूर्वम् । सास्माभिरित्थं प्रणिपत्य पृष्टा वृत्तान्तमेवं वदति स्म देव ।। १२३ द्रष्टुं प्रभुं स्वं सह योगिनीभिर्देवं महाकालमयं गतासम् । व्यजिज्ञपत्तत्र च मत्समक्षमागत्य वेतालपतिस्तमेकः ॥ १२४ अस्मन्महासैन्यपतेस्तनूजां विद्याधरेशैनिहतस्य देव । पश्याग्निकारयस्य हरत्यकाण्डे तेजःप्रभो नाम महार्घरूपाम् ।। १२५ सिद्धैश्च विद्याधरचक्रवर्तिपन्नी भवित्री गदिता प्रभो सा। तन्मोचयनां कुरु नः प्रसादं यावन्न दूरं वियते हठेन ।। १२६ इत्यातवेतालयचो निशम्य प्रयात तां मोचयतेति सोऽस्मान् । देवः समादिक्षदथाम्बरेण गत्वैव सामामिरवापि कन्य १२७ ·२३५ १२८ १२९ १३० १३१ १३२ तरङ्गः ६।] सूर्यप्रभलम्बकः ८1 सञ्चक्रवर्तिश्रुतशर्महेतोरेतां हरामीति च तं वदन्तम् । संस्तभ्य तेज:प्रभवात्मशत्तया सास्माभिरानीय विभोर्वितीर्णा ।। तेनार्पिता च स्वजनाय कन्या दृष्टं मया काममपूर्वमेतत् । ततोऽत्र कांश्चिद्दिवसानुपित्वा प्रणम्य देवं तमिहागतास्मि ।। इत्युक्तवाक्या शरभानना सा योगिन्यथास्माभिरपृच्छयतैवम् । को श्रूहि विद्याधरचक्रवर्ती भविष्यति त्वं सलु वेत्सि सर्वम् ॥ सूर्यप्रभो हन्त भविष्यतीति प्रोक्ते तया सिंबलोऽब्रवीन्नौ । असत्यमेतन्ननु वद्धकक्ष्या देवा हि सेन्द्राः श्रुतशर्मपक्षे ।। श्रुत्वैतदार्या वदति स्म सा नौ न प्रत्ययश्चेच्छृणुतं ब्रवीमि । यथा भविष्यत्यचिरेण युद्धं सूर्यप्रभस्य श्रुतशर्मणश्च ।। हनिष्यते सिंहवलो यदायं युप्मत्समक्षं युधि मानुपेण । युवामभिज्ञानमिदं विलोक्य विज्ञास्यथः सत्यमिदं वचो मे ॥ एतावदुक्त्वा किल योगिनी सा ययौ च यातानि च तान्यहानि । प्रत्यक्षमधेह च दृष्टमेतन्मयेन यत्सिंहवलो हतोऽसौ ।। तत्प्रत्ययानिश्चितमेव मत्वा त्वामेव सर्वयुचराधिराजम् । आवामिमौ पादसरोजयुग्मं समाश्रितौ शासनवर्तिनी ते ॥ इत्युक्तवन्तौ स मयादियुक्तः सूर्यप्रभस्तावथ खेचरेन्द्रौ । श्रद्धाय संमानितवान्यथाई हृष्टौ महायानसुमायको द्वौ ॥ तच्छ्रुत्वा श्रुतशर्मणोऽत्र सुतरामुद्वेगभाजो व्यधा- दाश्वासं किल दूत्यया शतमखः संप्रेष्य विश्वावसुम् । धीरस्त्वं भव सर्वदेवसहितः प्रातः करिष्यामि ते साहाय्यं रणमूर्धनीति धृतिकृत्संदेश्य तत्स्नेहतः ।। स च परवलभेदालोकनोत्पन्नतोपः समरशिरसि दृब्धारातिपक्षक्षयश्च । पुनरपि निजकान्ताः प्रोज्झ्य सूर्यप्रभस्ता निशि सचिवसमेतो वासकं स्वं विवेश ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके पश्चमस्तरमः । १३४ १३५ १३६ १३७ १३८ पठस्तरमः। ततः स रात्रावस्त्रीकः शयनस्थो रणोन्मुसः । सूर्यप्रभः स्वसचिवं वीतभीतिमभापत ॥ निद्रा मे नास्ति तत्कांचित्सत्त्ववीराश्रितां ससे । कथामपूर्वामाख्याहि रानावस्यां विनोदिनीम् ।। एतत्सूर्यप्रभवचो वीतभीतिनिशम्य सः । यथाज्ञापयसीत्युक्त्वा कथां कथितवानिमाम् ।। अस्त्यलंकृतिरेतस्यां पृथ्व्यामुज्जयिनी पुरी । रवैरशेपैर्निचिता सुनिर्मलगुणोम्भितैः ।। तस्यामभून्महासेनो नाम राजा गुणिप्रियः । कलानां चैकनिलयः सूर्येन्दूभयरूपधृक् ।। तस्याशोकवती नाम राज्ञी प्राणसमाभवत् । यस्या रूपेण सदृशी नासीदन्या जगत्रये ॥ तया देव्या समं तस्य राज्य राज्ञोऽनुशासतः । गुणशर्माभिधानोऽभूद्विमो मान्यस्तथा प्रियः ।। स च शूरोऽतिरूपश्च वेदविद्यान्तगो युवा । कलाशस्त्रास्त्रविद्विप्रः सिपेवे तं नृपं सदा ॥ एकदान्तःपुरे नृत्तकथाप्रस्तावतः स तम् । राजा राज्ञी च पार्श्वस्वं गुणशर्माणम्चतुः ।। सर्वज्ञस्त्वं न दोलान तदस्माकं कुतूहलम् । नर्तितुं चेद्विजानासि तत्प्रसीदाद्य दर्शय ॥ एतच्छ्रुत्वा म्मितमुसो गुणशर्मा जगाद तौ । जानामि किं तु तमुक्तमलि नृत्तं न संसदि । हासनं मूढनृत्वं तत्प्रायाः शास्त्रगर्हितम् । तत्रापि राज्ञः पुरतो राज्याश्च धिगहो प्रपा ।। د د س ه م م ه م م ه م م ७ ८ ·२० . २७ २३६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४९। इत्युक्तवन्तं तं राजा गुणशर्माणमत्र सः । प्रत्युवाच तया राझ्या प्रेर्यमाणः कुतूहलात् ॥ १३ नेदं रङ्गादिनृत्तं तद्यत्स्यात्पुंसलपावहम् । मित्रगोष्ठी रहस्येपा स्ववैदग्ध्यप्रदर्शिनी ।। १४ न चाहं भवतो राजा वं मे मित्रं ह्ययन्त्रणम् । तन्नाद्य भोक्ष्ये भावत्कमदृष्ट्वा नृत्तकौतुकम् ॥ १५ इति बद्धमहे राज्ञि स विप्रोऽङ्गीचकार तत् । कथं हि लक्ष्यते भृत्यैप्रहि कस्य प्रभोर्वचः ।। ततः स गुणशमात्र ननाङ्गैयुवा तथा । राजा राज्ञी च चित्तेन तौ द्वौ ननृततुर्यथा ।। तदन्ते च ददौ राजा वादनायास्य वल्लकीम् । तस्यां च सारणामेप दददेवाब्रवीन्नृपम् ॥ देवाप्रशस्ता वीणेयं तदन्या दीयतां मम । अस्यास्तव्यां यदेतस्यां श्ववालो विद्यतेऽन्तरे ।। १९ अहं ह्येतद्विजानामि तत्रीझांकारलक्षणैः । इत्युक्त्वा गुणशर्माङ्कात्तां विपञ्ची मुमोच सः ।। ततः स सिक्त्वा तत्री तां यावदुद्वेष्ट्य भूपतिः । वीक्षते निरगात्तावद्वालस्तद्गर्भतः शुनः ।। २१ ततः सर्वज्ञतां तस्य प्रशंसन्सोऽतिविस्मितः । वीणामानाययामास महासेननृपोऽपराम् ।। २२ तां स वादितवान्गायन्गुणशर्मा त्रिमार्गगाम् । गङ्गामिवोधसुभगां कर्णपावननिःस्वनाम् ॥ २३ ततश्चित्रीयमाणाय राज्ञे तस्मै सजानये । दर्शयामास शस्त्रास्त्रविद्या अपि स तत्कमात् ।। २४ अथावोचत्स राजा तं नियुद्धं यदि वेत्सि तत् । एक मे बन्धकरणं शून्यहस्तं प्रदर्शय ।। २५ गृहाण देव शस्त्राणि मयि प्रहर च क्रमात् । यावत्ते दर्शयामीति स विप्रः प्रत्युवाच तम् ॥ २६ ततः स राजा खगादि यद्यदायुधमग्रहीत् । तत्तत्महरतस्तस्य गुणशर्मावहेलया ।। तेनैव बन्धकरणेनापहृयापहृत्य सः । ववन्ध राज्ञो हस्तं च गानं चाप्यक्षतो मुहुः ।। २८ ततस्तं राज्यसाहाय्यसहं मत्वा द्विजोत्तमम् । संस्तुवन्बहु मेने स राजा सर्वातिशायिनम् ॥ २९ सा त्वशोकवती रानी तस्य रूपं गुणांश्च तान् । दृष्ट्वा दृष्ट्वा द्विजस्याभूत्सद्यस्तद्गतमानसा ॥ एतं चेत्प्राप्नुयां नाहं तत्कि मे जीविते फलम् । इति संचिन्त्य युक्त्या सा राजानमिदमब्रवीत् ॥ आर्यपुत्र प्रसीदाज्ञा देह्यस्मै गुणशर्मणे । यथा मां शिक्षयत्येप वीणां वादयितुं प्रभो ॥ अस्यैतदय दृष्ट्वा हि वीणावादननैपुणम् । उत्पन्नः कोऽप्ययं तत्र मम प्राणाधिको रसः ॥ तच्छुत्या गुणशर्माणं स राजा निजगाद तम् । वल्लकीवादनं देवीमिमां शिक्षय सर्वथा । यथादिशसि कुर्मोऽत्र प्रारम्भं सुशुभेऽहनि । इत्युक्त्वामव्य स नृपं गुणशर्मा गृहं ययौ ।। वीणारम्भावहारं तु चक्रे स दिवसान्वहून् । दृष्टिमन्यादृशीं राश्याः प्रेक्ष्यापनयशङ्कितः ।। ३६ एकस्मिंश्च दिने राज्ञो मुखानस्यान्तिके स्थितः । व्यञ्जनं ददतं सूदमेकं मा मेत्यवारयत् ।। ३७ किमेतदिति पृष्टश्च राज्ञा प्राज्ञो जगाद सः । सविषं व्यञ्जनमिदं मया ज्ञातं च लक्षणैः ।। ३८ सूदेन मम दृष्टं हि व्यञ्जनं ददतामुना । मुखं भयसकम्पेन शङ्काचकितदृष्टिना ॥ ३९ दृश्यते चाधुनैवैतत्कस्मैचिद्दीयतामिदम् । भोजनव्यञ्जनं यस्य निर्हरिष्याम्यहं विपम् ।। इत्युक्ते तेन राजा स सूपकारं तमेव तत् । व्यञ्जनं भोजयामास भुक्त्वा तच्च मुमूर्छ सः॥ मनापास्तविपस्तेन ततः स गुणशर्मणा । राज्ञा पृष्टो यथातत्त्वमेवं वक्ति स्म सूपकृत् ।। देवाहं गौडपतिना राज्ञा विक्रमशक्तिना। विपं प्रयोक्तुं प्रहितो युष्माकमिह वैरिणा ।। सोऽहं वैदेशिको भूत्वा कुशलः सूदकर्मणि । देवायामानमावेद्य प्रविष्टोऽत्र महानसे ॥ तवाद्य दददेवाह विपं व्यञ्जनमध्यगम् । लक्षितो धीमतानेन प्रभुर्जानात्यतः परम् ।। इत्युक्तवन्तं तं सूद निगृह्य गुणशर्मणे । प्रीतो प्रामसहस्रं स प्राणदाय ददौ नृपः ।। अन्येशुश्चानुवनन्त्या राज्या राजा स यत्नतः । वीणाया गुणशर्माणं शिक्षारम्भमकारयत् ।। सवः शिक्षयतस्तस्य वीणां सा गुणशर्मणः । राज्ञी विलासहासादि चक्रेऽशोकवती सदा॥ ३ एकदा सा कररहेर्विध्यन्ती विजने मुहुः । उवाच धारयन्तं तं धीरं स्मरसरातुरा || वीणावाद्यापदेशेन त्वं सुन्दर मयार्थितः । त्वयि गाढोऽनुरागो हि जातो मे तद्भजस्व माम् ॥ 'एवमुक्तवती राशी गुणशर्मा जगाद ताम् । मैवं वादीमम त्वं हि स्वामिदारा न दृशम् ।। ३४ ४० ४१ ४२ ४३ ४९ .

·२३७ ५२ ६० ६२ ६३ ६५ ६७ ६८ तरङ्गः६] सूर्यप्रभलम्पकः ८॥ अस्मादृशः प्रभुद्रोहं कुर्याद्विरम साहसात् । इत्यूचिवांसं सा राज्ञी गुणशर्माणमाह तम् ।। किमिदं निष्फलं रूपं वैदग्ध्यं च कलासु ते । मामीदृशी प्रणयिनी नीरसोपेक्षसे कथम् ।। तच्छ्रुत्वा गुणशर्मा वां सोपहासमभापत । सुष्टूक्तं तस्य रूपस्य वैदग्ध्यस्य च किं फलम् ।। परदारापहारेण यन्नाकीर्तिमलीमसम् । इहागुत्रं च यन्न स्यात्पाताय नरकार्णवे ।। इत्युक्ते तेन सा राज्ञी सकोपेन तमत्रवीत् । मरणं मे ध्रुवं वावन्मद्वचस्यकृते त्वया ॥ तदहं मारयित्वा त्वा मरिष्याम्यवमानिता । गुणशर्मा ततोऽवादीकामं भवतु नाम तत् ।। वरं यद्धर्मपाशेन क्षणमेकं हि जीवितम् । परं न यदधर्मेण कल्पकोटिशतान्यपि ॥ श्लाघ्यथाकृतपापस्य मम मृत्युरगर्हितः । न पुनः कृतपापस्य गर्हितं राजशासनम् । एतच्छ्रुत्वापि सा राज्ञी पुनरेवमुवाच तम् । आसनो मम च द्रोहं मा कृथाः शृणु वच्मि ते नातिकामति राजायमशक्यमपि मद्वचः । तदस्य कृत्वा विज्ञप्तिं विपयान्दापयामि ते ॥ कारयामि च सामन्तान्सर्वास्त्वदनुयायिनः । तेन संपत्स्यसे राजा त्वमेवेह गुणोज्वलः ।। ततस्ते किं भयं कस्त्वां कथं परिभविष्यति । तन्मां भजस्व निःशङ्कमन्यथा नभविष्यसि ॥ इति तां युवती मत्वा सानुवन्धां नृपाङ्गनाम् । गुणशर्माब्रवीद्युक्त्या तत्क्षणं स व्यपोहितुम् ।। यदि तेऽत्यन्तनिर्वन्धस्तत्करिष्ये वचस्तव । प्रतिभेदभयादेवि सहसा तु न युज्यते ॥ सहस्व दिवसान्कांश्चित्सत्यं जानीहि मद्वचः । सर्वनाशफलेनार्थस्त्वद्विरोधेन को मम ॥ इत्याशया तां संतोध्य प्रतिपन्नवचास्तया । गुणशर्मा स निर्गत्य ययावुच्छसितस्ततः ॥ ततो दिनेषु गच्छत्सु स महासेनभूपतिः । गत्वैव वेष्टयामास कोट्टस्थं सोमकेश्वरम् ॥ तत्र प्राप्तं विदित्वा च गौड़नाथः स भूपतिः । एत्य विक्रमशक्तिस्तं महासेनमवेष्टयत् ॥ ततः स गुणशर्माणं महासेननृपोऽब्रवीत् । एक रुवा स्थिता सन्तो रुद्धाः स्मोऽन्येन शत्रुणा ॥ तदिदानीमपर्याप्ताः कथं युध्यामहे द्वयोः । अयुद्धे रुद्धके वीर स्थास्यामश्च कियञ्चिरम् ।। तस्मिन्संकटेऽस्माभिः किं कार्यमिति तेन सः । पृष्टः पार्थस्थितो राज्ञा गुणशर्माभ्यभाषत ।। धीरो भव करिष्यामि देवोपायं तथाविधम् । येनास्मानिस्तरिष्यामः संकटादपि कार्यतः ।। इत्याश्वास्य नृपं दत्त्वा सोऽन्तर्धानाञ्जनं दृशोः । रात्रौ विक्रमशक्तेस्तददृश्यः कटकं ययौ । प्रविश्य चान्तिकं तस्य सुप्तं च प्रतियोध्य तम् । जगाद विद्धि मां राजन्देवदूतमुपागतम् ।। संधिं कृत्वा महासेननृपेणापसर द्रुतम् । अन्यथा ते ससैन्यस्य नाशः स्यादिह निश्चितम् ॥ प्रेपिते च त्वया दूते स संधि तेऽनुमस्यते । इति वक्तुं भगवता विष्णुना प्रहितोऽस्मि ते ॥ भक्तस्त्वं च स भक्तानां योगक्षेममवेक्षते । तच्छ्रुत्वा चिन्तितं तेन राज्ञा विक्रमशक्किना ।। निश्चितं सत्यमेवैतदुप्पवेशेऽन्यथा कथम् । इह यः प्रविशेत्कश्चिन्नैपा मोचिताकृतिः ।। इत्यालोच्य स तं प्राह राजा धन्योऽस्मि यस्य मे । देवः समादिशत्येवं यथादिष्टं करोमि तत् ।। इति वादिन एवास्य राशः प्रत्ययमादधत् । असनान्तर्हितो भूत्वा गुणशर्मा तो ययौ । गत्वा यथाकृतं तच्च महासेनाय सोऽभ्यधात् । सोऽप्यभ्यनन्दत्कण्ठे तं गृहीत्वा प्राणराज्यदम् ।। प्रातर्विक्रमशक्तिश्च स दूतं प्रेप्य भूपतिः । महासेनेन संधाय ससैन्यः प्रययौ ततः ॥ महासेनोऽपि जित्वा तं सोमकं प्राप्य हस्तिनः । अश्वांश्चोजयिनीमागात्प्रभावाद्गुणशर्मणः ॥ तत्रस्थं च नदीनाने ग्राहादुपवने च तम् । सर्पदंशविपाश्रूपं गुणशर्मा ररक्ष सः ॥ गतेष्वथ दिनेप्वाप्तबलो राजा स वैरिणम् । महासेनोऽभियोक्तं तं ययौ विक्रमशक्तिकम् ।। सोऽपि युद्धव तस्याने नृपो युद्धाय निर्ययौ । ततः प्रववृते तत्र सद्रामोऽतिमहांस्तयोः ।। माय द्वन्द्वयुद्धेन मिलितौ तावुभावपि । राजानी सहसाभूतामन्योन्यं चिरधीकृतौ ।। ततस्तयोर्धाचितयोः प्रकोपात्सङ्गहस्तयोः । आयुलत्वेन चस्सल महासेननृपः क्षितौ ॥ रस्खलितेऽस्मिन्प्रहरतश्चक्रेण भुजमच्छिनन् । राज्ञो विक्रमगः स गुणशर्मा ससगकम् ॥ ७० 1 ७२ ७५ ७९ ८२ ८२ ८८ ८९ ९० ·९७ १०५ २३८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरा: १९ पुनश्च हृदि हत्वा तं परिघेण न्यपातयम् । तच्चोत्थाय महासेनो राजा दृष्ट्वा तुतोप सः ।। किं वच्मि पञ्चमं पारमिदं प्राणा इमे मम । विप्रवीर त्वया दत्ता इति तं चावदन्मुहुः॥ ९२ ततो विक्रमशक्तेस्तत्तस्य सैन्यं सराष्ट्रकम् । आचक्राम महासेनो हतस्य गुणगर्मणा ॥ आक्रम्य चान्यान्नृपतीन्सहाये गुणशर्मणि । आगयोजयिनी तस्थौ स राजा सुखितस्तदा ॥ सा त्वशोकवती राज्ञी सोत्सुका गुणशर्मणः । विरराम न निर्वन्धप्रार्थनातो दिवानिशम् ।। स तु नाङ्गीचकारैव तदकार्य कथंचन । देहपातमपीच्छन्ति सन्तो नाविनयं पुनः ॥ ततोऽशोकवती बुवा निश्चयं तस्य वैरतः । एकदा व्याजसेदं सा कृत्या तस्थौ रुदन्मुखी ।। प्रविष्टोऽथ महासेनस्तामालोक्य तथास्थिताम् । पप्रच्छ राजा किमिदं प्रिये केनासि कोपिता ।। ९८ ब्रूहि तस्य करोम्येप धनैः प्राणैश्च निग्रहम् । इति ब्रुवाणं तं भूपं राज्ञी कृच्छ्रादिवाह सा॥ ९९ येन मेऽपकृतं तस्य नैव त्वं निग्रहे क्षमः । न स तादृक्तदेतेन मिध्यैवोद्घाटितेन किम् ॥ १०० इत्युक्त्वा सानुवन्धे सा राशि मिध्यवमत्रवीत् । आर्यपुत्रातिनिर्यन्धो यदि तें वच्मि तच्छृणु ॥ १०१ अर्थ गौडेश्वरात्प्राप्तुं तेन संस्थाप्य संविदम् । गुणशर्मा तव द्रोहं कर्तुमैच्छच्छलादतः ॥ १०२ तं च कोपनिवन्धादि गौडं कारयितुं नृपम् । विससर्ज स दूतं खं गुप्तमाप्तं द्विजाधमः ॥ १०३ तं दृष्ट्वा तत्र सूदस्तमाप्तो राजानमभ्यधात् । अहं ते साधयाम्येतत्कार्य मार्थक्षयं कृथाः ।। इत्युक्त्वा बन्धयित्वा तं स दूतं गुणशर्मणः । सूदो मन्त्रस्रुतिं रक्षनिहागाद्विपदायकः ।। तन्मध्ये च पलाय्यैव ततो निर्गत्य बन्धनात् । गुणशान्तिकं दूतस्तदीयः सोऽप्युपागमत् ।। १०६ तेनाधिगतवृत्तान्तेनोक्त्वा सर्व स दर्शितः । सूदो महानसेऽस्माकं प्रविष्टो गुणशर्मणे ।। ततो ज्ञात्वा स धूर्तेन सूपकृद्रह्मवन्धुना । विपदानोद्यतस्तेन तुभ्यमावेद्य घातितः ।। १०८ अद्य तस्येह सूदस्य मातृभायें तथानुजाम् । वार्तामन्वेष्टुमायातान्गुणशर्मा स बुद्धिमान् ।। बुद्ध्वा तेन हता तस्य भार्या माता च सोऽस्य तु । भ्राता पलायितो दैवात्प्रविशन्मम मन्दिरम् ।। ११० तेन तद्वय॑ते यावत्सर्वं मे शरणार्थिना । गुणशर्मा स मद्वासगृहं तावत्प्रविष्टवान् । १११ तं दृष्ट्वा नाम च श्रुत्वा भ्राता सूदस्य तस्य सः। भयान्निर्गत्य मत्पार्थान्न जाने क पलायितः ।। गुणशर्मापि तं दृष्ट्वा स्वभृत्यैः पूर्वदर्शितम् । अभूत्सद्यः सवैलक्ष्यो विमृशन्निव किंचन ।। गुणशर्मन्किमद्यैवमन्यादृश इवेक्ष्यसे । इत्यपृच्छमहं तं च जिज्ञासुर्विजने ततः ॥ सोऽथ स्वीकर्तुकामो मामाह स्मोद्रेदशाङ्कितः । देवि त्वदनुरागाग्निदग्धोऽहं तद्भजख माम् ।। अन्यथाहं न जीवेयं देहि मे प्राणदक्षिणाम् । इत्युक्त्वा वासके शून्ये पादयोरपतत्स मे ।। ततोऽहं पादमाक्षिप्य संभ्रमाद्यावदुत्थिता । तावदुत्थाय तेनाहमवलालिङ्गिता वलात् ।। तत्क्षणं च प्रविष्टा मे चेटी पल्लविकान्तिकम् । तां दृष्ट्वैव स निष्क्रम्य गुणशर्मा भयाद्गतः ।। यदि पल्लविका नान प्रावक्ष्यत्तत्स निश्चितम् । अध्वंसयिष्यत्पापो मामियेवं वृत्तमद्य मे ।। इत्युक्त्वा सा मृपा राज्ञी विरराम रुरोद च । आदावसत्यवचनं पश्चाजाता हि कुस्त्रियः ।। राजा च स तदाकर्ण्य जज्वाल झटिति क्रुधा । स्त्रीवचःप्रत्ययो हन्ति विचारं महतामपि ॥ अब्रवीच स कान्तां स्वां समाश्वसिहि सुन्दरि । तस्यावश्यं करिष्यामि द्रोहिणो वनिप्रहम् ।। किं तु युक्त्या स हन्तव्यो भवेदपयशोऽन्यथा । ख्यातं हि यत्पञ्चकृत्वो दत्तं मे तेन जीवितम् ॥ १२३ त्वदास्कन्दनदोपश्च लोके वक्तुं न युज्यते । इत्युक्ता तेन राज्ञा सा राज्ञी तं प्रत्सभापत ॥ अवाच्य एप दोपश्वेत्तदाऽवाच्योऽस्य सोऽपि किम् । यो गौडेश्वरसख्येन प्रभुद्रोहे समुद्यमः ॥ एवमुक्त तया युक्तमुक्तमित्यभिधाय सः । ययौ राजा महासेनो निजमास्थानसंसदम् ।। तत्र सर्व समाजग्मुर्दर्शनायास्य भूपतेः । राजानो राजपुत्राश्च सामन्ता मत्रिणस्तथा ।। तावश गुणशर्मापि गृहाद्राजकुलं प्रति । आगान्मार्गे च सुबहून्यनिमित्तान्यपैक्षत ।। १. "गुणशर्मपः' इत्यसादने पुस्तकान्तरे एकशेकस घुटिचिदमस्ति. १०९ ११२ A ११६ ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२४ १२५ १२६ १२८ ·२३९ तरः ६.] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ वामस्तस्याभवत्काकः श्वा वामादक्षिणं ययौ । दक्षिणोऽहिरभूद्वामः सस्कन्धश्चास्फुरद्भुजः ।। १२९ अशुभं सूचयन्त्येतान्यनिमित्तानि मे ध्रुवम् । तन्ममैवास्तु यत्किचिन्मा भूद्राज्ञस्तु मत्प्रभोः ॥ १३० इत्यन्तश्चिन्तयन्सोऽथ नृपस्यास्थानमाविशत् । मा स्याद्राजकुले किंचिद्विरुद्धमिति भक्तितः ॥ १३१ प्रणम्यानोपविष्टं च न तं राजा स पूर्ववत् । अभ्यनन्ददपश्यत्तु तिर्यकोघेद्धया दशा ।। १३२ किमेतदिति तस्मिंश्च गुणशर्मणि शङ्किते । स उत्थायासनाद्राजा तस्य स्कन्ध उपाविशत् ॥ विस्मितांश्चाब्रवीत्सभ्यान्यायं मे गुणशर्मणः । शृणुतेति ततस्तं स गुण्यशर्मा व्यजिज्ञपत् ॥ १३४ भृत्योऽहं त्वं प्रभुस्तन्नौ व्यवहारः कथं समः । अधितिष्ठासनं पश्चाद्यथेच्छसि तथादिश ।। १३५ इति धीरेण तेनोक्तो मत्रिभिश्च प्रयोधितः । अध्यास्ते स्मासनं राजा पुनः सभ्यानुवाच च ।। विदितं तावदेतद्वो मत्रिणो यत्क्रमागतान् । विहाय गुणशर्मायं तावदालसमः कृतः ॥ श्रूयतां मम चैतेन कीदृग्दूतगतागतैः । गौडेश्वरेण कृलैक्यं द्रोहः कर्तुमचिन्त्यत ।। १३८ इत्युक्त्वा वर्णयामास तत्तेभ्यः स महीपतिः । यदशोकवती तस्मै जगाद रचितं मृपा ॥ १३९ योऽप्यालध्वंसनाक्षेपस्तया तस्य भूपोदितः । निष्कास्य लोकानाप्तेभ्यः सोऽप्युक्तस्तेन भूभुजा ॥ २४० ततः स गुणशर्मा तमुवाचासत्यमीदृशम् । देव केनासि विज्ञप्तः खचित्रं केन निर्मितम् ।। १४१ तच्छुत्यैव नृपोऽवादीत्पाप सत्यं न चेदिदम् । चरुभाण्डान्तरस्थं तत्कथं ज्ञातं विषं त्वया ॥ १४२ प्रज्ञया ज्ञायते सर्वमित्युक्ते गुणशर्मणा । अशक्यमेतदित्यूचुस्त पेणान्यमन्त्रिणः ।। १४३ देव तस्वमनन्विष्य वक्तुमेवं न ते क्षमम् । प्रभुश्च निर्विचारश्च नीतिज्ञैर्न प्रशस्यते ।। १४४ इत्यस्य यदतो भूयः स राजा गुणशर्मणः । धावित्वा छुरिकाघातं ददौ धृष्ट इति ब्रुवन् । १४५ तस्मिन्प्रहारे करणप्रयोगात्तेन वञ्चिते । अन्ये तु प्रहरन्ति स्म वीरे तस्मिन्नृपानुगाः ।। स पापि युद्धकरणैर्वञ्चयित्वा कृपाणिकाः । गुणशर्मा समं तेषां सर्वेषामप्यपाहरत् ॥ १४७ घयन्ध चैतानन्योन्यकेशपाशेन वेष्टितान् । कृत्वा करणयुक्त्यैव चित्रशिक्षितलाघवः ।। १४८ निर्ययौ च ततस्तस्याः प्रसह्य नृपसंसदः । जघान शतमात्रं च योधानामनुधावताम् ।। १४९ ततो दत्त्वाञ्चलस्थं तदन्तर्धानानं दृशोः । अदृश्यः प्रययौ तस्माद्देशात्तत्क्षणमेव सः ॥ १५० दक्षिणापथमुद्दिश्य गच्छंश्चाचिन्तयत्पथि । नूनं तयाशोकवत्या मूढोऽसौ प्रेरितो नृपः ॥ १५१ अहो विपादप्यधिकाः स्त्रियो रक्तविमानिताः । अहो असेव्याः साधूनां राजानोऽतत्त्वदर्शिनः ॥ १५२ इत्यादि चिन्तयन्प्राप गुणशर्मा कथंचन । ग्रामं तत्र बटस्याधो ददशैकं द्विजोत्तमम् ।। १५३ शिष्यानध्यापयन्तं तमुपसृत्याभ्यवादयत् । सोऽपि तं विहितातिथ्यः पप्रच्छ ब्राह्मणः क्षणात् ॥ १५४ हे ब्रह्मन्कतमां शासामधीपे कथ्यतामिति । ततः स गुणशर्मा तं ब्राह्मणं प्रत्यवोचत । १५५ पठामि द्वादश ब्रह्मशाखा द्वे सामवेदतः । ऋग्वेदाहे. यजुर्वेदात्सप्त चैकामथर्वतः ॥ १५६ तच्छ्रुत्वा तर्हि देवस्त्वमित्युक्त्वा ब्राह्मणोऽथ सः । आकृत्या कथितोत्कर्ष प्रहः पप्रच्छ तं पुनः ॥ १५७ को देशः कोऽन्वयो ब्रूहि जन्मनालंकृतस्त्वया । किं ते नाम कथं चेयत्त्वयाधीतं क वा बद ।। १५८ तच्छत्वा गुणशर्मा तमुवाचोजयिनीपुरि । आदित्यशर्मनामासीत्कोऽपि ब्राह्मणपुत्रकः ।। १५९ पिता तस्य च वालस्य सतः पञ्चत्वमाययौ । माता तेन समं पत्या विवेश च हुताशनम् ॥ १६० ततः स ववृधे तस्यां पुरि मातुलवेश्मनि । आदित्यशर्माधीयानो वेदान्विद्याः कलास्तथा ।। १६१ प्राप्त विद्यस्य तस्यात्र जपत्रतनिपविणः । प्रनाजफेन केनापि सख्यं समुदपद्यत । १६२ स परिवाद् समं तेन मित्रेणादित्यशर्मणा । गत्वा पितृवने होमं यक्षिणीसिद्धये व्यधात् ।। तत्र तस्यापिरासीच कार्तवरविमानगा। वरकन्यापरिवृता दिव्यकन्या खलंकृता ।। १६५ सा तं मधुरया याचा यभापे मस्करिन्नहम् । विद्युन्मालाभिधा यक्षी यक्षिण्यश्वापरा इमाः ॥ संदितो मत्परीवारागृहाणैकां यथारुचि । एतावदेव सिद्धं ते मनसाधनयानया ॥ त्वया हि तैव विज्ञातं पूर्ण मन्मत्रसाधनम् । अतोऽहं ते स सिद्धव मान्यं ष्ठेशं वृथा कृथाः ।। ।

·१८२ २४० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ४९। एवमुक्तस्तया यक्ष्या परिबाडनुमन्य सः । यक्षिणीममहीदेकां तस्मात्तत्परिवारतः ।। ततश्च विद्युन्माला सा तिरोऽभूत्तां च यक्षिणीम् । आदित्यशर्मा पप्रच्छ सिद्धा प्रव्राजकस्य या ॥ १६९ अप्यस्ति विद्युन्मालातो यक्षिणी काचिदुत्तमा । तच्छ्रुत्वा यक्षिणी सा तं प्रत्युवाचास्ति सुन्दर ॥ १७० विद्युन्माला चन्द्रलेसा तृतीया च सुलोचना । उत्तमा यक्षिणीष्वेता एतास्सपि सुलोचना ॥ १७१ इत्युक्त्वा सा यथाकालमागन्तुं यक्षिणी ययौ । आदित्यशर्मणा साकमगात्सबाट च तद्गृहम् ।। १७२ तत्र प्रतिदिनं तस्मै प्रीता प्रव्राजकाय सा । प्रायच्छद्यक्षिणी भोगानिष्टान्कालोपगामिनी ।। १७३ एकदादित्यशर्मा च प्रत्राजकमुसेन ताम् । सुलोचनामन्त्रविधि को जानातीति पृष्टवान् ।। सापि तन्मुस एवास्मै यक्षिण्येवं किलाब्रवीत् । अस्ति तुम्बवनं नाम स्थानं दक्षिणदिग्भुवि ।। तत्रास्ति विष्णुगुप्ताख्यो वेणातीरकृतास्पदः । प्रजाजको भदन्तायः स तद्वेत्ति सविस्तरम् ॥ १७६ बुद्धेतद्यक्षिणीवाक्यात्तं देशं चोत्सुको ययौ । आदित्यशानुगतः प्रीत्या प्रव्राजकेन सः ॥ १७७ तत्रान्विष्य यथावतं भदन्तममिगम्य च । परिचर्यापरो भतया त्रीणि वीण्यसेवत ।। उपाचरच यक्षिण्या परिवासिद्धया तया । यथोपयोगोपहृतैरुपचारैरमानुपैः ।। १७९ ततस्तुष्टो भदन्तोऽसौ तस्मायादित्यशर्मणे । ददौ सुलोचनामत्रमर्थितं सविधानकम् ॥ ततश्चादित्यशर्मा तं मत्रं प्राप्य समाप्य च । होमं चकार संपूर्ण गत्वैकान्ते यथाविधि ।। १८१ ततस्तस्य विमानस्था यक्षिणी सा सुलोचना । प्रादुर्यभूव रूपेण जगदाश्चर्यदायिना ।। जगाद चैतमेोहि सिद्धाहं तव कि पुनः । षण्मासं कन्यकाभावो नापनेयो मम त्वया ॥ १८३ यदि मत्तो महावीरमृद्धिपात्रं सुलक्षणम् । सर्वज्ञकल्पमजितं पुत्रं संप्राप्नुमिच्छसि ॥ १८४ इत्युक्त्वा सा तथेत्येनमुक्तवन्तं च यक्षिणी । आदायादित्यशर्माणं विमानेनालकां ययौ । स च तत्र समीपस्थां तां पश्यन्नास्त सर्वदा । आदित्यशर्मा पण्मासानसिधाराव्रतं चरन् । ततस्तुष्टो धनाध्यक्षो दिव्येन विधिना स्वयम् । आदित्यगर्मणे तस्मै व्यतरत्तां सुलोचनाम् ॥ तस्यां तस्य द्विजस्यात्र जातोऽयमहमालजः । पित्रा च मे कृतं नाम गुणशर्मेति सद्गुणात् ।। १८८ ततस्तत्रैव यक्षाधिपतेर्मणिधराभिधात् । क्रमाद्वेदाश्च विद्याश्व कलाश्चाधिगता मया ।। अथैकदा किमयागाच्छकोऽत्र धनदान्तिकम् । उदतिष्ठंश्च तं दृष्ट्वा ये तत्रासत केचन । मपितादित्यशर्मा तु तत्कालं विधियोगतः । अन्यत्र गतचित्तत्वान्नोदतिष्ठत्ससभ्रम. ॥ ततस्तमशपत्क्रुद्धः स शो धिग्जड ब्रज । स्वमेव मर्त्यलोकं तं नेह योग्यो भवानिति ।। प्रणिपत्यानुनीतोऽथ स सुलोचनया तया । शक्रोऽब्रवीत्तर्हि मा गान्मर्त्यलोकमयं स्वयम् ।। एतत्पुत्रस्तु यात्वेप पुनो ह्यालैव कथ्यते । मा भून्मद्वचनं मोघमित्युक्त्वेन्द्रः शमं ययौ ।। ततः पित्राहमानीय निजमातुलवेश्मनि । उज्जयिन्यां विनिक्षिप्तो भवितव्यं हि यस्य तत् ॥ तत्राजायत सरयं मे राक्षात्रत्येन दैवत. । ततोऽन मम यद्वृत्त तत्सर्व शृणु वच्मि ते ॥ इत्युक्त्वामूलवृत्तान्तं यदशोकवतीकृतम् । यञ्च राज्ञा कृतं तस्य युद्धान्तं तदवर्णयत् ।। पुनश्चोवाच तं ब्रह्मन्नित्यमस्मि पलायितः । देशान्तरं व्रजन्मार्गे भवन्तमिह दृष्टवान् ।। श्रुत्वैतद्राह्मणस्तं स गुणशर्माणमभ्यधात् । तर्हि धन्योऽस्मि संवृत्तस्त्वदभ्यागमनात्प्रभो ॥ तदेहि मे गृहं तावदमिदत्तं च विद्धि माम् । नाम्ना मद्ग्रहारश्च प्रामोऽयं निर्वृतो भव ।। इत्युक्त्वा सोऽग्निदत्तसं गृहं प्रावेशयन्निजम् । मद्धिमद्गुणशर्माणं वटुगोमहिपीहयम् ॥ तत्र स्नानागरागाभ्यां वस्त्रैराभरणेश्च तम् । अतिथिं मानयामास भोजनैर्विविधैश्च स.॥ अदर्शयच तस्मै स्वां काम्यरूपां मुरैरपि । लक्षणावेक्षणमिपात्सुन्दरी नाम कन्यकाम् ॥ गुणशर्मापि सोऽनन्यसमरूपां विलोक्य ताम् । सपन्योऽस्या भविष्यन्तीयग्निदत्तमुवाच तम् ।। नासायां तिलकोऽस्त्यस्यास्तत्संयन्धाच वच्म्यहम् । उरस्वस्ति द्वितीयोऽपि तयोश्चतत्फलं विदुः ।। । १८९ १९० १९१ १९३ १९४ १९७ १९८ १९९ २०० २०१ २०२ २०४ २०५ २ असाहोकादये पुस्तकान्तरे परस्य रिविमति ·तरङ्गः ६) सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ २४१ एवं तेनोदिते तस्या भ्राता पितुरनुज्ञया । उद्घाटयत्युरो यावत्तावत्तिलकमैक्षत ॥ २०६ ततोऽग्निदत्तः साश्चयों गुणशर्माणमभ्यधात् । सर्वज्ञस्त्वमिमौ त्वस्यास्तिलको नाशुभप्रदौ ।। २०७ सपन्यो हि भवन्तीह प्रायः श्रीमति भर्तरि । दरिद्रो विभृयादेकामपि कष्टं कुतो चहूः ॥ २०८ तच्छ्रुत्वा गुणशर्मा तं प्रत्युवाच यथास्थ भोः । सुलक्षणाया ईदृश्या ह्याकृतेरशुभं कुतः ।। २०९ इत्यूचिवान्प्रसङ्गेन पृष्टस्तस्मै शशंस सः । प्रत्यङ्गं तिलकादीनां फलं स्त्रीपुंसयोः पृथक् ॥ २१० तदा च गुणशर्माणं तं सा दृष्दैव सुन्दरी । इयेप पातुं दृष्ट्यैव चकोरीवेन्दुमुत्सुका ॥ ततोऽग्निदत्तो विजने गुणशर्माणमाह तम् । महाभाग ददाम्यतां कन्यां ते सुन्दरीमहम् ।। २१२ मा गा विदेशं तिष्ठेह गृहे मम यथासुसम् । एतत्तद्वचनं श्रुत्वा गुणशर्माप्युवाच तम् ।। २१३ सत्यमेवं कृते किं किं न सौख्यं मम किं तु माम् । मिथ्याराजावमानाग्नितप्तं प्रीणाति नैव तत् ॥ २१४ कान्ता चन्द्रोदयो वीणापश्चमध्वनिरित्यमी । ये नन्दयन्ति सुखितान्दुःसिताव्यथयन्ति ते ।। २१५ जाया च स्वरसा रक्ता भवेदव्यभिचारिणी । अवशा पितृद्त्ता तु स्यादशोकवती यथा ।। २१६ इतः प्रदेशान्निकटा सा किं चोजयिनी पुरी । नगुवा स नृपो जातु मम कुर्यादुपद्रवम् ।। तत्परिभ्रम्य तीर्थानि प्रक्षाल्याजन्मकिल्विपम् । शरीरमेतत्त्यक्ष्यामि भविष्याम्यथ निर्वृतः ॥ २१८ इत्युक्तवन्तं प्रत्याह सोऽग्निदत्तो विहस्य तम् । तवापि मोहो यत्रेदृक्तत्रान्यस्य किमुन्यताम् ॥ २१९ अज्ञावमानाद्धानिः का वद शुद्धाशयस्य ते । पड्को हि नभसि क्षिप्तः क्षेप्नुः पतति मूर्धनि ।। २२० राजैव सोऽचिरात्प्राप्स्यत्यविशेपज्ञताफलम् । मोहान्धमविवेकं हि श्रीश्चिराय न सेवते ॥ २२१ किं चाशोकवती दृष्ट्वा वैरस्यं स्त्रीपु चेत्तव । सतीं दृष्ट्वा न किं तासु श्रद्धा वेत्सि च लक्षणम् ॥ २२२ निकटोजयिनी वा चेत्तव दास्याम्यहं तथा । यथा त्वामिह तिष्ठन्तं नैव ज्ञास्यति कश्चन ।। २२३ तीर्थयात्रा तवेष्टा वा तच्छस्ता तस्य सा बुधैः । संपत्तीविधिवन्न स्याद्वैदिके यस्य कर्मणि ॥ २२४ अन्यथा देवपित्राभिक्रियाव्रतजपादिभिः । गृहे या पुण्यनिष्पत्तिः साध्वनि भ्रमतः कुतः ।। २२५ भुजोपधानो भूशायी भिक्षाशी केवलोऽधनः । मुनेः समत्वं प्राप्यापि न केशैर्मुच्यतेऽध्धगः ॥ २२६ देहत्यागात्सुखं यद्वा वाञ्छस्येप तव भ्रमः । इतः कष्टतरं दुःसममुत्र ह्यामघातिनाम् ।। २२७ तदेपोऽनुचितो मोहो यूनश्च विदुपश्च ते । स्वयं विचारयावश्यं कर्तव्यं मद्वचस्तव ॥ २२८ कारयामीह गुप्तं ते भूगृहं पृथु सुन्दरम् । विवाह्य सुन्दरी तन तिष्ठाज्ञातो यथेच्छसि ।। २२९ इति तेनाग्निदत्तेन बोधितः स प्रयत्नतः । गुणशर्मा तथेत्येतत्प्रतिपद्य जगाद तम् ।। २३० कृतं मया ते वचनं को भार्या सुन्दरीं त्यजेत् । किं त्वेतामकृती नाहं परिणेष्यामि ते मुताम् ।। २३१ आराधयाम्यहं तावद्देवं कंचित्सुसंयतः । येन तस्य कृतघ्नस्य राज्ञः कुर्या प्रतिक्रियाम् ।। २३२ इति तद्वचनं हृष्टः सोऽग्निदत्तोऽन्वमन्यत । सोऽपि तां गुणशर्मात्र विशश्राम सुसं निशाम् ।। २३३ अन्येाश्चाग्निदत्तोऽस्य सौख्यार्थ तत्र गुप्तिमत् । पातालवसतिप्रत्यं कारयामास भूगृहम् ।। २३४ तत्रस्थश्चाग्निदत्तं स गुणशर्माब्रवीद्रहः । इहान्तपूँहि कं देवं केन मन्त्रेण भक्तितः ।। २३५ आराधयाम्यहं तावद्वरदं व्रतचर्यया । इत्युक्तवन्तं तं धीरमग्निदत्तोऽभ्यभापत ॥ २३६ अस्ति स्वामिकुमारस्य मत्रो मे गुरुणोदितः । तेनाराधय तं देवं सेनान्यं तारकान्तकम् ॥ २३७ यस्य जन्मार्थिभिर्देवैः प्रेपितः शत्रुपीडितैः । दग्धोऽपि कामः संकल्पजन्मा शर्येण निर्मितः ।। २३८ महेश्वरादग्निकुण्डादग्नेः शरवणादपि । कृत्तिकाभ्यश्च शंसन्ति विचित्रं यस्य संभवम् ।। २३९ जातेनैव जगत्कृत्स्नं दुप्पधLण तेजसा । आनन्द्य येन निहतो दुर्जयसारकासुरः ।। तन्ममिममादत्स्व मत्त इत्यभिधाय सः । अग्निदत्तो ददौ तस्मै मत्रं तं गुणशर्मणे ।। २४१ तेनाराधितवान्स्कन्दं गुणशर्मा स भूगृहे । तयोपचर्यमाणः सन्सुन्दर्या नियतत्रतः ॥ सतः प्रत्यक्षतामेत्य साक्षाद्देवः स पण्मुसः । तुष्टोऽस्मि ते वरं पुत्र वृणीप्वेति तमादिशत् ॥ २४० २४२ २४३ २४४ २४५ ................. । भाक्षीणकोपो भूत्वा त्वं महासेनं विजित्यच । गत्वाप्रतिहतः पुत्र पृथ्वीराज्यं करिष्यसि ।।

·२४२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५०॥ इति दत्त्वाधिकं तस्मै वरं स्कन्दस्तिरोदधे । संप्राप्ताक्षयकोशश्च गुणशर्मापि सोऽभवत् ।। २४६ परद्ध्या ततः स्वमहिमोचितयाग्निदत्तविप्रालजामनुदिनाधिकवद्धभावाम् । भाव्यर्थसिद्धिमिव रूपवतीमुपेतां तां सुन्दरी स सुकृती विधिनोपयेमे ।। २४७ आक्षीणकोपनिचयप्रभवप्रभावात्संभूतभूरिगजवाजिपदातिसैन्यः । दानप्रसादमिलिताखिलपार्थिवानां रुन्धन्वलैरवनिमुज्जयिनी जगाम ।। २४८ प्रख्याप्य तस्यां तदशोकवत्याः प्रजास्वशीलं समरे च भूपम् । जित्वा महासेनमपास्य राज्यात्पृथ्वीपतित्वं स समाससाद । २४९ अन्याश्च कन्या: परिणीय राज्ञामधेस्तटेष्वप्यपराङ्मुसाक्षः । इष्टान्स भोगान्गुणशर्मसम्राट् चिराय भुङ्क्ते स्म ससुन्दरीकः ।। इति पुरुपविशेषाज्ञानतो मूढबुद्धिः सपदि विपदमाप प्राड्महासेनभूपः । इति च स गुणशर्मा धैर्यमेकं सहायं कृतमतिरवलम्ब्य प्राप्तवानृद्धिमभ्याम् ।। २५१ एवं कथां स्वसचिवस्य मुखादुदारां सूर्यप्रभो निशि निशम्य स वीतभीतेः । वीरो महासमरसागरमुत्तितीपुरुत्साहमभ्यधिकमाप शनैश्च शिश्ये ॥ २५२ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते स्थासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके पष्ठस्तरङ्गः । २५० सप्तमस्तरङ्गः। १ २ ३ ४ ५ ७ ९ ११ १२ ततः सूर्यप्रभः प्रातरुत्थाय सचिवैः सह । दानवादिवलैः सर्वैर्युतो युद्धभुवं ययौ ।। आययौ श्रुतशर्मा च विद्याधरवलैर्वृतः । आजग्मुश्च पुनद्रष्टुं सर्वे देवासुरादयः॥ सैन्ये द्वे अपि ते व्यूहावर्धचन्द्रौ च चक्रतुः । प्रावर्तत ततो युद्धं वलयोरुभयोस्तयोः ॥ सशब्दमभिधावन्तो निकृन्तन्तः परस्परम् । पत्रारूढाः प्रजविनो युद्ध्यन्ते स्म शरा अपि ॥ कोपाननामनिर्याताः सुदीर्घाः पीतशोणिताः । लोलाः सगलता रेजुः कृतान्तरसना इव ॥ शूरोत्फुल्लमुखाम्भोजसंपतञ्चक्रसंहति । राजहंसक्षयायासीत्तदाहवमहासरः ॥ उत्कलद्भिः पतद्भिश्च निलनैः शूरमूर्धभिः । कृतान्तकन्दुकक्रीडासंनिभा समिदावभौ ॥ क्षतजासेकनिधूतधूलिध्वान्ते रणाजिरे । महारथानामभवन्द्वन्द्वयुद्धान्यमर्पिणाम् ।। आसीत्सूर्यप्रभस्यात्र सङ्ग्रामः श्रुतशर्मणा । दामोदरेण च समं प्रभासस्याहवोऽभवत् ॥ महोत्पातेन साकं च सिद्धार्थो युयुधे तदा । प्रहस्तो ब्रह्मगुप्तेन संगमन च वीतभीः ॥ प्रज्ञाट्यश्चन्द्रगुप्तेनाप्यक्रमेण प्रियंकरः । युयुधे सर्वदमनः सहैवातिवलेन च ॥ धुरंधरेण युयुधे स कुक्षरकुमारकः । अन्ये महारथाश्चान्यैरयुध्यन्त पृथक्पृथक् ॥ तत्र पूर्व महोत्पातः प्रतिहत्य शरैः शरान् । सिद्धार्थस्य धनुरिछत्त्वा जघानाश्वान्ससारथीन् ।। विरथः सोऽपि सिद्धार्थो धावित्वा तस्य तं क्रुधा । अयोदण्डेन महता साश्वं रथमचूर्णयत् ।। ततस्तं पादचारी स सिद्धार्थः पादचारिणम् । बाहुयुद्धेन धरणौ महोत्पातमपातयत् ।। यावश्चेच्छति निष्पेष्टुं स तं तावत्स सेचरः । भगेन रक्षितः पित्रा प्रोत्थाय प्रययौ रणात् ।। प्रहस्तब्रह्मगुप्तौ चाप्यन्योन्यं पिरथीकृतौ । करणैः खड्गयुद्धेन युध्येते स्म पृथग्विधैः ।। प्रहस्तश्चासिनिलनचर्माणं करणक्रमात् । युक्त्या तं पातयामास ब्रह्मगुप्तं भुवसले ।। पतितस्य शिरस्तस्य स यावच्छेत्तुमिच्छति । तावन्निवारितो दूरात्पिन्नास्य ब्रह्मणा स्ययम् ॥ सुतारक्षितुमायाता यूयं न प्रेक्षितुं रणम् । इत्युक्त्वा दानवाः सर्वे देवान्विजहसुस्तदा ।। तावद्वीतभयश्छिन्नधन्वानं हतसारथिम् । जघान हृदये विद्या प्रद्युम्नास्त्रेण संक्रमम् ।। प्रज्ञाव्यश्चन्द्रगुप्तं च पदातिं रथयोः क्षयात् । पदातिः सङ्गयुद्धेन न्यवधीत्कृत्तमस्तकम् ।। ततः पुत्रवधकुद्धः स्वयमागत्य चन्द्रमाः । प्रज्ञाढ्यं योधयामास युद्धं चासीत्तयोः समम् ॥ प्रियंकरश्च विरयो विरयं रथनाशतः। एकरसङ्गप्रहारेण करोति स्माक्रमं द्विधा ।। टन्ने धनुपि निक्षिप्तेनानुशेन हृदि क्षतम् । हतवान्सर्वदमनो हेलयातिवलं रणे । १४ १५ १८ १९ २१ २२ २३ - ·२१३ २७ २९ ३२ ३८ ३९ ४० ४१ तरङ्गः ७] सूर्यप्रभलम्बकः ८॥ ततो धुरंधरं तं च स कुञ्जरकुमारकः । अस्त्रप्रत्यत्रयुद्धेन चकार विरथं मुहुः ।। मुहुविक्रमशक्तिश्च तस्मै रथमढौकयत् । ररक्ष संकटे तं चाप्यतैरत्राणि वारयन् ॥ स कुञ्जरकुमारोऽथ धावित्वा महतीं शिलाम् । झुद्धो विक्रमशक्ते विचक्षेप स्यन्दनोपरि ।। गते विक्रमशक्तौ च चूर्णितस्यन्दने ततः । तयैव शिलया तं स धुरंधरमचूर्णयत् ।। सूर्यप्रभः प्रयुद्धोऽपि सहान श्रुतशर्मणा । विरोचनवधक्रोधाजघानैकेपुणा दमम् ॥ तत्क्रोधादश्विनौ देवौ युद्धायापतितौ शरैः। सुनीथः प्रतिजग्राह तेर्पा युद्धमभून्महत् ।। स्थिरबुद्धिश्च समामे शक्त्या हत्वा पराक्रमम् । वसुभिस्तद्वधक्रुद्धः सहाष्टाभिरयुध्यत ।। विरथीकृतभासं च प्रभासो वीक्ष्य मर्दनम् । दामोदररणासक्तोऽप्येकेनैवेपुणावधीत् ।। प्रकम्पनोऽस्त्रयुद्धेन हत्वा वेज:प्रभं युधि । युयुधे तद्वधद्धनामिना सह दानवः ।। धूमकेतोश्च समरे यमदंष्ट्र निजघ्नुपः । कुपितेन यमेनाभूत्सह युद्धं सुदारुणम् ॥ चूर्णयित्वा स शिलया सिंहदंष्ट्रः सुरोपणम् । समं नितिनायुद्ध तद्वधामर्पशालिना ॥ कालचक्रोऽपि चक्रेण चक्रे वायुवलं द्विधा । अयुध्यत च तत्कोपाख्वलता वायुना सह ॥ रूपैर्नागादिवृक्षाणां महामायो विमोहदम् । कुवेरदत्तं हतवांस्ता_वजाग्निरूपधृत् ॥ ततः क्रुद्धः कुबेरोऽत्र तेन साकमयुध्यत । एवमन्येऽप्ययुध्यन्त सुराः स्वांशवधनुधा ॥ निजन्निरेऽत्र चान्येऽपि ते ते विद्याधराधिपाः । उत्पतद्भिः प्रतिपदं तैस्तैर्मनुजदानवैः ॥ तावचान प्रभासस्य सह दामोदरेण तत् । परस्परास्त्रप्रत्यत्रभीम युद्धमवर्तत ॥ अथ दामोदरश्छिन्नधन्वा निहतसारथिः । आत्तान्यचापः संगृह्य स्वयं रश्मीनयुध्यत ॥ साधुवादप्रदं चास्य पप्रच्छेन्द्रोऽम्बुजासनम् । हीयमानं प्रति कथं तुष्टोऽसि भगवन्निति ॥ ततो ब्रह्मा जगादैनं कथं नैतस्य तुष्यते । इयचिरं प्रभासेन सह योऽनेन युध्यते ॥ दामोदर हरेरंशं विना कुर्यादिदं हि कः । एकस्य हि प्रभासस्य सर्वेऽप्यल्पाः सुरा रणे ।। नमुचिर्नाम यो ह्यासीदसुरः सुरमर्दनः । प्रवलाख्यस्ततो जज्ञे सर्वरत्नमयश्च यः ।। सैप प्रभासो जातोऽद्य पुत्रो भासस्य दुर्जयः । भासोऽपि पूर्वमभवत्कालनेमिर्महासुरः ।। भूयो हिरण्यकशिपुस्ततो भूत्वा कपिश्चलः । सुमुण्डीकोऽसुरो योऽभूत्सोऽयं सूर्यप्रभोऽद्य च ॥ .हिरण्याक्षश्च योऽभूत्याक्स सुनीथासुरोऽप्ययम् । प्रहस्ताद्याश्च येऽप्येते ते सर्वे दैत्यदानवाः ॥ ये युष्माभिहतास्तेऽमी पुनर्जाता यतोऽसुराः । मयादयोऽत एवामी पक्षमेपामुपाश्रिताः॥ सूर्यप्रभादिभिः खिष्टरुद्रयज्ञप्रभावतः । विखस्तबन्धनः पश्य बलिद्रष्टुमिहागतः ॥ खं सत्यवचनं रक्षन्पातालेप्वेप तिष्ठति । त्वद्राज्यकालपर्यन्तं ततश्वेन्द्रो भविष्यति ।। एते परिगृहीताश्च सांप्रतं त्रिपुरारिणा । तन्नायं जयकालो वः संधिं कुरुत किं ग्रहैः॥ इति यावत्सुरपतिं ब्रवीति कमलासनः । तावत्प्रभासः प्रामुञ्चदत्रं पाशुपतं महत् ।। तदृष्ट्वा सर्वसंहारि रौद्रमस्त्रं विजृम्भितम् । प्रमुक्त हरिणा चक्रं सुतस्नेहात्सुदर्शनम् ॥ ततः सरूपयोरासीचुद्धं दिव्यास्त्रयोस्तयोः । अकाण्डविश्वसंहारसंभ्रान्तभुवनत्रयम् ॥ अखं खं संहरैतत्त्वं यावत्वं संहराम्यहम् । इत्युक्तो हरिणा सोऽथ प्रभासः प्रत्युवाच तम् ।। मुक्तमत्रं पृथा न स्यात्तत्प्रयातु पराङ्मुखः । दामोदरो रणं हित्वा ततोऽवं संहराम्यहम् ॥ इत्युक्ते तेन भगवानवादीत्तर्हि मानय । चक्रं त्वमपि मे मा भूद्वैफल्यमुभयोरपि ।। एतन्छौरेर्वचः श्रुत्वा प्रभासः प्राह कालवित् । एवमस्तु रथं हन्तु मम चक्रमिदं तव ।। तथेति हरिणा दामोदरे व्यावर्तिते रणात् । प्रभासः संजहाराखं चक्रं चास्यापतद्रथे ।। आरुपान्यं रथं सोऽथ ययौ सूर्यप्रभान्तिकम् । दामोदरोऽपि स प्रायाच्छ्तशान्तिकं ततः ॥ तावच वासयांशत्वहप्तस्य श्रुतशर्मणः । सूर्यप्रभस्य च द्वन्द्वयुद्धं काष्ठां परामगान् ।। श्रुतशर्मा प्रयुते स्म यद्यदलं प्रयत्नतः । प्रत्यः प्रतिहन्ति स्म तत्तत्सूर्यप्रभः भणान् ।। १. असाच्छोकादमे पुस्तकान्तरे एकशेकस्य मुटिचिहमस्ति. ४४ ४५ . ४८ ४९ ५७ ५९ ६२ ६४ ·७७ ८२ २४४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५० माया या या च तेनान प्रयुक्ता श्रुतगर्मणा । सूर्यप्रभेण सा सास्य निहता प्रतिमायया ।। ततो ब्रह्माखममुचच्छ्रुतशर्मातिकोपतः । सूर्यप्रभोऽपि प्रामुञ्चदत्रं पाशुपतं कृती ॥ तेन रौद्रमहात्रेण ब्रह्मास्त्रं प्रतिहत्य तत् । यावत्स दुष्प्रधLण श्रुतशर्माभिभूयते ।। ६७ तावदिन्द्रप्रभृतिभिर्लोकपालैः समन्ततः । वादीनि प्रयुक्तानि परमास्त्राण्यमर्पिमिः ॥ तत्तु पाशुपतं तानि जित्वा सर्वायुधान्यपि । जज्बाल मुतरामस्त्रं श्रुतशर्मजिघांसया ॥ ततः सूर्यप्रभः स्तुत्वा महात्रं तद्व्यजिज्ञपत् । मा वधीः श्रुतशर्माणं बवा त्वं तं समर्पय ।। ततः प्रसह्य निःशेपैः संनद्धमभवत्सुरैः । तजिगीपावशाचान्यैः प्रेक्षकैरसुरैरपि ॥ तत्क्षणं वीरभद्राख्यः शंभुना प्रेरितो गणः । आगत्यैव तदादेशमिन्द्रादिभ्योऽब्रवीदिदम् ।। यूयं प्रेक्षितुमायातास्तद्योद्धं वः क्रमोऽत्र कः । मर्यादालद्धनाचान्यदपि स्यादसमलसम् ।। ७३ एतच्छ्रुत्वात्रुवन्देवा हन्यन्ते च हताश्च नः । सर्वेपामत्र तनयास्तन्न युध्यामहे कथम् ।। दुस्त्यजो हि सुतस्नेहस्तदवश्यं प्रतिक्रिया । तन्निहन्तृषु कर्तव्या यथाशक्त्यत्र कोऽक्रमः ॥ ७५ इत्युक्तवत्सु देवेपु वीरभद्रे ततो गते । सुराणामसुराणां च प्रावर्तत महारणः ।। ७६ सुनीथः सममश्विभ्यां प्रज्ञादयश्च सहेन्दुना । स्थिरबुद्धिश्च वसुभिः कालचक्रश्च वायुना ॥ प्रकम्पनोऽमिना सिंहदृष्ट्री नितिना तथा । वरुणेन प्रथमनो धूमकेतुर्यमेन च ॥ महामायः स च तदा धनाधिपतिना सह । अयुध्यतास्त्रप्रत्यखैरन्योन्यैश्व समं सुरैः ।। पर्यन्ते परमास्त्रं च यो यो यद्यत्सुरोऽक्षिपत् । तस्य तस्य हरस्तत्तद्वंकारेण व्यनाशयत् ॥ धनदस्तूद्यतगदः साम्ना शर्वेण वारितः । भनाखाश्च सुरास्ते ते परित्यज्याहवं ययुः ।। ततः सूर्यप्रभं शक्रः स्वयं क्रोधादयोधयत् । शरौघममुचत्तलिस्तानि तान्यायुधानि च ॥ सूर्यप्रभन्ध निर्धूय तदत्राण्यवहेलया । आकर्णाकृष्टनाराचशतेनेन्द्रगताडयत् ॥ ततः क्रुद्धः सं कुलिशं जग्राह च सुराधिपः । हुंकारं चाकरोद्रुद्रः कुलिशं च ननाश तत् ।। ततः पराङ्मुसे याते शके नारायणः स्वयम् । प्रभासं योधयामास क्रोधात्कोटीमुखैः शरैः ।। अखाण्यन्यानि चाप्यनिष्कम्पो युयुधे समम् । हताश्वो विरथीभूतोऽप्यारुह्यान्तं रथं च सः॥ ८६ तेन दैत्यारिणा साध निर्विशेषमयुध्यत । ततः प्रकुपितो देवो ज्वलचक्र मुमोच सः ।। प्रभासोऽप्यभिमन्यैव दिव्यं सङ्गं प्रमुक्तवान् । तयोरायुधयोयुध्यमानयोर्वाक्ष्य चक्रतः ॥ हापमान शनैः सङ्ग हुंफार कृत्वान्हर । नेते सचाने द्वे अन्तर्धानमुपेतुः ।' ततो ननन्दुरसुरा विपीदन्ति स्म चामराः । सूर्यप्रभे लब्धजये बद्धे च श्रुतशर्मणि ॥ संस्तुत्याराधयामासुरथ देवा वृपध्वजम् । ततस्तुष्टः सुरानेवमादिदेशाम्बिकापतिः ॥ ९१ सूर्यप्रभ प्रतिज्ञातं वर्जयित्वार्यतां वरः । देव यत्ते प्रतिज्ञातं कः शक्तः कर्तुमन्यथा ॥ किं त्वस्मामिः प्रतिज्ञातं यदस्य श्रुतशर्मणः । सत्यं तदप्यस्तु विभो मा भूदंशक्षयश्च नः ।। इत्युक्त्वा विरतान्देवान्भगवानेवमादिशत् । संधौ कृते भवयेतत्संधिश्वमिहास्तु वः ॥ सूर्यप्रभं प्रणमतु श्रुतशर्मा सहानुगः । ततस्तथा वदिप्यामो यथोभयहितं भवेत् ।। इतीश्वरवचो देवाः प्रतिपद्य तथेति च । सूर्यप्रभस्य विदधुः श्रुतशर्माणमानतम् ॥ ततस्तयोमिथस्त्यक्तवैरयोः कण्ठलग्नयोः । संधि देवासुराश्चः शान्तवैराः परस्परम् ।। अथ शृण्वत्सु निसिलेप्वसुरेषु सुरेषु च । उवाच भगवान्शंभुः सूर्यप्रममिदं वचः ।। फुरु दक्षिणवेद्यर्थे चक्रवर्तित्वमासनः । उत्तरस्मिस्तु वेद्यधैं देहि तच्छ्रुतशर्मणे ॥ प्राप्तव्यमचिरात्पुत्र त्वया हीतश्चतुर्गुणम् । साम्राज्यं किंनरादीनामशेपाणां शुचारिणाम् ।। तस्मिन्प्राप्ते च दद्यास्त्वं वेद्यर्धमपि दक्षिणम् । तत्कुश्चरकुमाराय सविशेपपदे स्थितः ।। ये चात्र निहता वीराः समित्युभयपक्षयोः । उत्तिष्ठन्त्वक्षतैरङ्गैर्जीवन्तः सर्व एव ते । इत्युक्त्वान्तर्दधे शंभुः सर्वे चोत्तस्थुरक्षताः । मुप्तप्रबुद्धा इव ते येऽत्राभूवरणे हताः ।। “भो मूर्ध्नि धृतशांभवशासनः । गत्ला विविक्तं विस्तीर्ण भूमिभागमरिदमः ।। ८८५ 68 ९० ९४ ९५ ९७ ९८ ९९ १०० १०३ ·२४५ १०५ १०६ १०७ तरङ्गः ७1] सूर्यप्रभलम्ब ८। उपविष्टो महास्थाने श्रुतशर्माणमागतम् । निजसिहासनाधे तमुपावेशितवान्स्वयम् ॥ -तद्वयस्याः प्रभासाद्या वयस्याः श्रुतशर्मणः । दामोदराद्याश्च तयोः पार्श्वयोः समुपाविशन् । उपाविशत्सुनीथश्च मयश्चान्ये च दानवाः । आसनेपु यथार्हेषु तथा विद्याधरेश्वराः ॥ ततस्तत्राययुः सप्तपातालपतयोऽखिलाः । प्रह्लादप्रमुसा दैत्यदानवेन्द्राः ग्रहर्पतः ॥ शक्रश्च लोकपालादियुतो गुरुपुरःसरः । विद्याधरः सुमेरुश्च स सुवासकुमारकः ॥ दनुप्रभृतयः सर्वाश्चाययुः कश्यपागनाः । भूतासनविमानेन भार्याः सूर्यप्रभस्य च ॥ सर्वेष्वेपु कृतान्योन्यप्रीत्याचारोपवेशिपु । सिद्धिर्नाम ससी दन्वास्तद्वाक्येनैवमभ्यधात् ॥ भो भोः सुरासुरा देवी दनुयुग्मान्त्रवीत्यसौ । अस्मिन्प्रीतिसमाजे यत्सौमनस्यं सुसं च नः॥ तद्रूत यदि युष्माभिरनुभूतं कदाचन । तदन्योन्यं न कर्तव्यो विरोधो दुःसदारुणः॥ हिरण्याक्षादिभिज्येष्ठैर्युराज्याय कृतः स यैः । ते गताः शक्र एवाद्य ज्येष्ठस्तत्का विरोधिता ॥ निर्वैरसुखितास्तस्माद्वर्तध्वमितरेतरम् । अस्माकं येन संतोपः शिवं च जगतां भवेत् ।। इति सिद्धिमुखाच्छ्रुत्वा भगवत्या दनोर्वचः । शक्रेण वीक्षितमुसो बृहस्पतिरुवाच ताम् ॥ नानुवन्धोऽस्ति देवानामसुरान्प्रति कश्चन । विकुर्वते न यद्येते मिथ्या देवानिमान्प्रति ॥ इत्युक्ते देवगुरुणा दानवेन्द्रो मयोऽब्रवीत् । स्याद्विकारोऽसुराणां चेत्तद्दद्यान्नमुचिः कथम् ।। उच्चैःश्रवसमिन्द्राय मृतसंजीवनं हयम् । प्रवलश्च शरीरं स्वं सुरेभ्यः कथमर्पयेत् ॥ त्रैलोक्यं हरये दत्त्वा विशेत्कारां कथं वलिः । अयोदेहः कथं देहं दद्याद्वा विश्वकर्मणे ॥ अधिकं वा कियद्वच्मि नित्यसंभाविनोऽसुराः । छद्मना चेन्न वाध्यन्ते तदेपां नास्ति विक्रिया ॥ एवं मयासुरेणोक्ते सिद्ध्यावोचि तथा यथा । प्रीतिं देवासुराश्चक्रुर्मिथः कण्ठग्रहोत्तरम् ॥ ताबद्भवान्या प्रहिता प्रतीहारी जयाभिधा । अत्रागात्पूजिता सर्वैः सुमेरुमवदच सा ॥ देव्याहं प्रेपिता त्वां प्रत्यादिष्टं च तया तव । अस्ति ते कन्यका नाम्ना कामचूडामणिः सुता ।। सूर्यप्रभाय तां देहि शीघ्रं भक्ता हि सा मम । इत्युक्तो जयया प्रहः सुमेरुः प्रत्युवाच ताम् ॥ यदादिशति देवी मां परमोऽनुग्रहो ह्ययम् । देवेनाप्ययमेवार्थः प्रागादिष्टो ममाभवत् ॥ एवं सुमेरुणा प्रोक्ता प्राह सूर्यप्रभं जया । त्वयैपा सर्वभार्याणां कर्तव्योपरिवर्तिनी ॥ सर्वाभ्योऽभिमतान्याभ्यस्तवाप्येपा भविष्यति । इत्यादिष्टं तवाप्यद्य देव्या गौर्या प्रसन्नया ।। इत्युक्त्वान्तर्दधे सूर्यप्रभेणाभ्यर्चिता जया । अत्रैवाहि सुमेरुश्च लग्नं निश्चितवान्द्रुतम् ॥ वेदीमकारयत्सोऽत्र सद्रत्नस्तम्भकुट्टिमाम् । युक्तां तद्रश्मिजालेन पिहितेनेव वहिना ।। आनाययामास च तां कामचूडामणि सुताम् । निपीयमानलागण्यां लोलैर्देवासुरेक्षणैः ।। उमा हिमवतो जाता जाता चेयं सुमेरुतः । इतीव तत्समानेन सौन्दर्येण समाश्रिताम् ।। ततो वेदी समारोप्य कृतकौतुकशोभिताम् । प्रसाधितां सुमेरुस्तां ददौ सूर्यप्रभाय सः ॥ सूर्यप्रभश्च जग्राह कामचूडामणेस्तदा । दनुप्रभृतिभिर्यद्धकङ्कणं पाणिपङ्कजम् ।। ददी लाजविसर्गे च प्रथमे तत्क्षणागता । जया भवानीप्रहिता दिव्यां मालामनश्वरीम् ॥ सुमेरुश्चाप्यनर्षाणि रत्नानि प्रददौ तदा । ऐरावणात्समुत्पन्नं दिव्यं च वरवारणम् ।। द्वितीये लाजमोक्षे च जया रत्नावलीमदात् । यया कण्ठस्थया मृत्युः क्षुत्तृष्णा च न वाधते ॥ सुमेरुश्च ददाति स्म द्विगुणं रत्नसंचयम् । उचैःश्रवःप्रसूतं च हयरनमनुत्तमम् ।। लाजमोक्षे तृतीये च ददावेकावली जया । यौवनं क्षीयते नैव यया कण्ठावलमया । सुमेरुत्रिगुणं राशि रत्नानां प्रवितीर्य च । दत्तवान्गुलिका दिव्यां सर्वसिद्धयुपयोगिनीम् ।। ततो विवाहे निर्वृत्ते सुमेरुः ससुरासुरान् । विद्याधरान्देवमातृः सर्वानेवं व्यजिज्ञपत् ॥ भोक्तव्यमय युष्माभिः सवरेच गृहे मम । अनुग्रहश्च कर्तव्यों बद्धो मूर्ध्नि मयासालिः ।। एवमभ्यर्थनां तस्य सुमेरोः सर्व एव ते । यावन्नेच्छन्ति ताक्य नन्दी तत्रागतोऽभवत् ।। स तानपादीत्प्रणतानादिष्टं वत्रिशूलिना । गृहे सुमेरोभोंक्तव्यमेप हस्मत्परिप्रहः ।। ११० १११ ११२ ११३ ११४ ११५ ११६ ११७ ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ १३० १३१ १३२ १३३ १३४ १३५ १३६ १३८ १३९ १४० १४२ १४२ १४३ १४४ ।

·१५९ २४६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरक: ५०॥ एतदन्नेषु मुक्तेषु तृप्तिः स्याच्छाश्वती च यः । इति नन्दिमुखाच्छुला सर्वे तत्प्रतिपेदिरे । १४५ ततोऽनाजग्मुरमिताः शंकरप्रहिता गणाः । विनायकमहाकालवीरभद्राद्यघिष्ठिताः ॥ १४६. ते च भोजनसज्जां तां वेदिं कृत्वा यथाक्रमम् । तानुपावेशयन्देवाचरासुरमानुपान् ॥ १४७ उपाहरन्त तेभ्यश्च विद्याकृप्तान्सुमेरुणा । आहाराशंकरादिष्टकामधेनूद्भवांस्तथा ॥ १४८ एकैकस्य यथार्ह च तस्थुरिच्छाविधायिनः । वीरभद्रमहाकालभृङ्गिप्रभृतयः सुराः॥ १४९ पदे पदे च संतोपमिलद्दयुचरचारणम् । तदा संगीतकमभूद्दिव्यस्त्रीनृत्यसुन्दरम् ।। १५० आहारान्ते च सर्वेषां तेषां नन्दीश्वरादयः । ददुर्दिव्यानि माल्यानि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ २५१ एवं संमान्य देवादीन्नन्दिप्रभृतयोऽसिलाः । गणेश्वरा गणैः सर्वैः सह जग्मुर्यथागतम् ।। १५२ सतो देवासुराः सर्वे ताश्च तन्मातरो ययुः । श्रुतशर्मादयस्ते चाप्यामव्य स्वं स्वमास्पदम् ।। १५३ सूर्यप्रभः सभार्यश्च सवयस्यवधूयुतः । विमानेन ययावाद्यं तत्सुमेरुतपोवनम् ।। १५४ प्रेषयामास हर्प च स्ववयस्यं महीभृताम् । रत्नप्रभस्य च भ्रातुराख्यातुमुदयं निजम् ॥ १५५ दिनान्ते च स सद्रापर्यत साधुनिर्मितम् । कामचूडामणेर्वध्वा वासवेश्म विवेश तत् ।। १५६ सत्रैतां च घनालेपदशनच्छदसण्डनैः । याजयित्वा शनैर्लज्ञां नवोढासुलभां क्रमात् ।। १५७ अनिर्वाच्यं नवं मुग्धविदग्धमधुरं रतम् । अनास्वादितमन्याभ्यः सिपेवे स तया सह ।। इवानी बहिरन्यासां निवेशो हृदयेऽस्तु मे । अन्तः पुनस्तवैकस्या इति तां चान्वरचयत् ।। ततो रतान्तसुप्तस्य प्रियाश्लेपसुसावहा । शनैः समाप्तिमगमनिशा निद्रा च तस्य सा ।। १६० प्रभाते च स उत्थाय गत्वा सूर्यप्रभस्ततः । आद्याता रक्षयामास निजभार्याः सह स्थिताः ॥ १६१ तास्तं नववधूरक्तं यावत्परिहसन्ति च । सनर्मवक्रमधुरस्निग्धमुग्धैर्वचःक्रमैः ।। १६२ द्वाःस्थेनावेदितस्तावदागत्य प्रणिपत्य च । विद्याधरः सुपेणाख्यः कृतिनं तं व्यजिज्ञपत् ॥ देव त्रिकूटनाथाद्यैः सर्वैर्विद्याधरेश्वरैः । प्रेपितोऽहमिहैवं च देवं विज्ञापयन्ति ते ॥ अपभाद्रौ तृतीयेऽह्नि हभिषेकः शुभस्तव । संवाद्यतां तत्सर्वेपामुद्यमोऽत्र विधीयताम् ।। १६५ तच्छ्रुत्वा प्रत्ययोचत्तं दूतं सूर्यप्रभस्तदा । गच्छ त्रिकूटाधिपतिप्रभृतीन्यूहि मदिरा ।। भवन्त एव कुर्वन्तु समारम्भं वदन्तु च । आसनैव परं सजा वयमेते स्थिताः पुनः ॥ संवादनं तु सर्वेषां करिष्यामो यथायथम् । इत्यात्तप्रतिसंदेशः सुषेणः स ततो ययौ । सूर्यप्रभोऽपि चैकैकं प्रभासप्रभृतीन्सखीन् । देवानां याज्ञवल्क्यादिमुनीनां भूभृतां तथा ॥ विद्याधरासुराणां च विससर्ज पृथक्पृथक् । निमश्रणाय सर्वेपो स्वाभिषेकमहोत्सवे ।। १७२ स्वयं जगाम चैकाकी कैलास पर्वतोत्तमम् । हरस्य चाम्बिकायाश्च निमन्त्रणकृतोद्यमः ।। आरोहंश्च तमद्राक्षीच्छुभ्रभूतिसितं गिरिम् । सेन्यं देवर्पिसिद्धानां द्वितीयमिव शंकरम् ॥ अर्धादधिकमारुह्य दुरारोहं ततः परम् । स तं पश्यन्ददर्शात्र वैद्रुमं द्वारमेकतः ।। यदा प्रवेशं नैवात्र सिद्धिमानप्यवाप सः । तदैकाग्रेण मनसा स्तौति स्म शशिशेसरम् ।। १७४ ततस्तहारमुद्धाट्य पुमानगजमुसोऽब्रवीत् । एहि प्रविश तुष्टस्ते हेरम्वो भगवानिति ॥ १७५ ततः सूर्यप्रभस्तत्र प्रविश्यान्तः सविस्मयः । उपविष्टं महाभोगे ज्योतीरसशिलातले॥ द्वादशादित्यसंकाशमेकदंष्ट्र गजाननम् । लम्बोदरं त्रिनेत्रं च चलत्परशुमुद्गरम् ।। १७७ विनायकं परिवृतं नानाप्राणिमुसैर्गणैः । ददर्शाथ ववन्दे च पादयोः प्रणिपत्य तम् ।। १७८ सोऽपि तं विन्नजित्प्रीतः पृष्ट्वागमनकारणम् । आरोहानेन मार्गेणेत्यवोचत्निग्धया गिरा ॥ तेन सूर्यप्रभः सोऽन्यामारूढः पञ्चयोजनीम् । पद्मरागमयं द्वारमपश्यदपरं महत् ॥ १८० अनवाप्तप्रवेशश्च तत्रापि स पिनाकिनम् । देवं नामसहस्रेण तुष्टावानन्यमानसः ।। १८१ स. कुमारपुत्रेण स्वयं द्वारं विवृत्य तन् । उक्तालना विशाखाख्येनान्तः प्रावेश्यतान सः ।। प्रविष्टश्च ददर्शान सन्दं ज्वालानलद्युतिम् । युकं शासविशासाद्यैः सदृशैः पञ्चभिः मुतैः ।। जातमात्रकप्रहदुष्टप्रहशिशुग्रहः । वृतं तं कोटिसंरयाकैर्गणेशैश्चरणानतैः ।। १६३ १६४ १६६ १६७ १६८ १६९ १७१ १७२ १७३ १७६ १७९ १८२ १८३ १८४ ·२४७ १८५ १८६ १८७ १८८ १८९ १९० १९१ १९२ १९३ १९४ १९५ १९६ १९७ १९८ १९९ २०० २०१ २०२ तरङ्गः ७1] सूर्यप्रभलम्बकः ८। तेनापि परितुष्टेन पृष्ट्वा कारणमागमे । तस्यारोहणमार्गोऽत्र व्यादिष्टः शरजन्मना । एवं क्रमेण चान्यानि रत्नद्वाराणि पश्च सः । सभैरवमहाकालवीरभद्रेण नन्दिना ।। भृङ्गिणा चानुगैः साकं निरुद्धानि यथाक्रमम् । अतीय प्राप पृष्ठेऽद्रेः स्फाटिकं द्वारमुत्तमम् ।। ततः स्तुवन्देवदेवं रुद्रेवेकैन सादरम् । प्रवेशितस्तदद्राक्षीच्छंभोः स्वर्गाधिकं पदम् ॥ दिव्यगन्धवहद्वातं सदापुष्पफलद्रुमम् । गन्धर्वारब्धसंगीतमप्सरोवृत्तसोत्सवम् ॥ तन्नैकदेशे स्फटिकमयसिंहासने स्थितम् । त्रिलोचनं शूलपाणिं स्वच्छस्फटिकसंनिभम् ।। घद्धपिङ्गजटाजूटं चारुचन्द्रार्धशेसरम् । पार्श्वस्थया गिरिजया भगवत्योपसेवितम् ।। सूर्यप्रभः स सानन्दः पश्यति स्म महेश्वरम् । उपेत्य चापतत्तस्य सदेवीकस्य पादयोः । ततः पृष्ठे करं दत्त्वा तमुत्थाप्योपवेश्य च । किमर्थमागतोऽसीति पप्रच्छ भगवान्हरः ।। प्रत्यासन्नोऽभिपेको मे संनिधानं तदर्थये । प्रभोस्तत्रेति तं सूर्यप्रभः प्रत्यब्रवीच सः ॥ ततः शंभुरुवाचैतमियान्क्लिष्टोऽसि तर्हि किम् । संनिधानाय किं पुत्र तत एवास्मि न स्मृतः ॥ तदस्तु संनिधास्येऽहमित्युक्त्वा भक्तवत्सलः । सोऽन्तिकस्थितमाहूय गणमेकं समादिशत् ।। गच्छैतममिपेकार्थमृपभं पर्वतं नय । महाभिषेकस्थानं हि तदेषां चक्रवर्तिनाम् ॥ इत्यादिष्टो भगवता स तं सूर्यप्रभं गणः । प्रदक्षिणीकृतेशानमुत्सङ्गे प्रणतोऽग्रहीत् ।। नीत्वा संस्थापयामास तस्मिन्नृपभपर्वते । स्वसिद्ध्या तत्क्षणेनैव ययौ चादर्शनं ततः ।। सूर्यप्रभस्य चानस्थस्याययुः स्ववयस्यकाः । कामचूडामणिमुखा भार्या विद्याधराधिपाः ॥ सेन्द्राश्च देवा असुराः समयाद्या महर्षयः । श्रुतशर्मा सुमेरुश्च स सुवासकुमारकः ।। सूर्यप्रभश्च सर्वास्तान्यथोचितममानयत् । उक्तरुद्रादिवृत्तान्तमभ्यनन्दंश्च तेऽपि तम् ।। अथ विविधौषधिसहितं नदीनदाम्भोधितीर्थसंभूतम् । मणिकनकमयैः कुम्भैः स्वयमानिन्युर्जलं प्रभासाद्याः॥ तावद्गौरीसहितो भगवानत्राययौ पुरारातिः । देवासुरविद्याधरनृपतिमहर्पिप्रणम्यमानाभिः ।। सर्वेषु तेषु सुरदानवखेचरेषु पुण्यारोपमुखरेप्वखिलैर्जलैस्ते । सूर्यप्रभं तमृपयो युचराधिराज्ये सिंहासने समुपवेशितमभ्यपिश्चन ॥ ववन्ध पढें मुकुटं च तस्य स प्रहृष्य विज्ञानमयो मयासुरः । ननाद तूर्यैः सह देवदुन्दुभिर्वराप्सरोनृत्तपुरःसरो दिवि ॥ तां च महर्पिसमूहः स कामचूडामणिं समभिपिच्य । सूर्यप्रभस्य विदधे तस्य समुचितां महादेवीम् ॥ ततो गतेपु त्रिदशासुरेपु सूर्यप्रभो बन्धुसुहृद्वयस्यैः । सहात्र विद्याधरचक्रवर्ती महामिपेकोत्सवमाततान ॥ दिनैश्च वेद्यर्धकमुत्तरं तद्दत्त्वा हरोक्तं श्रुतशर्मणे सः । अन्याः प्रियाः प्राप्य समं वयस्यैर्भजे चिरं सेचरराजलक्ष्मीम् ।। एवं हरप्रसादप्रभावतः प्रापि मानुपेणापि । सूर्यप्रभेण पूर्व विद्याधरचकवर्वित्वम् ।। इति विद्याधरधुर्यो व्याख्याय कथां स वत्सराजाप्रे । वनप्रभः प्रणम्य च नरवाहनदत्तमुद्ययौ गगनम् ।। तस्मिन्गते च नरवाहनदत्तदेवो देव्या स्वया मदनमधुकया समेतः । वत्सेश्वरस्य पितुरास्त गृहे स वीरो विद्याधरेन्द्रपदलाभमुदीक्षमाणः ॥ इति महाकविधीसोमदेवमविरचिते क्यासरित्सागरे सूर्यप्रभलम्बके सप्तमस्वरक्षः। समाप्तश्चायं सूर्यप्रमलम्यकोष्टमः । २०४ २०५ २०७ २०९ २१० २११ २१२ ·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। अलंकारवती नाम नवमो लम्बकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- स्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविमलब्धर्द्धयो धुरं दधति चैयुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ -- प्रथमस्तरजः। or २ سد ९ १० १२ निशुम्भभरनम्रो/खर्विताः पर्वता अपि । यं नमन्तीव नृत्यन्तं नमामस्तं विनायकम् ।। एवं वत्सेश्वरसुतः कौशाम्च्यां भवने पितुः । वसन्विद्याधराधीशैरादावेव कृतानतिः॥ नरवाहनदत्तः स कदाचिन्मृगयागतः । विवेश गोमुससखो मुक्तसैन्यो महद्वनम् ॥ स तत्र दक्षिणेनाक्ष्णा स्फुरतोक्तशुभागमः । दिव्यवीणारणान्मिश्रमशृणोद्गीतनिःस्वनम् ॥ गत्वा तदनुसारेण नातिदूरं ददर्श सः । स्वयंभ्वायतनं शैवं संयताश्वो विवेश च ॥ तत्रोपवीणयन्ती च देवेशं देवकन्यकाम् । अपश्यद्वरकन्याभिर्वहीभिः परिवारिताम् ।। सा दृष्टा तस्य हृदयं प्रसरत्कान्तिनिर्झरा । इन्दुमूर्तिरिवाम्भोधेः क्षोभयामास तत्क्षणम् ।। सापि तं सरसस्निग्धमुग्धेनालोक्य चक्षुषा । तदेकगतचित्ताभूद्विस्मृतस्वरसारणा ॥ नरवानदत्तस्य चित्तज्ञो गोमुतस्ततः । केयं कस्य सुता चेति यावत्पृच्छति तत्ससीः ॥ तावच सदृशी तस्याः पूर्व हेमारुणमभा। पश्चादवततारैका प्रौढा विद्याधरी दिवः ।। सा चावर्यि कन्यायास्तस्याः पार्श्व उपाविशत् । कन्याप्युत्थाय सा तस्याः पादयोरपतत्तदा ।। सर्वविद्याधराधीशं निर्विघ्नं पतिमाप्नुहि । इति प्रौढापि सा तस्याः कन्याया आशिपं ददौ ॥ नरवाहनदत्तोऽथ तामुपेत्य प्रणम्य च । दत्ताशिपं पर्यपृच्छत्सौम्यां विद्याधरी शनैः ।। केयं कन्या भवत्यम्य तव का कथ्यतामिति । ततो विद्याधरी सा तमुवाच शृणु वच्म्यदः ॥ अस्ति गौरीगुरोः शैले श्रीसुन्दरपुरं पुरम् । आस्तेऽलंकारशीलाख्यस्तत्र विद्याधरेश्वरः ।। तस्योदारगुणस्यास्ति महिषी काञ्चनप्रभा । तस्यां तस्य च कालेन राज्ञः सूनुरजायत ।। एप धर्मपरो भावीत्यादिष्टमुमया यदा । स्वप्ने तदा धर्मशीलं नाम्ना तमकरोत्पिता ॥ क्रमेण यौवनप्राप्त धर्मशीलं स तं सुतम् । राजा संयोज्य विद्यामियौवराज्येऽभिषिक्तवान् ।। ततः स यौवराज्यस्थो धर्मकपरमो वशी । अरखयद्धर्मशीलः पितुरभ्यधिकं प्रजाः ।। ततोऽलंकारशीलस्य राज्ञः सा काञ्चनप्रभा । अन्तर्वन्नी सती राशी तस्य सूते स्म कन्यकाम् ॥ नरवाहनदत्तस्य भार्यपा चक्रवर्तिनः । कन्या भवित्रीति तदा दिव्या वागुदघोपयत् ।। नतोऽन तेनालंकारवतीति कृतनामिका । पित्रा क्रमेणावर्धिष्ट वाला शशिकलेव सा॥ कालेन यौवनस्था च प्राप्तविद्या निजापितुः । तत्तदायतनं शंभोर्भक्त्या भ्रमितुमुद्यता ।। बावच धर्मशीलोऽस्य भ्राता शान्तो युवापि सन् । रहोऽलंकारशीलं तं पितरं खं व्यजिज्ञपत् ॥ न मां भोगा इमे तात प्रीणन्ति क्षणभट्टराः । किं तदस्ति हि संसारे पर्यन्तविरसं न यत् ।। १५ १७ १८ १९ २१ २४ ·२८ तरक्षः १1] अलंकारवतीलम्बकः ९। २४९ तथा चैतत्त्वया किं न श्रुतं व्यासमुनेवचः । सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्याः ॥ २६ संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् । तदेषु का रतिस्तात नश्वरेषु मनस्विनाम् ।। २७ परत्र च सहायान्ति न भोगा नार्थसंचयाः । एकस्तु बान्धवो धर्मो न जहाति पदात्पदम् ॥ तस्माद्वनाय गत्वाहं साधयाम्युत्तमं तपः । आसादयेयं तद्येन शाश्वतं परमं पदम् ।। २९ इत्युक्तवन्तं तं पुत्रं धर्मशीलं समाकुलः । राजालंकारशीलोऽथ पक्ति मोदनुलोचनः । ३० बालस्यैव तवाकाण्डे कोऽयं पुत्र मतिभ्रमः । उपयुक्ते हि तारुण्ये प्रशमः सद्विरिष्यते ।। ऋतदारस्य धर्मेण राज्यं पालयतस्तव । भोगान्भोक्तुमयं कालो न वैराग्यस्य सांप्रतम् ॥ ३२ एतत्पितुर्वचः श्रुत्वा धर्मशीलोऽभ्यधात्पुनः । न शमाशमयोरत्र नियमोऽस्ति वयःकृतः ।। ईश्वरानुगृहीतो हि कश्चिद्वालोऽपि शाम्यति । वृद्धोऽपि न शमं याति कश्चित्कापुरुपः पुनः ॥ न च राज्ये रतिर्मेऽस्ति न वा दारपरिग्रहे । ममैतजीवितफलं यच्छिवाराधनं तपः ॥ इति भुवाणं यत्नेनाप्यनिवार्यमवेक्ष्य तम् । पितालंकारशीलोऽसौ विमुच्याश्रूण्यभापत ॥ ३६ यदि यूनोऽपि ते पुत्र वैराग्यमिदमीदृशम् । नास्ति वृद्धस्य मे तत्किमहमप्याश्रये वनम् ॥ ३७ इत्युक्त्वा मर्त्यलोकं च गत्वा भारायुतं ददौ । ब्राह्मणेभ्यो दरिद्रेभ्यो रत्नानां काञ्चनस्य च ॥ एत्य च वपुरं भार्यामवोचत्काञ्चनप्रभाम् । त्वया मदानयेहैव स्थातव्यं नगरे निजे ।। ३९ रक्षालंकारवत्येपा कन्या पूर्णे च वत्सरे । अस्ति वैवाहलमोऽस्यास्तिथावद्यतने शुभः ।। नरवाहनदत्ताय दास्याम्येतामहं तदा । स चक्रवर्ती जामाता पास्यतीदं पुरं च नः ।। ४१ इत्युक्त्वा दत्तशपथां भार्या राजा निवर्य सः। ससुतां विलपन्तीं तां सपुत्रः शिश्रिये वनम् ॥ ४२ सा तु स्वपुरमध्यास्त तद्भार्या काञ्चनप्रभा । दुहित्रा सह साध्वी स्त्री भर्नाज्ञां का हि लङ्घयेत् ।। ४३ तत्सुताथ तया मात्रा सह स्नेहानुयातया । अलंकारवती भ्रान्ता बहून्यायतनानि च ॥ एकदा तां च वक्ति स्म विद्या प्रज्ञप्तिसंज्ञिका । कश्मीरेषु स्वयंभूनि गत्या क्षेत्राणि पूजय ॥ नरवाहनदत्तं हि निर्विघ्नं तं यति ततः। सर्वविद्याधरेन्द्रकचक्रवर्तिनमाप्स्यसि ॥ इत्युक्ता विद्यया गत्या कश्मीरान्सा समातृका । अलंकारवती शंभुं पुण्यक्षेत्रेष्वपूजयत् ॥ नन्दिक्षेने महादेवगिरावमरपर्वते । सुरेश्वर्याद्रिपु तथा विजये कपटेश्वरे ।। एवमादिपु संपूज्य क्षेत्रेपु गिरिजापतिम् । विद्याधरेन्द्रकन्या सा तन्माता चागते गृहान् ।। ४९ तामेतां विद्ध्यलंकारवती सुभग कन्यकाम् । तां च मातरमेतस्या विद्धि मां काञ्चनप्रभाम् ॥ अद्य चैपा ममानुक्त्वैवागतमं शिवालयम् । ततः प्रज्ञप्तिविद्यातो विज्ञायाहमिहागता ।। तन्मुखादेव च ज्ञातस्त्वमपीहागतो मया । तदेतां देवतादिष्टामुपयच्छख मे सुताम् ॥ प्रातश्च सोऽस्याः पित्रोक्तः प्राप्तो वैवाहवासरः । तदा पुत्र कौशाम्बी स्वामेव नगरी ब्रज ॥ आवामितश्च गच्छावः प्रातरेत्य तपोवनात् । राजालंकारशीलते दास्यत्येतां सुतां स्वयम् ॥ एवं तयोक्तेऽलंकारवत्यास्तस्याश्च तस्य च । नरवाहनदत्तस्य काप्यवस्था द्वयोरभूत् ।। अन्योन्यरजनीमानविश्लेपासहनामनोः । चक्राइयोरिवासने दिनान्ते सावनेत्रयोः । दृष्ट्या तौ तादृशौ द्वावम्यवादीकाश्चनप्रभा । क्रिमेकरात्रिविश्लेप ाधैर्य युक्योरिदम् ।। अनिश्चितावधिं धीराः सहन्ते विरहं चिरम् । श्रूयतां रामभद्रस्य सीतादेव्यास्तथा कथा । राक्षो दशरथस्यासीदयोध्याधिपतेः सुतः । रामो भरतशत्रुभलक्ष्मणानां पुरामजः ।। विष्णोरवततारांशो रावणोच्छेदनाय यः । सीता तस्याभवद्भार्या प्राणेशा जनकालजा ॥ ६० स पित्रा भरतन्यस्तराज्येन विधियोगतः । प्रेपितोऽभूद्वनं साकं सीतया लक्ष्मणेन च ।। तत्र तस्याहरत्सीता मायया रावणः प्रियाम् । निनाय च पुरी लवां पथि हला जटायुपम् ।। ६२ ततः स रामो विरही सुमीवं वालिनो वधान् । स्वीकृत्य मारुतिं प्रेष्य तत्प्रवृत्तिमयुध्यत ।। गत्वा च सागरे सेतुं वद्धा हत्या च रावणम् । लक्षां विभीपणे न्यस्य सीतां प्रत्याजहार सः ।। ४४ ४५ ४८ ५२ ५४ ·७० २५० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५१ । अथावृत्तस्य वनतः शासतो भरतार्पितम् । तस्य राज्यमयोध्यायां सीता गर्भमधत्त सा॥ तावञ्चान प्रजाचेष्टां ज्ञातुमल्पपरिच्छदः । स्वैरं परिभ्रमन्नेकं सोऽपश्यत्पुरुपं प्रभुः। हस्ते गृहीत्वा गृहिणी निरस्यन्तं निजागृहात् । परस्येयं गृहमगादिति दोषानुकीर्तनात् ॥ ६७ रक्षोगृहोपिता सीता रामदेवेन नोज्झिता । अयमभ्यधिको यो मामुन्झति ज्ञातिवेश्मगाम् ॥ इति तगृहिणीं तां च युवतीं तं निजं पतिम् । रामो राजा स शुश्राव सिन्नश्चाभ्यन्तरं ययौ ।। लोकापवादभीतश्च सीतां तत्याज तां वने । सहते विरहक्लेशं यशस्वी नायशः पुनः ॥ सा च गर्भालसा दैवाद्वाल्मीकेः प्रापदाश्रमम् । तेनर्पिणा समाश्वास्य तत्रैव माहिता स्थितिम् ।। नूनं सीता सदोपेयं त्यक्ता भर्नान्यथा कथम् । तदेतद्दर्शनान्नित्यं पापं संक्रामतीह नः ।। ७२ वाल्मीकिः कृपया चैनां निर्वासयति नानमात् । एतद्दर्शनजं पापं तपसा च व्यपोहति ॥ ७३ तदेत यावद्गच्छामो द्वितीयं कंचिदाश्रमम् । इति संमत्रयामासुस्तत्रान्ये मुनयस्तदा ॥ ७४ तद्बुवा तान्स वाल्मीकिरवीन्नात्र संशयः । शुद्धपा प्रणिधानेन मया दृष्टा द्विजा इति ॥ तथाप्यप्रत्ययस्तेपां यदा सीता तदाभ्यधात् । भगवन्तो यथा वित्थ तथा शोधयतेह माम् ।। ७६ अशुद्धायाः शिरश्छेदनिग्रहः क्रियतां मम । तच्छ्रुत्वा जातकरुणा जगदुर्मुनयोऽत्र ते ॥ अस्त्यत्र टीटिभसरोनाम तीर्थ महदने । टीटिभी हि पुरा कापि भर्नान्यासगशकिना ॥ मिध्यैव दूपिता साध्वी चक्रन्दाशरणा भुवम् । लोकपालांश्च तैस्तस्याः शुद्ध्यर्थं तद्विनिर्मितम् ।। तपा राघववधूः परिशुद्धिं करोतु नः । इत्युक्तवद्भिस्तैः साकं जानकी तत्सरो ययौ ।। यद्यार्यपुत्रादन्यत्र न स्वप्नेऽपि मनो मम । तदुत्तरेयं सरसः पारमम्ब वसुंधरे ॥ ८१ इत्युक्त्वैव प्रविष्टा च तस्मिन्सरसि सा सती । नीता च पारमुत्सङ्गे कृत्वाविर्भूतया भुवा ॥ ८२ ततस्तां ते महासाध्वी प्रणेमुर्मुनयोऽसिलाः । राघवं शप्नुमैच्छंश्च तत्परित्यागमन्युना ।। ८३ युष्मामिरार्यपुत्रस्य न ध्यातव्यममङ्गलम् । शनुमर्हथ मामेव पापामसलिरेप वः ॥ इति यद्वारयामास सीता तान्सा पतिव्रता । तेन ते मुनयस्तुष्टास्तस्याः पुत्राशिपं ददुः॥ ततः सा तत्र तिष्ठन्ती समये सुपुवे सुतम् । तं च नाना लवं चके स वाल्मीकिमुनिः शिशुम् ।। बालमादाय तं तस्यां गतायां स्नातुमेकदा । तेन शून्यं तदुटजं दृष्ट्वा सोऽचिन्तयन्मुनिः ।। स्थापयित्वार्भकं याति स्नातुं सा तत्क सोऽर्भकः । नीतः स श्वापदेनेह नूनमन्यं सृजामि तत् ।। स्नात्वागतान्यथा सीता न प्राणान्धारयेदिह । इति ध्यात्वा कुशैः कृत्वा पवित्रं निर्ममेऽर्भकम् ॥ ८९ लवस्य सदृशं तं च स तथास्थापयन्मुनिः । आगता तं च सा दृष्ट्वा मुनिं सीता व्यजिज्ञपत् ।। ९० स्वकोऽयं मे स्थितो वालस्तदेपोऽन्यः कुतो मुने । तच्छ्रुत्वा स यथावृत्तमुक्त्वा मुनिरुवाच ताम् ।। ९१ भवितव्यं गृहाणैतं द्वितीयमनघे सुतम् । कुशसंज्ञं मयायं यत्स्वप्रभावात्कुशैः कृतः ॥ ९२ इत्युक्ता तेन मुनिना सीता लवकुशौ सुतौ । तेनैव कृतसंस्कारौ वर्धयामास तत्र तौ ।। घालावेव च तौ दिव्यमस्त्रप्राममवापतुः । विद्याश्च सर्वा वाल्मीकिमुनेः क्षत्रकुमारको ।। ९४ एकदा आश्रममृगं हत्वा तन्मांसमादतुः । अर्चालिगं च वाल्मीकेश्चक्रतुः क्रीडनीयकम् ।। ९५ तेन सिन्नो मुनिः सोऽथ सीतादेव्यानुनाथितः । प्रायश्चित्तं तयोरेवमादिदेश कुमारयोः । ९६ गत्या कुवेरसरसः स्वर्णपद्मान्ययं लयः । तदुद्यानाच मन्दारपुष्पाण्यानयतु द्रुतम् ।। तैरेतौ भ्रातरावेतल्लिङ्गमर्चयतामुभौ । तेनैतयोरिदं पापमुपशान्ति गमिप्यति ।। एतच्छ्रुत्वैव कैलासं स वालोऽपि लवो ययौं । आचस्कन्द कुबेरस्य सरश्चोपवनं च तत् ।। ९९ निहत्य यक्षानादाय पद्मानि कुसुमानि च । आगच्छन्पथि स श्रान्तो विशश्राम तरोस्तले ॥ १०० अत्रान्तरे च रामस्य नरमेधे सुलक्षणम् । चिन्वन्पुरुपमागच्छत्तेन मार्गेण लक्ष्मणः ।। १०१ स लवं समराहूतं मोहनास्त्रेण मोहितम् । क्षत्रधर्मेण बद्धा तमयोध्यामनयत्पुरीम् ।। १०२ तावध सीतामाश्चास्य लवागमनदुःस्थिताम् । वाल्मीकिः स्वाश्रमे तन ज्ञानी कुशमभापत ॥ १०३ ८४ ८८ ।

·. - तरङ्गः १" अलंकारवतीलम्बकः ९। २५१ नीतोऽयोध्यामवष्टभ्य लक्ष्मणेन सुतो लवः । गच्छ मोचय तं तस्मादेमिरविनिर्जितात् ॥ १०४ इत्युक्ला दत्तदिव्यास्त्रस्तेन गत्वा कुशस्ततः । रोध्यमानामयोध्यायां यज्ञभूमि रुरोध सः ।। जिगाय लक्ष्मणं चात्र तन्निमित्तं प्रधावितम् । युद्धे दिव्यैर्महास्पैस्तैस्ततो रामस्तमभ्यगात् ।। १०६ सोऽपि प्रभावाद्वाल्मीकेर्जेतुं नास्त्रैः शशाक तम् । कुशं यत्तेन पप्रच्छ कोऽर्थस्ते को भवानिति ॥ १०७ कुशस्ततोऽब्रवीद्वद्धा लक्ष्मणेनाग्रजो मम । आनीत इह तस्याहं मोचनार्थमिहागतः। १०८ आवां लवकुशौ रामतनयाविति जानकी । माता नौ वक्ति चेत्युक्त्वा तदृत्तान्तं शशंस सः॥ ततः सवाप्पो रामस्तं लवमानाय्य तावुभौ । कण्ठे जग्राह सैपोऽहं पापो राम इति ध्रुवन् । ११० अथ सीतां प्रशंसत्सु वीरौ पश्यत्सु तौ शिशू । पौरेपु मिलितेष्वत्र स तौ रामोऽग्रहीत्सुतौ ॥ १११ आनाय्य सीतादेवी च वाल्मीकेराश्रमात्ततः । तया सह सुखं तस्थौ पुत्रन्यस्तभरोऽथ सः ॥ ११२ एवं सहन्ते विरहं धीराश्चिरमपीदृशम् । न सहेथे युवां पुत्रौ कथमेकामपि क्षपाम् ॥ ११३ इत्यामजामलंकारवतीं परिणयोत्सुकाम् । नरवाहनदत्तं च तमुक्त्वा काश्चनप्रभा ॥ ११४ नभसा प्रातरागन्तुमगादादाय तां सुताम् । नरवाहनदत्तोऽपि कौशाम्बी विमना ययौ ॥ ११५ तत्रानिद्रं निशि स्माह गोमुखतं विनोदयन् । पृथ्वीरूपकथां देव शृण्विमां कथयामि ते ॥ ११६ अस्ति नाना प्रतिष्ठान नगरं दक्षिणापथे । पृथ्वीरूपाभिधानोऽभूद्राजा तत्रातिरूपवान् । ११७ तं परिज्ञानिनौ जातु श्रमणौ द्वावुपेयतुः । विलोक्याद्भुतरूपं च तावेवं नृपमूचतुः ॥ ११८ देवावां पृथिवीं भ्रान्तौ न च रूपेण ते समम् । अन्यं पुमांसं नारी वा दृष्टवन्तौ कचित्प्रभो ॥ ११९ किं तु मुक्तिपुरद्वीपे राज्ञो रूपधरस्य या । अस्ति हेमलतादेव्यां जाता रूपलता सुता ।। १२० सैका ते सदृशी कन्या तस्याश्चैको भवानपि । युवयोर्यदि संयोगो भवेत्स्यात्सुकृतं ततः ।। १२१ इति श्रमणवाक्येन समं मदनसायकाः । प्रविश्य श्रुतिमार्गेण राज्ञस्तस्यालगन्हृदि ।। १२२ ततः समुत्सुको राजा निजं चित्रकरोत्तमम् । कुमारिदत्तनामानं पृथ्वीरूपः समादिशत् ॥ १२३ पटे यथावल्लिखितां समादाय मदाकृतिम् । एताभ्यां सह भिक्षुभ्यां द्वीपं मुक्तिपुरं व्रज ।। १२४ तत्र रूपधराख्यस्य राज्ञस्तदुहितुस्तथा । युत्तया रूपलतायास्त्वं मदाकारं प्रदर्शय ॥ १२५ पश्य किं स नृपस्तां मे ददाति तनयां न वा । तां च रूपलतां चिन्ने लिखित्वा त्वमिहानय ॥ १२६ एवमुफ्त्वामिलेख्य स्वं रूपं चित्रपटे स तम् । सभिक्षुकं चित्रकर द्वीपं तं प्राहिणोन्नृपः ॥ १२७ ते च क्रमाचित्रकरश्नमणाः प्रस्थितास्ततः । प्रापुः पत्रपुरं नाम नगरं वारिधेस्तटे ॥ १२८ ततः प्रवहणारूढा गत्वैवाम्बुधिवर्मना । ते तं मुक्तिपुरद्वीपमवापुः पञ्चभिर्दिनैः ।। १२९ तत्र चित्रकरो गत्वा राजद्वारि स चीरिकाम् । मम चित्रकरस्तुल्यो नान्योऽस्तीत्युदलम्बयत् ।। १३० तद्भुदैव समाहूतो राज्ञा रूपधरेण सः । प्रविश्य राजभवनं तं प्रणम्य व्यजिज्ञपत् ॥ १३१ १३२ पृथ्वी भ्रान्त्वा मया देव न दृष्टश्चित्रकृत्समः । तद्देवासुरमानामालिसामि कमादिश । १३३ तच्छुत्वानाय्य नृपतिः स तां रूपलतां पुरः । इमामालिख्य मत्पुत्री दर्शयेत्यादिदेश तम् ॥ १३४ ततः फुमारिदत्तः स चित्रकूद्राजकन्यकाम् । आलिख्य दर्शयामास तद्रूपामेव तां पटे ।। अथे रूपधरी राजा तुष्टो मत्वा विचक्षणम् । पृच्छति स्म स तं चित्रकरं जामातृलिप्सया ॥ १३५ भद्र पृथ्वी त्वया भ्रान्ता तद्रूहि यदि कुत्रचित् । रूपे मद्दुहितुस्तुल्या दृष्टा स्त्री पुरुषोऽपि वा ॥ १३६ इत्युक्तस्तेन राज्ञा स चित्रकृत्प्रत्युवाच तम् । नैतत्तुल्या मया दृष्टा नारी काप्यथवा पुमान् ॥ १३७ एकस्तु पृथ्वीरूपाख्यः प्रतिष्ठाने महीपतिः । दृष्टः समोऽस्यास्नैपा युज्यते यदि साधु तत् ।। १३८ तुल्यरूपा यदा तेन न प्राप्ता राजकन्यका । तदा नवेऽपि तारुण्ये स तिष्ठत्यपरिग्रहः ।। १३९ मया च देव दृष्ट्वैव स राजा लोचनप्रियः । अभिलिस्य पटे सम्यग्गृहीतो रूपकौतुकात् ॥ १४१ तच्छुत्वा किं पटः सोऽस्तीत्युक्तस्तेन स भूभृता । अस्तीत्युक्त्वा च तं चित्रकरः पटमदर्शयत् ।। १४२ तंत्र दृष्ट्वा स तद्रूपं पृथ्वीरूपस्य भूपतेः । राजा रूपधरो दधे विस्मयाघूर्णितं शिरः ॥ १४० ·२५२ कथासरित्सागरः। [आदित - - जगाद च वयं धन्या पैरत्र लिसितोऽप्ययम् । दृष्टो राजा नमस्तेभ्यः साक्षात्पश्यन्ति ये त्वमुम् ॥१४३ एतपितृवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा चित्रे च तं नृपम् । सोका रूपलता नान्यच्छुश्राव न ददर्श च ।। १४४ तो मारमोहितां दृष्ट्वा सुतां स नृपतिस्तदा । कुमारिदत्तं तं चित्रकरं रूपधरोऽभ्यधात् ।। नास्त्यालेख्यविसंवादस्तव तद्दुहितुर्मम । एतस्याः प्रतिरूपः स पृथ्वीरूपनृपः पतिः ।। १४६ तदेतं मत्सुताचित्रपटं नीत्वाद्य सत्वरम् । पृथ्वीरूपनृपायैतां मत्सुतां गच्छ दर्शय ॥ १४७ आख्याय च यथावृत्तं तत्तस्मै यदि रोचते । तदिह द्रुतमायातु परिणेतुं मदासजाम् ।। १४८ इत्युक्त्वा पूजयित्वाथैः स सहस्थितमिभुकम् । राजा चित्रकरं तं च स्वदूतं च विसृष्टवान् ।। १४९ ते गत्वाम्बुधिमुत्तीर्य चित्रकृतभिक्षुकाः । सर्वे प्रापुः प्रतिष्ठान पृथ्वीरूपनृपान्तिकम् ।। १५० तत्र प्राभृतकं दत्त्वा कार्य तत्ते यथाकृतम् । सरूपधरसंदेशं राज्ञे तस्मै न्यवेदयन् ।। १५१ स च चित्रकदेतस्मै भूभृते तामदर्शयत् । कुमारिदत्तश्चित्रस्थां प्रियां रूपलतां ततः ।। १५२ राज्ञस्तस्य वपुष्यस्या लावण्यसरसीक्षतः । ममा दृष्टिस्तथा नैतामुद्धर्तुमशकद्यथा ।। १५३ स हि कान्तिसुधास्यन्दमयीं तां चर्वयन्नृपः । नातृप्यदधिकोत्कण्ठश्वकोरश्चन्द्रिकामिव ।। १५४ प्राह चित्रकरं तं च वन्यो वेधाः करश्च ते । येनेदं निर्मितं रूपं येन चालिसितं ससे ॥ १५५ तद्रूपधरभूपस्य प्रतिपन्नं वचो मया । यामि मुक्तिपुरद्वीपमुपयच्छे च तत्सुताम् ।। १५६ इत्युक्त्वा चित्रकहूतभिक्षन्संमान्य तान्धनैः । आसीचित्रपटं पश्यन्पृथ्वीरूपनृपोऽन सः ॥ १५७ उद्यानादिपु नीत्वा च तदिनं विरहातुरः । लग्नं निश्चित्य सोऽन्येशुश्चके राजा प्रयाणकम् ।। १५८ युक्तो विविधहस्त्यश्वैः सामन्तै राजसूनुभिः । सरूपधरदूतस्तैश्चित्रकृच्छ्रमणैश्च सः ।। १५९ गजेन्द्र मङ्गलघट राजारुह्य व्रजन्दिनैः । प्राप्य विन्ध्याटवीद्वारं सायं तन स्थितोऽभवत् ॥ १६० द्वितीयेऽह्नि समारुह्य शत्रुमर्दनसंज्ञकम् । गजं तामटवीं राजा पृथ्वीरूपो विवेश सः ।। १६१ यावद्याति पुरस्तावदप्रयायि निजं बलम् । पलायमानमावृत्तमकस्मात्स व्यलोकयत् ।। १६२ किमेतदिति संभ्रान्तं तं चाभ्येत्यैव तत्क्षणम् । राजपुत्रो गजारूढो निर्भयाख्यो व्यजिज्ञपत् ॥ देवापतोऽतिमहती भिल्लसेनामिधाविता । तैर्वारणा नः पञ्चाशन्मात्रा मिल्लै रणे हताः ।। १६४ सहस्रं च पदातीनामश्वानां च शतत्रयम् । अस्मदीयैश्च मिल्लानां द्वे सहस्र निपातिते ।। १६५ एको ह्यस्मदले दृष्टः कवन्धो द्वौ च तद्वले । ततोऽस्मत्सैनिका भग्नास्तद्वाणाशनिपीडिताः॥ १६६ तच्छ्रुत्वा कुपितो राजा पृथ्वीरूपः प्रधान्य सः । जघान सेनां मिल्लानां कौरवाणामिवार्जुनः ।। १६७ निर्भयादिमिरन्येषु निहतेष्वथ दस्युपु । स चिच्छेदैकभल्लेन मिलसेनापतेः शिरः ।। १६८ वाणवणगलद्रक्तस्तस्येभः शत्रुमर्दनः । सधातुनिझरोद्गारमञ्चनाद्रि व्यडम्पयत् ।। ततो लब्धजयावृत्ते तत्सैन्ये मिलितेऽसिले । पलाय्य हतगेपास्ते मिल्ला दश दिशो ययुः ।। १७० ततो निवृत्तसङ्ग्रामः पृथ्वीरूपो महीपतिः । स रूपधरदूतेन स्तूयमानपराक्रमः ॥ प्रणितानीकविश्नान्यै तस्यामेवाटवीभुवि । विजयी सरसीतीरे दिवसं वसति स्म तम् ।। १७२ प्रातस्ततः प्रयातश्च स राजा क्रमशो ब्रजन् । तत्प्राप नगरं पत्रपुरं सीरस्थमम्बुधेः ।। १७३ तनैकाहं विश्राम तनसेन महीभृता । उदारचरिताख्येन रचितोचितसक्रियः॥ १७४ तेनैवोपहृतैर्यानपास्तीवा॑ च सागरम् । अष्टभिर्दिवसः प्राप द्वीपं मुक्तिपुरं स तत् ॥ १७५ बुद्धा रूपधरस्तथ राजा हृष्टस्तमभ्यगात् । मिलतः रम च तो भूपौ कृतकण्ठाहो मिथः ।। १७६ ततसेन समं पृथ्वीरूपो राजा स तपुरम् । विवेश पौरनारीणां पीयमान इवेक्षणैः ।। १७७ तत्र हेमलता राज्ञी स च रूपधरो नृपः । दृष्ट्वानुरूपं दुहितुर्भर्तारं तं ननन्दतुः ॥ १७८ अथ स्वसंपदुचितै राज्ञा रूपधरेण सः । आचारैरर्चितस्तस्थौ पृथ्वीरूपोऽन पार्थिवः॥ अन्येशुश्च चिरोकाया वेदीमारुह्य शोभने । लग्ने रूपलतायाः म सोत्सवः पाणिमग्रहीत् ।। १८० सत्यं श्रुतं त्वया पूर्वमिति वक्तृमिव श्रुतिम् । प्रापोत्फुट्टा तयोदृष्टिरन्योन्यरूपदर्शिनोः ।। १८१ ·तरङ्गः१] अलंकारवतीलम्बकः९। २५३ लानि लाजमोक्षेपु द्वयो रूपधरस्तयोः । ददौ तथा यथा सैप मेने रत्नाकरो जनैः॥ १८२ निवृत्ते च सुतोद्वाहे चित्रकृच्छ्रमणान्स तान् । संपूज्य वस्त्राभरणैः सर्वानन्यानपूजयत् ॥ १८३ ततः पुरे स्थितस्तस्मिन्पृथ्वीरूपनृपोऽत्र सः । तहीपोचितमाहारं भेजे पानं च सानुगः ।। १८४ नृत्तगीतादिभिर्याते दिने नक्तं विवेश च । सूत्को रूपलतावासभवनं सोऽवनीपतिः।। १८५ आस्तीर्णरत्नपर्यवं रत्नकुट्टिमशोभितम् । रत्नस्तम्भोम्भिताभोगं रत्नदीपप्रकाशितम् ॥ १८६ तत्र भेजे तया सार्फ स रूपलतया युवा । चिरसंकल्पगुणितं यथेच्छं सुरतोत्सवम् ।। १८७ सुरतश्रमसुप्तश्च पठद्भिर्वन्दिमागधैः । बोधितः प्रातरुत्थाय तस्थाविन्द्रो यथा दिवि ॥ १८८ एवं दश दिनान्यत्र पृथ्वीरूपनृपोऽवसत् । द्वीपे नवनवैभॊगैर्विलसश्वशुराहतैः ॥ एकादशे दिने युक्तः स रूपलतया ततः । गणकानुमतो राजा प्रतस्थे कृतमङ्गलः ॥ १९० -- 'कृतानुयात्रः श्वशुरेणा समुद्रतटं च सः । वध्वा सह प्रवहणान्यारुरोहानुगान्वितः ।। १९१ दिनाष्टकेन ती|ब्धि तीरस्थे मिलिते वले । उदारचरिते चारप्राप्ते पत्रपुरं ययौ ॥ १९२ तत्रोपचरितस्तेन राज्ञा विश्रम्य कानिचित् । दिनानि स ततः प्रायात्पृथ्वीरूपो नरेश्वरः ॥ १९३ प्रियां रूपलतां हस्तिन्यारोप्य जयमङ्गले । कल्याणगिरिनामानमालनारुह्य च द्विपम् ।। १९४ गच्छन्क्रमादविरतैः सोऽथ राजा प्रयाणकैः । उत्पताकध्वजं प्राप प्रतिष्ठानं निजं पुरम् ॥ १९५ तत्र रूपलतां दृष्ट्वा रूपदर्प पुराङ्गनाः । जहुस्तत्कालमाश्चर्यनिर्निमेपविलोचनाः ॥ १९६ राजधानी प्रविश्याथ पृथ्वीरूपः कृतोत्सवः । ददौ चित्रकृते तस्मै ग्रामानराजा धनं च सः ।। १९७ श्रमणौ पूजयित्वा च वसुभिस्तौ यथोचितम् । सामन्तान्सचिवानराजपुत्रांश्च सममानयत् ॥ १९८ ततः स रूपलतया प्रियया सहितस्तया । जीवलोकसुखं तत्र भेजे पृथ्वीपतिः कृती ॥ १९९ इत्याख्याय कथा मन्त्री गोमुसस्तत्सुखोन्मुखः । नरवाहनदत्ताय तमुवाचोत्सुकं पुनः ।। २०० एवं विपद्यते धीरैः सलेशो विरहश्विरम् । त्वं पुनः सहसे नैकामपि देव निशां कथम् ।। २०१ प्रातर्भवानलंकारवती हि परिणेष्यति । गोमुखेनैवमुक्ते च तत्र तत्समयागतः ॥ २०२ यौगन्धरायणसुतो मरुभूतिरभापत । अदृष्टस्मरसंतापः स्वस्थस्त्वं किं न जल्पसि ॥ .२०३ तावद्धत्ते पुमान्धैर्य विवेकं शीलमेव च । यावत्पतति कामस्य सायकानां न गोचरे । धन्याः सरस्वती स्कन्दो जिनश्च जगति त्रयः । पटान्तलग्नतृणवक्षिप्तो व्याधूय यैः स्मरः ॥ २८५ मरुभूतौ वदत्येवमुद्विग्नं वीक्ष्य गोमुसम् । नरवाहनदत्तस्तं समर्थयितुमभ्यधात् ॥ २०६ विनोदनार्थमेतन्मे गोमुसो युक्तमुक्तवान् । स्निग्धो हि विरहायासे साधुवादं ददाति किम् ।। २०८ समाश्वास्यो यथाशक्ति स्वजनैविरहातुरः । अतः परं स जानाति देवश्चासमसायकः ॥ २०९ इत्यादि जल्पञ्छृण्वंश्च तास्ताः परिजनात्कथाः । नरवाहनदत्तस्तां त्रियामामत्यवाहयत् ।। अथ स प्रातरुत्थाय विहितावश्यकक्रियः । गगनादवरोहन्तीमपश्यत्काञ्चनप्रभाम् ॥ २१२ भीलंकारशीलेन धर्मशीलेन सूनुना । तयालंकारवत्या च स्वदुहिना समन्विताम् । २१२ -ने चावतीर्य सर्वेऽपि तत्समीपमुपागमन् । अभ्यनन्दय तान्सोऽपि तं च तेऽपि यथोचितम् ।। २१३ तावञ्च हेमरत्नादिभारवाहाः सहस्रशः । अन्येऽप्यवतरन्ति स्म तत्र विद्याधरा दिवः ।। २१४ विज्ञायैतं च वृत्तान्त वत्सराजः समन्त्रिकः । सपत्नीकश्च तत्रागात्तनयोत्कर्षहर्पितः ।। यथाईविहितातिथ्ये तस्मिन्वत्सेश्वरेऽथ सः । राजालंकारशीलस्तमुवाच प्रणयानतः ।। २१५ राजन्नलंकारवती कन्येयं तनया मम । जातैव चैपा.व्यादिष्टा गगनोगतया गिरा ॥ २१६ नरवाहनदत्तस्य भार्यामुष्य सुतस्य ते । सर्वविद्याधरेन्द्राणां भाविनश्चक्रवर्तिनः ॥ तदेतस्मै दाम्येनां लग्नो ह्यद्यानयोः शुभः । एतदर्थ मिलित्वाहमेतैः सर्वैरिहागतः ।। एतद्विद्याधरेन्द्रस्य तस्य वत्सेश्वरो वचः । महाननुग्रह इति ध्रुवन्नमिननन्द सः ।। २०४ २०७ २१० । २१७ २१८ ·"पदयान्मुखमंत्र वत्सराजो मुदितस्तं चिरमुत्सवं ततान ।। तश्चेटिकानां दिव्येन नृत्यगीतेन रञ्जितः । आपानं सेवमानश्च सचिवैः सह तस्थिवान् ।। एकदा च तमागत्य सा श्वभूः काञ्चनप्रभा। अलंकारवतीमाता विहितातिथ्यमब्रवीत् ।। एतच्छुत्वा तथेत्युक्त्वा पितुरावेद्य तद्राि । वसन्तकं सहादाय वध्वा सह समत्रिकः ।। आगच्छास्मद्गृहं पश्य तत्सुन्दरपुरं पुरम् । रमस्व तत्रोपवनेष्वलंकारवतीयुतः ॥ श्वश्वा विद्याप्रभावेण तयैव स विनिर्मितम् । विमानवरमारुह्य प्रतस्थे व्योमवर्मना ॥ विमानस्थश्च गगनात्सोऽधस्तात्पविलोकयन् । स्थलीपरिमितां पृथ्वी समुद्रान्परिसालघून् । तमार्याणि सुषहून्येप पश्यन्नवाप्तवान् । नरवाहनदत्तोऽथ तत्सुन्दरपुरं युवा ।। सौवर्णै रत्ननिचितैः प्रासादैहिमवत्यपि । सुमेरुशिसरभ्रान्ति कुर्वद्भिरुपशोभितम् ॥ व्योमावतीर्णश्नोत्तीर्य विमानात्प्रविवेश तन् । सानाध्यदर्शनानृत्यदिव लोलैर्ध्वजांशुकैः ।। अन्येशुस्तं च सा श्वभूरवोचत्वाचनप्रभा । अस्ति स्वरला. प. मर्पि अगुरवेश्मनि ।। सष्टपूजितो भोग मोक्षं चैव प्रयच्छति । अलंम च भूर्भगवान्नगरेऽस्मिन्नुमापतिः॥ तीर्थ गङ्गासरःसंशमन्वध चाववारितम् पशफारवती पित्रा तत्रोद्यानं कृतं महत् ।। २५४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५२॥ अथ निजविद्याविभवात्साणितलोत्पादितन तोयेन । अभ्युक्षति स्म सोऽगनभूमि विद्याधराधीगः ।। २२० तमोत्पेदे वेदी कनकमयी दिव्यवस्त्रसंछन्ना । नानारत्नमयं चाप्यकृत्रिमं कौतुकागारम् ।। २२१ उत्तिष्ठ लमयेला प्राप्ता साहीत्युवाच तदनु कृती। तं नरवाहनदत्तं राजालंकारशीलोऽसौ ।। २२२ स्नाताय कौतुकभृते वेदीमानीय धृतवधूवेषाम् । हृष्टोऽलंकारवती स ददौ मनसालजां तस्मै ॥ २२३ मणिकनकवलभूपणभारसहस्राणि दिव्यनारीश्च । अमौ लाजविसर्गप्पददाश स सालजो दुहितुः॥ निवृत्ते च विवाहे सर्वान्संमान्य तदनु चामष्य । २५ सह पढ़या पुत्रेण च नभसैव यथागतं स ययौ। अथ वीक्ष्य तथोपर्ग प्रणतः पेचरराजमि। २२६ स च नरवाहनदत्तः सदृत्तमनोरमामुदारगुणाम् । प्राप्यालंकारवती वाणीमिव सुकविरास्त तद्रसिकः ॥ २२७ ति महावित्रीमोमदेवभष्टविरचिते कथासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्बके प्रथमस्तरङ्गः । द्वितीयस्तरशः। सतोऽलंकारवत्या स युक्तो वत्सेश्वरालजः । नरवानदत्तोऽत्र नववध्वा पितुर्गृहे ॥ २ ११ १२ रना तत्रार्चयितुं देवं विहाँ चाद्य गच्चत ।। शानुगः । नरवाहनदत्तोऽगालंकारवतीससः ।। तामिः काञ्चनस्कन्धे रनाडा मनोरमैः । नुवागुच्छाच्छकुसुमैः कान्तं विद्रुमपदैः ।। सासरलातः पूजितोनापविध सः । यभाम रत्नसोपाना वापीः काञ्चनपङ्कजाः ।। १ ५ ७ ........... ॥ ८ प्रविशद्राजधानी च स श्वध्वा कृतमङ्गलः । अलंकारवतीयुक्तः सवयमा । उवास सुकृती स्वर्ग तसन्विवसनाक. तन तं दिवसं दिव्यैर्भोगैः श्वभूप्रभावजैः १५ १८ १६ एवं श्वना तयोवस्तु शार्वोद्यान सा ·२१ २२ तरङ्गः २1]] अलंकारवतीलम्बकः ९॥ २५५ तासां तीरेषु हृद्येषु कल्पवल्लीगृहेषु च । सहालंकारवत्या स विजहारानुगान्वितः ।। दिव्यैरापानसंगीतः परिहासैश्च पेशलैः । मरुभूयार्जवकृतै रमते स्म च तेषु सः ॥ मासमात्रमुवासैवं क्रीडनुद्यानभूमिपु । नखाइनदत्तोऽन्न श्वश्रूविद्याविभूतिभिः ।। ततो देवोचितैर्वखैरलंकारैश्च पूजितः । सवधूकः सहामात्यः काञ्चनप्रभया तया ॥ २४ आययौ स विमानेन तेनैव सह सानुगः । कौशाम्बी सहितो वध्या पित्रोदत्तेक्षणोत्सवः ।। २५ तन वासवदत्ताया वत्सराजस्य चाग्रतः । अलंकारवतीमाह माता सा काञ्चनप्रभा । दुःखं स्थाप्यस्त्वया भर्ता नेाकोपेन जातुचित् । तत्पापजो हि विरहः पुत्रि गाढानुतापकृत् ॥ ईर्ष्यावत्या मया पूर्व दुःखं यत्स्थापितः पतिः । ततोऽद्य पश्चात्तापेन दो तस्मिन्मते वनम् ॥ इत्युक्ला तां समाश्लिष्य पाष्पसंरुद्धनेत्रया । काञ्चनप्रभया जग्मे समुत्पत्य निजं पुरम् ॥ २५ ततस्तस्मिन्दिने याते प्रातः कृत्वोचिताः क्रियाः । नरवाहनदत्तेऽत्र स्थिते स्वसचिवान्विते ।। अलंकारवतीपार्श्व प्रविश्यैव विलासिनी । एकानवीगीतभीता देवि स्त्री रक्ष रक्ष माम् ।। ३१ एप हि ब्राह्मणो हन्तुमांगतो मां बहिः स्थितः । एतद्यात्प्रविष्टाहं पलाय्य शरणैपिणी ॥ मा भैपीयूँहि वृत्तान्तं कोऽयं किं त्वां जिघांसति । इति पृष्टा च सा वक्तुं भूय एव प्रचक्रमे ।। अशोकमाला नामाहमस्यामेव पुरि प्रभो । वलसेनाभिधानस्य क्षत्रियस्याससंभवा ।। ३४ साहं कन्या सती पूर्व रूपलुब्धेन याचिता । हठशर्माभिधानेन विप्रेणार्थवता पितुः ।। नाहं दुराकृतिं घोरमुखमिच्छाम्यमुं पतिम् । दत्ता नासे गृहेऽस्येति पितरं चाहमनवम् ।। ३६ तच्छ्रुत्वाप्यकरोत्तावद्धठशर्मा गृहे पितुः । प्रायं यावदहं दत्ता तेनास्मै वधभीरुणा ॥ ततो विवाद्यानिच्छन्तीमप्यनैपीत्स मां द्विजः । अहं गता च तं त्यक्त्वैवान्य क्षत्रियपुत्रकम् ।। सोऽभिभूतोऽर्थसंदर्पाद्यत्तेन हठशर्मणा । तद्वितीयो मया क्षत्रकुमारो धनवाञ्छ्रितः ॥ तस्य सेनामिना रात्री गत्वैवोद्दीपितं गृहम् । ततस्तेन विगुक्ताहं तृतीयं क्षत्रियं गता। 'तस्थाप्यादीपितं तेन निशि वेश्म द्विजन्मना । ततस्तेनाप्यहं त्यक्ता संग्राप्ता कांदिशीकताम् । जम्बुकादविकेवाय विभ्यती हन्तुकामतः । हठशर्मद्विजात्तस्मात्पदास्पदममुञ्चतः ।। ४२ इहैव युष्मदत्यस्य पलिनो वीरशर्मणः । राजपुत्रस्य दासीत्वं शरण्यस्याहमाभयम् ॥ ४३ तगुद्धा मयि नैराश्यविधुरो विरहातुरः । त्वगस्थिशेपः संवृत्तो हठशर्मा स दुर्मतिः ।। मद्रक्षार्थ प्रवृत्तश्च बन्धनायेह तस्य सः । राजपुत्रो भया देवि वीरशर्मा निवारितः ।। अद्य मां निर्गतां दैवादृष्ट्वाकृष्टकृपाणिकः । हठशर्मा स हन्तुं मामितो यावत्प्रधावितः ॥ तेनागता पलाय्येह प्रतीहार्या दयाया। मुक्तद्वारा प्रविष्टाहं स च जाने स्थितो बहिः ।। इत्युक्तवत्यां तस्यां च हशर्माणमासनः । नरवाहनदत्तस्तमप्रमानाययहिजम् ।। क्रोधादशोकमालां तां पश्यन्तं दीप्तया दशा । विकृतं क्षुरिकाहस्तं कोपकम्पाङ्गसंधिकम् ॥ ४९ उवाच चैनं फुब्रह्मन्नियं हंसि दहस्यपि । तदर्थ परवेश्मानि किमर्थं पापकार्यसि ।। तत्वा स रिजोनादीद्धर्मदारा इयं मम । त्यक्त्वा मां चान्यतो याता सहेय तदहं कथम् ।। ५१ इत्युक्ते तेन विमा साशोकमाला तदाप्रवीत् । भो लोकपाला तैतत्किं न युप्मासु साक्षिपु ।। अनिच्छन्ती हठान्नीता विवाह्याहमिहामुना । किं तदा च मया नोक्तं नासिष्ये ते गृहेप्विति ।। एवमुक्त तया तत्र दिव्या वागेवमभ्यधात् । यथैवाशोकमालेयं वक्ति सत्यं तथैव तत् ॥ न चैपा मानुपी तत्त्वमेतदीयं निशम्यताम् । अस्त्यशोककरो नाम वीरो विद्याधरेश्वरः ॥ तस्यापुनस्य चैकैव देवादजनि कन्यका । अशोकमाला नाम्ना सावर्धतास्य पितुर्गुहे ।। ५६ यौवनस्था च सा तेन दीयमानान्वयार्थिना । न कंचिदैच्छरिमतिरूपामिमानतः ॥ तेन शापगदात्सोऽस्यै निर्यन्धकुपितः पिता । मानुष्यं व्रज नामान भविता च स्वमेव ते ॥ परिणेष्यति चात्र लां विरूपो ब्राह्मणो हठात् । तं त्यक्त्वा तद्भयाद्भर्तृन्त्रमेण श्रीनुपैप्यसि ।। ४४ ४८ ५० ५२ ५९ ·६९ ७२ प्रलम्बभुजस्तस्मायेतमय न्यवेदयत् ।। इत्युक्तश्च पुनस्तेन पित्रा स्थूलभुजः स तत् । नाकरोद्यत्ततस्तं स शशाप कुपितः पिता ।। तस्याश्चान्यप्रसक्तायाः कृते दुःसकृशीकृतः । करिष्यस्याग्निदाहादि पातकं रागमोहितः ॥ दृष्टं मया चाहंकारदोपाहुःसमिदं महत् । पुंसामदृष्टे दृष्टे वा श्रेयोऽहंकारिणां कुतः ॥ अशोकमालादेहं च नीत्वा विद्याप्रभावतः । अदृश्यमेव चिक्षेप गङ्गायामानृशंस्थतः ।। विस्मितेप्वथ सर्वेपु प्रसङ्गादन गोमुसः । किरातेसंबद्धामिमामकथयत्कथाम् ।। २५६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५२। ततोऽप्युपद्रुता तेन दासीत्वेनाश्रयिष्यसि । राजपुत्रं वलीयांसं न चैव स निवर्त्यति ।। ६० दृष्ट्वा च धाविते तस्मिन्हन्तुकामे पलायिता । प्रविष्टा राजभवनं गापादस्माद्विमोक्ष्यसे । एवं याशोकमाला सा पित्रा विद्याधरी पुरा । गप्ता तेनैव नानाद्य सैपा जातात्र मानुपी ।। जातश्च सैप शापान्तोऽमुप्या गत्वाधुना पदम् । वैद्याधरं खं तत्रस्था प्रवेत्यति निजां तनुम् ।। ततोऽभिरुचिताख्येन विद्याधरमहीभुजा । वृतेन भर्ना सहिता शापं संस्मृत्य रंस्यते ।। ६४ इत्युक्त्वा विरतं वाचा दिव्यया सापि तत्क्षणम् । अशोकमाला सहसा गतजीवापतद्भुवि ॥ दृष्ट्वा च तदलंकारवती वाप्पायितेक्षणा । नरवाहनदत्तश्च स पार्श्वस्थौ वभूवतुः ।। स तु दुःराजितामो रागान्धो विलपन्नपि । अकस्माद्धटयाभूद्धोत्फुल्लाननो द्विजः ।। ६७ किमेतदिति पृष्टश्च सर्वैविप्रो जगाद सः । मया जन्म स्मृतं पूर्व तच वच्मि निशम्यताम् ।। ६८ माद्रावस्ति मदनपुरं नामोत्तमं पुरम् । प्रलम्बभुज इत्यस्ति तत्र विद्याधरेश्वरः ॥ तम्योदपद्यत स्थूलभुजाख्यसनयः प्रभो। स च राजसुतरे भव्यो यौवनस्थोऽभवत्क्रमात, ततः सुरभिवत्सास्यो विद्याधरपतिः स्वयम् । सकन्यो गृहमोगगन्य प्रलम्बभुजमाह लगा इयं सुरमिदत्ताच्या सुता त्वत्सूनवे मया । दत्ता स्थूलभुजायाय गुणः सपमाम् ॥ तच्छुत्वा प्रतिपद्यैव समाहूय स्वसूनवे । स ततः स तं स्थूलमुजो रूपदर्पात्सुतोऽब्रवीत् । परिणेप्ये न तातैनां रूपेणैपा हि मध्यमा ।। ७४ किं पुत्रात्यन्तरूपेण मान्या ोपा महान्यया । पिना दत्ता मया चात्ता त्वत्कृते मान्यथा कृथाः ॥ रूपाहंकारदोपेण मानुष्येऽवतरामुना । भविष्यसि च तत्र त्वं विकृतो विकटाननः ॥ भार्यामशोकमालास्यां प्राप्य शापच्युतां हठात् । प्रामासि विरहछेशमनिच्छन्त्या तयोज्झितः ॥ इत्युक्तशापं रुदती तं प्रलम्वभुजं तदा । साध्वी सुरभिदत्ता सा पादलमा व्यजिज्ञपत् ॥ देहि गापं ममाप्येवं समास्तु गतिरावयोः । मा भून्मे भर्तुरेकस्य क्लेशो मदपराधतः ।। एवमुक्तवतीं तुष्टः साध्वीं तो परिसान्त्वयन । स प्रलम्वभुजः सूनोरेवं शापान्तमभ्यधात् ॥ यदैवागोकमालायाः शापमोझो भविष्यति । तदैव जाति स्मृत्वायं शापादस्माद्विमोक्ष्यते ॥ प्राप्य च स्वतनुं शापं संस्मरनिरहंकृतिः । अचिरात्त्वां विकासह त्वयुक्तो भविता सुररी ५ इत्युका तेन सा साध्वी कथंचिद्धतिमाददे । तं च जानीत मा स्थूलभुजं शापादिह च्युतम् ।। क्षीणो मे स च शापोऽयेत्युक्त्वा मुक्त्वा च तां तनुम् । हठशर्मा स संपेदे विद्याधरकुमारकः । विद्याप्रभावानीतैश्च रात्तोयैरभितः क्षणात् । अक्षालयदलंकारवतीवासगह स तत् ॥ नरवाहनदत्तं च नत्वा तं भाविनं प्रभुम् । स्वकार्यसिद्धये प्रायादुत्पत्य स नभस्त पर अस्ति शूरपुर नाम यथार्थ नगरं भुवि । महावराह इत्यासीद्राजा तत्रातिदुर्मदः॥ गीर्याराधनवस्तस्य देव्यां पहारगौ सुता। जज्ञेऽनगरतिर्नाम भूपस्यानन्यसंततेः ।। ७७ ८८ ९२ ·तरङ्गः २।] अलंकारवतीलम्बकः ९। २५७ पञ्चपट्टिकनामाहं शूद्रो विज्ञानमस्ति मे । क्यामि प्रत्यहं पञ्च पट्टिकायुगलानि यत् ।। ९९ तेभ्य एकं प्रयच्छामि ब्राह्मणाय ददामि च । द्वितीयं परमेशाय तृतीयं च वसे स्वयम् ॥ चतुर्थ मे भवेद्भार्या यदि तस्यै ददामि तत् । शरीरयात्रां विक्रीय पञ्चमेन करोम्यहम् ।। १०१ अथ द्वितीयोऽप्याचख्यावहं भापाज्ञसंज्ञकः । वैश्यो रुतं विजानामि सर्वेपां मृगपक्षिणाम् ।। १०२ ततस्तृतीयोऽप्यवददहं सगधराभिधः । क्षत्रियः खड्गयुद्धेन जीये नान्येन केनचित् ।। १०३ चतुर्थश्चाब्रवीजीवदत्ताख्योऽहं द्विजोत्तमः । गौरीप्रसादविद्याभ्यां जीवयामि मृतां स्त्रियम् ॥ १०४ एवमुक्तवतां तेपां शूद्रविट्क्षत्रियास्त्रयः । रूपं शौर्य बलं चैव शशंसुः पृथगासनः ॥ ब्राह्मणो रूपवर्ज तु बलवीर्य शशंस सः । ततो महावराहः खं क्षत्तारमवदन्नृपः॥ नीत्वा विश्रमयैतांस्त्वं संप्रति स्वगृहेऽसिलान् । तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा क्षत्ता तानानयद्गृहम् ।। १०७ ततोऽब्रवीत्स राजा तामनगरतिमात्मजाम् । एपां चतुर्णा वीराणां पुत्रि कोऽभिमतस्तव ।। १०८ श्रुत्वैतत्पिरं तं सा प्राहानगरतिस्तदा । चतुर्णामपि तातैपां न कोऽप्यमिमतो मम ।। १०९ शूद्रश्च वायकश्चैकः क्रियते तस्य किं गुणैः । वैश्यो द्वितीयः पक्ष्यादिरुतै तैश्च तस्य किम् ।। ११० ताभ्यां कथमहं दद्यामालानं क्षत्रिया सती । तृतीयस्तुल्यवर्णो मे भवति क्षत्रियो गुणी ।। १११ किं तु सेवोपजीवी स दरिद्रः प्राणविक्रयी । पृथ्वीपतिसुता भूत्वा कथं स्यां तस्य गेहिनी ।। ११२ चतुर्थों ब्राह्मणो जीवदत्तोऽयभिमतो न मे । स विरूपो विकर्मस्थः पतितो वेदवर्जितः ।। ११३ स ते दण्डयितुं युक्तः किं नु तस्मै ददासि माम् । वर्णाश्रमाणां धर्मस्य राजा त्वं तात रक्षिता॥ ११४ सगशूराच नृपतेधर्मशूरः प्रशस्यते । सगशूरसहस्राणां धर्मशूरो भवेत्पतिः । ११५ इत्यायुक्तवतीमेतां सुतामन्त.पुरं निजम् । विसृज्य च समुत्तस्थौ स्नानाद्यथं स भूपतिः ॥ द्वितीयेऽह्नि च ते वीरा गृहात्क्षत्तुर्विनिर्गताः । वभ्रमुर्नगरे तत्र चत्वारोऽपि सकौतुकाः ॥ ११७ तावच पद्मकवलो नामात्र व्यालवारणः । भमालानो जनं मनशालाया निरगान्मदात् ।। ११८ सोऽभ्यधावञ्च तान्दृष्ट्वा वीरान्हन्तुं महागजः । ते चापि तस्याभिमुखं प्राधावन्नुद्यतायुधाः ॥ ११९ ततः खड्गधराख्यो यस्तन्मध्ये क्षत्रियः स तान् । अन्यान्निवार्य त्रीनेको गजमभ्यापपात तम् ।। १२० लुलाय च करं तस्य गर्जतोऽप्रप्रसारितम् । एकेनापि प्रहारेण विसकन्दावहेलया ।। १२१ पादमध्ये च निर्गत्य दर्शयित्या च लाघवम् । प्रहारं प्रददौ पृष्ठे द्वितीयं तस्य दन्तिनः ॥ १२२ तृतीयेन च चिच्छेद तस्य पादावुभावपि । ततो मुक्तारदिर्हस्ती पपात च ममार च ॥ १२३ तं दृष्ट्वा विक्रमं तस्य जनः सर्वो विसिस्मिये । राजा महावराहस्तगुवा चित्रीयते स्म च ॥ १२४ अन्येशुः स गजारूढो मृगयायै नृपो ययौ । वीराः सङ्गधराद्यास्ते चत्वारोऽपि तमन्वगुः ।। १२५ तत्र व्याप्रमृगक्रोडान्ससैन्ये राज्ञि निम्नति । अधावन्कुपिताः सिंहाः श्रुतवारणइंहिताः ॥ १२६ अभ्यापतन्तमेकं च सिंह सगधरोऽथ सः । एकेन तीक्ष्णनिस्त्रिंशप्रहारेण द्विधाकरोत् ॥ १२७ द्वितीयं च गृहीत्वैव चरणे चागपाणिना । आस्फोट्य भूतले सिंहं चकार गतजीवितम् ॥ १२८ मापाझे जीवदत्तश्च पञ्चपट्टिक एव च । एकैकः सिंहमेकैकं तथैवास्फोदयद्भुवि ।। १२९ एवं क्रमेण ते राज्ञः पश्यतः पादचारिमि. । लीलया वहवो वीरै. सिहव्याघ्रादयो हताः॥ १३० ततः सविस्मयस्तुष्टः कृतासेटः स भूपतिः । विवेश स्वपुरं तेऽपि वीराः क्षत्तुर्गृहं ययुः ।। १३१ स च राक्षा प्रविश्यान्तःपुरं श्रान्तोऽपि तत्क्षणम् । तत्रैवानाययामास तामनगरति सुताम् ।। १३२ आख्याय तेषां वीराणामेकैकस्य पराक्रमम् । आसेटके यथादृष्टं तामुवाचातिविस्मिताम् ।। १३३ पञ्चपट्टिकभापाज्ञावसवर्णावुभौ यदि । विप्रोऽपि जीवदत्तश्चेद्रूपहीनो विकर्मकृत् ।। १३४ तत्मनियस्य दोपोऽस्ति तस्य सङ्गधरस्य कः । सुप्रमाणसुरूपस्य बलविक्रमशालिनः ।। १३५ येन हस्ती हतस्तादृग्यः पिनष्टि च भूतले । गृहीत्वा पादतः सिंहान्सङ्गेनान्यान्निहन्ति च ।। दरिद्रः सेवकश्चेति दोपस्तस्योच्यते यदि । अहं तं सेव्यमन्येषां करिष्यामीश्वरं क्षणात् ॥ .

·। १५१ १५३ ૨૫૮ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ५२॥ वत्तं वृणीव भर्तारं यदि ते पुत्रि रोचते । इत्युक्ता तेन सानगरतिः पित्रा जगाद तम् ।। १३८ तकनीतेषु सर्वेषु तेपु वीरेविह त्वया । गणकः पृच्छयतां तावत्पश्यामः किं ब्रवीति सः॥ १३९ एवं तयोक्तः स नृपो वीरानानाय्य तत्र तान् । तत्संनिधौ सानुरोधः पप्रच्छ गणकं स्वयम् ॥ १४० पश्यानगरतेरेपो मध्यात्केन समं मिथः । अस्त्यानुकूल्यं लग्नश्च भवेत्तस्याः कदा शुभः ।। १४१ तच्छ्रुत्वा पृष्टनक्षत्रस्तेपां स गणकोत्तमः । गणयित्वा चिरं कालं राजानं तमभाषत ।। १४२ न चेत्कुप्यसि मे देव स्फुटं विज्ञापयामि तत् । अस्ति त्वहुहितु पामेकेनाप्यनुकूलता ।। १४३ न हास्ति विवाहोऽस्या एपा शापच्युतात्र यत् । विद्याधरी स शापोऽस्यानिभिर्मासैनिवर्त्यति ॥ १४४ तस्मान्मासत्रयं तावत्प्रतीक्षन्ताममी इहानपणा स्वलोकं याता चेत्तत एतद्भविष्यति ॥ १४५ एतन्मौहूर्तिकस्यास्य वचः सर्वेऽपि तत्र ते । अरस्तत्र चैवासन्दीरा मासत्रयावधि ॥ गते मासप्रये राजा तान्वीरान्गणकं च तम् । स्वाप्रमागाययामास तामनगरतिं च सः॥ १४५ पाधिकसौन्दर्यामकस्मात्तां सुतां नृपः । जहर्ष गणकस्तान प्राप्तकालाममन्यत ।। इदानी भूहि ययुक्तं ते हि मासास्त्रयो गताः । इति यावञ्च तं राजा गणकं पृच्छति.सः ।। १४९ तावजाति निजां स्मृत्वा सानगरतिराननम् । आच्छाद्य स्वोत्तरीयेण मार्नुपी तां तनुं जहौ ॥ १५० एवमेपा स्थिता किंस्विदिति राज्ञा स्वयं मुखम् । यावदुद्घाट्यते तस्यास्तावत्सा ददृशे मृता ।। व्यावृत्तनेत्रभ्रमरा विवर्णवदनाम्वुजा । हंसमजुस्खनोन्मुक्ता पद्मिनीव हिमाहता ॥ १५२ ततः स सद्यस्तच्छोकवनपाताहतो भुवि । भूभृत्पपात निश्चेष्टः स्वपक्षच्छेदमूर्च्छितः ॥ की परतिः सापि व्यामोहपतिता ययौ । भ्रष्टाभरणपुष्पा मामिभभमेव मञ्जरी ।। १५४ मुक्ताक्रन्दे परिजने तेषु वीरेषु दुःसिपु । लब्धसंज्ञः क्षणाद्राजा जीवदत्तमुवाच तम् ।। १५५ नात्रैषां शक्तिरन्येषामधुनावसरोऽस्तु ते । प्रतिज्ञातं त्वया नारी जीवयामि मृतामिति ॥ १५६ यदि विद्याबलं तेऽस्ति तज्जीवय सुतां मम । दास्यामि तुभ्यमेवैतां विप्राय प्राप्तजीविताम् ।। १५७ इति राज्ञो वचः श्रुत्वा जीवदत्तोऽभिमत्रितैः । अभ्युक्ष्य तोयैस्तां राजपुत्रीमार्यामिमां जगौ ॥ १५८ अट्टाहासहसिते करमालाकुले दुरालोके । चामुण्डे विकराले साहाय्यं मे कुरु त्वरितम् ।। १५९ एवं तेन कृते यत्ने जीवदत्तेन सा यदा । वाला न जीवितं प्राप विपण्णः सोऽवदत्तदा ।। १६० दत्तापि विन्ध्यवासिन्या विद्या मे निष्फला गता । तदेतेनोपहास्येन किं कार्य जीवितेन मे ॥ १६१ इत्युक्त्वा जीवदत्तः स्वं शिरश्छेत्तुं महासिना । यावत्प्रवर्तते तावदुदगाद्भारती दिवः ।। १६२ भो जीवदत्त मा कार्षीः साहसं शृणु संप्रति । एपानङ्गप्रभा नाम सद्विद्याधरकन्यका ।। पित्रोः शापेन मानुष्यमियन्तं कालमागता । त्यक्त्वाद्यैतां तनुं याता खलोकं स्वतनुं श्रिता ॥ १६४ तद्विन्ध्यवासिनीमेव गत्वाराधय तां पुनः । तत्प्रसादादिमां प्राप्स्यस्यपि विद्याधरी सतीम् ।। १६५ न चैपा दिव्यभोगस्था शोच्या राज्ञो न चापि ते । इत्युदीर्य यथातत्त्वं दिव्या वाग्विराम सा,॥ १६६ ततः सुतायाः संस्कारं कृत्वा राजा जहौ शुचम् । सदारोऽपि ययुस्तेऽन्ये त्रयो वीरा यथागतम् ॥ १६५ जीवदत्तस्तु जातास्थो गत्वा तां विन्ध्यवासिनीम् । तपसाराधयामास स्वप्ने साप्यादिदेश तम् ॥ १६८ तुष्टा तवाहमुत्तिष्ठ शृणु चेदं ब्रवीमि ते । अस्ति वीरपुरं नाम नगरं तुहिनाचले ।। १६९ विद्याधराधिराजोऽस्ति समरो नाम तत्र च । तस्यानङ्गवतीदेव्यां सुतानगप्रभाजनि ॥ सा रूपयौवनोत्सेका नैच्छत्कंचित्पतिं यदा । तदातिदुर्महळुद्धौ पितरौ शपतः स्म ताम् ।। १७१ मानुष्यं ब्रज तत्रापि न भर्तृसुसमाप्स्यसि । कन्येव पोडशाब्दा तां त्यक्त्वा तनुमिहेप्यसि ।। १७२ मयों विरूपो भावी च सगसिद्धोऽथ ते पतिः । मुनिकन्यामिलापेण शापान्मयत्वमागतः ।। १७३ अनिच्छन्तीमपि त्वां च मर्त्यलोकं स नेप्यति । त्वया तस्य वियोगोऽत्र भविष्यत्यन्यनीतया ॥ १७४ पूर्वजन्मनि तेनाष्टौ हृता हि परयोपितः । तेनाष्टजन्मभोगाई दुःसं सोऽनुभविष्यति ।। १७० ·तरङ्गः २.] अलंकारवतीलम्बकः ९। २५९ । १८४ त्वं चात्र जन्मन्येकस्मिन्नष्टानामिव जन्मनाम् । दुःसं प्राप्स्यसि विद्यानां भ्रंशेन मनुजीकृता ।। सर्वस्यैव हि पापिष्ठसंपर्कः पापभागदः । समंपापः पुनः स्त्रीणां भा पापेन संगमः ॥ १७७ नष्टस्मृतिः पतींश्चात्र बहून्प्राप्स्यसि मानुपान् | त्वयोचितवरद्वेपदुम्रहो विहितो यतः ॥ योऽयाचत समानस्त्वां युचरो मदनप्रभः । भूत्वा स मानुपो भूभृदन्ते भावी पतिस्तव ।। ततस्त्वं शापनिर्मुक्ता स्वलोकं पुनरागता । तमेव गुचरीभूतं संप्राप्स्यस्युचितं पतिम् ।। १८० तदेवं पितृशप्ता सा भूत्वानगरतिः क्षितौ । प्राप्ताद्य पित्रोनिकटं जातानङ्गप्रभा पुनः ॥ १८१ अतो वीरपुरं गत्वा जित्वा तत्पितरं रणे । जानन्तमपि कौलीनरक्षितं तामवाप्नुहि ।। १८२ इमं गृहाण खड्गं च येन हस्तगतेन ते । गतिभविष्यत्याकाशे किं चाजेयो भविष्यसि ।। १८३ इत्युक्त्वार्पितखड्गा सा तस्य देवी तिरोदधे । स च प्रबुबुधे दिव्यं सग हस्ते ददर्श च ।। अथोत्थाय प्रहृष्टाला जीवदत्तो नताम्विकः । तत्प्रसादामृताप्यायशान्ताशेपतपःक्कमः ॥ १८५ खड्गहस्तः समुपत्य परिभ्रम्य हिमालयम् । प्राप वीरपुरस्थं तं समरं शुचरेश्वरम् ।। १८६ तेन युद्धजितेनान प्रदत्तां परिणीय सः । तामनगप्रभा भेजे दिव्यां संभोगसंपदम् ।। १८७ कंचित्कालं स्थितश्चात्र श्वशुरं समरं स तम् । जीवदत्तो जगादेवं तां चानगप्रभां प्रियाम् ।। १८८ मनुष्यलोकं गच्छावस्तं प्रत्युत्कण्ठितोऽस्मि यत् । प्राणिनां हि निकृष्टापि जन्मभूमिः परा प्रिया ।। १८९ एतच्छूला वचस्तस्य श्वशुरः सोऽन्वमन्यत । सा त्वनङ्गप्रभा कृच्छ्रादनुमेने विजानती ॥ १९० अथातोपात्तया साकमनगमभया तया । जीवदत्तः स नभसा मर्त्यलोकमवातरत् ।। १९१ दृष्ट्वान रम्यमेकं च पर्वतं सा जगाद तम् । भान्तानङ्गप्रभा क्षिप्रमिह विश्रम्यतामिति ।। १९२ ततस्तथेति तत्रैव सोऽवतीर्य तया सह । चकाराहारपानादि तत्तद्विद्याप्रभावतः ।। १९३ ततोऽनङ्गप्रभा जीवदत्तोऽसौ विधिचोदितः । तामुवाच प्रिये किंचिन्मधुरं गीयतां त्वया ॥ १९४ तच्छ्रुत्वा गातुमारेभे सा भच्या धूर्जटेः स्तुतिम् । तेन तद्गीतशब्देन सोऽथ निद्रामगाहिजः ॥ तावदाखेटकश्रान्तो निर्झराम्भोभिलापुकः । राजा हरिवरो नाम पथा तेन किलाययौ ॥ १९६ स तेन गीतशब्देन श्रुतेन हरिणो यथा । आकृष्टोऽभ्यापतत्तत्र रथमुन्मुच्य केवलः ।। १९७ शकुनैः पूर्वमाख्यातशुभोऽपश्यत्स भूपतिः । तामनङ्गप्रभां सत्यामननस्य प्रभामिव ।। १९८ तदा तद्गीतरूपाभ्यां नीतं तस्य विहस्तताम् । निर्विभेद यथाकामं हृदयं मदनः शरैः ॥ १९९ सापि तं वीक्ष्य सहसा सुभगं पुष्पधन्वनः । पतिता गोचरेऽनङ्गप्रभा क्षणमचिन्तयत् ।। २०० कोऽयं किमयमुन्मुक्तपुप्पचापो मनोभवः । किं मूर्तो गीततुष्टस्य शर्वस्यानुग्रहो मयि ।। २०१ इति संचिन्त्य पप्रच्छ सा तं मदनमोहिता । कस्त्वं कथं वनं चेदमागतोऽस्युच्यतामिति ॥ ततो यथागतो यः स सर्व तस्यै शशंस तत् । स राजा तामथापृच्छत्का त्वं सुन्दरि शंस मे ।। यश्च सुप्तस्थितोऽत्रायमेप कः कमलानने । इति तं पृष्टवन्तं च संक्षेपेण जगाद सा ।। अहं विद्याधरी सङ्गसिद्धश्चैप पतिर्मम । दृष्टमाने च जातास्मि सानुरागाधुना त्वयि ॥ २०५ सोहि तापगच्छावस्त्पदीयं नगरं द्रुतम् । यावत्प्रबुध्यते नायं तत्र वक्ष्यामि विस्तरात् ॥ श्रुत्वैतत्तद्वचो राजा प्रतिपद्य तथेति सः । त्रैलोक्यराज्यसंप्राप्तिहर्प हरिवरो दधे । २०७ नृपमके गृहीत्वेमं गच्छाम्युत्पत्य सं जवात् । इत्यनगप्रभा सान्तः सत्वरा समचिन्तयत् ।। तावञ्च भ्रष्टविद्याभूगर्तद्रोहेण तेन सा । स्मरन्ती पितृशापं च विपादं सहसा ययौ ।। तदृष्ट्वा कारणं पृष्ट्वा स राजा तामभापत । न विषादस्य कालोऽयं प्रबुध्येवैप पतिः ।। देवायत्तं च वस्त्वेतच्छोचितुं नाहसि प्रिये । को हि स्वशिरमश्छायां विधेश्वोरवयगतिम् ।। तदेहि याम इत्युक्त्वा तां स अद्धिततद्गिरम् । अङ्के हरिवरश्चक्रे राजानङ्गप्रभा द्रुतम् ।। २१२ ततो निधान लब्ध्वेव तुष्टो गत्वा जवात्ततः । राजाहरोह स्वरयं स भृत्यैरमिनन्दितः ।। २१२. तेन वनगरं प्राप स मनःशीघगामिना । रथेन रमणीयुक्तः प्रजानां दचतुकः ।। २१३ २१४ १९५ ।

·. २६० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५२ । खनामलान्छने तस्मिन्सोऽनङ्गप्रभया तया । सह दिव्यसुसस्तस्थौ ततो हरिवरो नृपः ।। साप्यनङ्गप्रभा तत्रैवासीत्तदनुरागिणी । विस्मृत्य स्खं प्रभावं तं सर्व शापविमोहिता ॥ २१६ अनान्तरे स तत्राद्रौ जीवदत्तो न केवलम् । प्रबुद्धो नैक्षतानगप्रभां यावत्स्वमप्यसिम् ॥ २१७ क सानङ्गप्रभा कष्टं क स सङ्गोऽपि किं नु तम् । हृत्वा गता सा किंवा तौ नीतौ द्वावपि केनचित्।।२१८ इत्युद्धान्तो बहून्कुर्वन्वितर्कान्स दिनत्रयम् । गिरिं तं विचिनोति स्म दह्यमानः स्मराग्निना ।। २१९ ततोऽवतीर्य चिन्वानो वनानि दिवसान्दश । स पभ्राम न चापश्यत्तस्याः पादमपि कचित् ॥ २२० हा दुर्जनविधे कृच्छ्रात्सा दत्तापि कथं त्वया । खड्गसिद्ध्या सह हृता प्रियानङ्गप्रभा मम ॥ २२१ इत्याक्रन्दनिराहारो भ्रमन्नेकमवाप्तवान् । ग्रामं तत्र विवेशैकमाढ्यं द्विजगृहं च सः॥ २२२ गृहिणी तत्र सुभगा सुवस्त्रा चोपवेश्य तम् । आसने प्रियदत्ताख्या स्वचेटीः शीघ्रमादिशत् ।। २२३ त्वरितं जीवदत्तस्य पादौ क्षालयतास्य हि । निराहारस्य विरहादिनमद्य त्रयोदशम् ॥ २२४ तच्छ्रुत्वा विस्मितो जीवदत्तोऽन्तर्विममर्श सः । इहानगप्रभा प्राप्ता किं किमेपाथ योगिनी ॥ २२५ इति ध्यायन्धौतपादो भुक्ततद्दत्तभोजनः । प्रणतः प्रियदत्ता तामत्या. पृच्छति स्म सः ।। २२६ एकं भूहि कथं वेत्सि महत्तान्तमनिन्दिते । द्वितीयं चापि कथय प्रियासगौ क मे गतौ ।। २२७ तच्छ्रुत्वा तमवोचत्सा प्रियदत्ता पतिव्रता । भर्तुरन्यो न मे चित्ते स्वप्नेऽपि कुरुते पदम् ।। २२८ पुत्रभ्रातृसमानन्यान्पश्यामि पुरुपानहम् । न च मेऽनर्चितो याति कदाचिदतिथिहात् ।। २२९ तत्प्रभावेण जानामि भूतं भव्यं च भावि च । सा चानगप्रभा नीता राज्ञा हरिवरेण ते ॥ २३० सुप्ते त्वयि विधेर्योगात्तन्मार्गागामिना तदा । गीताकृष्टोपयातेन स्वनामपुरवासिना ॥ २३१ सा च शक्या न ते प्राप्तुं स हि राजा महाबलः । सा पुनस्तमपि त्यक्त्वा कुलटान्यत्र यास्यति ।। २३२ खड्गं च देवी प्रादात्ते तत्प्रात्यै तद्विधाय सः । तस्यां हृतायां दिव्यत्वाद्देव्या एवान्तिकं गतः ॥ २३३ किं च देव्यैव तेऽनङ्गप्रभाशापोपवर्णने । स्वप्ने भावि यदादिष्टं तत्कथं विस्मृतं तव ।। २३४ तदेप भवितव्येऽर्थे व्यामोहस्ते पृथैव कः । पापानुवन्धं मुञ्चैनं भूयोभूयोऽतिदुःखदम् ।। २३५ किं वाधुना तव तया पापयान्यानुरक्तया । मानुपीभूतया भ्रातस्त्वद्रोहभ्रष्टविद्यया ॥ इत्युक्तः स तया साध्व्या त्यक्तानङ्गप्रभास्पृहः । तच्चापलविरक्तामा जीवदत्तो जगाद ताम् ॥ २३७ शान्तस्त्वद्वचसा मोहः सत्येनाम्बामुना मम । कामं न श्रेयसे कस्य संगमः पुण्यकर्मभिः ।। २३८ पूर्वपापवशादेतदुःखमापतितं मम । तत्क्षालनाय यास्यामि तीर्थात्युज्झितमत्सरः ॥ को मेऽनङ्गप्रभाहेतोवैरणार्थः परैः सह । जितक्रोधेन सर्व हि जगदेतद्विजीयते ॥ इति यावत्स वक्त्यत्र तावत्तस्याः पतिर्गृहे । आययौ प्रियदत्ताया धार्मिकोऽतिथिवत्सलः ॥ २४१ कृतातिथ्येन तेनापि त्याजितो दुःसमत्र सः । विश्रम्य तीर्थयात्रायै प्रायादापृच्छय तावुभौ ।। २४२ ततः क्रमेण सर्वाणि पृथ्व्यां तीर्थानि सोऽभ्रमत् । विसोढानेककान्तारकष्टो मूलफलाशनः ।। २४३ भ्रान्ततीर्थश्च तामेव स ययौ विन्ध्यवासिनीम् । तत्र तेपे तपस्तीनं निलहार कुशास्तरे ॥ २४४ तपस्तुष्टा च सा साक्षादुवाचैवं तमम्बिका । उत्तिष्ठ पुत्र यूयं हि चत्वारो मामका गणाः ॥ पञ्चमूलचतुर्वक्रमहोदरमुसाखयः । त्वं चतुर्थश्च विकटवदनाख्यः क्रमोत्तमः ॥ २४६ ते यूयं जातु गङ्गाया विहर्तु पुलिनं गताः । तत्र स्नान्ती च युष्मामिदृष्टैका मुनिकन्यका ॥ चापलेरोति कपिलजटाख्यस्य मुनेः सुता । प्राय॑ते स्म च सर्वैः सा भवद्भिर्मदनातुरैः॥ २४८ कन्याहमपयातेति तयोक्ते ते त्रयोऽपरे । तूष्णीमासंस्त्वया सा तु हठाद्वाहावगृह्यत ।। फन्दति स्म च सा तात तात त्रायस्व मामिति । तच्छ्रुत्वा निकटस्थोऽत्र स ऋद्धो मुनिरागमत् ।। २५० • तं दृष्ट्वा सा त्वया मुक्ता ततो युष्मान्शशाप सः । मनुष्ययोनि पापिष्ठाः सर्वे यातेति तत्क्षणात् ।। २५१ प्रार्थितः सोऽथ शापान्तमेवं वो मुनिरभ्यधान् । यदानगप्रभा राजसुता युप्माभिरथिता ।। २५२ गता वैद्याधरं लोकं मोक्ष्याश्वामी तदा त्रयः । त्वं तु विद्याधरीभूतां प्राप्यैतां हारयिष्यसि । २५३ -२३९ २४० २४९ ·२५७ तरङ्गः२] अलंकारवतीलम्बकः ९। २६१ ततः प्राप्तासि विकटवदन व्यसनं महत् । चिराच देवीमाराध्य शापादस्माद्विमोक्ष्यसे । २५४ त्वयास्याश्चापलेखाया हस्तस्पर्शो यतः कृतः । परदारापहारोत्थं पापमस्ति च ते बहु ।। २५५ इति ये मद्गणा यूयं शप्तास्तेन महर्पिणा । तेऽथ जाताः स्थ चत्वारः प्रवीरा दक्षिणापथे ।। २५६ पञ्चपट्टिकभाषाज्ञौ यौ तौ खड्गधरश्च यः । सखायस्ते त्रयस्त्वं च चतुर्थो जीवदत्तकः ।। ते च त्रयोऽनङ्गरतौ प्रयातायां निजं पदम् । इहागत्यैव निर्मुक्ता मत्प्रसादेन शापतः ।। २५८ त्वया चाराधितास्म्यद्य जातः शापक्षयश्च ते । तदाग्नेयीं गृहीत्वेमा धारणां स्वतनुं त्यज ।। २५९ अष्टजन्मोपभोग्यं च पातकं तत्सकृद्दह । इत्युक्त्वा धारणां दत्त्वा देवी तस्य तिरोदधे ।। २६० स मर्यदेहं पापं च दुग्ध्वा धारणया तया । जीवदत्तश्विराच्छापमुक्तो जज्ञे गणोत्तमः ।। २६१ देवानामप्यहो येन पापेन क्लेश ईदृशः । परस्त्रीसंगमोत्थेन हान्येषां तेन का गतिः ॥ २६२ तावच तत्र सानङ्गप्रभा हरिवरे पुरे । राज्ञो हरिवरस्यान्तःपुराणां प्राप मुख्यताम् ।। २६३ स च राजा तदेकाप्रमनास्तस्थौ दिवानिशम् । स्वमत्रिणि सुमत्राख्ये न्यस्तराज्यमहाभरः ।। २६४ एकदा तस्य राज्ञश्व निकटं मध्यदेशतः । आगालब्धवरो नाम नाट्याचार्योऽन नूतनः ।। २६५ स दृष्टकौशलस्तेन भूभृता वाद्यनाट्ययोः । संमान्यान्तःपुरस्त्रीणां नाट्याचार्यों व्यधीयत ।। २६६ तेनानगमभा नृत्ते प्रकर्ष प्रापिता तथा । नृत्यन्त्यपि सपत्नीनां स्पृहणीयाभवद्यथा ॥ २६७ सहवासाच तस्याथ नृत्तशिक्षारसादपि । नाट्याचार्यस्य सानङ्गप्रभाभूदनुरागिणी ॥ २६८ तस्याश्च रूपनृत्ताभ्यामाकृष्टः स शनैरहो । नाट्याचार्योऽपि कामेन क्रिमप्यन्यदनृत्यत । २६९ विजने चैकदानङ्गप्रभा सा नाट्यवेश्मनि । प्रसह्य नाट्याचार्य तमुपागाद्रतलालसा ।। २७० सुरतान्ते च सात्यन्तसानुरागा जगाद तम् । त्वया विनाकृता नाहं स्थातुं शक्ष्याम्यपि क्षणम् ॥ २७१ राजा हरिवरश्चैतगुवा नैव क्षमिष्यते । तदेह्यन्यन्न गच्छावो यन्न राजा न बुध्यते ॥ २७२ अस्ति हेमहयोष्ट्रादि धनं तव च भूभृता । नाट्यतुष्टेन यद्दत्तमस्ति चाभरणं मम ॥ २७३ तत्तत्र त्वरितं यामः स्थास्यामो यत्र निर्भयाः। एतत्स तदचो हृष्टो नाट्याचार्योऽन्वमन्यत ।। २७४ ततः पुरुपवेष सा कृत्वानगप्रभा ययौ । नाट्याचार्यगृहं चेट्या सह सुस्निग्धयैकया ।। २७५ ततस्तदैव तेनोष्ट्रपृष्ठाप्तिधनर्द्धिना। साकं सा तुरगारूढा प्रायान्नाट्योपदेशिना । २७६ सादौ वैद्याधरी लक्ष्मी त्यक्त्वा राजश्रियं पुनः । शिनिये चारणार्द्ध सा धिक् स्त्रीणां चपलं मनः ॥ २७७ गत्वा च नाट्याचार्येण तेनानगमभा सह । दूरं सा नगरं प्राप वियोगपुरसंज्ञकम् ।। तन्न तत्सहिता तस्थौ सुसं सा सोऽपि लब्धया । तया लब्धवराख्यां स्वां सत्यां मेने नटाग्रणीः ॥ २७९ तावच तां गतां कापि युद्धानगप्रभां प्रियाम् । राजा हरिवरः सोऽभूदेहत्यागोन्मुखः शुचा । ततः सुमत्रो मत्री तमुवाचाश्वासयन्नृपम् । देव किं यन्न वेत्सि त्वं पर्यालोचय तत्स्वयम् ।। २८१ सङ्ग विद्याधरं त्यक्त्वा पतिं त्वां दृष्टमेव था। उपाश्रिता कथं तस्याः स्थैर्य स्यात्त्वय्यपि प्रभो॥ २८२ लघु कंचिद्गृहीत्वा सा गता सद्वस्तुनिःस्पृहा । तृणरत्नशलाकेव तृणदृश्यनुरागतः ।। २८३ नाट्याचार्येण सा नूनं नीता स हि न दृश्यते । संगीतकगृहे प्रातस्तौ स्थिताविति च श्रुतम् ।। २८४ तदेव वद कस्तस्यां जानतोऽपि तवाग्रहः । विलासिनी हि सर्वस्य संध्येव क्षणरागिणी ॥ इत्युक्तो मत्रिणा सोऽथ विचारपतितो नृपः । अचिन्तयदहो सत्यमुक्तं मे सुधियामुना । २८६ पर्यन्तविरसा कष्टा प्रतिक्षणविवर्तिनी । भवस्थितिरिवानित्यसंबन्धा हि विलासिनी ॥ २८७ पतितं मजयन्तीपु दर्शितोत्कलिकासु च । प्राज्ञः पतत्यगाधासु न स्त्रीषु च नदीपु च ।। व्यसनेषु निरुद्वेगा विभवेष्वप्यगर्विताः। कार्यप्वकातरा ये च ते धीरास्तैर्जितं जगत् ।। २८९ इत्यालोच्य शुचं त्यक्त्वा मत्रिणो वचनेन सः । खदारेष्वेव संतोपं राजा हरिवरो व्यधात् ।। २९० साप्यनङ्गप्रभा तन्त्र वियोगपुरनामनि । नाट्याचार्ययुता तावत्कंचित्कालं स्थिता पुरे ॥ २९१ तात्तत्रापि संजझे नाट्याचार्यस्य दैवतः । यूना सुदर्शनारयेन द्यूतकारेण संगतिः ।। २९२ - २८० २८५ २८८ ·२६२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरतः ५२। तेन घूतहताशेषधनोऽनङ्गप्रभामतः । कृतः सुदर्शनेनात्र नाट्याचार्योऽचिरेण सः ।। २९३ तद्रोपादिव निःश्रीकं त्यक्त्वानाप्रभाथ तम् । सा सुदर्शनमेवैतं प्रसह्याशिंश्रियत्पतिम् ।। २९४ नष्टदारधनः सोऽथ नाट्याचार्योऽप्रतिश्रयः । वैराग्यात्तपसे बद्धजटो गगातटं ययौ ।। २९५ सा त्वनङ्गप्रभा तेन द्यूतकारेण संगता । सुदर्शनेन तत्रैव तस्थौ नवनवप्रिया ।। २९६ एकदा च पतिस्तस्यास्तस्करैः स सुदर्शनः । मुपिताशेपसर्वस्वः प्रविश्य रजनी कृतः ॥ २९७ ततस्तां द्रविणाभावाद्दुःस्थितामनुतापिनीम् । दृष्ट्वा सुदर्शनोऽनङ्गप्रभामिदमुवाच सः ॥ २९८ हिरण्यगुप्तनामा यः सुहृन्मेऽस्ति महाधनः । तत्सकाशादणं कंचिदेह्यद्य मृगयामहे ।। २९९ इत्युक्त्वा दैवहतधीः स गत्वैव तया सह । ऋणं हिरण्यगुप्तं तं वणिमुख्यमयाचत ।। स चानगप्रभां दृष्ट्वा वणिक्सापि च तं तदा । अन्योन्यसामिलापौ तौ वभूवतुरुभावपि ।। उवाच चैवं स वणिक्तं सुदर्शनमादरात् । प्रातर्दास्ये हिरण्यं वामद्येहैव तु भुज्यताम् ।। ३०२ तन्मृत्वान्यादृशं भावमुपलक्ष्य तयोर्द्वयोः । सुदर्शनोऽनवीन्नाहं भोजनेऽद्य पटुः स्थितः ॥ पणिपतिस्ततोऽवादीत्तर्हि त्वद्वनिता ससे । भुक्तां प्रथममस्माकमेपा हि गृहमागता ।। ३०४ इत्युक्तस्तेन तूष्णीं स बभूव कितवोऽपि सन् । स चानगप्रभायुक्तो ययावभ्यन्तरं वणिक् ।। तत्र चक्रे तया साकं पानाहारादिनिर्वृतिम् । अतर्कितोपनतया लसन्मदविलासया ॥ ३०६ सुदर्शनः स तस्याश्च निर्गमं प्रतिपालयन् । वहिः स्थितः संस्तमृत्यैरूचे तत्प्रेरितैस्ततः ।। ३०७ भुक्त्वा गृहं गता सा ते निर्यान्ती न त्वयेक्षिता । तत्त्वया किमिहाद्यापि क्रियते गम्यतामिति ॥ ३०८ सान्तः स्थिता न निर्याता न यास्यामीति स ध्रुवन् । दत्त्वा पादप्रहरांस्तैस्तमृत्यैर्निरकाल्यत ।। ३०९ ततः सुदर्शनो गत्वा दुःखितः स व्यचिन्तयत् । कथं मे वणिजा दारा मित्रेणाप्यमुना हृताः ॥ ३१० इहैवोपनतं वा मे स्वपापफलमीदृशम् । यन्मया कृतमन्यस्य तदन्येन कृतं मम ॥ ३११ कुष्यामि किं तदन्यस्मै कोपार्ह तत्स्वकर्म मे । तच्छिनधि न येन स्यात्युनर्मम पराभवः । ३१२ इत्यालोच्य क्रुधं त्यक्त्वा गत्वा बदरिकाश्रमम् । धूतकारस्तदा तत्र भवच्छेदि व्यधात्तपः ॥ ३१३ सा च रूपाधिकं प्राप्य प्रियं तं वणिज पतिम् । रेमेऽनद्गप्रभा भृङ्गी पुष्पात्पुष्पमिवागता॥ ३१४ क्रमेण तस्य सा चाभूणिजो विपुलश्रियः । स्वामिनी सानुरागस्य प्राणेष्वपि धनेष्वपि ।। ३१५ राजात्र वीरवाहुश्च तत्रस्थामेकसुन्दरीम् । वुवापि धर्ममर्यादां रक्षत्रैव जहार ताम् ॥ दिनैश्च तव्ययैः सोऽभूणिगल्पीभवद्धनः । म्लायति श्रीः कुलस्रीव गृहे बन्धक्यधिष्ठिते ।। ३१७ ततः सुवर्णभूम्याख्यं द्वीपं संभृतभाण्डकः । हिरण्यगुप्तः स वणिकप्रस्थितोऽभूद्वणिज्यया ॥ ३१८ वियोगभीत्या चादाय तामनङ्गप्रभां सह । व्रजन्पथि क्रमात्प्राप स सागरपुरं पुरम् ॥ ३१९ तत्र सागरवीराख्यो वास्तव्यो धीवराधिपः । नगरेऽम्भोधिनिकटे तस्यैको मिलितोऽभवत् ।। ३२० तेनाब्धिजीविना साकं सोऽय गत्वाम्बुधेस्तटम् । तहौकितं यानपात्रमारुरोह प्रियाससः ॥ ३२१ ततोऽन्धौ यानपात्रेण तेन यावत्प्रयाति सः । व्यनः सागरवीरेण दिनानि कतिचिद्वणिक् ।। ३२२ एकस्मिन्दिवसे तावज्ज्वलद्विाद्विलोचनः । उग्रः संहारभयदः कालमेघः समाययौ ॥ ३२३ स्वस्थूलवर्पधारेण वायुना बलिना हतम् । ततो मजितुमारेभे यानपात्रं तदुर्मिषु ।। ३२४ मुक्काक्रन्दे परिजने मनोरय इव स्वके । मज्यमाने प्रवणे कक्ष्यावद्धोत्तरीयकः ।। ३२५ वणिग्घिरण्यगुप्तः सोऽदृष्ट्वानगप्रभामुखम् । हा प्रिये क त्वमित्युक्त्वा चिक्षेपालानमम्वुधौ ॥ "३२६ गत्वा च वाहुविक्षेपात्कांचित्प्राप स दैवतः । वणिक्प्रवणीमेकां तां चालम्ब्याउरोह सः ।। ३२७ साप्यनङ्गप्रभा रज्ज्वा बद्धे फलहकोत्करे । तेन सागरवीरेण झगित्सेवाध्यरोप्यत ।। ३२८ स्वयं चारुस तत्रैव भीतामाश्वासयन्स ताम् । प्लवमानो ययावधौ वाहुभ्यां वारि विक्षिपन् । ३२९ क्षणात्प्रवणे भने नष्टाभ्रमभवनमः । साधोः प्रमान्तकोपस्य तुल्योऽभूत्तिमितोऽम्युधिः ॥ ३३० स चारूढः प्रवहणं पधाहेनानिलेरितम् । हिरण्यगुमः प्रापाब्धेः फूलं दैवावणिक्ततः ।। ३३१ ·। तरङ्गः २] अलंकारवतीलम्बकः ९. २६३ अवतीर्य तटे सोऽथ प्रियाविरहदुःखितः । अशक्यप्रतिकारं च मत्वा विधिविचेष्टितम् ॥ ३३२ गत्वा शनैः स्वनगर बद्धा धीराशयो धृतिम् । हिरण्यगुप्तो भूयोऽर्थानुपाास्त सुनिर्वृतः ३३३ सा स्वनङ्गप्रभैकाहाचित्रं फलहकस्थिता । तेन सागरवीरेण प्रापिताम्भोनिधेस्तटम् ।। ३३४ तत्राश्वास्य च नीताभूद्धीवरेन्द्रेण तेन सा । तत्सागरपुरं नाम नगरं भवनं निजम् ॥ ३३५ तत्र राजसमश्रीकं वीरं प्राणप्रदायिनम् । सुयौवनं सुरूपं च विचिन्त्याज्ञाविधायिनम् ।। ३३६ तमेव चक्रे सानङ्गप्रभा दाशपति पतिम् । न स्त्री चलितचारित्रा निम्नोन्नतमवेक्षते ॥ ३३७ ततः कैवर्तपतिना तेन साकमुवास सा । तद्वेश्मन्युपभुजाना तत्समृद्धि तदर्पिताम् ॥ ३३८ एकदा सात्र हाग्रादपश्यद्रथ्यया तया। यान्तं विजयवर्माख्यं भव्यं क्षत्रियपुत्रकम् ॥ रूपलुब्धावतीव तमुपेत्य जगाद सा । दर्शनाकृष्टचित्तां मां भज प्रणयिनीमिति ॥ ३४० स चामिनन्द्य हृष्टस्तामाकाशपतितामिव । गृहीत्वा च जगाम स्वं गृहं त्रैलोक्यसुन्दरीम् ॥ ३४१ सोऽथ सागरवीरस्तां बुवा कापि गतां प्रियाम् । त्यक्त्वा सर्व तनुं त्यक्ष्यंस्तपसा सुरनिम्नगाम् ॥ ३४२ यदगात्तत्कथं मा भूदुःसं तस्य तथाविधम् । क दाशत्वं क्व तादृश्या विद्याधर्या हि संगमः ॥ ३४३ सा चानणप्रभा तेन समं विजयवर्मणा । तस्थौ तत्रैव नगरे यथासुसमनर्गला ।। ३४४ ततः कदाचित्तत्रत्यः समारूढकरेणुकः । राजा सागरवर्माख्यो निरगामितुं पुरम् ।। ३४५ खनामसंज्ञं स्वकृतं स पश्यंस्तत्पुरं नृपः । तेनाययौ पथा यत्र गृहं विजयवर्मणः ॥ ३४६ बुद्धा च नृपमायान्तं तदर्शनकुतूहलात् । आरुरोहात्र सानङ्गप्रभा हऱ्यातलं तदा ॥ ३४७ दृष्ट्वैव सा तं राजानं तथाभूत्तद्वशा यथा । हठाद्राजकरेणुस्थं हस्त्यारोहमभापत ।। ३४८ भो हत्यारोह नैवाहमारूढा जातु हस्तिनम् । तदारोहय मामत्र वीक्षे तावत्कियत्सुखम् ॥ ३४९ तच्छुत्वाधोरणे तस्मिन्राजाननविलोकिनि । राजा ददर्श तामिन्दोर्दिवः कान्तिमिव च्युताम् ।। ३५० पिर्वश्च तामतृप्तेन चकोर इव चक्षुपा । नृपस्तत्प्राप्तिबद्धाशो हस्त्यारोहमुवाच सः ॥ ३५१ नीत्वा करेणुं निकटं पूरयास्या मनोरथम् । आरोपयेन्दुवदनामेतामत्राविलम्बितम् ॥ ३५२ इति राज्ञोदिते तेन हत्यारोहेण ढौकिता । अधस्तात्तस्य हर्म्यस्य तत्क्षणं सा करेणुका ।। ३५३ दृष्ट्वा तां निकटप्राप्तां राज्ञः सागरवर्मणः । उत्सङ्गे तस्य सानङ्गप्रभात्मानमपातयत् ॥ कादौ स भर्तृ विद्वेपः कैपा भर्तृष्वतृप्तता । हा तस्याः पितृशापेन दर्शितोऽतिविपर्ययः ॥ ३५५ निपातभीतेव च सा कण्ठे तं नृपमग्रहीत् । तत्स्पर्शामृतसिक्ताङ्गः सोऽपि प्राप परां मुदम् ।। युक्त्या समर्पितात्मानं परिचुम्बनलालसाम् । तां स राजा गृहीत्वैव जगामाशु स्वमन्दिरम् ॥ ३५७ तत्र तामुक्तवृत्तान्तां तदैव द्युचरागनाम् । स चकार महादेवीं प्रवेश्यान्त पुरे नृपः ।। ३५८ बुद्धा राजहतामेतामेत्य क्षत्रमिवाथ सः । बहिर्विजयवर्मान राजभृत्यानयोधयत् ॥ ३५९ 'युद्धे च तत्र तत्याज शरीरमपराङ्मुखः । न शूरा विपहन्ते हि स्त्रीनिमित्तं पराभवम् ।। किमेतया वराक्या ते भजामानेहि नन्दनम् । इतीव च सुरखीभिः स नीतोऽभूत्सुरालयम् ॥ ३६१ साप्यनम्नप्रभा तस्मिन्राज्ञि सागरवर्मणि । नदीव सागरे स्थैर्य बवन्धानन्यगामिनी ॥ भवितव्यवलान्मेने तेन पत्या कृतार्थताम् । सोऽपि जन्मफलं प्राप्तं तयामन्यत भार्यया ॥ ३६३ दिनैश्च तस्य राज्ञी सा राज्ञः सागरवर्मणः । दधेऽनङ्गप्रभा गर्भ काले च सुपुवे सुतम् ॥ ३६४ नाम्ना समुद्रवर्माणं तं स राजा पिता शिशुम् । चकार विहितोदारपुत्रजन्ममहोत्सवः ।। क्रमाच धृद्धिमायातं सगुणं प्राप्तयौवनम् । यौवराज्येऽभ्यपिञ्चत्तं सुतं स भुजशालिनम् ।। ३६६ विवाहहतोस्तस्याथ सूनोः समरवर्मणः । राज्ञः कमलवत्याख्यां सुतामाहरति स्म सः ।। कृतोद्वाहाय तस्मै च पुत्रायावर्जितो गुणैः । समुद्रवर्मणे राज्यं निजं प्रादात्स भूपतिः ।। ३६८ सोऽपि प्राप्यैव तदाज्यमोजस्वी क्षत्रधर्मवित् । समुद्रवर्मा पितरं प्रणतस्तं व्यजिज्ञपत् ।। अनुजानीहि मां तात दिशो जेतुं प्रजाम्यहम् । अजिगीपुः पतिर्भूमेनिन्द्यः शीव इव स्त्रियाः ।। ३७० . ३६९ ·२६४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५०॥ धा कीर्तिकरी सा च लक्ष्मीरिह महीभुजाम् । या जित्वा परराष्ट्राणि निजवाहुवलार्जिता ॥ ३७१ किं तेपां तात राजत्वं क्षुद्राणाममिभूतये । स्वप्रजामेव सादन्ति मार्जारा इव लोलुपाः ।। ३७२ इत्यूचिवान्स तेनोचे पित्रा सागरवर्मणा । नूतनं पुत्र राज्यं ते तत्तावत्त्वं प्रसाधय ।। ३७३ नास्त्यपुण्यमकीर्तिर्वा प्रजा धर्मेण शासतः । अनवेक्ष्य च शक्ति स्वां युक्तो राज्ञां न विग्रहः ।। ३७४ वत्स यद्यपि शूरस्त्वं सैन्यमस्ति च ते बहु । तथापि नैव विश्वासो जयश्रीश्चपला रणे । ३७५ इत्यादि पित्रा प्रोक्तोऽपि तमनुज्ञाप्य यत्नतः । समुद्रवर्मा स ययौ तेजस्वी दिग्जिगीपया । ३७६ क्रमेण च दिशो जित्वा स्थापयित्वा वशे नृपान् । प्राप्तहस्त्यश्वहेमादिराययौ नगरं निजम् ।। ३७७ तत्र पित्रोर्महारत्नैर्नानादेशोद्भवैश्च सः । चरणौ पूजयामास प्रणतः परितुष्टयोः ।। ३७८ तदाज्ञया च प्रददौ ब्राह्मणेभ्यो महायशाः । महादानानि हस्त्यश्वहेमरत्नमयानि सः ॥ ३७९ ततो वसु तथार्थिभ्यो भृत्येभ्यश्च ववर्प सः । एको दरिद्रशब्दोऽत्र यथाभूदर्थवर्जितः ।। ३८० तदृष्ट्वा पुत्रमाहात्म्यमात्मनः कृतकृत्यताम् । राजा सागरवर्मा स मेनेऽनङ्गप्रभायुतः ॥ ३८१ उत्सवेन च नीत्वा तान्यहानि नृपतिः स तम् । पुत्रं समुद्रवर्माणमवोचन्मत्रिसंनिधौ । ३८२ यन्मया पुत्र कर्तव्यं कृतं तदिह जन्मनि । भुक्तं राज्यसुसं दृष्टः परेभ्यो न पराभवः ।। ३८३ दृष्टस्त्वं चात्तसाम्राज्यः किमन्यत्प्राप्यमस्ति मे । तदाश्रयाम्यहं तीर्थ यावन्मे ध्रियते तनुः ।। ३८४ विनश्वरे शरीरेऽस्मिन्किमद्यापि गृहे तव । इतीवैपा जरा पश्य कर्णमूले ब्रवीति मे ॥ ३८५ इत्युक्त्वा स सुतेऽनिच्छत्यपि तस्मिन्नृपः कृती । ययौ सागरवर्माथ प्रयागं प्रियया सह ।। ३८६ तमनुव्रज्य पितरं स चागत्य निजं पुरम् । समुद्रवर्मा वं राज्यं यथाविधि शशास तत् ॥ ३८७ राजा सागरवापि सोऽनङ्गप्रभया युतः । प्रयागे तपसा देवं वृपध्वजमतोपयत् ॥ ३८८ स स्वप्ने तमुवाचैवं त्रिपुरारिर्निशाक्षये । तुष्टोऽस्मि ते सभार्यस्य तपसा तदिदं शृणु ॥ ३८९ एपानगप्रभा त्वं च युवां विद्याधरावुभौ । शापक्षयानिज लोकं प्रातः पुत्र गमिप्यथः ।। ३९० तच्छ्रुत्वा स प्रबुबुधे राजानङ्गप्रभा च सा । तद्वदालोकितस्वप्ता तच्चान्योन्यमथोचतुः ।। ३९१ ततश्च नृपति तं सा हृष्टानङ्गप्रभाभ्यधात् । आर्यपुत्र मयां जातिः कृत्स्नालीया स्मृताधुना ॥ ३९२ अहं विद्याधरेन्द्रस्य समरस्यात्मसंभवा । एपानगप्रभा नाम पुरे वीरपुरामिधे ।। ३९३ पिटशापादिहागय विद्याभ्रंशेन मानुषी । भूत्वा विद्याधरीभावं साहं व्यस्मरमात्मनः॥ ३९४ इदानीं च प्रबुद्धाहमिति यावच्च वक्ति सा । तावत्सोऽवततारान समरस्तत्पिता दिवः ।। ३९५ नमस्कृत. स तेनान राज्ञा सागरवर्मणा । उवाच पादपतितां तामनगप्रभां सुताम् ।। ३९६ एहि पुत्रि गृहाणैता विद्याः शापः स ते गतः । त्वयाष्टजन्मदुःसं हि भुक्तमेकत्र जन्मनि ।। ३९७ इत्युक्त्वोत्सङ्गमारोप्य विद्यास्तस्यै पुनर्ददौ । ततः सागरवर्माणं राजानं तमभापत ॥ ३९८ भवान्विद्याधराधीशो मदनप्रभसंज्ञकः । अहं च समरो नाम सुतानङ्गप्रभा मम ॥ ३९९ प्रदेया पूर्वमेपा च वरैस्तैस्तैरयाच्यत । न च तेषां कमप्यैच्छद्भर्तारं रूपगर्विता ॥ ततस्तुल्यगुणेनैपा त्वयात्युत्केन याचिता । विधियोगाच न तदा त्वमप्यङ्गीकृतोऽनया ॥ मर्त्यलोकागमायास्यास्तेन शापमदामहम् । भूयान्मे मर्त्यलोकेऽपि भार्येयमिति रागिणा ।। संकल्प्य हृदये ध्यात्वा वरदं गिरिजापतिम् । योगेन वा तनुस्त्यक्ता ततो वैद्याधरी त्वया ॥ ४०३ ततस्त्वं मानुपो जातो जाता भार्या तवाप्यसौ । आगच्छतमिदानी स्वं लोकं युक्तौ युवां मिथः ॥ ४०४ इति समरेण स उक्तः स्मृतजातिस्तां तनुं प्रयागजले । मुक्त्वा सागरवर्मा वभूव मदनप्रमः सद्यः ।। सा पुनरधिगतविद्या दीप्तानङ्गप्रभापि तेनैव । देहेनान्येव वभौ जाता विद्याधरी झगिति ॥ ४०६ ४०१ ४०२ ·४०७ तरङ्गः ३1] अलंकारवतीलम्बकः ९। सानन्दोमदनप्रभः स च ततः सा चाप्यनगप्रभा दिव्यान्योन्यवपुर्विलोकनलसट्टाढानुरागावुभौ । स श्रीमान्समरश्च सेचरपतिः सर्वे समुत्पत्य खं जग्मुर्वीरपुरं सहैव किल ते वैद्याधरं तत्पुरम् ।। स तत्र समरो यथाविधि सुतामनङ्गप्रभां तदैव मदनप्रभचरभूभृते तां ददौ । स च क्षपितशापया सममथैतया प्रीतया जगाम मदनप्रभः स्वपुरमन चासीत्सुखम् ॥ इत्थं स्वदुर्नयविपाकवशेन दिव्याः शापच्युता घवतरन्ति मनुष्यलोके । भुक्त्वा फलं तदुचितं च निजां गतिं ते पूजितेन सुकृतेन पुनः प्रयान्ति ॥ इति स कथां नरवाहनदत्तः सचिवान्निगम्य गोमुखतः । सालंकारवतीकस्तुतोप चक्रे ततश्च दिनहात्यम् ॥ इति महाकविश्नीसोमदेवभट्टविरचित कथासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । ४०८ १ २ ४ ५ ६ ८ १० तृतीयस्तरङ्गः। ततोऽन्येशुरलंकारवतीपार्कस्थित ससा । नरवाहनदत्तं तं मरुभूतिय॑जिज्ञपत् ॥ पश्य पश्य वराकोऽयं देव कार्पटिकस्तव । चर्मखण्डैकवसनो जटालः कृशधूसरः॥ सिंहद्वाराद्दिवारानं शीते वाप्यातपेऽपि वा । न चलत्येव तन्नास्य किमद्यापि प्रसीदसि ॥ काले दत्तं वरं हल्पमकाले यहुनापि किम् । तद्यावन्नियते नैप तावदस्य कृपां कुरु ॥ तच्छुत्ला गोमुखोऽवादीत्साधूक्तं मरुभूतिना । किं पुनर्नापराधोऽस्ति तव देवात्र कश्चन ।। क्षयो यावन्न वृत्तो हि पापस्य परिपन्थिनः । तावदानप्रवृत्तोऽपि दातुं शक्नोति न प्रभुः ।। परिक्षीणे पुनः पापे वार्यमाणोऽपि यत्नतः । ईश्वरः प्रददात्येव कर्मायत्तमिदं किल ।। तथा च लक्षदत्तस्य राज्ञः कार्पटिकस्य च । लब्धदत्तस्य देवैतां कथामाख्यामि ते शृणु ॥ अभूलक्षपुरं नाम नगरं वसुधातले । तबासील्लक्षदत्ताख्यस्त्यागिनामग्रणीनूपः ॥ लक्षादूनं न दातुं स जानाति म किलार्थिने । संवभापे तु यं तस्मै ददौ लक्षाणि पञ्च सः ॥ तुतोप यस्मै स पुनर्निरियं चकार तम् । लक्षदत्त इति ख्यातं नाम तस्यात एव तत् ।। तस्यैको लब्धदत्ताख्यः सिंहद्वारे दिवानिशम् । तस्थौ कार्पदिकश्चर्मसण्डेककटिकपटः ।। स निवद्धजटः शीतवर्षे ग्रीष्मातपेऽपि वा । न चचाल ततः क्षिप्रं स राजा च ददर्श तम् ।। तथा तस्य चिरं तत्र तिष्ठतः केशवर्तिनः । न स राजा ददौ किचिद्दातापि सकपोऽपि सन् ।। अथैकदा स नृपतिर्जगामासेटकाटवीम् । स च तं लगुडं विभ्रदन्वकार्पटिको ययौ ।। तत्र तस्य ससैन्यस्य वाहनस्थस्य धन्विनः । व्याघ्रान्वराहान्हरिणान्याणवर्पण निघ्नतः ॥ अप्रतः पादचारी सन्स कार्पटिक एककः । जघान लगुडेनैव वराहान्हरिणावहून् ।। स दृष्ट्या विक्रमं तस्य चिनं शूरः कियानयम् । इति ध्यो स राजान्तर्न त्वस किंचिदप्यदात् ॥ छत्तासेवः स नगर स्वसुसायाविशन्नृपः । स च कार्पटिकस्तस्थौ सिंहद्वारे च पूर्ववत् ।। कदाचिदेकसीमान्तगोत्रजावजयाय सः । लक्षदत्तो ययौ राजा युद्धं चास्याभवन्महत् ।। तत्र युद्धे स तस्याने राज्ञः कार्पटिको बहून् । दृदसादिरदण्डामप्रहारैरवधीत्परान् ।। जितशत्रुः स राजा च निज प्रत्याययौ पुरम् । न च तस्मै ददौ किंचिदपि दृष्टपराक्रमः ।। एवं कार्पटिकस्यांत्र लब्धदत्तस्य तिष्ठतः । व्यतीयुः पञ्च वर्षाणि तस्य काष्ठेन जीवतः ।। पष्ठे प्रवृत्ते दृष्ट्वा तमेकदा दैवयोगतः । स राजा जातकरुणो लक्षदत्तो व्यचिन्तयत् ।। नाद्याप्यस्य मया दत्तं चिरलिष्टस्य किंचन । तयुक्त्या किंचिदेतस्मै दत्त्वा पश्याम्यहं न किम् ।। किं नामास्य पराकस्य मृत्तः पापक्षयो न वा । किं ददाति न वाद्यापि लक्ष्मीरस्य च दर्शनम् ।। १२ १३ १४ १५ १७ १८ १९ २१ २३ २४ ·३७ २६६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ५३ । इत्यालोच्य नृपः स्वैरं भाण्डागारं प्रविश्य सः । रत्नैर्भूतं मातुलुङ्ग समुद्कमिव व्यधात् ।। २७ चकार सर्वास्थानं च स विधाय वहिः सभाम् । तत्र च प्राविशन्सर्वे पौरसामन्तमत्रिणः ॥ तन्मध्ये च प्रविष्टं तं राजा कार्पटिकं स्वयम् । इतो निकंटमेहीति जगाद स्निग्धया गिरा ।। ततः कार्पटिकः श्रुत्वा लब्धदत्तः प्रहर्पवान् । अमे सविधमागत्य राज्ञस्तस्योपविष्टवान् ।। ३० ततस्तमवद्राजा ब्रूहि किंचित्सुभाषितम् । तदाकर्ण्य पपाठेतामार्या कार्पटिकोऽथ सः॥ ३१ पूरयति पूर्णमेपा तरङ्गिणीसंहतिः समुद्रमिव । लक्ष्मीरधनस्य पुनर्लोचनमार्गेऽपि नायाति ॥ श्रुत्वैतत्पाठयित्वा च भूयस्तुष्टः स भूपतिः । सद्रत्नपूर्ण तस्मै तन्मातुलुङ्गफलं ददौ ।। यस्य तुष्यति राजायं दारिद्यं तस्य कृन्तति । शोच्यः कार्पटिकस्त्वेप यमाहूयैवमादरात् ।। ३४ मातुलुङ्गमिदं दत्तं तुष्टेनानेन भूभृता ! कल्पवृक्षोऽप्यभव्यानां प्रायो याति पलाशताम् ॥ इति सर्वेऽपि तदृष्ट्वा तत्रास्थाने विपादिनः । अज्ञातपरमार्थत्वात्स्वैरमूचुः परस्परम् ।। स तु कार्पटिको मातुलुङ्गमादाय निर्ययौ । आययौ चाप्रतस्तस्य भिक्षुरेको विपीदतः ॥ स राजपन्दिनामा तद्दत्त्वा शाटकमग्रहीत् । तस्मात्कार्पटिकान्मातुलुङ्गं दृष्ट्वा मनोरमम् ॥ ३८ प्रविश्य च स भिक्षुस्तद्राज्ञे फलमढौकयत् । राजा च तत्परिज्ञाय श्रमणं पृच्छति स्म तम्॥ मातुलुङ्ग कुत इदं भदन्त भवतामिति । ततः कार्पटिकं सोऽस्मै तदातारं शशंस तम् ।। अथ राजा विषण्णश्च विस्मितश्च बभूव सः । अहो अद्यापि न क्षीणं पापं तस्येति चिन्तयन् ।। ४१ स्वीकृत्य मातुलुङ्गं तदुत्थायास्थानतः क्षणात् । चकार दिनकर्तव्यं लक्षदत्तः स भूपतिः ॥ ४२ सोऽपि कार्पटिको गत्वा सिंहद्वारे यथास्थितः । कृतभोजनपानादिरासीद्विक्रीतशाटकः॥ द्वितीयेऽहि स राजा च सर्वास्थानं तथैव तत् । विधे तन सर्वे च सपौराः प्राविशन्पुनः ।। . दृष्ट्वा कार्पटिकं तं च प्रविष्टं सोऽथ भूमिभृत् । तथैवाहूय पुनरप्युपावेशयदन्तिके ।। पाठयित्वा च भूयोऽपि तामेवायो प्रसादतः । गूढरत्नं ददौ तस्मै मातुलुङ्गं तदेव सः ।। ४६ अहो द्वितीये दिवसे तुष्टोऽस्यायं वृथा प्रभुः । किं तावदेतदित्यत्र सर्वे दध्युः सविस्मयाः॥ स च कार्पटिको विमो हस्ते कृत्वा तु तत्फलम् । राजप्रसादं सफलं मन्वानो निर्ययौ बहिः ।। तावत्तस्याययौ कोऽपि विषयाधिकृतोऽप्रतः । प्रविविक्षुस्तदास्थानं द्रष्टुकामो महीक्षितम् ।। स दृष्ट्वा मातुलुङ्गं तद्ववे कार्पटिकात्ततः । आददे शकुनापेक्षी दत्त्वास्मै वस्त्रयोर्युगम् ।। प्रविश्य च नृपास्थानं पादनम्रो नृपाय तत् । मातुलुङ्गं ददावादौ ततोऽन्यत्प्रामृतं निजम् ।। ५१ परिज्ञाय च तद्राज्ञा फलं स विषयाधिपः । कुत एतत्तवेत्युक्तोऽवोचत्कार्पटिकादिति ॥ अहो ददाति नाद्यापि लक्ष्मीस्तस्येह दर्शनम् । इत्यन्तश्चिन्तयन्सोऽथ राजाभूद्विमना भृशम् ।। उत्तस्थौ मातुलुङ्गं तद्गृहीत्वास्थानतश्च सः । सोऽथ कार्पटिको वस्त्रयुग्मं प्राप्यापणं ययौ । चक्रे भोजनपानादि विक्रीयैकं च शाटकम् । द्वितीयं च द्विधा कृत्वा वाससी द्वे व्यधत्त सः ।। ततस्तृतीयेऽपि दिने सर्वास्थानं स पार्थिवः । व्यधात्तथैव सर्वश्च प्रविवेश पुनर्जनः ।। तस्मै प्रविष्टाय च तन्मातुलुङ्गं तथैव सः । भूयोऽप्याहूय तामार्या पाठयित्वा नृपो ददौ ।। विस्मितेप्वय सर्वेपु सोपि कार्पटिको वहिः । गत्वा राजविलासिन्यै तदाद्वीजपूरकम् ।। सा तस्मै राजसंमानतरुवल्लीव जगमा । जातरूपं ददौ पुष्पमिवाप्रफलसूचकम् ।। सत्स विक्रीय तदहस्तस्थौ कार्पटिकः सुसम् । विलासिन्यपि सा राज्ञः प्रविवेशान्तिकं तदा ।। ६० तस्मै च स्थूलरम्यं तन्मातुलुङ्गमढौकयत् । सोऽपि तत्प्रत्यभिज्ञाय तां पप्रच्छ तदागमम् ॥ ततो जगाद सा दत्तमिदं कार्पटिकेन मे । तच्छ्रुत्वा स नृपो दध्यौ लक्ष्म्या सोऽद्यापि नेक्षितः ।। ६२ मन्दपुण्यो न यो वेत्ति मत्प्रसादमनिष्फलम् । मामेव चैतान्यायान्ति महारत्नान्यहो मुहुः ॥ 'इति ध्यात्वा गृहीत्या तत्स्थापयित्वा च रक्षितम् । मातुलुङ्गं स उत्थाय चक्रे भूपतिराह्निकम् ।। ४४ ४८ ४९ ५४ - । ६४ ·. ७२ ८२ तरगः ३] अलंकारवतीलम्बकः ९। २६७ चतुर्थेऽह्नि च सोऽकाद्रिाजास्थानं तथैव तत् । पूर्यते स्म च तत्सर्वैः सामन्तसचिवादिभिः॥ ततस्तत्र तमायातं भूयः कार्पटिकं नृपः । उपवेश्याग्रतः प्राग्वत्स तामार्यामपाठयत् ॥ ददौ च मातुलुङ्गं तत्तस्मै तच्च द्रुतोज्झितम् । तस्य हस्तासंप्राप्तं द्विधाभूत्पतितं भुवि ।। ६७ पिधानसंधिभग्नाच तस्माद्रनानि निर्ययुः । भासयन्ति तदास्थानं महार्याणि बहूनि च । तानि दृष्ट्वा वन्सर्वे परमार्थमजानताम् । व्यहं मृपा भ्रमोऽभून्नः प्रसादस्त्वीदृशः प्रभोः ।। ६९ एतच्छ्रुत्वाब्रवीद्राजा मया युक्त्यानया ह्ययम् । दर्शनं श्रीददायस्य किं न वेति परीक्षितः ॥ पापान्तश्च श्यहं नास्य प्राप्तः प्राप्तोऽस्य सोऽद्य तु । तेनैव दर्शनं लक्ष्म्या दत्तमेतस्य सांप्रतम् ।। इत्युक्त्वा तानि रत्नानि प्रामान्हस्त्यश्वकाञ्चनम् । दुत्त्या चकार सामन्तं स तं कार्पटिकं प्रभुः दत्तस्थौ च ततः स्नातुमास्थानात्संस्तुवजनात् । ययौ कार्पटिकः सोऽपि कृतार्थो वसतिं निजाम् ।। ७३ एवं यावन्न पापान्तो वृत्तस्तावन्न लभ्यते । प्रभुप्रसादो भृत्येन कृतैः कष्टशतैरपि ॥ इत्याख्याय कथामेतां मधिमुख्यः स गोमुखः । नरवाहनदत्तं तं जगाद स्वप्रभु पुनः॥ तद्देव जाने नैतस्य नूनं कार्पटिकस्य ते । वृत्तः पापक्षयोऽद्यापि येन नास्य प्रसीदसि ।। ७६ श्रुत्वैतद्गोमुखवचो हन्त साध्वित्युदीर्य च । तस्मै कार्पटिकाख्याय निजकार्पटिकाय सः॥ वत्सेश्वरसुतः सद्यः प्रददौ प्रामसंचयम् । हस्त्यश्चं हेमकोटिं च सद्वस्त्राभरणानि च ।। सदैव राजसदृशः सोऽभूत्कार्पटिकः कृती । कृतज्ञे सत्परीवारे प्रभौ सेवाफला कुतः ॥ ७९ एवं स्थितस्य तस्यात्र जातु सेवार्थमाययौ । नरवाहनदत्तस्य दाक्षिणात्यो युवा द्विजः ।। प्रलम्बबाहुनामा च स वीरस्तं व्यजिज्ञपत् । कीाकृष्टस्तवैषोऽहं पादौ देव समाश्रितः ॥ पदात्पदं च देवस्य पदातिर्न चलाम्यहम् । गजवाजिरथैर्भूमौ गच्छतो नाम्बरे पुनः ।। विद्याधरेन्द्रता यस्माच्छ्यते भाविनी प्रभोः । दिने दिने स्वर्णशतं दीयतां वृत्तये मम ॥ एवमुक्तवते तस्मै तत्किलोतुलतेजसे । नरवाहनदत्तस्तां ददौ वृत्तिं द्विजातये ॥ तत्प्रसङ्गाश्च वक्ति स्म गोमुखो देव सेवकाः । भवन्त्येवंविधा राज्ञां तथा च श्रूयतां कथा । अस्तीह विक्रमपुरं नाना पुरवरं महत् । तत्र विक्रमतुझाख्यो बभूव नृपतिः पुरा ॥ ८६ तैक्ष्ण्यं कृपाणे यस्याभून दण्डे नयशालिनः । धर्मे च सततासक्तिर्न तु स्त्रीमृगयादिषु ।। तस्मिंश्च राशि कुलयो रजःसु गुणविच्युतिः । सायकेप्वविचारश्च गोष्ठेषु पशुरक्षिणाम् ।। तस्य वीरवरो नाम शूरो मालवदेशजः । स्वाकृतिश्चाययौ राज्ञो विप्रः सेवार्थमेकदा ।। यस्य धर्मवती नाम भार्या वीरवती सुता । पुत्रः सत्त्ववरश्चेति त्रयं परिकरो गृहे ॥ सेवापरिकरश्चान्यत्रयं कट्यां कृपाणिका । पाणौ करतलैकस्मिंश्चर्मान्यस्मिन्सुदर्पणम् ।। इयन्माने परिकरे वृत्तयेऽर्थयते स्म सः । प्रत्यहं नृपतेस्तस्माद्दीनारशतपञ्चकम् ।। राजा च स ददौ तस्मै वृत्तिं तां लक्षितौजसे । पश्यामि तावदेतस्य प्रकर्पमिति चिन्तयन् ॥ ९३ ददौ च तस्य चारान्स पश्चाजिशासितुं नृपः । कुर्यादियद्भिर्दीनारैः किं द्विवाहुरसाविति ।। ९४ स च वीरवरस्तेषां दीनाराणां दिने दिने । शतं हस्ते स्वभार्याया भोजनादिकृते ददौ ।। ९५ शतेन वषमाल्यादि क्रीणाति स्म शतं पुनः । सात्वा हरिहरादीनामर्थनार्थमकल्पयत् ।। द्विजातिकपणादिभ्यो ददावन्यच्छत्तद्वयम् । एवं स विनियुङ्क्ते स्म नित्यं पश्चशतीमपि ॥ तस्थौ च पूर्वमध्याह्न सिंहद्वारेऽस्य भूपतेः । कृत्वाहिकादि चागय तत्रैवासीनिशां पुनः ॥ एतां तदिनचर्या च नित्यं चारा न्यवेदयन् । राज्ञे तस्मै ततस्तुष्टः स तांश्चारान्यवर्तयत् ।। सोऽपि वीरवरतस्य राज्ञस्तस्थौ दिवानिशम् । स्नानादिसमयं मुक्त्वा सिंहद्वारे धृतायुधः ।। अथात्र तं वीरवरं जेतुमिच्छन्निवाययौ । शूरप्रतापासहनो गर्जितोपो घनागमः ॥ १०१ तदा च वर्पति घने घोरा धाराशरावलीः । न स वीरवरः सिंहद्वारात्स्तम्भ इवाचलत् ।। १०२ राजा विक्रमतुङ्गश्च प्रासादाद्वीक्ष्य तं सदा । आरुरोह स जिज्ञासुः प्रासादं तं पुनर्निशि ॥ १०३ ८४ ८८ ९२ ९८ १०० ·२६८ कथासरित्सागरः। । आदितस्तरङ्गः ५।। । सिंहद्वारे स्थितः कोऽत्रेत्युपरिष्टाजगाद सः । तच्छ्रुत्वाहं स्थितोऽत्रेति सोपि वीरवरोऽभ्यधात् ।। १०४ . अहो अयं महासत्त्वः सुमहत्पदमर्हति । सिंहद्वारं न यो मुञ्चत्यम्बुदे वर्पतीदृशे ॥ इति यावञ्च स श्रुत्वा विचिन्तयति भूमिभृत् । तावहरात्सकरुणं रुदतीमशृणोत्रियम् ॥ १०६ दुःखितो मे न राष्ट्रेऽस्ति तदेपा का नु रोदिति । इत्यालोच्याब्रवीद्राजा स तं वीरवरं तदा ।। १०७ भो वीरवर कापि स्त्री दूरे रोदित्यसौ शृणु । कैपा किं दुःसमस्याश्चेत्यत्र गत्वा निरूपय ॥ १०८ 'तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा गन्तुं प्रववृते ततः । धुन्वन्करतलां वीरवरो वद्धासिधेनुकः ।। १०९ दृष्ट्वा तं प्रस्थितं मेघे ज्वलद्विाति तादृशे । धारानिपातसंरुद्धरोदोरन्ध्रे सकौतुकः ।। ११० सकृपश्चावतीर्यैव प्रासादात्तस्य पृष्टतः । अलक्षितः खड्गपाणिः प्रतस्थे सोऽपि भूमिपः ।। स चानुसर्पन्रुदितं गुप्तान्वागतभूपतिः । गत्वा पहिः पुरादेकं प्राप वीरवरः सरः॥ ११२ हा नाथ हा कृपालो हा शूर त्यक्ता त्वया कथम् । वत्स्यामीति च तन्मध्ये रुदती स्त्री ददर्श ताम् ॥ ११३ का त्वं शोचसि कं नाथमिति पृष्टा च तेन सा । उवाच पुत्र मामतां विद्धि वीरवर क्षितिम् ।। ११४ तस्या विक्रमतुङ्गो मे राजा नाथोऽद्य धार्मिकः । मृत्युश्च भविता तस्य तृतीयेऽहनि निश्चितम् ॥ एतादृशश्च भूयोऽपि पतिः स्यात्पुत्र मे कुतः । तेनैतमनुशोचामि स्वामानं च सुदुःखिता। ११६ अहं हि भावि पश्यामि दिव्यदृष्ट्या शुभाशुभम् । त्रिदिवसो यथाद्राक्षीसुप्रभो देवपुत्रकः ॥ ११७ स हि पुण्यक्षयात्स्वर्गात्पतनं भावि दिव्यदृक् । सप्ताहात्सूकरीगर्भ संभवं चैक्षतासनः ।। ११८ ततः स सूकरीगर्भवासक्छेशं विभावयन् । देवपुत्रोऽन्वशोचत्तान्दिव्यान्भोगान्सहात्मना ।। ११९ हा स्वर्ग हा हाप्सरसो हा नन्दनलतागृहाः। हा वत्स्यामि कथं क्रोडीगर्भ तदनु कर्दमे ।। १२० इत्यादि विलपन्तं तं श्रुत्वाभ्येय सुराधिपः । पप्रच्छ सोऽपि स्वं तस्मै दुःखहेतुमवर्णयत् ।। ततः शक्रो जगादैनमस्त्युपायोऽत्र ते शृणु । अजोनमः शिवायेति जपशरणमीश्वरम् ।। १२२ तं गत्वा शरणं हित्वा पापं पुण्यमवाप्स्यसि । येन प्राप्स्यसि न क्रोडयोनि स्वर्गान्न च च्युतिम् ॥ १२३ इत्युक्तो देवराजेन सुप्रभोऽथ तथेति सः । उक्त्वा नमःशिवायेति शंभु शरणमाहीत् ॥ १२४ तन्मयः स दिनैः पड्मिस्तत्प्रसादान्न केवलम् । निक्षिप्तः सूकरीगर्भे यावत्स्वर्गादुपर्यगात् ।। १२५ सप्तमेऽह्नि च तं स्वर्गे तत्रापश्यञ्शतक्रतुः । वीक्षते यावदधिकं लोकान्तरमसौ गतः ॥ १२६ इत्यं शुशोच स यथा दृष्ट्वाचं भावि सुप्रभः । तथैव भाविनं मृत्यु दृष्ट्वा शोचामि भूभृतः ।। १२७ एवमुक्तवती भूमि तां स वीरवरोऽत्रवीत् । यथाम्ब सुप्रभस्याभूदुपायः शक्रवाक्यतः॥ १२८ तथा यद्यस्ति राज्ञोऽस्य रक्षोपायस्तदुच्यताम् । इति वीरवरेणोक्ते पृथिवी तमुवाच सा ।। १२९ एक एवास्त्युपायोऽत्र स्वाधीनः स तवैव च । तच्छ्रुत्वैव च सोऽवादीदृष्टो वीरवरो द्विजः ॥ १३० तर्हि ब्रूहि द्रुतं देवि यदि श्रेयो भवेत्प्रभोः । प्राणैर्मे पुत्रदारैर्वा तजन्म सफलं मम ।। १३१ इत्युक्तवन्तमवदत्सा तं वीरवरं क्षितिः । अस्त्पन्न चण्डिकादेवी यैपा राजकुलान्तिके । १३२ वस्यै सत्त्ववरं पुत्रमुपहारीकरोपि चेत् । ततो जीवति राजासौ नास्त्युपायोऽपरः पुनः ।। १३३ श्रुत्वैतद्वसुधावाक्यं धीरो वीरवरस्तदा । यामि देवि करोम्येतद्धनैवेत्युवाच सः ॥ . १३४ कोऽन्यःस्वामिहिवस्त्वाग्भद्रं तेऽस्तु बजेति भूः । उक्त्वा तिरोऽभूत्सर्वच राजा सोऽन्वागतोऽशृणोत् १३५ ततो विक्रमतुङ्गेऽस्मिन्राज्ञि च्छन्नेऽनुगच्छति । द्रुतं वीरवरस्तस्यां रात्रौ स स्वगृहं ययौ । तत्र प्रबोध्य भार्याय धर्मवत्यै शशंस सः । वपुत्रमुपहर्तव्यं राजार्थे वचनाद्भुवः ।। १३७ सा तच्छ्रुत्वाप्रवीत्कार्यमवश्यं स्वामिनो हितम् । तत्पुत्रश्चाद्य भवता प्रतियोध्योच्यतामिति ।। १३८ ततः प्रयोध्य पालाय तस्मै वीरवरेण तत् । उचे तदुपहारान्तं राजार्थे यद्भुवोदितम् ।। १३९ तच्छ्रुत्वा स यथार्थारयो वालः सत्ववरोऽभ्यधात् । प्रभुकार्योपयुक्तासुः पुण्यवांस्तात नास्मि किम् ॥ १४० भुक्तं मया तदन्नं यच्छोधनीयं मयापि तत् । तन्नीत्वा तत्कृते देव्या उपहारीकुरुष्व माम् ॥ १४१ इत्यूचिवांसं तं सत्त्ववरं वीरवरः शिशुम् । सत्यं भवसि मजात इत्यवोचदविश्वम् ।। १४२ ·त्तरङ्गः ३ ।] अलंकारवतीलम्बकः ९। २६९ . । एतद्विक्रमतुङ्गः स राजा श्रुत्वा वहिः स्थितः । अचिन्तयदहो सर्वे समसत्वा अमी इति ।। १४३ ततो वीरवरः स्कन्धे सुतं सत्त्ववरं स तम् । भार्या धर्मवती चास्य पृष्ठे वीरवती सुताम् ।। १४४ गृहीत्वा जग्मतुस्तौ द्वौ रात्रौ तच्चण्डिकागृहम् । राजा विक्रमतुगश्च पश्वाच्छन्नो ययौ तयोः । १४५ तत्रावतारितः स्कन्धारिपत्रा सत्त्ववरोऽथ सः । वालोऽपि धैर्यराशिस्तां नत्वा देवीं व्यजिज्ञपत् ।। १४६ देवि मू|पहारेण मम जीवतु नः प्रभुः । नृपो विक्रमतुङ्गोऽत्र शास्तु च क्ष्मामकण्टकाम् ॥ १४७ एवमुक्तवतस्तस्य साधु पुत्रेत्युदीर्य सः । कृष्ट्वा करतला सूनोरिछत्त्वा वीरवरः शिरः ।। १४८ प्रददौ चण्डिकादेव्यै राज्ञः श्रेयोऽस्त्विति ब्रुवन् । नास्त्यहो स्वामिभक्तानां पुत्रे वात्मनि वा स्पृहा ।। १४९ साधु वीरवर प्रत्तं स्वामिनो जीवितं त्वया । अपि प्राणैः सुतस्येति शुश्रुवे वाक्तदा दिवः ।। १५० तच्चातिविस्मिते राज्ञि सर्व पश्यति शृण्वति । याला वीरवती तस्य भ्रातुर्वीरवरात्मजा ।। १५१ हतस्योपेत्य मूर्धानमाश्लिष्य परिचुम्ब्य च । हा भ्रातरिति चाकन्ध हृत्स्फोटेन व्यपादि सा॥ १५२ दृष्ट्वा सुतामपि मृतां सा तं वीरवरं तदा । भार्या धर्मवती दैन्येनाब्रवीद्रचिताञ्जलिः ।। १५३ राज्ञः शिवं कृतं तावत्तदनुज्ञा प्रयच्छ मे । यावदात्तमृतापत्यद्वयामिं प्रविशाम्यहम् ।। १५४ वाला यत्रेयमज्ञानाप्येवं भ्रातृशुचा मृता। का शोभा जीवितेनात्र नष्टेऽपत्यद्वयेऽपि मे ।। १५५ निश्चयेनेति जल्पन्तीं तां स वीरवरोऽब्रवीत् । एवं कुरुष्व किं वच्मि नहीदानीमनिन्दिते ॥ १५६ अपत्यशोकैकमये संसारेऽस्ति सुखं तव । तत्प्रतीक्षस्य यावत्ते रचयामि चितामहम् ॥ १५७ इत्युक्त्वा स्थितैर्देवीक्षेत्रनिर्माणदारुभिः । न्यस्तापत्यशवां चक्रे दीपाग्निज्वलितां चिताम् ॥ १५८ ततो धर्मवती भार्या पादौ तस्य प्रणम्य सा । जन्मान्तरेऽपि मे भूयादार्यपुत्र पतिर्भवान् ॥ १५९ शिवं राज्ञोऽस्तु चेत्युक्त्वा साध्वी तस्मिंश्चितानले । ज्वालाजटाले न्यपतच्छीतलहदलीलया ॥ १६० तत्स विक्रमतुङ्गश्च दृष्ट्वा गुप्तस्थितो नृपः । केनैपामनृणोऽहं स्यामित्यासीद्ध्यानमोहितः ।। १६१ ततो वीरवरः सोऽपि धीरचेता व्यचिन्तयत् । संपन्नं स्वामिकार्य मे साक्षादिव्या हि वाक्छ्रुता ॥ १६२ भुक्तानपिण्डः संशुद्धः प्रभोस्तधुना मया । सर्वमिष्टं व्ययीकृत्य भरणीय कुटुम्बकम् ॥ एकस्मासभरित्वेन न चकास्त्येव जीवितम् । तत्किं नात्मोपहारेणाप्यर्चयाम्यम्बिकामिमाम् ॥ १६४ इति वीरवरः सत्त्वनिष्ठः संकल्प्य चण्डिकाम् । देवीं तां वरदां पूर्व स स्तोत्रेणोपतस्थिवान् । महेश्वरि नमस्तुभ्यं प्रणताभयदायिनि । संसारपङ्कममं मां शरणागतमुद्धर ।। १६६ त्वं प्राणशक्तिर्भूतानां त्वयेदं चेष्टते जगत् । सृष्टेरादौ स्वसंभूता स्वयं दृष्टासि शंभुना ॥ १६७ ज्वलन्ती विश्वमुद्धास्य दुर्निरीक्षेण तेजसा । उच्चण्डाकाण्डबालार्ककोटिपतिरिवोदिता ।। भुजानां चक्रयालेन संछादितदिगन्तरा । खगखेटककोदण्डशरशूलादिधारिणा ॥ संस्तुतासि च तेनैव देवेनैवं त्रिशूलिना । नमस्ते चण्डि चामुण्डे मङ्गले त्रिपुरे जये। १७० एकानंशे शिवे दुर्गे नारायणि सरस्वति । भद्रकालि महालक्ष्मि सिद्धे रुरुविदारिणि ।। १७१ त्वं गायत्री महाराज्ञी रेवती विन्ध्यवासिनी । उमा कात्यायनी च त्वं शर्वपर्वतवासिनी ।। १७२ इत्यादिभिर्नाममिस्त्वां देवि स्तुतिपरं हरम् । श्रुत्वा स्कन्दो वसिष्ठश्च ब्रह्माद्यास्त्वां च तुष्टुवुः ॥ १७३ स्तुवन्तस्त्वां च भगवत्समरा ऋपयो नराः । ईप्सिताभ्यधिकान्कामान्प्राप्ताश्च प्राप्नुवन्ति च ॥ १७४ तन्मे प्रसीद वरदे गृहाण त्वमिमामपि । मच्छरीरोपहाराचा श्रेयोराज्ञोऽस्तु मत्प्रभोः ।। इत्युदीर्य शिरश्छेत्तुं यावदिच्छति स स्वकम् । उदारती तावदशरीरा नभस्तलात् ।। १७६ मा कार्पाः साहसं पुत्र सत्त्वेनैवामुना ह्यहम् । सुप्रीता तव तन्मत्तः प्रार्थयस्वेप्सितं वरम् ।। तच्छुत्वा सोऽत्रवीद्वीरवरस्तुष्टासि देवि चेत् । राजा विक्रमतुगतज्जीवत्वन्यत्समाशतम् ।। भार्यापत्यानि जीवन्तु मम चेति वरेऽथिते । तेन भूयः समुदभूदेवमस्त्विति वाग्दिवः ।। १७९ तरक्षणं से च जीवन्तत्रयोऽप्युत्तस्थुरक्षतैः । देहैर्धर्मवती सत्त्ववरो वीरवती च सा ॥ १८० ततो वीरवरो हृष्टो चोधितान्देव्यनुमहात् । नीत्वा तान्स्वगृहं सर्वान्राझो द्वारमगात्पुनः ॥ १६८ १८१ ·१८२. २७० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५४॥ नृपो विक्रमतुङ्गश्च तदृष्ट्वा हृष्टविस्मितः । गत्वा पुनस्तं प्रासादमारोहत्स्वमलक्षितः ।। सिंहद्वारे स्थितः कोऽत्रेत्युपरिष्टादुवाच च । तच्छ्रुत्वाधःस्थितो वीरवरस्तं प्रत्युवाच सः॥ १८३ अहं स्थितोऽत्र तां च स्त्री वीक्षितुं गतवानहम् । देवतेव च सा कापि दृष्टनष्टेव मे गता ।। १८४ श्रुत्वैतत्कृत्स्नवृत्तान्तं दृष्ट्वा सोऽयन्तमद्भुतम् । भूभृद्विक्रमतुङ्गोऽत्र रात्रावेको व्यचिन्तयत् ॥ १८५ अहो अपूर्वः कोऽप्येप पुरुपातिशयो वत । यः करोतीदशं श्लाघ्यमुलेसं न च शंसति ॥ १८६ गम्भीरोऽपि विशालोऽपि महासत्त्वोऽपि नाम्बुधिः । अचलेन महावातस्पर्शेऽपि स्पर्धतेऽमुना ॥ १८७ परोक्षं निशि येनैवं पुत्रदारव्ययेन मे । प्राणाः प्रदत्तास्तस्यास्य कुर्या का प्रत्युपक्रियाम् ॥ १८८ इत्याद्याकलयनराजा प्रासादादवतीर्य सः। प्रविश्याभ्यन्तरं रात्रि स्मयमानो निनाय ताम् ।। १८९ प्रातश्च स महास्थाने तस्मिन्वीरवरे स्थिते । तदीयं कथयामास तद्रात्रिचरिताद्भुतम् ॥ १९० ततः संस्तूयमानस्य सर्वैर्वीरवरस्य सः । ववन्ध तस्य ससुतस्यापि पढें नराधिपः ।। १९१ प्रांदादहूंश्च विपयानश्वानरत्नानि वारणान् । दश काञ्चनकोटीश्च वृत्तिं पष्टिगुणामपि ॥ १९२ तत्क्षणाद्राजतुल्यश्च सोऽभूद्वीरवरो द्विजः । उच्छ्रितेनातपत्रेण कृतार्थः सकुटुम्बकः ।। १९३ इति स कथां कथयित्वा विधानः प्रस्तुतोपसंहारम् । नरवाहनदत्तं तं पुनरवदद्गोमुसो मश्री ॥ १९४ एवं देव क्ष्माभृतामेकवीरा भृत्याः केचित्पुण्ययोगान्मिलन्ति । ये स्वाम्यर्थे त्यक्तदेहाद्यपेक्षाः सम्यग्लोको द्वौ सुसत्त्वा जयन्ति ।। १९५ तदेष ताग्विध एव दृश्यते द्विजप्रवीरस्तव देव सेवकः । नवागतः सत्त्वगुणाधिकाधिकः प्रलम्बवाहुः स्थिरसौष्ठवाकृतिः ।। १९६ इति निजसचिवादुदारसत्त्वो विपुलमतेरवधार्य गोमुसात्सः । नरवाहनदत्तराजपुत्रो हृदि परितोपमनुत्तमं वभार ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभष्टविरचिते कथासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्बके तृतीयस्तरज.। चतुर्थस्तरा। ४ ५ ६ ८ एवं स निवसंस्तत्र वत्सेशस्य पितुहे । गोमुखाद्यैः स्वसचिवैः सेव्यमानोऽनुरागिभिः ॥ विहरंश्चाप्यलंकारवत्या देव्यानुरक्तया । मानविनासहोद्गाढतत्प्रेममुपितेय॑या । नरवाहनदत्तोऽथ कदाचिन्मृगकाननम् । जगाम रथमारुह्य पश्चादारूढगोमुखः ॥ प्रलम्बवाहो तस्मिंश्च विप्रवीरेऽप्रयायिनि । चकाराखेटकक्रीडां स तत्र सहितोऽनुगैः ।। सर्वप्राणेन धावत्सु रथाश्वेष्वपि तस्य सः । प्रलम्बवाहुस्तद्वेगं विजित्य पुरतो ययौ ।। सोऽवधीत्सायकैः सिंहव्याघादीन्स्यन्दने स्थितः । प्रलम्बवाहुस्त्वसिना पादचारी जघान तान् । अहो शौर्यमहो जहाजयोऽस्येति विसिस्मिये । नरवाहनदत्तश्च दृष्ट्वा दृष्ट्वा स तं द्विजम् ।। कृताखेटः परिश्रान्तः स ससारथिगोमुसः । प्रलम्यवाही सुभटे तस्मिन्नप्रसरे ततः ।। रथारूढस्तृपाक्रान्तः सलिलान्वेषणक्रमात् । वत्सेश्वरामजो दूरं विवेशान्यन्महावनम् ।। सत्रोत्फुल्लहिरण्याजं दिव्यं प्राप महत्सरः । द्वितीयमिव वह्वर्कविम्बं भूमिगतं नमः ॥ तत्र स सातपीताम्भाः कृतस्नानादिसानुगः । तदेकदेशे चतुरो दूरादेक्षत पूरुपान् ।। दिव्याकृतीन्दिव्यवस्त्रान्दिव्याभरणभूपितान् । हेमाम्बुजानि सरसस्तस्मादुचित्य गृहृतः ॥ उपागात्कौतुकात्तांश्च पृष्टः कोऽसीति तैरपि । अन्वयं नाम वृत्तान्तं निजं तेभ्यः शशंस सः ।। तेऽप्येवं दर्शनप्रीताः पृष्टवन्तं तमब्रुवन् । अस्ति मध्ये महाम्भोधे. श्रीमहीपवरं महत् ।। यन्नारिकेलद्वीपारयं रयातं जगति सुन्दरम् । तत्र सन्ति च चत्वारः पर्वता दिव्यभूमयः ।। मैनाको उपभश्चमो बलाहक इति स्मृताः । चतुर्पु तेषु चत्वारो निवसाम इमे वयम् ॥ १२ १५ ·२७१ १९ २२ २३ २४ २६ २७ २९ ३० तरगः ४]] अलंकारबतीलम्बकः ९। एकोऽस्माकं रूपसिद्धिर्नाम्ना विविधरूपधृत् । प्रमाणसिद्धिरपरो बृहत्सुक्ष्मप्रमाणहक् ।। ज्ञानसिद्धिस्तृतीयश्च भविष्यद्भूतभाव्यवित् । देवसिद्धिश्चतुर्थोऽपि सर्वदेवतसिद्धिभृत् ।। ते वयं हेमकमलान्येतान्यादाय सांप्रतम् । देवं पूजयितुं यामः श्वेतद्वीपे श्रियः पतिम् ।। तद्भक्ता हि वयं सर्वे तत्प्रसादेन चाद्रिषु । तेषु वेष्वाधिपत्यं नः सिद्धियुक्ताश्च संपदः ।। तदेहि दर्शयामस्ते श्वेतद्वीपे हरि प्रभुम् । नयामरत्वन्तरिक्षेण यदि ते रोचते सखे ॥ इत्युक्तवद्धिस्तैः साकं देवपुत्रैस्तथेति सः । नरवाहनदत्तोऽत्र स्वाधीनाम्बुफलादिके । गोमुखादीनवस्थाप्य श्वेतद्वीपं विहायसा । ययौ गृहीतः स्त्रोत्सङ्गे तन्मध्यादेवसिद्धिना ।। तत्रावतीर्य गगनाइरादेवोपमृत्य च । पार्वस्थिताब्धितनयं पादान्तस्थवसुंधरम् ।। शङ्खचक्रगदापौः सेव्यमानं सविग्रहैः । भक्त्योपगीयमानं च गन्धर्वैर्नारदादिभिः ।। प्रणम्यमानं देवैश्च सिद्धैर्विद्याधरैस्तथा । अनोपविष्टगरुडं शेषशय्यागतं हरिम् ।। स ददर्श चतुर्भिस्तैः प्रापितो देवपुत्रकैः । कस्य नाभ्युदये हेतुर्भवेत्साधुसमागमः ॥ ततोऽर्चितं देवपुत्रैः कश्यपाद्यैश्च संस्तुतम् । नरवाहनदत्तस्तमस्तापीत्प्रावलिः प्रभुम् ।। नमोऽस्तु तुभ्यं भगवन्भक्तकल्पमहीरुह । लक्ष्मीकल्पलताश्लिष्टवपुपेऽभीष्टदायिने ।। नमस्ते दिव्यहंसाय सन्मानसनिवासिने । सततोदितनादाय पराकाशविहारिणे ॥ तुभ्यं नमोऽतिसर्वाय सर्वाभ्यन्तरवर्तिने । गुणातिक्रान्तरूपाय पूर्णपाडण्यमूर्तये ।। ब्रह्मा ते नाभिकमले स्वाध्यायोद्यन्मृदुध्वनिः । तद्भूतानेकचरणोऽप्येप घट्चरणायते ॥ भूमिपादो घुमूर्धा त्वं दिक्श्रोत्रोऽर्केन्दुलोचनः । ब्रह्माण्डजठरः कोऽपि पुरुपो गीयसे बुधैः ।। त्वत्तो धामनिधेश्वासौ भूतप्रामो विजृम्भते । नाथ स्फुलिङ्गसंघात इव प्रज्वलतोऽनलात् ॥ पुनश्च प्रविशत्येप त्वामेव प्रलयागमे । दिनान्ते विग्रहबात इव वासमहागुमम् ।। सृजस्युलसितः स्वांशांस्त्वमेतान्भुवनेश्वरान् । अनन्तवेलाक्षुभितस्तरङ्गानिव वारिधिः ॥ विश्वरूपोऽप्यरूपस्त्वं विश्वकर्मापि चाक्रियः । विश्वाधारोऽप्यनाधारः कः स तत्वमवैति ते ।। तां ताम्रद्धिं सुराः प्राप्तास्त्वत्प्रसन्नेक्षणेक्षिताः । तत्प्रसीद प्रपनं मां पश्य पक्ष्याया दृशा ॥ एवं कृतस्तुतिं दृष्ट्वा सप्रसादेन चक्षुपा । नरवाहनदत्तं तं हरिर्नारदमभ्यधात् ।। गच्छ क्षीरोदसंभूता या वराप्सरसः पुरा । न्यासीकृत्य मया हस्ते शक्रस्य स्थापिताः स्वकाः ॥ तासस्मान्मम वाक्येन मृगयित्वा महामुने । आरोप्य तद्रथे सर्वाः सत्वरं स्वामिहानय ॥ इत्युक्तो हरिणा गत्वा नारदः स तथेति ताः । आनिन्येऽप्सरसः शक्रात्तद्रथेन समातलिः ।। तेन तासूपनीतासु प्रणतेनाप्सरःस्वथ । वत्सराजतनूजं तं भगवानादिदेश सः ।। नरवाहनदत्तैतास्तुभ्यमप्सरसो मया । दत्ता विद्याधरेन्द्राणां भविष्यञ्चक्रवर्तिने । त्वमासामुचितो भर्ता भार्याश्चैतास्तवोचिताः । कामदेवावतारो हि निर्मितस्त्वं पुरारिणा ।। तच्छ्रुत्वा पादपतिते तस्मिन्वत्सेश्वरात्मजे । लब्धप्रसादमुदिते हरिर्मातलिगादिशत् ।। नरपाहनदत्तोऽसावप्सर सहितस्त्वया । प्राप्यतां स्वगृहं यावत्पथा येनायमिच्छति ॥ एवं भगवतादिष्टे साप्सरस्कः प्रणम्य तम् । नरवाहनदत्तः स रथं मातळिसारथिम् ॥ आरुहा देवपुत्रैस्तै: साकं कृतनिमन्त्रणैः । नारिकेलमगाहीपं देवैश्चैव कृतस्पृहः ॥ तब तैरर्चितो रूपसिद्धिप्रभृतिभिः कृती । चतुभिर्दिव्यपुरुषैः शक्रसारथिना युतः ।। मैनाककृपभायेषु तन्निवासाद्रिपु क्रमात् । अप्सरोमिः समं तामिः स्वर्गस्पपिप्वरंस सः ॥ मधुमासागमोत्फुल्लनानातरुवनासु च । विजहार तदुद्यानवनमूमिघु कौतुकी । पश्यैतास्तरुम अर्यः पृथुपुष्पविलोचनैः । कान्तं वसन्तमायान्तं पश्यन्तीव विकस्वरैः ।। जन्मक्षेत्रेऽत्र मा भून्नः संतापोऽर्ककरोष्मजः । इतीवाच्छादितं पश्य फुल्लैः सरसिजैः पश्योज्ज्वलं कर्णिकारमुपेत्यापि विसौरभम । विमुञ्चन्त्यलयो नीचं श्रीमन्तमिव साधवः ।। ३९ ४१ ४२ ४३ सरः ॥ ५४ ·५८ ७० २७२ { कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५४। पश्येह किंनरीगीतैः कोकिलानां च कूजितैः । रुतैरलीनां संगीतमृतुराजस्य तन्यते ।। इत्यादि देवपुत्रास्ते ब्रुवाणास्तामदर्शयन् । नरवाहनदत्ताय तस्मै स्खोपवनावलीम् ।। तत्पुरेष्वपि चिक्रीड पश्यन्वत्सेश्वरात्मजः । स वसन्तोत्सवोदामप्रनृत्यत्पौरचर्चरीः ।। भुजे साप्सरस्कश्च भोगानत्रामरोचितान् । सुकृतो यत्र गच्छन्ति तत्रैपामृद्धयोऽप्रतः ॥ एवं स्थित्वा त्रिचतुरान्दिवसान्देवपुत्रकान् । नरवाहनदत्तस्तान्सुहृदो निजगाद सः ॥ .. गच्छाम्यहं स्वनगरी तातसंदर्शनोत्सुकः । तद्यूयं तां पुरीमेत्य कृतार्थयत पश्यत । ६१ तच्छ्रुत्वा तेऽग्रुवन्दृष्टः सारस्तस्याः पुरो भवान् । किमन्यत्प्राप्तविद्येन स्मर्तव्यास्तु वयं त्वया ॥ इत्युक्त्वा प्रतिमुक्तस्तैरुपनीतेन्द्रसद्रथम् । नरवाहनदत्तोऽसौ मातलि तमभापत ॥ यत्र दिव्यसरस्तीरे स्थिता मे गोमुसादयः । तेन मार्गेण कौशाम्बी पुरीं प्रापय मामिति ।। ६४ ततस्तथेति तेनोक्तः साप्सरस्कः स तद्रथे । आरुह्य तत्सरः प्राप गोमुसादीन्ददर्श च ॥ आयात स्वपथा शीघ्र सर्व वक्ष्यामि वो गृहे । इत्युक्त्वा तांश्च कौशाम्बी ययौ शकरथेन सः ।। ६६ तत्रावतीर्य नभसः पूजितं प्रेष्य मातलिम् । अप्सरोमियुतस्तामिः स विवेश स्वमन्दिरम् ।। ६७ स्थापयित्वा च तास्तत्र गत्वा वत्सेश्वरस्य सः । तदागमनहष्टस्य ववन्दे चरणौ पितुः ॥ मातुर्वासवदत्तायाः पद्मावत्यास्तथैव च । अभ्यनन्दंश्च तेऽप्येनं दर्शनातृप्तचक्षुपः ।। ६९ तावच्च स रथारूढो गोमुसोऽन ससारथिः । प्रलम्बबाहुना तेन विप्रेण सममाययौ ॥ अथ स्थिते मन्त्रिवर्गे पित्रा पृष्टः शशंस सः । नरवाहनदत्तस्तं स्ववृत्तान्तं महाद्भुतम् ।। ददाति तस्य कल्याणमित्रसंयोगमीश्वरः । इच्छत्यनुग्रहं यस्य कर्तु सुकृतकर्मणः ॥ इति शंसत्सु सर्वेपु राजा वत्सेश्वरोऽथ सः । चकार तुष्टस्तनयस्याच्युतानुग्रहोत्सवम् ।। ७३ ददर्श पादपतनायानीता गोमुखेन च । हरिप्रसादलब्धास्ताः सदारोऽप्सरसः स्नुपाः ।। देवरूपां देवरतिं देवमालां तथैव च । देवप्रियां चतुर्थी च चेटीभिः पृष्टनामकाः ।। काहं क मध्यप्सरसो दिष्ट्याहं राजसूनुना । नरवाहनदत्वेन भुवि वर्नगरी कृता । इतीवावकिरन्ती सा सिन्दूरं विततोत्सवा । चलद्रक्तपताकामिः कौशाम्बी ददृशे तदा ॥ नरवाहनदत्तश्च पित्रोदत्तोत्सवो दृशोः । अन्या संभावयामास भार्या मार्गोन्मुसीर्निजाः ॥ ताश्चतुर्भिर्दिनैर्वरिव तं च कृशीकृताः । अनन्दयन्वर्णयन्त्यस्तां तां विरहवेदनाम् ॥ ७९ गोमुखो वनवासे च रक्षतो रथवाजिनः । प्रलम्बबाहोः सिंहादिवधशौर्यमवर्णयत् ॥ एवं श्रुतिसुसाशृण्वन्कथालापानयत्रणान् । निर्वर्णयंश्च कान्तानां रूपं स नयनामृतम् ।। कुर्वश्वानि च पिवन्मधूनि सचिवैर्युतः । नरवाहनदत्तोऽत्र तं कालमक्सत्सुखी ।। ८२ एकदान्तरलंकारवतीवासगृहे स्थितः । सवयस्यः स शुश्राव सूर्यकोलाहलं बहिः ॥ ८३ ततो हरिशिसं सेनापति निजमुवाच सः । अकस्मात्कुत एतत्स्यात्तूर्यनादो महानिह ॥ एतच्छ्रुत्वैव निर्गत्य प्रविश्य च स तं क्षणात् । व्यजिज्ञपद्धरिशिखो वत्सराजसुतं प्रभुम् । रुद्रो नाम पणिग्देव नगर्यामिह विद्यते । इतः सुवर्णद्वीपं च स जगाम वणिज्यया । आगच्छतो निजस्तस्य संप्राप्तोऽप्यर्थसंचयः । अन्धौ यहनभङ्गेन निमनो नाशमागतः॥ उत्तीर्णश्चात्मनैवैको देव जीवन्स वारिधेः । प्राप्तश्चाद्य दिन पष्टमिहापन्नो निजं गृहम् ॥ दिनानि कतिचिद्यावदिह तिष्ठति दुःखितः । तावत्स्वारामतो दैवात्प्राप्तस्तेन निधिर्महान् ॥ तद्गोरजानां च मुसाज्ञातं वत्सेश्वरेण तत् । ततोऽद्यागत्य तेनासौ विज्ञप्तो वणिजा प्रभुः॥ सरनौधा मया लब्धाश्चतस्रो हेमकोटयः । तदादिशति देवश्चेदर्पयिष्यामि ता इति । जलाशयेन मुपितं दीनं दृष्ट्वेव वेधसा । कृपया संविभक्तं त्वां को मुष्णात्यजडाशयः ।। गच्छ मुड यथाकामं धन प्राप्तं स्वभूमितः । इति वत्सेश्वरेणापि व्यादिष्टोऽसौ वणिक्ततः ।। ९३ स एप पादयो राज्ञः पतिला हर्पनिर्भरः । तूर्याणि वादयन्याति स्वगृहं सानुगो वणिम् ॥ ७४ ७७ ८० . ८८ । ९२ ९४ ·तरङ्गः । अलंकारवतीलम्बकः ९। एवं हरिशिखेनोक्तं श्रुत्वा धार्मिकतां पितुः । नरवाहनदत्तः स्वान्सचिवान्विस्मितोऽब्रवीत् ।। यदि तावद्धरत्यास्तदन्वेव ददाति किम् । चित्रमुच्छायपाताभ्यां क्रीडतीव विधिर्नृणाम् ।। तच्छ्रुत्वा गोमुखोऽवादीदीदृश्येच गतिविधेः । समुद्रशूरस्य कथा तथा चात्र निशम्यताम् ।। बभूव नगरं पूर्व नृपतेर्हर्षवर्मणः । स्फीतं हर्षपुरं नाम सौराज्यसुखितप्रजम् ।। ९८ तस्मिन्समुद्रशूराख्यो नगरेऽभून्महावणिक् । कुलजो धार्मिको धीरसत्त्वो बहुधनेश्वरः ।। ९९ स पणिज्यावशाद्गच्छन्सुवर्णद्वीपमेकदा । आरुरोह प्रवहणं तदं प्राप्य महाम्बुधेः ॥ १०० गच्छतस्तस्य तेनाब्धौ किंचिच्छेपे तद्ध्वनि । घोरः समुदभून्मेघो वायुश्च क्षोभितार्णवः ।। तेनोर्मिवेगविक्षिप्ते वहने मकराहते । भन्ने परिकरं बवा सोऽम्बुधावपतद्वणिक् ॥ १०२ यावथ वाहुविक्षेपैर्वीरोऽत्र तरति क्षणम् । तावञ्चिरमृतं पाप पुरुपं पवनेरितम् ।। तदारुढश्च बाहुभ्यां क्षिप्ताम्बुर्विधिनैव सः । नीतः सुवर्णद्वीपं तदनुकूलेन वायुना ॥ १०४ तत्रावतीर्णः पुलिने स तस्मान्मृतमानुपात् । कटीनिवद्धं समन्धि तस्यावक्षत शाटकम् ॥ १०५ उन्मुच्य वीक्षते यावच्छाटकं कटितोऽस्य तत् । तावत्तदन्तरादिव्यं रत्नाढ्यं प्राप कण्ठकम् ।। तं दृष्ट्वानर्धमादाय कृतस्नानस्तुतोप सः । मन्वानोऽब्धौ विनष्टं तद्धनं तस्याप्रतस्तृणम् ।। १०७ ततो गत्वात्र कलशपुराख्यं नगरं प्रमात् । हस्तस्थकण्ठको देवकुलमेकं विवेश सः ॥ १०८ तत्र च्छायोपविष्टः स वारिव्यायामतो भृशम् । परिश्रान्तः शनैर्निद्रां ययौ विधिविमोहितः ॥ १०९ सुप्तस्य तत्र चाकस्मादागताः पुररक्षिणः । ददृशुस्तस्य हस्तस्थं कण्ठकं तमसंवृतम् ।। ११० अयं स कण्ठको राजसुताया इह कण्ठतः । हारितश्चक्रसेनाया ध्रुवं चौरोऽयमेव सः॥ इत्युक्त्या तैः प्रबोध्यासौ निन्ये राजकुलं वणिक् । तत्र पृष्टः स्वयं राज्ञा स यथावृत्तमभ्यधात् ॥ ११२ मिथ्या वक्त्येप चौरोऽयमिमं पश्यत कण्ठकम् । इति प्रसार्य तं राजा यावत्सभ्यान्त्रवीति सः ॥ ११३ तावत्प्रभास्वरं दृष्ट्वा निपत्य नभसो जवात् । गृध्रस्तं कण्ठकं हत्वा जगाम काप्यदर्शनम् ।। ११४ अथात्यार्तस्य वणिजः कन्दतः शरणं शिवम् । वधे राज्ञा क्रुधादिष्टे शुश्रुवे भारती दिवः ।। ११५ मा स्म राजन्यधीरेनमसौ हर्पपुराद्वणिक् । साधुः समुद्रशूराख्यो विपयेऽभ्यागतस्तव ।। ११६ कण्ठको येन नीतोऽभूत्स चौरः पुररक्षिणाम् । भयेन विह्वलो नश्यन्निपत्याधौ मृतो निशि ॥ ११७ अयं तु तस्य चौरस्य कायं प्राप्याधिरुह्य च । वणिम्भमप्रवहणस्तीम्भिोधिमिहागतः ।। ११० तदा च तत्कटीबद्धशाटकप्रन्थितोऽमुना । वणिजा कण्ठकः प्राप्तो न नीतोऽनेन वो गृहात् ॥ ११९ सदचौरमिमं राजन्वणिज मुञ्च धार्मिकम् । संमान्य प्रहिणुप्वैनमित्युक्त्या विरराम बार ॥ १२० एतच्छुत्वा स संतुष्य मुक्त्वा तं वणिजं बधात् । समुद्रशूरं संमान्य धनै राजा विसृष्टवान् । १२१ स च प्राप्तधनः क्रीतभाण्डो भूयो भयंकरम् । स्वदेशमेप्यन्वहननोत्तताराम्बुधिं वणिक् ।। तीर्णाब्धिश्च ततो गत्वा सार्थेन सह स क्रमात् । अटवी प्रापदेकस्मिन्वासरे दिवसात्यये ।। १२३ तस्थामायसिते सार्थे रात्रौ तस्मिंश्च जापति । समुद्रशूरे न्यपतचौरसेनान दुर्जया ।। १२४ हन्यमाने तया सार्थे भाण्डांस्त्यक्त्वा पलाय्य सः । समुद्रशूरो न्यग्रोधमारूढोऽभूदलक्षितः ।। १२५ हताशेपधने याते चौरसैन्ये भयाकुलः । तत्रैव तां तरौ रात्रिं दुःखार्तश्च निनाय सः ।। १२६ प्रातस्तस्य तरोः पृष्ठे गतदृष्टिः स दैवतः । दीपप्रभामियापश्यत्स्फुरन्ती पन्नमध्यगाम् ।। १२७ विस्गयात्तत्र चारूढो गृध्रनीडमवक्षत । अन्तःस्थभास्वरानपरत्नाभरणसंचयम् ॥ १२८ जमाह तस्मात्सर्व तत्चन्मध्ये प्राप कण्ठकम् । तं स यं प्राप्तवान्स्वर्णद्वीपे गृध्रोऽहरञ्च यम् ।। १२९ सप्तः प्राप्तामितधनो न्यग्रोधादवरुह्य सः । हृष्टो गच्छन्क्रमात्माप निजं हर्पपुरं पुरम् ॥ १३० तत्र तस्थौ पणिक्सोऽथ वीतान्यद्रविणस्पृहः । समुद्रशूरः स्वजनैः सह नन्दन्यथेच्छया || १३१ अन्धौ तत्पतनं सोऽर्थनाशसत्तरणं ततः । सा कण्ठकस्य च प्राप्तिस्तस्यैवापगमः स च ॥ सा निष्कारणनिप्राहदशावाप्तिः स तत्क्षणम् । तुष्टाहीपेश्वरालाभस्तदव्धेस्तरणं पुनः ॥ १३३ सोऽय सर्वापहारश्च पथि चौरैः समागमान् । पर्यन्ते तस्य पणिजस्तरुपृष्ठाद्धनागमः ॥ १२२ १३२ ·१४८ २७१ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ५४ ॥ तदेवमीदृशं देव विचित्रं चेष्टितं विधेः । सुकृती चानुभूयैव दुःसमप्यभुते सुसम् ।। १३५ इति गोमुखतः श्रुत्वा श्रद्धायोत्थाय च व्यधात् । नरवाहनदत्तोऽत्र स्नानादिदिवसक्रियाम् ॥ १३६ अन्येशुरेत्य चास्थानगतं तं वालसेवकः । शूरः समरतुगाख्यो राजपुत्रो व्यजिज्ञपत् ।। १३७ देव सङ्ग्रामवर्षेण नाशितो गोनजेन मे । देशश्चतुर्भिर्युक्तेन पुत्रैर्वीरजितादिभिः ।। १३८ सदेप गत्वा पञ्चापि बवा तानानयाम्यहम् । प्रभोर्विदितमस्त्वेतदित्युक्त्वा तत्र सोऽगमत् ।। तमल्पसैन्यं तानन्यान्भूरिसैन्यानवेस सः । वत्सेश्वरसुतस्तस्य दिदेशानु वलं निजम् ।। १४० सोऽगृहीत्वैव तन्मानी गत्वा पञ्चापि तान्रिपून् । स्वयाहुभ्यां रणे जित्वा संयम्यानीतवान्समम् ॥ १४१ तथा जयिनमायान्तं वीरं संमान्य स प्रभुः । नरवाहनदत्तस्तं प्रशशंस स्वसेवकम् । १४२ चित्रमाकान्तविपयान्सबलानिन्द्रियोपमान् । जित्वानेन रिपून्पञ्च पुरुपार्थः प्रसाधितः ।। १४३ तच्छ्रुत्वा गोमुखोऽवादीच्छ्रुता चेद्देव नेदृशी । राज्ञश्चमरवालस्य कथा तच्छृणु वच्मि ताम् ॥ १४४ हस्तिनापुरमित्यस्ति नगरं तत्र चाभवत् । राजा चामरवालाख्यः कोपदुर्गवलान्वितः ।। १४५ बभूवुस्तस्य समरवलाद्या भूम्यनन्तराः । राजानो गोत्रजास्ते च संभूयैवमचिन्तयन् ।। १४६ अयं चमरवालोऽस्मानेकैकं बाधते सदा । तदेते मिलिताः सर्वे विदध्मोऽस्य पराभवम् ॥ १४७ इति समश्य पञ्चैते तज्जयाय यियासवः । प्रस्थानलमं क्षितिपाः पप्रच्छुर्गणकं रहः ॥ अपश्यन्स शुभं लग्नं पश्यन्नशकुनानि च । जगाद गणको नास्ति लग्नं संवत्सरेऽत्र यः॥ १४९ यथा तथा च यातानां न युष्माकं भवेजयः । किं चात्र वोऽनुवन्धेन समृद्धिं तस्य पश्यताम् ॥ १५० भोगो नाम फलं लक्ष्म्याः स तस्मादधिकोऽस्ति वः । न चेच्छ्रुता श्रूयतो तत्कथात्र वणिजोर्द्वयोः ।। १५१ बभूव कौतुकपुरं नामेह नगरं पुरा । तस्मिन्नन्वर्थनामाभूद्राजा बहुसुवर्णकः ।। १५२ यशोवर्मेति तस्यासीत्सेवकः क्षनियो युवा । तस्मै दातापि स नृपो नादात्किंचित्कदाचन ॥ १५३ यदा यदा च नृपतिस्तेनाा याच्यते स्म सः । आदित्यं दर्शयन्नेवं तमुवाच तदा तदा ॥ १५४ अहमिच्छामि ते दातुं किं पुनर्भगवानयम् । तुभ्यं नेच्छति मे दातुं किं करोम्युच्यतामिति ।। १५५ ततः सोऽवसरं चिन्वन्यावत्तिष्ठति दुःसितः । सूर्योपरागसमयस्तावदत्रागतोऽभवत् ।। १५६ तत्कालं स यशोवर्मा गत्वा सततसेवकः । नृपं भूरिमहादानप्रवृत्तं तं व्यजिज्ञपत् ।। यो ददाति न ते तुभ्यं पातुं सैप रविः प्रभो । प्रस्तोऽद्य वैरिणा यावत्तावकिचित्प्रयच्छ मे ॥ १५८ तच्छ्रुत्वा स हसित्वा च दत्तदानो महीपतिः । ददौ वनहिरण्यादि तस्मै वहुसुवर्णकः ।। १५९ क्रमात्तस्मिन्धने भुक्ते सिन्नः सोऽददति प्रभौ । मृतजानिर्यशोवर्मा प्रययौ विन्ध्यवासिनीम् ।। १६० किं निरर्थेन देहेन जीवतापि मृतेन मे । त्यक्ष्याम्येतं पुरो देव्या वरं प्राप्स्यामि वेप्सितम् ।। १६१ इत्यमे विन्ध्यवासिन्याः संविष्टो दर्भसंस्तरे । तन्मनाः स निराहारस्तपो महदतप्यत ।। १६२ आदिशत्तं च सा स्वप्ने देवी तुष्टास्मि पुत्र ते । ददाम्यर्थश्रियं किं ते किं वा भोगश्रियं वद् ॥ १६३ तच्छ्रुत्वा स यशोवर्मा देवीं तां प्रत्यभापत । एतयोनिपुणं वेनि नाहं भेदं श्रियोरिति ।। १६४ ततस्तमवदहेवी स्वदेशे तर्हि यौ तव । भोगवर्मार्थवर्माणौ विद्येते वणिजावुभौ ॥ १६५ तयोर्गत्वा श्रियं पश्य ततो यत्सदृशी च ते । रोचिष्यते तत्सदृशी त्वयागत्यार्थ्यतामिति ।। एतच्छ्रुत्वा प्रबुध्यैव स प्रातः कृतपारणः । स्वदेशं कौतुकपुरं यशोवर्मा ततो ययौ । १६७ तत्रागात्प्रथमं तावत्स गृहानर्थवर्मणः । असंख्यहेमरत्नादिव्यवहारार्जितश्रियः ।। १६८ पश्यस्ता संपदं तस्य यथावत्तमुपाययौ । कृतातिथ्यश्च तेनासौ भोजनाय न्यमयत ।। १६९ ततोऽत्राभुत सघृतं समांसव्यञ्जनं च सः । प्राघुणोचितमाहारं पार्वे तस्यार्थवर्मणः ।। १७० अर्थवर्मा तु भुते सा घृतार्धपलसंयुतान् । सक्तून्भक्तमपि स्तोकं मांसव्यसनमल्पकम् ।। १७१ सार्थवाह किमेतावनासीति सकौतुकम् । स यशोवर्मणा पृष्टो वणिगेवमभाषत । १७२ अद्य त्वदुपरोधेन समांसव्यजनं मया । भुक्तं स्तोकं घृतस्यार्धपलं भुक्त च सक्तव. ॥ ।

·१८९ तरङ्गः ४ अलंकारवतीलम्बकः ९। सदा तु घृतकप च सर्पश्चाभामि केवलान् । अतोऽधिकं मे मन्दाग्नेरुदरे नैव जीर्यते ।। १५४ तच्छ्रुत्वा स यशोवर्मा विचिकित्सन्निनिन्द ताम् । हृदयेन श्रियं तस्य विफलामर्थवर्मणः ॥ ततो निशागमे भक्तं क्षीरं चानाययत्पुनः । अर्थवर्मा वणिक्तस्य स यशोवर्मणः कृते ॥ १७६ यशोवर्मा च भूयस्तद्यथाकाममभुत सः । अर्थवर्मापि स तदा क्षीरस्येकं पलं पपौ । १७७ तत्रैव चैकस्थाने तावातीर्णशयनावुभौ । यशोवर्मार्थवर्माणौ शनैर्निद्रामुपेयतुः ॥ १७८ निशीथे च यशोवर्मा स्वप्नेऽपश्यदशङ्कितम् । प्रविष्टानत्र पुरुपान्दण्डहस्तान्भयंकरान् ।। धिगल्पाभ्यधिकः कर्पो घृतस्य किमिति त्वया । मांसौदनश्च भुक्तोऽद्य पीतं च पयसः पलम् ॥ इति क्रोधाद्रुवाणैस्तैराकृष्यैवाथ पादतः । पुरुपैरर्थवर्मा स लगुडैः पर्यताध्यत ।। १८१ घृतकर्षपयोमांसभक्तमभ्यधिकं च यत् । भुक्तं तत्सर्वमुदादाचकर्पश्च तस्य ते ॥ १८२ तदृष्ट्वा स यशोवर्मा प्रबुद्धो यावदीक्षते । तावत्तस्याययौ शूलं विवुद्धस्सार्थवर्मणः ॥ १८३ ततः क्रन्दन्परिजनैमर्चमानोदरश्च सः । वमति स्मार्थवर्मा तदधिकं यत्स भुक्तवान् ।। १८४ शान्तशूले ततस्तस्मिन्यशोवर्मा व्यचिन्तयत् । धिग्धिगर्थश्रियमिमा यस्या भोगोऽयमीदृशः ।। १८५ खलीकृतेयमीदृश्या भूयादभवनिः श्रियः । इत्यन्तश्चिन्तयन्सोऽत्र रात्रि तामत्यवाहयत् ।। १८६ प्रातस्तमर्थवर्माणमामय स ययौ ततः । यशोवर्मा गृहं तस्य वणिजो भोगवर्मणः ॥ तत्राभ्यागायथावत्तं तेनापि च कृतादरः । निमनितोऽभूद्वणिजा तदर्भोजनाय सः ॥ १८८ न चास्य वणिजोऽपश्यत्स काचिद्धनसंपदम् । अपश्यत्तु शुभं वेश्म वासांस्याभरणानि च ।। ततः स्थिते यशोवर्मण्यस्मिन्प्रावर्ततात्र सः । भोगवर्मा वणिकर्तु व्यवहारं निजोचितम् ॥ १९० अन्यस्माद्भाण्डमादाय ददावन्यस्य तत्क्षणम् । विनैव स्वधनं मध्याहीनारानुदपादयत् ॥ १९१ त्वरितं तान्स दीनारान्भृत्य हस्ते विसृष्टवान् । स्वभार्यायै विचिन्नान्नपानसंपादनाय च ॥ १९२ क्षणाच सुहृदेकस्तमिच्छाभरणनामकः । उपागत्यैव रभसाद्भोगवर्माणमभ्यधात् ।। १९३ सिद्धं भोजनमस्माकमुत्तिष्ठागच्छ भुमहे । सुहृदो मिलिता ह्यन्ये त्वत्प्रतीक्षाः स्थिता इति ॥ १९४ अद्याई नागमिष्यामि प्राघुणोऽयं स्थितो हि मे । इति नुवाणं पुनरप्येनं स सुहृब्रवीत् ॥ १९५ भवता सममायातु तर्हि प्राघुणकोऽप्ययम् । एपोऽपि न किमस्माकं मित्रमुत्तिष्ठ सत्वरम् ॥ १९६ इत्यामहाद्भोगवर्मा नीतो मित्रेण तेन सः । यशोवर्मयुतो गत्वा भुझे माहारमुत्तमम् ।। १९७ पीत्वा च पानमागत्य सायं स स्वगृहे पुनः । सयशोवर्मको भेजे विचित्रं पानभोजनम् ।। १९८ प्राप्तायां निशि पप्रच्छ निजं परिजनं च सः। किमद्य रात्रिपर्याप्तमस्ति नः सरकं न वा ।। १९९ खामिन्नास्तीति तेनोक्तः स भेजे शयनं वणिक् । पास्यामोऽपररात्रेऽद्य कथं जलमिति ब्रुवन् । २०० यशोवर्माथ तत्पाघे सुप्तः स्वप्नेऽन्न दृष्टवान् । प्रविष्टान्पुरुषान्वित्रानन्यांस्तेषां च पृष्ठतः ॥ २०१ कस्मादपररात्रार्थ सरकं भोगवर्मणः । चिन्तितं नाद्य युष्माभिः क भवद्भिः स्थितं शठाः ।। २०२ इति पश्चात्प्रविष्टास्ते पुरुषा दण्डपाणयः । पूर्वप्रविष्टान्क्रोधाचान्दण्डाघातैरताडयन् ।। २०३ अपराधोऽयमेको नः क्षम्यतामिति वादिनः । दण्डाहतास्ते पुरुपाते चान्ये निरगुस्ततः ।। २०४ यशोवर्माथ तदृष्ट्वा प्रवुद्धः समचिन्तयत् । अचिन्त्योपनतिः श्लाघ्या भोगश्री गवर्मणः ॥ भोगहीना समृद्धापि नार्थश्रीरर्थवर्मणः । इति चिन्तयतस्तस्य सातिचक्राम यामिनी ॥ २०६ प्रातश्च स यशोवर्मा तमामय वणिग्वरम् । जगाम विन्ध्यवासिन्याः पादमूलं पुनस्ततः ।। २०७ तपःस्थः स्वप्नदृष्टायास्तस्याः पूर्वोक्तयोर्द्वयोः । श्रियो गश्रियं तत्र वने सास्मै ददौ च ताम् ।। २०८ अथागत्य यशोवर्मा गृहं देवीप्रसादतः । अचिन्तितोपगामिन्या तस्थौ भोगश्रिया सुसम् ।। २०९ तदेवं भोगसंपन्ना श्रीरप्यल्पतरा वरम् । न पुनर्भोगरहिता सुविस्तीर्णाप्यपार्थका ॥ २१० तकि घमरवालस्य राशः कार्पण्यसंपदा ! तप्यध्वे दानभोगाढ्यां वीक्षध्वे स्वां श्रियं न किम् ॥ २११ अवस्तं प्रति युष्माकमवस्कन्दो न भद्रकः । यानालमश्च नास्येव नापि वा दृश्यते जयः ।। २१२ ·सीमाप्राप्तांश्च तान्बुवा कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ५५! इत्युक्ता अपि ते तेन पञ्च ज्योतिर्विदा नृपाः । ययुश्चमरवालं तं नृपं प्रत्यसहिष्णवः ॥ २१३ निर्यास्यन्समराय सः । राजा चमरवाल: प्राक्नात्वा हरमपूजयत् ।। २१४ अष्टपष्टयुत्तमस्थाननियतैर्नाममिः शुभैः । यथावत्तं च तुष्टाव पापनैः सर्वकामदैः॥ २१५ राजन्युध्यस्ख निःशङ्कः शपूजेष्यसि संगरे । इत्युद्गतां च गगनात्सोऽथ शुश्राव भारतीम् ।। २१६ ततः प्रहृष्टः संनद्य तेषां निजवलान्वितः । राजा चमरवालोऽने युद्धाय निरगाष्टिपाम् ॥ २१७ त्रिंशद्गजसहस्राणि त्रीणि लक्षाणि वाजिनाम् । कोटिः पादभटानां च तस्यासीद्वैरिणां वले ॥ २१८ खवले च पदातीनां तस्य लक्षाणि विंशतिः । दश दन्तिसहस्राणि हयानां लक्षमप्यभूत् ।। २१९ प्रवृत्ते तु महायुद्धे तयोरुभयसेनयोः । यथार्थनाम्नि वीराख्ये प्रतीहारेऽप्रयायिनि ।। २२० स्वयं चमरवालोऽसौ राजा तत्समराङ्गणम् । महावराहो भगवान्महार्णवमिवाविशत् ॥ २२१ ममर्द चाल्पसैन्योऽपि परसैन्यं महत्तथा । यथाश्वगजपत्तीनां हयानां राशयोऽभवन् ।। २२२ धावित्वा चात्र समरवलं तं संमुसागतम् । आइत्य शक्त्या राजानं पाशेनाकृष्य बद्धवान् ।। २२३ ततः समरशूरै च हृदि वाणाहतं नृपम् । द्वितीर्य तद्वदाकृष्य पाशैनैव बवन्ध सः॥ २२४ तृतीयं चात्र समरजितं नाम महीपतिम् । वीराख्यस्तत्प्रतीहारो वट्वा तत्पार्धमानयत् ॥ २२५ सेनापतिर्देववलस्तस्थानीय समर्पयत् । नृपं प्रतापपेन्द्राख्यं चतुर्थ सायकाहतम् ॥ २२६ ततः प्रतापसेनाख्यस्तदृष्ट्वा पञ्चमो नृपः । क्रोधाचमरवालं तं भूपमभ्यपतद्रणे ॥ २२७ स तु निषूय तद्वाणान्स्वशरौघेण विद्धवान् । राजा चमरवालस्तं ललाटे निमिराशुगैः ।। २२८ कण्ठक्षिप्तेन पाशेन तं च काल इवाथ सः । आकृष्य ववशे चक्रे शराघातविघूर्णितम् ।। २२९ एवं राजसु बद्धेषु तेषु पञ्चस्वपि क्रमात् । हतशेपाणि सैन्यानि दिशस्तेपां प्रदुद्रुवः ॥ २३० अमितं हेमरत्नादि वहून्यन्तःपुराणि च । राज्ञा चमरवालेन प्राप्तान्येषां महीमुजाम् ॥ २३१ तन्मध्ये च महादेवी यशोलेखेति विश्रुता । राज्ञः मतापसेनस्य प्राप्ता तेनाङ्गनोत्तमा ।। २३२ ततः प्रविश्य नगरं वीरदेववलौ च सः । क्षतृसेनापती पढें बवा रत्नैरपूरयत् ॥ २३३ प्रतापसेनमहिषी क्षत्रधर्मजितेति ताम् । यशोलेखां स नृपतिः स्वावरोधवधूं व्यधात् ।। २३४ भुजार्जिताहमस्येति सेहे सा चपलापि तम् । काममोहप्रवृत्तानां शवला धर्मवासना ॥ २३५ दिनैश्चाभ्यर्थितो राश्या स यशोलेखया तया । राजा चमरबालस्तान्वद्धान्पश्चापि भूपतीन् । २३६ प्रतापसेनप्रभृतीन्गृहीतविनयान्नतान् । मुमोच निजराज्येपु सत्कृत्य विससर्ज च ॥ २३७ ततः स तदकण्टकं विजितशत्रु राज्यं निजं समृद्धमशिपचिरं चमरवालपृथ्वीपतिः । अरंस्त च वराप्सरोभ्यधिकरूपलावण्यया २३८ द्विपजयपताकया सह तया यशोलेसया ॥ एवं बहूनपि रिपूरभसप्रवृत्तान्द्वैपाकुलानगणितवपरस्वरूपान् । एकोऽप्यनन्यसमपौरुपभग्नसारदर्पज्वराजयति संयुगमूर्ध्नि धीरः ।। २३९ इति गोमुसेन कथितामा श्रुत्वा कथां कृतश्लाघः । अकरोदथ नरवाहनदत्तः स्नानादि दिनकार्यम् ।। निनाय संगीतरसाच्च तां तथा निशां स गायन्स्वयमङ्गनाससः । सरस्वती तस्य नभ स्थिता यथा ददौ प्रियामिश्विरसंस्तवं वरम् ।। २४१ शत महाकविश्रीसोमदेवमहविरचिते क्यासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्वके चतुर्थस्तरमः । २४० पश्चमस्तरन। ततोऽन्येारलंकारवतीवासगृहे स्थितम् । नरवाहनदत्तं तं संनिधौ सर्वमविणाम् ।। एत्य विज्ञापयामास मरभूबिरसेवकः । सोदर्यः सौरिदहस्य तदन्त पुररक्षिणः ॥ १ २ ·७ ८ २० तरङ्गः ५ अलंकारवतीलम्बकः ९॥ २७७ मरुभूतेमया देव सेवा वर्षद्वयं कृता । भोजनाच्छादनं दत्तं सभार्यस्यामुना मम ।। ३ आभापितास्तु तत्पृष्ठे दीनाराः प्रतिवत्सरम् । पञ्चाशद्ये ममानेन तानेप न दादाति मे ॥ मृग्यमाणेन चैतेन चरणेनाहमाहतः । तेनोपविष्टः प्रायेऽहं सिंहद्वारेऽस्य तावके ।। विचारयति चेन्नात्र देवो मे तत्करोम्यहम् । अग्निप्रवेशमधिकं किं वच्म्येप हि मे प्रभुः ।। ६ इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्मरुभूतिरभापत । देया मयास्मै दीनाराः सांप्रतं तु न सन्ति मे ॥ इत्युक्तवन्तं सर्वेषु प्रहसत्सु स्वमत्रिणम् । नरवाहनदत्तस्तं मरुभूतिमभापत ॥ किमेवं मूर्खभावस्ते नाधिकेयं मतिस्तव । उत्तिष्ठ दीनारशतं देह्यस्मा अविलम्बितम् ।। एतत्प्रभोर्वचः श्रुत्वा मरुभूतिविलज्जितः । तदैवानीय तत्तस्मै स दीनारशतं ददौ । ततोऽत्र गोमुखोऽवादीन्न वाच्यो मरुभूतिकः । विचित्रचित्तवृत्तिर्यत्सर्गो देव प्रजापतेः । युष्माभिरेषा किं चात्र चिरदातुर्महीपतेः । तत्सेवकस्य च कथा प्रसङ्गाख्यस्य ने श्रुता ॥ १२ चिरदातेत्यभूत्पूर्व राजा चिरपुरेश्वरः । सुजनस्यापि तस्यासीत्परिवारोऽतिदुर्जनः ।। देशान्तरागतस्तस्य प्रसङ्गो नाम भूपतेः । मित्राभ्यां सहितो द्वाभ्यां बभूव किल सेवकः ।। १४ सेवां च कुर्वतस्तस्य व्यतीतं वर्षपञ्चकम् । न स राजा ददौ किंचिन्निमित्तेऽप्युत्सवादिके ॥ १५ स च तस्य न संप्राप विज्ञस्यवसरं प्रभोः । परिवारस्य दौरात्म्यात्सख्योः प्रेरयत्तोः सदा ॥ एकदा तस्य राज्ञश्च बालः पुत्रो व्यपद्यत । दुःखितं चैत्य सर्वेऽपि भृत्यास्तं पर्यवारयन् ।। १७ तन्मध्ये च प्रसङ्गाख्यः शोकादेव स सेवकः । सखिभ्यां वार्यमाणोऽपि राजानं तं व्यजिज्ञपत् ।। १८ बहुकालं वयं देव सेवका न च नस्त्वया । दत्तं किंचित्तथापीह स्थिताः स्मरत्वत्सुताशया ॥ त्वया यदि न दत्तं तत्त्वत्पुत्रोऽस्मासु दास्यति । सोऽपि देवेन नीतश्चेत्तन्नः किमिह सांप्रतम् ।। प्रजाम इति जल्पित्वा पतित्वा सोऽस्य पादयोः । राज्ञः प्रसङ्गो निरगात्सखिद्वययुतस्ततः ।। अहो पुत्रेऽपि वद्धास्थाः सेवका मे दृढा इमे । तदेते मम न साज्या इति संचिन्त्य तत्क्षणम् ।। स राजा तान्प्रसङ्गादीनानाय्यैव तथा धनैः । अपूरयद्यथा भूयो नैतान्दारियमस्पृशत् ।। एवं विचित्रा दृश्यन्ते स्वभावा देव देहिनाम् । यत्काले स नृपो नादादकाले तु ददौ तथा । इत्याख्याय कथाख्यानपटुर्भूयः स गोमुखः । वत्सेश्वरसुतादेशादिमामकथयत्कथाम् ।। आसीद्गातटे पूर्व पूतपौरं तदम्बुभिः । सौराज्यरम्यं कनकपुराख्यं नगरोत्तमम् ।। यत्र बन्धः कविगिरां छेदः पत्रेष्वरश्यत । भगरेऽलकेषु नारीणां सस्यसंग्रहणे यलः ।। तत्र वासुकिनागेन्द्रतनयात्प्रियदर्शनात् । जातो यशोधराख्यायां राजपुत्र्यां महायशाः ।। आसीत्कनकवर्पाख्यो नगरे नृपतिः पुरा । कृत्स्नभूभारवोढापि योऽशेपगुणभूपितः ।। २९ लुब्धो यशसि न त्वर्थे भीतः पापान शत्रुतः । मूर्खः परापवादेपु न च शास्त्रेपु योऽभवत् । अल्पत्वं यस्य कोपेऽभून्न प्रसादे महामनः । चापे च बद्धमुष्टित्वं न दाने धीरचेतसः ।। ३२ येनात्यद्भुतरूपेण रक्षता चासिलं जगत् । मारव्यथाकुलचके दृष्टेनैवावलाजनः ॥ ३२ स कदाचिच्छरत्काले सोप्मण्युन्मदवारणे । राजहंसपरीवारे सोत्सवानन्दितप्रजे ।। आत्मतुल्यगुणे रन्तुं चित्रप्रासादमाविशत् । आरूठकमलामोदवन्मारुतशीतलम् ॥ ३४ सत्र निर्वर्णयन्यावत्तचित्रं स प्रशंसति । तावत्प्रविश्य भूपं तं प्रतीहारो व्यजिज्ञपन् इहागतो विदर्भेभ्योऽपूर्वश्चित्रकरः प्रभो । अनन्यसममात्मानं चित्रकर्मण्युदाहरन् ।। रोलदेवाभिधानेन सिंहद्वारेऽत्र तेन च । एतद्देयाभिलिख्याद्य चीरिकोलम्बिता किल । तच्छ्रुत्ववादराभूपेनादिष्टानयनं स तम् । आनिनाय प्रतीहारो गत्वा चित्रकरं क्षणात् ।। ३८ स प्रविश्य ददात्र चित्रालोकनलीलया । स्थितं कनकवर्ष तं नृपं चित्रकरो रहः ।। वरनारीकुचोत्सङ्गसमर्पिततनूभरम् । सहेलोदश्चितकरोपात्तताम्बूलवीटिकम् ॥ प्रणम्य चोपरिष्टस्तं राजाने विहितादरम् । शनैर्विज्ञापयामास रोलदेवः स चित्रकृत् ॥ २८ ३० ·२७८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५५ । ४४ ५० ५७ चीरिकोलम्विता देव त्वत्पादादिदृक्षया । मया न विज्ञानमदात्तत्क्षन्तव्यमिदं मम ॥ ४२ आदिश्यतां च चिने किमालिखामीह रूपकम् । भवत्वेतत्कलाशिक्षायनो मे सफलः प्रभो॥ ४३ इति चित्रकरेणोक्ते स राजा निजगाद तम् । उपाध्याय यथाकामं किंचिदालिख्यतां त्वया ।। हादयामो वयं चक्षुर्धान्तिस्त्वत्कौशले तु का । इत्युक्ते तेन राज्ञान तत्पार्श्वस्या वभापिरे ।। राजैवालिख्यतामन्यैर्विरूपैः किं प्रयोजनम् । तच्छुत्वा चित्रकृत्तुष्टः स तं राजानमालिखत् ॥ ४६ तुङ्गेन नासावंशेन दीर्घरक्तेन चक्षुपा । विपुलेन ललाटेन कुन्तलैः कुञ्चितासितैः ।। विस्तीर्णेनोरसा रूढबाणादिव्रणशोभिना । भुजयुग्मेन दिग्दन्तिकराकारेण हारिणा ।। मध्येन मुष्टिमेयेन केसरीन्द्रकिशोरकैः । उपायनीकृतेनेव पराक्रमपराजितैः ।। यौवनद्विरदालाननिभेनोरुयुगेण च । अशोकपल्लवनिभेनाङ्गियुग्मेन चारुणा ॥ दृष्ट्वैव स्वानुरूपेण रूपेणालिखितं नृपम् । साधुवादं ददुः सर्वे तस्य चित्रकृतस्तदा ।। जगदुस्सं च नेच्छामो द्रष्टुमेकाकिनं प्रभुम् । चित्रमित्तौ तदेतस्यामेतास्वालिखिताविह ॥ राज्ञीपु मध्यादेकां त्वं सुविचार्यानुरुपिकाम् । लिसोपाध्याय पार्श्वेऽस्य पूर्णो नेत्रोत्सवोऽस्तु नः ॥ ५३ तच्छ्रुत्वा स विलोक्यात्र चित्रं चित्रकरोऽब्रवीत् । भूयसीष्वपि नैतासु तुल्या राज्ञोऽस्ति काचन ।। ५४ जाने च पृळ्यामेवास्य तुल्यरूपास्ति नागना । अस्त्येका राजपुत्री तु शृणुताख्यामि वां च वः ।। विदर्भेप्वस्ति नगरं श्रीमत्कुण्डिनसंज्ञकम् । देवशक्तिरिति ख्यातस्तत्रास्ति च महीपतिः ।। तस्यानन्तवतीत्यस्ति राज्ञी प्राणाधिकप्रिया । तस्यां तस्य सुतोत्पन्ना नाना मदनसुन्दरी ॥ यस्या वर्णयितुं रूपमेकया जिह्वयानया । मादृशः कः प्रगल्भेत किं त्वेतावद्वदाम्यहम् ॥ तां निर्माय विधिर्मन्ये संजातेच्छोऽपि तद्रसात् । निर्मातुमन्यां तद्रूपा युगैरपि न वेत्स्यति ।। सैकास्य राज्ञः सदृशी पृथिव्यां राजकन्यका । रूपलावण्यविनयैर्वयसा च कुलेन च ।। ६० अहं तया हि तनस्थः कदाचित्प्रेष्य चेटिकाम् । आहूतोऽन्तःपुरं तस्या राजपुत्र्या गतोऽभवम् ।। ६१ तत्रापश्यमहं तां च चन्दनाविलेपनाम् । मृणालहारां विसिनीपत्रशय्याविवर्तिनीम् ॥ कदलीपत्रपवनैर्वीज्यमानां ससीजनैः । पाण्डुक्षामाममिव्यक्तस्मरसंज्वरलक्षणाम् ।। हे सख्यश्चन्दनालेपकदलीदलमारुतैः । कृतमेभिः किमेतेन विफलेन श्रमेण यः ।। ६४ एते हि मन्दपुण्यां मां दहन्ति शिशिरा अपि । एवं निवारयन्ती च ससीराश्वासनाकुलाः॥ पिलोक्य तपस्या का द्वितर्फसमाकुलः । कृतप्रणामस्तस्याश्च पुरतोऽहमुपाविशम् ।। उपाध्यायेगालिस्य चित्रे मे देहि रूपकम् । इत्युक्त्या वेपमानेन पाणिना धृतवर्तिना ।। ६७ गनैरालिख्य सा भूमौ दर्शयन्ती नृपासजा । अलेसयन्मया कंचिद्युवानं रूपवत्तरम् ।। आलिख्य सुन्दरं तं च देव चिन्तितवानहम् । काम एवानया साक्षादयमालेखितो मया ॥ ६९ किं तु पुष्पमयश्चापो हस्ते यन्नास्य लेसितः । तेन जाने न कामोऽयं तद्रूपः कोऽप्यसौ युवा ।। अयं च नूनमनया दृष्टः कापि श्रुतोऽपि वा । एतन्निवन्धनं चेदमस्याः स्मरविजृम्भितम् ।। तदितो मेऽपयातव्यमुपदण्डो ह्ययं नृपः । एतत्पिता देवशक्तिर्युवेदं न क्षमेत मे ।। इत्यालोच्येव नत्वा तामहं मदनसुन्दरीम् । राजकन्यां निरगमं तया संमानितस्ततः ।। श्रुतं चात्र महाराज मया परिजनान्मियः । स्वैरं कथयतो यत्सा सानुरागा श्रुते लयि ।। ततश्चित्रपटे गुप्तं लिङ्गितां तां नृपात्मजाम् । आदायाहं भवत्पादमूलं त्वरितमागतः ।। दृष्ट्वा च देवस्याकारं निवृत्तः संशयो मम । देव एव तया चित्रे मद्धतेनामिलेसितः ॥ सा चासकन्न सदृशी शक्या लिसितुमित्यहम् । चित्रे देवस्य पार्थे तां न लिसामि समामपि । इत्युक्तवन्तं तं रोलदेवं राजा जगाद सः । तर्हि त्वया सा तचित्रपटस्था दर्यतामिति ।। ततो वल्गुलिका तसं कृष्ट्वा पटमदर्शयत् । स चित्रकृत्तां चिनस्यां राज्ञे मदनसुन्दरीम् ।। राजा कनकवर्षोऽपि तां स चित्रगतामपि । विचित्ररूपामालोक्य सद्यः स्मरवशं ययौ ।। ७७ ·तरङ्ग:५1] अलंकारवतीलम्बकः ९। २७९ ८६ ८८ ८९ ९१ ९२ ९४ ९५ पूरयित्वा च बहुना हेम्ना चित्रकरं स तम् । आत्तप्रियाचित्रपटो विवेशाभ्यन्तरं नृपः ।। तत्र सद्रूपलावण्यदर्शनात्तृप्तलोचनः । त्यक्तसर्वक्रियस्तस्थौ तदेकमयमानसः ।। घवाधे धैर्यहारी तं निघ्नंल्लब्धान्तरः शरैः । रूपस्पर्धासमुद्भूतमात्सर्य इव मन्मथः ।। या दत्ता रूपलुब्धानां स्मरार्तिस्तेन योपिताम् । फलितेव च सैवास्य शतशाख महीक्षितः।। ततो दिनैश्च विरहक्षामपाण्डुः शशंस सः । आप्तेभ्यः सचिवेभ्यस्तत्पृच्छद्भयः स्वं मनोगतम् ॥ मनयित्वा च तैः साकं कन्यां मदनसुन्दरीम् । याचितुं प्राहिणोद्तं स राज्ञे देवशक्तये ॥ संगमस्वामिनामानं कालज्ञं कार्यवेदिनम् । विप्रमाप्तं कुलीनं च मधुरोदात्तभाषिणम् ॥ स गत्वा सुमहार्हेण विप्रः परिकरेण तान् । विदर्भान्संगमस्वामी प्राविशत्कुण्डिनं पुरम् ।। यथावत्तत्र राजानं देवशक्तिं ददर्श तम् । स स्वामिनोऽर्थे तस्माच प्रार्थयामास तत्सुताम् ।। देया तावन्मयान्यस्मै दुहितैषा स चोचितः । भूपः कनकवर्पोऽस्मादृशोऽप्येतां च याचते ॥ तदेतस्मै ददाम्येनामिति संमच्य सोऽपि च । श्रद्दधे देवशक्तिस्तत्संगमस्वामिनो वचः ।। दर्शयामास तस्मै च तस्या रूपमिवाद्भुतम् । नृत्तं मदनसुन्दर्याः सुतायाः स महीपतिः ।। ततस्तद्दर्शनप्रीतं संगमस्वामिनं स तम् । प्रतिपन्नसुतादानः संमान्य प्राहिणोन्नृपः ।। निश्चित्य लममुद्वाहहेतोरागम्यतामिह । संदिश्येति समं तेन प्रतिदूतं ससर्ज च ।। आगत्य संगमस्वामी प्रतिदूतयुतोऽथ सः । राक्षे कनकवाय सिद्धं कार्य न्यवेदयत् ।। ततो लग्नं विनिश्चित्य प्रतिदूतं प्रपूज्य तम् । असकृत्तां च विज्ञाय रक्ता मदनसुन्दरीम् ॥ तद्विवाहाय दुरवीर्यो निःशङ्कमानसः । राजा कनकवर्पोऽसौ प्रायात्चत्कुण्डिनं पुरम् ।। अशोकलतयारूढः प्रत्यन्तारण्यवासिनः । प्राणिप्राणहरान्निनन्सिहादीशवरानिव ।। विदर्भान्प्राप्य नगरं कुण्डिनं तद्विवेश सः । निर्गतेनाग्रतो राज्ञा सहितो देवशक्तिना ॥ तत्र पौरपुरंधीणां विलब्धनयनोत्सवः । सज्जितद्वाहसंभारं प्राविशद्राजमन्दिरम् ॥ विश्राम्यति स्म तत्रैतत्स दिनं सपरिच्छदः । देवशक्तिनृपोदारकृताचारानुरक्षितः ।। अन्येगुर्देवशक्तिस्ता तस्मै मदनसुन्दरीम् । सुतां राज्यैकशेपेण सर्वस्पेन समं ददौ ॥ स्थित्वा च तत्र सप्ताह स राजा नगरं निजम् । आगात्कनकवर्षोऽथ नववध्या समं तया ।। प्राप्ते कान्तायुते तस्मिञ्जगदानन्ददायिनि । सकौमुदीके शशिनीवासीत्तत्सोत्सवं पुरम् ॥ साथ प्राणाधिका तस्य राज्ञो मदनमुन्दरी । आसीदहवरोधस्याप्यच्युतस्येव रुक्मिणी ।। अन्योन्यवदनासक्तलोचनैः स्मरसायकैः । कीलिताविव तो चास्तां दंपती चारुपक्ष्मभिः ॥ एकदा चाजगामात्र विकसत्केसरावलिः । दलयन्मानिनीमानमातङ्गं मधुकेसरी ॥ लमालिमालामौकाः पुष्पेपोः कुसुमाकरः । सजीचकार चोत्फुल्लचूतवल्लीधनुर्लताः । वयौ चोपवनानीव चेतास्यध्वगयोपिताम् । समुद्दीपितकामानि कम्पयन्मलयानिलः ।। पूरा नदीनां पुष्पाणि तरूणां शशिनः कलाः । क्षीणानि पुनरायान्ति यौवनानि न देहिनाम् ॥ भो मुक्तमानकलहा रमध्वं दयितान्विताः । इतीव मधुरालापाः कोकिला जगदुर्जनान् ।। तत्काले च मधूद्यानं वितु प्रविवेश सः । राजा कनकवर्षोऽत्र सर्वैरन्तःपुरैः सह ।। मुष्णश्रियमशोकानां रक्तैः परिजनाम्बरैः । गीतैर्वराङ्गनानां च कोकिलभ्रमरध्वनिम् ।। देव्या मदनसुन्दर्या समं तत्र स भूपतिः । चिक्रीड सावरोधोऽपि कुसुमावचयादिमिः ।। विहत्य चान सुचिरं स्नातुं गोदावरी नृपः । अवतीर्य जलक्रीडां सान्तःपुरजनो व्यधात् ।। मुसैः पद्मानि नयनरुत्पलानि पयोधरैः । रथाङ्गनाम्नां युग्मानि नितम्बैः पुलिनस्थलीः ॥ विजित्य तस्याः सरितः क्षोभयामासुराशयम् । तरङ्गदर्शितामर्पभ्रूभगायास्तदद्गनाः ।। अम्भोविदारविचलद्वखव्यक्तागमशिपु । रेमे कनकवर्पस्य तासु तम्य तदा मनः॥ एका चाताडयद्राशी हेमकुम्भद्योपमे । कुचयुग्मे च विनतवसने करवारिणा ।। ९८ ९९ १०० १०१ १०३ १०४ १०५ १०६ १०७ १०८ ११० १११ ११२ ११३ ११४ ११५ ११७ ·१२७ २८० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५५ तदृष्ट्वा सा चुकोपास्यै सेा मदनसुन्दरी । कियत्क्षोभ्या नदीत्येव सोद्वेगेव जगाद च ।। १२० उत्तीर्य चाम्भसः प्रायादात्तवस्त्रान्तरा रुपा । प्रियापराधं शंसन्ती तं ससीभ्यः स्वमन्दिरम् ।। १२१ ततो ज्ञाताशयस्तस्या जलक्रीडां विमुच्य सः। राजा कनकवर्षोऽपि तद्वासगृहमाययौ ।। १२२ वार्यमाणो रुपा तत्र पारस्थैः शुकैरपि । प्रविश्य स ददर्शान्तर्देवी तां मन्युपीडिताम् ॥ १२३ वामहस्ततलन्यस्तविपण्णवदनाम्बुजाम् । स्वच्छमुक्ताफलनिभैः पतद्भिर्वाप्पविन्दुभिः ॥ १२४ 'जइ विरहो ण सहिजइ माणो [ सुहा वि] परिवजणीओ ते । विरहो हिअअ सहिज्जइ माणो [एव्य ] परिवठ्ठणीओ ते ॥ १२५ इअ जाणिऊण णिउणं चिठ्ठसु ओलम्बिऊण इकादरम् । उहअतडदिण्णपाओ मज्झणिवडिओ धुवं विणिस्सिहसि ।।' १२६ इतीमं द्विपदीसण्डं पठन्ती साश्रुगद्गदम् । निर्यहन्तांशुहारिण्या गिरापभ्रंशमुग्धया । विलोक्य च तथाभूतां तां कोपेऽपि मनोरमाम् । उपाययौ सलजश्व सभयश्च स भूपतिः ॥ १२८ पराङ्मुसीमथाश्लिष्य वचोभिः प्रीतिपेशलैः । प्रवृत्तोऽभूत्सविनयैस्तां प्रसादयितुं च सः । १२९ वक्रोक्तिसूचितावद्ये परिवारे पपात च । तस्याश्चरणयोर्निन्दन्नात्मानमपराधिनम् ।। १३० ततस्तन्मन्युनेवाचवारिणा गलितेन सा । सिञ्चन्ती कण्ठलग्नास्य प्रससाद महीपतेः ॥ १३१ अथैप हृष्टो नीत्वा तद्दिनं कुपिततुष्टया । राजा तया सहासेव्य रतं निद्रामगान्निशि ॥ १३२ सुप्तो ददर्श चाकस्मात्स्वप्ने विकृतया स्त्रिया । हृतामेकावली कण्ठाचूडारनं च मूर्धतः ॥ १३३ ततोऽप्यपश्यद्वेतालं नानाप्राण्यगविग्रहम् । वाहुयुद्धे प्रवृत्तं च तं स भूमावपातयत् ।। १३४ पृष्ठोपविष्टश्चोड्डीय पक्षिणेव विहायसा । नीत्वा तेन नृपोऽम्भोधौ वेत्तालेन स चिक्षिपे ॥ १३५ ततः कथंचिदुत्तीर्णः परमेकावली गले । चूडामणिं च तं मूर्ध्नि पूर्ववस्थितमैक्षत ॥ १३६ एतदृष्ट्वा प्रबुद्धः स प्रातः परिचयागतम् । अस्य क्षपणकं राजा फलं स्वप्नस्य पृष्टवान् ।। । न वाच्यमप्रियं किं तु कथं पृष्टो न वच्मि ये ।। १३८ या त्वयैकावली दृष्टा हृता चूडामणिस्तथा । सैप देव्या वियोगस्ते पुत्रेण च भविष्यति ॥ १३९ प्राप्ते चैकावलीरत्ने यदुत्तीर्णाधिना त्वया । दुःसान्ते सोऽपि भावी ते देवीपुत्रसमागमः ॥ १४० इति क्षपणकेनोक्ते विमृश्य स नृपोऽब्रवीत् । पुत्रोमेऽद्यापि नास्त्येव स तावजायतामिति ॥ १४१ अथोपयातादश्रीपीत्स रामायणपाठकात् । पुत्रार्थ विहितक्लेशं राजा दशरथं नृपम् ।। १४२ तेनोद्भूतसुतप्राप्तिचिन्तः क्षपणके गते । राजा कनकवस्तन्निनाय विमना दिनम् ॥ १४३ रात्रावकरमाञ्चकाकी विनिद्रः शयनस्थितः । द्वारेऽनुद्घाटितेऽप्यन्तः प्रविष्टां स्त्रियमैक्षत ॥ १४४ विनीता सौम्यरूपा च सा तं साश्चर्यमुत्थितम् । कृतप्रणामं दत्ताशीः क्षितीश्वरमभापत ।। १४५ पुत्र मां विद्धि तनयां नागराजस्य वासुकेः । त्वत्पितुर्भगिनी ज्येष्ठां नाम्ना रत्नप्रभामिमाम् ।। १४६ रक्षार्थ तेऽन्तिके शश्वददृष्टा च वसाम्यहम् । अद्य दृष्ट्वा सचिन्तं त्वामामा ते दर्शितो मया ।। १४७ न द्रधुमुत्सहे ग्लानि तव तद्रूहि कारणम् । इत्युक्तः स तया राजा पितृथ्वस्रा जगाद ताम् ।। १४८ धन्योऽहमम्य यस्यैवं त्वं प्रसादं करोपि मे । अनिवृत्तिं च मे विद्धि पुत्रासंभवहेतुकाम् ॥ १४९ अपि राजर्पयो यत्र पुरा दशरथादयः । स्वर्गार्थमैच्छंस्तत्राम्ब कथं नेच्छन्तु मादृशाः ।। १५० एतत्कनकवर्पस्य नृपतेस्तस्य सा वचः। श्रुत्वा रत्नप्रभा नागी भ्रातुः पुत्रमुवाच तम् ॥ १५१ तर्हि पुत्र वदाम्येकं यमुपायं कुरुप्प तम् । गत्वा स्वामिकुमारं त्वमेतदर्थ प्रासादय ।। १५२ कुमारधारां विघ्नाय पतन्ती मूर्ध्नि दुःसहाम् । शरीरान्तःप्रविष्टायाः प्रभावान्मे सहिप्यसे ।। १५३ १ यदि विरहो न सह्यते मान [मुसादपि ] परिवर्जनीयस्ते । विरहो हृदय सह्यते मानः [एव ] परिवर्धनीयस्ते ॥१॥ इति ज्ञाला निपुणं तिष्टवावरम्यक्तरम् । उभयतटदत्तपादो मधयनिपतितो ध्रुवं विनशिम्यसि ॥ २ ॥ इति च्छाया. १३७ ·१५७ १६७ तरङ्ग ५ अलकारवतीलम्बक ९ २८१ विघ्नजात विजित्यान्यदपि प्राप्स्यसि वाञ्छित्तम् । इत्युक्त्वान्तर्दधे नागी राजा दृष्टोऽक्षिपक्षपाम् ।। १५४ प्रातर्मत्रिपु विन्यस्य राज्य पुत्राभिकाहया । ययौ स्वामिकुमारस्य पादमूल स भूपति ॥ २५५ तर तीव्र तपश्चके तमाराधयितु प्रभुम् । तयार्पितयलो नाग्या शरीरान्त प्रविष्टया ॥ १५६ ततोऽशनिनिमा राज्ञ पतितु तस्य मूर्धनि । कुमारवारिधारा सा प्रवृत्ताभूदनारतम ।। स च सेहे शरीरान्तर्गतनागीवलेन ताम् । ततस्तस्याधिविनार्थ हेरम्ब प्रैरयद्गुह ॥ १५८ हेरम्बश्वासजत्तन धारामध्ये महाविपम् । तस्याजगरमत्युग्र न स तेनायकम्पत ॥ १५९ ततो विनायक साक्षाद्दन्ताधातानुर स्थले । एत्य दातु प्रववृते तस्याजय्य सुरैरपि ।। १६० मला त दुर्जय देव सोऽथ स्तुतिमिरर्चितुम् । राजा कनकवर्पस्तद्विपदैवोपचक्रमे ॥ नम सर्वार्थससिद्धिनिधिकुम्भोपमासने । लम्बोदराय विनेश व्यालालकरणाय ते ॥ १६२ लीलोरिक्षप्तकराघातविधुतासनपङ्कजम् । ब्रह्माणमपि सोत्कम्प कुपवय गजानन ।। सुरासुरमुनीन्द्राणामपि सन्ति न सिद्धय । अतुष्टे यि लोकैकशरण्ये शकरप्रिय ॥ १६४ घटोदर शूर्पकर्णो गणाध्यक्षो मदोत्कट । पाशहस्तोऽम्बरीपश्च जम्बकत्रिशिसायुध ॥ १६५ एवमाद्ये स्तुवन्ति स्म पापन्नेरष्टपष्टिमि । तत्सख्यस्थाननियतै मभिस्त्वा सुरोत्तमा । १६६ स्मरत स्तुवतश्च त्या विनश्यति भय प्रभो । रणराजकुलातचौराग्निश्वापदादिजम् ॥ इति स्तुतिपदेरेतैरन्येवहुविधैश्च स । नृप कनकवर्पस्त विघ्नेश्वरमपूजयत् ॥ तुष्टोऽस्मि न करिष्यामि विघ्न ते पुनमामुहि । इत्युक्त्वान्तर्दधे तन राज्ञस्तस्य स विघ्नजित् ॥ १६९ तत स्वामिकुमारस्त तद्धाराधारिण नृपम् । उवाच धीर तुष्टोऽस्मि तव याचस्व तद्वरम् ।। १७० तच्छ्रुत्वा स प्रहृष्टस्त देव राजा व्यजिज्ञपत् । त्वत्प्रसादेन मे नाथ सूनुरुत्पद्यतामिति ॥ १७१ एवमस्तु सुतो भावी भवतो मद्गणाशज । नाम्ना हिरण्यवर्पश्च भविष्यति स भूपते ॥ १७२ इत्युक्त्वा गर्भगेहान्त प्रवेशाय तमाह्वयत् । सविशेषप्रसादेप्सुनृपतिं वर्हिवाहन ।। १७३ तेनादृश्यास्य निरगानागी देहान्नृपस्य सा । विशन्ति शापभीता हि न कुमारगृह स्त्रिय ॥ १७४ तत कनकवर्षोऽसौ खेन मानुषतेजसा । विवेश गर्भभवन तस्य देवस्य पावके । स त नाग्यनधिष्ठानात्पूर्वतेजोविनाकृतम् । दृष्ट्वा नृप किमेतत्स्यादिति देवोऽप्यचिन्तयत् ।। १७६ जात्या नागीनलव्याजनियूँढविषमव्रतम् । प्रणिधानाच त कुद्ध शशाप स नृप गुह ॥ १७७ व्याजस्त्वया कृतो यस्मादतो जरतेन सूनुना । महादेव्या च दुर्दान्त वियोगस्ते भविष्यति । १७८ निर्यातदारुण श्रुत्वा शापमेत स भूपति । सूक्तेस्तुष्टाव त देव मोह मुक्त्वा महाकवि ॥ १७९ स सुभापिततुष्टोऽथ पण्मुसस्तमभाषत । राजस्तुष्टोऽस्मि सूक्तैस्ते शापान्त तव वच्मि तत् ॥ भविष्यत्यच्दमेक ते पत्नीपुनवियुक्तता । मुत्तोऽपमृत्युनितयात्तो च प्राप्स्यस्यत परम् ॥ १८१ इत्युक्त्वा विरतालापे पण्मुखे स प्रणम्य तम् । तत्प्रसादसुधादृप्तो राजा स्वपुरमाययौ । १८२ तर तस्यामृतस्यन्दो ज्योत्स्नायामिव शीतगो । देव्या मदनसुन्दया क्रमात्सूनुरजायत ।। १८३ दृष्ट्या मुतमुख सोऽथ राजा राज्ञी च सा मुहु । अत्यानन्दसमायुक्त नावर्तेता तदात्मनि ।। १८४ तत्काल चोत्सव चक्रे वसु वर्पन्स भूपति । निजा कनवख्या नयन्मुवि यथार्थताम् ।। १८५ पञ्चराने गते पप्ठया रजनौ जातवेश्मनि । कृते रक्षाविधौ मेयोऽशट्वितमागत ॥ १८६ तेन वृद्धिमवाप्तेन तनावत्रे नभ प्रमात् । शगुणोपेक्षितेनेव राज्य राज्ञ प्रमादिन । मदस्येव क्षिपन्धारा वर्पस्योन्मूलितद्रुम । ततो धावितुमारेभे वातमत्तमतगज ॥ १८८ तत्क्षण सार्गलमपि द्वारमुद्धाम्य भीपणा । स्त्री कापि क्षुरिकाहस्ता जातवेश्म विवेश तत् ॥ १८९ सा त मदनसुन्दर्या सनासक्तमुस सुतम् । हृत्वा देव्या प्रदुद्राव समोहीन परिच्छदम् ॥ १९० हा हा हतो मे राक्षस्या सुत इत्यथ विहला । मन्दन्ती चान्वधावत्ता राज्ञी सा स्त्री तमस्यपि ॥ सा च गत्वा पपात स्त्री सरस्पन्त सवालका । राज्ञी चागपतत्मापि तत्रैवापत्यतृष्णया ।। १९२ - १८७ ·२०४ २०७ २८२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ५५ क्षणान्मेघो निववृते जगामान्तं च यामिनी । जातवेश्मनि चाक्रन्दः परिवारस्य शुश्रुवे ।। १९३ राजा कनकवर्षोऽथ तच्छ्रुत्वा जातवासकम् । एत्य पुत्रप्रियाशून्यं दृष्ट्वा मोहं जगाम सः॥ १९४ समाश्वस्य च हा देवि हा पुत्रक शिशो इति । विलपन्नथ सस्मार शापं तं वत्सरावधिम् ॥ १९५ भगवशापसंपृक्तो मन्दपुण्यस्य मे वरः । कथं स्कन्द त्यया दत्तः सविपामृतसंनिभः ॥ हाहा युगसहस्राभं कथं नेप्यामि वत्सरम् । देव्या मदनसुन्दर्या जीविताधिकया विना ।। १९७ इत्यानन्दंश्च स ज्ञातवृत्तान्तैर्मत्रिभिर्नृपः । वोध्यमानोऽपि न प्राप देव्या सह गतां धृतिम् ॥ १९८ क्रमाञ्च मदनावेगविवयो निर्गतः पुरात् । विवेश विन्ध्यकान्तारमुन्मनीभूय स भ्रमन् ।। १९९ तत्र बालमृगीनेत्रैः प्रियाया लोचनश्रियम् । कवरीभारसौन्दर्य चमरीवालसंचयैः ।। २०० : करिकरेणूनां गतैर्मन्थरतां गतः । स्मरतस्तस्य जज्वाल सुतरां मनानलः ॥ २०१ भ्राम्यंस्तृष्णातपक्लान्तो विन्ध्यपादमवाप्य सः । पीतनिर्झरपानीयस्तरुमूल उपाविशत् ।। २०२ तावद्गुहामुसाद्विन्ध्यस्याट्टहास इवोन्नदन् । सिंहः सटालो निर्गत्य हन्तुमभ्युत्पपात तम् ॥ २०३ तत्क्षणं गगनायातः कोऽपि विद्याधरो जवात् । निपत्यासिप्रहारेण सिंहं तमकरोहिधा ।। समीपमेत्य चापृच्छद्राजानं तं स सेचरः । राजन्कनकववं प्राप्तोऽस्येतां कथं भुवम् ।। २०५ तच्छ्रुत्वा संस्मृति लब्धा स राजा प्रत्युवाच तम् । विरहानलविक्षिप्तं कुतस्त्वं वेत्सि मामिति ॥ २०६ ततो विद्याधरोऽवादीदहं प्रत्राजको भवन् । मानुपो बन्धुमित्राख्यस्त्वत्पुरे न्यवसं पुरा ॥ सेवया प्रार्थितेनात्र त्वया साहायके कृते । विद्याधरत्वं प्राप्तोऽस्मि वीर वेतालसाधनात् ॥ २०८ तेन त्वां प्रत्यभिज्ञाय कर्तु ते प्रत्युपक्रियाम् । त्वजिघांसुरयं दृष्ट्वा सिंहो व्यापादितो मया ।। २०९ नाम्ना बन्धुप्रभश्चाद्य संवृत्तोऽस्मीति वादिनम् । राजा कनकवर्पस्तं जातप्रीतिरभापत || २१० हन्त स्मरामि सा चेह मैत्री निर्वाहिता त्वया । तद्रूहि मे कदा भावी भार्यापुत्रसमागमः ॥ २११ इति तस्य वचः श्रुत्वा बुवा विद्याप्रभावतः । विद्याधरोऽब्रवीद्वन्धुप्रभस्तं स महीभृतम् ॥ २१२ दृष्टया विन्ध्यवासिन्या पत्नीपुत्रौ त्वमाप्स्यसि । तत्तत्र गच्छ सिद्ध्यै त्वं स्वलोकं च ब्रजाम्यहम् ॥ २१३ इत्युक्त्वा खं गते तस्मिन्राजा लब्धधृतिः शनैः । प्रायात्कनकवर्षोऽसौ द्रष्टुं तां विन्ध्यवासिनीम् ॥ २१४ गच्छन्तमभ्यधावत्तं नृपं वन्यो महान्पथि । आधूतमस्तको मत्तः प्रसारितकरः करी ॥ २१५ तं दृष्ट्वा श्वभ्रमार्गेण स राजापासरत्तथा । यथानुधावन्स गजो विपेदे श्वभ्रपाततः ॥ २१६ ततः सोऽध्वनमायासछान्तो राजा व्रजन्क्रमात् । उद्दण्डपुण्डरीकाढ्यं प्रापदेकं महत्सरः॥ २१७ तत्र स्नात्वा च पीत्वा च जलं जग्धमृणालकः । विश्रान्तः पादपतले क्षणं जहे स निद्रया। तावश्च तेन मृगयानिवृत्ताः शबराः पथा । आगता ददृशुः सुप्तं तं राजानं सुलक्षणम् ॥ २१९ ते च देव्युपहारार्थ बद्धा निन्युस्तदैव तम् । स्वस्य मुक्ताफलाख्यस्य पार्श्व शवरभूभृतः ॥ २२० सोऽप्येनं शवराधीशः प्रशस्तं वीक्ष्य नीतवान् । केतनं विन्ध्यवासिन्याः पशूकतु नराधिपम् ।। २२१ दृष्ट्वैव च स देवीं तां प्रणमंस्तदनुग्रहात् । राजा स्कन्दप्रसादाच बभूव स्रस्तवन्धनः ।। २२२ तदालोक्याद्भुतं मत्वा तस्य तं देव्यनुप्रहम् । मुमोच तं स राजानं शवराधिपतिर्वधात् ॥ २२३ एवं कनकवर्षस्य तृतीयादपमृत्युतः । अतिक्रान्तस्य तस्याभूत्पूर्ण तच्छापवत्सरम् ।। तावच तस्य सा नागी राज्ञो मदनसुन्दरीम् । देवीं सपुत्रामादाय तत्रैवागापितृप्वसा ।। २२५ जगाद तं च भो राजज्ञातकौमारशापया । एतौ ते रक्षितौ युक्त्या नीत्वा स्वभवन मया । २२६ तस्मात्कनकवर्ष स्वौ गृहाणैतौ प्रियासुतौ । भुइक्ष्वेदं पृथिवीराज्यं क्षीणशापोऽधुना ह्यसि ।। इत्युक्त्या प्रणतं सातं नृपं नागी तिरोदधे । नृपोऽपि स्वप्नमिव तन्मेने भार्यासुतागमम् ।। तोऽस्य राज्ञो राझ्याश्च चिरादाशिष्ठयोमिथः । अगलद्विरहक्लेशो हर्षवाप्पाम्युमिः सह ।। तः कनकवर्प तं युवा पृथ्वीपतिं प्रभुम् । मुक्ताफलोऽपतत्तस्य शबरेन्द्रः स पादयोः । तमयित्वा च पल्लीं स्वां प्रवेश्य च निजोचितैः । तेसैः ससुतदारं तमुपचारैरुपाचरन् । २१८ २२४ २२७ २२८ २२९ २३० ·२८३ २३३ २३४ २३५ तरः ६.] अलंकारवतीलम्बकः ९॥ सोऽथ तन्त्र स्थितो राजा दूतैरानाययन्नृपम् । श्वशुरं देवशक्तिं तं स्वसैन्यं च निजात्पुरात् ॥ अथास्थितकरेणुकां मदनसुन्दरी तां प्रियां सुतं च शरजन्मनोदितहिरण्यवर्षाभिधम् । विधाय पुरतस्ततः श्वशुरवेश्मयासादितश्चचाल स तदन्वितः कनकवर्षपृथ्वीपतिः ।। अवाप च स वासरैः कतिपयैहं श्वाशुरं विदर्भविपयाश्रितं तदथ कुण्डिनाख्यं पुरम् । समृद्धिमति तत्र च श्वशुरसत्कृतः कानिचिद्दिनान्यभजत स्थिति तनयदारसेनायुतः ।। प्रस्थाय ततश्च शनैः कनकपुरं प्राप्तवान्निज नगरम् । पौरवधूजननयनैश्विरोत्सुकैः पीयमान इव ।। अविशय राजधानी सुतसहितो मदनसुन्दरीयुक्तः । उत्सव इव विग्रवान्प्रमोदशोभान्वितः स नृपः ।। अभिपिच्य बद्धपट्टां तत्र च तो मदनसुन्दरीमकरोत् । सर्वान्तःपुरमुख्यामभ्युदये मानितप्रकृतिः। देव्या तया सह सुतेन च तेन बद्धनित्योत्सवः पुनरदृष्टवियोगदुःखः । निष्कण्टकं कनकवर्पनरेश्वरोऽथ भूमण्डलं सचतुरन्तमिदं शशास ॥ इति गोमुखतः खमत्रिमुख्याचिरा तत्र कथामिमां निशम्य । नरवाहनदत्तराजपुत्रः सदलंकारवतीयुत्तस्तुतोप ।। इति महाकविधीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्बके पञ्चमस्तरक्षः । २३७ २३८ २३९ पष्टस्तराः। سد ४ । ur ७ ८ ९ ततः स गोमुखाख्यातकथातुष्टः प्रियासखः । दृष्ट्वा सकोपविकृति मरुभूति तदीय॑या ।। नरवाहनदत्तस्तं निजगादानुरञ्जयन् । मरुभूते त्वमप्येकां किं नाख्यासि कथामिति ॥ ततः स वाढमाख्यामीत्युक्त्वा तुष्टेन चेतसा । समाख्यातुं कथामेतां मरुभूतिः प्रचक्रमे ।। चन्द्रस्वामीत्यभूत्पूर्व राज्ञः कमलवर्मणः । नगरे देव कमलपुराख्ये ब्राह्मणोत्तमः ।। तस्य लक्ष्मीसरखत्योस्तृतीया विनयोज्ज्वला । भार्या देवमतिर्नाम समाना सुमतेरभूत् ।। तस्यां तस्य च विप्रस्य पन्या जज्ञे सुलक्षणः । पुत्रः स यस्य जातस्य वागेवमुदगादिवः ।। चन्द्रस्वामिन्महीपालो नाम्ना कार्यः सुतस्त्वया । राजा भूत्वा चिरं यस्मात्पालयिष्यत्ययं महीम् ।। एतदिव्यं वचः श्रुत्वा स महीपालमेव तम् । चन्द्रस्वामिसुतं नाम्ना चकार रचितोत्सवः ।। क्रमाञ्च स महीपालो विवृद्धो ग्राहितोऽभवत् । शखात्रवेदं विद्यासु समं सर्वासु शिक्षितः ।। तावच सुपुवे तस्य सा चन्द्रस्वामिनः पुनः । भार्या देवमतिः कन्यां सर्वावयवसुन्दरीम् ।। सा च चन्द्रवती नाम महीपालः स च क्रमात् । भ्रातरौ ववृधाते तौ स्वपितुस्तस्य वेश्मनि ।। ११. अथावृष्टिकृतस्तत्र देशे दुर्भिक्षविप्लवः । उदपद्यत दुग्धेपु सस्येपु रविरश्मिभिः ।। तदोपेण च राजात्र प्रारंभे तस्करायितुम् । अधर्मेण प्रजाभ्योऽर्थमाकर्पन्मुक्तसत्पथः ।। ततोऽवसीदत्यत्यर्थ देशे तस्मिन्नवाच सा। भार्या देवमतिर्विनं चन्द्रखामिनमत्र तम् ।। आगच्छ मत्पितगृहं बजामो नगरादितः । एते ह्यपत्ये नश्यतामावयोरिह जातुचिन् ।। १५ तच्छुत्वा तो स वक्ति म चन्द्रखामी स्वहिनीम् । मैवं पापं महदेहाहुर्भिक्षे हि पलायनम् ॥ तदहं वालकावेतौ नीत्वा त्वपितृवेश्मनि । स्थापयामि समावेह शीघ्रं पैप्याम्यहं पुनः ।। इत्युक्त्या स्थापयित्वा तां तथेत्युक्तवती गृहे । भायो स चन्द्रस्वामी तो गृहीत्वा दारको निजी। महीपालं च तं तां च कन्यां चन्द्रवतीमुभौ । ततः प्रतस्थे नगरात्पनीपिटगृहं प्रति ।। गच्छन्क्रमाधिचतुरैदिनैः प्राप महाटवीम् । अर्कोतप्तसिकतां विशुष्फविरलद्रुमाम् ।।

·२४ २८ २८४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५६ । तस्यां तृपाभिभूतौ तौ स्थापयित्वा स दारको । चन्द्रस्वामी ययौ दूरमन्वेष्टुं वारि तत्कृते ॥ २१ तत्र तस्याययावने सानुगः शवराधिपः । अकस्मात्सिंहदंष्ट्राख्यः कार्याय प्रस्थितः कचित् ।। २२ स तं दृष्ट्वान पृष्ट्वा च बुद्धा भिल्लो जलार्थिनम् । संज्ञां कृत्वाब्रवीत्यान्नीत्वाम्भः प्राप्यतामयम् ॥ २३ तच्छ्रुत्वा तस्य भृत्यास्ते द्वित्रा लब्धाशया ऋजुम् । ते चन्द्रस्यामिनं पल्लीं नीत्वा बद्धमकुर्वत ।। नरोपहारायामानं तेभ्यो बुद्ध्वा स संयतम् । चन्द्रस्वामी शुशोच स्वौ दारकावटवीगतौ ॥ २५ हा महीपाल हा वत्से चन्द्रवयपदे कथम् । मयारण्ये युवां त्यक्त्वा सिंहव्याघ्रामिपी कृतौ ॥ आमा च घातितश्चैौन चास्ति गरणं मम । इत्याक्रन्दन्स विप्रोऽर्क व्योन्यपश्यदसंमदात् ।। २७ हन्त मोहं विहायतं खं प्रभु शरणं श्रये । इत्यालोच्य द्विजः सूर्य स स्तोतुमुपचक्रमे ।। तुभ्यं परापराकाशशायिने ज्योतिपे विभो । आभ्यन्तरं च बाह्यं च तमः प्रणुदते नमः ॥ त्वं विष्णुस्त्रिजगद्व्यापी त्वं शिवः श्रेयसां निधिः । सुप्तं विचेष्टयन्विश्वं परमस्त्वं प्रजापतिः ।। अप्रकाशौ प्रकाशेतामेतावित्यग्निचन्द्रयोः । न्यस्तालतेजा दययेवान्तधि यासि यामिनीम् ।। ३१ विद्रवन्त्यपि रक्षांसि प्रभवन्ति न दस्यवः । प्रमोदन्ते च गुणिनो भास्वन्नभ्युदिते त्वयि ॥ ३२ तद्रक्ष शरणापन्नं त्रैलोक्यैकप्रदीप माम् । इदं दुःसान्धकारं मे विदारय दयां कुरु ।। ३३ इत्यादिभिस्तदा वाक्यभत्त्या स्तुतवतो रविम् । चन्द्रस्वामिद्विजस्यास्य गगनादुचचार वाक् ॥ तुष्टोऽस्मि चन्द्रस्वामिस्ते न त्वं वधमवाप्स्यसि । मत्प्रसादाच्च पुत्रादिसंगमस्ते भविष्यति ।। ३५ इत्युक्तो दिव्यया वाचा जातास्थस्तत्र तस्थिवान् । चन्द्रस्वामी स शबरोपाहृतस्नानभोजनः ।। सावञ्च तं महीपालं स्वस्रा युक्तमरण्यगम् । पितर्यनायत्याक्रन्दविधुरं शङ्किताशुभम् ॥ ददर्श तेन मार्गेण सार्थवाहः समागतः । महान्सार्थधरो नाम वृत्तान्तं पृच्छति स्म च ॥ स तमाश्वास्य कृपया शिशुं दृष्ट्वा सुलक्षणम् । सार्थवाहो निनाय स्वं देशं स्वसृससं ततः ।। तत्रासीत्स महीपालो बाल्येऽप्यग्निक्रियारतः । सदने तस्य वणिजः पुत्रस्नेहेन पश्यतः ।। एकदा नृपतेर्मत्री तारापुरनिवासिनः । ताराधर्माभिधानस्य कार्यात्तेनागतः पथा। ४१ विवेश सार्थवाहस्य तस्य मित्रं द्विजोत्तमः । गृहाननन्तस्वामीति सहस्त्यश्वपदातिकः ॥ स विश्रान्तोऽत्र तं दृष्ट्वा महीपालं शुभाकृतिम् । जपाग्निकार्यादिरतं वृत्तान्तं परिपृच्छय च ॥ ४३ अनपत्यो विदित्वा च सवर्ण सार्थवाहतः । तस्माद्ययाचेऽपत्यार्थी मत्री तद्भगिनीं च ताम् । ततस्तौ तेन वैश्येन दत्तावादाय दारको । सार्थवाहेन सोऽनन्तस्वामी तारापुर ययौ।। सत्र पुत्रीकृतस्तेन महीपालः स मन्त्रिणा । तस्थौ तद्भवनेऽप्यस्य विद्याविपुलसंपदि । ४६ अत्रान्तरे च बद्धं तं चन्द्रस्वामिनमेय सः । भिल्लाधिपः सिंहदंष्ट्रः पल्यां तस्यामभापत ॥ ब्रह्मन्स्वप्नेऽहमादिष्टस्तथा देवेन भानुना । यथा संपूज्य मोक्तव्यो न हन्तव्यो मया भवान् ।। तदुत्तिष्ठ व्रज स्वेच्छमित्युक्त्वा स मुमोच तम् । प्रत्तमुक्तामृगमदं कृप्तारण्यानुयात्रिकम् ।। सोऽथ मुक्तस्ततश्चन्द्रस्वामी तमनुजायुतम् । अप्राप्यारण्यतः पुनं महीपालं गवेपयन् ।। भ्रमन्नब्धेस्तटे प्राप्य नाम्ना जलपुरं पुरम् । प्रविवेशातिथिर्भूला गृहं विप्रस्य कस्यचित् ॥ ५१ तत्र मुक्तोत्तराख्यातस्ववृत्तान्तं प्रसङ्गतः । तं स विप्रो गृहपतिश्चन्द्रस्वामिनमभ्यधात् ।। वणिकनकवर्मास्योऽतीतेप्वागादिनेब्बिह । तेनाटव्यां स्वसृससः प्राप्तो ब्राह्मणदारकः ।। तो चादायातिभव्यौ द्वौ दारको स इतो गतः । नारिकेलमहाद्वीपे नोक्तं तन्नाम तेन तु ।। तच्छुत्वा मामकायेव नूनं ताविति चिन्तयन् । चन्द्रस्वामी मतिं चक्रे गन्तुं द्वीपवरं स तम् ॥ नीत्वा च रात्रिमन्विष्य वणिजा विष्णुवर्मणा । स व्यधात्संगतिं द्वीपं नारिकेलं प्रयाम्यता ।। ७६ तेनैव च सहारा यानपात्रं जगाम सः । चन्द्रस्वामी सुतस्नेहाहीपमधिपथेन तम ॥ तत्र पृच्छन्तमूचुस्तं वणिजस्तन्निवासिनः । वणिकनकवर्मास्यः काममासीदिहागतः ।। मुरूपावटवीप्राप्तावादाय द्विजदारको । गतः कटाद्वीपं तु तद्युक्तः स इतोऽधुना । ४४ । ४५ ४७ ४८ ४९ ५८ ·७० ७७ तरत्रः ६।] अलंकारवतीलम्बकः ९ २८५ सच्छ्रुत्वा स ततो विप्रो वणिजा दानवर्मणा । पोतेन गच्छता साकं कटाहद्वीपमभ्यगात् ।। ६० तत्रापि स द्विजोऽश्रीपीद्गतं तं वणिज ततः । द्वीपात्कनकवर्माणं द्वीपं कर्पूरसंज्ञकम् ।। ६१ एवं क्रमेण कर्पूरसुवर्णद्वीपसिंहलान् । वणिग्भिः सह गत्वापि तं प्राप वणिजं न सः । सिंहलेभ्यस्तु शुश्राव गतं तं वणिज निजम् । देशं कनकवर्माणं चित्रकूटाभिधं पुरम् ।। ६३ ततः कोटीश्वराख्येन वणिजा स समं ययौ । चन्द्रस्वामी चित्रकूटं तत्पोतोत्तीर्णवारिधिः ॥ ६४ तस्मिन्कनकवर्माणं वणिज तमवाप सः । आचख्यौ चाखिलं तस्मै स्खोदन्तं दारकोत्सुकः ।। ततः कनकवर्मा तौ ज्ञातातिः सोऽस्य दारको । दर्शयामास यौ तेन लब्ध्वा नीतावरण्यतः चन्द्रस्वामी च तौ यावद्वीक्षते दारकावुभौ । सावन्नैव तदीयौ तौ तावन्यावेव कौचन ॥ ततः सवाष्पं शोकार्तो निराशो विललाप सः । इयद्धान्त्वापि हा प्राप्तो न पुत्रो न सुता मया ।। धाना कुप्रभुणेवाशा दर्शिता मे न पूरिता । भ्रामितोऽस्मि च मिथ्यैव दूरादूरं दुरात्मना । ६९ इत्यादि शोचन्वणिजा क्रमाकनकधर्मणा । आश्वासितः स तेनाथ चन्द्रस्वामी शुचाब्रवीत् ॥ वत्सरेणालजौ तौ चेन्न प्राप्स्यामि भुवं भ्रमन् । ततस्त्यक्ष्यामि तपसा गगातीरे शरीरकम् ।। इत्युक्तवन्तं तवस्थी ज्ञानी कोऽपि तमभ्यधात् । नारायण्याः प्रसादात्तौ प्राप्स्यस्येवासजी ब्रज ।। तच्छ्रुत्वा स प्रहृष्टाला भास्करानुग्रहं स्मरन् । वणिग्भिः पूजितः प्रायाचन्द्रखामी पुरात्ततः ॥ ७३ ततोऽमहारान्मामांश्च चिन्वन्स नगराणि च । भ्रमन्मापैकदा सायं वनं प्रांशुबहुद्रुमम् ।। तत्र क्षपयितुं रात्रि कृत्वा वृत्ति फलाम्बुभिः । स तस्थौ तरुमार सिंहव्याघ्रादिशवया ॥ अनिद्रश्च निशीथेऽत्र ददर्श स तरोरधः । महन्नारायणीमुख्यं मातृचक्रं समागतम् ।। ७६ उपहारान्समाहृत्य नानारूपानिजोचितान् । प्रतीक्षमाणं देवस्य भैरवस्य किलागमम् ॥ चिरयत्यद्य किं देव इति तत्र च मातरः । नारायणीमथापृच्छन्सा जहास तु नाब्रवीत् ।। अतिनिर्वन्धपृष्टा च ताभिस्ताः प्रत्युवाच सा । लज्जावहं यदप्येतत्सख्यस्तदपि बच्म्यहम् ।। ७९ अरतीह सुरसेनाख्यो राजा सुरपुरे पुरे । तस्य विद्याधरी नाम ख्यातरूपास्ति चालजा॥ प्रदेयायाश्च तेनास्या राज्ञा रूपसमः श्रुतः। विमलाख्यस्य तनयो राज्ञो नाना प्रभाकरः ।। तस्मै दित्सति तां तस्मिन्राज्ञि तेनापि सा श्रुता । विमलेन सुता तस्य निजपुत्रानुरूपिका ॥ ततः स विमलस्तस्मात्सुरसेनादयाचत । विद्याधरी दूतमुसापुत्रार्थे तां तदासजाम् ॥ सोऽप्यपेक्षितसंपत्या तत्सुताय सुतामदात् । प्रभाफराय तस्मै तो सुरसैनो यथाविधि ॥ ततः सा प्राप्य विमलपुराख्यं श्वाशुरं पुरम् । विद्याधरी समं भर्ता शयनीयमगाग्निशि ॥ तमासंभोगसुप्तं सा पति सोका प्रभाकरम् । यावनिरीक्षते तावत्तमपश्यन्नपुंसकम् ।। हा हतास्मि कथं पण्डः पतिः प्राप्तो मयेति सा । शोचन्ती चेतसा रात्रिं राजपुत्री निनाय ताम् ॥ ८७ नपुंसकाय दत्ताहमनन्विष्य कथं त्वया । इति लेसं लिखित्वा च पिने सा प्राहिणोत्ततः ॥ स लेसं वाचयित्वैव विमलेनास्मि वश्चितः । छद्मनेत्यगमको, तत्पिता विमलं प्रति ।। ८९ सुतां नपुंसकायाहं यद्व्याजाहापितस्त्वया । पुत्राय तत्फलं भुव पश्य त्वामेत्य हन्म्यहम् ।। इति तस्मै स्वलेसेन संदिदेश स भूपतिः । सुरसेनो वलोद्रिक्तो विमलाय महीक्षिते ॥ ९१ विमलयाधिगत्यैत तल्लेखार्थ समत्रिकः । विमृशन्दुर्जये तसिनोपायं कंचिदैक्षत ॥ ततस्तं पिङ्गदत्ताख्यो मन्त्री विमलमभ्यधात् । एक एवास्त्युपायोऽत्र तं देव श्रेयसे कुरु ॥ ९३ अस्ति स्थूलशिरा नाम यक्षस्तस्य च वेश्यहम् । मनमाराधनं येन परमिष्टं ददाति सः॥ तेनोपात्तेन मप्रेण यक्षमाराध्य संप्रति । लिङ्गं याचख पुत्रार्थ सयः शाम्यतु विग्रहः ।। ९५ इत्युक्तो मप्रिणा तस्मान्मन्त्रमादाय तं नृपः । सुतार्थ यक्षमाराध्य स तं लिङ्गमयाचत ।। तेन संमति दत्ते च लिङ्गे यक्षेण तत्सुतः । पुमान्प्रभाकरः सोऽभूयक्षस्त्वासीन्नपुंसकः ।। सा तु विद्याधरी दृष्ट्वा पुमांसं तं प्रभाकरम् । तेन पत्या सहावाप्तरतसौख्या व्यचिन्तयत् ॥ ७८ । ८१ ८२ ८४ ९४ ९७ ·११० २८६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५६ भ्रान्ताहं मददोपेण न मे भर्ता नपुंसकः । पुमानेवैप सुभगो नात्र कार्यान्यथा मतिः ।। इत्यालोच्यैनमेवार्थ लिखित्या लजिता पुनः । पिने सा प्राहिणोल्लेखं शमं भेजे च तेन सः ।। १०० एसं ज्ञात्वा च वृत्तान्तं भैरवेणाद्य कुप्यता । आनाय्य स स्थूलशिराः शप्तो देवेन गुह्यकः ।। लिङ्गयागेन पण्डत्वमानितं यत्त्वया ततः । पण्ड एव भवाजीवं पुमान्सोऽस्तु प्रभाकरः ॥ १०२ एवं नपुंसकीभूतो गुह्यकः सोऽद्य दुःसभाक् । प्रभाकरश्च पुरुपीभूतो भोगसुखाय सः ॥ १०३ तदेतेनाद्य कार्येण देवस्यागमने मनाक् । जातो विलम्बः क्षिप्राच जानीतागतमेव तम् ।। १०४ इति नारायणी देवी मातृावद्वीति सा । देवश्चक्रेश्वरस्तावदाययौ सोऽत्र भैरवः ॥ १०५ संपूजितश्च सर्वाभिरुपहारैः स मातृभिः । ताण्डवेन क्षणं नृत्पन्नक्रीडद्योगिनीससः॥ तच सर्व तरोः पृष्ठाञ्चन्द्रस्वामी विलोकयन् । नारायण्या ददर्शकां दासी सापि तमैक्षत ।। १०७ अन्योन्यसाभिलापौ च दैवाहौ तौ वभूवतुः । सा च नारायणी देवी तथाभूतौ विवेद तौ ।। रातेऽथ मातृसहिते भैरवे सा विलम्ब्य तम् । नारायणी पादपस्थं चन्द्रस्वामिनमाह्वयत् ।। १०९ अवरुह्यागतं तं च खदासीं तां च सा ततः । पप्रच्छ कञ्चिदन्योन्यमभिलापोऽस्ति वामिति ।। अस्ति देवीति विज्ञप्ता ताभ्यां तथ्यं ततश्च सा । देवी विमुक्तकोपा तं चन्द्रस्वामिनमभ्यधात् ।। १११ सत्येनोक्तेन तुष्टाहं युवयोर्न शपामि वाम् । ददाम्येता तु दासी ते भवतं निर्वृतौ युवाम् ।। ११२ तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्विप्रो देवि यद्यपि चञ्चलम् । मनो रुणमि तदपि स्पृशामि न परस्त्रियम् ।। ११३ मनसः प्रकृतिङ्केपा रक्ष्यं पापं तु कायिकम् । इत्यूचिवांसं तं धीरं विप्रं देवी जगाद सा ॥ ११४ प्रीतास्मि ते वरश्चायं पुत्रादीशीघ्रमाप्स्यसि । इदं चोत्पलमम्लायि विपादिन्नं गृहाण मे ॥ ११५ इत्युक्त्वा नीरज दत्त्वा चन्द्रस्वामिद्विजस्य सा । नारायणी सदासीका देवी तस्य तिरोदधे ।। ११६ स च प्राप्तोत्पलो रात्रौ क्षीणायां प्रस्थितस्ततः । तारापुरं तन्नगरं प्राप विप्रः परिभ्रमन् ।। ११० यन्नास्य स स्थितः पुत्रो महीपालः सुता च सा । अनन्तस्वामिनस्तस्य गृहे विप्रस्य मन्त्रिणः ।। ११८ तत्र गत्वा स तस्यैव मन्त्रिणो भोजनेप्सया । द्वारे प्राध्ययनं चक्रे श्रुत्वा तमतिथिप्रियम् ।। ११९ स च मन्त्री प्रतीहारैरावेद्यान्तः प्रवेशितम् । न्यमन्त्रयत दृष्ट्वैव विद्वांसं भोजनाय तम् ।। १२० निमवितोऽथ स श्रुत्वा तत्र पापहरं सरः । चन्द्रस्वामी ययौ स्नातुमनन्तहदसंज्ञकम् ॥ १२१ आगच्छति ततः स्नात्वा यावत्तावत्समन्ततः । हाकष्टशब्दं शुनाव नगरे तत्र स द्विजः ।। १२२ तत्कारणं च पृच्छन्तं तमेवमवदजनः । इह स्थितो महीपालो नाम ब्राह्मणपुत्रकः ।। १२३ अटव्याः सार्थवाहेन प्राप्तः सार्थधरेण सः । तस्मात्सुलक्षणो दृष्ट्वा याचित्वा भगिनीससः ।। १२४ अनन्तस्वामिना यत्नादिहानीतः स मन्त्रिणा । पुत्रीकृतश्वापुत्रेण स तेन प्रियतां गतः ॥ १२५ तारावर्मनृपस्येह राष्ट्रस्यास्य च सद्गुणः । सोऽद्य कृष्णाहिना दृष्टस्तेन हाहारवः पुरे ।। एतच्छ्रुत्वा स एवैप मपुत्र इति चिन्तयन् । आययौ त्वरितश्चन्द्रस्वामी मत्रिगृहं स तत् ।। १२७ तत्र सर्वैवृतं दृष्ट्वा परिज्ञाय च तं सुतम् । नन्दति स्म स हस्तस्थदेवीदत्तागदोत्पलः ॥ १२८ अढौकयञ्च नासायां महीपालस्य तस्य तत् । नीलोत्पलं तदैवाभूत्तद्गन्धेन स निर्विपः ।। १२९ उत्तस्थौ च महीपालो निद्रायुक्त इवास्त सः । पुरे चात्रोत्सवं चक्रे जनः सर्वः सराजकः ।। १३० चन्द्रस्वामी च स तदा देवांशः कोऽप्यसाविति । अनन्तस्वामिना पौरै राज्ञा चाफर पूज्यत ।। १३१ तस्थौ च तत्रैव सुसं मनिवेश्मनि सोऽर्चितः । पश्यन्पुत्र महीपालं सुतां चन्द्रवती च ताम् ॥ १३२ परिक्षायापि चान्योन्यं तूष्णीं तस्थुस्त्रयोऽपि ते । कुन्त्यकालेऽभिव्यक्तिं न कार्यापेक्षिणो बुधाः ।। १३३ अथ तस्मै महीपालायान्त. संतोपितो गुणैः । राजा वन्धुमती नाम तारावर्मा ददौ मुताम् ।। १३४ प्रदत्तनिजराज्याघे तस्मिन्नेव व्यधात्तदा । सुसी राज्यभरं कृत्स्नं स नृपोऽनन्यपुनकः ॥ 'महीपालोऽपि स प्राप्तराज्यः प्रत्याप्य तं निजम् । पितरं स्वानुजां स्थाने दत्त्वा तस्थौ यथासुखम् ।। १३६ एकदा तं पिता चन्द्रस्वामी स्वैरमभापत । एहि स्वदेशं गन्ठावो मातुरानयनाय ते ।। १३७ १२६ १३५ ·२८७ तरङ्गः६। अलंकारवतीलम्बकः ९। राज्यस्थं त्वां हि बुद्धा सा कथं तेनास्मि विस्मृता । इति क्रुद्धा शपेज्जातु पुत्रातिचिरदुःखिता ॥ १३८ मातापितृभ्यां शप्तः सन्न जातु सुखमभुते । तथा चैतां पुरावृत्तां वणिक्पुत्रकथां शृणु ॥ १३९ चक्रो नाम वणिक्पुनो धवलाख्येऽभवत्पुरे । सोऽनिच्छतोरगात्पित्रोः वर्णद्वीपं वणिज्यया । १४० ततः स पञ्चभिर्वपैरुपार्जितमहाधनः । आगच्छन च्छन्नारुरोहान्धौ वहनं रत्नपूरितम् ॥ १४१ अल्पावशेपे गन्तव्ये वारिधौ तस्य चोन्नदन् । उदतिष्ठन्महावातवर्पवेगाकुलोऽम्बुदः ।। १४२ पितराववमन्यैप किमायात इतीव तत् । क्रोधात्प्रवणं तस्य निर्वभक्षुर्महोर्मयः ।। १४३ तत्स्थाः केऽपि हृतास्तोयैर्मकरैः केऽपि भक्षिताः । चक्रस्त्वायुर्वलान्नीत्वा तीरे क्षिप्तश्च वीचिभिः ॥ १४४ तत्रस्थो निःसहः स्वप्न इव रौद्रासिताकृतिम् । पाशहस्तं ददशैकं पुरुषं स वणिक्सुतः ॥ १४५ तेनोक्षिप्य च नीतोऽभूत्स चक्रः पाशवेष्टितः । दूरं सिंहासनस्थेन पुरुपेणास्थितां सभाम् ॥ १४६ तस्याशयासनस्थस्य तेनैव स वणिग्युवा । नीत्वा पाशभृता लोहमये गेहे न्यवेश्यत ।। १४७ तत्रान्तः पीड्यमानं स चक्रः पुरुपमैक्षत । मूर्ति तप्तेन लौहेन चक्रेण भ्रमतानिशम् ॥ १४८ करत्वं केनाशुभेनेदं तव जीवस्यहो कथम् । इत्यपृच्छत्स चक्रस्तं सोऽप्येवं प्रत्युवाच तम् ।। १४९ सङ्गाख्योऽहं वणिक्पुत्रः पित्रोर्यच वचो मया । न कृतं तेन संक्रुद्धौ तौ मामशपतां क्रुधा ।। १५० शिरःस्थायससंतप्तचक्राभौ नौ दुनोपि यत् । तदीदृश्येव ते पीडा दुराचार भविष्यति ॥ १५१ इत्युक्त्वा तौ विरम्योभौ रुदन्तं मामवोचताम् । मा रोदीरेकमेवास्तु मासं पीडा तवेदशी ।। १५२ तच्छ्रुत्वाहं शुचा नीत्वा तद्दिनं शयनाश्रितः । निशि स्वप्न इवाद्राक्षं भीमं पुरुषमागतम् ।। २५३ तेनादाय बलेनाहमस्मिल्लोहमये गृहे । क्षिप्तो न्यस्तं च मे मूर्ध्नि ज्वलचक्रमिदं भ्रमत् ।। १५४ इति मे पितृशापोऽयं तेन प्राणा न यान्ति मे । स च मासोऽद्य संपूर्णो न च मुच्ये तथाप्यहम् ॥ १५५ इत्युक्तवन्तं तं खड्ग स चक्रः सकृपोऽब्रवीत् । पित्रोः प्रवसतार्थार्थ मयापि न कृतं वचः ॥ १५६ प्राप्त नह्वयति ते वित्तमिति मां शपतः स्म तौ। तेनान्धौ मे धनं नष्ट कृत्स्नं द्वीपान्तरार्जितम् ।। १५७ एपैव वार्ता चान्यत्र तत्कोऽर्थो जीवितेन मे । देवेतन्मूर्ध्नि मे चक्रं सग शापोऽपयातु ते ॥ १५८ इति चक्रे वदत्येव वाणी दिव्यात्र शुश्रुवे । खड्ग मुक्तोऽसि चक्रस्य मूर्येतच्चक्रमर्पय ।। १५९ तच्छ्रुत्वा चक्रशिरसि न्यस्तचक्रस्तदैव सः । सङ्गः केनाप्यदृश्येन निन्ये पितृगृहं ततः ॥ तत्रासीत्स पुनः पित्रोरनुल्लवितशासनः । चक्रस्त्वादाय तन्मूर्ध्नि चक्र तत्रैवमभ्यधात् ।। १६१ पापिनोऽन्येऽपि मुच्यन्तां पृथ्व्यां तत्पातकैरपि । आ पापक्षयमेतन्मे चक्रं भ्राम्यतु मूर्धनि । इत्युक्तवन्तं तं चक्रं धीरसत्त्वं नभःस्थिताः । पुष्पवृष्टिमुचो देवाः परितुप्यैवमब्रुवन् ।। १६३ १६४ साधु साधु महासत्त्व शान्तं करुणयानया। पापं ते व्रज वित्तं च तवाक्षय्यं भविष्यति ।। इत्युक्तवत्सु देवेपु चक्रस्य शिरसः क्षणात् । आयसं तस्य तचक्रं जगाम काप्यदर्शनम् ॥ सथोपेत्याम्बरादेको विद्याधरकुमारकः । तुष्टेन्द्रप्रेपितं दत्त्वा महाघ रत्नसंचयम् ॥ अङ्के कृत्वैव तं चक्रं नगरं धवलाभिधम् । निजं तत्प्रापयामास जगाम च यथागतम् ।। १६७ सोऽथ चक्रोऽन्तिकं पित्रोः प्राप्यानन्दितवान्धवः । तस्थावाख्यातवृत्तान्तस्तत्र धर्मापरिच्युतः ॥ १६८ इत्याख्याय महीपालं चन्द्रखाम्यवदत्पुनः । ईदृक्पापफलं पुत्र मातापित्रोर्विरोधनम् ॥ १६९ कामधेनुस्तु तद्भक्तिस्तनाप्येतां कथां शृणु । आसीत्कोऽपि मुनिः पूर्व वनचारी महातपाः ॥ १७० तरच्छायोपविष्टस्य तस्योपरि बलाकया। विष्ठा कदाचिन्मुक्ताभूत्सोऽथ द्धो ददर्श साम् ।। १७१ दृष्टमात्रैव सा तेन वलाका भस्मसादभूत् । तपःप्रभावाहंकारं स च भेजे ततो मुनिः ॥ एकदा नगरे कापि स ब्राह्मणगृहं मुनिः । एकं प्रविश्य गृहिणी तत्र भिक्षामयाचत ।। २७३ प्रतीक्षख मनाग्भर्तुः परिचर्या समापये । इति तं सा च गृहिणी निजगाद पतिव्रता ॥ सतसं क्रुद्धया दृष्ट्या वीक्षमाणं विहस्य सा । अभापत मुने नाहं यलाका मृप्यतामिति ।। -१७५ धुरवैतत्स मुनिस्तस्थावुपविश्यान साद्भुतः । एतत्कथमिव ज्ञातमनयेति विचिन्तयन् ।।

·२८८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५६ । ततः कृत्वाग्निकार्यादेः शुश्रूपां भर्तुरन सा । साध्वी भिक्षां समादाय तस्यागादन्तिकं मुनेः ।। १७७ सोऽथ बद्धाञ्जलिर्भूत्वा मुनिस्तामवदत्सतीम् । कथं बलाकावृत्तान्तः परोक्षोऽपि मम त्वया ॥ १७८ ज्ञात इत्यादितो ब्रूहि मिक्षां गृहाम्यहं ततः । इत्युक्तवन्तं तमृपिं सावोचत्पतिदेवता ॥ १७९ न भर्तृभक्तेरपरं धर्म कंचन वेदयहम् । तेन मे तत्प्रसादेन विज्ञानवलमीदृशम् ॥ किं चेह धर्मव्याधाख्यं मांसविक्रयजीविनम् । गत्वा पश्य ततः श्रेयो निरहंकारमाप्स्यसि ॥ १८१ एवं सर्वविदा प्रोक्तः स पतिव्रतया मुनिः । गृहीतातिथिभागस्तां प्रणम्य निरगात्ततः ।। १८२ अन्येद्युः स मुनिर्धर्मव्याधमन्विष्य तत्र तम् । विपणिस्थमुपागच्छत्कुर्वाणं मांसविक्रयम् ।। १८३ धर्मव्याधश्च दृष्ट्वैव स तं मुनिमभापत । किं पतिव्रतया ब्रह्मन्निह त्वं प्रेपितस्तया ॥ १८४ तच्छ्रुत्वा विस्मितोऽवादीद्धर्मव्याधमूपिः स तम् । ईदृशं ते कथं ज्ञानं मांसविक्रयिणः सतः ।। १८५ इत्युक्तवन्तं तमृपिं धर्मव्याघो जगाद सः । मातापित्रोरहं भक्तस्तौ ममैकं परायणम् ।। १८६ तयोः स्नपितयोः नामि मुझे भोजितयोस्तयोः । शये शयितयोस्तेन ज्ञानमीदग्विधं मम ।। मांसं चान्यहतस्याहं मृगादेर्वृत्तये परम् । स्वधर्मनिरतो भूत्वा विक्रीणे नार्थगर्धतः ।। १८८ ज्ञानविघ्नमहंकारमहं सा च पतिव्रता । नैव कुर्वो मुने तेन निर्वाधज्ञानमावयोः॥ १८९ तस्मात्त्वमप्यहंकारं मुक्त्वा शुद्ध्यै मुनिव्रतः । स्वधर्म चर येनाशु परं ज्योतिरवाप्स्यसि ॥ १९० इति तेनानुशिष्टश्च धर्मव्याधेन तद्गृहान् । गत्वा दृष्ट्वा च तचयो मुनिस्तुष्टो वनं ययौ । १९१ सिद्धस्तदुपदेशाच सोऽभूत्तावपि जग्मतुः । सिद्धिं पतिव्रताधर्मव्याधौ तद्धर्मचर्यया ।। १९२ एप प्रभावो भक्तानां पत्यौ पितरि मातरि । तदेहि संभावय तां मातरं दर्शनोत्सुकाम् ।। १९३ एवं पित्रा महीपालः स चन्द्रस्वामिनोदितः । प्रतिपेदे स्वदेशाय गन्तुं मात्रनुरोधतः ।। १९४ अनन्तस्वामिने सर्व धर्मपित्रे निवेद्य तत् । तेनात्तभारः स ततः प्रायापितृसखो निशि ॥ १९५ क्रमात्प्राप्य स्वदेशं च जननी दर्शनेन ताम् । अनन्दयदेवमतिं मधुः पिकवधूमिव ।। १९६ कंचित्कालं महीपालस्तस्थौ वान्धवसत्कृतः । तत्र मातृयुतः पित्रा वृत्तान्ताख्यायिना सह ॥ १९७ तावत्तारापुरे तत्र तद्भार्या तु नृपात्मजा । निशाक्षये वन्धुमती सान्तः सुप्ता व्यबुध्यत । बुवा च तं पति कापि गतं विरहविश्लवा । न लेभे सा रति कापि प्रासादोपवनादिपु ॥ १९९ द्विगुणीकृतहारेण वाष्पेण रुदती परम् । आसीत्प्रलापैकमयी वान्छन्ती मृत्युना सुखम् ।। यामि कार्येण केनापि शीघ्रमेष्यामि चेति मे । स्वैरमुक्त्वैव स गतस्तन्मा पुत्रि शुचं कृथाः ।। २०१ इत्याशादर्शिभिर्वाक्यैरनन्तस्वामिना ततः । मत्रिणाश्वासिताभ्येत्य कृच्छ्रात्सा धृतिमाददे ॥ २०२ ततः प्रवृत्तिज्ञानार्थ भर्तुर्देशान्तरागतान् । पूजयन्ती सदैवासीहानैः सा द्विजपुंगवान् ।। २०३ तेन संगमदत्ताख्यं दीनं दानागतं द्विजम् । भर्तुः पप्रच्छ सा वार्तामुक्त्वाभिज्ञाननामनी ।। २०४ ततस्तां स द्विजोऽवादीदृष्टो नैवंविधो मया । कश्चित्तथापि देव्यन्न कार्या नैवाधृतिस्त्वया ॥ चिरावाप्यतेऽभीष्टसंयोगः शुभकर्मभिः । तथा च यन्मया दृष्टमाश्चर्य वच्मि तच्छृणु ।। तीर्थान्यटन्नहं प्रापं हिमाद्री मानसं सरः । तत्रादर्शमिवापश्यमन्तर्मणिमयं गृहम् ।। २०७ ततोऽकस्माञ्च निर्गत्य खड्गपाणिः पुमान्गृहात् । अध्यारोहत्सरस्तीरं दिव्यनारीगणान्वितः ।। २०८ सत्रोद्याने सह स्त्रीभिः सोऽक्रीडत्पानलीलया । दूरात्सकौतुकचाहं पश्यन्नासमलक्षितः ।। तावत्कुतोऽपि तत्रागात्सुभगः पुरुपोऽपरः । मिलिताय च तत्तस्मै यथादृष्टं मयोदितम् ।। दुर्शितश्च स सस्त्रीकः पुमान्दूरात्कुतूहलात् । तदृष्ट्वैव स्ववृत्तान्तमेवमाख्यातवान्मम ।। २११ पुरे त्रिभुवनाख्येऽहं राजा त्रिभुवनाभिधः । तन मे सुचिरं सेवामेकः पाशुपतो व्यधात् ।। २१२ २१३ स पृष्टः कारणं स्वैरं विलसङ्गप्रसाधने । सहायं प्रार्थयत मां प्रतिपन्नं मया च तत् ।। सतो मया सहारण्यं गरवा होमादिना निशि । प्रकटीकृत्य विवरं स मां पाशुपतोऽभ्यधात् ॥ २०० २१० ................. ........... २१५ ·२२८ तरङ्गः ६.] अलंकारवतीलम्बकः ९॥ २८९ वीर प्रविश पूर्व त्वं खङ्गं प्राप्य च मामपि । प्रवेशयेस्त्वं निर्गय समयं चात्र मे कुरु ।। इत्युक्तस्तेन तस्याहं कृत्वा समयमाशु तत् । प्रविश्य विवरं प्रापमेकं रत्नमयं गृहम् ।। २१७ ततो निर्गय मां चैका प्रधानासुरकन्यका । अन्तः प्रावेशयत्प्रेम्णा प्रादात्खड्गं च सात्र मे॥ २१८ सर्वसिद्धिप्रदमिमं खगं खगतिदायिनम् । रक्षेरित्युक्तवत्याहं तया तत्रावसं सह ॥ २१९ स्मृत्वाथ स्वगहस्तोऽहं निर्गत्य विवरेण तम् । प्रावेशयं पाशुपतं तस्मिन्नसुरमन्दिरे ।। २२० तत्राहमाद्यया साकं तया सपरिवारया । सोऽपि द्वितीयया साकमासीदसुरकन्यया ।। २२१ एकदा पानमत्तस्य स मे पाशुपतश्छलात् । हृत्वा पार्श्वस्थितं खड्गमकरोनिजहलगम् ।। २२२ तस्मिन्हस्तस्थिते लब्धमहासिद्धिः स पाणितः । मामादायैव निष्काल्य विवरात्याक्षिपद्धहिः ।। २२३ ततो द्वादशवर्षाणि मया विलमुखेपु सः । गवेपितः कदाचित्तं निर्गतं प्राप्नुयामिति ॥ २२४ सोऽयमोह मे दृष्टिपथे नियतितः शठः । मदीययैतया साकं क्रीडन्नसुरकन्यया ।। २२५ इति यावत्रिभुवनः स राजा देवि वक्ति माम् । तावत्पानमदान्निद्रामगात्पाशुपतोऽत्र सः॥ २२६ सुप्तस्य तस्य गत्वैव पार्थात्खङ्ग तमग्रहीत् । स राजा तेन भूयश्च प्रभावं दिव्यमाप्तवान् ।। २२७ ततः पाशुपतं पादप्रहारेण प्रबोध्य तम् । निरभर्सयदापन्नं स वीरो नावधीत्पुनः ॥ प्राविशधासुरपुरं सपरिच्छदया तया । प्राप्तया स स्वया साकं सिद्धयेवासुरकन्यया ।। २२९ स च पाशुपतः सिद्धिभ्रष्टः कष्टमगात्परम् । कृतघ्नाचिरसिद्धार्था अपि भ्रश्यन्ति हि ध्रुवम् ।। २३० एतत्साक्षाद्विलोक्याहमिह प्राप्तः परिभ्रमन् । तद्देवि प्रियसंयोगस्तव भावी चिरादपि ॥ २३१ यथा त्रिभुवनस्याभूच्छुभकृन्नहि सीदति । इति तस्माद्विजाच्छ्रुत्वा तोपं बन्धुमती ययौ । २३२ चकार च कृतार्थ तं विप्रं दत्त्वा धनं बहु । अन्येाश्च द्विजोऽपूर्वस्तत्रागाद्दूरदेशजः ।। २३३ तं च बन्धुमती सोत्का प्रोक्ताभिज्ञाननामका । भर्तुर्वार्तामपृच्छत्सा सोऽथ तां ब्राह्मणोऽभ्यधात् ।। २३४ न स देवि मया दृष्टस्त्वद्भुर्ता कापि कि त्वहम् । अन्वर्थः सुमनोनामा तवाद्य गृहमागतः ।। २३५ तदासु सौमनस्यं ते भावीत्याख्याति मे मनः । भवत्येव च संयोगश्विरचिश्लेपिणामपि । २३६ तथा च कथयाम्येतामन देवि कथां शृणु । निपधाधिपती राजा नलो नामाभवत्पुरा ॥ २३७ यस्य रूपेण विजितः कामो मन्येऽवमानतः । कोपितत्रिपुरारातिनेवाग्नावजुहोत्तनुम् ॥ २३८ तेनाभार्येण सदृशी भार्याश्रावि विचिन्वता । दमयन्तीति भीमस्य विदर्भाधिपतेः सुता ।। २३९ भीमेनापि विचित्ल मां ददृशे तेन राजसु । न नलादपरो राजा तुल्यः स्पदुहितुः पतिः ।। अत्रान्तरे स्वनगरे दमयन्ती सरोवरम् । भीमात्मजा जलक्रीडाहेत्तोरवततार सा ।। २४१ तत्रैकं राजहंसं सा दृष्ट्वा दष्टोत्पलाम्बुजम् । ववन्ध क्रीडया वाला युक्तिक्षिप्तोत्तरीयका । २४२ स बद्धो दिव्यहंसस्तामुवाच व्यक्तया गिरा। राजपुत्र्युपकारं ते करिष्यामि विमुञ्च माम् ॥ २४३ नैपधोऽस्ति नलो नाम राजा हृदि वहन्ति यम् । सद्गुणैर्गुम्फितं हारमिव दिव्याङ्गना अपि ॥ तस्य लं सदृशी भार्या भर्ता स सदृशस्तव । तदन्न तुल्यसंयोगे कामदूतो भवामि वाम् ।। २४५ तच्छ्रुत्वा दिव्यहंसं सा मत्वा सत्याभिभाषिणम् । मुमोच दमयन्ती तमेवमस्त्विति वादिनी ।। २४६ न मया वरणीयोऽन्यो नलादिति जगाद च । श्रुतिमार्गप्रविष्टेन तेनापहृतमानसा॥ स च हंसस्ततो गत्वा निपधेप्याशु शिनिये । जलक्रीडाप्रवृत्तेन नलेनाध्यासितं सरः ॥ २४८ नलः स राजा दृष्ट्वा तं राजहंसं मनोरमम् । बबन्ध स्वोत्तरीयेण लीलाक्षिमेन कौतुकात् ॥ २४९ सोऽथ हंसोऽब्रवीन्मुञ्च नृपते मामहं यतः । इह त्वदुपकारार्थमागतः शृणु वच्मि ते ॥ २५० विदर्भेष्वस्ति भीमस्य राज्ञः क्षितितिलोत्तमा । दमयन्तीति दुहिता स्पृहणीया सुरैरपि । २५१ त्वमेव च मदास्यातगुणो बद्धानुरागया । तया भर्ता वृततश तवाहं वक्तुमागतः ।। २५२ इति हंसोत्तमस्यास्य वचोभिः सफलोज्ज्वलैः । विशिसैश्च स पुष्पेपोर्नलः मममविध्यत ।। २५३ अब्रवीत्स घ हंस तं धन्योऽहं विहगोत्तम । यो मनोरथसंपत्त्या मूर्तयेर घृतसया ॥ २५४ २५० २४४ ·२९० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५६ । इत्युक्त्वा तेन मुक्तः स हंसो गत्वा शशंस तत् । दमयन्यै यथावस्तु यथाकामं जगाम च ॥ २५५ दमयन्ती च सोत्कण्ठा युक्त्या मातृमुसेन सा । पितुः स्वात्मार्थयामास नलप्राप्त्यै स्वयंवरम् ॥ २५६ अनुमन्य स तस्याश्च स्वयंवरकृते पिता । भीमः पृथिव्यां सर्वेषां राजां दूतान्विसृष्टवान् । २५७ प्राप्तदूताश्च निसिला विदर्भान्प्रति भूमिपाः । व्रजन्ति स्म नलोऽप्युत्को रथारूढश्चचाल सः॥ २५८ ततश्च दमयन्त्यास्तौ नलप्रेमस्वयंवरौ । इन्द्रादयो लोकपालाः शुश्रुवुर्नारदान्मुनेः ॥ २५९ तेपां च बलमिद्वायुयमाग्निवरुणास्ततः । संमव्य दमयन्त्युक्त्वा नलस्यैवान्तिकं ययुः ॥ २६० ऊचुश्च प्राप्य तं प्रहं विदर्भान्प्रस्थितं पथि । गत्वासद्वचनाद्रूहि दमयन्तीमिदं नृप । २६१ पञ्चानां वरयैकं नः किं मर्येन नलेन ते । मर्या मरणधर्माणत्रिशास्त्वमरा इति ।। २६२ अस्मद्वराच्च तत्पार्श्वमदृष्टोऽन्यैः प्रवेक्ष्यसि । तथेत्येतां च देवाज्ञा प्रतिपेदे नलोऽथ सः ।। २६३ गत्वा चान्तःपुरं तस्याः प्रविश्यादृष्ट एव च । दमयन्याः शशंसैव देवादेशं तथैव तम् ।। २६४ सा तं श्रुत्वाब्रवीत्साध्वी देवास्ते सन्तु तादृशाः । तथापि मे नलो भर्ता न कार्य विदशैर्मम ।। २६५ इति सम्यग्वचस्तस्याः श्रुत्वालानं प्रकाश्य च । नलो गत्वा तथैवैतदिन्द्रादिभ्यः शशंस सः ।। वश्या वयमिदानी ते स्मृतमात्रोपगामिनः । तथ्यवादिनिति च ते तुष्टास्तस्मै ददुर्वरान् ॥ २६७ ततो हृष्टे नले याते विदर्भान्वञ्चनेप्सुमिः । दमयन्याः सुरेशाद्यैर्नलरूपमकारि तैः ।। २६८ गत्वा च भीमस्य सभां मर्त्यधर्मानुपाश्रिताः । स्वयंवरे प्रस्तुते ते नलान्तिक उपाविशन् । २६९ अथैत्य दमयन्ती सा भ्राता स्वेनैकशो नृपान् । आवेद्यमानानुन्झन्ती क्रमााप नलान्तिकम् ॥ २७० दृष्ट्वा छायानिमेपादिगुणांस्तत्र च पण्नलान् । सा भ्रातरि समुद्धान्ते व्याकुला समचिन्तयत् ।। २७१ नूनं मे लोकपालैस्तैर्मायेयं पञ्चभिः कृता । पष्ठं मन्ये नलं त्वत्र न चान्यत्रास्ति मे गतिः ।। २७२ इत्यालोच्यैव साध्वी सा नलैकासक्तमानसा । आदित्याभिमुखी भूत्वा दमयन्येवमत्रवीत् ॥ २७३ भो लोकपालाः स्वप्नेऽपि नलादन्यत्र चेन्न मे । मनस्तत्तेन सत्येन वं दर्शयत मे वपुः ।। वरात्पूर्ववृताच्चान्ये कन्यायाः परपूरुपाः । परदाराश्च सा तेषां तत्कथं मोह एप वः ।। २७५ श्रुत्वैतत्पश्च शक्राद्याः स्वेन रूपेण तेऽभवन् । पप्ठः सत्यनलश्चाभूत्स्वरूपस्थः स भूपतिः ॥ २७६ तस्मिन्सा दमयन्ती तां फुलेन्दीवरसुन्दरीम् । दृशं वरणमालां च हृष्टा राज्ञि नले न्यधात् ।। २७७ पपात पुष्पवृष्टिश्च नभोमध्यात्ततो नृपः । विवाहमङ्गलं भीमश्चक्रे तस्या नलस्य च ॥ विहितोषितपूजाच तेन वैदर्भभूता । स वकालतं जन्मुर्देवाः शमादयश्च ते॥ शकादयस्तु ददृशुद्वौं कलिद्वापरौ पथि । बुवा च दमयन्त्यर्थमागतौ तौ च तेऽब्रुवन् । न गन्तव्यं विदर्भपु तत एवागता वयम् । वृत्तः स्वयंवरो राजा दमयन्त्या नलो वृतः।। २८१ तच्छ्रुत्वैवोचतुः पापौ तौ कलिद्वापरौ रुपा । देवान्भवादृशांस्त्यक्त्वा यत्स मर्यो वृतस्तया ॥ २८२ तदवश्यं करिष्याचो वियोगमुभयोलयोः । एवं कृतप्रतिज्ञौ तौ निवर्त्य ययतुस्ततः । २८३ नलश्च सप्त दिवसान्स्थित्ला श्वशुरवेश्मनि । दमयन्त्या समं वध्वा कृतार्थों निपधानगात् ॥ २८४ तत्रासीत्प्रेम दंपत्योगौरीशर्वाधिकं तयोः । शर्वस्य गौरी देहाध तस्य त्वात्मैव साभवत् ।। २८५ कालेन चेन्द्रसेनाख्यं दमयन्ती नलात्सुतम् । प्रसूते स्म तदन्वेकामिन्द्रसेनां च कन्यकाम् ॥ सावध स कलिश्छिई तस्यानुन्छास्त्रवर्तिनः । नलस्यासीचिरं चिन्वन्प्रतिज्ञातार्थनिश्चितः ।। अथैकंदानुपास्यैव संध्यामक्षालिताशिकः । स सुष्याप नल: पानमदेन मुपितस्मृतिः ॥ छिद्रमेतदवाप्यैव दत्तदृष्टिर्दिवानिगम् । कलिस्तस्य शरीरान्तनलस्य प्रविवेश सः॥ तेन देहप्रविष्टेन कलिना स नलो नृपः । विहाय धर्म्यमाचारमाचचार यथारचि ॥ नरदीव्यद्दासीभिररस्तासत्यमब्रवीत् । असेबत दिवा स्वप्नं स जजागार रात्रिपु॥ २९१ यकाराकारणं कोपमन्यायेनार्धमाददे । अवमानं मतां चके समानमसतां च सः॥ द्भातरं पुष्करारयं तथैवोत्क्रान्तसत्पथम् । छिदं प्राप्य गरीरान्तःप्रविष्टो द्वापरो व्यधात् ॥ २९३ । २८० २८८ २८९ २९२ ·. तरङ्गः ६ अलंकारवतीलम्बकः ९। कदाचित्पुष्कराख्यस्य गृहे तस्यानुजस्य सः । नलो ददर्श दान्ताख्यं सुन्दरं धवलं वृपम् ।। २९४ लोभान्मृगयमानाय तं तस्मै ज्यायसे न सः । द्वापरग्रस्ततद्भक्तिः पुष्कराख्यो वृपं ददौ ॥ २९५ जगाद तं च यद्यस्ति वाञ्छास्मिन्वृपभे तव । तहतेन विजियैनं मत्तः स्वीकुरु मा चिरम् ।। तच्छुत्वा स नलो मोहात्प्रतिपेदे तथेति तत् । ततः प्रववृते द्यूतं तयोर्भात्रोः परस्परम् ॥ २९७ पुष्कराख्यस्य स वृपो नलस्येभादयः पणः । जिगाय पुष्कराख्यश्च नलो मुहुरजीयत ।। २९८ दिनैर्विले कोपे हारितेऽपि दुरोदरात् । न नलो वार्यमाणोऽपि चचाल कलिविप्लुतः ॥ २९९ तेन मत्वा गतं राज्यं दमयन्ती निजी शिशू । रथोत्तमं समारोप्य प्राहिणोत्स्वपितुर्ग्रहम् ।। तावन्नलेन राज्यं स्वं समग्रमपि हारितम् । ततः स पुष्कराख्येन जगदे जितकाशिना ।। त्वयान्यद्धारितं सर्वं तत्तस्योक्ष्णः पणस्य मे । दमयन्तीमिदानीं त्वं द्यूते प्रतिपणं कुरु ।। इत्युक्तिवात्यया तस्य नलोऽनल इव ज्वलन् । न चाकालेऽब्रवीत्किंचिन्न च चक्रे पणक्रियाम् ॥ ३०३ ततः स पुष्कराख्यस्तमवादीन करोपि चेत् । भार्या पणं तदस्मान्मे देशान्निहि तत्ससः ।। ३०४ तच्छ्रुत्वैव नलो देशाद्दमयन्त्या समं तवः । निरगाद्राजपुरुपैरा सीमान्तं प्रवासितः ॥ ३०५ हा नलस्यापि यत्रेहगवस्था कलिना कृता । तत्रोच्यतां किमन्येषां क्रिमीणामिव देहिनाम् ।। धिग्धिनिर्धर्म निःस्नेहं राजीणामपीदृशाम् । विपदामास्पदं द्यूतं कलिद्वापरजीवितम् ॥ अथ भ्रातृहृतैश्वर्यो विदेशं स नलो व्रजन् । दमयन्त्या सह प्राप क्षुधालान्तो वनान्तरम् ।। ३०८ तत्र साकं तया दर्भभिन्नपेशलपादया। स विश्रान्तः सरस्तीरे हंसौ द्वा$क्षतागतौ ॥ आहारार्थ च स तयोर्ग्रहणायोत्तरीयकम् । चिक्षेप तय हृत्वैव हंसौ तौ तस्य जग्मतुः ।। .३१० हंसरूपेण तावेतावक्षौ वासोऽप्युपेय ते । हत्वा गताविति नलः स वाचं चाशृणोदिवः ।। ३११ उपविश्यैकवस्रोऽथ स युक्त्या विमना नृपः । पन्थानं दर्शयामास दमयन्त्याः पितुहे ॥ ३१२ अयं मार्गो विदर्भेपु प्रिये पितृगृहे तव । अयमङ्गेपु मार्गोऽयमपरः कोशलेषु च ॥ तच्छ्रुत्वा दमयन्ती सा शङ्कितेवाभवत्तदा । त्यक्ष्यन्निवार्यपुत्रो मे मार्ग किं वक्त्यसाविति ।। ३१४ ततस्तौ फलमूलान्नौ वने तत्र निशागमे । श्रान्तौ संविशतः स्मोभौ दंपती कुशसंस्तरे ।। ३१५ दमयन्ती शनैनिंद्रामध्वखिन्ना जगाम सा । नलो गन्तुमनास्त्वासीदनिद्रः कलिमोहितः ।। ३१६ उत्थाय चैकवस्त्रां ता दमयन्ती विमुच्य सः । छिन्नं तदुत्तरीयाध प्रावृत्य च ततो ययौ ॥ ३१७ दमयन्ती च राज्यन्ते प्रबुद्धा तं पति बने । अपश्यन्ती गतं त्यक्त्वा विललाप विचिन्त्य सा ।। ३१८ हार्यपुत्र महासत्त्व रिपावपि कृपापर । हा मद्वत्सल केनासि मयि निष्करुणीकृतः॥ ३१९ एकाकी च कथं पद्भ्यामटवीपु प्रयास्यसि । कस्ते श्रमापनोदाय परिचर्या करिष्यति । ३२० मौलिमालापरागेण रजितौ यौ महीभुजाम् । तौ ते पथि कथं पादौ धूलिः कलुपयिष्यति ।। ३२१ हरिचन्दनचूर्णेनाप्यालिप्तं सहते न यत् । अझं सहिष्यते तत्ते मध्याह्नार्कातपं कथम् ।। ३२२ कि मे बालेन पुत्रेण किं दुहिना किमात्मना । तवैकस्य शिवं देवाः कुर्वतां यद्यहं सती॥ ३२३ प्रत्येककानुशोचन्ती दमयन्ता था। तत्पूर्वदर्शितेनैव प्रतस्थे सा ततः पथा ॥ ३२४ कथंचिचातिचक्राम नदीशैलवनाटवीः । नातिचक्राम भक्तिं तु सा भर्तरि कथंचन ।। ३२५ सतीतेजश्च मार्गे तामरक्षधेन लुब्धकः । भस्मीकृतोऽहखातायां तस्यां गतमनाः क्षणात् ।। ३२६ नतो देवाद्वणिक्सार्थेनान्तरा मिलितेन सा । सह गत्वा पुरं प्राप सुवाहाख्यस्य भूपतेः ॥ ३२७ तत्र सा राजसुतया दूरादृष्ट्वैव हर्म्यतः । सौन्दर्यप्रीतयानाप्य स्वमात्रे प्राभृतीकृता ।। ३२८ तस्याः पार्थे महादेव्या सा तस्थौ च तदाहता ! सक्त्वा गतो मां भर्तेति पृष्टा चैतावदग्रवीत् ॥ ३२९ सावध तत्पिता भीमो नलोदन्तमवेत्य तम् । तयोरन्वेषणायाप्तानरान्दिक्षु विसृष्टवान् ।। ३३० तन्मध्याच सुपेणाख्य एकसत्सचिवो भ्रमन् । सुवाहो राजधानी तां प्राप ब्राह्मणरूपभृत् ।। ३३१ स तत्र दमयन्ती तामागन्तूश्चिन्यत्तीं सदा । अद्राक्षीत्साप्यपश्यत्तं दुःसिता पितृमत्रिणम ।।

·२९२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५६। अन्योन्यं प्रत्यभिज्ञाय समेत्य रुद्तः स्म तौ । तथा यथान राज्ञी सा सुबाहोस्तवुध्यत । ३३३ यावचानाय्य सा देवी तौ यथावस्तु पृच्छति । बुबुधे दमयन्तीं तां तावत्स्वभगिनीसुताम् ॥ ३३४ ततः सा भर्तुरावेद्य तां संमान्य पितुर्ग्रहम् । रथेऽधिरोप्य व्यसृजत्ससुषेणां ससैनिकाम् ।। ३३५ तत्र सा दमयन्त्यासीत्प्राप्तापत्यद्वया ततः । पित्रापि दृश्यमाना सा भर्तुर्वार्ता विचिन्वती ॥ तत्पिता व्यसृजच्चारानन्वेष्टुं तं च तत्पतिम् । सूदस्यन्दनविद्याभ्यां दिव्याभ्यामुपलक्षितम् ।। ३३७ वालां वने प्रसुप्तां नृशंस संत्यज्य कुमुदिनीकान्ताम् । प्राप्यैवाम्बरसण्डं चन्द्रादृश्यः क यातोऽसि ॥ एवं भवद्भिर्वक्तव्यं स्थितः शङ्कयेत यत्र सः । इत्यादिदेश चारांस्तान्स च भीमो महीपतिः ।। ३३९ अत्रान्तरे स राजा च नलस्तस्मिन्वने निशि । प्रावृतार्धपटो दूरं गत्वा दावाग्निमैक्षत ।। ३४० भो महासत्त्व यावन्न दोऽहमवलोऽमुना । अपसारय मां तावदावामेनिकटादितः ॥ ३४१ इत्यत्र तद्वचः श्रुत्वा दत्तदृष्टिर्ददर्श सः । आवद्धमण्डलं नागं नलो दावानलान्तिके ।। ३४२ फणारत्नप्रभाजालजटिलं वनवह्निना । गृहीतमिव तेनोग्रहेतिहस्तेन मूर्धनि ।। ३४३ उपेत्य कृपयांसे तं कृत्वा नीत्वा च दूरतः । त्यक्तुमिच्छति यावत्स तावन्नागोऽब्रवीत्स तम् ॥ ३४४ गणयित्वा दशान्यानि पदानि नय मामितः । ततः स प्रययावेवं पदानि गणयन्नलः ।। ३४५ एकं द्वे त्रीणि चत्वारि पञ्च पद सप्त शृण्वहे । अष्टौ नव दशेत्युक्तवन्तमुक्तिच्छलेन तम् ।। नलं स्कन्धस्थितो नागो ललाटान्ते ददंश सः । तेन ह्रस्वभुजः कृष्णो विरूपः सोऽभवन्नृपः॥ ३४७ ततोऽवतार्य स्कन्धात्तं स राजा पृष्टवानहिम् । को भवान्का कृता चेयं त्वया मे प्रत्युपक्रिया ॥ ३४८ एतन्नलवचः श्रुत्वा स नागः प्रत्युवाच तम् । राजन्काऊटनामानं नागराजमवेहि माम् ॥ ३४९ दंशो गुणाय च मया दत्तस्ते तच्च वेत्स्यसि । गूढवासे च वैरूप्यं महतां कार्यसिद्धये ।। ३५० गृहाण चामिशौचाख्यमिदं वस्त्रयुगं मम । अनेन प्रावृतेनैव स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे ।। ३५१ इत्युक्त्वा दत्ततद्वस्त्रयुगे कार्कोटके गते । नलस्तस्माद्वनाद्गत्वा क्रमेण प्राप कोशलान् ।। ३५२ कोशलाधिपतेस्तत्र ऋतुपर्णस्य भूपतेः । स ह्रस्वबाहुनामा सन्सूदत्वं शिश्रिये गृहे ॥ भोजनानि च यत्तस्य चक्रे दिव्यरसानि सः । तेन प्रसिद्धि प्रापात्र रथविज्ञानतस्तथा ।। ३५४ तत्रस्थे हस्ववाद्वारये नले तस्मिन्कदाचन । विदर्भराजचारेषु तेप्वेकोऽत्र किलाययौ ॥ हलवाहुरितीहात्ति सविधारपविघयोः नलकुल्यो नकः सूद शनि चारोऽत्र सोशोत् ।। नलं संभाव्य तं बुद्ध्या चास्थाने नृपतेः स्थितम् । युक्त्या स तत्र गत्वैतां पपाठार्या प्रभूदिताम् ॥ ३५७ वालां वने प्रसुप्तां नृशंस संत्यज्य कुमुदिनीकान्ताम् । प्राप्यैवाम्बरखण्डं चन्द्रादृश्यः क यातोऽसि ॥ ३५८ तच्छ्रुत्वोन्मत्तवाक्यानं तत्रस्था अवजज्ञिरे । सूदच्छद्मस्थितस्त्वत्र स नलः प्रत्युवाच तम् ।। ३५९ क्षीणोऽम्बरैकदेशं चन्द्रः प्राप्यान्यमण्डलं प्रविशन ! कुमुदिन्या यददृश्यो जातस्तत्का नृशंसता तर तारी एतत्तदुत्तरं श्रुत्वा सत्यं संभाव्य तं नलम् । विपदुद्भूतवैरूप्यं चारः सोऽथ ययौ ततः ।। विदर्भान्प्राप्य भीमाय राज्ञे भार्यायुताय सः । दमयन्यै च तत्सर्व दृष्टश्रुतमवर्णयत् ।। ३६२ ततोऽन दमयन्ती सा पितरं खैरमब्रवीत् । निःसंदेहं स एवार्यपुत्रः सूदमिपं श्रितः ।। ३६३ तत्तदानयने युक्तिर्मन्मता क्रियतामिह । प्रस्तुपर्णस्य नृपतेस्तस्य दूतो विसृज्यताम् ॥ ३६४ प्राप्तमात्रश्च तं भूपमेवं तत्र प्रवीतु सः । गतः कापि नलो राजा प्रवृत्तिर्नास्य बुध्यते ।। ३६५ तत्प्रातः कुरुते भूयो दमयन्ती स्वयंवरम् । अतोऽद्यैव विदर्भेषु शीघमागम्यतामिति ।। ततः श्रुतैतद्वार्तेन स रथज्ञानिना नृपः । एकाहेनार्यपुत्रेण साकं ध्रुवमिहेप्यति ॥ एवं सपितृकालोच्य संदिश्य च तथैव सा । कोशलान्व्यसृज हतं दमयन्ती यथोचितम् ।। ३६८ ·३७४ . तरङ्गः ६] अलंकारवतीलम्बकः ९ २९३ तेनर्तुपर्णो गत्वा स तथैवोक्तः समुत्सुकः । जगाद सूदरूपं तं प्रणयात्पार्श्वगं नलम् ।। ३६९ हस्यवाहो रथज्ञानं ममास्तीत्यवद्वान् । तत्प्रापय विदर्भान्मामद्यैवोत्सहसे यदि ।। ३७० तच्छ्रुत्वैव नलो बाढं प्रापयामीत्युदीर्य सः । गत्वा वराश्चान्संयोज्य सङ्गं चक्रे रथोत्तमम् ।। ३७१ स्वयंवरप्रवादोऽयं जाने मन्त्राप्तये तया । कृतो न दमयन्ती तु सा स्वप्नेऽपीदृशी भवेत् ॥ ३७२ तत्तत्र तावद्गच्छामि पश्यामीति विचिन्त्य सः । राज्ञस्तस्यर्तुपर्णस्य सनं रथमुपानयत् ॥ आरूढे च नृपे तस्मिंस्तं संवाहयितुं रथम् । नलः प्रववृते ताय॑जवजैत्रेण रहसा ।। रथवेगच्युतं वस्त्रं प्रासं रथविधारणम् । बुवाणमथ मार्गे तमृतुपर्ण नलोऽब्रवीत् ॥ ३७५ राजन्क तव तद्वस्त्रमनेनैव क्षणेन हि । वहूनि योजनान्येप व्यक्तिकान्तो रथस्तव ॥ ३७६ श्रुत्वैतरतुपर्णस्तमवादीदड्ग देहि मे । रथज्ञानमिदं तुभ्यमक्षज्ञानं ददाम्यहम् ॥ ३७७ येन वश्या भवन्त्यक्षाः संख्याज्ञानं च जायते । संप्रत्येव च पश्यात्र वदामि प्रत्ययं तव ।। ३७८ दृश्यतेऽग्रे तरुयोऽयं संख्यामेतस्य तेऽधुना । वाम्यहं फलपर्णानां गणयित्वा च पश्य ताम् ॥ इत्युक्त्वा फलपर्णानि यावन्येव जगाद सः । नलेन गणितान्यासंस्तावन्येवात्र शासिनः ।। ३८० ततो नलो रथज्ञानमृतुपर्णाय तद्ददौ । ऋतुपर्णोऽप्यदादक्षज्ञानं तस्मै नलाय तत् ।। ३८१ परीक्षते स्म तज्ज्ञानं नलो गत्वापरे तरौ । सम्यक बुबुधे संख्या पत्रादिप्पन्न तेन सा ।। ३८२ ततो हष्यति यावत्स तावत्तस्य शरीरतः । निरगात्पुरुषः कृष्णस्तं स कोऽसीति पृष्टवान् ॥ ३८३ अहं कलिः शरीरान्तर्दमयन्तीवृत्तस्य ते । ईय॑या प्राविशं तेन भ्रष्टा यूतेन ते श्रियः ।। ३८४ ततस्त्वां दशता तेन कामोंटेन तदा बने । न दग्धस्लमहं लेप पश्य दग्धस्त्वयि स्थितः ।। ३८५ मिथ्या परापकारो हि कृतः स्यात्कस्य शर्मणे । तद्गच्छाम्यवकाशो हि नास्त्यन्येषु न वत्स मे ।। ३८६ इत्युक्त्वा स कलिस्तस्य तिरोऽभूत्सोऽपि तरक्षणम् । जातधर्ममतिः प्राप्ततेजाः प्राग्वभून्नलः ॥ आगत्य चारुह्य रथं तस्मिन्नेवाहि तं जवात् । विदर्भाऋतुपर्ण तं प्रापयामास भूपतिम् ।। ३८८ स चोपहस्यमानोऽत्र पृष्टागमनकारणैः । ऋतुपर्णो जनै राजगृहासन्ने समावसत् ॥ प्राप्तं तं तत्र बुद्धा सा श्रुताश्चर्यरथस्सना । दमयन्ती जयन्तिः संभावितनलागगा ॥ ३९० चिससर्जाथ सा तत्त्वमन्वेष्टुं चेटिकां निजाम् । सा चान्विघ्यागता चेटी तामुवाच प्रियोत्सुकाम् ३९१ देवि गत्वा मयान्विष्टमेप यः कोशलेश्वरः । स्वयंवरप्रवादं ते मिथ्या श्रुत्वा किलागत. ।। आनीतो रथवाहेन सूदेन इववाहुना । एकेनैव दिनेनाद्य रथविज्ञानशालिना ॥ ३९३ स च तत्सूदशालायां गत्वा सूदो मयेक्षितः । कृष्णवर्णो विरूपश्च प्रभावः कोऽपि तस्य तु ॥ ३९४ अक्षिप्तमेव यत्तस्य पानीयं चस्पूद्गतम् । काष्ठान्यनर्पिताग्नीनि स्वयं प्रचलित्तानि च ॥ ३९५ क्षणाच भोजनस्तैस्तै निष्पन्नं दिव्यमेव च । एतदृष्ट्वा महाश्चर्य ततश्चाहमिहागता ॥ एतचेटीमुसाच्छ्रुत्वा दमयन्ती व्यचिन्तयत् । वश्याग्निवरुणः सूदो रथविद्यारहविस्यन् ।। आर्यपुत्रो भवत्येप गतो वैरूप्यमन्यथा । जाने मद्विप्रयोगात जिज्ञासेऽहं तदप्यमुम् । इति संकल्प्य युक्त्या स्वौ सह चेच्या तयैव सा । तस्यान्तिकं दर्शयितुं प्राहिणोद्दारकावुभौ ।। ३९९ स सौ निजशिशू दृष्ट्वा कृत्वा चावे नलश्चिरम । पद्धधाराप्रवाहेण तूष्णीमरददश्रुणा ॥ दशावेव मे वाली मातामहगृहे स्थितौ । जातं मे तत्स्मृतेर्दु.समित्युवाच च चेटिकाम् ॥ ४०१ सा शिशुभ्यां सहागत्य चेली सर्व शशंस तत् । दमयन्यै ततः सापि जातास्था मुत्तरामभूत् ।। अपरेशुश्च तां प्रातः मचटीमादिदेश सा । गत्वा तमृतुपर्णस्य सूदं मदचनाद्वद ॥ श्रुतं मया यद्भवता तुल्यो नान्योऽसि सूपकृन् । तन्मगाद्य त्वयागय व्यश्चनं साध्यतामिति ॥ तथेति स तदा गत्वा नलश्चेच्या तयार्थितः । प्रस्तुपर्णमनुताप्य दमयन्तीमुपाययौ ।। सत्यं ग्रूहि नलो राजा यदि त्वं सूदरूपभृत् । चिन्ताधिमग्नां पारं मां प्रापयायेत्युवाच सा॥ तच्छुत्वा स नल लेहद्दपदुःसत्रपाकुल: । अवाझुपः प्राप्तकालं तामुवाचाभुगद्गदम् ।। । ४०४ ४०६ ·२९४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ५६॥ स एवास्मि नलः सत्यं पापः कुलिशकर्कशः । त्वां संतापयता येन व्यामोहादनलायितम् ।। ४०८ इत्युक्तवान्स पृष्टोऽभूद्दमयन्त्या तया नलः । यद्येवं तरूपत्वं कथं प्राप्तो भवानिति ।। ततः स तस्यै खोदन्तं नलः कृत्स्नमवर्णयत् । कार्कोटसख्यादारभ्य कलिनिर्गमनावधिम् ॥ ४१० तदैव चामिशौचं तदत्तं कार्कोटकेन सः । प्रावृत्य वस्त्रयुगलं रूपं स्वं प्रत्यपद्यत । ४११ दृष्ट्वा नलं पुनरवाप्तनिजामिरामरूपं तमाशु विकसद्वदनारविन्दा । नेत्राम्बुभिः शमितदुःसदवानलेव हर्प कमप्यनुपमं दमयन्त्यवाप ।। ४१२ बुद्ध्वा च तत्परिजनात्प्रमदप्रवृत्तादागत्य तत्र सहसा स विदर्भराजः । भीमो नलं सममिनन्द्य कृत्तानुरूपपूजं महोत्सवमयं स्वपुरं चकार ।। ४१३ हसता हृदि भीमभूभुजा कृतसंवृत्त्युपचारसक्रियः । ऋतुपर्णनृपोऽपि तं नलं प्रतिपूज्याथ जगाम कोशलान् । ४१४ अथ निपधनरेश्वरो निजं कलिदौरात्म्यविजृम्भितं नलः । श्वशुराय स तत्र वर्णयन्नवसत्माणसमाससः सुखम् ॥ ४१५ गत्वाल्पैश्च दिनस्ततः स निपधान्सैन्यैः सह श्वाशुरै- रक्षज्ञानजितं विधाय विनतं तं पुष्कराख्यं पुनः । धर्मात्मा कृतसंविभागमनुजं देहाद्गतद्वापरं राज्यं खं दमयन्त्यवाप्तिसुखितो भेजे यथावन्नलः ॥ ४१६ इति स व्याख्याय कथां नगरे तारापुरे द्विजः सुमनाः। राजसुतां वन्धुमती प्रोपितपतिकामुवाच तां भूयः ॥ ४१७ एवं देवि महान्तो विपद्य दुःखं भजन्ति कल्याणम् । अनुभूयास्तमनं किल दिनकृत्प्रमुखा ब्रजन्त्युदयम् ।। ४१८ तस्मात्त्वमपि तमाप्स्यसि पतिमनघे प्रोपितागतं न चिरात् । कुरु धृतिमरति परिहर विहर च पतिकामनालाभैः ।। ४१९ इति तं द्विजमुक्तयुक्तवाक्यं बहुनाभ्यर्च्य धनेन सद्गुणं सा । अवलम्व्य धृति प्रतीक्षमाणा दयितं बन्धुमती स्वमत्र तस्थौ ।। ४२० अल्पैरेव च तस्या दिनैः स पतिराययौ महीपालः । देशान्तरे स्थितां तां जननीमादाय पितृसहितः ।। ४२१ आगत्य चामृतांशुः पार्वण इव वारिराशिजललक्ष्मीम् । जननयनोत्सवदायी वन्धुमती नन्दयामास ।। ४२२ अथ तत्र तया सहितस्तत्पित्रा पूर्वदत्तराज्यधुरः । स महीपालो बुभुजे राजा सन्नीप्सितान्भोगान् ।। ४२३ इत्यात्ममनिमरुभूतिमुखानिशम्य चित्रां कथामनुपमामनुरागरम्याम् । रामाससः स नरवाहनदत्तदेवो वत्सेश्वरस्य तनयो भृशमभ्यतुष्यत् ।। ४२४ इति महाकविश्रीसोमदेवभडविरचिते क्थासरित्सागरेऽलंकारवतीलम्बके पष्ठस्तरमः । समाप्तधायमलंकारवतीलम्बको नवमः।

·॥ श्रीः ।। महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। शक्तियशो नाम दशमो लम्बकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविनलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैयुधी भुवि भवप्रसादेन ते ।। प्रथमस्तरङ्गः। २ ४ ७ अवारणीय रिपुभिर्वारणीय करं नुमः । हेरम्बस्य ससिन्दूरमसिं दूरमपच्छिदम् ॥ पायाद्वः पुरदाहाय शंभोः संद्धतः शरम् । समं व्यग्रेपु नेत्रेषु तृतीयमधिकं स्फुरत् ।। रक्तारुणा नृसिंहस्य कुटिला विद्विपो वधे । नसश्रेणी च दृष्टिश्च निहन्तुं दुरितानि वः ॥ एवं वत्सेश्वरसुतः कौशाम्ब्यां सचिवैः सह । नरवाहनदत्तः स तस्थौ भार्यासखः सुसी ।। एकदा चास्थिते तस्मिन्नास्थानस्थस्य तत्पितुः । वत्सेश्वरस्य विज्ञप्त्यै तद्वासी वणिगाययौ ।। स रत्नदत्तनामा तं प्रतीहारनिवेदितः । प्रविश्य नत्वा राजानं वणिगेवं व्यजिज्ञपत् ।। ६ नाना वसुधरो देव दरिद्रोऽस्तीह भारिकः । अकस्माच ददत्खादन्पिश्चाद्य स दृश्यते ॥ कौतुकाघ गृहं नीत्वा यथेष्टं पानभोजनम् । दत्वा स क्षीवतां नीत्वा मया पृष्ठोऽब्रवीदिदम् ।। लब्धं राजकुलद्वारात्सरत्नं कटकं मया । उत्पाट्य रत्नमेकं च ततो विक्रीतवानहम् ॥ ९ तच दीनारलक्षेण मूल्येन वणिजो मया । द्त्तं हिरण्यगुप्तस्य तेनाद्याहं सुखं स्थितः ।। इत्युक्त्वा दर्शितं तेन देवनामाङ्कितं मम । कटकं यत्ततो देव विज्ञप्तोऽद्य मया प्रभुः ॥ एतच्छ्रुत्वा स वत्सेशस्तनानाययति स्म तौ। भारिक तं सवलयं सरत्नं वाणिजं च तम् ।। १२ हन्त स्मृतं प्रकोष्ठान्मे भ्रष्टमेतत्पुरभ्रमे । इति तत्कटकं दृष्ट्वा स राजाभिदधे खयम् ।। निहतं राजनामावं लब्ध्वा किं कटकं त्वया । इति पृष्टोऽथ सभ्यैः स राजाने भारिकोऽभ्यधात् ॥ १४ भारजीवी कुतो चेद्मि राजनामाक्षराण्यहम् । दारिन्यदुःखदुग्धेन लब्ध्वैतत्स्वीकृतं मया ॥ इत्युक्ते तेन रत्नार्थमाक्षिप्तः सोऽब्रवीद्वणिक् । प्रसा(?)मूल्येन मया गृहीतं रत्नमापणे ॥ न चास्य राजाभिज्ञानमस्ति तैन्मय(?)मुच्यते । मूल्यात्पञ्चसहस्री तु नीतानेन परं स्थितम् ॥ एतद्धिरण्यगुप्तस्य वचो यौगन्धरायणः । श्रुत्वा तत्र स्थितोऽवादीनान दोपोऽस्ति कस्यचित् ।। १८ दरिद्रस्यालिपिनस्य भण्यतां भारिकस्य किम् । दारिद्यास्क्रियते चौर्य लब्धं केनोज्झितं पुनः ।। मूल्येन रनमाही च न वाच्यो वणिगप्यसौ । एतन्महामनिवचो वत्सेशः श्रद्दधे तदा ॥ दत्वा पञ्चसहस्री च भारिकेण व्ययीकृताम् । हिरण्यगुप्ताद्वणिजो रनं तस्मात्स्वमाददे । भारिकं चाफरोन्मुक्तं गृहीला कटकं निजम् । मुक्तपञ्चसहनीको गतभीः सोऽप्यगाद्गृहम् ।। २२ विश्वस्तघाती पापोऽयमिति चान्तपिन्नृपः । रत्नदत्तं स वणिज कार्यार्थ तममानयत् ॥ २३ १ 'मूल्यनाप्रसस मया' इति पुस्तकान्तरपाठ.. २ नपास्ति' इति पुस्तकान्तरसाठः. ३ 'तपमुध्यो पति पुन २० कान्तरपाठ ·४० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५७ । गतेपु तेषु राजाप्रगतोऽवोचद्वसन्तकः । अहो देवाभिशप्तानां प्राप्तोऽप्यर्थः पलायते ॥ २४ अस्य भद्रघटोदन्तः संवृत्तो भारिकस्य यत् । तथाहि कश्चिदासीत्प्राक्पुरे पाटलिपुत्रके ॥ शुभदत्तः स नाम्ना च प्रत्यहं काष्ठभारकम् । वनादानीय विक्रीय पुष्णाति स्म कुटुम्बकम् ।। एकदा चागतो दूरं वनं देवाहदर्श सः । तत्रस्थाश्चतुरो यक्षान्दिव्याभरणवाससः ॥ २७ ते भीतं वीक्ष्य तं प्रीत्या सर्वे पृष्ट्वा यथातथम् । बुवा दरिद्रमुत्पन्नपा यक्षा वभापिरे ।। इहास्मदन्तिके तिष्ठ भद्र कर्मकरो भवन् । अक्लेशं गृहनिर्वाहं करिष्यामो वयं तव ॥ इत्युक्तस्तैस्तथेत्यासीच्छुभदत्तस्तदन्तिके । स्नानादिपरिचर्या च करना तेपां चकार सः ।। ३० संजाते भोजनस्थाने यक्षास्ते जगदुश्च तम् । आहारमस्मानमुतो देहि भद्रघटादिति ।। अन्तःशून्यं स तं दृष्ट्वा घटं यावद्विलम्बते । तावत्ते गुह्यका भूयस्तमाहुः सस्मिताननाः ।। शुभदत्त न वेत्सि त्वं क्षिप हस्तं घटान्तरे । यथेष्टं लप्स्यसे सर्व घटः कामप्रदो ह्यसौ ॥ ३३ तच्छ्रुत्वा प्रक्षिपत्यन्तः पाणिं यावद्धटान्तरे । तावदाहारपानादि कामितं दृष्ट्वानसौ ॥ 1 शुभदत्तो ददौ तेभ्यो बुभुजे च स्वयं ततः ॥ एवं परिचरन्यक्षान्भक्त्या भीत्या च सोऽन्वहम् । तस्थौ फुटुम्बचिन्तार्तः शुभदत्तस्तदन्तिके । तत्कुटुम्यं च दुःसात स्वप्नादेशेन गुह्यकैः । आश्वासितं तत्प्रसादाद्रमते स्म ततश्च सः । मासमात्रेण यक्षास्ते शुभदत्तं तमभ्यधुः । तुष्टाः स्मस्तेऽनया भक्त्या ब्रूहि किंचिद्ददाम ते ॥ तच्छ्रुत्वा स जगादैतांस्तुष्टाः स्थ यदि सत्यतः । एप भद्रघटस्तन्मे युष्माभिर्दीयतामिति ॥ ततस्तमूचुर्यक्षास्ते नैतं शक्ष्यसि रक्षितुम् । भङ्गे पलायते होप तगृणीष्वापरं वरम् ।। इत्युक्तोऽपि स यक्षैस्तैः शुभदत्तोऽपरं यदा । वरं नैच्छत्तदा तस्मै ते तं भद्रघटं ददुः ।। ४१ ततः प्रणम्य तान्हृष्टो घटमादाय तं जवात् । गृहं स शुभदत्तः स्वं प्राप नन्दितवान्धवः ।। ४२ तत्र तस्माद्बटाप्लब्ध्वा भोजनादि निवेश्य तत् । गुप्त्यर्थमन्यभाण्डेपु सोऽभुत स्वजनैः सह ।। भारमुक्तो भजन्भोगान्पानमत्तोऽथ जातु सः । कुतस्तवैपा भोगनीरित्यपृच्छयत वन्धुभिः ॥ स व्यक्तमन्नुवन्मूढो गणेप्सितकामदम् । गृहीत्वा घटकं स्कन्धे प्रारेभे वत नर्तितम् ॥ नृत्यतस्तस्य च स्कन्धान्मदोद्रेकस्खलगतेः । स भद्रघटको यातः पतित्वा भुवि सण्डशः ॥ तदैव चाक्षतीभूय स जगाम यथागतम् । पूर्वावस्थां च स प्राप शुभदत्तो विषादवान् ।। तदेवं पानदोपादिप्रमादाहतवुद्धयः । अभव्याः प्राप्तमप्यथै नैव जानन्ति रक्षितुम् ॥ इति भद्रघटाख्यानहासं श्रुत्वा वसन्तकात् । उत्थाय चके वत्सेशः स्नानाहारादिकाः क्रियाः॥ ४९ नरवाहनदत्तोऽपि स्नात्वा भुक्त्वान्तिके पितुः । दिनान्ते सखिभिः साकं जगाम भवनं निजम् ।। तत्र रात्रावनिद्रं तं शयनीयगतं सुहृत् । शृण्वत्सु सचिवेष्वेतेप्ववोचन्मरुभूतिकः ॥ दासीसङ्गेच्छया देव जाने नान्तःपुरं त्वया । आहूतं सापि नाहूता तेन निद्राद्य नास्ति ते ॥ तत्किमद्यापि वेश्यासु जानन्नप्यनुरज्यसे । नह्यासां चास्ति सद्भावस्तथा चैता कथां शृणु ॥ अस्तीह चित्रकूटाख्यमृद्धिमन्नगरं महत् । तत्राभूद्रनवारयो महाधनपतिर्वणिक् ॥ ईश्वराराधनादेकस्तस्य सूनुरजायत । अतश्वेश्वरवर्माणं नाम्ना चके स तं सुतम् ।। अधीतविद्यमासन्नयौवनं वोक्ष्य तं च सः । एकपुनो वणिड्युख्यो रत्नवर्मा व्यचिन्तयत् ।। रूपिणी कुसृतिः सृष्टा धनप्राणापहारिणी । आख्यानां यौवनान्धानां वेश्या नामेह वेधसा॥ तदर्पयामि कुट्टन्याः कस्याश्चिदमुमात्मजम् । वेश्याव्याजोपशिक्षार्थ येन ताभिर्न वञ्च्यते ॥ इत्यालोच्य स पुत्रेण सहैवेश्वरवर्मणा । यमजिह्वाभिधानायाः कुट्टन्याः सदनं ययौ ।। तत्र स्थूलहनुं दीर्घदशनां भुननासिकाम् । शिक्षयन्ती दुहितरं कुट्टनीं तां ददर्श सः ॥ धनेन पूज्यते पुनि सर्वो वेश्या विशेषतः । तच नास्त्यनुरागिण्या रागं वेश्या त्यजेदतः ।। दोपाप्रदूतो रागो हि वेश्यापश्चिमसंध्ययोः । मिथ्यैव दर्शयेद्वेश्या तं नटीव सुशिक्षिता ।। ६२ ४४ ४५ ५९ ।

·तरशः १ ] शक्तियशोलम्बकः १०। रक्षयेत्तेन सा पूर्व दुह्याद्रक्तं ततो धनम् । दुग्धार्थ च यजेदन्ते प्राप्तार्थ पुनराहरेत् ।। समो यूनि शिशौ वृद्ध विरूपे रूपवत्यपि । वेश्याजनो यो मुनिवत्स चार्थ परमभुते ॥ इति ब्रुवाणां दुहितुस्तामुपागात्स कुट्टनीम् । रत्नवर्मा कृतातिथ्यस्तया च समुपाविशत् ॥ अनवीत्तां च पुत्रो मे त्वयार्ये शिक्ष्यतामयम् । वेशयोपित्कला येन वैदग्ध्यं प्राप्नुयादसौ ॥ दीनाराणां सहस्रं च निष्क्रय ते ददाम्यहम् । तच्छ्रुत्वा तस्य कामं तं प्रतिपेदे तथेति सा ॥ ६७ ततो वितीर्य दीनारान्पुत्रं तस्यै समर्प्य च । स तमीश्वरवाणं रनवर्मा ययौ गृहम् ।। अथानेश्वरवर्मा स यमजिह्वागृहे कलाः । वर्षेणैकेन शिक्षित्वा पितुस्तस्य गृहं ययौ ॥ प्राप्तपोडशवर्पश्च पितरं तमुवाच सः । अर्थाद्धि धर्मकामौ नः पूजार्थादर्थतः प्रों । एवमुक्तवते तस्मै श्रद्धाय स तथेति तत् । पञ्चानां द्रव्यकोटीनां भाण्डं प्रीतो ददौ पिता ॥ तदादाय वणिक्पुत्रः ससार्थः स शुभेऽहनि । प्रायादीश्वरवर्माथ वर्णद्वीपाभिवाञ्छया ॥ गच्छन्नमात्पथि प्राप स काञ्चनपुराभिधम् । नगरं तत्र चासन्नबाह्योद्याने समावसत् ॥ लातभुक्तानुलिप्तश्च प्रविश्य नगरेऽत्र सः । युवा प्रेक्षणकं द्रष्टुमेकं देवकुलं ययौ ॥ तत्रापश्यञ्च नृत्यन्ती सुन्दरी नाम लासिकीम् । तारुण्यवातोच्छलितां रूपाब्धेर्लहरीमिव । हवैव तां तदा सोऽभूत्तदेकगतमानसः । क्रुद्धव कुटनीशिक्षा दूरे तस्याभवद्यथा ॥ वयस्यं प्रेष्य नृत्तान्ते प्रार्थयामास तां च सः । धन्यास्मीति वदन्ती च प्रह्वा साप्यन्वमन्यत ।। स्थापयित्वा निवासे से निपुणान्भाण्डरक्षिणः । तस्या ईश्वरवर्मासौ सुन्दर्या वसतिं ययौ ॥ तस्मिन्मकरकट्याख्या तन्माता तमुपागतम् । अमानयद्गृहाचारैस्तैस्तैस्तत्समयोचितैः ।। निशागमे वासगृहं स्फुरद्रनवितानकम् । न्यस्तपर्यशयनं प्रावेश्यत तया च सः ।। तनारमत सुन्दर्या तयानुमतया सह । विचित्रकरणे नृत्ते सुरते च विदग्धया ॥ गाढदर्शितरागां तां पार्धादनपगामिनीम् । दृष्ट्वा द्वितीयेऽह्नि ततो निर्गन्तुं नाशकञ्च सः ।। ८२ ददौ च हेमरत्नादिलक्षाणां पञ्चविशतिम् । तस्यै दिनद्वये तस्मिन्सुन्दर्यै स वणिग्युवा ।। ८३ प्राप्तं मया धनं भूरि नाहं प्राप्ता भवादृशम् । स एव चेन्मया प्राप्तः किं धनेन करोम्यहम् ।। इत्यसत्यानुवन्धेन सुन्दरीं तदगृहृतीम् । माता मकरकट्येवमेकापत्यैव साह ताम् ॥ इदानीमस्मदीयं यत्तदस्यैव स्वकं धनम् । तन्मध्ये स्थापयित्वा सद्गृह्यतां पुत्रि का क्षतिः ।। ८६ इत्युक्ता सुन्दरी मात्रा कृपछादिव तदग्रहीत् । मेने चेश्वरवर्मा ता मूढ. सत्यानुरागिणीम् ।। तस्या रूपेण नृत्तेन गीतेन च हृतात्मनः । वणिजोऽत्र स्थितस्याथ तस्य मासद्वयं ययौ।। तावच तस्यै सुन्दय कोट्यौ द्वे स ददौ क्रमात् । अथोपेसार्थदत्ताख्यः सखा स्टैरमुवाच तम् ।। ८९ ससे कि कुट्टनीशिक्षा सा यत्नोपार्जितापि ते । कातरस्यास्त्रविद्येव निष्फलावसरे गता ॥ वेश्याप्रेमणि सद्भावो यदस्मिन्बुध्यते त्वया । सत्यं भवति कि जातु जलं मरुमरीचिपु ॥ तत्सर्व क्षीयते यावदिहेव न धनं तव । तावद्जामो बुध्वा हि क्षमतेतत्पिता न ते ॥ ९२ इत्युक्तस्तेन मित्रेण वणिक्पुत्रो जगाद सः । सत्यं न वेश्यास्वाश्चासः सुन्दरी तु न ताशी ॥ क्षणं हि मामपश्यन्ती मुश्चेत्प्राणानसौ ससे । तद्वत्वा बोधयत्वेतां गन्तव्यं यदि सर्वथा ।। ९४ एवमुक्तः स तेनार्थदत्तस्तस्यैव संनिधौ । मातुर्मकरफट्याश्च सुन्दरीमवदत्ततः ।। तव तावदसामान्या प्रीतिरीश्वरवर्मणि । गन्तव्यं चाधुनावश्यं स्वर्णद्वीपं वणिज्यया ।। ९६ ततः प्राप्स्यत्ययं लक्ष्मी ययागत्य त्वदन्तिके । यावत्कालं सुसं स्थास्यत्यनुमन्यख तत्ससि ॥ सत्वा साश्रुनयना पश्यन्तीश्वरवर्मणः । मुसं कृतविपादा सा मुन्दरी च तमभ्यधात् ॥ यूयं जानीत किमहं वाचम्यन्तमनवेक्ष्य कः । कस्य प्रत्येति तदलं यद्विधत्तां विधिर्मम ॥ ९९ तच्छुत्योवाच माता ता मा दुःखं धृतिरस्तु ते । एप्यत्येव प्रियोऽयं ते सिद्धार्थस्त्यां न हास्यति ॥ १०० १ अग्रे किंचिटित भाति. ८५ ८७ ९७ ·२९८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५७॥ इति माता किलाश्वास्य कृतसंवित्तया सह । मार्गाने गुप्तमेकस्मिन्कूपे जालमकारयत् ।। तदा चेश्वरवर्माभूत्तदोलारूढमानसः । शुचेवाल्पाल्पमाहारपानं चक्रे च सुन्दरी ।। १०२ गीतवादिननृत्तेषु न ववन्ध रतिं च सा । आश्वास्यते स्म प्रणयैस्तैस्तैरीश्वरवर्मणा ।। १०३ ततो दिने वयस्योक्ते सुन्दरीमन्दिरात्ततः । चचालेश्वरवर्मा स कुट्टनीकृतमङ्गलः ॥ १०४ अनुवबाज चोदश्रुः सुन्दरी तं समातृका ! नगराद्वहिरा कूपाइद्धान्तर्जालकात्ततः॥ ततो निवळू यावच सुन्दरी तां प्रयाति सः । तावदामा तया कूपे जालपृष्ठे निचिक्षिपे ।। हा हा स्वामिनि हा पुत्रीत्याक्रन्दः सुमहांस्ततः । दासीनां भृत्यवर्गस्य तन्मातुश्चान शुश्रुवे ॥ १०७ तेन प्रतिनिवृत्त्यैव समित्रः स वणिक्सुतः । कूपे क्षिप्ततर्नु कान्तां युवा मोहमगाक्षणम् ॥ १०८ सप्रलापं च शोचन्ती तस्मिन्मकरकट्यथ । स्वानवातारयद्धृत्यान्कूपे स्निग्धान्ससंविदः ॥ १०९ रज्जुभिस्तेऽवतीयव दिल्या जीवति जीवति । इत्युक्त्वा तां ततः कूपादुत्क्षिपन्ति स्म सुन्दरीम् ॥ ११० उत्क्षिप्ता मृतकल्पं सा कृत्वालानं निवेदितम् । प्रत्यागतं वणिक्पुत्रमालापं शनकैर्ददौ ॥ १११ समाश्वस्तां समादाय हृष्टस्ता सानुगः प्रियाम् । अगादीश्वरवर्मासौ प्रत्यावृत्त्यैव तद्गृहम् ।। ११२ निश्चित्य सुन्दरीप्रेमप्रत्ययं जन्मनः फलम् । तत्प्राप्तिमेव मत्वा स यात्रावुद्धिं पुनर्जहौ।। ११३ ततो पद्धस्थितिं तत्र सोऽर्थदत्तः सखा पुनः । तमभ्यधात्सखे मोहात्किमामा नाशितस्त्वया ॥ ११४ मा भूत्ते सुन्दरीस्नेहप्रत्ययः कूपपाततः । अता कुट्टनीकूटरचना हि विधेरपि ।। पितुश्च क्षपितार्थः किं वक्ष्यसे यास्यसि क वा । तदितोऽद्यापि निर्याहि कल्याणे चेन्मतिस्तव ॥ ११६ पतत्तस्य वचः सख्युरवधीर्य वणिग्युवा । मासेनान्यद्व्ययीचक्रे तत्र कोटित्रयं स तत् ॥ ११७ ततो हृतस्यो दत्तार्धचन्द्रकः सुन्दरीगृहात् । तया मकरकट्याथ कुट्टन्या निरवास्वत ।। ११८ अर्थदत्तादयस्ते च गत्वा स्वनगरं द्रुतम् । तत्पिने तत्समाचख्युर्यथावृत्तमशेषतः ।। ११९ स तत्पिता रत्नवर्मा तगुवा दुःखितो भृशम् । कुट्टनी यमजिह्वां तां गत्वावोचद्वणिक्पतिः ।। १२० गृहीत्वा मूल्यमीहक्स त्वया मे शिक्षितः सुतः । हृतं मकरकट्या यत्सर्वस्वं तस्य हेलया ॥ १२१ इत्युक्त्वा पुत्रवृत्तान्तं तस्यै स तमवर्णयत् । ततः सा यमजिह्वा तं वृद्धकुट्टन्यभापत ॥ १२२ आनाययेह पुत्रं ते करिष्यामि तथा यथा । तस्या मकरकट्यास्तत्सर्वस्वं स हरिष्यति ॥ १२३ एवं तया प्रतिज्ञाते कुट्टन्या यमजिह्वया । तदैव शीघ्रं संदिश्य वृत्त्या दानपुरःसरम् ।। १२४ रत्नवर्मा ततस्तस्य पुत्रस्यानयनाय सः । तन्मित्रमर्थदत्तं च प्रजिघाय हितैपिणम् ।। १२५ अर्थदत्तः स गत्वा च तत्काञ्चनपुरं पुरम् । तस्मै तं सर्वसंदेशं शशंसेश्वरवर्मणे ।। १२६ पुनस्तं चाब्रवीन्मिन्न नाकास्त्विं वचो हि मे । तदद्य वेश्यासद्भावो दृष्टः प्रत्यक्षतस्त्वया । अर्धचन्द्रस्त्वया प्राप्तो दत्त्वा तत्कोटिपञ्चकम् । कः प्राज्ञो वाञ्छति स्नेहं वेश्यासु सिकतासु च ॥ १२८ किमुच्यते वा भवतो वस्तुधर्मोऽयमीदृशः । तावद्विदग्धो वीरश्च नरो भागी शुभस्य च ॥ थावत्पतति नैवासौ रामाविभ्रमभूमिपु । तदागच्छ पितुः पार्श्व मन्युप्रतिकृतिं कुरु ।। इत्युक्त्वा सोऽर्थदचेन तेनानीयत सत्वरम् । आश्वास्येश्वरवर्मासौ पितुः पार्श्वमुपागतः ।। पित्रा चैकसुतस्नेहात्सान्त्वयित्वैव तेन सः । नीतोऽभूद्यमजिह्वायाः कुट्टन्या निकटं पुनः ।। १३२ पृष्टश्चात्र तयाचख्यौ सोऽर्थदत्तमुखेन तम् । स्खोदन्तं सुन्दरीकूपनिपातान्तं धनक्षयम् ।। १३३ यमजिह्वा ततोऽवादीदहमेवापराधिनी । यद्विस्मृत्य मया मायामेतामेप न शिक्षितः॥ १३४ फूपे मकरकट्या हि जालमन्तर्व्यवध्यत । तत्पृष्ठे सुन्दरी देहमक्षिपन्न ममार यत् ॥ १३५ तवास्ति प्रतीकार इत्युक्त्वा सापि फुट्टनी । आनाययत्वदासीभिरालं नाम स्वमर्कटम् ।। १३६ दत्त्वाने खं च दीनारसहस्रं तमुवाच सा । निगिलेति ततः सोऽपि शिक्षितस्तन्निगीर्णवान् ।। १३७ पुत्रास्मै विशतिं देहि देह्यस्मै पञ्चविंशतिम् । पष्टिमस्मै शतं चास्मा इति नानाव्ययेषु च ।। दाप्यमानो निगीस्तांस्तयान यमजिदया । उद्गीर्योदीर्य दीनारांस्तथैव स कपिर्ददौ । १२७ १२९ १३० १३८ ·तरङ्गः १11 शक्तियशोलम्बकः १०॥ २९९ आलयुक्ति प्रदश्यैतां यमजिह्वाप्रवीत्पुनः । गृहाणेश्वरवमस्त्वमेतं मर्कटपोतकम् ।। १४० पुनस्तत्सुन्दरीवेश्म प्राग्वद्गत्वा दिने दिने । एवं गुप्तनिगीास्तान्मृगयस्वामुतो व्यये ।। १४१ दृष्ट्वा चिन्तामणिप्रख्यं सैतमालं च सुन्दरी । दत्त्वा ते प्रार्थ्य सर्वखं कपिमेकं ग्रहीष्यति । १४२ गृहीततद्धनो दत्त्वा निगीर्णाहीयव्ययम् । इमं तस्यै ततो दूरं यायास्त्वमविलम्बितम् ।। १४३ इत्युक्त्वा यमजिह्वा तत्तस्मायीश्वरवर्मणे । मर्कटं तं ददौ भाण्डं पिता कोटिद्वयस्य च ।। १४४ तद्गृहीत्वैव स प्रायात्तत्काञ्चनपुरं पुनः । सृष्टामदूतः सुन्दा तद्गृहं प्रविवेश च ।। १४५ सा तं साधनसर्वस्वं निर्वन्धमिव सुन्दरी । अभ्यनन्दत्ससुहृदं कण्ठाश्लेपादिसंभ्रमैः ।। १४६ विश्वास्येश्वरवाथ तत्समक्षं क्षणान्तरे । आलमानय गत्वेति सोऽर्थदत्तमभापत ॥ १४७ तथेति तेन गत्वा च समानीयत मर्कटः । निगीर्णपूर्वदीनारसहस्रं स जगाद तम् ॥ १४८ आल पुत्र प्रयच्छाद्य दीनाराणां शतत्रयम् । आहारपानस्य कृते ताम्बूलादिव्यये शतम् ।। १४९ शतं मकरकट्यै च देह्यम्यायै द्विजातिपु । शतं शेषं सहस्राद्यत्सुन्दर्यै तत्समर्पय ।। १५० एवमीश्वरवर्मोक्तो मर्कटः स तथैव तान् । उद्गीर्योद्गीर्य दीनारान्प्राङ्निगीर्णान्व्ययेष्वदात् ।। १५१ इत्थं युक्त्यानया नित्यं यावदीश्वरवर्मणा । आलो व्ययेपु दीनारान्दाप्यते पक्षमात्रकम् ॥ १५२ तावन्मकरकट्येवं सुन्दरी च व्यचिन्तयत् । अहो चिन्तामणिरयं सिद्धोऽस्य कपिरूपधृत् ।। १५३ दिने दिने सहस्रं यो दीनाराणां प्रयच्छति । एपोऽमुना चेदस्माकं दत्तः सिद्धं मनोरथैः ।। १५४ इत्यालोच्य समं मात्रा विजनेऽर्थयते स्म तम् । सुन्दरीश्वरवर्माणं भुक्तोत्तरसुखस्थितम् ।। १५५ प्रसादो मयि सत्यं चेदालमेतं प्रयच्छ मे । तच्छ्रुत्वेश्वरवर्मा तां निजगाद इसन्निव ॥ १५६ असौ तातस्य सर्वस्वं तच्च दातुं न युज्यते । इत्यूचिवांसं च पुनः सुन्दरी तमुवाच सा॥ ददामि पञ्चकोटीर्वस्तदयं दीयतामिति । तत ईश्वरवर्मा च निश्चित्यैव जगाद तम् ।। १५८ ददासि यदि सर्वस्वमिदं वा नगरं मम । तथापि युज्यते नैप दातुं किमिति कोटिभिः ।। १५९ श्रुत्वैतत्सुन्दरी स्माह सर्वखं ते ददाम्यहम् । देह्येतं मर्कटं मद्यमम्या कुप्यतु नाम मे ।। १६० इत्युक्त्वा सुन्दरी पादौ जमाहेश्वरवर्मणः । ऊचुस्ततोऽर्थदत्ताद्या दीयतां यद्भवत्विति ।। १६१ ततश्वेश्वरवर्मा तं तथा दातुममन्यत । अनयत्सह सुन्दर्या दिनं तच्च प्रहृष्टया ।। १६२ प्रातश्चाभ्यर्थमानायै सुन्दर्यै मर्कटं स तम् । निगीर्णगुप्तदीनारसहस्रद्वितयं ददौ ॥ १६३ तन्मूल्यं गृहसर्वखं तस्याश्चादाय तत्क्षणम् । ततः प्रायाद्रुतं चागात्स्वर्णद्वीपं वणिज्यया ।। १६४ सुन्दर्यै च प्रहृष्टायै ददावालो दिनद्वयम् । स सहस्रं सहस्रं तान्दीनारान्याचितः कपिः ।। १६५ तृतीयेऽयसकृत्तीत्या याच्यमानोऽप्यसौ यदा । नादात्किचित्तदा मुष्ट्या सुन्दरी तमताडयत् ॥ १६६ स ताडितः क्रुधोत्पत्य मर्कटो दशनैर्नखैः। सुन्दर्यास्तजनन्याश्च प्रन्त्योः पाटितवान्मुखम् ॥ १६७ ततस्तजननी सा तं स्रवद्रक्तमुखी क्रुधा । लगुडैस्ताडयामास तेनालोऽत्र ममार सः ॥ १६८ तं मृतं वीक्ष्य सर्वस्वं नष्टमालोच्य दुःखिता । प्राणत्यागोद्यता साभूजनन्या सह सुन्दरी ।। जालं मकरकट्या तत्कृत्वा यस्य हृतं धनम् । आलं कृत्वाद्य तेनास्याः सर्वस्वं सुधिया हृतम् ।। १७० 'तयान्यस्य कृतं जालमालं ज्ञातं तु नासनः । इत्युवाचात्र विज्ञातवृत्तान्तो विहस जनः ।। १७१ ततः सा सुन्दरी कृच्छ्रादेहत्यागान्यवर्त्यत । खजनैर्जननीयुक्ता नष्टार्था पाटितानना। स चार्जिताधिकश्रीकः स्वर्णद्वीपात्ततोऽचिरात् । आगादीश्वरवर्मा तचित्रकूटे पितुहम् ।। १७३ तमुपागतमर्जितामितार्थ सुतमालोक्य पिता च रनवर्मा । अभिपूज्य स कुट्टनी धनेन यमजिहां सुमहोत्सवं चकार । १७४ स च विदितातुलमायो विरक्तचेता विलासिनीसङ्गे । आसीदीश्वरवर्मा ततोऽत्र कृतदारसंग्रहः स्वगृहे ॥ १७५ 'एवं नरेश यनिताहृदये न जातु फूटाहते वसति सत्यकथालयोऽपि । तत्सार्थसाध्यगमनासु सदैव तासु शून्याटवीष्विव रमेत न भूतिकामः ।। १७६ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ५८ इति मरुभूतेर्वदनाच्छ्रुत्वा स यथावदालजालकथाम् । नरवाहनदत्तस्तच्छ्रद्धाय जहास गोमुसादियुतः ॥ १७७ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके प्रथमस्तरङ्गः। १ २ ३ ४ ५ ७ ८ ९ ११ १२ १३ १४ द्वितीयस्तरङ्गः। एवं वेश्यावसद्भावे कथिते मरुभूतिना । आचख्यौ गोमुसो धीमांस्तद्वत्कुमुदिकाकथाम् ।। आसीद्विक्रमसिंहाख्यः प्रतिष्ठाने महीपतिः । व्यधायि विधिनान्वर्थों यः सिंह इव विक्रमे ॥ यस्येश्वरस्य सुभगा नदीनप्रभवा प्रिया । अलंकारतनुर्देवी शशिलेखेति चाभवत् ।। तमेकदा स्वनगरे स्थित संभूय गोत्रजाः । पञ्चषा गृहमागत्य राजानं पर्यवेष्टयन् ।। महाभटो वीरयाहुः सुधाहुः सुभटस्तथा । नृपः प्रतापादित्यश्च सर्वेऽप्येते महाबलाः ॥ तेषु सामादि युञ्जानं निराकृत्य स्वमत्रिणम् । राजा विक्रमसिहोऽसौ युद्धायैपां विनिर्ययौ ।। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते स नृपः सैन्ययोर्द्वयोः । शौर्यदर्पाजारूढः प्रविवेशाहवं वयम् ।। धनुर्वितीयं दृष्ट्वा तं दलयन्तं द्विपञ्चमूम् । महाभटाद्याः पञ्चापि राजानोऽभ्यपतन्समम् ॥ तद्वले च सम भूयस्यसिलेऽप्यभिधावति । वलं विक्रमसिहस्य तदतुल्यमभज्यत ।। ततोऽनन्तगुणाख्यस्तं मन्त्री पार्थस्थितोऽब्रवीत् । भग्नमस्मदलं तावज्जयो नास्तीह सांप्रतम् ।। विधूयास्मान्कृतश्चायं बलवद्विग्रहस्त्वया । तच्छियायाधुनापीदं मदीयं वचनं कुरु ।। अवरुह्य द्विपादस्मादारुह्य च तुरङ्गमम् । एह्यन्यविषयं यावो जीवजेतास्यरीन्पुनः ।। इति मत्रिगिरा स्वैरमवतीर्य स वारणात् । हयारूढः समं तेन स्वबलान्निर्ययौ पुनः॥ ययौ च वेपच्छन्नः सन्सहितस्तेन मघ्रिणा । राजा विक्रमसिहोऽसौ क्रमादुञ्जयिनी पुरीम् ।। तस्यां कुमुदिकाख्यायाः प्रख्यातवसुसंपदः । मनिद्वितीयो वसतिं विलासिन्या विवेश सः॥ अकस्मात्तं गृहायातं दृष्ट्वा सापि व्यचिन्तयत् । पुरुपातिशय कोऽपि ममायं गृहमागत. ॥ तेजसा लक्षणैश्चैष महानराजेति सून्यते । तन्मे यथेप्सितं सिध्येदीहक्चेत्स्वीकृतो भवेत् ।। इत्यालोच्य तमुत्थाय स्वागतेनाभिनन्द्य च । चकार महदातिथ्यं राज्ञः कुमुदिकास्य सा॥ विश्रान्तं च जगादैन राजानं सा क्षणान्तरे । धन्याहमद्य सुकृतं प्राक्तनं फलितं मम ॥ देवेन स्वयमागत्य यद्गृहं मे पविनितम् । तदनेन प्रसादेन क्रीता दासीयमस्मि ते ॥ यदस्ति मे हस्तिशतं हयानां द्वे तथायुते । मन्दिरं पूर्णरत्नं च तदायत्तमिदं तव ।। इत्युक्त्वा सा कुमुदिका राजानं तमुपाचरत् । स्नानादिनोपचारेण महाहेण समत्रिकम् ॥ ततस्तन्मन्दिरे साकं तया तत्राप्तिस्वया । राजा विक्रमसिंहोऽसौ सिन्नस्तस्थौ यथासुसम् ।। बुभुजे द्रविणं तस्या याचकेभ्यो ददौ च सः । न च सादर्शयत्तस्य विकारं तुध्यति स्म तु ।। अहो मय्यनुरक्तेयमिति तुष्टं ततो नृपम् । तं सोऽनन्तगुणो मन्त्री रहोऽवादीत्सहस्थितः ।। वेश्यानां देव सद्भावो नास्त्येव कुरुते पुनः । यत्ते कुमुदिका भक्तिं न जाने सन कारणम् ।। एतत्तस्य वचः श्रुत्वा स राजा निजगाद तम् । मैवं कुमुदिका प्राणानपि मुञ्चति मस्कृते ।। न पत्प्रत्येपि तदहं प्रत्ययं दर्शयामि ते । इत्युक्त्वा तं स्वसचिव राजा व्याजमिमं व्यधात् ॥ शनैः कृशीकृत्य तनुं मितपानोऽल्पभोजनः । चकार मृतमामानं निश्चेष्टं लुठित्तागकम् ।। ततोऽधिरोप्य शिविकां निन्ये परिजनेन सः । श्मशानं शोचतानन्तगुणे कृतकदु.सिते ।। सा च शोकात्युमुदिका वार्यमाणापि वान्धवैः । आगत्य तेनैन समं समारोहलितोपरि ।। यावन्न दीप्यते बद्रिस्तावदन्वागतां स ताम् । बुद्धा कुमुदिकां राजा समुत्तरखौ सजृम्भिकम् ।। प्रत्युजीवित एपोऽत्र दिष्ट्या दिष्ट्येति वादिनः । सर्वे कुमुदिकायुक्तं निन्युसं स्वगृहं मुदा ।। अथोत्सवे फवे प्राप्तः स राजा प्रकृति रहः । फशिदृष्टोऽनुरागोऽम्या इति तं स्माह मप्रिणम् ॥ १७ १८ १९ २१ २३ २४ २५ २८ २९ ३० ३१ ३२ . ३४ ·362- ४५ ४८ ४९ ५२ तरङ्गः २.] शक्तियशोलम्बकः १०। ३०१ ततसं सोऽप्रवीत्मम्री न प्रत्येभ्येवमप्यहम् । अस्त्यत्र कारणं नूनं तत्पश्यामोऽत्र निश्चयम् ।। प्रकाशयामरत्वात्मानमस्यै येनैतदर्पितम् । वलं मित्रवलं चान्यत्प्राप्य हन्मो रिपूरणे ।। एवं तरिगन्वदत्येव मन्त्रिण्याययौ पुनः । स गुप्तप्रहितश्चारः स च पृष्टोऽब्रवीदिदम् ।। चैरिभिर्विपयो व्याप्तः शशिलेखा तु लोकतः । देवी राज्ञो मृपा श्रुत्वा विपत्तिं वहिमाविशत् ।। एतशारवचः श्रुत्वा शोकाशनिहतस्तदा । हा देवि हा सतीत्यादि विललाप स भूपतिः ॥ ततः क्रमेण विज्ञाततत्त्वा कुमुदिकात्र सा । एत्य विक्रमसिंहं तमाश्वास्योवाच भूपतिम् ॥ प्रागेव मम नादिष्टं कि देवेनाधुनापि यत् । धनैर्मदीयैः सवलैः क्रियतामरिनिग्रहः। ४१ इत्युक्तः स तया कृत्वा तद्धनैरधिकं बलम् । ययौ राजा स्वमित्रस्य राज्ञो वलवतोऽन्तिकम् ।। ४२ तदलैः स्ववलैस्तैश्च सह गत्वा निहत्य तान् । पश्चाप्यरिनृपान्युद्धे तद्राज्यान्यप्याप सः॥ ततस्तुष्टः कुमुदिकां सोऽब्रवीत्तां सह स्थिताम् । प्रीतोऽस्मि ते तवाभीष्टं किं करोम्युच्यतामिति ।। अथावोचत्कुमुदिका सत्यं तुष्टोऽसि चेत्रभो । तदुद्धरेदं हृच्छल्यमेकं मम चिरस्थितम् ।। उज्जयिन्यां द्विजसुतं श्रीधरं नाम मे प्रियम् । राशाल्पेनापराधेन बद्धं तस्माद्विमोचय॥ वा त्वां भायिकल्याणमुत्तमै राजलक्षणैः । एतत्कार्यक्षमं देव भक्त्या सेवितवत्यहम् ॥ अभीष्टसिद्धिनैराश्यादारोहं त्वचितामपि । विफलं जीवितं मत्वा विना तं विप्रपुत्रकम् ।। एवमुक्तवती तां स राजावोचद्विलासिनीम् । साधयिष्याम्यहं तत्ते धीरा सुवदने भव ।। इत्युक्त्वा मभिवचनं संस्मृत्याचिन्तयञ्च सः । सत्यं वेश्यावसद्भावः प्रोक्तोऽनन्तगुणेन मे ॥ अतस्तु पूरणीयैपा वराक्याः कामना मया । इति संकल्प्य सबलः स तामुज्जयिनीमगात् ।। श्रीधरं मोचयित्वा तं दत्त्वा च द्रविणं वहु । व्याधात्कुमुदिकां तत्र प्रियसंगमसुस्थिताम् ।। आगत्य च स्वनगर मन्त्रिमनमलचयन् । ऋमाद्विक्रमसिंहोऽसौ बुभुजे सकलां महीम् ॥ ५३ एवं हृदयमज्ञेयमगाधं वेशयोपिताम् । इत्याख्याय कथां तस्मिन्विरते तत्र गोमुसे । नरवाहनदत्ताने जगादाथ तपन्तकः ॥ देव न प्रत्ययः स्त्रीपु चपलास्वखिलास्वपि । चिरण्टीप्वपि न प्रायो वेशस्त्रीष्विव सर्वदा ।। इहैव यन्मया दृष्टमाश्चर्य वच्मि तच्छृणु । वलवर्माभिधानोऽभूदस्यामेव वणिक्पुरि ।। चन्द्रश्रीस्तस्य भार्याभूत्सा च वातायनाग्रतः । भव्यं शीलहरं नाम ददशैंकं वणिक्लुतम् ॥ ससीगृहं तमानीय तन्मुखेनैव तत्क्षणम् । अरस्त मदनाक्रान्ता तेन साकमलक्षिता ।। प्रत्यहं च समं तेन यावत्सा रमते तथा । तावत्तत्सङ्गिनी ज्ञाता सममै त्यवान्धवैः ।। एफस्तु वलवर्मा तां नाज्ञासीदसती पतिः । प्रायेण भार्यादौःशील्यं स्नेहान्धो नेक्षते जनः ॥ ६१ अथ दाहज्वरस्तस्य समभूगलवर्मणः । तेन चान्त्यामवस्थां स क्रमासंप्राप्तवान्वणिक् ।। ६२ तवस्थेऽपि तस्मिंश्च तद्भार्या सा दिने दिने । अगादुपपतेस्तस्य निकटं वसतीगृहे ।। तत्रैव घास्यां तिष्ठन्त्यामन्येासत्पतिर्मृतः । अगच्छत्सा च तद्बुवा तमापृच्छयाशु कामुकम् ॥ ६४ आरोहश्च समं तेन पत्या सा तच्छुचा चिताम् । स्वजनैर्यमाणापि शीलझैः कृतनिश्चया ॥ इत्थं दुरवधायय स्त्रीचित्तस्य गतिः किल । अन्यासहं च कुर्वन्ति म्रियन्ते च पतिं विना ।। एवं तपन्तकेनोक्ते क्रमाद्धरिशिसोऽभ्यधात् । अत्रापि देवदासस्य यद्वृत्तं तन्न किं श्रुतम् ।। कुटुम्बी देवदासाख्यो ग्रामे स ह्यभवत्पुरा । दुःशीलेति च तस्यासीन्नान्नान्यर्थेन गेहिनी॥ ६८ तां चान्यपुरुपासक्तां विचिदुःप्रातिवेशिकाः । एकदा देवदासोऽसौ कार्याद्राजकुलं ययौ। आनीय सा च तत्कालं तद्भार्या तद्वधैपिणी । गृहस्योपरिभूमौ तं निदधे परपूरुपम् ।। आगतं च ततस्तं सा देवदासं निजं पतिम् । निशीथे तेन जारेण भुक्तमुममपातयत् ।। विसृज्योपपति तं च स्थित्वा तूष्णीं निभात्यये । निर्गय चक्रन्द हतो भर्ता मे तस्करैरिति ।। ततोऽत्र यन्धवोऽभ्येत्य दृष्ट्वायोचन्नयं यदा । चौतः कथं नीतं न विचिदपि वैरितः । 362 ...... ५४ ७२ ४० ·७५ ७७ ७८ ८४ ८५ ८८ ९० ३०२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ५८॥ इत्युक्त्वात्र स्थितं घालं पप्रच्छुस्ते तदासजम् । तातो हतस्ते केनेति ततः स स्पष्टमब्रवीत् ॥ पृष्ठभूमाविहारुह्य फोऽप्यासीदिवसे युवा । रात्रौ तेनावतीय तातो मे पश्यतो हतः ।। अम्बा तु मां गृहीत्वादौ तातपार्धात्तदोस्थिता । इत्युक्ते शिशुना बुद्ध्वा भार्याजारेण तं हतम् ॥ जन्नुस्तद्वन्धवोऽन्विष्य तज्ञारं तं तदैव ते । स्वीकृत्य तं शिशुं तां च दुःशीलां निरवासयन् ।। इत्यन्यरक्तचित्ता स्त्रीभुजंगी हन्त्यसंशयम् । एवं हरिशिसेनोक्ते वभाषे गोमुसः पुनः ॥ किमन्येनेह यहत्तं वप्रसारस्य संप्रति । वत्सेशसेवकस्येह हास्यं तच्छ्रयतामिदम् ।। तस्य शूरस्य कान्तस्य सुरूपा मालवोद्भवा । वन्नसारस्य भार्याभूत्स्वशरीराधिकप्रिया । एकदा तस्य भार्यायास्तस्याः पुत्रान्वितः पिता । निमश्रणाय मालव्यः सोत्कण्ठोऽभ्याययौ स्वयम् ॥८१ वनसारोऽथ सत्कृत्य तं स राज्ञे निवेद्य च । निमनितस्तेन समं सभार्यो मालवं ययौ ।। मासमात्रं च विश्रम्य सोऽत्र श्वशुरवेश्मनि । इहागाद्वाजसेवार्थ तद्भार्या वास्त तत्र सा ॥ ततो दिनेषु यातेपु वज्रसारमुपेत्य तम् । अकस्मात्नोधनो नाम सुहृदेवमभापत ॥ भायो पितृगृहे त्यक्त्वा किं गृहं नाशितं त्वया । तत्रान्यपुरुषासङ्गः पापया हि कृतस्तया ।। आगतेन ततोऽद्युतदाप्तेन कथितं मम । मा मंस्था वितथं तस्मानिगृखैतां वहापराम् ॥ इत्युक्त्वा क्रोधने याते स्थित्वा मूढ इव क्षणम् । अचिन्तयद्वप्रसारः शङ्के सत्यं भवेदिदम् ॥ आहायके विसृष्टेऽपि सान्यथा नागता कथम् । तदेतां स्वयमानेतुं यामि पश्यामि किं भवेत् ।। इति संकल्प्य गत्वैव मालवं श्वशुरौ स तौ । अनुज्ञाप्य गृहीत्वैतां भायर्या प्रस्थितवांस्ततः ।। गत्वा च दूरमध्वानं स युक्त्या वञ्चितानुगः । उत्पथेनाविशद्भार्यामादाय गहनं वनम् ॥ तत्रोपवेश्य मध्ये तां विजने वदति स्म सः । त्वमन्यपुरुपासक्तत्याप्तान्मित्रान्मया श्रुतम् ॥ ९१ मया चात्र स्थितेनैव यदाहूतासि नागता । तत्सत्यं ब्रूहि नो चेद्वा करिष्ये निग्रहं तव ॥ ९२ तच्छ्रुत्वा तमवादीत्सा तवैप यदि निश्चयः । तत्किं पृच्छसि मां यत्ते रोचते तत्कुरुष्व मे ॥ ९३ इति सावशमाकर्ण्य वचस्तस्याः स कोपतः । वनसारस्तरौ वट्वा लताभिस्तामताडयत् ।। वस्त्रं हरति यावच तस्यास्तावद्विलोक्य ताम् । नमां रिरंसा मूढस्य तस्याजायत रागिणः ॥ ततो निवेश्य बद्धां तां रन्तुमाश्लिष्यति स्म सः । नेच्छति स्म च सा तेन प्रार्थ्यमाना जगाद प ।। ९६ लतानिस्ताडिता बवा यथाहं भवता तथा । यद्यहं ताडयेयं त्वां तत इच्छामि नान्यथा ॥ ज्योति प्रतिपपे तत्स व व्यसनमोहितः । तृणसाकृितश्चित्रं वसारो मनोभुवा ।। ततः सहस्तपादं तं सा बवन्ध दृढं तरौ । तच्छनेणैव वद्धस्य कर्णनासं चकर्त सा॥ गृहीत्वा तस्य शस्त्रं च वासांसि च विधाय च । पापा पुरुपवेपं सा यथाकाममगात्ततः ॥ १०० वनसारस्तु तत्रासीच्छिन्नश्रवणनासिकः । गलता शोणितौघेन मानेन च नताननः ।। १०१ अथ तत्रागतः कश्चिदोपध्यर्थ वने मिपक् । दृष्ट्वा तं कृपयोन्मुच्य साधुः स्वं नीतवान्गृहम् ।। १०२ तत्र चाश्वासितस्तेन शनैः स्वगृहमागमत् । स वञसारो न च तां चिन्वन्प्राप फुगेहिनीम् ।। अवर्णयच्च तं तस्मै वृत्तान्तं क्रोधनाय सः । तेनापि वत्सराजाप्रे कथितं सर्वमेव तत् ।। १०४ अयं निष्पौरुपामर्पः स्त्रीभूत इति भार्यया । पुंवेपोऽस्य हृतो नूनं निग्रहश्वोचितः कृतः ॥ १०५ इति राजकुले सर्वजनोपहसितोऽपि सः । वनसार इहैवास्ते वजसारेण चेतसा ॥ तदेवं कस्य विश्वासः स्त्रीषु देवेति गोमुखे । उक्तवत्यथ भूयोऽपि जगाद मरुभूतिकः। अप्रतिष्ठं मनः स्त्रीणामत्रापि श्रूयतां कथा । पूर्व सिंहवलो नाम राजाभूदक्षिणापथे ।। तस्य कल्याणवत्याख्या सर्वान्तःपुरयोपिताम् । प्रिया मालवसामन्तसुता भार्या वभूव च ।। तया सह स राज्यं स्वं शासनृपतिरेकदा । निष्कालितोऽभूद्वलिभिर्देशात्संभूय गोत्रजैः । देवीद्वितीयः प्रच्छन्नं सायुधोऽल्पपरिच्छदः । स प्रतस्थे ततो राजा मालवं श्वशुरास्पदम् ।। १११ गच्छन्पथि घ सोऽटव्यां सिंहमाधावितं पुरः । शरः सङ्गमहारेण द्विधा चक्रेऽवहेलया ॥ ११२ ९४ ९७ । ९९ १०८ १०९ ·३०३ ११३ ११४ ११५ ११७ तरङ्गः ३ 11 शक्तियशोलम्बक १०॥ वनद्विप च गर्जन्तमायान्त मण्डलैर्धमन् । खड्गच्छिन्नकरावीक मुक्तारटिमपातयत् ।। एकाकी तस्करचमूर्विदलन्नवपकजा । ममाथारण्यविक्रान्त करी कमलिनीरिव ॥ एव मार्गमतिक्रम्य दृष्टात्सद्भुतविक्रमाम् । मालव प्राप्य देवी स्वा सोऽब्रवीत्सत्वसागर ॥ न मार्गवृत्तमेतन्मे वाच्य पितृगृहे त्वया । लज्जपा देवि का श्लाघा क्षत्रियस्य हि विक्रमे ।। इत्युक्त्वा च तया साक प्राविशत्तत्पितुर्ग्रहम् । सभ्रमात्तेन पृष्टश्च निज वृत्तान्तमुक्तवान् । समान्य दत्तहस्त्यश्वस्तेनैव श्वशुरेण स । गजानीकामिधस्यागाद्राज्ञोऽतिवलिनोऽन्तिकम् ।। देवीं तु कल्याणवती भार्या ता पितृवेश्मनि । तत्रैव स्थापयामास विपक्षविजयोद्यत ॥ तस्मिन्प्रयाते यातेपु दिवसेप्वेकदान सा । देवी वातायनाग्रस्था कचित्पुरुपमेक्षत । स दृष्ट एव रूपेण तस्याश्चित्तमपाहरत् । स्मरेणाकृष्यमाणा च तत्क्षण सा व्यचिन्तयत् ।। जानेऽह नार्यपुनाद्यत्सुरूपोऽन्यो न शौर्यवान् । धावत्येव तथाप्यस्मिन्पुरुपे वत मे मन ॥ तघदस्तु भजाम्येनमिति सचिन्त्य सा तदा । सख्यै रहस्यधारिण्ये स्वाभिप्राय शशस तम् ॥ तयैवानाय्य नक्त च वातायनपथेन सा । अन्त पुर त पुरुष रज्जूरिक्षप्त न्यवेशयत् ॥ स प्रविष्टोऽत्र पुरुषो नैवाध्यासितुमोजसा । शशाक तस्या पर्यङ्क न्यपीदत्पृथगासने ।। तदृष्ट्वा बत नीचोऽयमिति यावद्विषीदति । राज्ञी सा तावदनागादुपरिष्टाद्धमन्नहि ॥ त विलोक्य भियोत्थाय सहसा पुरुपोऽत्र स । धनुरादाय भुजग जघान विशिसेन तम् ।। विपन्नपतित त च गवाक्षेणाक्षिपद्धहि । हर्पेण तद्भयोत्तीणों ननर्त स च कातर ।। नृत्यन्त वीक्ष्य त विना सा कल्याणवती भृशम् । ध्यो धिग्धिकिमेतेन नि सत्त्वेनाधमेन मे ।। रष्ट्वैव तद्विरक्ता ता चित्तज्ञा सा च तत्ससी । निर्गत्याशु प्रविश्यान जगाद कृतसभ्रमा ।। आगतस्ते पिता देवि तदय यातु सप्रति । यथागतेनेव पथा स्वगृह त्वरित युवा ॥ एव तयोक्ते निर्यातो रज्ज्वा वातायनाहि । भयाकुल स पतितो न दैवात्पञ्चता गत ॥ गते तस्मिन्नवोचत्ता सा कल्याणवती ससीम् । सखि सुष्टु कृत नीचो यत्त्वयैप वहि कृत ॥ ज्ञात त्वया मे हृदय चेतो हि मम दूयते । भर्ता में व्याघ्रसिंहादीन्निपात्यापद्भुते ह्रिया । अय तु भुजग हत्या हीनसत्त्व प्रनृत्यति । तत्वादश त हित्वा किमस्मिन्मे प्राकृते रति ॥ तदप्रतिष्ठितमति घिद् मा धिगथवा स्त्रिय । या धावन्त्यशुचिं हित्वा कर्पूरै मक्षिका इव ।। इति जातानुतापा सा राज्ञी नीत्वा निशा तत । प्रतीक्षमाणा भर्तारमासीत्तत पितुर्ग्रहे । तावत्स दत्तान्यवलो गजानीकेन भूभुजा । गत्वा तान्गोजान्पश्च पापान्सिहवलोऽवधीत् ।। तत स सप्राप्य पुन स्वराज्यमानीय भार्या च पितुहात्ताम् । प्रपूर्य त च श्वशुर धनोधैर्निष्कण्टका आमा सुचिर शशास ॥ इति प्रवीरे सुभगे च सत्पतौ विवेकिनीनामपि देव योपिताम् । चल मनो धावति यत्र कुनचिद्विशुद्धसत्त्वा विरला पुन स्त्रिय ॥ इति मरुभूतिनिगदितामाक्र्ण्य कथा स वत्सराजसुत । नरवाहनदत्तस्ता सुसमुप्तो नीतवान्रजनीम् ॥ इति महान विश्रीसामदेवभष्टविरचित क्यासरित्सागरे शक्तियशो उम्बने द्वितीयस्तर। १२९ १२० १२१ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ १३० १३१ १३२ १३३ १३४ १३७ १३८ १३९ १४० १४१ तृतीयस्तरमा । तत प्रात कृतावश्यकार्य स सचिौं सह । नरवाहनदत्त स्वमुद्यान विहरन्ययो । तत्रस्थश्व प्रभापुखमादौ व्योम्नोऽप्यनन्तरम् । ततो विद्याधरीनवीरवतीर्णा ददर्श स ॥ तासा मध्ये च दीप्ताना ददशका स कन्यकाम् । ताराणामिव शीतागुलेसा रोचनहारिणीम् ॥ विकसत्पप्रवदना लोललोचनपद्पदाम् । सलीलहसगमना वहदुत्पर सौरभाम् ।। રૂ ४ ·३०४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५९ । ७ तरङ्गहारित्रिवलीलतालंकृतमध्यमाम् । साक्षादिव स्मरोद्यानवापीशोभाधिदेवताम् ॥ स्मरसंजीवनी तां च दृष्ट्वा सोत्कलिकामतः । चान्द्री मूर्तिमिवाम्भोधिश्चक्षुभे स नृपासजः ।। ६ अहो सुन्दरनिर्माणवैचित्री काप्यसौ विधेः । इति शंसन्स सचिवैः सहितसामुपाययौ ।। तिर्यप्रेमाया दृष्ट्या पश्यन्तीं तां च स क्रमात् । पप्रच्छ का त्वं कल्याणि किमिहागमनं च ते ॥ तच्छ्रुत्वा साब्रवीत्कन्या शृणुतैतद्वदामि वः । अस्ति काञ्चनशृङ्गाख्यं पुरं हैमं हिमाचले ॥ तत्रास्ति नाम्ना स्फटिकयशा विद्याधरेश्वरः । धार्मिकः कृपणानाथगरणागतवत्सलः ॥ १० तस्य हेमप्रभादेव्यां जातां गौरीवरोद्भवाम् । मां शक्तियशसं नाम जानीहि तनयामिमाम् ।। पितुः प्राणप्रिया साहं पञ्चभ्रातृकनीयसी । अतोपयं तदादेशाद्गतैः स्तोत्रैश्च पार्वतीम् ।। १२ तुष्टा सा सफला विद्या दत्त्वा मामेवमादिशत् । पितुर्दशगुणं पुत्रि भावि विद्यावलं तव ।। १३ नरवाहनदत्तञ्च भर्ता तव भविष्यति । वत्सराजसुतो भाविचक्रवर्ती (चारिणाम् ।। १४ इत्युक्त्वा शर्वपत्नी मे तिरोऽभूत्तत्प्रसादतः । लन्धविद्यायला चाहं संप्राप्ता यौवनं क्रमात् ।। अद्यादिशश्च सा रात्री देवी मां दत्तदर्शना । प्रातः पुत्रि त्वया गत्वा द्रष्टव्यः स निजः पतिः ॥ आगन्तव्यमिहैवाघ मासेन हि पिता तव । चित्तस्थितैतत्संकल्पो विवाहं संविधास्यति ।। १७ इत्यादिश्य तिरोऽभूत्सा देवी याता च यामिनी । ततोऽहमार्यपुत्रपा त्वामिह द्रष्टुमागता । १८ तत्संप्रति व्रजामीति गदित्वा सससीजना । उत्पत्य सं शक्तियशाः सा जगाम पुरं पितुः ।। १९ नरवाहनदत्तश्च तद्विवाहोत्सुकस्ततः । विवेशाभ्यन्तरं विमः पश्यन्मासं युगोपमम् ॥ तत्र दृष्ट्वा विमनसं सोऽथ तं गोमुखोऽब्रवीत् । शृणु देव कथामेकां तवारयामि विनोदिनीम् ॥ २१ वैभूव काञ्चनपुरीत्याख्यया नगरी पुरा । तस्यां च सुमना नाम महानासीन्महीपतिः ।। २२ आक्रान्तदुर्गकान्तारभूमिना येन चक्रिरे । चित्रं विराजमानेन तादृशा अपि शत्रवः ।। २३ तमेकदास्थानगतं प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् । देव मुक्तालता नाम निपादाधिपकन्यका ।। २४ पारस्थितमादाय शुकं द्वारि बहिः स्थिता । वीरप्रभेणानुगता भ्रात्रा देवं दिदृक्षते ॥ २५ प्रविशत्यिति राज्ञोक्ते प्रतीहारनिदेशतः । मिल्लकन्या नृपास्थानप्राङ्गणं प्रविवेश सा । २६ न मानुपीयं दिव्यत्री कापि नूनमसाविति । सर्वेऽप्यचिन्तयंस्तत्र दृष्ट्वा तद्रूपमद्भुतम् ।। २७ सा च प्रणम्य राजानमेवं व्यज्ञापयत्तदा । देवायं शास्त्रगसाख्यश्चतुर्वेद्धरः शुकः ।। कविः कृत्स्नासु विद्यासु कलासु च विचक्षणः । मयेश्वरोपयोगित्वादिहानीतोऽद्य गृह्यताम् ।। २९ इत्यतिस्तयादाय प्रतीहारेण कौतुकात् । नीतोऽप्रै नृपतेरैत शुकः श्लोक पपाठ सः॥ ३० राजन्युक्तमिदं सदैव यदयं देवस्य संधुक्ष्यते धूमश्याममुसो द्विपद्विरहिणीनिःश्वासवातोदमैः । एतत्त्वद्भुतमेव यत्परिभवाद्वाप्पाम्बुपूरप्लवै- रासां प्रज्वलतीह दिक्षु दशसु प्राज्यः प्रतापानलः ॥ ३१ एवं पठित्वा व्यारयाय शुकोऽवादीत्पुनश्च सः । किं प्रमेयं कुतः शास्त्राद्वीम्यादिश्यतामिति ।। ३२ ततोऽतिविस्मिते राज्ञि मन्त्री तस्याब्रवीदिदम् । शङ्के शापाच्छुकीभूतः पूर्वपिः कोऽप्ययं प्रभो ॥ जातिस्मरो धर्मवशात्पुराधीतं स्मरत्यतः । इत्युक्ते मत्रिणा राजा स शुकं पृच्छति स्म तम् ।। कौतुकं भद्र मे बेहि स्ववृत्तान्तं के जन्म ते । शुकत्वे शास्त्रविज्ञानं कुतः को वा भवानिति ॥ ततः स वाप्पमुत्सृज्य वदति स्म शुकः शनैः । अवाच्यमपि देवैतच्छृणु वन्मि त्वदाज्ञया । हिमपन्निकटे राजन्नस्त्येको रोहिणीतरः । आम्नाय इव दिग्व्यापिभूरिशासाश्रितद्विजः ।। ३७ तस्मिन्नेकः समं शुक्या शुकस्तस्थौ कृतालयः । तस्मादेपोऽहमुत्पन्नतस्यां दुष्कर्मयोगतः ।। जातस्यैव च मे माता गुकी सा पश्चतां गता । तातस्तु वृद्धः पक्षान्तः नित्वा वर्धयति स्म माम् ।। ३९ १ इपमेय कथा कादम्बरीक्षामूलभूना । २८ ३८ ·४२ ५० ५४ तरणः ३ 1] शक्तियशोलम्बफः १०॥ निकटस्थशुकानीतमुक्तशेषफलानि च । अभन्मह्यं च वितरन्नथ तत्रास्त मत्पिता ॥ एकदा तत्र सूर्याभिध्मातगोशृङ्गनादिनी । आखेटकाय समगाद्भिल्लसेना भयंकरी ॥ वित्रस्त कृष्णसाराक्षी धूलिव्यालुलितांशुका । संभ्रमोढेलचमरीविसस्तकवरीभरा ।। विद्रुतव्याकुलेवाभूत्सहसा सा महाटवी । पुलिन्दवृन्दे विविधप्राणिघाताय धावति ॥ कृतान्तक्रीडितं कृत्वा दिनमाखेटभूमिपु । आगाच्छवरसैन्यं तदात्तैः पिशितभारकैः॥ एफस्तु वृद्धशवरस्तनानासादितामिपः । अद्राक्षीस तरं सायं क्षुधितस्तमुपागमत् ॥ आरुह्य च स तत्राशु शुकानन्यांश्च पक्षिणः । आकृप्याकृष्य नीडेभ्यो हत्वा हत्वा भुवि न्यधात् ।। ४६ तथायान्तं च निकटं यमकिंकरसंनिभम् । तं दृष्ट्वाहं भयाल्लीनः शनैः पक्षान्तरे पितुः ।। तावचास्मत्कुलायं स प्राप्याकृष्यैव पातकी । तातं मे पीडितग्रीवं हत्वा तरुतलेऽक्षिपत् ।। अहं च तातेन समं पतित्वा तस्य पक्षतेः । निर्गत्य तृणपर्णान्तः सभयः प्राविशं शनैः ।। ४९ अथावतीर्य भिल्लोऽसावग्नौ भृष्टानभक्षयत् । शुकानन्यान्समादाय पापः पल्ली निजामगात् ।। ततः शान्तभयो दुःखदीर्घा नीत्वा निशामहम् । प्रातर्भूयिष्ठमुदिते जगचक्षुपि भास्वति ।। भगच्छं पक्षसंरुद्धवसुधः प्रस्खलन्मुहुः । तृषार्तः पद्मसरसस्तीरमासन्नवर्तिनः ॥ सत्रापश्यं कृतस्नानमहं तत्सैकतस्थितम् । मुनिं मरीचिनामानं पूर्वपुण्यमिवासनः ।। स मां दृष्ट्वा समाश्वास्य मुखक्षिप्तोदविन्दुभिः । कृत्वा पत्रपुटेऽनैपीदाश्रमं कृपया मुनिः ॥ तत्र दृष्ट्वा फुलपतिमी पुलस्त्यः किलाहसत् । तेनान्यमुनिभिः पृष्टो दिव्यदृष्टिरुवाच सः ॥ इमं शापशुकं दृष्ट्वा दुःखेन हसितं मया । वक्ष्यामि चैतत्संबद्धां कथां वो विहिताहिकः ।। जातिं यच्छ्रवणादेष प्राग्वृत्तं च स्मरिष्यति । इत्युक्त्वा स पुलस्त्यर्पिराह्निकायोत्थितोऽभवत् ॥ कृताहिकश्च मुनिभिः पुनरभ्यर्थितोऽत्र सः । मत्संबद्धां कथामेतां महामुनिरवर्णयत् ।। आसीज्योतिष्प्रभो नाम राजा रत्नाकरे पुरे । आरनाकरमुर्वी यः शशासोर्जितशासनः ।। तस्य तीव्रतपस्तुष्टगौरीपतिवरोद्भवः । हर्षवत्यभिधानायां पुत्रो देव्यामजायत । ६० स्वप्ने मुखप्रविष्टं यत्सोमं देवी ददर्श सा । तेन सोमप्रभ नाम्ना तं चक्रे स्वसुतं नृपः ।। वधे च स तन्वानः प्रजानां नयनोत्सवम् । राजपुत्रोऽमृतमयैर्गुणैः सोमप्रभः क्रमात् ॥ दृष्ट्या भरक्षम शूरं युवानं प्रकृतिप्रियम् । यौवराज्येऽभ्यपिञ्चत्तं प्रीतो ज्योतिष्प्रभः पिता ॥ प्रभाकराभिधानस्य तनयं निजमन्त्रिणः । ददौ प्रियकर नाम मन्त्रित्वे चास्य सद्गुणम् ॥ तत्कालमम्बरादश्वं दिव्यमादाय मातलिः । अवतीर्णस्तमभ्येत्य सोमप्रभमभापत ।। विद्याधरः सखा शक्रस्यावतीणों भवानिह । तेन चाशुश्रवा नाम शक्रेणोचैःश्रवःसुतः ।। पूर्वस्नेहेन ते राजन्प्रहितस्तुरगोत्तमः । अत्राधिरूढः शत्रूणामजेयस्त्वं भविष्यसि ॥ इत्युक्त्वा वाजिरत्नं तद्दत्त्वा सोमप्रभाय सः । आत्तपूजः समुत्पत्य ययौ वासवसारथिः ।। ततो नीत्वैव दिवसं तमुत्सवमनोरमम् । सोमप्रभस्तमन्येचुरुवाच पितरं नृपम् ॥ सात न क्षत्रियस्यैप धर्मो यदजिगीपुता । तदाज्ञां देहि मे यावहिग्जयाय ब्रजाम्यहम् ।। तच्छ्रुत्वा स पिता तुष्टस्तथेति प्रत्यभापत । चक्रे ज्योतिष्प्रभसस्य यात्रासंविदमेव च ॥ सतः प्रणम्य पितरं दिग्जयाय चलैः सह । प्रायाच्छक्रयारूढः शुभे सोमप्रभोऽहनि ॥ जिगाय सोऽश्वरत्नेन तेन दिक्षु महीपतीन् । आजहार च रत्नानि तेभ्यो दुर्वारविक्रमः॥ नामितं स्वधनुस्तेन विद्विपां च शिरः समम् । उन्नति तद्धनुः प्राप न तु तहिपतां शिरः॥ ७४ आगच्छन्कृतकार्योऽथ हिमाद्रिनिकटे पथि । संनिविष्टवलश्चक्रे मृगयां स यनान्तरे ॥ देवात्सद्रनसचितं तत्रापश्यत्स किनरम् । अभ्यधावश तं प्राप्तुं तेन शाक्रेण वाजिना॥ स किंनरो गिरिगुहां प्रविश्यादर्शनं ययौ । सोमप्रभस्तु तेनाश्वेनातिदूरमनीयत ॥ तावत्मकीर्य काटासु प्रकाशं तिग्मतेजसि । प्राप्ते प्रतीची ककुभं संध्यासंगमफारिणीम् ।। । ७८ ·७९ ८० ८८ ३०६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५९ । श्रान्तः कथंचिदावृत्य स ददर्श महत्सरः । तत्तीरे तां निशां नेतुकामश्वाचावातरत् ।। दत्त्वा तृणोदकं तस्मायाहृताम्बुफलोदकः । विश्रान्तश्चैकतोऽकस्मादशृणोदीतनिःस्वनम् ॥ गत्वा तदनुसारेण कौतुकान्नातिदूरतः । सोऽपश्यच्छिवलिङ्गाने गायन्तीं दिव्यकन्यकाम् ।। ८१ केयमद्भुतरूपा स्यादिति तं च सविस्मयम् । साप्युदाराकृतिं दृष्ट्वा कृत्वातिथ्यमवोचत ।। कस्त्वं कथमिमां भूमिमेकः प्राप्तोऽसि दुर्गमाम् । एतच्छ्रुत्वा स्ववृत्तान्तमुक्त्वा पप्रच्छ सोऽपि ताम् ।। ८३ त्वं मे कथय कासि त्वं वनेऽस्मिन्का च ते स्थितिः। इति तं पृष्टवन्तं च द्विव्यकन्या जगाद सा ८४ कौतुकं चेन्महाभाग तद्वच्मि शृणु मत्कथाम् । इत्युक्त्वा सा लसद्वाप्पपूरा वक्तुं प्रचक्रमे । ८५ अस्तीह काञ्चनामाख्यं हिमाद्रिकटके पुरम् । पद्मफूटामिधानोऽस्ति तत्र विद्याधरेश्वरः ॥ तस्य हेमप्रभादेव्यां राज्ञः पुत्राधिकप्रियाम् । मनोरथप्रभा नाम विद्धि मां तनयामिमाम् ।। साहं विद्याप्रभावेण सरसीभिः सममानमान् । द्वीपानि कुलशैलांश्च वनान्युपवनानि च ॥ क्रीडित्वा प्रत्यहं चैवमाहारसमये पितुः । आगच्छामि स्वभवनं वासरप्रहरैत्रिभिः ॥ ८९ एकदाहमिह प्राता विहरन्ती सरस्तटे । मुनिपुत्रकमद्राक्षं सवयस्यमिह स्थितम् ।। तद्रूपशोभयाकृष्टा दूत्येवाहं तमभ्यगाम् । सोऽपि साकूतया दृष्यैवाकरोत्स्वागतं मम ॥ ९१ ततो ममोपविष्टायाः ससी ज्ञातोभयाशया । कस्त्वं ब्रूहि महाभागेत्यपृच्छत्तद्वयस्यकम् ॥ ९२ स चाब्रवीत्तद्वयस्यो नातिदूरमितः सखि । निवसत्याश्रमपदे मुनिर्दीधितिमानिति ।। स ब्रह्मचारी सरसि स्नातुमन कदाचन । आगतो ददृशे देव्या तत्कालागतया निया ॥ सा तं शरीरेणाप्राप्यं प्रशान्तं मनसैव यत् । सकामा चकमे तेन पुत्रं संप्राप मानसम् ।। ९५ त्वदर्शनान्ममोत्पन्नः पुत्रोऽयं प्रतिगृह्यताम् । इति नीत्वैव तज्जातं सा दीधितिमतः सुतम् ।। बालकं मुनये तस्मै समर्प्य श्रीस्तिरोदधे । सोऽप्यनायासलब्धं तं पुत्रं हृष्टोऽग्रहीन्मुनिः ॥ ९७ रश्मिमानिति नाम्ना च कृत्वा संवर्ध्य च क्रमात् । उपनीय समं सर्वा विद्याः स्नेहादशिक्षयत् ।। ९८ तं रश्मिमन्तं जानीतमेतं मुनिकुमारकम् । श्रियः सुतं मया साकं विहरन्तमिहागतम् ॥ ९९ इत्युक्त्वा तद्वयस्पेन पृष्टा तेनापि मत्ससी । सा सनामान्वयं सर्व मदुक्तं तं तब्रवीत् ।। १०० ततोऽन्योन्यान्वयज्ञानान्नितरामनुरागिणौ । मुनिपुत्रः स चाहं च यावत्तत्र स्थितावुभौ ।। १०१ तावदेत्य द्वितीया मां स्वगृहादवदत्सखी । उत्तिष्ठाहारभूमौ त्वां पिता मुग्धे प्रतीक्षते ॥ १०२ तच्छ्रुत्वा शीघ्रमेष्यामीत्युक्त्वावस्थाप्य चात्र तम् । मुनिपुत्रं गताभूवं भीत्याहं पितुरन्तिकम् ।। १०३ तत्र किंचित्कृताहारा यावच्चाहं विनिर्गता । तावदाद्या सखी सा मामागत्य खैरमब्रवीत् ।। १०४ आगतो मुनिपुत्रस्य तस्येह स सखा ससि । स्थितश्च प्राङ्गणद्वारि सत्वरश्च ममावदत् ।। १०५ मनोरथप्रभापार्श्वमहं रश्मिमताधुना । प्रेपितो व्योमगमनी विद्यां दत्त्वैव पैतृकीम् ।। १०६ प्राणेश्वरी विना तां हि मदनेन स दारुणाम् । दशां नीतो न शक्नोति प्राणान्धारयितुं क्षणम् ॥ १०७ तच्छ्रुत्वैवास्मि निर्गय तेन युक्ताग्रयायिना । मुनिपुत्रकमित्रेण सख्या चाहमिहागता । १०८ प्राप्ता च तमिहाद्राक्षं मुनिपुत्रं विना मया । चन्द्रोद्गमेनैव समं वृत्तप्राणोढ़मान्मृतम् ।। १०९ ततोऽहं तद्वियोगार्ता निन्दन्ती तनुमासनः । प्रवेष्टुमैच्छमनलं गृहीत्वा तत्कलेवरम् ।। ११० तावदिवोऽवतीय तेजःपुजाकृतिः पुमान् । आदाय तच्छरीरं तदुत्पत्य गगनं ययौ ॥ १११ अथाह केवलैवानौ पतितुं यावदुद्यता । तावदुचरति स्मैवं गगनादिह भारती ॥ ११२ मनोरथप्रभे मैवं कृथा भूयो भविष्यति । एतेन मुनिपुत्रेण तव कालेन संगमः ॥ ११३ एतच्छुत्वा परावृत्त्य मरणात्तत्प्रतीक्षिणी । स्थितास्मीहैव वद्धाशा शंकराचनतत्परा ।। ११४ मुनिपुत्रसुहृत्सोऽपि गतो मे काप्यदर्शनम् । इति तां वादिनी विद्याधरी सोमप्रभोऽभ्यधात् ।। ११५ स्थितास्येकाकिनी तर्हि कथं सापि ससी क ते । एतच्छ्रुत्वा तमाह स्म सा विद्याधरकन्यका ।। ११६ सिंहविक्रम इत्यस्ति नाम्ना विद्याधरेश्वरः । तस्यानन्यसमा चास्ति तनया मकरन्दिका ॥ ११७ ·तरङ्गः ३] शक्तियशोलम्बकः १०। ३०७ सा मे ससी प्राणसमा कन्या महुःखदुःखिता । तया सखी प्रेपिताभूद्वार्ता ज्ञातुमिहाद्य मे ॥ ततो मयापि तत्सख्या समं सा प्रहिता निजा । सखी तदन्तिकं तेन स्थितास्म्येकैव संप्रति । ११९ एवं वदन्ती गगनादवतीणी तदैव ताम् । स्वसखीं दर्शयामास तस्मै सोमप्रभाय सा॥ १२० तामथोक्तससीवाती पर्णशय्यामकारयत् । सोमप्रभस्य तद्वाहस्यापि घासमदापयत् ॥ १२१ ततो नीत्वा निशां सर्वे तत्र ते प्रातरुत्थिताः । व्योन्नोऽवतीर्ण ददृशुर्विद्याधरमुपागतम् ।। १२२ स च विद्याधरो देवजयो नाम कृतानतिः । मनोरथप्रभामेवमुपविश्य जगाद ताम् ।। १२३ मनोरथप्रभे राजा घक्ति त्वां सिंहविक्रमः । यावत्तव न निष्पन्नो वरस्तावन्न मत्सुता ।। १२४ विवाहमिच्छति स्नेहात्त्वत्ससी मकरन्दिका । तदेतां बोधयागत्य येनोद्वाहे प्रवर्तते ॥ १२५ एतच्छुत्वा ससीलेहात्त विद्याधरकन्यकाम् । गन्तुं प्रवृत्तां वक्ति स्म राजा सोमप्रभोऽथ सः॥ १२६ द्रष्टुं वैद्याधरं लोकमनघे कौतुकं मम । तत्तत्र नय मामश्वो दत्तघासोऽत्र तिष्ठतु ॥ १२७ तच्छुत्वा सा तथेत्युक्त्वा व्योम्ना सद्यः सखीयुता । तेन देवजयोत्सङ्गारोपितेन समं ययौ ॥ १२८ प्राप्ता तत्र कृतातिथ्या मकरन्दिकया तया । दृष्ट्वा सोमप्रभं कोऽयमिति खैरमपृच्छयत ।। १२९ तयोक्ततदुदन्ता च ततः सा मकरन्दिका । सोमप्रमेण तेनाभूत्सद्योऽपहृतमानसा ॥ सोऽपि तां मनसा प्राप्य लक्ष्मी रूपवतीमिव । स तु कः सुकृती योऽस्या वरः स्यादित्यचिन्तयत् ॥ १३१ ततः खैरं कथालापे तामाह मकरन्दिकाम् । मनोरथप्रभा चण्डि कस्मात्रोद्वाहमिच्छसि ।। १३२ तच्छ्रुत्वा साप्यवोचत्तां त्वयानगीकृते वरे । कथं विवाहमिच्छेयं त्वं शरीराधिका हि मे ॥ एवं तया सप्रणयं मकरन्दिकयोदिते । मनोरथप्रभावादीद्धृतो मुग्धे मया वरः ।। १३४ तत्संगमप्रतीक्षा हि तिष्ठामीत्युदिते तया । करोमि तर्हि त्वद्वाक्यमित्याह मफरन्दिका ।। मनोरथप्रभा साथ ज्ञातचित्ता जगाद ताम् । सखि सोमप्रभः पृथ्वी भ्रान्त्वा प्राप्तोऽतिथिस्तव ।। १३६ तदस्यातिथिसत्कारः कर्तव्यः सुन्दरि त्वया । इत्याकण्यैव जगदे मकरन्दिकया तया ।। १३७ आ शरीरान्मया सर्वमिदमेतस्य सांप्रतम् । अर्घपात्रीकृतं कामं स्वीकरोतु यदीच्छति ॥ १३८ एवं तयोक्ते तत्प्रीति क्रमादावेद्य तत्पितुः । मनोरथप्रभा चक्रे तयोरुद्वाहनिश्चयम् ।। १३९ ततः सोमप्रभो लध्धधृतिस्तुष्टो जगाद ताम् । त्वदाश्रममहं यामि सांप्रतं तत्र जातु मे ॥ १४० चिन्वानं पदवीं सैन्यमागच्छेन्मष्यधिष्ठितम् । मामप्राप्याहिवाशति तश्च गच्छेत्पराङ्मुखम् ॥ १४१ तद्गत्वा सैन्यवृत्तान्तं बुद्धवागस्य तत: पुनः । निश्चित्य परिणेष्यामि शुभेऽति मकरन्दिकाम् ।। १४२ तच्छ्रुत्वा सा तथेत्युक्त्वा तमनैपीनिजाश्रमम् । मनोरथप्रभा देवजयाङ्कारोपितं पुनः ।। १४३ तावत्प्रियंकरो मत्री तस्य सोमप्रभस्य सः । विचिन्वानश्च पदवीं तत्रैवागात्ससैनिकः ।। १४४ मिलिताय ततस्तस्मै प्रहृष्टो निजमन्त्रिणे । सोमप्रभः स्ववृत्तान्तं यावत्सर्व स शंसति ।। १४५ तावत्तस्याययौ दूतः शीघ्रमागम्यतामिति । लेखे लिखित्वा संदेशमादाय पितुरन्तिकात् ॥ १४६ तेन सैन्यं समादाय सचिवानुमतेन सः । पित्राज्ञामनतिक्रामगाम नगरं निजम् ।। तातं दृष्ट्वाहमेष्यामि नचिरादित्युवाच च । मनोरथमभां तां च तं च देवजयं प्रजन् । १४८ सोऽथ देवजयो गत्वा तत्सर्व मकरन्दिकाम् । तथैवाचोधयत्तेन जज्ञे सा विरहातुरा ।। १४९ नोद्याने सा रति लेभे न गीते न ससीजने । शुकानामपि शुभाव न विनोदवतीनिरः ।। १५० नाहारमपि सा भेजे का कथा मण्डनादिके । प्रयत्नैर्योध्यमानापि पितृभ्यां नामहीद्धृतिम् ।। १५१ उत्सृज्य विसिनीपप्रशयनं चाचिरेण सा । उन्मादिनीव वश्राम पित्रोरुद्वेगदायिनी ॥ १५२ यदा न प्रतिपेदे सा समाश्वासयतोतयोः । वचस्तदा तौ कुपितौ पितरौ शपत: स्म ताम् ।। १५३ निपादमध्ये निःश्रीके कंचित्कालं पतिप्यसि । अनेनैव शरीरेण स्वजातिस्मृविवर्जिता ॥ १५४ इति शप्ता पितृभ्यां सा निपादभवनं गता । निषादकन्या संपन्ना तदैव मकरन्दिका ॥ १५५. स चानुतप्य तच्छोकात्तत्पिता सिंहविक्रमः । विद्याधरेश्वरः पश्या सह पश्चत्वमाययौ । १५६ ·१५७ ३०८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ५९। स च विद्याधरेन्द्रोऽभूत्मागृपिः सर्वशास्त्रवित् । केनापि प्राक्तनापुण्यशेपेण शुकतां गतः ॥ तथैव तस्य भार्या च सा जातारण्यसूकरी । सोऽयं शुकः पुराधीतं वेत्ति चैव तपोवलात् ।। १५८ अथ कर्मगतिं चित्रां दृष्ट्वास्य हसितं मया । एतां राजसदस्युक्त्वा कथां चैप विमोक्ष्यते ॥ १५९ सोमप्रभश्च तामस्य सुतां द्युचरजन्मनि । प्राप्स्यत्येव निपादीत्वमागतां मकरन्दिकाम् ।। मनोरथप्रभा तं च जातं संप्रति भूमिपम् । रश्मिमन्तं मुनिसुतं तदैव पतिमाप्स्यति ॥ १६१ सोमप्रभोऽपि पितरं दृष्ट्वा गत्वा तदाश्रमे । सांप्रतं स प्रियाप्राप्त्यै शर्वमाराधयन्स्थितः ॥ १६२ इत्याख्याय कथां तत्र पुलस्त्यो व्यरमन्मुनिः । अहं च जातिमस्माप हर्पशोकपरिप्लुतः ॥ १६३ ततो येनामभवं नीतस्तत्कृपयाश्रमम् । स मरीचिमुनिस्तत्र गृहीत्वा मामवर्धयत् ।। १६४ जातपक्षश्च पक्षित्वसुलभाचापलादहम् । इतस्ततः परिभ्राम्यन्विद्याश्चर्य प्रदर्शयन् ।। १६५ निषादहस्ते पतितः क्रमात्माप्तस्त्वदन्तिकम् । इदानीं च मम क्षीणं दुष्कृतं पक्षियोनिजम् ॥ १६६ इति सदसि कथामुदीर्य तरिमन्विदुपि शुके विरते विचित्रवाचि । सपदि स सुमनोमहीभृदासीत्प्रमदतरङ्गितविस्मृतान्तराला ॥ अत्रान्तरे तं परितुष्य शंभुः स्वप्ने च सोमप्रभमादिदेश । उत्तिष्ठ राजन्सुमनोनृपस्य पार्श्व व्रज प्राप्स्यसि तत्र कान्ताम् ।। १६८ मुक्तालताख्या पितृशापतो हि भूत्वा निपादी मकरन्दिकाख्या। आदाय तं खं पितरं गतास्य राज्ञोऽन्तिकं सा शुकतामवाप्तम् ।। १६९ स्मरिष्यति त्वां तु विलोक्य जाति विद्याधरी सा विनिवृत्तशापा । अन्योन्यविज्ञानविवृद्धहर्षशोभी भविष्यत्यथ संगमो वाम् ॥ १७० इति भूमिपतिं निगद्य तं गिरिशः स्वानमगां तथैव ताम् । अपरां स मनोरथप्रभां भगवान्भक्तकृपालुरब्रवीत् ।। १७१ यो रश्मिमान्मुनिसुतोऽभिमतो वरस्ते जातः स संप्रति पुनः सुमनोभिधानः । तत्तत्र गच्छ तमवाप्नुहि स स्वजाति सद्यः स्मरिष्यति शुभे तव दर्शनेन ।। १७२ एवं ते सोमप्रभविद्याधरकन्यके पृथग्विभुना। स्वप्नादिष्टे नृपतेस्तस्य सदः सुमनसस्तदा ययतुः॥ १७३ सोमप्रभं तत्र च तं विलोक्य संस्मृत्य जाति मकरन्दिका स्वाम् । दिव्यं प्रपद्यैव निजं वपुस्तजग्राह कण्ठे चिरशापमुक्ता॥ सोऽपि प्रसादागिरिजापतेस्तां संप्राप्य विद्याधरराजपुत्रीम् । सोमप्रभः साकृतिदिव्यभोगलक्ष्मीमिवाश्लिष्य कृती वभूव ।। १७५ स चापि दृष्ट्वैव मनोरथप्रभा स्मृतस्वजातिः सुमनोमहीपतिः। प्रविश्य पूर्वा नभसश्युतां तनुं मुनीन्द्रपुत्रश्च वभूव रश्मिमान ।। १७६ तया च संगम्य पुनः स्वकान्तया चिरोत्सुकः स प्रययौ स्वमाश्रमम् । ययौ स सोमप्रभभूपतिश्च तां प्रियां समादाय निजां निजं पुरम् ॥ १७७ शुकोऽपि मुक्त्वैव स वैहगी तनुं जगाम धाम स्वतपोभिरर्जितम् । इतीह दूरान्तरितोऽपि देहिनां भवत्यवश्यं विहितः समागमः ।। १७८ इति नरवाहनदत्तो निजसचिवाद्गोमुखात्कथां श्रुत्वा । अद्भुतविचित्ररुचिरां शक्तियशः सोत्सुकस्तुतोप तदा ।। १७९ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके तृतीयस्तरस ।

·३०९ तराः ४ ।] शक्तियशोलम्बकः १० । १ २ ४ ક ८ १० ११ १२ १३ १४ १५ १८ १९ चतुर्थस्तरजः। ततो विद्याधरीयुग्मकथामाख्याय गोमुखः । नरवाहनदत्तं तमुवाच सचिवाग्रणीः ।। केचिद्देव सहन्तेऽत्र लोकद्वयहितैपिणः । सामान्या अपि कामादेरावेगं कृतवुद्धयः ।। तथा च शूरवर्माख्यो बभूव कुलपुत्रकः । राज्ञः कुलधराख्यस्य सेवकः ख्यातपौरुपः ।। स ग्रामादागतो जातु प्रविष्टोऽशङ्कितं गृहे । भार्या स्खेनैव मित्रेण ददर्श स्वैरसंगताम् ।। दृष्ट्वा नियम्य स क्रोधं चिन्तयामास धैर्यतः । किं मित्रद्रोहिणैतेन पशुना निहतेन मे ॥ दुश्चारिण्यानया वापि पापया निगृहीतया । किं करोम्यहमप्येनमासानं पापभागिनम् ।। इत्यालोच्य परित्यज्य तावुभावप्युवाच सः । हन्यामहं तं युवयोर्य पश्येयं पुनः पुनः ।। नागन्तव्यमितो भूयो मम लोचनगोचरम् । इत्युक्त्वा तेन मुक्तौ तौ ययतुः कापि दूरतः ॥ स त्वन्यां परिणीयाभूच्छूरवर्मा सुनिर्वृतः । एवं देव जितक्रोधो न दुःखस्यास्पदीभवेत् ॥ कृतप्रज्ञश्च विपदा देव जातु न वाध्यते । तिरश्चामपि हि प्रज्ञा श्रेयसे न पराक्रमः ॥ तथा च शृण्विमा सिंहवृपभादिगतां कथाम् । आसीत्कोऽपि वणिक्पुनो धनवानगरे कचित् ॥ तस्यैकदा वणिज्याथै गच्छतो मथुरां पुरीम् । भारवोढा युगं कर्पन्भरेण युगभङ्गतः ॥ गिरिप्रस्रवणोद्भूतकर्दमे स्खलितः पथि । संजीवकाख्यो वृपभः पपाता विंचूर्णितैः ॥ दृष्ट्वाभिघातनिश्चेष्टमसिद्धोत्थापनक्रमः । निराशस्तं चिरात्त्यक्त्वा वणिक्पुत्रो जगाम सः ।। स च संजीवको दैवात्समाश्वस्तो वृपः शनैः । उत्थाय शष्पान्सुमृदूनश्नन्प्रकृतिमाप्तवान् ।। गत्वा च यमुनातीरं हरितानि तृणानि सः । सादस्वच्छन्दचारी सन्पुष्टाङ्गो बलवानभूत् ।। व्यचरत्पीनककुदो माद्यन्हरवृपोपमः । शृङ्गोत्पाटितवल्मीकः स च तत्रोन्नदन्मुहुः ॥ तत्कालं चाभवत्तन्न नातिदूरे बनान्तरे । सिंहः पिङ्गलको नाम विक्रमाक्रान्तकाननः ।। मृगराजस्य तस्यास्तां मनिणौ जम्बुकावुभौ । एको दमनको नाम तथा करटकोऽपरः ॥ स सिंहो जातु तोयार्थमागच्छन्यमुनातटम् । तस्यारान्नादमश्रौपीत्संजीवकककुद्मतः ।। श्रुत्वा चाश्रुतपूर्व तं तन्नादं दिक्षु मूछितम् । स सिंहोऽचिन्तयत्कस्य वत नादोऽयमीदृशः ॥ नूनमत्र महत्सत्त्वं किचित्तिष्ठत्यवैमि तत् । तद्धि दृष्ट्वैव मां न्याद्वनाद्वापि प्रवासयेत् ।। इति सोऽपीतपानीय एव गत्वा वनं द्रुतम् । भीतः सिंहो निगूह्यासीदाकारमनुयायिपु । अथ प्राज्ञो दमनकः स मन्त्री तस्य जम्बुकः । तमवोचत्करटकं द्वितीयं मत्रिणं रहः ।। अस्मत्स्वामी पयः पातुं गतोऽपीत्वैव तत्कथम् । आगतस्त्वरितं भद्र प्रष्टव्योऽत्रैप कारणम् ।। ततः करटकोऽवादीद्व्यापारोऽस्माकमेप कः । श्रुतस्त्वया न वृत्तान्तः किं कीलोत्पाटिनः कपेः ।। नगरे कापि केनापि वणिजा देवतागृहम् । कतु प्रारब्धमभवद्भूरिसंभृतदारुकम् ।। तत्र कर्मकराः काष्ठं क्रकचोर्धिताटितम् । दत्तान्तःकीलयन्नं ते स्थापयित्वा गृहं ययुः ।। सावदागत्य तत्रैको वानरश्चापलोत्प्लुतः । कीलव्यस्तविभागेऽपि काप्ठे तस्मिन्नुपाविशत् ॥ नाड्यन्तरे मुखे मृत्योरिव तत्रोपविश्य च । कीलमुत्पाटयामास हस्ताभ्यां निष्प्रयोजनम् ।। निपत्योत्सातकीलेन सह काप्टेन तेन च । तद्भागद्वयसंघट्टपीडिताङ्गो ममार सः ।। एवं न यस्य यत्कर्म स तत्कुर्वन्विनश्यति । तस्मारिक मृगराजस्य विज्ञानाशयेन नः ॥ एतत्करटकाच्छुत्वा धीरो दमनकोऽब्रवीत् । अन्तर्भूय प्रभोः प्राप्यो विशेपः सर्वदा बुधैः ।। को हि नाम न कुर्वीत केवलोदरपूरणम् । एवं दमनकेनोक्ते सायुः करटकोऽनवीत् ।। स्वेच्छयातिप्रवेशो यो न धर्मः सेवकस्य सः। इति चोक्त: करटकेनेदं दमनकोऽभ्यधात् ॥ मैवमासानुरूपं हि फलं सर्वोऽपि वाञ्छति । श्वा तुष्यत्यस्थिमात्रेण केसरी धावति द्विपे। एतच्छुत्वा करटकोऽवादीदेवं कृते यदि । कुप्यति प्रत्युत स्वामी तद्विशेपफलं फुतः ॥ अतीव कर्कशाः स्तब्धा हिंसैर्जन्तुभिरावृता । दुरासदाश्च विषमा ईश्वराः पर्वता इय ॥ वतो दमनकोऽवादीत्सत्यमेतदुधस्तु यः । स्वभावानुप्रवेशेन स्वीकरोति शनैः प्रभुम् ।। २१ २२ २३ २४ २५ २८ २९ ३१ ३२ ३५ ३८ ·४४ ४७ ४८ ५४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ६०॥ एवं कुर्विति तेनोक्तस्ततः करटकेन सः । ययौ दमनकस्तस्य सिंहस्य स्वामिनोऽन्तिकम् ।। प्रणिपत्योपविष्टश्च सिंह पिङ्गलकं स तम् । स्वामिनं कृतसत्कारं क्षणादेवं व्यजिज्ञपत् ।। ४१ अहं क्रमागतस्तावद्देव भृत्यो हितस्तव । हितः परोऽपि स्वीकार्यों हेयः स्खोऽप्यहितः पुनः॥ ४२ क्रीत्वान्यतोऽपि मूल्येन मार्जारः पोष्यते हितः । अहितो हन्यते यत्नाद्गृहजातोऽपि मूपकः ॥ श्रोतव्यं च हितैपिभ्यो भृत्येभ्यो भूतिमिच्छता । अपृष्टैरपि कर्तव्यं तैक्ष काले हितं प्रभोः ।। तद्विश्वसिपि चेद्देव न कुप्यसि न निद्रुपे । पृच्छामि तदहं किंचिन्न चोद्वेगं करोपि चेत् ॥ ४५ एवं दमनकेनोक्तः सिंहः पिङ्गलकोऽब्रवीत् । विश्वासार्होऽसि भक्तोऽसि तन्निःशङ्क त्वयोच्यताम् ।। ४६ इति पिङ्गलकेनोक्तेऽवोचद्दमनकोऽथ सः । देव पानीयपानार्थ तृपितो गतवानसि ॥ तदपीतजलः किं त्वमागतो विमना इव । एतत्तद्वचनं श्रुत्वा स मृगेन्द्रो व्यचिन्तयत् ।। लक्षितोऽस्म्यमुना तत् िभक्तस्यास्य निगृह्यते । इत्यालोच्याबवीत्तं स शृणु गोप्यं न तेऽस्ति मे ॥ ४९ जलपार्श्वगतेनान नादोऽपूर्वः श्रुतो मया । स चास्मदधिकस्योमो जाने सत्त्वस्य कस्यचित् ॥ ५० भाव्यं शब्दानुरूपेण प्रायेण प्राणिना यतः । प्रजापतेविचित्रो हि प्राणिसर्गोऽधिकाधिकः ॥ तेन चेह प्रविष्टेन न शरीरं न मे वनम् । तस्मादितो मयान्यन गन्तव्यं कानने कचित् ।। इति वादिनमाह स्म सिंहं दमनकोऽथ तम् । शूरः सन्नियता देव किं वनं त्यक्तुमिच्छसि ।। जलेन भज्यते सेतुः स्नेहः कर्णेजपेन तु । अरक्षणेन मत्रं च शब्दमात्रेण कातरः ।। यत्रादिशब्दास्ते ते हि भवन्त्येव भयंकराः । परमार्थमविज्ञाय न भेतव्यमतः प्रभो ॥ तथा च भेरीगोमायुकथेयं श्रूयतां त्वया । कोऽपि कापि वनोद्देशे गोमायुरभवत्पुरा ॥ स भक्ष्यार्थी भ्रमन्वृत्तयुद्धां प्राप्य भुवं ध्वनिम् । गम्भीरमेकतः श्रुत्वा भीतो दृष्टिं ततो ददौ ॥ तंत्रादृष्टचरां भेरीमपश्यत्पतितस्थिताम् । किमीहशोऽयं प्राणी स्याकोऽप्येवंरूपशब्दकृत् ।। 'इति संचिन्तयन्दृष्ट्वा निःस्पन्दा तामुपागतः । यावत्पश्यति तावत्स नायं प्राणीत्यबुध्यत ।। वातवेल्लच्छरस्तम्बहतचर्मपुटोद्भवम् । शब्दं निरूप्य तस्यां च स गोमायुर्जही भयम् ॥ स्यात्किंचिद्भक्ष्यमत्रान्तरित्युत्पाट्य स पुष्करम् । प्रविश्य वीक्षते यावत्केवले दारुचर्मणी तद्देव शब्दमात्रेण किं विभ्यति भवादृशाः । मन्यसे यदि तत्तत्र तद्विज्ञातुं व्रजाम्यहम् ॥ इत्यूचिवान्दमनको गच्छ शक्तोऽसि चेदिति । गदितस्तेन सिंहेन स ययौ यमुनातटम् ।। लन शब्दानुसारेण गायत्स्वैरं स गच्छति । नवलृपानि रसदन्तं एवं वं इदर्श सः ॥ उपेत्य चान्तिकं तस्य कृत्वा तेन च संविदम् । गत्वा तस्मै स सिंहाय यथावस्तु शशंस तत् ॥ महोक्षः स त्वया दृष्टः संस्तवश्च कृतो यदि । तदिहानय ते युत्तया तावत्पश्यामि कीदृशः ॥ इत्युक्त्वा स प्रहृष्टस्तं सिंहः पिङ्गलकस्ततः । वृपस्य प्राहिणोत्तस्य पार्श्व दमनकं पुनः॥ प्रगाह्वयति तुष्टस्त्वामस्मत्स्वामी मृगाधिपः । इति गत्वा दमनकेनोक्तः स वृपभो भयात् ।। ६८ यदा न प्रतिपेदे तत्तदा गत्वा पुनर्वनम् । तं निजस्वामिनं सिहं तस्याभयमदापयत् ॥ ६९ एत्याभयेन चाश्वास्य ततः संजीवकं स तम् । वृषभं तं दमनकोऽनैपीत्केसरिणोऽन्तिकम् ॥ स चागतं तं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहः कृतादरः । उवाचेहैव तिष्ठ त्वं मत्पार्श्वे निर्भयोऽधुना ॥ तथेति तेन तत्रस्थनाहृतः स तथा क्रमात् । उक्ष्णा यथान्यविमुसस्तद्वशोऽभूत्स केसरी ॥ ततो दमनकोऽवादीत्सिन्नः करटकं रहः । पश्य संजीवकहतः स्वामी नावामवेक्षते ॥ एक एवामिपं भुङ्क्ते न भागं नौ प्रयच्छति । मूढबुद्धिः प्रभुश्चायमुक्ष्णानेनाद्य शिक्ष्यते ॥ छुतो मयैव दोपोऽयं यदेतं वृपमानयम् । तत्तथाहं करिष्यामि यथोक्षायं विनयति ।। अस्थानव्यसनाधाय निवर्त्यति यथा प्रभुः । एतद्दमनकामृत्वा वचः करटकोऽथ सः ॥ सखे न कर्तुमधुना शक्ष्यत्येतद्भवानपि । ततो दमनकोऽयादीन्क्ष्यामि प्रज्ञया ध्रुवम् ।। नस शक्नोति कि यस्य प्रज्ञा नापदि हीयते । तथा च मकरस्यैतां यफन्तुः कथां शृणु ।। ७२ A ७७ ७८ ·८० ८८ ९५ तरङ्गः ४] शक्तियशोलम्बकः १०॥ आसीत्कोऽपि बकः पूर्व मत्स्याये सरसि कचित् । मत्स्यास्तत्र पलायन्त तस्य दृष्टिपथाद्भयात् ॥ अप्राप्नुवंश्च मिथ्या तान्स मत्स्यानब्रवीद्वकः । इहागतो मत्स्यघाती पुरुपः कोऽपि जालवान् । स जालेनाचिरायुप्मान्गृहीत्वा निहनिष्यति । तत्कुरुध्वं मम वचो विश्वासो वोस्ति चेन्मयि ।। अस्त्येकान्ते सरः स्वच्छमज्ञातमिह धीवरैः । एत तत्र निवासार्थ नीत्वैकैकं क्षिपामि वः ॥ ८२ तच्छ्रुत्वा सभयैरूचे मत्स्यैस्तै डबुद्धिभिः । एवं कुरुष्व विश्वस्ता वयं त्वय्यखिला इति ॥ ८३ ततो बकस्तानेकैक मत्स्यानीत्वा शिलातले । विन्यस्य भक्षयामास सवान्विप्रलम्भकः ।। दृष्ट्वा मीनान्नयन्तं तं मकरस्तत्सरोगतः । एको वकं तं पप्रच्छ नयसि क तिमीनिति ॥ ततस्तं स तदेवाह वको मत्स्यानुवाच यत् । तेन भीतो झपोऽवोचत्स मामपि नयेति तम् ।। ८६ सोऽपि तन्मांसगर्धान्धबुद्धिरादाय तं वकः । उत्पत्य प्रापयति तद्यावद्वध्यशिलातलम् ॥ तावत्तज्जग्धमीनास्थिशकलान्यत्र वीक्ष्य सः । तं बुध्यते स्म मकरो वर्क विश्वास्य भक्षकम् ।। ततः शिलातलन्यस्तमात्रस्तस्य स तत्क्षणम् । बकस्य मकरो धीमांश्वकर्ताविह्वलः शिरः॥ गत्वा च शेपमत्स्यानां यथावत्स शशंस तत् । ते चाप्यभिननन्दुस्तं तुष्टाः प्राणप्रदायिनम् ।। प्रज्ञा नाम वलं तस्मानिष्प्रज्ञस्य बलेन किम् । एतां च सिंहशशयोः कथामनापरां शृणु ॥ ९१ अभूत्कापि वने सिंह एकवीरोऽपराजितः । स च यं यं ददर्शात्र सत्त्वं तं तं न्यपातयत् ।। ततः सोऽभ्यर्थितः सर्वैः संभूयात्र मृगादिभिः । आहाराय तवैकैकं प्रेपयामो दिने दिने । ९३ सर्वान्नो युगपद्धत्वा स्वार्थहानि करोपि किम् । इति तद्वचनं सिहः स तथेत्यन्वमन्यत ।। ततः प्राणिनमेकैकं तस्मिन्नन्वहमश्नति । एकदा शशकस्यागाद्वार एकस्य तत्कृते ॥ स सर्वैः प्रेपितो गच्छशशो धीमानचिन्तयत् । स धीरो यो न संमोहमापत्कालेऽपि गच्छति ।। उपस्थितेऽपि मृत्यौ तद्युक्तिं तावत्करोम्यहम् । इत्यालोच्य स तं सिंहं विलम्ब्य शशकोऽभ्यगात् ॥ ९७ आगतं तु विलम्येन केसरी निजगाद सः । अरे वेला व्यतिक्रान्ता ममाहारे कथं त्वया ।। ९८ वधादप्यधिकं किं वा कर्तव्यं ते मया शठ । इत्युक्तवन्तं तं सिंह प्रहः स शशकोऽब्रवीत् ॥ ९९ न मे देवापराधोऽयं स्ववशो नामद्य यत् । मार्गे विधार्य सिंहेन द्वितीयेनोज्झितश्चिरात् ।। १०० तच्छुत्वास्फाल्य लालं सिंहः क्रोधारुणेक्षणः । सोऽब्रवीत्को द्वितीयोऽसौ सिहो मे दर्श्यतां त्वया ॥ १०१ आगत्य दृश्यतां देवेत्युक्त्वा सोऽपि निनाय तम् । तथेत्यन्वागतं सिंहं दूर कूपान्तिकं शशः ॥ २.०२ इहान्तःस्थं स्थितं पश्येत्युक्तस्तत्र च तेन सः । शशकेन क्रुधा गर्जन्सिहोऽन्तः कूपमैक्षत ।। १०३ दृष्ट्वा स्वच्छे च तोये स्वं प्रतिविम्बं निशम्य च । स्वगर्जितप्रतिरवं मत्वा तत्रातिगर्जितम् ।। १०४ प्रतिसिंहं स कोपेन तद्वधाय मृगाधिपः । आमानमक्षिपत्कूपे मूढोऽत्रैव व्यपादि च ॥ १०५ शशः स प्रज्ञयोत्तीर्य मृत्योरुत्तार्य चाखिलान् । मृगान्गत्या तदाख्याय स्ववृत्तं ताननन्दयत् ।। एवं प्रज्ञैव परमं पलं न तु पराक्रमः । यत्प्रभावेण निहतः शशकेनापि केसरी ।। १०७ तद्ह साधयाम्येव प्रज्ञया स्वमभीप्सितम् । एवं दमनकेनोक्ते तूप्णी करटकोऽभवत् ।। १०८ ततो दमनकश्चापि तस्य पिङ्गलकस्य सः । सिंहस्य स्वप्रभोरासीदन्तिके दुर्मना इव ।। १२० पृष्टश्च कारणं तेन तमुवाच जनान्तिकम् । बुद्धा न युज्यते तूष्णीं स्थातुं देव वदाम्यतः ।। १११ अनियुक्तोऽपि च ब्रूयाद्यदीच्छेत्स्वामिनो हितम् । तद्विहायान्यथावुद्धि मद्विज्ञप्तिमिमां शृणु ।। वृपः संजीवकोऽयं त्वां हत्वा राज्यं चिकीर्पति । मत्रिणा हि सतानेन त्वं भीगरिति निश्चितः ॥ ११२, धुनोति त्वां जिघांसुश्च शृङ्गयुग्मं निजायुधम् । निर्भया जीवथ सुसं मयि राशि तृणाशने ॥ तदेत हन्मो युक्त्या, मृगेन्द्रं मांसभोजनम् । आश्वास्योपजपत्येवं प्राणिनच वने वने ॥ तदेतं चिन्तय वृपं नास्त्यस्मिन्सति शर्म ते । एवं दमनकेनोक्तः स तं पिगलकोऽभ्यधान् ।। * १२५ ११६. वलीयर्दो वराकोऽयं किं कुर्यात्तृणभुड्मम । दत्ताभयं कथं हन्यामेनं च शरणागतम् ।। १ पुस्तकान्तरेऽस्मादने समस्य च मग ता जगदे मृगराइसौ' इत्यशेकोऽस्ति. + . ११४, . - ·३१३ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ६०। एतच्छ्रुत्वा दमनकः प्राह मा स्पेवमादिश । यस्तुल्यः क्रियते राज्ञा न तद्वच्छ्रीः प्रसर्पति ॥ ११७ द्वयोर्दत्तपदा सा च तयोरुच्छ्रितयोश्चला । न शक्नोति चिरं स्थातुं ध्रुवमेकं विमुञ्चति ।। ११८ प्रभुश्च यो हितं द्वेष्टि सेवते चाहितं सदा । स वर्जनीयो विद्वद्भिवैद्यैर्दुष्टातुरो यथा ।। ११९ अप्रियस्य प्रथमतः परिणामे हितस्य च । वक्ता श्रोता च यत्र स्यात्तत्र श्रीः कुरुते पदम् ।। १२० न शृणोति सतां मन्त्रमसतां च शृणोति यः । अचिरेण स संप्राप्य विपदं परितप्यते ॥ १२१ तदस्मिन्नुक्षिण कः स्नेहस्तव देव किमस्य वा । द्रुह्यतोऽभयदानं तच्छरणागतता च का। १२२ किं चैतस्य भवत्पार्श्वे नित्यसंनिहितस्य गोः । देव कीटाः प्रजायन्ते ये तन्मूत्रपुरीपयोः ।। १२३ ते चेद्विशन्ति मत्तेभदन्ताघातव्रणावृते । शरीरे भवतः किं न वृत्तः स्याङक्तितो वधः ।। १२४ दुर्जनश्चेत्स्वयं दोपं विपश्चिन्न करोति तत् । उत्पद्यते स तत्सङ्गादत्र च श्रूयतां कथा ॥ १२५ राज्ञः कस्यापि शयने चिरमासीदलक्षिता । यूका कुतश्चिदागत्य नाम्ना मन्दविसर्पिणी॥ १२६ अकस्मात्तत्र चोपेत्य कुतोऽपि पवनेरितः । विवेश शयनीयं तट्टीटिभो नाम मत्कुणः ।। १२७ मनिवासमिमं कस्मादागतस्त्वं व्रजान्यतः । इति मन्दविसर्पिण्या स दृष्ट्वा जगदे तया ॥ १२८ अपीतपूर्व पास्यामि राजामृक्तत्प्रसीद मे । देहीह वस्तुमिति तामवादीसोऽपि टीटिभः ।। १२९ सतोऽनुरोधादाह स्म सा तं यद्येवमास्स्व तत् । किं त्वस्य राज्ञो नाकाले दंशो देयस्त्वया सखे ॥ १३० देयोऽस्य दंशः सुप्तस्य रतासक्तस्य वा लघु । तच्छ्रुत्वा टीटिभः सोऽत्र तथेत्युक्त्वा व्यतिष्ठत ॥ १३१ नक्तं शय्याश्रितं तं च नृपमाशु ददंश सः । उत्तस्थौ च ततो राजा हा दष्टोऽस्मीति स ब्रुवन् ॥ १३२ ततः पलायिते तस्मिंस्त्वरितं मत्कुणे शठे । विचित्य राजभृत्यैः सा लब्धा यूका व्यपाद्यत । १३३ एवं टीटिभसंपर्कान्नष्टा मन्दविसर्पिणी । तत्संजीवकसङ्गस्ते न शिवाय भविष्यति ।। १३४ न मे प्रत्येपि चेत्तत्त्वं स्वयं द्रक्ष्यस्युपागतम् । शिरो धुनानं दर्पण शृङ्गयोः शूलशातयोः ।। १३५ इत्युक्त्वा विकृति तेन नीतो दमनकेन सः । सिंहः पिङ्गलकश्चके वध्यं संजीवकं हृदि । लब्ध्वा तस्याशयं स्वैरं क्षणाद्दमनकस्ततः । तस्य संजीवकस्यागात्स विपण्ण इवान्तिकम् ।। १३७ किमीगसि किं मित्र शरीरे कुशलं तव । इति पृष्टश्च तेनात्र वृपेण स जगाद तम् ।। १३८ कि सेवकस्य कुशलं कश्च राज्ञां सदा प्रियः । कोऽर्थी न लाघवं यातः कः कालस्य न गोचरः॥ १३९ इत्युक्तवन्तं पप्रच्छ तं स संजीवकः पुनः । किमुद्विम इवैवं त्वं वयस्याद्योच्यतामिति ।। १४० ततो दमनकोऽवादीच्छृणु प्रीत्या वदामि ते । मृगराजो विरुद्धोऽसौ जातः पिङ्गलकोऽद्य ते ॥ १४१ निरपेक्षोऽस्थिरस्नेहो हत्वा त्वां भोक्तुमिच्छति । हिंस्रं परिच्छदं चास्य पश्यामि प्रेरकं सदा ।। १४२ बचो दमनकस्यैतत्स पूर्वप्रत्ययादृजुः । सत्यं विचिन्त्य वृषभो विमना निजगाद तम् ।। १४३ धिक्सेवाप्रतिपन्नोऽपि क्षुद्रः क्षुद्रपरिग्रहः । प्रभुवैरित्वमेवैति तथा चेमां कथां शृणु । १४४ आसीन्मदोत्कटो नाम सिंहः कापि वनान्तरे । त्यस्तस्यानुगाश्चासन्द्वीपिवायसजम्बुकाः ॥ १४५ स सिंहोऽत्र वनेऽद्राक्षीददृष्टचरमेकदा । करभं सार्थविभ्रष्टं प्रविष्टं हासनाकृतिम् ॥ १४६ कोऽयं प्राणीति साश्चर्य वदत्यस्मिन्मृगाधिपे । उष्ट्रोऽयमिति वक्ति स्म देशद्रप्टात्र वायसः ॥ १४७ ततो दत्ताभयस्तेन सिंहेनानाय्य कौतुकात् । उष्ट्रः सोऽनुचरीकृत्य स्वान्तिके स्थापितोऽभवत् ।। १४८ एकदा प्रणितोऽस्वस्थः स सिंहो गजयुद्धतः । उपवासान्वहूंश्चक्रे स्वस्थैस्तैः सहितोऽनुगैः ।। ततः छान्तः स भक्ष्यार्थ भ्रमन्सिहोऽनवाप्य तत् । किं कार्यमित्यपृच्छत्तानुष्टुं मुक्त्वानुगान्रहः ॥ १५० ते तमूचुः प्रभो वाच्यमस्माभिर्युक्तमापदि । उष्ट्रेण साकं किं सख्यं किं नासायेव भक्ष्यते ॥ २५१ तृणाशी चायमस्माकं भक्ष्य एवामिपाशिनाम् । यहूनामामिपस्यार्थे कि चैकस्त्यज्यते न किम् ।। १५२ दत्ताभयं कथं हन्मीत्युच्यते प्रभुणा यदि । दापयामः स्ववाचा ताक्त्या तनुममुं वयम् ।। १५३ इत्युक्ते तैरनुज्ञातस्तेन सिंहेन वायसः । वधाय संविदं कृत्वा करभं तमभापत ॥ १५४ एप स्वामी क्षुधाक्रान्तोऽप्यस्मान्वक्ति न किंचन । तदस्यामप्रदानोक्त्या प्रियं कुतॊ यथा ययम् ॥ १५५ १४९ ·तरशः ४] शक्तियशोलम्बकः १०॥ ३१३ तथा त्वमपि कुर्वीथा येनासौ प्रीयते त्वयि । इत्युक्तो वायसेनोष्ट्रः साधुस्तत्प्रयपद्यत । उपाययौ च तं सिंह सह काकेन तेन सः । ततः काकोऽब्रवीदेव स्वायत्तं भुव मामिमम् ।। किं त्वया स्वल्पकायेनेत्युक्ते सिंहेन जम्बुकः । मां भुड्क्ष्वेत्यवदत्तं च स तथैव निराकरोत् ।। १५८ द्वीपी तमब्रवीद्देव मां मुझेति तमप्यसौ । नाभुत हरिरुष्ट्रोऽथ चभापे भुव मामिति ॥ १५९ वाक्छलेन स तेनैव हत्वा कृत्वा च खण्डाः । उष्ट्रस्तैक्षितः सद्यः ससिंहैर्वायसादिभिः ।। एवं केनापि पिशुनेनैप पिङ्गलको मयि । प्रेरितोऽकारणं राजा प्रमाणमधुना विधिः ॥ १६१ गृध्रोऽपि हि वरं राजा सेव्यो हंसपरिच्छदः । न गृध्रपरिवारस्तु हंसोऽपि किमुतापरः ।। १६२ एतत्संजीवकाच्छ्रुत्वावादीद्दमनकोऽनृजुः । धैर्येण साध्यते सर्व शृणु वच्म्यत्र ते कथाम् ॥ १६३ कोऽप्यासीट्टिटिभः पक्षी सभार्यो वारिधेसटे । धृतगर्भा सती भार्या टिटिभी निजगाद तम् ॥ १६४ एहि काप्यन्यतो यावः प्रसूताया ममेह हि । हरेदपत्यान्यम्भोधिः कदाचियमूर्मिभिः ॥ एतद्भार्यावचः श्रुत्वा टिट्टिमः स जगाद ताम् । न शक्नोति मया साकं विरोधं कर्तुमम्बुधिः ।। तच्छ्रुत्वा टिटिभी प्राह मैवं का ते तुलाधिना । हितोपदेशोऽनुष्ठेयो विनाशः प्राप्यतेऽन्यथा ।। १६७ तथा च कम्बुग्रीवाख्यः कूर्मः कापि सरस्यभूत् । तस्यास्तां सुहृदो हंसौ नाना विकटसंकटौ । १६८ एकदावग्रहक्षीणजले सरसि तत्र तो । हंसावन्यत्सरो गन्तुकामौ कूर्मों जगाद सः ।। १६९ युवा यत्रोद्यतौ गन्तुं नयतं तन्न मामपि । तच्छ्रुत्वा तावुभौ हंसौ कूर्म तं मित्रमूचतुः ।। १७० सरो दूराद्दवीयस्तद्यनावां गन्तुमुद्यतौ । तत्रागन्तुं तवेच्छा चेत्कार्यमस्मद्वचस्त्वया ।। १७१ अस्मद्धृतां गृहीत्वैव दन्तैष्टि दिवि व्रजन् । निरालापोऽवतिष्ठेथा भ्रष्टो व्यापत्स्यसेऽन्यथा ।। १७२ तथेति तेन दन्तात्तयष्टिना सह तौ नमः । कूर्मेणोपेततुर्हसौ प्रान्तयोरात्तयष्टिको । १७३ क्रमाच तत्सरोभ्यर्ण प्राप्तौ तौ कूर्महारिणौ । ददृशुस्तदधोवर्तिनगराश्रयिणो जनाः ।। १७४ किमतन्नीयते चित्रं हंसाभ्यामिति तैर्जनैः । क्रियमाणं कलकलं स कूर्मश्चपलोऽशृणोत् ।। १७५ कुतः कलकलोऽधस्तादिति वाद्विहाय ताम् । यष्टिं स पृच्छन्हंसौ तौ भ्रष्टो जप्ने जनैर्मुवि ।। १७६ एवं बुद्धिच्युतो नश्येत्कर्मों यष्टिच्युतो यथा । इत्थं तयोक्तष्टिट्टिभ्या टिटिभः स जगाद ताम् ।। १७७ सत्यमेतत्प्रिये किं तु त्वमप्येतां कथां शृणु । नद्यन्तःस्थे हृदेऽभूवन्कापि मत्स्याः पुरा त्रयः ।। १७८ अनागतविधातैकः प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । तृतीयो यद्भविष्यश्च त्रयस्ते सहचारिणः ।। १७९ ते दाशानां वचो जातु तेन मार्गेण गच्छताम् । अहो अस्मिन्हदे मत्स्याः सन्तीति किल शुश्रुवुः ।। १८० तेनाशय वधं दाशैर्नदीस्रोतः प्रविश्य सः । अनागतविधाताथ बुद्धिमानन्यतो ययौ ।। १८१ प्रत्युत्पन्नमतिस्त्वासीत्स तत्रैवाविकम्पितः । अहं प्रतिविधास्यामि भयं चेदापतेदिति ।। १८२ यन्मे भविष्यतीत्यासीद्यद्भविष्यस्तु तत्र सः । अथागत्याक्षिपञ्चालं तत्र ते धीवरा हदे ।। १८३ जालोरिक्षप्तस्तु तैः सद्यः प्रत्युत्पन्नमतिः सुधीः । कृत्वा निस्सन्दमालानं तिष्ठति स्म मृतो यथा ।। १८४ स्वयं मृतोऽयमिति तेष्वप्नत्सु तिमिघातिषु । पतित्वा स नदीस्रोतस्यगच्छद्रुतमन्यतः ॥ १८५ यद्भविष्यस्तु जालान्तरुद्वर्तनविवर्तने । कुर्वन्गृहीत्वा निहतो मन्दबुद्धिः स धीवरैः ।। १८६ तस्मात्प्रतिविधास्येऽहं न यास्याम्यम्युधेर्भयात् । इत्युक्त्वा टिट्टिभो भार्या तत्रैवासीत्स्वनीडके ॥ १८७ तत्राश्रौपीद्वचस्तस्य साहंकारं महोदधिः । दिवसैश्च प्रसूता सा तद्भार्या तत्र दिहिभी ।। १८८ जहार स ततोऽण्डानि तस्या जलधिरूमिणा । पश्यामि टिट्टिभोऽयं मे किं कुर्यादिति कौतुकात् ॥ १८९ प्राप्तं तदेतद्व्यसनं यन्मयोक्तमभूत्तप । इत्याह रुदती सा तं टिटिभी टिटिभ पतिम् ॥ ततः स टिट्टिभो धीरस्ता स्वभार्यामभापत । पश्येह किं करोम्यस्य पापस्य जलधेरहम् ॥ १९१ इत्युक्त्वा पक्षिणः सर्वान्संघाट्योक्तपराभवः । गत्वा तैः सह चक्रन्द शरणं गरुडं प्रभुम् ॥ १९२ अधिनाण्डापहारेण वयं नाथे सति त्वयि । अनाथक्त्पराभूता इत्यूचुतं च ते सगाः ।। १९३ सतः क्रुद्धेन तायेण विज्ञप्तो हरिरम्बुधिम् । आमेयारलेण संशोध्य टिटिभाण्डान्यदापयत् ।। १९४ ·२०७ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ६०॥ तस्मादत्यक्तधैर्येण भाव्यमापदि धीमता । उपस्थितमिदानीं तु युद्धं पिङ्गलकेन ते ॥ १९५ यदैवोत्क्षिप्तलालश्चतुर्भिश्चरणैः समम् । उत्थास्यति स ते विद्याः प्रजिही' तदैव तम् ।। सज्जो नतशिरा भूत्वा शृङ्गाभ्यामुदरे च तम् । हत्वाभिपतितं कुर्याः कीर्णावनिकर रिपुम् ।। १९७ एवमुक्त्वा दमनकः संजीवकवृपं स तम् । गत्वा करटकायोभौ सिद्धभेदी शशंस तौ ।। १९८ ततः संजीवकः प्रायाच्छनैः पिङ्गलकान्तिकम् । जिज्ञासुरिङ्गिताकारैश्चित्तं तस्य मृगप्रभोः ॥ १९९ ददोंक्षिप्तलालं युयुत्सुं तं समादिकम् । सिंह सिंहोऽप्यपश्यत्तं शङ्कोद्भूतस्वमस्तकम् ॥ २०० ततः प्राहरदुत्पत्य स सिंहोऽस्मिन्वृषे नसैः । वृपोऽपि तस्मिशृङ्गाभ्यां प्रावर्तिष्टाहवस्तयोः । २०१ तच्च दृष्ट्वा दमनकं साधुः करटकोऽब्रवीत् । किं स्वार्थसिद्धयै व्यसनं प्रभोरुत्पादितं त्वया ।। २०२ संपत्प्रजानुतापेन मैत्री शाठ्येन कामिनी । पारुष्येणाहृता मित्र न चिरस्थायिनी भवेत् ।। २०३ अलं वा यो बहु ब्रूते हितवाक्यावमानिनः । स तस्माल्लभते दोपं कपेः सूचिमुसो यथा ॥ २०४ पूर्वमासन्वने कापि वानरा यूथचारिणः । ते शीते जातु खद्योतं दृष्ट्वाग्निरिति मेनिरे । २०५ तस्मिंश्च तृणपर्णानि विन्यस्यागमतापयन् । एकस्तु तेपां खद्योतमधमत्तं मुसानिलैः ।। तदृष्ट्वा तत्र तं प्राह पक्षी सूचीमुसाभिधः । नैपोऽग्निरेप सद्योतो मा क्लेशमनुभूरिति ।। तच्छ्रुत्वाप्यनिवृत्तं तं पक्षी सोऽभ्येत्य वृक्षतः । न्यवारयद्यन्निवन्धात्कपिस्तेन चुकोप सः ।। २०८ क्षिप्तया शिलया तं च सूचीमुसमचूर्णयन् । तस्मान्न तस्य वक्तव्यं यः कुर्यान्न हितं वचः ।। २०९ अतः किं वच्मि दोपाय भेदस्तावत्कृतस्त्वया । दुष्टया क्रियते यच्च बुद्ध्या तन्न शुभं भवेत् ।। २१० तथा चाभवतां पूर्व भ्रातरौ द्वौ वणिक्सुतौ । धर्मबुद्धिस्तथा दुष्टबुद्धिः कचन पत्तने ।। २११ तावार्थ पितुर्गेहाद्गत्वा देशान्तरं सह । कथंचित्स्वर्णदीनारसहस्रद्वयमापतुः ॥ २१२ तगृहीत्वा स्वनगरं पुनराजग्मतुश्च तौ । वृक्षमूले च दीनारान्भूतले तानिचल्नतुः ।। २१३ शतमेकं गृहीत्वा च दीनाराणा विभज्य च । परस्परं समांशेन तस्थतुः पितृवेश्मनि ॥ २१४ एकदा दुष्टबुद्धिः स गत्वा तरुतलात्ततः । एक एवाग्रहीत्स्वैरं दीनारांस्तानसब्ययी। २१५ मासमात्रे गते तं च धर्मबुद्धिमुवाच सः । एह्यार्य विभजावस्तान्दीनारानस्ति मे व्ययः ।। २१६ तच्छ्रुत्वा धर्मबुद्धिस्तां गत्वा भूमिं तथेति सः । चसान तेनैव समं दीनारान्यत्र तान्यधात् ।। संप्राप्ता न यदा ते च दीनाराः सातकात्ततः । तदा स दुष्टयुद्विस्तं धर्मबुद्धि शठोऽब्रवीत् ।। २१८ नीता भवता तन्मे समर्थ दीयतामिति । न ते नीता मया नीतास्त्वयेत्याह मतं च सः ।। २१९ एवं प्रवृत्ते कलहे सोऽश्मनाताडयच्छिरः । दुष्टबुद्धी राजकुलं धर्मबुद्धिं निनाय च ।। तत्रोक्तस्वस्थपक्षौ तावनासादितनिर्णयैः । स्थापितावा दिनच्छेदमुभौ राजाधिकारिभिः ।। २२१ यस्य मूले न्यधीयन्त दीनारास्ते वनस्पतेः । स साक्षी वक्ति यन्नीतास्तेऽमुना धर्मबुद्धिना ॥ २२२ इत्युवाचाथ तान्दुष्टबुद्धी राजाधिकारिणः । प्रक्ष्यामस्तर्हि तं प्रातरित्यूचुस्तेऽतिविस्मिताः ।। २२३ ततस्तैर्धर्मबुद्धिश्च दुष्टबुद्धिश्च तावुभौ । दत्तप्रतिभुवौ मुक्तौ विभिन्नौ जग्मतुर्गृहम् ।। तुष्टबुद्धिस्तु वस्तूक्त्वा दत्त्वार्थ पितरं रहः । भव मे वृक्षगर्भान्तः स्थित्वा साक्षीसभापत ॥ २२५ थाढमित्युक्तवन्तं च नीन्या महति कोटरे । निवेश्य तं तरौ तत्र रात्रौ स गृहमाययौ ।। २२६ प्रातश्च राजाधिकृतैः सह तौ भ्रातरौ तरुम् । गत्वा पप्रच्छतुः कस्तान्दीनारान्नीतवानिति ।। २२७ दीनारान्धर्मबुद्धिस्तानीतवानिति स स्फुटम् । तद्वृक्षकोटरान्तःस्थस्ततोऽभापत तत्पिता ॥ तदसंभाव्यमाकर्ण्य निश्चितं दुष्टबुद्धिना । अत्रान्तः स्थापितः कोऽपीत्युक्त्वाधिकृतकाच ते ।। तरुगर्भे ददुधूमं येनाध्मातः स नि.सरन् । निपयाधोगतः क्ष्मायां दुष्टबुद्धिपिता मृतः ।। तदृष्या वस्तु बुवा च राजाधिकृतकैः स तैः । दापितो दुष्टबुद्धिस्तान्दीनारान्धर्मबुद्धये ॥ २३१ निकृत्तहस्तजिहश्च तैः स निर्वासितस्ततः । दुष्टबुद्धिर्यथार्थारयो धर्मबुद्धिश्च मानितः ।। २३२ 1 एवमन्याय्यया युद्धया कृतं कर्मानुभावहम् । तस्मात्तन्याम्यया कुर्याद्रकेनाहेः कृतं यथा ॥ २१७ २२० २२४ .

·तर:५1] शक्तियशोलम्बकः १०॥ ३१५ पूर्व बकस्य कस्यापि जातं जातमभक्षयत् । भुजगोऽपत्यमागत्य स संतेपे ततो वकः ॥ २३४ झपोपदेशात्तेनाथ वकेन नकुलालयात् । आरुह्याहिबिलं यावन्मत्स्यमांसं व्यकीर्यत ।। २३५ निर्गत्य नकुलस्तच सादस्तदनुसारतः । दृष्ट्वा विल प्रविष्टस्तं साफ्त्यमवधीदहिम् ।। २३६ एवं भवत्युपायेन कार्यमन्यच्च मे शृणु । आसीत्कोऽपि तुलाशेपः पित्र्यार्थात्प्राग्वणिक्सुतः॥ २३७ अयःपलसहस्रेण घटितां तां तुलां च सः । कस्यापि वणिजो हस्ते न्यस्य देशान्तरं ययौ । आगतश्च ततो यावत्तस्मान्मृगयते तुलाम् । आखुभिर्भक्षिता सेति तावत्तं सोऽब्रवीद्वणिक् ।। सत्यं सुस्वादु तल्लोहं तेन जग्धं तदाखुभिः । इति सोऽपि तमाह स्म पणिक्पुत्रो हसन्हृदि । २४० प्रार्थयामास च ततो वणिजोऽस्मात्स भोजनम् । सोऽपि संतुष्य तत्तस्मै प्रदातुं प्रत्यपद्यत ।। २४१ ततः स सह कृत्यास्य वणिजः पुत्रमर्भकम् । स्नातुं वणिक्सुतः प्रायाहत्तामलकमात्रकम् ॥ २४२ स्नात्वार्भकं तं निक्षिप्य गुप्तं कापि सुहृद्गृहे । एक एवाययौ तस्य स धीमान्वणिजो गृहम् ।। २४३ अर्भकः क स इत्येवं पृच्छन्तं वणिजं च तम् । श्येनेन सोऽर्भको नीतः सान्निपत्येत्युवाच सः ।। २४४ छादितो मे त्वया पुत्र इति क्रुद्धेन तेन च । नीतः स वणिजा राजकुलेऽप्याह स्म तत्तथा ।। २४५ असंभाव्यमिदं श्येनो नयेत्कथमिवार्भकम् । इति सभ्यैश्च तत्रोक्ते वणिक्पुत्रो जगाद सः ।। २४६ मूपकैर्भक्ष्यते लौही देशे यत्र महातुला । तत्र द्विपमपि श्येनो नयेत्कि पुनरर्भकम् ॥ तच्छ्रुत्वा कौतुकास्पृष्टवृत्तान्तस्तस्य दापिता । सभ्यैस्तुला सा तेनापि स आनीयार्पितोऽर्भकः ॥ इत्युपायेन घटयन्त्यभीष्टं बुद्धिशालिनः । त्वया तु साहसेनैव संदेहे प्रापितः प्रभुः ॥ २४९ एतत्करटकाच्छ्रुत्वावादीदमनको हसन् । मैवं किमुक्षयुद्धेऽस्ति सिहस्य जयसंशयः ॥ २५० मत्तेभदशनाघातघनव्रणविभूपणः । क केसरी क दान्तश्च प्रतोदक्षतविग्रहः ।। २५१ इत्यादि जल्पतो यावजम्बुकौ तौ परस्परम् । तावत्संजीवकवृपं युद्धे पिङ्गलकोऽवधीत् ।। २५२ तस्मिन्हते स किल पिङ्गलकस्य तस्य पार्श्वे समं करटकेन मृगाधिपस्य । तस्थौ ततो दमनको मुदितश्विराय मत्रित्वमप्रतिहतं समवाप्य भूयः ।। २५३ इति नरवाहह्नदत्तो नीतिमतो बुद्धिविभवसंपन्नाम् । मत्रिवराद्गोमुसतः श्रुत्वा चित्रां कथां जहर्ष भृशम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके चतुर्थस्तरमः । २४७ २४८ । २५४ पञ्चमस्तरम। १ ३ ४ ततः शक्तियशःसोत्कं गोमुसः स विनोदयन् । नरवाहनदत्तं तं मत्री पुनरभापत ।। श्रुता प्राज्ञकथा देव त्वया मुग्धकथां शृणु । मुग्धबुद्धिरभूत्कश्चिदादयस्य वणिजः सुतः ।। जगाम स वणिज्यायै कटाहद्वीपमेकदा । भाण्डमध्ये च तस्याभून्महानगुरुसंचयः ॥ विक्रीता परभाण्डस्य न तस्यागुरु तत्र तत् । कश्चिजमाह तद्वासी जनो वेति न तन तत् ॥ काठिकेभ्यस्ततोऽङ्गारान्दृष्ट्वापि क्रीणतो जनान् । स कालागुरु दग्ध्या तदद्गारानकरोजडः ।। विक्रीयागारमूल्येन तचागत्य ततो गृहम् । तदेव कौगलं शंसन्स ययौ लोकहास्यताम् ।। कथितोऽगुरुदाह्येप श्रूयतां तिलकार्पिकः । बभूव कश्चिद्वामीणो भूतप्रायः कृषीवलः ॥ स कदाचित्तिलान्भृष्टान्भुक्त्वा स्वादूनवेत्स तान् । भृष्टानेवावपद्भरीस्तादृशोत्पत्तिवान्छया ।। भृष्टेषु तेप्वजातेषु नष्टार्थ त जनोऽहसत् । तिलकार्पिक उक्तोऽसौ जलेऽग्निक्षेपकं शृणु ॥ मन्दबुद्धिरभूत्कश्चित्पुमान्निशि स चैकदा । प्रभाते देवतापूजां करिष्यन्नित्यचिन्तयन् ।। उपयुक्तौ मम सानधूपाद्यर्थ जलानलौ । स्थापयामि तदेकस्यौ तौ शीघ्रं प्राप्न यां यथा । इत्यालोच्याम्युकुम्भान्तः भिस्वामि संविवेश सः । प्रातच यीमते यावगतोऽग्निर्नष्टमम् च ॥ अगारमलिने तोये दृष्टे तस्साभवन्मुसम् । तादृगेव सहासस्य लोकस्यासीत्पुनः स्मितम् ।। ७ ८ ११ १२ १३ ·२० २४ २८ ३१६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमा ६१॥ श्रुतः स्त्वयामिकुम्भाख्यो नासिकारोपणं शृणु । बभूव कश्चित्पुरुषो मूसों मूठमतिः कचित् ।। १४ स भार्या चिपिटवाणां गुरुं चोत्तुङ्गनासिकम् । दृष्ट्वा तस्य प्रसुप्रस्य नासां छित्त्वाग्रहीद्गुरोः ।। १५ गत्वा च नासिकां छित्त्वा भार्यायास्तामरोपयत् । गुरुनासां मुखे तस्या न च तत्रारुरोह सा ॥ १६ एवं भार्यागुरू तेन च्छिन्ननासा कृतावुभौ । अधुना वनवासी च पशुपालो निशाम्यताम् ॥ पशुपालो महामुग्धः कोऽप्यासीद्धनवान्यने । तस्य धूर्ताः समाश्रित्य मित्रत्वे वहवोऽमिलन् । १८ ते तं जगदुराव्यस्य सुता नगरवासिनः । त्वत्कृते याचितास्माभिः सा च पित्रा प्रतिश्रुता ॥ १९ तच्छ्रुत्वा स ददौ तुष्टस्तेभ्योऽथ तं च ते पुनः । विवाहस्तव संपन्न इत्यूचुर्दिवसैर्गतैः ।। ततः स सुतरां तुष्टस्तेभ्यो भूरि धनं ददौ । दिनैश्च तं वदन्ति स्म पुत्रो जातस्तवेति ते ॥ २१ ननन्द तेन सर्व च मूढस्तेभ्यः समर्प्य सः । पुत्रं प्रत्युत्सुकोऽस्मीति प्रारोदीचापरेऽहनि ।। २२ रुदंश्चादत्त लोकस्य हासं धूर्तः स वञ्चितः । पशुभ्य इव संक्रान्तजडिमा पशुपालकः ॥ २३ पशुपालः श्रुतो देव शृण्वलंकारलम्बकम् । ग्राभ्यः कश्चित्खनन्भूमि प्रापालंकरणं महत् ॥ रात्रौ राजकुलाचौरैर्नीत्या तत्र निवेशितम् । यद्गृहीत्वा स तत्रैव भार्या तेन व्यभूपयत् ।। २५ वबन्ध मेखलां मूर्ध्नि हारं च जघनस्थले । नूपुरौ करयोस्तस्याः कर्णयोरपि कङ्कणौ ।। २६ हसद्भिः ख्यापितं लोफैर्युवा राजा जहार तत् । तस्मात्स्वाभरणं तं तु पशुप्रायं मुमोच सः॥ उक्तोऽलंकरणो देव शृणु वच्म्यथ तूलिकम् । मूर्खः कश्चित्पुमांस्तूलविक्रयायापणं ययौ । अशुद्धमिति तत्तस्य न जमाहात्र कश्चन । तावद्ददर्श तत्राग्नौ हेम निष्टप्तशोधितम् ॥ २९ स्वर्णकारेण विक्रीतं गृहीतं ग्राहकेण च । तदृष्ट्वापि स तत्तूलमिच्छशोधयितुं जडः ।। अग्नौ चिक्षेप दग्धे च तस्मिल्लोको जहास तम् । श्रुतोऽयं तूलिको देव खजूरीछेदकं शृणु ।। ३१ केचिन्मूर्साः समाहूय न्ययोज्यन्ताधिकारिभिः । ग्राम्या राजकुलादिष्टं खजूरानयनं प्रति ॥ ३२ ते दृष्टैकां सुखग्राह्यां खजूरपतितां स्वतः । सर्जूरी तत्र सर्जूरी: सर्वा प्रामे स्वकेऽच्छिनन् । पतितास्ताश्च कलिताशेपखर्जूरसंचयाः । उत्थाप्यारोपयामासुर्न चैपां सिद्ध्यति स्म तत् ।। ततश्चानीतखजूरा आदृतारोपणेन ते । सर्जूरीछेदनं बुवा राज्ञा प्रत्युत दण्डिताः ।। उक्तः खजूरहासोऽयं निध्यालोकनमुच्यते । निधानदी केनापि कोऽप्याजहे महीभुजा ॥ मा गात्कापि पलाय्यायमिति राजकुमत्रिणा । नेत्रे तस्योदपाट्येता निधानस्थानदर्शिनः ।। ३७ भूलक्षणान्यपश्यन्तं गतावप्यगतौ समम् । अन्धं दृष्ट्वा च तं मत्री स जडो जहसे जनैः ।। ३८ निधानालोकनं श्रुत्या श्रूयतां लवणाशनम् । वभूव गह्वरो ग्रामवासी कोऽपि जडः पुमान् ।। स मित्रेण गृहं जातु नीतो नगरवासिना । भोजितो लवणखादून्यन्नानि व्यञ्जनानि च । केनेयं स्वादुतानादेरित्यपृच्छत्स गह्वरः । प्राधान्याल्लवणेनेति तेनोचे सुहृदा तदा ॥ तदेव तर्हि भोक्तव्यमित्युक्त्वा लवणस्य सः । पिष्टस्य मुष्टिमादाय प्रक्षिप्याभक्षयन्मुखे ॥ तचूर्ण तस्य दुर्बुद्धरोष्ठौ श्मशूणि चालिपत् । हसतस्तु जनस्यात्र मुखं धवलतां ययौ ।। लवणाशी श्रुतो देव त्वया गोदोहकं शृणु । प्राम्यः कश्चिदभून्मुग्धो गौरेका तस्य चाभवत् ।। सा च तस्यान्वहं धेनुः पयःपलशतं ददौ । कदाचिचाभवत्तस्य प्रत्यासन्नः किलोत्सवः॥ एकवारं ग्रहीष्यामि पयोऽस्याः प्राज्यमुत्सवे । इति मूर्सः स नैवैतां मासमानं दुदोह गाम् ।। प्राप्तोत्सवश्व यावत्तां दोन्धि तावत्पयोऽसिलम् । तत्तस्याश्छिन्नमच्छिन्नं लोकस्य हसितं त्वभूत् ॥ श्रुतो गोदोहको मूर्सः श्रूयतामपराविमौ । सलतिसाम्रकुम्भाभशिराः कश्चित्पुमानभूत् ।। वृक्षमूलोपविष्टं तं तरुणः कश्चिदैक्षत । आगतोऽन कपित्यानि गृहीत्वा क्षुधितः पथा ।। स कपित्थेन तत्तस्य क्रीडयाताडयच्छिरः । सलतिः सोऽपि तत्सेहे न तस्योवाच किचन ॥ ततोऽन्यैः क्रमशः सर्वैः स कपित्थैरताडयत् । शिरस्तस्य स चातिष्ठत्तूष्णीं रके स्रवत्यपि ।। स च निष्फलतारुण्यकृतकीहाविचूर्णितैः । विना कपित्थैः क्षुरटान्तो ययौ मूर्सयुया ततः ।। ४० ४२ ४४ ४५ ४६ ४९ ५१ ।

·५७ तरहः ५] शक्तियशोलम्धक १०। कपित्यै स्वादुभि कि न सहे घातानिति ब्रुवन् । स खल्वाटो गलद्रक्तशिरा मूरों ययौ गृहम् ॥ मूर्खसाम्राज्यवद्धेन पट्टेनेव वृत शिर । रक्तेन तस्य तदृष्ट्वा हसति स्म न तत्र क ॥ एव देवोपहास्यत्व लोके गच्छन्त्यबुद्धय । लभन्ते नार्थसिद्धिं च पूज्यन्ते तु सुबुद्धय ॥ इति गोमुखत श्रुत्वा मुग्धहासकथा इमा । नरवाहनदत्त समुत्थाय व्यधिताह्निकम् ।। निशागमे पुनस्तेन नियुक्तश्चोत्सुकेन स । गोमुख कथयामास प्रज्ञानिष्टामिमा कथाम् ॥ अभूत्कापि वनोद्देशे महाशाल्मलिपादप । उवास लघुपातीति काकस्तर कृतालय ॥ स कदाचित्स्वनीडस्थो दर्शान तरोरघ । जालहस्त सलगुड रौद्र पुरुपमागतम् ।। तत स वीक्षते यावत्काकस्तावद्विसत्य स । जाल भुवि विकीर्यान ब्रीहीश्छन्नोऽभवत्पुमान् ॥ ६० तावच चिनग्रीवाख्य पारावतपतिधमन् । तनाजगाम नभसा पारावतशतैर्वृत ।। ६१ स प्रीहिनकर दृष्ट्वा जालेऽत्राहारलिप्सया । पतित पाशनिकरैर्वद्धोऽभूत्सपरिच्छद ।। ६२ तदृष्ट्वा चानुगान्सश्चित्रग्रीवो जगाद स । गृहीत्वा चञ्चुमिर्जाल खमुत्पतत वेगत ॥ ततस्तथेति ते जालमादायोत्पत्य वेगत । कपोता नभसा गन्तु भीता प्रारेभिरेऽखिला ॥ ६४ सोऽप्युत्थायोगेग्विनो लुब्धक सन्यवर्तत । निर्भयोऽथ जगदितास्चित्रग्रीवोऽनुयायिन ॥ मन्मिनस्य हिरण्यस्य मूषकस्यान्तिक द्रुतम् । प्रजाम स इमान्पाशाश्छित्त्वास्मान्मोचयिष्यति ।। ६६ इत्युक्त्या सोऽनुगै साक गत्वा तैर्जालकर्पिमि । मूपकस्य बिलद्वार प्राप्याकाशावातरत् ॥ ६७ भो भो हिरण्य निर्याहि चित्रग्रीवोऽहमागत । इत्याजुहाव त तत्र मूषक स कपोतराट् ॥ ६८ स श्रुत्वा द्वारमार्गेण दृष्ट्वा त चागत तथा । सुहृद निर्ययावाखुस्तस्माच्छतमुखाद्विलात् ।। ६९ उपेत्य पृष्ट्वा वृत्तान्त सभ्रमात्सोऽपि मूपक । पारावतपते पाशान्सानुगस्याच्छिनत्सुहृत् ।। छिन्नपाशस्तमामव्य मूपक वचनै प्रियै । चित्रग्रीव खमुत्पत्य ययौ सोऽनुचरै सह ॥ अन्वागत स काकोऽत्र लघुपाती विलोक्य तत् । विलप्रविष्ट तहारमागत्योवाच भूपकम् ॥ लघुपातीति काकोऽह दृष्ट्वा त्वा मित्रवत्सलम् । मित्रत्वाय वृणोमीदग्विपदुद्धरणक्षमम् ।। तत्वाभ्यन्तरादृष्ट्वा भूपकस्त स वायसम् । जगाद् गच्छ का मैत्री भक्ष्यभक्षकयोरिति ।। तत स वायसोऽवादीच्छान्त भुक्ते मम त्वयि । तृप्ति क्षण स्यान्मिने तु शश्वजीवितरक्षणम् ।। इत्याद्युक्त्वा सशपथ कृत्वाश्वास च तेन स । निर्गतेनाकरोत्सख्यमाखुना सह वायस ॥ स मासपेशीरानैपीदाखु शालिकणानपि । एकत्र सह मुखानी तस्खतुस्तावुभौ सुखम् ।। एकदा स च काकस्त मित्र मूपकमब्रवीत् । इतोऽविदूरे मित्रास्ति वनमध्यगता नदी ।। तस्या मन्थरको नाम कूर्मचास्ति सुहृन्मम । तदर्थ यामि तत्स्थान सुप्रापामिपभोजनम् ।। कृच्छ्रात्प्राप्य इहाहारो नित्य व्याधभय च मे । इत्युक्तवन्त त काक मूपकोऽपि जगाद स ॥ सहैव तर्हि वत्स्यामो नय तत्रैव मामपि । ममाप्यस्तीह निर्वेदो वक्ष्ये तव त च ते ।। इति वादिनमादाय चवा त स हिरण्यकम् । नभसा लघुपाती तद्ययौ वननदीतटम् ।। मिलित्वा सह कूर्मेण तत्र मन्थरपेण स । कृतातिथ्येन मित्रेण स तस्थौ मूपकान्वित ॥ कथान्तरे च कूर्माय तस्मै वागमकारणम् । हिरण्यसख्यवृत्तान्तयुक्त काक शशस स ॥ तत स कूर्मस्त कृत्वा मित्र वायससस्तुतम् । देशनिर्वासनिर्वेदहेतु पप्रच्छ मूपकम् ।। ततो हिरण्य स तयोरुभयो काकर्मयो । शृण्वतोर्निजवृत्तान्तक्थामेतामवर्णयत् ।। अह महाविले तत्र नगरासनवर्तिनि । वसन्राजकुलाद्धारमानीयास्थापय निशि ॥ दृश्यमानेन हारेण तेन जातौजस च माम् । समर्थमन्नाहरणे मूपका पर्यवारयन् ।। अनान्तरे च तनासीत्फश्चिदस्माद्विलान्तिये । परिवाण्मठिका कृत्वा नानामिक्षानवृत्तिक ।। ८९ स भुक्तशेष भिक्षान नक्त स्थापयति स्म तत् । भिक्षाभाण्डसमुहम्य राहो पातनिघत्सया ॥ मुप्तम्यान च तस्याह विलेनान्त प्रविश्य तत् । दत्तोपशम्पो नि शेपमनप प्रतियामिनि ९१ 2¥xi F5 3 3 3 555353 ८४ ८५ ८७ ८८ ४२ ·३१८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तर.६१। कदाचित्तत्र तस्यागात्सुहृत्प्रवाजकोऽपरः । भुक्तोत्तरं समं तेन कथा रानौ स चाकरोत् ।। ९२ तावनेतुं प्रवृत्तेऽन्नं मयि जर्जरफेण सः । प्रबाडवादयदत्तकर्णस्तद्भाण्डकं मुहुः॥ कथामाच्छिद्य किमिदं करोपीति स तेन च । आगन्तुना परिव्राजा पृष्टः प्रसाद तमब्रवीत् ॥ इह मे मूपकः शत्रुरुत्पन्नोऽयं सदैव यः । अपि दूरस्थमुत्प्लुत्य नयत्यन्नमितो मम ।। तं त्रासयामि चलयवर्जरेणान्नभाजनम् । इत्युक्तवन्तं प्रवाजं परिवाद सोऽपरोऽब्रवीत् ।। ९६ लोभो नामैप जन्तूनां दोपायान कथां शृणु । तीर्थान्यहं भ्रमन्प्रापमेकं नगरमेकदा ॥ तत्र चैकस्य विप्रस्य निवासायाविशं गृहम् । स्थिते मयि स विप्रश्च वदति स्म स्वगेहिनीम् ॥ ९८ कृसरं ब्राह्मणकृते पर्वण्यद्य पचेरिति । कुतस्ते निर्धनस्यैतदित्यवोचय सापि तम् ।। ९९ वतः स विप्रोऽवादीत्तां प्रिये कार्येऽपि संचये । नातिसंचयधीः कार्या शृणु चात्र कथामिमाम् ॥ १०० बने कापि कृतासेटो व्याधो यत्रितसायकः । प्रादाय मांसं धनुपि प्राधावत्सूकरं प्रति ॥ १०१ तेनैव काण्डविद्धन निहतः पोत्रविक्षतः । स व्यपद्यत तच्चात्र दूरादैक्षत जम्बुकः ।। १०२ स चागत्य क्षुधार्तोऽपि चिकीर्षुः संचयाय तत् । क्रोडव्याधामिपात्किचिन्न चखादातिभूयसः । भोक्तुं प्रववृते तत्तु गत्वा धनुपि यस्थितम् । तत्क्षणं चोचलद्यत्रशरविद्धो ममार सः॥ १०४ तन्नातिसंचयः कार्य इति तेन द्विजेन सा । भार्योक्ता प्रतिपद्यैतत्तिलान्प्राक्षिपदातपे । १०५ प्रविष्टायां गृहं तस्यां प्राश्य श्वा तानदूपयत् । ततो न कृसरानेतान्कश्चिन्मूल्यादिनामहीत् ॥ तदेवं नोपभोगाय लोभः क्लेशाय केवलम् । इत्युक्त्वा पुनराह स्म प्रबाडागन्तुकोऽथ सः ॥ १०७ खनित्रमस्ति चेत्तन्मे दीयतां यावदय वः । युक्त्या निवारयाम्येतं मूषकोत्थमुपद्रवम् ।। १०८ तच्छुत्वा तन्निवासी स प्रबाट तस्मै खनित्रकम् । ददावहं च च्छन्नस्थस्तदृष्ट्वा प्राविशं विलम् ।। १०९ ततस्तेन खनित्रेण प्रबाडागन्तुकोऽथ सः । मत्संचारविलं वीक्ष्य प्रारेभे खनितुं शठः ।। क्रमाञ्च तावदखनत्पलायनपरे मयि । यावत्तं प्राप तनस्थं हारं मे चान्यसंचयम् ॥ तेजसानेन तस्याभूदासोस्तत्तादृशं वलम् । इत्याह स्थानिनं तं च प्रवाजं मयि शृण्वति ॥ ११२ नीत्वा च तन्मे सर्वस्वं हारं मूर्ध्नि निधाय च । आगन्तुस्थायिनौ हृष्टौ प्रव्राजौ स्वपतः स्म तौ ॥ ११३ प्रसुप्तयोस्तयोस्तं च हतु मां पुनरागतम् । प्रबुध्याताडयद्यष्ट्या प्रवाद स्थायी स मूर्धनि ।। ११४ तेनाहं व्रणितो दैवान्न मृतों विलमाविशम् । भूयश्च शक्तिर्नाभून्मे तदन्नाहरणप्लवे ।। ११५ अर्थो हि यौवनं पुंसां तदभावश्च वार्धकम् । तेनास्पोजो बलं रूपमुत्साहश्चापि हीयते ।। ११६ अथाममात्रभरणे यत्नवन्तमवेक्ष्य माम् । परित्यज्य गतः सर्वः स मूपकपरिच्छदः ।। अवृत्तिकं प्रभुं भृत्या अपुप्पं भ्रमरास्तरुम् । अजलं च सरो हंसा मुञ्चन्त्यपि चिरोपितम् ।। ११८ इत्थं तत्र चिरोद्विग्नः सुहृदं लघुपातिनम् । प्राप्यतं कच्छपश्रेष्ठ त्वत्पार्श्वमहमागतः ॥ एवं हिरण्यकेनोक्ते कूर्मों मन्धरकोऽभ्यधात् । खमेव स्थानमेतत्ते तन्मा मित्राधृति कृथाः॥ १२० गुणिनो न विदेशोऽस्ति न संतुष्टस्य चासुखम् । धीरस्य च विपन्नास्ति नासाध्यं व्यवसायिनः ॥ १२१ इति तस्मिन्वदत्येव कर्मे चित्रागसंज्ञकः । दूरतो व्याधवित्रस्तो मृगस्तद्वनमाययौ । १२२ सं दृष्ट्वा तस्य दृष्ट्वा च पश्चायाधमनागतम् । आश्वासितेन तेनापि सत्यं कूर्मादयो व्यधुः ।। १२३ न्यवसंस्ते ततस्तत्र काककूर्ममृगासवः । परस्परोपचारेण सुसिताः सुहृदः समम् ॥ एकदा कापि चित्रा चिरायातं तमीक्षितुम् । आरुह्य तस्मैक्षिष्ट लघुपाती स तद्वनम् ।। ददर्श च नदीतीरे कीलपाशेन संयतम् । चित्रागमवरुयैतदयदञ्चाखुर्मयोः ॥ १२६ ततः संमक्ष्य चश्वा तं गृहीत्वालुं हिरण्यकम् । चित्राङ्गस्यान्तिकं तस्य लघुपाती निनाय सः॥ १२७ हिरण्यकश्च तं बन्धविधुरं मूपको मृगम् । क्षणादमुध्धदाश्वास्य दशनच्छिन्नपाशकम् ॥ तावन्मन्थरकोऽभ्येय नदीमध्येन कच्छपः । आरोह तटं तेपां निकटं स मुहत्मियः ।। तत्क्षणं स कुतोऽप्येत्य लुब्धकः पाशदायकः । विद्रुतेपु मृगायेषु लब्ध्वा तं कूर्ममग्रहीत् ॥ ११० . ११९ १२४ १२५ १२८ १२९ १३० ·तरमः ५] शक्तियशोलम्बकः १०। क्षिस्वा च जालकान्तस्तं यावनष्टमृगाकुलः । स याति तावदृष्ट्वैतद्दीर्घश्वाखुवाक्यतः ।। १३१ मृगो गत्वा ततो दूरे पतित्वासीन्मृतो यथा । काकस्तु मूर्ध्नि तस्यासीचक्षुपी पाटयन्निव ।। १३२ तदृष्ट्वा स गृहीतं तं व्याधो मत्वा मृगं मृतम् । गन्तुं प्रववृते नद्यास्तटे कूर्म निधाय तम् ।। १३३ यातं दृष्ट्वा तमभ्येय भूपकस्तस्य जालिकाम् । कूर्मस्य सोऽच्छिनत्तेन मुक्तो नद्या पपात सः॥ १३४ मृगोऽपि निकटीभूतं व्याधं वीक्ष्य विकच्छपम् । उत्थाय स पलाय्यागात्काकोऽध्यारूढवांस्तरम् ॥१३५ एय व्याधोऽत्र कूर्म तं बन्धच्छेदपलायितम् । अप्राप्योभयविभ्रष्टो देवं शोचन्नगागृहम् ।। १३६ ततो मिलन्ति स्मैकन हृष्टाः कूर्मादयोऽत्र ते । मृगस्तु प्रीतिमानेवं कूर्मादीस्तानुवाच सः ।। पुण्यवानस्मि यत्प्राप्ता भवन्तः सुहृदो मया । प्राणानुपेक्ष्य यैरेवं मृत्योरद्याहमुद्धृतः ॥ १३८ एवं प्रशंसता तेन मृगेण सह तत्र ते । अन्योन्यप्रीतिसुखिताः काकासवोऽवसर ।। प्रज्ञया साधयन्त्येवं तिर्यञ्चोऽपि समीहितम् । प्राणैरपि न मुञ्चन्ति तेऽप्येवं मित्रमापदि । १४० एवं च श्रेयसी मिनेष्वासक्तिर्नाङ्गनासु ताम् । ईर्ष्याश्रयत्वाच्छंसन्ति तथा च श्रूयतां कथा ।। १४१ नगरे कापि कोऽप्यासीदीर्ध्यावान्पुरुषः प्रभो । बभूव तस्य भार्या च वल्लभा रूपशालिनी ।। १४२ अविश्वस्तो न तां जातु मुमोचैकाकिनी च सः । तस्या हि शीलविभ्रंशं चित्रस्थेभ्योऽप्यशङ्कत ॥ १४३ केनाप्यवश्यकार्येण कदाचित्स पुमानथ । सहैवादाय तां भाया प्रतस्थे विषयान्तरम् ॥ १४४ मार्गे समिल्लामटवीमने दृष्ट्वा स तद्भयात् । स्थापयित्वा गृहे ग्राम्यवृद्धविप्रस्य तां ययौ ।। १४५ तत्र स्थिता च सा दृष्ट्वा भिल्लास्तेनागतान्पथा । एकेन यूना भिल्लेन सह धृष्टा ययौ ततः ।। १४६ तेन युक्ता च तत्पल्ली यथाकामं चचार सा । उत्कान्तेालुपतिका भमसेतुरिवापगा। १४७ तावत्स तत्पतिः कृत्वा कार्यमागत्य तं द्विजम् । ग्राम्यं ययाचे तां भार्या सोऽपि विप्रो जगाद तम् ॥१४८ न जानेऽहं का यावा सा जानाम्येतावदेव तु । भिल्ला इहागता आसंस्तैः सा नीता भविष्यति ।। १४९ सा पली निकटे चेह तत्तत्र व्रज सत्वरम् । ततः प्राप्स्यसि तो भार्यामन्यथा मा मतिं कृथाः ।। १५० इत्युक्तस्तेन स रुन्निन्दन्बुद्धिविपर्ययम् । जगाम भिल्लपहीं तो भार्या तत्र ददर्श च ।। १५१ सापि दृष्ट्वा तमभ्येत्स पापा भीता तदाब्रवीत् । न मे दोषोऽहमानीता मिल्लेनेह बलादिति ।। १५२ आयाहि तत्र गच्छावो यावत्कश्चिन्न पश्यति । इति युवाणं रागान्धं तमुवाच पत्तिं च सा ।। १५३ तस्यागमनवेलेयं भिल्लस्याखेटगामिनः । आगतश्चानुधाव्यैव हन्यात्त्वां मां च स ध्रुवम् ॥ १५४ तत्प्रविश्य गुहामेतां प्रच्छन्नस्तिष्ठ संप्रति । रात्रौ च सुप्तं हत्वा तं यास्याको निर्भयावितः ।। एवं तयोक्तः शठया प्रविश्यासीद्गृहां स ताम् । कोऽवकाशो विवेकस्य हृदि कामान्धचेतसः ॥ साथ कुखी गृहान्तःस्थमानीतं व्यसनेन तम् । भिल्लायादर्शयत्तस्मा आगताय दिनात्यये ।। १५७ स च निष्कृष्य तं भिल्लः क्रूरकर्मा पराक्रमी । प्रातर्देव्युपहारार्थ ववन्ध सुदृढं तरौ ॥ १५८ भुक्त्वा च पश्यतस्तस्य रात्रौ तद्भार्यया सह । स समासेच्य सुरतं सुसं सुप्पाप तद्युतः॥ १५९ दृष्ट्या सुप्तमीालुः स पुमास्तरुसंयतः । चण्डी स्तुतिभिरभ्यर्च्य ययौ शरणमार्तितः ।। साविर्भूय वरं तस्मै तं ददौ येन तस्य सः । तत्सङ्गेनैव मिल्लस्य सलवन्धोऽच्छिनच्छिरः॥ १६१ शहीदानी हतः पापो मयायमिति सोऽथ ताम् । प्रबोध्य भार्या वक्ति स्म साप्युत्तस्यौ सुदुःसिता ॥१६२ गृहीत्या सस्य च शिरो भिल्लमालक्षितं निशि । ततः प्रतस्थे कुस्त्री सा पत्या तेन सहैव च ।। १६३ मातश्च नगरं प्राप्य दर्शयन्ती शिरोऽत्र तत् । भर्ता हतो मेऽनेनेति चक्रन्दाकम्य तं पतिम् ।। १६४ वतः स नीतस्तयुक्तो राजामे पुररक्षिभिः । पुष्टस्तन यथावृत्तमीर्ष्यालुतदवर्णयत् ।। राजाथ तत्त्वमन्विष्य च्छेदयामास कुखियः । तस्याः कर्णौ च नासां च तत्पतिं च मुमोच तम् || १६६ स मुक्तः स्वगृहं प्रायात्कुलीनेहमहोल्झितः । एवं हि फुरुते देव योपिदीया॑नियनिता॥ १६७ शिक्षयत्यन्यपुरुपासङ्गमीयैव हि त्रियः । तदीर्ध्यामप्रकाश्यैव रक्ष्या नारी सुबुद्धिना ।। १६८ रहस्यं च न वक्तव्यं वनितासु यथा तथा । पुरुपेणेन्छता क्षेमगध प भूयतां कथा । १६९ १५५ १५६ ·- ३२० कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ६१। नागः कश्चित्पलाय्यासीत्कुत्रचिद्गणिकागृहे । मानुपं रूपमास्थाय वैनतेयभयाद्भुवि ॥ १७० गणिकाप्यमहीद्भाटि सा हस्तिशतपञ्चकम् । स्वप्रभावाच तत्तस्यै स नागः प्रत्यहं ददौ । १७१ कुतोऽन्वहमियन्तस्ते हस्तिनो ब्रूहि को भवान् । इति निर्वन्धतः साथ तं पप्रच्छ विलासिनी ॥ मा वोचः कस्यचित्ताय॑भयादेवमिह स्थितः । नागोऽहमिति वक्ति स्म सोऽपि तां मारमोहितः॥ १७३ सा तद्रहसि कुट्टन्यै शशंस गणिका ततः । अथ तायो जगचिन्वन्नत्रागात्पुरुपाकृतिः ।। १७४ उपेत्य कुट्टनी तां च जगाद त्वत्सुतागृहे । अहमद्य वसाम्यायें भाटिमें गृह्यतामिति ॥ १७५ इह नागः स्थितो नित्यमिभपञ्चशतीं ददत् । तत्किमेकाहभाट्येति कुट्टन्यपि जगाद तम् ।। १७६ ततः स गरुडो नागं तत्र स्थितमयेत्य तम् । विवेशातिथिरूपेण तद्वारवनितागृहम् ।। १७७ तन प्रासादपृष्ठस्थं नागं तमवलोक्य सः । प्रकाश्यालानमुत्लुत्य जघान च जघास च ॥ १७८ अतो न कथयेत्प्राज्ञो रहस्यं स्त्रीप्वनर्गलम् । इत्युक्त्वा गोमुखो मुग्धकथां पुनरवर्णयत् ॥ १७९ ताम्रकुम्भोपमशिराः कोऽप्यासीत्सलतिः पुमान् । स च मूर्योऽर्थवांल्लोके लज्जते स्म कचैर्विना ॥ १८० अथ धूर्तस्तमागत्य कोऽप्युवाचोपजीवकः । एकोऽस्ति वैद्यो यो वेत्ति केशोत्पादनमौषधम् ।। १८१ एतच्छुत्वा तमाह स्म तमानयसि चेन्मम । तलोऽहं तव दास्यामि धनं वैद्यस्य तस्य च ॥ १८२ एवमुक्तवतस्तस्य धनं भुक्त्वाचिरेण सः । मुग्धस्यानीतवानेकं धूर्तो धूर्तचिकित्सकम् ।। १८३ उपजीव्य चिरं सोऽपि खल्वाटं तं भिपक्छिरः । अपास्य वेष्टनं युक्त्या मुग्धायास्मायदर्शयत् ॥ १८४ तदृष्ट्वाप्यविमर्शः सन्वैद्यं केशार्थमौषधम् । तं ययाचे स जडधीस्ततो वैद्योऽब्रवीत्स तम् ।। १८५ खल्वाटः स्वयमन्यस्य जनयेयं कथं कचान् । इति ते मूर्ख निर्लोम दर्शितं स्वशिरो मया ॥ १८६ तथापि त्वं न वेत्स्येव धिगित्युक्त्वा ययौ मिपा । एवं देव सदा धूर्ताः क्रीडन्ति जडबुद्धिभिः ॥ १८० एवं श्रुतः केशमुग्धस्तैलमुग्धो निशम्यताम् । मुग्धोऽभूत्पुरुषः कश्चिमृत्यः शिष्टस्य कस्यचित् ॥ १८८ स तेन स्वामिना तैलमानेतुं वणिजोऽन्तिकम् । प्रेपितो जातु तत्तस्मात्पात्रे तैलमुपाददे ।। तैलपात्रं गृहीत्वा तदागच्छंस्तत्र केनचित् । ऊचे मित्रेण रक्षेदं तैलपानं स्रवत्यधः ।। १९० तच्छ्रुत्वा वीक्षितुमधः पात्रं तत्पर्यवर्तयत् । स मूढस्तेन तत्सर्व तैलं तस्यापतद्भुवि ।। १९१ तगुवा लोकहास्योऽसौ निरस्तः स्वामिना गृहात् । तस्मात्स्यबुद्धिर्मुग्धस्य वरं न त्वनुशासनम् ॥ १९२ तैलमुग्धः श्रुतस्तावस्थिमुग्धो निशम्यताम् । अभून्मूर्खः पुमान्कश्चिद्भार्याभूत्तस्य चासती ॥ १९३ सा तस्मिन्नेकदा पत्यौ कार्याद्देशान्तरं गते । दत्तकर्तव्यशिक्षा स्वामाप्तां कर्मकरी गृहे ।। १९४ अनन्यदासी संस्थाप्य निर्गत्यैकान्ततस्ततः । ययावुपपतेर्गेहं निरर्गलसुखेच्छया ।। १९५ अथागतं तत्पतिं सा स्थितशिक्षाश्रुगद्गदम् । कर्मकर्यवदद्भार्या मृता दग्धा च सा तव ॥ १९६ इत्युक्त्वा सा श्मशानं च नीत्वा तस्मायदर्शयत् । अस्थीन्यन्यचितास्थानि तान्यादाय रुदंश्च सः॥१९७ कृतोदकोऽथ तीर्थेषु प्रक्षिप्यास्थीनि तानि च । प्रावर्तत स भार्यायास्तस्याः श्राद्धविधौ जडः ॥ १९८ सद्विप इत्युपानीतं कर्मकर्या तयैव च । तमेव भार्योपपतिं श्राद्धविप्रं चकार सः ।। १९९ तेनोपपतिना साधं तद्भार्याभ्येत्य तत्र सा । उदारवेपा भुङ्क्ते स्म मृष्टान्नं मासि मासि तत् ।। २०० सतीधर्मप्रभावेण भार्या ते परलोकतः । पश्यागत्य स्वयं भुते ब्राह्मणेन समं प्रभो ।। २०१ इति कर्मकरी सा तमवोचत्तत्पतिं यथा । तथैव प्रतिपेदे तत्सर्व मूर्सशिरोमणिः ॥ २०२ वध्यन्ते हेलयैवैवं कुस्त्रीमिः सरलाशयाः । श्रुतोऽस्थिमुग्धश्चण्डालकन्यका श्रूयतां त्वया ॥ २०३ अभूपवती कापि मुग्धा चण्डालकन्यका । सार्वभौमवरप्राप्ती संकल्पं हृदि साकरोत. २०४ सा जातु दृष्ट्वा राजानं नगरभ्रमनिर्गतम् । सर्वोत्तमं भर्तबुद्धेरनुयातुं प्रचक्रमे ।। तावदागात्पथा तेन मुनिस्तस्य प्रणम्य सः। पादौ गजावरूढः सनराजा स्वभवनं ययौ ।। २०६ तदृष्ट्वा राजतोऽप्येनं विचिन्त्य मुनिमुत्तमम् । चण्डालकन्या राजानं त्यक्त्वा सा मुनिमन्वगात् ।। २०० + मुनिः सोऽपि प्रजन्दृष्ट्वा शून्यममे शिवालयम् । न्यस्तजानुः क्षिती तत्र शिवं नत्वा ययौ ततः ॥ २०८ १८९ ·तरङ्गः ५.] शक्तियशोलम्बकः १०॥ ३२१ तद्वीक्ष्य सान्त्यजा मत्या मुनेरप्युत्तमं शिवम् । भर्तृवुद्ध्या मुनि त्यक्त्वा देवं तत्रैय शिश्रिये ॥ क्षणाचान प्रविश्य श्वा देवस्यारुह्य पीठिकाम् । जवामुमिप्य जातेयत्सदृशं तस्य तद्व्यधात् ।। २१० तद्विलोक्यान्यजा मत्वा देवाच्छान तमुत्तमम् । यान्तं तमेवान्वगात्सा त्यक्त्वा देवं पतीच्छया ॥ २११ श्वा चागत्यैव चण्डालगृहं परिचितस्य सः । चण्डालयूनः प्रणयालुलोठेकस्य पादयोः ।। २१२ तदालोक्योत्तमं मत्वा शुनश्चण्डालपुत्रकम् । स्वजातितुष्टा वत्रे सा तमेव पतिमन्त्यजा ॥ २१३ एवं कृतपदा दूरे पतन्ति स्वपदे जडाः । एवं च मूर्ख राजानं संक्षेपादपरं शृणु ॥ २१४ मूर्खः कश्चिदभूद्राजा कृपणः कोपवानपि । एकदा जगदुश्चैवं मन्त्रिणस्तं हितैषिणः । २१५ दानं हरति देवेह दुर्गतिं पारलौकिकीम् । तद्देहि दानमायूंपि भङ्गुराणि धनानि च ।। २१६ तच्छ्रुत्वा स नृपोऽवादीद्दानं दास्याम्यहं तदा । दुर्गतिं प्राप्तमासानं मृतो द्रक्ष्यामि चेदिति ॥ २१७ ततश्चान्त सन्तस्ते तूष्णीमासत मत्रिणः । एवं नोज्झति मूढोऽर्थान्यावदथैः स नोज्झितः ।। २१८ राजभौतः श्रुतो देव मध्ये मित्रद्वयं शृणु । बभूव चन्द्रापीडाख्यः कान्यकुब्जे महीपतिः ॥ २१९ तस्याभवच धवलमुखाख्यः कोऽपि सेवकः । वहिर्भुक्त्वा च पीरवा च सदैव प्राविशगृहम् ।। २२० भुक्तपीतः कुतो नित्यमायासीति च भार्यया । पृष्टः स जातु धवलमुखस्तामेवमभ्यधात् ।। २२१ सुहृत्पादिहं शश्वद्भुक्त्वा पीत्वा च सुन्दरि । सदैवायामि येनास्ति लोके मित्रद्वयं मम ॥ २१२ कल्याणवर्मनामैको भोजनाद्युपकारकृत् । द्वितीयो वीरबाहुश्च प्राणैरप्युपकारकः ॥ २२३ एवं श्रुत्वैव धवलमुखोऽसौ भार्यया तया । ऊचे मिश्रद्वयं तन्मे भवता दर्यतामिति ।। २२४ ततो ययौ स तयुक्तस्तस्य कल्याणवर्मणः । गृहं सोऽपि महा स्तमुपचारैरुपाचरत् ।। . २२५ अन्येशुः स ययौ वीरवाहोर्भार्यायुतोऽन्तिकम् । स च द्यूतस्थितः कृत्वा स्वागतं तं विसृष्टवान् ॥ २२६ ततोऽब्रवीत्सा धवलमुखं भार्या सकौतुका । कल्याणवर्मा महती सरिक्रयामकरोत्तव ।। कृतं स्वागतमानं तु भवतो वीरवाहुना । तदार्यपुत्र तं मित्रं मन्यसेऽभ्यधिकं कथम् ।। २२८ तच्छ्रुत्वा सोऽनवीगच्छ मिथ्या तौ झुभौ क्रमात् । राजा नः कुपितोऽकस्मात्ततो ज्ञास्यस्यथ स्वयम्।।२२९ इत्युक्ता तेन गत्वैव सा तथेति तदैव तत् । कल्याणवर्मणोऽवोचरस श्रुत्वैव जगाद ताम् ॥ २३० भवत्यहं वणिक्पुत्रो ब्रूहि राज्ञः करोमि किम् । इत्युक्ता तेन सा पायाद्वीरयाहोरथान्तिकम् ।। २३१ तस्मै तथैव साशंसद्राजकोपं स्वभर्तरि । स श्रुत्वैवाययौ धावन्गृहीत्वा खगचर्मणी ।। २३२ मबिभिर्वारितः कोपाद्राजासौ तद्बजेति तम् । वीरबाहुं स धवलमुखोऽथ प्राहिणोद्गृहम् ।। एवं तदन्तरं तन्वि मिश्योरेतयोर्मम । इति भार्याथ धवलमुखेनोक्ता तुतोप सा ।। २३४ इत्यन्यदुपचारेण मित्रमन्यत्तु सत्यतः । तुल्येऽपि स्निग्धतायोगे तैलं तैलं घृतं धृतम् ।। २३५ इत्याख्याय कथामेतां मत्री मुग्धकथाः क्रमात् । नरवाहनदत्ताय गोमुखोऽकथयत्पुनः ।। २३६ कश्चिन्मुग्धोऽध्वगस्तीर्खा कृच्छ्रात्तृष्णातुरोऽदवीम् । नदीं प्राप्यापि न पपौ वीक्षांचके परं जलम् ॥ २३७ एपितोऽपि पियस्यम्भः किं नेत्युक्तोऽत्र केनचित् । इयत्कथं पिवामीति मन्दबुद्धिरुवाच तम् ।। २३८ किं दण्डयति राजा त्वां सर्व पीतं न त्वया । इति तेनोपहसितोऽप्यम्मु मुग्धः स नापियत् ।। २३९ एवं न शक्नुवन्तीह यद्यत्कर्तुमशेषतः । यथाशक्ति न तस्यांशमपि कुर्वन्त्यबुद्धयः॥ २४० मलभीतः श्रुतो देव श्रूयतां पुत्रघात्ययम् । वहुपुत्रो दरिद्रश्च मूर्सः कश्चिद्भुत्पुमान् ॥ २४१ स एकस्मिन्मते पुत्रे द्वितीयमवधीत्स्वयम् । कयं वालोऽयमेकाकी पथि दूरे प्रजेदिति ॥ २४२ ततः स निन्द्यो हास्यश्च देशानिर्वासितो जनैः । एवं पशुश्च मूर्खश्च निर्विवेकमती समौ ॥ २४३ श्रुतस्त्वया पुत्रघाती भ्राभौतमिमं शृणु । जनमध्ये कथाः कुर्वन्कोऽप्यासीत्कापि मुग्धधीः ।। से भव्यं पुरुष दूरादृष्ट्वा मूर्योऽप्रवीदिदम् । एप मे भवति भ्राता रिक्थमस्य हराभ्यतः ॥ २४५ अहं तु कश्चिततस तेन नैतटणं मम । इत्युक्तवान्स मूढोऽत्र पापाणानप्यहासयत् ।। एवं मूढस्य मूढत्वं स्वार्थान्धस्यातिचित्रता । भ्राटमौतः धुतो देव ब्रह्मचारिसुतं शृणु। २४७ २२७ २४४ ·२५७ ३२२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६१ । कश्चित्पितगुणाख्यानप्रवृत्तससिमध्यगः । मुग्धः खपितुरुत्कर्ष वर्णयन्नेवमभ्यधात् ।। २४८ आवाल्याब्राह्मचारी मे पिता नान्योऽस्ति तत्समः । तच्छ्रुत्वा त्वं कुतो जात इति तं सुहृदोऽब्रुवन् ॥२४९ मानसोऽहं सुतस्तस्येत्येवं पुनरपि ब्रुवन् । विशेपतो विहसितः स तैर्जडशिरोमणिः ॥ २५० अत्यारूढं वदन्त्येवमसंवद्धं जडाशयाः । ब्रह्मचारिसुतं श्रुत्वा श्रूयतां गणकोऽप्ययम् ।। २५१ बभूव नामगणकः कश्चिद्विज्ञानवर्जितः । स भार्यापुत्रसहितः स्वदेशामृत्त्यभावतः ।। २५२ गत्वा देशान्तरं चैवं मिथ्याविज्ञानमालनः । कृतकप्रत्ययेनार्थपूजां प्राप्तमदर्शयत् ॥ २५३ परिष्वज्य सुतं वालं स तं सर्वजनाप्रतः । रुरोद पृष्टश्च जनैरेवं पापो जगाद सः ।। २५४ भूतं भव्यं भविष्यच जानेऽहं तदयं शिशुः । विपत्स्यते मे दिवसे सप्तमे तेन रोदिमि ।। २५५ इत्युक्त्वा तन विस्माष्य लोकं प्राप्तेऽह्नि सप्तमे । प्रत्यूप एव सुप्तं च स व्यापादितवान्सुतम् ॥ २५६ दृष्ट्वाथ तं मृतं वालं संजातप्रत्ययैर्जनैः । पूजितो धनमासाद्य स्वदेशं स्वैरमाययौ ।। इत्यर्थलोभान्मिध्यैव विज्ञानख्यापनेच्छवः । मूर्साः पुत्रमपि नन्ति न रज्येत्तेपु बुद्धिमान ।। २५८ अयं च श्रूयतां मूर्सः क्रोधनः पुरुपः प्रभो । पहिः स्थितस्य कस्यापि पुंसः कुत्रापि शृण्वतः ।। २५९ अभ्यन्तरे गुणान्कश्चिच्छशंस स्वजनाप्रतः । तदा चैकोऽब्रवीत्तत्र सत्यं स गुणवान्ससे ।। २६० किं तु द्वौ तस्य दोपौ स्तः साहसी क्रोधनश्च यत् । इतिवादिनमेवैतं बहिर्वर्ती निशम्य सः ॥ २६१ पुमान्प्रविश्य सहसा वाससावेष्टयद्गले । रे जाल्म साहसं कि मे क्रोधः कश्च मया कृतः ।। २६२ इत्युवाच च साक्षेपं पुमान्क्रोधामिना अलन् । ततो हसन्तस्तत्रान्ये तमूचुः किं ब्रवीत्यदः ।। २६३ प्रत्यक्षदर्शितक्रोधसाहसोऽपि भवानिति । एवं स्वदोपः प्रकटोऽप्यज्ञैर्देव न युध्यते । २६४ इदानीं श्रूयतां मुग्धः कन्यावर्धयिता नृपः । राजाभूत्कोऽपि कन्यैका सुरूपाजनि तस्य च ॥ २६५ स वर्धयितुकामस्तामतिलेहेन सत्वरम् । वैद्यानानीय नृपतिः प्रीतिपूर्वमभापत ।। २६६ सदौपधप्रयोगं तं कंचित्कुरुत येन मे । सुतैपा वर्धते शीघ्रं सद्भर्ने च प्रदीयते ।। २६७ तच्छ्रुत्वा तेऽनुवन्वैद्या उपजीवयितुं जडम् । अस्त्यौपधमितो दूरात्तत्तु देशादवाप्यते ।। २६८ आनयामश्च यावत्तत्तावद्देव सुता तव । अदृश्या स्थापनीयैपा विधानं तन हीदृशम् ॥ २६९ इत्युक्त्वा स्थापयामासुश्छन्नां ते तां नृपात्मजाम् । संवत्सरानत्र वहूनौपधप्राप्तिशंसिनः ।। यौवनस्थां च तां प्राप्तामौपधेन प्रवर्धिताम् । ब्रुवाणा दर्शयामासुः सुतां तस्मै महीभृते ॥ सोऽपि तान्पूरयामास वैद्यांस्तुष्टो धनोचयैः । इति व्याजाजडधियो धूतैर्भुज्यन्त ईश्वराः ॥ २७२ अयं चाकर्ण्यतामर्धपणोपार्जितपण्डितः । अभून्नगरवास्येकः पुमान्प्रज्ञाभिमानवान् । २७३ प्रामवासी च तस्यैकः पुमान्संवत्सरावधि । भृतको वृत्त्यसंतोपादापृच्छय स्वगृहं ययौ । २७४ गते तस्मिंश्च पप्रच्छ भार्या तन्वि गतः स मा । त्वत्तः किचिद्गृहीत्वेति साप्यर्धपणमभ्यधात् ।। ततो दशपणान्कृत्वा पाथेयं स नदीतटे । गत्वा स्वभृतकात्तस्मात्तमर्धपणमानयत् ॥ २७६ तच्चार्थकौशलं शंसन्स ययौ लोकहास्यताम् । एघं बहु क्षपयति स्वल्पस्यार्थे धनान्धधीः ॥ अथेदानीमभिज्ञानकर्ता च श्रूयतां प्रभो । कस्यचिद्यानपात्रेण मूर्सस्य व्रजतोऽम्बुधौ । राजतं भाजनं हस्तादपतत्तजलान्तरे । स तत्र मूर्योऽमिज्ञानमावर्तादिकमग्रहीत् ।। आगच्छन्नुद्धरिष्यामि तदितोऽधिजलादिति । पारं प्राप्याम्बुधेस्तीर्णो दृष्ट्वावर्तादि वारिणि ।। ममज भाजनं प्रामुममिज्ञानधिया मुहुः । पृष्टश्वोक्ताशयः सोऽन्यैरुपाहस्यत्त धिकृतः ॥ २८१ एवं च शृणुतेदानी प्रतिमांसप्रदं नृपम् । मुग्धः कोऽपि नृपोऽपश्यत्प्रासादावावथो नरौ ।। २८२ २८३ तयोरेकेन च हृतं मांसं दृष्ट्वा महानसे । पञ्च मांसपलान्यगात्तस्य हर्तुळकर्तयत् ।। उत्कृत्तमांसं क्रन्दन्तं दृष्ट्वा तं पतितं भुवि । जातानुकम्पो राजासौ प्रतीहारं समादिशत् ॥ छिन्ने पञ्चपली मांसे नास्य शाम्यति सा व्यथा । तदतोऽप्यधिक मांसममुष्मै दीयतामिति ।। ૨૮૬ २७० २७१ २७५ २७७ २७८ २७९ २८० ......... ॥ aphy २८४ २८५ ·२८७ तरम: ५।] शक्तियशोलम्बकः १०। ३२३ किं जीवति शिरश्छिन्नो दत्तैरुत शिरःशतैः । दास्यामि देवेत्युक्त्वा स क्षत्ता गत्वाहसदहिः ।। तं समाश्वास्य वैद्येभ्यः कृत्तमांसं समर्पयत् । एवं मूढप्रभुर्वेत्ति निग्रहं नाप्यनुप्रहम् ।। २८८ इयं चाकर्ण्यतां मन्दा स्त्री पुत्रान्तरकाङ्गिणी । एकपुत्रां स्त्रियं कांचिदन्यपुत्राभिकाङ्क्षया ।। २८९ पृच्छन्तीमनवीरकाचित्पाखण्डा क्षुद्रतापसी । योऽयं पुत्रोऽस्ति ते पालतं हत्वा देवतावलिः ।। २९० क्रियते चेत्ततोऽन्यस्ते निश्चितं जायते सुतः । एवं तयोक्ता यावत्सा तत्तथाकर्तुमिच्छति ॥ २९१ तावद्द्धा हितान्या स्त्री वृद्धा तामवदद्रहः । हंसि पापे सुतं जातमजात प्रामुमिच्छसि ।। २९२ यदि सोऽपि न जातस्ते ततस्त्वं किं करिष्यसि । इत्यवार्यत सा पापादार्यया वृद्धया तया २९३ एवं पतन्यकार्येषु शाकिनीसंगताः स्त्रियः । वृद्धोपदेशेन तु ता रक्ष्यन्ते कृतयन्त्रणाः ।। २९४ अयमामलकानेता देवेदानीं निशम्यताम् । कस्याप्यभूद्गृहस्थस्य भृत्यः कश्चन मुग्धधीः ।। २९५ समादिशगृहस्थस्तं भृत्यमामलकप्रियः । गच्छारामारसुमधुराण्यानयामलकानि मे ।। २९६ एकैकं दशनच्छेदेनास्वाद्यानीतवानडः । आस्वाद्य मधुराण्येतान्यानीतानीक्षतां प्रभुः ।। २९७ सोऽब्रवीत्सोऽपि तान्योच्छिष्टान्यालोक्य कुत्सया । जहाँ गृहपतिस्तेन भृत्येनाबुद्धिना समम् ।। २९८ निष्प्रज्ञो नाशयत्येवं प्रभोरर्थमथासनः । अन्तरा चात्र शृणुत भ्रातृद्वयकथामिमाम् ।। २९९ ब्राह्मणौ भ्रातरावास्तां पुरे पाटलिपुत्रके । यज्ञसोम इति ज्येष्ठः कीर्तिसोमोऽस्य चानुजः ।। पिज्यं चाभूद्धनं भूरि तयोर्ब्राह्मणपुत्रयोः । कीर्तिसोमो निजं भागं व्यवहारादवर्धयत् ।। ३०१ यज्ञसोमस्तु भुजानो ददचाप्यनयत्क्षयम् । ततः स निर्धनीभूतो निजां भार्यामभाषत ।। ३०२ प्रिये धनाढयो भूत्वाहमिदानी निर्धनः कथम् । वसामि मध्ये बन्धूनां तद्विदेशं श्रयावहे ।। पाथेयेन विना कुन याव इत्युदिते तया । निर्बन्धं स यदा चक्रे तदा भार्या तमाह सा ॥ ३०४ अवश्यं यदि गन्तव्यं तद्गत्वा कीर्तिसोमतः । मृगयख धनं किंचित्पाथेयमनुजादिति ॥ ३०५ ततो गत्वानुज यावत्पाथेयं तं स मार्गति । तावत्तदनुजः सोऽत्र जगदे भार्यया स्वया ॥ ३०६ क्षपितस्वधनायास्मै वयं दद्मः कुतः कियत् । य एव हि दरिद्रः स्यात्स एवास्मान्भजिष्यति ।। ३०७ श्रुत्वैतत्कीर्तिसोमोऽसौ भ्रातृस्नेहान्वितोऽपि सन् । नैच्छदातुं किमप्यस्मै कप्टा कुखीपु वश्यता ॥ ३०८ यज्ञसोमस्ततस्तूष्णीं गत्वा पत्न्यै निवेद्य तत् । तया सह प्रस्थितवान्दैवैकशरणस्ततः । ३०९ गच्छन्माप्तोऽटवी देवान्निगीर्णोऽजगरेण सः । तद्भार्या च तदालोक्य चक्रन्द पतिता भुवि ।। किमाक्रन्दसि भद्रे त्वमिति मानुपभापया । सा तेनाजगरेणोक्ता ब्राह्मणी निजगाद तम् ।। न क्रन्दामि कथं यस्मान्महासत्त्व मम त्वया । दुःखिताया विदेशेऽद्य हा भिक्षाभाजनं हृतम् ॥ ३१२ तच्छ्रुत्वाजगरो वक्रादुद्गीर्यास्यै ददौ महत् । स्वर्णपात्रं गृहाणेदं भिक्षाभाण्डमिति ब्रुवन् । ३१३ को महाभाग भिक्षा में दास्यत्यस्मिन्निया इति । उक्तस्तया सद्ब्राह्मण्या जगादाजगरश्च सः ॥ ३१४ न दास्यत्यर्थितो योऽत्र भिक्षां ते तस्य तत्क्षणम् । शतधा यास्यति शिरः सत्यमेतद्वचो मम ॥ ३१५ तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणी सा तमुवाचाजगरं सती । यदेवं तत्त्वमेवान भट्टैमिक्षां प्रयच्छ मे ॥ ३१६ इत्युक्तमाने ब्राह्मण्या सत्या सोऽजगरो मुसात् । उज्जगाराक्षतं यज्ञसोमं जीवन्तमेव तम् ॥ ३१७ तमुद्गीय सपदि दिव्यः सोऽजगरः पुमान् । परितुष्टश्च ती हृष्टौ दंपती निजगाव सः॥ ३१८ अहं काञ्चनवेगाख्यो विद्याधरमहीपतिः । सोऽहं गौतमशापेन प्राप्तोऽस्म्याजगरी गतिम् ॥ ३१९ साध्वीसंवादपर्यन्तः स च शापो ममाभवत् । इत्युक्त्वा हेमपात्रं च रत्नैरापूर्य तत्क्षणात् ।। ३२० विद्याधरेश्वरो हृष्टः समुत्पत्य जगाम सः । तौ चाययतुरादाय रनौघं दंपती गृहम् ॥ ३२१ तनास्त यज्ञसोमोऽसावक्षयाप्तधनः सुखम् । सत्त्वानुरूपं सर्वस्य धाता सर्व प्रयच्छति ।। ३२२ श्रूयतां नापितस्यार्थी मुग्धोऽत्र प पुमानयम् । कर्णाटः कोऽपि भूपं सं रणे शौर्यादतोपयन् ।। ३२३ स प्रसन्नो नृपस्तस्मायभीष्टं दत्तवान्वरम् । तस्यैव नापितं वो नपुंसकनिमो भदः ।। ३२४ सर्वश्चित्तप्रमाणेन सदसद्वामिवाञ्छति । न किंचिन्मार्गणे घेममुन्मुग्धं शृणुताधुना ।। ३२५ ·३२४ कथासरित्सागरः। [ आदिप्तस्तरमः ६२॥ कश्चित्पथि प्रजन्मूर्सः शकटस्थेन केनचित् । ऊचे समं फुरुष्वैतच्छकटं मे मनागिति ।। ३२६ समं करोमि चेत्तन्मे किं ददासीति वादिनम् । न किंचित्ते ददामीति शकटी निजगाद तम् ।। ततः स मूर्खः शकटं समं कृत्वैव तस्य तत् । तन्मे न किंचिद्देहीति तं ययाचे स चाहसत् ।। ३२८ इति देव सदैव हास्यभावं परिभावं च जनस्य निन्द्यतां च । विपदास्पदतां च यान्ति मूढा इह सन्तस्तु भवन्ति पूजनीयाः ।। ३२९ एवं स गोमुखमुसोक्तकथाविनोदमेतन्निशम्य रजनौ सचिवैः समेतः । विश्रान्तिहेतुमखिलस्य जगत्रयस्य निद्रामियाय नरवाहनदत्तदेवः ।। ३३० इति महाकविधीसोमदेवभशविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके पचमस्वरमः। पाठस्तरजः। १ २ ३ ४ ६ ७ ततः प्रातः समुत्थाय पितुर्वत्सेश्वरस्य सः । नरवाहनदत्तोऽत्र दर्शनायान्तिकं ययौ ॥ तन्त्र पद्मावतीदेवीभ्रातरि स्वगृहात्ततः । आगते मगधेशस्य तनये सिंहवर्मणि ॥ तत्स्वागतकथाप्रश्नप्रवादैदिवसे गते । नरवाहनदत्तः स्खं भुक्त्वा मन्दिरमाययौ ।। तत्र शक्तियशःसोत्कं तं विनोदयितुं निशि । ततः स गोमुखो धीमानिमामकथयत्कथाम् ॥ बभूव कापि सच्छायो महान्यग्रोधपादपः । शकुन्तशब्दैः पथिकान्विश्रमायाह्वयन्निव ॥ तत्रासोन्मेघवर्णाख्यः काकराजः कृतालयः । तस्याषमर्दनामाभूदुलूकाधिपती रिपुः ॥ स तस्य काकराजस्य तत्र रात्राबुलूकराट् । एत्य काकान्बहून्हत्वा कृत्वा परिभवं ययौ ।। प्रातः स काकराजोऽन सभाज्योवाच मत्रिणः । उद्दीव्याडीविसंडीविप्रडीविचिरजीविनः । स शत्रुः परिभूयास्मल्लब्धलक्ष्यो वली पुनः । आपतेदेव तत्तत्र प्रतीकारो निरूप्यताम् ।। तच्छ्रुत्वाभापतोहीवी शत्रौ चलचति प्रभो । अन्यदेशाश्रयः कार्यस्तस्यैवानुनयोऽथवा ॥ श्रुत्वैतदाडीव्याह स्म सद्यो न भयमप्यदः । पराशयं स्वशक्ति च वीक्ष्य कुर्मों यथाक्षमम् ॥ ततो जगाद संडीवी मरणं देव शोभनम् । न तु प्रणमनं शनोविदेशे वापि जीवनम् ॥ योद्धव्यं तेन साकं नः कृतावद्येन शत्रुणा । राजा सहायवान्शूरः सोत्साहो जयति द्विषः ।। अथ प्रढीवी वक्ति स्म न जय्यः स बली रपणे । संधि कृत्वा तु दन्तव्यः संप्राप्लेऽसरे पुनः । चिरजीवी ततोऽवादीत्कः संधित एव कः । आसृष्टि वैरं काकानामुलूकैस्तत्र को ब्रजेत् ॥ मत्रसाध्यमिदं मन्नो मूलं राज्यस्य चोच्यते । श्रुत्वैतत्काकराजस्तं सोऽब्रवीचिरजीविनम् ॥ वृद्धस्त्वं वेत्सि चेत्तन्मे ब्रूहि त्वं केन हेतुना । काकोलूकस्य वैरित्वं मत्रं वक्ष्यस्यतः परम् ।। तच्छ्रुत्वा काकराजं तं चिरजीवी जगाद सः । वाग्दोपोऽयं श्रुता किं न गर्दभाख्यायिका त्वया ।। केनापि रजकेनैत्य गर्दभः पुष्टये कृशः । परसस्येपु मुक्तोऽभूदाच्छाद्य द्वीपिचर्मणा ॥ स तानि खादन्द्वीपीति जनैखासान्न वारितः । एकेन ददृशे जातु कार्पिकेण धनुर्भूता ॥ सतं द्वीपीति मन्वानः कुब्जीभूय भयानतः । कम्बलावेष्टिततनुर्गन्तुं प्रववृते ततः ॥ तं च दृष्ट्वा तथायान्तं खरोऽयमिति चिन्तयन् । खरस्तं स्वरुतेनोचैाहरत्सस्यपोपितः ।। तच्छ्रुत्वा गर्दभं मत्वा तमुपेत्य स कार्पिकः । अवधीच्छरघातेन कृतवैरं स्वया गिरा ॥ एवं वाग्दोपत्तोऽस्माकमुलूकैः सह वैरिता । पूर्व राजका आसन्कदाचिदपि पक्षिणः ॥ ते संभूयारभन्ते स्म पक्षिराजाभिपेचनम् । सर्वे कर्तुमुल्कस्य ढौकितच्छत्रचामरम् ॥ तावध गगनायातस्तदृष्ट्वा वायसोऽब्रवीत् । रे मूढाः सन्ति नो हंसकोकिलाद्या न कि सगाः ॥ येन क्रूरदृशं पापमिममप्रियदर्शनम् । अभिपिञ्चथ राज्येऽस्मिन्धिगुलूकममङ्गलम् ।। राजा प्रभाववान्कार्यों यस्य नामैव सिद्धिकृत् । तथा च शृणुतानैकां कथां वो वर्णयाम्यहम् ।। भस्ति पन्द्रसरो नाम महद्भरिजलं सरः । शिलीमुखाख्यसत्तीरेऽप्युवास शशकेश्वरः ।। ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १९ २१ २२ २३ २४ । २५ २६ २७ २८ २९ ·४० तरङ्गः ६.] शक्तियशोलम्बकः १०॥ तत्रावग्रहशुष्केऽन्यनिपाने गजयूथपः । चतुर्दन्ताभिधानोऽम्भः पातुमागात्कदाचन ।। तस्य यूथेन शशका गाहमानेन तत्र ते । शिलीमुसस्य बहवः शशराजस्य चूर्णिताः ।। ३१ ततो गजपतो तस्मिनाते सोऽत्र शिलीमुखः । दुःसितो विजयं नाम शशं प्राहान्यसंनिधौ ॥ ૨૨ लब्धास्वादो गजेन्द्रोऽयं पुनः पुनरिहैष्यति । निःशेपयिष्यत्यस्मांश्च तदुपायोऽत्र चिन्त्यताम् ॥ गच्छ तस्यान्तिकं पश्य युक्ति: काप्यस्ति तेन वा । त्वं हि कार्यमुपायं च वेसि वक्तुं च युक्तिमान् ॥३४ यत्र यत्र गतस्त्वं हि तत्र तत्राभवच्छुभम् । इति स प्रेपितस्तेन प्रीतस्तत्र ययौ शनैः ॥ मार्गानुसारात्माप्तं च वारणेन्द्रं ददर्श तम् । यथा तथा च युक्तः स्यात्संगमो पलिनेति सः । शशोऽद्रिशिसरारूढो धीमास्तमवदद्गजम् । अहं देवस्य चन्द्रस्य दूतस्त्वां चैवमाह सः॥ शीतं चन्द्रसरो नाम निवासोऽस्ति सरो मम । तत्रासते शशास्तपा राजाहं ते च मे प्रियाः।। अत एवास्मि शीतांशुः शशी चेति गतः प्रथाम् । तत्सरो नाशितं ते च शशका मे हतास्त्वया ॥ ३९ भूयः कर्तासि चेदेवं मत्तः प्राप्स्यसि तत्फलम् । एतहताच्छशाच्छुला गजेन्द्रः सोऽब्रवीद्भयात् ।। नैवं करिष्ये भूयोऽहं मान्यो मे भगवान्शशी । तदेहि दर्शयामस्ते यावत्तं प्रार्थयेः ससे ।। ४१ इत्यूचिवान्स नागेन्द्रमानीय सरसोऽन्तरे । तत्र तस्मै शशश्चन्द्रप्रतिविम्बमदर्शयत् ॥ ४२ तदृष्ट्वा दूरतो नत्वा भयाकम्पसमाकुलः । वनं द्विपेन्द्रः स ययौ भूयस्तत्र च नाययौ ।। प्रत्यक्षं तच दृष्ट्वा स शशराजः शिलीमुसः । समान्य तं शशं दूतमवसत्तत्र निर्भयः ॥ इत्युक्त्या वायसो भूयः पक्षिणस्तानभापत । एवं प्रभुः स्वनाम्नैव यस्य कश्चिन्न वाधते ।। तदुलूको दिवान्धोऽयं क्षुद्रो राज्यं कुतोऽर्हति । क्षुद्रश्च स्यादविश्वास्यस्तत्र चैता कथां शृणु ।। कदाचित्कापि वृक्षेऽहमवसं तत्र चाप्यधः । पक्षी कपिचलो नाम वसति स्म कृतालयः ।। स कदाचिद्गतः कापि यावन्न दिवसान्वहून् । आयाति तावत्तन्नीड तमेत्य शशकोऽवसत् ।। दिनैः कपिजलोऽत्रागाचतोऽस्य शशकस्य च । नीडो मे तव नेयेवं विवाद उदभूहयो. ॥ निर्णेतारं ततः सभ्यमन्वेष्टुं प्रस्थितावुभौ । तावहं कौतुकाद्रष्टुमन्वगच्छमलक्षितः ।। गत्वा स्तोकं सरस्तीरे हिसाधृतमृषाव्रतम् । ध्यानार्धमीलितदशं मार्जारं तावपश्यताम् ।। एतमेव न पृच्छावः किं न्याय्यमिह धार्मिकम् । इत्युक्त्या तौ बिडाल तमुपेत्यैयमयोचताम् ।। शृणु नौ भगवघ्यायं तपस्वी वं हि धार्मिकः । श्रुत्यैतदल्पया वाचा विडालस्तौ जगाद सः ।। न शृणोमि तपःक्षामो दूरादायात मेऽन्तिकम् । धर्मो हसम्यङ्ग निर्णीतो निहन्त्युभयलोफयोः ।। इत्युक्त्वाधास्य तावप्रमानीय स विडालकः । उभावप्यवधीक्षुद्रः साकं शशकपिजलौ ।। तदेवं नास्ति विश्वासः क्षुद्रकर्मणि दुर्जने । तस्मादुलूको राजाय न कर्तव्योऽतिदुर्जनः ।। इत्युक्ताः पक्षिणतेन वायसेन तथेति ते । अमिपेकमुलूकम्य निवार्येतस्ततो ययुः ।। अद्यप्रभृति यूयं च वयं चान्योन्यशत्रवः । स्मर यामीत्युलूकस्तं काकमुक्त्वा क्रुधा ययौ ।। काकोऽपि युक्तमुक्तं तु मत्वा विमस्ततोऽभवत् । वाड्मात्रोत्पादितासहवैरात्को नानुतप्यते ।। एवं काग्दोपसंभूतं चैरं न: कौशिकैः सह । इत्युक्त्या काकराजं तं चिरजीव्यवदत्पुनः ॥ ६० चयो यलिनस्ते च जेतुं शक्या न कौशिकाः । वयो हि जयन्तीह शृणु चात्र निदर्शनम् ।। छागं क्रीतं गृहीत्वांसे प्रामारकोऽपि प्रजन्द्विजः । बहुभिर्ददृशे मागें धूतैइछागं जिहीर्षुभिः ।। एकश्च तेभ्य आगत्य तमुवाच ससंभ्रमम् । ब्रह्मन्कथमयं स्कन्धे गृहीतः श्वा त्वया यज ।। तच्छ्रुत्वा तमनाहय स द्विजः प्राक्रमद्यदा । ततोऽन्यौ द्वावुपेत्याने तद्वदेव तमूचतुः ।। ततः ससंशयो यायद्याति च्छार्ग निरूपयन् । तावदन्ये त्रयोऽभ्येस तमेवमवदञ्ठाः ॥ फर्थ यज्ञोपवीतं तं श्वानं च वहसे समम् । नूनं व्याधो न विप्रस्त्वं हस्यनेन शुना मृगान् ।। तत्वा स द्विजो दध्यो नूनं भूतेन फेनचित् । प्रामितोऽहं दृशं हत्वा सर्व पश्यन्ति किं मृपा ।। इति विमः स तं त्यक्त्वा लागं लावा गृहं ययौ । धूश्चि नीत्या तमजं यथेच्छं समभक्षयन् ।। ४९ ५३ ५४ ·७० ७७ ८२ ८४ ८५ ३२६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ६२॥ इत्युक्त्वा चिरजीवी तं वायसेश्वरमब्रवीत् । तदेवं देव बहवो वलवन्तश्च दुर्जयाः ।। तस्माद्वलिविरोधेऽस्मिन्यदहं वच्मि तत्कुरु । किंचिल्लुञ्चितपक्षं मां त्यक्त्वास्यैव तरोरधः ॥ यूयं गिरिमिमं यात कृतार्थों यावदेम्यहम् । तच्छ्रुत्वा तं तथेत्यत्र क्रुधेवोल्टुश्चितच्छदम् ॥ ७१ फुत्याधस्तं गिरिं प्रायात्काकराजः स सानुगः । चिरजीवी तु तत्रासीत्पतित्वा स्वतरोस्तले ।। ७२ ततस्तत्राययौ रात्रौ सानुगः स उलूकराट् । अवमों न चापश्यत्तत्रैकमपि धायसम् ॥ ७३ तावत्स चिरजीव्यत्र मन्द मन्द विरौत्यधः । श्रुत्वा चोलूकराजस्तमवतीर्य ददर्श सः ।। कस्त्वं किमेवंभूतोऽसीत्यपृच्छत्तं सविस्मयः । ततः स चिरजीवी तं रुजेवाल्पस्वरोऽवदत् ।। चिरजीवीत्यहं तस्य सचिवो वायसप्रभोः । स च दातुमवस्कन्दमैच्छत्ते मत्रिसंमतम् ।। ७६ ततस्तन्मत्रिणोऽन्यांस्तान्निर्भाहं तमनवम् । यदि पृच्छसि मां मत्रं यदि चाहं मतस्तव ॥ तन्न कायों बलवता कौशिकेन्द्रेण विग्रहः । कार्यस्त्वनुनयस्तस्य नीति चेदनुमन्यसे । श्रुत्वैतच्छत्रुपक्षोऽयमिति क्रोधात्प्रहृत्य मे । स काकः स्वैः समं मित्रोऽवस्थामिमां व्यधात् ।। क्षित्वा च मां तरुतले कापि सानुचरो गतः । इत्युक्त्वा चिरजीवी स श्वशन्नासीदधोमुसः ।। उलूकराजश्च ततः स पप्रच्छ स्वमन्त्रिणः । किमेतस्य विधातव्यमस्माभिश्चिरजीविनः । ८१ तच्छ्रुत्वा दीप्तनयनो नाम मत्री जगाद तम् । अरक्ष्यो रक्ष्यते चौरोऽप्युपकारीति सज्जनैः ।। तथा हि पूर्व काप्यासीद्वणिक्कोऽपि स कामपि । वृद्धोऽप्यर्थप्रभावेण परिणिन्ये वणिक्सुताम् ।। ८३ सा तस्य शयने नित्यं जरतोऽभूत्पराङ्मुखी । व्यतीतपुष्पकालेऽत्र भ्रमरीव तरोर्वने ।। एकदा चाविशञ्चौरो निशि शय्यास्थयोस्तयोः । तं दृष्ट्वा सा परावृत्य तमाश्लिष्यत्पतिं भयात् ॥ तमभ्युदयमाश्चर्य मत्वा यावन्निरीक्षते । दिशस्तत्र वणिक्तावत्कोणे चौरं ददर्श तम् ।। उपकार्यसि मे तत्त्वां न भृत्यैर्यातयाम्यहम् । इत्युक्त्या सोऽथ चौरं तं रक्षित्वा प्राहिणोद्वणिक् ।। एवं रक्ष्योऽयमस्माकं चिरजीव्युपकारकः । इत्युक्त्वा दीप्तनयनो मत्री तूष्णीं बभूव सः ।। ततोऽन्यं वक्रनासाख्यं मत्रिणं कौशिकेश्वरः । स पृच्छति स्म कि कार्य सम्यग्वक्तु भवानिति ।। वक्रनासस्ततोऽवादीद्रक्ष्योऽयं परमर्मवित् । अस्माकमेतयोवैरं श्रेयसे स्वामिमन्त्रिणोः ॥ ९० निदर्शनकथा देव श्रूयतामत्र वच्मि ते । कश्चित्प्रतिग्रहेण द्वे गावौ प्राप द्विजोत्तमः ।। ९१ तस्य दृष्ट्वाथ चौरस्ते गावौ नेतुमचिन्तयत् । तत्कालं राक्षसः कोऽपि तमैच्छत्खादितुं द्विजम् ।। ९२ तदर्थ निशि गच्छन्तौ दैवात्तौ चौरराक्षसौ । मिलित्वान्योन्यमुक्तार्थों तत्र प्रययतुः समम् ॥ अहं धेनू हराम्यादौ त्वद्गृहीतो ह्ययं द्विजः । सुप्तो यदि प्रबुद्धस्तद्धरेयं गोयुगं कथम् ॥ ९४ मैवं हराम्यहं पूर्व विप्रं नो चेद्वृथा मम । भवेद्गोखुरशब्देन प्रबुद्धेऽस्मिन्परिश्रमः ।। इति प्रविश्य तद्विप्रसदनं चौरराक्षसौ । यावत्तौ फलहायेते तावत्प्राबोधि स द्विजः ।। उत्थायात्तकृपाणे च तस्मिन्रक्षोनजापिनि । ब्राह्मणे जग्मतुश्चौरराक्षसौ द्वौ पलाय्य तौ ॥ एवं तयोर्यथा भेदो हितायाभूहिजन्मनः । तथा भेदो हितोऽस्माकं काकेन्द्रचिरजीविनोः॥ इत्युक्तो वक्रनासेन कौशिकेन्द्रः स्वमत्रिणम् । तं च प्राकारकर्णाख्यमपृच्छत्सोऽप्युवाच तम् ॥ ९९ चिरजीव्यनुकम्प्योऽयमापन्नः शरणागतः । शरणागतहेतोः प्राक्स्वमामिपमदाच्छिविः ।। १०० प्राकारकर्णाछुत्वैतत्सचिवं क्रूरलोचनम् । उलूकराजः पप्रच्छ सोऽपि तद्वदभापत ॥ १०१ ततो रक्ताक्षनामानं सचिवं कौशिकेश्वरः । तथैव मरिपप्रच्छ सोऽपि प्राज्ञोऽब्रवीदिदम् ।। १०२ राजन्नपनयेनैतैर्मब्रिमि शितो भवान् । प्रतीयन्ते न नीतिज्ञाः कृतावद्यस्य वैरिणः ॥ मूखों दृष्टव्यलीकोऽपि व्याजसान्त्वेन तुप्यति । तथा हि तक्षा कोऽप्यासीद्धार्याभूत्तस्य तु प्रिया ॥१०४ तां चान्यपुरुपासतां तक्षा वुवान्यलोकतः । तत्त्वं जिज्ञासमानस्तां भार्यामवदेकदा ।। १०५ प्रिये राजाज्ञया दूरं स्वव्यापाराय याम्यहम् । तत्वया मम सक्त्वादि पाथेयं दीयतामिति ।। १०६ .". दत्तपाथेयसया निर्गय गेहतः । सगिप्यो गुप्तमागस तत्रैय प्रविवेश सः । ८७ ८८ ९८ ·- तरङ्गः ६] शक्तियशोलम्बकः १०॥ ३२७ तबदृष्टस्तु खदायास्तस्थौ शिष्ययुतस्थले । साप्यथानाययत्तं खं तद्भार्या परपूरुपम् ।। १०८ 'तेन साकं च खदायां रममाणा पति पदा । स्पृष्ठा कथंचित्तं पापा मेने तत्रस्थमेव तम् ।। .१०९ क्षणाचोपपतिस्तत्र व्याकुलः पृच्छति स्म ताम् । ब्रूहि प्रिये किमधिकं प्रियोऽहं तव किं पतिः॥ ११० तच्छ्रुत्वा कूटकुशला तं जारं निजगाद सा । प्रियो मम पतिस्तस्य कृते प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥ १११ इदं तु चापलं स्त्रीणां सहजं क्रियतेऽत्र किम् । अमेध्यमपि भक्ष्यं स्यान्नासां स्युर्यदि नासिकाः ॥ ११२ एतत्तस्या वचः श्रुत्वा कुलटायाः स कृत्रिमम् । तुष्टः शय्यातलात्तक्षा निर्गतः शिष्यमभ्यधात् ॥ ११३ दृष्टं त्वयाद्य साक्षी त्वं मम मक्तेयमीदृशी । अमुमेवानिता कान्तं तदेतां मध्यहं वहे ।। ११४ इत्युक्त्वा सहसोक्षिप्य खट्वास्थावेव तावुभौ । सशिष्यः स जडो जायातजारौ शिरसावहत् ॥ ११५ इत्थं प्रत्यक्षदृष्टेऽपि दोषे कपटसान्त्वतः । मूर्सस्तुष्यति हास्यत्वं निर्विवेकश्च गच्छति ॥ ११६ तदेप चिरजीवी ते रक्ष्यो नारिपरिग्रहः । उपेक्षितो ह्ययं देव हन्याद्रोग इव द्रुमम् ॥ ११७ इति रक्ताक्षतः श्रुत्वा कौशिकेन्द्रोऽब्रवीत्स तम् । कुर्वन्नस्मद्धितं साधुः प्राप्तोऽवस्थामिमामयम् ॥ ११८ तत्कथं स्यान्न संरक्ष्यः किं कुर्यादेककश्च नः । इति तत्स निराचक्रे मत्रिवाक्यमुलूकराट् ।। ११९ आश्वासयामास च तं वायसं चिरजीविनम् । ततः स चिरजीवी तमुलूकेशं व्यजिज्ञपत् ।। १२० किं ममैतवस्थस्य जीवितेन प्रयोजनम् । तन्मे दापय काष्ठानि यावदामि विशाम्यहम् ।। १२१ उलूकयोनि च वरं प्रार्थयेऽहं हुताशनम् । कर्तु वायसराजस्य तस्य वैरप्रतिक्रियाम् ।। १२२ इत्युक्तवन्तं विहसन्रक्ताक्षो निजगाद तम् । अस्मत्प्रभोः प्रसादात्त्वं स्वस्थ एव किममिना ।। १२३ न च त्वं कौशिको भावी यावत्काकत्वमस्ति ते । यादृशो यः कृतो धाना भवेत्तादृश एव सः॥ १२४ तथा च प्रामुनिः कश्चिच्छयेनहस्तच्युतां शिशुम् । मूपिकां प्राप्य रुपया कन्यां चक्रे तपोषलात् ॥१२५ पर्धितामाश्रमे तां च स दृष्ट्वा प्राप्तयौवनाम् । मुनिर्बलवते दातुमिच्छन्नादित्यमाह्वयत् ।। १२६ बलिने दित्सितामेतां कन्यां परिणयस्व मे । इत्युवाच स चर्पिस्तं ततस्तं सोऽब्रवीद्रविः ।। १२७ सत्तोऽपि बलवान्मेघः स मां स्थगयति क्षणात् । तच्छ्रुत्वा तं विसृज्याके मेघमाहूतवान्मुनिः ॥ १२८ सं तथैव च सोऽवादीत्तेनाप्येवमवादि सः । मत्तोऽपि चलवान्वायुर्यो विक्षिपति दिक्षु माम् ।। १२९ इत्युक्ते तेन स मुनिर्वायुमाह्वयति स्म तम् । स तथैव च तेनोक्तस्तमेवमवदन्मरुत् ॥ १३० मयापि ये न चाल्यन्ते मत्तस्ते बलिनोऽद्रयः । श्रुत्वैतदेकं शैलेन्द्रमाह्वयन्मुनिसत्तमः ।। १३१ तथैव यावत्तं वक्ति तावत्सोऽद्रिर्जगाद तम् । मूपका वलिनो मत्तो ये मे छिद्राणि कुर्वते ।। १३२ इति क्रमेण प्रत्युक्तो दैवतैानिभिः स तैः । महर्पिराजुहावैकं मूपकं वनसंभवम् ।। १३३ कन्यां वदैतामित्युक्तस्तेनोवाच स मूपकः । कथं प्रवेक्ष्यति विलं ममैपा दृश्यतामिति ।। १३४ पूर्ववन्मूपिकैवास्तु वरमित्यथ स ब्रुवन् । मुनिस्तां मूपिकां कृत्वा तस्मै प्रायच्छदाखवे ।। १३५ एवं सुदूरं गत्वापि यो यादृक्ताहगेव सः । तदुलूको न जातु त्वं चिरजीविन्भविष्यसि ॥ इत्युक्तश्चिरजीवी स रक्ताक्षेण व्यचिन्तयत् । नीतिज्ञस्य न चैतस्य राज्ञानेन कृतं वचः॥ शेपा मूर्खा इमे सर्वे तत्कार्य सिद्धमेव मे । इति संचिन्तयन्तं तमादाय चिरजीविनम् ॥ १३८ भविचार्यैव रक्ताक्षवाक्यं तद्लगर्वितः । उलूकराज: स ययाववमर्दो निजं पदम् ।। १३९ चिरजीवी च तद्दत्तमांसाधशनपोपितः । तत्पार्श्वस्थोऽचिरेणैव वहीवाभूत्सुपक्षतिः ।। १४० एकदा तमुलूफेन्द्रमवद्देव याम्यहम् । आश्वास्य काकराज तमानयामि स्वमास्पदम् ॥ येन रात्रौ निपत्याद्य युष्माभिः स निहन्यते । अहं भजामि चैतस्य त्वत्प्रसादस्य निष्कृतिम् ।। १४२ यूर्य तृणाद्यैराच्छाद्य द्वार नोडगृहान्तरे । दिवा तदापातभयात्सर्वे तिष्ठन्तु रक्षिताः॥ १४३ इत्युक्त्वा तृणपर्णादिच्छन्नद्वारगुहागतान् । कृत्वोस्कान्ययौ पार्श्व जिरजीनी निजप्रभोः ।। १४४ तयुक्तचाययावात्तवह्निदीप्तचितोल्मुकः । चश्या प्रलम्वितैकैककाष्टिकैः सह वायसैः ।। १४५ आगत्यैव दिवान्धानां तेषां छन्नं तृणादिभिः । उलूकानां गुहाद्वारं ज्यालयामास बहिना ।। १४६ ·३२८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः-६२। प्राक्षिपत्तद्वदेकैकस्तदानीं ताश्च काष्ठिकः । समिध्याग्निं ददाहात्र तानूलूकान्सराजकान् ॥ १४७ विनाश्य शत्रु काकेन्द्रस्तयुक्तोऽथ तुतोप सः । समं काककुलेनागान्निज न्यग्रोधपादपम् ।। १४८ तत्राख्याय द्विपन्मध्यवासवृत्तान्तमासनः । काकेन्द्र मेघवर्ण तं चिरजीव्यववीदिदम् ।। १४९ रक्ताक्ष एव सन्मत्री तस्यासीत्त्वद्रिपोः प्रभो । तस्यैवाकुर्वता वाक्यं मदान्धेनास्म्युपेक्षितः ॥ १५० यदस्याकारणं मत्वा वचनं नाकरोच्छठः । अतः सोऽपनयी मूखों मया विश्वास्य वश्चितः । १५१ व्याजानुवृत्त्या विश्वास्य मण्डूका अहिना यथा । वृद्धः कश्चित्सुखं प्राप्तुमसक्तः पुरुपाश्रये ॥ १५२ भेकानहिः सरस्तीरे तस्मिंस्तस्थौ सुनिश्चलः । तथास्थितं च तं भेकाः पप्रच्छर्दूरवर्तिनः ॥ १५३ ब्रूहि किं पूर्ववन्नास्माननात्यद्य भवानिति । इति पृष्टस्तदा भेकैः स तैः प्रोवाच पन्नगः॥ १५४ मया ब्राह्मणपुत्रस्य मण्डूकमनुधावता । भ्रान्या दृष्टो वताङ्गुष्ठः स च पञ्चत्वमाययौ ।। १५५ तत्पित्रा चास्मि शापेन भेकानां वाहनीकृतः । तयुष्मान्कथमभामि प्रत्युताहं वहामि वः ।। १५६ तच्छ्रुत्वा तत्र भेकानां राजा वाहसमुत्सुकः । जलादुत्तीर्य तत्पृष्ठमारोहगतभीर्मुदा ।। १५७ ततस्तं वाहनसुखैरावर्त्य सचिवैयुतम् । कृत्वावसन्नमालानमुवाच स सकैतवः ॥ १५८ आहारेण विना देव न गन्तुमहमुत्सहे । तन्मे देह्यशनं भृत्यो प्रवृत्तिर्वर्तते कथम् ।। १५९ तच्छ्रुत्वा भेकराजस्तमवोचद्वाहनप्रियः । कांश्चित्परिमितांस्तर्हि भुल मेऽनुचरानिति ।। १६० ततः क्रमात्स मण्डूकानहिः स्वेच्छमभक्षयत् । तद्वाहनाभिमानान्धः सेहे भेकपतिः स तत् ॥ १६२ एवं मध्यप्रविष्टेन मूर्खः प्राज्ञेन वञ्च्यते । मयाप्यनुप्रविश्यैवं देव त्वद्रिपवो हताः। १६२ तस्मान्नीतिविदा राज्ञा भवितव्यं कृतामना । यथेच्छं भुज्यते भृत्यैर्हन्यते च परैर्जडः ।। १६३ श्रीरियं च सदा देव द्यूतलीलेव सच्छला । वारिवीचीव चपला मदिरेव विमोहिनी ॥ १६४ सा धीरस्य सुमत्रस्य राज्ञो निर्व्यसनस्य च । विशेषज्ञस्य सोत्साहा पाशवद्धेव तिष्ठति ॥ १६५ तदिदानीमवहितस्त्वं विद्वद्वचने स्थितः । निहतारातिमुसितः शाधि राज्यमकण्टकम् ।। १६६ इत्युक्तो मत्रिणा मेघवर्णः स चिरजीविना । संमान्य तं काकराजश्चक्रे राज्यं तथैव तत् ।। १६७ इत्युक्त्वा गोमुसो भूयो वत्सेशसुतमभ्यधात् । तदेवं प्रज्ञया राज्यं तिर्यग्भिरपि भुज्यते ॥ १६८ निष्प्रज्ञास्त्ववसीदन्ति लोकोपहसिताः सदा । तथा च जडधी त्यो बभूवाट्यस्य कस्यचित् ॥ १६९ सोऽजानन्नपि तस्याङ्गे जानामीसभिमानतः । स्फारं ददौ मौर्यवलात्प्रभोस्त्वचमपाटयत् ॥ १७० ततस्तेन परित्यक्तः स्यामिनावससाद सः । अजानानो हठात्कुर्वन्प्राज्ञमानी विनश्यति ॥ १७१ इदं च श्रूयतामन्यन्मालवे भ्रातरावुभौ । विप्रावभूतामद्वैधं तयोः पित्र्यमभूद्धनम् ॥ १७२ विभज्यमाने चार्थेऽस्मिन्नूनाधिकविवादिनौ । स्थैयीकृत उपाध्यायश्छान्दसस्तावभापत ॥ १७३ वस्तु वस्तु समे द्वे द्वे अर्धे कृत्वा विभज्यताम् । युवाभ्यां येन नैव स्यान्यूनाधिककृतः कलिः ।। १७४ तच्छ्रुत्वा वेश्मशय्यादिभाण्डं सर्व पशूनपि । एकमेकं द्विधा कृत्वा मूढौ विभजतः स्म तौ॥ १७५ एका दासी तयोरासीत्सापि ताभ्यां द्विधा कृता । तद्बुवा दण्डितौ राज्ञा सर्वखं तावुभावपि । १७६ द्वौ लोकौ नाशयन्येवं मूर्या मूर्योपदेशतः । तस्मान्मून्नि सेवेत प्राज्ञः सेवेत पण्डितान् ॥ १७७ असंतोपोऽपि दोपाय तथा चेदं निशम्यताम् । आसन्प्रव्राजकाः केचिद्भिक्षासंतोपपीवराः ।। १७८ तान्दृष्ट्वा पुरुपाः केचिदन्योन्यं सुहृदोऽनुवन् । अहो भिक्षाशिनोऽप्येते पीनाः प्रव्राजका इति । १७९ एकस्तेपु ततोऽवादीत्कौतुकं दर्शयामि वः । अहं कृमीकरोम्येतान्भुवानानपि पूर्ववत् ।। इत्युक्त्वा स निमत्र्यैतान्क्रमात्प्रव्राजकान्गृहे । एकाहं भोजयामास पडूसाहारमुत्तमम् ।। १८१ तेऽथ मूर्यास्तदास्यादं स्मरन्तो भैक्षभोजनम् । न तथाभिलपन्ति स्म तेन दुर्वलतां ययुः ।। ततः प्रदर्थ सुहृदां दृष्ट्वा तत्संनिधौ च तान् । प्रव्राजकालदाहारदायी स पुरुपोऽत्रवीत् ।। तदा भैक्षेण संतुष्पा हष्टपुष्टा इमेऽभवन् । अधुना नदमंतोपदुःसादुर्वलतां गताः ॥ 'तस्मात्माज्ञः मुसं वाउन्संतोपे स्थापयेन्मनः । लोकद्रयेऽप्यसंतोपो दुःसहाश्रान्तदुःसदः ॥ १८० १८२ १८३ १८४ १८५ ·१८६ तरशः ६.] शक्तियशोलम्बकः १०॥ ३२९ इति तेनानुशिष्टास्ते सुहृदो दुष्कृतास्पदम् । असतोष जहुः कस्य सत्सङ्गो न भवेच्छुभ ॥ अय सुवर्णमुग्धश्च देवेदानीं निशम्यताम् । पुमान्कश्चिजल पातु तडागमगमगुवा ।। १८७ स जडोऽनोकहस्थस्य स्वर्णचूडस्य पक्षिण । सुवर्णवर्ण तनाम्भस्यपश्यत्प्रतिविम्धकम् ।। १८८ सुवर्णमिति मत्वा तद्ब्रहीतु प्रविवेश तम् । तडाग न च तत्प्राप दृष्टनष्ट चले जले ॥ आरुह्यारुह्य च जले स तत्पश्यन्प्रविश्य तत् । पुन पुनस्तडागाम्भो जिघृक्षु प किचन ।। १९० पिनाथ स्वेन दृष्टोऽथ पृष्ठो निन्ये गृह जड । ता दृष्ट्वा प्रतिमा तोये सग विद्राव्य घोधित ॥ निर्विमा मृपाज्ञानर्गुह्यन्येवमवुद्धयः । उपहास्या परेपा च शोच्या स्वेपा भवन्ति च ॥ १९२ अय चान्यो महामूर्सवृत्तान्तोऽन निशम्यताम् । कस्याप्युष्ट्रोऽवसन्नोऽभूदारेण वणिजोऽध्यनि ।। १९३ स भृत्याननधीत्कचिदुष्ट्र गत्वान्यमानये । क्रीत्वाह योऽस्य परभस्या भारादितो हरेत् ।। १९४ मेघागमे यथावस्त्रपेटास्खेतासु न स्पृशेत् । अम्भश्चर्माणि युष्माभिस्तथा कार्यमिह स्थित ॥ १९५ इत्युष्ट्रपार्श्वेऽवस्थाप्य भृत्यास्तस्मिस्ततो गते । वणिज्यकस्मादुन्नम्य पारेभे वर्पितु धन ।। तथा कार्य यथा नाम्भ पेटाचर्माणि सस्पृशेत् । इति न स्वामिना प्रोक्तमित्यालोच्याथ ते जडा ॥१९७ कृष्ट्वा वस्त्राणि पेटाभ्यस्तेसे तान्यभ्यवेष्टयन् । चर्माणि तेन वस्त्राणि विनेशुस्तेन वारिणा ॥ १९८ पापा किमन सकलो वस्त्रोद्यो नाशितोऽम्भसा । इत्यागतोऽथ स वणिक्कुद्धो भृत्यानभापत ॥ १९९ त्वयैवादिष्टमुदकात्पेटाचर्माभिरक्षणम् । दोपसन च कोऽस्माकमिति तेऽपि तमभ्यधु ॥ २०० चर्मस्वायु नश्यन्ति वस्त्राणीति मयोदितम् । वस्त्राणामेव रक्षार्थमुक्त वो न तु चर्मणाम् ॥ २०१ इत्युक्त्वा चान्यकरभन्यस्तभारो वणिक्तत । स गत्वा स्वगृह भृत्यान्सर्वस्व तानदण्डयत् ।। २०२ एवमज्ञातहृदया मूर्खा कृत्वा विपर्ययम् । नन्ति स्वार्थ पराथं च तादृग्ददति चोत्तरम् ॥ २०३ अय चापूपिकामुग्ध सक्षेपेण निशभ्यताम् । क्रीणाति स्मावग कश्चित्पणेनाष्टावपूपकान ।। २०४ तेपा च यावत्पड्भुते तावन्मने न तृप्तताम् । सप्तमेनाथ भुक्तेन तृप्तिस्तस्योदपद्यत ।। ततश्चकन्द स जडो मुपितोऽरिम न कि मया । एप एवादितो भुत्तोऽपूपो येनास्मि तर्पित ।। नाशिता कि पृथैवान्ये मया हस्ते न कि कृता । इति शोचन्क्रमात्तृप्तिमजानञ्जहसे जनै ।। २०८ कश्चिद्दासो हि वणिजा मूर्स केनाप्यमण्यत । रक्षेस्त्व विपणीद्वार क्षण गेह विशाम्यहम् ।। इत्युक्तवति यातेऽस्मिन्वणिजि द्वारपट्टकम् । विपणीतो गृहीत्वासे दासो द्रष्टुमगान्नटम् ।। २१० आगच्छश्च ततो दृष्ट्वा वणिजा तेन भसित । त्वदुक्त रक्षित द्वार मयेदमिति सोऽब्रवीत् ।। २११ इत्यनाय शब्दैकपरोऽतात्पर्यविजड । एव च महिपीमुग्धमपूर्व शृणुताधुना ।। २१२ कस्यचिन्महिप कैश्चिद्राम्यैामस्य वाह्यत । नीत्वा वटतल भिल्लयाटे व्यापाद्य भक्षित ॥ २१३ तेन गत्वाथ विज्ञप्तो महिपस्वामिना नृप । ग्राम्यानानाययामास स तान्महिपभक्षकान् ।। २१४ तत्समक्ष स राजामे महिपस्वाम्यभापत । तडागनिकटे देव नीत्वा चटतरोरध ॥ २१५ एमिमें महिपो हत्वा भक्षित पश्यतो जडे । तच्छ्रुत्वान्येषु तेप्नेको वृद्वभूयॊऽनवीदिदम् ।। २१६ तडाग एव नास्त्यस्मिन्प्रामे न च वट कचित् । मिथ्या वक्त्येप महिप. हतो भक्षितोऽस्य वा॥२१७ श्रुत्वैतन्महिपस्वामी सोऽब्रवीनास्ति कि वट । तडागश्च स पूर्वस्या दिशि प्रामस्य तस्य व ॥ २१८ अष्टम्या च स युष्माभिर्भक्षितो महिपोऽत्र गे । इत्युक्तस्तेन स पुनर्वृद्धमूर्योऽब्रवीदिदम् ॥ पूर्वा दिगेव नास्त्यस्मद्वामे नाप्यष्टमी तिथि । एतच्छुत्या हसनराजा तमाहोत्साहयलडम् ।। च सत्यवादी नासय किचिद्वदसि तन्मम । सत्य नूहि स युप्माभि नि भुत्तो महिपो न या ।। एतच्छ्रुत्वा जडोऽयादीन्मृते पितरि वत्सर । निभिर्जातोऽस्मि तेनैव शिक्षितोऽस्म्युतिपाटवम् ।। तदसत्य महाराज न कदाचिद्वदाम्यहम् । मुत्तोऽम्य महिपोऽस्माभिरन्यक्ति मृपा घसौ ॥ ०३ श्रुत्वेतत्सानुगो राजा हास रोड स नाशक । निर्याय महिप तस्य ताच प्राम्यानदण्डयत् H ... । ०१९ २२० ००१ ·२२८ ३३० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ६३॥ इत्यगुह्यं निगृहन्ते गुह्यं प्रकटयन्ति च । मौाभिमानेनादातुं मूर्खाः प्रत्ययमालनि ।। २२५ कंचिद्दरिद्रं गृहिणी चण्डी मूर्समभापत । प्रातः पितृगृहं यास्याम्युत्सवेऽस्मि निमत्रिता ॥ २२६ तत्त्वयोत्पलमालैका नानीता चेत्कुतोऽपि मे । तन्न भार्यास्मि ते नापि भर्ता मम भवानिति । २२७ ततस्तदर्थ रात्रौ स राजकीयसरो ययौ । तत्प्रविष्टश्च कोऽसीति दृष्ट्वापृच्छयत रक्षकैः ॥ चक्राहोऽस्मीति च वदन्वद्धा नीतः प्रगे स तैः । राजाने पृच्छयमानश्च चक्रवाकरुतं व्यधात् ॥ २२९ ततः स राज्ञा कथितः स्वयं पृष्टोऽनुवन्धतः । मूर्खः कथितवृत्तान्तो मुक्तो दीनो दयालुना ।। २३० कविध मूढधीव॒द्यः केनाप्यूचे द्विजन्मना । ककुद मम पुत्रस्य कुन्जस्याभ्यन्तरं नय ॥ २३१ एतच्छ्रुत्वाब्रवीद्वैद्यो दश देहि पणान्मम । ददामि ते दशगुणान्साधयामि न चेदिदम् ॥ एवं कृत्वा पर्ण तस्माद्गृहीत्वा तान्पणान्द्विजात् । स तं स्वेदादिभिः कुब्जमरुजत्केवलं मिपक् ॥ २३३ न चाशकत्स्पष्टयितुं ददौ दशगुणान्पणान् । को हि कुब्जमृजूकर्तुं शक्नुयादिह मानुपम् ।। २३४ हासाचैवमशक्यार्थप्रतिज्ञानविकत्थनम् । तद्दीदृशैमूढमार्गः संचरेत न बुद्धिमान् ॥ २३५ इति भद्रमुखात्स गोमुसाख्यात्सचिवान्मुग्धकथां निशम्य रानौ । नरवाहनदत्तराजपुत्रः सुमतिः प्रीतमनास्तुतोप तस्मै । २३६ अभजच्च स तत्कथाविनोदाच्छनकैः शक्तियशःसमुत्सुकोऽपि । शयनीयमुपागतोऽथ निद्रां सवयोभिः सहितो निर्वयस्यैः। २३७ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके पष्ठस्तरङ्गः । सप्तमस्तरङ्गः। १ ४ ६ ८ ततः प्रातः प्रबुद्धस्तां स शक्तियशसं प्रियाम् । नरवाहनदत्तोऽत्र ध्यायन्व्याकुलतां ययौ । सद्विवाहावधेः शेपं मासस्य युगसंनिभम् । मन्वानो न रतिं लेभे नवोढोत्केन चेतसा ॥ तद्बुवा गोमुखमुखात्स्नेहात्तस्य पितान्तिकम् । वत्सराजः स्वसचिवान्प्राहिणोत्सवसन्तकान् ।। तगौरवात्तधैर्ये च तस्मिवत्सेश्वरालजे । विदग्धो गोमुसो मन्त्री वसन्तकमुवाच तम् ।। युवराजमनस्तुष्टिकरीमार्यवसन्तक । विचित्रां कांचिदाख्याहि कथामभिनवामिति ॥ ततो वसन्तको धीमान्कथां वक्तुं प्रचक्रमे । मालवे श्रीधरो नाम प्रख्यातोऽभूहिजोत्तमः ॥ उत्पद्यते स्म तस्य द्वौ सदृशौ यमजौ सुतौ । ज्येष्ठो यशोधरो नाम तस्य लक्ष्मीधरोऽनुजः ॥ यौवनस्थौ च तौ विद्याप्राप्तये भ्रातरावुभौ । देशान्तरं प्रतस्थाते सहितौ पितृसंज्ञया । क्रमात्पथि व्रजन्तौ च प्रापतुस्तौ महाटवीम् । अजलामतरुच्छायां संतप्तसिकताचिताम् ।। तत्र यान्तौ परिक्लान्तावावपेन तृपा च तौ । एकं सफलसच्छायं सायं संभापतुस्तरम् ।। मूले तस्य तरोश्चैकां वापी पृथगवस्थिताम् । शीतलस्वच्छसलिलो कमलामोदवासिताम् ।। तस्यां सात्वा कृताहारौ पीतशीताम्बुनिप॒तौ । शिलापट्टोपविष्टौ च क्षणं विश्राम्यतः स्म तौ ॥ अस्तं गते रवौ संध्यामुपास्य प्राणिनां भयात् । नेतुं निशां प्रातरौ तौ तमाररहतुस्तरम् ।।. निशामुसे च तत्राघो वाप्यास्तस्माजलान्तरात् । उद्गच्छन्ति स्म पुरुषा बहवः पश्यतोस्तयोः ।। तेपां चाशोधयत्कश्चिद्भूमिं तां कश्चिदालिपत् । कश्चिच्च तत्र पुष्पाणि पञ्चवर्णान्यवाकिरत् ।। कश्चित्कनकपर्यमानीयान न्यवेशयत् । कश्चित्तस्तार तस्मिश्च तूलिकां प्रच्छदोत्तराम् । केचित्पुष्पाङ्गरागादि पानमाहारमुत्तमम् । आनीय स्थापयामामुरेकदेशे तरोतले ॥ ततो वापीतलात्तस्माद्रूपेण जितमन्मथः । उदगात्पुरुषः पङ्गी दिव्याभरणभूपितः ।। तस्मिसत्रासनासीने कृप्तमाल्यानुलेपनाः । सर्वे परिजनास्तस्यां वाप्यामेव ममजिरे ॥ अथोजगार स सुसादेका भव्याकृति प्रियाम् । विनीतवेषां मगल्यमाल्याभरणधारिणीम् ।। द्वितीयां चातिरूपान्यां सदनामरणोञ्चलाम् । ते घ भार्ये उभे तस्य पश्चिमा वल्लभा पुनः॥ ९ १० ११ १२ १४ १५ १८ १९ २१ ·२४ तरशः ७IJ शक्तियशोलम्बकः १०॥ ततोऽन्न रत्नपात्राणि न्यस्य पानद्वये तयोः । भर्तुः सपत्न्याश्वाहारं पानं चोपानयत्सती ॥ २२ तयोर्मुक्तवतोः सापि बुभुजे सोऽथ तत्पतिः। पर्यवशयनं भेजे तया साकं द्वितीयया ।। २३ अनुभूय रतिक्रीडासुसं निद्रां जगाम सः । आद्या च भार्या सा तस्य पादसंवाहनं व्यधात् ॥ द्वितीया साप्यनिदैव तस्याभूच्छयने प्रिया । दृष्ट्वैतत्तौ विप्रपुत्रौ तरुस्थावूचतुर्मियः ।। कोऽयं स्यादवतीर्यैतत्पादसंवाहिकामिमाम् । एतस्य किल पृच्छावः सर्वे ह्यविकृता अमी ।। अवतीर्याथ तौ यावदाद्यां तामुपसर्पतः । यशोधरं तयोस्तावहितीया सा ददर्श तम् ।। उत्थाय शयनात्पत्युः सुप्तस्योद्दामचापला । तमुपेत्य सुरूपं सा मां भजस्वेत्यभापत ॥ २८ पापे त्वं परदारा मे तवाहं परपूरुपः । तत्किमेवं ब्रवीपीति तेनोक्ता साब्रवीत्पुनः ।। लादृशानां शतेनाहं संगता किं भयं तव । न चेत्प्रत्येपि पश्यैतद्गुलीयशतं मम ।। एकैकमङ्गुलीयं हि हृतमेकैकतो मया । इत्युक्त्वा स्वाञ्चलात्तस्मायङ्गुलीयान्यदर्शयत् ।। ततो यशोधरोऽवादीत्संगच्छस्व शतेन वा । लक्षेण वा मम त्वं तु माता नाहं तथाविधः ।। ३२ एवं निराकृता तेन सा प्रबोध्य पतिं क्रुधा । यशोधरं तं संदर्य जगाद रुदती शठा । अनेन पाप्मना सुप्ते त्वय्यहं ध्वंसिता वलात् । तच्छ्रुत्वैव स उत्तस्थौ खड्गमाकृष्य तत्पतिः ।। अथान्या सा सती भार्या तं गृहीत्वैव पादयोः । अब्रवीन्मा कृथा मिथ्या पापं शृणु वचो मम ॥ ३५ अनया पापया दृष्ट्वा त्वत्पार्थोत्थितया हठात् । अर्थितोऽयं वचो नास्याः साधुस्तत्प्रत्यपद्यत । माता मम त्वमित्युक्त्वा यदनेन निराकृता । प्राबोधयदमात्त्वां वधायैतस्य कोपतः ॥ अनया मत्समक्षं च रात्रिविह तरौ स्थिताः । हृताहुलीयका भुक्ताः शतसंख्याः प्रभोऽध्वगाः ।। द्वेपसंभावनभयान्मया चोक्तं न जातु ते । अद्य त्वत्पापभीत्यैवमवाच्यमहमवयम् ॥ वस्त्राञ्चलेऽङ्गुलीयानि पश्यास्याः प्रत्ययो न चेत् । न चैप मे सतीधर्मो यद्भर्तर्यनृतं वचः ॥ सतीत्वप्रत्ययायमं प्रभावं पश्य मे प्रभो । इत्युक्त्वा भस्म चक्रे सा तरुं तं क्रोधवीक्षितम् ॥ प्रसाददृष्टं च पुनस्तं पूर्वाभ्यधिकं व्यधात् । तदृष्ट्वा स चिराद्भर्ता तुष्टस्तामुपगूढवान् ।। ४२ निरास च द्वितीयां तां छित्त्वा नासां कुरोहिनीम् । अङ्गुलीयानि संप्राप्य तद्वस्त्रान्तात्स तत्पतिः ॥ ४३ क्षमयामास किल तं दृष्ट्वाध्ययनपाठकम् । यशोधरं भ्रातृयुतं सनिर्वेदो जगाद च ।। भायें हृदि निधायैते रक्ष्यामीावशात्सदा । तथाप्येपा न शकिता पापैका रक्षितुं मया ॥ विद्युतं कः स्थिरीकुर्यात्को रक्षेञ्चपलां स्त्रियम् । साध्वी यदि परं स्वेन शीलेनैकेन रक्ष्यते ।। तक्षिता सा भर्तारं रक्षत्युभयलोकयोः । यथानया शापवरक्षमयाद्यास्मि रक्षितः ।। एतत्प्रसादाल्कुलटासंगमोऽपगतो मम । न चोपनतमत्युमं सद्विप्रयधपातकम् ॥ इत्युक्त्वा स तमनाक्षीदुपवेश्य यशोधरम् । आगतौ स्थः कुतः कुन व्रजथः कथ्यतामिति ॥ ४९ ततो यशोधरस्तस्मै स्ववृत्तान्तं निवेद्य सः । विश्वासं प्राप्य पप्रच्छ तमप्येवं कुतूहलात् ।। न रहस्यं महाभाग यदि तद्रूहि मेऽधुना । कस्त्वमीशि भोगेऽपि किं च ते जलवासिता ॥ तच्छ्रुत्वा श्रूयतां वच्मीत्युक्त्वा स पुरुपस्तदा । जलवासी स्ववृत्तान्तमेवं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ हिमवद्दक्षिणो देशः कश्मीराख्योऽस्ति यं विधिः । स्वर्गकौतूहलं कर्तु मानामिव निर्ममे ५३ यन विस्मृत्य कैलासश्वेतद्वीपसुखस्थितिम् । स्वयंभुवौ स्थानशतान्यध्यासाते हरान्युतौ ॥ वितस्ताजलपूतो यः शूरविद्वजनाकुलः । अजेयश्छलदोपाणां द्विषतां बलिनामपि ।। तत्राहं भवशर्माख्यो ग्रामवासी फिलाभवम् । द्विजातिपुत्रः सामान्यो द्विभार्यः पूर्वजन्मनि ॥ सोऽहं कदाचित्संजातसंस्तयो भिक्षुभिः सह । उपोपणाख्यं नियमं तच्छास्त्रोक्तं गृहीतवान् ।। तस्मिन्समाप्तप्राये च नियमे शयने मम । पापा हठादुपेयैका भार्या सुप्तवती किल । तुर्ये तु यामे विस्मृत्य तद्गते तन्निपेवणम् । निद्रामोहात्तया साकं रतं सेवितवाहनम् ।। सन्मानसण्डिते तस्मिन्यतेऽहं जलपूरुपः । इहाद्य जातसे द्वे च भार्ये जाते इहापि में ६० ४० ४५ ५९ ·७७ ७८ ३३२ 'कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६३ । एका सा कुलटा पापा द्वितीयेयं पतिव्रता । सण्डितस्यापि तस्येहक्प्रभावो नियमस्य मे ॥ जाति स्मरामि यद्यञ्च रात्रौ भोगा ममेदृशाः । यदि नाखण्डयिप्यं तदिदं स्यान्मे न जन्म तत् ।। ६२ इत्याख्याय स्ववृत्तान्तमतिथी तावपूजयत् । समृष्टभोजनैर्दिव्यवस्खैश्च भ्रातरावुभौ ।। ततोऽस्य सा सती भार्या पूर्ववृत्तमवेत्य तत् । विन्यस्य जानुनी भूमाविन्दु पश्यन्यभापत ।। भो लोकपालाः सत्यं चेदहं साध्वी पतिव्रता । तदम्बुवासमुक्तोऽद्य स्वर्ग यात्वेप मे पतिः ।। इत्युक्तवत्यामेवास्यां साद्विमानमवातरत् । तदारुढौ च तो स्वर्ग दंपती सह जग्मतुः॥ असाध्यं सत्यसाधीनां किमस्ति हि जगत्रये । तौ च विप्रौ तदालोक्य विस्मयं ययतुः परम् ॥ ६७ नीत्वा च रात्रिशेपं तं प्रभाते स यशोधरः । लक्ष्मीधरश्च विप्रौ तौ भ्रातरौ प्रस्थितौ ततः ।। सायं च निर्जनारण्ये वृक्षमूलमवापतुः । जलप्रेप्सू च तस्मात्तौ वृक्षाच्छुचवतुर्गिरम् ।। हे विप्रौ तिष्ठतं तावदहमद्य करोमि वाम् । स्नानानपानैरातिथ्यं गृहं मे ह्यागतौ युवाम् ।। इत्युक्त्वा व्यरमद्वाक जज्ञे तत्राम्बुवापिका । अथोपतस्थे तत्तीरे विचित्रं पानभोजनम् ।। ७१ किमेतदिति साश्चयौं ततस्तौ द्विजपुत्रको । स्नात्वा वाप्यां यथाकाममाहाराद्यत्र चक्रतुः ।। ७२ ततः संध्यामुपास्यैतौ यावत्तरुतले स्थितौ । तावञ्च कान्तः पुरुपस्तरोस्तस्मादवातरत् ।। स चाभिवादितस्ताभ्यां विहितस्वागतः क्रमात् । उपविष्टो द्विजातिभ्यां को भवानित्यपृच्छयत ।। ततः स पुरुपोऽवादीपुराहं दुर्गतो द्विजः । अभूवं तस्य मे जाता दैवाच्छ्रमणसंगतिः ॥ कुर्वैस्तदुपदिष्टं च जातुव्रतमुपोपणम् । शठेन सायं केनापि भोजितोऽस्मि बलात्पुनः॥ तेनाहं खण्डितात्तस्माद्रताजातोऽस्मि गुह्यकः । पूर्ण यद्यकरिष्यं तदभविष्यं सुरो दिवि ॥ एवं मयोक्तः स्खोदन्तो युवां कथयतं तु मे । कुतो युवा किमेतां च प्रविष्टौ स्थो मरुस्थलीम् ॥ तच्छुत्वा सोऽब्रवीत्तस्मै स्ववृत्तान्तं यशोधरः । ततस्तौ ब्राह्मणौ यक्षः पुनरेवमभापत ॥ यद्येवं तदहं विद्याः स्वप्रभावाद्ददामि वाम् । कृतविद्यौ गृहं यातं विदेशभ्रमणेन किम् ।। इत्युक्त्वा स दौ ताभ्यां विद्यास्तौ च तदैव ताः । तत्प्रभावाजगृहतुः सोऽथ यक्षो जगाद तौ ।। ८१ एकामिदानी याचेऽहं भवद्भ्यां गुरुदक्षिणाम् । युवाभ्यां मत्कृते कार्य व्रतमेतदुपोपणम् ॥ सत्याभिभापणं ब्रह्मचर्य देवप्रदक्षिणम् । भोजनं भिक्षुवेलायां मनसः संयमः क्षमा ॥ एकरात्रं विधायैतदर्पणीयं फलं मयि । पूर्णत्रतफलं येन दिव्यत्वं प्राप्नुयामहम् ।। इत्यूचिवान्विनम्राभ्यां ताभ्यां यक्षस्तथेति सः । विप्राभ्यां प्रतिपन्नार्थस्तत्रैवान्तर्दधे तरौ ॥ तौ चाप्रयाससिद्धार्थौ प्रहृष्टौ भ्रातरावुभौ । रात्रिं नीत्वा परावृत्त्य स्वमेवाजग्मतुर्ग्रहम् ।। तत्राख्याय स्ववृत्तान्तमानन्द्य पितरौ निजौ । उपोपणव्रतं तत्तौ यक्षपुण्याय चक्रतुः ।। अथैत्य स गुरुर्यक्षो विमानस्थो जगाद तौ । युष्मत्प्रसादाद्देवत्वं प्राप्तोऽस्म्युत्तीर्य यक्षताम् ।। तदामार्थमिदं कार्य युवाभ्यामपि तद्गतम् । भविता येन देवत्वं देहान्ते युवयोरिति । ८९ अक्षीणार्थाविदानी च वरान्मम भविष्यथः । इत्युक्त्वा स विमानेन कामचारी ययौ दिवम् ।। ९० ततो यशोधरो लक्ष्मीधरश्च भ्रातरावुभौ । कृत्वा व्रतं तत्प्राप्तार्थविद्यावास्तां यथासुखम् ॥ ९१ एवं धर्मप्रवृत्तानां शीलं कृच्छ्रेऽप्यमुञ्चताम् । देवता अपि रक्षन्ति कुर्वन्तीष्टार्थसाधनम् ॥ इत्थं वसन्तकारयातकथाद्भुतविनोदितः । वत्सेश्वरसुतः प्रेप्सुः स शक्तियशसं प्रियाम् ।। आहारसमये पिना समाहूतस्तदन्तिकम् । नरवाहनदत्तोऽथ ययौ स्वसचिवैः सह । अथानुरूपं भुक्त्वा च तत्र सायं स्वमन्दिरम् । वयस्यैः स निजैः साकमाययौ गोमुपादिभिः ।। तत्र तं गोमुसो भूयो विनोदयितुमब्रवीत् । श्रूयतामिममन्यं वो देवाख्यामि कथाक्रमम् ।। आसीद्वलीमुसो नाम परिभ्रष्टः स्वयूथत्तः । उदुम्बरखने तीरे वारिधेर्वानरर्पभः ।। तस्य भक्षयतो हस्ताभ्युतमेकमुदुम्यरम् । जघास शिशुमारोऽत्र वारिराशिजलाश्रयः ॥ सत्फलास्वादहप्तश्च स प्रचने कलं रवम् । यद्रसास बहून्यस्मै फलानि कपिरक्षिपत् ।। ८४ ८५ ८८ ९२ ९४ ९५ ९६ ९९ ·१०७ तरशः ७1] शक्तियशोलम्बकः १०। तथैव चाक्षिपन्नित्यं फलानि स तथैव च । शिशुमारो रुतं चक्रे जज्ञे सख्यं ततस्तयोः ।। तेनान्वहं तटस्थस्य जलस्थो निकटे कपेः । शिशुमारो दिनं स्थित्वा स सायं स्वगृहं ययौ ॥ १०२ ज्ञातार्था तस्य भार्या च सदा विरहदं दिवा । कपिसख्यमनिच्छन्ती मान्यव्याजमशिनियत् ।। ब्रूहि प्रिये किमस्वास्थ्यं तव केन च शाम्यति । इयार्तस्तं स पप्रच्छ शिशुमारः प्रियां मुहुः । १०३ निर्बन्धपृष्टापि यदा न सा प्रतिवचो ददौ । रहस्यज्ञा सखी तस्यास्तदा तं प्रत्यभापत ॥ १०४ यद्यपि त्वं न कुरुपे नेच्छत्येपा तथाप्यहम् । प्रवीमि विबुधः खेदं जनानां निद्भुते कथम् ॥ १०५ स नागस्या भार्यायास्तवोत्पन्नो महागदः । विना वानरहृत्पद्मयूपं न शममेति यः ।। १०६ इत्युक्तः स प्रियासख्या शिशुमारो व्यचिन्तयत् । कष्टं वानरहृत्पद्मं कुतः संप्राप्नुयामहम् ।। सख्युः करोमि चेद्रोहं कपेस्तत्कि ममोचितम् । सख्या किमथवा भार्या प्राणेभ्योऽप्यधिकप्रिया ॥ १०८ इत्यालोच्य स्वभार्या तां शिशुमारो जगाद सः । तानयाम्यखण्डं ते कपि किं दूयसे प्रिये ॥ १०९ इत्युक्त्वा स ययौ यस्य मित्रस्य निकटं कपेः । कथाप्रसङ्गमुत्पाद्य तमेवमवदत्कपिम् ।। ११० अद्यापि न ससे दृष्टं गृहं भार्या च मे त्वया । तदेहि तत्र गच्छावो विश्रमायैक मप्यहः ।। १११ भुज्यते यत्र नान्योन्यं गृहमेस निरर्गलम् । प्रदृश्यन्ते न दाराश्च कैतवं तन्न सौहृदम् ॥ ११२ इति प्रतार्य जलधाववतार्यावलम्ब्य च । वानरं शिशुमारस्तं गन्तुं प्रववृतेऽत्र सः ।। ११३ गच्छन्तं तं स दृष्ट्वा च वानरश्चकिताकुलम् । ससेऽन्यादृशमद्य त्वां पश्यामीति स पृष्टवान् । ११४ निर्वन्धेनाथ पृच्छन्तं मत्वा हस्तस्थितं च तम् । प्लवंगमं जगादेवं शिशुमारो जडाशयः ॥ ११५ अस्वस्था मे स्थिता भार्या सा च पथ्योपयोगि माम् । याचते कपिहृत्पद्मं तेनाय विमनाः स्थितः ॥११६ श्रुत्वैतत्स वचस्तस्य कपिः प्राज्ञो व्यचिन्तयत् । हन्तैतदर्थमानीतः पापेनाहमिहामुना ।। ११७ अहो खीव्यसनाकान्तो मित्रद्रोहेऽयमुद्यतः । किं वा दन्तैः स्वमांसानि भूतमस्तो न सादति ॥ इत्थं संचिन्त्य च प्राह शिशुमारं स वानरः । यद्येवं तत्त्वयैतन्मे किं नोक्तं प्रथमं ससे ॥ ११९ आगमिष्यं स्त्रमादाय हृत्पद्मं त्वत्प्रियाकृते । वासोदुम्बरवृक्षे हि तदिदानी मम स्थितम् ।। १२० तच्छ्रुत्वा शिशुमारस्तमार्तो मूोऽब्रवीदिदम् । तर्खेतदानयहि त्वमुदुम्बरतरोरिति ।। १२१ आनिनायाम्बुधेस्तीरं शिशुमारः पुनः स तम् । तत्र तेनान्तकेनेव मुक्तः स च कपिस्तटम् ।। १२२ उत्पत्यारुह्य वृक्षामं शिशुमारमुवाच तम् । गच्छ रे मूर्ख हृदयं देहाद्भवति कि पृथक् ॥ १२३ मयैवं मोचित्तो ह्यामा न चात्रैष्याम्यहं पुनः । किमत्र न श्रुता मूर्ख गर्दभाख्यायिका त्वया ।। १२४ आसीद्गोमायुसचिवः सिंहः कोऽपि पने कचित् । ...... १२५ स जात्वाखेटकायातेनात्र भूपेन केनचित् । आहतो हेतिमिर्जीवन्कथमप्यविशद्गुहाम् ।। १२६ तत्र स्थितं गते तस्मिन्राज्यनाहारनिःसहम् । तच्छेपामिपवृत्तिः सन्गोमायुः सचिवोऽभ्यधात् ।। १२७ निर्गय किं यथाशक्ति नाहारं चिनुषे प्रभो । सीदत्येव शरीरं ते समं परिजनेन यत् ।। इत्युक्तः स मृगालेन तेन सिंहो जगाद तम् । सखे नाहं व्रणाक्रान्तः शक्रोमि भ्रमितुं फचित् ॥ १२९ सरस्य कर्णहृदयं भक्ष्यं प्राप्नोमि चेदहम् । तन्मे व्रणानि रोहन्ति प्रकृतिस्थो भवामि च ॥ १३० सदानय कुतोऽपि त्वं गत्वा गर्दभमाशु मे । इत्युक्तस्तेन गोमायुः स तथेति ययौ ततः ।। १३१ भ्रमजलान्तिके लब्ध्वा रजकस्य स गर्दभम् । प्रीत्येवोपेत्य वक्ति स्म दुर्वलः किं भवानिति ।। १३२ अशीभूतोऽस्मि रजकस्यात्य भारं वहन्सदा । इत्युक्तवन्तं च खरं तमुवाच स जम्बुकः ।। १३३ इह किं वहसि केशमेहि त्वां प्रापयाम्यहम् । वनं स्वर्गसुसं यत्र खरीभिः सह वर्धसे ।। १३४ तुच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा गर्दभो भोगलोलुपः । वनं सिंहस्य तस्यागात्तेन गोमायुना सह ॥ १३५ तं च दृष्ट्वैव तस्यैत्य पृष्ठतो गर्दभस्य सः । सिंहो ददौ कराधातं प्राणवैष्ठव्यदुर्वलः ।। स तेन वीक्षितस्वस्तः पलाय्य सहसा सरः । आगच्छन्न च तं सिंहोऽप्यपतद्विवलाकुलः । १३७ सिहस्त्वसिद्धकार्यः स्वां त्वरित प्राविशद्गुहाम् । ततसं जम्युको मन्त्री सोपालम्भमभापत, ............... १२८ ·१५१ ३३४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६३ । न हतो गर्दभोऽप्येष वराकश्चेत्त्वया प्रभो । हरिणादिवधे का तद्वार्ता तव भविष्यति ॥ १३९ तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीसिंहो यथा वेत्सि तथा पुनः । तमानय सरं तावत्सजो भूत्वा निहन्म्यहम् ॥ १४० इति स प्रेपितस्तेन पुनः सिंहेन जम्बुकः । गत्वा सरं तमवदद्विद्रुतः किं भवानिति ॥ १४१ अहं सत्त्वेन केनापि ताडितोऽति वादिनम् । तं च भूयः स गोमायुर्विहस्य सरमब्रवीत् ।। १४२ मिथ्यैव विभ्रमो दृष्टस्त्वया न त्वत्र तादृशम् । सत्त्वमस्ति सुखं ह्यत्र वसाम्यहमपीदृशः ॥ १४३ तदेह्येव मया साकं तन्निर्वाधसुखं वनम् । इति तद्वचसा मूढस्तत्रागात्स सरः पुनः॥ १४४ आगतं तं च दृष्ट्वैव स निर्गत्य गुहामुसात् । निपत्य पृष्ठे न्यवधीन्मृगारिरितं नसैः ।। १४५ निकृत्य गर्दभं तं च स्थापयित्वा च रक्षकम् । तस्य तं जम्बुकं श्रान्तः सिंहः खातुं जगाम सः १४६ तत्कालं जम्बुकस्तस्य स मायावी सरस्य तत् । भक्षयामास हृदयं कौँ चाप्यामतृप्तये ॥ १४७ सात्वागतस्तथाभूतं तं दृष्ट्वा गर्दभं हरिः । क को हृदयं चास्येत्यपृच्छत्तं च जम्बुकम् ।। १४८ जम्बुकः सोऽप्यवादीत्तमकर्णहृदयः प्रभो । प्रागेवासीत्कथं गत्वाप्यागच्छेदन्यथा ह्ययम् ।। १४९ तच्छुत्वा स तथैवैतन्मत्वा केसर्यभक्षयत् । तन्मांसमन्यत्तच्छेपं जम्बुकोऽपि चसाद सः ।। १५० इत्याख्याय कपिभूयः शिशुमारमुवाच तम् । तन्नात्रैष्याम्यहं भूयः करिष्यामि सरायितम् ।। एवं तस्मात्कपेः श्रुत्वा शिशुमारो ययौ गृहम् । मोहादसिद्धं भार्यार्थ शोचन्मिन्नं च हारितम् ॥ १५२ तत्सख्यापगमाचास्य भार्या प्रकृतिमाययौ । कपिः सोऽप्यम्बुधेस्तीरे चचार च यथासुसम् ॥ १५३ तदेवं विश्वसेन्नैव बुद्धिमान्दुर्जने जने । दुर्जने कृष्णसर्प च कुतो विश्वासतः सुसम् ।। १५४ इत्याख्याय कथां मन्त्री गोमुखः पुनरेव सः । नरवाहनदत्तं तं निजगाद विनोदयन् ।। १५५ शृण्विदानी क्रमादन्यानुपहास्यानिमाजडान् । तत्रेमं शृणु गान्धर्वपरितोपकरं जडम् ।। १५६ कश्चिद्गान्धर्विकेनाढ्यो गीतवाद्येन तोपितः । भाण्डागारिकमाहूय तत्समक्षमभापत ।। देहि गान्धर्विकायास्मै द्वे सहस्र पणानिति । एवं करोमीत्युक्त्वा च स भाण्डागारिको ययौ । १५८ गान्धर्विकोऽथ गत्वा तान्पणांस्तस्मादयाचत । न चास्मै स्थितसंवित्तान्पणान्भाण्डारिको ददौ ॥ १५९ अथान्यस्तेन विज्ञप्तस्तत्कृते वैणिकेन सः । उवाच कि त्वया दत्तं येन प्रतिददानि ते ।। वीणावाद्येन मे क्षिप्रं त्वया श्रुतिसुसं कृतम् । तथैव दानवाक्येन कृतं क्षिप्रं मयापि ते ॥ १६१ तच्छ्रुत्वा विहताशोऽपि हसित्वा वैणिको ययौ । कीनाशोक्त्यानया किं न हासो प्राव्णोऽपि जायते।।१६२ भौतशिष्यद्वयं चेदं देवेदानीं निशम्यताम् । गुरोः कस्याप्यभूतां द्वौ शिष्यावन्योन्यमत्सरौ ।। तयोरेको गुरोस्तस्य दक्षिणं पादमन्वहत् । अभ्यजन्क्षालयामास चामं पादं तथेतरः ।। १६४ दक्षिणाभ्यखके जातु ग्रामं संप्रेपिते गुरुः । अभ्यक्तवामपादं तं द्वितीयं शिष्यमभ्यधात् ।। १६५ त्वमेव दक्षिणं पादमभ्यज्य क्षालयाद्य मे । श्रुत्वैतन्मूर्सशिष्योऽसौ गुरु स्वैरमभापत ॥ प्रतिपक्षस्य संवन्धी न पादोऽभ्यङ्ग्य एप मे । एवमुक्तवतश्चास्य निर्वन्धं सोऽकरोद्गुरुः ।। १६७ ततो विपक्षतच्छिप्यरोपादादाय तस्य तम् । गुरोः शिष्यः स चरणं वलाद्वाव्णा च भगवान् ॥ १६८ मुक्ताकन्दे गुरौ तस्मिन्कुशिष्योऽन्यैः प्रविश्य सः । ताड्यमानः सशोकेन गुरुणा तेन मोचितः ।। १६९ अन्येयुः सोऽपरः शिष्यः प्राप्तो प्रामाद्विलोक्य ताम् । अशिपीडां गुरोः पृष्टवृत्तान्तः प्रज्वलन्कुधा ॥१५० नाहं भनश्मि कि पादं तस्य संवन्धिनं द्विपः । इत्याकृष्य द्वितीयानि गुरोस्तस्य वभन्न सः ।। १७१ संतोऽन ताड्यमानोऽन्यैरपि भग्नोभयानिणा । गुरुणा तेन कृपया दुःशिष्यः सोऽप्यमोच्यत ॥ सर्वद्वेप्योपहास्यौ तो शिप्यौ द्वौ ययतुस्ततः । गुरुश्च स्वक्षमाश्लाध्यः स्वस्थः सोऽप्यभवत्तमात् ॥ १७३ एवमन्योन्यविद्विष्टो मूर्सः परिजनः प्रभो । स्वामिनोऽर्थ निहन्त्येव न चासहित्तमभुते ॥ अयं च द्विशिरःसर्पवृत्तान्तोऽप्यवधार्यताम् । कस्याप्यहेढे गिरसी अभूतामप्रपुच्छयोः ।। पौन्छं शिरस्त्वभूदन्धं चक्षुष्मत्प्रकृतं पुनः । अहं मुख्यमहं मुख्यमित्यासीदामहस्तयोः ।। सर्पस्तु प्रकृतेनेव मुसेन विचचार सः । एकदास्य शिरः पौच्छं मार्गे कष्टमवाप तत् ।। १६० १७२ - १७४ १७७ ·तरङ्गः८] शक्तियशोलम्नकः १०। १७८ १७९ १८० १८१ २८२ २८३ १८४ १८५ वेष्टयित्वा दृदं तच्च सर्पस्यास्यारुणद्गतिम् । ततस्तद्वलवन्मने स सर्पोऽप्रशिरोजयि ।। तेनैव चान्धेन ततः स मुखेन भ्रमन्नहिः । अवटेऽग्नौ परिभ्रष्टो मार्गादृष्टेरदात ॥ एवं गुणस्य येऽल्पस्य बहवो नान्तरं विदुः । ते हीनगुणसङ्गेन मूढा यान्ति पराभवम् । इमं च शृणुतेदानी भौतं तण्डुलभक्षकम् । अगाकश्चित्पुमान्मूर्सः प्रथम श्वाशुरं गृहम् ।। स तन तण्डुलाञ्चश्वा पाकाथै स्थापितान्सितान् । दृष्ट्वा भक्षयितुं तेषां मुष्टिं प्राक्षिपदानने । तत्क्षणादागतायां च श्वश्र्वा मूर्सः स तण्डुलान् । नाशकत्तानिगिरितुं न चाप्युद्भिरितुं हिया ।। तत्पीनोच्छूनगलं च निरालापमवेस तम् । तद्रोगशङ्कयाहूय तच्छशूः पतिमानयत् ॥ सोऽप्यालोक्य निनायाशु वैद्यं वैद्योऽप्यपाटयत् । शोफशङ्की हनुं तस्य मूढस्याक्रम्य मस्तकम् ॥ निर्ययुलॊकहासेन समं तस्य च तण्डुलाः । इत्यकार्य करोत्यज्ञो न च जानाति गृहितुम् ॥ केचिच्च दारका मूर्खा दृष्टदोहा गवादिषु । गर्दभं प्राप्य संरुध्य दोग्धुमारेभिरे रसात् ।। कश्चिद्दुदोह कश्चिच क्षीरकुण्डमधारयत् । अहंप्रथमिकान्येषां पयः पातुमवर्तत ।। न च ते लेभिरे क्षीरं कुर्वन्तोऽपि परिश्रमम् । अवस्तुनि कृतलेशो मूर्यो यात्यवहास्यताम् ॥ कश्चिञ्च देव मूर्योऽभूद्विप्रपुत्रः पिता च तम् । सायं जगाद् गन्तव्यो प्रामः पुत्र त्वया प्रगे ॥ श्रुत्वेत्यप्टष्ट्वा कार्य सं पितरं प्रातरेव सः । गत्वा वृथैव तं प्रामं सायमागात्कृतश्रमः । ग्रामं गत्वाहमायात इत्याह पितरं च सः । गते त्वयि न कि सिद्धमिति चाह स तत्पिता ॥ तदेति निरभिप्रायचेष्टितो लोकहास्यताम् । मूर्योऽनुभवति छेशं न कार्य कुरुते पुनः ।। इत्याकर्ण्य कथां प्रधानसचिवाच्छिमावती गोमुखा- दालानं च निवेद्य शक्तियशसः संप्राप्तिवद्धस्पृहम् । भूयिष्ठां च गतामवेत्य रजनी वत्सेश्वरस्यात्मजो निद्रामुद्रितलोचनः स शयनं भेजे वयस्यैर्यतः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके सप्तमस्तरङ्गः । १८८ १८९ १९० १९१ १९२ १९३ १९४ अटमस्तरङ्ग । ततोऽन्येाः पुनर्नक्तं निजवासगृहे स्थितम् । नरवाहनदत्तं तं दयिताप्राप्तिसोत्सुकम् ।। वत्सेश्वरसुतं मन्त्री तन्नियोगात्स गोमुखः । विनोदयन्फथास्तस्य क्रमादेवमवर्णयत् ।। बभूव देवशर्माख्यो ब्राह्मणो नगरे कचित् । तस्याभूदेवदत्तेति गहिनी सदृशान्वया ॥ धृतगर्भा च सा तस्य कालेन सुपुर्व सुतम् । दरिद्रोऽपि स तं मेने निधि लब्धमिव द्विजः ॥ सूतकान्ते च सा तस्य भार्या लातुमगानदीम् । देवशर्मा स तस्थौ तु गृहे रक्षन्सुतं शिशुम् ।। तावदाह्नायिका तस्य राजान्तःपुरतो द्रुतम् । चेटिका ब्राह्मणस्यागात्स्वस्तिवाचनजीविनः ।। ततः स दक्षिणालोभान्नकुलं रक्षकं शिशोः । स्थापयित्वा ययौ गेहे चिरमावाल्यवर्धितम् ।। तस्मिन्गतेऽत्राकरमाश शिशोस्तस्यान्तिकागतम् । सर्पमालोक्य नकुलः स्वामिभक्त्या जपान तम् ॥ अथ तं देवशर्माणमागतं वीक्ष्य दूरतः । सानसिक्तो नकुलो हृष्टोऽस्य निरगासुरः ।। स देवशर्मा तद्रूपं तं दृष्ट्वैवाश्मनावधीत् । ध्रुवं स बालः पुत्रो मे हतोऽनेनेति संभ्रमात् ॥ १० प्रविश्य चान्तर्दृष्ट्वा तं भुजगं नकुलाहतम् । जीवन्तं च स्थितं वालं ब्राह्मणोऽन्तरतायत । अविचार्योपकारी स नकुलः किं हतस्त्वया । इत्युपालभतायाता भार्यापि सदवेस तम् ।। १२ तस्मान्न बुद्धिमान्कुर्यात्सहसा देव किंचन । सहसा चेष्टमानो हि हन्यते लोकयोर्द्वयोः । फुर्वश्चाविधिना कर्म विरोधिफलमभुते । तथा च वायुनाक्रान्तदेहः कोऽप्यभवत्पुमान् ।। पत्त्यर्थमौषधं दत्त्वा बभापे जातु तं मिषक् । त्वं पेपर्यतत्स्यगृहं गत्या यावदुपैम्यहम् ।। १ पुस्तका-तरेऽसाटोकाश्मे एकशेकस रियमति. م م س ه م ه و ۸ و १४ १५ ·- २८ ३३६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६४॥ एवमुक्त्वा गतो वैद्यो यावचिरयति क्षणम् । तावत्तदोप, पिष्वा मूर्योऽसौ वारिणापिवत् ॥ १६ उत्पन्नव्यापदं तेन तमागत्य भिषक्ततः । स दत्त्वा वमनं कृच्छ्रान्मृतकल्पमजीवयत् ।। १७ घस्त्यौपधं गुदे मूर्ख दीयते न तु पीयते । अहं प्रतीक्षितः किं नेत्युपालभ्यत तेन सः ॥ इतीष्टमप्यनिष्टाय जायतेऽविधिना कृतम् । तस्मान्न विधिमुत्सृज्य प्राज्ञः कुर्वीत किंचन ॥ अप्रेक्षापूर्वकारी च निन्द्यतेऽवद्यकृत्क्षणान् । तथा च कुत्रचित्कश्चिजडबुद्धिरभूत्पुमान ॥ तस्य देशान्तरं जातु गच्छतोऽन्वागतः सुतः । अटव्यां वासिते सार्थे विवेश विहरन्वनम् ।। २१ पाटितो मर्कटैः सोऽत्र कृच्छ्राजीवन्नुपेत्य तम् । रक्षानभिज्ञः पितरं पृच्छन्तमवदनः ।। वनेऽस्मि पाटितः कैश्चिल्लोमशैः फलभक्षिभिः । तच्छ्रुत्वा क्रोधकृष्टासिस्तत्पिता तद्वनं ययौ ॥ दृष्ट्वा फलान्याददानाक्षटिलास्तत्र तापसान् । सोऽभ्यधावत्क्षतोऽमीभिः सुतो मे लोमशैरिति । माक्षस्ते पाटितः पुत्रो मदृष्टैर्मा वधीमुनीन् । इत्यवार्यत पान्थेन तद्वधात्सोऽथ केनचित् ।। २५ ततः स दैवादुत्तीर्णः पातकात्सार्थमागतः । तन्न जातुचिदप्रेक्षापूर्वकारी भवेद्बुधः ।। २६ किमन्यत्सर्वदा भाव्यं जन्तुना कृतवुद्धिना । लोकोपहसिताः शश्वत्सीदन्त्येव ह्यबुद्धयः ।। २७ तथा च निर्धनः कश्चित्प्राप्तवानध्वनि व्रजन् । सार्थवाहस्य कस्यापि च्युतां हेमभृतां दृतिम् ।। स मूढस्तां गृहीत्वैव न जगामान्यतोऽपि च । स्थित्वा तत्रैव संख्यातुमारेभे हेम तञ्च तत् ॥ २९ तावत्स्मृत्वा हयारूढः प्रत्यागत्य स सत्वरम् । सार्थवाहोऽस्य हृष्टस्य हेमभत्रां जहार ताम् ।। ३० ततः स दृष्टनष्टार्थः शोचन्तायादधोमुखः । प्राप्तोऽप्यर्थः क्षणादेव हार्यते मन्दबुद्धिना ।। फश्चिच्च पार्वणं चन्द्रं दिदृक्षुः केनचिजडः । अङ्गुल्यभिमुसं पश्येत्यूचे दृष्टनवेन्दुना ।। ३२ स हित्वा गगनं तस्यैवाङ्गुलिं तां विलोकयन् । तस्थौ न चेन्दुमद्राक्षीदद्राक्षीद्धसतो जनान् ।। ३३ प्रक्षया साध्यतेऽसाध्यं तथा च श्रयतां कथा । काचिद्वामान्तरं नारी गन्तुं प्रावर्ततैकका ॥ ३४ पथि सा च जिघृक्षन्तमकस्मादेत्य वानरम् । वञ्चयन्ती मुहुर्वृक्षं संश्रिता पर्यवर्तत ॥ ३५ स तं तस्यास्तरं मूढो भुजाभ्यां कपिरावृणोत् । साप्यस्य वाहू हस्ताभ्यां तत्रैवापीडयत्तरौ । तावच तस्मिन्निःस्पन्दे जातक्रोधे च वानरे । पथा तेनागतं कंचिदाभीरं स्त्री जगाद सा॥ ३७ महाभाग गृहाणेमं क्षणं वाहोः प्लवंगमम् । यावद्वत्रं च वेणी च विस्रस्तां संवृणोम्यहम् ॥ एवं करोमि भजसे यदि मामिति तेन सा । उक्तानुमेने तावत्तत्सोऽथ तं कपिमग्रहीत् ।। ततोऽस्य क्षुरिकां कृष्ट्वा सा स्त्री हत्वा च तं कपिम् । एकान्तमेहीत्युक्त्वा तमाभीरं दूरमानयत् ।। मिलितेप्वथ सार्थेपु तं विहायैव तैः सह । सा जगामेप्सितमाम प्रज्ञारक्षितविप्लवा ।। ४१ इत्थं प्रज्ञैव नामेह प्रधानं लोकवर्तनम् । जीवत्यर्थदरिद्रोऽपि धीदरिद्रो न जीवति ॥ इदानीं शृणु देवैतां विचित्रामद्भुतां कथाम् । घटकपरनामानौ चौरावास्तां पुरे कचित् ॥ तयोः स कर्परो जातु वहिय॑स्य घटं निशि । संधिं दत्त्वा नृपसुतावासवेश्म प्रविष्टवान् ।। तत्र कोणस्थितं तं सा विनिद्रा राजकन्यका । दृष्ट्वैव सद्यः संजातकामा खैरमुपाहयत् ॥ रन्त्वा च तेन साकं सा दत्त्वा चार्थ तमब्रवीत् । दास्याम्यन्यत्प्रभूतं ते पुनरेष्यसि चेदिति ॥ ततो निर्गत्य वृत्तान्तमाख्यायार्थ समर्प्य च । व्यसृजत्प्राप्य राजार्थ घटं गेहं स कर्परः ।। वयं तदैवं तु पुनर्विवेशान्तःपुरं स तत् । आकृष्टः कामलोभाभ्यामपायं को हि पश्यति ।। तत्रैप सुरतश्रान्तः पानमत्तस्तया सह । राजपुत्र्या समं सुप्तो न बुबोध गतां निशाम् ।। प्रातः प्रविष्टैर्लब्ध्वा स बद्धान्तःपुररक्षिभिः । राक्षे निवेदितः सोऽपि क्रुधा तस्यादिशद्वधम् ।। यावत्स नीयते वध्यभुवं तावत्ससास्य सः । रानावनागतस्यागादन्वेष्टुं पदवी घटः ।। तमागतं स दृष्ट्वाथ घटं कारकः पुनः । हत्वा राजसुतां रक्षेरित्याह स्म स्वसंज्ञया । घटेनागीकृतेच्छोऽथ संज्ञयैव स कर्परः । नीत्वोल्लम्व्य तरौ क्षिप्रं वधकैरवशो हतः ।। ततो गत्वा घटो गेहमनुगोचन्निभागमे । भित्त्वा सुरगां प्राविभत्स तद्राजसुतागृहम् ।। ४२ ४४ ४५ ४८ ४९ ५२ A- ·। यः तरङ्गः८1] शक्तियशोलम्बकः १०॥ तत्रैकका संयमितां दृष्ट्वोपेत्य जगाद सः । त्वत्कृतेऽद्य हतस्याहं कर्परस्य सखा घटः ॥ अपनेतुमितस्त्वां च तत्स्नेहादहमागतः । तदेहि यावन्नानिष्टं किंचित्ते कुरुते पिता ।। इत्युक्ते तेन सा हृष्टा राजपुत्री तथेति तत् । प्रतिपेदे स चैतस्या बन्धनानि न्यवारयत् ॥ ततस्तया समं सद्यः समर्पितशरीरया । निर्गय स ययौ चौरः खनिकेतं सुरुङ्गया ।। प्रातश्च खातदुर्लक्ष्यसुरुङ्गेण निजां सुताम् । केनाप्यपहृतां बुद्धा स राजा समचिन्तयत् ।। ध्रुवं तस्यास्ति पापस्य निगृहीतस्य धान्धवः । कश्चित्साहसिको येन हृतैवं सा सुता मम ।। इति संचिन्त्य नृपतिः स कर्परकलेवरम् । रक्षितुं स्थापयामास स्वभृत्यानब्रवीच तान् ।। शोचन्निममागच्छेत्कर्तु दाहादिकं च वः । अवष्टभ्यस्ततो लप्स्ये पापां तां कुलदूपिकाम् ।। ६२ इति राज्ञा समादिष्टा रक्षिणोऽत्र तथेति ते । रक्षन्तस्तस्थुरनिशं तत्कपरकलेवरम् ।। तत्सोऽन्विष्य घटो बुवा राजपुत्रीमुवाच ताम् । मिये बन्धुः सखा योऽभूत्परमः कर्परो मम ॥ ६४ यत्प्रसादान्मया प्राप्ता त्वं ससद्रनसंचया । स्नेहानृण्यमकृत्वास्य नास्ति मे हृदि निवृतिः ।। तत्तं गत्वानुशोचामि प्रेक्षमाणः स्वयुक्तितः । क्रमाच संस्करोम्यमौ तीर्थेऽस्यास्थीनि च क्षिपे॥ भयं मा भूच ते नाहमबुद्धिः कर्परो यथा । इत्युक्त्वा तां तदैवाभूत्स महाबतिवेपभृत् ॥ स ध्योदनमादाय कपरे कर्परान्तिकम् । मार्गागत इवोपागाचकेऽत्र स्खलितं च सः ।। निपात्य हस्ताद्भक्त्वा च तं स ध्यन्नकर्परम् । हा कर्परामृतभृतेत्यादि तत्तच्छुशोच सः ॥ रक्षिणो मेनिरे तच भिन्नभाण्डानुशोचनम् । क्षणाच गृहमागत्य राजपुत्र्यै शशंस तत् ॥ अन्येाश्च वधूवेपं भृत्यं कृत्वैकमग्रतः । अन्यं धृतसधत्तूरभक्ष्यभाण्डं च पृष्ठतः ॥ ७१ स्वयं च मत्तमामीणवेपो भूत्वा दिनात्यये । प्रस्खलन्निकटे तेपामगात्कर्पररक्षिणाम् ॥ ७२ कस्त्वं केयं च ते भ्रातः क यासीति च तत्र तैः । पृष्टः स धूर्तस्तानेवमुवाच स्खलिताक्षरम् ।। ग्राम्योऽहमेपा भार्या मे यामीतः श्वाशुरं गृहम् । भक्ष्यकोशलिका चेयमानीता तत्कृते मया ॥ संभाषणाञ्च यूयं मे संजाताः सुहृदोऽधुना । तदर्ध सन्न नेष्यामि भक्ष्याणामर्धमस्तु वः ।। इत्युक्त्वा भक्ष्यमेकैकं स ददौ तेपु रक्षिषु । ते हसन्तो गृहीत्वैव भुञ्जते स्माखिला अपि ॥ तेन रक्षिपु धत्तूरमोहितेष्वेपु सोऽमिसात् । निशि पक्रे घटो देहं कर्परस्याहृतेन्धनः ।। गते तस्मिंस्ततः प्रातर्बुवा राजा निवार्य तान् । विमूढान्स्थापयामास रक्षिणोऽन्यानुवाच च ।। रक्ष्याण्यस्थीन्यपीदानी यस्तान्यादातुमेष्यति । स युष्माभिर्महीतव्यो भक्ष्यं किंचिय नान्यतः ॥ ७९ इति राजोदितास्ते च सावधाना दिवानिशम् । तत्रासरक्षिणस्तं च वृत्तान्तं बुबुधे घटः ।। ततः स चण्डिकादत्तमोहमन्त्रप्रभावचित् । मित्रं प्रव्राजक कंचिञ्चकारावासकेतनम् ॥ ८१ तन गत्वा समं तेन प्रव्राजा मत्रजापिना । रक्षिणो मोहयित्वा तान्कर्परास्थीनि सोऽग्रहीत् ।। क्षिस्या च तानि गगायामेत्याख्याय यथाकृतम् । राजपुत्र्या समं तस्थौ सुसं प्रव्राजकान्वितः ।। राजापि सोऽस्थिहरणं युवा तदक्षिमोहनम् । आ सुत्ताहरणात्सर्व मेने तद्योगिचेष्टितम् ।। येनेदं योगिनाकारि तनयाहरणादि मे। ददामि तस्मै राज्यामिभिव्यक्तिं स याति चेत् ॥ इति राजा स्वनगरे दापयामास घोपणाम् । तां श्रुत्वा चैच्छदासानं घटो दर्शयितुं तदा ॥ मैवं कृथा न कार्योऽस्मिन्विश्वासश्छद्मघातिनि । राज्ञीत्यवार्यत तया राजपुत्र्या ततश्च सः ।। अथोद्भेदभयात्तेन साकं प्रव्राजकेन सः । घटो देशान्तरं यायाद्राजपुत्र्या तया युतः। मार्गे च राजपुत्री सा प्रव्राजं तं रहोऽत्रवीत् । एकेन ध्वंसितान्येन भ्रंशितास्म्यमुना पदात् ।। तचौरः स मृतो नायं घटो मे त्वं बहुप्रियः । इत्युक्त्वा तेन संगम्य सा विपेणावधीद्धटम् ॥ ततस्तेन समं यान्ती पापा प्रमाजकेन सा । धनदेवामिधानेन संजग्मे वणिजा पथि। कोऽयं कपाली त्वं प्रेयान्ममेत्युक्त्वा ययौ समम् । वणिजा तेन संसुप्तं सा प्रवाज.विहाय वम् ॥ ९२ १ असादमे पुस्तकान्तरे 'सक्षीर व सत्राय यसहायन्दसन्धमा एमाधमधिकमस्ति. ७४ ७८ ८० ८५ ८८ ९० ·३३८ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ६४। प्रव्राजकश्च स प्रातः प्रबुद्धः समचिन्तयत् । न स्नेहोऽस्ति न दाक्षिण्यं स्त्रीष्वहो चापलाहते ॥ ९३ यद्विश्वास्यापि मां पापा हृतार्था च पलायिता । सैप लाभोऽथवा यन्न हतोऽस्मि घटवत्तया ।। इत्यालोच्य निजं देशं ययौ प्रव्राजकोऽथ सः । वणिजा सह तद्देशं प्राप्ता राजसुतापि सा ९५ प्रवेशयामि सहसा वन्धकी किमिमा गृहम् । इति स्वदेशप्राप्तश्च धनदेवो विचिन्तयन् ।। वणिक्तत्र किलैकस्या वृद्धाया वेश्म योपितः । प्रविवेश तया साकं राजपुत्र्या दिनात्यये ।। तत्र नक्तं स वृद्धां तां पप्रच्छापरिजानतीम् । धनदेववणिग्गेहवार्तामम्बेह वेरिस किम् ।। ९८ तच्छ्रुत्वा साब्रवीदृद्धा का वार्ता यत्र तत्र सा । पुंसा नवनवेनैव तद्भार्या रमते सदा ॥ ९९ चपेटा गवाक्षेण रज्वा तत्र हि लम्व्यते । नक्तं विशति यस्तस्यां स एवान्तः प्रवेश्यते ॥ निष्काल्यते तथैवात्र पश्चिमायां पुनर्निशि । पानमत्ता च सा नैव निभालयति किंचन ॥ १०१ एपा च तस्थितिः ख्याति नगरेऽत्राखिले गता। बहुकालो गतोऽद्यापि न चायाति स तत्पतिः ॥ १०२ एतद्वृद्धावचः श्रुत्वा धनदेवस्तदैव सः । युक्या निर्गत्य तत्रागात्सान्तर्दुःखः ससंशयः॥ १०३ दृष्ट्वा स तत्र दासीभिः पेटां रज्ववलम्बिताम् । विवेश स ततस्ताभिरुक्षिप्यान्तरनीयत ॥ १०४ प्रविष्टः स तयालिङ्मय शय्यां निन्ये मदान्धया । अविज्ञातः स्वगेहिन्या हठात्क्षीवत्वमूढया ॥ १०५ रिरंसा तस्य यावच्च नास्ति तदोपदर्शनात् । तावत्सा मददोपेण निद्रां तद्देहिनी ययौ ।। १०६ निशान्ते च स दासीभिः सत्वरं रज्जुपेटया । गवाक्षेण वहिः क्षिप्तः खिन्नो वणिगचिन्तयत् ।। १०७ अलं मे गृहमोहेन गृहे नार्यों निवन्धनम् । तासामवेशी वार्ता तस्माच्छ्रेयो वनं परम् ।। १०८ इति निश्चित्य संत्यज्य स तां राजसुतामपि । धनदेवः प्रववृते गन्तुं दूरं वनान्तरम् ॥ १०९ गच्छतस्तस्य मार्गे च मिलितो मित्रतामगात् । ब्राह्मणो रुद्रसोमाख्यः प्रवासादागतश्चिरात् ॥ स तेनोक्तः स्ववृत्तान्तं स्वभार्याशङ्कितो द्विजः । तेनैव वणिजा साकं सायं स्वग्राममासदत् ।। १११ तत्र स्वभवनोपान्ते गोपं दृष्ट्वा नदीतटे । माद्यन्तमिव गायन्तं नर्मणा पृच्छति स्म सः।। ११२ गोप ते तरुणी काचित्कञ्चिदस्त्यनुरागिणी । येनैवं गायसि मदान्मन्यमानस्तृणं जगत् ।। ११३ तच्छ्रुत्वा सोऽहसद्गोपो गोप्यं वस्तु कियन्मया । चिरविप्रोपितस्येह रुद्रसोमद्विजन्मनः । ११४ प्रामाधिपस्य तरुणीमहं भार्या सदा भजे । प्रवेशयति तद्दासी स्त्रीवेपं तद्गृहेऽत्र माम् ।। ११५ एतद्गोपालतः श्रुत्वा मन्युमन्तर्निगृह्य च । तत्त्वं जिज्ञासमानस्तं रुद्रसोमो जगाद सः ।। ११६ यद्येवमतिथिस्तेऽहं स्ववेपं देह्यमुं मम । यावत्त्वमिव तत्राद्य याम्यहं कौतुकं हि मे ॥ ११७ एवं कुरु गृहाणेमं मदीयं कालकम्बलम् । लगुडं चास्य चैवेह तद्दासी यावदेष्यति । ११८ मगुद्ध्या च तयाहूय स्वैरं दत्तागनाम्वरः । नक्तं तत्र वजाहं च विश्नाम्यामि निशामिमाम् ।। ११९ एवमुक्तवतस्तस्माद्गोपालगुडकम्बलौ । गृहीत्वा रुद्रसोमोऽत्र तद्वेषेण स तस्थिवान् ।। १२० गोपश्च वणिजा साकं धनदेवेन तेन सः । दूरे तत्र मनाक्तस्थौ दासी सा चाययौ ततः ॥ १२१ सा तं तमसि तूष्णीकामेत्य स्त्रीवेपगुण्ठितम् । एहीत्युक्त्वा ततो रुद्रसोमं गोपधियानयत् ॥ १२२ स च नीतः स्वमाया तां दृष्ट्वा गोपालबुद्धितः । उत्थायैव कृताश्लेषां रुद्रसोमो व्यचिन्तयत् ।। १२३ संनिकृष्टे निकृष्टेऽपि कष्टं रज्यन्ति कुस्त्रियः । पापानुरक्ता यदियं गोपेऽप्यासन्नवर्तिनि ॥ इति ध्यायन्मिपं कृत्वा तदैवास्फुटया गिरा । निर्गत्यैव विरक्तामा धनदेवान्तिकं ययौ ॥ उक्तखगृवृत्तान्तो वणिज तमुवाच सः । त्वया सहाहमप्येमि वनं यातु गृहं क्षयम् ॥ १२६ इत्यूचिवात्रुद्रसोमो धनदेववणिक सः । वनं प्रति प्रतस्थाते तदैव सह तौ ततः ।। १२७ मिलितश्च तयोर्मार्गे धनदेवसुहृच्छशी । कथाप्रसङ्गात्तौ तस्मै स्ववृत्तान्तं शशंसतुः ।। स तच्छ्रुत्वा शशीर्ष्यालुश्विराद्देशान्तरागतः । साशकोऽभूत्स्वगेहिन्यां न्यस्तायामपि भूगृहे ।। प्रक्रामश्च समं ताभ्यां सायं स स्वगृहान्तिकम् । शशी प्राप गृहातिथ्यं तयोः कर्तुमियेप च ।। तावच दुर्गन्धवहं कुष्ठशीर्णकरादिकम् । तत्रापश्यत्सगारं गायन्तं पुरुपं स्थितम् ।। १२४ १२५ १२८ १२९ १३० १३१ ·तरङ्गः ८1] शक्तियशोलम्बका १०॥ विस्मयाच तमप्राक्षीदीदृशः को भवानिति । कामदेवोऽहमस्मीति कुष्ठी सोऽपि जगाद तम् ।। १३२ का भ्रान्ति: कामदेवस्त्वं रूपशोभैव वक्ति ते । इत्युक्तः शशिना भूयः सोऽवादीच्छृणु वच्मि ते ।। १३३ इह धूर्तः शशी नाम दत्तैकपरिचारिकाम् । भायौ निक्षिप्य भूगेहे सेप्यों देशान्तरं गतः ॥ १३४ तद्भार्यया विधिवशादिह दृष्टस्य मे तया । अर्पितः सद्य एवासा मदनाकृष्टचित्तया ॥ तया समं च सततं रात्रौ रानावहं रमे। पृष्ठे गृहीत्वा तदासी प्रवेशयति तत्र माम् ।। १३६ तद्रूहि किं न कामोऽहं प्राप्तिः कस्यान्ययोपिताम् । यचित्राकारधारिण्या भार्यायाः शशिनः प्रियः।।१३७ एतत्कुष्ठिवचः श्रुत्वा शशी निर्घातदारुणम् । दुःखं निगृह्य जिज्ञासुनिश्चयं तमुवाच सः ।। सत्यं भवसि कामस्त्वं तदेवं स्वाहमर्थये । त्वत्तः श्रुतायामुत्पन्नं तस्यां कौतूहलं मम ॥ १३९ तदद्यैव निशां तत्र त्वद्वेषण विशाम्यहम् । प्रसीदान्वहलभ्येऽर्थे तवान कियती क्षतिः ॥ इत्युक्तः शशिना तेन स कुष्ठी तमभापत । एवमस्तु णेमं मद्वेपं देहि मे निजम् ।। १४१ तिष्ठाहमिव संवेप्स पाणिपादं च वाससा । यावदायाति सा तस्या दासी तमसि जृम्भिते ॥ १४२ मगुया च तया पृष्ठे गृहीतोऽहमिव ब्रज । अहं हि पावैकल्याद्गच्छाम्यत्र तथा सदा ॥ १४३ इत्युक्तः कुष्ठिना सोऽथ शशी तद्वेपमास्थितः । तत्रासीत्तत्सहायौ तौ कुष्ठी चासन्विदूरतः ।। १४४ अथागत्य तया कुष्ठिवेपो दृष्टः स तद्धिया। एहीत्युक्त्वा शशी भार्यादास्या पृष्ठेऽध्यरोप्यत ॥ १४५ निन्ये च नक्तं स तया स्वभार्यायास्ततोऽन्तिकम् । कुष्ठिजारप्रतीक्षिण्यास्तस्यास्तद्भगृहान्तरम् ॥ १४६ तत्रान्धकारे शोचन्तीमङ्गस्पर्शेन तां ध्रुवम् । खभार्यामेव निश्चित्य स वैराग्यमगाच्छशी ॥ १४७ ततस्तस्यां प्रसुप्तायां निर्गत्यादृष्ट एव सः । जगाम धनदेवस्य रुद्रसोमस्य चान्तिकम् ।। १४८ आख्याय च खवृत्तान्तं तयोः खिन्नो जगाद सः । हा धिनिम्नामिपातिन्यो लोला दूरान्मनोरमाः।।१४९ सुक्षोभ्या न स्त्रियः शक्याः पातुं श्वभ्रापगा इव । यदेपा भूगृहस्थापि भार्या मे कुष्ठिनं गता ॥ १५० तन्ममापि वनं श्रेयो धिग्गृहानिति स युवन् । समदुःसवणिग्विप्रयुतस्तामनयन्निशाम् ॥ १५१ प्रातखयोऽपि सहिताः प्रस्थितास्ते वनं प्रति । सवापीकतलं प्रापुर्दिनान्ते पथि पादपम् ।। १५२ भुक्तपीताश्च ते रात्रौ तत्रारुह्य तरौ स्थिताः । अपश्यन्पान्थमागस सुप्तमेकं तरोरधः ।। १५३ क्षणाच ददृशुर्वापीमध्यादपरमुद्गतम् । पुरुपं वदनोद्गीर्णसस्त्रीकशयनीयकम् ।। १५४ उपभुज्य खियं तां स सुध्वाप शयनीयके । स्त्री च दृष्ट्वैव संजम्मे पान्थेनोत्थाय तेन सा॥ १५५ कौ युवामिति पृष्टा च रतान्ते तेन साब्रवीत् । नाग एपोऽहमतस्य भार्येयं नागकन्यका ॥ मा भूदयं च ते यस्मात्पान्थाना नवतिर्मया । नयाधिकोपभुक्तैव पूरितं तु शतं त्वया ।। १५७ एवं वदन्ती तां तं च पान्थं दैवात्प्रबुध्य सः । नागो दष्ट्वा मुपाज्ज्वाला मुक्त्वा भस्मीचकार तौ ॥१५८ न शक्या रक्षितुं यत्र देहान्तर्निहिता अपि । त्रियस्तत्र गृहे तासां का वार्ता धिग्धिगेव ताः ।। इति नागे गते वापी ब्रुवन्तस्ते त्रयो निशाम् । शशिप्रभृतयो नीत्वा निर्वृताः प्रययुर्वनम् ॥ तस्मिन्मैच्याद्यविकलचतुर्भावनाभ्यासशान्तैश्चित्तैः सभ्यड्डियतमतयः सर्वभूतेपु सौम्याः । प्राप्ताः सिद्धिं निरुपमपरानन्दभूमौ समाधौ जग्मुर्मोक्षं क्षपिततमसस्ते त्रयोऽपि क्रमेण ॥ १६१ ता योपितस्तु तेपां निजपापविपांकजनितकष्टदशाः। अचिरादेव विनष्टा लोकद्वयभ्रष्टाः ॥ १६२ एवं मोहप्रभवो रागो न स्त्रीपु कस्य दुःसाय । तारखेच विवेकभृतां भवति विरागस्तु मोक्षाय ॥ इति गोमुसतः कथाविनोदं सचिवाच्छक्तियशःसमागमोत्कः । पुनरेव स वत्सराजसूनुश्विरमाकर्ण्य गनैर्जगाम निद्राम् ।। इति महाकवित्रीसोमदतमविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बकेऽष्टमस्वरमः ।

·३४० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६५ नवमस्तरङ्गः। onormour ७ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ अथान्येयुः पुनरिमा निशि प्राग्वद्विनोदयन् । नरवाह्नदत्ताय गोमुखोऽकथयत्कथाम् ॥ बभूव नगरे कापि बोधिसत्त्वांशसंभवः । कस्याप्यान्यस्य वणिजस्तनयो मृतमातृकः॥ अन्यजायाप्रसक्तेन पित्रा तत्प्रेरितेन सः । निरस्तो वनवासाय सभार्यो निरगागृहात् ।। स्वानुजं तु सहायान्तं तद्वपित्रा निराकृतम् । अशान्तचित्तमुत्सृज्य सोऽन्येनैव पथा ययौ ।। प्रक्रामंश्च क्रमात्प्राप निस्तोयतृणपादपाम् । पाथेयहीनश्चण्डांशुतप्तां मरुमहाटवीम् ।। तस्यां व्रजन्स सप्ताहं भार्या शान्तां क्षुधा तृपा । अजीवयत्वमांसाः पापा तान्याहरच सा॥ अष्टमेऽह्नि सरिद्वीचिवाचालं गिरिकाननम् । प्राप सत्फलसच्छायपादपं स्निग्धशाद्वलम् ॥ तत्र संभाव्य भायो ता लान्तां मूलफलाम्बुमिः । अवातरद्गिरिनदी स्नातुं कल्लोलमालिनीम् ।। तस्यां ददर्श च च्छिन्नहस्तपादचतुष्टयम् । ह्रियमाणं जलौघेन पुरुपं त्राणकाद्भिणम् ॥ वहूपवासक्लान्तोऽपि तां विगाह्य नदीं ततः । उज्जहार कृपालुस्तं महासत्त्वः स पूरुपम् ।। केनेदं ते कृतं भ्रातरिति कारुणिकेन च । तेनारोप्य स्थलं पृष्टः स रुण्डः पुरुपोऽभ्यधात् ।। निकृत्तहस्तचरणो नद्यां क्षिप्तोऽस्मि शत्रुमिः । दित्सुमिः क्लेशमरणं त्वयाहं तूद्धृतस्ततः ।। एवमुक्तवतस्तस्य स वडा व्रणपट्टिकाम् । दत्त्वाहारं महासत्त्वः लानादि व्यधितालनः ॥ ततो मूलफलाहारो भार्यायुक्तोऽत्र कानने । स तस्थौ वोधिसत्त्वांशो वणिक्पुनस्तपश्वरन् ।। एकदा फलमूलार्थ गते तस्मिन्स्मरातुरा । तद्भार्या तेन रुण्डेन रेमे रूढवणेन सा ॥ तत्सता तेन संमन्य भर्तुस्तस्य वधैपिणी । युक्त्या चकार सान्येार्मान्धं दुश्वारिणी मृपा ।। श्वभ्रे दुरवतारेऽथ स्थितां दुस्तरनिम्नगे । दर्शयित्वोपधि पापा पतिं सा तमभापत ॥ जीवाम्यहं त्वयैपा चेन्ममानीता महौपधिः । जाने ह्येतामिहस्थां मे स्वप्ने वक्ति स्म देवता ।। तच्छ्रुत्वा स तथेत्येव श्वभ्रे तत्रौपधेः कृते । तृणवेष्टितया रज्वावातरत्तरुवद्धया । अवतीर्णस्य रज्जु तां चिक्षेपोन्मुच्य तस्य सा । ततः स पतितो नद्यां तया जढे महौघया । दूराद्दवीयो नीत्वा च तया सुकृतरक्षितः । नद्या कस्यापि नगरस्यासन्ने सोऽर्पितस्तटे ।। ततः स स्थलमारुह्य चिन्तयन्त्रीविचेष्टितम् । जलावगाहनछान्तो विशश्राम तरोस्तले ॥ तस्मिन्काले च नगरे राजा तत्र मृतोऽभवत् । मृते राजनि चानादिदेशे तत्रेदशी स्थितिः॥ यन्मगलराजः पौरैम्यमाणः करेण यम् । आरोपयति पृष्ठे स्वे सोऽन्न राज्येऽमिपिच्यते ।। स धैर्यतुष्टो धातेव भ्रमन्प्राप्तोऽन्तिकं गजः । उत्क्षिप्यारोपयामास स्वपृष्ठे तं वणिक्सुतम् ।। ततः स नगर नीत्वा राज्ये प्रकृतिभिः क्षणात् । वणिक्सुतोऽभिपिक्तोऽभूद्बोधिसत्त्वांशसंभवः ।। स राज्यं प्राप्य करुणामुदिताक्षान्तिभिः सह । अरस्त न तु पापाभिः स्वीमिश्चपलवृत्तिमिः तद्भार्या सापि निःशङ्का मत्वा तं च नदीहृतम् । वभ्रामेतस्ततो जारं रुण्डं पृष्ठेऽधिरोप्य तम् ॥ वैरिकृत्ताविहस्तोऽयं भर्ता मेऽहं पतिव्रता । मिक्षित्वा जीवयाम्येतं तद्भिक्षा में प्रयच्छत ।। इति सा भिक्षमाणा च ग्रामे प्रामे पुरे पुरे । राज्यस्थस्यात्मनो भर्तुर्नगरं प्राप तस्य तत् ॥ तथैव मिक्षमाणात्र राज्ञस्तस्य क्रमेण सा । पतिव्रतेत्यय॑माना पौरैः श्रुतिपथं ययौ । आनाययत्स राजा च तां पृष्ठारूढरुण्डिकाम् । त्वं सा पतिव्रतेत्यारात्परिज्ञाय च पृष्टवान् । साई, पतिव्रता देवेयपरिज्ञाय सापि तम् । भर्तारमब्रवीत्पापा राजश्रीतेजसा वृतम् ।। ततः स वोधिसत्वांशो हसनराजा जगाद ताम् । दृष्टं पतिव्रतात्वं ते फलेनेदं मयैव च ।। स्वरकमांसं दत्त्वापि स्वीकर्तु शकिता न या । स्खेनाविलुप्तहस्तेन भर्ना मानुपराक्षसी ॥ । सदा रक्तमांसानि हरन्ती यत मे कथम् । रुण्डेन विकलेनापि स्वीकृत्य वहनीकृता ।। खिदूढः स भर्ता यो नद्यां क्षिप्तस्त्वयानघः । कर्मणा तेन वहसे रुण्डमेतं विभर्पि च ॥ युद्धाटितवृत्तं तं परिज्ञाय पति ततः । भयात्सा मूळितेवाभूल्लिसितेव मृतेव च ।। १८ १९ २० २१ २२ २३ २५ २७ २८ २९ ३० ३१ ३२ ३४ ३५ ३६ ३७ ३८ ·३४१ ३९ ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ४८८ ४९ ५२ तरङ्ग: ९1] शक्तियशोलम्बकः १०॥ किमेतद्रूहि देवेति सोऽथ राजा सकौतुकैः । पृष्ठोऽमात्यैर्यथावृत्तं तेभ्यः सर्वमवर्णयत् ॥ ततो भद्रुहं बुवा छित्त्वा तां कर्णनासिकम् । कृत्वावं मत्रिणो देशात्सरुण्डां निरवासयन् ।। छिन्ननासिकया रुण्डं बोधिसत्त्वं नृपश्रिया । युक्तं सदृशसंयोगं तदा विधिरदर्शयत् ।। एवं दुरवधार्यैव गतिश्चित्तस्य योपिताम् । दैवस्येवाविचारस्य नीचैकाभिमुसस्य च ॥ एवं चात्यक्तशीलानां ससत्त्वानां जितक्रुधाम् । तुष्वेवाचिन्तिता एव स्वयमायान्ति संपदः । इत्याख्याय कथा मन्त्री गोमुसः पुनरेव सः । नरवाहनदत्ताय कथामेतामवर्णयत् ।। कोऽप्यासीद्बोधिसत्त्वांशो वने कापि कृतोटजः । करुणैकाग्रहृदयो महासत्त्वस्तपश्चरन् । स तत्र जन्तूनापन्नान्पिशाचांश्च समुद्धरन् । अपरांश्च जलैरन्नैः स्वप्रभावादतर्पयत् ॥ एकदान्योपकारार्थ भ्रमन्सोऽत्राटवीभुवि । महान्तं कूपमद्राक्षीत्तदन्तश्च ददौ दृशम् ।। तावञ्च स्त्री तदन्तःस्था तं रट्वोचैरभापत । मो महामन्नई नारी सिंहः स्वर्णशिसः सगः ।। भुजगश्चेति चत्वारः कूपेऽत्र रजनौ वयम् । पतितास्तदतः फ्लेशादुद्धरास्मान्कृपां कुरु ।। एतच्छ्रुत्वा जगादैतां त्रियं यूयं त्रयो यदि । तमसान्धा निपतिताः सगोऽन पतितः कथम् ।। तथैवैपोऽपि पतितो व्याधजालेन संयतः । इति सापि महासत्त्वं तं नारी प्रत्यभाषत । ततस्तान्स तपःशक्त्या यावदुद्धर्तुमिच्छति । तावच्छशाक नोद्ध सिद्धिस्तस्य त्वहीयत ।। पापेयं स्त्री ध्रुवं सिद्धिरेतत्संभापणाद्धि मे । नष्टा यतस्त्वत्र तावाक्तिमन्यां करोम्यहम् ।। इति संचिन्त्य रज्ज्वा तांस्तृणावेष्टितयाखिलान् । उनहार महासत्त्वः स कूपात्कुर्वतः स्तुतिम् ।। सविस्मयश्च पप्रच्छ सिंहपक्षिभुजंगमान् । व्यक्ता वाग्वः कथं कीदृग्वृत्तान्तश्वोच्यतामिति ॥ ततः सिंहोऽब्रवीब्यक्तवाचो जातिस्मरा वयम् । अन्योन्यवाधकाश्यास्मवृत्तान्तं च क्रमाच्छृणु ।। इत्युक्त्वा स स्ववृत्तान्तं सिहो वक्तुं प्रचक्रमे । अस्ति वैदूर्यशृङ्गाख्यं तुपाराद्रौ पुरोत्तमम् ।। पद्मवेगाभिधानोऽस्ति तत्र विद्याधरेश्वरः । वज्रवेगाभिधानश्च पुत्रस्तस्योदपद्यत ।। स वनवेगोऽहंकारी विरोधं येनकेनचित् । साकं शौर्यमदाचने लोके वैद्याधरे वसन् । निषेधतः पितुस्तस्य यदा नागणयद्वचः । तदा पिता तमशपन्मर्त्यलोके पतेति सः ।। ततो नष्टमदो भ्रष्टविद्यः शापहतो रुदन् । वनवेगः स पितरं शापान्तं तमयाचत ।। ततः स तत्पिता पद्मवेगो ध्यात्वाब्रवीत्क्षणात् । भुवि विप्रसुतो भूत्वा कृत्वाप्येवं मदं पुनः ॥ पितुः शापात्ततः सिहो भूत्वा कूपे पतिष्यसि । महासत्त्वश्च कृपया कश्चित्त्वामुद्धरिष्यति ॥ तस्य प्रत्युपकारं च विधायापदि मोक्ष्यसे । शापादस्मादिति पिता शापान्तं तस्य स व्यधात् ।। अथेह वनवेगोऽसौ विप्रस्याजनि मालवे । हरघोपाभिधानस्य देवघोपामिधः सुतः ।। स तत्राप्यकरोद्वैर बहुभिः शौर्यगर्वतः । बहुभिर्मा कृथा वैरमिति तं घावदत्पिता ।। अकुर्वाणं वचस्तस्य शप्तवान्स पिता झुधा । शौर्याभिमानी दुर्बुद्धे सिंहस्त्वं भव सांप्रतम् ॥ एवं तस्य पितुः शापाद्देवघोपः पुनश्च सः । विद्याधरावतारः सन्सिहो जातोऽन्न कानने ॥ तमिमं विद्धि मां सिंहं सोऽहं देवाद्धमन्निशि । कूपेऽद्य पतितोऽमुप्मिन्महासत्त्योद्धृतस्त्वया ।। तद्यामि तावदापन यदा स्यात्कापि ते तदा । मां स्मरेरुपकारं ते कृत्वा मोक्ष्ये स्वशापतः ॥ इत्युदीर्य गते सिंह बोधिसत्त्वेन तेन सः । पृष्टः सुवर्णचूलोऽय पक्षी खोदन्तमभ्यधात् ॥ अस्ति विद्याधराधीशो वनदंष्ट्रो हिमाचले । तस्य देव्यामजायन्त पञ्च कन्या निरन्तराः ॥ ततः स हरमाराध्य तपसा प्राप्तवान्सुतम् । राजा रजनदंष्ट्रारयं जीवितादधिकप्रियम् ।। स तेन पित्रा वालोऽपि विद्याः स्नेहेन लम्भितः । वृद्धिं रजतदंष्टोऽन वन्धुनेनोत्सवो ययौ।। एकदा भगिनीं ज्येष्ठां नाम्ना सोमप्रभां च सः । गौर्याः पुरः पितरकं वादयन्तीमवैक्षत ।। देहि पितरकं महां वादयाम्यहमायदः । इत्ययाचत्त तां सोऽथ वालत्यानुयन्धतः ।। सा तन्नादायदा तस्मै तदा पापलतः स्वयम् । तस्मातत्सोऽपत्यैव पक्षीवोदपतनमः ।। - ५९ ६१ ६४ ६७ ६९ ७० ७२ ७४ ·८४ ८७ ३४२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमा ६५ साथ स्वसा तमशपद्यन्मे पिलरकं हठात् । हत्योड्डीनोऽसि तत्पक्षी स्वर्णचूलो भविष्यसि । तच्छ्रुत्वा पादपतितेनैत्य सा तेन याचिता । स्वसा रजतदंष्ट्रेण तस्य शापान्तमब्रवीत् ।। ७९ पक्षी भूत्वान्धकूपे त्वं यदा मूढ पतिष्यसि । उद्धरिष्यति कश्चिच तदा त्वां करुणापरः ।। तस्य कृत्वोपकारांशं शापमेतं तरिष्यसि । इत्युक्तः स तया भ्राता स्वर्णचूलः सगोऽजनि ।। ८१ स एप स्वर्णचूलोऽहं पक्षी भ्रष्टोऽवटे निशि । इहोद्धृतोऽस्मि भवता तदिदानी प्रजाम्यहम् ॥ ८२ आपदि त्वं स्मरेमा च तव कृत्वा ह्युपक्रियाम् । शापान्मोक्ष्येऽहमित्युक्त्वा सोऽपि पक्षी ययौ ततः ।।८३ ततः स बोधिसत्त्वेन तेन पृष्ठो भुजंगमः । खोदन्तं कथयामास तस्मायन महासने । पुरा मुनिकुमारोऽहमभूवं कश्यपाश्रमे । अभवत्तत्र चैको मे वयस्यो मुनिपुत्रकः ।। एकदा चावतीर्णेऽस्मिन्सरः स्नातुं वयस्यके । तटस्थितोऽहमद्राक्षं त्रिफणं सर्पमागतम् ।। तेन भीपयितुं तं च वयस्यं नर्मणा मया । तत्संमुसं तटान्ते स बद्धो मन्त्रबलादहिः ।। क्षणात्स्नात्वा तदं प्राप्तो मद्वयस्यो विलोक्य सः । अशङ्कितं महाहि तं त्रस्तो मोहमुपागमत् ॥ चिरादाश्वासितः सोऽथ मया ध्यानादवेत्य तत् । मत्कृतं वासनं कोपाच्छपति स्म ससापि माम् ॥ ८९ गच्छेदगेव निफणः सर्पो भव महानिति । अनुनीतोऽथ शापान्तमृपिपुत्रः स मेऽवदत् ॥ ९० सीभूतं च्युतं कूपे योऽसौ त्वामुद्धरिष्यति । तस्योपकृत्यावसरे शापमुक्तो भविष्यसि ।। ९१ इत्युक्त्वैव गते तस्मिन्नेपोऽहं सर्पतां गतः । उद्धृतोऽस्मि त्वया चाद्य कूपात्तद्यामि संप्रति ॥ ९२ स्मृतश्चैत्योपकारं ते कृत्वा मोक्ष्ये स्वशापतः । इत्युक्त्वा भुजगे याते स्त्री स्ववृत्तमवर्णयत् ।। ९३ अहं क्षत्रियपुत्रस्य भार्या राजोपसेविनः । शूरस्य त्यागिनो यूनश्चारुरूपस्य मानिनः ।। ९४ कृतोऽन्यपुरुपासङ्गो मया तदपि पापया । तद्विज्ञाय स भर्ता मे निमहायाकरोन्मतिम् ।। सखीमुखाच तगुवा तदैवाहं पलायिता । रात्रौ वनं प्रविष्टेदं कूपभ्रष्टोद्धृता त्वया ॥ स्वत्प्रसादादिदानी च गत्वा जीवामि कुत्रचित् । भूयात्तन्मे दिनं यत्र कुर्या ते प्रत्युपक्रियाम् ॥ ९७ इत्युक्त्वा बोधिसत्त्वं तं कुलटा निकटात्ततः । गोत्रवर्धनसंज्ञस्य राज्ञः सा नगरं ययौ ॥ ९८ सस्य संगतिमुत्पाद्य परिवारजनैः सह । तस्थौ राजमहादेव्या दासीभावाश्रयेण सा ।। ९९ तस्यापि घोधिसत्त्वस्य तस्याः संभापणास्त्रियाः । नाविरासीद्वने नष्टसिद्धेर्मूलफलादिकम् ॥ १०० ततः क्षुत्तृष्णया प्लान्तः प्राक्स सिहं तमस्मरत् । स्मृतागतः स चैतस्य व्यधावृत्तिं मृगामिपैः॥ १०१ कंचित्कालं स तन्मासैः प्रकृतिस्थं विधाय तम् । केसरी सोऽब्रवीत्क्षीणः स शापो मे ब्रजाम्यहम् ।।१०२ इत्युक्त्वा सिहतां मुक्त्वा भूत्वा विद्याधरश्च सः । जगाम तदनुज्ञातस्तमामय निजं पदम् ॥ ततः स बोधिसत्त्वांशो वृत्तिग्लानः पुनः खगम् । सस्मार स्वर्णचूलं तमुपागात्सोऽपि तत्स्मृतः॥ १०४ आवेदितार्तिस्तेनासौ गत्वानीय सगः क्षणात् । रत्नाभरणसंपूर्णा ददौ तस्मै करण्डिकाम् ।। १०५ उवाच चैतेनार्थेन वृत्तिः स्याच्छाश्वती तव । मम जातश्च शापान्तः स्वस्ति ते साधयाम्यहम् ॥ इत्युक्त्वा सोऽपि भूत्वैव विद्याधरकुमारकः । स्वलोकं नभसा गत्वा प्राप राज्यं निजापितुः॥ सोऽपि रत्नानि विक्रेतुं योधिसत्त्वः परिभ्रमन् । तत्प्राप नगरं यत्र सा स्त्री कूपोद्धृता स्थिता ॥ १०८ तत्रैकस्याश्च वृद्धाया ब्राह्मण्या विजने गृहे । निधाय तान्याभरणान्यापणं यावदेति सः ।। सावद्ददर्श तामेव वने कूपात्समुद्धृत्ताम् । खियं संमुखमायान्तीं सापि स्त्री पश्यति स्म तम् ॥ संभाषणे कृतेऽन्योन्यमथ सा स्त्री कथाक्रमात् । स्वं राजमहिपीपार्श्वस्थितमस्मै न्यवेदयत् ।। सोऽपि पृष्टस्ववृत्तान्तस्तया तस्यै शशंस ताम् । रत्नाभरणसंप्राप्तिं स्वर्णचूलसगाजुः ।। नीत्या पाभरणं तस्यै वृद्धावेश्मन्यदर्शयत् । सापि गत्वा शठा रायै स्वस्वामिन्यै शशंस तत् ।। तस्याश्व राझ्या गेहान्तः स्वर्णचूलेन पक्षिणा । नीतं छलेन पश्यन्त्या एवाभरणभाण्डकम् ॥ तय सा स्वपुरप्राप्तं राज्ञी तस्या मुसास्त्रियाः । बुवा विदितवेद्याया राजानं तं व्यजिज्ञपत् ।। राजापि घोधिसत्त्वं तं दर्शितं दुनिया तया । आनाययत्साभरणं भृत्यैर्यद्धा गृहात्ततः ॥ १०३ १०७ १०९ ११० १११ ११२ ११३ ११४ ११५ FN ·तरशः ९।] शक्तियशोलम्बकः १०। ३४३ परिपृच्छय च वृत्तान्तं सत्यं मत्वापि तद्वचः । स्थापयामास वद्धं तं गृहीत्वाभरणान्यपि ॥ स वन्धस्थोऽन सस्मार बोधिसत्त्वो भुजंगमम् । ऋपिपुत्रावतारं तमुपतस्थे च सोऽपि तम् ॥ ११८ दृष्ट्वा च तं स पृष्टार्थः सर्पः साधुमभापत । गत्वाहं वेष्टयाम्येतमा मूर्धान्तं महीपतिम् ।। ११९ न च मुञ्चाम्यमुं यावदागत्योक्तोऽस्मि न त्वया । मोक्ष्याम्यहं नृपं सर्पादिति त्वं च वदेरिह ।। १२० त्वय्यागते त्वद्वचसा मोक्ष्याम्यहमतो नृपम् । मन्मुक्तश्चैप राजा ते स्वराज्याध प्रदास्यति । १२१ इत्युक्त्वा तं स गत्वैव परिवेष्टितवानहिः । राजानमास्त चैतस्य मूर्ध्नि कृत्वा फणत्रयम् ।। १२२ हा हा दष्टोऽहिना राजेत्याक्रन्दति जनेऽथ सः । बोधिसत्त्वोऽब्रवीद्रक्षाम्यहं नृपमहेरिति ।। १२३ श्रुतवद्भिश्च तद्वाक्यं विज्ञप्तः सोऽनुजीविभिः । आनाय्य कोधिसत्त्वं तं सर्पाक्रान्तोऽब्रवीनृपः ।। १२४ यदि मां मोचयस्यस्मात्सात्तत्ते ददाम्यहम् । राज्यार्धमन्तरस्थाश्च तवैते मन्त्रिणोऽत्र मे ॥ १२५ तच्छ्रुत्वा बाढमित्युक्ते मत्रिभिः स जगाद तम् । भुजंगं बोधिसत्त्वांशो मुञ्च राजानमाश्विति ॥ १२६ ततस्तेनाहिना मुक्तो राज्या नृपतिर्ददौ । स तस्मै बोधिसत्त्वाय सोऽपि स्वस्थोऽभवत्क्षणात् ।। १२७ सर्पश्च क्षीणशापः सन्भूत्वा मुनिकुमारकः । सदस्याख्यातवृत्तान्तो जगाम निजमाश्रमम् ।। १२८ एवं निश्चितमभ्येति शुभमेव शुभासनाम् । एवं चातिक्रमो नाम केशाय महतामपि । १२९ अविश्वासास्पदं चैव स्त्रीणां स्पृशति नाशयम् । प्राणदानोपकारोऽपि किं तासामन्यदुच्यते ॥ १३० इत्याख्याय कथां वत्सराजपुत्रं स गोमुखः । उवाच कथयाम्येताः पुनर्मुग्धकथाः शृणु ॥ १३१ वभूव श्रमणः कश्चिद्विहारे कापि मूढधीः । स रथ्यायां भ्रम खातु शुना जानुन्यदश्यत । १३२ श्वदष्टः स विहारं स्वमुपागत्य व्यचिन्तयत् । किं वृत्तं जानुनि तवेत्येकैकः प्रक्ष्यतीह माम् ।। १३३ प्रत्याययिष्याम्येवं च कियतोऽहं कियचिरम् । तदुपायं करोम्यत्र सर्वान्वोधयितुं सकृत् ।। १३४ इत्यालोच्य समारुह्य स विहारोपरि द्रुतम् । गृहीत्वा ग्रन्थिमुसलं मूढो भिक्षुरवादयत् ।। १३५ अकारणमकाले किं प्रन्थि वादयसीति तम् । श्रुत्वाश्चर्येण मिलिताः पप्रच्छरथ भिक्षवः ॥ १३६ शुना मे भक्षितं जानु तदेकैकस्य पृच्छतः । ब्रुवेऽहं कियदित्येवं यूयं संघटिता मया ।। १३७ तद्रुध्यध्वं समं सर्वे जानु मे पश्यतेति सः । भिक्षुन्प्रत्यत्रवीदेताश्वदृष्टं जानु दर्शयन् ।। १३८ ततः पार्थोपपीडं ते सममा भिक्षवोऽहसन् । कियन्मात्रे कृतोऽनेन संरम्भोऽयं कियानिति ।। १३९ आख्यातः श्रमणो मूर्खप्टकमूर्को निशम्यताम् । कदर्यः कोऽप्यभूत्कापि मूर्खष्टको महाधनः ॥ १४० सभार्यः स सदा भुले सक्तूलवणवर्जितान् । अन्यस्यान्नस्य बुबुधे नैव स्वादं स जातुचित् ॥ १४१ एकदा प्रेरितो धात्रा स भार्यामब्रवीनिजाम् । क्षीरिणी प्रति जाता मे श्रद्धा वामद्य मे पच ।। १४२ तथेति तस्य सा भार्या पपाच क्षीरिणीं तदा । तस्थौ चाभ्यन्तरे गुप्तं स टकः शयनं श्रितः ॥ १४३ १४४ दृष्ट्वा प्राघुणिकः कश्चिदत्र मे मा स्म भूदिति । तावत्तस्य सुहृद्भूर्तष्टकस्तत्रैक आययौ ।। क ते भर्तेति पप्रच्छ स च तां तस्य गेहिनीम् । साप्यदत्तोसरा तस्य प्राविशद्भर्तुरन्तिकम् ।। १४५ आख्यात मित्रागमनां सोऽपि भार्या जगाद ताम् । उपविश्येह रुदती पादावादाय तिष्ठ मे ॥ भर्ता मे मृत इत्येवं यदेश्च सुहृदं मम । ततो गतेऽस्मिन्नावाभ्यां भोक्तव्या क्षीरिणी सुसम् ॥ १४७ इत्युक्ता तेन यावत्सा प्रवृत्ता रोदितुं तदा । तावत्प्रविश्य सोऽपृच्छत्किमेतदिति तां सुहन् ।। १४८ भर्ता मृतो मे पश्येति तयोक्तः स व्यचिन्तयत् । क पचन्ती मया दृष्टा सुसिता क्षीरिणीमियम् ।। १४९ फाधुनैव विपन्नोऽयमेतद्भर्ता विना रुजम् । नूनं मां प्राधुणं दृष्ट्वा कृतमाभ्यामिदं मृपा ।। १५० तन्मया नैव गन्तव्यमित्यालोच्योपविश्य सः । धूर्तो हा मित्र हा मित्रेत्याक्रन्दसत्र तस्थिवान् ॥ १५१ भुताक्रन्दाः प्रविश्यात्र वान्धवा मृतपस्थितम् ! श्मशानं भौतटकं तं नेतुमासन्समुद्यताः ।। १५२ उत्तिष्ठ वान्धवैर्यावदेतीत्वा न दह्यसे । इत्युपांश्ववदत्कर्णमूले भार्या तदा च तम् ।। १५३ मैवं शठोऽयं टको में क्षीरिणी भोक्तुमिच्छति । नोत्तिष्ठामि तदेतस्मिन्नगतेऽहं मृतो यदि ॥ १ को वाहीदेशोदकः पुरुषः १४६ १५४ ·३४४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६५। प्राणेभ्योऽप्यन्नमुष्टिहि मादृशानां गरीयसी । इति प्रसनवीद्भार्यामुपांश्वेव स तां जडः ॥ १५५ ततस्तेन कुमित्रेण नीत्वा तैः स्वजनैश्च सः । दह्यमानोऽपि निश्चेष्टो ददौ नामरणाद्वचः ।। १५६ एवं स मूढो विजहौ प्राणान्न क्षीरिणी पुनः । लेशार्जितं च बुभुजे तस्यान्यहेलया धनम् ॥ १५७ श्रुतः कदर्यः श्रूयन्ताममी मार्जारभौतकाः । उज्जयिन्यामुपाध्यायो मुग्धः कोऽप्यभवन्मठे ॥ १५८ तत्र निद्रा न तस्याभून्मूपकोपद्रवान्निशि । तत्सिन्नस्तच सुहृदे स कस्मैचिवर्णयत् ॥ १५९ मार्जार स्थापयानीय सोऽत्र सादति मूषकान् । इति सोऽपि सुहृद्विप्रस्तमुपाध्यायमब्रवीत् ॥ १६० मार्जारः कीदृशः कास्ते न स दृष्टचरो मया । इत्युक्तवत्युपाध्याये तं सुहृत्सोऽब्रवीत्पुनः ॥ १६१ काचरे लोचने तस्य वर्णः कपिलधूसरः । पृष्ठे च लोमशं चर्म रथ्यास्वदति चेह सः ॥ १६२ तदेमिस्त्वममिज्ञानैरन्विष्यानाययाशु तम् । मित्र मार्जारमित्युक्त्वा तत्सुहृत्स ययौ गृहम् ।। ततः शिष्यानुपाध्यायः स जगाद जडो निजान् । अभिज्ञानानि युष्माभिः श्रुतान्येव स्थितैरिह ॥ १६४ तदन्विष्यत मार्जारं रथ्यासु तमिह कचित् । तथेति ते गताः शिष्यास्तत्र भ्रमरितस्ततः ।। १६५ तथापि न तु तैर्दृष्टो मार्जारः स कदाचन । अथैकं ते वटुं रथ्यामुसादेक्षन्त निर्गतम् ॥ काचरं नेत्रयुगले वर्णे धूसरपिङ्गलम् । पृष्ठोपरि दधानं च लोमशं हरिणाजिनम् ॥ १६७ दृष्ट्वा तं सैप मार्जारः प्राप्तोऽस्माभिर्यथाश्रुतः । इत्यवष्टभ्य तं निन्युरुपाध्यायान्तिकं च ते ॥ १६८ उपाध्यायोऽपि मित्रोक्तैर्युक्तं मार्जारलक्षणैः । दृष्ट्वा तं स्थापयामास रात्रौ तत्र मठान्तरे । १६९ मार्जारो नूनमस्मीति मेने सोऽपि वटुर्जडः । मार्जाराख्यां कृतां शृण्वन्नासनस्तरबुद्धिभिः ।। १७० स च भौतो घटुः शिष्यस्तस्य विप्रस्य येन तत् । उपाध्यायस्य तस्योक्तं मैत्र्या मार्जारलक्षणम् ॥ १७१ प्रातः सोऽनागतो विप्रो वटुमन्तर्विलोक्य तम् । इह केनायमानीत इति भौतानुवाच तान् ।। १७२ श्रुतोपलक्षणस्त्वत्तो मार्जारोऽस्माभिरेप सः । आनीत इत्युपाध्यायो भौत. शिष्याश्च तेऽवदन् ।। १७३ ततो विहस्य सोऽवादीद्विप्रो मूढाः क मानुप. । क च तिर्यक्स मार्जारश्चतुष्पात्पुच्छवानपि ॥ १७४ तच्छ्रुत्वा तं वटुं मुक्त्वा तेऽब्रुवन्मन्दबुद्धयः । तमुन्विष्यानयामस्तं मार्जार तादृशं पुनः ।। १७५ एवमुक्तवतो मूढाखनस्तत्र जहास तान् । अज्ञता नाम कस्येह नोपहासाय जायते ॥ १७६ मार्जारभौतः कथितः श्रूयन्तामपरेऽप्यमी । आसीद्बहूनां मुग्धानां मुख्यो मुग्धो मठे कचित् ।। १७७ स फेनचिद्वाच्यमानाद्धर्मशास्त्रात्कदाचन । तडागकर्तुरोपीदमुत्र सुमहत्फलम् ।। ततः स धनसंपूपरें विपुलं वारिपूरितम् । तडार कारयामास नातिदूरे निजान्मठात् ।। एकदा स तडागं तं द्रष्टुं मुग्धामणीर्गतः । केनाप्युत्पाटितान्यस्य पुलिनानि व्यलोकयत् ॥ तथैवागत्य सोऽन्येशुरुत्खातं तटमन्यतः । दृष्ट्वा तस्य तडागस्य सोद्वेगः समचिन्तयत् ।। १८१ प्रातः प्रभातादारभ्य स्थास्यामीहैव वासरम् । द्रक्ष्यामि कः करोत्येतदित्यालोच्य ययौ प्रगे ॥ १८२ अन्येार्यावदेत्यास्ते तावत्तत्र ददर्श सः । दिवोऽवतीर्य शृङ्गाभ्यां सनन्तं वृपभं तटम् ।। १८३ दिव्यो वृपोऽयं तत्कि न दिवं यामि सहामुना । इत्युपेत्य वृपस्यास्य हस्ताभ्यां पुच्छमग्रहीत् ॥ ततः पुच्छाप्रलग्नं तं भौतमुक्षिप्य वेगतः । क्षणानिनाय कैलासं स्वं धाम भगवान्वृपः ॥ तत्र दिव्यानि भक्ष्याणि मोदकादीन्यवाप्य सः । भुजानो न्यवसद्भौतो दिनानि कतिचित्सुसम् ॥ १८६ गतागतानि कुर्वाणं स दृष्ट्वा तं महावृपम् । अचिन्तयत भौतानां मुख्यो देवेन मोहितः । गच्छामि पपुच्छामलमः पश्यामि वान्धवान् । कथयित्वाद्भुतमिदं तथैवैष्याम्यहं पुनः ॥ इति संचिन्त्य वृपभस्यैकदोपेत्य तस्य सः । आलम्ब्य गच्छतः पुच्छमागाद्भौतो भुवस्तलम् ।। ततः प्राप्तो मठे भौतैरन्यैरालिप्य तत्स्थितैः । क गतोऽसीति पृष्टस्तं स्ववृत्तान्तं शशंस सः॥ ततः सर्वे श्रुताश्चर्या भौतास्ते प्रार्थयन्त तम् । प्रसीद नय तत्रास्मानपि भोजय मोदकान् ।। तच्छुत्वा स तथेत्येतान्युक्तिमुक्त्वापरे दिने । वडागोपान्तमनयत्स च तनाययौ वृपः । जमाह तस्य लाडूलं मुरयः पाणिद्वयेन सः । तस्याप्यगृहाचरणावन्यस्तस्यापि चेतरः ।। १८० १८४ १८५ १८७ १८८ १८९ १९० १९१ १९२ r ·तरजः ९1] शक्तियशोलम्बकः १०। ३४५ इत्यन्योन्याशिलग्नैस्तैीतैर्यावच्च शृङ्खला । रचिता स वृपस्तावदुत्पपात जवान्नभः ।। १९४ याति तस्मिंश्च यूपभे लाडूलालम्बिभौतके । मुख्यभौतं तमप्राक्षीदेको भौतोऽथ दैवतः ॥ १९५ श्रद्धामाख्याहि नस्तावद्यथेष्टसुलमा दिवि । क्रियत्प्रमाणा भवता मोदका भक्षिता इति ।। १९६ ततो भ्रष्टानुसंधानो पपुच्छं विमुच्य तम् । पद्माकारौ करौ कला संश्लिष्टौ भौतनायकः ।। १९७ इयत्प्रमाणा इत्याशु यावत्तान्प्रतिवक्ति सः । तावत्सोऽन्ये च ते सर्वे खानिपत्य विपेदिरे ।। १९८ वृपः प्रायाञ्च कैलासं जनो दृष्ट्वा जहास च । दोपाय निर्विमशैवं भौतप्रश्नोत्तरक्रिया ॥ १९९ श्रुता युगामिनो भौताः श्रूयतामपरोऽप्ययम् । कश्चिद्भौतो विसस्मार मार्ग मार्गान्तरं ब्रजन् ।। २०० सरोर्नदीतटस्थस्य गच्छास्योपरिवर्मना । इत्युच्यते स्म पन्थानं परिपृच्छजनैश्च सः ।। ततस्तस्य तरोः पृष्ठं गत्वारूढः स मूढधीः । एतत्पृष्ठेन मे पन्था उपदिष्टो जनैरिति । २०२ तत्पृष्ठे सर्पतश्चास्य भरात्पर्यन्तवर्तिनी । शाखा ननाम यत्नेन पपातालम्व्य ताम् ।। २०३ तामालम्व्य स्थितो यावत्तावत्तेनाययौ पथा। आरोहेणोपरिस्थेन नद्यां पीतजलः करी ।। २०४ तं दृष्ट्वा तरुशासाग्रलम्भी भौतः स दीनवार । महामन्मां गृहाणेति हस्त्यारोहमुवाच तम् ।। २०५ हस्त्यारोहश्च भौतं तमवतारयितुं तरोः । पादयोरग्रहीहाभ्यां पाणिभ्यामुज्झिताशः ।। २०६ तावञ्च निर्गत्य गते गजे भौतस्य तस्य सः । ललम्बे पादयोहस्तिपको वृक्षाप्रलम्बिनः ।। २०७ ततः स त्वरयन्भौतो हस्त्यारोहं तमभ्यधात् । यदि जानासि तच्छीघ्रं यत्किंचिद्गीयतां त्वया ॥ इतोऽवतारयेज्जातु यच्छ्रत्यागत्य नौ जनः । पतितावन्यथाधस्ताद्धरेदावामियं नदी ॥ २०९ इत्युक्तः स गजारोहस्तेन मञ्ज तथा जगौ । यथा स एव भौतोऽत्र परितोपमगात्परम् ।। २१० साधुवादं च स ददद्विस्मृत्योज्झितपादपः । दातुं प्रावर्तत द्वाभ्यां हस्ताभ्यां छोटिकां जडः ।। २११ तत्क्षणं चिनिपत्यैव सहस्त्यारोह एव सः । नद्यां विपेदे मूसैर्हि सङ्गः कस्यास्ति शर्मणे ॥ इत्याख्याय कथां भूयो वत्सेश्वरसुताय सः । गोमुखः कथयामास हिरण्याक्षकथामिमाम् ॥ २१३ अस्तीह हिमवत्कुक्षौ देश पृथ्वीशिरोमणिः । कश्मीर इति विद्यानां धर्मस्य च निकेतनम् ॥ २१४ तत्राधिष्ठानमभवद्धिरण्यपुरनामकम् । कनकाक्ष इति ख्यातस्तस्मिन्राजा वभूव च ॥ २१५ तस्य रत्नप्रभादेव्यां शंकराराधनोद्भवः । पुत्रो हिरण्याक्ष इति मापतेरुदपद्यत ।। स जातु गुलिकाझीडां कुर्वन्गुलिकया छलात् । तापसी राजतनयो मार्गायातामताडयत् ॥ २१७ सा तापसी जितक्रोधा राजपुत्रं विहस्य तम् । योगीश्वरी हिरण्याक्षमुवाच विकृतानना ॥ २१८ स्वयौवनादिकैरीदग्दर्पश्चेत्तव तां यदि । मृगाङ्कलेसामाप्नोपि भार्या तत्कीदृशो भवेत् ।। २१९ तच्छ्रुत्वा क्षमयित्वा तां राजपुत्रः स पृष्टवान् । कैपा मृगाङ्कलेखाख्या भगवत्युन्यतामिति ।। ततस्तं साब्रवीदस्ति शशितेजा इति श्रुतः । विद्याधरेन्द्रो हिमवत्यचलेन्द्रे महायशाः ।। २२१ मृगाङ्कलेसा तस्यास्ति तनया वरकन्यका । रूपेण शुचरेन्द्राणां निशान्निद्रकप्रदा ।। २२२ सा चानुरूपा भार्या ते तस्यास्त्वमुचितः पतिः । इत्युक्तः सिद्धतापस्या हिरण्याक्षो जगाद ताम् ।। २२३ कथं भगवति प्राप्या मया सा तर्हि कध्यताम् । तच्छ्रुत्वा सा हिरण्याक्षं तं योगेश्वर्यभापत ।। गवाहं त्वत्कथाख्यानादुपलप्स्ये तदाशयम् । आगत्य चाहमेव लां तन नेप्याम्यतः परम् ।। २२५ इहास्ति योऽमरेशाख्यो देवस्तत्केतने त्वया । प्रातः प्राप्यास्मि नित्यं हि तमर्चितुमुपैम्यहम् ।। २२६ इत्युक्त्वा नभसा प्रायात्तापसी सा स्वसिद्धितः । तस्या मृगाङ्कलेसाया निकटं तुहिनाचलम् ।। तन तस्यै हिरण्याक्षगुणान्युक्त्या शशंस सा । तथा यथा दिव्यकन्या सात्युत्कैवमुवाच ताम् ।। तादशं चेन्न भर्तारं प्राप्नुयां भगवत्यहम् । तनिष्फलेन किं कार्यममुना जीवितेन मे ॥ २२९ इत्यारूढस्मरावेशा नीत्या तत्कथया दिनम् । मृगाहलेसा तापस्या सहोबास तया निशाम् ।। तावत्सोऽपि हिरण्याक्षतचिन्तानीतवासरः । सुमः कथंचिजगदे गौर्या स्वप्ने निशाक्ष्ये ।। २३१ विद्याधरः सन्प्राप्तस्त्वं मुनिशापेन मर्यताम् । तापस्याः करसंस्पर्शादेतस्या मोक्ष्यसे ततः ॥ २३२ २२० २२४ २२७ २२८ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६६ । मृगाङ्कलेखां च ततस्तामाशु परिणेष्यसि । तजिन्ता नात्र कार्या ते पूर्वभार्या हि सा तव ॥ २३३ इत्यादिश्यैव सा देवी तिरोऽभूत्तस्य सोऽपि च । प्रयुध्य प्रातरुत्थाय चक्रे स्नानादिमङ्गलम् ।। २३४ ततोऽमरेश्वरस्यामे गत्वा तस्थौ प्रणम्य तम् । यन संकेतकं तस्य तापस्या विहितं तया ॥ २३५ अत्रान्तरे च कथमप्याप्तनिद्रां स्वमन्दिरे । मृगाङ्कलेखामपि तां गौरी स्वप्ने समादिशत् ।। २३६ क्षीणशापं हिरण्याक्षं जातं विद्याधरं पुनः । करस्पर्शेन तापस्याः पतिं प्राप्स्यस्यलं शुचा ।। २३७ इत्युक्त्वान्तहितायां च देव्यां प्रातः प्रवुध्य सा । मृगाङ्कलेखा तापस्यै तस्यै स्वप्नं शशंस तम् ॥ २३८ सा तच्छ्रुत्वैव चागत्य भूलोकं सिद्धतापसी । स्थितं क्षेत्रेऽमरेशस्य हिरण्याक्षं तमभ्यधात् ॥ एहि वैद्याधरं लोकं पुत्रेत्युक्त्वा करेण सा । प्रणतं तं समादाय वाहावुदपतन्नभः । २४० तावत्स च हिरण्याक्षो भूत्वा विद्याधरेश्वरः । स्मृत्वा शापक्षयाजाति तापसी तामभापत ॥ २४१ हिमाद्रौ वनकूदाख्ये पुरे जानीहि मामियम् । विद्याधराणां राजानं नाम्नाप्यमृततेजसम् ।। २४२ सोऽहमुल्लनिक्रोधाच्छापं प्राप्य पुरा मुनेः । मलैयोनिमुपागच्छं त्वत्करस्पर्शनावधिम् ॥ २४३ शप्तस्य मे तदा भार्या या दुःखादजहत्तनुम् । सैपा मृगाङ्कलेखाद्य जाता पूर्वप्रिया मम ॥ २४४ इदानीं च त्वया सार्ध गत्वा प्राप्स्यामि तामहम् । त्वत्करस्पर्शपूतस्य शान्तः शापो हि सोऽद्य मे ॥२४५ इति बुवंस्तया साकं तापस्या गगनेन सः । जगामामृततेजास्तं हिमादि युचराधिपः ।। २४६ मृगाङ्कलेखामुद्यानस्थितां तत्र ददर्श सः । साप्यपश्यत्तमायान्तं तापस्यायेदितं तया ।। चित्रं श्रुतिपथेनादौ प्रविश्यान्योन्यमानसम् । अनिर्गत्याप्यविशतां दृष्टिमार्गेण तौ पुनः ।। विवाहसिद्धये पित्रे त्वयेदं कथ्यतामिति । ऊचे मृगाङ्कलेखात्र तापस्या प्रौढया तया ॥ २४९ ततो लजानतमुखी सा गत्वा पितरं निजम् । ससीमुखेन तत्सर्व बोधयामास तत्क्षणम् ॥ २५० सोऽपि स्वप्नेऽम्विकादिष्टस्तत्पिता खेचरेश्वरः । तमनपीत्स्वभवनं संमान्यामृततेजसम् ॥ २५१ ददौ मृगाङ्कलेखां च तस्मै तां स यथाविधि । कृतोद्वाहश्च तं वज्रकूटं खं प्रययौ पुरम् ।। २५२ तत्र सोऽमृततेजाः स्खं राज्यं प्राप्य सभार्यकम् । आनीतं सिद्धतापस्या मर्त्यत्वात्पितरं निजम् ।। २५३ कनकाक्षं तमभ्यर्च्य भोगैः प्रापय्य भूतलम् । मृगाङ्कलेखया साकं तामृद्धिं बुभुजे चिरम् ।। इति पूर्वकर्मविहितं भवितव्यं जगति यस्य जन्तोर्यत् । सदयत्नेन स पुरतः पतितं प्राप्नोत्यसाध्यमपि ॥ एवं गोमुखकथितां शक्तियशस्युत्सुको निशम्य कथाम् । शयने निशि नरवाहनदत्तो निद्रामसौ भेजे ॥ २५६ इति महाकविश्रीसोमदेवभद्दविरचिवे कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके नवमस्वरङ्गः । २४८ । दशमस्तरशः। १ ३ ५ सतोऽन्येशुः पुनर्नक्तं विनोदार्थ स गोमुखः । नरवाहनदत्ताय कथामेतामवर्णयत् ॥ धारेश्वराभिधे शैवे सिद्धक्षेत्रे पुराघसत् । उपास्यमानो वहुभिः शिष्यैः कोऽपि महामुनिः ।। सोऽभवीजातु शिष्यान्स्वान्युप्मासु यदि केनचित् । अपूर्वमीक्षितं किंचिच्छ्रतं घा तन्निवैद्यताम् ।। इत्युक्ते तेन मुनिना शिष्य एको जगाद तम् । मया श्रुतमपूर्व यत्तदाख्यामि निशम्यताम् ।। विजयारत्यं महाक्षेत्रं कश्मीरप्वसि शांभवम् । तत्र प्रव्राजकः कश्चिदासीद्विद्यामिमानवान् ॥ जयी सर्वत्र भूयासमित्याशंसन्प्रणम्य सः । शंभु प्रतस्थे वादाय प्रवाद पाटलिपुत्रकम् ।। गच्छंश्व मार्गेऽतिक्रामन्यनानि सरितो गिरीन् । प्राप्याटवीं परिश्रान्तो विशश्राम तरोस्तले ॥ क्षणाच वापीशिशिरे तत्र दूराध्वधूसरम् । ददर्श धार्मिकं दण्डकुण्डिकाहस्तमागतम् ॥ कुतस्त्वं कुन यासीति निपण्णोऽत्र च तेन सः । प्रप्राजकेन पृष्टस्तमित्यभापत धार्मिकः ।। आगतोऽहं सखे विद्याक्षेत्रात्पाटलिपुत्रकात् । कश्मीरान्यामि तनत्या जेतुं वादेन पण्डितान् ॥ ६ १० ·३४७ ११ १२ १५ १८ २० २१ २२ २३ २४ २५ २८ २९ तरङ्ग १०1] शक्तियशोलम्बकः १०॥ श्रुत्वैतद्धार्मिकवच स परिव्राडचिन्तयत् । इहैको न जितोऽय चेन्मया पाटलिपुत्रक ॥ तत्तन गत्वा जेष्यामि कथमन्यान्वहूनहम् । इत्यालोच्य स त प्रनाडाक्षिप्याह स्म धार्मिकम् ॥ विपरीतमिद कि ते वद धामिक चेष्टितम् । क धार्मिको मुमुक्षुस्त्व क वादी व्यसनातुर ॥ वादाभिमानयन्धेन ससारान्मोक्षमिच्छसि । शमयस्यग्मिनोष्माण शीत हसि हिमेन च । उत्तितीर्पसि पापाणनावा मूढ महोदधिम् । वातेन ज्वलित वहि निवारयितुमीहसे ।। वाम शील क्षमा नाम क्षात्रमापन्नरक्षणम् । मुमुक्षुशील च शम कलहो रक्षसा स्मृतम् ।। तस्माच्छान्तेन दान्तेन भवितव्य मुमुक्षुणा । निरस्तद्वन्द्वदु खेन ससारलेशभीरुणा ।। अत शमकुठारेण च्छिन्धीम भवपादपम् । हेतुवादाभिमानाम्बुसेक तस्य तु मा रम दा ॥ इत्युक्तो धार्मिकस्तेन परितुष्ट प्रणम्य तम् । गुरुभवान्ममेत्युक्त्वा जगाम स यथागतम् ।। प्रमावसन्स्थितोऽत्रैव तरुमूले तदन्तरात् । यक्षस्यालापमशृणोत्लीडतो भार्यया सह ॥ कर्ण ददाति यावच्च स प्रव्राट् तावदन स । यक्ष पुष्पस्रजा भार्या नर्मणा तामताडयत् ॥ तावच मृतकल्प सा कृत्वामान शठा भृपा । तस्थौ तत्परिवारश्च मुक्ताकन्दो झगित्यभूत् ॥ चिराचागतजीवेव सा दृशावुदमीलयत् । कि त्वया दृष्टमिति ता यक्षोऽप्राक्षीत्तत पति ॥ अथ मिथ्यैव सावोचत्त्वयाह मालया यदा । अभ्याहता तदापश्य कृष्ण पुरुपमागतम् ।। पाशहस्त ज्वलन्नेन प्राशुमूर्ध्वशिरोरुहम् । भयानक निजच्छायामलिनीकृतदिक्तटम् ।। तेन नीताहमभव दुष्टेन यममन्दिरम् । त्याजितास्मि च सरत्येस्त निवाधिकारिभि ॥ एव तयोक्ते यक्षिण्या हसन्यक्षो जगाद ताम् । अहो विनेन्द्रजालेन स्त्रीणा चेष्टा न विद्यते ॥ को मृत्यु कुसुमाघातादावृत्ति का यमालयात् । मूढे पाटलिपुनस्त्रीवृत्तान्तोऽनुकृतस्त्वया ।। तस्मिन्हि नगरे राजा योऽस्ति सिंहाक्षनामक । तद्भार्या मत्रिसेनानीपुरोहितभिपग्वधू ॥ सहादाय योदश्या शुक्लपक्षे कदाचन । सनाथीकृततद्देशामागाद्रष्टु सरस्वतीम् ।। तन तन्मार्गमिलितै सर्वा कुन्जान्धपमुभि । व्याधिरित्ययाच्यन्त भूपालप्रमुसाङ्गना ॥ रोगातुराणा दीनानामौपध न प्रयच्छत । येन मुच्यामहे रोगात्कुरुतार्तानुकम्पनम् ॥ समुद्रलहरीलोलो विद्युत्स्फुरितभङ्गुर । जीवलोको ह्यय यानाद्युत्सवक्षणसुन्दर ॥ तदसारेऽत्र ससारे सार दीनेपु या दया । कृपणेषु च यद्दान गुणवान्क न जीवति ।। आव्यस्य कि च दानेन सुहितस्याशनेन किम् । कि चन्दनन शीतालो कि धनेन हिमागमे ।। तदेतानुद्धरत न कृपणानामयापद । इत्युक्ता व्याधितैस्तैस्ता नृपभार्यादयोऽनुयन् ।। सुष्टूपपन्न जल्पन्ति कृपणा व्याधिता इमे । सर्वस्वेनाप्यतोऽस्माभि कार्यमेपा चिकित्सितम् ।। एवमन्योन्यमालप्य देवीमभ्यर्च्य योपित । व्याधितास्तान्वभवनान्यानिन्युस्ता पृथक्पृथक् ।। खभर्तृन्प्रेर्य तेपा च महासत्त्वान्महौपधै । चिकित्सा कारयामासुर्नोत्तस्थुश्च तदन्तिकात् ।। सहवासाच तैरेव सङ्गमुद्भूतमन्मथै । तथा ययुस्ता ससार तन्मय ददृशुर्यथा ॥ फ रोगिणोऽमी कृपणा भर्तार क नृपादय । इति न व्यमृशत्तासा मन्मथान्धीकृत मन । ततश्च ता असभाव्यरोगिसभोगसंभवै । नसदन्तक्षतैर्युक्ता पतयो ददृशुर्निजा ॥ ते च भूपाल्तन्मत्रिसेनापतिमुखादय । तदाचरयु ससदेहा परस्परमतन्द्रिता ॥ ततो राजानवीदन्यान्यूय सप्रति तिष्ठत । अह्मद्य निजा भार्या तावत्टन्यामि युक्ति । इत्युक्त्वा तान्विसृज्यैव गत्वा वासगृह च स । प्रदर्शितस्नेहभयो भार्या पप्रच्छ ता नृप । दष्ट केनाधरोऽय ते क्षतौ न नसै स्तनौ । सत्यमारयासि घेदस्ति श्रेयस्ते नान्यथा पुन । इत्युक्त्वा तेन राज्ञा सा राज्ञी कृतकमब्रवीत् । अवान्यमप्यधन्याह वच्म्याश्चर्यमिद गणु ।। चिनभित्तेरितो रात्रौ पुमाश्चगदाधर । गत्यैवोपभुलेमा प्रातचाय लीयते ।। यदङ्ग पन्द्रसूर्याभ्यामपि दृष्ट न जातु मे । तनेगेत्य नियते तेनावस्था स्थिते त्वयि ॥ ३२ ३४ ३६ ३८ ४० ४१ ४२ ४२ । ४९ ·३४८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६६ । एतत्तस्याः सदुःसाया इव श्रुत्वा वचो नृपः । प्रत्येति स्म तथा मूर्यो मायामाशझ्य वैष्णवीम् ।। शशंस मन्यादिभ्यश्च तेभ्यस्तेऽपि तथा जडाः । मत्वाच्युतोपमुक्तासा भार्यास्तूष्णीं फिलाभवन् ॥ ५१ इत्यसत्यैकरचनाचतुराः कुस्त्रिय शठाः । वञ्चयन्ते जडमतीनाहं मूर्सस्तु तादृशः ।। इति यक्षो ब्रुवन्भार्या स विलक्षीचकार ताम् । तच्च प्रव्राजकोऽऔपीत्सर्व तरुतले स्थितः ।। ततः कृताञ्जलिर्यक्षं तं स प्रव्राइ व्यजिज्ञपत् । भगवन्नाश्रमप्राप्तस्तवाहं शरणागतः ।। तत्क्षमस्वापराधं मे त्वद्वचो यन्मया श्रुतम् । इत्युक्तः सत्यवचनात्तस्य यक्षस्तुतोप सः॥ सर्वस्थानगताख्योऽहं यक्षस्तुष्टस्तवास्मि च । गृहाण वरमित्यूचे प्रवाड् यक्षेण तेन सः॥ मन्युमस्यां स्वभार्यायां मा कृथा एप एव मे । वरोऽस्त्विति तमाह स्म स प्रबाडपि गुह्यकम् ॥ ततः स यक्षोऽवादीत्तं तुष्टोऽस्मि सुतरां तव । तदेप ते वरो दत्तो मयान्यः प्रार्थ्यतामिति ॥ ततः प्रव्राजकोऽवादीत्तह्वयं मेऽपरो वरः । अद्यप्रभृति पुत्रं मां जानीतं दंपती युवाम् ।। श्रुत्वैतत्स सभार्योऽपि प्रत्यक्षीभूय तत्क्षणम् । यक्षस्तमत्रवीद्वादं पुत्र पुत्रस्त्वमाययोः ॥ अस्मत्प्रसादान्न च ते भविष्यात विपत्कचित् । विवादे कलहे द्यूते विजयी च भविष्यसि ॥ इत्युक्त्वान्तर्हितं यक्षं तं प्रणम्यातिवाह्य च । रात्रिमत्राययौ प्रबाट स तं पाटलिपुत्रकम् ।। ६२ तत्र द्वाःस्थमुसेनान्तस्तस्मै सिंहाक्षभूभृते । कश्मीरागतमासानमाख्याति स्म स वादिनम् ।। अनुज्ञातप्रवेशश्च तेनास्थाने महीभुजा । प्रविश्यात्र स्थितान्वादायाचिक्षेप स पण्डितान् ।। ६४ जित्वा वादेन तान्यक्षवरमाहात्म्यतोऽसिलान् । राजाने स पुनस्तेषां चकाराक्षेपमीदृशम् ।। चित्रमित्तेविनिर्गत्य गदाचक्रधरः पुमान् । दुष्टाधरौष्ठी दशनैः क्षतस्तनतटां नसैः ॥ कृत्वोपभुज्य रात्रौ मां तद्भित्तावेव लीयते । एतत्किमिति वः पृच्छाम्युत्तरं मेऽत्र दीयताम् ।। ६७ एतच्छ्रुत्वा वचो नात्र बुधाः प्रतिवचो ददुः । परमार्थमजानाना अन्योन्याननदर्शिनः ।। ततो राजा स सिंहाम: स्वयमेव तमब्रवीत् । यदेतदुक्तं भवता तदाचक्ष्व त्वमेव नः ।। ६९ एतच्छ्रुत्वा स राज्ञेऽस्मै प्रवाद सर्व शशंस तत् । तद्भार्याव्याजचरितं यक्षाशावि तेन यत् ।। न तत्कुर्यादभिष्वङ्गं पापज्ञप्त्येकहेतवे । स्त्रीभिः कदाचन जनस्तमित्यूचे नृपं च सः ।। तुष्टस्तस्मै निजं राज्यं राजा दातुमियेप सः । स तु स्वदेशैकरतः प्रबाट तन्नाग्रहीद्यदा ॥ तदा संमानयामास राजा रत्नोत्करेण तम् । आत्तरत्नः स कश्मीरान्प्रवाट स्वं देशमागमत् ।। तत्र यक्षप्रसादेन स निदैन्यः सुखं स्थित्तः । इत्याख्याय स शिष्यस्तं महामुनिमभाषत ।। अहं प्रव्राजकात्तस्मादेवं तच्छ्रुतवानिति । ततः स विस्मितः सान्यशिष्यश्विरमभून्मुनिः ।। इत्युक्त्वा गोमुसो भूयो वत्सेशासजमब्रवीत् । एवमेतानि कुस्त्रीणां चेष्टितानि च वेधसः ।। विचित्राणि सदा देव लोकस्य चरितानि च । इयं च श्रूयतामन्या नार्येकादशमारिका । ग्रामवासी पुमानासीत्कुटुम्बी कोऽपि मालवे । तस्योदपादि दुहिता द्वित्रिपुत्रकनीयसी ॥ तस्यां च जातमात्रायां भार्या तस्य व्यपद्यत । ततोऽल्पैर्दिवसैस्तस्य पुत्र एको व्यपादि च ॥ तस्मिन्विपन्ने भ्रातास्य वृपशृङ्गहतो मृतः । सोऽथ कन्यां कुटुम्बी तां नाम्ना चक्के निमारिकाम् ॥ प्रयोऽनया लक्षणया जातया मारिता इति । कालेन यौवनस्थां तां पितुस्तस्मादयाचत ॥ ८२ त्रिमारिकामाठ्यपुत्रः कश्चित्तद्वामसंभवः । पिता च तस्मै प्रादात्तां स यथावत्कृतोत्सवः ॥ तेन भर्ना सहारंत कालं कमपि तत्र सा । अचिराच ततस्तस्याः स भर्ता पञ्चतामगात् ।। दिवसैरेव सा चान्यं चपला पतिमग्रहीत् । सोऽप्यल्पेनैव कालेन विपत्तिं प्राप तत्पतिः ॥ ततः सा यौवनोन्मत्ता तृतीयं पतिमाददे । सोऽपि तस्या विपन्नोऽभूत्पतिन्न्याः पतिरन्ययन् ।। एवं क्रमेण पतयो दश तस्या विपेदिरे । ततो हास्येन सा नाना पप्रथे दशमारिको । ८६ अथान्यभर्तृवीकारात्पित्रा हीतेन वारिता । सा वज्यमाना च जनस्तस्थौ तस्य पितुर्गृहे ।। १ अलादने पुस्तकान्तरे 'डारिनी भर्तृमशेयामिति रोषोभवीच ताम्' इति पचामविर मस्ति. ७० ७८ ७९ ८० ८२ ८४ । m- ·तरङ्गः १० 11 शक्तियशोलम्बकः१०। एकदा च विवेशात्र पान्थो भव्याकृतियुवा । एकरात्रिनिवासार्थ तत्पित्रानुमतोऽतिथिः ॥ ८८ तं दृष्ट्वा तद्गतमनाः सामवद्दशमारिका । पान्थोऽपि तरुणीं दृष्ट्वा सोऽभूत्तदमिलापुकः ॥ ८९ ततः सा मारमुपितत्रपा पितरमभ्यधात् । एकमेतमहं तात वृणोमि पथिकं पतिम् ।। विपत्स्यते चेदेपोऽपि ग्रहीष्यामि ततो व्रतम् । एवं शृण्वति पान्थे तां ब्रुवतीं स पितानवीत् ।। मा पुत्रि लज्जा महती दश ते पतयो मृताः । तदेतस्मिन्नपि मृते हसिष्यतितरां जनः ।। ९२ तच्छ्रुत्वैव त्रपां त्यक्त्वा पधिकोऽपि जगाद सः । नाहं म्रिये दश मृताः क्रमाद्भार्या ममापि हि ॥ समावावां शमाम्यत्र पादस्पर्शेन धूर्जटेः । इत्युक्ते तेन पान्थेन नाचित्रीयत तत्र कः॥ ९४ युवा च मिलितैान्यैर्दतानुमतया तया । दशमारिकया सोऽथ पथिको जगृहे पतिः ।। तेन साकं च यावत्सा कालं कमपि तिष्ठति । तावच्छीतज्वराक्रान्तः सोऽपि तस्याः क्षयं ययौ । ततः सा हासिनी प्राणामप्येकादशमारिका । विना गङ्गातटं गत्वा प्रव्रज्यामेव शिश्रिये ।। इत्युत्तया हसितं वत्सराजपुत्रं स गोमुसः । भूयोऽब्रवीत्कथामन्यां शृण्विमा दान्तजीविनः ।। पुमान्कश्चिदरिद्रोऽभूद्रामे कापि कुटुम्बवान् । एक एव बलीवर्दस्तस्य चाभूगृहे धनम् ॥ ९९ स निःसत्त्वोऽशनाभावात्सीदत्यपि कुटुम्बके । सोपवासोऽपि तं दान्तं व्यकीणीत न लोभतः ।। १०० गत्वा तु विन्ध्यवासिन्याः पुरतो दर्भसंस्तरे । पतित्वा स तपश्चक्रे निराहारोऽर्थकाम्यया ॥ उत्तिष्ठैको बलीवर्दः सर्वदा धनमस्ति ते । अतस्तमेव विक्रीय जीविष्यसि सदा सुखम् ॥ १०२ इत्यादिष्टस्तया स्वप्ने देव्या प्रातः प्रबुध्य सः । उत्थाय पारणं किंचित्कृत्वा स्वगृहमाययौ । १०३ एत्याप्यधीरो विक्रेतुं नोक्षाणं तं शशाक सः । विक्रीतेऽस्मिन्नहं निःस्वो नैव वर्तेय जात्विति ॥ १०४ अथ तं कथितस्वप्नदेव्यादेशं प्रसङ्गतः। उपवासकृशं कश्चिदुवाच सुमतिः सुहृत् ।। १०५ एक एवास्ति दान्तस्ते तं त्यं विक्रीय सर्वदा । जीविष्यसीति देव्योक्तं तज्ज्ञातं मूढ न त्वया ।। १०६ तद्विकीयैतमुक्षाणं निर्वाय कुटुम्बकम् । ततो भविष्यत्यन्यस्ते ततश्चान्यस्ततोऽपरः ।। १०७ इत्युक्तस्तेन मित्रेण प्रामीणः स तथाकरोत् । एकैकवृषपण्याच जिजीव सततं सुसी। एवं फलति सर्वस्य विधिः सत्त्वानुसारतः । तत्सुसत्त्वो भवेत्सत्त्वहीनं न वृणते श्रियः ।। १०९ शृणुतान्यां कथां चेमा धूर्तस्यालीकमत्रिणः । आसीत्पृथ्वीपति म नगरे दक्षिणापथे ।। तद्राष्ट्रे कोऽप्यभूद्धर्तः परवञ्चनजीविकः । स चैकदा महेच्छत्वादसंतुष्टो व्यचिन्तयत् ।। धूर्तत्वेनेशा किं मे यदाहारादिमात्रकृत् । प्राप्यते महती येन श्रीताह न करोमि किम् ॥ ११२ इत्यालोच्य वणिग्वेपमत्युदारं विधाय सः । उपासर्पत्प्रतीहारं गत्वा द्वारं महीपतेः ॥ ११३ सन्मुखेन प्रविश्यान्तः प्राभृतं चोपनीय सः । एकान्ते मेऽस्ति विज्ञप्तिरिति व्यशापयन्नृपम् ॥ ११४ राज्ञापि वेपनान्तेन प्रामृतावर्जितेन च । तथेति रचितैकान्तस्तमेवं स व्यजिज्ञपत् ॥ ११५ दिने दिने मया साकमास्थाने सर्वसंनिधौ । भूत्वैकान्ते कथालापं क्षणमेकं कुरु प्रभो ॥ ११६ तायताई प्रतिदिनं दीनारशतपञ्चकम् । ददाम्युपायनं देवस्यार्थये न तु किंचन ॥ ११७ सच्छ्रुत्वाचिन्तयद्वाजा को दोपः किमयं मम । गृहीत्वा याति दीनारान्ददाति प्रत्युतान्यहम् ।। १२८ महता वणिजा साध कथालापेन का प्रपा । इति स प्रतिपद्यैतद्राजा तस्य कथाकरोत् ॥ ११९ सोऽपि तस्मै ददौ राशे दीनारांस्तान्यथोदितान् । लोकस्तं च महामभिपद प्राप्तममन्यत ।। १२० एकस्मिंश्च दिने धूतों मुहुः पश्यन्नियोगिनः । साकूतं मुसमेकस्य चक्रे राज्ञा समं कथाम् ।। १२१ निर्गतश्च बहिस्तेन मुसालोकनकारणम् । एत्याधिकारिणा पृष्टः स वैरं तं मृपावदत् ।। १२२ देशो मे लुण्ठितोऽनेनेत्येवं ते कुपितो नृपः । मयातले मुसं दृष्टं शमयिष्याम्यहं च तम् ।। १२३ इत्युक्तस्तेन सोडलीकमश्रिणा सभयो गृहम् । आगत्याधिकृतः स्वर्णसहस्रं तस्य दत्तवान् ।। १२४ अन्येशुश्च समं राज्ञा कथां कृत्वा तथैव सः । निर्गत्य धूर्तोऽवादीतं नियोगिनमुपागतम् ।। युक्तियुक्तर्मया वाक्यैस्तव राजा प्रसादितः । धीरो भयाधुनाहं ते सर्वन्छिद्रेपु रक्षकः ॥ १२६ इति स्वीकृत्य तं युक्त्या विससर्ज च सोऽपि तम् । अधिकारी सदा तैनरूपचारैम्पाचरत् ।। ११० ·१४० ३५० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ६६ । एवं क्रमेण सर्वेभ्यो नियोगिभ्यः स घुद्धिमान् । राजभ्यो राजपुत्रेभ्यः सेवकेभ्यश्च युक्तिमिः॥ १२८ वहीभिराददानोऽर्थानर्जयामास सर्वतः । पञ्च कोटीः सुवर्णस्य कुर्वन्राजा समं कथाः ।। १२९ ततो रहसि राजानं धूर्तमन्त्री जगाद सः । देव दत्त्वापि नित्यं ते दीनारशतपञ्चकम् ।। १३० त्वत्प्रसादान्मया प्राप्ताः पञ्च काञ्चनकोटयः । तत्प्रसीद गृहाणैतत्स्वं स्वर्णमहमत्र कः॥ १३१ इत्युक्त्वा प्रकटं राज्ञे कनकं तन्यवेदयत् । राजापि कृच्छ्रात्तत्तस्य जग्राहाध ततो धनात् ।। १३२ तुष्टश्च स्थापयामास महामधिपदे स तम् । सोऽपि प्राप्य श्रियं धूर्तो दानभोगैरमानयत् ।। १३३ एवं प्राप्नोति महतः प्राज्ञोऽर्थान्नातिपापतः । कूपखानकवत्प्राप्ते फले दोपं निहन्ति च ॥ १३४ इत्युक्त्वा गोमुसः प्राह वत्सराजसुतं पुनः । एकामिदानीमुद्वाहसोत्सुकः शृण्विमा कथाम् ।। १३५ वभूव दुर्मदारातिकरीन्द्रकुलकेसरी । रत्नाकराख्ये नगरे नाम्ना बुद्धिप्रभो नृपः ॥ १३६ रत्नरेसाभिधानायां राज्यां तस्योदपद्यत । कन्या हेमप्रभा नाम सर्वलोकैकसुन्दरी ॥ १३७ सा च विद्याधरी शापादवतीर्णा यदा तदा । नभोविहारसंस्कारमदाच्चिक्रीड दोलया ॥ १३८ पातमीत्या निपिद्धापि सा ततो न चचाल यत् । तत्तस्याः स पिता राजा चपेटं कुपितो ददौ ।। १३९ तावता सावमानेन राजपुत्री वनैपिणी । विहारव्यपदेशेन जगामोपवन बहिः॥ पानमत्तेपु भृत्येषु संचरन्ती च तत्र सा । प्रविश्य वृक्षगहनं तेषां दृष्टिपथाद्ययौ ॥ १४१ गत्वा चैकाकिनी दूरं वनं विरचितोटजा । फलमूलाशिनी तस्थौ हराराधनतत्परा ॥ १४२ तत्पितापि स राजा तां युवा कापि ततो गताम् । अन्वियेप न च प्राप महदुःखमुवाह च ॥ १४३ चिरात्किचित्तनूभूतदुःखश्चित्तं विनोदयन् । बुद्धिप्रभः स निरगान्मृगयायै महीपतिः॥ १४४ भ्रमंश्च दैवात्तत्प्राप सुदूरं स वनान्तरम् । तपस्यन्ती सुता सास्य यत्र हेमप्रभा स्थिता ।। १४५ उटजं तत्र दृष्ट्वा स राजाभ्येत्य तदन्तरे । अशङ्कितं तपःक्षामां तां ददर्श निजां सुताम् ।। १४६ सापि दृष्ट्वा तमुत्थाय पादयोः सहसाग्रहीत् । आलिङ्य स पिता तां च साश्रुरके न्यवेशयत् ।। १४७ तौ चान्योन्यं चिरादृष्ट्वा तथा रुरुदतुस्ततः । उद्भवो यथा तत्र यनेऽभूवन्मृगा अपि ।। १४८ ततः शनैः समावास्य राजावोचत्स तां सुताम् । त्यक्त्या राजश्रियं पुत्रि किमिदं विहितं त्वया ॥ १४९ तदेहि जननीपार्श्व वनवासमिमं त्यज । इत्यूचिवांसं जनकं सा तं हेमप्रभाभ्यधात् ॥ १५० देवेनव नियुक्तास्मि शक्तिस्तात ममात्र का । नचैष्यामि गृहं भोक्तुं न त्यजामि तपःसुखम् ॥ १५१ इति ब्रुवाणा सा तस्मान्निश्चयान्न चचाल यत् । तद्राजाकारयत्तस्या वने तत्रैव मन्दिरम् ॥ १५२ गत्वा च राजधानी वां प्रेपयामास सोऽन्वहम् । तस्या अतिथिपूजार्थ पकान्नानि धनानि च ।। १५३ सा च हेमप्रभा तत्र धनैरनैश्च तैः सदा । पूजयन्त्यतिथीनासीत्फलमूलाशिनी स्वयम् ।। एकदा चाययौ तस्या राजपुत्र्यास्तमानमम् । प्रवाजिकैका भ्राम्यन्ती कौमारब्रह्मचारिणी॥ स तयाभ्यर्चिता हेमप्रभया स्वकथान्तरे । प्रव्रज्याकारणं पृष्टा वालप्रवाजिकाब्रवीत् ॥ संवाहयन्ती चरणावहं कन्या सती पितुः । सीदत्करयुगाभूवं निद्राकुलितलोचना ।। कि निद्रासीति पादेन ततः पित्राहमाहता । तन्मन्युना प्रव्रजिता निर्गत्यैवास्मि तद्गृहात् ।। १५८ इति प्रघ्राजिकामुक्तवतीं हेमप्रभाथ सा । समानशीलप्रीता तां वनवाससखी व्यधात् ॥ एकदा तामवोचत्सा प्रातः प्रवाजिकां सखीम् । ससि स्वप्नेऽद्य जानेऽहमुत्तीर्णा विपुलां नदीम् ।। १६० आरूढास्मि ततः श्वेतं गजं तदनु पर्वतम् । तत्राश्रमे मया दृष्टो भगवानम्बिकापतिः ।। तदने प्राप्य वीणां च गायन्त्यहमवादयम् । ततोऽद्राक्षं च पुरुपं दिव्याकारमुपागतम् ।। तं दृष्ट्वा च त्वया साकमहमुत्पतिता नभः । इयदृष्ट्वा प्रबुद्धास्मि व्यतिक्रान्ता च यामिनी ॥ एतच्छुत्वैव तां हेमप्रभामाह स्म सा ससी । शापावतीर्णा कापि त्वं दिव्या कल्याणि निश्चितम् ।। १६४ प्रत्यासन्नं च शापान्तं तव स्वप्नो वदत्यसौ । श्रुत्वैतदभ्यनन्दत्सा राजपुत्री ससीवचः ।। ततो भूयिष्ठमुदिते जगद्दीपे दिवाकरे । आययौ तुरगारूढो राजपुत्रोऽत्र कश्चन ॥ स तां हेमप्रभां दृष्ट्वा तापसीवेपधारिणीम् । जातप्रीतिरुपागत्य ववन्दे मुक्तवाहनः ।। १५४ १५५ १५९ १६२ ।

·१७८ तरतः १०1] शक्तियशोलम्बकः १०। सापि सं रचितातिथ्या कृतासनपरिग्रहम् । संजातप्रणयाप्राक्षीन्महासन्को भवानिति ।। १६८ राजपुत्रोऽथ सोऽवादीन्महाभागे महीपतिः । प्रतापसेन इत्यस्ति शुभनामानुकीर्तनः ॥ १६९ स तप्यमानः पुत्रार्थ हरस्याराधनं तपः । तेनादिश्यत देवेन प्रादुर्भूय प्रसादिना ॥ १७० विद्याधरावतारस्ते पुत्र एको भविष्यति । स च शापक्षये लोकं निजमेव प्रपत्स्यते ।। द्वितीयस्तु सुतो भावी वंशराज्यधरस्तव । इत्युक्तः शंमुनोत्थाय हृष्टश्चक्रे स पारणम् ।। १७२ कालेन जातस्तस्यैको लक्ष्मीसेनाभिधः सुतः । शूरसेनाभिधानश्च द्वितीयो नृपतेः क्रमात् ।। तदिम मां विजानीहि लक्ष्मीसेनं वरानने । आनीतमिह वाताश्वेनाकृप्यासेटनिर्गतम् ।। १७४ इत्युक्ता तेन साप्युक्त्वा स्वोदन्तं तस्य पृच्छतः । सद्यो हेमप्रभा जाति स्मृत्वा हृष्टा जगाद तम् ॥ १७५ त्वयि दृष्टे मया जातिर्विद्याभिः सह संस्मृता । साकं सख्यानया शापच्युता विद्याधरी ह्यहम् ।। १७६ त्वं च विद्याधरः शापच्युतः स्वसचिवान्वितः । भर्ता मे त्वं च मत्सख्या अस्यास्त्वत्सचिवश्च सः ॥१७७ क्षीणश्च सससीफायाः स शापो मम सांप्रतम् । लोके वैद्याधरे भूयः सर्वेपां नः समागमः ।। . इत्युक्त्वा दिव्यरूपत्वं प्राप्य सख्या समं तया । हेमप्रभा खमुत्पत्य सा स्वलोकमगात्तदा ।। लक्ष्मीसेनश्च यावत्स साश्चर्योऽत्र स्थितः क्षणात् । तावत्स सचिवस्तस्य चिन्वानो मार्गमाययौ ॥ १८० तस्मै स राजपुत्रश्च सख्ये यावद्रवीति तत् । तावद्बुद्धिप्रभोऽप्यागात्स राजा स्वसुतोत्सुकः ॥ १८१ सोऽदृष्ट्वैव सुतां दृष्ट्वा लक्ष्मीसेनं च पृष्टवान् । तस्याः प्रवृत्ति सोऽप्यस्मै यथादृष्टं शशंस तत् ॥ ततो बुद्धिप्रभे विने लक्ष्मीसेनः समत्रिकः । स्मृत्वा शापक्षयाजाति स्वलोकं नभसा ययौ ॥ .१८३ प्राप्य हेमप्रभा भार्यामागत्य च तया सह । धुद्धिप्रमं ताममत्र्य व्यसृजत्स निजं पुरम् ।। १८४ गत्वा च प्राप्तभार्येण तेन सख्या समं ततः । पित्रे प्रतापसेनाय स्ववृत्तान्तमवर्णयत् ।। तेन दत्तं क्रमप्राप्त राज्यं दत्त्वानुजन्मने । शूरसेनाय स ययौ वैद्याधरपुर निजम् ।। १८६ तत्र विद्याधरैश्वर्यसुखं हेमप्रभायुतः । लक्ष्मीसेनः स भुङ्क्ते स्म सख्या तेनान्वितश्विरम् ॥ १८७ इत्थं कथा निगदिताः किल गोमुसेन शृण्वन्क्रमात्स नरवाहनदत्तदेवः । आसन्नयर्तिनवशक्तियशोविवा स्कोऽपि तां क्षणमिव क्षणदां निनाय ।। १८८ एवं विनोद्य च दिनानि स राजपुनः प्राप्ते विवाहदिवसे पितुरन्तिकस्थः । वत्सेश्वरस्य नभसः सहसावतीर्ण वैद्याधरं तपनदीप्ति बलं ददर्श । १८९ तन्मध्ये च खकदुहितरं दित्सितां तां गृहीत्वा प्रीत्या प्राप्त स्फटिकयशसं वीक्ष्य विद्याधरेन्द्रम् ।। प्रत्युद्गम्य श्वशुर इति तं पूजयामास हो- द्वत्सेशेन प्रथमविहितातिथ्यमादिना सः ॥ १९० सोऽप्यावेद्य यथार्थमम्बरचराधीशः क्षणात्कल्पिता- शेपस्त्रोचितदिव्यवैभवविधिः सिद्धिप्रभावात्ततः । रनौघप्रतिपूरिताय विधिवद्वत्सेशपुत्राय तां तस्मै स्वां विततार शक्तियशसं पूर्वप्रदिष्टां सुताम् ।। १९१ स च नरवाहनदत्तो भार्या विद्याधरेन्द्रतनयां ताम् । संमाप्य शक्तियशसं पद्म इवार्कातिं व्यरुचत् ।। स्फटिकयशस्युपयाते कौशाम्ब्यां पुरि स वत्सराजसुतः । शक्तियशोवदनाम्युजसक्तेक्षणपट्पदस्तदा तस्थौ । १९३ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्पके दशमस्वरहः । समाप्तश्चायं शक्तियशोलम्बको दशमः ।

·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः । वेला नामैकादशो लम्बका। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविपलब्धर्टयो धुरं दधति वैवुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथमस्तरङ्गः। १ २ ४ w ८ ९ नमताशेपविघ्नौपवारणं वारणाननम् । कारणं सर्वसिद्धीनां दुरितार्णवतारणम् ।। एवं स शक्तियशसं प्राप्यान्याः प्रथमाश्च ताः । रत्नप्रभाद्या देवीं च मुख्यां मदनमचुकाम् ॥ अतिष्ठद्विहरन्वत्सयुवराजः सुहृद्युतः । नरवानदत्तोऽथ कौशाम्च्यां पितृपार्श्वगः ।। ३ एकदा च तमुद्यानगतं देशान्तरागतौ । भ्रातरौ राजपुत्रौ द्वावकस्मादभ्युपेयतुः ॥ कृतातिथ्यप्रणतयोस्तयोरेकोऽब्रवीच तम् । वैशाखाख्ये पुरे राज्ञः पुत्रावावां द्विमातृकौ ।। नाम्ना रुचिरदेवोऽहं द्वितीयश्चैप पोतकः । जविनी हस्तिनी मेऽस्ति तुरगौ द्वावमुष्य च ॥ तन्निमित्तं समुत्पन्नो विवादश्चावयोर्द्वयोः । अहं जवाधिकां वच्मि हस्तिनी तुरगावयम् ।। अहं यदि जितस्तन्मे पणः सैव करेणुका । अयं यदि जितो वा स्यात्तदश्वावेव तौ पणौ ॥ तेषां जपान्तरं ज्ञातुं क्षमो नान्यस्त्वया विना । तदस्मद्गृहमागत्य तत्परीक्षां कुरु प्रभो ।। प्रसीद त्वं हि सर्वार्थप्रार्थनाकल्पपादपः । आवां चाभ्यागतौ दूरादेतदर्थ तवार्थिनौ ।। १० एवं रुचिरदेवेन सोऽर्थितोऽश्ववशारसात् । अनुरोधाच्च वत्सेशसूनुस्तत्प्रत्यपद्यत । ११ सेदुपानीतवाताश्वरथारूढस्तदैव सः । प्रतस्थे प्राप वैशासपुरं ताभ्यां समं च तत् ।। कोऽयं स्याकिस्विदप्राप्तरतिः कामो नवोद्भवः । किंवा द्वितीयश्चन्द्रोऽयमकलको दिवाचरः ।। १३ उत या पुरपाकारो धात्रा कामस्य निर्मितः । तरुणीहृदयाकाण्डसमूलोन्मूलनः शरः ॥ इत्युन्मदाकुलोत्पक्ष्मलोचनामिविलोक्य सः । वर्ण्यमानः पुरस्त्रीभिस्तद्विवेश पुरोत्तमम् ॥ १५ शृङ्गारैकमयं तत्र युवराजो ददर्श सः । पूर्वैः कृतप्रतिष्ठस्य कामदेवस्य मन्दिरम् ॥ तस्मिन्रतिप्रीतिपदे प्रविश्य प्रणिपत्य तम् । कामदेवं स विश्रम्य क्षणमध्वश्रमं जहौ ।। ततस्तद्देवसदनाभ्यर्णवर्ति विवेश च । प्रीत्या रुचिरदेवस्य मन्दिरं तत्पुरस्कृतः ॥ घरवाजिगजाकीर्ण तदागमनसोत्सवम् । ऊर्जितथि स तत्पश्यन्रेमे वत्सेश्वरालजः ॥ १९ तैस्तै रुचिरदेवेन सत्कारैः सत्कृतोऽथ सः । तत्र तद्भगिनीं कन्यां ददर्शात्यद्भुताकृतिम् ।। सपशोभाकृष्टेन चक्षुपा मानसेन च । न सोऽपश्यत्प्रवास वा विरहं स्वजनेन वा। सापि दृपेव नीलान्जमालयेव प्रफुल्लया । प्रेमनिक्षिप्तया तस्य चकारेव स्वयंवरम् ।। ततो जयेन्द्रसेनाख्यां तां स दध्यौ तथा यथा । आसतां निशि नायर्योऽन्या न निद्रापि जहार तम् ॥ २३ अन्येद्युः पोतकानीतमपि वातसमं जवे । तदश्वरनयुगलं वाहविद्यारहस्यवित् ।। स्वयं रुचिरदेवी यां सामारुझा करेणुकाम् । तद्वेगेन जिगायैव जवाधानवलेन सः ।। १६ १७ २१ २२ २५ ·तरङ्गः १] चेलालम्बकः ११ । ३५३ ૨૮ २९ ३० ३१ ३२ ३४ ३९ ४२ ततो रुचिरदेवेन वाजिरत्नयुगे जिते । यावत्स वत्सेशसुतो विशत्यभ्यन्तरं ततः ।। वायत्तस्य पितुः पार्थाइतोऽन्तिकमुपाययौ । स दृष्ट्वा पादयोर्दूतस्तं प्रणम्याब्रवीदिदम् ।। इह प्रयातं बुवा त्वां परिवारात्पिता तव । राजा मां प्राहिणोत्त्वां प्रत्येवमादिशति स्म च ।। इयरमनावेद्य यातोऽस्युद्यानतः कथम् । अधृतिर्नस्तदायाहि मुक्तव्यासद्गसत्वरम् ।। इति शृण्वन्पितुर्दूतात्प्रियाप्राप्तिं च चिन्तयन् । नरवाहनदत्तोऽभूत्स दोलारूढमानसः ।। तावरक्षणाच्च तत्रैकः सार्थवाहोऽतिहर्पुलः । दूरादेव नमन्नेत्य युवराजमुवाच तम् ॥ जय वीर जयापुष्पकोदण्डकुसुमायुध । भाविविद्याधराधीश चक्रवर्ति जय प्रभो ॥ बालो न कि मनोहारी वर्धमानो न कि द्विपाम् । विनासकारी दृष्टोऽसि देव तस्मादसंशयम् ॥ अचिरादच्युतगुणं त्वां द्रक्ष्यन्त्येव खेचराः । आक्रामन्तं क्रमेण द्यां कुर्वन्तं वलिनिर्जयम् ।। इत्यादि स्तुतवांस्तेन युवराजेन सत्कृतः । पृष्टश्चाकथयत्तस्मै स्ववृत्तान्तं महावणिक् ।। अस्ति लम्पेति नगरी पृथिवीमौलिमालिका । तस्यां कुसुमसाराख्यो वणिगाट्यो महानभूत् ।। तस्य धर्मेकपसतेः शंकराराधनार्जितः । एकोऽहं चन्द्रसाराख्यः पुत्रो वत्सेशनन्दन ॥ सोऽहं मित्रैः समं जातु देवयानामवेक्षितुम् । गतस्तत्रापरानाख्यानद्राक्षं ददतोऽर्थिपु ॥ ततो धनार्जनेच्छा मे प्रदानश्रद्धयोदभूत् । असंतुष्टस्य बह्वयापि पित्रुपार्जितया श्रिया । तेन द्वीपान्तरं गन्तुमहमम्बुधिवर्सना । आरूढवान्प्रवणं नानारत्नप्रपूरितम् ।। दैयेनेवानुकूलेन वायुना प्रेरितं च तत् । अल्पैरेव दिनैः प्राप तं द्वीपं वहनं मम ।। तत्राप्रतीतमुद्रितरत्नव्यवहति च माम् । बुद्धा राजार्थलोभेन बद्धा कारागृहे न्यधात् ॥ तस्मिन्गृहे दुष्कृतिभिः क्रन्दद्भिः क्षुत्तृडर्दितैः । प्रेतैरिव स्थितो यावदहं निरयसंनिभे ॥ तावदस्मत्कुलाभिज्ञस्तनिवासी महावणिक् । महीधराख्यो राजानं मत्कृते तं व्यजिज्ञपत् ॥ लम्पानिवासिनो देव पुत्र एप वणिक्पतेः । निर्दोषस्य तदेतस्य बन्धनाद्ययशस्करम् ॥ इत्यादि योधितस्तेन स मामुन्मोच्य बन्धनात् । आनाय्य चान्तिकं राजा सादरं सममानयत् ।। ततो राजप्रसादेन तन्मित्रोपाश्रयेण च । तन्नासं महतः कुर्वन्व्यवहारानहं सुसी ।। एकदात्र मधूद्यानयात्रायां दृष्टवानहम् । वणिजः शिखराख्यस्य तनयां वरकन्यकाम् ।। तया कंदर्पदब्धिलहयेव हृतस्ततः । गत्वैव तत्पितुस्तस्मादहं याचितवांश्च ताम् ।। स च क्षणं विचिन्त्यान्तस्तत्पिता मामभापत । साक्षान्न युज्यते दातुमेपा मेऽस्त्यत्र कारणम् ।। तदेतां सिंहलद्वीपमहं मातामहान्तिकम् । प्रहिणोम्युपयच्छस्व गत्वैनामर्थितां ततः ।। संदेक्ष्यामि तथा तत्र यधैतत्तव सेत्स्यति । इत्युक्त्वा मां स संमान्य शिखरो व्यजसद्गृहम् ।। अन्येशुश्च स तां कन्यामारोप्य मपरिच्छदाम् । यानपात्रेऽन्धिमार्गेण प्राहिणोत्सिंहलान्प्रति ।। अथ यावदहं तत्र गन्तुमिच्छामि सोत्सुकः । तावद्विगुन्निपातोमा वार्ता तत्रोदभूदियम् ।। शिखरस्य सुता येन याता प्रवहणेन तत् । मनमब्धौ न चैकोऽपि तत उत्तीर्णवानिति ।। तद्वार्तावात्यया भमधैर्यः प्रवहणाकुलः । अहं सद्यो निरालम्बे न्यपतं शोकसागरे । वृद्धरावास्यमानश्च पित्तमाशामिराक्षिपन् । अकार्ष निश्चयं ज्ञातुं तवीपगमने मतिम् ।। अथ राजप्रियोऽप्यथैस्तैस्तैरुपचितोऽपि सन् । आरुह्याम्बुनिधौ पोतं गन्तुमारब्धवानहम् ॥ गच्छतश्च महाशब्दो मुञ्चन्धाराशरावलीः । उदतिष्ठन्गगाकस्माद्धोरो वारिदतस्करः ।। तद्वायुना विरुद्धेन विधिनैव वलीयसा । उत्क्षिप्योरिभप्य च मुहुर्भमं मे वहनं ततः ॥ मनेऽम्बुधौ परिजने धने च विधियोगतः । एकं प्रापि महत्काष्ठं पतितेन सता मया । तेन प्रसारितेनेव धात्रा सपदि पाहुना । शनैतिवशादधेः पुलिनं प्राप्तवानम् ॥ तत्राधिरुह्य दुःखातों निन्दन्दैवमशङ्कितम् । स्वर्णलेशमहं प्रापं तटोपान्तच्युतस्थितम् ।। तद्रिक्रीयात्र निकटे मामे लाशनादिकम् । क्रीतवमयुगोऽत्याक्षमविधवाहटम मनाइ ।। ४५ ४६ ४७ ·७७ ७८ ८२ ३७४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६७। ततो दिशमजानानो दयिताविरही भ्रमन् । दृष्टवानस्मि सिकताशिवलिङ्गभृतां भुवम् ॥ ६५ विचरन्मुनिकन्यायां तस्यां चाद्राक्षमेकतः । कन्यां लिगार्चनव्यमां वनवेपेऽपि शोभिनीम् ।। अहो प्रिया सुसदृशी काप्येपा सैव किं भवेत् । कुतो वैतन्न तादंशि भागधेयानि यन्मम || ६७ इति मां चिन्तयन्तं च सैवेयमिति दक्षिणम् । लोचनं वदति स्मैवं साहादं प्रस्फुरन्मुहुः ।। ६८ तन्वि प्रासादवासार्हा त्वमरण्येऽत्र का पद । इति पृष्टा ततः सा च मया नाह स्म किंचन ॥ मुनिशापभयेनाथ लतागुल्मान्तराभितः । स्थितवानस्मि तां पश्यन्नवितृप्तेन चक्षुपा ।। फूतार्चना सा च मुहुः सस्नेहं परिवृत्य माम् । पश्यन्ती विमृशन्ती च किंचित्प्रायात्ततः शनैः ॥ ७१ गतायां दक्पथात्तस्यां तमोन्धाः पश्यतो दिशः । निशाचक्राहसदृशी काप्यवस्था ममाभवत् ।। ७२ क्षणाचाशङ्कितायातां तेजसार्कप्रभानिभाम् । सुतां मतङ्गस्य मुनेरावाल्याद्ब्रह्मचारिणीम् ॥ यमुनाख्यां तपःक्षामशरीरां दिव्यचक्षुपम् । साक्षाद्धृतिमिवापश्यमहं कल्याणदर्शनाम् ।। सा मामवददालम्च्य चन्द्रसार धृति शृणु । शिसराख्यो वणिग्योऽसावस्ति द्वीपान्तरे महान् ।। स रूपवत्यां जातायां कन्यायां सुहृदा फिल। जिनरक्षितसंज्ञेन ज्ञानिनावादि भिक्षुणा ॥ स्वयं त्वया न देयेयं कन्यैपा ह्यन्यमाका । दोपः स्यात्ते स्वयं दाने विहितं तादृशं हितम् ।। इत्युक्तो मिक्षुणा सोऽथ तां प्रदेयां सुतां वणिक् । तन्मातामहहस्तेन दातुमैच्छत्त्वदर्थिताम् ।। अतः सा सिंहलद्वीपं तेन मातामहान्तिकम् । पिना विसृष्टा वहने भमे न्यपतदम्बुधौ ।। आयुर्वलेव चानीय दैवेनेव महोर्मिणा । वेलातटे समुद्रेण निक्षिप्ता सा वणिक्सुता ।। तावत्पिता मे भगवान्मतगमुनिरम्बुधौ । सशिष्यः स्नातुमायातो मृतकल्पां ददर्श ताम् ।। ८१ स दयालुः समाश्वास्य तां स्वमाश्रममानयत् । यमुने तव पाल्येयमिति च न्यस्तवान्मयि ।। वेलातटादियं प्राप्ता मयेति स महामुनिः । नाना तामकरोद्वेलां वालां मुनिजनप्रियाम् ।। तत्स्नेहेन च चित्तं मेऽपत्यस्नेहकृपामयः । ब्रह्मचर्यनिरस्तोऽपि हा संसारोऽद्य वाधते ।। आपाणिग्रहणां तां च नवयौवनशोभिनीम् । दूयते चन्द्रसारैतां दर्श दर्श मनो मम ।। सा च प्राग्जन्मभार्या ते युवा च त्वामिहागतम् । प्रणिधानादई पुत्र संप्राप्पा तवान्तिकम् ।। तदागच्छोपयच्छख वेलां तामस्मदर्पिताम् । केशोऽनुभूतः साफल्यं भजतां युवयोरयम् ।। इत्यानन्द्य गिरानभ्रवृष्ट्येव नयति स्म सा । यमुना मां भगवती मतद्गस्याश्रमं पितुः ॥ विज्ञप्तश्च तया तत्र तां मतगमुनिः स मे । ददौ वेलां मनोराज्यसंपत्तिमिव रूपिणीम् ।। ततस्तया समं तत्र वेलयाहं सुसस्थितः । एकदा तातोऽकार्प जलकेलिं सरोम्भसि ॥ ९० अपश्यता सवेलेनाप्यवेलं क्षिपता जलम् । सिक्तः स्नानप्रवृत्तोऽत्र स मतद्गमुनिर्मया ।। ९१ स तेन कुपितः शापं सभार्ये मय्यपातयत् । वियोगो भविता पापी दंपत्योर्युवयोरिति ।। ततस्तया दीनगिरा वेलया पादलग्नया । प्रार्थितः स मुनिर्ध्यात्वा शापान्तं नौ समादिशत् ॥ जेता करेणुवेगेन योऽश्वरनयुगं वली । नरवाहनदत्तं तं भाविविद्याधरेश्वरम् ॥ चन्द्रसार यदा द्रक्ष्यस्याराद्वत्सेश्वरामजम् । संगंस्यसे तदा शापप्रशमाद्भार्ययानया ॥ इत्युक्त्वा स मतगर्षिः कृत्वा स्नानादिकां क्रियाम् । दर्शनाय हरेव्योम्ना श्वेतद्वीपं गतोऽभवत् ।। विद्याधरेण पादामाद्यः प्राप्तो धूर्जदेः पुरा । तस्मान्मया च वालत्वादात्तो यश्थूतपादपः ।। सोऽयं सद्रननिचितो दत्तो वामधुना मया । इत्युक्त्वा मां सभार्य सा तत्रैव यमुनाप्यगात् ।। अथाहं प्राप्तदयितो निर्विण्णो वनवासतः । वियोगभीतेरभवं खं देशं प्रति सोत्सुकः ।। ततः प्रवृत्तवागन्तुमहं प्राप्याम्बुधेसटम् । लन्धे वणिक्प्रवहणे भार्यामारोपयं पुरः।। स्वयं चारोदुमिच्छामि यावत्तावत्समीरणः । मुनिशापात्सुहृत्पोतं तं दूरमहरन्मम ।। पोतेन हृतमार्यस्य मोहोऽपि विनिपत्य मे । लन्धच्छिद्र इवाहापश्चेितनां विहलासनः॥ चितोऽत्र तापसः फश्चिदागतो वीक्ष्य मुन्छितम् । कृपया मां समाधास्य नीतवानाश्रमं शनैः ।। ८५ ८७ ८८ ८९ ९२ ९४ ९५ ९८ ९९ १०२ ·तरङ्गः १ ।। वेलालम्बकः ११। ३५५ पृष्ट्वा पान यथावृत्तं श्रुत्वा शापविजृम्भितम् । बुद्ध्वा च सावधि शापं धृतिवन्धं व्यधात्स मे ॥ १०४ ततोऽन्धौ भमवहनोत्तीर्ण प्राप्य वणिग्वरम् । ससायं मिलितोऽभूवमन्विष्यस्ता प्रियां पुनः ।। १०५ शापक्षयाशया दत्तहस्तालम्बश्च दुर्गमान । तांतानुलद्धयन्देशान्दिवसांश्च बहूनहम् ।। १०६ क्रमाच वैशाखपुरं संप्राप्येदं श्रुतो मया । वं वत्सेश्वरसद्वंशमुक्तामणिरिहागतः । १०७ दृष्टे च दूराद्धस्तिन्या विजिताश्वयुगे त्वयि । उज्झितः स मया शापभारो लध्वन्तरासना ॥ १०८ क्षणाच संमुखायातामद्राक्षमिह तो प्रियाम् । वेलां वणिम्भिरानीतां तेन पोतेन साधुभिः ॥ १०९ ततस्तयाहं यमुनाप्रत्तसनहस्तया । मिलितस्त्वत्प्रसादेन तीर्णशापमहार्णवः ।। अतः प्रणन्तुं त्वामस्मि वत्सराजसुतागतः । निर्वृतो यामि चेदानी स्वदेशं दयितायुतः ॥ १११ इति स वणिजि तस्मिन्नामवृत्तान्तमुक्त्वा गतवति चरितार्थे चन्द्रसारे प्रणम्य । अभवदविकनम्रो वत्सराजासजेऽस्मिन्स किल रुचिरदेवो दृष्टमाहात्म्यहृष्टः ।। ११२ प्रादाच तो स्वभगिनीमुपचारवृत्तिमालम्ब्य युक्तिमनुरागहृताय तस्मै । प्राग्दित्सितां सुसदृशी स जयेन्द्रसेनां सद्यः करेणुतुरगोत्तमयुग्मयुक्ताम् ।। ११३ स च तामादाय वधू साश्ववशां रुचिरदेवमामस्य । नरवाहनदत्तः स्वां कौशाम्बीमाययौ नगरीम् ।। ११४ तस्यामास्त च विहरत्नन्दितवत्सेश्वरस्तया सहितः । अन्याभिश्च स सुसितो देवीभिर्मदनमञ्चकाद्याभिः ।। इति महाकविश्रीसोमदत्तभट्टविरचिते कथासरित्सागरे चेलालम्बके प्रथमस्तरङ्गः । समाप्तश्चायं वेलालम्बक एकादशः।

·॥श्रीः ॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। शशाश्वती नाम द्वादशो लम्बकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुसाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविनलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैवुधीं मुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथमस्तरङ्ग । १ ६ ७ अव्याद्वो विघ्नविध्वंसकीर्तिस्तम्भमिवोरिक्षपन् । करं गणपतिः क्रीडालीनभृङ्गाक्षरावलिम् ।। अरागमपि रागाव्यरचनाचतुरं परम् । हरं नवनवाश्चर्यसर्गचित्रकरं नुमः ॥ २ जितं स्मरशरैर्येषु पौष्पेष्वपि पतत्स्विह । वादीन्यपि जायन्ते कुण्ठितान्येव तद्धृताम् ।। ३ एवं वत्सेश्वरसुतस्तां तां भार्यामवाप्य सः । नरवानदत्तोऽत्र कौशाम्ब्यामथ तस्थिवान् ।। वहुभार्योऽपि तामाद्यां दैवी मदनमञ्चकाम् । प्राणेभ्योऽप्यधिकां मेने रुक्मिणीमिव माधवः ।। एकदा च निशि स्वप्ने नभसागस दिव्यया । कयापि कन्ययामानं हियमाणं ददर्श सः ।। प्रबुद्धश्च महाशैलसानी सच्छायपादपे । अपश्यस्थितमालानं ता_रत्नशिलातले ॥ तां च कन्यां स्वपार्श्वस्थां निशि द्योतितकाननाम् । ईक्षते स्म स्मरस्येव विश्वसंमोहनौपधिम् ।। ८ अनयाहमिहानीत इति मत्वा च वीक्ष्य च । लज्जाविलम्वितेच्छां तां कृत्वा चालीकसुप्तकम् ॥ ९ प्रलपन्निव जिज्ञासुरेवं धूर्तोऽथ सोऽब्रवीत् । क त्वमालिङ्ग मामेहि प्रिये मदनमञ्चुके । १० तच्छुत्वेव तदुद्धातास्मृत्वा निोडयन्त्रणम् । रूपं तद्दयितायाः सा तस्याः कृत्वालिलिङ्ग तम् ।। ११ ततः स नेत्रे उन्मील्य दृष्ट्वा तां स्वप्रियाकृतिम् । अहो विज्ञानमित्युक्त्वा कण्ठे जमाह सस्मितः॥ १२ साथ हित्वा त्रपां रूपं स्खं प्रदर्श्य जगाद तम् । आर्यपुत्र गृहाणेमा मामिदानी स्वयंवराम् ।। १३ एवमुक्तवती तां च परिणिन्ये स कन्यकाम् । नरवाहनदत्तोऽन्न गान्धर्वविधिना तदा ॥ नीत्वाथ तत्र तां रात्रिं यथावत्स तया सह । प्रातस्तां दयितां युक्त्या कुलजिज्ञासयाभ्यधात् ।। प्रिये शृणु कथामेतामपूर्वा कथयामि ते । ब्रह्मसिद्धिरिति क्वापि मुनिरासीत्तपोवने ॥ तस्याश्रमसमीपे च योगसिद्धस्य सन्मुनेः । अभूच्गाली जरती गुहायां विहितास्पदा । १७ तां दुर्दिने निराहारां भक्ष्याथै जातु निर्गताम् । क्शाविश्लेपसोन्मादो हन्तुमागाद्वनद्विपः ।। तदृष्ट्वा स मुनि नी कृपालुस्तां शृगालिकाम् । परेण करिणी चक्रेऽनुग्रहायैतयोर्द्वयोः ।। १९ ततः स हस्ती तां दृष्ट्वा करेणुं शान्तवैकृतः । अनुरक्तोऽभवत्तस्यां सापि मृत्योरमुच्यत ।। ततो भ्रमंस्तया साकं स गजो जातु तत्कृते । प्राविशत्पद्ममानेतुं शरत्पकाकुलं सरः ।। २१ ममज तत्र पकान्तर्न शशाक विचेष्टितुम् । तस्थौ कुलिशनि नपक्षो भ्रष्ट इवाचलः ॥ दृष्ट्वा तथायसन्नं तं सा शृगालीकरेणुका । तदैवान्यं समानित्य वारणं फाप्यगात्ततः ।। तावश पूर्वविशिष्टा करिणी तस्य सा निजा । अन्विप्यन्ती गजस्यागात्तं प्रदेश विधेर्वशान् ।। सा भद्रजातिदृष्ट्वैव प्रसं पदेन तं पतिम । अनुसतु सरपट्वं तमेव प्राविशत्तदा । १४ १८ २२ २३ २४ २५ ·। । ४० ४२ ४३ तरङ्गः १ शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ३५७ तत्काले स मुनिर्वहासिद्धिस्तेनागतः पथा । शिप्ययुक्तरतदालोक्य बभूव करुणान्वितः ।। उद्धारयामास च तौ वशानागौ महातपाः । शिष्यैर्वरोद्भूतवलैः सर:पशान्तरात्ततः ।। ततस्तस्सिन्मुनौ याते दंपती तौ वशागजौ । मृत्योवियोगायोत्तीर्णौ यथाकामं विजह्रतुः ।। एवमुत्तमजन्मानस्तिर्यच्चोऽप्यापदि प्रिये । प्रभु नोज्झन्ति मित्रं वा तारयन्ति ततः पुनः । २९ हीनजात्युद्भवा ये तु तेषां स्पृशति नाशयम् । कदाचिदपि सत्त्वं वा स्नेहो वा चञ्चलासनाम् ।। एतद्वत्सेश्वरसुताच्छ्रुत्वा सा दिव्यकन्यका । तमुवाचैवमेवैतत्संशयो नात्र विद्यते ।। अभिप्रायश्च विज्ञातो मयैवंवादिनसव । तदिमामपि मत्तस्त्वमार्यपुत्र कथां शृणु ।। शूरदत्ताभिधानोऽभूत्कान्यकुब्जे द्विजोत्तमः । महीपते_हुशक्तान्यो ग्रामशतेश्वरः ।। भार्या वसुमती नाम तस्यासीत्पतिदेवता । तस्यां स वामदत्ताख्यं भव्यं पुत्रमजीजनत् ।। स बामदन्तो नचिरात्सर्वविद्यासु शिक्षितः । भार्या शशिप्रभा नाम परिणिन्ये पितृप्रियः ॥ फालेन पितरि स्वर्ग भार्ययानुगते गते । मावर्तत च गार्हस्थ्ये स तया भार्यया सह ।। सा च तस्याभवद्भार्या स्वेच्छाचारिण्यजानतः । दैवात्कुतश्चित्संप्राप्तशाकिनीसिद्धिसंबरा ॥ एकदा राजसेवार्थ स्थितस्तत्कटके च सः । गृहादेत्य पितृव्येन निजेन जगदे रहः ॥ नष्टमस्मरकुलं पुत्र यतो भार्या मया तव । दृष्टा महिषपालेन त्वदीयेनैव संगता ।। एतपितृव्यादाकये कटके तं निवेश्य च । स वामदत्तः खङ्गैकससः स्वगृहमाययौ । तत्र गुप्तं स्थितो यावत्पुष्पारामे प्रविश्य सः । नतमागात्स तत्रैव तावन्महिपपालकः ।। क्षणाच तमुपागात्सा तत्रोपपतिमुत्सुका । तद्भार्या विविधाहारहस्ता महिपपालकम् ।। ततो भुक्तवता तेन साकं सा शयनं ययौ । तदृष्ट्वा वामदत्तोऽसौ सोऽभ्यधावदुदायुधः ।। आः पापी गच्छथः केति वदतस्तस्य गेहिनी । सा दृष्ट्वोत्थाय धिग्जाल्मेत्युक्त्वा धूलि मुखे न्यधात।।४४ तदा समानुपोऽप्याशु महिपः समपद्यत । वामदत्तः स्मृतिस्त्वस्य तद्भावे न व्यलुप्यत ।। ततो महिपमध्ये सा निक्षिप्य लगुडैः शठा । भार्या महिपपालेन ताडयामास तेन तम् ।। तदैव तं च कस्यापि वणिजो महिपार्थिनः । विक्रीणीते रम सा करा तिर्यक्त्वविवशीकृतम् ॥ तेनारोपितभारोऽथ महिषीभावपीडितः । स बामदत्तो नीतोऽभूद्रागं गङ्गासमीपगम् ।। विश्वस्तस्य गृहे भार्या सुदुर्वृत्ताप्यतर्किता । कक्षान्तरप्रविष्टेच भुजगी कस्य शर्मणे ।। इति तं चिन्तयन्तं च तत्रोद्वाष्पं सुदुःखितम् । भारकेशास्थिशेषाङ्गमपश्यत्कापि योगिनी ॥ सा बुवा ज्ञानतः सर्व तवृत्तान्तं कृपाकुला । मन्नतोयेन सिक्त्वा तं महिपत्वादमोचयत् ।। प्राप्तमानुपरूपाय सैव नीत्वा निजं गृहम् । तस्मै कान्तिमती नाम कन्यां दुहितरं ददौ ।। एमिराहत्य दुर्भार्यामाद्यां तो वडवां कुरु । इत्युक्त्वा प्रददौ चास्सै सर्पपानभिमनितान् ।। ततः स तां कान्तिमती भार्यामादाय नूतनाम् । स्वगृहं वामदत्तस्तदाजगाम ससर्पपः ॥ हत्या महिषपालं तं तत्र कृत्वा च सर्पपैः । वडवामाद्यभार्या तां शालावद्धां व्यधत्त सः ।। दत्त्वा च प्रत्यहं तस्यै लगुडाहतिसप्तकम् । स चक्रे भोजनं यद्धप्रतिज्ञो वैरशुद्धये ॥ एवं तत्र स्थित स्थास्य कान्तिमत्या समं पुनः । भार्यया वामदत्तस्य कोऽप्यागादतिथिहे ॥ भोक्लं तस्मिन्प्रवृत्ते च सोऽभुक्त्वा निर्ययौ द्रुतम् । वामदत्तः स्मृतादत्तकुमार्या लगुडाहतिः ।। दत्त्वा च तस्यै वडवारूपायै लगुडाहतीः । नियतास्ताः प्रविश्यान घुमुजे जातनिविः ।। ततोऽतिथिर्विस्मितः स तं पप्रन्छ सकौतुकः । त्यक्ताहारः क यातोऽभूत्संभ्रमेण भनानिति ।। ततः स वामदत्तोऽत्र तस्मायतिथयेऽब्रवीत् । तमा मूलाल्यवृत्तान्तमथ सोऽपि तमभ्यधात् ।। ६१ दुर्महेण किमेतेन पशुत्वं ते हृतं यया । तामेवाराध्य स्यश्वधू प्रकर्ष कंचिढाहर ।। इत्युक्तोऽतिथिना तेन वामदत्तस्तथेति तत् । श्रद्धाय सोऽतिथि प्रातः सत्कृत्य विससर्ज तम् ।। अथाकरमागृहायातां श्वभुं तां सिद्धयोगिनीम् । अनुमहार्थी सोऽभ्यर्य प्रार्थयामास यातः ।। ४९ ५७ ·३५८ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ६९। साथ योगेश्वरी तस्मै सभार्याय यथाविधि । कालसंकर्पिणीं विद्या दीक्षापूर्वमुपादिशत् ॥ ६५ ततः श्रीपर्वतं गस्वा स विद्यां तामसाधयत् । सा च सिद्धा सती साक्षात्तस्मै सगोत्तमं ददौ ॥ आप्तखङ्गश्च संपन्नः स तया भार्यया सह । कान्तिमत्या कृती वामदत्तो विद्याधरोत्तमः ।। ६७ ततो रजतकूटाख्ये शृङ्गे मलयभूभृतः । कृतं पुरवरं तेन निजसिद्धिप्रभावतः ।। ६८ ततो विद्याधरेन्द्रस्य तत्र कालेन कन्यका । तस्यां पन्यां समुत्पन्ना नाना ललितलोचना ।। जातमात्रैव या विद्याधरसचक्रवर्तिनः । भार्या भवित्री निर्दिष्टा गगनोद्भूतया गिरा ।। तामार्यपुत्र मां विद्धि विदितार्था स्वविद्यया । अनुरक्तां तवानेत्रीमस्मिन्स्खे मलयाचले ॥ इत्याख्यातकुलां तां युवा विद्याधरी स बहु मेने । नरवाहनदत्तोऽथ प्रीतमना ललितलोचनां भार्याम् ।। आस्त च तत्र तया सह संप्रति तं चास्य वत्सराजाद्याः। रत्नप्रभादिविद्याविभवातृत्तान्तमधिजग्मुः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभऋविरचिते कथासरित्सागरे शशाकवतीलम्बके प्रथमस्तरङ्गः । १ २ ३ ur ७ ८ द्वितीयस्तरङ्गः। सतस्ता नूतनां प्राप्य भार्या ललितलोचनाम् । नरवाहनदत्तः स तस्मिन्मलयपर्वते ।। मधुप्रवृतिसुभगे विजहार तया सह । तेषु तेषु वनान्तेषु पुष्पितगुमशोभिः ।। एकस्मिंश्च वने क्रीडाकुसुमावचयक्रमात् । तस्यां प्रियायां गहने गतायां दृष्टिगोचरात् ॥ संचरन्स ददशैं महदच्छजलं सरः । सतारकमिवाकाशं पुष्पैस्तीरतरुच्युतैः ।। पुष्पाण्युचिन्वती यावन्न समभ्येति सा प्रिया । तावत्स्नात्वा सरस्यस्मिन्क्षणमासे सरस्तटे । इति संचिन्त्य स स्नात्वा कृतदेवार्चनोऽत्र च । सचन्दनतरुच्छायमध्यास्ते स्म शिलातलम् ।। तत्रस्थो राजहंसीनां दृष्ट्वा तत्सदृशीं गतिम् । श्रुत्वा तन्निभमालापं पिकीनां चूतवल्लिपु ॥ विलोक्य हरिणीनां च तन्नेत्राभे विलोचने । दूरस्थां तां स सस्मार प्रियां मदनमञ्चकाम् ॥ स्मृत्वैवोद्भूतकामाग्निसंतप्तश्च मुमूर्छ सः । तत्क्षणं चाययौ स्नातुं तत्रैको पुनिपुंगवः ।। स पिशगजटो नाम तदवस्थमवेक्ष्य तम् । असिञ्चत्स्वप्रियास्पर्शतुल्यैश्चन्दवारिभिः ।। ततः प्रबुद्धं प्रणतं दिव्यदृष्टिः स तं मुनिः । उवाच पुत्र प्राप्नोपि यथेष्टं धैर्यमामुहि ।। तेन हि प्राप्यते सर्व तथा चैत्य मदाश्रमम् । कथां मृगाकदत्तीयां मत्तः शृणु न चेच्छुता ॥ इत्युक्त्वा स मुनिः स्नात्वा निनाय निजमाश्रमम् । नरवाहनदत्तं तं चक्रे च त्वरयाह्निकम् ॥ कृत्वातिथ्यं फलस्तस्य तत्र भुक्तफलः स्वयम् । स पिङ्गलजटो वक्तुं कथां तस्मै प्रचक्रमे ॥ अस्त्ययोध्येति नगरी भुवनत्रयविश्रुता । तस्याममरदत्ताख्यः पूर्वमासीन्महीपतिः ।। तस्य नित्यानुरक्तैका प्रदीप्ततरतेजसः । भार्या वढेरिव स्वाहा वभूव सुरतप्रभा ॥ तस्यां मृगाकदत्ताख्यः सुतस्तस्योदपद्यत । स्वकोदण्ड इवाभूद्यः कोटिप्राप्तगुणानतः ॥ तस्याभवंश्च सचिवा राजसूनोर्निजा दश । प्रचण्डशक्तिः स स्थूलवाहुर्विक्रमकेसरी ॥ रदमुष्टिमेघवलस्तथा भीमपराक्रमः । तद्वद्विमलबुद्धिश्च व्यावसेनगुणाकरौ ।। विचित्रकथसंशश्व दशमस्ते च सत्कुलाः । सर्वे युवानः शूराश्च प्राज्ञाः प्रभुहितैपिणः । नैः समं स सुसं तिष्ठन्राजपुत्रः पितुर्गृहे । मृगादत्तः सदृशीं न भाया तावदाप्तवान् ।। एकदा च रहस्येको मत्री भीमपराक्रमः । तमाह श्रूयतां देव रानौ वृत्तं ममाद्य यत् ।। अहं प्रासादसुप्तोऽद्य प्रबुद्धोऽशङ्कितं निशि । यस्रोग्रनसरं सिंहमपश्यममिधावितम् ।। उस्थिते छुरिकाहले मयि सोऽथ पलायितुम् । सिंहः प्रावर्तताहं च तमेवान्वपतं जवात् ॥ तच गत्वा नदीपारं प्रसार्य रसनां मयि । आसीदहं च तामस्य दीर्घा छुरिकयाच्छिदम् ।। १२ १३ १४ १५ १८ १९ २३ २४ ·४२ तरः२।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२॥ ३५९ तयैव सेतुपृथ्व्या च यावत्तीर्णोऽस्मि तां नदीम् । तावत्स सिंहः सुमहान्संपन्नो विकृतः पुमान् ॥ २६ को भवानिति पृष्टश्च मया स पुरुषोऽब्रवीत् । वेतालोऽहं त्वया वीर सत्त्वेनास्मि च तोपितः ।। तच्छ्रुत्वाहं तमप्राक्षं यद्येवं तत्त्वयोच्यताम् । भार्या मृगाङ्कदत्तस्य का भविष्यति मे प्रभोः ।। एतन्मद्वचनं श्रुत्वा स वेतालोऽब्रवीत्तदा । अस्त्युजयिन्यां नृपतिः कर्मसेन इति श्रुतः ।। तस्यास्ति तनया राज्ञो लावण्यन्यकृताप्सराः । निधानभूमिः सौन्दर्यसर्गस्येव प्रजापतेः ॥ सा शशाङ्कवती नाम भार्या तस्य भविष्यति । त्वत्प्रभुस्तदवात्या च पृथ्वीराज्यं करिष्यति ॥ इत्युक्त्वा स तिरोऽभून्मे वेतालोऽहं तथैव च । आगतो गृहमित्येतन्निशि वृत्तं मम प्रभो ॥ ३२ एतन्मृगाकदत्तोऽसौ श्रुत्वा भीमपराक्रमात् । आहूय श्रावयामास सर्वास्तानिजमत्रिणः ।। जगाद चैतान्शृणुत स्वप्ने दृष्टं मया च यत् । जाने महाटवीं कांचित्प्रविष्टा निखिला वयम् ॥ ३४ तत्राध्वपिताः कृच्छ्रात्प्राप्य तोयं पिपासवः । रुद्धाः स्मः सायुधैः पुंभिस्तत उत्थाय पञ्चभिः ।। तान्हत्वा पुनरिच्छामः पातुं यावत्नृपातुराः । तावन्न तत्र पुंसस्तानपश्याम न तजलम् ।। ३६ ततः कृच्छ्रां दशां प्राप्ताश्चन्द्रोज्वलमशङ्कितम् । वृषभारूढमायान्तमैक्षामहि महेश्वरम् ॥ सोऽस्मासु प्रणतेष्वक्ष्णो दक्षिणादश्रुणः कणम् । भूमावपातयत्सोऽन्न समुद्रः समपद्यत ।। ३८ तस्मान्मुक्तावली प्राप्तां शुभां बवा मया गले । पीतो रक्तानुलिप्तेन नृकपालेन सोऽम्बुधिः ।। तत्क्षणं च प्रबुद्धोऽस्मि प्रयाता च विभावरी । एवं मृगाङ्कदत्तेन स्वप्नाश्चर्ये निवेदिते ॥ मन्त्री विमलबुद्धिस्तं नन्दत्स्वन्येष्वभापत । त्वं देव धन्यो यस्यैवं विहितानुग्रहो हरः॥ स्वप्ने मुक्तावली लब्ध्वा यत्पीतश्च त्वयाम्बुधिः । तच्छशाश्वती प्राप्य भोक्तासि पृथिवीं ध्रुवम् ।। अन्यन्मनाक्त केशायेत्युक्ते विमलबुद्धिना । ततो मृगाङ्कदत्तस्तानुवाच सचिवान्पुनः ।। यथा फलं मे स्वप्नस्य यथा भीमपराक्रमः । श्रुतवानिह वेतालात्तथा यद्यपि भावि तत् ॥ तथापि कर्मसेनस्य बलदुर्गाभिमानिनः । प्रज्ञावलान्मया प्राप्या सा शशाङ्कवती सुता ॥ प्रज्ञावलं च सर्वेषु मुख्य कार्येषु साधनम् । तथा च शृणुतात्रतां कथां वः कथयाम्यहम् ।। भद्रवाहुरभून्नाम्ना मगधेपु महीपतिः । तस्यासीन्मत्रगुप्ताख्यो मन्त्री बुद्धिमतां वरः ।। स राजा तं निजामात्यं कदाचित्स्वैरमब्रवीत् । अनङ्गलीलेति सुता राज्ञो वाराणसीपतेः ।। अस्ति या धर्मगोपस्य जगत्रितयसुन्दरी । तामर्थितोऽपि द्वेषान्मे न स राजा प्रयच्छति ॥ दन्तिनो भद्रदन्तस्य प्रभावात्स च दुर्जयः । नोत्सहे जीवितुं चाहं तया तत्सुतया विना ।। तदन्न नास्त्युपायो मे सखे कि कार्यमुच्यताम् । इति तेनोदिते राज्ञा स मन्त्री निजगाद तम् ॥ ५१ किं देव विक्रमादेव सिद्धिरस्ति न धुद्धितः । तदलं चिन्तयाहं ते स्वबुद्ध्या साधयाम्यदः ।। ५२ इत्युक्त्वा नृपमन्येाः पञ्चसप्तानुगान्वितः । महाव्रतिकवेपः सन्मन्त्री वाराणसी ययौ ।। ५३ तत्र तं शिष्यवेपास्ते सिद्धोऽयमिति सर्वतः । स्वानुगाः ख्यापयामासुभक्तिप्रमिलजनम् ।। एकदा च निशि भ्राम्यन्कार्ययुक्त्युपलब्धये । सानुगः स ददर्शात्र दूराद्गृहविनिर्गताम् ।। गृहिणी हस्तिपालस्य शङ्कात्वरितगामिनीम् । नीयमानां त्रिचतुरैः पुरुपैः कापि सायुधैः ।। ध्रुवं व्युत्थाय यातेयं तत्पश्यामः क गच्छति । इति संचिन्त्य स स्वैरं सानुगोऽनुससार ताम् ।। गत्वा प्रविष्टा सा यन्न तच गेहं विदूरतः । दृष्ट्वा निवासस्थानं खमाजगाम तदैव सः ॥ मातश्च हस्तिपालस्य हतार्थी तां गतां प्रियाम् । चिन्वानस्यान्तिकं युक्त्या प्राहिणोद्धमतोऽनुगान् ॥ ५९ ते तं दृष्ट्वा तदप्राप्तिदुःखजग्धविपं तदा । निवारितविषं चक्रुः कृपयेव स्वविद्यया ॥ ६० भागच्छास्म गुरोः पार्श्व ज्ञानी सर्व हि वेत्ति सः । इत्युक्त्वा च तमानिन्युनिकटं तस्य मत्रिणः ॥ ६१ स च हस्तिपको दृष्ट्वा पादयोश्च प्रणम्य तम् । भार्याप्रवृत्ति पप्रच्छ व्रताकल्पोपशोभितम् ।। सोऽपि मत्री मृपा ध्यात्या साभिक्षानं शशंस तत् । स्थानं तस्मै परैता पुरुपैर्यत्र सा निशि ।। खतः प्रणम्य तं गत्वा समं नगररक्षिमिः । स हस्तिपालकः प्राप्य स्थानं तत्पर्यवेष्टयत् ।। ४९ ५० 1 .

·७२ ७७ ७८ ८२ ३६० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ६९। अवधीत्पुरुषांस्तांश्च पापान्दारापहारिणः । प्राप साभरणां तां च सधनां निजयोपितम् ।। द्वितीयेऽहि स च प्रातरेत्य नत्वा कृतस्थितिः । चकार व्याजसिद्धस्य तस्याहारनिमन्त्रणम् ।। गृहप्रवेशानिच्छोश्च नक्तभोजित्ववादिनः । प्रदोपे हस्तिशालायां तस्याहारमकल्पयत् ।। ६७ सोऽपि मनवलात्सर्प वंशनाडीनिवेशितम् । गुमं गृहीला गत्वान मत्री भुङ्क्ते स्म सानुगः ततो गते हस्तिपाले सुप्तेष्वन्येपु तत्र सः । हस्तिनो भद्रदन्तस्य वंशनाड्या निवेश्य तम् ॥ ६९ कर्णे सुप्तस्य भुजगं रानि नीत्वैव तत्र ताम् । ययौ स्वदेशं मगधान्हस्ती तेन व्यपादि च ।। हत्या तं धर्मगोपस्य गजं दर्पमिवागते । तस्मिन्मन्निवरे राजा भद्रबाहुननन्द सः ।। ततो वाराणसी तस्मै धर्मगोपाय याचितुम् । अनङ्गलीलां कन्यां तां दूतं च विससर्ज सः ।। सोऽपि तां प्रददौ तस्मै तद्गजाभावदुर्वलः । भजन्ति वैतसीं वृत्तिं राजानः कालवेदिनः ॥ तदेवं प्रज्ञया तस्य मन्त्रगुप्तस्य मत्रिणः । अनङ्गलीलां संप्राप भद्रवाहुः स भूपतिः॥ तस्मान्मयापि बुद्ध्या सा भार्या प्राप्येति वादिनम् । मृगाङ्कदत्तं सचिवस्तं विचित्रकथोऽब्रवीत् ॥ सर्व सेत्स्यति ते हारात्स्वप्नदृष्टादनुग्रहात् । अमोघो देवतानां च प्रसादः किं न साधयेत् ।। तथा च शृणुतात्रैका वर्ण्यमानां मया कथाम् । आसीत्तक्षशिलापुर्या भद्राक्षो नाम भूपतिः ।। स पुत्रकामः पद्मानां शतेनाष्टभिरेव च । सितानां पूजयामास सड्ने लक्ष्मी दिने दिने ।। एकदार्चयतस्तस्य राज्ञो मौनममुञ्चतः । ऊनमेकमभूत्पमं दैवाद्गणयतो धिया ।। स हृत्पद्मं विपाट्य स्खं ददौ देव्यै ततश्च सा । तुष्टा तस्मै ददौ सार्वभौमपुत्रप्रदं वरम् ।। कृत्वा चाक्षतदेहं तं नृपं प्रायाददर्शनम् । अथ तस्य सुतो राज्ञो महादेव्यामजायत । ८१ हृत्पुष्करप्रसादेन जातोऽयमिति तं च स. । पुष्कराक्षं नृपश्चके नाम्ना पुत्रं सुलक्षणम् ।। क्रमाच यौवनप्राप्तं तनयं तं गुणान्वितम् । राज्येऽभिपिच्य भद्राक्षः स राजा शिश्रिये वनम् ।। ८३ पुष्कराक्षोऽपि संप्राप्य राज्यं प्रतिदिनं हरम् । पूजयन्नेकदाभ्यच्र्य भार्या तस्मादयाचत ।। सर्व संपत्स्यते पुत्र यथाभिलपितं तव । इति शुश्राव स गिरं गगनादुद्गतां तदा ।। ततः प्रहृष्टो जातास्थः स तिष्ठञ्जातुचिन्नृपः । आखेटकविनोदाय जगाम मृगकाननम् ॥ ८६ तत्र संभोगसंसक्तभुजंगमिथुनाशने । प्रवृत्तं करभं दृष्ट्वा शोकाकान्तो न्यपातयत् ।। स निपातितमानः सन्मुक्त्वा तां करभस्तनुम् । भूत्वा विद्याधरः प्रीतः पुष्कराक्षं तमन्नवीत् ।। भवान्कृतोपकारो मे तत्ते यद्वच्मि तच्छृणु । रकुमालीति नाम्नास्ति राजन्विद्याधरोत्तमः ।। तं रूपलुब्धा तरुणं वने दृष्ट्वानुरागिणी । खय तारावली नाम विद्याधरवरामजा ।। तस्याः पिता च खेच्छातस्तयोः कृतविवाहयोः । कोपादपातयच्छापं कंचित्कालं वियोगदम् ॥ ९१ तृतस्तारावलीरनुमालिनौ तौ विजहतुः । दंपती प्रसरत्प्रीती तासु तासु स्वभूमिपु ॥ कदाचित्तेन शापेन मिथो दृष्टिपथाच्युतौ । अन्योन्यविप्रयुक्तौ तौ जातौ कापि बनान्तरे ॥ ततस्तारावली सा तमन्विप्यन्ती पति क्रमात् । पश्चिमान्धेरगापारे वनं सिद्धर्पिसेवितम् ।। तत्र सापश्यदुत्फुल्लमेकं जम्बुमहातरम् । आश्वासयन्तं प्रीत्येव मधुरैर्धमरारवैः ॥ उपाविशश्च विश्रान्त्यै भृगीरूपं विधाय सा । वृक्षे तस्मिन्नथैकस्मिन्कुसुमे मधुपायिनी ॥ हैवात्तमचैव प्राप्तं दृष्ट्वा चिरात्पतिम् । हर्पच्युतेन वीर्येण सिक्तं पुष्पं तयाशु तत् ॥ यक्त्वा भृङ्गीवपुर्णत्वा संगताभूय तेन सा । ज्योत्स्नेव शशिना भर्ना चिन्वता रखमालिना ॥ ततस्तेन समं तस्यां गतायां स्वनिकेतनम् । तद्वीर्यसिक्तात्तत्राभूजम्बुपुष्पात्ततः फलम् ॥ तस्य चान्तः फलस्यान कालयोगेन कन्यका । समभूनहि दिव्याना वीर्य भजति मोघताम् ।। कदाचित्फलमूलार्थ विजितास्वभिधो मुनिः । तत्रागादपतत्तय पकं जम्बुतरोः फलम् ।। तस्मात्पतितभन्नाच दिव्या निर्गस कन्यका । अवन्दत मुनेस्तस्य चरणौ विनयानता ॥ 'स दिव्यदृष्टिदृष्ट्वा ता युद्धा तत्वं सपिम्मयः । नीत्वाश्रमं सं विनयवती नाम्नाकरोन्मुनिः ॥ ८५ ८७ ८८ ९० ९३ ९५ ९८ ९९ १०० १०१ १०२ १०३ ·१०९ १२० तरङ्गः २] शशाश्वतीलम्बकः १२ । तन्न कालेन सा वृद्धि प्राप्ता तस्याश्रमे मुनेः । दृष्टा विनयवत्येपा नभसा गच्छता मया ॥ १०४ ततोऽहं रूपगर्वेण मदनेन च मोहितः । उपेत्य तामनिच्छन्ती हठातु प्रवृत्तवान् ।। तत्क्षणं स मुनिः क्रुद्धः क्रन्दन्या श्रावितस्तया । विजितासुरुपागत्य शापं मह्यमदानृप ॥ रूपगर्वित सर्वाङ्गनिन्दितः करभो भव । पुष्कराक्षान्नृपात्प्राप्ते वधे शापाद्विमोक्ष्यसे ।। १०७ भर्ता विनयवत्याश्च स एवास्या भविष्यति । इत्यहं मुनिना शप्तो जातोऽस्यां करभो भुवि । १०८ जातश्च सोऽद्य शापान्तस्त्वत्तस्तत्पश्चिमाम्बुधः । पारस्थं तद्वनं गच्छ नाम्ना सुरभिमारुतम् ।। भार्यामाप्नुहि तां दिव्यां रूपदर्पहरां श्रियः । इत्युक्त्वा पुष्कराक्षं स दिवं विद्याधरो ययौ ॥ ११० पुष्कराक्षोऽपि गत्वा स्वां पुरी विन्यस्य मत्रिपु । राज्यं रात्रौ ततः प्रायादेकोऽश्वमधिरुह्य सः॥ १११ गच्छन्नमाच संप्राप्य पश्चिमाब्धेस्तटं पुनः । कथं तरेयमम्भोधिमिति तत्र व्यचिन्तयत् ।। ११२ ततो ददर्श तत्रैक स शून्यं चण्डिकागृहम् । प्रविश्य च ततः स्नात्वा देवीं तां प्रणनाम च ।। केनापि निहितां तत्र वीणामादाय सादरः । उपवीणयति स्मैतां देवीमत्र स्वगीतकैः ।। ११४ उपवीणिततुष्टा च सुप्तं तत्रैव सा निशि । भूतप्रामेण तं स्वेन पारमधेरनाययत् ॥ ११५ ततः प्रातः प्रबुद्धोऽधेस्तीरे राजा ददर्श सः । वनान्तःस्थितमालानं न तस्मिंश्चण्डिकागृहे ।। ११६ जत्थाय विस्मितश्चान भ्रमन्नाश्रममैक्षत । प्रणमन्तमिवातिथ्यात्फलभारानतैर्दुमैः ।। कुर्वाणं स्वागतमिव फणितेन पतत्रिणाम् । प्रविश्य तत्र चापश्यस्थितं शिष्यवृतं मुनिम् ।। ११८ उपेत्य च वरन्दे तमृपिं राजा स पादयोः । सोऽप्येनं विहितातिथ्यो ज्ञानवान्मुनिरनवीत् ।। ११९ पुष्कराक्ष यदर्थ त्वमागतः सा क्षणं गता । इध्मादिहेतोविनयवती तत्तिष्ठ संप्रति ।। उपयच्छस तां पूर्वभार्यामद्यैव भूपते । इत्युक्तो मुनिना सोऽपि पुष्कराक्षो व्यचिन्तयत् ।। १२१ विष्या मुनिः स एवायं विजितासुलदेव च । बनगेतद्धवं देव्या तारितोऽहं महार्णयम् ॥ १२२ चित्रं च पूर्वभापा ममोक्ता मुनिनामुना । इत्यालोच्यैव हृष्टस्तं म पप्रच्छ मुनि नृपः ।। १२३ भगवन्पूर्वभार्यैषा कथं में कथ्यतामिति । ततो जगाद स मुनिः श्रूयतां यदि कौतुकम् ।। १२४ बभूव धर्मसेनाख्यस्ताम्म्रलिप्त्यां पुरा वणिक् । विद्युल्लेखेति नाम्ना च भार्या तस्याभवच्छुभा ।। १२५ स देवान्मुपितचौरैः शस्त्रैश्चाभ्याहतो वणिक् । मुमूर्पर्निरगावहिं प्रवेष्टुं भार्यया सह ॥ १२६ अपश्यतामकस्माच तावुभावपि दंपती । आकाशेनागतं हंसमिथुनं रुचिराकृति ॥ १२७ ततस्तद्गतचित्तौ तौ प्रविश्य दहनं मृतौ । राजहंसौ समुत्पन्नौ पुनर्भार्यापती उभौ ११ कदाचित्तौ च वर्षांसु रात्रौ सर्जूरपादपे । नीडस्थितौ तमुन्मूल्य तरुं वात्या व्ययूयुजत् ।। १२९ प्रातः स हंसस्तां हंसी चिन्वशान्ते प्रभजने । सरःस्वथ दिगन्तेषु न कुतश्चिदवाप्तवान् । १३० ततस्तत्कालसंसेव्यं हंसानां मानसं सरः । स्मरातः स ययौ हस्या जनिताशोऽन्यया पथि ॥ तत्र तां प्राप्य हंसी स्वां नीत्वा च जलदागमम् । गिरिशृङ्गं जगामेकं विहतु स तया सह ॥ १३२ तंत्र तस्य हता हंसी केनचिल्लुब्धकेन सा । तदृष्ट्वा भयशोकातः स हंसः प्राद्रवत्ततः ।। १३३ लुब्धकस्तां हां हंसी मृतामादाय वीक्ष्य च । दूरान्मार्गागतान्कांश्चित्पुरुपान्सायुधान्यहून ॥ १३४ दुतं छुरिकया छिन्नस्तामाच्छाद्य तृणैर्भुवि । हंसी न्यधाद्विलोक्यैतां हरेयुर्जात्वमी इति ।। गतेषु तेषु पुरुपेपूपगम्य जिघृक्षतः । लुब्धकस्योद्धृतणा हंसी सा तस्य पश्यतः ॥ ततृणान्तनिकृत्ताया मृतसंजीवनौपधेः । रसेन जीवितं प्राप्य समुत्पत्य ततो ययौ । तावत्स हंससद्भर्ता गत्वैकस्मिन्सरस्सटे । मूढोऽपतद्वंसयूथे पश्यंस्तामेव तन्मनाः ।। १३८ तत्क्षणं धीवरः कोऽपि क्षिप्त्वा जालं निवध्य तान् ! इंसान्सर्वानुपाविशदाहारार्थ किल क्षणात् ॥ १३९ तावधागत्य सत्रैव सा हंसी चिन्वती पतिम् । ददर्श जालबद्धं तं दिशश्चार्ता व्यलोकयन् ।। १४० ततः स्नातुं प्रवृत्तेन फेनाप्यत्र सरस्तटे । पुंसा वनोपरि न्यसामपश्यद्रवकण्ठिकाम् ॥ १' तस उपानको सुम्पसा पर निशानी पुलान्तरपार:. १२८ १४१ .

·१४५ ३६२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ६९। गत्या चापश्यतस्तस्य तां गृहीत्वैव कण्ठिकाम् । दाशाय दर्शयन्ती सा तस्मै व्योन्ना शनैर्ययो॥ १४२ दाशोऽपि सोऽन्वधावत्तां दृष्ट्वा चध्यात्तकण्ठिकाम् । हंसी गृहीतलगुडः पक्षिजालं विहाय तत् ॥ १४३ हंसी च गत्वा शैलाये दूरे तां कण्ठिकां न्यधात् । धीवरोऽपि स तप्लोभात्तत्रारोढुं प्रचक्रमे ॥ १४४ तदृष्ट्वा सा हुतं गत्वा हंसी पत्युः समीपगे । वद्धस्य वृक्षे संसुप्तं कपि चश्याक्षण्यताडयत् ॥ स कपिस्ताडितनस्तः पतित्वोपर्यपाटयत् । जालं तत्तेन निर्जग्मुहंसाः सर्वेऽपि ते ततः ।। १४६ अथ तौ संगतायुक्तस्ववृत्तान्तौ परस्परम् । हसौ भार्यापती हृष्टौ यथाफामं विजहतुः ।। १४७ दाशं तं चागतं प्राप्तकण्ठिकं पक्षिलोभतः । लेभेन स पुमांश्चिन्वन्हता सा यस्य कण्ठिका ॥ १४८ स भीतिसूचितस्यास्य हस्तात्संप्राप्य कण्ठिकाम् । दाशस्य दक्षिणं पाणि पुमांश्छुरिकयाच्छिनत् ।। १४९ तौ चापि जातु हंसौ द्वौ छत्रीकृत्यैकमम्बुजम् । मध्याह्नकाले सरसः प्रोत्थाय व्योनि चेरतुः ।। १५० क्षणाच नद्याः कस्याश्चित्सगौ तौ तीरमापतुः । मुनिनाध्यासितं केनाप्यर्चाव्यप्रेण धूर्जटेः ।। १५१ वत्र व्याधेन केनापि यान्तौ तौ सह दंपती । हतावेकेन युगपच्छरेण भुवि पेततुः ।। १५२ आतपत्राम्बुजं तञ्च तदीयमपतत्तदा । मुनेरर्चयतस्तस्य शिवलिङ्गस्य मूर्धनि ।। १५३ ततो व्याधः स दृष्ट्वा तौ हंसं स्वीकृत्य हंसिकाम् । तां ददौ मुनये तस्मै सोऽप्यानचं शिवं तया ॥ १५४ तल्लिङ्गमूर्ध्नि सस्तस्य तस्याजस्य प्रभावतः । स पुष्कराक्ष हंसस्त्वं जातो राजान्वयेऽधुना ।। हंसी च सैपा विनयवती विद्याधरान्वये । जाता विशेपतो ह्यस्या मांसैरभ्यर्चितो हरः ।। इत्थं ते पूर्वभार्यासावित्युक्तो विजितासुना । मुनिना पुष्कराक्षः स राजा तं पुनरब्रवीत् ॥ १५७ कथममिप्रवेशस्य तस्याघौघविघातिनः । पक्षियोनावभूजन्म भगवन्फलमावयोः ।। १५८ इत्युक्तवन्तं राजानं तं स प्रत्यनवीन्मुनिः । यद्भावितासा म्रियते जन्तुस्तद्रूपमश्नुते ।। तथा ह्यज्जयिनीपुर्या नैष्ठिकी ब्रह्मचारिणी । लावण्यमञ्जरी नाम कुमारी ब्राह्मणी पुरा ॥ युवानं ब्राह्मणं दृष्ट्वा कमलोदयसंज्ञकम् । सहसा तद्गतस्वान्ता दह्यमाना स्मराग्निना ।। १६१ अमुञ्चन्ती स्वनियम तद्भोगध्यानभाविता । गत्वा गन्धवतीतीरं तीर्थे तत्याज जीवितम् ।। १६२ तया भावनया किं न जाताभूद्भोगसंगिनी । नगर्यामेकलव्यायां वेश्या रूपवतीति सा ।। तीर्थव्रतप्रभावाच सैव जातिस्मरा सती । प्रसङ्गाचोडकर्णाय जापकाय द्विजन्मने ।। १६४ स्यपूर्वजन्मवृत्तान्तरहस्यं तदवर्णयत् । जपकमैकचित्तत्वे कुर्वाणस्यानुशासनम् ॥ अन्ते च शुद्धसंकल्पा ययौ वेश्यापि सद्गतिम् । तद्राजन्योऽत्र यश्चित्तम्तन्मयत्वमुपैति सः ।। १६६ एवमुक्त्वा स राजानं स्नानाय विससर्ज तम् । मुनिर्मध्याह्नसवनं स्वयं च निरवर्तयत् ॥ राजा स पुष्कराक्षोऽपि गतो वननदीतटम् । तां ददर्शात्र विनयवती पुष्पाणि चिन्वतीम् ।। भासमानां स्ववपुपा प्रभामिव विवस्वतः । अदृष्टपूर्व गहनं प्रविष्टां कौतुकाद्वनम् ।। १६९ केयं स्यादिति यावच्च स चिन्तयति सोत्सुकः । तावत्कथां निपण्णा सा विस्रब्धामवदत्सखीम् ।। १७० सखि विद्याधरो यो मां हर्तुमैच्छरपुरा स मे । आगत्य शापमुक्तोऽद्य भर्तृप्राप्तिमिहोत्तवान् ।। तच्छ्रुत्वा प्रत्यवोचत्तां सा सखी मुनिकन्यकाम् । अस्त्येतन्मयि शृण्वयां मुलकेशोऽद्य हि प्रगे ॥ १७२ इत्थमुक्तो निज. शिष्यो मुनिना विजितासुना । गच्छ तारावलीरङ्कुमालिनावानय द्वतम् ।। १७३ कामं विनयवत्या हि वत्सेह दुहितुस्तयोः । राशश्च पुष्कराक्षस्य विवाहोऽद्य भविष्यति ।। १७४ इत्युक्तो गुरुणा मुञ्जकेशो यातस्तथेति स. । अत एह्याश्रमपदं गच्छावः ससि संप्रति ।। १७५ एवं तयोक्ते विनयवती साथ ततो ययौ । पुष्कराक्षश्च शुश्राव स तहरादलक्षितः ॥ ज्वलत्कामामिसंतापादिव नद्यां निमज्य च । जगाम विजितासोस्तमाश्रमं स पुनर्नुपः। १७७ तन तारावलीरकुमालिनौ तौ समागतौ । आनर्चतुस्तं प्रणतं परिवत्रुश्च तापसाः॥ १७८ ततो वेद्यां स्वतेजोमि सितायां महर्पिणा । द्वितीयेनेव मूर्तेन वहिना विजितासुना ।। १७९ तस्मै स राज्ञे विनयवती तां प्रत्यपादयत् । रद्रुमाली ददौ चास्मै रथं दिव्यं नभश्चरम् ।। १५९ १६० १६५ १७१ १७६ ·३६३ १८१ तरङ्गः ३11 शशाकवतीलम्बकः १२। चतुःसमुद्रां पृथिवीं प्रशाधि सममेतया । इत्येतस्मै वरं चादाद्विजितासुमहामुनिः ॥ अथैप तदनुज्ञया नववधूमुपादाय तां नृपो गगनगामिनं तमधिरा दिव्यं रथम् । विलय च पयोनिधि सपदि पुष्कराक्षस्ततो जगाम नगरी निजां प्रकृतिनेत्रचन्द्रोदयः ।। तत्र च जित्वा पृथिवीं रथप्रभावादवाप्तसाम्राज्यः । आस्ते स्म विनयवत्या सहितो भोगांश्चिराय भुञ्जानः ।। इत्थं सुदुष्करमपि स्वरसेन कार्य सिद्ध्यत्यनुग्रहवतीविह देवतासु । तरस्वमदृष्टगिरिजादयितप्रसादात्सेत्स्ययभीष्टमचिरेण तवापि देव ॥ एतां निशम्य स विचित्रकथाममात्यादौत्सुक्यवानधिगमाय शशाङ्कवत्याः । राजालजः स्वसचिवैः सममुज्जयिन्यां बुद्धि ववन्ध गमनाय मृगाकदत्तः ।। इति महाकविधीसोमदेवभवाविरचिते कथासरित्सागरे शशाश्वतीलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । १८२ १८३ १८४ arm oo w ovo तृतीयस्तरमः। एवं मृगाकदत्तोऽत्र कर्मसेननृपालजाम् । तां शशाङ्कवती प्राप्नुकामो वेतालयर्णिताम् ।। गन्तुमुज्जयिनी गुप्तं स्वनगर्या निविर्गमम् । महाव्रतिकवेपेण सोऽमयत मत्रिमिः ॥ आदिदेश च खट्वाङ्गकपालादिसमाहृतौ । स राजपुत्रः सचिवं स्वैरं भीमपराक्रमम् ॥ तेन तच्चाहृतं स्वस्मिन्गृहे चारादबुध्यत । मृगासदत्तस्य पितुर्मन्त्री मुख्योऽत्र भूपतेः ।। तत्कालं चान सोऽकस्मात्संचरन्हर्म्यपृष्टतः । मृगादत्तस्ताम्बूलनिष्ठीवनरसं जहौ । स च तस्यापतन्मूर्ति दैवात्तपितृमत्रिणः । अदृष्टस्य किलाधस्तात्तेन मार्गेण गच्छतः ।। बुवा मृगावदत्तन मुक्तं निष्ठीवनं स तत् । मन्त्री परिभवक्रोधं कृतस्नानो हृदि न्यधात् ।। अथानामरदत्तस्य राज्ञो देवाद्विपूचिका । मृगाकदचजनकस्यान्येशुरुदपद्यत । ततः सोऽवसरं लब्ध्वा मन्त्री तं विजने नृपम् । सक्ष्सोद्भूतरोगार्तमवदयाचितामयः । अभिचारः प्रभो भीमपराक्रमगृहे तव । मृगाकदत्तेनारब्धः कर्तुं तेनासि पीडितः ॥ मया चारमुखाज्जातं प्रत्यक्षं तच दृश्यते । तन्निराकुरु देशात्तं देहान्याधिमिवासजम् ॥ ११ तच्छ्रुत्वा स समुद्धान्तः प्राहिणोत्तदवेक्षणे । निजं सेनापति भीमपराक्रमगृहं नृपः ।। १२ स च फेशकलापादि लम्वा सेनापतिस्ततः । आनीय तक्षणं तस्मै राज्ञे साक्षाददर्शयत् ।। १३ राज्यलुब्धः स पुत्रो मे द्रोही निर्वास्यतामितः । नगर्याः सहितोऽमात्यैस्त्वयाद्यैवाविलम्नितम् ।। १४ इत्यादिशत्स तं क्रुद्धो राजा सेनापति ततः । आश्वस्तो वेत्ति कुस्मृति प्रभुः को हि स्वमत्रिणाम् ।। सोऽथ सेनापतिर्गत्वा राजादेशं निवेद्य तम् । मृगासदत्तं सामात्यं नगर्या निरकालयत् ।। सोऽप्यपेक्षितसंपत्तिहष्टोऽर्चितविनायकः । मृगाङ्कदत्तो मनसा प्रणम्य पितरौ ततः ।। अयोध्यातो विनिर्गस्य दूरं तान्सहयायिनः । प्रचण्डशक्तिप्रमुखानुवाच दश मत्रिणः ।। १८ शक्तिरक्षितनामास्ति किराताधिपतिर्महान । सब्रह्मचारी विद्यासु स च बालसुहन्मम ।। १९ युद्धवन्दीकृतेन प्राक्स हि पित्रालमुक्तये । नियमाय प्रतिनिधिस्तातस्येह समय॑त ।। मृते पितरि चोद्भूतगोत्रजः स्वरलेन सः । मद्विज्ञप्तेन तातेन पित्र्ये राज्येऽधिरोपितः ॥ तत्तस्य निकटं तावद्गच्छामः सुहृदस्ततः । क्रमेणोजयिनी यामस्तां शशाङ्कवतीं प्रति ॥ २२ प्रत्युक्तवांस्तथेत्युक्तवद्भिस्तैः सचिवैः सह । प्रययौ स ततः प्राप सायं चैकां महाटवीम् ॥ २३ तस्यां निवृक्षतोयायां कृच्छ्रादेकमयाप सः । तीरोपान्तप्रस्लैकगुप्फपादपकं सरः ।। २४ तस्मिन्सांध्यमनुष्ठाय विधि पीत्वा जलानि सः । श्रान्तः सुप्पाप सामाससस गुफ्तरोरयः ।। २५ - ।

·४० ३६४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७०॥ रात्रौ च चन्द्रशुभ्रायां प्रबुद्धः स दर्श तम् । शुष्कवृक्षं दलैः पुप्पैः फलैश्चापूरितं क्रमात् ।। २६ पकानि च फलान्यस्य पतन्यालोक्य तत्क्षणम् । प्रबोध्य दर्शयामास सचिवेभ्यस्तदद्भुतम् ।। ततस्तैर्विस्मयाविष्टैः क्षुधितैः सह तानि सः । फलानि तस्य सुस्वादुरसानि बुभुजे तरोः ।। २८ भुक्तवत्सु च तेष्वत्र पश्यत्स्वेवाखिलेपु सः । शुष्कवृक्षः क्षणाद्विप्रकुमारः समपद्यत ।। २९ पृष्टो मृगाङ्कदत्तेन विस्मितेनाथ सोऽब्रवीत् । दमधिर्नाम कोऽप्यासीदयोध्यायां द्विजोत्तमः ।। तस्याहं श्रुतधिर्नाम पुत्रः स च मया सह । दुर्भिक्षे मृतजानिः सन्भ्रमन्त्रापदिमां भुवम् ॥ ३१ इह केनापि दत्तानि प्राप्य पञ्च फलानि सः । क्षुत्क्षामस्त्रीणि मे प्रादाहे चास्थापयदामने ॥ ३२ ततः स्नातुं सरस्तोयं गते तस्मिन्फलान्यहम् । तानीह भुक्त्वा निःशेपाण्यकार्प व्याजसुप्तकम् ।। ३३ सोऽथ स्नात्वागतो बुद्धा छद्मतः काष्ठवस्थितम् । मां शप्तवान्भवेहैव शुष्कवृक्षः सरस्तटे ।। ३४ रात्रौ च ते पुष्पफलं चन्द्रवत्यां भविष्यति । तर्पयित्वातिथीचातु फलैः शापाद्विमोक्ष्यसे ।। इति पित्राभिशप्तोऽहं सद्यः शुष्कद्रुमोऽभवम् । युष्मद्भुक्तफलश्चाद्य चिरान्मुक्तोऽस्मि शापतः ।। इत्युक्तनिजवृत्तान्तं पृच्छन्तं श्रुतधिं ततः । मृगाङ्कदत्तोऽपि स तं स्ववृत्तान्तमवोधयत् ।। ततः सोऽवान्धवो नीतावधीती श्रुतधिर्द्विजः । मृगाङ्कदत्ताहृतवान्वरं तदनुयायिताम् ।। ३८ ततो नीत्वा निशां प्रातस्तेन श्रुतधिना सह । मृगाङ्कदत्तः स ततः प्रतस्थे सचिवान्वितः। गच्छंश्च स प्राप्य वनं करिमण्डितसंज्ञकम् । ददर्श पुरुपान्पश्च भूरिकेशान्दुराकृतीन् ।। उपेत्य प्रश्रयात्ते च तमूचुर्जातविस्मयम् । काशिपुर्या वयं जाता विप्रा धेनूपजीविनः ॥ ४१ तेऽवग्रहप्लुटतृणात्ततो देशादिदं वनम् । आगताः स्मो बहुतृणं दुर्भिक्षे सह धेनुभिः ॥ इह च प्राप्तमस्माभिर्वापीवारि रसायनम् । तीररूढगुमभ्रश्यत्रिफलानित्यभावितम् ॥ ४३ पिवतां तत्सदास्माकमेयां क्षीरभुजां सताम् । पञ्च वर्षशतान्यस्मिन्व्यतीतान्यजने वने ॥ तेनेदृशा वयं देव यूयं चातिथयोऽधुना । अस्माभिवतः प्राप्ता तदेतास्माकमाश्रमम् ।। इति तैरथितो गत्वा सानुगः स तदाश्रमम् । मृगासदत्तः क्षीरादिभोजी तदनयद्दिनम् ।। प्रस्थितश्च ततः प्रातरन्यान्यपि विलोकयन् । कौतुकानि स संप्राप किरातविपयं क्रमात् ॥ प्राहिणोच्छ्रुतधिं चात्र स्वागमावेदनाय सः । तं किरातपतिं मित्रं शक्तिरक्षितकं प्रति ॥ सोऽपि बुवा किरातेशो निर्गत्याग्रे तमानतः । मृगाङ्कदत्तं सामात्यं पुरं प्रावेशयन्निजम् ।। ततस्तेनोपचरितस्तस्थौ तत्र स कांश्चन । मृगाङ्कदत्तो दिवसानुक्तागमनकारणः ॥ स्वकार्ये प्राप्तकालं च साहाय्ये शक्तिरक्षितम् । स्थापयित्वात्र सज्जं तमामत्र्य च नृपासजः ।। प्रातिष्ठत स पुण्याहे पुनरुज्जयिनी प्रति । शशाङ्कवत्या हृतधीरासना द्वादशस्ततः ।। गच्छंश्च सोऽटवीं प्राप्य शून्यां तरुतलस्थितम् । तपस्विनं ददशैकं भस्माजिनजटाभृतम् ।। निराश्रमपदेऽरण्ये किमेकाकीह तिष्ठसि । भगवन्नित्युपागम्य स तं पप्रच्छ सानुगः ।। सोऽथ तं तापसोऽवादीदहं शिष्यो महागुरोः । शुद्धकीर्त्यभिधानस्य नानामन्त्रौघसिद्धिमान् ।। सोऽहं कदाप्यकरवं स्वस्थावेशं प्रसङ्गतः । शुभलक्षणमासाद्य कंचित्क्षत्रकुमारकम् ।। स कुमारः समाविष्टः पृष्टो नानाविधानि मे । सिद्धौपधिरसक्षेत्राण्युदीर्येदमथाब्रवीत् ।। अस्तीहोत्तरदिग्भागे केवलः शिंशपातरुः । विन्ध्याटव्यामधश्चास्य नागेन्द्रभवनं महत् ।। तथाधूलिप्रच्छन्नजलं सदुपलक्ष्यते । मध्याह्ने हंसमिथुनैः क्रीडद्भिः साम्युसारसैः॥ तत्र पारावताख्योऽस्ति नाम्ना नागवरो वली । तस्य देवासुररणात्प्राप्तः सद्गोंऽस्त्यनुत्तमः ॥ वैदूर्यकान्तिर्नाम्ना तं सङ्गं प्राप्नोति यो नरः। स सिद्धाधिपतिर्भूत्वा विचरत्यपराजितः ॥ स चासिः प्राप्यते वीरैः सहायैरित्युदीरिते । तेनाविष्टेन तस्याहमथाका विसर्जनम् ।। ततोऽन्यविमुसः सद्ग प्रेप्सुस्तं पृथिवीमहम् । भ्रान्त्या सहायानमाप्य सिन्नो मर्तुमिहागतः ।। एतन्मृगाकदत्तोऽत्र श्रुत्वा तस्मात्स तापसात् । अहं सहायः सामायस्तवेति तमभापत ।। ४४ ४५ ४८ ४९ ·७० ७४ ७८ ८० तरङ्गः ३] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ३६५ स चामिनन्द्य तत्तेन सानुगेन समं ययौ । तस्य नागस्य भवनं पादलेपेन तापसः ।। '६५ तत्रामिज्ञानसंप्राप्ते मत्रबद्धासु दिक्षु च । रात्रौ मृगाकदत्तादीन्स्थापयित्वाभिमन्त्रितैः ॥ सर्पपैः प्रकटीकृत्य क्षिप्तैस्तद्धूलितो जलम् । स नागदमनैमोमं कर्तु प्रचक्रमे ॥ विघ्नांश्योत्पातमेघादीन्मनशक्त्या जिगाय सः । ततोऽत्र निर्ययौ तस्माद्दिव्या स्त्री शिंशपातरोः॥ ६८ मोहमत्रं पठन्तीव सा रत्नाभरणारवैः । उपेत्य तं क्षणाचक्रे कटाक्षक्षतमानसम् ।। ६९ हृतधैर्या च सा तस्य समालिङ्गय घनस्तनी । हस्ताद्विस्मृतमत्रस्य होमभाण्डमपातयत् ।। लब्धान्तरश्च तत्कालं स नागो भवनात्ततः । पारावताख्यः कल्पान्तघनाघन इयोदगात् ।। तं दृष्ट्वा नयनज्वालाघोरं गर्जितदारुणम् । स नष्टदिव्यनारीको हृत्स्फोटं प्राप तापसः ।। तस्मिन्विनष्टे तस्यान कृतसाहायकान्स तान् । नागो मृगाङ्कदत्तादीनशपच्छान्तवैकृतः ॥ युष्माभिरेतत्संघातात्कृतं निष्कारणं यतः । विप्रयुक्तास्ततोऽन्योन्यं कंचित्कालं भविष्यथ ।। इत्युक्त्वान्तहिते नागे सर्वे ते तत्र तरक्षणम् । ध्वान्तरुद्धदृशो ध्वस्तशब्दश्रवणशक्तयः ।। जग्मुर्मूगाङ्कदत्ताद्या विप्रयुक्ता यतस्ततः । शापप्रभावात्नोशन्तश्चिन्वन्तश्च परस्परम् ।। मृगाकदत्तश्च ततः स गते रात्रिविभ्रमे । भ्राम्यन्नितस्ततोऽटव्यां तत्रासीत्सचिवैर्विना । गतेष्वेवं च मासेपु द्विवेष्यनाथ तस्य सः । अकस्माच्छ्रुतधिर्विप्रो विचिन्वन्प्रापदन्तिकम् ।। स पादपतितः साश्रुः श्रुतधिस्तं कृतादरम् । स्वमत्रिवाती पृच्छन्तं समाश्वास्यैवमभ्यधात् ।। न दृष्टास्ते मया किं तु जाने यास्यन्ति ते प्रभो । पुरीमुजयिनी सैव गन्तव्या वर्तते हि वः ।। इत्यायुक्तवता तेन प्रेरितस्तद्युतोऽथ सः। मृगाङ्कदत्तः शनकैः प्रायादुजयिनी प्रति ।। गच्छन्स्तोकैश्च दिवसैर्मार्गेणाशङ्कितागतम् । हृष्टो विमलबुद्धिं स संप्राप निजमत्रिणम् ।। ८२ तदर्शनोद्वाष्पदृशं प्रणतं परिरभ्य सः । उपवेश्य च पप्रच्छ वार्तामितरमत्रिणाम् ।। ८३ ततो विमलवुद्धिस्तं भृत्यप्रियमुवाच सः । न जाने देव कस्तेषु क गतो नागशापतः । त्वं तु तान्प्राप्स्यसीत्येतद्यथा जाने तथा शृणु । तदाहं नागशापेन दूराष्टः परिभ्रमन् ॥ अटव्याः पूर्वदिग्भागे लान्तः केनापि साधुना । आश्रमं प्रापितोऽभूवं महब्रह्मदण्डिनः ।। तत्र तेनर्पिणा दत्तैः फलाम्भोमिर्गतछमः । पर्यटन्नाश्रमादारादद्राक्षं बृहतीं गुहाम् ।। प्रविश्य कौतुकात्तस्यां दृष्ट्वान्तर्मणिमन्दिरम् । प्रवृत्तवानहं जालगवाक्षैतत्र वीक्षितुम् ॥ तावस्थितान्तश्चक्रं स्त्री भ्रमयन्ती सभृङ्गकम् । भृङ्गास्तेऽथानिता भेदेनावस्थौ पगर्दभौ ॥ ताभ्यां च वान्तौ क्षीरामृक्फेनौ पीत्वा यथाश्रयम् । द्वये सितासिता भूत्वा जातास्ते जालकारकाः।।९० खविष्ठाभिस्ततस्तैश्च द्विविधैर्विविधाः कृताः । जालपाशाः सुपुष्पैश्च विषपुष्पैश्च संगताः ।। ९१ तेपु पाशेपु ते सक्ता जालकारा यथासुखम् । श्वेतकृष्णोभयमुसेनैत्य दृष्टा महाहिना ।। ९२ नानाघटेष्वथ क्षिप्तास्तया नार्या समुत्थिताः । पुनस्तथैव तानेव पाशालिवा यथातथम् ।। विपोद्वेगाच तत्पुष्पजालस्थेप्यारटत्स्वथ । अन्येऽपि तेऽन्यजालस्थाः प्रवृत्ताः ऋन्दितुं तदा ॥ ९४ तच्छन्दभमध्यानेन तत्रस्थेन कृपालुना । केनापि भालतो मुक्ता ततो ज्वालास्तपस्विना ।। तया निर्दग्धपाशास्ते दण्डं सुपिरवैद्रुमम् । प्रविश्यैव तदूर्ध्वस्थे लीना ज्योतिपि भास्वरे ।। सावरकापि गता सा स्त्री सचक्रवृपगर्दभा । तदृष्ट्वा विस्मितो यावस्थितोऽहं तत्र पर्यटन् ।। तावत्पुष्करिणी हृद्यामपश्यं भृगनादितः । इहाप्यागत्य वीक्षस्खेत्याइयन्तीमिवाम्बुजैः ।। तीरोपविष्टस्तस्याश्च वीक्षे यावद्वनं महत् । जालान्तरे वने चैको लुब्धकस्तत्र तेन च ॥ ९९ दशवाहुरवाप्यैकः सिंहपोतो विवर्य च । अनायत्त इति क्रोधाद्वनात्तस्मात्प्रवासितः ॥ सोऽपि सिंहः समाकर्ण्य सिंहाः शब्दं वनान्तरे । तत्र गच्छन्महावातेनावकीर्णभुजः कृतः ॥ १०१ ततो लम्बोदरेणैत्य पुंसारोपितवाहुकः । संपादितः स यातसद्वनं फेसरिणीकृते ।। १०२ तन तस्याः कृते रेशमनुभूय बनान्तरे । प्रागात्तां प्राप्य तशुक्तः स निजं यनमागतः ॥ ८९ ९८ ४८ ·.. कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७१। सभार्यमागतं तं च दृष्ट्वैव करिमर्दनम् । वनं समर्प्य तत्तस्मै लुब्धकः स ततो गतः ।। १०४ एतदप्यहमालोक्य गत्वाश्रमपदं ततः । उभयं तन्महाश्चर्यमवोचं ब्रह्मण्डिने ।। सोऽथ प्रीत्या त्रिकालज्ञो मुनिर्मामेवमभ्यधात् । धन्योऽसि दर्शितं सर्व प्रसन्नेनेश्वरेण ते ॥ १०६ या दृष्टा स्त्री त्वया तन सा माया भ्रमितं च यत् । तया संसारचक्रं तद्ये भृङ्गास्ते च जन्तवः ॥ १०७ धृपगर्दभरूपौ तौ धर्माधर्मों पृथक्पृथक् । नितास्तद्वान्तदुग्धासप्रूपे सुकृतदुष्कृते । १०८ स्वस्थानयोत्थे संसेव्य भूत्वा च श्वेतकल्मपाः। द्विविधा जालकाराभा विष्टब्धा निजवीर्यतः ।। १०९ निर्माय द्विविधानेव जालपाशान्सुतादिकान् । सत्पुष्पविपपुष्पाभसुखदुःसानुपङ्गिणः ।। ११० यथावं तेपु संसक्ताः कालेनोरगरूपिणा । शुभाशुभाभ्यां वक्राभ्यां हताः पुत्र यथोचितम् ।। १११ सतो घटकरूपासु नानायोनिपु मायया । स्त्रीरूपया तया क्षिप्तास्तथैवोत्थाय ते पुनः॥ ११२ तुल्यासु पतिताः श्वेतकृष्णाखाकृतिषु द्विधा । पुनादिजालपाशेपु सुसदुःखानुवन्धियु ।। - ११३ सतः कृष्णा निजैर्जालैर्यद्धा दुःखविपार्दिताः । प्रवृत्ताः क्रन्दितुं विमाः शरणं परमेश्वरम् ॥ ११४ तदृष्ट्वा जातवैराग्यास्ते श्वेता अपि जन्तवः । प्रारब्धा निजजालस्थास्तमेवाक्रन्दितुं प्रभुम् ।। ११५ ततः प्रबुध्य देवेन तेन तापसरूपिणा । ज्ञानामिव्वालया दग्धपाशाः सर्वेऽपि ते कृताः ॥ तेन विद्रुमसद्दण्डरूपमादित्यमण्डलम् । प्रविश्य तत्तदूर्ध्वस्थं परमं धाम ते श्रिताः॥ ११७ नष्टा च चक्राकारेण संसारेण सहैव सा । माया वृपखराकारधर्माधर्मसमन्विताः ॥ ११८ एवं भ्रमन्ति संसारे शुलकृष्णाः स्वकर्मभिः । ईश्वराराधनादेव विमुच्यन्ते च जन्तवः ।। ११९ इति ते मोहशान्त्यर्थमीश्वरेण प्रदर्शितम् । वापीजले च यदृष्टं भवता तदिदं शृणु ॥ १२० मृगादत्तभाव्यर्थप्रदर्शनमिदं जले । प्रतिबिम्वमिवोत्पाद्य कृतं भगवता तव ।। १२१ स हि पालमृगारातिपोततुल्यो भुजोपमैः । सचिवैर्दशमियुक्तो वर्धितो वनसंनिभात् ।। १२२ देशाल्लुब्धकतुल्येन पित्रा कोपात्प्रवासितः । अवन्तिदेशादुद्भूतां ख्यातिमन्यवनोपमात् ।। १२३ शशाङ्कवत्यास्तत्सिह्या इव श्रुत्वा प्रधावितः । नागशापेन वातेन भ्रष्टमत्रिभुजः कृतः ।। १२४ ततो विनायकेनान स लम्बोदररूपिणा । संघाटितामात्यभुजः प्रकृतिस्थः पुनः कृतः ।। १२५ ततो गत्वानुभूयातिक्लेशं प्राप्ता ततोऽन्यत । तां शशाङ्कवती सिंहीमादायात्रागतश्च सः॥ १२६ ततश्च निकटं प्राप्त विद्युतारातिवारणम् । मृगाङ्कदत्तसिंहं तं दृष्ट्वा भार्यासमन्वितम् ॥ १२७ तत्स्वदेशवनं तस्मै समर्प्य सकलं स्वतः । तत्पिता लुब्धकनिभः स प्रयातस्तपोवनम् ॥ १२८ इति संपन्नवद्भावि दर्शितं विभुना तव । तद्युष्मान्मत्रिणो भायर्या राज्यं चाप्स्यति वः प्रभुः ॥ १२९ इत्यहं मुनिवरेण वोधितस्तेन लब्धधृतिरानमात्ततः । निर्गतोऽथ शनकैरुपानजन्नद्य देव मिलितस्त्वया सह ॥ १३० तस्मादमिमतमाप्स्यसि सचिवांल्लब्ध्वा प्रचण्डशक्तिमुखान् । प्रस्थानकालपूजाप्रसन्नविनेश्वरो नियतम् ॥ इति स्वसचिवात्क्षणं विमलयुद्धित. सोऽद्भुतं निशम्य परितोपवानपि मृगादत्त पुनः। विचार्य सह तेन तामपरमव्यवाप्त्यै क्रमा- वन्तिनगरी प्रति प्रजितवान्स्वकार्याय च ।। इति महाकविश्रीसोमदेवमाविरचिते क्यासरित्सागरे शशाइववीलम्बके तृतीयस्तरह। १३२ चतुर्थस्तरा। तत' श्रुतधियुक्तेन समं विमलबुद्धिना । स शशाङ्कवतीहतोगच्छन्नुजयिनी प्रति ।। मृगाकदत्तः संप्रापदन्तरा नर्मदानदीम् । वीचिबेहदुजलतां विलसत्फेनपाण्डुराम् ।।

·८ २० तरङ्गः ४। शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । ३६७ दिया मिलदमात्योऽयं संवृत्त इति वीक्ष्य तम् । हादिव प्रनृत्यन्ती हसन्ती चपलाशयाम् ॥ ३ तस्यां स्नानावतीर्णे च तस्मिन्कश्चिदुपाययौ । तत्र मायावटुर्नाम स्नातुं शवरभूपतिः । सं सान्तं सहसोत्थाय त्रयोऽत्र जलमानुपाः । युगपजगृहुभिल्लं भीतिनश्यत्परिच्छदम् ॥ तदृष्ट्वाकृष्टसङ्गोऽन्तः प्रविश्य जलमानुपान् । हत्वा मृगाङ्कदत्तस्तान्भिल्लेन्द्रं तममोचयत् ॥ स तबाहभयान्मुक्तो मिल्लराजो जलोत्थितः । तं राजपुत्रं पप्रच्छ पतित्वा पादयोस्ततः ॥ धात्रा कस्त्वमिहानीतः प्राणत्राणाय मे वद । कस्य चालंकृतो वंशस्त्वया सुकृतिनः पितुः ।। को वा कटाक्षितः पुण्यैर्देशो यत्र गमिष्यसि । इत्युक्त्वा श्रुतधेः श्रुत्वा तदृत्तान्तमशेपतः ।। सुतरां प्रणतस्तं स शबरेन्द्रोऽब्रवीत्पुनः । तहिं ते यथादिष्टे सहायोऽत्राभिवाञ्छिते ॥ १० सल्या दुर्गपिशाचेन मातगपतिना सह । तत्प्रसादं कुरुष्वेहि गृहान्भृत्यस्य मे प्रभो ।। ११ इति सप्रणयैस्तैस्तैर्वचोभिः प्रार्थ्य तं ततः । मृगादत्तं पल्लीं स्वां शबरेन्द्रो निनाय सः॥ १२ उपाचरच तं तत्र यथावत्स्वविभूतिभिः । राजपुत्रमशेषेण पल्लीलोकेन पूजितम् ।। १३ सोऽपि मातगराजोऽत्र समेत्याभिननन्द तम् । दासीभूय सुहृत्प्राणप्रदं न्यस्तशिरा भुवि ।। ततो मायावटोस्तस्य भिल्लेन्द्रस्यानुरोधतः । मृगाङ्कदत्तस्तत्रैव तस्थौ कांश्चित्स घासरान् ।। १५ एकदा च स्थिते तस्मिन्यूतं स शबरेश्वरः । समं निजप्रतीहारेणारेभे घण्डकेतुना ॥ तावन्नभसि मेघेपु गर्जत्सु गृहयहिणः । प्रवृत्तान्द्रष्टुमुत्तस्थौ स मायावटुभूपतिः ।। ततः स द्यूतरसिकः प्रतीहारस्तमभ्यधात् । किमेभिः प्रेक्षितै राजन्नसुशिक्षितताण्डवैः ॥ १८ स मयूरो गृहे मेऽस्ति नास्ति योऽन्यत्र भूतले । दर्शयिष्यामि सं प्रातस्तुभ्यं तद्रसिकोऽसि चेत् ॥ १९ तच्छुत्वा दर्शनीयो मे सर्वथा स त्वयेति च । उक्त्वा स तं प्रतीहारं दिनकृत्यं व्यधान्नृपः मृगाकदत्तोऽप्याफर्ण्य सर्व तत्तत्र सानुगः । तथैवोत्थाय विदधे स्नानाहारादिकाः क्रियाः ॥ २१ ततो रात्रावुपेतायामन्धे तमसि जृम्भिते । कस्तूरिकानुलिप्ताङ्गो वसानो नीलवाससी ॥ २२ स राजपुत्रः स्वोद्देशाद्वीरचर्यार्थमेककः । सुप्तानुगाद्वासगृहात्खड्गपाणिर्विनिर्ययौ ॥ २३ भ्रमंश्च तत्र केनापि पुंसा मार्गागतेन सः । अपश्यता ध्वान्तवशादसेनासेऽभ्यहन्यत ।। ततः सोऽभिभवत्क्रद्धो युद्धायाह्वयति स्म तम् । स चाहत. पुमान्प्रौढस्तत्कालोचितमभ्यधात् ॥ किं ताम्यस्यविचार्यैव विचारयसि चेत्ततः । वाच्यो निशापतिर्येन निशेपा न प्रकाशिता ।। धाता वा येन पूर्णोऽस्य नाधिकारोऽत्र निर्मितः । येन वैराणि जायन्ते तमसीदृश्यकारणम् ॥ तुच्छ्रुत्वा सत्यमित्युक्त्वा तुष्टो नागरिकोक्तितः । मृगासदत्तः कोऽसीति स तं पप्रच्छ पूरुपम् ।। चौरोऽहमिति तेनोक्तः पुंसा सोऽप्यवदन्मृपा । हस्तमानय सब्रह्मचारी मम भवानिति ।। २९ कृत्वा च सख्यं जिज्ञासुः स तेनैव सह व्रजन् । मृगाङ्कदत्तः संप्राप जीर्णकूपं तृणावृतम् ।। तत्र तेन प्रविष्टेन पुंसा सह सुरुङ्गया । गत्वा मायावटोस्तस्य राज्ञोऽन्तःपुरमाप्तवान् ।। तत्र दीपेन दृष्ट्वा तं परिजज्ञे स पूरुपम् । यावत्सोऽत्र प्रतीहारचण्डकेतुर्न तस्करः ॥ ३२ प्रतीहारस्तु न स तं मन्दालोकैककोणगम् । परिजज्ञेऽन्यवेपस्थं राजनीठन्नकामुकः ॥ राजवध्वा च स तया प्राप्त एवानुरक्तया । उत्थाय कण्ठे जगृहे मचमत्यभिधानया । ३४ उपवेश्य च पर्यङ्के स पृष्टोऽभूत्तया तदा । अद्यैव भवता कोऽयमिदानीतः पुमानिति ॥ सुहन्ममायं विश्वस्ता भवेत्युत्ता च तेन सा । प्रतीहारेण सोद्वेगा मचमत्येवमनवीन् ।। पुतो मे मन्दभाग्याया विश्वासो यदसौ नृपः । मृत्योर्मगादत्तेन मुसं प्राप्तोऽपि रक्षितः ॥ ३७ तच्छुत्वा स प्रतीहारस्तामवादीदलं शुचा । नृपं मृगादत्तं च हनिष्याम्यचिरात्प्रिये ॥ इत्युक्तवन्तं तं दैवात्साप्रवीकि विकत्यसे । आमान्तोऽभूद्यदा माहेर्नृपोऽसौ नर्मदाम्भसि ॥ मृगावदत्त एवैकस्तदा तद्रक्षणोद्यतः । त्वया कि न हतस्तत्र भीतो हि त्वं पलायितः ॥ चत्तूष्णीं भव मा कश्चिदेतन्ट्रोप्यति ते वचः । ततो मृगादत्तात्वं शूगदगियमाप्स्यसि ।। ४१ .२४ २५ २७ .

·.- ४४ ४७ ४८ ५५ ५८ ५९ ३६८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७१। एवमुक्तवतीं तां च जारः क्षत्ता न चक्षमे । पापे मृगाइदत्ते त्वं वद्धभावाधुना ध्रुवम् ।। ४२ तदस्यानुभवेदानीमधिक्षेपस्य मे फलम् । इत्युक्त्वा च स हन्तुं तामुत्तस्थौ सासिधेनुकः ।। ततो रहस्यधारिण्या तत्र चेटिकयैकया । धावित्वा छुरिका तस्यावष्टब्धाभूत्करेण सा॥ तावद्ययौ मसुमती ततो निर्गत्य सान्यतः । क्षत्ता च तस्याश्चेष्ट्यास्तां निकृत्ताहुलितः करात् ।। आक्षिप्य छुरिकां प्रायात्स्यगृहं स यथागतम् । मृगाङ्कदत्तेन सममाकुलो विस्मितासना ।। गच्छाम्यहं भवान्प्राप्तो गृहानिति च तत्र तम् । मृगाङ्कदत्तः क्षत्तारं तमस्यप्रकटोऽब्रवीत् ।। इह निद्रां भज क्षिप्रं परिश्रान्तो भृशं यसि । इति सोऽपि प्रतीहारो राजपुत्रं तमभ्यधात् ॥ ततस्तथेति तेनोक्ते तच्चेष्टालोफनैपिणा । क्षत्ता स्वभृत्यमत्रैकं समाहूय जगाद सः ।। स मयूरः स्थितो यत्र तत्रैनं नय वासकम् । पुरुपं विश्रमायास्मै शयनीयं प्रयच्छ च ।। तथेति च स तद्धृत्यस्तस्मिन्प्रावेशयद्गृहे । नीत्वा मृगाङ्कदत्तं तं दत्तशय्यं सदीपके ।। ५१ गते तस्मिन्यहिार बवा शृङ्खलयात्र सः । मृगाङ्कदत्तोऽपश्यत्तं मयूरं पञ्जरस्थितम् ।। सोऽयमुक्तोऽमुना क्षन्ना शिसीत्यालोच्य कौतुकात् । तस्य चोद्घाटयामास मयूरस्य स पचरम् ॥ ५३ मयूरः स च निर्गत्य निपुणं वीक्ष्य पादयोः । मृगाङ्कदत्तस्य मुहुनिपपात लुलोठ च ॥ लुठतस्तस्य दृष्ट्वा च कण्ठवद्धं स सूत्रकम् । राजपुत्रो मुमोचाशु मत्वा तं तेन पीडितम् ॥ स मुक्तकण्ठसूत्रश्च मयूरस्तस्य पश्यतः । संपन्नोऽभूत्तदा तस्य मन्त्री भीमपराक्रमः ॥ 'ततो भृगाङ्कदत्तस्तमाश्लिष्योत्सुकमानतम् । ससे कथय किं न्वेतदिति पप्रच्छ विस्मयात् ॥ अवोचदय संहृष्टः स तं भीमपराक्रमः । शृणु देव स्ववृत्तान्तमा मूलात्कथयामि ते ॥ तदाई नागशापेन विभ्रष्टो भवदन्तिकात् । भ्रमन्नटव्यां संप्रापमेकं शाल्मलिपादपम् ॥ तस्मिन्निखातरूपां च गणेशप्रतिमामहम् । दृष्ट्वा प्रणम्य तन्मूले परिश्रान्त उपाविशम् ।। ६० अचिन्तयं च धिक्सर्वमिदं पापं मया कृतम् । रात्रिवेतालवृत्तान्तमावेद्य स्वामिने तदा ६१ तदिहैव त्यजाम्येतमालानमपराधिनम् । इत्यालोच्यात्र देवाने स्थितोऽभूवमभोजनः ॥ ६२ गते कतिपयाहे च कोऽपि तेनागतः पथा । वृद्धपान्थस्तरोस्तस्य च्छायायां समुपाविशत् ।। एवं म्लानमुखः पुत्र किं स्थितोऽसीह निर्जने । इति दृष्ट्वा च सोऽपृच्छत्साधुर्मामनुवन्धतः ।। ६४ ततो मया स्ववृत्तान्ते यथावद्विनिवेदिते । स वृद्धपथिकः प्रीत्या धीरयन्मामभापत ॥ ६५ आसान हंसि वीरोऽपि कथं स्त्रीवत्त्रियोऽपि वा । धैर्यमापदि नोज्झन्ति तथा चेमां कथां शृणु ॥ ६६ नगर्या कोशलाख्यायां विमलाकर इत्यभूत् । राजा तस्य च पुत्रोऽभूत्कमलाकरसंज्ञकः ।। यस्तेजोरूपदातृत्वगुणैः श्लाघ्यो विनिर्ममे । धानेव स्कन्दकंदर्पकल्पद्रुमजिगीपया । तस्यैकदा कुमारस्य दिक्षु स्तुत्यस्य बन्दिभिः । गाथामेकां पपाठको बन्दी परिचितः पुरः ॥ पद्मासादनसोत्सवनानामुसरद्विजालिपरिगीतम् । कमलाकरमप्राप्ता क रतिं हंसावली लभताम् ॥ एवं मुहुः पठन्पृष्टस्तेन बन्दी जगाद तम् । स मनोरथसिद्ध्याख्यः कुमारं कमलाकरम् ।। देव भ्राम्यन्गतोऽभूवं राज्ञोऽहं मेघमालिनः । नगरी विदिशां नाम लीलोद्यानभुवं श्रियः ।। तत्र दर्दुरकाख्यस्य गीताचार्यस्य वेश्मनि । अहमासं स चैवं मां प्रसङ्गेनैकदाप्रवीत् ।। इह हंसावली नाम दुहिता नृपतेः पुरः । नवीनशिक्षितं प्रातः स्वनृत्तं दर्शयिष्यति । तच्छुत्वा कौतुकायुक्त्या समं तेनापरेऽहनि । अहं राजकुलं गत्वा प्राविशं रङ्गमण्डपम् ।। तवाहतमहातोये तामपश्यं सुमध्यमाम् । हंसावली राजकन्यां नृत्यन्तीं पितुरप्रतः ॥ आलोलपुष्पाभरणां पाणिप्रेतितपल्वाम् । वल्लीमिव स्मरतरोयौवनानिलघूर्णिताम् ।। ततश्चाचिन्तयमई नैवास्या हरिणीदृशः । भर्तास्ति कश्चिद्योग्योऽन्यः कुमारात्कमलाकरात् ।। तेन घेत्तारशेनेयं युज्यते नेदृशी तव । कामस्य कि कृते पुप्पकार्मुकारोपणमहः ।। ७० ७२ ७४ ७७ ७९ ·तरगः १1] शशाकवतीलम्बकः १२ । तदुपायं करोम्यत्र तावदित्यनुचिन्तयन् । प्रेक्षणान्ते ततो राजकुलद्वारमगामहम् ॥ चित्रं लिसतु योऽत्रास्ति चित्रकृत्सदृशो मया । अभिलिख्येति तत्राहं चीरिकामुदलम्बयम् ।। अपाटितायामन्येन तस्यां चुद्धवा नृपोऽन तत् । आहूय स्वसुतावासे चित्रकृत्ये न्ययुत माम् ॥ ततो वासगृहे तस्या हंसावल्याः सभृत्यकः । भित्तौ मयाभिलिखितस्त्वं देव कमलाकर ॥ ८३ स्पष्टं चेत्ख्याफ्याम्येतत्तद्भूत वेत्ति मामियम् । तदेतां राजतनयां युक्त्यैतद्वोधयाम्यहम् ॥ इति संचिन्त्य सुहृदं विश्वस्तं कृतसंविदम् । तत्रैकमहमुन्मत्तरूपं रम्यमकारयम् स उन्मत्तो भ्रमन्गायन्नृत्यंञ्चालोक्य दूरतः । आनाय्यत क्रीडनको राजपुत्रैर्निजान्तिकम् ।। ततः क्रीडावशादृष्ट्वा हंसावल्या स्ववासकम् । प्रवेशितश्च संपश्यन्स चित्रं त्वत्स्तुतिं व्यधात् ॥ दिष्टया दृष्टोऽब्जशहाकपाणिर्लक्ष्मीविलासभूः । सोऽयं हरिरिवानन्तगुणौधः कमलाकरः ॥ इत्यादि नृत्यतस्तस्माद्राजकन्या निशम्य सा । मामपृच्छत्किमाहायं कश्चैप लिखितस्त्वया ॥ इति तामनुवन्धेन पृच्छन्तीमहमुक्तवान् । दृष्टपूर्वोऽमुना नूनमुन्मत्तेनैप सुन्दरि ॥ ९० राजपुत्रो मया योऽयं लिसितो रूपगौरवात् । इत्युक्त्वा त्वं मया तस्यै गुणैर्नाना च वर्णितः ॥ ९१ ततः स्फूर्जद्भक्त्प्रेमरसासेकाप्लुते हृदि । संभूतोऽभिनवस्तस्या हंसावल्याः स्मरद्रुमः ।। ९२ अथागतेन राज्ञान पित्रा तस्या विलोक्य सः । नृत्यनुन्मत्तकोऽहं च क्रोधान्निष्कालितो ततः ।। ९३ ततः प्रभृति चोका सा क्षीयमाणा दिने दिने । कृष्णपक्षेन्दुलेसेव याता लावण्यशेपताम् ।। ९४ मान्यव्याजाच पापनमानित्यायतनं हरेः । विजनासेविनी युक्त्या जाता सानुज्ञया पितुः ।। भवञ्चिन्ताविनिद्रा च चन्द्रचन्द्रातपासहा । स्थिता निशावासरयोरन भेदमजानती ।। तत्र चायतनोद्देशात्प्रविष्टं मां विलोक्य सा । आहूय वस्त्राभरणैः सगौरवमपूजयत् ।। ९७ पूजितो निर्गतश्चाहं तद्दत्तवसनाञ्चले । गाथामपश्यं लिखितां त्वत्कृते शृणु तां पुनः ।। पद्मासादनसोत्सवनानामुसरद्विजालिपरिगीतम् । कमलाकरमप्राप्ता क रतिं हंसावली लभताम् ॥ ९९ वाचयित्वाहमेतां च लब्धतचित्तनिश्चयः । त्वद्वोधनार्थमागत्य तवैनां पुरतोऽपठम् ॥ १०० इदं वस्त्रं च तद्यत्र गाथैपा लिखिता तया । इति बन्दिवचः श्रुत्वा गाथां तां प्रविलोक्य च ।। १०१ स श्रोत्रेणोत नेत्रेण प्रविष्टामिव तां हृदि । तदा हंसावलीं ध्याय जहर्प कमलाकरः॥ १०२ तत्प्राप्युपायं यावश्च स चिन्तयति सूत्सुकः । तावत्पिता तमाहूय राजा दैवादभापत ॥ १०३ अलसाः पुत्र राजानो मन्त्रबद्धा इवोरगाः । नश्यन्त्यन्ये तु नष्टा अप्युदयन्ते कथं पुनः ।। १०४ त्वया च दृष्टा नाद्यापि जिगीपा सुखसङ्गिना । तदुद्युक्तो भवालस्यमुत्सृज्य मयि तिष्ठति ॥ १०५ विजयस्वागतो गत्वा त्वमङ्गाधिपति रिपुम् । अस्मान्प्रति कृतारम्भं निजदेशाद्विनिर्गतम् ॥ एतपितृवचो हृष्टः प्रतिपेदे तथेति सः । शूरः प्रियां प्रति च तां यियासुः कमलाकरः ॥ ततः पित्रा समादिष्टैः प्रतस्थे स वलैः सह । आकम्पयन्महीपृष्ठं हृदयानि च विद्विपाम् ।। अथ प्रयाणकैः कैश्चित्माप्यागाधिपतेश्चमूम् । प्रत्यवस्कन्दभमेन सहायुध्यत तेन सः॥ १०९ अन्धेर्जलमिवागत्यस्तेजस्वी तस्य च द्विपः । बलं पपी स जमाह जीवप्राहं च तं जयी । १२० प्रजिघाय च संयम्य पितुः पार्श्वममुं रिपुम् । प्रतीहारस्य धुर्यस्य हस्ते दत्वानुयात्रिकान् ।। अहमन्यान्निपूखेतुमितस्तात गतोऽधुना। इति क्षत्तुर्मुखेनास्मै पित्रे संदिशति स्म सः ।। ततो जयन्क्रमेणान्यानृपानुपचितो वलैः । स प्राप विदिशापुर्या निकटं कमलाकरः ।। ११३ वत्र स्थितश्च व्यसृजत्स दूतं मेघमालिने । राज्ञे हंसावलीपिने याचितुं तां तदालजाम् ।। ११४ सोऽपि दूताददुष्टं तं युवा कन्यार्थमागतम् । मेघमाली नृपः प्रीत्या तत्पार्श्व स्वयमाययौ ।। १२५ तातिध्योऽब्रवीचैनं राजपुत्रं कृतादरम् । स्वयं परिश्रमो दूतसाध्येऽर्थे किं फत्तस्त्वया । ममामिवान्छित होतत्कारणं शणु चार ग्रत् । एतां हंसावली पात्येऽप्यच्युतार्चनतत्पराम् ।। ११२ ·१२३ . ३७० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमा ७१॥ शिरीपसुकुमाराङ्गी दृष्ट्वा चिन्ता ममोदभूत् । ईदृग्गुणायाः सदृशो वरः कोऽस्या भवेदिति ॥ ११८ अपश्यतश्च सदृशं वरमस्यास्ततो मम । तच्चिन्तया विनिद्रस्य धुंदपादि महावरः ।। ११९ तत्पशान्त्यै च संपूज्य कृतविज्ञप्तिमार्तितः । रानावीपत्सनिद्रं मां हरिः स्वप्ने समादिशत् ।। १२० यत्कृते पुत्र जातोऽयं ज्वरस्ते सैव पाणिना । हंसावली त्यां स्पृशतु ततः शाम्यति ते ज्वरः ।। १२१ मत्पूजापापनेनैपा यं यं हस्तेन संस्पृशेत् । तस्य तस्य घसाध्योऽपि ज्वरो नश्येदसंशयम् ॥ १२२ एतद्विवाहचिन्ता च न कार्या भवता पुनः । राजपुत्रः पतिर्भावी यतोऽस्याः कमलाकरः॥ कालं तु कंचिदेतस्या मनाफ छेशो भविष्यति । इति शाईभृतादिष्टः प्रबुद्धोऽस्मि निशाक्षये ॥ १२४ ततो हंसावलीहस्तस्पर्शाजातोऽस्मि विज्वरः । तदैवं युवयोरेप संयोगो देवनिर्मितः ।। १२५ तत्ते हंसावली दत्ता मयेत्युक्त्वा प्रकल्प्य च । लनं स राजधानी स्वां मेघमाली नृपो ययौ ॥ १२६ तत्रोक्तं तेन तत्सर्व श्रुत्वा हंसावली रहः । सखीमाह रहस्यज्ञां नाना कनकमञ्जरीम् ॥ १२७ त्वयासौ दृश्यतां गत्वा राजपुत्रः स एव किम् । चित्रकृलिखितेनेह येन मे हृदयं हृतम् ॥ १२८ तातः कदाचिदन्यस्मै सवलायागताय माम् । दद्यात्तन्नामधेयाय भयाद्धि प्राभृतीकृताम् ॥ १२९ इत्युक्त्वा प्रेपिता स्रं तया कनकमजरी । साक्षसूत्राजिनजदं तापसीवेपडम्बरम् ॥ १३० विधाय गत्वा कटकं राजपुत्रस्य तस्य सा । आवेदिता परिजनैः प्रविश्यैव विलोक्य तम् ॥ १३१ कामस्येव जगजैत्रमोहनास्त्राधिदैवतम् । तद्रूपहृतचित्ताभूत्समाधिस्थेव तत्क्षणम् ।। १३२ सोका चाचिन्तयत्स्यान्मे संगमो नेदृशेन चेत् । धिग्जन्म तर्हि युक्तं तत्करिष्येऽत्र यदस्त्विति ॥ १३३ अथोपसृत्य दत्ताशीस्तस्मै मणिमुपानयत् । उवाच चोपविष्टा तमात्तरत्नं कृतादरम् ॥ १३४ मयायमसकदृष्टप्रत्ययो मणिरुत्तमः । धारितेनामुना शत्रोः स्तम्भ्यते शस्त्रमुत्तमम् ॥ गुणानुरागाध मया तुभ्यमेप समर्पितः । यथा तवोपयुक्तोऽयं राजपुत्र न मे तथा ॥ १३६ एवमुक्तवती तेन व्याहृता राजसूनुना । एकभिक्षाव्रतव्याजात्सा निपिध्य ययौ ततः ॥ विमुच्य तापसीवेपं कृत्वोद्विग्नमिवाननम् । हंसावलीमुपागात्सा पृष्टा तां च मृपाबवीत् ।। १३८ अवाच्यमपि ते राजरहस्यं वच्मि भक्तितः । इतो मां तापसीवेषां राजपुत्रस्य तस्य तम् ।। १३९ गतां कटकमभ्येय खैरमेकोऽभ्यधात्पुमान् । भगवत्यपि जानासि भूततश्रविधिक्रमम् ।। १४० तच्छ्रुत्वा तं प्रतीहारमिव दृष्ट्वाहमनवम् । सुष्टु जानामि किं नाम ममैतत्किल वस्त्विति ॥ १४१ ततोऽहं तेन तस्यैव सकाशं देवि तत्क्षणम् । राजपुत्रस्य कमलाकरस्यात्र प्रवेशिता ॥ १४२ स च दृष्टो मया रुग्णो भूताविष्टो विपण्णया । संयम्यमानः पार्श्वस्थैराबद्धौपघिसन्मणिः ॥ रचितालीकरक्षा च निर्गताहं ततः क्षणात् । प्रातरेत्यापनेप्यामि दोपमस्येतिवादिनी ॥ १४४ ततोऽशङ्कितदृष्टेटगनिष्टात्यर्थदुःखिता । आगतास्मि तवाख्यातुं प्रमाणं त्वमतः परम् ।। १४५ श्रुत्वैवद्रचितं तस्या वचो निर्घातदारुणम् । ऋज्वी हंसावली क्षिप्रं संमुखैव जगाद ताम् ॥ १४६ गुणवत्यां स्वसृष्टावप्यहो धिङ्मत्सरो विधेः । इन्दोः कलको दोपश्च तस्य येनैप निर्मितः ।। १४७ घृतश्च स मया भर्ता न शक्यश्वोपलक्षितुम् । तस्मान्मे मरणं श्रेयो वने वा गमनं कचित् ॥ १४८ तदत्र वद किं कार्यमित्युक्ता मुग्धया तया । मायिनी तामवादीत्सा पुनः कनकमञ्जरी ॥ विवाहे विनिधायैकां त्वद्वेपामिह चेटिकाम् । निर्गस कापि यास्यावस्तत्कालं व्याकुले जने ॥ तच्छ्रुत्वा राजपुत्री सा कुससी तामभापत । त्वमेव तर्हि मद्वेपं कृत्वासानं विवाहय ॥ १५१ तेन राजसुतेनान्या का ममाता भवादशी । इत्युक्ता सा तया पापाचोचकनकमजरी ॥ १५२ एवं करिष्ये युक्त्याहं भवाश्वस्ता यदस्तु मे । तत्कालं तु यथा वक्ष्ये फुर्वीयास्त्वं तथैव तत् ॥ इत्यावास्यैव तां गत्वाशोकथै शशंस सा। विश्वासभूमये सख्यै स्वरहस्यं चिकीर्पितम् ॥ तयैव सहिता तां च तान्यहान्यन्वसेवत । हंसावली विमनसं कृतकर्तव्यसंविदम् ।। प्राप्ते चोद्वादियसे वरे सायमुपागते । तस्मिनाजाश्वपादातसहिते कमलाकरे ॥ १३७ १४३ १४९ १५३ १५४ १५५ - ·१६० तरङ्गः १ शशाङ्कवतीलम्यकः १२. सर्वस्मिन्नुत्सयव्यमे जने युक्त्यान्यचेटिकाः । निवार्य वासकं गुप्तं प्रसाधननिभाद्रुतम् ॥ १५७ हंसावली प्रवेश्यैव कृत्वा तद्वेपमासनः । चक्रेऽशोककरीवेपां तां सा कनकमञ्जरी ।। १५८ अशोककर्याः स्खं वेपं सहचर्या विधाय च । प्राप्ते निशागमे हंसावलीमेतामुवाच सा ॥ पश्चिमेन विनिर्गत्य द्वारेणास्याः पुरो पहिः । क्रोशमाने पुराणोऽस्ति सुपिरः शाल्मलिद्रुमः॥ गत्वा तस्यान्तरे स्थित्वा प्रतीक्षस्व मदागमम् । कृते कार्ये च तत्राहं त्वामुपैष्यामि निश्चितम् ॥ १६१ इत्युक्ता सा तया व्याजसख्या हंसावली तदा । निरगात्तत्सखीवेपा तथेत्यन्तःपुरान्निशि ॥ १६२ पायाच जन्याकीर्णेन पुरीद्वारेण तेन सा । निर्गत्यालक्षिता तस्य मूलं शाल्मलिशाखिनः ।। १६३ दृष्ट्वान्धकारगहनं तद्गर्भ नाविशञ्च सा । विभ्यती तत्समीपस्थं त्वारुरोह वद्रुमम् ॥ १६४ तत्रासीत्पल्लवच्छन्ना कुससीमार्गदर्शिनी । बुबुधे न तु तस्यास्तां कुस्मृति सरलाशया ॥ १६५ तावद्राजकुले तत्र लमकालेऽभ्युपस्थिते । धृतहंसावलीवेषां स्थितां कनकमजरीम् ।। १६६ आनाय्यारोपितां वेदी राज्ञा तां कमलाकरः । उपयेमे सनीरङ्गी निशि केनाप्यलक्षिताम् ।। १६७ कृतोद्वाहो गृहीत्वा च व्याजहंसावली द्रुतम् । मायाकनकमजशोककर्या युतां स ताम् ॥ १६८ अद्यैव शुभनक्षत्रवशात्स्वकटकं प्रति । तेन प्रत्यक्पुरीद्वारमार्गेण प्रययौ ततः ।। १६९ गच्छंश्च शाल्मलितरोनिकटं प्राप तस्य सः । यस्यान्तिके विप्रलब्धा स्थिता हंसावली वटे ॥ १७० प्राप्तं चात्र तमालिन्य बस्तेव कमलाकरम् । कूटहंसावली साशु तदारूढेभपृष्ठगा ॥ १७१ संभ्रमात्तेन पृष्टा च कैतवात्साश्वरब्रवीत् । आर्यपुत्राद्य जानेऽहं स्वप्नेऽस्माच्छाल्मलिट्ठमात् ।। निर्गत्य राक्षसीव स्त्री मां भक्षयितुमग्रहीत् । ततः प्रधाव्य केनापि ब्राह्मणेनास्मि मोचिता ॥ १५३ तेनैवाश्वास्य चोक्ताहं पुत्र्यमुं दाहयेस्तरुम् । एतस्मान्निरियात्नी चेत्क्षेप्तव्यात्रैव सा पुनः ॥ १७४ एवं शिवं स्यादित्युक्त्वा द्विजे तस्मिंस्तिरोहिते । प्रबुद्धाई स्मृतं चैतदृष्ट्वा तरुम, मया ॥ १७५ तेन भीताहमित्युक्तस्तया स कमलाकरः । आदिदेशाशु भृत्यान्स्वांस्तयोर्दाहे तरुस्त्रियोः॥ १७६ अधाक्षुस्ते च तं वृक्षं फूटहंसावली च सा । दग्धां हंसावलीमन मेने तस्मादनिर्गताम् ॥ १७७ ततस्तया स कमलाकरो निर्वृतया सह । सत्यहंसावलीलाभ मन्वानः कटकं ययौ ।। १७८ ततोऽपि त्वरितं यासः प्रातः स्वां कोशलां पुरीम् । कृतकार्यत्वतुष्टेन पित्रा राज्येऽभ्यपिच्यत ॥ १७९ पनं पितरि याते च सोऽनुशास्ति स्म मेदिनीम् । व्याजहंसावली भायी विभ्रत्कनकमखरीम् ।। १८० स मनोरथसिद्धिस्तु दूरे राजकुलादभूत् । बन्दी तया परिज्ञानाच्छरीरभयशङ्कया । १८१ सापि हंसावली तस्यां रात्रौ तत्र वटे स्थिता । श्रुत्वा दृष्ट्वा च तत्सर्वं वञ्चितास्मीत्यबुध्यत ॥ १८२ अचिन्तयत्तु तत्कालं प्रयाते कमलाकरे । अहो ममैतया कान्तः कुसख्या छद्मना हृतः ।। १८३ अहो दग्ध्वैव मामस्मान्नितिं प्राप्तुमीप्सति । अश्रेयसे न वा कस्य विश्वासो दुर्जने जने ॥ १८४ सदस्य मस्कृते दग्धस्यागारार्चिपि शाल्मलेः । क्षिपाम्यभव्यमासानं भवाम्यस्यानृणा तरोः॥ १८५ इत्यालोच्यावरुहाथ वटात्प्राणव्ययोन्मुखी । जातबुद्धिर्विधेर्योगादित्यन्तर्विममर्श सा ॥ १८६ किं त्यजामि वृथालानं जीवन्ती नचिरादहम् । मन्युप्रतिक्रियां तस्याः करिष्यामि ससीद्वहः । सातस्य हि तदा स्वप्ने ज्वराक्रान्तस्य शौरिणा । तच्छान्ति मरकरस्पर्शादादिश्योक्तमभूदिदम् ।। १८८ इंसावली पतिं प्राप्स्यत्युचितं कमलाकरम् । कालं कमपि तु छेशो भवितास्या मनागिति ।। १८९ सद्गत्वा फापि पश्यामि तापदित्यवधार्य सा । हंसावली ततः प्रायान्निर्जनामटवीं प्रति ॥ दूरं गतायास्तस्याश्च छान्तायाः प्रस्खलद्गतेः । मार्गप्रकटनायेव दयया सा ययौ क्षपा।। १९१ तदर्शनसमुद्भूतकृपावेशवशादिव । मुमोच द्यौरवश्यायवाप्पयारिकणोत्करम् ।। १९२ सद मार्जनायेव प्रसारितकरो रविः । दर्शिताशाफूतावासमुद्गाद्रुणिनान्धवः ।। सतः सा किंचिदुच्चस्ता निरस्तजनदर्शना । उत्पयैः क्रमशो यान्ती कुशकण्टकविक्षता ।। .१९४ १ गुखाछादमवल गीरीत्युभ्यते. १९३ ·२०९ ३७२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७१। राजपुत्री चिरात्माप वनमेकं विहंगमैः । गुञ्जद्भिरित एहीति वदद्भिरिव राजितम् ।। १९५ तत्र सा प्राविशच्छ्रान्ता वीज्यमानेव सादरम् । वातवेहल्लताजालतालवृन्तैरनोकहैः ।। १९६ ददर्श च वनं सा तन्मधुस्फीतं प्रियोत्सुका । प्रफुल्लसहकारस्थकलकूजितकोकिलम् ॥ १९७ विमा च चिन्तयामास मां दहत्यन यद्यपि । पुष्परेणुपिगगोऽयं मलयानिलपावकः ॥ १९८ तरुभ्यो निपतन्तश्च कुसुमप्रकरा इमे । नदत्स्वलिपु निम्नन्ति कामवाणोत्करा इव ॥ १९९ तथापि कुसुमैरेमिः पूजयन्ती रमापतिम् । इहैव तावत्तिष्ठामि क्षपयन्ती स्वदुष्कृतम् ॥ २०० इति संचिन्त्य वापीपु सान्ती तस्थौ फलाशना । तत्र पूजापरा शौरेः प्रेप्सुः सा कमलाकरम् ।। २०१ अत्रान्तरे कोशलायां विधियोगाञ्चरेण सः । चातुर्थिकेन दीण जगृहे कमलाकरः ।। २०२ तदृष्ट्वा तत्र सा पापा कूटहंसावली तदा । भीता व्यचिन्तयश्चेतस्येवं कनकमञ्जरी ।। २०३ एकं तावद्भयं मेऽन्तः सदाशोककरीकृतम् । मत्रभेदात्तदुपरि द्वितीयमिदमागतम् ।। २०४ यदस्य मत्प्रभोः पूर्व कथितो ज्वरनाशनः । हंसावलीकरस्पर्शस्तपित्रा जनसंनिधौ ।। २०५ तचाधुना ज्वराक्रान्तो यदैवैप स्मरिष्यति । अतत्प्रभावा नस्यामि तदैवोद्घाटिता सती ।। तन्मे कयापि योगिन्या यः पूर्व चरचेटकः । प्रोक्तो विधिवदस्याथै ज्वरनं साधयामि तम् ।। २०७ तस्यैवाने च हन्म्येतां युक्त्याशोककरी यतः । मानुपाडैः कृतार्यादिः स सिद्धोऽभीष्टकृद्भवेत् ।। २०८ एवं राज्ञो ज्वरे नष्टेऽशोककर्यानया सह । उभे भये मे शाम्येतां न पश्याम्यन्यथा शिवम् ॥ इत्यालोच्याविरुद्धं यत्तत्तस्यै स्वमनीपितम् । शशंसाशोककय सा मानुपाघातवर्जितम् ।। २१० ततो दत्तानुमतया संभारे दौकिते तया । तद्वितीया स्वया युक्त्या वहिः कृत्वा परिच्छम् ।। २११ द्वारान्तरेण निर्गत्य गुप्तमन्तःपुरान्निशि । ययौ शून्यैकलिङ्गं सा सङ्गहस्ता शिवालयम् ।। तत्र खड्गहतच्छागशोणितस्त्रानरञ्जितम् । तदस्रकल्पिताघ च तदअस्रग्विवेष्टितम् ॥ आनर्च शिवलिङ्गं सा तद्धृत्पद्मेन मूर्धनि । धूपं दत्त्वा तदक्षिभ्यां तच्छिरोऽस्मै बलिं ददौ । २१४ ततस्तदप्रवेद्यां च लिप्तायां रक्तचन्दनैः । लिलेख गोरोचनया कमलं साष्टपल्लवम् ।। २१५ तत्कर्णिकायां सास्त्रेण पिष्टेन रचितं ज्वरम् । भस्ममुष्टिप्रहरणं त्रिपादं त्रिमुखं न्यधात् ॥ पल्लवेषु निवेश्यात्र परिवारं यथाविधि । ज्वरस्य निजमत्रेण तस्याह्वानं व्यधत्त सा ॥ २१७ ततः पूर्वोक्तवत्सास्य स्नानााद्यौपहारिकम् । चिकीर्षुर्मानुपाङ्गाः प्राहाशोककरी स्म ताम् ।। २१८ भूतले न्यस्तसर्वाङ्गं देवस्य सखि सांप्रतम् । कुरु प्रणाममेवं हि श्रेयस्तव भविष्यति ॥ २१९ ततस्तयेति धरणौ प्रणताया दुराशया । तस्याः खड्गप्रहारं सा ददौ कनकमञ्जरी ।। २२० तेन देवान्मनाक्स्कन्धे क्षता सत्रासमुत्थिता । विद्रुता सानुयान्ती तां दृष्ट्वा कनकमञ्जरीम् ।।. २२१ बायध्वमिति चक्रन्द यदाशोककरी मुहुः । तेनाभ्यधावन्नगरीरक्षिणोऽत्राभितो जनाः ।। ते दृष्ट्वाकृष्टखहां तां भीमा कनकमअरीम् । मृतकल्पां व्यधुः शस्त्रप्रहारै राक्षसीधिया । बुद्धाशोककरीवाद्यथातत्त्वं ततश्च ते । द्वे ते राजकुलं निन्युः पुरस्कृत्य पुराधिपम् ।। विज्ञप्तस्तत्र तै राजा संभ्रान्तः कमलाकरः । आनाययत्कुभायर्या तां खान्तिकं तां च तत्ससीम् ।। २२५ तयोश्चानीतयो त्या प्रहारव्यथया च सा । तीत्रयोत्क्रान्तजीवाभूत्सद्यः कनकमञ्जरी ।। ततोऽशोककरी राजा व्रणितां तां स तत्ससीम् । किमिदं निर्भया बृहीत्यपृच्छदतिदुर्मनाः ।। सा च तस्मै तदा मूलात्तथा सर्वमवर्णयत् । यथा कनकम अर्या कृतं तद्व्याजसाहसम् ।। ततोऽधिगततत्त्वार्थः स राजा कमलाकरः । एवं शुशोच तत्कालमालानं भृशदुःसितः ।। विप्रलब्धोऽस्म्यहं फूटहंसावल्या वतैतया । मूढेन यत्स्वहस्तेन दग्धा हंसावली मया ।। स्वदुष्कृतफलं तावत्पापया लब्धमेतया । यद्राजमहिपी भूत्वा प्राप्पा चधमीदृशम् ॥ कथं तु रूपमात्रेण संमोह्याहं शिशुर्यथा। इतरत्नेन मुपितो दत्त्वा काचं कुधसा ॥ ज्वरशान्यै मया सोऽपि शप्तिद्भत न स्मृतः । हंसावलीकरस्पर्शस्तपितुर्विष्णुनोदितः ।। २१२ २१३ २१६ २२२ २२३ २२४ २२६ २२७ २२८ २२९ २३० २३१ २३२ ·३७३ तरङ्गः ४ ] शशाङ्कवतीलम्बकः १२॥ - २४७ २५० एवं स विलपन्स्मृत्वा व्यमृशत्कमलाकरः । हंसावली पतिं प्राप्स्यत्येपा लेशो मनाक्पुनः॥ २३४ भवितास्या इति वचो वैष्णवं मेघमालिना । तत्पित्रोक्तं हि मे तच्च प्रसिद्धं न भवेन्मृपा ॥ २३५ तत्सा कथंचिदन्यत्र गता जीवेत्कदाचन । स्त्रीचित्तस्येव देवस्य को वेत्ति गहनां गतिम् ।। तन्मनोरथसिद्धिः स वन्दी मेऽत्र गतिः पुनः । इत्यालोच्य स तं बन्दिवरमानाययन्नृपः॥ २३७ अब्रवीच कथं भद्र भवान्नैवेह दृश्यते । फ मनोरथसिद्धिर्वा तेषां ये धूर्तवञ्चिताः ।। २३८ तच्छ्रुत्वा सोऽवदद्वन्दी मन्त्रभेदभयाहता । एपैवाशोककर्यत्र महाराज ममोत्तरम् ॥ २३९ न च हंसावलीहेतोः कार्या तेऽत्र विपादिता । आदिष्टा हरिणैवास्याः कंचित्कालं हि दुःस्थितिः ।। २४० तन्नित्याराधनोद्योगाग्निश्चितं तां स रक्षति । प्रभवत्येव धर्मों हि नेह दृष्टं तथा च किम् ॥ २४१ तदहं देव यास्यामि तत्प्रवृत्त्युपलब्धये । इति तेन स विज्ञप्तो बन्दिना क्षितिपोऽब्रवीत् ।। २४२ आसनाहं प्रयास्यामि तामन्वेष्टुं त्वया सह । अन्यथा नैव मे चेतः क्षणमप्यवतिष्ठते । २४३ 'एवमुक्त्वा विनिश्चित्य प्रज्ञाढ्याख्यस्य मत्रिणः । हस्तेऽन्येार्निचिक्षेप राज्यं स कमलाकरः ॥ २४४ वार्यमाणोऽप्यलं तेन नगर्याः प्रययौ ततः । निर्गत्यालक्षितः साकं स मनोरथसिद्धिना ॥ २४५ वभ्राम च विचिन्वानः क्षेत्राश्रमवनानि सः । अनपेक्षितदेहार्तिणुर्वी ह्याज्ञा मनोभुवः ।। २४६ क्रमेण प्राप दैवात्तत्काननं यत्र सा स्थिता । हंसावली तपस्यन्ती समनोरथसिद्धिकः ।। तत्रापश्यच्च तां मूले रक्ताशोकस्य भास्वतः । अन्त्यामिव कलामिन्दोः क्षामां पाण्डुमनोरमाम् ॥ २४८ उवाच यन्दिनं तं स केयं निःशब्दनिश्चला । ध्यानस्था देवता किं स्याद्रूपमस्या ह्यमानुपम् ॥ २४९ तच्छ्रुत्वा वीक्ष्य सोऽवादीद्वन्दी दिष्ट्याभिवर्धसे । देव हंसावलीप्राप्त्या सैव ोपान तिष्ठति ॥ श्रुत्वा तत्प्रेक्ष्य तौ तं च प्रत्यभिज्ञाय बन्दिनम् । चक्रन्द सा नवीभूतदुःखा हंसावली तदा ॥ २५१ हा तात हा हतास्म्यार्यपुत्र हा कमलाकर । हा मनोरथसिद्धे हा विपरीतविधे विधे ।। २५२ इत्येवं विलपन्ती सा मुमूर्च्छ भुवि सोऽपि ताम् । श्रुत्वा दृष्ट्वापतभूमौ दुःखातः कमलाकरः ।। २५३ आश्वासिता ततस्तेन तौ मनोरथसिद्धिना । उभौ निश्चितविज्ञातपरस्परसुनिषतौ ।। विपयोगार्णवोत्तीर्णौ कांचिन्मुदमवापतुः । अन्योन्यं च क्रमात्सर्व स्वं स्वं वृत्तान्तमूचतुः ।। २५५ ततो हंसावली तां स गृहीत्वा कमलाकरः । वन्दिना सहितस्तेन ययौ स्वां कोशला पुरीम् ॥ २५६ तत्रामयहरं तस्याः पाणिं विधिवदग्रहीत् । आनायिते तत्पितरि प्रतीते मेघमालिनि ।। २५७ २५८ तदा तया समं युक्तो विशुद्धोभयपक्षया । हंसावल्यातिविमलः शुशुभे कमलाकरः ।। अरस्त च तया सार्क कृती फलितधैर्यया । शासन्महीमवियुतः स मनोरथसिद्धिना ।। २५९ एवमापद्यसंत्यक्तधैः सर्वमवाप्यते । तद्वत्स मा तनुं त्याक्षी वन्प्राप्स्यसि तं प्रभुम् ।। २६० इत्थं स वृद्धपथिकः कथामाख्याय देव मे । निवार्य मरणान्मां च यथाकामं ययौ ततः ।। २६१ इत्युक्त्वा तत्र रात्रौ स चण्डकेतुगृहे तदा । मृगाङ्कदत्तमवदत्पुनर्भीमपराक्रमः ।। अथ लब्धोपदेशः संस्ततोऽटव्यास्त्वदाप्तये । गन्तुं तवाभिलपितामगामुज्जयिनीमहम् ।। २६३ तत्र युप्मानसंप्राप्य श्रान्तः कस्याश्चन स्त्रियः । दत्तभोजनमूल्योऽहं वासाय प्राविशं गृहम् ।। २६४ २६५ तत्र तदत्तशयनः क्षणं सुप्तः श्रमादहम् । प्रबुध्य यावत्पश्यामि कौतुकानिभृतस्थितः ।। तावत्सा स्त्री गृहीत्वैव यवमुष्टिं गृहान्तरे । समन्तादावपत्तत्र मत्रेण स्फुरिताधरा ॥ २६६ तैर्यवैस्तत्क्षणं जातैः फलितैः पकतां गतः । लूनर्भृष्टैश्च पिष्टैश्च सक्तवो विहितास्तया ।। तान्सक्तून्कांस्यपान्यां सा निधायाद्भिः समुक्षितान् । पूर्वावस्थं गृहं कृत्वा सानाय निरगाद्रुतम् ।। २६८ ततस्तां शाकिनी मत्वा स्वैरमुत्थाय सत्वरम् । अन्यत्र सक्तुभाण्डे तान्पाच्या सक्तूत्यधामहम् ॥ २६९ सक्तभाण्डात्ततश्चान्यान्सत्तूनुत्य तावतः । तस्यां स्थापितवानस्मि पात्र्यां रक्षितसंकरः ।। २७० तसो मय्याश्रिते भूयः शयनं स्त्री प्रविश्य सा । उत्थाप्य मामदात्पाव्यासान्सक्तून्भोजनाय मे ॥ २४१ स्वयं च युभुजे तस्माद्गृहीत्वा सक्तभाण्डतः । तान्सिद्धसत्तूनझातमत्कृतव्यत्यया सती ॥ २७२ २५४ २६७ ·२८२ २८४ ३७४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७१ ॥ मुक्तैस्तैः सक्तुमिश्छागी समपद्यत सा तदा । ततो नीत्वा मयामाद्विक्रीता सौनिकस्य सा ॥ २७३ ततः सौनिकभार्या मामुपेत्यावोचत क्रुधा । मत्सखी विप्रलब्धेयं त्वया तल्लप्स्यसे फलम् ॥ २७४ इति तत्तर्जितो गत्वा ततो गुप्तं वहिः पुरः । श्रान्तः शयितवानस्मि मूले न्यग्रोधशाखिनः ॥ २७५ तथाभूतस्य मे तत्र तया सौनिकभार्यया । आगत्य दुष्टयोगिन्या गलेऽवध्यत सूत्रकम् ।। २७६ तस्यां गतायां पापायां प्रवुद्धोऽहं च तत्क्षणम् । पश्यामि यावत्प्राप्तोऽस्मि मयूरत्वं स्थितस्मृतिः ॥ २७७ ततो दिनानि कतिचिद्विग्नो भ्राम्यन्नितस्ततः । जीवशाकुनिकेनाहं गृहीतोऽभूवमेकदा ।। २७८ स चानीय ददाति स्म मामस्मै चण्डकेतवे । मिल्लराजप्रतीहारमुख्याय प्राभृतीकृतम् ।। २७९ प्रतीहारोऽप्ययं प्रादात्स्वभार्यायै तदैव माम् । तयाहं स्थापितश्चास्मि मण्डपे क्रीडनीयकः ॥ २८० अद्येह दैवानीतेन त्वया मे कण्ठसूत्रके । मुक्ते प्राप्तोऽस्मि तां देव पुनः स्वां मानुपाकृतिम् ।। २८१ तदितो मझु गच्छावः प्रतीहारो हि हन्त्यसौ । रात्रिचर्यासखीन्पापः प्रतिभेदभयात्सदा ।। त्वं चानीतोऽमुना रात्रिचर्याद्रष्टाद्य तत्प्रभो । योगिनीनिर्मितं बवा कण्ठे सूत्रमिदं भवान् । २८३. मयूरीभूय निर्यातु गवाक्षेणामुना बहिः । ततः प्रसारितभुजः सूत्रं कण्ठात्तवोच्छ्रितात् ।। मुक्त्वा वद्धवासनः कण्ठे तद्वन्निर्याम्यहं द्रुतम् । त्वयाथ मुक्ते मे सूत्रे भवावः प्रकृतिस्थितौ ।। २८५ पहिरर्गलितेनास्ति द्वारेण न विनिर्गमः । एवमुक्तवति प्राज्ञे तस्मिन्भीमपराक्रमे ।। २८६ मृङ्गाकदत्तस्तयुक्तस्तथेति निरगात्ततः । जगाम च स्वनिलयं स्थितान्यसचिवद्वयम् ।। २८७ तत्र सर्वेऽपि तेऽन्योन्यकृत्मवृत्तान्तवर्णनैः । निन्युर्मुगाङ्कदत्ताद्याः प्रहृष्टास्तां विभावरीम् ।। २८८ मातर्मंगाङ्कदत्तस्य पार्श्व तस्याजगाम सः । मायावटुर्भिल्लराजस्तस्यां पल्लयामधीश्वरः ।। २८९ स पृष्टरात्रिसौख्यस्तं राजपुत्रं विनोदयन् । अझैः क्रीडाम एहीति मायावटुरभापत ।। २९० ततस्तं सप्रतीहारं वीक्ष्य मिल्लं समागतम् । ससा मृगाङ्कदत्तस्य सोऽथ श्रुतधिरभ्यधात् ।। २९१ किमक्षैर्विस्मृतं किं वा दृश्यमद्य हि वर्तते । प्रतीहारमयूरस्य नृत्यमुक्तं ह्य एव यत् ।। श्रुत्वैतच्छ्रुतधे स्मृत्वा कौतुकाच्छवरेश्वरः । प्राहिणोत्स प्रतीहारं मयूरानयनाय तम् ।। २९३ कथं प्रमादाद्विस्मृत्य न स चौरो मया हतः । साक्षी रात्रिरहस्यस्य क्षिप्तोऽपि शिसिवेश्मनि ॥ २९४ तद्यामि शीघ्रमुभयं करोमीति विचिन्तयन् । स्मृत्वोद्धातात्प्रतीहारः सोऽभ्यगात्सत्वरं गृहम् ।। २९५ तत्र यावत्प्रविश्यैव वीक्षते शिखिवेश्मनि । तावन्न चौरं नाप्यत्र स मयूरं ददर्श तम् ।। २९६ अथ भीतविषण्णः स गत्वा स्वं नृपमब्रवीत् । निशि चौरेण मे नीतः स मयूरः प्रभो इति ॥ प्रसिद्धः स महाचौरो येन वही द्रुतः स ते । इति सत्र स्मितमुखेनोक्ते श्रुधिना ततः ॥ २९८ दृष्ट्वा मृगाङ्कदत्तादीन्हसतोऽन्योन्यदर्शिनः । मायावटुस्तानिवन्धात्किमेतदिति पृष्टवान् ।। ततः क्षत्रा यथा तेन रात्री मेलो यथा च सः । राजपत्या गृहं कामी गत्वा शस्त्रकलिं व्यधात् ॥ ३०० यथा क्षत्तृगृहप्राप्तियथा भीमपराक्रमः । मोचितोऽत्र मयूरत्वान्निर्गमश्च यथा ततः ॥ तथा मृगाङ्कदत्तः स्वं क्षत्तुः संवन्धिनं च तम् । वृत्तान्तं गवरेन्द्राय तस्मै सर्व शशंस सः॥ ३०२ तद्बुवा छुरिकापरिक्षतकरामन्तःपुरे चेटिका दृष्ट्वा तामथ वीक्ष्य कण्ठरचिते तस्मिन्क्षणं सूत्रके । भूयो भीमपराक्रमस्य शिखितां शुद्धान्तविध्वंसिनं क्षत्तारं शवरेश्वरः सपदि तं मायावटुं सोऽवधीत् ।। तां त्वविनीतां राज्ञी मृगावदत्तेन रक्षितां वधतः । दूरस्थितां चकार स मञ्जमती परिहृतस्पर्शाम् ।। ३०४ तत्पूजितः स च ततोऽत्र पुलिन्दपल्लयामामीदिनानि किल तानि मृगाकदत्तः । बद्धोद्यमोऽप्यधिगमाय शशाङ्कवत्याः संप्राप्तशेपससिसंगमसव्यपेक्षः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शशाइवतीलम्बके चतुर्थस्तरङ्गः । २९२ २९७ २९९ ३०१ ·तरङ्ग ५] शशाङ्कवतीलम्बक १२॥ ३७५ पञ्चमस्तरङ्ग । १ - ८ एव विमलबुद्धयादियुतो यावत्स तिष्ठति । मृगादत्तो भिल्लाधिपतेर्मायावटोहे ।। तावत्तत्सनिधावत्य तमात्मीयश्चमूपति । एकदा शवराधीश ससरम्भो व्यजिज्ञपत् ॥ त्वदादेशाद्विचिन्वद्धिर्भगवत्या कृते प्रभो । उपहाराय पुरुप प्राप्तोऽस्माभि स तादृश ।। ३ येनास्मद्वीरयोधाना खण्डित शतपञ्चकम् । आनीतश्च स भूयिष्ठप्रहारविवशीकृत ।। तच्छ्रुत्वा स पुलिन्देन्द्र सेनापतिमुवाच तम् । प्रवेश्यतामिहेवाशु सोऽस्माक दर्यतामिति ॥ तत प्रवेशितस्तेन यावत्सव स दृश्यते । शस्त्रक्षतोद्यद्रक्तातर्णधूलीकलङ्कित ॥ गण्डसिन्दूरसपृक्तस्रवदानाम्बुपड्किल । पाशैविवेष्टितो घूर्णन्मत्तो बद्ध इव द्विप ॥ तावत्त प्रत्यभिज्ञाय मत्रिण स्व गुणाकरम् । मृगाङ्कदत्तो धावित्वा कण्ठे प्ररुदितोऽग्रहीत् ।। बुवाथ तत्सखिभ्यस्त स भिल्लेन्द्रो गुणाकरम् । प्रहस्तमाश्वासितवान्पादलम निजप्रभो ।। प्रवेश्य च गृह स्नात त बद्धव्रणपट्टकम् । उपाचरद्धिपक्प्रोक्तै स पध्यै पानभोजने ॥ १० ततो मृगाङ्कदत्तस्त समाश्वस्त स्वमन्त्रिणम् । सखे कथय वृत्तान्त कस्तवेति स पृष्टवान् । ११ अथ सर्वेषु शृण्वत्सु स जगाद गुणाकर । श्रूयता देव वृत्तान्तमाल्मीय कथयामि व ॥ १२ ततो नागस्य शापेन भवद्भ्योऽह वियोजित । न किचिदविद मोहाद्दूरा तामटवीं भ्रमन् ॥ १३ चिरात्सप्राप्तबुद्धिश्च दु खितोऽहमचिन्तयम् । अहो दु शिक्षितस्यैप विलास कोऽपि वेधस ॥ १४ मृगादत्त खिद्येत स्थितो हर्म्यतलेऽपि य । सोऽस्यामटव्या सतप्तसिकताया कथ भवेत् ।। १५ कथ च ते वयस्या स्युरित्यन्तर्विमृशन्मुहु । दैवात्सप्राप्तवानस्मि पर्यटन्विन्ध्यवासिनीम् ।। तस्या उपाहृतानेकनानाजीवमहर्निशम् । प्राविश भवन देव्या कृतान्तसदनोपमम् ।। तत्र देवी प्रणम्याहमपश्य पुरुष शवम् । कण्ठान्तर्गतनिस्त्रिंशहस्तमासोपहारिणम् ।। त दृष्ट्वेव पुनर्द सहेतोर्मे त्वद्वियोगिन । अभूदामोपहारेण देवीं तोपयितु मति ॥ १९ तत्सङ्गमेव धावित्वा यावदस्मि गृहीतवान् । तावन्निवारयन्तीव दूराद्वार्धककम्पिना ।। शिरसा समुपेत्यैव सकृपा कापि तापसी । निवार्य मरणात्पृष्ट्वा वृत्तान्त निजगाद माम् ॥ २१ मैव कृथा पुनदृष्टो मृतानामपि सगम । कि पुनर्जीवता पुत्र तथा चैता कथा शृणु ॥ २२ अहिन्छति नाम्नास्ति विख्याता नगरी भुवि । तस्सामुदयतुझाख्य पुराभूद्राजकुसर । २३ सस्य क्षत्ता च कमलमति म महानभूत् । विनीतमतिरित्यासीत्तस्याप्यसदृश सुत । समाहृतगुणेनापि प्रापि यस्य न तुल्यता । सच्छिद्रेण मृणालेन चापेन कुटिलेन च ॥ २५ स कदाचित्सुधाधौतप्रासादोपरि पञ्चके । स्थितो ददर्श शीताशुमुद्गच्छन्त निशामुसे ॥ २६ कामकल्पद्रुमोत्थेन पल्लवेन विनिर्मितम् । रजन्या वासवदिश कर्णपूरमिवोरलम् ॥ क्रमात्तद्रश्मिजालैश्च जगद्वीक्ष्य विराजितम् । स विनीतमतिर्जातहदुल्लासो व्यचिन्तयत् ।। अहो चन्द्रिकया मार्गा सुधयेवावभासिता । दृश्यन्ते तदमीयेको गत्वा न विहरामि किम् ॥ २९ इति ध्यात्वैव स धनुर्धरो निर्गत्य पर्यटन् । मोशमात्र गतोऽकस्माच्छुश्राव रुदितध्वनिम् ।। गत्वा तद्नुसारेण ददशेका स कन्यकाम् । दिव्यरूपा प्ररुदती तरुमूलसमाश्रयाम् ।। पप्रच्छ च शुभे का त्व कि चाय नीयते तुलाम् । मुखेन्दु समलस्येन्दोस्त्वयाश्रुमलिनीकृत ॥ ३२ इत्युक्ता तेन सावोचत्सुता नागपतेरहम् । कन्या विजयवत्सारया महामनान्धमालिन । स मे पिता रणानष्ट शप्तो वासुक्निकदा । यास्यसि त्वरिपो पाप जित सन्दासतामिति ।। तच्छापात्स च यक्षेण कार जिहेन वैरिणा | जित्वा मनोऽनुग पुप्पभारवाहीकृत सदा ॥ ३५ तहु खात्तत्कृते गौरी तपसाहमतोपयम् । प्रत्यक्षीभूय मे सा प भगवत्येवममयीत् ॥ वत्से पृण्वस्ति सरसो मानसस्यान्तरे महत् । सहस्रदलवितीर्ण स्पाटिय दिव्यमम्युजम् ।। ૨૭ यदर्कफरसस्पर्शकीर्णतेजो विराजते । शेपस्येव शिरो भूरिफ्ण रत्नागुपितरम् ।। ३८ २७ ·४४ ४५ ४८ ५२ ३७६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७२ । तदेकदा वैश्रवणो दृष्ट्वा स्नात्वात्र मानसे । जातश्रद्धोऽम्बुजे तस्मिन्हरस्यारभतार्चनम् ।। ३९ तत्कालं चानुगास्तस्य यक्षास्तत्र सरोन्तरे । विजहुश्चक्रहंसादिरूपैर्वारिचरोचितैः ।। तत्र युष्मद्रिपोस्तस्य कालजिह्वस्य दैवतः । विद्युजिह्व इति ज्येष्ठो भ्राता यक्षः प्रियाससः ।। ४१ क्रीडश्चक्राह्वरूपेण पक्षविक्षेपघट्टनात् । कुवेरस्य कराग्रस्थमर्घ्यपात्रमपातयत् ॥ ४२ ततः स धनदः क्रुद्धः शापेनात्रैव मानसे । चक्राहमेव तं चक्रे विद्युजिह्व सभार्यकम् ॥ ४३ तथाकृतं च संप्रीत्या रात्रौ रात्री विनोदयन् । कृततत्प्रेयसीरूपो विरहातुरमप्रजम् ।। कालजिह्वोऽद्य तनास्ते स दिवा निजरूपभृत् । दासीकृतेन त्वपित्रा सहितो गन्धमालिना ॥ तत्तत्र प्रेर्यतां पुत्रि प्रतीहारसुतस्त्वया । अहिच्छत्रो महावीरो विनीतमतिरुद्यमी ।। इममश्वं च सङ्गं च गृहाणाभ्यां विजित्य तम् । यक्षं स हि प्रवीरस्ते जनकं मोचयिष्यति ।। खड्गरत्नस्य चैतस्य स्वामी भवति यः पुमान् । स जिवा निसिलाञ्शनराजा भवति भूतले ॥ एवमुक्त्वाश्वसगौ मे देवी दत्त्वा तिरोऽभवत् । अथ त्वत्प्रेरणायाद्य क्रमेणाहमिहागता । ४९ देवीप्रसादसहितं वीक्ष्य त्वां निर्गतं निशि । युक्त्या चानीतवत्यस्मि संश्राव्य रुदितध्वनिम् ।। तदेतत्साधयेष्टं मे सुभगेति तयार्थितः । स विनीतमतिस्तस्याः प्रतिपेदे तथेति तत् ॥ ततो गत्वैव सा नागकन्या तत्क्षणमेव तम । वाजिनं जवनं श्वेतं पिण्डीभूतमिवैन्दवम् ।। रश्मिजालं दिगन्तेपु तमो हन्तुं प्रधावितम् । तच्च वीरावलोकिन्या विप्रेक्षितमिव श्रिया ।। खड्गरत्नमुपानीय सतारगगनच्छवि । तस्मै विनीतमतये समर्पयत ते उभे॥ सोऽप्यात्तसगस्तुरगं तमारुह्य तया सह । प्रस्थितोऽश्वप्रभावेण तदैव प्राप मानसम् ।। वातोद्भूताम्बुजकरं चक्रवाकार्तकूजितैः । निषेधदिव मा मेति कालजिह्वानुकम्पया ।। दृष्ट्वा स तत्र यक्षाणां वशे तं गन्धमालिनम् । मुक्तये तस्य तान्क्षुद्रान्व्यद्रावयदसिक्षतान् ॥ तदृष्ट्वा स सरोमध्यान्मुक्तचकाङ्गनावपुः । कालजिह्व. समुत्तस्थौ प्रावृण्मेघ इवोन्नदन् । प्रवृत्ते चाहवे व्योनि कालजिह्व तमुत्प्लुतम् । विनीतमतिरुप्लुत्य साश्वः केशेषु सोऽग्रहीत् ॥ छेत्तुमिच्छति यावच्च शिरः सङ्गेन तस्य सः । तावत्स कृपणं जल्पन्यक्षस्तं शरणं ययौ ।। ददौ च तस्मै मुक्तः सन्नीतिघ्नं स्वाङ्गुलीयकम् । प्रहो मुमोच दास्याच नागं तं गन्धमालिनम् ।। गन्धमाली च मुदितो विनीतमतये तदा । तस्मै सुतां तां विजयवती दत्त्वा गृहानगात् ।। ततः बङ्गाहुलीयाशकन्यारत्नयुतः कृती । स विनीतमतिर्जाते प्रभात गृहमायौ । तत्राभिनन्दितः पित्रा पृष्टवृत्तान्ततोपिणा । राज्ञा च स्वेन तां नागकन्यां स परिणीतवान् । अथ रत्नैश्चतुर्भिस्तैर्गुणैः स्वैश्वोपहितम् । पिता कदाचित्कमलमतिः प्रोवाच तं रहः ।। इहास्योदयतुगस्य सुतैपा यास्ति भूपते । पुत्रोदयवती नाम सर्वविद्यासु शिक्षिता ॥ तस्यां पणः कृतोऽनेन यो विप्रः क्षत्रियोऽपि वा । वादे पराजयेतैतां तस्मै दद्यामिमामिति ॥ पराजिताश्च वादेन वादिनोऽन्येऽनयासिलाः । जगदाश्चर्यरूपेण रूपेणेवामराङ्गनाः ।। त्वं चैकवीरः स्वक्षत्रवादे तूष्णीं च तत्कथम् । स्थितोऽसि विजयस्दैनां वादे परिणयस्व च ॥ ६९ इत्युक्तस्तेन पित्रा स विनीतमतिरब्रवीत् । पेशलामिः सह स्त्रीभिर्वादः कस्तात मादृशाम् ।। तथाप्येतं त्वदादेशं करिष्यामीत्युदीरिते । प्रौढेन तेन स ययौ तत्पिता क्षितिपान्तिकम् ।। राजपुच्या समं वादः प्रातर्देव करिष्यते । विनीतमतिनेत्यन स तं भूपं व्यजिज्ञपत् ।। भूपेन प्रतिपन्नार्थो गृहमेत्य च सूनवे । विनीतमतये तस्मै तत्तथैव शशंस स. ॥ ततः प्राप्तः स्वयं तेन राजहंसेन संश्रिताम् । विनीतमतिरागत्य वादी विद्वत्सभान्जिनीम् ।। भास्वान्स भासयामास लोललोचनपट्पदैः । विलोक्यमानोऽमिमुसैर्गुणिवृन्दैस्तदाश्रितैः ।। क्षणान्तरे चाययौ सा तनोदयवती शनैः । राजपुती गुणाकृष्टा कामस्येव धनुर्लता ॥ शोभिता गुणवद्भिः स्वैश्वारुशब्दैर्विभूपणैः । तत्पूर्वपक्षोपक्षेपमिय कुर्वद्भिरादितः ।। ५८ . ६७ ७६ ·तरङ्गः ५11 शशाकवतीलम्बकः १२। ३७७ ८४ ८५ ८८ ९० निदोपे निर्मला चेत्स्यादिन्दुलेखाम्बरे ततः । भजेत्साम्यं निपण्णायास्तस्या मरकतासने ॥ चक्रेऽथ पूर्वपक्षं सा स्फुरदन्तांशुतन्तुपु । गुम्फयन्तीव सुश्लक्ष्णपदरत्नमयी खजम् ।। ७९ तमवद्यार्थसिद्धान्तं स विनीतमतिर्व्यधात् । क्षणान्निरुत्तरीकृत्य सुमुखीं तां पदे पदे ।। ततः सभ्यैः स्तुते तस्मिन्सामनो राजपुत्रिका । पराजयेऽपि सद्भर्तृलाभाजयममन्यत ।। स चाप्युदयतुङ्गोऽथ राजा हृष्टोऽत्र तां सुताम् । तस्मै विनीतमतये ददौ वादपणार्जिताम् । ८२ तहत्तरत्नपूर्णोऽत्र स विनीतमतिस्ततः । ताभ्यां नागसुताराजसुताभ्यां सह तस्थिवान् । एकदा जीयमानोऽन्यै तस्थो व्याकुलाशयः । निर्वन्धाद्राह्मणेनैत्य स भोजनमयाच्यत ।। ततः स कर्णे भृत्यस्य कथयित्वा क्रुधा वृतः । वस्त्रेणाच्छाद्य सिकतापायमस्मायदापयत् ॥ स तद्विप्रो गृहीत्वैव गुरुत्वात्सहिरण्यकम् । मत्वा प्रहादेकान्तमृर्गत्वोदघाटयत् ।। दृष्ट्वा च वालुकापूर्णमुत्सार्य धरणीतले । विप्रलब्धोऽस्मि तेनेति विषण्णः स्वगृहं ययौ ।। विनीतमतिरप्येतदविचिन्त्य विमुच्य तत् । द्यूतं तस्थौ यथाकामं स्वगृहपु प्रियाससः ।। याति काले च जरसा विश्लिष्यत्संधिविग्रहः । सोऽभूदुदयतुङ्गोऽत्र राजा राज्यभराक्षमः ।। ततो जामातरं राज्ये विनीतमतिमेव तम् । सोऽभिपिच्य ययौ गङ्गामपुत्रो देहमुक्तये ॥ प्राप्तराज्यश्च नचिरात्स विनीतमतिस्ततः । अश्वखड्गप्रभावेण जिगायापि दिशो दश ॥ ९१ ईतिघ्नस्याङ्गुलीयस्य प्रभावादस्य चाभवत् । राष्ट्र नीरोगदुर्भिक्षं राज्ञो रघुपतेरिव ।। एकदाभ्याययौ तं च भिक्षुर्देशान्तरान्नृपम् । रत्नचन्द्रमतिर्नाम वादिद्विरदकेसरी ।। ९३ स च भिक्षुः कृतातिथ्यो राजानं तं गुणिप्रियम् । प्रार्थयामास वादार्थमीदृशं च पणं जगौ ॥ त्वया जितेन राजेन्द्र प्राचं सुगतशासनम् । मया जितेन शुश्रूप्या विप्राः संत्यज्य चीवरम् ।। ९५ एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा वादं तेन सहाकरोत् । स विनीतमती राजा भिक्षुणा दिनसप्तकम् ॥ अष्टमेऽहनि भिक्षुसं स जिगाय महीपतिम् । येनोदयवती वादिमुण्डमुद्गरिका जिता ॥ ततस्तेनोपदिष्टं स भिक्षुणा सौगतं मतम् । सत्त्वोपकारपुण्याढ्यं जातश्नद्धोऽग्रहीनृपः ।। भिक्षूणां ब्राह्मणादीनां सर्वेषां च चकार सः । विहारसत्रवसतीर्जिनपूजापरायणः ।। ९९ तदभ्यासोपशान्तश्च भिक्षोस्तस्मादयाचत । स वोधिसत्त्वचर्यायामाज्ञां सत्त्वोपकारिणीम् ॥ सोऽथ भिक्षुस्तमाह स्म राजन्विगतकल्मपैः । बोधिसत्त्वमहाचर्या चरितव्येह नेतरैः ।। १०१ तव चास्मादशैर्लक्ष्यं स्थूलं नास्त्येव किल्विषम् । किंतु त्वं सूक्ष्ममनया युक्त्यान्विष्य दशमं नव ।। १०२ इत्युक्त्वोपादिशत्तस्मै स भिक्षुः स्वप्नमाणवम् । सोऽपि तेन नृपः स्वप्नं दृष्ट्वास्मै प्रातरभ्यधात् ।। आचार्य जाने स्वप्नेऽद्य परलोकमहं गतः । तत्र क्षुधार्थितान्नं मां पुरुषा दण्डिनोऽब्रुवन् । १०४ भुक्ष्वैता भूयसी राजन्नर्जितास्तप्तवालुफाः । या दत्ताः क्षुधिताय प्राग्वाह्मणायार्थिने त्वया ॥ १०५ दत्त्वा दश स्वर्णकोटीः पापादस्माद्विमोक्ष्यसे । इत्युक्तो दण्डहस्तैलैः प्रबुद्धोऽहं निशाक्षये ॥ १०६ एवमुक्त्वा तदाख्याय मूलं दत्त्वा च ता दश । स्वर्णकोटीः पुनश्चक्रे स राजा स्वप्नमाणवम् ।। १०७ दृष्ट्वा पुनश्च स स्वप्नमुत्थायोपस्यवर्णयत् । अद्यापि दत्तं स्वप्ने तैः क्षुधितस्य परन में १०८ वालुकाभोजनं पुंभिः पृष्टास्ते च ततो मया । दत्तेऽपि दाने भोक्ष्यामि किमिमाः सिकता इति ।। १०९ ततस्ते मां वदन्ति स्म तहानं तव निष्फलम् । तत्रैकं विप्रसंबन्धि सुवर्णमभवद्यतः ॥ ११० एतच्छ्रुत्या प्रबुद्धोऽहमिति स्वप्नमुदीर्य सः । राजा प्रायच्छदार्थभ्यः स्वर्णकोटीः पुनर्दश ॥ १११ चक्रे ततश्च भूयोऽपि निशायां स्वप्नमाणवम् । दृष्ट्वा पुनश्च स स्वप्नमुत्थायोपस्यवर्णयत् ॥ ११२ अद्याप्यहो तैः पुरुपैस्तदेव सिकताशनम् । दत्तं परत्र मे स्वप्ने पृष्टश्वोक्तोऽस्मि तैरिदम् ॥ राजंसदपि ते दानं निष्फलं दस्युभिर्यतः । अटव्यां तव देशेऽद्य मुपित्वा निहतो द्विजः ॥ ११४ न च रक्षा त्वदीयाभूदरक्षाविफलं ततः । तत्तवाद्यतनं दानं तदेहि द्विगुणं पुनः ।। ११५ भुत्वैवेह प्रयुद्धोऽहमित्यारयाय स भिक्षवे । गुरवे नृपतिः स्वप्नं दानं तद्विगुणं ददौ । ९७ । 11 ·१२१ १३२ १३४ ३७८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७२। ततो जगाद तं मिक्षुमाचार्य कथमीदृशः । वहुच्छिद्रोऽनुपात्यः स्याद्धर्मो जगति मादृशैः ।। तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्भिक्षुर्देव नैतावता बुधैः । धर्मस्य रक्षणविधौ कार्यानुत्साहिनी मतिः ॥ ११८ धीरानुत्साहसंपन्नान्स्वधर्मानवमानिनः । देवता अभिरक्षन्ति पुष्णन्येपां च वाञ्छितम् ।। ११९ तथा चेदं भगवतो बोधिसत्त्वस्य जातकम् । वाराहं न श्रुतं राजन्यदि तच्छ्रयतां त्वया ॥ १२० पुरा गुहायां विन्ध्याद्रावासीद्बुद्धांशसंभवः । वराहः कोऽपि सुहृदा मर्कटेन समं सुधीः ।। स सर्वसत्त्वहितकृत्सरया तेन युतः सदा । अतिथीन्पूजयन्कालं निनाय खोचितैः क्रमैः ।। १२२ एकदा चोदभूत्तत्र दुर्दिन पञ्च वासरान् । अच्छिन्नधाराविच्छिन्नप्राणिसंचारदारुणम् ॥ १२३ पञ्चमेऽह्रि वराहस्य सुप्तस्य सकपेनिशि । आगात्तस्य गुहाद्वार सिंहो भार्यासुतान्वितः ॥ १२४ स सिंहस्तत्र भार्या तामवादीद्दुर्दिने ध्रुवम् । मरिष्यामोऽद्य दीर्थेऽस्मिन्नप्राप्तप्राणिनः क्षुधा ॥ १२५ तच्छ्रुत्वा साब्रवीत्सिही सर्वे तावत्क्षुधा वयम् । न भवामस्तदेकां मां भुक्त्वा द्वौ जीवतं युवाम् ॥ १२६ त्वं हि प्रभुरयं पुत्रः प्राणसर्वस्वमावयोः । माहशी भवितान्या ते तन्मयैवास्तु वां गिनम् ।। १२७ एवमन्योन्यसंलापो जायापत्योस्तयोस्तदा । दैवात्प्रवुद्धः शुश्राव स वराहो महाशयः ।। १२८ प्रीतश्चाचिन्तयद्दिष्ट्या क निशेयं क दुर्दिनम् । क चेदृगतिथिप्राप्तिरहो पुण्योदयोऽद्य मे ॥ १२९ तद्विनो न भवेद्यावत्तावत्क्षणविनाशिना । किमनेन न देहेन तर्पयाम्यतिथीनमून् । १३० इत्युत्थाय स निर्गत्य वराहः स्निग्धया गिरा । सिंहं जगाद तं भद्र मा गमस्त्वं विपादिताम् ।। १३१ अयं ससुतदारस्य भक्ष्यः प्राप्तोऽस्म्यहं तव । तद्भुड्क्ष्व मामिति क्रोडेनोक्ते तेन स केसरी ॥ हृष्टस्तामब्रवीद्भायर्या पूर्व भुतामयं शिशुः । अनन्तरमहं भोक्ष्ये भोक्ष्यसे त्वमतः परम् ।। १३३ तथेत्युक्ते तया पूर्व सिंहपोतेन भक्षिते । क्रोडस्य तस्य मांसेऽथ सिंहो भोक्तुं प्रचक्रमे ।। मुजानं च तमाह स्म महासत्त्वः स सूकरः । शीघ्रं पिवैतद्रक्तं मे यावद्भूमौ न लीयते ।। कुरु तृप्तिं च मन्मांसैः शेपमनातु ते प्रिया । इति जल्पन्क्रमात्तेन स सिंहेनास्थिशेषताम् । नीतोऽपि सूकरः प्राणैः सत्त्वस्थो न व्यमुच्यत । तत्र तद्धैर्यपर्यन्तमवेक्षितुमिव स्थितैः ।। १३७ तावच सा क्षुधालान्ता सिंही तत्र व्यपद्यत । स सुतः काप्यगात्सिंहः क्षीयते स्म च यामिनी ॥ १३८ अत्रान्तरे प्रबुद्धः स ससा निर्गय मर्कटः । वराहं तं तथाभूतं दृष्ट्वा पप्रच्छ संभ्रमात् ॥ केनावस्था कृतेयं ते ब्रूहि शक्नोपि चेत्सखे । तच्छ्रुत्वा स यथावृत्तं धीरोऽस्मै सूकरोऽभ्यधात् ॥ १४० ततो रुदन्स तं नत्वा पादयोः कपिरब्रवीत् । त्वं देवतांशो येनासा तिर्यक्त्वान्मोचितोऽमुतः ।। १४१ तत्कंचिदमिलापं मे बेहि संसाधयामि ते । इत्युक्तस्तेन कपिना स वराहो जगाद तम् ॥ यो वयस्यामिलापो मे दुःसाध्यो विधिनापि सः । पश्यतो मे मृता येयं क्षुधा सिंही तपस्विनी ॥ १४३ एपा संप्राप्तपूर्वाइं पुनर्मा प्राप्तजीविता । भुक्त्वा तृप्यत्विति ससे चेतो हि मम वाञ्छति ।। इति तं वादिनं कोडं प्रत्यक्षीभूय पाणिना । परामृश्य व्यधाद्धर्मो मुनीन्द्रं दिव्यविग्रहम् ॥ उवाच च मयैवेयं माया सिंहादिरूपिणा | कृताभूत्त्वां परार्थैकवद्धकल्यं जिगीपता ॥ त्वया त्वसण्डसत्त्वेन परार्थे प्राणदायिना । विजित्य मामिमं धर्म प्राप्तवाद्य मुनीन्द्रता । तच्छुत्वा धर्ममालोक्य पुरःस्थं सोऽब्रवीन्मुनिः । सख्यावस्मिन्नसंत्यक्ततिर्यक्त्वे मर्कटेऽधुना ।। न मां प्रीणाति भगवन्प्राप्ताप्येपा मुनीन्द्रता । श्रुत्वैतत्स मुनिं चक्रे धर्मस्तमपि मर्कटम् ।। ध्रुवं फलाय महते महद्भिः सह संगमः । अथ धर्मस्तिरोऽभूत्स सिंही चान्तर्दधे मृता ।। एवं सत्त्ववलात्त्यक्तधर्मोत्साहैरदुर्लभाः । देवताकृतसाहाय्यै राजन्वाञ्छितसिद्धयः ।। इति मिक्षोर्वचः श्रुत्वा स विनीतमतिः पुनः । दानशूरो नृपश्चके रात्रौ तं स्वप्नमाणवम् ॥ दृष्ट्वा शशंस च स्वप्नं प्रातस्तस्मै स भिभवे । जाने स्वप्नेऽद्य मामेवं दिव्यः कोऽप्यवदन्मुनिः ॥ पुत्र निष्कल्मपो बोधिसत्त्वचर्या चराधुना । तच्छुत्वैव च तद्वाक्यं प्रयुद्धोऽस्म्यद्य निर्वृतः ।। एवं निवेद्य गुरवे मिक्षवे स महीपतिः । जग्राह तां महाचर्या शुभेऽह्नि तदनुज्ञया ।। १३९ १४२ १४४ १४५ १४६ १४७ १४८ १४९ १५१ १५२ १५३ १५४ १५५ ·३७९ १५६ १५७ १५८ १५९ १६० १६१ १६२ १६३ १६४ १६५ 1 तरङ्गः ५। शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । तस्थौ च कामानर्थिभ्यो वपन्नविरतं सतः । धनं चास्याक्षयं जज्ञे धर्ममूला हि संपदः । अथैकदा तमभ्येत्य ब्राह्मणोऽर्थी व्यजिज्ञपत् । विप्रोऽहं देव वास्तव्यः पुरे पाटलिपुत्रके ॥ तन्नाग्निशालामावृत्य पुत्रोऽपि ब्रह्मरक्षसा । आवृतो मे न चैतस्मिन्नुपायः क्रमते मम ॥ अतोऽर्थिकल्पवृक्षं त्वामागतोऽस्मीह याचितुम् । देह्येतत्सर्वदोपनमङ्गुलीयं शिवाय मे ॥ इत्यर्थितः स विप्रेण तेन राजाङ्गुलीयकम् । कालजिहादवाप्तं तत्तस्मै प्रादादविह्वलः ॥ आदाय तद्गते तस्मिन्विप्रे तस्य च भूपतेः । बोधिसत्त्वव्रतयशो दिगन्तेष्वपि पप्रथे । ततः कदाचिदपरस्तस्यागादुत्तरापथात् । कोऽपीन्दुकलशो नाम राजपुत्रोऽतिथिः प्रभोः । स कृतप्रश्रयस्तेन राज्ञा ज्ञातोत्तमान्वयः । पृष्टकामश्च धीरेण राजपुत्रस्तमब्रवीत् ।। त्वं तावदथिसार्थस्य ख्यातश्चिन्तामणि वि । प्राणानामपि ते ह्यर्थी न प्रयाति पराङ्मुखः॥ अहं चास्कन्द्य कनककलशाख्येन राज्यतः । भ्रात्रा निर्वासितः पित्र्यादर्थित्वात्त्वमुपागतः ॥ सदश्वखगरत्ने ते ये स्तस्ते वीर देहि मे । यत्प्रभावेण दायादं जित्वा राज्यमवाप्नुयाम् ।। तच्छ्रुत्वैवाश्वखड्गौ तौ राज्यरक्षामणी अपि । ददौ राजसुतायास्मै स विनीतमतिर्नुपः ॥ न च तस्याभवत्कश्चिद्विकल्पो धीरचेतसः । अधोमुखेपु मुञ्चत्सु निःश्वासानपि मत्रिपु ॥ सोऽथ प्राप्ताश्वखड्गः सन्गत्वा राजसुतस्ततः । तत्प्रभावेण जित्वा तं भ्रातरं राज्यमाप्तवान् ।। तद्धाता सोऽपि कनककलशो राज्यतश्च्युतः । तस्य तां नगरीमागाद्विनीतमतिभूपतेः ।। अग्निप्रवेशं कर्तुं च दुःखेनारभतात्र सः । तद्बुवा स नृपोऽमात्यान्विनीतमतिरब्रवीत् ।। एप साधुरिमां प्राप्तो दशां मदपराधतः । तत्स्वराज्यप्रदानेन भवाम्यस्यानृणोऽधुना ॥ परार्थानुपयुक्तेन किं राज्येनामुना च मे । एप एवानपत्यस्य पुत्रो मेऽस्तु च राज्यभृत् ।। इत्युक्त्वाहूय कनककलशाय स तद्ददौ । तस्मै स्वराज्यं सचिवेष्वनिच्छत्स्वपि भूपतिः ।। दत्तराज्यश्च निरगानगर्यास्तक्षणं ततः। भार्याभ्यां सहितो द्वाभ्यां निर्विकल्पेन चेतसा ॥ हा हा धिग्जगदाप्यायी संपूर्णोऽमृतदीधितिः । जातश्चान्तरितश्चैत्य मेघेनाकाण्डपातिना ॥ प्रवृत्तश्चैप सर्वाशापूरणे सर्वदेहिनाम् । नीतश्च विधिना कापि प्रजाकल्पद्रुमो नृपः ॥ इत्याद्याक्रन्दमुखरास्तदृष्ट्वा विह्वलास्तदा । वाष्पाम्बुसिक्तवसुधाः पौरास्तमनु निर्ययुः ।। निवर्त्य च कथंचित्तान्सभार्योऽकम्पितस्ततः । स विनीतमतिः प्रायादरण्यं प्रत्यवाहनः ।। क्रमात्प्रापार्कसंतप्तसिकतां निर्जलद्रुमाम् । मरुभूमि स विधिना सृष्टां धैर्यमवेक्षितुम् ।। तदेकदेशे तृष्णा” दूराध्वक्लमविक्लवः । निपण्णः स क्षणं जहे सपत्नीकोऽपि निद्रया । प्रबुद्धो वीक्षते यावत्तावत्तत्र ददर्श सः । स्वसत्त्वोत्कर्पनिप्पन्नं महदुद्यानमद्भुतम् ।। फुल्लाब्जशीतलस्वच्छसलिलापूर्णवापिकम् । नीलशाद्वलसंछन्नं फलभारानतद्रुमम् ।। प्रच्छायगतसुश्लक्ष्णपृथुतुगशिलातलम् । दानप्रभावेणाकृष्टं त्रिदिवादिव नन्दनम् ।। स्वप्नः किं नु भ्रमो वायं देवतानुग्रहोऽथ मे । इति तद्वीक्ष्य वीक्ष्यैप यावचित्रीयते नृपः । तावद्दपुचारिणा हंसद्वन्द्वरूपेण केनचित् । सिद्धद्वयेन गगनादीरितामशृणोद्गिरम् ।। राजन्वसत्त्वमाहात्म्ये तव कोऽत्रातिविस्मयः । तदस्मिन्कानने स्वेच्छं सदापुष्पफले वस ॥ इति सिद्धवचः श्रुत्वा नितस्तत्र कानने । तपस्यन्सह पत्नीभ्यां विनीतमतिरास सः ।। एकदा च ददर्शाराच्छिलातलगतोऽन्न सः । उद्वन्धनेन पुरुपं कमप्यालवधोद्यतम् ।। द्रुतं गत्वा प्रियैर्वाक्यैरनुनीय निवार्य च । मरणात्कारणं तन पुरुपं तं स पृष्टवान् ।। ततः स पुरुपोऽवादीदामूलं शृणु वच्मि ते । नागशूरसुतो नान्ना सोमशूरोऽस्मि सोमकः ।। सोऽहं जातकनिर्दिष्टचौर्यतच्छात्रवेदिभिः । तद्भीयाध्यापितः पित्रा धर्मशास्त्रं प्रयत्नतः॥ तद्धीत्यापि चौर्येऽहं प्रवृत्तो दुष्टसंगतेः। कस्य प्राफर्म फेनेह शक्यते कर्तुमन्यथा ।। अथैकदा चौरमध्याहीस्वा पुररक्षिमिः । शुलाधिरोपणस्थानं वधाय प्राप्तिोऽभवम् ।। १६७ १६८ १६९ १७० १७१ १७२ १७३ १७४ १७७ १७८ १७९ १८० १८१ १८२ १८३ । १८४ १८५ । १८८ ·३८० २०० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७२। तत्क्षणं राजसंबन्धी भग्नालानो महाद्विपः । मत्तो व्यापादयखन्तूंस्तदेव स्थानमागमत् ।। १९५ तत्रासान्मां परित्यज्य कापि ते वधका गताः । अहं च तुमुले तस्मिन्पलाय्यैव ततो गतः ।। १९६ वधाय नीयमानं मां श्रुत्वैवोत्कान्तजीवितम् । पित्तरं लोकतोऽनोपं मात्रा मेऽनुगतं ततः ।। १९७ अथ शोकातुरो भ्राम्यन्सिन्नो देहव्ययोन्मुसः । क्रमादिदमहं प्राप्तो विजनं काननं महत् ।। १९८ इह प्रविष्टमानं मामकस्मादत्तदर्शना । उपत्य कापि दिव्या स्त्री कृताश्वासाभ्यभाषत ।। १९९ त्वं विनीतमतेः पुत्र राजरिममाश्रमम् । प्राप्तो गतं च ते पापं ज्ञानं तस्माच लप्स्यसे । इदमुक्त्वा तिरोऽभूत्सा भ्राम्यंश्चाहमनाप्नुवन् । राजा तं सुचालानं सक्तुमिच्छंस्त्वयेक्षितः ॥ २०१ इत्युक्तवन्तं नीत्वा तं सोमशूरं निजोटजम् । आवेद्यालानमतिथिं स राजर्पिरपूजयत् ।। २०२ कृताहारश्च तं प्रखं नानाधर्मकथान्तरे । निवारयिष्यन्नज्ञानात्स राजमुनिरब्रवीत् ॥ २०३ अज्ञानं वत्स हातव्यं विपर्यस्तधियां हि तत् । लोकद्वयेऽपि दोपाय शृणु चानागमश्रुतिम् ।। २०४ पाञ्चालेपु पुरा देवभूतिनामाभवहिजः । तस्याभूगोगवत्याख्या भार्या वेदवतः सती ।। २०५ सा सानाय गते तस्मिशाकार्थ शाकयाटिकाम् । प्रविष्टा धायकसरं सादन्तं शाकमैक्षत ।। २०६ गृहीतलगुडा तं च साभ्यधावत्खरश्च सः । पलायमानः पतितः श्वभ्रे भग्नखुरोऽभवत् ।। २०७ तगुवा सोऽत्र तत्स्वामी क्रोधादागत्य धावकः । लगुडैः पादधातैश्च ब्राह्मणी तामताडयन् ।। २०८ तेन साकाण्डविभ्रष्टगभीभूगर्भिणी सती । ततः स सरमादाय धावकः स्वगृहं ययौ ।। २०९ स्नात्वागतोऽथ तद्भर्ता तद्बुवा वीक्ष्य तां च सः। भायो विप्रः पुराध्यक्षं गत्वोद्विग्नो व्यजिज्ञपन् ।।२१० स वलासुरनामानं तदैवानीय धावकम् । श्रुत्वा तयोर्द्वयोर्वादं भूयॊ विवृतथानिदम् ।। २११ खुरभङ्गात्सरस्यास्य धावकस्य वहत्वयम् । सरभारं द्विजो यावत्प्रकृतिस्थो भवेत्सरः ।। २१२ धावकोऽप्ययमेतस्य भार्यायामग्रजन्मनः । गर्भ प्रजनयत्वन्यं तस्यां तद्गर्भपातनात् ।। २१३ एपोऽनयोर्द्वयोर्दण्ड इत्युक्ते तेन स द्विजः । संतापाद्भक्षितविपः सभार्योऽपि जहावसून् । २१४ तद्बुद्ध्वा तत्र निहतो राज्ञा दुरवधारकः । ब्रह्महा स पुराध्यक्षस्तिर्यग्योनि गतश्विरम् ।। २१५ इत्यज्ञानतमश्छन्नाः स्वदोपोन्मार्गगामिनः । अपुरस्कृतसच्छास्त्रदीपा भ्रश्यन्ति निश्चितम् ॥ २१६ एवमुक्त्वा स राजर्पिरुपदेशार्थिनं पुनः । सोमशूरं विनेतुं तं विनीतमतिरभ्यधात् ।। २१७ वत्स पारमितार्थ ते वच्मि तावत्क्रमाच्छृणु । पूर्व राजा कुरुक्षेत्रे मलयप्रभ इत्यभूत् ।। २१८ तं कदाचित्प्रजाभ्योऽर्थ दुर्भिक्षे ददतं नृपम् । मत्रिभिर्वारितं लोभाजगादेन्दुप्रभः सुतः ।। उपेक्षसे प्रजास्तात कथ दुर्मत्रिणां गिरा । त्वं हि कल्पद्रुमस्तासां ताश्च ते कामधेनवः ।। २२० निर्वधादिति जल्पन्तं पुत्रं मत्रिवशो नृपः । सेदात्तं सोऽब्रवीद्वत्स कि मेऽस्ति धनमक्षयम् ।। २२१ विना तेन प्रजाकल्पपादपश्चेद्भवाम्यहम् । तत्त्वमेव किमेतासां न धत्से कल्पवृक्षताम् ॥ २२२ एतच्छुत्वा पितुश्चके प्रतिज्ञा स नृपात्मजः । मर्तव्यं कल्पवृक्षत्वं साध्यं वा तपसा मया । २२३ इति निश्चित्य स प्रायान्महासत्त्वस्तपोवनम् । आरूढ एव तस्मिश्च स दुर्भिक्षो न्यवर्तत ॥ ततोऽर्थितवरस्तीव्रतपस्तुष्टान्महेन्द्रतः । स्वस्मिन्नेव स संजज्ञे नगरे कल्पपादपः ।। आकर्पन्निव दूरस्थानाह्वयन्निव चार्थिनः । प्रसारिताभिः शासामिर्दिक्षु शब्दैश्च पक्षिणाम् ॥ ददौ च कामानर्थिभ्यो दुप्प्रापानपि सोऽन्वहम् । चक्रे च ता निराकाहाः प्रजा स्वर्गस्थिता इव ॥ २२७ कालेन च महेन्द्रस्तमागत्योवाच लोभयन् । पूर्णः परोपकारस्ते स्वर्गायागम्यतामिति ॥ ततः कल्पद्रुमीभूतस्तं स राजसुतोऽभ्यधात् । यत्र पुष्पैः फलै रम्यैरप्यन्यतरवोऽप्यमी ।। गारार्थ्यमेव सततं भजन्ति स्वार्थनिःस्पृहाः । तत्र फल्पतरुर्भूत्वा वसुसाय कथं दिवम् ।। स्यतोऽस्य जनस्याशाच्छेदं कृत्वा ब्रजाम्यहम् । इत्युदारं वचतस्य श्रुत्वा शनोऽब्रवीत्पुनः ।। तर्हि प्रजापि ते कृत्स्ना स्वर्गमायात्वसाविति । ततस्तमयदद्राजसूनुः कल्पद्रुमोऽपि सः ।। दुष्टोऽसि चेन्नय वर्ग प्रजा नार्थोऽस्ति तेन मे । अहं परोपकारैकसिद्ध्यै तप्स्ये तपो महत् ।। २१९ २२४ २२५ २२६ २२८ २२९ २३० २३१ ·२४७ २४८ २५० तरङ्गः ५1] शशाङ्कवतीलम्नकः १२॥ ३८१ इत्युक्तवन्तं स्तुत्वा तं सुगतांशं तथेति सः । आदाय च प्रजास्तुष्टः सुरेन्द्रस्त्रिदिवं ययौ । २३४ सोऽपि तां तरुतां त्यक्त्वा राजपुत्रः स्वरूपभृत् । तपसेन्दुप्रभः प्राप वनस्थो बोधिसत्त्वताम् ॥ एवं स्याद्दानसक्तानां सिद्धिरित्युदिता मया । दानपारमितैपा ते शीलपारमितां शृणु ॥ २३६ पुरा शुकानां राजाभूद्विन्ध्याद्रौ सुगतांशजः । प्राग्जन्माभ्यस्तशीलाढ्यो नाम्ना हेमप्रभो वशी ॥ २३७ तस्य जातिस्मरस्यासीदपि धर्मोपदेशिनः । रागिमूर्खः प्रतीहारो नाम्ना चारुमतिः शुकः ॥ २३८ स जातु पाशिना भार्या व्याधेन निहतां शुकीम् । शोचन्नवस्था करुणां तद्वियोगातुरो ययौ । २३९ ततः स शुफराजस्तं युक्त्या शोकं निवारयन् । हेमप्रभो हितायैवमुवाच मतिमान्मृपा ॥ २४० न सा तव मृता भार्या पाशाच्छाकुनिकस्य सा । गता पलाय्य दृष्टा हि जीवन्त्येव मयाधुना ॥ २४१ दर्शयाम्येहि तुभ्यं तामित्युक्त्वा स निनाय तम् । राजा चारुमति व्योममार्गेणैकं जलाशयम् ॥ २४२ तत्र संदर्य तस्यैव प्रतिविम्यं जलान्तरे । तमब्रवीदियं सा ते भार्या पश्येह तिष्ठति ॥ २४३ तच्छ्रुत्वा वीक्ष्य चानासप्रतिविम्यं स मूढधीः । हृष्टः प्रविश्य तोये तामालिलिग चुचुम्व च ।। २४४ अप्रामुवन्प्रियास्पर्शमशृण्वंस्तद्वचश्च सः । स्पर्शालापौ प्रिया किं मे न ददातीत्यचिन्तयत् ॥ कोपाशकी ततो गत्वैवानीयामलकं ततः । चादर्थ दयिताबुद्ध्या न्यधात्स्वे प्रतिविम्बके । २४६ तन्मग्नोत्पतितं कान्ताप्रतिक्षिप्तमवेत्य च । गत्वा ससेदो राजानं तं हेमप्रभमभ्यधात् ।। देव भार्या न सा स्पर्शमालापं वा ददाति मे । किं चैतया प्रतिक्षिप्तं दत्तमामलक मया ॥ एतच्छ्रुत्वा स राजा तं शनैः कृच्छ्रादिवाब्रवीत् । न युक्तमेतद्वक्तुं मे वच्मि स्नेहात्तथापि ते ॥ २४९ अन्यानुरक्ता ह्यद्रुपा त्वयि प्रीतिं कथं भजेत् । दर्शयामि च ते साक्षादेह्यत्रैव जलान्तरे ।। इत्युक्त्वा तत्र नीत्वा तं खं तदीयं च वारिणि । प्रतिविम्वे उभे राजा तस्मै श्लिष्टे अदर्शयत् ॥ २५१ ते दृष्ट्वैव स तां भार्या मूरों मत्वान्यसंगताम् । संनिवृत्य विरक्तस्तं स्खं राजानं व्यजिज्ञपत् ।। २५२ देव त्वदुपदेशो यन्मया मूढेन न श्रुतः । तस्यैप पाकस्तन्मेऽत्र कर्तव्यमधुनादिश ॥ २५३ इति तं कृतविज्ञप्तिं राजा हेमप्रभोऽथ सः । लब्धोपदेशावसरः प्रतीहारमभापत ।। २५४ वरं हालाहलं भुक्तमहिर्वद्धो वरं गले । न पुनः स्त्रीषु विश्वासो मणिमत्राद्यगोचरः ।। २५५ कलङ्कयन्ति सन्मार्गजुपः परिभवन्त्यलम् । वात्या इवातिचपलाः स्त्रियो भूरिरजोभृतः ।। २५६ तत्तासु न प्रसक्तव्यं धीरसत्त्वैः सुबुद्धिमिः । शीलमभ्यसनीयं तु वीतरागपदाप्तये ॥ २५७ इति तेनानुशिष्टः स राज्ञा चारुमतिः स्त्रियः । परिहृय वभूवोर्ध्वरेता बुद्धसमः क्रमात् ॥ २५८ इत्यन्यानपि शीलाढ्यास्तारयन्तीति ते मया । शीलपारमिता प्रोक्ता क्षमापारमितां शृणु ॥ २५९ आसीच्छुभनयो नाम केदाराद्रौ महामुनिः । सदा मन्दाकिनीतोयस्नायी दान्तस्तपःकृशः ॥ २६० निशि तत्रैकदा पूर्वनिसातं भुवि काञ्चनम् । अन्वेष्टुमाययुश्चौरा न च प्रापुः कुतोऽपि तत् ।। २६१ ततोऽत्र विजने मत्वा तेन तन्मुनिना हृतम् । प्रविश्य मठिकां तस्य चौरास्ते ब्रुवते स्म तम् ।। २६२ अरे दम्भमुने मुञ्च नीतं नः काञ्चनं क्षितेः । चौराणामप्यहो चौरस्त्वमस्माकमुपस्थितः ।। २६३ इत्याक्षिप्तः स तैः पापैरहतार्थो मृपा मुनिः । न नीतं तन्मया किंचिन्न दृष्टं चेत्यभापत ।। २६४ ततस्तैर्लगुडै?ष्ट्रस्ताडितोऽपि स दस्युभिः । यदा तदेव वक्ति स्म सत्यवाड्युनिसत्तमः ॥ २६५ तदा ते चिच्छिदुस्तस्य ऋरोऽयमिति तस्कराः । क्रमाद्धस्तौ च पादौ च नयने चोदपाटयन् । २६६ तथाप्यनन्यवचनं निर्विकारमवेत्य तम् । मत्लान्यलुप्तं स्वर्ण ते जग्मुश्चौरा यथागतम् ॥ २६७ प्रातच शेसरज्योति म राजान तं मुनिम् । पश्यति स्म तथाभूतं शिष्यस्तदर्शनागतः ।। २६८ ततः स गुरुशोकार्ततं दृष्ट्वा तदवेत्य च । अन्विप्यानाययचौरांस्तांतत्रैव तदा प्रभुः ॥ २६९ तेपां वधे प्रवृत्तं च नृपं तं सोऽब्रवीन्मुनिः । राजन्यदि निहस्वेतांतदासानं निहन्म्यहम् ।। २७० शस्त्रेणेदं कृतं चेन्मे तदेपा कापराधिता । तस्य वा प्रेरका ोते ततेपामपि क्रुधः ।। २७१ तासामपि स्वर्णनाशस्तस्य मत्पूर्वदुष्कृतम् । तस्यापि म्यं ममानानं तम्मात्तदपकारि मे ॥ ૨૭૨ .

·. । ३८२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७२। सतस्तदेव मे घायं किं च यद्यपकारतः । वध्या एते कथं नात्र रक्ष्याः स्युरुपकारतः ।। २७३ नैते फुर्युरिदं चेन्मे क्षमा मोक्षफलामहम् । कस्य कुर्या तदेतर्मे पूर्णवोपकृतिः कृता । इत्यादिमिः स बहुभिर्वाक्यैः क्षान्तिपरो मुनिः । प्रबोध्य तं नृपं चौरान्निग्रहात्तानमोचयत् ।। २७५ तपसश्चास्य माहात्म्यात्तत्क्षणं प्राग्वदक्षतम् । शरीरमभवत्तस्य सिद्धिश्चाविरभूत्तदा ।। २७६ एवं तरन्ति क्षमिणः संसारमिति वर्णिता । क्षमापारमिता तुभ्यं धैर्यपारमितां शृणु ॥ २७७ आसीन्मालाधरो नाम पूर्व ब्राह्मणपुत्रकः । सोऽपश्यदेफदा सिद्धकुमारं व्योमगामिनम् ।। २७८ तस्पर्धया तृणमयान्पक्षानावध्य पार्श्वयोः । उत्प्लुत्योत्प्लुस गगने गत्यभ्यासमशिक्षत ।। २७९ प्रत्यहं च तथा कुर्वन्परिश्रममपार्थकम् । ददृशे स कुमारेण कदाचिद्व्योमचारिणा ॥ २८० धैर्ययुक्तः परिश्राम्यन्दुष्प्रापेऽर्थेऽपि सोद्यमः । वालोऽयमनुकम्प्यो मे मम ह्येप परिग्रहः ॥ २८१ इति संचिन्त्य तुष्टेन नीत्वा तेन स्वशक्तितः । स्कन्देन द्विजमुख्योऽसावासनोऽनुचरः कृतः ॥ २८२ इत्थं धैर्येण तुष्यन्ति देवता अपि ते मया । धैर्यपारमिता प्रोक्ता ध्यानपारमितां शृणु ॥ २८३ आसीद्विजयमालीति कर्णाटेपु पुरा वणिक् । अभून्मलयमालीति महर्द्धस्तस्य चामजः ।। २८४ स तेन पित्रा सहितो जातु राजकुलं गतः । राज्ञस्तस्य युवापश्यदिन्दुकेसरिणः सुताम् ।। २८५ सा तस्येन्दुयशा नाम मारवल्लीव मोहिनी । वणिक्पुत्रस्य दृष्टैव विवेश हृदि कन्यका ॥ २८६ ततः स गृहमागत्य विनिद्रो निशि पाण्डुरः । दिवा संकुचितस्तस्थावालम्ब्य कुमुव्रतम् ।। २८७ तामेव चान्वहं ध्यायन्नाहारादिपराङ्मुसः । पृष्टोऽपि स्वजनैर्नैव मूकवत्किंचिदभ्यधात् ।। २८८ अथैकान्ते तथारूपं तमाप्तो विरहातुरम् । सुहृन्मन्थरको नाम राजचित्रकरोऽब्रवीत् ॥ २८९ सखे किं मित्तिसक्तस्त्वं तिष्ठस्यालिखितो यथा । रूपैकसारोऽनाश्वासी न शृणोपि न पश्यसि ॥ २९० इति निर्वन्धतस्तस्मै पृच्छते स वणिक्सुतः । सख्ये मलयमाली स्वमभिप्रायं शशंस तम् ॥ २९१ युक्ता न ते वणिक्पुत्र राजपुत्री प्रति स्पृहा । हंसो वाञ्छतु नामान्यसरोम्बुजसुखश्रियम् ।। २९२ हरिनाभीहदाम्भोजभोगलक्ष्म्याः स कः पुनः । इति ब्रुवन्स च यदा चित्रकृन्न शशाक तम् ॥ २९३ प्रतिपेढुं तदा तस्मै तामुत्कण्ठाविनोदिनीम् । कालातिवाहायालिख्य राजपुत्री पटे ददौ । २९४ सोऽपि चित्रस्थितां प्राप्य पश्यन्ननुनयन्स्पृशन् । आसीन्मलयमाली तां भूपयंश्च वणिक्सुतः । सेयमिन्दुयशा राजपुत्रीत्येवं स भावयन् । क्रमात्तन्मयतां प्राप्य तया वृत्त्याकरोत्क्रियाः ।। शनैश्च तामालपन्ती चुम्वनादि च कुर्वतीम् । तद्भावनामावितः सन्नपश्यल्लिखितामपि ॥ २९७ ततः स भावनासिद्धकान्तासंभोगसुस्थितः । तस्थौ चित्रपटस्थैककृत्स्नसंसारनिर्वृतः ।। एकदादाय तं चित्रपटं चन्द्रोदयेऽथ सः । निर्गत्योद्यानमगमद्विहर्तु प्रियया सह ॥ २९९ तत्रैकस्य तरोर्मूले तं निवेश्य पटं च सः । विप्रकृष्टं ययौ पुष्पाण्यवचेतुं प्रियाकृते ॥ ३०० तत्कालं विनयज्योति माम्बरतलान्मुनिः । दृष्ट्वा तं कृपया मोहादुद्धरिष्यन्नवातरत् ।। सोऽत्र चित्रपटस्यैकदेशे तस्य स्वशक्तितः । सजीवं सर्पमालिख्य कृष्णं तस्थावलक्षितः॥ ३०२ तावन्मलयमाली च पुष्पाण्युचित्य तत्र सः । आगत्य कृष्णसर्प तं पटे दृष्ट्वा व्यचिन्तयत् ।। सर्पः कुतोऽधुनापो विधिना किं नु निर्मितः । निधानभूतां रूपस्य रक्षितुं सुन्दरीमिमाम् ॥ ३०४ इति संचिन्त्य पुष्पैस्तामलंकृत्य प्रियां पटे । भावनोपनतां यावदालिद्यैतत्स पृच्छति ।। ३०५ तावद्ददर्श तस्यात्र मुनेर्मायाप्रभावतः । एतां कृष्णाहिना तेन दष्टां विगतजीविताम् ।। ततः स विस्मृतपटो हाहेत्युक्त्वैव मोहितः । पपात पटसंसिद्धविद्याधर इव क्षितौ ॥ क्षणाय संज्ञां संप्राप्य विलपन्मरणोन्मुसः । उत्थायारा वृक्षामात्तुङ्गादामानमक्षिपत् ॥ पतन्तमेव तस्माच पाणिभ्यां स तमप्रहीत् । मुनीन्द्रः प्रकटीभूय समाश्वास्य जगाद च ॥ मूढ वेत्सि न किं यत्सा राजपुत्री स्वमन्दिरे । स्थिता चिनपटे चैपा निर्जीवा चित्रपुत्रिका ॥ तिदालिगसि कां का या तव दृष्टा महाहिना । रागिणस्ते स्वसंकल्पभावनाभ्रम एप कः ।। २९५ २९६ २९८ ३०३ ३०६ ३०९ ३१० ३११ ·३८३ ३१२ ३१३ ३१५ ३१६ ३१७ ३१८. ३१९ ३२१ ३२२ ३२३ ३२४ ३२५ तरमः ५॥ शशाङ्कवतीलम्बकः १२॥ एतावद्ध्यानदायेन तत्त्वं जिज्ञाससे न किम् । येनेदृशानां दु.खानां न पुनर्यासि पात्रताम् ॥ इत्युक्तस्तेन मुनिना जातमोहनिशाक्षयः । प्रबुद्धः स वणिक्पुत्रः प्रणिपत्य जगाद तम् ॥ त्वत्प्रसादेन भगवन्नेतां तीर्णोऽहमापदम् । यथा तरेयं संसारं प्रसादं मे तथा कुरु ॥ एवं सोऽभ्यर्थितो बोधिसत्त्वो मलयमालिना । मुनिस्तस्मै स्वविज्ञानमुपदिश्य तिरोदधे ।। ततो मलयमाली स वनं गत्वा तपोवलात् । सहेतुहेयोपादेयतत्त्वज्ञोऽहत्त्वमाप्तवान् ॥ मागत्य च कृपालुस्तमिन्दुकेसरिणं नृपम् । चके ज्ञानोपदेशेन सपोरं मुक्तिभागिनम् ।। इत्यसत्यमपि ध्यानवलिनामेति सत्यताम् । ध्यानपारमितैपोक्ता प्रज्ञापारमितां शृणु ।। चौरः प्राक्सिहलद्वीपे सिंहविक्रम इत्यभूत् । आजन्मपोपिततनुः परस्वैः सर्वतो हृतैः ।। वृद्धीभूतः स कालेन विरम्यैतदचिन्तयत् । परत्र कोऽभ्युपायो मे कं तत्र शरणं श्रये ।। यदि प्रजामि शरणं शंभुं शौरिमथात्र तम् । कोऽहं तयोर्ययोर्देवा मुनयोऽन्ये च सेवकाः ॥ तद्यो लिखति जन्तूनामेकः सुकृतदुष्कृते । तं चित्रगुप्त सेवेऽहं स रक्षेन्मां स्वयुक्तितः ।। फायस्थो हि फरोत्येको व्यापारं ब्रह्मरुद्रयोः । लिसत्युत्पुंसयति च क्षणाद्विश्वं करस्थितम् ।। इति संचिन्त्य तस्यैव भक्तिमारभते स्म सः । तमेवागर्च तत्प्रीत्यै विप्रान्नित्यमभोजयत् ।। एवमाचरतस्तस्य चित्तं चौरस्य वीक्षितुम् । चित्रगुप्तो गृहानागादेकदातिथिरूपभृत् ।। सोऽथ चौरस्तमभ्यर्च्य भोजितं दत्तदक्षिणम् । उवाच चित्रगुप्तस्ते प्रीतोऽस्त्वित्युच्यतामिति ॥ ततः स चित्रगुप्तस्तमवोचद्राह्मणाकृतिः । मुक्त्वा हरिहरादींस्ते चित्रगुप्तेन कि वद ॥ तच्छ्रुत्वा सोऽप्यवादीतं तस्करः सिंहविक्रमः । किं तवानेन नार्थो मे तदन्यैर्दैवतैरिति ॥ अथ स द्विजरूपी तं चित्रगुप्तोऽब्रवीत्पुनः । तर्हि मे यदि भार्या स्वां ददास्येवं वदामि तत् ।। श्रुत्वैवैतत्स हृष्टस्तमवादीसिंहविक्रमः । अभीष्टदैवतप्रीत्यै भार्या दत्तैव ते मया ।। चित्रगुप्तोऽथ तच्छ्रुत्वा प्रदालानमब्रवीत् । सैप तुष्टोऽसि तरिक ते करवै कथ्यतामिति ॥ ततो हृष्टोऽभ्यधात्तं स विशेषासिहविक्रमः । भगवन्न यथा मृत्युभवेन्मम तथा कुरु ॥ ततोऽब्रवीचित्रगुप्तो मृत्युः शक्यो न रक्षितुम् । तथापि तावद्युक्ति ते करिष्ये तां च मे शृणु । ततः प्रभृति निर्दग्धः कालः श्वेतनिमित्ततः । कुपितेनेश्वरेणेह पुनः कार्याच निर्मितः ॥ सतः प्रभृति यत्रैव श्वेतो वसति तत्र सः। न जन्तून्बाधतेऽन्यानप्याज्ञया यन्त्रित. प्रभोः ।। स चाधुना श्वेतमुनिः पारे पूर्वाम्बुधेः स्थितः । तरङ्गिणी नाम नदी समुत्तीर्य तपोवने ॥ तत्र मृत्योरनाक्रम्ये नीत्या त्वां स्थापयाम्यहम् । तरङ्गिण्या इदं पारमागन्तव्यं च न त्वया ॥ आगतं वा प्रमादात्त्वां मृत्युर्वाधिष्यते यदि । तदुपायं करिष्यामि परलोकागतस्य ते ।। इत्युक्त्वा चित्रगुप्तस्तं प्रहृष्टः सिंहविक्रमम् । नीत्या श्वेताश्रमे तस्मिन्निधायादर्शनं ययौ । सप्तः कालेन तत्रस्थं नेतुं तं सिंहविक्रमम् । कालस्तस्यास्तरगिण्या इद पारमुपाययौ ।। तत्र स्थितो ददर्शान्यमुपायं न यदा तदा । स तस्मै प्राहिणोदिव्यां स्त्रियं निर्माय मायया ॥ सा गत्वोपेत्य तं युक्त्या वशीचक्रे विलासिनी । मोहयित्वा स्वलावण्यसंपदा सिंहविक्रमम् ।। गतेप्वहःसु सा बन्धुदिदृक्षाव्यपदेशतः । सतरङ्गां तरीतुं तां प्रविवेश तरङ्गिणीम् ।। वीक्षमाणेऽन्वगायाते तीरस्थे सिंहविक्रमे । मध्येनदि च सा चके परिस्खलितमामनः ।। ओपेन हियमाणेव तारं चकन्द तन सा। वीक्षसे म्रियमाणां मामार्यपुन न रक्षसि ।। सगालविक्रमः कि त्वं न पुनः सिंहविक्रमः । तच्छ्रुत्वैवावतीर्णोऽभूत्स नद्यां सिंहविक्रमः ।। सापि स्त्री वारिवेगेन नीयमानेव तत्र तम् । नातुं तमनुगच्छन्तं तत्पारमनयरक्षणात् ।। तन प्राप्तं गलक्षिप्तपाशः कालस्तमब्रवीत् । अपायो मस्तकस्थो हि विषयप्रस्तचेतसाम् ।। ततो यमसभां नीतं फालेनैतं प्रमादिनम् । चित्रगुप्तोऽब्रवीदृष्ट्वा प्राक्प्रसन्नो जनान्तिकम् ।। पूर्व किं नरकं मुझे किवा स्वर्गमितीह पेत् । एन्ध्यसे प्रार्ययेयास्तत्स्वर्गवासं त्वममतः ।। ३२७ ३२८ ३२९ ३३० ३३१ ३३२ ३३४ ३३७ ३३८ ३४० ३४१ ३४२ ३४३ ३४४ ३४५ ३४८ ·३८४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ७२ । स्वर्गे वसंश्च कुर्वीथाः पुण्यं तदाळसिद्धये । ततः कुर्यास्तपस्तत्र कृत्स्नपापापनुत्तये ।। ३५२ इत्युक्तश्चित्रगुप्तेन स खैरं सिंहविक्रमः । विलक्षोऽधोमुसो भीतः प्रतिपेदे तथेति तत् ॥ ३५२ क्षणाञ्च धर्मराजोऽन चित्रगुप्तमभापत । कचित्कोऽप्यस्य पुण्यांशश्चौरस्यारत्यत्र किं न वा ॥ चित्रगुप्तस्ततोऽवादीदस्त्यसावतिथिप्रियः । प्रादाद्दारानपि स्वेष्टदेवताप्रीतयेऽर्थिने ।। ततोऽस्य दिवसं दिव्यमस्ति स्वर्गगतिः प्रभो । श्रुत्वैतद्धर्मराजस्तमपश्यत्सिंहविक्रमम् ॥ ३५५ रे शुभाशुभयोः पूर्व मुझे किं कथ्यतामिति । तत: प्रार्थितवान्पूर्व स शुभं सिंहविक्रमः ॥ तेनाज्ञया धर्मराजस्यागतं स विमानकम् । आरुह्य त्रिदिवं प्रायाचित्रगुप्तवचः स्मरन् । तत्र व्योमसरित्स्नानजपघ्रतपरायणः । द्वितीयं दिवसं प्राप स स्वर्गे भोगनिस्पृहः ।। ३५८ एवं क्रमेण चासाद्य स्वर्ग तीव्रतपोबलात् । आराध्य शंकरं प्राप ज्ञानं निर्दग्धकिल्विपः ।। ततोऽस्य नारका दूता न शेकुर्मुखमीक्षितुम् । चित्रगुप्तो ममार्जापं भूर्जे तूष्णीमभूद्यमः ।। इत्थं चौरोऽपि सत्प्रज्ञावलासिद्धिमवाप सः । सिंहविक्रम इत्येपा प्रज्ञापारमितोदिता ॥ ३६१ एवं चारुह्य नौतुल्यां तरन्त्येव भवाम्बुधिम् । वत्स बुद्धोक्तदानादिपटुपारमितां बुधाः ॥ ३६२ इति तस्मिन्वने सोमशूरं तस्यानुशासतः । बोधिसत्त्वपदस्थस्य विनीतमतिभूपतेः ।। ३६३ भास्करस्ता निशम्यैव प्रशाम्यन्धर्मदेशनाः । संध्यारागात्तकापायो विवेशास्ताद्रिकंदरम् ।। ३६४ ततः संध्यामुपस्थाय यथावत्तत्र तां निशाम् । स विनीतमती राजा सोमशूरश्च निन्यतुः ।। ३६५ अन्येद्युश्च कमात्तस्मै सोमशूराय शासनम् । स विनीतमतिौद्धं सरहस्यमुपादिशत् ।। ततः स सोमशूरस्तमुपासीनो गुरुं वने । तस्थौ समाघिनिष्ठोऽन वृक्षमूले कृतोटजः ॥ ३६७ क्रमाच्च तौ समं तत्र गुरुशिष्यावुभावपि । लब्धयोगमहासिद्धी परां योधिमवापतुः ।। अत्रान्तरे स कनककलशो मत्सरान्नृपः । तेनेन्दुकलशेनैत्य तत्खड्गाश्वप्रभावतः ।। ३६९ भ्रात्रा निर्वासितस्तास्मदप्यहिच्छन्नराज्यतः । यद्विनीतमतिस्तस्मै तदुत्खाताय दत्तवान् ।। ३७० स राज्यविच्युतो भ्राम्यन्द्विवस्वसचिवान्वितः । तद्विनीतमतेः प्राप दैवादाश्रमकाननम् ॥ तत्र यावत्स दुर्वारक्षुत्तृष्णार्तोऽभिवाञ्छति । फलमूलाम्बु तावत्तन्माययेन्द्रेण काननम् ।। ३७२ दुग्ध्वा मरूकृतं प्राग्वत्तं वञ्चयितुमिच्छता । विनीतमतिमेतादृगध्वगातिथ्यलोभतः ॥ सोऽप्यकस्मान्मरूभूतमालाश्रममवेक्ष्य तम् । विनीतमतिरुद्धान्तो बभ्रामेतस्ततः क्षणम् ।। ३७४ ददर्श तं च कनककलशं भ्रान्तमागतम् । क्षुधा कण्ठगतप्राणमतिथि सानुगं ततः ॥ उपेत्य तादृशं तं च वृत्तान्तं परिपृच्छ्य च । आतिथेयः कृतप्रश्नो बोधिसत्त्वो जगाद सः ।। ३७६ अरण्येऽस्मिन्निरातिथ्ये मरुभूमित्वमागते । जीवितोपायमप्येतं क्षुधितानां वदामि वः ।। इतोऽर्धक्रोशमात्रेऽत्र पतित्वा खातके मृतः । मृगस्तिष्ठति तन्मांसैः प्राणानक्षत गच्छत ।। ३७८ तथेत्यार्तेऽतिथौ तत्र सानुगे गन्तुमुद्यते । स चिनौतमतिर्वोधिसत्त्वः पूर्व ततो ययौ ॥ प्राप्य तत्खातकं कृत्वा मृगरूपं च योगतः । निक्षिप्य तत्र चालानं सोऽर्थिहेतो हावसून् । ततः शनैस्ते कनककलशाद्याः समाययुः । सातं तद्ददृशुश्चात्र तं विपन्नस्थितं मृगम् ।। उद्धृत्य तमथोत्पाद्य ज्वलनं तृणकण्टकैः । भृष्ट्वा च तस्य मांसानि ते नि:शेपाण्यभक्षयन् ।। सावध तस्य भायें द्वे बोधिसत्त्वस्य विह्वले । पश्यन्त्यावाश्रमध्वंसमपश्यन्यौ च तं पतिम् ।। ३८३ गत्वा नागमुताराजसुते तस्मै तदूचतुः । सोमशूराय निविडाचलिताय समाधितः ।। सोऽपि तत्प्रणिधानेन विज्ञाय गुरुचेष्टितम् । शशंस गुरुपत्नीभ्यां ताभ्यां दुःसप्रदाय्यपि ॥ ताभ्यामेव समं चाशु तत्सातनिकटं ययौ । यत्रातिथिभ्यस्तेनाला दत्तोऽस्य गुरुणा तथा ।। तत्र ते नागतनयाराजपुत्र्यो मृगाकृतिम् । शृङ्गास्थिमात्रशेपं तं पतिं दृष्ट्वान्वशोचताम् ॥ तच्छनास्थीनि चादाय स्वाश्रमाद्दारसंचयम् । आनीयाग्निप्रवेशं ते कुरतः रम पतिव्रते ॥ ततलत्र स्थितः सोऽपि ज्ञातवृत्तान्तदुःखितः । अमिप्रवेशं कनककलशः सानुगो व्यधात् ।। ३७५ ३७९ ३८१ ३८२ ३८४ ३८५ ३८६ ३८७ ३८८ ३८९ ·३९१ ३९२ ३९३ ३९४ ३९५ ३९७ तरङ्ग ६ शशाङ्कवतील नक १२। एक्गते सोमशूरो गुरुडु खासहोऽन स । दर्भसस्तरमध्यास्त प्राणोत्क्रान्तिविधित्सया । तरक्षण च तमागत्य साक्षादिन्द्रोऽभ्यभापत । मैव कृथा मया ह्येय गुरुस्तव परीक्षित ॥ अस्थिभस्मावशेषोऽपि जीवन्नुत्थापितो ह्यसौ । सिक्त्वैवामृतवर्षेण सभार्य सातिथिर्मया ॥ इतीन्द्रवचन श्रुत्वा त प्रणम्योत्थितो मुदा । गत्वा स वीक्षते सोमशूरो यावत्स तद्गुरु ॥ बोधिसत्त्व पुनर्जीवन्विनीतमतिरुस्थित । भार्याभ्या तैश्च कनककलशप्रमुखै सह ॥ तत स त सपत्नीक परलोकागत गुरुम् । मूर्धावन्दत वाक्पुष्पेरार्चयञ्चक्षुपा पपौ ॥ भक्तिमद्वेपु कनककलशादिपु तेषु च । ब्रह्मविष्णुमुसा देवा सर्वे तनाययुस्तत ॥ सत्त्वात्तुष्टाश्च ते तस्मै विनीतमतये वरान् । दिव्यानुभावान्पारार्थ्यवृतान्दत्त्वा तिरोधु ॥ सोऽपि तैरुक्तवृत्तान्तैविनीतमतिरन्वित । सोमशूरादिमि प्राथाद्दिव्यमन्यत्तपोवनम् ॥ एव मिलन्तीह पुनर्भस्मीभाव गता अपि । कि पुनस्तात जीवन्त स्वच्छन्दगतयो नरा ॥ तदल देहमुत्सृज्य वत्स वीरो ह्यसि ब्रज । भावी मृगाकदत्तेन तवावश्य समागम ॥ इत्येता वृद्धतापस्या मुखाच्छ्रुत्वा कथामहम् । जातास्थ खड्गहस्तस्ता नत्वा प्रस्थितवास्तत ॥ क्रमात्प्राप्तोऽटवीमेतामेमिर्लब्धोऽस्मि दैवत । उपहार विचिन्वद्भि शवरैश्चण्डिकाकृते ।। वष्टभ्य चैतैरानीत प्रयुद्धेऽह व्रणार्दित । शवराधिपतेरस्य पार्श्व मायावटोरिह ।। अन लब्धो मया द्वित्रमत्रियुत्तो भवान्प्रभो । त्वत्प्रसादाच जाता मे निति स्वगृहे यथा ।। इति तेन गुणाकरेण सख्या निजवृत्तान्तमुदीरित निशम्य । शवरेशगृहस्थित स भेजे परितोप परम मृगाङ्कवृत्त ।। समवेक्ष्य च तस्य सगरे ता ब्रणितस्योचितपथ्यदेहचर्याम् ।। अहनि वलति सोऽपरैर्वयस्यै सममुत्थाय निजाहिक चकार ॥ आसीच तनाथ गुणाकर तमुल्लाघयन्सप्रति तान्यहानि । शेपान्सखीन्प्रामुमसौ शशाङ्कवत्याप्तये चोजयिनी यियासु ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभाविरचिते कथासरित्सागरे शशाकवतीलम्बके पश्यमस्तरम । ३९८ ३९९ ४०० ४०१ ४०२ ४०७ पठस्वरत। ४ ५ अथ रूढनणे स्वस्थे जाते तस्मिन्गुणाकरे । शुभेऽहनि तमापृच्छय सुहृद शवराधिपम् ॥ सुदूरमन्यगायात कार्याय कृतसविदम् । सख्या दुर्गपिशाचेन मातङ्गपतिना युतम् ।। मायावटु सानुचर स शशाङ्कवतीकृते । मृगाङ्कदत्तस्तत्पल्लथा प्रायादुजयिनी प्रति ॥ गच्छश्च स श्रुतधिना तदा विमलवुद्धिना । गुणाकरेण च सम सहभीमपराक्रम । चिन्यन्नन्यान्सीस्तस्या विन्ध्याटव्यामथैकदा । सामात्य पथि सुप्वाप रानौ कापि तरोलले । अकस्माच प्रबुद्ध सन्यावदुत्थाय वीक्षते । तावत्तन ददशक सुप्तस्थ मानुप परम् ।। विवृणोति मुस यावत्तस्य तावत्स्वमत्रिणम् । प्रत्यभिज्ञातवान्प्राप्त विचित्रकथसज्ञकम् ।। सोऽपि प्रबुद्धो दृष्ट्वैव त विचित्रकथ प्रभुम् । मृगाङ्कदत्त सानन्द साधुर्जमाह पायो । तेनाप्यालिङ्गितोऽकाण्डदर्शनोत्फुल्लचक्षुपा । तन्मब्रिभिश्च ते सवे प्रबुद्धैरभ्यनन्द्यत ।। अथोक्तस्वस्ववृत्तान्तै पृष्टस्तैरखिलै क्रमात् । स विचित्रकथो वा स्ववृत्तान्त प्रचरमे ।। तदा पारावताख्यस्य शापागुप्मास्तितस्तत । विभ्रष्टेष्वहमेकाकी मोहात्तत्राभ्रम चिरम् ।। दूरभ्रान्तोऽपरेदश्च नष्टसक्षोऽहमाप्तवान् । अकस्मादटवीप्रान्ते शान्तो दिव्य महत्पुरम् ॥ तन दिव्य पुमानेको दिव्यनारीद्वयान्वित । मामाश्वासितवान्दृष्ट्वा नपित शीतर्जले ॥ प्रवेश्य चान्त प्रादान्मे यत्नादिव्य स भोजनम् । ततोऽभुङ्ग स्वय नार्यावभुखाता ततोऽपि ते ॥ मुक्कोत्तर च तमह विश्रान्तोऽत्र व्यजिज्ञपम् । को भवान्कि च मामेव मुमूर्प नातवानसि ।। ८ १२ १४ १५ ·. -- ३८६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ७३ । मया घवश्यं त्यक्तव्यं शरीरं स्वप्रभुं विना । इत्युक्त्वा वर्णितस्तस्मै स्ववृत्तान्तोऽखिलो मया ।। ततश्च स महात्मा मां प्रीतिमानेवमब्रवीत् । यक्षोऽहमेते मद्भार्ये त्वं च प्राप्तोऽद्य मेऽतिथिः ।। १७ यथाशक्त्यतिथे पूजा धर्मो हि गृहमेधिनाम् । मयार्चितोऽस्यतः किं च प्राणान्कस्मान्मुमुक्षसि ।। १८ वियोगो नागशापेन कंचित्कालमयं हि वः । अवश्यं क्षीणशापानां युष्माकं स्यात्समागमः ।। १९ निदुःखो नाम कश्चात्र संसारे भद्र जायते । यक्षेणापि मया दुःखं यदृष्टं वच्मि तच्छृणु ॥ २० अस्त्यस्या वसुधावध्वा मौलिमण्डनमालिका । त्रिगर्ता नाम नगरी सुमनोगुणगुम्फिता ।। तस्यां द्विजयुवा कोऽपि पवित्रधर इत्यभूत् । धनैर्दरिद्रः स्वजनैरदरिद्रः कुलादिमिः ॥ २२ स वसम्श्रीमतां मध्ये द्विजो मानी व्यचिन्तयत् । एपामर्थवतां मध्ये घृत्तस्थोऽपि न भाम्यहम् ॥ २३ एकः सत्काव्यशयानामिव शब्दो निरर्थकः । मनस्वी च न शक्नोमि सेवां नापि प्रतिग्रहम् ॥ तद्गत्वा कचिदेकान्ते यक्षिणी साधयाम्यहम् । अस्ति मनोपदेशो हि तत्र मे गुरुवतः ।। २५ इति संकल्प्य विधिवद्गत्वारण्याय यक्षिणीम् । भार्यात्वे साधयामास स पवित्रधरो द्विजः ।। सिद्धया च तया युक्तः सौदामिन्यभिधानया । तस्थौ घोरहिमोत्तीर्णो विटपीव मधुश्रिया ।। एकदा तं सुतोत्पत्ति विना दुःखितचेतसम् । दृष्ट्वा सा यक्षिणी भार्या पवित्रधरमब्रवीत् ।। २८ भार्यपुत्र कृथाश्चिन्तां सूनुरुत्पद्यते हि नौ । इमं च शृणु वृत्तान्तमनाहं कथयामि ते ।। अस्ति दक्षिणदिक्प्रान्ते प्रावृपो जन्मभूरिव । पिहितार्का घनश्यामा तमालवनवीथिका ।। तस्यां पृथूदरो नाम यक्षो वसति विश्रुतः । तस्याहमियमेकैव नाम्ना सौदामिनी सुता ।। ३१ सा स्नेहात्तेन पिनाहं नीयमाना कुलाद्रिपु । तेषु तेपु सदाक्रीडं दिव्योपवनभूमिपु ॥ एकदा च समं सख्या क्रीडन्ती कपिशभ्रुवा । अद्राक्षमट्टहासाख्यं कैलासे यक्षपुत्रकम् ।। ३३ सोऽपि मां सखिमध्यस्थो दृष्टवानथ तत्क्षणम् । जातावावां किलान्योन्यरूपाकृष्टविलोचनौ ।। तदृष्ट्वा तुल्यसयोगमवेत्याहूय चात्र तम् । सद्योऽट्टहासं तातेन विवाहो नौ विनिश्चितः ।। ३५ स्थापिते लग्नदिवसे तातो मामनयद्गृहम् । अट्टहासोऽपि मुदितः समित्रः स्वगृहानगात् ।। अन्येद्युश्च विषण्णव कपिशभूः सखी मम । आगारसमीपं पृष्टा च कृच्छ्रादेवमभापत ॥ ३७ अनाख्ययमपीदं से कथयाम्यप्रियं सखि । अद्यायान्त्या मया रष्टः सोऽट्टहासो वरस्तव ॥ चित्रस्थलाख्ये हिमवत्सानूद्याने त्वदुत्सुफः । विनोद्यद्भिः सखिमिः क्रीडया यक्षराट् कृतः ।। ३९ भ्राता दीप्तशिखस्तस्य तत्पुत्रो नडकूबरः । कल्पितस्तैः स्वयं ते च तस्य साचिव्यमाश्रयन् ।। एवं कृतविनोदं तं वयस्यैस्त्वत्प्रियं तदा । व्योम्ना यदृच्छया गच्छन्नपश्यन्नडकूयरः ।। ४१ स तमाहूय संक्रुद्धो धनाधिपसुतोऽशपत् । भृत्यो भूत्वा प्रभोर्लीलामभिवाञ्छसि यत्ततः ॥ दुर्मते भव मर्यस्त्वमूर्ध्वमिच्छन्नधो व्रज । इत्युक्तस्तेन विमस्तं सोऽट्टहासो व्यजिज्ञपत् ।। औत्सुक्यं नुदता देव मूर्खणेदं मया कृतम् । नाधिकारामिमानेन तत्क्षमां कुरु मे प्रभो॥ इत्यात तद्वचः श्रुत्वा प्रणिधानात्तथैव तत् । बुवा शापान्तहेतोस्तं सोऽब्रवीन्नडकूबरः ॥ यस्यां त्वमुत्सुकस्तस्यां यक्षिण्यां मानुपो भवन् । जनयित्वानुजं दीप्तशिखमेवैतमालजम् ।। ४६ शापाद्विमुक्तः स्वपदं तया पन्या सहाप्स्यसि । भ्राता तु ते सुतो भूत्वा कृत्वा राज्यमसौ भुवि । शापान्मोक्ष्यत इत्युक्ते तेन वित्तेशसूनुना । सोऽट्टहासस्तिरोभूतः कापि शापप्रभावतः ॥ तदृष्ट्वाहमिहायाता पार्श्व ते ससि दुःसिता । इत्युक्ताहं तया सख्या दुःसात्कामप्यगां दशाम् ।। आलानमनुशोच्याथ गत्वा पित्रोनिवेद्य तत् । अनैपं तमहं कालं पुनः संगमवाल्छया ॥ सोऽट्टहासस्त्वमुत्पन्नः सा चाहं मिलितावुभौ । अयेहावा तदेवं नौ जनितैवाचिरात्सुतः ।। एवं तयोक्ते ज्ञानिन्या सौदामिन्या प्रहर्पवान् । अभूदुत्पन्नपुत्रास्थः स पवित्रधरो द्विजः ।। कालेन तस्य यक्षिण्यां तस्यां सूनुरजायत । गृहं चित्तं च जातेन तयोर्येन प्रकाशितम् ।। १ दृष्ट्वा च तस्य पुत्रस्य स पवित्रघरो मुसम् । संपेदे सोऽट्टहासोऽन यक्षो विव्याकृतिः क्षणात ।। ३४ ३८ ४२ ४७ ४९ ·५७ ७० तरङ्गः ६।] शशाकवतीलम्बकः १२ । ३८७ उवाच यक्षिणी चैतां प्रिये शापो गतः स नौ । जातः सैपोऽट्टहासोऽहमे हि यावो निजा गतिम् ।। ५५ इत्युक्तवन्तं तं भार्या सावादीच्छिशुरखे ते । भ्राता शापात्सुतीभूतः कथं स्यादिति चिन्त्यताम् ॥ तच्छ्रुत्वा ध्यानतोऽवेक्ष्य सोऽट्टहासो जगाद ताम् । देवदर्शन इत्यस्ति ब्राह्मणोऽस्यां पुरि प्रिये ।। पञ्चामेस्तस्य चान्यौ द्वावधिकं ज्वलतः क्षुधा । जठराग्नी सभार्यस्य दरिद्रस्य प्रजाधनैः ।। धनपुत्रार्थिनं तं च तपसि स्थितमेकदा । आराधयन्तं भगवानमिः स्वप्ने समादिशत् ।। ६९ औरसो नास्ति पुत्रस्ते कृत्रिमस्तु भविष्यति । तद्वशादेव च ब्रह्मन्दारिद्र्यं ते निवर्त्यति ॥ ६० इत्यस्यादेशतो विप्रस्तत्प्रतीक्षोऽद्य संस्थितः । तस्मै शिशुरयं देयो भवितव्यमिदं हि तत् ॥ इत्युक्त्वा तां प्रियां स्वर्णपूर्णकुम्भोपरि स्थितम् । कृत्वा च तं गलावद्धदिव्यरत्नस्रजं शिशुम् । ६२ क्षित्वा तस्य गृहे रात्रौ प्रसुप्तस्य द्विजन्मनः । सभार्यस्य सभार्यः स्यां सोऽट्टहासो ययौ गतिम् ॥ ६३ सोऽपि प्रबुध्य विप्रोऽत्र विस्फुरद्रनतारकम् । अपश्यद्वालचन्द्रं तं सभार्यों देवदर्शनः ।। ६४ किमेतदिति विस्मित्य हेमकुम्भं विलोक्य तम् । स स्वप्नादेशमामेयं सस्मार च ननन्द च ।। जप्राह चालकं तं च पुत्रं विधिसमर्पितम् । धनं च तत्प्रभाते च विदधे स महोत्सवम् ।। एकादशे च दिवसे तस्य पुत्रस्य तत्र सः । वालस्य स्वोचितं नाम श्रीदर्शन इति व्यधात् ॥ ततो महाधनो भूत्वा तस्थौ क्रत्वादिकाः क्रियाः । कुर्वन्भोगांश्च भुजानः स विप्रो देवदर्शनः ।। सोऽपि श्रीदर्शनस्तन वृद्धि प्राप्तः पितुहे । प्रकर्ष वेदविद्यासु प्रापास्त्रेषु च वीर्यवान् ॥ कालेन यौवनस्थस्य स पिता देवदर्शनः । तीर्थयात्रागतस्तस्य प्रयागे प्रशमं ययौ । तद्बुद्ध्वा तस्य मातापि प्रविष्टामि ततश्च सः । व्यधाच्छ्रीदर्शनः शोचंस्तयोः शास्रोदिताः क्रियाः ॥ ७१ शनैश्च स तनूभूतशोकोऽकृतपरिमहः । द्यूतक्रीडाप्रसक्तोऽभूदैवात्प्राज्ञोऽप्यवान्धवः ।। अचिरेण च कालेन तस्य क्षीणार्थसंपदः । तेन दुर्व्यसनेनासीद्धोजनेऽपि कदर्थना ॥ ७३ एकदा द्यूतशालायां निराहारस्थितं व्यहम् । अशक्नुवन्तं निर्गन्तुं लज्जयानुचिताम्बरम् ।। अन्यैर्दत्तमभुजानं दुःखितं कितयः सखा । कश्चिन्मुखरको नाम तं श्रीदर्शनमभ्यधात् ॥ किं मुह्यसीडगेवेदं गतव्यसनपातकम् । अश्रीकटाक्षपाताः किमक्षा न विदितास्तव ।। ७६ वाहू प्रावरणं शय्या पांसवश्चत्वरं गृहम् । भार्या विध्वस्तता धात्रा कितवस्य हि निर्मितम् ॥ किं तन्न मुझे विद्वानप्यालानं किमुपेक्षसे । जीवन्हि धीरोऽभिमतं किं नाम न यदाप्नुयात् ॥ तथा च चित्रामत्रतां भूनन्दनकथां शृणु । अस्तीहाभरणं भूमेः कश्मीरा इति मण्डलम् ॥ दृश्यभोगं विधायकं त्रिदिवं सुकृतां कृते । भोग्यभोगं विधाता यहितीयमिव निर्ममे ।। अहमत्राधिका नाहमित्यन्योन्यमिवेर्ण्यया । प्रविष्टाभ्यां श्रितं द्वाभ्यां सरस्वत्या श्रिया च यत् ।। ८१ धर्मगुहः प्रवेशोऽत्र कलेर्मा भूदितीव यत् । स्वदेहपरिवेपेण रक्ष्यते तुहिनाद्रिणा ॥ देवतीर्थमयादूरमितो याहीति कल्मपम् । वीचिहस्तै दन्त्येव भूपितं यद्वितस्तया ॥ यस्मिन्सितसुधाधौतास्तुगाः प्रासादपङ्ग्यः । कुर्वन्यासन्नहिमवत्पादशैलावलीभ्रमम् ॥ तस्मिन्वर्णाश्रमगुरुः प्रजानन्दनचन्द्रमाः । अभूद्विद्यागमबुधो नाम्ना भूनन्दनो नृपः ।। नखराजिनियुक्तेषु विरंजे यस्य विक्रमः । कामिनीकुचयुग्मेपु मण्डलेपु च विद्विपाम् ।। ८६ यस्य नीतिमतोऽप्यासन्प्रजाः शश्वदनीतयः । कृष्णैकासक्तचित्तस्याप्यकृष्णतरमानसाः ।। स जातु राजा द्वादश्यां विधिवत्पूजिताच्युतः । स्वमे कामप्युपायातामपश्यदैत्यकन्यकाम् ॥ तया संप्राप्य संयोगं प्रवुद्धो न ददर्श ताम् । व्यक्तं ददर्श संभोगचिह्नमझे तु विस्मितः ॥ नायं स्वप्नः स्फुटो ह्येप संभोगस्तर्कयाम्यहम् । विप्रलब्धस्तया नूनं नार्या किमपि दिव्यया । इत्यवेत्य च तश्चित्तस्तथाभूद्विरहातुरः । यथा स राजकार्याणि जही सर्वाण्यपि क्रमात् ॥ ९१ अपश्यन्प्रात्युपायं च तस्याः सोऽचिन्तयन्नृपः । हरेः प्रसादात्सोऽभून्मे तथा तत्संगमक्षणः ।। ९२ AUTTI मान्ने तमेव तत् । राज्यपासं विमुच्येमं हा तद्विरहनीरसम् ।। ९३ ७८ ७९ ८० ८४ ८८ ९० ·३८८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७३ । इति संकल्प्य संवोध्य सचिवाननुजाय सः । सुनन्दनाभिधानाय राज्यं भूनन्दनो ददौ । त्यक्तराज्यश्च स ययौ पादन्यासोद्भवं हरेः । तीर्थ क्रमसरो नाम त्रिविक्रमकृतं पुरा ।। यदध्यासितमभ्यर्णपर्वतापनिवेशिमिः । शृगाकारैखिमिर्देवैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः॥ येन विष्णुपदेनान्या कश्मीरेषु सुरापगा । सृष्टा विपुवती नाम वितस्ता मत्सरादिव ॥ तत्रासीत्स तपः कुर्वन्राजान्यरसनिःस्पृहः । लाम्यन्नव्यरसाकाही निदाघ इव चातकः ।। ९८ व्यतीतद्वादशाब्दे च तस्मिंस्तत्र तपःस्थिते । आगात्तेन पथा कोऽपि तपस्वी ज्ञानिनां वरः ॥ पिङ्गलामजटश्वीरवासाः शिष्यगणान्वितः । तत्तीर्थशैलशिसरादवतीर्ण इवेश्वरः ।। १०० स तं दृष्ट्वैव राजानं जातप्रीतिरुपेत्य च । प्रहः पृष्ट्वा च वृत्तान्तं ध्यात्वा क्षणमिवाबवीत् ।। १०१ राजन्सा दैत्यकन्या ते प्रिया पातालवासिनी । तदाश्वसिहि तस्यास्त्वामन्तिकं प्रापयाम्यहम् ।। १०२ अहं हि दाक्षिणात्यस्य यज्ञसंज्ञस्य यज्वनः । पुत्रो भूतिवसुर्नाम ब्राह्मणो योगिनां गुरुः॥ १०३ सोऽहं संक्रमितज्ञानः पित्रा पातालशास्त्रतः । शिक्षित्वा हाटकेशानमत्रतविधिक्रमम् ।। १०४ गत्वा श्रीपर्वतेऽकार्प त्र्यम्बकाराधनं तपः । तेन तुष्टोऽथ मां तत्र साक्षादित्यादिशच्छिवः ।। १०५ गच्छ दैत्यागनायुक्तो भुक्त्वा भोगारसातले । मामुपैप्यस्युपायं च तत्प्राप्तौ शृणु वच्मि ते ।। सन्ति भूयांसि पातालविवराण्यत्र भूतले । प्रकाशं त्वस्ति कश्मीरप्वेकं मयकृतं महत् ।। १०७ येन प्रवेश्य गुप्तासु दानवोद्यानभूमिपु । उपा वाणसुता कान्तमनिरुद्धं व्यनोदयत् ॥ १०८ प्रद्युम्नश्च तदा पुत्रं रक्षितुं तं व्यधत्त यत् । प्रकटं गिरिशृङ्गेण प्रकल्प्य द्वारमेकतः ।। तहाररक्षाहेतोश्च यत्र दुर्गा न्यवेशयत् । आराध्य स स्तुतिशतैः शारिकानामधारिणीम् ।। ११० येन प्रद्युम्नशिसरं शारिकाकूटमित्यपि । नामद्वयेन तत्तत्र स्थानमद्याभिधीयते ।। १११ गच्छ तेन विलाण प्रविश्यानुचरैः सह । पातालं मत्प्रसादाच सिद्धिस्तेऽन भविष्यति ॥ ११२ इत्युक्त्वान्तहिते देवे तत्प्रसादप्रभावतः । उत्पन्नासिलविज्ञानः कश्मीरानागतोऽस्म्यमून् । ११३ तदस्माभिः समं राजशारिकाकूटमेहि तत् । यावदिष्टागनापार्श्व पातालं त्वां नयाम्यहम् ११४ एवमुक्तवता तेन तथेति स तपस्विना । समं तच्छारिकाकूटं ययौ भूनन्दनो नृपः ।। तत्र स्नात्वा वितस्तायामर्चयित्वा विनायकम् । संपूज्य शारिकां देवीं दिग्वन्धादिपुरःसरम् ।। विधिवत्सर्पपक्षेपाद्धरानुग्रहशालिना । महातपस्विना तेन विवरे प्रकटीकृते ।। ११७ प्रविश्य तेनैव समं सशिष्येण स भूपतिः । जगाम पातालपथं पञ्चाहानि दिवानिशम् ॥ ११८ पष्ठेऽह्नि सर्वेऽप्युत्तीर्य गगां पातालवाहिनीम् । भूमौ रजतमय्यां ते दिव्यमैक्षन्त काननम् ॥ ११९ स्थलप्रफुल्लसौवर्णकमलामोदवासितम् । उद्यत्प्रवालकपूरचन्दनागुरुपादपम् ।। तन्मध्ये सुमहाभोग रत्नसोपानसुन्दरम् । सौवर्णभित्ति माणिक्यस्तम्भसंभारभासुरम् ॥ १२१ चन्द्रकान्तशिलावद्धविशालामलसारकम् । प्रहृष्टा ददृशुः प्रांशु शैवमायतनं च ते ॥ १२२ ततश्च स तपस्वी तान्स्वशिप्यास्तं च भूपतिम् । भूनन्दनं ज्ञानिवरो जाताश्चर्यानभापत ॥ १२३ अयं स देवः पातालनिलयो हाटकेश्वरः । गीयते त्रिपु लोकेपु तदसौ पूज्यतामिति ।। ततः सर्वेऽपि ते तैस्तैः पुष्पैः पातालसंभवैः । तद्गगाम्भःप्लुताः शंभुं पूजयामासुरन तम् ।। तत्पूजाक्षणविश्रान्ता गत्वा प्रापुस्ततश्च ते । पत्तत्पकफलं दिव्यमेकं जम्बुमहाद्रुमम् ॥ तं प्रेक्ष्य स तपस्वी तानवोचन्न फलानि वः। भक्ष्याण्येतस्य विघ्नं हि भुक्तान्येतानि कुर्वते ।। तच्छुत्वापि चसादैकस्तच्छिष्यस्तत्फलं क्षुधा । सादित्वैव च संपेदे निश्चेष्टः स्थावराकृतिः ।। वतस्तद्दर्शनत्रासपरित्यक्तफलस्पृहैः । स तपस्वी सहान्यैस्तैः शिष्यै नन्दनान्वितः ।। क्रोशमात्रमतिक्रम्य हेमप्राकारमुच्छ्रितम् । सदनरचितद्वारमनावस्थितमैक्षत ।। तहारपार्श्वयोर्लोहमयागावुभयोरुभौ । प्रवेशरोधिनौ मेपो दृष्ट्वा शृङ्गप्रहारिणौ ।। हत्वा सपदि दण्डेन न्यस्लमत्रेण मूर्धनि । विद्रावयामास स तौ कापि वनहताविव ॥ १२० १२४ १२५ १२७ १२८ १२९ १३० १३१ १३२ ·तरङ्गः ६।] शशाश्वतीलम्बकः १२॥ ३८९ ततः स तेन द्वारेण तच्छिष्याश्च नृपश्च सः। प्रविश्य ददृशुर्दिव्यान्हेमरत्नमयान्गृहान् ॥ १३३ द्वारि द्वारि च तेपां ते दन्तदष्टाघरोत्कटान् । गृहीतलोहमुसलानपश्यन्द्वाररक्षिणः ।। १३४ ततश्चोपाविशन्सर्वे तत्रैकस्य तरोस्तले । स तपस्वी तु दुष्टन्नीमबध्नाद्योगधारणाम् ॥ १३५ तद्धारणाप्रभावेण रौद्रास्ते द्वाररक्षकाः। सर्वेऽपि सर्वद्वारेभ्यः पलाय्यादर्शनं ययुः ।। १३६ क्षणाच तेभ्यो द्वारेभ्यो दिव्याभरणवाससः । दैत्यकन्यापरीवारवारनार्यों विनिर्ययुः॥ १३७ ताः पृथक्पृथगभ्येत्य तान्सर्वाना तपस्विनः । प्रवेशायार्थयामासुर्यथाखं स्वामिनीगिरा ।। १३८ अन्तःप्रविष्टैर्युष्माभिर्नोल्लवयं स्वप्रियावचः । इति तानपरानुक्त्वा स तपस्वी कृती ततः ॥ १३९ कतिभिश्व समं ताभिः प्रविश्य वरमन्दिरम् । एकां प्रापोत्तमां दैत्यकन्यां भोगांश्च वाञ्छितान् ।। १४० अन्येऽप्येकैकशोऽन्याभिस्ताभिस्ते दिव्यवेश्मसु । प्रवेशिता ययुर्दैत्यसुतासंभोगपात्रताम् ।। १४१ राजा भूनन्दनः सोऽपि नीतोऽभूदेकया तदा । प्रश्रयानतया तत्र पहिर्मणिमयं गृहम् ॥ १४२ परीवारवरस्त्रीणां प्रतिविम्वैः समन्ततः । सजीवचित्रविन्यासमिव यदनभित्तिपु ।। १४३ यत्सुश्लक्ष्णमहानीलमयभूभागनिर्मितम् । दिवः पृष्ठमिवारूढं विमानविजिगीषया ॥ १४४ मदाकुललसद्रामं हृद्यप्रद्युम्नविभ्रमम् । यदच्युतप्रभावाढ्यं वृष्णीनामिव केतनम् ॥ १४५ वालातपसहं पुष्पमपि यत्र न योपिताम् । वपुपः सुकुमारत्वे प्राप्नुयादुपमानताम् ।। १४६ तत्र प्रविष्टः सोऽपश्यदिव्यसंगीतनादिनि । राजा प्राक्स्वप्नदृष्टां तां कान्तामसुरकन्यकाम् ।। १४७ यस्याः प्रकाशिते कान्त्या पातालेऽर्कादिवर्जिते । रत्नाद्यालोकनिर्माणं पुनरुक्तं प्रजापतेः॥ १४८ तां स पश्यन्ननिर्वाच्यरूपां हर्षाश्रुणा नृपः । अन्यावलोकनमलं चक्षुपोधाँतवानिव ।। १४९ सापि तं वीक्ष्य राजेन्द्र ख्याप्यमानालिगीतिमिः । वाला कुमुदिनी नाम कमपि प्रमदं दधौ । १५० उत्थाय पाणावादाय क्लेशितोऽसि मयेति च । चुवती सादरा सा तमुपावेशयदासने । १५१ क्षणमात्रं च विश्रान्तं स्नातं वस्राद्यलंकृतम् । सा निनाय तमुद्यानमापानायासुराङ्गना॥ १५२ तन तीरतरूल्लम्बिशवरक्तवसासवैः । पूर्णायाः सा तटे वाप्यास्तेन साकमुपाविशत् ॥ १५३ तद्वसासवपूर्ण च पात्रं तस्मै नृपाय सा । ददौ पानाय स च तन्न जग्राह जुगुप्सितम् ।। १५४ न ते क्षेमं भवेदेतदस्मत्पानं निषेधतः । इति निर्बन्धतस्तां च ब्रुवाणां सोऽब्रवीन्नृपः ।। अपेयं निश्चितं नैव पास्याम्येतद्यदस्त्विति । ततः सा तस्य तन्मूर्ध्नि पात्रं क्षित्वान्यतो ययौ ॥ १५६ स च कूणितनेत्रास्यो राजान्यस्यां जलान्तरे । तचेटिकाभिरादाय दीर्घिकायां निचिक्षिपे॥ १५७ १५८ क्षिप्त एव च तत्कालं तस्मिन्पूर्वतपोवने । तीर्थे क्रमसरस्येव प्राप्तमामानमैक्षत ॥ पश्य॑श्च स हिमं तत्र हसन्तमिव तं नगम् । विषण्णविस्मितोद्धान्तो वञ्चितः स व्यचिन्तयत् ॥ १५९ फ तदैत्यसुतोद्यानं कार्य क्रमसरो गिरिः। अहो किमिदमाश्चर्य किं माया कि मतिभ्रमः ।। १६० १६१ किमन्यद्वा ध्रुवं तस्या यन्मयोल्लहितं वचः । तपस्विवाक्यं श्रुत्वापि तस्येदं मे विजृम्भितम् ।। १६२ न च तन्निन्दितं पानं सा ममैव परीक्षिणी । मूर्ध्नि च्युतेन यत्तेन दिव्यमायाति सौरभम् ॥ तत्सर्वथा ह्यभव्यानां कृतः क्लेशो महानपि । न फलाय विधिस्तेपु तथा वामो हि वर्तते ॥ १६३ १६४ इत्येवं चिन्तयन्नेत्य भृङ्गैर्भूनन्दनोऽत्र सः । अवेष्ट्यतासुरसुतापानसिक्ताङ्गगन्धतः ।। १६५ कप्टमिष्टफलो मा भूजातोऽनिष्टफलस्तु मे । परिक्लेशोऽल्पसत्त्वस्य वेतालोत्थापनं यथा ॥ इति तैर्दश्यमानश्च भृङ्गैः स विमृशंस्तदा । जातोद्वेगो मतिं चक्रे देहत्यागाय भूपतिः ।। १६६ तावञ्च तेन मार्गेण कोऽपि देवात्समागतः । मुनिपुत्रः क्षितिपति तथाभूतं ददर्श तम् ।। १६७ सोऽभ्युपेत्य निवार्याशु भ्रमरान्करुणाधीः । ऋषिः पृष्ट्वा च वृत्तान्तं नृपमेतमभापत ॥ १६८ राजन्यावदयं देहस्तावदुःखक्षयः कुतः । तदनुद्वगतः साध्यः पुरुषार्थः सदा बुधैः ॥ १६९ यावच नाच्युतेशानविरिञ्चिष्वेकतामतिः । भेदोपासनजास्तावद्भहरा एव सिद्धयः ।। सदभेदधिया ध्यायन्ब्रह्मविष्णुमश्वेरान् । धैर्येण द्वादशान्यानि वर्गणीह तपः कुरु ।। १७१ । - १७० ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरकः ७३ । ततेः प्राप्स्यसि कान्तां तामन्ते सिद्धिं च शाश्वतीम् । देहस्तु तावत्सिद्धस्ते पश्यायं दिव्यसौरभः ॥ १७२ समत्रं च गृहाणेदं मम कृष्णमृगाजिनम् । कृतावगुण्ठनो येन भ्रमरैर्नहि वाध्यसे ।। १७३ इत्युक्त्वाजिनमन्त्री स तस्मै दत्त्वा मुनिर्ययौ । तथेदात्तधृतिः सोऽपि तीर्थे तत्रावसन्नृपः ॥ १७४ द्वादशाव्दोपितं तं च तपसाराधितेश्वरम् । भूपं कुमुदिनी दैत्यकन्या सा स्वयमभ्यगात् ॥ १७५ तया साकं स पातालं गत्वा दयितया चिरम् । राजा भूनन्दनो भोगान्भुनानः सिद्धिमाप्तवान् ॥ १७६ इत्यनुद्वेगशीला ये भव्या धैर्यावलम्बिनः । दूरभ्रष्टामपि निजां भूमि संप्राप्नुवन्ति ते ॥ १७७ त्वं चेह भाविकल्याण: श्रीदर्शन सुलक्षणः । तदाहारं विनासानं किमुद्वेगादुपेक्षसे । १७८ इत्युक्तो द्यूतशालान्तः सख्या मुसरकेण सः । तेन श्रीदर्शनो रात्रौ निराहारो जगाद तम् ॥ १७९ यथात्थ त्वं कुलीनः सन्कित्वस्यां पुरि लजया । निर्गन्तुं न वहिः शक्रोमीदृशो द्यूतदुर्गतः ॥ १८० तदस्यामेव चेद्रात्रौ विदेशे गमनं कचित् । न निषेधसि मे मित्र तदाहारं करोम्यहम् ।। १८१ तच्छ्रुत्वैव तथेत्युक्त्वा तस्मै मुसरकोऽथ सः । आनीय भोजनं प्रादात्सोऽपि तदुभुजे तदा ॥ १८२ भुक्त्वैव च स तेनैव सह श्रीदर्शनस्ततः । प्रायात्नेहानुयातेन सख्या देशान्तरं प्रति ॥ १८३ गच्छन्तं चात्र तं मार्गे यक्षौ दैवादपश्यताम् । यदृच्छयागतौ व्योम्ना जननीजनको निशि ॥ १८४ सौदामिन्यट्टहासौ तौ याभ्यां विप्रस्य वेश्मनि । स देवदर्शनस्यात्र जातमानो न्यधीयत । १८५ तौ विज्ञाय तमापन्नं द्यूतव्यसननिर्धनम् । विदेशप्रस्थितं स्नेहाददृश्यावूचतुर्दिवः ।। भोः श्रीदर्शन मात्रा ते देवदर्शनभार्यया । भूमावाभरणान्यन्तः स्थापितानि स्ववासके ॥ १८७ तानि गत्वा गृहीत्वा त्वं निश्चिन्तं मालवं व्रज । अर्जितश्रीहि तत्रास्ति श्रीसेन इति भूपतिः ॥ १८८ स च द्यूतविपक्लिष्टः कुमारत्वे भृशं यतः । अतस्तेन कृतः स्कीतः कितवानां महामठः ॥ १८९ लभन्ते कितवास्तत्र वसन्तोऽभीष्टभोजनम् । तद्वत्स तत्र गच्छ त्वं भद्रं तव भविष्यति । १९० इति वाचं दिवः श्रुत्वा गत्वा श्रीदर्शनो गृहम् । भुवः सातासमिनस्तान्यादत्ताभरणानि सः॥ १९१ ततो हृष्टः समं तेन सख्या मुखरकेण सः । देवतानुग्रहं मत्वा प्रतस्थे मालवं प्रति ।। १९२ गत्वा सुदूरमध्वानं तया रात्र्या दिनेन च । सायं स बहुसस्याख्यं ग्रामं तेन सहाप्तवान् ।। श्रान्तश्च तस्य ग्रामस्य नातिदूरे सुहृत्ससः । उपाविशत्तडागस्य तीरे विमलपाथसः ॥ १९४ तत्र तस्मिन्क्षणं धौतपादे पीताम्भसि स्थिते । काप्यनन्यसमा रूपे कन्या तोयार्थमाययौ । नीलोत्पलसवर्णाङ्गलेसा रतिरिवैकिका । हरदग्धस्य कामस्य धूमेन श्यामलीकृता ॥ १९६ सा तं श्रीदर्शनं दृष्ट्वा प्रेमनिर्भरया दृशा । उपेत्य दर्शनप्रीतं सवयस्यमभापत ॥ १९७ कुत्रागतौ महाभागौ युवामिह विपत्तये । किमज्ञानाज्वलत्यग्नौ पतितौ स्थः पतङ्गवन् । १९८ एतच्छ्रुत्वा स संभ्रान्तः कन्यां मुसरकोऽत्र ताम् । पप्रच्छ का त्वं कि चैतत्त्वयोक्तं कथ्यतामिति ॥१९९ ततोऽब्रवीत्सा संक्षेपाद्वच्म्येतच्छृणुतं युवाम् । अस्त्यग्रहारः सुमहान्सुघोपो नाम विश्रुतः ।। तत्राभूत्पद्मगर्भारयो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । तस्योत्तमकुला भार्या नाम्ना शशिकलाभवत् ।। तस्यां च तस्यापत्ये द्वे जाते आस्तां सुजन्मनः । सुतो मुखरको नाम पद्मिठेति सुताप्यहम् ॥ २०२ स मे मुसरको भ्राता द्यूतव्यसनविप्लुतः । वाल्येऽपि निर्गत्य गृहात्कापि देशान्तरं गतः ॥ २०३ तेन शोकेन पञ्चत्वं गतायां मम मातरि । मत्पितोभयदुःसार्तस्त्यक्तवान्स गृहस्थितिम् ॥ २०४ एकाकी च गृहीत्वा मां तं गवेपयितुं सुतम् । भ्राम्यन्नितस्ततः प्रापदिमं ग्रामं विधेर्वशात् ।। इह पाति महान्मामे चौरश्चौरचमूपतिः । वमुभूतिरिति ख्यातो ब्राह्मणो नाममात्रतः ॥ २०६ तेनेह प्राप्य पापेन सभृत्येन पितुर्मम । तस्य प्राणाः मुवर्ण च शरीरान्तर्गतं हृतम् ।। अहं च तेन नीत्वैव गृहं वन्दीकृता सती । सुभूतिनाम्ने पुत्राय प्रदातुं परिकल्पिता ।। २०८ न चास्य पुत्रो मुपितं सार्थ कापि गतः स्थितः । नायायद्यापि मत्पुण्यैः प्रमाणं मेऽधुना विधिः ॥ २०९ देप चौरो दृष्ट्वा यां कुर्यादसाहितं ध्रुवम् । विमुच्येथे यथैतस्मादुपायं कुरुतं तथा ।। १९३ । १९५ - २०१ २०५ २०७ ·२२४ तरङ्ग ६। शशाङ्कवतीलम्बक १२ । ३९१ एवमुक्तवती जातप्रत्यभिज्ञस्तदैव ताम् । कन्या कण्ठे समालम् य रुदन्मुसरकोऽप्रवीत् ॥ २११ हा पद्मिष्ठे स एपोऽह भ्राता मुसरकस्तव । बन्धुद्रोही भगिनिके मन्दभाग्यो हतोऽस्मि हा ॥ २१२ तच्छ्रुत्वा सापि पद्मिष्ठा विना दृष्टेऽप्रजे तथा । कृपयेवासिलेर्दु से परिवत्रे जवाद्यथा । २१३ ततस्तौ पितरावा. शोचन्तौ भ्रातरावुभौ । श्रीदर्शन समाश्वास्य कालोचितमभापत ॥ २१४ शोकस्यावसरो नाय रक्ष्यो ह्यासेव साप्रतम् । त्यक्त्वाप्यर्थ तत कार्या चोरस्यास्य प्रतिक्रिया ॥ २१५ एव श्रीदर्शनेनोक्ते दु स सहत्य धैर्यत । कर्तव्यसविद चमस्ते ग्योऽपि परस्परम् ।। २१६ तत श्रीदर्शनो मान्द्य विधायासीन्निपत्य स । तीरे तस्य तडागस्य कृश पूर्वरभोजनै । २१७ पादौ तस्य गृहीत्वा च तस्थौ मुसरको रुदन् । पद्मिष्ठा च ययो तस्य पार्श्व चौरपते?तम् ।। २१८ अब्रवीच तडागान्ते मन्द कोऽप्यागत स्थित । पान्थरतस्य द्वितीयश्च तनास्ते परिचारक २१९ तच्छ्रुत्वेव स चौरोऽन भृत्याश्चौरान्विसृष्टवान् । ते गत्वा तौ तथारूपौ दृष्ट्वा मुखरक तयो ॥ २२० अपृच्छन्नस्य कि भद्र कृते रोदिपि यदृशम् । एतच्छ्रुत्वा कृतार्तिस्ताश्वौरान्मुखरकोऽब्रवीत् ॥ २२१ अग्रजो ब्राह्मणोऽय मे तीर्थयानाप्रवासत । रोगाक्रान्त शनैर्धाम्यनिह प्राप्तोऽद्य मत्सस ॥ २२२ प्राप्त एव च निश्चेष्टीभूतो मामयमुक्तवान् । उत्तिष्ठ वत्स मे दर्भसस्तर कुरु सत्वरम् ।। २२३ ब्राह्मण कचिदस्माच ग्रामागुणिनमानय । तस्मै ददामि सर्वस्व नाद्य जीवाम्यह निशि ॥ इत्युक्तोऽहमनेनेह विदेशेऽस्त गते रखौ । कर्तव्यमूढो दु सातों रोदन शरण श्रित ॥ २२५ तद्यूय ब्राह्मण कचिदस्यानयत जीवत । यावद्ददात्यय तस्मे स्वहस्तेन यदस्ति नौ ।। २२६ एप ह्यद्य ध्रुव रानौ नभविष्यत्यह च तत् । दु ख सोदु न शक्नोमि श्व प्रवेक्ष्यामि पावकम् ।। २२७ तदस्मदर्थनामेता फुरुध्व यत्कृपालव । मिलिता यूयमस्माकमिहाकारणवान्धवा ।। २२८ तच्छ्रुत्वा जातकरुणाश्चौरा गत्वा तथैव तत् । उक्त्वा त वसुभूतिं ते स्वामिन पुनरवन् । २२९ तदागच्छ गृहाण त्व स्वय तस्मात्प्रयच्छत । प्रतिग्रहेण विप्रात्तद्धन ग्राह्य निपात्य यत् ॥ २३० इत्युक्तो वसुभूतिस्तैरवादीदेप क क्रम । अनिपात्य धनादानमस्माकमनय पर । २३१ कुर्वीत निश्चय दोप हृतस्यो ह्यनिपातित । इत्युक्तवन्त त पाप भृत्या प्रत्यूचुरन ते ।। फेय शङ्का क हरण क मुमूर्पो प्रतिग्रह । प्रातर्वा तौ हनिष्यामो द्विजो जीविष्यतो यदि ॥ २३३ अन्यथा तु वृथाब्रह्महत्यापापेन कि फलम् । श्रुत्वैतत्प्रतिपेदे स वसुभूतिस्तथेति तत् ।। २३४ आगात्प्रतिग्रहार्थ च नक्त श्रीदर्शनान्तिकम् । श्रीदर्शनोऽप्यवच्छाद्य किचित्किंचिद्ददो श्वसन् ।। २३५ मानाभरणमस्मै तत्कृत्वा प्रस्ताक्षरा गिरम् । तत कृतार्थश्चौरोऽसौ सानुगोऽपि गृहान्ययौ २३६ अथ सुप्तेपु चौरेषु रात्रौ श्रीदर्शनस्य सा । पद्मिष्ठोपाययौ तस्य पार्श्व मुसरकस्य च ॥ २३७ ततस्त्रयोऽपि ते तूर्ण मत्रयित्वा ययुस्तत । पथा चोरविहीनेन माल्य प्रति त पुन ॥ २३८ तया रात्र्या च दूर ते गला प्रापुर्महाटवीम् । नित्य कण्टकिता भ्राम्यकृष्णसारमृगेक्षणाम् ।। २३९ शुप्यत्तनुरता तारचीरचीत्काररोदिनीम् । उन्नयाघ्रसिंहादिप्राणिभ्यो विभ्यतीमिव ।। २४० तस्या च गच्छता तेपा केश दृष्ट्वासिल दिनम् । कृपयेवोपसहत्य भासमस्त ययौ रवि ॥ २४१ तत श्रान्ता क्षुधास्तेि वृक्षमूलमुपाश्निता । प्रदोपेऽनेरिव ज्वाला दस्तन दृरत ॥ २४२ मामोऽयमन जातु स्यात्तद्गत्वालोकयाम्यहम् । इत्युक्त्यानुसर याला सोऽथ श्रीदर्शनो ययौ ।। २४३ प्राप्तोऽत्र वीक्षते यावत्तावद्नमय गृहम् । स ददर्श महत्ता च तस्य ज्वालामिव प्रभाम् ॥ तदन्तर्दिव्यरूपा च यक्षिणी बहुभिर्युताम् । विपरीताशिमिर्यक्षैराफेकरविलोचनै । विविध घानपान तैराहत तन वीक्ष्य स । उपेत्यातिथिभाग ता वीरोऽयाचत यक्षिणीम् ॥ २४६ सत्त्वतुष्टा च सा तस्मै यथार्थितमदापयत् । अन्नमालतृतीयस्य सतृप्त्ये तस्य वारि च ॥ तद्गृहीत्वा तदादिष्टयक्षस्कन्धाधिरोपितम् । आययौ स तयो पार्श्व पग्रिष्ठास्ववयस्ययो । २४८ विसृज्य यक्ष चुभुजे ताभ्या सह च तन म । तदन विविध दिव्य पापी शीता उमम्बु च ।। २४९ २३२ २४४ । २४५ २४७ ·- ३९२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७३ । ततः सत्त्वप्रभावाढ्यं देवांशं तमवेत्य सः । आसनो धन्यता वाञ्छंस्तुष्टो मुसरकोऽब्रवीत् ।। २५० त्वं तावत्कोऽपि देवांशः पद्मिष्ठेयं च मत्स्वसा । लोकैकसुन्दरी तत्ते दत्तपाद्य मयोचिता ॥ २५१ तच्छ्रुत्वा सुहृदं तं सानन्दः श्रीदर्शनोऽभ्यधात् । मयाभिनन्दितमिदं त्वद्वाक्यं पूर्वकासितम् ।। एतां तु परिणेष्यामि स्थान प्राप्य यथाविधि । इत्यूचिवान्स तौ चोभौ हृष्टास्तामनयन्निशाम् ॥ २५३ प्रातश्च प्रस्थिताः सर्वे ततः प्रापुः क्रमेण ते । नगरं मालवेन्द्रस्य तस्य श्रीसेनभूपतेः ।। २५४ तत्र प्रविविशुस्तेऽथ सद्यः श्रान्तागता गृहम् । विश्रान्तिहेतोः कस्याश्चिदृद्धाया द्विजयोपितः ॥ तत्र तैश्च प्रसङ्गोक्तनिजवृत्तान्तनामभिः । विमेव दृष्टा पृष्टा सा वृद्धयोपिदुवाच तान् । २५६ अहं यशस्वती नाम राजसेवोपजीविनः 1 भार्या सत्यव्रताख्यस्य विप्रस्येहामलान्वया ॥ २५७ मृते भर्तर्यपुत्रायास्तस्या मे वृत्तयेऽमुना । तज्जीवनचतुर्भागो दत्तो राज्ञा दयालुना ॥ २५६ अद्य चैप ममापुण्यर्विश्वाप्यायकरोऽपि सन् । गृहीतो राजशशभृद्वैद्यासाध्येन यक्ष्मणा ॥ २५९ मत्राश्चौपधयश्चास्मिन्क्रमन्ते नैव तद्विदाम् । एकेन तु प्रतिज्ञातमस्याने मन्त्रवादिना ॥ २६० यदि वीरः सहायो मे तादृग्भवति कोऽपि तत् । वेतालसाधनेनाहं रुजं हन्यामिमामिति ।। २६१ ततो हतेऽपि पटहे यदा प्राप्तो न तादृशः । वीरः कोऽपि तदा राजा सचिवानेवमादिशत् ॥ २६२ कितवानां कृते योऽयमिह ख्यातो महामठः । आगन्तुकोऽन कितवो वीरश्चिन्त्यः स कश्चन ॥ २६३ कितवा निरपेक्षा हि दारवन्धुधनोज्झिताः । निर्भया वृक्षमूलादिशायिनो योगिनो यथा ॥ २६४ इति राज्ञा समादिष्टैर्मब्रिमिस्तन्मठाधिपः । तथैवोक्तो विचिनुते वीरमागन्तुकं सदा ।। २६५ यूयं च कितवास्त्वं च तस्मिन्कर्मणि चेत्क्षमः । तन्नयाम्यहमेवाद्य त्वां श्रीदर्शन तं मठम् ॥ २६६ सत्कारं प्राप्नुयास्त्वं च राजतो मम च त्वया । कृता भवेदुपकृतिर्दुःखं प्राणान्तकृद्धि मे ।। २६७ एवमुक्तवती तां च वृद्धां श्रीदर्शनोऽब्रवीत् । वाढं शक्तोऽस्मि तत्कार्य कर्तु तन्नय मां मठम् ॥ २६८ एतच्छ्रुत्वा सपद्मिष्ठं सा तं मुखरकान्वितम् । नीला वृद्धा मठे तत्र मठाधिपतिमभ्यधात् ॥ २६९ ब्राह्मणो द्यूतकारोऽयं राजार्थे मत्रवादिनः । तस्य हायके शक्तो वीरो देशान्तर ॥ तच्छ्रुत्वा मठपः पृष्ट्वा तं तथेत्येव वादिनम् । श्रीदर्शनं स सत्कृत्य निनायाशु नृपान्तिकम् ॥ २७१ तत्र चावेदितस्तेन राजानं स ददर्श तम् । श्रीदर्शनः पाण्डुकृशं शशाङ्कमिव पार्वणम् ॥ २७२ राजापि प्रणतं भव्यमुपविष्टं विलोक्य तम् । आकारतुष्टः श्रीसेनो जाताश्वासो जगाद सः॥ त्वद्यनादेप मे रोगो नाशमेप्यत्यसंशयम् । एतत्त्वदर्शनध्वस्तपीडा वक्ति हि मे तनुः ॥ २७४ तत्कुरुष्वार्य साहाय्यमित्युक्ते तेन भूभृता । देव किं नाम वस्त्वेतदिति श्रीदर्शनोऽब्रवीत् ।। २७५ अथानाय्य स राजा तं मन्त्रवादिनमभ्यधात् । अयं वीरः सहायस्ते यत्त्वयोक्तं कुरुष्व तत् ॥ २७६ तच्छ्रुत्वा मब्रवादी तं श्रीदर्शनमुवाच सः । वेतालाहानसाहाय्ये समर्थो भद् चेदसि ॥ तत्त्वं कृष्णचतुर्दश्यामद्यैवास्यां निशागमे । इह श्मशानमागच्छेरन्तिकं मम सिद्धये ।। २७८ इत्युक्त्वा स ततोऽयासीत्तपस्वी मत्रसाधकः । श्रीदर्शनोऽप्यगच्छत्तं मठमामव्य भूपतिम् ॥ वत्र पद्मिष्ठया साकं भुक्त्वा मुखरकेण च । एकः कृपाणभृद्रात्रौ श्मशानं तजगाम सः॥ भूरिभूताकुलं शून्यमशिवं निनदच्छिवम् । गाढान्धकारमालोकं कमप्युपचितं दधत् ।। २८१ तत्रास्पदे विरुद्धानां वीरो भ्रान्त्वा ददर्श सः । श्रीदनो मध्यभागस्थितं तं मनसाधकम् ॥ भस्मानुलिप्तसर्वाङ्गं धृतकेशोपवीतकम् । प्रेतवस्रकृतोप्णीपं संवीतासितवाससम् ।। उपेत्यावेदिताला च स तं श्रीदर्शनस्ततः । आवद्धकक्ष्यः पप्रच्छ बेहि किं करवाणि ते ।। गच्छार्धक्रोशमानेऽस्ति पश्चिमायामितो दिशि। चितामितापनिर्दग्धपल्लवः शिंशपातरुः ।। तस्य स्थितः शवो मूले तमक्षतमिहानय । इति सोऽपि तमाह म साधको हृष्टमानसः ।। २८६ ततस्तथेति स गतसत्र श्रीदर्शनो द्रुतम् । अन्येन नीयमानं तं केनापि शवमैक्षत ।। धावित्वा तस्य च स्कन्धाधकर्ष तममुञ्चतः । मुञ्च दाह्यं क मे मित्रं नयस्येतमिति ध्रुवन् ।। २७० २७७ २७९ २८० २८२ २८३ २८४ २८५ २८८ ·-- तरङ्गः ६1] शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । ततः सोऽपि द्वितीयोऽत्र तं श्रीदर्शनमब्रवीत् । न मोक्ष्यामि मम प मित्रं कोऽस्य भवानिति ॥ २८९ एवं तयोरुभयतः स्कन्धयोः कर्पतोः शवः । वेतालानुप्रविष्टः सन्नमुञ्चद्वैरवं रवम् ।। २९० तेन त्रस्तो द्वितीयः स हृत्स्फोटेन व्यपद्यत । श्रीदर्शनश्चचालाथ स गृहीत्वैव तं शवम् ।। २९१ तावच्चात्र द्वितीयः स मृतोऽप्युत्थाय पूरुपः । वेतालाधिष्ठितो रुन्धस्तं श्रीदर्शनमुक्तवान् ॥ । २९२ तिष्ठ स्कन्धार्पितं कृत्वा मित्रं मे मा स्म गा इति । ततः स भूताविष्टं तं मत्वा श्रीदर्शनोऽभ्यधात्।।२९३ किं प्रमाणं तवैतस्य मित्रत्वे मिन्नमेप मे । तच्छ्रुत्वा सोऽपरोऽवादीत्प्रमाणमयमेव नौ ।। २९४ श्रीदर्शनस्ततोऽवोचन्मिन्नं स्वं तर्हि वक्त्यसौ । ततस्तस्कन्धवर्ती स सवेतालः शवोऽब्रवीन् । २९५ अहमेवं मुवे मह्यमाहारं यः प्रयच्छति । क्षुधिताय स मे मित्रं स्वेच्छं नयतु मां च सः॥ । २९६ एतच्छ्रुत्वा सवेतालो द्वितीयः सोऽवदच्छवः । मम नास्त्यस्य चेदस्ति तदाहारं ददातु ते ।। २९७ तच्छ्रुत्वाहं ददामीति वदन्यावत्तमेव सः । श्रीदर्शनो निजांसस्थवेतालाहारसिद्धये ॥ २९८ हन्ति खड्न तावत्स हन्यमानः स्वसिद्धितः । अन्तर्दधे द्वितीयोऽत्र सवेतालः शवस्तदा ।। २९९ अथ श्रीदर्शनं तं स वेतालोंऽसस्थितोऽब्रवीत् । प्रतिपन्नमिदानी मे भोजनं दीयतामिति ॥ ततो यदा न लेभेऽन्यन्मांसं श्रीदर्शनोऽत्र सः । भोजनाय ततस्तस्मै स्वमुत्कृत्यासिना ददौ ॥ ३०१ तेन तुष्टः स वेतालस्तमेवमवदत्तदा । प्रीतोऽस्मि ते महासत्त्व देहस्तेऽस्त्वयमक्षतः ।। ३०२ नय मामधुना कार्य तवैवेदं हि सेत्स्यति । स साधकस्तपस्वी तु स्वल्पसत्त्वो विनक्ष्यति ॥ ३०३ इत्युक्तस्तेन भूत्वैव स स्वस्थाङ्गस्तदैव तम् । नीत्वा श्रीदर्शनस्तस्मै साधकाय समर्पयत् ॥ ३०४ स चामिनन्द्य संपूज्य रक्तमाल्यानुलेपनैः । नरास्थिचूर्णलिखिते कोणन्यस्तास्रकुम्भके ॥ ३०५ महातैलज्वलदीपे मण्डले विपुलान्तरे । वेतालं तं तदोत्तानमात्तप्रेतत, व्यधात् ॥ ३०६ वक्षस्थलोपविष्टश्च तस्यास्यकुहरेऽथ सः । नरास्थिमुक्खुवकरो होमं कर्तु प्रचक्रमे ॥ ३०७ क्षणाच तस्य वेतालस्यास्याज्वालोदभूत्तदा । यथा स साधकस्त्रासादुत्थायापासरत्ततः ॥ ३०८ सत्त्वच्युतं च तं स्रस्तखुक्सुवं परिधाव्य सः । वेतालो व्यात्तवदनः साङ्गोपाङ्गं निगीर्णवान् ।। ३०९ तदृष्ट्वा खड्गमुद्यम्य यावच्छ्रीदर्शनः स तम् । अभिधावति तावत्स वेतालस्तमभापत ॥ ३१० भोः श्रीदर्शन धैर्येण तुष्टोऽस्म्येवंविधेन ते । तत्सर्पपान्गृहाण त्वमिमान्मन्मुससंभवान् ॥ ३११ एभिः शिरोनिवद्धैश्च पाणिस्थैश्चैप भूपतिः । निवृत्तयक्ष्मदोपार्तिः सद्य एव भविष्यति ।। ३१२ त्वं चारिरेगा सर्बसारः पृथ्ज्या राजा भविष्यामि । इति तद्वचनं श्रुत्या तुं स नीदहनोऽभ्यधात् ।। ३१३ साधकेन विनतेन तत्र यास्याम्यहं कथम् । अनेन स हतः स्वार्थलोभादिति वन्नृपः ।। ३१४ एवं श्रीदर्शनेनोक्त वेतालः स जगाद तम् । वच्मि ते प्रत्ययं येन शुद्धिस्तव भविष्यति ॥ ३१५ इमं मृतं मन्निगीणमिहास्यैव शवस्य हि । उदरं पाटयित्वा त्वमन्तःस्थं दर्शयिष्यसि ।। इत्युक्त्वा स ययौ कापि वेतालोऽर्पितसर्पपः । निर्गत्यैव शवात्तस्माच्छवः सोऽप्यपतद्भुवि ।। खीकृत्य सर्पपान्सोऽपि गत्वा श्रीदर्शनस्ततः । सहायाध्युपिते तस्मिन्मठे रात्रि निनाय ताम् ॥ ३१८ प्रगे राज्ञोऽन्तिकं गत्वा रात्रिवृत्तं निवेद्य तत् । मनिभ्योऽदर्शयन्नीत्वा साधकं तं शवोदरात् ॥ ३१९ ततो ववन्ध राजस्तान्पाणौ मूर्ध्नि च सर्पपान । तेन सोऽभून्नृपो नष्टनिःशेपव्याधिनिर्वृतः ।। ३२० अथ तुष्टः स नृपतिः श्रीसेनः प्राणदायिनम् । अनपत्यः सुतत्वेन तं श्रीदर्शनमग्रहीत् ।। ३२१ अभ्यपिध्वञ्च तं वीरं यौवराज्ये वदैव सः । उप्तं सुकृतवीजं हि सुक्षेत्रेषु महाफलम् ॥ ३२२ ततः श्रीदर्शनः श्रीमानुपयेमे स तत्र ताम् । पद्मिष्ठां पूर्वसेवार्थ लक्ष्मीमिव सहागताम् । तया समं स मुखानो भोगान्मुसरफेण च । तदात्रा सोऽथ तनासीदृष्टथ्वीं वीरोऽनुपालयन् ॥ ३२४ एकदा जलधेस्तीरात्प्राप्य रत्नविनायकम् । उपेन्द्रशक्तिरानीय ददौ तस्मै महावणिक् ॥ ३२५ तमन समालोक्य युवराजः स भक्तितः । तत्र प्रतिष्ठापितवान्विभवेनातिभूयसा ।। ददी मामसहस्रं च नित्यभोगाय तत्र सः । यात्रोत्सवं च विधे मिलितासिलमानवम् ॥ ३२७ ३१७ ·। 1 कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ७३ । नृतधादित्रगीतैश्च तत्र सातिशयैर्निशि । परितुष्टो गणानेवमादिदेश गणाधिपः ॥ मत्प्रसादादयं भावी सम्राट श्रीदर्शनो भुवि । तदिहास्त्यपराम्भोधौ हंसद्वीपमिति श्रुतम् ।। ३२९ द्वीपं तन्नास्ति च मामृदनहोदयसंज्ञकः । अनङ्गमञ्जरीत्यस्ति वीरनं तस्य चामजा ।। ३३० 'मद्भक्ता सा च कन्या मामर्चित्वा याचते सदा । सर्वपृथ्वीश्वरं देहि पति मे भगवन्निति ॥ ३३१ अतः श्रीदर्शनेनैतां पत्या संयोजयाम्यहम् । उभयोरेतयोरेवं दत्तं भक्तिफलं भवेत् ।। ३३२ तस्माच्छ्रीदर्शनस्तत्र नीत्वा युष्माभिरेतयोः । अन्योन्यदर्शनं युक्त्या संपाद्यानीयतां द्रुतम् ।। ३३३ संयोगस्तु शनैः सम्यक्रमण भवितानयोः । अद्यैव तु स नास्त्येव भवितव्यं हि तत्तथा ॥ ३३४ किं चैवं वणिजोऽप्यस्य प्रतिमाप्रापकस्य मे । उपेन्द्रशक्तेरस्त्येव विहिता काप्युपक्रिया ॥ ३३५ एवं गणेशेनादिष्टा गणा रात्रौ तदैव तम् । सुप्तं श्रीदर्शनं निन्युहसद्वीपं स्वसिद्धितः । ३३६ तत्र चानङ्गमञ्जयस्तं प्रवेश्यैव वासके । सुप्तायाः शयने तस्या राजपुत्र्या न्यवेशयन् । ३३७ प्रबुद्धः स क्षणात्तत्र ज्वलद्रनप्रदीपके । द्योतमानवितानादिनानानZमहामणौ ॥ ३३८ राजावर्तोपलश्यामतले सदासवेश्मनि । पर्यवशयने धौतसितपट्टोत्तरच्छदे ॥ शयानाममृतस्यन्दसुन्दरप्रसरद्दथुतिम् । सर्वतः प्रस्फुरत्तारतारावलिमनोरमे ।। ३४० गराने धवलाम्भोदशकलोत्सङ्गवर्तिनीम् । शरच्छशभृतो मूर्तिमिवानन्दकरी दृशोः ॥ ३४१ श्रीदर्शनस्तां सहसा ददर्शानगमञ्जरीम् । हृष्टविस्मितविभ्रान्तश्चिन्तयामास च क्षणम् ।। ३४२ क सुप्तः क प्रबुद्धोऽस्मि किमिदं केयमगना । स्वप्नो ध्रुवमसौ सोऽपि वरमस्त्वयमीदृशः ।। ३४३ अवोध्य तदिमां तावत्पश्यामीति विविच्य सः । नुदति स्म शनैरंसे पाणिनानगमतरीम् ।। ३४४ सामि तस्य करस्पर्शादिन्दोरिव कुमुदती । व्यालोलनेत्रभ्रमरा प्रयोधं प्राप तत्क्षणम् ॥ ३४५ दृष्ट्वा च ते क्षणं ध्यौ कोऽयं दिव्याकृतिर्भवेत् । दुष्प्रवेशे प्रविष्टोऽत्र देवो नूनमसाविति ।। ३४६ उत्थाय चैतं पप्रच्छ संभ्रमप्रश्रयाकुला । कस्त्वं कस्मात्कथं चेह प्रविष्टोऽस्युच्यतामिति ।। ३४७ ततः श्रीदर्शनेनोक्ते खोदन्ते साप्यवोचत । तत्पृष्टा सुन्दरी चास्मै देशनामान्वयान्निजान् ।। ३४८ सोत्कावन्योन्यसंत्यक्तखानभ्रान्ती ततश्च तौ । भूपणानां विनिमयं चकतुनिश्चयाप्तये ।। ३४९ अथोभावपि गान्धर्वविवाहोत्सुकमानसौ । ते गणा मोहयित्वा तौ निन्युनिंद्रावशं तदा ॥ ३५० जातिनिद्रं गृहीत्वा च तं तु श्रीदर्शनं ततः । स्वगृहं प्रापयामासुस्तदैवाप्राप्तवाञ्छितम् ॥ ३५१ तत्रापगतनिद्रश्च धाग्नि श्रीदर्शनो निजे । स्थितः रुयाभरणैर्युक्तं दृष्ट्वासानं व्यचिन्तयत् ।। ३५२ अहो किमेतत्क नु सा हंसद्वीपेश्वरात्मजा । क तद्वासगृहं दिव्यं काहं पुनरिहैव च ।। न च स्वप्नः स यत्तानि तदीयाभरणानि मे । तिष्ठन्त्येतानि तन्नूनं विलासः कोऽप्ययं विधेः ॥ ३५४ इत्यादि चिन्तयन्पन्न्या पृष्टः सुप्तप्रवुद्धया । पद्मिष्ठया धीर्यमाणः साध्व्या तां सोऽनयन्निशाम् ॥ ३५५ प्रातच सर्व राज्ञेऽपि श्रीसेनाय तब्रवीत् । अनङ्गमञ्जरीनामचिह्निताभरणान्वितः ॥ ३५६ राजापि तत्प्रियपी स हंसद्वीपं गवेषयन् । मार्ग दत्त्वापि पटहं नोपलेभे कुतश्चन ।। ततः श्रीदर्शनस्तत्र स विनानगमश्वरीम् । आसीत्स्मरज्वराक्रान्तः सर्वभोगपराझुसः ।। नाहारं श्रद्दधे पश्यन्ना हारं तदलंकृतीः । स्वापं जहावपश्यस्तु स्वापं तन्मुसपङ्कजम् ।। अनान्तरे च सा तत्र हंसद्वीपे नृपात्मजा । तूर्यशब्दैः प्रयुबुधे प्रभातेऽनगमञ्जरी ।। ३६० स्मृत्वा तदानिवृत्तं सा दृष्ट्वा चालंकृता तनुम् । श्रीदर्शनालंकरणैश्चिन्तामौत्सुक्यतो ययौ ।। स्वप्नभ्रान्तिहरैर्दत्तप्रेमभिर्दुर्लभे जने । एभिराभरणैर्नीतास्म्यहं जीवितसंशयम् ।। 'इत्यादि चिन्तयन्ती तां पुरुपाभरणैर्युताम् । पितानगोदयोऽकस्मात्प्रविश्यान व्यलोकयत् ।। वाससाच्छादिताङ्गी च लजयावनतां ततः । पप्रच्छोत्सङ्गमारोप्य स तां राजातिवत्सलः॥ किमयं पुत्रि पुंवेपः किं नपा चेहमी वद । मा कृथा मय्यविश्वासं बद्धाः प्राणा हि मे त्वयि ॥ श्यादिभिः प्रियालापैतेन मन्दीकृतनपा । पिना शनैस्तं वृत्तान्तं कृत्स्नं तस्मै शशंस सा ।। ३५७ ३५८ ३५९ ३६२ ३६४ ३६५ ·३७१ तरङ्गः । शशांकवतीलम्बकः १२। ३९५ ततः सोऽस्याः पिता राजा तदमानुपगोचरम् । इन्द्रजालमिवावैय ययौ कर्तव्यसंशयम् ।। ३६७ गत्वैव तच्च पप्रच्छ सुप्रीत सिद्धयोगिनम् । महाव्रतधरं ब्रह्मसोमं नाम स्वदेशजम् ।। ३६८ स वीक्ष्य प्रणिधानेन नृपं तं तापसोऽभ्यधात् । मालवात्सत्यमानिन्ये गणैः श्रीदर्शनो नृपः ।। गणेश्वरः प्रसन्नो हि त्वत्पुत्र्यास्तस्य चोभयोः । तत्प्रसादाच राजा स सार्वभौमो भविष्यति । ३७० तच्छाघनीयो दुहितुस्तव भर्ता स तादृशः । इत्युक्ते ज्ञानिना तेन प्रो राजा जगाद तम् ।। क मालवः क भगवन्हंसद्वीपो महानयम् । पन्था दुर्गश्च कार्य च नेदं कालान्तरक्षमम् ॥ ३७२ तत्प्रसादपरो नित्यं त्वमेवात्र गतिर्मम । इति राज्ञा स विज्ञप्तस्तपस्वी भक्तवत्सलः ।। ३७३ एपोऽहं साधयाम्येतदित्युक्त्वान्तर्दधे ततः । क्षणाच मालवं प्राप पुरं श्रीसेनभूभृतः ।। तत्र तस्मिन्प्रविश्यैव श्रीदर्शनविनिर्मिते । देवागारे गणाधीशं प्रणम्योपविवेश सः ॥ नमोऽस्तु तुभ्यं नक्षत्रमालामण्डितमूर्धने । सुमेरुशिसराभाय कल्याणमयमूर्तये ।। ३७६ नौमि नृत्तोत्सवोत्क्षिप्तसरलाद्मलिहं तव । कर त्रिभुवनागारधारणस्तम्भसंनिभम् ।। ३७७ निधानं सर्वसिद्धीनां विनान्तक नमाम्यहम् । पृथुलोदरकुम्भं ते पन्नगाभरणं वपुः ।। ३७८ इति तत्र स यावच्च गणेशं स्तौति तापसः । तावत्तत्प्रतिमानेतुः पुत्रस्तस्य वणिक्पतेः ।। ३७९ उपेन्द्रशक्तेरुद्दामचिरोन्मादविशृङ्खलः । भ्राम्यन्महेन्द्रशक्त्याख्यो विवेशात्रैव दैवतः ।। ३८० अभ्यधावगृहीतुं च तमेव स तपस्विनम् । ततः स पाणिना तत्र तपस्थी तमताडयत् ।। ३८१ स तेन न्यस्तमन्त्रेण पाणिना तस्य ताडितः । शान्तोन्मादस्तथैवाभूत्स्वस्थवुद्धिर्वणिक्सुतः॥ ३८२ जातलजश्च स ततो निर्गस्यैव दिगम्बरः । हस्ताच्छादितकौपीनो जगाम स्वगृहं प्रति ॥ ३८३ तत्कालं लोकतो युवा समेत्यानन्दनिर्भरः । उपेन्द्रशक्तिः स्वपिता तमनैपीनिजं गृहम् ।। ३८४ तत्र तं स्नपयित्वा च कृत्वा वस्त्राद्यलंकृतम् । तद्युक्तस्तापसं तं स ब्रह्मसोममुपाययौ । ३८५ उपानयञ्च वह्वस्मै धनं पुत्रप्रदायिने । स तु तन्नैव जग्राह तापसो दिव्यसिद्धिभृत् ।। ३८६ अत्रान्तरे च तद्गुवा तमुपागात्तपस्विनम् । श्रीदर्शनान्वितो भक्त्या श्रीसेननृपतिः स्वयम् ।। ३८७ प्रणिपत्य स्तुतिं कृत्वा तं स राजा व्यजिज्ञपत् । संपन्ना वणिजस्तावत्पुत्रस्वास्थ्यादुपक्रिया ॥ ३८८ युप्मदागमनादस्य तन्ममापि तथा कुरु । यथा श्रीदर्शनस्यास्य मत्सूनोः कुशलं भवेत् ॥ ३८९ इति तेनार्थितो राज्ञा तापसः सोऽब्रवीद्धसन् । राजन्किमस्य चौरस्य करोम्यहमभीप्सितम् ।। ३९० यो राजपुत्र्या हृदयं मुपित्याभरणानि च । रानावनगमचर्या हंसद्वीपादिहागतः ।। ३९१ तथापि त्वद्वचः कार्य मयेत्युक्त्वा प्रकोष्ठतः । श्रीदर्शनं तमादाय तापसोऽन्तर्दधेऽथ सः ॥ स प्राप्य हंसद्वीपं च राज्ञोऽनङ्गोदयस्य तम् । प्रावेशयद्राजधानी तत्सुताभरणैर्युतम् ।। ३९३ सोऽप्यभ्यनन्दत्तं राजा प्राप्तं श्रीदर्शनं तदा । हृष्टः पूर्व तमभ्यर्च्य पादनम्रस्तपस्विनम् ।। ३९४ ददौ च तां सुतां तस्मै पुण्याहेऽनगमश्वरीम् । श्रीदर्शनाय रनौघमालिनी वसुधामिव ।। ३९५ तया बद्धा समेतं च तं स जामातरं पुनः । मालवं प्रापयामास शक्त्या तस्य तपस्विनः । तत्र प्राप्तश्च स ततः कान्ताद्वितयसंगतः । श्रीदर्शनः सुसं तस्थौ हृष्टराजामिनन्दितः ।। ३९७ कालेन तस्मिीसेने राज्ञि लोकान्तरं गते । तद्राज्यं प्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां वीरो जिगाय सः॥ ३९४ समासादितसाम्राज्यः स तयोर्भार्ययोद्वयोः । पद्मिष्ठानङ्गमन्चर्योसनयौ द्वावजीजनन् । ३९९ एक तयोः पद्मसेनं नाम्ना स कृतवान्नृपः । अनगसेनमपरं वृद्धिं तौ चात्र नीतवान् । याति काले च देवीभ्यां सह सोऽभ्यन्तरे स्थितः । श्रीदर्शनोऽणोद्राजा विप्रस्याकन्दितं वहिः ॥ ४०१ प्रवेश्य तं च पप्रच्छ विप्रमानन्दकारणम् । ततः स दर्शितोद्वेगो विप्रस्तमिदमत्रवीत् ॥ ४०२ योऽभूदीप्तशिसोऽग्निमें सोऽट्टहासमुचाधुना । सज्योतिधूमलेसोऽपि कालमेघेन नाशितः ॥ - इत्युक्त्वा दृष्टनष्टोऽभूद्राह्मणः सोऽत्र तत्क्षणम् । किमेतदुक्तमेतेन क गतश्चेति विम्मयान् ।। यावत्स राजा मूते च तावद्देव्यावशङ्कितम् । धाराधुणा रुदन्यौ ते तस पञ्चत्वमापतुः ।। ४०५ ३९६ ४०४ ·४०८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गी ७३॥ तदृष्ट्वाशनिपातोमं सहसा स महीपतिः । हा हा किमिदमित्यातों विलपन्नपतद्भुवि ।। पतितं च तमादाय पार्श्वगा निन्युरन्यतः । देव्योश्च वह्निसंस्कारं नीत्वा मुसरको व्यधात् ।। लन्धसंज्ञोऽनुशोच्याथ भार्ये ते सुचिरं नृपः । तयोनिवर्तयामास स स्नेहादौर्बदैहिकम् ॥ बाप्पदुर्दिनवद्धान्धकारं नीत्वा च वत्सरम् । द्वाभ्यां विभज्य पुत्राभ्यां पृथ्वीराज्यं ददौ द्विधा ॥ ४०९ ततो निर्गत्य नगरात्प्रकृतीरनुयायिनी: । निवर्त्य जातवैराग्यः शिनिये तपसे वनम् ।। ४१० फलमूलाशनस्तत्र वसतातु यदृच्छया । भ्रमन्सोऽन्तिकमेकस्य प्राप न्यग्रोधशासिनः। ४११ तत्र प्राप्तमकस्मात्तं निर्गत्यैव तरोस्ततः । ऊचतुर्दिव्यरूपे द्वे फलमूलकरे स्त्रियौ ।। ४१२ राजन्नेहि गृहाणैतान्यद्य मूलफलानि नौ । तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्रुतं तावन्मे के युवामिति ॥ ४१३ ततस्ते दिव्यनायौँ तमूचतुस्तर्हि नौ गृहम् । एहि प्रविश्य तत्रैतद्वक्ष्यामस्ते यथातथम् ।। ४१४ तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा ताभ्यां श्रीदर्शनः सह । प्रविष्टोऽत्र ददर्शान्तर्दिव्यं हेममयं पुरम् ।। ४१५ विश्रान्तस्तत्र दिव्यानि भुक्तवांश्च फलानि सः । नारीभ्यां जगदे ताभ्यामिदानी नृपते शृणु ॥ ४१६ आसीत्कमलगर्भाख्यः प्रतिष्ठाने पुरा द्विजः । तस्याभूतां च भार्ये द्वे एका पथ्या बलापरा ॥ ४१७ जराकान्ताश्च कालेन ते भार्यापतयस्त्रयः । पर्यन्ते विविशुर्वहिं सहान्योन्यानुरागिणः ।। ४१८ भार्यापतित्वं सर्वस्मिन्भूयाजन्मनि नः प्रभो । इति प्रार्थ्यत तस्मिंश्च काले तैरनलाद्वरः ।। ४१९ ततः कमलगर्भोऽसौ यक्षयोनावजायत । प्रदीप्ताक्षस्य यक्षस्य पुत्रो दीप्तशिसामिधः ॥ ४२० कनीयानट्टहासस्य भ्राता तीव्रतपोवलात् । तद्भार्ये अपि ते पथ्यावले यक्षपतेः सुते ॥ ४२१ धूमकेत्वभिधानस्य जज्ञाते यक्षकन्यके । ज्योतिर्लेसाभिधानका धूमलेरोति चापरा ।। ४२२ कालेन च भगिन्यौ ते कन्यके प्राप्तयौवने । भर्नर्थ तपसा गत्वारण्येऽतोपयतां हरम् ।। स तुष्टो दर्शनं दत्त्वा देवस्ते द्वे समादिशत् । सममेव प्रविश्याग्निं युवाभ्यां पूर्वजन्मनि ॥ येन साकं वृतं भार्यापतित्वं सर्वजन्मसु । स वां यक्षोऽट्टहासस्य भ्राता दीप्तशिसामिधः ।। जातः स स्वामिशापेन पुनर्मय॑त्वमागतः । जातः श्रीदर्शनो नाम तावामपि गन्छतम् ॥ ४२६ भवेतां मर्त्यलोकेऽस्य भार्ये शापक्षये पुनः । यूयं च भार्यापतयो यक्षाः सर्वे भविष्यथ ।। इति गौरीपतेर्वाक्यादुभे ते यक्षकन्यके । पद्मिष्टानगमञ्जर्यावजायेतां भुवस्तले ।। श्रीदर्शनस्य भार्यात्वं प्राप्ते सत्यौ च तेऽचिरात् । एत्य तेनाट्टहासेन युक्त्या ब्राह्मणरूपिणा ।। ४२९ शिष्टोक्त्या स्मारिते देवाजाति नामान्युदीर्य यत् । तेन ते तां तनुं त्यक्त्वा यक्षिणीत्वमुपागते ॥ ४३० ते चावां त्वमिमे विद्धि भवान्दीप्तशिसश्च सः । इत्युक्त एव ताभ्यां तां जातिं श्रीदर्शनोऽस्मरत् ॥ ४३१ संपन्नश्च ततः सद्यो यक्षो दीप्तशिसोऽन सः । प्राप्तश्च ताभ्यां भार्याभ्यां संयोग विधिवत्पुनः ।। तमिमं विद्धि मां यक्षं विचित्रकथ ते इमे । ज्योतिर्लेसां तथा धूमलेसां जानीहि मे प्रिये ।। तदेवं मादृशां देववंशजानामपीदृशम् । सुखदुःसं भवेत्कामं मानुपाणां कथैव का ॥ युप्माकं चाचिराद्वत्स भविष्यति समागमः । भर्ना मृगाङ्कदत्तेन मा विषादमतः कृथाः ।। ४३५ अहं चेह तवातिथ्यहेतोरास्थामिदं हि मे । भौमं धाम तदास्स्वेह करिष्येऽभिमतं तव ।। ४३६ ततो यास्यामि कैलासं खं धामेति निजां कथाम् । उक्त्वा स यक्षो मां तत्र कंचित्कालमुपाचरत्।। ४२७ अद्य युष्मानिह प्राप्ताज्ञात्वा रात्रौ स सन्मतिः । सुमानां भवतां मध्ये सुप्तमानीय मां न्यधात् ॥ ४३८ ततो दृष्टोऽस्मि युष्माभियूयं दृष्टा मयापि च । इत्येप युप्मद्विश्लेपे वृत्तान्तो देव मामकः ।। इति निजसचिवान्निशम्य तस्मानिशि स विचित्रकथायथार्थनान्नः । सुसमभजदतीव राजपुत्रः सममपरैः सचिवैर्मगाङ्कदत्तः ॥ नीत्वात्र रात्रिमटवीभुवि नागशापविश्लेपितान्मिलितशेषससीन्विचिन्वन् । अभ्युजयिन्युदचलच्च शशाङ्कवत्या लाभाय सोऽर्पितमतिः सह तैर्वयस्यैः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्यासरित्सागरे शशाश्वतीलम्यके पष्टस्तराः। ४२३ ४२४ ४२५ ४२७ ४२८ ४३२ ४३४ ४३९ ४४० ४४१ ·तरङ्गः ७17 शशाश्वतीलम्बकः १२ । ३९७ १ २ ४ ७ सप्तमस्तरङ्गः। ततस्तैः सचिवैर्युक्तः क्रमाछूतधिपञ्चमैः । मृगाकदत्तस्तस्यां स गच्छन्विन्ध्याटवीमुवि ।। संप्राप सफलस्निग्धतरुच्छायमनोरमम् । एकं काननमच्छाच्छस्वादुशीतजलाशयम् ॥ तत्र स्नातः ससचिवो भुक्तनानाफलश्च सः । एकदेशे लताच्छन्ने समालापमिवाशृणोत् ॥ गत्वा ददाति यावञ्च दृष्टिं तत्र लतान्तरे । तावद्ददर्श तत्रान्तर्महान्तं वरवारणम् ।। आश्वासयन्तं पुरुपं पथि श्रान्तमचक्षुपम् । करेणोपाहतैस्तोयैः फलैः कर्णानिलैस्तथा ॥ ऋषिकिंचित्समाश्वस्तो भवानिति च तं मुहुः । साधुमानुपपत्तीत्या वदन्तं व्यक्तया गिरा। ६ तं दृष्ट्वा स सखीनाह राजपुत्रः सविस्मयः । पश्यत क गजो वन्यः काचारो मानुपोचितः। अवश्यं कोऽप्ययं हेतोः कुतोऽप्येवमिह स्थितः । अयं प्रचण्डशक्तेश्च सख्युः सुसदृशः पुमान् ।। किं त्वन्ध एप तरिक्षप्रं पश्याम इति तान्सखीन् । उक्त्वा मृगाङ्कदत्तोऽत्र तस्थौ शृण्वन्नलक्षितः ।। तावत्स तं समाश्वस्तमन्धं पप्रच्छ वारणः । कस्त्वं कथमिहायातोऽस्यन्धः सन्कथ्यतामिति ततः सोऽपि जगादैतं पुमानन्धो गजोत्तमम् । अस्तीहामरदत्ताख्यो राजायोध्यापुरीपतिः ॥ ११ मृगाङ्कदत्त इत्यस्ति तस्योत्तमगुणः सुतः । तस्य प्रचण्डशक्त्याख्यो भृत्योऽहं शुभजन्मनः ।। १२ स राजपुत्रः केनापि कारणेन स्वदेशतः । पित्रा निर्वासितोऽस्माभिः सहायैर्दशभिर्वृतः ।। ते शशाङ्कवतीहेतोर्वयमुज्जयिनी ततः । प्रस्थिता नागशापेन सर्वेऽटव्यां वियोजिताः ॥ अहं चान्धत्वमायातस्तच्छापेन परिभ्रमन् । इह प्राप्तो यथालव्धफलमूलजलाशनः ।। श्वभ्रादिपातानशनैर्मृत्युरिष्टतमोऽपि मे । अनुभावयता केशं न दत्तो बत वेधसा ।। १६ जाने त्वद्य यथा शान्तं क्षुदुःसं त्वत्प्रसादतः । तथान्ध्यमपि मे शाम्यत्किमपि त्वं हि दैवतम् ।। इत्युक्ते तेन संजातनिश्चयो हर्पशोकयोः । मृगाकदत्तो मध्यस्थः सचिवांस्तानभापत ॥ प्रचण्डशक्तिरेवायं कष्टमेतां दशां गतः । न चैप संभावयितुं युक्तो नस्त्वरयाधुना ॥ नेत्रोपकारमस्यैप द्विपः कुर्वीत जातुचित् । अस्मान्दृष्ट्वा त्वसौ नश्येद्रष्टव्योऽन्तस्तदन नः ।। इत्युक्त्वा सानुगः शृण्वंस्तस्थौ राजसुतोऽत्र सः । प्रचण्डशक्तिश्च ततस्तं स पप्रच्छ वारणम् ।। इदानी भूहि वृत्तान्त महासन्मम को भवान् । कैपा ते गजता वाक्च समदस्यापि निर्मदा ।। तदाकर्ण्य स निःश्वस्य गजेन्द्रस्तमभापत । शृण्विमं निजवृत्तान्तमामूलात्कथयामि ते ।। २३ नगर्यामेकलव्यायां पुरा श्रुतधराभिधः । राजाभूत्तस्य चाभूतां सुतौ द्वौ भार्ययोर्द्वयोः ।। तयोः शीलधरं नाम ज्येष्ठं तस्मिन्दिवं गते । राज्यात्सत्यधरो नाम कनीयान्निरवासयत् ।। सोऽथ शीलधरो गत्वा तेनामर्पण शंकरम् । आराध्य तपसा तुष्टात्तस्माद्वरमयाचत ।। २६ भूयासं देव गन्धयों येनाम्बरचरो भवन् । तं सत्यधरदायादं हन्यामेवावहेलया ।। २७ तच्छुत्ला भगवानेवं शंभुरादिशति स्म तम् । एतत्ते भावि किं त्वद्य स शगुस्ते मृतः स्वयम् ॥ २८ जानिप्यते च राढायां पुनरुयभटस्य सः । नृपस्य पुत्रः समरभटो नाम पितृप्रियः ।। २९ त्वं च भीमभटो नाम तस्य द्वैमातुरोऽप्रजः । भ्राता जनिष्यते तं च हत्वा राज्यं करिष्यसि ।। सामर्पण त्वया चैतद्यतस्तप्तं तपस्ततः । मुनिशापात्पभ्रष्टो वन्यो हस्ती भविष्यसि ।। जातिस्मरो व्यक्तवाक भवानावासयिष्यति । यदावसन्नमतिथिं स्ववृत्तान्तं च वक्ष्यति ।। तदा गजत्यान्निर्मुक्तो गन्धर्वस्त्वं भविष्यसि । उपकारश्च तस्यापि भविष्यत्यतिथेस्तदा ।। श्त्यादिश्य तिरोभूते भर्गे शीलधरोऽन सः । दृष्ट्वा चिरतपःक्षीणां गङ्गायां तनुमक्षिपत् ।। अत्रान्तरे कथासंधौ पूर्वोदिष्टस्य भूपतेः । तस्योप्रभटसंज्ञस्य राढायां पुरि तुल्यया ।। मनोरमारयया देव्या समं निवसतः सुसम् । पार्श्व देशान्तरादागालासको नाम नर्तकः ॥ स च नाट्यप्रयोगं तं राज्ञे तस्मायदर्शयत् । दैत्यानां हरिणा यत्र हृतं स्त्रीरूपिणामृतम् ।। वन चामृतिकाभूमौ नृत्यन्ती नर्तकस्य सः । ददर्श तनयां तस्य नाम्ना लास्यवती नृपः ।। ३८ २० २२ २४ 1 ·४० ४२ ४४ ४७ ४८ ५० ५४ ५५ ३९८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७४ । तस्याः स रूपं दृष्ट्वैव विश्वक्षोमितदानवम् । सत्यामृताया इव तद्राजा कामवशं ययौ । ३९ नृत्तान्ते च धनं भूरि तत्पित्रे प्रवितीर्य सः । प्रावेशयत्तां तत्कालं कन्यामन्तःपुरं स्वकम् ॥ ततस्तया स नर्तक्या विहितोद्वाया सह । लास्यवत्या नृपस्तस्थौ तन्मुसासक्तलोचनः ।। एकदा स यजुःस्वामिसंशं प्राह पुरोहितम् । पुत्रो नास्तीह मे तत्त्वं पुत्रेष्टिं मम कुर्विति ।। ततस्तथेति विधिवत्तामिष्टिं तस्य भूपतेः । पुरोहितः स विदधे विद्वद्भिाह्मणैः सह ।। ४३ प्राशयन्मअपूतं च तद्देवीं तां मनोरमाम् । भागमम्यं चरोज्येष्ठां स पूर्वाराधितस्तया । शेपं तस्यै द्वितीयस्यै लास्यवत्यै ददौ च सः । ततश्च तौ तयोः शीलधरसत्यधरावुभौ ॥ ४५ उभयोरुदरे राज्योः पूर्वोक्तौ संवभूवतुः । प्राप्ते च समये चात्र देवी तस्य महीपतेः ।। ४६ मनोरमा प्रसूते स्म पुत्रं कल्याणलक्षणम् । एप भीमभटो नाम जातः ख्यातयशा नृपः ॥ इत्युच्चचार तत्कालं सुस्पष्टा भारती दिवः । ततोऽन्येाः प्रसुपुवे सापि लास्यवती सुतम् ॥ पिता च तं स समरभटं नाम्नाकरोन्नृपः । अथ तौ कृतसंस्काराववर्धेतां शनैः शिशू ॥ ४९ ज्येष्टो भीमभटस्तं तु कनिष्ठमजयद्गुणैः । तत्संघर्पण चान्योन्यं तयोर्वैरमवर्धत ॥ एकदा वाहुना बाहुयुद्धकेलौ समत्सरः । हन्ति स्म कण्ठे समरभटो भीमभटं हठात् ।। ततो भीमभटः क्रोधाद्भुजाभ्यां परिवेष्ट्य तम् । न्यधादुक्षिप्य समरभटं चटदिति क्षितौ ।। ५२ स सेनाभिहतो गाढं सर्वद्वारैरसृग्वमन् । समुत्थाप्यान्तिकं मातु तोऽभून्निजसेवकैः ॥ ५३ सा तं दृष्ट्वा च बुद्ध्वा च वृत्तान्तं स्नेहकातरा । तस्य मूर्धनि मूर्धानमासज्य प्रारुददृशम् ॥ तावदाज्ञा प्रविष्टेन तदृष्ट्वाकुलचेतसा । किमेतदिति पृष्टा सा लास्यवत्येवमब्रवीत् ।। इयं भीमभटेनास्य कृतावस्था सुतस्य मे । सदा चामिभवत्येनं न चाहं देव वच्मि ते ।। ५६ इदं दृष्ट्वा तु जानेऽहं तवैव स्याच्छिवं कथम् । तस्मिन्नेवंविधे पुत्रे विचारयतु वा भवान् ॥ एवं तयोक्तः प्रियया स तमुप्रभटो नृपः । क्रुद्धो भीमभटं स्वामसंनिकर्पाग्यवारयत् ।। हृतवृत्तिं च कृत्वैनं राजपुत्रशतं व्यधात् । रक्षार्थ तस्य समरभटस्य सपरिच्छदम् ॥ स्वाधीनं चाकरोत्तस्य भाण्डागारं कनीयसः । तं तु भीमभटं ज्येष्ठं सर्वाकारमपाकरोत् ॥ ६० ततो माता तमाहूय सा वक्ति स्म मनोरमा । नर्तकीरागिणा तावपित्रा त्वं परिवर्जितः ।। तन्मातामहशालां त्वं गच्छ पाटलिपुत्रकम् । तत्र मातामहः स्वं ते राज्यं दास्यत्यपुत्रकः । ६२ इह त्वां चैप समरभटो हन्याद्रिपुर्वली । इति मातुर्वचः श्रुत्वा तां स भीमभटोऽब्रवीत् ।। क्षत्रियः सन्न देशं खं त्यक्ष्यामि क्लीयवद्भयात् । धीरा भवाम्ब कः शक्तो वराको मां प्रवाधितुम् ॥ ६४ इत्युक्तवन्तं तं माता साब्रवीत्तर्हि भूयसः । सहायान्कुरु रक्षार्थ मदीयैस्त्वं धनैरिति ।। ततो भीमभटोऽवादीदेतदम्ब न शोभते । एवं हि सत्यं तातस्य प्रातिपक्ष्यं कृतं भवेत् ॥ तन्मे त्वदाशिव स्यात्कल्याणं निर्वृता भव । इत्याश्वास्य स तां भीमभटो निरगमत्ततः ।। तावञ्च तत्र बुवा तत्पौराः सर्वे व्यचिन्तयन् । अनौचित्यं परं राज्ञा कृतं भीमभटस्य तु ।। नैवास्य राज्यं समरभटो हतु प्रगल्भते । तदेष पूर्वसेवायाः कालो भीमभटस्य नः ॥ ६९ इति निश्चित्य गुप्तं ते पौरा भीमभटं धनैः । तथापुष्यन्यथा सोऽन तस्थौ भृत्यैः समं सुसम् ।। फनिष्ठः स तु तस्यासीद्वधमेव निरूपयन् । पितुः परिच्छदकृतः परिकल्प्य तदाशयम् ।। तावच शवदत्ताख्यो विप्रः शूरो युवा धनी । द्वयोर्वयस्यः समरभटमेत्य तमब्रवीत् ।। भ्रात्रा वैरं न युक्तं ते नैप धर्मो न च त्वया । ज्यायान्स बाधितुं शक्यः स्यादकीर्तिः परं तव ।। इति मुवन्नधिक्षिप्य स तेन निरभय॑त । हितोपदेशो मूर्खस्य कोपायैव न शान्तये ।। ततस्तत्कोपतो गत्वा धीरस्तद्विजिगीषया । शवदत्तो व्यधादेकसख्यं भीमभटेन सः ।। अथात्र मणिदत्ताख्यः कोऽपि देशान्तरागतः । आनीतवानश्वरत्नमेकमत्युत्तमं वणिक् ।। ७६ शशाधवलं शुद्धशद्वादिश्रव्यनिःस्वनम् । दुग्धाधेरिव कलोलजालमुच्छ्रितमुत्थितम् ।। ५८ ७२ ७४ ·७८ ८० ८२ ८६ ८८ ८९ ९१ ९२ ९३ ९४ ९५ तरङ्गः ७1] शशाङ्कयतीलम्बकः १२ । रोचमानः समायुक्तचूडामण्यगदादिमिः । गन्धर्वकुलसंभूतिसंसिद्धैरिव भूपितम् ।। आख्यातं शङ्खदत्तेन तं च गत्वा हयोत्तमम् । क्रीणाति स्म धनैर्भीमभटस्तस्माद्वणिग्वरात् ॥ तत्क्षणं चात्र समरभटो युवा तदैत्य सः । मूल्येन द्विगुणेनाश्वं वणिजो मार्गति स्म तम् ।। परतत्रीकृतं तं च तस्मै नादाद्वणिग्यदा । तदा सोऽश्वं वलान्नेतुं तं प्रावर्तत मत्सरात् ।। तेनोभयोस्तयो राजपुत्रयोः शस्त्रपाणिपु । भृत्येपु धावितेष्वत्र समभूयुद्धमुद्धतम् ।। तत्र भीमभटोचण्डदोर्दण्डनिहतानुगः । त्यक्त्वा हयं स समरभटोऽभज्यत तद्भयात् ॥ भज्यमानं च धावित्वा केशेष्वाकृष्य पृष्ठतः । निन्ति शवदत्तसं यावन्मन्युभराकुलः ।। तावद्भीमभटः पश्चादुपेत्यैनं न्यवारयत् । आस्तां संप्रति तातस्य दुःखमेवं भवेदिति ॥ ततः स शवदत्तेन मुक्तो रक्तं प्रणैर्वमन् । प्रस्तः पलाय्य समरभटः पार्श्वमगापितुः ।। ततोऽत्र स्वीकृताश्वं तं वीरं भीमभटं क्षणात् । उपेत्य ब्राह्मणः कश्चिन्नीत्वा विजनमब्रवीत् ॥ माता मनोरमा देवी यजु.स्वामी पुरोहितः । पितृमन्त्री स सुमतिस्त्वामिदं ब्रुवतेऽधुना ।। जानासि यादृशो वत्स राजा त्वयि विशेषतः । अस्मिन्व्यतिकरे वृत्ते शत्रुतामेव ते गतः॥ तदासानं च धर्म च यशश्च यदि रक्षसि । आयति यदि जानासि यद्यस्मान्मन्यसे हितान् ।। तदर्कोऽस्तं गतो यावदितस्तावदलक्षितः । निर्गत्य सांप्रतं सिद्ध्यै मातामहगृहं ब्रज || इति संदिष्टवद्भिश्च सहनस्वर्णपूरितम् । तैरिदं प्रेपितं भाण्डं मद्धस्तेन च गृह्यताम् ।। एतत्तस्माहिजाच्छ्रुत्वा स तथेत्यभिनन्द्य च । सुधीस्तत्स्वर्णसगनभाण्डं भीमभटोऽग्रहीत् ।। दत्त्वा च प्रतिसंदेशमनुरूपं विसृज्य तम् । द्विजं कृपाणपाणिस्तमारूढोऽभूत्तुरङ्गमम् ।। गृहीतहेमरत्नेन द्वितीयाश्वाधिरोहिणा । सहितः शङ्खदत्तेन सोऽथ प्रस्थितवांस्ततः ।। दूरं व्यतीत्य चाध्वानं निशीथे स नृपात्मजः । प्रापद्भीमभटो मार्गमध्ये शरवणं महत् ।। तत्रानवरतं तस्य सवयस्यस्य गच्छतः । पतद्वाजिखुरक्षुण्णशरशब्दप्रबोधितम् ।। उत्थाय सिंहमिथुनमुद्गर्जत्पोतकैः सह । अपाटयत्तौ तुरगौ नसैरुदरयोरधः ॥ सद्वितीयश्च तान्सर्वान्सिहान्वीरः स तत्क्षणम् । सगप्रहारलूनागानकरोगतजीवितान् ।। समित्रोऽप्यवरुह्याथ तुरगौ यावदीक्षते । तावद्विगलितात्रौ तौ भूमावपततामुभौ ।। तदृष्ट्वा स विषण्णस्तं शवदत्तमभापत । सखे विरुद्धात्स्वजनाद्वयं यत्नात्पलायिताः। भूहि यनशतेनापि क पलायामहे विधेः । येनेहापि हताः स्मोऽद्य वाहमात्रासहिष्णुना ।। यत्कृते विहितो देशत्यागः सोऽपि यो मृतः । तदस्माभिः कथं पद्भ्यां गम्येयमटवी निशि ॥ इत्युक्तस्तेन स सुहृच्छयदत्तस्तमत्रवीत् । नैतन्नवं जयति यत्पौरुपं विधुरो विधिः ।। निसर्ग एव तस्यायं धैर्येण तु स जीयते । वातोऽनेरिव कि कुर्याद्धीरस्याकम्पितस्य सः ।। तदेह्यारूढधैर्याश्वौ प्रजावोऽति वादिना । शङ्खदत्तेन स समं प्रायाद्रीमभटस्ततः ।। व्यतिकान्तस्य शनकैः कान्तारमथ तस्य तत् । शरपाटितपादस्य शर्वरी पर्यहीयत ॥ उदितेऽथ जगदीपे भानौ नैशतमोमुपि । मार्गान्जिनीसरोजेपु मधुरफणितालिपु ।। दिष्ट्या सिंहादिसंकीर्णा तीर्णोऽयमटवीमिमाम् । जल्पत्स्विवोत्कुल्लमुसेप्वन्योन्यमवलोक्य तम् ।। क्रमेण गच्छन्नुटजैः समकीर्ण तपस्विनाम् । पुलिनं जद्रुकन्यायाः प्रापत्स सवयस्यकः ।। तत्र शार्वशिरोवासलमचन्द्रामृतैरिव । तन्नलैः स्वादुभिः शीतैः सातो विश्राम्यति स्म सः ।। व्याधान्मार्गागतात्तीतैर्भृष्टैच हरिणामिपैः । शवदत्तोपनीतैश्च देहत्ति व्यधत्त सः ।। उत्तरीतुमशक्या च पूर्णामालोक्य जाह्नवीम् । तरङ्गहरसकद्वारयन्तीमिवोच्छ्रितैः ।। तस्याः कूलेन स ततो गत्वा ब्राह्मणपुत्रकम् । स्वाध्यायासत्तमद्राझीद्विजनस्थोटजागणे ।। उपेत्य तमच्छच कस्त्वं किमिह निर्जने । एकाक्येक फरोपीति ततः सोऽप्येनमभ्यधान् ।। अहं वाराणसीवासी श्रीकण्ठाख्यद्विजासजः । नीलकण्ठाभिधः पिना कृतसंस्कारपद्धतिः॥ ९८ ९९ १०० १०१ १०२ १०३ १०४ १०५ १०७ १०८ १०९ ११० ११२ ११३ ११४ ११५ ·४०० । १२८ १३२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७४ । सोऽहं गुरुकुलाधीतविद्यो वाल्ये निजं गृहम् । उपैमि यावत्तावन्मे विनष्टाः सर्ववान्धवाः ॥ ११७ तेनानाथोऽर्थहीनश्च गार्हस्थ्यासिद्धिदुःस्थितः । निर्विण्णोऽहमिहागत्य तपस्तीव्रमशिनियम् ।। ११८ ततः स्वप्नेऽब्रवीदेवी गङ्गा दत्त्वा फलानि मे । एतानि सादस्तिष्ठेह यावत्प्राप्स्यसि वाञ्छितम् ।। ११९ एतच्छ्रुत्वा प्रबुद्ध्यैव गत्वा स्नात्वा निशाक्षये । प्रापं फलानि गङ्गायामागतानि जलान्तरे ।। १२० तान्यानीयामृतस्वादून्युटजेऽहं च भुक्तवान् । एवं तान्यन्वहं प्राप्तान्यभन्नहमिह स्थितः ॥ १२१ इति तेनोदिते शङ्खदत्तं भीमभटोऽब्रवीत् । अस्मै गार्हस्थ्यपर्याप्तं ददामि गुणिने धनम् ॥ १२२ तच्छ्रुत्वा श्रद्धितवचास्तेन राजसुतोऽथ सः । मात्रा निसृष्टं तद्रव्यमदात्तस्मै द्विजन्मने ॥ १२३ अलुप्तसत्त्वकोपाणां महत्त्वं महतां हि किम् । आकर्णितां परस्याति न चेच्छिन्दन्ति तत्क्षणम् ॥ १२४ कृतार्थीकृत्य तं विषं ततो गत्वा स सर्वतः । चिन्वन्नुत्तरणोपायं गङ्गायां नाप्तवान्यदा ।। १२५ तदा भीमभटो मूर्धनिवद्धासिविभूषणः । शवदत्तयुतो दोभ्यो तरीतुं तामवातरत् ।। १२६ मध्यभागे च वायोंघदूरीकृतवयस्यकः । कथंचित्तीर्णवान्पारं हियमाणः स वीचिभिः ।। १२७ पार प्राप्तस्य मित्रं तं शवदत्तमपश्यतः । अन्विष्यतश्चानुतटं तस्यास्तमगमद्रविः ।। ततो निराशो हा मित्रेसाक्रन्दन्नतिदुःसितः । गङ्गायां क्षेप्नुमालानमुद्यतोऽभून्निशागमे । १२९ जीवितं मे ससा देवि जाह्नव्यपहृतस्त्वया । तच्छून्यं देहमप्येतं त्वं गृहाणाधुना मम ।। १३० इत्युक्त्वा यावदालानं क्षेप्नुमिच्छति तत्र सः । तावदाविरभूत्साक्षाद्गगा तस्याम्बुमध्यतः ।। १३१ अब्रवीत्तीवसंवेगतुष्टा सा तं च तत्क्षणम् । मा पुत्र साहसं कार्षीः स ते जीवन्ससा स्थितः ॥ अचिरेण च संयोगस्तव तेन भविष्यति । प्रतिलोमानुलोमाख्यां विद्यां चैतां गृहाण मे ॥ १३३ अदृश्यः स्यात्परस्यैतामनुलोमां पठन्नरः । प्रतिलोमां पठन्कुर्यादिष्टरूपप्रकाशनम् ॥ १३४ एतत्प्रभावा विद्येयं यत्स सप्ताक्षरोम्भिता । एतत्प्रभावात्त्वं चास्यां पृथव्यां राजा भविष्यसि ॥ १३५ इत्युक्त्वा दत्तविद्या सा तिरोऽभूत्तस्य जाह्नवी । जातास्थः ससिलाभादौ मरणात्सोऽप्युपारमत् ॥ १३६ मित्रप्रात्युत्सुको नीत्वा कृच्छ्रात्पद्म इव क्षपाम् । प्रातर्भीमभटस्तं स चिन्वन्प्रस्थितवांस्ततः ।। १३७ अथान्चेष्टुं क्रमादेत शङ्खदत्तं परिभ्रमन् । देशं स लाटविपयं कदाचित्मापदेककः ।। १३८ यन्नासंकीर्णवर्णोऽपि जनश्चित्रोज्वलस्थितिः । निलयोऽपि कलानां यो न दोपाकरशब्दभाक् ।। तत्रान्तनगरे देवकुलावासान्विलोकयन् । भ्रान्त्वा स गतकाराणामेकां शालामवाप्तवान् ।। तत्र प्रविश्य चापश्यत्कितवानादेविनः । कीटकपटमात्रैकवसनानपि पेशलैः॥ विभक्तैः पीवरैश्चाङ्गैर्भोगव्यायामसूचकैः । शंसतो गूढमैश्वर्यमर्थार्थाश्रिततत्कलम् ।। कृतालापैश्च तैः साकं द्यूतमारभते स्म सः । अयं साभरणोऽस्माकं भक्ष्य इत्यात्तबुद्धिभिः । १४३ ततस्तेन हृतं तेपां जित्वाक्षरखिलं धनम् । धूतैर्यद्वञ्चयित्वान्यांस्तैरभूत्समुपार्जितम् ।। १४४ हारितार्थाश्च कितवान्स्वगृहान्गन्तुमुद्यतान् ! द्वारार्पितभुजो रुवा स तान्भीमभटोऽब्रवीत् ।। क गच्छथेदं गृहीत धनं किममुना मम । मयैतद्देयमिष्टेभ्यो यूयं चेष्टा न किं मम ॥ भवद्भिः सदृशानिष्टान्ससीन्प्राप्नोम्यहं कुतः । इति तस्मिन्वदत्येव तेष्वगृहत्सु च ह्रिया । १४७ अक्षक्षपणको नाम तत्रैकः कितवोऽब्रवीत् । तद्द्यूतपरिभापैपा हारितं यन्न दीयते ।। तथाप्येप सुहृद्भूत्वा यद्यस्मभ्यं प्रयच्छति । स्वेच्छया जितमप्यर्थ तद्गृहीमो वयं न किम् ।। तच्छ्रुत्वा तेऽनुवन्नन्ये सख्यं चेदेप शाश्वतम् । तादृशं कुरुतेऽस्मामिस्तदैतदुपपद्यते ।। एवमुक्तवतस्तान्स मत्वा वीरांस्तथेति तैः । व्यधाद्भीमभटः सख्यमदात्तेभ्यश्च तद्धनम् ।। सदर्धितश्च तैः साकमुद्याने सकुटुम्बकैः । गत्वा भोजनपानाद्यैर्व्यहरत्तदुपाहृतैः ।। ततोऽनक्षपणाद्यैस्तैः पृष्टस्तेभ्योऽब्रवीन्निजम् । स वंशनामवृत्तान्तमपृच्छञ्च तथेव तान् ॥ अथैवमक्षक्षपणस्तस्मै स्खोदन्तमभ्यधान् । शिवदत्ताभिधानोऽभूद्राह्मणो हस्तिनापुरे ॥ : तस्याहं वसूदत्ताख्यो महाधनवतः सुतः । वाल्ये मया शस्त्रविद्या वेदविद्याश्च शिक्षिताः ॥ । १३९ १४० १४२ १४५ १४६ १४८ १४९ १५० १५२ १५३ १५४ ·362- तरङ्ग ७.] शशाश्वतीलम्बक १२। ४०१ ततो विवाह पिना मे विहित सदृशात्कुलात् । माता तु मे महारोद्रा दुराराध्यातिकोपना ॥ १५६ तया चोवजितोऽत्यर्थ दृष्ट्वा मा सपरिग्रहम् । पिता मे स्वगृह त्यक्त्वा स गत काप्यतर्कित ॥ १५७ तदृष्ट्वा सभयोऽम्बायाश्चित्तग्रहविधापहम् । यत्नान्नियुक्तवान्भार्या सापि भीता तथाकरोत् ।। १५८ अन्या तु तस्या नातुष्यत्कथचित्कलहोद्यता । तूष्णींस्थानमवज्ञान दैन्यालाप च केतवम् ॥ १५९ प्रत्यायन विवाद च मन्यमाना दुराशया । को हि त्याजयितु शक्तो वह्ने स्वा दहनासताम् ।। १६० ततस्तस्या विरुद्धैस्तैश्चेष्टिते सा ममाचिरात् । सिन्ना भार्यापि निर्गय न जाने क गता गृहात् ॥ १६१ अथोद्विमो गृह सक्तुमना अपि वलादहम् । मिलित्वा वन्धुमि पापैर्विवाह कारितोऽपरम् ।। सापि भार्या मम तया तथा सतापिताम्बया । उदध्य पाशेनामान व्यापादितवती यथा ॥ १६३ ततोऽह नितरा सिन्नो विदेश गन्तुमुद्यत । निवारय यो बन्धुभ्योऽवर्णय मातृदुष्टताम् ।। १६४ पितृप्रवासनादौ मे कारणान्तरवादिनाम् । तेषा यत्प्रत्ययो नाभूत्तगुक्त्या दारुपुत्रिका ॥ १६५ कारयित्वा मयेकान्ते परिणीता मृपा पुन । आनीय स्थापिता चान्तर्गृहेऽन्यत्रार्पितार्गले ॥ रक्षिकैका कृता चास्या नारी कर्मकरीनिभा । मयैपा नूतना भार्या स्थापितैव पृथग्गृहे ।। त्व चाह चाधुनानैव स्वगृहे पृथगास्वहे । न गन्तव्य त्वया तत्र नागन्तव्यमितस्तया ।। १६८ आराधन तवाप्रौढा न सा वेत्ति हि सप्रति । इत्यम्बामग्रव चाहमन्वमन्यत सापि तत् ।। १६९ ततो दिनेषु यातेपु यदा ता कपटसुपाम् । न कथचिदपि प्रापत्सार्गलेऽन्तहे स्थिताम् ॥ १७० तदाश्मना सा मूर्धानमाहत्य स्वयमेकदा । तारमाकन्दति स्माम्या रक्ताक्ता स्वगृहागणे ॥ १७१ श्रुत्वाकन्द प्रविष्टेन मया सवैश्च बान्धवै । दृष्ट्वा किमेतद्रूहीति पृष्टा सासूयमभ्यधात् ॥ १७२ ईदृशी नुपयागत्य विनाहेतु कृता मम । अवस्था तदिदानों में मरणेनैव निष्कृति ।। तच्छ्रुत्वैव सकोपास्ते ता सहादाय बान्धवा । तनागच्छन्मया साफ यत्र सा दारुपुत्रिका ।। १७४ अपास्यार्गलमुद्धान्य द्वार यावद्दिशन्ति ते । तावत्काष्टमयीं नारीमपश्यस्तत्र केवलाम् ॥ १७२ ततो विडम्बितामान हसन्तोऽम्या विलक्षिताम् । उत्पन्नप्रत्यया याता बान्धवास्ते यथागतम् ॥ १७६ अह च त्यक्ततद्देशो भ्राम्यन्निममवाप्तवान् । प्रदेशमिह च द्यूतशाला दैवात्किलाविशम् ॥ १७७ अतानहमद्राक्ष पञ्चाक्षेर्दीव्यतो जनान् । इम चण्डभुजगाख्यमेत पासुपद तथा ।। अमु श्मशानवेतालमिम कालवराटकम् । शारिप्रस्तरमेत च शूरास्तुल्यपराकमान ॥ १७९ एतै सम च द्यूतेन तन क्रीडितवानहम् । दास स्याद्विजितो जेतुरिति बवा मिथ पणम् ॥ १८० ततो द्यूतेन पिजिता मम दास्यमिमे गता । अह गुणैर्जितस्त्येपा दासतामागत स्वयम् ॥ १८१ एभि सम च वसत स्वदु ख विस्मृत मम । नाम्नावस्थोचितेनान विद्ध्यक्षक्षपण च माम् ।। १८२ इत्यह सत्कुलोत्पन्नैरिहव गृहितासभि । एतै सह स्थित पुण्यैस्त्व चाद्य मिलितोऽत्र न ॥ १८३ तदिदानी त्वमस्माक प्रभु प्रागेव चेतया । बुद्ध्या तवात्तमस्मामिसद्धन गुणरागिमि ।। इत्यक्षमपणेनोक्ते स्ववृत्तान्ते क्रमेण ते । सर्वे भीमभटायान्येऽप्युदन्तान्स्वानवर्णयन् ॥ १८५ ततोऽर्थार्थमुपात्ताभि कलामिश्छादितामन । प्रवीरास्तान्ससीन्मला कृत्वान्या विविधा कथा ॥१८६ नीत्वा विहारेण दिन दृष्ट्या पौरदरी दिशम् । उद्भासमानशीताशुतिलकालकृताननाम् ।। १८७ अगाडीमभटस्तस्मादुद्यानात्स नृपालज । अक्षक्षपणकाद्यैस्तै पनि सह तदास्पदम् ।। ૨૮૮ नै सम तिष्ठतश्चान तस्य प्रायडुपागमत् । शसन्तीय सुहृत्प्राप्ति प्रवृष्टयनगर्जित ॥ १८९ तदा चान विपाशारया नदी मत्ता समुद्रगा । प्रतीपवाहिनी जाता सागरोघेण पूरिता ।। १९० समापूर्य महावारिपूरेण पुलिन च सा । ओघप्रशान्तावम्भोधिसमुसीव जगाम सा ॥ १९१ तस्मिन्कालेऽत्र चानीय क्षिप्तसेनौपचारिणा ! महामास्यो गरीयस्त्याड्यासतोऽभून्नदीतदे। दृष्ट्वा च त प्रधान्यव निहन्तु विविधायुधै । तनत्या पाटयामासुननासम्योदर तिमे ।। १९३ पारितानिरगाधान तस्माजीवन्युवा द्विन । तद्दर्शनाद्भुतात्तत्र लोक कोराहल व्यधार। 362- । १८४ १९२ ·२०७ २१० ४०२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७४ । तच्छ्रुत्वा सह मित्रैस्तैर्गतो भीमभटोऽत्र सः । अपश्यच्छट्वदत्तं तं मित्रं मत्स्याद्विनिर्गतम् ।। १९५ समाश्लिपञ्च धावित्या सिञ्चन्धाराश्रुभिः स तम् । मीनोदरदरीवासविस्रं प्रक्षालयन्निव ॥ १९६ सोऽपि तद्विपदुत्तीर्णः प्राप्य तं परिरभ्य च । सुहृदं शवदत्तोऽगादुत्सवादुत्सवं तदा ॥ १९७ ततो भीमभटेनात्र तेन पृष्टः स कौतुकात् । शवदत्तः स्ववृत्तान्तं संक्षेपादेवमब्रवीत् ।। तदा गङ्गोर्मिवेगेन हृतस्त्वदृष्टिगोचरात् । अशङ्कितं निगीर्णोऽस्मि मत्स्येनातिमहीयसा ॥ १९९ तस्योदरमहावेश्मप्रविष्टोऽहं ततश्विरम् । अतिष्ठं छुरिकोत्कृत्तं तन्मांसं भक्षयन्क्षुधा। २०० अद्य सोऽयमिहानीय धात्रा क्षिप्तः कथंचन । मत्स्यो हतो जनरेभिः कृष्टश्चास्योदरादहम् ।। २०१ दृष्टो मया त्वमर्कश्च प्रकाशं मे गता दिशः । एप मे मित्र वृत्तान्तो वेदि नाहमतः परम् ।। २०२ इत्युक्तः शङ्खदत्तेन तेन भीमभटश्च सः । अन्ये च सर्वे तत्रस्था विस्मयादेवमनुवन् ॥ २०३ क गङ्गायां निगरणं मत्स्येनाव्धौ क तद्गतिः । क च तद्वर्सना तस्य विपाशायां निवेशनम् ।। २०४ क वधस्तस्य तस्माच जीवतः कास्य निर्गमः । अहो विधेरचिन्यैव गतिरद्भुतकर्मणः ।। २०५ इत्यादि तैः सह वदन्नक्षक्षपणकादिभिः । अनयच्छट्सदत्तं स धाम भीमभटो निजम् ।। २०६ सत्र चोपाचरत्नानवस्त्राद्यैस्तं स सोत्सवः । तेनैव वपुपा जातमिव मत्स्योदरात्पुनः ।। ततस्तेन समं देशे तस्मिन्भीमभटे स्थिते । आगाद्यात्रोत्सवस्तत्र नागराजस्य वासुकेः ॥ २०८ तद्दर्शनाय स प्रायाद्राजपुत्रः सुहृद्वत.। मिलन्महाजनं तस्य नागमुख्यस्य केतनम् ।। २०९ तत्र प्रणम्य तन्मूर्ति प्रासादे माल्यदामभिः । भृते भोगिगणाकारैः पातालोदकसंनिभे॥ गत्वा दक्षिणतोऽपश्यन्महान्तं तस्य स ह्रदम् । फणारत्नप्रभापुलैरिव रक्ताम्बुजैश्चितम् ।। २११ विषानिधूमपटलैरिव नीलोत्पलैर्भूतम् । घृतं वातपतत्पुष्पैरर्चद्भिरिव पादपैः ।। २१२ स्वल्पः समुद्रोऽमुद्रस्य पुरोऽस्य प्रतिभाति मे । अनन्यहारिश्रीकस्य हृतश्रीकः स शौरिणा ॥ २१३ इति यावश्च तं दृष्ट्वा स चिन्तयति विस्मितः । तावत्स्नानार्थमायातामद्राक्षीत्तत्र कन्यकाम् ।। २१४ राज्ञो लाटेश्वरस्यात्र चन्द्रादित्यस्य पुत्रिकाम् । जातां कुवलयावल्यां नाम्ना हंसावली शुभाम् ।। २१५ अझैरपहृतोऽप्यन्यैर्यस्या दिव्यानुकारिभिः । चक्षुपा चपलेनोक्तो मर्त्यभावो निमेपतः ।। २१६ सा पुष्पपेलववपुष्कोटिप्राप्तस्फुरद्गुणा । मुष्टिप्रायेण मध्येन मान्मथीव धनुर्लता ॥ २१७ दृष्ट्वैव तिर्यग्वलितैरपि लोचनसायकैः । अमोहयद्भीमभटं हृदि निर्भिद्य तं तदा ॥ २१८ सोऽपि तस्याः प्रविश्यैव तिर्य नयनवलना । हृत्कोपमहरबैय जगत्सौन्दर्यतस्करः। ततो गुप्तविसृष्टाप्तदक्षचेटीमुखेन सा । अन्विष्यति स्म मित्रेभ्यस्तस्य नामास्पदादिकम् ॥ अथागात्सा परिजनैर्नीयमाना स्वमन्दिरम् । स्नाता विवर्तितमुसी मुहुस्तद्गतया दृशा॥ ततो भीमभट: सोऽपि स्वावासं सखिभिः सह । प्रत्यागात्तत्प्रियाप्रेमपाशबन्धस्खलद्गतिः ॥ तत्र तस्मै क्षणाइती तां चेटी राजकन्यका । हंसावली सा व्यसृजद्दत्त्वा संदेशमीप्सितम् ॥ साभ्युपेत्य तमाह स्म घेटी भीमभटं रहः । देव हंसावली राजसुता त्वामनुनाथति ।। द्वियमाणं स्मरौघेण दृष्ट्वा प्रणयिनं जनम् । इमं द्रुतमनाहस न युक्ता ते तटस्थता ॥ इति संप्राप्य दूतीतो दयितावचनामृतम् । लब्धजीवितहृष्टस्तां सोऽथ भीमभटोऽब्रवीत् ।। ओघस्थो न तटस्थोऽहमिति वेत्ति न कि प्रिया । तद्वचस्तु करिष्यामि कामं लब्धावलम्बनः ॥ एत्य संभावयिष्यामि नक्तमन्त पुरेऽद्य ताम् । विद्याछन्नं विशन्तं च नहि द्रक्ष्यति कोऽपि माम् ।। २२८ इत्युक्ता तेन चेटी सा तुष्टा गत्वा शशंस तत् । हंसावल्यै ततः सापि तस्थौ तत्संगमोन्मुखी ॥ सोऽपि प्रदोपसमये दिव्याभरणभूपितः । गगावितीर्णविद्याया आनुलोम्येन पाठतः । अदृश्यीभूय गत्वा तत्तस्या अन्तःपुरोत्तमम् । समाविशद्धीमभटः प्राग्विविक्तीकृतं तया ।। रतिप्रीतिकरे तन कालागुरुसुगन्धिनि । दशार्धवर्णविन्यस्तपुष्पप्रकरशोभिते ।। कामोद्याननिभे कान्तां ता बहद्दिव्यसौरभाम् । सोऽपश्यद्गाद्सद्विद्यावल्लीप्रसवसंनिभाम् ।। २१९ २२० २२१ २२२ २२३ २२४ २२५ २२६ २२७ २२९ २३० २३१ २३२ ·तरश: ७] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४०३ प्रातिलोम्येन विद्यां च तां पठित्वा स दृश्यताम् । सहसा सुभगस्तस्या राजपुच्या गतोऽभवत् ॥ २३४ सा तं दृष्ट्वैव सानन्दपुलकोत्कम्पसाध्वसा । रणस्वाभरणातोद्येष्वनृत्यदिव तत्क्षणम् ॥ २३५ आसीच कन्यकाभावलज्जया विनतानना । कर्तव्यमिव पृच्छन्ती हृदयं तत्प्रवृत्तिकृत् ।। २३६ मुग्धे प्रकाशितस्यापि ह्रिया किं चैतसोऽधुना । निगृहते न तद्वस्तु कथमेप तु गृह्यते ॥ २३७ पुलकोऽङ्गेषु किं चेतद्विदलसंधि कञ्चकम् । इत्यादिमिर्वचोमिस्तामन्यैश्च प्रणयक्रमैः॥ २३८ विधाय सुमुसीं मुक्तलजां भीमभटोऽथ ताम् । गान्धर्वोद्वाहविधिना भायो हंसावली व्यधात् ॥ २३९ नीत्वा तया समं रात्रिं तन्मुखाब्जालिलीलया । कृच्छ्रात्तां नक्तमेप्यामीत्यामव्यागात्स्वमास्पदम् ॥२४० तां च हंसावली तत्र प्रविष्टाः स्वमहत्तराः। प्रातरन्तःपुरेऽद्राक्षुर्युक्तां संभोगलक्षणैः ॥ २४१ लुलितालककेशान्तामादन्तनखक्षताम् । साक्षात्स्मरशरश्रेणिवणव्याकुलितामिव ।। २४२ गत्वा च राजे तत्पित्रे ते शशंसुस्तथैव तत् । सोऽपि तत्र व्यधाद्गुप्तं नक्तं चारानवेक्षितुम् ॥ २४३ सोऽथ भीमभटो मित्रैः सहितश्च सुखं दिनम् । नीत्वा प्रदोपे भूयस्तत्प्रियान्तःपुरमागमत् ।। २४४ अलक्षितप्रविष्टं तं तत्र विद्याप्रभावतः । दृष्ट्वा संभाव्य सिद्धं च चारास्ते निर्ययुस्ततः ॥ २४५ गत्वा च राज्ञे जगदुः सोऽपि तानेवमादिशत् । अदृश्यो यः प्रविष्टोऽत्र सुगुप्ते न स मानुपः ।। २४६ तत्तमानयतेहैव यावत्पश्यामि किं त्विदम् । ब्रूत चापरुपं यूयमेव मद्वचनेन तम् ।। २४७ प्रकटं प्रार्थिता मत्तः किं न मत्तनया त्वया । रहस्यं किं कृतं त्वादृग्गुणवान्हि वरः कुतः ।। २४८ इत्युक्त्वा प्रेपिता राज्ञा गत्वा चारास्तथैव ते । द्वारस्था एव तद्वाक्यमाहुर्रमभदाय तत् ॥ २४९ सोऽपि ज्ञातोऽस्मि राज्ञेति बुवाप्यभ्यन्तरस्थितः । सुधीरो राजपुत्रस्तान्प्रसह्य प्रत्यभापत ।। २५० मद्वाक्याद्रूत राजानं प्रातरास्थानमेत्य ते । तत्त्वमावेदयिष्यामि रात्रिरन्धा हि संप्रति ॥ २५१ तच्छ्रुत्वा तैर्गतैस्तद्वदुक्तस्तूष्णीमभून्नृपः । प्रातर्भीमभटः सोऽथ ततोऽयासीत्ससीन्प्रति । २५२ तैश्व साकं कृतोद्दामवेपो वीरैः स सप्तभिः । आस्थानमगमत्तस्य चन्द्रादित्यस्य भूपतेः ॥ २५३ तत्तेजोवैर्यसौन्दर्यदर्शिना तेन सत्कृते । निजोचितासनासीने तस्मिन्भीमभटे द्विजः ॥ २५४ स तत्सखा शवदत्तो राजानं तमभापत । राजन्नुप्रभटस्यायं राज्ञो राढापतेः सुतः ।। २५५ अतळविद्यामाहात्म्याहुरतिक्रमविक्रमः । नाम्ना भीमभटो युष्मत्सुताहेतोरिहागतः ॥ २५६ तच्छ्रुत्वा रात्रिवृत्तान्तं स्मरन्योग्यमवेक्ष्य तम् । हन्त धन्याः स्म इत्युक्त्वा राजा श्रद्धितवांस्ततः ।।२५७ पादाच रचितोद्वाहविभवप्रक्रियोऽथ ताम् । सुतां हंसावली भीभभटाय विभवोत्तरम् ।। ततो भीमभटो भूरिहस्त्यश्वमामलाभवान् । हंसावल्या च लक्ष्म्या च सहासीत्तत्र निर्वृतः ।। २५९ दिनैश्च तस्मै श्वशुरो लाटराज्यं समर्प्य तत् । चन्द्रादित्यः स वृद्धः सन्नपुत्रः प्रावजद्वनम् ॥ अथ भीमभटः प्राप्य तद्राज्यमशिपत्कृती । सम्यक्तैः सप्तभिर्वीरैः शङ्खदत्तादिभिः सह ॥ २६१ गतेप्वथ दिनेष्वत्र चारेभ्यो जातु सोऽशृणोत् । प्रयागमेत्य पितरं मृतमुप्रभटं नृपम् ।। २६२ अभिपिक्तं च तेन वे राढाराज्ये मुमूर्पता । पुत्रं कनिष्ठं समरभटं तं नर्तकीसुतम् ।। २६३ ततोऽनुशोच्य पितरं कृत्वा तस्यौदैहिकम् । तस्मै स दूतं समरभटाय प्राहिणोन्नृपः ॥ २६४ तापसिंहासने मूर्स नर्तकीपुत्र का तव । योग्यता मम तत्स्वं हि लाटराज्येऽत्र सत्यपि ।। २६५ अतस्त्वयाधिरोढव्यं न तस्मिन्निति तस्य च । संदिष्टवान्स लेसेन दायादस्यापकारिणः।। २६६ स च दूतो द्रुतं गत्वा लेसं तस्मै समर्पयत् । आवेदिताला समरभटायास्थानवर्तिने ॥ सोऽपि तं तादृशं भीमभटनामाङ्कमुद्धतम् । वाचयित्वैव समरभटः क्रुद्धोऽभ्यभापत ॥ २६८ अयोग्य इति पित्रा यो देशानिर्वासितः पुरा । तस्वैपा दुर्विनीतस्य युक्ता मिथ्यामिमानिता ।। २६९ सिंहायते सृगालोऽपि स्वगुहागृहसंस्थितः । सिंहस्य दर्शनं प्राप्तो शायते स तु तादृशः।। इत्यादये लेखेन संदिश्य च तथैव तत् । सोऽपि भीमभटाय सं प्रतिदूतं विसृष्टवान् ।। २७१ प्रतिदूतोऽपि गत्वा स लाटदेशेश्वराय तम् । तस्मै भीमभटायादाप्लेसं क्षत्तृनिवेदितः। २७२ २५८ २६० । २६७ २७० ·४०४ २८९ २९० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरशः ७४॥ सोऽथ भीमभटस्तस्मिल्लेखे तत्रानुवाचिते । मुक्ताट्टहासो दायादप्रतिदूतं तमभ्यधात् ।। ૨૭૩ गच्छ रे दूत मद्वाक्याद्रूहि तं नर्तकीसुतम् । अश्वमहे शसदत्साद्रक्षितोऽसि मया तदा ॥ २७४ वालस्तातप्रियश्चेति क्षमिष्ये न पुनः पुनः । निश्चितं त्वां प्रहेप्यामि वत्सलस्यान्तिकं पितुः ॥ २७५ सज्जो भव दिनैरेव जानीहि प्राप्तमत्र माम् । इत्युक्त्वा प्रेष्य दूतं तं यात्रां भीमभटो व्यधात् ॥ २७६ तस्मिन्गजाद्रिमारूढे राजेन्दावुदयोज्वले । क्षुभ्यन्नुदचलद्वद्धनादः सैन्यमहाम्बुधिः ॥ २७७ समापूर्यन्त घासंख्यैरुपसंख्यामुपस्थितैः । सामन्तै राजपुत्रैश्च प्रस्थितैः सवलैर्दिशः।। २७८ साकम्पा संपतद्भरिगजवाजिजवाकुला । भराद्विदलनत्रासादिव रौति स्म मेदिनी ।। २७९ एवं भीमभटो गत्वा स राढाभ्यर्णमाप्तवान् । कुर्वन्सेनारजोराजिमुपितार्कप्रमं नमः ॥ २८० तावच्च सोऽपि समरभटो बुद्ध्वा नृपोऽक्षमी । संना सेनया तस्य निरगाद्योऽद्धुममतः ।। २८१ मिलतः स्म च तौ सैन्यजलधी पूर्वपश्चिमौ । प्रावर्तत च शूराणामाहवप्रलयो महान् ॥ २८२ सशब्दखड्गसंपातजन्मा तत्रानलो नभः । कुप्यत्कृतान्तदन्ताग्रदलनोत्थ इवावृणोत् ।। २८३ वहन्ति स्म च नाराचास्तीक्ष्णाग्रायतपक्ष्मलाः । वीरावलोकिनाकस्त्रीलोचनापातविभ्रमाः ।। २८४ ततो रेणुविताना सा सैन्यनिर्घोपवादिता । नृत्यत्कयन्धा व्यरुचत्सङ्ग्रामाङ्गणरङ्गभूः ।। २८५ करङ्कवाहिनी चात्र प्रमत्ता मुण्डमालिनी । अहरत्कालरात्रीव जन्तुचक्रमसृड्नदी। २८६ क्षणाच्च शङ्खदत्तेन तेनाक्षक्षपणेन च । तैश्च चण्डभुजंगाद्यैर्वाहुयुद्धविशारदैः ।। २८७ समं महाबलैः शूरैर्दुमदैद्विरदैरिव । स तद्भीमभटोऽभावीत्परसैन्यं धनुर्धरः ।। २८८ भने च सैन्ये समरभटः सोऽथ रथस्थितः । प्रधाव्यारभत क्रुद्धो रणाब्धौ मन्दरायितम् ।। ततो भीमभटस्तस्य वारणस्थोऽभिपत्य सः । धनुरिछत्त्वावधीद्वाणैश्चतुरोऽपि रथे हयान् ।। विरथोऽप्यथ धावित्वा तोमरेण गजोत्तमम् । हन्ति स्म कुम्भे समरभटो भीमभटस्य सः॥ २९१ स च तत्तोमरहतो गजस्तस्यापतद्भुवि । ततस्तौ विरथौ द्वावप्यभूतां पादचारिणौ ॥ २९२ गृहीतचर्मखड्गौ च पदाती एव तौ तदा । द्वन्द्वयुद्धेन नृपती अयुध्येताममर्पणौ ॥ विद्यावशाददृश्यत्वं कृत्वा शक्तोऽपि तद्वधे । धर्मापेक्षी न तं शत्रु तथा भीमभटोऽवधीत् ।। प्रसह्य युध्यमानस्तु तस्य मूर्धानमच्छिनत् । खड्गेन खड्गयुद्धज्ञो नर्तकीतनयस्य सः॥ हते च तस्मिन्समरभटे सम्यक्ससैनिके । प्रदत्ते साधुवादे च गगनासिद्धचारणैः ।। गते समाप्तिं समामे बन्दिमागधसंस्तुतः । राढापुरीं भीमभटः प्राविशत्सखिभिः सह ।। चिरप्रवासोपयातो हतारिस्तत्र मातरम् । स राम इव कौशल्यां दर्शनोकामनन्दयत् ।। पौराभिनन्दितश्वाथ कृती सिंहासने पितुः । उपाविशत्तत्सचिवैः पूज्यमानो गुणप्रियैः ।। संमान्य प्रकृतीः कृत्स्नास्ततश्च विहितोत्सवः । शुभेऽह्नि शङ्खदत्ताय लाटराज्यं स दत्तवान् । ३०० तं प्रेष्य लाटविषयं तद्देशजवलान्वितम् । तेभ्योऽक्षक्षपणादिभ्यो ददौ ग्रामान्वसूनि च ॥ ३०१ तैयुक्तोऽथ स तत्रासीत्प्रशासन्पैतृकं पदम् । लाटेन्द्रसुतया देव्या हंसावल्या तया सह ।। क्रमाच जित्वा पृथिवीमाहृत्य नृपकन्यकाः । तत्संभोगैकसक्तोऽभूत्सोऽथ भीमभटो नृपः ।। ३०३ मन्त्रिपु न्यस्तभारश्च क्रीडन्नन्तःपुरैः सह । अभ्यन्तरान्न निरगात्पानादिव्यसनेन सः ॥ ३०४ अर्थकदा मुनिष्टुं तमुत्तको यदृच्छया । पूर्वशर्वसमादेशपाककाल इवागमत् ॥ ३०५ द्वारं प्राप्ते मुनौ चास्मिन्द्वाःस्थेप्यावेदयत्सु च । राजा रागमदैश्वर्यदर्पान्धो न किलाशृणोत् ।। ३०६ ततः क्रुद्धो मुनिः सोऽस्मै राज्ञे शापमदादिमम् । मदान्ध राज्याष्टिस्त्वं वन्यो हस्ती भविष्यसि ॥ ३०७ तच्छ्रुत्वा स भयाद्धष्टमदो निर्गय भूपतिः । दीनैः प्रासादयद्वाक्यैर्मुनिं तं चरणानतः ।। ततः स शान्तकोपः सन्महर्पिस्तमभापत । भविष्यसि द्विपस्तावद्राजन्न स्यात्तदन्यथा ॥ किं तु प्रचण्डशच्याख्यं नागशापावसादितम् । मृगाङ्कदत्तसचिवं चक्षुर्वैकल्यमागतम् ॥ समावास्यातिथीभूतं यदा तस्मै प्रवक्ष्यसि । स्ववृत्तान्तं तदैतस्मान्मोभं प्राप्स्यसि शाफ्तः ।। २९३ २९. २९ २९५ २९८ २९९ ३०८ ३०९ ·तरम'८11 शशाश्वतीलम्बक १२। ४०५ तच्च प्रागिरिशादिष्ट गन्धर्वत्वमवाप्स्यसि । स चातिथिस्ते चक्षुष्मानेव मपद्यते तदा ॥ ३१० इत्युक्त्वैव मुनि प्रायादुत्तङ्क स यथागतम् । सोऽपि भीमभटो हस्ती सपन्नो राज्यविच्युत ॥ ३१३ तमिम मा गजीभूत विद्धि भीमभट ससे । स च प्रचण्डशक्तिस्त्व जाने शापान्त एप मे ।। ३१४ एवमुक्त्वा गजाकार सक्त्वा भीमभटोऽन स । तत्क्षण दिव्यविभवो गन्धर्व समपद्यत ।। प्रचण्डशक्तिश्चोत्पन्नलोचनालोकनोत्सव । तत्कालमेव सजज्ञे पश्यन्गन्धर्वमन तम् ॥ ३१६ तावञ्च वल्लीजालान्त स्थित श्रुत्वा तयो कथाम् । सहितोऽन्यै स सचिने सुदृढोत्पन्ननिश्चय ॥ ३१७ मृगादत्त कालज्ञ प्रधाव्य रमसाद्रुतम् । प्रचण्डशक्ति जग्राह कण्ठे त निजमन्त्रिणम् ।। ३१८ सोऽप्यकाण्डसुधारर्पसिक्ताङ्ग इव वीक्ष्य तम् । प्रचण्डशक्ति सहसा पादयोरग्रहीत्प्रभुम् ।। ३१९ ततस्तौ चिरविशिष्टसश्लिष्टो भृशदु सितो । स भीमभटगन्धर्वो रदन्तो पर्यसान्लयत् ॥ मृगावदत्तोऽपि स त गन्धर्व प्रणतोऽब्रवीत् । यदस्माभिरय रन्ध ससा ययामुना पुन । ३२१ चक्षुमत्त्वमवाप्त तत्त्वन्माहात्म्यान्नमोऽस्तु ते । श्रुत्वैतत्सोऽपि गन्धर्वो राजपुत्रमुवाच तम् ॥ ३२० अचिरात्सचिवाजोपाल ध्वा कृत्स्नानवाप्स्यसि । ता शाश्वती भार्या साम्राज्य च महीतले ॥ ३२३ तधैर्य न कार्य ते कल्याणिन्साधयाम्यहम् । तदा च सनिधाम्ये ते यदा त्व मा स्मरिष्यसि ॥ ३२४ इति स विगतशाप प्राप्तकल्याणतोप प्रकटितससिभावो राजपुन तमुक्त्वा । प्रसभमुद्पतझ्या चारवेयरहारकणितमुसरिताशोऽनन्यगन्धर्वधुर्य ।। ३२५ सोऽपि प्रचण्डशक्ति प्राप्य वने तर मन्त्रिमि सहित । अनयन्मृगावदत्तो जाततिर्नुपसुतस्तदह ॥ ३२६ इति महा विधीसोमदेवभविरचिते क्थासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके सप्तमस्तरङ्ग । । . ४ ६ - ७ ८ अष्टमस्तरङ्ग । (वेताल पञ्चविंशतिका ।) जित विघ्नजिता यस्य पुष्पवृष्टिरिवाम्बरात् । तारावली कराधातच्युता पतति नृत्यत ॥ ततोऽतिवाह्य रानि ता प्रभाते काननात्तत । प्रचण्डशक्तिप्रमुखे प्रस्थित सचिवं सह ।। स शशाश्वतीहेतो पुनरज्जयिनी प्रति । मृगाङ्कदत्त प्रययो चिन्वशेषान्स्वमत्रिण ।। गच्छता ददृशे तेन मार्गे विक्रमकेसरी । मन्त्री पुसातिविकृतेनोहामानो नभस्तले ॥ दर्यते चान्यमनिभ्यो यावत्तेन स सभ्रमात् । तावत्स मन्त्री गगनात्तत्समीपेऽप्रतीर्णवान् ।। अवरघ च तस्याशु पुस स्कन्धादुपेत्य स । मृगाकदत्त जग्राह पादयो साश्रुलोचन ॥ तेनानिष्टश्च दृष्टेन तथा तन्मप्रिमि प्रमात् । विससर्ज पुमास त स्मृतोऽभ्येष्यसि मामिति ॥ ततो मृगादत्तेन यौतुकादुपविश्य स । प्रष्ट स्वोदन्तमाचरयौ वने विक्रमपेसरी ।। तदा भवद्भ्यो विभ्रष्टो नागशापात्परिभ्रमन् । यहून्यहानि चिन्वानो युप्मानहमचिन्तयम् ।। गच्छाम्युजयिर्ना तत्र गन्तव्य तैर्भुव यत । एव निश्चिय च प्रायामह ता नगरी प्रति ॥ अमात्तनिष्ट प्राप्य ग्राम ब्रह्मस्थलाभिधम् । वापीतटेऽहमेफस्मिन्वृक्षमूल उपाविशम् ॥ तत्य सर्पदशाओं वृद्धो मा ब्राह्मणोऽनधीत् । इत उत्तिष्ठ मा पुत्र मदीया गतिमाप्स्यसि ।। हाति हि महासर्पो येन दष्ठो रुजादित । उद्यतोऽस्या महावाप्यामेपोऽह देहमुज्झितुम् ।। इत्युक्त्वन्त कृपया देहत्यागानिवार्य तम् । तनाकार्षमद विप्र निर्पिप विपविया ॥ तत स विप्र सातमुदन्त कृत्स्नमादरात् । पृष्ट्वा मा प्रीतिमानेव विदितार्थोऽभ्यभापत ।। प्राणास्त्वया मम प्रत्ता तत्प्रवीर गृहाण में । वेतारसाधन मथमिम प्राप्त मया पितु ॥ स्वादशामुपयुक्तोऽय सिद्धिकृत्सत्त्वशालिनाम् । मादृशा पुनरेत न छीपा रि नाम पुरते ।। इत्युक्तस्तेन तमह प्रत्यवोच द्विजोत्तमम् । मृगावदत्तवियुतो वेतार कि करोम्यहम् ।। तेला स विहस्यैव विभो मा पुनरप्रवीत् । कि न जानास्यभीष्ट यद्वेतालात्सर्वमाप्यने ।। ११ १० १३ १८ १५ १६ १८ १९ ·. ११० ४०८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७५ । माता त्वं तद्वदामस्ते गुप्तं यत्तत्कुरुष्व नः । दन्तघाटसुतामेतां गत्वा पद्मावतीं वद ।। सोऽत्रागतो राजपुत्रो दृष्टो यः सरसि त्वया । तेन चेह तवाख्यातुं प्रेपिता प्रणयादहम् ॥ ९८ तछ्रुत्वा सा तथेत्युक्त्वा वृद्धा दानवशीकृता । गत्वा पद्मावतीपार्श्वमाजगाम क्षणान्तरे ॥ ९९ पृष्टा जगाद तौ राजसुतमत्रिसुतौ च सा ! युष्मदागमनं गत्वा गुप्तं तस्या मयोदितम् ।। १०० तथा श्रुत्वा च निर्भर्त्य पाणिभ्यामहमाहता । द्वाभ्यां कर्पूरलिप्ताभ्यामुभयोर्गण्डयोर्मुखे । १०१ ततः परिभवोद्विमा रुदत्यहमिहागता । एतास्तदङ्गुलीमुद्राः पुत्रौ मे पश्यतं मुखे ॥ एवं तयोक्ते नैराश्यविपण्णं तं नृपालजम् । जगाद स महाप्राज्ञो मत्रिपुत्रो जनान्तिकम् ।। १०३ मा गा विपादं रक्षन्या मन्त्रं निर्भय॑ यत्तया । कर्पूरशुभ्रा वक्रेऽस्याः स्वाहुल्यो दश पातिताः ॥ १०४ तदेतदुक्तं पक्षेऽस्मिगुल्ले चन्द्रवतीरिमाः । रात्रीर्दश प्रतीक्षध्वं संगमानुचिता इति ।। १०५ इत्याश्वास्य स तं राजसुतं मत्रिसुतस्ततः । विक्रीय गुप्तं हस्तस्थं काञ्चनं किंचिदापणे ।। वृद्धया साधयामास महार्ह भोजनं तया । ततस्तौ बुभुजाते द्वौ तत्तया सह वृद्धया ।। एवं नीत्वा दशाहानि जिज्ञासाथै पुनः स ताम् । पद्मावत्यन्तिकं वृद्धां मन्त्रिपुत्रो विसृष्टवान् । १०८ सापि मृष्टान्नपानादिलुब्धा तदनुरोधतः । गत्वा वासगृहं तस्या भूयोऽभ्येस जगाद तौ ।। १०९ इतो गत्वाद्य तूप्णीमप्यहं तत्र स्थिता तया । युष्मत्कथापराधं तमुद्गिरन्त्या स्वयं पुनः ।। सालक्तकाभिस्तिसृभिः करागुलिभिराहता । उरस्यस्मिन्नथैपाहमिहायाता तदन्तिकात् ।। १११ तच्छ्रुत्वा राजपुत्रं तं वैरं मन्त्रिसुतोऽब्रवीत् । मा कारिन्यथा शङ्कामस्या हि हृदये तया ॥ ११२ सालक्तकाङ्गुलीमुद्रात्रयं विन्यस्य युक्तितः । रजस्वला निशास्तिस्रः स्थिताहमिति सूचितम् ।। ११३ एवमुक्त्वा नृपसुतं मन्त्रिपुत्ररुयहे गते । पद्मावत्यै पुनस्तस्यै वृद्धां तां प्रजिघाय सः॥ ११४ सा गता मन्दिरं तस्यास्तया संमान्य भोजिता । प्रीत्या पानादिलीलाभिर्दिनं चान विनोदिता ।। ११५ सायं च यावत्सा वृद्धा गृहमागन्तुमिच्छति । उदभूद्भयकृत्तावत्तत्र कोलाहलो बहिः ।। हा हा भ्रष्टोऽयमालानाजनान्मन्नन्प्रधावति । मत्तहस्तीति लोकस्य तत्राकन्दोऽथ शुश्रुवे ।। ११७ ततः पद्मावती सा तां वृद्धामेवमभापत । स्पष्टेन हस्तिरुद्धेन गन्तुं युक्तं न ते पथा ।। तत्पीठिका समारोप्य वद्धालम्बनरझुकाम् । बृहद्वाक्षेणानेन त्वामन प्रक्षिपामहे । गृहोद्याने ततो वृक्षमारुह्यामुं विलय च । प्राकारमवरुह्यान्यवृक्षेण स्वगृहं व्रज ।। १२० इयुपत्त्वा सा गवाक्षेण क्षेपयामास तत्र ताम् । वृद्धां चेटीभिरुयाने रज्जुपीठिकथा ततः। ९२१ साथ गत्वा यथोक्तेन पथा सर्व शशंस तत् । यथावद्राजपुत्राय तस्मै मत्रिसुताय च ॥ ततः स मत्रिपुत्रस्तं राजपुत्रमभापत । सिद्धं तवेष्टं मार्गो हि युक्त्या ते दर्शितस्तया ॥ तद्गच्छाद्यैव तत्र त्वं प्रदोषेऽस्मिन्नृपागते । एतेनैव पथा तस्याः प्रियाया मन्दिरं विश ।। १२४ इत्युक्तस्तेन तद्युक्तो राजपुत्रो ययौ स तत् । उद्यानं वृद्धयोक्तेन तेन प्राकारवर्सना । तत्रापश्यञ्च रज्जु तां लम्बमानां सपीठिकाम् । मार्गोन्मुसाभिश्चेटीमिरुपरिष्ट्रादधिष्ठिताम् ।। आरूढस्तां च दृष्ट्वैव दासीभिस्तामिराशु सः । रज्जूत्क्षिप्तो गवाक्षेण प्रविवेश प्रियान्तिकम् ॥ १२७ तस्मिन्प्रविष्टे स ययौ मत्रिपुत्रः खमास्पदम् । राजपुत्रस्तु तां पद्मावती तत्र ददर्श सः ॥ पूर्णामृतांशुवदनां प्रसरत्कान्तिचन्द्रिकाम् । कृष्णपक्षभयाद्गुप्तस्थितां राकानिशामिव ।। सापि दृष्ट्वा तमुत्थाय चिरौत्सुक्योचितस्ततः । कण्ठग्रहादिभिस्तैस्तैरुपचारैरमानयत् ।। ततस्तया स गान्धर्वविधिनोद्गुढया सह । गुप्तं राजमुतस्तस्थौ पूर्णेच्छस्तत्र कान्तया ॥ स्थित्वा चाहानि कतिचिद्रात्रौ तामवदत्प्रियाम् । सखा मम सहायातो मन्त्रिपुत्र इह स्थितः ।। स चात्र तिष्ठयेकाकी त्वज्येष्ठतरिकागृहे । गत्या संभाव्य तं तन्धि पुनरप्यामि तेऽन्तिकम् ॥ तच्छ्रुत्वा तमवोचत्सा धूर्ता पद्मावती प्रियम् । हन्तार्यपुत्र पृच्छामि ताः संज्ञा मत्कृतास्त्वया ।। झाता किं किमु वा तेन सरया मन्त्रिसुतेन ते । एवमुक्तवतीमेतां राजपुत्रो जगाद सः ।। ११८ ११९ १२२ १२५ १२६ १२८ १२९ १३० १३२ ·१४० HIN. तरङ्गः ८ शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४०९ न ज्ञातं तन्मया किंचिज्ज्ञात्वा सर्व च तेन मे । आख्यातं मत्रिपुत्रेण दिव्यप्रज्ञानशालिना ॥ १३६ एतच्छ्रुत्वा विचिन्यैव भामिनी सा जगाद तम् । तद्दयुक्तं कृतं यन्मे चिरात्स कथितस्त्वया ।। १३७ स मे भ्राता सखा यस्ते तस्य च प्रथमं मया । ताम्बूलादिसमाचारः कर्तव्यो हि सदा भवेत् ।। १३८ इत्युक्तवत्यानुमतस्तया पूर्वपथेन सः । राजपुत्रोऽन्तिकं तस्य सख्युरागात्ततो निशि ॥ १३९ शशंस च कथामध्ये तत्तस्मै यत्तदाश्रयम् । संत्रावित्रानकथनं कृतं तेन प्रियान्तिके ।। मन्त्रिपुत्रस्तु सोऽयुक्तमिति न श्रद्दधेऽस्य तत् । तावञ्च सा तयोस्तत्र विभाताभूद्विभावरी ॥ १४१ अर्थतयोर्विधौ सांध्ये निवृत्ते कुर्वतोः कथाः । आगात्पकानताम्बूलहस्ता पद्मावतीससी ॥ १४२ सा मन्त्रिपुत्रं कुशलं पृष्ट्वा दत्तोपचारिका । निपेद्धं राजपुत्रस्य भोजनं तत्र युक्तितः ।। १४३ कथान्तरे स्वामिनी स्वां भोजनादौ तदागमम् । प्रतीक्षमाणामावेद्य क्षणाद्गुप्तं ततो ययौ । १४४ ततस्तं मत्रिपुत्रः स राजपुत्रमभापत । कौतुकं पश्य देवैकं दर्शयाम्यधुना तव ।। १४५ इत्युक्त्वा भक्ष्यमेकं स पक्कान्नं दत्तवांस्ततः । सारमेयाय स च तत्सादित्वैव व्यपद्यत ॥ १४६ तदृष्ट्वा किमिदं चित्रमिति राजसुतोऽत्र सः । पप्रन्छ मत्रिपुत्रं तं स चैतं प्रत्यभापत ।। १४७ संज्ञाज्ञानेन धूत मां विदित्वा हन्तुकामया । तया विपानं प्रहितं मम त्वदनुरक्तया ॥ १४८ नास्मिन्सति मदेकानो राजपुत्रो भवेदयम् । एतद्वशश्च मुक्त्वा मां नगरी वां ब्रजेदिति ॥ १४९ तन्मुञ्च मन्युमेतस्यां वन्धुत्यागान्महासनः । कुर्यास्त्वं हरणे युक्तिं वक्ष्याम्यालोच्य यामहम् ।। १५० इत्युक्तवन्तं तं मत्रिसुतं राजसुतोऽन्न सः । सत्यं बुद्धिशरीरस्त्वमिति यावत्प्रशंसति ।। १५१ अशङ्कितं बहिस्तावदुःखाकुलजनारवः । हा धिराज्ञः सुतो चालो विपन्न इति शुश्रुवे ।। १५२ तदाकर्णनहृष्टोऽथ मत्रिपुत्रो नृपात्मजम् । जगाद हन्त गच्छाद्य पद्मावत्या गृहं निशि ।। १५३ तत्र तां पाययेस्तावद्यावापानमदेन सा । निःसंज्ञा नष्टचेष्टा च गतजीवेव जायते ।। १५४ ततस्तस्याः सनिद्रायाः शूलेनाङ्क कटीतटे । दत्त्वाग्नितप्तेनादाय तदाभरणसंचयम् ।। आगच्छेस्त्वं गवाक्षेण रज्जुलम्बविनिर्गतः । ततः परं यथा भद्रं भवेज्ज्ञास्याम्यहं तथा ॥ इत्युक्त्वा कारयित्वा च क्रोडवालनिभाविकम् । मत्रिपुत्रो ददौ तस्मै त्रिशूलं राजसूनवे ॥ १५७ राजपुत्रः स हस्ते तत्कृत्वा कुटिलकर्कशम् । कालायसदृढं चित्तमिव कान्तावयस्ययो. ।। १५८ तथेति पूर्ववद्रात्रावगात्पद्मावतीगृहम् । अविचार्य प्रभूणां हि शुचेर्वाक्यं स्वमत्रिणः ।। तत्र तां मद्यनिश्चेष्टां शूलेन जघनेऽविताम् । हृतालंकरणां कृत्वा तस्यागात्सख्युरन्तिकम् ।। १६० दर्शिताभरणस्तस्मै शशंस च यथाकृतम् । ततः स मत्रिपुत्रोऽपि सिद्धं मेने मनीपितम् ॥ १६१ मातर्गत्वा श्मशानं च सोऽभूत्तापसवेपभृत् । स्वैरं राजसुतं तं च विदधे शिष्यरूपिणम् ।। १६२ अब्रवीत्तं च गच्छैकमितोऽलंकरणादिमाम् । मुक्तावली समादाय स्वं विकेतुमिवापणे ॥ बहुमूल्यं यदेश्वास्या येनैतां नैव कश्चन । गृहीयाद्धाम्यमाणां च सर्वः कोऽपि विलोकयेत् ॥ १६४ गुरुणा मम विक्रेतुमियं दत्तेत्सनाकुलः । ब्रूयाश्च यदि गृह्णीयुरन त्वां पुररक्षिणः ।। १६५ इति स प्रेपितस्तेन गत्वा राजसुतस्तदा । अतिष्ठदापणे भ्राम्यन्व्यक्तं मुक्तावली दधत् ।। १६६ तथाभूतश्व जगृहे स दृष्ट्वा पुररक्षिभिः । दन्तघाटसुतामोपज्ञप्तेश्चौरगवेपिभिः ।। १६७ निन्ये च नगराध्यक्षनिकटं तैः स तत्क्षणात् । स च तं तापसाकारं दृष्ट्वा पप्रच्छ सान्त्वतः ।। १६८ कुतो मुक्तावलीयं ते भगवन्निह हारिता । दन्तघाटककन्याया हृतं ह्याभरणं निशि ।। तच्छ्रुत्वा राजपुत्रसं सोऽवादीत्तापसाकृतिः । गुरुणा मम दत्तेयमेत्यासौ पृच्छयतामिति ।। १७० ततश्चोपेत्य तं नत्वा पप्रच्छ नगराधिपः । मुक्तावलीयं भगवन्युतस्ने शिष्यहलगा। श्रुत्वैतद्विजनं कृत्वा स धूर्ततमभाषत । अहं तपस्वी भ्राम्यामि सदारण्येप्वितस्ततः ।। सोऽहं देवादिह प्राप्तः श्मशानेऽत्र स्थितो निशि । अपश्यं योगिनीचक्रं समागतमितसतः॥ सन्मध्ये पैकथानीय योगिन्या राजपुत्रकः । उद्घाटितहदम्भोजो भैरवाय निवेदितः ।। १७२ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७६ । पानमत्ता च सा हतु जपतो मेऽक्षमालिकाम् । प्रावर्तत महामाया विकारान्कुर्वती मुसे। १७५ अतिप्रवृत्ता च मया ऋद्धेन जघनस्थले । अङ्किता सा त्रिशूलेन मत्रप्रजालिताश्रिणा ॥ हृता मुक्तावली चेयं तस्याः कण्ठान्मया तदा । सैपाद्य तापसानीं विक्रेया मम वर्तते ॥ १७७ एतच्छ्रुत्वा पुराध्यक्षो गत्वा भूपं व्यजिन्जपत् । भूपोऽप्याकर्ण्य तत्तां च बुवा तन्मौक्तिकावलीम् ॥ १७८ प्रेक्षणप्रेपितायातवृद्धाप्तवनितामुखात् । श्रुत्वा च दृश्यशूलाझा जघने सत्यमेव ताम् ।। १७९ प्रस्तः सुतो मे डाकिन्या तयेत्युत्पन्ननिश्चयः । स्वयं तस्यान्तिकं गत्वा मन्त्रिपुत्रतपस्विनः ।। १८० पृष्ट्वा च निग्रहं तस्याः पद्मावत्याः स तद्विरा । पितृभ्यां शोच्यमानायाः पुरान्निर्वासनं व्यधान् ॥ १८१ निर्वासिताटवीस्था सा विभापि न जहौ तनुम् । उपायं मत्रिपुत्रेण तं मंभाव्य तथा कृतम् ।। १८२ दिनान्ते तां च शोचन्तीमश्वारूढावुपेयतुः । त्यक्ततापसवेपौ तौ मन्त्रिपुत्रनृपासजौ ॥ आश्वास्यारोप्य तुरगे स्वराष्ट्र निन्यतुश्च ताम् । तत्र तस्थौ तया साकं राजपुत्रः स निर्वृतः ॥ १८४ दन्तघाटस्त्वरण्ये तां क्रव्यादैर्भक्षितां सुताम् । मत्वा व्यपादि गोकेन भार्या चानुजगाम तम् ॥ १८५ इत्यारयाय स भूयस्तं वेतालो नृपमब्रवीत् । तन्मेऽत्र संशयं छिन्द्धि दंपत्योरेतयोर्वधात् ।। १८६ मन्त्रिपुत्रस्य किं पापं राजपुत्रस्य किं नु वा । पद्मावत्याः किमथवा त्वं हि बुद्धिमतां वरः जानानश्च न चेद्राजन्मम तत्त्वं वदिष्यसि । तदेप गतधा मूर्धा निश्चितं ते स्फुटिप्यति ।। १८८ इत्युक्तवन्तं वेतालं विजानशापभीतितः । स त्रिविक्रमसेनलमेवं प्रत्यत्रवीन्नृपः । १८९ योगेश्वर किमज्ञेयमेतन्नैपां हि पातकम् । त्रयाणामपि राजस्तु पापं कर्णोत्पलस्य तत् ॥ १९० वेतालोऽप्याह राज्ञः किं ते हि तत्कारिणत्रयः । काकाः किमपराध्यन्ति हंसैर्जग्धेषु शालिपु ।। १९१ राजा ततोऽब्रवीचैनं न दुष्यन्ति त्रयोऽपि ते । मत्रिसूनोर्हि तत्तावत्प्रभुकार्यमपातकम् ॥ १९२ पद्मावतीराजपुत्रौ तौ हि कामशराग्निना । संतप्तावविचाराविदोपौ स्वार्थमुद्यतौ ॥ १९३ कर्णोत्पलस्तु राजा स नीतिशास्त्रेप्पशिक्षितः । चारैः प्रजास्वनन्विष्यंस्तत्त्वशुद्धिं निजास्वपि ।। १९४ अजानन्धूर्तचरितानीङ्गिताद्यविचक्षणः । तथा तन्निर्विचारं यच्चक्रे तेन स पापभाक् ।। १९५ इत्याकर्ण्य विमुक्तमौनमुदिते सम्य नृपेणोत्तरे स्कन्धात्तस्य स दाढीमाकलयितुं मायावलात्तत्क्षणम् । वेतालो नृकलेवरान्तरगतः काप्यप्रतक्यों ययौ निष्कम्पः स च भूपतिः पुनरमुं प्राप्तुं व्यधानिश्चयम् ॥ १९६ इति महाकविधीसोमदेवभारिरचिते कथासरित्सागरे शशाश्वतीलम्बकेऽष्टमस्तरमः । १८७ - " । ४ नघमस्तरज। (द्वितीयो वेतालः ।) ततोऽन पुनरानेतुं तं वेतालमगान्नृपः । स त्रिविक्रमसेनस्तच्छिशपापादपान्तिकम् ॥ प्राप्तोऽत्र वीक्षते यावञ्चितालोकवशान्निशि । तावद्ददर्श तं भूमौ कूजन्तं पतितं शवम् ।। अथ तं मृतदेहस्थं वेतालं स महीपतिः । आरोप्य स्कन्धमानेतुं तूष्णीं प्रववृते जवात् ।। ततः स्कन्धात्स वेतालो भूयस्तं नृपमत्रवीत् । राजन्महत्यनुचिते छेशेऽस्मिन्पतितो भवान् ।। अतस्तव विनोदाय कथयामि कथां शृणु । अस्त्यग्रहारः कालिन्दीफूले ब्रह्मस्थलाभिधः ।। अग्निस्वामीति तत्रासीद्राह्मणो वेदपारगः तस्यातिरूपा मन्दारवतीत्यजनि कन्यका ॥ यां निर्माय नवानर्घलावण्यां नियतं विधिः । स्वर्गस्त्रीपूर्वनिर्माणं निजमेवाजुगुप्सत ॥ तस्यां च यौवनस्थायामाययुः कान्यकुब्जतः । समसर्वगुणास्तत्र त्रयो ब्राह्मणपुत्रकाः ।। तेषां पालार्थमककस्तरिपतुस्तामयाचत । अनिच्छन्दानमन्यस्मै तस्याः प्राणव्ययादपि । तपिता स तु तन्मध्यान्नैकस्मायपि तां ददौ । भीतोऽन्ययोर्वधात्तेन तस्थौ कन्यैव सा ततः ।। ६ ७ ८ ९ ·२५ तरङ्गः १० ।] शशाशयातीलम्बकः १२ । ४११ ते च त्रयोऽपि तद्वत्रचन्द्रकासक्तदृष्टयः । चकोरव्रतमालम्व्य तत्रैवासन्दिवानिशम् ।। ११ अथाकस्मात्समुत्पन्नदाहज्वरवशेन सा । जगाम मन्दारवती कुमारी किल पञ्चताम् ।। १२ ततस्तां विप्रपुत्राले परासुं शोकविच्छवाः । कृतप्रसाधनां नीत्वा श्मशानं चकुरनिसात् ।। १३ एकश्च तेषां तत्रैव विधाय मठिकां ततः । कृततद्भस्मशय्यः सन्नास्तायाचितभैक्षभुक् ॥ १४ द्वितीयोऽस्थीन्युपादाय तस्या भागीरथी ययौ । तृतीयस्तापसो भूत्वा भ्रान्तुं देशान्तराण्यगात् ॥ १५ स भ्राम्यंस्तापसः प्राप ग्रामं वक्रोलकाभिधम् । तत्रातिथिः सन्कस्यापि विप्रस्य प्राविशद्गृहम् ।। तत्पूजितः स यावञ्च भोक्तुं तत्र प्रचक्रमे । तावदेकः शिशुस्तत्र प्रवृत्तोऽभूत्प्ररोदितुम् ॥ स सान्व्यमानोऽपि यदा न व्यरंसीत्तदा धा । बाहावादाय गृहिणी ज्वलत्यनौ तमक्षिपत् ।। क्षिप्तमानः स मृद्वगो भस्मीभावमवाप्तवान् । तदृष्ट्वा जातरोमाञ्चः सोऽब्रवीत्तापसोऽतिथिः ।। १९ हा धिकष्टं प्रविष्टोऽस्मि ब्रह्मराक्षसवेश्मनि । तन्मूर्त किल्विपमिदं न भोक्ष्येऽन्नमिहाधुना ।। एवं वदन्तं तं सोऽन्न गृहस्थः प्राह पश्य मे । शक्ति पठितसिद्धस्य मन्त्रस्य मृतजीवनीम् ॥ २१ इत्युक्त्वादाय तन्मन्नपुस्तिकामनुवाच्य च । तत्र भस्मनि चिक्षेप स धूलिमभिमन्त्रिताम् ।। २२ तेनोदतिष्ठत्तद्रूप एव जीवन्स वालकः । ततः स निर्वृतस्तत्र भुक्तवान्विप्रतापसः ॥ गृहस्थोऽपि स तां नागदन्तेऽवस्थाप्य पुस्तिकाम् । भुक्त्वा च शयनं भेजे रात्रौ तत्रैव तशुतः ॥ २४ सुप्ते गृहपतौ तस्मिन्स्खैरमुत्थाय शङ्कितः । स प्रियाजीवितार्थी तां पुस्तिकां तापसोऽग्रहीत् ॥ गृहीत्यैव च निर्गत्य ततो रात्रिदिनं व्रजन् । क्रमाच्यानं तत्प्राप यत्र दग्धास्य सा प्रिया २६ ददर्श चान तत्कालं तं द्वितीयमुपागतम् । यः स गङ्गाम्भसि क्षेप्नु तदस्थीनि गतोऽभवत् ॥ ततस्तं च तमाचं च तस्या भस्मनि शायिनम् । निवद्धमठिकं तत्र द्वावप्येतौ जगाद सः ॥ २८ मठिकापास्यतामेपा यावदुत्थापयामि ताम् । जीवन्ती भस्मतः कान्तां मनशक्त्या कयाप्यहम् ।। इति तौ प्रेर्य निर्वन्धान्निर्लोच्य मठिकां च सः । उद्घाट्य तापसो विप्रः पुस्तिका तामवाचयत् ।। अभिमच्य च मन्त्रेण धूलिं भस्मन्यवाक्षिपत् । उदतिष्टय जीवन्ती सा मन्दारवती ततः ।। ३१ वह्नि प्रविश्य निष्क्रान्तं वपुः पूर्वाधिकाति । तदा यभार सा कन्या काञ्चनेनेव निर्मितम् ।। तादृशीं तां पुनर्जातां ते दृष्ट्वैव स्मरातुराः । प्राप्तुकामासयोऽप्येवमन्योन्यं कलहं व्यधुः ॥ ३३ एकोऽनवी दियं भार्या मम मन्त्रबलार्जिता। तीर्थप्रभावजा भार्या गमेय मिति चापरः । ३४ रक्षित्वा भस्म तपसा जीवितेयं मयेह यत् । तदेपा मम भार्येति तृतीयोऽत्र जगाद सः ॥ विवादनिर्णये तेषां त्वं तावन्मे महीपते । निश्चयं ब्रूहि कस्यैपा कन्या भार्योपपद्यते ॥ विदलिष्यति मूर्धा ते यदि जानन्न वक्ष्यसि । इति वेतालतः श्रुत्वा तं रा राजैवमभ्यधात् ।। यः छेशमनुभूयापि मन्त्रेणैतामजीवयत् । पिता स तस्यारतत्कार्यकरणान्न पुनः पतिः ॥ ३८ यश्चास्थीनि निनायास्य गगायां स सुतो मतः । यस्तु तद्भस्मशय्यां तामाशिप्यासीत्तपश्चरन् ।। ३९ श्मशान एव तत्प्रीत्या भर्ता तस्याः स उच्यते । कृतं तदनुरूपं हि तेन गाढानुरागिणा ॥ एवं नृपात्रिविक्रमसेनाच्छुत्वैव मुक्तमौनात्सः । तस्य स्कन्धादगमद्वेतालोऽतर्कितः स्वपदम् ।। ४१ राजाय भिक्ष्वर्थसमुद्यतस्तं प्राप्तुं स भूयोऽपि मनो यवन्ध । प्राणाययेऽपि प्रतिपन्नमर्थ तिष्ठन्त्यनिर्वाश न धीरसत्त्वाः ।। इति महाक विश्नीसोमदेवभपिरचिते कथासरित्सागरे शशाश्यतीलम्बके नवमसरसः । - नमसरमाः। (तृतीयो वेताल ।) अथ भूयोऽपि वेताळमानेतुं नृपसत्तमः। स त्रिविक्रमसेनस्तमुपागाच्छिशपातरम् ।। तग्रस्थमैतं संप्राप्य मृतदेहगतं पुनः । स्कन्धे गृहीत्वैवागन्तुं तूप्णी प्रववृते ततः ।।

·ur ७ २० ४१२ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरमः ७७ । प्रयान्तं च तमाह स्म स वेतालोऽस्य पृष्ठगः । चित्रं नोद्विजसे राजनिशि कुर्वनगमागमम् ।। ३ तदखेदाय भूयस्ते वर्णयामि कथां शृणु । अस्ति पाटलिपुत्राख्यं ख्यातं भूमण्डले पुरम् ॥ तत्रासीनृपतिः पूर्व नाम्ना विक्रमकेसरी । गुणानामिव रत्नानामाश्रयं यं व्यधाद्विधिः ॥ तत्र शापावतीर्णोऽभूद्दिव्यविज्ञानवान्शुकः । विदग्धचूडामणिरित्याख्यया सर्वशास्त्रवित् तेनोपदिष्टां सदृशी राजपुत्री नृपालजः । मागधीमुपयेमे स भायर्या चन्द्रप्रभामिधाम् ।। तस्या अपि तथाभूता सर्वविज्ञानशालिनी । शारिका सोमिका नाम राजपुत्र्याः किलाभवत् ।। ते चैकपञ्जरस्थे द्वे तत्रास्तां शुकशारिके । सेवमाने स्वविज्ञानैर्दपती तौ निजप्रभू ।। एकदा सामिलापस्ता शारिकां सोऽब्रवीच्छुकः । एकशय्यासनाहारं सुभगे भज मामिति ॥ १० नाहं पुरुपसंसर्गमिच्छामि पुरुपा यतः । दुष्टाः कृतना इति सा शारिका प्रत्युवाच तम् ।। न दुष्टाः पुरुपा दुष्टा नृशंसहृदयाः स्त्रियः । इति भूयः शुकेनोक्ते विवादोऽत्रालगत्तयोः ।। १२ कृतदासत्वभार्यात्वपणौ तौ शकुनी मिथः । निश्चयायाथ सभ्यं तं राजपुत्रमुपेयतुः ।। १३ स विवादपदं श्रुत्वा तयोरास्थानगः पितुः । कथं कृतघ्नाः पुरुपा बृहीत्याह स्म शारिकाम् ॥ १४ ततः सा शृणुतेत्युक्त्वा निजपक्षप्रसिद्धये। पुंदोपाख्यायिनीमेतां शारिकाकथयत्कथाम् ॥ १५ अस्ति कामन्दिका नाम या महानगरी भुवि । अर्थदत्ताभिधानोऽस्ति वणिक्तस्यां महाधनः ॥ १६ धनदत्ताभिधानश्च पुत्रस्तस्योदपद्यत । पितर्युपरते सोऽपि वभूवोच्छृङ्खलो युवा ॥ द्यूतादिसङ्गे धूर्ताश्च मिलित्वा तमपातयन् । कामं व्यसनवृक्षस्य मूलं दुर्जनसंगतिः । १८ अचिराब्यसनक्षीणधनो दौर्गत्यलजया। सोऽथ त्यक्त्वा स्वदेशं तं भ्रान्तुं देशान्तराण्यगात् ॥ १९ गच्छंश्च चन्दनपुरं नाम स्थानमवाप्य सः । विवेश भोजनार्थी सन्नेकस्य वणिजो गृहम् ।। स वणिक्सुकुमारं तं दृष्ट्वा पृष्ट्वान्वयादिकम् । ज्ञात्वा कुलीनं सत्कृत्य स्वीचके दैवयोगतः ॥ २१ ददौ च सधनां तस्मै नाम्ना रत्नावली सुताम् । ततः स धनदत्तोऽत्र तस्थौ श्वशुरवेश्मनि ॥ २२ दिनेष्वेव च यातेषु सुखविस्मृतदुर्गतिः । स्वदेशं गन्तुकामोऽभूत्प्राप्तार्थों व्यसनोन्मुखः ॥ २३ ततोऽनुमान्य कथमप्यवशं श्वशुरं शठः । तं दुहिकसंतानं गृहीत्वा तामलंकृताम् ॥ भार्या रत्नावली युक्तामेकया वृद्धया स्त्रिया । स आत्मना तृतीयः सन्देशात्प्रस्थितवांस्ततः ॥ क्रमात्प्राप्याटवीं दूरामुक्त्वा तस्करजां भियम् । गृहीत्वाभरणं तस्या भार्यायाः स्वीचकार सः ।। २६ दृश्यतां द्यूतवेश्यादिकप्टव्यसनसङ्गिनाम् । हृदयं हा कृतघ्नानां पुंसां निस्त्रिशकर्कशम् ।। सोऽथ पापोऽर्थहेतोस्तां भार्या गुणवतीमपि । हन्तुं श्वभ्रे निचिक्षेप तया वृद्धस्त्रिया युताम् ॥ क्षित्वैव च गते तस्मिन्साथ वृद्धा व्यपद्यत । तद्भार्या तु लतागुल्मविग्नया न व्यपादि सा ॥ उत्तस्थौ च ततः श्वभ्रात्कोशन्ती करुणं शनैः । आलम्व्य तृणगुल्मादि सशेषत्वात्किलायुपः ।। ३० आययौ विक्षताङ्गी च पृष्ट्वा मार्ग पदे पदे । यथागतेनैव पथा कृच्छ्रात्तत्सदनं पितुः ।। ३१ तत्राकस्मात्तथाभूता प्राप्ता पृष्टा ससंभ्रमम् । मात्रा पित्रा च रुदती साध्वी सैवमभापत ॥ ३२ मुपिताः स्म पथि स्तेनै तो बवा च मत्पतिः । बवा मृता निपत्यापि श्वभ्रे नाहं मृता पुनः ॥ ३३ अथागतेन केनापि पथिकेन कृपालुना । उद्धृताहं ततः श्वभ्रात्प्राप्तास्मीह च दैवतः ॥ ३४ एवमुक्तवती मात्रा पित्रा चाश्वासिता ततः । भर्तृचित्तैव सा तस्थौ तत्र रत्नावली सती ॥ ३५ याति काले च तद्भर्ता स स्वदेशगतः पुनः । द्यूतक्षपिततद्वित्तो धनदत्तो व्यचिन्तयत् ।। आनयामि पुनर्गत्वा मार्गित्वा श्वशुराद्धनम् । गृहे स्थिता मे त्वत्पुत्रीत्यभिधास्ये च तत्र तम् ।। एवं स हृदये ध्यात्वा प्रायाच्वशुरवेश्म तत् । प्राप्तं च तत्र तं दूरात्स्वभार्या पश्यति स्म सा॥ ३८ धावित्वा चापतत्तस्य सा पापस्यापि पादयोः । दुष्टेऽपि पयौ साधीनां नान्यथावृत्ति मानसम् ॥ भीताय च ततस्तस्मै तदशेष न्यवेदयत् । यन्मृपा चौरपातादि पित्रोः प्राग्वर्णितं तया ॥ १. मसादमे किचिटितमिव माति, २४ २५ २९ ३९ ·४२ . ४४ ४५ ४८ ४९ ५१ ५९ तरङ्गः १०।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ततस्तया समं तत्र निर्भयः श्वाशुरे गृहे । प्रविष्टः श्वशुराभ्यां स हादृष्ट्वाभ्यनन्द्यत ॥ दिष्ट्या जीवन्नयं मुक्तश्चौरैरिति महोत्सवः । तेन तच्छ्वशुरेणाथ चक्रे मिलितवन्धुना ॥ ततः स धनदत्तोऽत्र भुखानः श्वशुरश्रियम् । रत्नावल्या तया साफमासीत्पन्या यथासुसम् ॥ एकदा तत्र रात्रौ च स नृशंसश्चकार यत् । कथोपरोधतः शान्तमवाच्यमपि कथ्यते ।। हत्वासुप्तां भायर्या तां तदाभरणसंचयम् । अपहृत्य ततः प्रायात्स स्वदेशमलक्षितः ॥ ईदृशाः पुरुपाः पापा इति शारिकयोदिते । त्वमिदानी वदेत्याह राजपुत्रस्तदा शुकम् ॥ ततो जगाद स शुको देव दुःसहसाहसाः । स्त्रियो दुश्चरिताः पापास्तथा च श्रूयतां कथा ॥ अस्ति हर्पवती नाम नगरी तत्र चाभवत् । अग्रणीधर्मदत्ताख्यो वहुकोटीश्वरो वणिक् ।। वसुदत्ताभिधाना च रूपेऽनन्यसमा सुता । बभूव तस्य वणिजः प्राणेभ्योऽप्यधिकप्रिया । सा च तेन समानाय रूपयौवनशालिने । दत्ता वरागनानेत्रचकोरामृतरश्मये ।। नाम्ना समुद्रदत्ताय वणिक्पुत्राय साधवे । नगर्यामार्यजुष्टायां ताम्रलिप्त्यां निवासिने । कदाचित्सा स्वदेशस्थे पत्यौ स्वस्य पितुर्गृहे । स्थिता वणिक्सुता दूरात्कंचित्पुरुपमैक्षत ॥ तं युवानं सुकान्तं सा चपला मारमोहिता । गुप्तं सखीमुसानीतं भेजे प्रच्छन्नकामुकम् ।। ततः प्रभृति तेनैव सह तत्र सदा रहः । रात्रौ रात्रावरंस्तासौ तदेकासक्तमानसा ।। एकदा च स कौमारः पतिस्तस्याः स्वदेशतः । आजगामात्र तत्पित्रोः प्रमोद इव मूर्तिमान् ।। सोत्सवे च दिने तस्मिन्सा नक्तं कृतमण्डना । मानानुप्रेपिता भेजे शय्यास्थापि न तं पतिम् ।। प्रार्थिता तेन चालीकसुप्तं चक्रेऽन्यमानसा । पानमत्तोऽध्वसिन्नश्च सोऽपि जह्वेऽथ निद्रया ।। ततश्च सुप्ते सर्वस्मिन्मुक्तपीते जने शनैः । संधि भित्त्वा विवेशान चौरो वासगृहान्तरे ॥ तत्कालं तमपश्यन्ती साप्युत्थाय वणिक्सुता । स्वजारकृतसंकेता निरगान्निभृतं ततः ।। तदालोक्य स चौरोऽन विनितेच्छो व्यचिन्तयत् । येपामर्थे प्रविष्टोऽहं तैरेवाभरणैर्वृता ॥ निशीथे निर्गतैपा तद्वीक्षेऽहं सा क गच्छति । इत्याकलय्य निर्गत्य स चौरस्तां वणिक्सुताम् ॥ वसुदत्तामनु ययौ दत्तदृष्टिरलक्षितः । सापि पुप्पादिहस्सैकससकेतससीयुता ॥ गत्वा बाह्यं प्रविष्टाभूदुद्यानं नातिदूरगम् । तत्रापश्यञ्च तं वृक्षे लम्नमानं स्वकामुकम् ।। संकेतकागतं रात्रौ लब्ध्वा नगररक्षिभिः । उलम्वितं चौरबुद्ध्या पाशकण्ठं मृतं स्थितम् ।। ततः सा विह्वलोद्धान्ता हा हतास्मीति वादिनी । पपात भूमौ कृपणं विलपन्ती रुरोद च ॥ अवतार्याथ वृक्षात्तं गतासु निजकामुकम् । उपवेश्यागरागेण पुप्पैश्चालंचकार सा । समालिङ्गय च निःसंज्ञं रागशोकान्धमानसा । उन्नमय्य मुसं यावत्तस्यार्ता परिचुम्वति ॥ तावत्स तस्याः सहसा निर्जीवः परपूरुपः । वेतालानुप्रविष्टः सन्दन्तैश्चिच्छेद नासिकाम् ।। तेन सा विहला तस्मात्सव्यथापसृताप्यहो । किविजीवेदिति हता पुनरेत्य तमैक्षत ।। दृष्ट्वा च वीतवेतालं निश्चेष्टं मृतमेव तम् । सा भीता परिभूता च चचाल रुदती शनैः ।। तावच्छन्नः स्थितः सोऽथ चौरः सर्व व्यलोकयत् । अचिन्तयञ्च किमिदं पापया कृतमेतया ।। अहो वताशयः स्त्रीणां भीषणो घनतामसः । अन्धकूप इवागाधः पाताय गहनः परम् ।। तदिदानीमियं किं नु कुर्यादिति विचिन्त्य सः । कौतुकारतश्चौरो भूयोऽप्यनुससार ताम् ।। सापि गत्वा प्रविश्यैव तत्सुप्तस्थितभर्तृकम् । गृहं तदा स्वकें प्रोशः प्ररुदत्येवमनवीत् ।। परित्रायध्वमेतेन दुष्टेन मम नासिका । छिन्ना निरपराधाया भर्तृरूपेण शत्रुणा ॥ श्रुत्वैतं मुहुरानन्दं तस्याः सर्वे ससंभ्रमम् । उदतिष्ठन्प्रबुध्यान पतिः परिजनः पिता ।। एसाथ तत्पिता दृष्ट्वा तामाईच्छिन्ननासिकाम् । क्रुद्धसं यन्धयामाम भार्याद्रोहीति तत्पतिम् ।। स तु नैवामयीत्किंचिद्वध्यमानोऽपि मूकवत् । विपर्यतेपु सर्वेषु यत्सु श्वगुरादिषु ।। ततो ज्ञात्वैव तचौरे तस्मिन्नपसृते लघु । कोलाहलेन तस्यां च व्यतीतायां प्रमानिशि ॥ ६१ ६४ ६७ ६८ ६९ ७३ ७६ ·८४ ८७ ८८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७८ । स निन्ये वणिजा तेन श्वसुरेण वणिक्सुतः । राजान्तिकं तया सार्ध भार्यया छिन्ननासया ॥ राजा च कृतविज्ञप्तिः खदारद्रोहासाविति । तस्यादिशद्वणिक्सूनोर्वधं न्यकृततद्वचाः ।। ८१ ततो वध्यभुवं तस्मिन्नीयमाने सडिण्डिमम् । उपागम्य स चौरोऽत्र वभापे राजपूरुपान् ।। निष्कारणं न वध्योऽयं यथावृत्तं तु वेड्यहम् । मां प्रापयत राजानं यावत्सर्व वदाम्यतः ।। इत्यूचिवान्स नीतस्तैर्नृपस्यागं वृताभयः । आ मूलाद्रात्रिवृत्तान्तं चौरः सर्व न्यवेदयत् ॥ अब्रवीच न चेद्देव मद्वाचि प्रत्ययस्तव । तत्सा नासा मुसे तस्य गवस्याद्यापि वीक्ष्यताम् ॥ तच्छ्रुत्वा वीक्षितुं भृत्यान्प्रेष्य सत्यमवेत्य तत् । स राजा तं वणिक्पुनं मुक्तवान्वधनिमहात् ॥ तां च कर्णावपि च्छित्वा दुष्टां देशान्निरस्तवान् । तद्भार्या श्वशुरं चास्य तं सर्वस्वमदण्डयत् ॥ चौरं च तं पुराध्यक्षं तुष्टश्चक्रे स भूपतिः । एवं स्त्रियो भवन्तीह निसर्गविपमाः शठाः ।। इत्युक्तवानेव शुको भूत्वा चित्ररथाभिधः । क्षीणेन्द्रशापो गन्धर्वो दिव्यरूपो दिवं ययौ । शारिका सापि तत्कालं भूत्वा स्वःस्त्री तिलोत्तमा । तथैव क्षीणतच्छापा जगाम सहसा दिवम् ।। विवादश्चाप्यनिर्णीतः सभायां सोऽभवत्तयोः । इत्याख्याय कथां भूयस्तं वेतालोऽब्रवीनृपम् ।। ९१ तद्भवान्वक्तु किं पापाः पुरुपाः किमुत स्त्रियः । अजल्पतो जानतस्ते शिरो यास्यति सण्डशः ।। ९२ एतन्निशम्य वचनं वेतालस्यांसवर्तिनस्तस्य । स जगाद भूपतिस्तं योगेश्वर योपितः पापाः ।। .पुरुपः कोऽपि हि तादृक्कापि कदाचिद्भवेद्दुराचारः । प्रायः सर्वत्र सदा स्त्रियस्तु तादृग्विधा एव ॥ ९४ इत्युक्तवतो नृपतेः प्राग्वत्स्कन्धात्स तस्य वेतालः । नष्टोऽभूत्स च राजा जग्राह पुनस्तदानयनयत्नम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके दशमस्तरङ्गः । ९३ ९५ ३ ४ ५ ६ एकादशस्तरना। (चतुर्थी वेताल) ततो गत्वा पुनस्तस्य निकट शिंशपातरोः । स त्रिविक्रमसेनोऽत्र श्मशानं निशि भूपतिः ।। लब्ध्वा मुक्ताट्टहासं तं वेतालं नृशरीरगम् । निष्कम्पः स्कन्धमारोप्य तूष्णीमुदचलत्ततः ।। चलन्तं च तमंसस्थो वेतालः सोऽब्रवीत्पुनः । राजन्कुभिक्षोरेतस्य कृते कोऽयं तव श्रमः ॥ आयासे निष्फलेऽमुष्मिन्विवेको वत नास्ति ते । तदिमां शृणु मत्तस्त्वं कथां पथि विनोदिनीम् ।। अस्ति शोभावती नाम सत्याख्या नगरी भुवि । तस्यां च शूद्रकाख्योऽभूभृपतिः प्राज्यविक्रमः ॥ यस्य जज्याल जयिनः प्रतापज्वलनोऽनिशम् । वन्दीकृतारिललनाधूतचामरमारुतैः ।। अलुप्तधर्मचरणस्फीता मन्ये वसुंधरा । राज्ञि यस्मिन्विसस्मार रामादीनपि भूपतीन् । तं कदाचिन्महीपालं प्रियशूरमुपाययौ । सेवार्थ मालवादेको नाम्ना वीरवरो द्विजः ।। यस्य धर्मवती नाम भार्या सत्ववरः सुतः । कन्या वीरवती चेति त्रयं गृहपरिच्छदः॥ सेवापरिच्छदश्चान्यत्रयं कट्यां कृपाणिका । करे करतलैकन चारु चर्म परन च ॥ तावन्मात्रपरीवारो दीनारशतपञ्चकम् । प्रत्यहं प्रार्थयामास राक्षस्तस्मात्स वृत्तये ॥ राजापि स तमाकारसूचितोदारपौरुपम् । वीक्ष्य तस्मै ददौ वृत्तिं शूद्रकस्तां यथेप्सिताम् ।। अल्पे परिकरेऽप्येमिरियद्भिः स्वर्णरूपकैः । किमेप व्यसनं पुष्णात्यथ कंचन सव्ययम् ।। इत्यन्वेष्टुं समाचारं कौतुकात्स महीपतिः । प्रच्छन्नान्स्थापयामास चारानस्यान पृष्ठतः ।। स च वीरवरः प्रातः कृत्वा भूपस्य दर्शनम् । स्थित्वा च तस्या मध्याह्नं सिंहद्वारे धृतायुधः ॥ गत्वा स्ववृत्तिलम्धानां दीनाराणां शतं गृहे । भोजनार्थ स्वभाांया हस्ते प्रादाकिलान्यहम् ।। ८ ९ १० १२ १३ १४ ·२४ तरङ्गः ११ । शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । ४१५ वनागरागताम्बूलं क्रीणाति स्म शतेन च । शतं स्नात्वा च पूजार्थ व्यधाद्विष्णोः शिवस्य च ॥ १७ विप्रेभ्यः कृपणेभ्यश्च ददौ दानं शतद्वयम् । एवं विभेजे पश्चापि तानि नियं शतान्यसौ ॥ १८ ततः कृत्वाग्निकार्यादि भुक्त्वा गत्वैकको निशि । सिंहद्वारे पुनस्तस्थौ पाणौ करतला धत् ।। १९ एतां सततचर्या च तस्य वीरवरस्य सः । राजा चारमुखाच्छ्रुत्वा तुतोप हृदि शूद्रकः॥ निवारयामास च तांश्चारांस्तस्यानुमार्गगान् । मेने विशेपपूजाई पुरुपातिशयं च तम् ॥ अथ यातेपु दिवसेष्ववहेलावलद्धिते । ग्रीष्मे वीरवरेणान सुप्रचण्डार्कतेजसि ।। २२ तदीर्ध्यात इवोद्भूतविद्युत्करतलां दधत् । धारापहारी निनदन्नाजगाम धनागमः ।। २३ तदा च घोरमेघौधे प्रवर्पति दिवानिशम् । सिंहद्वारे तथैवासीत्सोऽत्र वीरवरोऽचलः ।। तं च दृष्ट्वा दिवा राजा प्रासादामात्स शूद्रकः । निशि भूयस्तदारोहजिज्ञासुस्तस्य तां स्थितिम् ।। २५ जगाद च ततः को नु सिंहद्वारे स्थितोऽन्न भोः । तच्छ्रुत्वाहं स्थितोऽत्रेति सोऽपि वीरवरोऽब्रवीत् ॥ २६ अहो सुदृढसत्त्वोऽयं भक्तो वीरवरो मयि । तदेप प्रापणीयो मेऽवश्यमेव महत्पदम् ।। २७ इति संचिन्त्य नृपतिः प्रासादादवतीर्य सः । शूद्रकः शयनं भेजे प्रविश्यान्तःपुरं ततः ।। २८ अन्येशुश्च भृशं मेघे धारासारेण वर्पति । प्रदोपे गुप्तभवने काले तमसि जृम्भिते । २९ पुनः स राजा जिज्ञासुः प्रासामधिरुह्य तम् । सिंहद्वारे स्थितः कोऽनेत्येकाकी प्राह तं स्फुटम् ॥ ३० अहं स्थित इति प्रोक्ते पुनरिवरेण च । यावद्विस्मयते सोऽत्र राजा तद्धैर्यदर्शनात् ।। ३१ तावद्विदूरे शुश्राव सहसा रुदती स्त्रियम् । विपादविकलामेकां प्रलापकरुणस्खनम् ।। न मे राष्ट्रे पराभूतो न दरिद्रो न दुःखितः । कश्चिदस्ति तदेषा का रोदित्येकाकिनी निशि ।। इति चाचिन्तयछुत्वा स जातकरुणो नृपः । आदिदेश च तं वीरवरमेकमधःस्थितम् ।। ३४ भो वीरवर शृण्वेपा दूरे स्त्री कापि रोदिति । कासौ रोदिति किं चेति त्वया गत्वा निरूप्यताम् ।। ३५ तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा गन्तुं वीरवरस्ततः । प्रावर्तत निबद्धासिधेनुः करतलाकरः ।। ३६ न च मेघान्धकार तज्वलद्विशुद्विलोचनम् । स्थूलधाराशिलायर्पि रक्षोरुपमजीगणत् ।। प्रस्थितं वीक्ष्य तादृश्यां तस्यां रात्रौ तमेककम् । करुणाकौतुकाविष्टो राजा प्रासादपृष्ठतः ।। ३८ अवतीर्य गृहीतासिरेकाकी तस्य पृष्ठतः । सोऽपि प्रतस्थे तत्रैव शूद्रकोऽनुपलक्षितः ।। स च वीरवरो गत्वा रुदितानुसृतिक्रियः । यहि गर्याः प्रापैकं सरस्तत्र ददर्श च ।। हा शूर हा कृपालो हा त्यागिशून्या त्वया कथम् । वत्स्यामीत्यादिरुदतीं तां स्त्रियं वारिमध्यगाम् ४१ का त्वं रोदिपि किं चैवमित्यन्वक्प्राप्तभूपतिः। पप्रच्छ तां च साश्चर्यस्ततः साप्येवमभ्यधात् ।। भो चीरवर जानीहि वत्स मां पृथिवीमिमाम् । तस्या ममाधुना राजा शूद्रको धार्मिकः पतिः ।। तृतीये च दिने तस्य राज्ञो मृत्युभविष्यति । तादृशं च पतिं प्राप्स्याम्यहमन्यं नृपं कुतः ।। अतस्तमनुशोचामि दुःसितालानमेव च । एतच्छुत्या स तां ग्रस्त इव वीरवरोऽब्रवीत् ॥ हे देवि कञ्चिद्यस्ति कोऽप्युपायः स तादृशः । येनास्य न भवेन्मृत्युर्जगद्रक्षामणेः प्रभोः । ४६ इति तद्वचनं श्रुत्वा सा जगाद वसुंधरा । एकोऽस्त्युपायसं चैकः कर्तुं शक्तो भवानिति ।। ततो वीरवरोऽवादीतहि देवि वद द्रुतम् । यावत्तत्साधयाम्याशु कोऽर्थः प्राणैर्ममान्यथा। तच्छुत्योवाच वसुधा वीरः कोऽन्यस्त्वया समः । स्वामिभक्तस्तदेतस्य शर्मोपायमिमं शृणु ।। ४९ राज्ञा कृतप्रतिष्ठास्ति यैपा राजकुलान्तिके । उत्तमा चण्डिका देवी सांनिध्योत्कर्पशालिनी । तस्यै सत्त्ववरं पुत्रमुपहारीकरोपि चेत् । तन्नैप राजा नियते जीवत्यन्यत्समासतम् ।। अद्यैव चैतद्भवता कृतं चेदसि तच्छिचम् । अन्यथास्य तृतीयेऽद्धि प्राप्ते नास्त्येव जीवितम् ।। इत्युक्तः स तया पृथ्व्या वीरो वीरवरसदा। यामि देवि करोम्येतद्धनैवेसभापत ॥ ततो भद्रं तवेत्युक्ता वसुधा सा तिरोदधे । तय सर्व स गुनाव गुप्तमन्यस्थिती नृपः ।। ततश्च गृढ़े जिज्ञासौ तस्मिन्राड्यनुगच्छति । शूद्रके त्वरितं गेहं निशि वीरवरो ययो। ४२ ४४ , ·४१६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ७८॥ ७० ७२ तत्र पुत्रोपहारोऽस्य राजार्थे धरया यथा । उक्तस्तथानवीत्पत्यै धर्मवसै विवोध्य सः ।। ५६ तच्छ्रुत्वा सा तमाह स्म नाथ कार्य शिवं प्रभोः । तत्प्रबोध्य सुतस्यास्य शिशोर्वक्तुं भवानिति ।। ततः प्रबोध्य सुप्तं तं वालं सत्त्ववरं सुतम् । आख्याय तं च वृत्तान्तमेवं वीरवरोऽब्रवीत् ।। तत्पुत्र चण्डिकादेव्या उपहारीकृते त्वयि । राजा जीवत्यसौ नो चेत्तृतीयेऽह्नि विपद्यते ॥ ५९. एतच्छ्रुत्वैव वालोऽपि यथार्थ नाम दर्शयन् । अश्लीवचित्तः पितरं तं स सत्ववरोऽब्रवीत् ॥ ६० कृतार्थोऽहं मम प्राणै राजा चेत्तात जीवति । मुक्तस्य हि तदन्नस्य दत्ता स्यान्निप्कृतिमया ।। तत्कि विलम्ब्यते नीत्वा भगवत्याः पुरोऽधुना । उपहारीकुरुध्वं मामस्तु शान्तिर्मया प्रभोः ।। ६२ इति सत्त्ववरेणोक्ते तेन वीरवरोऽत्र सः । साधु सत्यं प्रसूतोऽसि मत्तः पुत्रेत्यभापत ॥ एतत्सोऽन्वागतो राजा सर्व श्रुत्वा वहिः स्थितः । अहो एपां समं सत्त्वं सर्वेपामित्यचिन्तयत् ।। ततो वीरवरः स्कन्धे कृत्वा सत्त्ववरं सुतम् । भार्या धर्मवती चास्य कन्यां वीरवतीमपि । उभौ तौ ययतुस्तस्यां रात्रौ तश्चण्डिकागृहम् । राजापि शूद्रकश्छन्नः पृष्ठतः स तयोर्ययौ ।। तत्र देव्याः पुरः स्कन्धात्सोऽथ पित्रावतारितः । देवी सत्त्ववरो नत्वा धैर्यराशिय॑जिज्ञपत् ॥ ६७ मम मू|पहारेण राजा जीवतु शूद्रकः । अन्यद्वर्पशतं देवि कुर्याद्राज्यमकण्टकम् ॥ ६८ एवमुक्तवतस्तस्य साधु साध्वित्युदीर्य सः । सूनोः सत्ववरस्याथ कृष्ट्वा करतलां शिशोः ।। छित्त्वा शिरश्चण्डिकायै देव्यै वीरवरो ददौ । मत्पुत्रेणोपहारेण राजा जीवत्विति ध्रुवन् ।। साधु का स्वामिभक्तोऽन्यः समो वीरवर त्वया । येनैवमेकसत्पुत्रप्राणव्ययविधायिना । दत्तो जीवश्च राज्यं च शूद्रकस्यास्य भूपतेः । इत्यन्तरिक्षादुदगात्तत्क्षणं तत्र भारती ॥ तच सर्व नृपे तस्मिंश्छन्ने शृण्वति पश्यति । कन्या वीरवती सा तु वाला वीरवरासजा ।। उपेत्याश्लिष्य मूर्धानं तस्य भ्रातुर्हतस्य तम् । विलपन्त्युरुशोकान्धा हत्स्फोटेन व्यपद्यत ।। ततो वीरवरं भार्या धर्मवत्येवमब्रवीत् । राज्ञस्तावत्कृतं श्रेयस्तदिदानीं वदामि ते ।। निर्जाना यत्र चालापि भ्रातृशोकादियं मृता । नष्टेऽपत्यद्वयेऽप्यस्मिस्तत्र किं जीवितेन मे॥ प्रागेव राज्ञः श्रेयोऽर्थ मूढया स्वशिरो मया । देव्यै नोपहृतं तस्मादेह्यनुज्ञां ममाधुना ।। प्रविशाम्यनलं तावदात्तापत्यकलेवरा । इत्याग्रहाद्वदन्ती तां सोऽथ वीरवरोऽब्रवीत् ॥ एवं कुरुष्व भद्रं ते का हि संप्रति ते रतिः । अपयदुःखैकमये जीवितव्ये मनस्विनि ॥ ७९ किं न दत्तो मयैवात्मेत्येपा मा भूञ्च ते व्यथा । दद्यां किं नाहमात्मानमन्यसाध्यं भवेद्यदि । तत्प्रतीक्षस्व यावत्ते चितामत्र करोम्यहम् । अमीभिर्दारुभिर्देवीक्षेत्रनिर्माणसंभृतैः ।। इत्युक्त्वा दारुभिस्तैः स कृत्वा वीरवरश्चिताम् । दीपाग्नेालयामास न्यस्तापत्यशवद्वयाम् ।। ततो धर्मवती पत्नी पतित्वा सास्य पादयोः । प्रणम्य देवी चण्डी तां व्यजिज्ञपदपांसुला ॥ जन्मान्तरेऽप्ययं भूयादार्यपुत्रः पतिर्मम । एतत्प्रभोस्तु राज्ञोऽस्तु मदेहेनामुना शिवम् ।। 'इत्युदीर्यैव सा साध्वी तस्मिन्नम्भोवहेलया । ज्वालाकलापजटिले निपपात चितानले ॥ ततश्च चिन्तयामास वीरो वीरवरोऽत्र सः । निष्पन्नं राजकार्य मे वाग्दिव्या हुद्गता यथा ॥ भुक्तस्य चान्नपिण्डस्य जलोऽहमनृणः प्रभोः । तदिदानीं ममैकस्य केयं जीवितगृभुता ।। भरणीयं प्रियं कृत्स्नं व्ययीकृत्य कुटुम्बकम् । जीवयन्नेकमालानं मादृशः को हि शोभते ॥ तत्किमासोपहारेणाप्येतां प्रीणामि नाम्बिकाम् । इत्यालोच्य स देवीं तां स्तुत्या प्रागुपतस्थिवान् ॥ ८९ जय महिषासुरमारिणि दारिणि रुरुदानवस्य शूलकरे । जय विवुधोत्सवकारिणि धारिणि भुवनत्रयस्य मातृवरे ॥ जय जगदर्चितचरणे शरणे निःश्रेयसस्य भक्तानाम् । जय धृतभास्करकिरणे हरणे दुरितान्धकारवृन्दानाम् ।। जय कालि जय कपालिनि जय कट्वालिनि शिवे नमस्तेऽस्तु । शुद्रफनृपतेरधुना प्रसीद मन्मसकोपहारेण ।। ७७ ७८ ८० ८१ ८२ ८८ ९१ ९२ ·तरङ्गः ११ ।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४१७ - १०६ इत्युपस्थाय देव्यां स तस्यां वीरवरः पुनः । सद्यः करतलाघातेनोत्तमाझं स्वमच्छिनत् ।। तदालोक्यासिलं तत्र च्छन्नस्थः शूद्रको नृपः । साकुलश्च सदुःसश्च साश्चर्यश्च व्यचिन्तयत् ॥ ९४ अहो किमप्यनेनैतदन्यत्रादृष्टमश्रुतम् । साधुना सकुटुम्वेन दुष्करं मत्कृते कृतम् ॥ विचित्रेऽप्यत्र संसारे धीरः स्यादीदृशः कुतः । अख्यापयन्प्रभोरर्थे परोक्षं यो ददात्यसून् ।। एतस्य चोपकारस्य न कुर्या सदृशं यदि । तन्मे का प्रभुता किं च जीवितव्यं पशोरिवे ।। इति संचिन्त्य नृपतिः सङ्गमाकृष्य कोपतः । उपेत्य शूद्रको देवीं तां प्रवीरो व्यजिज्ञपत् ।। ९८ सततानुप्रपन्नस्य भगवत्यधुनामुना । मम मू|पहारेण सुप्रीता कुर्वनुग्रहम् ।। ९९ अयं वीरवरो विमो नामानुगुणचेष्टितः । मदर्थमुज्झितप्राणः सकुटुम्वोऽपि जीवतु ।। १०० इत्युदीर्यासिना राजा शिरश्छेत्तुं स शूद्रकः । यावत्प्रवर्तते तावदुदभूद्भारती दिवः ॥ १०१ मा साहसं कृथाः स्तुष्टा सत्त्वेनानेन ते ह्यहम् । प्रत्युजीवतु सापत्यदारो वीरवरो द्विजः ॥ १०२ इत्युक्त्वा व्यरमद्वाक्सा स चोत्तस्थौ सपुत्रकः । साकं दुहिता पन्या च जीवन्वीरवरोऽक्षतः ।। १०३ तद्विलोक्याद्भुतं राजा छन्नो भूत्वा पुनश्च सः । पश्यन्नमस्तामासीदृष्ट्या हर्पाश्रुपूर्णया ।। सोऽपि वीरवरो दृष्ट्वा सुप्तोत्थित इवाशु तम् । पुत्रदारं तथासानमभूद्विभ्रान्तमानसः ।। १०५ पप्रच्छ च पृथइनामग्राहं दारसुतान्स तान् । भस्मीभूताः कथं यूयं जीवन्तः पुनरुत्थिताः ।। मयापि स्वशिरश्छिन्नं जीवाम्येप च किं न्विदम् । किं विभ्रमोऽयमाहोस्वित्सुस्पष्टो देव्यनुग्रहः ॥ १०७ एवं वदन्स तैरूचे दारापत्यैरलक्षितः । देव्यनुग्रह एवायं जीवामो यदमी इति ।। १०८ ततः स तत्तथा मत्वा नत्या वीरवरोऽम्बिकाम् । आदाय पुत्रदारांस्तान्सिद्धकार्यो गृहं ययौ ॥ १०९ तत्र प्रवेश्य पुत्रं तं भार्या दुहितरं च ताम् । सिंहद्वारमगाद्राज्ञो रात्रौ तस्यां स पूर्ववत् ॥ ११० राजा स शूद्रकोऽप्येतदृष्ट्वा सर्वमलक्षितः । गत्वारुरोह स्वावासप्रासादं तं पुनस्तदा ॥ १११ व्याहरच स्थितः कोऽत्र सिहद्वारीति पृष्ठतः । ततो वीरवरोऽवादीसैप तिष्ठाम्यहं प्रभो ।। ११२ देवादेशाद्गतश्चाहमभूवं तां स्त्रियं प्रति । राक्षसीव च सा कापि दृष्टनष्टैव मे गता ॥ ११३ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य राजा वीरवरस्य सः । सुतरां विस्मयाचिष्टो दृष्टोदन्तो व्यचिन्तयत् ॥ ११४ अहो समुद्रगम्भीरधीरचित्ता मनस्विनः । कलाप्यनन्यसामान्यमुल्लेसं नोद्गिरन्ति ये ॥ ११५ इत्याद्याकलयंस्तूष्णीं प्रासादादवरुह्य सः । प्रविश्यान्तःपुरं राजा रात्रिशेप निनाय तम् ।। प्रातश्चास्थानसमये दर्शनोपगतस्थिते । तस्मिन्वीरवरे प्रीतस्तथा कृत्स्नं स भूपतिः ॥ ११७ तदीयं रात्रिवृत्तान्तं मन्त्रिभ्यस्तमवर्णयत् । यथा बभूवुराश्चर्यमोहिता इव तेऽखिलाः ॥ ११८ ददौ तस्मै सपुत्राय प्रीत्या वीरवराय च । लाटदेशे ततो राज्यं स कर्णाटयुते नृपः ।। ११९ ततोऽन तुल्यविभवावन्योन्यस्योपकारिणौ । आसतां तौ सुसं वीरवरशूद्रकभूपती ॥ १२० इत्याख्याय कथामेतां वेतालोऽत्यद्भुतां तदा । तं त्रिविक्रमसेनं स राजानमवदत्पुनः ॥ १२१ तद्रूहि राजन्नेतेपु वीरः सर्वेपु कोऽधिकः । पूर्व एव स शापस्ते यदि जानन वक्ष्यसि ।। १२२ एतच्छुत्वा स भूपालो वेतालं प्रत्युवाच तम् । एतेषु शूद्रको राजा प्रवीरः सोऽसिलेप्विति ॥ १२३ ततोऽब्रवीत्स वेतालो राजन्वीरखरो न किम् । सोऽधिको यस्य तुल्योऽस्यां पृथ्व्यामेव न जायते || १२४ तत्पनी नाधिका किंवा स्त्रीभूता यान्वमन्यत । तथोपहारपशुतां सूनोः प्रत्यक्षदर्गिनी ।। १२५ स वा सत्त्ववरो नान तत्पुरोऽभ्यधिकः कथम् । बालस्यापि सतो यस्य सत्त्वोत्कर्षः स तादृशः ॥ १२६ तत्करमाच्छूद्रकं भूपमेभ्यस्त्वं भापसेऽधिकम् । इत्युक्तवन्तं वेतालं स जगाद पुनर्नृपः ।। १२७ मैयं वीरवरस्तावत्स ताहफुलपुरकः । तस्स प्राणैः मुतैर्दारैः स्वामिसंरक्षणं प्रतम् ।। १२८ तत्पनी सापि फुलजा साध्वी पयेकदेवता । भर्तृवानुसारेण तस्या धर्मोऽस्तु कोऽपरः ।। १२९ १. असादमे सत्त्वाशी सशस केवल न स्वपी तम्' पनि पुस्तकातरेऽपिकनि.

·४१८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ७९ । ताभ्यां जातस्तु तद्रूप एव सत्त्ववरोऽपि सः । यादृशास्तन्तवः कामं ताहो जायते पटः ।। १३० येषां प्राणैस्तु भृत्यानां नृपैरासाभिरक्ष्यते । तेपामर्थे यजन्देहं शूद्रकोऽत्र विशिष्यते ।। १३१ इत्याकर्ण्य वचः स तस्य नृपतेरसादसंलक्षितो वेतालः सहसा ययौ निजपदं भूयोऽपि तन्मायया। राजाप्युञ्चलितो वभूव पुनरप्यानेतुमेतं पथा पूर्वेणैव सुनिश्चितः पितृवने तस्मिन्स तस्यां निशि ॥ २३२ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्थासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बक एकादशस्त्रजः । द्वादशस्तरदः। १ २ ३ ४ ५ w ७ ९ १० ११ १२ (पञ्चमो वेतालः ।) ततस्तस्य पुनर्गत्वा शिंशपाशासिनोऽन्तिकम् । तथैवोल्लम्बमानं तं दृष्ट्वा नरशरीरगम् ।। वेतालमवतायैव कृत्वास्मै बहु वैकृतम् । स निविक्रमसेनो द्राग्गन्तुं प्रववृते ततः ।। आगच्छन्तं च तं तूष्णीं वेतालः पूर्ववत्पथि । रात्रौ महाश्मशानेऽत्र स्कन्धस्थो व्याजहार सः॥ राजन्नमिनिविष्टोऽसि कप्टेऽत्यन्तप्रियोऽसि च । तत्ते चेतोविनोदाय वर्णयामि कथां शृणु।। उज्जयिन्यामभूद्विप्रः पुण्यसेनस्य भूपतेः । अनुजीवी प्रियोऽमात्यो हरिस्वामीति सद्गुणः ।। तस्यासनोऽनुरूपायां भार्यायां गृहमेधिनः । गुणवान्सदृशः पुत्रो देवस्वामीत्यजायत ।। तद्वयानन्यसामान्यरूपलावण्यविश्रुता । कन्या सोमप्रभा नाम तस्यान्वर्थोदपद्यत ।। सा प्रदेया सती कन्या रूपोत्कर्षाभिमानिनी । मातुर्मुसेन पितरं भ्रातरं च जगाद तम् ॥ शूरस्य ज्ञानिनो वाहं देया विज्ञानिनोऽपि वा । अन्यस्मै नास्मि दातव्या कार्य मज्जीवितेन चेत् ।। तच्छ्रुला तादृशं तस्याश्चिन्वन्नेकतमं वरम् । तत्पिता स हरिखामी यावचिन्तां वहत्यलम् ।। तावद्ध्यसर्जि राज्ञा स पुण्यसेनेन दूत्यया । संध्यर्थ विग्रहायातदाक्षिणात्यनृपान्तिकम् ।। कृतकार्यश्च तत्रासावेकेनाभ्येय तां सुताम् । याचितोऽभूहिजाग्येण श्रुततद्रूपसंपदा ।। विज्ञानिनो ज्ञानिनो वा शूराद्वा नापरं पतिम् । मत्पुत्रीच्छति तचेषां मध्यात्कथय को भवान् । इत्युक्तस्तेन भार्यार्थी स हरिस्वामिना द्विजः । अहं जानामि विज्ञानमिति तं प्रत्यभापत ॥ तर्हि तद्दर्शयखेति पुनरुक्तश्च तेन सः । विज्ञानी कल्पयामास स्वशक्त्या युचरं रथम् ।। मायायत्ररथे तत्र तं हरिस्वामिनं क्षणात् । आरोप्य नीत्वा स्वर्गादील्लोकांस्तस्मायदर्शयत् ।। आनिनाय च तुष्टं तं तत्रैव कटकं पुनः । दाक्षिणात्यस्य नृपतेर्यत्रायातः स कार्यतः॥ ततः सोऽस्मै हरिस्वामी प्रतिशुश्राव तां सुताम् । विज्ञानिने विवाहं च निश्चिकायाति सप्तमे ॥ तत्कालमुज्जयिन्यामप्यन्येनैत्य द्विजन्मना । देवस्वामी स तत्पुत्रः स्यसारं तामयाच्यत । ज्ञानिविज्ञानिशूरेभ्यो नान्यमिच्छति सा पतिम् । इति तेनापि सोऽप्युक्तः शूरमामानमभ्यधात् ।। ततो दर्शितशस्त्रास्त्रश्रिये तस्मै द्विजोऽनुजाम् । देवस्वामी स शूराय दातुं तां प्रत्यपद्यत ॥ सप्तमेऽह्नि च तत्रैव विवाहं गणकोक्तितः । तस्यापि सोऽभ्यधान्मातुः परोक्षं कृतनिश्चयः ।। तन्मातापि हरिवामिभार्या तत्कालमेव सा । केनाप्येत्य तृतीयेन सुतां तां याचिता पृथक् ॥ ज्ञानी शूरोऽथ विज्ञानी भर्तास्मद्दुहितुर्मतः । इत्युक्तश्च तया मातरहं ज्ञानीति सोऽभ्यधात् ।। पृष्ट्वा भूतं भविष्यच तस्मै तां ज्ञानिने सुताम् । प्रतिजज्ञे प्रदातुं साप्यह्नि तत्रैव सप्तमे ।। अन्येाश्वागतः सोऽत्र हरिस्वामी यथाकृतम् । पन्यै पुत्राय चाचस्यौ तं कन्यादाननिश्चयम् ।। तौ च तं स्वकृतं तस्मै भिन्न भिन्नमयोचताम् । सोऽपि तेनाकुलो जज्ञे वरत्रयनिमन्त्रणात् ।। अथोद्वाहदिने तस्मिन्हरिस्वामिगृहे वराः । आययु निविज्ञानिशूरातत्र त्रयोऽपि ते ॥ तत्कालं चात्र सा चित्रं कन्या सोमप्रभा वधूः । अशहितं गता कापि न विचित्याप्यलभ्यत ।। १४ १५ १७ १९ २२ २३ २४ २५ २६ २८ २९ ·तर: १३] शशाङ्कवतीलम्बकः १२॥ ततोऽब्रवीद्धरिस्वामी ज्ञानिनं तं ससंभ्रमः । ज्ञानिन्निदानी ब्रह्माशु दुहिता मे क सा गता ॥ ३० तच्छ्रुत्वा सोऽवदज्ज्ञानी राक्षसेनापहृत्य सा । नीता विन्ध्याटवीं धूमशिसेन वसति निजाम् ॥ इत्युक्तो ज्ञानिना भीतो हरिस्वामी जगाद सः । हा धिक्कथं सा प्राप्येत विवाहश्चापि हा कथम् ॥ ३२ श्रुत्वैतत्प्राह विज्ञानी धीरो भव नयामि वः । तत्राधुनैव यत्रैप ज्ञानी वदति तां स्थिताम् ॥ इत्युक्त्वा तत्क्षणं कृत्वा रथं सर्वास्त्रसंयुतम् । तत्रारोप्य हरिस्वामिज्ञानिशूरान्वगामिनि ॥ ३४ तान्स संप्रापयामास क्षणाद्विन्ध्याटवीभुवि । ज्ञानिना तां समाख्यातां वसति तत्र रक्षसः ॥ ३५ तत्र तं राक्षसं क्रुद्धं ज्ञातवृत्तान्तनिर्गतम् । शूरोऽथ योधयामास हरिस्वामिपुरस्कृतः ॥ तदाश्चर्यमभूयुद्धं तयोर्मानुपरक्षसोः । चित्रास्त्रयोधिनोः ख्यर्थ रामरावणयोरिव ।। क्षणेन च स सङ्ग्रामदुर्मदस्यापि रक्षसः । अर्धचन्द्रेण वाणेन शूरस्तस्याच्छिनच्छिरः। ३८ हते रक्षसि तां सोमप्रभामाप्तां तदास्पदात् । आदाय विज्ञानिरथेनाजग्मुस्ते ततोऽसिलाः ॥ हरिस्वामिगृहं प्राप्य तेषां लग्नेऽप्युपस्थिते । ज्ञानिविज्ञानिशूराणां विवाद उद्भन्महान् ।। ज्ञानी जगाद नाहं चेन्जानीयां तदियं कथम् । प्राप्येत कन्या गूढस्था देया मह्यमसावितः ।। ४१ विज्ञानी त्ववदन्नाहं कुर्या चेद्व्योमगं रथम् । गमागमौ कथं स्यातां देवानामिव वः क्षणात् ॥ ४२ कथं स्याचारथं युद्धं रथिना रक्षसा सह । तस्मान्मह्यमियं देया लग्नो ह्येप मयार्जितः ।। ४३ शूरोऽप्युवाच हन्यां चेन्नाहं तं राक्षसं रणे । तावाभ्यां कृते यत्नेऽप्येतां कन्यां क आनयेत् ।। तन्मह्यमेपा दातव्येत्येवं तेषु विवादिषु । हरिस्वामी क्षणं तूप्णीमासीदुद्धान्तमानसः॥ तत्कस्मै सात्र देयेति राजन्वदतु मे भवान् । न वदिष्यसि जानंश्वेत्तत्ते मूर्धा स्फुटिष्यति ॥ इति वेतालतस्तस्माच्छ्रुत्वा मौनं विहाय च । स त्रिविक्रमसेनस्तमुवाचैवं महीपतिः ।। शूराय सा प्रदातव्या येन प्राणपणोद्यमात् । आर्जिता वाहुवीर्येण हत्वा तं युधि राक्षसम् ।। ज्ञानिविज्ञानिनौ त्वस्य धात्रा कर्मकरौ कृतौ । सदा गणकतक्षाणौ परोपकरणे न फिम् ।। इत्युक्तं मनुजपतेनिशम्य तस्य स्कन्धामात्सपदि स पूर्ववजगाम । वेतालो निजपदमेव सोऽपि राजानुद्वेगः पुनरपि तं प्रति प्रतस्थे । इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते क्थासरित्सागरे शशाश्वतीलम्वके द्वादशस्तरङ्गः । ४५ ४८ ३ ४ प्रयोदशस्तरङ्ग । (पष्टो वेताल ।) ततो गत्वा पुनस्तस्मात्प्राप्य तं शिशपातरोः । वेतालं प्राग्वदादाय स्कन्धे मौनेन भूपतिः ।। स त्रिविक्रमसेनोऽन्न यावदागच्छति द्रुतम् । तावत्पथि स वेतालो भूयोऽप्येवमुवाच तम् ।। राजन्सुधीः सुसत्त्वश्च भवांस्तेन प्रियोऽसि मे । अतो विनोदिनीं वच्मि कथां प्रश्नं च मे शृणु ।। आसीद्राजा यश:केतुरिति ख्यातो महीतले । तस्य शोभावती नाम राजधान्यभवत्पुरी ।। तस्यामभून्नगर्या च गौर्यायतनमुत्तमम् । तस्य दक्षिणतश्वासीहौरीतीर्थाभिधं सरः ॥ तस्यापाढचतुर्दश्यां शुलायां प्रतिवत्सरम् । यानायां स्नातुमेति स्म नानादिग्भ्यो महाजनः । एकदा च तिथौ तस्यां स्नातुमत्राययौ युवा । रजको धवलो नाम प्रामाद्ब्रह्मस्थलाभिधात् ।। सोऽपश्यद्रजकस्यान तीर्थे स्नानागतां सुताम् । कन्यां शुद्धपटाख्यस्य नाम्ना मदनमुन्दरीम् ।। इन्दोलावण्यहारिण्या तया स हृतमानसः । अन्विष्य तन्नामकुले कामार्तोऽथ गृहं ययो । तत्रानवस्थितस्तिष्ठन्निराहारस्तया विना । पृष्ठो मात्रातया तस्यै तन्ठशंस मनोगतम् ॥ सा गला विमलारयाय तत्स्वभत्रै न्यवेदयत् । सोऽप्यागस तथावस्थं दृष्ट्वा तं सुतमभ्यधान् ।। किं विपीदसि पुत्रैवमदुप्पाप्येऽपि वाञ्छिते । स हि मद्याचितः शुद्धपटो दाम्यति ते मुताम् ।। ७ ८ ९ १० ११ १. सिमेवमनधीत्तावास बेतारों मपृष्ठगः' इति पुराणान्तरपारः, ·२० २७ २८ ४२० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ८० अन्यूना हि वयं तस्मात्कुलेनार्थेन कर्मणा । तं वेद्यहं स गां वेत्ति तेनैतन्मे न दुष्करम् ॥ १३ इत्याश्वास्य स तं पुत्रमाहारादी प्रवर्त्य च । तद्युक्तो विमलोऽन्येार्ययौ शुद्धपटास्पदम् ॥ १४ ययाचे चान पुत्रस्य तस्यार्थे धवलस्य सः । कन्यां तस्मात्स चास्मै तां प्रतिशुश्राव सादरम् ।। १५ लग्नं निश्चित्य चान्येगुस्तां स शुद्धपटः सुताम् । धवलाय ददौ तस्मै तुल्यां मदनसुन्दरीम् ।। कृतोद्वाश्च स तया साकं दर्शनसक्तया । भार्यया स्वपितुर्गेहं जगाम धवलः कृती ॥ सुखस्थितस्य तस्याथ कदाचिच्छ्वशुरामजः । तस्या मदनसुन्दर्या भ्राता तत्रागतोऽभवत् ।। १८ स कृतप्रश्रयः सर्वैः स्वस्रालिप्याभिनन्दितः । संवन्धिपृष्टकुशलो विशान्तश्च जगाद तान् ।। १९ अहं मदनसुन्दर्या जामातुश्च निमन्त्रणे । तातेन प्रेपितो यस्माद्देवीपूजोत्सवोऽस्ति नः ।। श्रद्धाय चैतत्तद्वाक्यं यथाहैः पानभोजनैः । ते संवन्ध्यादयः सर्वे तदहस्तमुपाचरन् । २१ प्रातर्मदनसुन्दर्या श्वशुर्येण च तेन सः । सहितो धवलः प्रायाद्गृहं तच्छाशुरं प्रति ॥ २२ प्राप्य शोभावती तां च पुरीमात्मतृतीयकः । ददर्श निकटं प्राप्य स गौर्यायतनं महत् ॥ २३ निजगाद च ती भार्याश्वशुयौँ श्रद्धया ततः । एतमेतां भगवती पश्यामो देवतामिह ।। २४ तच्छ्रुत्वा स श्वशुर्यस्तं निपेधन्प्रत्यभापत । इयन्तो रिक्तहस्ताः किं पश्यामो देवतामिति ।। २५ अहं तावद्र्जाम्येको युवामत्रैव तिष्ठतम् । इत्युक्त्वा धवलो द्रष्टुं देवीं तां स ततो ययौ ।। प्रविश्यायतनं तस्याः प्रणम्य च विभाव्य च । तामष्टादशदोर्दण्डखण्डितोचण्डदानवाम् ।। पादपद्मतलाक्षिप्तमहिपासुरमर्दिनीम् । स विधिप्रेरणोत्पन्नधुद्धिरेवमचिन्तयत् ।। जीवोपहारैर्विविधैरिमां देवीं जनोऽर्चति । अहं तु सिद्ध्यै कि नैतां प्रीणाम्यामोपहारतः ।। २९ इति ध्यात्वैव तद्गर्भगृहादादाय निर्जनात् । खगं सांयात्रिकैः कैश्चिद्देव्याः प्राक्प्राभृतीकृतम् । ३० वद्धा शिरोरुहेर्घण्टाशृङ्खलायां निजं शिरः । चिच्छेदैतेन खङ्गेन तच्छिन्नं चापतद्भुवि ॥ चिरं यावत्स नायाति तावद्गत्वा तमीक्षितुम् । तत्रैव देवीभवने तच्छ्वशुर्यो विवेश सः ॥ ३२ सोऽपि दृष्ट्वा तमुत्कृत्तमूर्धानं भगिनीपतिम् । व्यामोहितस्तथैव स्वं शिरतेनासिनाच्छिनत् ।। ३३ सोऽपि यावच्च नायाति तावदुद्धान्तमानसा । तद्देवीभवनं सापि ययौ मदनसुन्दरी ।। ३४ प्रविश्य दृष्ट्वैव पतिं भ्रातरं च तथागतौ । हा किमेतद्धतास्मीति विलपन्त्यपतद्भुवि ।। ३५ क्षणाच्चोत्थाय शोचन्ती तावकाण्डहतावुभौ । किं ममाप्यधुनानेन जीवितेनेत्यचिन्तयत् ।। व्यजिज्ञपच्च देवीं तां देहत्यागोन्मुखी सती । देवि सौभाग्यचारित्रविधानकाधिदेवते ॥ अध्यासित्तशरीरार्धे भर्तुर्माररिपोरपि । अशेपललनालोकशरण्ये दुःसहारिणि ।। ३८ हृतावेकपदे कस्माद्भर्ता भ्राता च मे त्वया । न युक्तमेतन्मयि ते नित्यभक्ता ह्यहं त्वयि ।। तन्मे श्रितायाः शरणं शृण्वेकं कृपणं वचः । एतां तावत्त्यजाम्यत्र दौर्भाग्योपहतां तनुम् ।। जनिष्ये देवि भूयस्तु यत्र कुत्रापि जन्मनि । तत्रैतावेव भूयास्तां द्वौ भर्तृभ्रातरौ मम ।। इति संस्तुत्य विज्ञप्य देवीं नत्वा च तां पुनः । पाशं विरचयामास लतयाशोकपादपे ।। तत्रार्पयति यावच्च पाशे कण्ठं वितत्य सा । तावत्तत्रोच्चचारैवं भारती गगनाङ्गणात् ।। मा कृथाः साहसं पुत्रि चालाया अपि तेऽमुना । सत्त्वोत्कर्षेण तुष्टास्मि पाशमेतं परित्यज ।। संश्लेपय शिरः स्वं स्वं भर्तृभ्रातृकवन्धयोः । उत्तिष्ठतां ते जीवन्तावेतौ द्वावपि मद्वरात् ।। एतच्छ्रुत्वैव संत्यज्य पाशं हर्षादुपेत्य सा । अविभाव्यातिरभसाद्धान्ता मदनसुन्दरी ।। वाला भर्तशिरो भ्रातृदेहेन समयोजयत् । भर्तृदेहेन च भ्रातृशिरो विधिनियोगतः ॥ ततोऽक्षताङ्गो जीवन्तावुभावुत्तस्थतुश्च तौ । शिरोविनिमयाजातसंकरौ फाययोमिथः ।। अथान्योन्योदितस्वस्वयथावृत्तान्ततोपिणः । प्रणम्य देवीं शर्वाणी यथेष्टं ते ययुखयः॥ यान्ती च दृष्ट्वा स्वकृतं शिरोविनिमयं तयोः । विग्ना विकार्यतामूढा साभून्मदनसुन्दरी ।। तद्रूहि राजन्को भर्ता तस्याः संकीर्णयोलयोः । पूर्वोक्तः स्यात्स शापस्ते जानानो न ब्रवीपि चेत् ॥ ५१ ४१ ४२ ४४ ४८ ४९ ५० ·'तरङ्गः १४ ] शशाश्वतीलम्बकः १२ । ४२१ ५२ इत्याकर्ण्य कथाप्रश्नं राजा वेतालतस्ततः । स त्रिविक्रमसेनोऽत्र तमेवं प्रत्यभापत ॥ यसंस्थं तत्पतिशिरः सैप तस्याः पतिस्तयोः । प्रधानं च शिरोऽङ्गेषु प्रत्यभिज्ञा च तद्गता ॥ इत्युक्तवतो नृपतेस्तस्यांसात्पुनरतर्कितः स ययौ । वेतालः स च राजा जगाम भूयस्तमानेतुम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्यके प्रयोदशस्तरङ्गः। ] ४ ५ ७ ८ चतुर्दशस्तरमः। (सप्तमो वेतालः ।) - ततो गत्वा पुनः प्राप्य वेतालं शिंशपातरोः । स त्रिविक्रमसेनस्तं स्कन्धे जग्राह भूपतिः ॥ १ गृहीत्वा प्रस्थितं तं च वेतालः सोऽब्रवीत्पथि । राजश्रमविनोदार्थ कथामाख्यामि ते शृणु अस्तीह ताम्रलिप्तीति पुरी पूर्वाम्बुधेस्तटे । चण्डसेनाभिधानश्च राजा तस्यामभूत्पुरि ।। पराड्युसः परस्त्रीपु यो न सङ्ग्रामभूमिपु । हर्ता च शत्रुलक्ष्मीणां न परद्रव्यसंपदाम् ।। तस्यैकदा दाक्षिणात्यो राजपुत्रो जनप्रियः । आययौ सत्त्वशीलाख्यः सिंहद्वारेऽत्र भूपतेः ।। . तत्र चालानमावेद्य नैर्धन्यात्तं नृपं प्रति । कर्पटं पाटयामास राजपुत्रैः सहापरैः ॥ ततः कार्पटिको भूत्वा वहून्यब्दानि तत्र सः । तस्थौ कुर्वन्सदा सेवां नैव प्राप फलं नृपात् ।। यदि राजान्वये जन्म निर्धनत्वं किमीदृशम् । निर्धनत्वेऽपि किं धात्रा कृतेयं मे महेच्छता ।। अयं हि सेवमानं मामेवं क्लिष्टपरिच्छदम् । चिरं क्षुधावसीदन्तं राजा नाद्यापि वीक्षते ॥ इति यावच्च स ध्यायत्यत्र कार्पटिकस्ततः । तावदाखेटकार्थ स निरगादेकदा नृपः। १० तस्मिन्कार्पटिके धावत्यने लगुडवाहिनि । जगाम चाश्वपादातयुतः सोऽथ मृगाटवीम् ।। ११ कृताखेटश्च तत्रारान्महान्तं मत्तसूकरम् । अनुधावन्क्षणात्प्रापदतिदूरं वनान्तरम् ॥ १२ तत्र पर्णतूणच्छन्नमार्गे हारितसूकरः । श्रान्तो महावने सोऽथ राजा दिड्मोहमाययौ । १३ एकः कार्पटिकश्चाथ स तं वाताश्वपृष्ठगम् । प्राणानपेक्षोऽनुययौ पदातिः क्षुत्तुपादितः ।। १४ तं च दृष्ट्वा तथाभूतमन्वायातं स भूप॑तिः । सस्नेहमवदत्कचिद्वेत्सि मार्ग यथागतम् ।। १५ तदाकाजलिं वद्धा स तं कार्पटिकोऽभ्यधात् । वेद्मि किं च क्षणं तावदिह विश्राम्यतु प्रभुः ॥ १६ शुवधूमेखलामध्यमणिरेप हि संप्रति । देदीप्यते स्फुरद्रश्मिशिसाजालोऽन्जिनीपतिः॥ एतच्छ्रुत्वा स राजा तं सोपरोधमभापत । तर्हि कापीह पानीयं भवता प्रेक्ष्यतामिति ॥ १८ तथेत्यारुह्य स ततस्तुङ्गं कार्पटिकस्तरम् । नदी दृष्ट्वावरुह्याथ नृपं तत्र निनाय तम् ।। १९ तद्वाहं च विपर्याणीकृतं कृतविवर्तनम् । दत्ताम्बुशप्पकवलं विदधे विगतमम् ।। कृतस्नानाय राज्ञे च प्रोन्मुच्य वसनाञ्चलात् । प्रक्षाल्योपानयत्तस्मै हृद्यान्यामलकानि सः ।। २१ एतानि कुत इत्येतं पृच्छन्तं स च भूपतिम् । एवं व्यजिज्ञपजानुस्थितः सामलकाजलिः ।। २२ एतदृत्तिरहं नित्यं व्यतीतदशवत्सरः । चराम्याराधयन्देवमनेकान्तमुनिव्रतम् ।। २३ तच्छुत्वा सत्यनामा त्वं सत्त्वशीलः किमुच्यते । इत्युक्त्वा स कृपाक्रान्तो ह्रीतश्चाचिन्तयन्नृपः ।। घि नृपान्छिष्टमक्लिष्टं ये भृत्येपु न जानते । धिक तं परिवार यो न ज्ञापयति तांसथा। इति संचिन्त्य जग्राह स राजामलकद्वयम् । हसात्कार्पटिकस्याथ कथंचिदनुवध्नतः ।। भुक्त्वा च तन्निपीयाम्पु विशनामात्र स क्षणम् । जग्धामलकसंपीतजलकार्पटिकान्वितः।। ततः सज्जीकृतं तेन वाहं कार्पटिकेन सः । आरुह्यानसरे तस्मिन्नेव मार्गप्रदर्गिनि ।। पश्चाद्भागमनारूढे हयस्याभ्यर्धितेऽप्यलम् । ययौ स राजा स्वपुरी पथि प्राप्ताससैनिकः ।। २९ १ असादमे पुस्तकान्तरे ‘करत्वं कथनिहायात ही प्राहाथ सोऽनरी । देवानि वाशिणलोऽह राजपुत्रोऽनुगस्तव ।। एताछुत्वा स रामा सं सोपरोधमभाषत । ससेद चापि वपिर येमि...... किमान, १७ २० २४ - ·४४ ४५ ४७ ४२२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ८१। तत्र प्रख्याप्य तद्भक्तिं वसुमिर्विपयैश्च तम् । अपूरयत्कार्पटिकं न चामन्यत निष्कृतिम् ॥ ३० ततः कृतार्थः पार्श्वेऽस्य चण्डसिंहस्य भूपतेः । मुक्तकार्पटिकाचारः सत्त्वशीलः स तस्थिवान् ।। एकदा तेन राज्ञा च स सिंहलपतेः सुताम् । याचितुं सिंहलद्वीपमालार्थ प्रेपितोऽभवत् ।। ३२ तत्राधिवर्सना गच्छन्नर्चिताभीष्टदेवतः । आरुरोह प्रवहणं राजादिष्टैः सह द्विजैः ॥ ३३ गते तस्मिन्प्रवहणे मध्यभागमशङ्कितम् । उत्तस्थौ जलधेस्तस्माद्धजो जनितविस्मयः ।। अभ्रंलिहामः सुमहालाम्यूनदविनिर्मितः । विचित्रवर्णविचलद्वैजयन्तीविराजितः ।। तत्कालं चान सहसा समुन्नम्य घनावली । भृशं वर्पितुमारेभे ववौ तीव्रश्च मारुतः ॥ ३६ तैर्ववातैः t: स वलादाकृष्याधोरणैरिव । आसज्यत ध्वजस्तम्भे तस्मिन्प्रवहणद्विपः ।। ३७ तावच स ध्वजस्तस्मिन्वारिधौ वीचिविप्लुते । वहनेन समं तेन प्रावर्तत निमजितुम् ।। ततो द्विजास्ते तत्रस्थाश्चण्डसिंह स्वभूपतिम् । उद्दिश्योद्घोपयामासुरब्रह्मण्यं भयाकुलाः ॥ तदाकासहिष्णुश्च स्वामिभक्तेरनुध्वजम् । स सत्त्वशीलो निस्त्रिंशहतो बद्धोत्तरीयकः ।। आमानमक्षिपत्तत्र निरपेक्षो महोदधौ । उदधेः कारणाशकी वीरः प्रतिविधित्सया ॥ ४२ मग्ने च तस्मिन्वातोर्मिदूरोक्षिप्तमभज्यत । वहनं तच तत्स्थाश्च निपेतुर्यादसा मुसे ॥ ४२ स च मनोऽम्वुधौ तत्र सत्त्वशीलो निरीक्षते । यावत्तावद्ददर्शान पुरीं दिव्यां न वारिधिम् ।। तस्मिन्मणिमयस्तम्भ खरे हेममन्दिरे । सद्रनवद्धसोपानवापीकोद्यानशोभिनि ।। नानामणिशिलाभित्तिरत्नचित्रोच्छ्रितध्वजम् । कात्यायनीदेवगृहं मेरुप्रोन्नतमैक्षत ।। तत्र प्रणम्य देवीं तां स्तुत्याभ्यर्च्य तदग्रतः । इन्द्रजालं किमेतत्स्यादित्याश्चर्यादुपाविशत् ।। ४६ तावच देव्यप्रगतप्रभामण्डलकान्तरात् । अकस्मानिरगात्कन्या दिव्योद्घाट्य कवाटकम् ।। इन्दीवराक्षी फुल्लाब्जवदना कुसुमस्मिता । मृणालनालमृद्वङ्गी जगमेव सरोजिनी ॥ स्त्रीसहस्रपरीवारा देवीगर्भगृहं च सा । विवेश सत्त्वशीलस्य हृदयं च ततः समम् ।। निरगात्कृतपूजा च देवीगर्भगृहात्ततः । न पुनः सत्त्वशीलस्य हृदयात्सा कथंचन ॥ प्राविशत्सा च तत्रैव प्रभामण्डलकान्तरे । सत्त्वशीलोऽप्यसौ तस्याः पश्चात्तत्र प्रविष्टवान् ।। ५१ प्रविश्य च ददर्शान्तरन्यदेवोत्तमं पुरम् । संकेतोद्यानमिव यत्सर्वासां भोगसंपदाम् ।। तत्रान्तर्मणिपर्यङ्कनिषण्णां तां विलोक्य सः । कन्यामुपेत्य तत्पाघे सत्त्वशील उपाविशत् ॥ ५३ आसीच तन्मुखासक्तलोचनो लिसितो यथा । अङ्गै. सोत्कम्पपुलकैर्वदन्नालिङ्गनोत्कताम् ।। दृष्ट्वा च तं स्मराविष्टं चेटीनामत्र सा मुसम् । अद्राक्षीत्ताश्च तत्कालमिङ्गितज्ञास्तमब्रुवन् । अतिथिस्त्वमिह प्राप्तस्तदस्मत्स्वामिनीकृतम् । भजस्वातिध्यमुत्तिष्ठ नाहि भुव ततः परम् ।। तच्छ्रुखा सोऽवलम्ब्याशां कथमप्युत्थितस्ततः । ययौ प्रदर्शिता ताभिरेकामुद्यानवापिकाम् ।। तस्यां निमग्नश्चोत्तस्थौ ताम्रलिप्त्यां स तत्क्षणात् । चण्डसिंहनृपोद्यानवापीमध्यात्ससंभ्रमः ॥ तत्र प्राप्तमकस्माच वीक्ष्यामानमचिन्तयत् । अहो किमेतत्कोद्यानमिदं दिव्यं क तत्पुरम् ।। तत्रामृतासारसमं क तत्तस्याश्च दर्शनम् । क चानन्तरमेवेदं तद्विश्लेपमहाविपम् ।। स्वप्नश्च नायं सुस्पष्टो विनिद्रोऽनुभवो हि मे । ध्रुवं पातालकन्याभिस्तामिर्मूढोऽस्मि वञ्चितः ।। इति ध्यायन्विना तां स कन्यामुन्मादवानिव । उद्याने तत्र वभ्राम कामार्तो विललाप च ।। तदवस्थं च तं दृष्ट्वा पिशरैः पुष्परेणुभिः । वातोद्भूतैः परीताङ्ग विप्रयोगानलैरिव ॥ उद्यानपाला गत्वैव चण्डसिंहमहीभृतम् । व्यजिज्ञपन्स चोद्धान्तः स्वयमेत्य ददर्श तम् ॥ ६४ सान्त्वयित्वा च पप्रच्छ किमिदं ब्रूहि नः ससे । क प्रस्थितस्त्वं क प्राप्तः कास्तः क पतितः शरः।। ६५ तच्छ्रुत्वा स स्ववृत्तान्तं तस्मै सर्व गशंस तम् । सत्त्वशीलो नृपतये सोऽप्यथैवमचिन्तयत् ।। हन्त वीरोऽपि मत्सुण्यैः कामेनैप विडम्पितः । आनृण्यं गन्तुमेतस्य लब्धो घवसरो मया ॥ इत्यन्तश्चिन्तयित्वा स पीरो राजा जगाद तम् । नहि मुच मुधा शोकमहं त्वां प्रापयामि ताम् ॥ ६८ ४८ ५० ६१ ६२ ·७७ ७८ . ८० । ८५ तरङ्गः १४ 11 शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । ४२३ नीत्वा तेनैव मार्गेण प्रियामसुरकन्यकाम् । इति चाश्वासयामास तं स स्नानादिना नृपः॥ अन्येार्मब्रिचिन्यस्तराज्यस्तेन समं च सः। प्रायात्प्रवहणारूढतद्दर्शितपथोऽम्बुधिम् ।। प्राप्य तन्मध्यभागं च दृष्ट्वा तं प्राग्वदुत्थितम् । सपताकं ध्वजं सत्त्वशीलस्तं नृपमभ्यधात् ।। सोऽयमभ्युत्थितो दिव्यप्रभावोऽत्र महाध्वजः । मयि मग्नेऽत्र मतव्यं देवेनैतमनुध्वजम् ।। ७२ इत्युक्त्वा निकटं प्राप्य ध्वजस्यास्य निमज्जतः । मार्गे स सत्त्वशीलोऽसौ पूर्वमासानमक्षिपत् ।। ततो राजापि चिक्षेप तत्रामानं तथैव सः । अन्तर्मग्नौ च तौ क्षिप्रं तदिव्यं प्रापतुः पुरम् ।। तत्र दृष्ट्वा स साश्चर्यो राजा देवीं प्रणम्य ताम् । पार्वती सत्त्वशीलेन सहितः समुपाविशत् ॥ तावञ्च निरगात्तत्र सा ससीजनसंगता। रूपिणीव प्रभा कन्या प्रभामण्डलकात्ततः ॥ इयं सा सुमुखीत्युक्ते सत्त्वशीलेन तां नृपः । दृष्ट्वा युक्तमभिष्वङ्गं तस्य तस्याममन्यत ॥ सापि तं वीक्ष्य राजानं शुभशारीरलक्षणम् । पुरुपातिशयोऽपूर्वः कोऽयं स्यादित्यचिन्तयत् ।। विषेश चाम्बिकाधाम पूजायै सा नृपोऽपि सः । जगामोद्यानमादाय सत्त्वशीलमवज्ञया । क्षणाच कृतपूजा सा निरगादैत्यकन्यका । याचित्वा सत्पतिप्राप्तिं देव्या गर्भगृहान्तरात् ॥ निर्गत्य सा जगादैकां सखी ससि गवेप्यताम् । योऽसाविह मया दृष्टो महामा क स तिष्ठति ।। ८१ आतिथ्यं गृह्यतामेरा प्रसादः क्रियतां त्वया । इति चैपोऽर्थ्यतां पूज्यः पुमान्कोऽप्युत्तमो ह्यसौ । ८२ एवं ससी तथोक्ता सा विचित्योद्यानवर्तिने । स्वस्वामिनीनिदेशं तं प्रहा तस्मै न्यवेदयत् ॥ तच्छ्रुत्वा स नृपो वीरः सावहेलमुवाच ताम् । एपैवातिथ्यमस्माकमन्यत्किमुपयुज्यते ॥ एतच्छ्रुत्या तया गत्वा सख्या सा श्राविता तदा । मेने मान्यमुदारं तं सर्वथा दैत्यकन्यका ॥ सतम्चाकृष्यमाणेव धैर्यपाशेन तेन सा । नृपेण मानुपायोग्येऽप्यातिध्ये निःस्पृहामना । पत्यर्थ पार्वतीसेवापरिपाकसमर्पितम् । मत्वा तत्स्वयमुद्यानं विवेशासुरपुत्रिका ॥ विचित्रशकुनालापर्वाताश्चितलताभुजैः । विकीर्णकुसुमैरारानन्द्यमानेव पादपैः ।। उपगम्य च सा तत्र यथावत्प्रश्रयानता । आतिथ्यग्रहणार्थ तं प्रार्थयामास पार्थिवम् ।। ततः स सत्त्वशीलं तमुद्दिश्योवाच तां नृपः । अनेन कथितां देवीमिहाहं द्रष्टुमागतः ॥ । गौरी ध्वजपथप्रा'यपरमाद्भुतकेतनाम् । सा दृष्टा तदनु त्वं च कान्यातिथ्यार्थितात्र नः ।। ९१ तच्छुत्या साब्रवीत्कन्या कौतुकात्तर्हि वीक्षितुम् । आगम्यतां द्वितीयं मे पुरं त्रिजगद्भुतम् ।। ९२ एवमुक्तरतीं तां च स विहस नृपोऽनवीत् । तदप्यनेनैवोक्तं मे यन सा स्नानवापिका ॥ ९३ ततः सा कन्यकावादीद्देव मा स्मैवमादिश । न विडम्बनशीलाई का वा पूज्ये विडम्बना । ९४ अहं हि सत्वोत्कर्पण युष्माकं किंकरीकृता । तन्मम प्रार्थनाभग नैवैवं मर्तुमर्हथ ।। ९५ एतच्छ्रुत्वा तथेत्युक्त्वा सत्त्वशीलससः स तत् । प्रभामण्डलकोपान्तं ययौ राजा तया सह ।। ९६ अपावृतकवादे च तस्मिन्नन्तस्तथैव सः। प्रवेशितो ददर्शास्यास्तद्दिव्यमपरं पुरम् ।। नित्यसंनद्धसर्वतु सदापुप्पफलदुमम् । मेरुपृष्ठमिवाशेपं निर्मितं रत्नकाञ्चनैः ।। रानसने महाहें तं राजानमुपवेश्य सा । यथोचितोपनीताा दैत्यराजमुताब्रवीत् ।। ९९ कन्याहमसुरेन्द्रस्य कालनेमेमहासनः । चक्रायुधेन च स मे स्वर्गतिं प्रापितः पिता ।। १०० विश्वकर्मकृतं चेदं पैतृकं मे पुरद्वयम् । न जराब न मृत्युश्च बाधते सर्वकामदे ।। १०१ इदानी च पिता त्वं मे सपुराहं वशे तव । इत्यर्पिताससर्वस्वां तामुवाच स भूपतिः ।। यद्येवं तत्सुते ह्यस्मै मया दत्तास्वनिन्दिते । सत्वशीलाय वीराय मुददे बान्धवाय च ॥ एवं देवीप्रसादेन मूर्तेनेव नृपेण सा । उक्ता गुणज्ञा विनता तत्तथेत्यन्वमन्यत ।। १०४ ततः कृतार्थ तं तस्याः कृतपाणिग्रह नृपः । दत्तासुरपुरेश्वर्य सत्वशीलमुवाच सः । मुरुयोरामलकयोसयोरेकं मया तव । संशोधितमसंशुद्धाहणी नेऽहं हितीयनः ।। इति प्रणतमुक्त्या तं दैत्यपुत्री जगाद ताम् । मार्गो मे दश्यतां येन वपुरी प्राप्नुयामिति ।। १०७ ८८ ।

·४२४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ८२ . ततोऽपराजितं नाम सङ्ग भक्ष्यं फलं च सा । एकं जरामृत्युहरं तस्मै दैत्यसुता ददौ ।। १०८ ताभ्यां युक्तस्तयोक्तायां वाप्यां ममः स्वदेशतः । उत्थाय सर्वसंसिद्धकामोऽभूत्स क्रमानृपः ।। १०९ सत्वशीलोऽपि दैत्यस्त्रीपुरराज्यं शशास सः । तद्रूहि कोऽधिपतने द्वयोः सत्त्वाधिकोऽनयोः ।। ११० इति श्रुत्वा तथाप्रश्नं वेतालाच्छापभीतितः । स त्रिविक्रमसेनस्तं भूपतिः प्रत्यभापत ॥ १११ एतयोः सत्त्वशीलोऽन्न स मे सत्त्वाधिको मतः । स ह्यविज्ञाततत्त्वार्थो निरास्थः पतितोऽम्बुधौ ॥ ११२ राजा तु तत्त्वं विज्ञाय विवेशाम्भोधिमास्थया । दैत्यकन्यां च नावाञ्छदसाध्या स्पृहयेति सः ।। ११३ इति तस्याकर्ण्य वचो निरसमौनस्य भूपतेः स्कन्धात् । स जगाम पूर्ववत्तं वेतालः शिंशपातलं स्वपदम् ।। ११४ राजापि तथैव स तं पुनरप्यानेतुमनुजगाम जवात् । प्रारब्धे घसमाप्ते कार्य शिथिलीभवन्ति किं सुधियः । ११५ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते स्थासरित्सागरे शशाइवतीलम्बके चतुर्दशस्तरमः। पञ्चदशस्वरगः। २ ७ ८ ९ । (अटमो वेतालः।) गत्वा तां शिंशपां भूयो वेतालं प्राप्य भूमिपः । तं त्रिविक्रसेनोऽत्र स्कन्धे कृत्वोचचाल सः ।। प्रयान्तं स पुनस्तं च वेतालं स्कन्धतोऽब्रवीत् । श्रमविस्मृतये राजन्मत्तः प्रश्नमिमं शृणु ॥ अगदेशेऽप्रहारोऽस्ति महान्वृक्षघटाभिधः । विष्णुस्वामीति तत्रासीहिजो यज्वा महाधनः ।। तस्य च स्वानुरूपायां पत्न्यां जाताः क्रमात्रयः । बभूवुस्तरुणाः पुत्रा दिव्यवैदग्ध्यशालिनः ।। ते पित्रा प्रेपितास्तेन कूर्महेतोः कदाचन । प्रारब्धयज्ञेन ययुस्ते त्रयो भ्रातरोऽम्बुधिम् ।। प्राप्य कूर्म ततो ज्यायान्कनिष्ठौ तावभापत । गृह्णातु युवयोरेकः कूमै ऋतुकृते पितुः ।। अहमेतं न शक्नोमि ग्रहीतुं विस्रपिच्छलम् । इत्युक्तवन्तं तं ज्येष्ठं कनिष्ठौ ताववोचताम् ।। तवात्र विचिकित्सा चेन्नावयोरपि सा कथम् । तच्छुत्वा सोऽब्रवीज्येष्ठो गृह्णीतं गच्छतं युवाम् ॥ पितुर्यज्ञक्रियालोपो भवेद्युष्मत्कृतोऽन्यथा । ततो नरकपातः स्याङवयोस्तस्य च ध्रुवम् ॥ इत्युक्तावनुजौ तेन तौ विहस्य तमूचतुः । धर्म वेत्स्यावयोरेव समानमपि नात्मनः ।। ततो ज्येष्ठोऽब्रवीकि मे जानीथो नैव चङ्गताम् । अहं भोजनचङ्गोऽस्मि नाईः स्पष्टुं जुगुप्सितम् ॥ ११ एतत्तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातरं मध्यमोऽब्रवीत् । अहं तयधिकश्वङ्गो नारीचङ्गो विचक्षणः ।। मध्यमेनैवमुक्ते तु ज्यायान्पुनरुवाच सः । कूर्म गृह्णातु तोप कनीयानावयोरिति ॥ ततः स भृकुटि कृत्वा कनीयानप्युवाच तौ । हे मूखी तूलिकाचङ्गश्चङ्गोऽहं हि विशेषतः ।। १४ एवं ते कलहासत्तात्रयोऽपि भ्रातरो मिथः । निर्णयायाभिमानैकप्रस्ताः कूर्म विहाय तम् ।। राज्ञः प्रसेनजिन्नाम्नस्तत्प्रदेशभुवोऽन्तिकम् । नगरं सहसा जग्मुर्विटङ्कपुरनामकम् ।। तत्र प्रतीहारमुसेनावेद्यान्तः प्रविश्य च । नृपं विज्ञापयामासुः स्ववृत्तान्तं तथैव ते ।। तिष्ठतेहैव यावद्वः परीक्षिष्ये प्रमादहम् । इत्युक्तास्तेन राज्ञा च तस्थुस्तत्र तथेति ते ।। स्वाहारकाले चानाय्य तेभ्यः सोऽप्रासनं नृपः । राजाई दापयामास पडूस स्वादुभोजनम् ॥ भुखानेपु च सर्वेषु तदैको बुभुजे न सः । विप्रो भोजनचङ्गोऽत्र जुगुप्साकूणिताननः ॥ कथं न भोजनं भुते ब्रह्मन्स्वादु सुगन्ध्यपि । इति राज्ञा स्वयं पृष्टः शनैर्विप्रो जगाद सः ॥ शवधूमदुरामोदः शालिभक्तेऽत्र विद्यते । तेन नाहमिदं भोक्तुमुत्सहे स्वाद्वपि प्रभो ॥ इत्युक्त तेन सर्वेऽपि तनाधाय नृपाज्ञयां । ऊचुः कलमशाल्यन्नमदोपं तत्सुगन्धि च ।। स तु भोजनचगसन्नानापिहितनासिकः । ततः स राजा संचिन्त्य यायदन्विप्यति मात् ।। तावनियोगिजनतस्तदनं बुबुधे तथा । प्रामश्मशाननिकटक्षेत्रसंभवशालिजम् ।। १२ १३ । १५ १९ २० २२ - २४ ·तरङ्गः १६] शशाश्वतीलम्बकः १२॥ ततोऽतिविस्मितस्तुष्टः स राजा तमभापत । सत्यं भोजनचगस्त्वं तदन्यद्भुज्यतामिति ॥ कृताहारश्च स नृपो विप्रान्वासगृहेपु तान् । विसृज्यानाययामास स्वामेकां गणिकोत्तमाम् ।। २७ तां च तस्मै द्वितीयस्मै प्राहिणोत्कृतमण्डनाम् । विप्राय नारीचङ्गाय सायं सर्वाङ्गसुन्दरीम् ॥ २८ सा च वासगृहं तस्य राजभृत्यान्विता ययौ । राकानिशेव पूर्णेन्दुमुखी कंदर्पदीपिनी ॥ २९ प्रविष्टायां च तस्यां स प्रभाभासितवेश्मनि । उत्पन्नमूर्छः संरुद्धनासाग्रो वामपाणिना ।। नारीचङ्गोऽब्रवीद्राजभृत्यानिष्कास्यतामिति । न चेन्मृतोऽहं निर्याति गन्धोऽस्याश्छागलो यतः ।। ३१ इत्युक्तास्तेन निन्युस्ते विनां तां राजपूरुपाः । राज्ञोऽन्तिकं वारवधू वृत्तान्तं जगदुश्च तम् ।। राजाप्यानाय्य तत्कालं नारीचङ्गमुवाच तम् । येयं श्रीखण्डकपूरकालागुरुमदोत्तमैः ।। कृतप्रसाधना दिक्षु प्रसरचारसौरभा । तस्या वारविलासिन्या गन्धः स्याच्छागलः कुतः ॥ ३४ इत्युक्तोऽपि स राज्ञा तन्नारीचगस्तदा न यत् । प्रतिपेदे तदा राजा विचारपतितोऽभवत् ।। पृच्छंश्च युत्तया बुबुधे तामजक्षीरवर्धिताम् । तन्मुखादेव वालत्वे मातृधात्रीवियोगतः ॥ ततोऽतिविस्मितस्तस्य नारीचगस्य चङ्गताम् । प्रशंसन्नृपतिस्तस्मै तृतीयाय द्विजन्मने ॥ तद्रसात्तूलिकाचगायाशु शय्यामदापयत् । पर्योपरि विन्यस्तसप्तसंख्याकतूलिकाम् ।। तस्यां च तूलिकाचङ्गो महाहे वासवेश्मनि । सुष्वाप धौतसुश्लक्ष्णपटप्रच्छदवाससि ।। ३९ यामार्ध एव च गते स रात्रौ शयनात्ततः । उत्तस्थौ पाण्यवष्टब्धपार्श्वः क्रन्दन्व्यथार्दितः ।। दहशे तस्य पार्श्वे च तत्रत्यै राजपूरुपैः । गाढलग्नस्य बालस्य मुद्रेव कुटिलारुणा॥ ४१ गत्वा च तैस्तदाख्यातं राज्ञे राजाप्युवाच तान् । तूलिकानां तले किंचिन्मा स्यात्तद्वीक्ष्यतामिति ॥ ४२ गत्वेक्षन्ते च ते यावदेकैकं तूलिकातलम् । तावत्सर्वतलादापुर्यालं पर्यपृष्ठतः ॥ ४३ नीत्वा चादर्शयन्राज्ञे सोऽप्यानीतस्य वीक्ष्य तत् । तद्रूपं तूलिकाचङ्गस्यागं राजा विसिस्मिये ॥ सप्तभ्यस्तूलिकाभ्योऽस्य वालो लमस्तनौ कथम् । इति चित्रीयमाणस्तां राजा रात्रिं निनाय सः ॥ प्रातश्चाद्भुतवैदग्ध्यसौकुमार्या अमी इति । तेभ्यस्त्रिभ्योऽपि चङ्गेभ्यो हेमलक्षत्रयं ददौ ॥ ४६ ततस्ते सुखितास्तत्र तस्थुविस्मृतकच्छपाः । पितुर्विनितयज्ञार्थफलोपार्जितपातकाः ॥ इत्याख्याय कथाद्भुतमंसनिपण्णः पुनः स वेतालः । पप्रच्छ तं त्रिविक्रसेनं पृथ्वीपतिं प्रश्नम् ।। राजन्विचिन्त्य शापं पूर्वोक्तं ब्रूहि मे त्वमेतेपाम् । भोजननारीशय्याचङ्गानां कोऽधिकश्चगः ॥ ४९ तच्छ्रुत्वैव स धीमान्वेतालं प्रत्युवाच तं नृपतिः । अहमेपा निकैतवमधिकं जानामि तूलिकाचगम् ॥ यस्याङ्गे प्रत्यक्षं बालप्रतिबिम्वमुद्गतं दृष्टम् । इतराभ्यां हि भवेत्तत्पूर्व जात्वन्यतोऽवगतम् ।। इति तस्योक्तवतोंऽसाद्वैतालो भूपतेर्ययौ प्राग्वत् । सोऽपि तथैव च राजा तमन्वयासीदनिर्विण्णः ।। ५२ इति महाकविधीसोमदेवमविरचिते क्थासरित्सागरे शशाइयतीलम्बके पचदारमः। पोडशस्तरमः। (नवमो येतालः।) ततो गत्वा पुनस्तस्माञ्छिशपापादपानृपः । स निविक्रमसेनसं स्कन्धे वैतालमग्रहीत् ।। प्रस्थितश्च तततेन वेतालेनाभ्यधायि सः । राजन्क राज्यं तम्मिश्मशाने भ्रमणं निशि ॥ किमतन्नेक्षसे भूतसंकुलं रात्रिभीपणम् । चिताधूमैरिव धान्तैर्निरद्धं पितृकाननम् ॥ फष्टं कीदृग्नहोऽयं ते मिक्षोसस्यानुरोधतः । तदिमं शृणु तावन्मे प्रभं मार्गविनोदनम् ।। ४५ ४७ ४८ اس ام اس به ·- ८ ४२६ कथासरित्सगरः। [आदितस्तरङ्गः ८३। अवन्तिध्वस्ति नगरी युगादौ देवनिर्मिता । शैवी तनुरिवोद्दामभोगिभूतिविभूपिता ।। पद्मावती भोगवती या हिरण्यवतीति च । कृतादिपु त्रिपु ख्याता कलावुञ्जयिनीति च ॥ ६ तस्यां च वीरदेवाख्यो राजाभूभूभृतां वरः । तस्य पद्मरतिर्नाम महादेवी वभूव च ।। सोऽथ राजा तया साकं गत्वा मन्दाकिनीतटे । हरमाराधयामास तपसा पुत्रकाम्यया ।। चिरं तपःस्थितश्चात्र परितुष्टेश्वरोदिताम् । कृतस्नानार्चनविधिः शुनावमां गिरं दिवः॥ राजन्नुत्पत्स्यते पुत्रः शूरस्तव कुलोद्भवः । कन्या चानन्यसामान्यलावण्यन्यकृताप्सराः ॥ १० श्रुत्वैतां नाभसीं वाणी सिद्धाभीष्टः स भूपतिः । वीरदेवः खनगरीमाययौ महिपीसराः ॥ १२ तत्रास्य शूरदेवाज्ये जाते प्रथममासजे । तस्यां पद्मरतो देव्या क्रमादजनि कन्यका ।। १२ अनङ्गस्यापि रूपेण रतिमुत्पादयेदियम् । इत्यनगरतिर्नाम्ना पित्रा तेन व्यधायि सा ।। १३ वृद्धिं गतायास्तस्याश्च स पिता सदृशं वरम् । प्रेप्सुरानाययत्पृथ्व्यां पटेयु लिसितानृपान् ॥ १४ तेष्वेकोऽपि न यत्तस्य तत्तुल्यः प्रत्यभासत । तेन राजा स वात्सल्यात्तां सुतां प्रत्यभापत ॥ १५ अहं तावन्न पश्यामि सदृशं पुत्रि ते वरम् । तत्कुरुप्य नृपान्सर्वान्मेलयित्वा स्वयंवरम् ।। १६ एतत्पितृवचः श्रुत्वा राजपुत्री जगाद सा । तात स्वयंवरं कर्तु हेपणान्नाहमुत्सहे ॥ १७ किं त्वेकं वेत्ति योऽपूर्व विज्ञानं स्वाकृतियुवा । तस्मै त्वयाहं दातव्या नार्थोऽन्येनाधिकेन मे ॥ १८ इत्यनगरतेस्तस्याः श्रुत्वा स्वदुहितुर्वचः । तादृशं तद्वरं यावदन्विष्यति स भूपतिः ।। तावत्तलोकतो बुद्ध्वा चत्वारस्तमुपाययुः । वीरा विज्ञानिनो भव्याः पुरुपा दक्षिणापथात् ॥ २० ते राज्ञा पूजितास्तस्मै खं स्वं विज्ञानमेकशः । शशंसुः संनिधौ तस्या राजपुत्र्यास्तदर्थिनः ।। २१ एको जगाद शूद्रोऽहमारयया पञ्चपट्टिकः । पञ्चाग्यवस्त्रयुग्मानि करोम्येकोऽहमन्वहम् ।। २२ तेभ्य एकं प्रयच्छामि देवायैकं द्विजन्मने । एकं च परिगृह्णामि वाससोरासनः कृते ॥ २३ एक ददामि भार्यायै यदि सा भवतीह मे । एकं विक्रीय चाहारपानादि विदधाम्यहम् ।। एवंविज्ञानिनेऽनङ्गरतिमें दीयतामिति । इत्येकेनोदिते तेन द्वितीयः पुरुपोऽब्रवीत् ।। नाम वैश्योऽहं सर्वेपां मृगपक्षिणाम् । रुतं वेद्मि तदेपा मे राजपुत्री प्रदीयताम् ।। एवमुक्ते द्वितीयेन तृतीयः प्रोक्तवांततः । अहं सङ्गधरो नाम दोःशाली क्षत्रियो नृप ।। न सङ्गविद्याविज्ञाने प्रतिमल्लोऽस्ति मे क्षितौ । तदेपा तनया राजंस्त्वया मह्यं वितीर्यताम् ॥ इत्युक्ते तु तृतीयेन चतुर्थ इदमभ्यधात् । विप्रोऽहं जीवदत्ताख्यो विज्ञानं च ममेदृशम् ॥ २९ जन्तून्मृतानप्यानीय दर्शयाम्याशु जीवतः । तद्वीरचर्यासिद्धं मां पतिमेपा प्रपद्यताम् ।। ३० एवंवक्तृन्स तान्पश्यन्दिव्यवेपाकृतीनृपः । वीरदेवः सुतायुक्तो दोलारूढ इवाभवत् ॥ ३१ इत्याख्याय कथामेतां वेतालः पृष्टवानृपम् । स त्रिविक्रमसेनं तं दत्तपूर्वोक्तशापभीः ।। ३२ तद्भवान्वक्तु तावन्मे कस्मै देया विशांपते । तेषां चतुर्णा मध्यात्सा कन्यानगरतिर्भवेत् ॥ ३३ एतच्छ्रुत्वा स राजा तं वेतालं प्रत्यभापत । मौनं त्याजयति प्रायः कालक्षेपाय मां भवान् ।। ३४ अन्यथा गहनः कोऽयं प्रनो योगेश्वरोच्यताम् । शूद्राय हि कुविन्दाय क्षत्रिया दीयते कथम् ।। ३५ वैश्यायापि कथं देया क्षत्रिया यच्च तद्गतम् । मृगादिभापाविज्ञानं कार्ये तत्कोपयुज्यते ।। योऽपि विप्रस्तृतीयोऽत्र तेनापि पतितेन किम् । स्वकर्मप्रच्युतेनेन्द्रजालिना वीरमानिना ॥ तस्मात्तस्मै क्षत्रियाय चतुर्थाय समाय सा । देया सगधरायैव स्वविद्यावीर्यशालिने । ३८ एतत्तस्य वचो निशम्य नृपतेरंसस्तलात्पूर्वव- द्वेतालः स जगाम योगवलतः स्वस्थानमेवाशु तत् । भूपालोऽपि स तं तथैव पुनरप्यानेतुमन्वग्यया- बुत्साहैकपने हि वीरहदये नाप्नोति सेदोऽन्तरम् ।। इति महासविधासोमदेवमपिरचिते यथासरित्सागरे शशाहयतीरम्बरे पोडशसरा । २५ २८ ·तरङ्ग १७ ।] शशाङ्कवतीलम्बक. १२। १ २ ३ ६ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १६ सप्तदशस्तरङ्ग । (दशमो वेताल ।) स त्रिविक्रमसेनोऽथ गत्वा त शिंशपातरो । राजा जग्राह वेताल पुनरसे चचाल च ॥ प्रयान्त च तमाह स्म वेताल सोऽसपृष्ठग । श्रान्तोऽसि राजस्तदिमा शृणु श्रमहरा कथाम् ।। अभूत्सकलभूपालमस्तकन्यस्तशासन । वीरवाहुरिति ख्यातो नाना पार्थिवसत्तम ।। तस्यानगपुर नाम बभूव नगरोत्तमम् । तमासीदर्थदत्ताख्य सार्थवाहो महाधन ॥ तस्यासीद्धनदत्ताख्यज्येष्ठपुनकनीयसी । सुता मदनसेनेति कन्यारत्न वणिस्पते ॥ तामेकदा निजोद्याने क्रीडन्ती सससीजनाम् । ददर्श धर्मदत्ताख्यो भातृमित्र वणिक्सुत । स तामारोक्य लावण्यरसनिर्भरनिझराम् । आलक्ष्य कुचकुम्भाना वलियतरङ्गिताम् ।। यौवनद्विरदस्पेव क्रीडामजनवापिकाम् । सद्योऽभूत्स्मरवाणौघसतापहतचेतन ॥ अहो धाराधिरूढेन रूपेण द्योतितामुना । इय मे मानस भेत्तु भल्ली मारेण निर्मिता ॥ इत्यादि यावद्ध्यायन्स निर्वर्णयति ता चिरम् । तावत्तस्यातिचकाम चकाहस्येव वासर । ततो मदनसेना सा विवेश स्वगृहान्तरम् । चित्त च धर्मदत्तस्य तदनालोकनव्यथा ॥ तददर्शनदु साग्निसतापेनेव च ज्वलन् । रोहितो निपपाताशु भाखानप्यपराम्बुधौ ।। ता विज्ञायैव सुमुसीं नक्तमभ्यन्तरे गताम् । उदियाय शनैश्चन्द्रस्तन्मुसाजविनिर्जित ॥ तावद्गत्वा गृह ता स धर्मदत्तोऽनुचिन्तयन् । तस्थो निपत्य शयने चन्द्रपादाहतो लुठन् ।। यत्नेन पृच्छयमानोऽपि ससिभिर्वन्धुभिस्तथा । न किचित्कथयामास स्मरग्रहविमोहित ॥ निशि कृच्छ्राच सप्राप्तनिद्र स्वप्ने तथैव ताम् । पश्यननुनयन्कान्ता कि कि चक्रे न सोत्सुक ॥ प्रात प्रबुद्धो गत्वा च ददशैंकाकिनी रह । ससी प्रतीक्षमाणा ता तनोद्यानस्थिता पुन । उपेत्य च परिष्वङ्गलालस प्रेमपेशलै । तामुपच्छन्दयामास वचोमिश्वरणानत ॥ कन्याह परदाराश्च न तवास्मीह साप्रतम् । पिना समुद्रदत्ताय दत्ताह वणिजे यत ॥ दिनै कतिपयैरेव विवाहो भविता च मे । तद्गच्छ तूष्णीं मा कश्चित्पश्येद्दोपो भवेत्त इत्युक्त स तयात्सर्थ धर्मदत्तो जगाद ताम् । यदस्तु मे न जीवेय विना हि भवतीमहम् ।। तच्छ्रुत्वा सा वणिकन्या बलात्कारभयाकुला । तमुवाच विवाहो मे तावत्सपद्यतामिह ।। कन्यादानफल तात प्राप्नोतु चिरकातितम् । ततोऽह त्वामुपेष्यामि निश्चित प्रणयार्जिता॥ श्रुत्वैतत्सोऽब्रवीन्नेष्टा ह्यन्यपूर्वा मम प्रिया । परभुक्ते हि कमले किमलेर्जायते रति ॥ इत्युक्ता तेन सावादीत्कृतोद्वाहैव तहहम् । पूर्व त्वामुपयास्यामि ततोऽभ्येप्यामि त पतिम् ॥ एवमुक्तवती तस्मिन्नोज्झति प्रत्यय विना । वणिक्पुने सशपथ सत्यवाच यवन्ध सा ।। ततस्तेनोज्झिता विग्ना सा विवेश स्वमन्दिरम् । प्राप्ते च लमदिवसे निवृत्तोद्वाहमगला ॥ गत्वा पतिगृह नीत्वा सोत्सवेन च तद्दिनम् । सा पत्या सममध्यास्त शयनीयगृह निशि ।। तन शय्यानिपण्णापि न तस्य प्रत्यपद्यत । पत्यु समुद्रदत्तस्य परिप्पङ्गमसमुसी ।। तेनानुनीयमानापि यदुदश्रुर्वभूव सा । तत्स नामिमतोऽस्म्यस्या नूनमित्यकरोद्धृदि । जगाद चानभिमतो यद्यह तव सुन्दरि । तन्मे नार्थस्त्वया गच्छ य प्रियस्तव त प्रति ॥ तच्छ्रुत्वा सा नतमुसी शनैरेवमुवाच तम् । त्व मे प्राणाधिक प्रेयान्विज्ञप्ति कि तु मे शृणु । अनुतिष्ठ सहर्ष च प्रयच्छ च ममाभयम् । कुरुप शपथ यावदार्यपुन वदामि ते ॥ एवमुक्त्वती कृच्छ्रात्तथा तेन कृते पुन । सरज सविपाद च सभय च जगाद सा ।। एकारिनी गृहोद्याने दृष्ट्वा मामेकदा युवा । अरुणद्धर्मदत्तारय ससा भ्रातु स्मरातुर ॥ रक्षन्या सपरीवाद कन्यादानफ्ल पितु । मया हठप्रवृत्तम्य तस्य वाक्सयम वृत्त । पूर्व वृतविवाहा त्वामुपैयामि तत प्रियम् । तन्मे सत्यवच पाल्यमनुमन्यम्य तत्प्रभो ।। ॥ १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २८ २९ ।

·४५ ४८ ४२८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ८४ । यावत्तनिकटं गत्वा क्षणेनोपैमि तेऽन्तिकम् । नहि शकोम्यतिक्रान्तुं सत्यमावास्यसेवितम् ॥ इति तस्या वचोवनपातेन सहसा हतः । समुद्रदत्तः सत्सेन बद्धः क्षणमचिन्तयत् ॥ ३९ अहो धिगन्यरक्तेयं गन्तव्यं ध्रुवमेतया। तत्सत्यं हन्मि किं यातु कोऽस्याः परिणयप्रहः ।। . इत्यालोच्यानुमेने तां यथेष्टगमनाय सः । साप्युत्थाय ततस्तस्मानिर्ययो पतिवेश्मनः ।। ४१ तावदनोदयाद्रीन्द्रहानं हिमदीधितिः । आरुरोह कराकान्तहसत्पूर्वदिगगनः ।। ४२ ततस्तमःस्वप्याश्लिप्य स्थितेष्वद्रिदरीप्रियाः । सेवमानेषु भृङ्गेष्वप्यपरं कुमुदाकरम् ॥ यान्ती मदनसेना सा मार्गे दृष्ट्वैकका निशि । चौरेणाधाव्य केनापि रुरुधे वसनाञ्चले ॥ का त्वं ब्रूहि क यासीति तेनोक्ता विभ्यती च सा । उवाच किं तवानेन मुञ्च कार्यमिहास्ति मे ॥ ततश्चौरोऽब्रवीन्मत्तश्चौरात्त्वं मुच्यसे कथम् । तच्छ्रुत्वा सावदत्तं च गृहाणाभरणानि मे ।। अथ चौरोऽभ्यधान्मुग्धे किमेमिरुपलैर्मम । चन्द्रकान्ताननां ता_रत्नासितशिरोरुहाम् ॥ वनमध्यां सुवर्णाङ्गी पद्मरागानिहारिणीम् । जगदाभरणं नैव मोक्ष्यामि भवतीमहम् ।। इत्युक्ता तेन चौरेण विवशा सा वणिक्सुता । आस्याय निजवृत्तान्तमेवं प्रार्थयते स्म तम् ।। ४९ क्षमस्व मे क्षणं यावत्कृत्वा सत्यानुपालनम् । इहस्थस्यैव ते पार्श्वमागमिष्यामि सत्वरम् ॥ ५० नाहमुल्लङ्घयिष्यामि भद्र सत्यामिमां गिरम् । श्रुत्वैतत्सत्यसंधां तां मत्वा चौरो मुमोच सः ।। तस्थौ प्रतीक्षमाणश्च तत्रैव स तदागमम् । सापि तस्यान्तिकं धर्मदत्तस्य वणिजो ययौ । ५२ स चाभीष्टामपि प्राप्तां तथा तां विजने स्थिताम् । दृष्ट्वा पृष्ट्वा यथावृत्तं विचिन्य क्षणमब्रवीत् ॥ सत्येन तव तुष्टोऽस्मि किं त्वया मे परस्त्रिया । यावत्त्वां नेक्षते कश्चित्तावद्गच्छ यथागतम् ।। इति तेन परित्यक्ता सा तथेत्याययौ ततः । चौरस्य निकटं तस्य प्रतिपालयतः पथि ।। बेहि कस्तेऽत्र वृत्तान्तो गताया इति पृच्छते । तस्मै सा तेन वणिजा यथा मुक्ता तथाब्रवीत् ।। ततः स चौरोऽवादीत्तां यद्येवं तन्मयाप्यसि । विमुक्ता सत्यतुष्टेन गृहं साभरणा ब्रज ॥ एवं तेनापि सा त्यक्ता रक्षिता चानुयायिना । अलुप्तशीला मुदिता पत्युरेवाययौ गृहम् ।। तत्र गुप्तं प्रविष्टा सा प्रहृष्टोपागता सती । दृष्ट्वा पृष्टवते तस्मै पत्ये सर्वमवर्णयत् ॥ सोऽप्यलुप्तमुसच्छायां तामसंभोगलक्षणाम् । संभाव्याभग्नचारित्रां सत्यलाभरतां सतीम् ।। अदृष्टमनसं भार्यामभिनन्द्य कुलोचितम् । तस्थौ समुद्रदत्तोऽथ तया सह यथासुसम् ।। इति तन कथामुक्त्वा पितृवनभूमौ तदा स वेतालः ॥ वदति स्म तं त्रिविक्रमसेनं वसुधाधिपं भूयः ।। तद्रूहि चौरवणिजामेपा मध्यान्नरेन्द्र कस्त्यागी। जानन्यदि न वदिष्यसि विदलिष्यति ते शिरः शतधा ॥ तच्छ्रुत्वा स महीपतिरुज्झितमौनस्तमाह वेतालम् । एपां चौरस्त्यागी न पुनर्वणिजावुभावपि तौ॥ यो हि पतिस्तामजहादत्याज्यां तादृशी विवाह्यापि । कुलजः सोऽन्यासक्तां भार्या जानन्कथं वहतु ।। योऽप्यपरः स भयात्तामत्याक्षीत्कालजीर्णसंवेगः । विदितार्थों भर्तास्याः प्रातर्ब्रयान्नृपायेति ॥ चौरस्तु गुप्तचारी निरपेक्षः पापकर्मकृत्प्राप्तम् । स्त्रीरत्नं यदमुञ्चत्साभरणं तेन स यागी ॥ ६७ एतच्छ्रुत्वैवांसततस्य राज्ञो वेतालोऽगात्पूर्ववत्स्वं पदं सः । राजा भूयोऽप्यन्त्र संप्राप्नुमेतं प्रायादेवासण्डितोद्दामधैर्यः ॥ ६८ इति महाकविधीसोमदेवभविरचिते क्धारारित्सागरे शशाङ्कयतीलम्बफे सप्तदशस्तरमः । ५७ ५९ ६० ६४ ·तरङ्गः १८।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ३ ५ ७ ८ । १० ११ १२ १४ १५ अष्टादशस्तरङ्गः । (एकादशो वेताल।) ततो गत्वा पुनः प्राप्य शिशपातोऽग्रहीन्नृपः । स त्रिविक्रमसेनों से वेतालं तं चचाल च ।। आयान्तं च तमसंस्थो वेतालः सोऽब्रवीन्नृपम् । राजन्विचित्रामेकां ते वर्णयामि कथां शृणु ॥ उज्जयिन्यामभूत्पूर्व नाना धर्मध्वजो नृपः । तिस्रस्तस्याभवन्भार्या राजपुत्र्योऽतिवल्लभाः॥ एका ताविन्दुलेसेति तारावल्यपरा तथा । नाम्ना मृगावत्यन्या निःसामान्यवपुर्गुणाः ॥ ताभिः स विहरन्राजा राज्ञीभिस्तिसृभिः सह । आसांचने कृती तत्र जिताशेपरिपुः सुसम् ॥ एकदा तत्र संप्राप्ते वसन्तसमयोत्सवे । प्रियाभिः सहितस्ताभिरुद्यानं क्रीडितुं ययौ ।। तन्नालिमालामौर्वीकाः पश्यन्पुष्पानता लताः । चापयष्टीरनगस्य मधुना सज्जिता इव ।। शृण्वंश्च तहुमाग्रस्थकोकिलोदीरितां गिरम् । संभोगैकरसस्याज्ञामिव मानसजन्मनः ।। सिपेवेऽन्तःपुरैः साकं स राजा वासवोपमः । पानं मदस्य कंदर्पजीवितस्यापि जीवितम् ॥ तन्निःश्वाससुगन्धीनि तद्विम्यौष्ठरुचीनि च । प्रियापीतावशेपाणि पिवन्रेमे मधूनि सः ॥ तत्र तस्येन्दुलेखाया राज्ञः केलिकचग्रहात् । तस्याः पपात कर्णाग्रादुत्सङ्गे त्वङ्गदुत्पलम् ॥ तेनोरुपृष्ठे सहसा क्षते जातेऽभिघातजे । अभिजाता महादेवी हाहेत्युक्त्वा मुमूर्छ सा ।। तदृष्ट्वा विह्वलेना. राज्ञा परिजनेन च । समाश्वास्यत राज्ञी सा शनैः शीताम्बुमारुतैः ।। ततो नीत्वा स राजा तां राजधानी भिपकृतैः । प्रियामुपाचरद्दिव्यैरामुक्तत्रणपट्टिकाम् ॥ रात्रौ च सुस्थितां दृष्ट्वा तां स राजा द्वितीयया । ताराबल्या सहारोहचन्द्रप्रासादमीश्वरः ॥ तत्र तस्याकसुप्ताया राज्ञस्तस्या हिमत्विपः । करा जालपथैः पेतुरङ्गे चलितवाससि ।। ततः क्षणात्प्रबुद्धा सा हा दग्धास्मीति वादिनी । शयनात्सहसोत्तस्थौ तदङ्गपरिमर्शिनी ॥ किमेतदिति संभ्रान्तः प्रबुद्धोऽथ ददर्श सः । उत्थाय राजा विस्फोटानङ्गे तस्या विनिर्गतान् । प्रच्छन्तं सा च तं प्राह राज्ञी तारावली तदा । नग्नाङ्गे पतितैरिन्दोः करैरेतत्कृतं मम ।। इत्युक्तवत्याः क्रन्दन्त्याः सातिराह्वयति स्म सः । तस्याः परिजनं राजा विह्वलाकुलधावितम् ॥ तेनास्याः कारयामास सजलैनलिनीदलैः । शय्यामदापयच्चाङ्गे श्रीखण्डाविलेपनम् ।। तावद्बुवा तृतीयास्य सा मृगावती प्रिया । तत्पार्श्वमागन्तुमना निर्ययौ निजमन्दिरात् ।। निर्गता साशृणोत्कापि गृहे धान्यावघातजम् । निःशब्दायां निशि व्यक्त विदूरे मुसलध्वनिम् ।। श्रुत्वैव हा मृतास्मीति बुवाणा धुन्वती करौ । उपाविशब्यथाक्रान्ता मार्गे सा मृगलोचना ॥ ततः प्रति निवृत्यैव नीत्वा परिजनेन सा । स्वमेवान्तःपुरं याला रुदती शयनेऽपतत् ।। ददर्श तत्र तस्याश्च चिन्वन्साश्रुः परिच्छदः । आलीनभ्रमरौ पद्माविव हस्तौ किणाङ्कितौ ।। गत्वा च सोऽब्रवीद्राक्षे राजाप्यागत्य विद्वलः । किमेतदिति पप्रच्छ सोऽथ धर्मध्वजः प्रियाम् ।। सापि प्रदर्श्य हस्तौ तमित्युवाच रुजान्विता । श्रुते मुसलशब्दे मे जातावेतौ किणाङ्कितौ ।। ततः स दाहशमनं दापयामास हस्तयोः । तस्याधन्दनलेपादि राजाद्भुतविपाद्वान् ।। एकस्या उत्पलेनापि पतता क्षतमाहितम् । द्वितीयस्याः पुनर्दग्धमङ्गं शशिकरैरपि । एतस्यास्तु तृतीयस्याः श्रुतेनापि विनिर्गताः । कष्टं मुसलशब्देन हस्तयोरीदृशाः किणाः ।। अहो युगपदेतासां प्रेयसीनां ममाधुना । गुणोऽप्यत्यमिजातत्वं जातो दोपाय दैवतः ।। इति चिन्तयतस्तस्य भ्रमतोऽन्तःपुरेषु च । नियामा शतयामेव कृन्ट्रात्सा नृपतेर्ययो । प्रातश्च स मिपक्छल्यहर्तृभिः सह संव्यधात् । तथा यथाभूदचिरात्स्यस्थान्तःपुरनिदृतः ॥ एयमेतां कथामुक्त्वा वेतालोऽत्यमुतां तदा । स प्रिनिकमसेनं तं पप्रच्छांसस्थितो नृपम् ।। अभिजाततरतासु राजनराजीपु का वद । पूर्वोक्तः सोऽस्तु शापसे जानन्यदि न जल्पसि ।। १८ १९ २० २१ २२ २३ २४ २५ २७ २८ २९ ३० ३४ ·४३० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ८६ । ३७ सोऽब्रवीद्राजा सुकुमारतरान सा । अस्पृष्टे मुसले यस्याः शब्देनैवोद्गताः किणाः ॥ तच्छ्रुत्वा उत्पलेन्दुकरैः स्पर्शे वृत्ते वितरयोर्द्वयोः । संजाता व्रणविस्फोटास्तेन तस्या न ते समे ॥ ३८ इति तस्योक्तवतोऽसाद्राज्ञो भूयो जगाम स स्वपदम् । वेतालः स च राजा तथैव तं सुदृढनिश्चयोऽनुययौ ।। ३९ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते फ्थासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्रकेऽष्टादशस्तरशः। १ ४ ५ ६ ७ ८ ९ एकोनविंशस्तरङ्गः। (द्वादशो चेतालः ।) स त्रिविक्रमसेनोऽथ पुनस्तं शिंशपातरुम् । गत्वा प्राप्य च वेतालं राजा स्कन्धे चकार तम् ।। प्रतस्थे च तमादाय तूष्णीमेव स पूर्ववत् । ततो भूयस्तमाह स्म वेतालः सोऽसपृष्ठतः ॥ राजन्नेवमनुद्विग्नः पर्याप्तमसि मे प्रियः । तदेतां शृण्वसेदाय हृद्यामाख्यामि ते कथाम् ।। अगदेशे यश:केतुरिति राजाभवत्पुरा । क्ष्मामाश्रितोऽङ्गगुप्त्यर्थमदग्धोऽन्य इव स्मरः ।। बाहुवीर्यजिताशेपवैरिवर्गस्य तस्य च । दीर्घदशैत्यभून्मन्त्री शक्रस्येव वृहस्पतिः ॥ तस्मिन्मन्त्रिणि विन्यस्य राज्यं स हतकण्टकम् । शनैः सुसैकसत्तोऽभूद्वयोरूपमदान्नृपः ।। तस्थावन्तःपुरे शश्वन्नास्थाने प्रमदास्पदे । शुश्राव रक्तिमदीतं वचनं न हितैपिणाम् ।। रज्यति स्म च निश्चिन्तो जालवातायनेषु सः । न पुना राजकार्येषु बहुच्छिद्रेय जात्वपि ।। दीर्घदर्शी तु तद्राज्यचिन्ताभार समुद्वहन् । अतिष्ठत्स महामन्त्री दिवानिशमतन्द्रितः ।। नाममाने कृतधृति प्रक्षिप्य व्यसने नृपम् । मन्त्री राज्ञः श्रियं भुते दीर्घदर्शीह सांप्रतम् ॥ इत्युत्पन्ने महत्पन्न जनवादेऽथ गहिनीम् । स्वैरं मेधाविनी नाम दीर्घदर्शी जगाद सः ।। प्रिये राज्ञि सुखासक्ते तद्भार वहतोऽपि मे । राज्यं भक्षितमेतेनेत्युत्पन्नमयशो जने ॥ लोकवादश्च मिथ्यापि महतामिह दोपकृत् । त्याजितः किं न रामोऽपि जनवादेन जानकीम् ।। तदन्न किं मया कार्यमित्युक्ते तेन मन्त्रिणा । भार्या मेधाविनी धीरा सान्वर्था तमभापत ।। तीर्थयात्रापदेशेन युक्त्यापृच्छय महीपतिम् । कंचित्कालं विदेशं ते गन्तुं युक्तं महामते ।। एवं ते निःस्पृहस्यैप जनवादो निवर्त्यति । त्वय्यस्थिते ततो राज्यमुद्वक्ष्यति नृपः स्वयम् ॥ ततश्चास्य शनैरेतब्यसनं हानिमेष्यति । आगतस्यात्र निर्गहरे भवित्री मन्त्रिता च ते ॥ इत्युक्तो भार्यया गत्वा दीर्घदर्शी तथेति सः । कथाप्रसङ्गे तं भूपं यशःकेतुं व्यजिज्ञपत् ।। अनुजानीहि मां राजन्दिवसान्कांश्चिदप्यम् । व्रजामि तीर्थयात्रायै धर्मो हि प्रेप्सितः स मे ।। तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्राजा मैवं तीविना परः । दानादिः किं न धर्मोऽस्ति स्वय॑स्ते स्वगृहेष्वपि ।। अथावोचत्स मन्त्री तमर्थशुद्ध्यादि मृग्यते । दानादौ नित्यशुद्धानि तीर्थानि नृपते पुनः ॥ यावञ्च यौवनं राजस्तावद्गम्यानि धीमता । अविश्वास्ये शरीरे हि संगमस्तैः कुतोऽन्यदा ॥ इति तस्मिन्बदत्येव राज्ञि चैवं निषेधति । प्रविश्यात्र प्रतीहारो राजाने तं व्यजिज्ञपत् ॥ देव व्योमसरोमध्यमंशुमाली विगाहते । तदुत्तिष्ठत सैपा वः स्नानवेलातिवर्तते । श्रुत्वैतत्सहसा स्नातुमुदतिष्ठन्महीपतिः । यात्रोन्मुसः स मत्री च तं प्रणम्य गृहं ययौ ।। तत्रावस्थाप्य भायो तामनुयात्रानिवारिताम् । स प्रतस्थे ततो युक्त्या स्वभृत्यैरप्यतर्कितः ।। एकाकी च भ्रमंस्तांस्तान्देशांस्तीर्थानि च ब्रजन् । स प्राप पुण्ड्रविपयं दीर्घदर्शी सुनिश्चयः । तत्र पत्तन एकस्मिन्नदूरेऽन्धेः प्रविश्य सः । एक देवकुलं शैवं तत्प्राङ्गण उपाविशत् ॥ तत्रार्ककरसंतापलान्तं दूराध्वधूमरम् । ददर्श निधिदत्ताख्यो वणिग्देवार्चनागतः ॥ स त तथाविधं दृष्ट्वा सोपवीतं मुलक्षणम् । संभाव्य चोत्तमं विप्रमातिथेयोऽनयद्गृहम् ।। तत्र चापूजयत्नानभोजनायेस्तमुत्तमैः । कः कुतस्त्वं क यासीति विश्रान्तं च स पृष्टवान् ।। दीर्घदर्शीति विप्रोऽहमङ्गदेशादिहागतः । तीर्थयात्रार्थमित्येव गाम्भीर्यात्सोऽप्युवाच तम् ।। १० ११ १२ १३ १४ १५ १७ १८ १९ २० २२ २३ २४ २५ २६ २७ २८ २९ ३० ·४२ ४४ ४५ तरङ्गः १९ ।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४३१ ततः स निधिदत्तोऽपि तं जगाद महावणिक् । सुवर्णद्वीपगमनायोद्यतोऽहं वणिज्यया ॥ तत्त्वं तिष्ठेह मद्गहे यावदेष्याम्यहं ततः । तीर्थयात्रापरिश्रान्तो विश्रान्तो हथ यास्यसि ॥ ३४ तच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्दीर्घदर्शी तर्हि ममेह किम् । त्वयैव सह यास्यामि सार्थवाह यथासुसम् ॥ एघमस्त्विति तेनोक्ते साधुना सोऽथ तद्गृहे । चिरावाप्तशयनो निशां मत्री निनाय ताम् ।। अन्येशुरथ तेनैव वणिजा सह वारिधिम् । गत्वारुरोह तद्भाण्डपूर्ण प्रवणं च सः ॥ ३७ तेन गच्छन्प्रवहणेनाधिमद्भुतभीपणम् । विलोकयन्स संप्राप स्वर्णद्वीपं क्रमेण तत् ॥ ३८ क मत्रिमुख्यता चास्य क वाध्वोल्लचिताम्बुधिः । अयशोभीरवः किं न कुर्वते घत साधवः ।। ३९ तत्र द्वीपे समं तेन कंचित्कालमुवास सः । वणिजा निधिदत्तेन कुर्वता क्रयविक्रयो । आगच्छंश्च ततोऽकस्मात्तयुक्तो वहनस्थितः । कल्पवृक्षं दर्शाब्धावूमेः पश्चात्समुत्थितम् ।। प्रवालशासासुभगैः स्कन्धैर्जाम्वूनदोज्वलैः । फलैर्मणिमयैः कान्तैः कुसुमैश्चोपशोभितम् ।। तस्य स्कन्धे च सद्रत्नपर्यकोत्सङ्गवर्तिनीम् । कन्यामत्यद्भुताकारकमनीयामवैक्षत ॥ ४३ अहो किमेतदित्येवं यावद्ध्यायति स क्षणम् । तावत्सा वीणिनी कन्या गातुमेवं प्रचक्रमे ॥ यत्कर्मवीजमुप्तं येन पुरा निश्चितं स तद्भुङ्क्ते। पूर्वकृतस्य हि शक्यो विधिनापि न कर्तुमन्यथाभावः ॥ इत्युद्गाय क्षणात्तस्मिन्नम्भोधौ दिव्यकन्यका । सकल्पद्रुमपर्यशय्यात्रैव ममज्ज सा ।। ४६ किमप्यपूर्वमद्येदं मया दृष्टमिहाद्भुतम् । काब्धिः क दृष्टनष्टोऽत्र गायद्दिव्याङ्गनस्तरुः ॥ यदि वा वन्द्य एपोऽब्धिराकरः शश्वदीदृशाम् । लक्ष्मीन्दुपारिजाताद्या नास्मात्ते ते किमुद्गताः ।। इति तं चिन्तयन्तं च तत्क्षणं दीर्घदर्शिनम् । विलोक्य विस्मयाविष्टं कर्णधारादयोऽत्रुवन् ।। ४९ एवमेपा सदैवेह दृश्यते वरकन्यका । निमजति च तत्कालं तवैतद्दर्शनं नवम् ।। इत्युक्तस्तैः समं तेन निधिदत्तेन स कमात् । मन्त्री चित्रीयमाणोऽब्धेस्तीरं पोतगतोऽभ्यगात् ।। तत्रोत्तारितभाण्डेन तेनैव वणिजा सह । जगाम हृष्टभृत्येन सोत्सवं सोऽथ तद्गृहम् ॥ स्थित्वा नातिचिरं तत्र निधिदत्तमुवाच तम् । सार्थवाह भवद्गहे विश्रान्तोऽहं चिरं सुसम् ।। ५३ इदानीं गन्तुमिच्छामि स्वदेशं भद्रमस्तु ते । इत्युक्त्वा तमनिच्छन्तमप्यामध्य वणिक्पतिम् ।। दीर्घदर्शी स सत्त्वैकसहायः प्रस्थितस्ततः । क्रमोल्लवितदूराध्वा प्रापाझविषयं निजम् ॥ तन तं ददृशुश्वारा वहिर्नगरमागतम् । ये यश:केतुना राज्ञा प्राड्न्यस्तास्तद्वेपणे ॥ तैश्च गत्वा स विज्ञप्तश्चारै राजा तमभ्यगात् । स्वयं निर्गत्य नगरोत्तद्विश्लेपसुदुःसितः ॥ उपेत्य च परिष्वगपूर्व तमभिनन्द्य सः । निनायाभ्यन्तरं भूपश्चिराध्वक्षामधूसरम् ॥ त्यक्त्यास्मान्कि त्वया नीतं न परं चत मानसम् । यावच्छरीरमप्येतन्निःस्नेहपरुपां दशाम् ॥ किं वा भगवतो वेत्ति भवितव्यस्य को गतिम् । यदकस्मात्तवैपाभूत्तीर्थादिगमने मतिः॥ तद्रूहि के त्वया भ्रान्ता देशा दृष्टं च किं नवम् । इति तत्र च तं राजा स जगाद स्वमत्रिणम् ।। ततः सुवर्णद्वीपान्तं सोऽध्वानं वर्णयन्त्रमात् । अब्धावुद्गमिनीं तस्मै तां दृष्टां दिव्यकन्यकाम् ।। गायन्तीं त्रिजगत्सारभूतां कल्पतरुस्थिताम् । यथावत्कथयामास दीर्घदर्शी महीभृते ।। ६३ स तां श्रुत्वैव च नृपस्तथा स्मरवशोऽभवत् । यथा तया विना मेने निष्फले राज्यजीविते ।। ६४ जगाद च तमेकान्ते नीत्वा स्वसचिवं तदा । द्रष्टव्यासौ मयावश्यं जीवितं नास्ति मेऽन्यथा ॥ यामि त्वदुक्तेन पथा प्रणम्य भवितव्यताम् । निवारणीयो नाहं ते नानुगम्यश्च सर्वथा ॥ गुप्तमेको हि यास्यामि राज्यं रक्ष्यं तु मे त्वया । मद्वचो मान्यथा कापीः शापितोऽसि ममासुभिः ॥ ६७ इत्युक्त्या तत्प्रतिवचो निरस्य विससर्ज तम् । मश्रिणं स्यगृहं राजा चिरोत्कं स्वजनं प्रति॥ ६८ तत्रानल्पोत्सवेऽप्यासीद्दीर्घदर्शी सुदुर्मनाः । स्वामिन्यसाध्यव्यसने मुसं सन्मनिणां पुतः ।। ६९ अन्येशुश्च स तद्धस्तन्यतराज्यभरो नृपः । यशःयेतुसतः प्रायाग्निशि तापसवेपभृन् ।। - । ५९ ७२ ·४३२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ८६ ॥ गच्छंश्च कुशनाभाख्यं मुनि मार्गे ददर्श सः । सोऽत्र तं तापसाकल्पं प्रणतं मुनिरादिशत् ।। लक्ष्मीदत्तेन वणिजा सह पोतेन वारिधौ । गत्वा प्राप्स्यसि तामिष्टां कन्यां ब्रज निराकुलः ।। ७२ इति तद्वचसा प्रीतस्तं प्रणम्य स पार्थिवः । गच्छन्दशानदीरद्रीन्क्रान्त्वा तं प्रापदम्बुधिम् ॥ ७३ सुतारशङ्खधवलैर्वीचीभ्रूभिर्विकस्वरैः । वीक्षमाणमिवावर्तनेत्रैरातिथ्यसंभ्रमात् ।। तत्तीरे वणिजा तेन मुनिमोक्तेन संगतिः । लक्ष्मीदत्तेन जज्ञेऽस्य स्वर्णद्वीपं यियासुना ॥ तेनैव सह चक्राङ्कपादमुद्रादिदर्शनात् । प्रहेणारुह्य वह्न प्रतस्थे सोऽम्बुधौ नृपः ।। ७६ मध्यमव्धेश्च संप्राप्ते वहने वारिमध्यतः । उदगात्कल्पविटपिस्कन्धस्था सान कन्यका ।। यावत्पश्यति तां राजा चकोर इव चन्द्रिकाम् । तावत्सा गायति स्मैवं वल्लकीवाद्यसुन्दरम् ॥ यत्कर्मवीजमुप्तं येन पुरा निश्चितं स तद्भुङ्क्ते । पूर्वकृतस्य हि शक्यो विधिनापि न कर्तुमन्यथाभावः ॥ तस्माद्यत्र यथा यद्भवितव्यं यस्य दैवयोगेन । तत्र तथा तत्प्रात्यै विवशोऽसौ नीयतेऽन न भ्रान्तिः ॥ इति सूचितभव्यार्थी गायन्ती तां विभावयन् । निःस्पन्दः स क्षणं तस्थौ राजा स्मरशराहतः ॥ ८१ रत्नाकर नमः सत्यमगाधहृदयाय ते । येन त्वयैतां प्रच्छाद्य विप्रलब्धो हरिः श्रिया ॥ तत्सुरैरप्यलभ्यान्तं सपक्षक्ष्माभृदाश्रयम् । शरणं त्वां प्रपन्नोऽहमिष्टसिद्धिं विधत्स्व मे॥ ८३ एवं यावत्समुद्रं तं स नतः स्तौति भूमिपः । तावत्सा कन्यका तत्र निममज सपादपा ।। तदृष्ट्वैवानुमार्गेऽस्याः स राजामानमक्षिपत् । वारिधावत्र कामाग्निसंतापस्येव शान्तये ॥ तद्वीक्ष्याशङ्कितं मत्वा विनष्टं तं स सजनः । लक्ष्मीदत्तो वणिग्दुःसादेहत्यागोद्यतोऽभवत् ।। मा कार्पाः साहसं नास्ति ममस्यास्याम्बुधौ भयम् । एप राजा यश-केतुर्नाम्ना तापसवेपभृत् ॥ एतत्कन्यार्थमायातः पूर्वभार्येयमस्य च । एतां प्राप्य पुनश्वासावद्गराज्यं समेष्यति ।। इत्यथाश्वासितो वाचा तत्कालं गगनोत्थया । सार्थवाहो यथाकामं स जगामेष्टसिद्धये ।। स राजापि यशःकेतुर्निमग्नोऽन्तर्महोदधौ । अकस्मान्नगरं दिव्यमपश्यजातविस्मयः ।। भास्वन्मणिमयस्तम्भैः काञ्चनोज्वलमित्तिभिः । विराजमानं प्रासादैर्मुक्ताजालगवाक्षकैः॥ नानारत्नशिलापट्टबद्धसोपानवापिकैः । कामदैः कल्पवृक्षाढ्यैरुद्यानैरुपशोभितम् ॥ समृद्धेऽपि पुरे तत्र निर्जनेऽथ गृहं गृहम् । अनुप्रविश्य न यदा तां ददर्श प्रियां कचित् ॥ ९३ तदा विचिन्वन्दृष्ट्वैकमुत्तुङ्गं मणिमन्दिरम् । आरुह्य द्वारमुद्धाट्य प्रविवेश स भूपतिः ।। प्रविश्य चान्तः सदनपर्यङ्कस्थितमेककम् । वस्त्राच्छादितसर्वाङ्गं शयानं कंचिदैक्षत ।। किं स्यात्सैवेति सोत्कण्ठमुद्घाटयति तन्मुखम् । यावत्तावदपश्यत्तां स्वेप्सितामेव सोऽङ्गनाम् ।। सस्तनीलांशुकध्वान्तहसन्मुसशशिश्रियम् । ज्योत्स्नावदातां पातालगतामिव दिवा निशाम् ।। ९७ तद्दर्शनेन चास्याभूदवस्था कापि सा तदा । ग्रीष्मतौं मरुपान्थस्य सरित्संदर्शनेन या । साप्युन्मीलितचक्षुस्तं कल्याणाकृतिलक्षणम् । वीक्ष्याकस्मात्तथाप्राप्त संभ्रमाच्छयनं जहौ । कृतातिथ्या नतमुखी पूजयन्तीव पादयोः । फुल्लेक्षणोत्पलन्यासैः शनैरेतमुवाच च ॥ को भवान्किमगम्यं च प्रविष्टोऽसि रसातलम् । राजचिह्नाङ्किततनोः किं च ते तापसव्रतम् ॥ इत्यादिश महाभाग प्रसादो यदि ते मयि । एवं तस्या वचः श्रुत्वा स राजा प्रत्युवाच ताम् ।। अगराजो यशःकेतुरिति नाम्नास्मि सुन्दरि । आप्तादन्वहदृश्यां च त्वामीपमिहाम्वुधौ ।। ततस्त्वदर्थ कृत्वेमं वेपं राज्यं विमुच्य च । आगयैव प्रविष्टोऽहमनुमार्गेण तेऽम्युधिम् ।। तन्मे कथय कासि त्वमित्युक्ते तेन चाथ सा । सलज्जा सानुरागा च सानन्दा चैवमभ्यधात् ॥ १०५ मृगाङ्कसेन इत्यस्ति श्रीमान्विद्याधराधिपः । मां मृगावती नाना विद्धि तस्य सुतामिमाम् ॥ स मामस्मिन्स्यनगरे विमुच्यैकाकिनी पिता । न जाने हेतुना केन गतः कापि सपौरकः ।। ८८ ८९ ९० ९१ ९२ . ९४ ९८ ९९ १०२ १०४ १०५ ·तरङ्गः १९] शशाङ्कवतीलम्बक १२। तेनाह शून्यवसतेर्निर्निण्णोन्मज्य वारिधे । यत्रकल्पद्रुमारूढा गायामि भवितव्यताम् ।। १०८ एवमुक्तवती तेन स्मरता तन्मुनेर्वच । तथारज्यत सा राज्ञा वचोभि प्रेमपेशलै ।। १०९ यथानुरागविवशा भार्यात्व तस्य तरक्षणम् । अङ्गीचकार वीरस्य समय त्वेकमभ्यधात् ।। ११० शुक्लकृष्णचतुर्दश्यामष्टम्या चार्यपुत्र ते । प्रतिमासमनायत्ता चतुरो दिवसानहम् ॥ १११ यन कापि दिनेप्वेपु गच्छन्ती चास्मि न त्वया । प्रष्टव्या न निपेद्धव्या कारण ह्यन विद्यते ।। ११२ एव तामुक्तसमया स राजा दिव्यकन्यकाम् । तथेत्युक्त्वैव गान्धर्वविधिना परिणीतवान् । ११३ भेजे ततश्च सभोगसुख तत्र तया सह । यथाभूदन्य एवास्या मान्मयो मण्डनक्रम ॥ ११४ पेशेषु सस्तमाल्येपु कचग्रहनसावली । बिम्बाधरेऽथ निप्पीतनीरागे दशनक्षति ॥ ११५ कुचयो करजश्रेणिभिन्नमाणिक्यमालयो । लुप्तागरागेबङ्गेपु गाढालिगनरागिता ।। ११६ इति तद्दिव्यसभोगसुखावस्थितमन तम् । सा मृगावती भार्या भूप प्राहेदमेकदा ।। ११७ स्वमिहेव प्रतीक्षेथा कार्यार्थ कापि याम्यहम् । अद्य सैपा हि सप्राप्ता मम कृष्णचतुर्दशी ।। ११८ इहस्थरत्वार्यपुगामु मा स्म गा स्फाटिक गृहम् । मात्र वाप्या निपतितो भूलोक व गमिष्यसि ॥ ११९ इत्युक्त्या सा तमामव्य ययौ तस्मात्पुरावहि । राजापि प्राप्तसगस्ता छनो जिज्ञासुरन्वगात् ।। १२० तनापश्यत्तम श्याम व्यात्तवभाविल च स । साकारमिव पातालमायान्त राक्षस नृप । १२१ स राक्षसो निपत्यैव मुक्तघोररवस्तदा । ता मृगावती वक्रे निक्षिप्यैव निगीर्णवान् ।। १२२ सदृष्ट्वैवातिकोपेन सहसा स ज्वलन्निव । निर्मोकमुक्तभुजगश्यामलेन महासिना ॥ १२३ कोपाकृप्टेन धावित्वा राजसिहोऽभिधावत । चिच्छेद रक्षसस्तस्य सदष्टौप्ठपुट शिर ॥ १२४ रभ कमन्धवान्तेन राज्ञस्तस्यास्रवारिणा । क्रोधजोऽथ शशामामिन तु कान्तावियोगज ॥ १२५ ततो मोहनिशान्धेऽस्मिन्विनष्टगतिके नृपे । अकस्मान्मेघमलिनस्याग भित्त्वव रक्षस ॥ तम्योक्ष्योतितदिक्चक्रा चन्द्रमूर्तिरिवामला । सा मृगाङ्कवती जीवन्त्यक्षताङ्गी विनिर्ययौ । १२७ ता तथा सकटोत्तीर्णा दृष्ट्वा कान्ता ससभ्रमम् । एह्येहीति वदनराजा प्रधाव्यैवालिलिग स ।। १२८ प्रिये किमेतत्स्वप्नोऽयमुत मायेति तेन सा । पृष्टा नृपेण सस्मृत्य विद्याधर्येवमब्रवीत् ।। १२९ शृण्वार्यपुत्र न स्वप्नो न मायेयमय पुन । विद्याधरेन्द्रास्वपितु शापोऽभूदीदृशो मम ॥ १३० वहुपुनोऽपि स हि मे पिता पूर्व वसन्निह । मया विनातिवात्सल्यान्नाहारमकरोत्सदा ॥ १३१ अह च सर्वदा शर्यपूजासक्तेह निर्जने । चतुर्दश्योरथाष्टम्योरागच्छ पक्षयोर्द्वयो । १३२ एकदा च चतुर्दश्यामिहागत्य रसान्मम । चिर गौरी समर्चन्त्या दैवादवसित दिनम् ॥ १३३ तदहर्मत्प्रतीक्ष सन्क्षुधितोऽपि स मत्पिता । नाभुङ्ग नापियत्किचिदासीत्क्रुद्धस्तु मा प्रति ।। १३४ ततो रागायुपेता मा सापराधामधोमुसीम् । भवितव्यवत्प्रस्तमत्स्नेह शपति स्म स ॥ यथा त्वदवलेपेन प्रस्तोऽद्याहमय क्षुधा । मासि मासि तथाष्टम्योश्चतुर्दश्योश्च वेवलम् ॥ १३६ हरार्चनरसाद्यान्तीमव त्वा वहि पुरे । नाम्ना कृतान्तसनासो राक्षसो निगरिप्यति । भित्त्वा मित्त्वास्य हृदय जीवन्ती च निरेप्यसि । न स्मरिष्यसि शाप च न ता निगरणव्यथाम् ।। १३८ स्थास्यस्येकाकिनी चानेत्युक्तशापवचा शनै । सोऽनुनीतो मया ध्यात्वा शापान्त मेऽनवीत्पिता ।। १३९ भर्ता भूत्वा यश केतुनामाङ्गनृपतिर्यदा । राक्षसेन निगीणी त्या दृष्ट्वा त निहनिष्यति ॥ तदा त्व मोक्ष्यसे शापाद्धृदयात्तस्य निर्गता । सस्मरिष्यसि शापादि विदा सर्यास्तथा निजा ॥ २४१ इत्यादिश्य स शापान्त त्यक्त्वा मामेककामिह । निपधाद्रिं गतस्तातो भूलोक सपरिच्छद ।। १४२ अह तथा चरन्ती च शापमोहादिहावसम् । क्षीणश्चैप स शापो मे जाता सर्वन च स्मृति ॥ १४३ तत्तातपार्श्वमधुना निपधाद्रि प्रजाम्यहम् । शापान्ते स्वा गतिं याम इत्येप समयो हिन । १४४ यमिहाख स्वराष्ट्र वा प्रज स्वातथ्यमन ते । एव तयोक्त स नृपो दु सितोऽर्थयते म्म वाम् ।। १४५ सप्ताहानि न गन्तव्य प्रसीद सुमुसि त्वया । क्षिपापसावदोत्सुक्यमुद्याने प्रीडनैरिह । १२६ ·१५५ १५८ ४३४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ८७ ॥ त्वं गच्छाथ पितुः स्थानं यास्याम्यहमपि स्वकम् । एतत्तद्वचनं मुग्धा तथेत्यगीचकार सा॥ १४७ ततोऽत्र रेमे स तया सहोद्यानेपु कान्तया। सजलोत्पलनेवासु वापीपु पडहं नृपः ।। १४८ मा स्म यातं विहायास्मानिति पूत्कुर्वतीप्विय । उत्क्षिप्तवीचिहस्तासु हंससारसनिःस्वनैः ॥ १४९ सप्तमेऽह्नि स युक्त्या तां प्रियां तत्रानयद्गृहे । भूलोकप्रापिणी यन सा यन्त्रद्वारवापिका ।। १५० तत्र कण्ठे गृहीत्वा तां तस्यां वाप्यां निपत्य सः । उत्तस्थौ स्वपुरोद्यानवापीमध्यात्तया सह ।। १५१ तत्र कान्तासखं प्राप्तं तं दृष्ट्वोद्यानपालकाः । हृष्टासन्मत्रिणे गत्वा जगदुर्दीर्घदर्शिने ।। १५२ सोऽप्येत्य पादपतितस्तमानीतेप्सिताइनम् । दृष्ट्वा प्रावेशयन्मत्री सपौरोऽभ्यन्तरं नृपम् ।। १५३ अहो सैपा कथं प्राप्ता राज्ञा दिव्याङ्गनामुना । व्योम्नीव विशुदिव या क्षणदृश्या मयेक्षिता ॥ १५४ यद्यस्य लिसितं धाना ललाटाक्षरपति । तदवश्यमसंभाव्यमपि तस्योपतिष्ठते ।। इत्यत्र मन्त्रिमुख्येऽस्मिन्ध्यायसन्यजनेऽपि च । दिव्यस्त्रीप्राप्तिसाश्चर्य राजागमनसोत्सवे ॥ १५६ सा मृगावती दृष्ट्वा तं स्वदेशागतं नृपम् । इयेप पूर्णसप्ताहा यातुं वैद्याधरी गतिम् ।। नाविरासीय विद्यास्याः स्मृताप्युत्पतनी तदा । ततः सा मुपितेवान विपादमगमत्परम् ॥ किमकस्माद्विपण्णेव दृश्यसे वद मे प्रिये । इत्युक्ता तेन राज्ञा सा विद्याधर्येवमब्रवीत् ।। १५९ स्थिताहं शापमुक्तापि त्वत्स्नेहाद्यदियचिरम् । तेन विद्या मम भ्रष्टा नष्टा दिव्या च सा गतिः॥ १६० तच्छ्रुत्वा हन्त सिद्धेयं मम विद्याधरीति सः । राजा ततो यशःकेतुः पूर्ण चने महोत्सवम् ।। १६१ तदृष्ट्वा दीर्घदर्शी स मन्त्री गत्वा गृहं निशि । शयनीयगतोऽकस्माद्धृत्स्फोटेन व्यपद्यत ॥ ततोऽनुभूय तच्छोकं धृतराज्यभरः स्वयम् । यशःफेतुश्चिरं तस्थौ स मृगाश्वतीयुतः ॥ इत्येतां कथयित्वा मार्गे तस्मै कथां स वेतालः । अवदरपुनत्रिविक्रमसेनं नृपति तमंसगतः ।। १६४ तद्रूहि भूपते ते संपन्ने स्वामिनस्तथाभ्युदये । हृदयं सपदि स्फुटितं तस्य महामत्रिणः किमिति ।। १६५ दिव्यस्त्री न मया किं प्राप्तेति शुचास्फुटद्धृदयम् । किं वा राज्यमभीप्सो राजागमजेन दुःखेन । एतच्च यदि न वक्ष्यसि मयं जानन्नपीह तद्राजन् । धर्मश्च तव विनवयति यास्यति दलशश्च झटिति शिरः ।। १६७ श्रुत्येति तु त्रिविक्रमसनो राजा जगाद बेतालम् । नैतत्तस्मिन्द्वयमपि शुभचरिते युज्यते हि मत्रिवरे ॥ १६८ किं तु स्त्रीमानरसादुपेक्षितं येन भूभुजा राज्यम् । तस्याधुना तु दिव्यस्त्रीरक्तस्यात्र का वार्ता । तन्मे कप्टेऽपि कृते प्रत्युत दोषो वताधिकीभूतः । इति तस्य विभावयतो हृदयं तन्मत्रिणः स्फुटितम् ॥ १७० इत्युक्ते नरपतिना पुनः स मायी वेतालो निजपदमेव तज्जगाम । राजापि प्रसभमवानुमन्वधावद्भूयोऽपि द्रुतमथ तं स धीरचेताः ।। १७१ इति महाकविश्रीसोमदेवभडविरचिते क्थासरित्सागरे शशाश्वतीलम्वके एकोनविंशस्तरङ्गः। १६२ १६३ विंशस्तरङ्गः। (प्रयोदशो वेतालः ।) अथ गत्वा पुनः प्राप्य शिंशपातस्ततो नृपः । स त्रिविक्रमसेनस्तं स्कन्धे वेतालमाददे ।। आयान्तं च स तालो भूयस्तं नृपमत्रवीत् । राजशृणु कथामेका संक्षिप्तां वर्णयामि ते ॥ १ २ ·४३५ तरङ्गः २०1] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। १४ २० अस्ति वाराणसी नाम पुरी हरनिवासभूः । देवस्खामीति तत्रासीन्मान्यो नरपतेर्द्विजः ॥ महाधनस्य तस्यैको हरिस्वामीत्यभूत्सुतः । तस्य भार्या च लावण्यवतीत्यत्युत्तमाभवत् ॥ तिलोत्तमादिनाकस्त्रीनिर्माणे प्राप्तकौशलः । अनर्घरूपलावण्यां मन्ये यां निर्ममे विधिः ॥ तया स कान्तया साकं हरिस्वामी कदाचन । रतिश्रान्तो ययौ निद्रां हर्थे चन्द्रांशुशीतले ॥ ६ तत्कालं तेन मार्गेण कामचारी विहायसा । आगान्मदनवेगाख्यो विद्याधरकुमारकः ।। स तत्र लावण्यवतीं पत्युः पार्श्वे ददर्श ताम् । सुप्तां रतिक्कमस्रस्तवस्त्रव्यक्तागसौष्ठवाम् ।। तद्रूपहृतचित्तः सन्मदनान्धः स तत्क्षणम् । सुप्तामेव निपत्यैतां गृहीत्वा नभसा ययौ ॥ क्षणात्प्रबुद्धोऽथ युवा हरिस्वामी स तत्पतिः । प्राणेश्वरीमपश्यंस्तामुदतिष्ठत्ससंभ्रमः ।। १० अहो फिमेतत्क गता कुपिता सा नु किं मयि । छन्ना जिज्ञासितुं किं मे चित्तं परिहसत्युत ॥ इत्यनेकविकल्पौधव्याकुलस्तामितस्ततः । हर्म्यप्रासादवलभीष्वन्विष्यन्सोऽभ्रमन्निशि ।। १२ आगृहोद्यानतश्चिन्वन्यन्न प्राप कुतोऽपि ताम् । तत्स शोकामिसंतप्तो विललापाश्रुगद्गदम् ।। १३ हा चन्द्रविम्यवदने हा ज्योत्स्नागौरि हा प्रिये । रात्र्या तुल्यगुणद्वेषारिक नु सोढासि नानया ॥ त्वया कान्त्या जितो विभ्यदिव चन्दनशीतलैः । करैरसुसयद्यो मां सोऽयमिन्दुस्त्वया विना ॥ लब्धान्तर इवेदानीं तैरेव तुदति प्रिये । प्रज्वलद्भिरिवागारैर्विपदिग्धैरिवाशुगैः ॥ १६ इत्यादि क्रन्दतस्तस्य सा हरिस्वामिनस्तदा । कृच्छ्राब्यतीयाय निशा न पुनर्विरहव्यथा ।। १७ प्रातर्विभेद विश्वस्य करैः संतमसं रविः । भेत्तुं न चक्षमे तस्य मोहान्धतमसं पुनः ॥ विलब्ध इव चक्रास्तस्य तीर्णनिशैस्तदा । भेजे शतगुणीभावं करुणान्दितध्वनिः ।। १९ स्वजनैः सान्त्व्यमानोऽपि वियोगानलदीपितः । न च लेभे द्विजयुवा धृतिं तां प्रेयसी विना ।। इह स्थितमिह स्नातं कृतमत्र प्रसाधनम् । विहृतं च तयात्रेति ययौ त्वित इतो रुदन् । २१ मृता तावन्न सा तत्किमासैवं हन्यते त्वया । अवश्यं तामवाप्तासि जीवनातु कुतश्चन ॥ तद्धैर्यमवलम्वस्व तां गवेपय च प्रियाम् । अप्राप्यं नाम नेहास्ति धीरस्य व्यवसायिनः ।। २३ इति वन्धुसुहृद्वाक्यैयोंधितः सोऽथ कृच्छ्रतः । दिनैः कैश्चिद्धरिस्वामी ववन्ध धृतिमास्थया । अचिन्तयञ्च सर्वखं कृत्वा ब्राह्मणसादहम् । भ्रमामि तावत्तीर्थानि क्षपयाम्यघसंचयम् ।। पापक्षयाद्धि तां जातु प्रियां भ्राम्यन्नवाप्नुयाम् । इत्यालोच्य यथावस्थं स्नानाद्युत्थाय सोऽकरोत् ॥ २६ अन्येद्युश्च विचित्रानपानं सत्रे द्विजन्मनाम् । चकारावारितं किं च ददौ धनमशेपत' ।। ब्राह्मण्यमात्रवित्तस्य निर्गस्यैव स्वदेशतः । प्रियाप्राप्तीच्छया सोऽथ तीर्थानि भ्रमितुं ययौ ।। भ्राम्यतश्च जगामास्य भीमो ग्रीष्मर्तुकेसरी । प्रचण्डादित्यवदनो दीप्ततद्रश्मिकेसरः ॥ २९ प्रियाविरहसंतप्तपान्थनिःश्वासमारुतैः । न्यस्तोष्माण इवात्युष्णा वान्ति स्म च समीरणाः ॥ ३० गुप्यद्विदीर्णपवाश्च हृदयैः स्फुटितैरिव । जलाशया ददृशिरे धर्मलुप्ताम्बुसंपदः ।। ३१ चीरीचीत्कारमुसरास्तापम्लानदलाधराः । मधुश्रीविरहान्मार्गेवरुदन्निव पादपाः ।। तस्मिन्कालेऽर्कतापेन वियोगेन क्षुधा सूपा । नित्याध्वना च स ठान्तो विरुक्षक्षामधूसरः ।। भोजनार्थी हरिस्वामी प्राप प्रामं कचिद्धमन् । पद्मनाभाभिधानस्य गृहं विप्रस्य सत्रिणः ।। ३४ तत्र दृष्ट्वा स भुनानान्विप्रानभ्यन्तरे बहून् । द्वारशासां समालम्ब्य तस्थौ निःशब्दनिश्चलः ।। तथास्थितं तमालोक्य सत्रिणस्तस्य गेहिनी । पद्मनाभस्य संजातदया साध्वी व्यचिन्तयत् ।। अहो क्षुम्नाम गुव्येपा न कुर्यात्कस्य लाघवम् । यदेवमयमन्नार्थी योऽप्याले द्वार्यधोमुसः॥ दूराध्वाभ्यागतः स्नातस्तावत्क्षीणेन्द्रियः क्षुधा । तदेप चान्नदानस्य पानमित्यवधार्य सा॥ ३८ परमान्नभृतं साध्वी तस्मै सघृतगर्करम् । पानमुस्मिप्य पाणिभ्यामानीय प्रश्रिता ददौ । ३९ जगाद चैतं भुवतद्गत्वा वापीतटे फचित् । इदं स्थानं समुन्ष्टिं भुवान मणैतम् ।। तथेति सोऽन्नपात्रं तद्गृहीत्वा नातिदूरतः । गत्वा स्थापितान्याप्यासटे वटतरोरा ४१ । २४ २५ २८ ·४४ ४५ ४७ ५० कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः ८८। प्रक्षाल्य पाणिपादं च वाप्यामाचम्य चात्र सः । यावद्भक्षयितुं तुष्टः परमानमुपैति तत् ॥ ४२ तावद्गृहीत्वा कृष्णाहिं चश्वा पादयुगेन च । श्येनः कुतश्चिदागत्य तरौ तस्मिन्नुपाविगत् ॥ ४३ तेन तस्योह्यमानस्य सर्पस्याक्रम्य पक्षिणा । उत्क्रान्तजीवितस्यास्याद्विपलाला विनिर्ययौ ।। सा तत्राधःस्थिते तस्मिन्नन्नपात्रेऽपतत्तदा । तच्चादृष्ट्वा हरिस्वामी स एत्यान्नमभुत तत् ॥ क्षुधार्तस्य तदा तस्य मृष्टान्नं तत्क्षणेन तत् । कृत्स्नं भुक्तवतस्तीत्रा प्रोदभूद्विपवेदना ॥ अहो विधौ विपर्यस्ते न विपर्यस्थतीह किम् । यद्विपीभूतमन्नं मे सक्षीरघृतशर्करम् ॥ इति जल्पन्विपातः स हरिस्वामी परिस्खलन् । गत्वा तां सत्रिणस्तस्य विप्रन्योवाच गेहिनीम् ।। त्वद्दत्ताद्विपमन्नान्मे जातं तद्विपमन्त्रिणम् । कंचिन्ममानय क्षिप्रं ब्रह्महत्यान्यथास्ति ते ।। इत्युक्त्वैव स तां साध्वी किमेतदिति विहलाम् । हरिस्वामी परावृत्तनेत्रः प्राणैर्व्ययुज्यत । ततः सा तेन निर्दोपाप्यातिथेय्यपि सत्रिणा । भार्या निष्कालिता गेहान्मिथ्यातिथिवधक्रुधा ।। साप्युत्पन्नमृपावद्या सुशुभादपि कर्मणः । जातावमाना तपसे साध्वी तीर्थमशिश्रियत् ।। ५२ कस्य विप्रवधः सोऽस्तु सर्पश्येनान्नदेप्विति । तदाभूद्धर्मराजाने वादो नासीत्तु निर्णयः ॥ ५३ तत्रिविक्रमसेन त्वं राजन्यूहि ममाधुना ! कस्य सा ब्रह्महत्येति पूर्वः शापः स तेऽन्यथा ।। ५४ इति वेतालतः श्रुत्वा राजा शापनियन्त्रितः । स त्रिविक्रमसेनस्तं मुक्तमौनोऽब्रवीदिदम् ।। तस्य तत्पातकं तावत्सर्पस्य यदि वास्य कः । विवशस्यापराधोऽस्ति भक्ष्यमाणस्य शत्रुणा । अथ श्येनस्य तेनापि किं दुष्टं क्षुधितासना । अकस्मात्प्राप्तमानीय भक्ष्यं भक्षयता निजम् ।। दंपत्योरन्नदात्रोर्वा तयोरेकस्य वा कुतः । अभाव्यदोपौ धर्मंकप्रवृत्तौ तावुभौ यतः॥ तदहं तस्य मन्ये सा ब्रह्महत्या जडासनः । अविचार्यैव यो ब्रूयादेपामेकतमस्य ताम् ।। ५९ इत्युक्तवतोऽस्य नृपस्यांसाद्भूयोऽप्यगात्स वेतालः । निजपदमेव नृपोऽपि स पुनरपि धीरस्तमन्वगादेव ॥ इति महाकविधीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शशाश्वतीलम्बके विंशस्तरङ्गः। । १ २ ३ ६ एकविंशस्तरङ्गः । (चतुर्दशो वेतालः।) स त्रिविक्रमसेनोऽथ गत्वा तं शिंशपातरोः । भूयोऽप्यासाद्य वेतालं स्कन्धे जग्राह भूपतिः ।। प्रस्थितं च तमुर्वीशं स वेतालोऽभ्यधारपुनः । राजश्रान्तोऽसि तच्चित्रां कथामाख्यामि ते शृणु ॥ अस्त्ययोध्यति नगरी राजधानी बभूव या । रक्षःकुलकृतान्तस्य रामरूपस्य शाङ्गिणः ।। तस्यां राजाभवद्वीरकेतुर्नाम ररक्ष यः । क्षोणीमिमा महाबाहुः प्राकारो नगरीमिव ।। तस्मिन्महीपतावस्यां पुर्यामेको महावणिक् । रत्नदत्ताभिधानोऽभूद्वणिनिवहनायकः ।। नन्दयन्त्यभिधानायां पत्न्यां तस्योदपद्यत । सुता रत्नवती नाम देवताराधनार्जिता ।। सा च तस्य पितुर्वेश्मन्यवर्धत मनस्विनी । रूपलावण्यविनयैः सहैव सहजैर्गुणैः ॥ यौवनस्यां च तां तस्माद्रत्नदत्तान केवलम् । महान्तो वणिजो यावद्राजानोऽपि ययाचिरे । सा तु पुंढेपिणी नैच्छद्भर्तारमपि वासवम् । प्राणत्यागोद्यता सेहे न विवाहकथामपि ।। तेन तस्याः पिता तूप्णी तस्थौ वात्सल्यदुःस्थितः । स च प्रवादोऽयोध्यायां तस्यां सर्वत्र पप्रथे । अत्रान्तरे सदा चौरैर्मुप्यमाणाः किलासिलाः । संभूयात्र नृपं पौरा वीरकेतुं व्यजिज्ञपन् ।। नित्यं मुप्यामहे चौर रात्रौ रावाविह प्रभो । लक्ष्यन्ते ते च नास्माभिस्तद्देवो वेत्तु यत्परम् ॥ इति पौरैः स विज्ञप्तो राजा तामभितः पुरीम् । तस्करान्वेपणे छन्नानादिशद्रात्रिरक्षकान् ।। तेऽपि प्रापुर्नयचौरान्पुरी सामुप्यतैव च । तदेकदा स्वयं राजा निशि स्वैरं विनिर्ययो ।। एकाकी चात्तशस्रोऽन्न भ्रमन्सोऽपश्यदेकतः । एक प्राकारपृष्ठेन यान्तं कमपि पूरुषम् ।। ८ ९ १० १२ १५ ·२७ २८ २९ । तरङ्गः २१ ।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४३७ निःशब्दपदविन्यासविचित्रगतिकौशलम् । सशङ्कलोलनयनं पश्यन्तं पृष्ठतो मुहुः ॥ १६ अयं स नूनं चौरो मे मुप्णात्येकचरः पुरीम् । इति मत्वैव निकटं स तस्योपययौ नृपः ।। १७ ततः स चौरो दृष्ट्वा तं नृपं कोऽसीत्यभापत । चौरोऽहमिति राजा तं चौरं प्रत्यव्रवीत्स तम् ।। १८ सोऽथ चौरोऽभ्यधादृष्ट्वा तर्हि तुल्योऽसि मे सुहृत् । तदेहि मद्गृहं तावन्मित्राचारं करोऽमि ते ॥ १९ तच्छ्रुत्वा स तथेत्युक्त्वा तेनैव सह भूपतिः । ययौ वनान्तर्धरणीखातान्तर्वति तद्गृहम् ।। अशेपभोगभोगाढ्यं भास्वद्दीपप्रकाशितम् । नवीनमिव पातालं बलिराजानधिष्टितम् ।। २२ तत्र प्रविष्टे तस्मिंश्च कृतासनपरिग्रहे । राज्ञि सोऽभ्यन्तरगृहं प्रविवेशाथ तस्करः॥ २२ तत्क्षणं च तमेसैका दासी तनावदन्नृपम् । महाभाग प्रविष्टस्त्वमिह मृत्युमुखे कथम् ।। २३ एकचौरो ह्यसौ पापं निर्गत्यातः करिष्यति । ध्रुवं विश्वासघातीति तदितस्त्वरितं व्रज ।। २४ इत्युक्तः स तया राजा निर्गत्यैव ततो द्रुतम् । गत्या स्वराजधानी च निशि सैन्यान्यसज्जयत् ।। संनद्धसैन्यश्चागत्य दस्योस्तस्य रुरोध तत् । भूगृहद्वारविवरं रसत्तूर्याकुलैर्यलैः ॥ ततो रुद्ध गृहे वृत्तं प्रतिभेदमवेत्य सः । मरणे निश्चितश्चौरः शूरो युद्धाय निर्ययौ ।। निर्गतश्च रणे चक्रे पराक्रमममानुपम् । करांश्चकर्त करिणां जवाश्चिच्छेद वाजिनाम् ।। जहार च शिरांस्येको भटानां खड्गचर्मभृत् । ततस्तं क्षपितानीकमभ्यधावत्स्वयं नृपः । स तस्य सङ्गविद्याज्ञो राजा करणयुक्तितः । हस्ताजहार निखिशमथ तां क्षुरिकामपि ॥ अशस्त्रं मुक्तशस्त्रोऽथ वाहुयुद्धेन तं नृपः । चौरं निहत्य धरणौ सजीवग्रामग्रहीत् ॥ ३१ निनाय तं च संयम्य सधन नगरी निजाम् । प्रातश्चाज्ञापयत्तस्य शूलारोपणनिग्रहम् ।। ३२ नीयमानं च तं वध्यभूमि चौरं सडिण्डिमम् । ददर्श सा रत्नवती वणिकन्यात्र हर्म्यतः ॥ ३३ वाणितं धूलिलिप्ताङ्गमप्येतं मारमोहिता । दृष्ट्वैव गत्वा पितरं रत्नदत्तमुवाच सा ।। ३४ वधाय नीयते योऽयमेप भर्ता वृतो मया । तन्नृपाद्रक्ष तातैनं न चेदेनमनु म्रिये ॥ तच्छ्रुत्वा तां पितावादीत्किमिदं पुत्रि भापसे । या त्वं नेच्छसि भूपालमपि भर्तृनभीप्सतः ।। ३६ सा पापं तस्करमिमं वान्छस्यापद्गतं कथम् । इत्यादि पित्रा प्रोक्तापि निश्चयान्न चचाल सा ॥ ३७ ३८ ततः स तत्पिता गत्वा तस्य चौरस्य सत्वरम् । सर्वस्खेनापि राजानं वधान्मोक्षमयाचत ।। राजा तु तं न तत्याज हेमकोटिशतैरपि । स्वशरीरपणानीतं चौरं सर्वापहारिणम् ॥ ततः पितर्युपायाते विमुखे सा वणिक्सुता । अनुमतु कृतस्नाना वार्यमाणापि वन्धुभिः ।। आरुह्य शिविकां तस्य दस्योर्वध्यभुवं ययौ । अन्वीयमाना रुदतर पित्रा मात्रा जनेन च ।। सावय वधकैः सोऽत्र चौरः शूलेऽधिरोपितः । तां ददर्श गलप्राणस्तथा सज्ञातिमागताम् ॥ जनाच्छुत्वा च वृत्तान्तमनु मुक्त्वा क्षणं ततः । हसन्स चौरः किमपि प्राणाशूलगतो जहौ । ततोऽवतारितं शूलात्सा तचौरकलेवरम् । आदाय चारुरोहात्र चितां साध्वी वणिक्सुता ।। सरक्षणं च श्मशानेऽन भैरवः कृतसंनिधिः । अदृश्यो भगवानेवं तामुवाचान्तरिक्षतः ।। अस्मिन्स्वयंवरपतावेवं भक्त्या तवानया । तुष्टोऽस्मि तद्वरं मत्तः प्रार्थयस पतिव्रते ॥ तच्छुत्वैव वरं देवादेवं वन्ने प्रणम्य सा । नाथ पुत्रशतं भूयादपुत्रस्यापि मत्पितुः ॥ येनानन्यसुतो नैप प्राणानह्यान्मया विना । इति प्रोक्तवतीमेनां साधी देवोऽब्रवीत्पुनः ।। पितुः पुत्रशतं तेऽस्तु वरमन्यं वृणीष्व च । त्वादृशी दृढसत्ता हि नैतावन्मात्रमर्हति ॥ तदाकाथ सायादीत्प्रसन्नो मयि चेत्प्रभुः । तज्जीवत्वेप भर्ता मे धार्मिकश्च सदास्त्विति ।। एवमस्त्वक्षतो जीवन्नुत्तिष्ठत्वेप ते पतिः । धार्मिकश्वास्तु राजास्य पीरकेतुश्च तुप्यतु । इत्युक्तवत्यनालक्ष्यमूर्ती सर्वे नमःस्थिते । उत्तस्थावक्षतागोऽन्न चारो जीवंतदेव सः ।। ततो विस्मितहृष्टः सन्नदत्तः सुतां वणिरु । आदाय तां रनपती चौरं जामातरं च तम् ।। १. 'या स्व पूर्व गुणुका-वरापजरोपमान् । नेपीः साय पथ चौरसात निन्दिनतिमि ॥' से पुस्तकान्तरपाठ.. ४० ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ४६ ४७ ४८ ४९ ·४३८ कथासरित्सागर । [ आदितस्तरङ्गः ८९ । प्रहृष्टैर्बान्धवै साफ प्रविश्य निजमन्दिरम् । लब्धपुनवरश्चके स्वानन्दोचितमुत्सवम् ।। ज्ञातवृत्तान्ततुष्टश्च तदैवानाय्य त नृप । एकवीर वीरतुश्चौर सेनापति व्यधात् ।। चौर्यानिवृत्तोऽथ स ता परिणीय वणिक्सुताम् । एकवीर सुस तस्थौ मार्गस्थो राजसमत ।। इति कथयित्वा स कथा वेतालो दत्तपूर्वशापभयम् । असस्थित त्रिविक्रमसेन पप्रच्छ त क्षितिपम् ।। राजन्यूहि सपितृकामुपस्थिता ता पणिक्सुता दृष्ट्वा । चौरेण शूलपृष्ठे रुदित हसित च कि तेन ॥ अथ राजा प्रत्यवद्रुदित चौरेण दु सतस्तेन । नास्यानृण्यमकारणबन्धोर्यातोऽस्मि वणिज इति ॥ आश्चर्यतश्च हसित किमिय कन्या नृपान्वरान्हित्वा । मय्यस्मिन्ननुरक्ता स्त्रीचित्तमहो विचित्रमिति ॥ ६० इत्युक्तवाक्यस्य महीभृतोऽसान्मायी स्वशक्त्यैव तदा जगाम । व धाम वेताल्वर स राजाप्येत पुन पूर्ववदन्वगच्छत् ।। ६१ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्यासरित्सागरे शशाश्वतीलम्यक एकविंशस्तरङ्ग । ५६ १ २ ३ ८ द्वाविंशस्तरन । (पञ्चदशो वेताल ।) ततो गत्वा पुन प्राप्य वेताल शिशपातरो । स निविक्रमसेनस्तमादायोदचलत्पुन । आयान्त त च राजान स वेतालोंऽसपृष्ठग । जगाद भूयोऽप्येता ते राजन्वन्मि कथा शृणु ।। अभूनेपालविषये नाना शिवपुर पुरम् । यथार्थनामा तनासीद्यश केतु पुरा नृप ॥ स मत्रिणि न्यस्य भर प्रज्ञासागरसज्ञके । चन्द्रप्रभाख्यया देव्या साध भोगानसेवत ।। कालेन तस्या देव्या च तस्याजायत कन्यका । राज्ञ शशिप्रभा नाम जगन्नेत्रशशिप्रभा । क्रमेण यौवनस्था सा मधुमासे कदाचन । ययौ यात्रोत्सव द्रष्टमुद्यान सपरिच्छदा ।। तकदेशेऽपश्यत्ता कुसुमावचयोचताम् । उत्क्षिप्तवाहुलतिकालक्षितैफपयोधराम् ।। प्रसूनवृन्तविगल्त्सदशकरशोभिनीम् । आठ्यपुनो मन स्वामी नाम यानागतो द्विज ॥ स तया दृष्टया सद्यो ह्रतस्य मनसो युवा । मन स्वाम्यपि नैवाभूत्स्यामी मदनमोहित ॥ मार्गणाना कृते किस्सिद्रतिरेपा मनोभुव । वसन्तसभृतानीह पुष्पाण्युच्चिनुते स्वयम् ॥ कि वार्चयितुकामेय माधव वनदेवता । इति सचिन्तयन्त त साप्यपश्यन्नृपात्मजा ॥ दृष्टमाने च सा तस्मिन्साङ्गे नव इव स्मरे । न पुष्पाणि न चागानि सोत्का नासानमस्मरत् ।। इत्यन्योन्यनवप्रेमसरसौ यावदन तौ। तिष्ठतस्तावदुदभूद्धाहाहेति महारव ।। किमेतदिति चोरिक्षप्तकधर पश्यतोस्तयो । आयादनोपरब्धान्यगजगन्धोत्थया रुपा ॥ भग्नालानो विनिर्गत्य मत्तो मार्गदुमान्रुजन् । पतिताधोरणो धावल्लम्बमानाङ्कुश करी ॥ सत परिजने जस्तविद्रुते ता ससभ्रमम् । राजपुत्री प्रधाव्यैव दोामुक्षिप्य चैककाम् ।। अझै किचित्कृताशेपा भयप्रेमनपाकुलाम । निनाय स मन स्वामी सुदूर गजगोचरात् ।। अथागतै परिजनै स्तुवद्भिस्त द्विजोत्तमम् । मुहुर्विवृत्य पश्यन्ती सा निन्ये निजमन्दिरम् ।। तत्र तस्थौ तमेवार्ता स्मरन्ती प्राणदायिनम् । स्मराग्निपुटपाकेन पन्यमाना दिवानिशम् ।। सोऽप्युद्यानान्मन स्वामी तदा तस्मादनुजन् । स्वान्त पुरप्रविष्टा ता दृष्ट्वा सोत्को व्यचिन्तयत् ।। नेता विनाधुना स्थातु जीवितु याहमुत्सहे । तन्मे श्रीमूलदेवोऽन धूर्त सिद्धो गुरुर्गति ॥ इति सचिन्त्य कथमप्यस्मिन्नासिते दिन । प्रातर्यया गुरोसस्य मूलदवस्य सोऽन्तिकम् ।। ९ १० १२ १३ १४ १५ १८ २० २१ २२ ·४० तरहः २२ । शशाङ्कपतीलम्बकः १२। ४३९ ददर्श तं च मित्रेण शशिना नित्यसंगतम् । सिद्धमायाद्भुतपथं सशरीरमिवाम्बरम् ।। २३ न्यवेदयञ्च तत्तस्यै प्रणम्य स्वमनीपितम् । सोऽपि साधयितुं तस्य प्रतिपेदे विहस्य तत् ।। २४ ततः स योगगुलिकां क्षित्वा धूर्तपतिर्मुखे । मूलदेवो व्यधाब्राह्मणाकृतिमासनः ॥ द्वितीयां गुलिकां दत्त्वा मुखक्षेप्यां चकार च । सुकान्तकन्यकारूपं तं मनःस्वामिनं द्विजम् ॥ २६ • तद्रूपं तं समादाय गत्वा धूर्ताधिपोऽथ सः । तत्प्रियाजनक भूपमास्थाने तं व्यजिज्ञपत् ।। २७ राजन्नेकोऽस्ति मे पुत्रः कन्या दूराच तत्कृते । मयैषा याचितानीता स च कापि गतोऽधुना ॥ २८ तमन्वेष्टुमहं यामि तदेपा रक्ष्यतां त्वया । आनयामि सुतं यावत्त्वं हि विश्वस्य रक्षिता ॥ २९ तछ्रुत्वा शापभीत्या च प्रतिपद्य स भूपतिः । सुतामानाययामास यशःफेतुः शशिप्रभाम् ।। जगाद चैतां पुत्रीमा कन्यां रक्षेः स्वमन्दिरे । स्वपार्श्व एव चाहारं शय्यां चास्याः प्रकल्पयेः॥ इति पित्रोक्तया निन्ये कन्यारूपस्तथेति सः । अन्तःपुरं मनःस्वामी राजपुत्र्या तया निजम् ।। ३२ यथारुचि ततो याते मूलदेवे द्विजाकृतौ । कन्यारूपः स तत्रासीन्मनःस्वामी प्रियान्तिके ।। दिनैश्च तां सखीप्रीतिविसम्भं सम्यगागताम् । एकदा विरहक्षामां शयनीयलुठत्तनुम् ॥ ३४ रात्रौ रहो राजसुतामासन्नशयनस्थितः । कन्यारूपप्रतिच्छन्नो मनःस्वामी स पृष्टवान् ॥ सखि किं पाण्डुरच्छाया क्षीयमाणा दिने दिने । कान्तपक्षवियुक्तेव दुःखितासि शशिप्रभे ॥ भूहि मे को घविश्वासः स्निग्धमुग्धे सखीजने । इदानीं नैव भोक्ष्येऽहं न वदिष्यसि चेन्मम ।। तच्छ्रुत्वा सा विनिःश्वस्य शनै राजसुताप्रवीत् । किं मे त्वय्यप्यविश्वासः शृणु तत्सखि वच्मि ते ॥ ३८ एकदाहं मधूद्यानयानां द्रष्टुं गताभवम् । तत्रापश्यं च सुभगं कंचिद्राह्मणपुत्रकम् ॥ हिममुक्तेन्दुसश्रीकं दर्शनोद्दीपितस्मरम् । मधुमासमिवालोकक्रीडालंकृतकाननम् ॥ चकोरायितुमेते च प्रवृत्ते यावदुन्मुखे । तन्मुखेन्दुशुतिसुधापायिनी मे विलोचने ॥ ४१ तावत्स्रवन्मदजलस्तत्राकस्मानिरर्गलः । अकालकालमेघाभो गर्जन्नागान्महागजः ।। तत्संभ्रमात्परिजने नष्टेऽहं भयवितला । उत्क्षिप्य विप्रपुत्रेण नीता तेनैव दूरतः ॥ ४३ श्रीखण्डेनानुलिप्तेव सिक्तेव सुधया तथा । अहं तदङ्गस्पर्शेन न जाने का दशामगाम् ।। क्षणाच परिवारेण मिलितेनावशा ततः । इहानीतास्मि निक्षिप्ता स्वर्गादिव भुवस्तले ॥ तदाप्रभृति संकल्पैस्तैस्तैः कल्पितसंगमम् । पश्यामि तं प्रबुद्धापि पार्श्वस्थं प्राणदं पतिम् ।। ४६ सुप्ता स्वप्ने च कुर्वाणं चादून्यालोकयामि तम् । त्याजयन्तं हठालजां चुम्बनालिङ्गनादिभिः ।। न च प्राप्नोम्यभव्या तं नामाद्यज्ञानमोहिता । तदेवं मां दहत्येप प्राणेशविरहानलः ॥ इति वाक्सुधया तस्याः पूर्णस्वनवणोदरः । सानन्दः स मनःस्वामी विप्रकन्यावपुर्धरः ।। कृतार्थमानी मत्वा तं कालमालप्रकाशने । स्वरूपं प्रकटीचक्रे निष्कृप्य गुलिका मुखात् ।। जगाद च विलोलाक्षि सोऽहमेवैप यस्त्वया । उद्याने दर्शनक्रीतो नीतो निर्व्याजदासताम् ।। त्वरसंस्तवक्षणभ्रंशात्छेशं तं चाप्तवानहम् । यस्यैप परिणामो मे कन्यारूपग्रहोऽभवत् ॥ तस्मात्सफलयैतां मे विसोढां विरव्यथाम् । आसनश्च न सन्वनि क्षमतेऽतःपरं स्मरः ।। ५३ एवं वदन्तं सहसा प्राणेशं तं विलोक्य सा। आसीद्राजसुता क्षिप्रं स्नेहाश्चर्यत्रपाकुला ।। अथासौत्सुक्यनिर्वृत्तगान्धर्वोद्वाहयोस्तयोः । प्रेम्णस्तस्य मतो यादृक्तादृशोऽभूद्रतोत्सवः ॥ ततः सोऽत्र मनःस्वामी कृती तस्थौ द्विरूपभृत् । दिवा सुगुलिकः कन्या रानावगुलिकः पुमान् ॥ ५६ गतेप्वथ दिनेष्वत्र यश:केतोर्महीपतेः । मृगाङ्कदत्तसंज्ञेन श्वशुर्येण निजा सुता ।। दत्ता मृगावदत्ताख्या महाईविभवोत्तरा । द्विजातये महामधिप्रज्ञासागरसूनवे ॥ तस्मिन्मातुलपुञ्याः सा राजपुत्री शशिप्रभा । विवाहे मातुलगृहं तजगाम निमनिता ॥ तया सह ययौ सोऽपि कन्यकापरिवारया । विप्रपुत्रो मनःस्वामी कान्तकन्यास्वरूपकृत् ।। तम तं कन्यकारूपधरं मनिसुतोऽध सः । दृष्ट्वा किल स्मरव्याधगाढयाणाहतोऽभवन् । ४२ ४४ ४५ ४९ ५२ ५५ ·७४ ७५ ভও ७९ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ८९ ततो मुषितचित्तः संतया कपटकन्यया । ययौ मत्रिसुतः शून्यं स्वगृहं स्ववधूससः ।। ६२ तत्र तन्मुसलावण्यध्यानासक्तो जगाम सः । तीनरागमहान्यालदष्टो मोहमङ्कितम् ॥ ६३ किमेतदिति संभ्रान्ते जने तत्रोत्सवोज्झिते । तमुपागाद्रुतं वुवा स प्रज्ञासागरः पिता ।। तेन चाश्वास्यमानोऽपि पित्रा मोहात्प्रबुध्य सः । प्रलपन्निव सोन्मादमुजगार मनोगतम् ।। अस्वाधीनं च तन्मत्वा तत्पितर्यतिविहले । तस्मिन्राजापि तद्बुवा तत्रैव समुपाययौ ॥ स तं दृष्ट्वा झटित्येव गाढाभिप्वगतो गतम् । सप्तमी मदनावस्था जगाद प्रकृतीपः ॥ ६७ कथं ब्राह्मणनिक्षेपः कन्या सास्मै प्रदीयते । तया विना च नियतं पश्चिमामेत्यसौ दशाम् ।। ६८ अस्मिन्नष्टे पितास्यैप मम मत्री विनयति । एतन्नाशे राज्यनाशलदिह भूत का गतिः ।। इत्युक्तास्तेन राज्ञा ताः सर्वाः प्रकृतयोऽनुवन् । राज्ञो धर्म निजं प्राहुः प्रजानां धर्मरक्षणम् ॥ मूलं तस्य विदुर्मत्रं स च मत्रिप्ववस्थितः । मन्त्रिनागे मूलनागाद्रक्ष्या धर्मक्षतिध्रुवम् ॥ ७१ पापं च स्याहिजस्यास्य ससूनोर्मत्रिणो वधात् । तस्माद्रक्ष्योऽयमासन्नोऽवश्यं ते धर्मविप्लवः ॥ ७२ दातव्या मत्रिपुत्राय विप्रन्यस्ता कुमारिका । कालान्तरागते विप्रे क्रुद्ध प्रतिविधास्यते । ७३ एवमुक्तः प्रकृतिभिस्तथेति प्रत्यपद्रत । स राजा मन्त्रिपुत्राय दातुं तां कूटकन्यकाम् ॥ आनीतश्च स निश्चित्य लग्नं राजसुताप्रहात् । कन्यारूपो मनःस्वामी तं जगाद महीपतिम् ॥ अन्येनान्यार्थमानीतामन्यस्मै मां ददासि चेन् । कामं तदस्तु राजा त्वं धर्माधर्मों तवाद्य तौ ॥ ७६ अहं विवाहमिच्छामि समयेनेदृशेन तु । एकसय्यां न नेतव्या पत्या तावदहं हठात् ।। यावत्तीर्थानि पण्मासान्परिभ्रम्य स नागतः । एवं न चेत्कृत्तजिहां दन्तैर्जानीहि मां मृताम् ।। इत्युक्ते समये तेन यूना कन्यावपुर्भृता । राज्ञा स बोधितः प्राप निर्वृति मत्रिपुत्रकः ।। तथेति प्रतिपद्यैतत्कृत्वोद्वाहं किलाशु तम् । एकस्मिन्स्थापयित्वा च वासके ते सुरक्षिते ।। तां मृगावतीमाद्यां वधू कूटवर्धू च ताम् । जगाम तीर्थयात्रायै मूढः कान्ताप्रियेच्छया ।। ८१ स चोवास मनःस्वामी स्त्रीरूपोऽत्र तया सह । मृगाकवत्यैकगृहे समानशयनासनः ।। तथा स्थितं कदाचित्तं सा मृगावती निशि । शय्यागृहे रहोऽवादीबहिःसुप्ते परिच्छदे ॥ ८३ कथां कांचित्त्वमाख्याहि निद्रा नास्ति हि मे ससि । तच्छ्रुत्वाकथयत्सोऽस्यै स्त्रीरूपस्तां कथां युवा १८४ यत्रेलाख्यस्य राजर्षेः सूर्यवंशभुवः पुरा । प्राप्तस्य गौरीशापेन स्त्रीत्वं विश्वैकमोहनम् ॥ अन्योन्यदर्शनप्रीत्या देवोद्यानवनान्तरे । अभूदुधेन संयोगः समभूच पुरूरवाः ।। तां कथां कथयित्वा च धूर्तः पुनरुवाच सः । तदेवं देवतादेशान्मन्त्रौपधवशेन वा ।। पुरुपः स्त्री कदाचित्स्यात्स्त्री वा जातु पुमान्भवेत् । भवन्ति चैवं संयोगाः कामजा महतामपि । श्रुत्वैतत्तरुणी मुग्धा विवाहप्रोपितानुका । सा मृगावती स्माह विश्वस्ता सहवासतः ।। श्रुत्वैतां मे कथामेतदङ्गं सिमिसिमायते । हृदयं सीदतीवेदं तदेतत्ससि किं वद ॥ तच्छ्रुत्वा सोऽङ्गनारूपो विप्रः पुनरुवाच ताम् । एतानि कामचिह्नानि नन्वपूर्वाणि ते ससि ।। ९१ मयतान्यनुभूतानि निगृहे नाहं तव । इति तेनोदितावादीत्सा मृगावती शनैः ।। ९२ ससि प्राणसमा त्वं मे तत्कालज्ञा न वच्मि किम् । अपि पुंसः प्रवेशः स्यादुपायेन हि केनचित् ॥ ९३ एवमुक्तवतीमेतां स च लब्धाशयस्तदा । प्राह धूर्तपतेः शिष्यो यद्येवं तद्वदामि ते ॥ वैष्णवोऽस्ति प्रसादो मे येनाहं स्वेच्छया निशि । पुरुपः स्यां तदेपोऽद्य भवामि त्वत्कृते पुमान इत्युक्त्वा स मनःस्वामी निष्कृष्य गुलिकां मुसात् । यौवनोद्दाममासानं तस्यै कान्तमदर्शयत् ।। ततः कथितविसम्भः सर्वस्वगतयत्रणः । कालोचितरसः कोऽपि तयोरासीद्रतोत्सवः ॥ अथ तत्र तया साकं स मघ्रिसुतभार्यया । तस्थौ द्विजो दिवा नारी रानौ च पुरुपो भवन् । आसन्नागमनं तं च युद्धा मत्रिसुतं दिनैः । तामादाय निशि स्वैरं पलाय्य स ययौ ततः ।। • एतम्मिश्च कथासंधौ मूलदेवः स तद्गुरुः । युवा तदसिलं भूत्वा भूयो वृद्धद्विजाकृतिः ।। १०० ८२ ८५ ८८ ८९ ९० ९४ ९५ ॥ ९७ ९८ ९९ ।

·४४१ १०१ १०२ १०४ १०५ - तरगः २३ ।। शशाङ्कवतीलम्बकः १२) शशिनानुगतः सख्या तरुणद्विजरूपिणा । आगत्य तं यश केतुं प्रहो राजानमन्त्रवीत् ॥ आनीतोऽयं मया पुत्रो देहि मे तां सुपामिति । ततः संमत्र्य स नृपः शापभीतस्तमभ्यधात् ।। ब्रह्मन्न जाने क गता सा सुपा ते क्षमख तत् । अपराधात्सुतस्यार्थे ददामि स्वसुतां तव । इत्युक्त्वा धूर्तराजं तं कृतकक्रोधनिष्ठुरम् । विब्रुवाणं जरद्विप्ररूपं प्रार्थ्य स भूपतिः॥ तत्सख्ये कृततत्पुत्रव्यपदेशाय तां ददौ । तनयां शशिने तस्मै यथाविधि शशिप्रभाम् ॥ ततः स मूलदेवस्तौ यथाभूतौ वधूवरौ । आदाय स्वास्पदं प्रायाद्राजार्थेष्वकृतस्पृहः ।। तन्न तस्मिंश्च मिलिते मनःस्वामिन्यभून्महान् । विवादो मूलदेवाने शशिनस्तस्य चोभयोः ॥ मनःस्वाम्यनवीदेपा दीयतां मे शशिप्रभा । कन्यैव हि मयोदूढा प्रागसौ गुर्वनुग्रहात् ॥ शशी जगाद कोऽस्यास्त्वं मूर्स दारा इयं मम । अग्निसाक्षिकमेपा हि पित्रा मे प्रतिपादिता ॥ एवं मायावलप्राप्तराजपुत्रीनिमित्ततः । विवादासक्तयोर्नासीत्परिच्छेदस्तयोर्द्वयोः ।। तद्राजस्त्वं मम ब्रूहि तावत्कस्योपपद्यते । भार्या सा संशयं छिन्द्धि पूर्वोक्तः समयोऽस्ति ते ।। इति वेतालतः श्रुत्वा तस्मात्स्कन्धाप्रवर्तिनः । स त्रिविक्रमसेनस्तं नृपतिः प्रत्यभापत ।। मन्ये शशिन एवासी भार्या न्याय्या नृपामजा । यस्मै प्रदचा प्रकटं पित्रा धर्येण वमना । मनःस्वामी तु तां भेजे चौर्यागान्धर्वधर्मतः । चौरस्य तु परस्त्रेषु स्वत्वं न्याय्यं न जातुचित् ।। इति तस्य वचो निशम्य राज्ञो वेतालः स ययौ पुनस्तदेव । सहसैव तदसतः स्वधाम क्षितिपः सोऽपि तमन्वियाय तूर्णम् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतौलम्वके द्वाविंशस्तरमः। १०७ १०८ १०९ ११० १२१ ११२ ११३ ११४ ११५ ३ ६ ८ प्रयोविंशस्तरङ्गः। (पोडशो वेताल.) अथ गत्वा पुनः स्कन्धे वेतालं शिंशपादुमात् । स त्रिविक्रमसेनस्तमादायोदचलत्ततः ।। आगच्छन्तं च तं भूपं स वेतालोऽब्रवीत्पुनः । राजशृणु कथामेकामुदारां कथयामि ते ॥ अस्तीह हिमवान्नाम नगेन्द्रः सर्वरत्नभूः । यो गौरीगङ्गयोस्तुल्यः प्रभवो हरकान्तयोः ॥ शूरासंस्पृष्टपृष्ठश्च यो मध्ये कुलभूभृताम् । अभिमानोन्नतः सत्यं गीयते भुवनत्रये ॥ तम्यास्ति सानुन्यन्वर्थ सत्काञ्चनपुरं पुरम् । न्यासीकृतमिवार्केण रश्मिवृन्दं विभाति यत् ।। जीमूतकेतुरित्यासीत्तस्मिन्पुरवरे पुरा । विद्याधरेश्वरः श्रीमान्मराचिव शतक्रतुः ॥ तस्यासीत्स्वगृहोद्याने कल्पवृक्षोऽन्ययागतः । यथार्थनामा प्रथितो यो मनोरथदायकः ।। तं प्रार्थ्य देवतात्मानं स राजा तत्प्रसादतः । प्राप जातिस्मरं पुत्रं बोधिसत्त्वांशसंभवम् । दानवीर महासत्त्वं सर्वभूतानुकम्पिनम् । गुरुशुश्रूपणपरं नाम्ना जीमूतवाहनम् ॥ संप्राप्तयौवनं तं च यौवराज्येऽमिपिक्तवान् । तनयं प्रेरितः सद्भिस्तद्गुणैः सचिवैश्व सः ॥ यौपराज्यस्थितश्चैष जातु जीमूतवाहनः । हितैपिभिरुपागत्य जगदे पित्रमत्रिभिः ॥ देव कल्पतरुयोऽयमस्ति वः सर्वकामदः । अधृष्यः सर्वभूतानां सैप पूज्यः सदा तव । नास्मिन्सति हि शक्रोऽपि याधेतास्मान्कुतोऽपरः । एतच्छ्रुत्वा स जीमूतवाहनोऽन्तरचिन्तयत् ।। अहो वतेद्दशमिमं संप्राप्यामरपादपम् । नासादितं किमप्यस्मात्पूनस्तादृशं फलम् ।। फेवलं कैश्चिदप्यथरथितैः कृपणोचितः । आमा चैप महात्मा च नीती द्वापि लाघवम् ॥ तदहं साधयिष्यामि काममस्मान्मनोगतम् । इति निश्चिय स ययौ महामत्त्वोऽन्तिकं पितुः ।। तत्र संविहिताशेपशुश्रूपापरितोपितम् । सुखासीनं तमेकान्ते पितरं स व्यजिज्ञपन् । तात त्वमेव जानासि यदेतम्मिन्भवाम्बुधौ । आशरीरमिदं सर्व योचिविभ्रमरचलम् ।। विशेषेणाचिरस्थायिप्रकाशप्रविलायिनी । संध्या विद्युग लक्ष्मीश्च दृष्ट्या कुत्र फदा घिरा ॥ ९ ११ १२ १५ १७ ·४४२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ९०। एकः परोपकारस्तु संसारेऽस्मिन्ननश्वरः । यो धर्मयशसी सूते युगान्तशतसाक्षिणी ।। २० तत्तात क्षणिकेप्वेपु भोगेप्वस्माभिरीदृशः । एप कल्पतरुः कस्य कृते मोघोऽभिरक्ष्यते ॥ २१ यैर्वा मम ममेत्येवमामहेणैप रक्षितः । पूर्वैस्ते कुन कुत्रायं तेषां कश्चैप कोऽस्य वा ॥ २२ तस्मात्परोपकारैकफलसिद्ध्यै त्वदाज्ञया । तातैनं विनियुक्षेऽहं कामदं कल्पपादपम् ॥ २३ एवमस्त्विति पित्रा च दत्तानुज्ञोऽथ तेन सः । जीमूतवाहनो गत्वा कल्पद्रुममुवाच तम् ॥ २४ अभीष्टाः पूरिताः कामाः पूर्वेपां देव नस्त्वया । तन्ममैकमिमं काममनन्यं परिपूरय ॥ २५ अदरिद्रां यथा पृथ्वीमिमा द्रक्ष्ये तथा कुरु । भद्रं ते ब्रज दत्तोऽसि लोकायार्थार्थिने मया । २६ इत्युक्तवति जीमूतवाहने रचिताअलौ । त्यक्तस्त्वयैप जातोऽस्मीत्युदभूद्वाक्तरोस्ततः ।। क्षणाचोत्पत्य स दिवं कल्पवृक्षस्तथा वसु । ववर्प भुवि नैवासीत्कोऽप्यस्यां दुर्गतो यथा ॥ २८ ततस्तस्य तया तीव्रसर्वसत्त्वानुकम्पया । जीमूतवाहनस्यात्र त्रैलोक्ये पप्रथे यशः ॥ २९ तेन तदोबजाः सर्वे मात्सर्यादसहिष्णवः । तं लोकसात्कृतार्तिनकल्पवृक्षविनाकृतम् ॥ ३० जेयं सपितृकं मत्वा संभूय कृतनिश्चयाः । युद्धाय समनह्यन्त तद्राज्यापजिहीर्पया ॥ तदृष्ट्वा प्राह पितरं स्वं स जीमूतवाहनः । तात कस्यापरस्यास्ति शक्तिस्त्वयि धृतायुधे । ३२ किं त्वस्य पापकस्याथै शरीरस्य विनाशिनः । हत्वा बन्धूनकृपणो राज्यं को नाम वाञ्छति ॥ तरिक राज्येन नः कार्य गत्वान्यत्र कचिद्वयम् । धर्ममेव चरिष्यामो लोकद्वयसुखावहम् ।। ३४ मोदन्तां कृपणा एते दायादा राज्यलोलुपाः । इत्युक्तवन्तं जीमूतकेतुस्तं स पिताब्रवीत् ॥ ३५ अहं त्वदर्थमिच्छामि राज्यं पुत्र त्वमेव चेत् । तज्जहासि कृपाविष्टस्तन्मे वृद्धस्य तेन किम् ॥ एवं कृताभ्यनुज्ञेन पित्रा मात्रा च सोऽन्वितः । मलयाद्रिमगात्त्यक्तराज्यो जीमूतवाहनः ॥ ३७ तत्र चन्दनसंछन्नवहन्निर्झरकंदरे । शुश्रूपमाणः पितरं स तस्थौ कल्पिताश्रमः ।। ३८ मित्रं चास्यात्र संपेदे मित्रावसुरिति श्रुतः । विश्वावसोः सुतः सिद्धराजस्यैतन्निवासिनः ।। ३९ दा चात्र स भ्राम्यन्विवेशोपवनस्थितम् । द्रष्टुमायतनं देव्या गौर्या जीमूतवाहनः ।। तत्रोपवीणयन्ती च ददर्श वरकन्यकाम् । सखीजनान्वितां शैलतनयाराधनोद्यताम् ।। ४१ आकर्ण्यमानसंगीतमञ्जवीणारयां मृगैः । दृष्टलोचनलावण्यलजितैरिव निश्चलैः ॥ दधता तारकं कृष्णमर्जुनेन वचक्षुपा । पाण्डवीयामिव चमूं कर्णमूलं विविक्षतीम् ।। परस्परविमर्दैन मुसेन्दोरिव दर्शनम् । अतृप्ताविव वाञ्छन्तौ विभ्रती संमुखौ स्तनौ ।। धातुर्घदयतो मुष्टिग्रहेणेव निपीडिते । वलीमनाङ्गुलीमुद्रे मध्ये क्षाममनोरमाम् ॥ दृष्टया च तया सद्यः सोऽभूजीमूतवाहनः । तन्व्या मुपितचित्तोऽन्तर्दृष्टिमार्गप्रविष्टया ॥ सापि तं भूपितोद्यानं दृष्ट्वोत्कण्ठाविकारदम् । कामानदाहवैराग्याद्वनं मधुमिवाश्रितम् ॥ तथानुरागविवशा भेजे कन्या विहस्तताम् । यथा सखीव वीणास्या व्याकुलालापतां ययौ । ततः स पप्रच्छ सखीं तस्या जीमूतवाहनः । किं धन्यं नाम सख्यास्ते को बंशोऽलंकृतोऽनया । तच्छ्रुत्वा सा सखी प्राह नाम्ना मलयवत्यसौ । मित्रायसुखसा सिद्धराजविश्वावसोः सुता ॥ एवमुक्त्वा सहृदया सा तं जीमूतवाहनम् । नामान्वयौ च पृष्ट्वास्य मुनिपुत्रं सहागतम् ।। तां प्रवीति स्म मलयवती स्मितमिताक्षरम् । सखि विद्याधरेन्द्रस्य नास्यातिथ्यं करोपि किम् ।। जगत्पूज्योऽतिथिःप प्राप्त इत्युदिते तया । साभूद्विद्याधरसुता तूष्णीं लज्जानतानना । प्रजावतीयं मत्तोऽर्चा गृह्यतामिति वादिनी । एकाथ तत्सखी तस्मै साया मालामुपानयत् ।। । चादायैव जीमूतवाहनः प्रेमनिर्भरः । कण्ठे मलयवत्यास्तां मालां तस्याः समर्पयत् ॥ सापि तिर्यक्प्रसृतया पश्यन्ती स्निग्धया घशा । नीलोत्पलमयीं मालामिव तस्मिन्न्यवेशयत् ।। इत्यन्योन्यकृताराब्दस्वयंवरविशेपयोः । तयोरेत्य जगादेका चेटी तां सिद्धकन्यकाम् ।। गगनी राजपुत्रि त्वां स्मरत्यागच्छ माचिरम् । तच्छ्रुत्वाकृप्य कामेपुफीलितामिव कृच्छ्रतः ॥ ४२ ४४ ४५ ४८ ४९ ५० ५३ ·६० ६४ ६९ ७१ तरहः २३10 शशाकवतीलम्बक१२ । सोका प्रियमुखादृष्टि कथचित्सा ययौ गृहम् । जीमूतवाहनोऽप्यागात्तद्गतामा स्वमाश्रमम् ॥ साथ स्वा जननी दृष्ट्वा प्राणेशविरहातुरा । गला मलयवत्याशु पपात शयनीयके । अथान्तर्गतकामाग्निधूमेनेवाविलेक्षणा । अश्रुधारा प्रमुञ्चन्ती सतापक्कथिताङ्गका ॥ सखीभिश्चन्दनैर्लिप्ता वीजिता चाब्जिनीदले । रतिं न भेजे शयने नाङ्के सख्या न भूतले ॥ गतेऽथ वासरे कापि रत्तया सह सध्यया । हसत्प्राचीमुस चन्द्रे समाक्रम्य च चुम्यति ।। स्मरेण प्रेर्यमाणापि दूतीसप्रेषणादि सा । लजया नाशकत्कर्तु जीवितस्पृहयोझिता ॥ निनाय च निशामिन्दुचिपमामब्जिनीव ताम् । बद्धमोहालिपटले हदि सकोचमेत्य सा॥ तावञ्च तद्वियोगात सोऽपि जीमूतवाहन । शयनस्थोऽपि पतितो हस्ते कुसुमधन्वन ।। नूतनोद्भिन्नरागोऽपि प्रोन्मिपत्पाण्डुरच्छवि । ह्रीमूकोऽपि वदन्पीडा कामजामनयन्निशाम् ।। प्रातश्चात्युत्सुको भूयस्तद्गौर्यायतन ययौ । यन भवत्तेन सा सिद्धाधिपपुनिका । तन तेन स मित्रेण मुनिपुण पृष्ठत । आगत्याश्वास्यते यावन्मदनानलविह्वल ।। तावत्तनैव साप्यागानिर्गत्यैकैव निर्जने । गुप्त मलयवत्यासत्यागाय विरहासहा ॥ अलक्षयन्ती कान्त स्व पादपान्तरित च सा । उदश्रुलोचना वाला देवी गौरी व्यजिज्ञपत् ।। सद्भक्त्या देवि सवृत्तो नास्मिञ्जन्मनि चेन्मम । जीमूतवाहनो भर्ता तद्भूयात्सोऽन्यजन्मनि ।। इत्युक्त्वा रचयामास स्वोत्तरीयेण तत्क्षणम् । अशोकतरुशाखाया पाश सा गिरिजाप्रत ।। हा नाथ विश्वविख्यातकरुणेनापि न त्वया । कथमस्मि परिनाता देव जीमूतवाहन ॥ एवमुक्त्वा गले यावत्सा त पाश नियच्छति । उच्चचार दिवस्तावद्भारती देव्युदीरिता ॥ पुनि मा साहस काश्चिक्रवर्ती पतिस्तव । विद्याधरेन्द्रो जीमूतवाहनो हि भविष्यति ।। इत्युक्तवत्या देव्या स श्रुत्वैव सवयस्यक । जीमूतवाहनो हष्टा प्रियामुपजगाम ताम् ।। सैप देव्या वर पश्य वितीर्ण सत्य एव ते । इति जल्पति बाला ता तन्मिने मुनिपुनके ।। जीमूतवाहनस्तत्तद्वन्प्रणयपेशलम् । स्वहस्तेनैव त तस्या कण्ठात्पाशमपानयत् ॥ सतोऽकरमारसुधावर्पमिव मन्वानयोस्तयो । भुव मलयवत्या च लिखन्त्या हीतया दृशा ।। चिन्वानागत्य सहसा ससी हष्टा जगाद ताम् । ससि कल्याणिनी दिष्ट्या वर्धसेऽभीष्टसिद्धित ॥ अद्यैव हि महाराजस्तष विश्वावसु पिता । कुमारमित्रायसुना विज्ञप्त सनिधौ मम ।। इहागतो जगन्मान्यतात कल्पतरुपद । विद्याधरेन्द्रतनयो योऽय जीमूतवाहन । अतिथित्वात्स न पूज्यो वरश्चान्यो न तादृश । तस्मान्मलयवत्यासौ कन्यारत्नेन पूज्यताम् ।। तथेति द्धिते राज्ञा भ्राता मित्रावसु स ते । तादर्सेन महाभागस्यास्याश्रमपद गत ॥ जाने सद्यश्च भावी ते विवाहस्तत्वमन्दिरम् । आयाहि यातु चैपोऽपि महाभाग स्वमास्पदम् ।। इत्युक्ता सा तया सरया राजपुत्री शनेस्तत । ययु सहपां सोत्का च मुहुर्वलितकधरा ।। जीमूतवाहनोऽप्याशु गत्वा स्वाश्रममागतात् । मित्रावसोर्यथाभीष्ट कार्य श्रुत्वाभिनन्द्य च ॥ जातिस्मर समाचख्यौ तस्मै स्व पूर्वजन्म स । यत्र मित्र स तस्यासीत्सा च भायव तत्स्यसा ।। ततो मित्रावसु प्रीतस्तपित्रो परितुष्यतो । आवेद्य गत्वा पितरौ कृतार्थ स्वावनन्दयत् ।। निनाय च तदैव स्वान्गृहाजीमूतवाहनम् । चने चोत्सवसभार स्वसिद्धयुचितवैभवम् ॥ तस्मिन्नेव च धन्येऽह्नि तस्य विद्याधरप्रभो । स्वसुमल्यवत्याश्च विवाह समपादयत् ॥ ततो नवोढया साक तया जीमूतवाहन । तस्थौ मलयवत्या स तत्र सिद्धमनोरथ ॥ एकदा कौतुकाचान स मित्रावसुना सह । मल्याद्रौ भ्रमन्नधेलावनमुपेयिवान् ।। तत्रास्थिराशीन्सुवहन्दृष्ट्वा मित्रावसु स तम् । फेपामेतेऽस्थिसपाता प्राणिनामिति पृष्टयान् ।। ततो मिशवसु श्याल्स कारणिकमप्रवीन् । रणु वृत्तान्तमम सक्षेपावर्णयामि ते ॥ नागमाता पुरा कविनता तायमातरम् । निनाय किल दासत्य सम्यानपणनिर्जिवाम् ।। ७८ ७९ ८० ८१ ८२ ८३ ८९ ९१ ९२ ९३ ९४ ९५ ·४४४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९०। तेन वरेण गरुडस्तामुन्मोच्यापि मातरम् । वली भक्षयितुं नागान्कदू पुत्रान्प्रचक्रमे ।। सदा प्रविश्य पातालं सोऽथ कांश्चिजघास तान् । कांश्चिन्ममर्द केचित्तु स्वयं प्रासाद्विपेदिरे ॥ ९९ तदृष्ट्वैकपदे सर्वक्षयमाशक्य नागराद् । वासुकिः प्रार्थनापूर्व ताय॑स्य समयं व्यधात् ।। १०० एकमेकमहं नागमाहारार्थ सगेन्द्र ते । प्रत्यहं प्रेपयाम्यत्र पुलिने दक्षिणोदधेः ।। १०१ त्वया तु न प्रवेष्टव्यं पातालेऽस्मिन्कथंचन । को हि स्वार्थो विनष्टेपु नागेप्नेकपदे तव ।। १०२ इत्युक्ते नागराजेन समयं प्रत्यपद्यत । स्वार्थदर्शी तथेत्येव गरुडो गुरुविक्रमः ।। १०३ तदाप्रभृति चैकैकं नागं भुले दिने दिने । वासुकिषेपितं सोऽच सगेन्द्रः पुलिनेऽम्युधेः ।। १०४ अतस्तद्भक्ष्यमाणानां नागानामस्थिसंचयाः । एतेऽत्र गिरिशृङ्गामा वृद्धि कालक्रमाद्गताः॥ १०५ इति मिश्रावसोर्वकासान्तदुःसो निशम्य सः । निजगाद दयाधैर्यनिधिर्जीमूतवाहनः ।। शोच्यः स वासुकी राजा यः स्वहस्तेन विद्विपे । उपहारीकरोति स्वाः प्रजाः लीवो दिने दिने । १०७ धृताननसहस्रः सन्नेकेनाप्याननेन सः । मामादौ भुड्क्ष्व ताक्ष्यति भापितुं नाशककथम् ।। १०८ कथं चाभ्यर्थयामास निःसत्त्वः स्वकुलक्षयम् । ताक्ष्य नागागनाकन्दनित्याकर्णननिघृणः ।। १०९ ताक्ष्योऽपि काश्यपिर्वीरः कृष्णाधिष्ठानपावनः । ईदृशं कुरुते पापमहो मोहस्य गाढता ॥ ११० इत्युक्त्वा स महासत्त्वो हृदि चक्रे मनोरथम् । अप्यसारेण देहेन सारमत्राप्नुयामहम् ॥ एकस्याप्यद्य नागस्य कुर्या जीवितरक्षणम् । अवान्धवस्य भीतस्य दत्त्वालानं गरुमते ॥ इति संचिन्तयत्येव तस्मिनीमूतवाहने । मित्रावसोः पितुः पार्थात्क्षत्ताबानार्थमाययौ । व्रज त्वमहमेष्यामि पश्चादिति ततश्च तम् । मित्रावसुं स जीमूतवाहनो व्यसृजद्गृहम् ।। ११४ गते तस्मिन्स चात्रैको वाञ्छितार्थोन्मुसो भ्रमन् । कृपालुरशृणोद्दूरात्करुणं रुदितध्वनिम् ॥ गत्वा ददर्श चोत्तुङ्गशिलातलसमीपगम् । युवानमेकं पुरुष दुःसितं सुन्दराकृतिम् ।। पुंसा राजभटेनेव त्यक्तमानीय तत्क्षणम् । निवर्तयन्तं रुद्ती वृद्धा सानुनयं स्त्रियम् ।। ११७ कोऽयं स्यादिति यावञ्च जिज्ञासुः सोऽन तिष्ठति । करुणाकुलितश्छन्नः शृण्वनीमूतवाहनः ॥ तावत्सा तन वृद्धा स्त्री दुःसभारातिपीडिता । प्रावर्तत युवानं तं दृष्ट्वा दृष्ट्वानुमोचितुम् ॥ हा शङ्खचूड हा दुःसशतसंप्राप्त हा गुणिन् । कुलैकतन्तो हा पुत्र क त्वां द्रक्ष्याम्यहं पुनः ।। १२० वत्स त्वन्मुसचन्द्रेऽस्मिन्गतेऽस्तं स पिता तव । शोकान्धकारपतितः कथं वृद्धो भविष्यति । १२१ अथार्ककरसंस्पर्शादङ्गं दूयेत यत्तव । कथं शक्ष्यति तत्सोढुं तायभक्षणजां रुजम् ।। १२२ विस्तीर्णे नागलोकेऽपि धात्रा नागाधिपेन च । लब्धस्त्वं किमभव्याया विचित्यैकसुतो मम ।। १२३ इति तां विलपन्ती च स युवा तनयोऽब्रवीत् । दुःखार्तमपि मामम्व किं दुःसयसि हा भृशम् ॥ १२४ निवर्तस्व गृहानेप प्रणामः पश्चिमस्तव । इहागमनवेला हि भवेजातु गरुत्मतः ॥ तस्मृत्वा हा हतास्मीह को मे पास्यति पुत्रकम् । इति चक्रन्द सा युद्धा दिक्षु क्षिप्तातलोचना ।। १२६ गायश बोधिसत्त्वांशः स तज्जीमूतवाहनः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च कृपया गाढाक्रान्तो व्यचिन्तयत् ।। १२७ इन्नायं नाचूडाख्यो नागो वासुकिना वत । " तपस्वी प्रेपितोऽधुना ॥ १२८ सतम्य जननी स्नेहेनेहान्यगागता । एत १११ ११२ ११३ १२५ ११६ ११८ ११९ १२५ दादीनालापिनी ॥ १२९ ·१४७ तरङ्ग २३ 1] शशाङ्कवतीलम्बफ १२। ४४५ एतच्छ्रुत्वा स जीमूतवाहन पुनरब्रवीत् । न मे मनोरथस्यास्य भङ्ग कर्तुमिहार्हथ । महादेव ब्रुवाण च शङ्खचूडो जगाद तम् । दशितेव महासत्त्व त्वया सत्य कृपालुता ।। १३८ नत्वह त्वच्छरीरेण रक्ष्यामि स्वशरीरकम् । रत्नव्ययेन पापाण को हि रक्षितुमर्हति ॥ १३९ मादृशेस्तु जगत्पूर्ण स्वासमानानुकम्पिभि । अनुकम्प्य जगद्येपा विरलास्ते भवादृशा ॥ १४० न चाह मलिनीकर्तु शतपालकुल शुचि । कलङ्क इव तीक्ष्णाशुविम्ब शक्ष्यामि सन्मते ।। १४१ इति त प्रतिपिध्यैव शङ्खचूड स्वमातरम् । जगादाम्ब निवर्तस्य कान्तारादुर्गमादित ॥ १४२ न पश्यसि किमत्रैतन्नागासकर्दमोक्षितम् । कृतान्तलीलापर्यवरौद्र वध्यशिलातलम् ॥ १४३ अह चाधितटे गत्वा नत्वा गोकर्णमीश्वरम् । आगच्छामि द्रुत यावन्नायाति गरुडोऽन स ॥ १४४ इत्युक्त्वा कृपणाकन्दा प्रणम्यापच्च्य मातरम् । स गोकर्णप्रणामार्थ शङ्खचूडो ययो तत ॥ १४५ अस्मिंश्चेदन्तरे प्राप्तस्तार्क्ष्य सिद्धो ममेप्सित । परार्थ इति जीमूतवाहनोऽप्यकरोद्धृदि ।। १४६ तावघासन्नपक्षीन्द्रपक्षानिलचलास्तरून् । विलोक्यान स मामेति निवारणपरानिव ॥ मत्या गरुडवेला च प्राप्ता जीमूतवाहन । परार्थप्राणदो वध्यशिलामध्यारुरोह ताम् ।। १४८ पवनाघूर्णिते चाब्धौ स्फुरद्रत्नप्रभादृशा । त सत्त्वातिशय तस्य पश्यतीव सविस्मयम् ।। १४९ आगत्याच्छादितनभा निपत्यैतच्छिलातलात् । चश्या गरुलानाहत्य महासत्त्व जहार तम् ॥ १५० सुतासृग्धारमुत्सातशिरोरत्न च त जवात् । नीत्वा भक्षयितु शृङ्गे मलयाद्रे प्रचक्रमे ॥ १५२ एवमेव परार्थाय देह स्यात्प्रतिजन्म मे । मा भूता स्वर्गमोक्षौ तु परोपकृतिवर्जितौ ।। १५२ इति तादाद्यमानस्य तस्यानुध्यायतस्तदा । विद्याधरेन्दोरपतत्पुष्पवृष्टिर्नभस्तलात् ।। १५३ अत्रान्तरे स तद्रक्तधारास्रवशिरोमणि । तस्या मलयवत्याश्च तत्पन्या प्रापतत्पुर ॥ १५४ १५५ सा तदृष्ट्वा परिज्ञाय चूडारत्न सुविह्वला । अन्तिकस्था श्वशुरयोस्ताभ्या साश्रुरदर्शयत् ।। तौ च जायापती सूनो शिरोरत्न विलोक्य ता । किमेतदिति सभ्रान्तौ सहसैव घभूवतु ॥ १५६ १५७ तत स्वविद्यानुध्यानाद्यथावृत्तमवेत्य तत् । राजा जीमूतकेतु सा राज्ञी कनकवत्यपि ॥ १५८ वध्वा मलयवत्या तौ प्रावर्तेता सह द्रुतम् । गन्तु तव तौ यत्र तार्क्ष्यजीमूतवाहनौ ।। १५९ सावत्स शङ्खचूडोऽन नत्वा गोकर्णमागत । ददर्श रुधिरा तद्विग्नो वध्यशिलातलम् ।। १६० हा हतोऽस्मि महापापो ध्रुव तेन महामना । आमा गरुमते दत्तो मत्कृते सुकृपालुना ॥ १६१ तदन्विष्यामि नीत स क्षणेऽस्मिन्काहिवैरिणा ! मज्जेय नायश पङ्के जीवन्त चेत्तमाप्नुयाम् ॥ १६२ इत्युदर्रर्वदन्सोऽथ साधुदृष्ट्वा निरन्तराम् । पतिता भुवि तद्रक्तधारामनुसरन्यया । अनान्तरे भक्षयस्त दृष्ट्वा जीमूतवाहनम् । हष्ट विरम्य गरुडश्चिन्तयामास तत्क्षणम् ।। १६४ अहो अपूर्व कोऽप्येप भक्ष्यमाणोऽपि यो मया । प्रहृष्यति महासत्त्वो न तु प्राणैर्वियुज्यते ।। १६५ विभर्ति लुप्तशेपे च गाने रोमाञ्चकञ्चकम् । कि चोपकारिणीवास्य मयि दृष्टि प्रसीदति ॥ तन्नैप नाग कोऽप्येप साधु पृच्छामि नाइयमुम् । इति ताय विमृश्यन्त प्राह जीमूतवाहन ॥ १६६ पक्षीन्द्र कि निवृत्तोऽसि नहि मे मासशोणितम् । देहे नास्ति न चाद्यापि परितृप्तोऽसि भुक्ष्य तत्।।१६७ १६८ एतत्वातिसाश्चर्यस्त पप्रच्छ स पक्षिराद् । नागो नेवासि तद्रूहि महासन्यो भवानिति ।। १६९ नाग एवास्मि कोऽय ते प्रश्न प्रकृतमाचर । प्रस्तुतार्थविरद्ध हि कोऽभिध्यादवालिश ॥ एव प्रतिवदत्येव ताक्ष्य जीमूतवाहने । प्राप्त स शहचूडोऽन दूरादेवाभ्यभापत ॥ १७१ मामा कृथा महापाप साहस विनतालज । कोऽय भ्रमले न प नागो नागोऽहमेप ते ।। १७२ इत्युक्त्वा द्रुतमागत्य मध्ये स्थित्वा तयोयो । दृष्ट्वा च ताक्ष्य विभ्रान्त शवचूडोऽप्रवीत्पुन ।। कि भ्राम्यसि फणा कि मे जिहे द्वे च न पश्यसि । विद्याधरस्य किं चाम्य सौम्या पश्यसि नापतिम् ॥१७३ १७४ शहडे वदत्येव भार्या च पितरौ च तौ । जीमूतवाहनस्यान सर्व सत्वरमाययु ।। विलुमाग च त दृष्या पितरौ तस्य तत्क्षणम् । चन्दतुतौ हा पुन हा हा जीमूतवाहन ।। १७० ·४४६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९०॥ हा कारुणिक हा वत्स परार्थप्रत्तजीवित । हा कथं वैनतेयेदमविमृश्य कृतं त्वया ॥ १७६ एतच्छ्रुत्वैव ताक्ष्योऽत्र सोऽनुतप्तो व्यचिन्तयत् । हा कथं योधिसत्त्वांशः संमोहाद्भक्षितो मया ॥ १७७ जीमूतवाहनः सोऽयं परार्थप्राणदायकः । यस्य भ्रमति कृत्स्नेऽस्मिंस्त्रैलोक्ये कीर्तिघोपणा॥ १७८ 'तन्मे मृतेऽस्मिन्पापस्य प्राप्तमग्निप्रवेशनम् । अधर्मविषवृक्षस्य पच्यते स्वादु किं फलम् ॥ इति चिन्ताकुले ताक्ष्य दृष्ट्वा वन्धून्निपत्य स: । व्रणव्यथायां पञ्चत्वं माप जीमूतवाहनः ।। १८० ततो विलपतोस्तत्र तत्पित्रोः शोकदीनयोः । उत्कुश्य मुहुरामानं शङ्खचूडे च निन्दति ।। १८१ भार्या मलयवत्यस्य नभो दृष्ट्वाश्रुगद्गदम् । पूर्वप्रसन्नां वरदामित्युपालभताम्विकाम् ॥ १८२ विद्याधराधिपो भाविचक्रवर्ती पतिस्तव । भवितेत्यहमादिष्टा देवि गौरि तदा त्वया ।। १८३ तन्मिध्यावादिनी जाता त्वमप्यसि कथं मयि । इत्युक्तवत्यां तस्यां सा गौरी प्रत्यक्षतामगात् ॥ १८४ न मे मिथ्या वचः पुत्रीत्युक्त्वा सा स्वकमण्डलोः । अमृतेनाशु जीमूतवाहनं सिञ्चति स्म तम् ॥ १८५ तेन सोऽक्षतसर्वाङ्गः पूर्वाधिकतरयुतिः । जीवन्सद्यः समुत्तस्थौ कृती जीमूतवाहनः । १८६ उत्थितं प्रणतं तं च सर्वेषु प्रणमत्सु सा । उवाच देवी तुष्टास्मि देहदानेन तेऽमुना ॥ १८७ तदेया त्वामिपिञ्चामि पुत्रात्मीयेन पाणिना । विद्याधराणामाकल्पं चक्रवर्तिपदेऽधुना ।। १८८ एवं वदन्ती जीमूतवाहनं कलशाम्बुधिः । तमभ्यपिञ्चच्छर्वाणी पूजिता च तिरोधे ।। १८९ निपेतुश्चात्र तत्कालं दिव्याः कुसुमवृष्टयः । नदन्ति स्म च सानन्दं देवदुन्दुभयो दिवि ॥ १९० अथोवाच स तं प्रहस्ताक्ष्यो जीमूतवाहनम् । चक्रवर्तिन्नहं प्रीतः पुरुपातिशये त्वयि ॥ १९१ अपूर्वोदारमतिना त्रिजगत्कौतुकावहम् । ब्रह्माण्डभित्तिलिसितं येन चित्रमिदं कृतम् ।। १९२ तन्मां प्रशाधि मत्तश्च वृणुष्वाभीप्सितं वरम् । इत्युक्तवन्तं गरुडं महासत्त्वो जगाद सः॥ १९३ न भक्ष्याः सानुतापेन भूत्वा नागाः पुनस्त्वया । तेऽप्यस्थिशेपा जीवन्तु ये त्वया पूर्वभक्षिताः ।। १९४ एवमस्तु न भोक्ष्येऽहं नागाशान्तमतः परम् । प्राग्ये च भुक्तास्ते जीवन्त्विति तार्योऽप्युवाच सः।।१९५ ततोऽस्थिशेपा येऽप्यासन्नागास्तत्पूर्वभक्षिताः । तेऽपि सर्वे समुत्तस्थुस्तद्वरामृतजीविताः ॥ १९६ मुरैर्नागैर्मुनिगणैः सानन्दैमिलितैरथ । स लोकत्रितयाभिख्यामुवाह मलयाचलः ॥ १९७ तत्कालं तं च जीमूतवाहनोदन्तमद्भुतम् । गौर्याः प्रसादाद्विविदुः सर्वे विद्याधरेश्वराः ।। १९८ आगत्य ते च चरणावनता हिमाद्रि निन्युः क्षणान्मुदितवन्धुसुहृत्समेतम् । तं पार्वतीस्वकरकृप्तमहाभिपेकं सचक्रवर्तिनमथ प्रतिमुक्तताय॑म् ।। १९९ तत्र स पित्रा मात्रा मित्रावसुना च मलयवत्या च। निजगृहगतागतेन च संयुक्तः शङ्खचूडेन ॥ लोकोत्तरचरिताद्भुतसिद्धां जीमूतवाहनः सुचिरम् । अभजत रत्नोपचितां विद्याधरचक्रवर्तिधुरम् ।। २०१ इत्यत्युदारसरसामाख्याय कथां तदा स वेतालः । पुनरेव त्रिविक्रमसेनं पप्रच्छ राजानम् ।। तद्रूहि शहचूडः किं वा जीमूतवाहनोऽभ्यधिकः । सत्वन तयोरुभयोः पूर्वोक्तचान समयस्ते ॥ इत्यस्माद्वेतालाच्छ्रुत्वा मौनं विहाय शापभयात् । तमुवाच स त्रिविक्रमसेनो नृपतिनिरुद्वेगः ॥ बहुजन्मसिद्धमेतचित्रं जीमूतवाहनस्य कियत् । श्लाघ्यः स शब्दचूडो मरणोत्तीर्णोऽपि यो रिपवे ।। अन्यप्रत्तासानं प्राप्य सुदूरं गताय तााय । पश्चाद्वावन्गत्वा स्वं देहमुपानयत्प्रसभम् ।। २०६ २०२ २०४ २०५ ·तरङ्गः २४ ।] शशाकवतीलम्बकः १२ । ४४७ २०७ एतन्निशम्यैव नृपस्य तस्य वाक्यं स वेतालवरो जगाम । पुनः खधामैव तदंसपृष्ठान्नृपोऽपि तं सोऽनुययौ तथैव ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके नयोविंशस्तरङ्गः । १ चतुर्विशस्तरङ्गः । (सप्तदशो वेताल ।) ततो गत्वा पुनस्तस्मात्स राजा शिंशपातरोः । तं त्रिविक्रमसेनोंऽसे वीरो वेतालमप्रहीत् ।। प्रस्थित च ततस्तं स वेतालः स्कन्धतोऽब्रवीत् । राजश्रमविनोदाय शृण्वतां वच्मि ते कथाम् ॥ २ असण्डधर्ममर्यादं गङ्गाकूले कृतास्पदम् । कलेरगम्यं कनकपुर नानाभवत्पुरम् ॥ ३ तस्मिन्यशोधनारयोऽभूदन्वर्थो वसुधाधिपः । ररक्ष विप्लवाम्भोधेर्यो वेलाद्रिरिव क्षितिम् ।। जगदाह्रादकश्चण्डप्रतापोऽखण्डमण्डलः । विधिना यश्च चन्द्रार्कावेकीकृत्येव निर्ममे ॥ मौख्य परपरीवादे न शास्त्रार्थे दरिद्रता । दोपे न कोपदण्डाभ्यां यस्यासीच महीपतेः॥ पापभीर्यशोलुब्धः पण्डः परपुरंध्रिपु । यः शौर्यौदार्यशृङ्गारमयो जनतया जगे। तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्नभूदेको महावणिक् । उन्मादिनीति ख्याता च कन्या तस्याभवत्सुता ॥ यो यस्तां हि ददर्शात्र स स तद्रूपसंपदा । उन्माद्यति स्म मदनस्यापि मोहनशक्तया ।। तस्यां च यौवनस्थायां स गत्वा तत्पिता वणिक् । यशोधनं तं राजानं नीतिवेदी व्यजिज्ञपत् ।। १० त्रैलोक्यरत्नभूता मे प्रदेयास्ति सुता प्रभो । तामनावेद्य देवस्य नान्यस्मै दातुमुत्सहे ।। ११ देवोऽपि सर्वरत्नानां प्रभुः कृत्स्नेऽपि भूतले । तत्स्वीकृत्यानुगृहातु देवस्तां प्रतिमुच्य वा ।। १२ इत्याकर्ण्य वणिग्वाक्यं स राजा ब्राह्मणान्निजान् । सादरं व्यसृजत्तस्याः सौलक्षण्यमवेक्षितुम् ॥ १३ ते गत्वा ब्राह्मणा दृष्ट्वा तां त्रैलोक्यैकसुन्दरीम् । सद्यः क्षोभं ययुः क्षिप्राल्लब्ध्वा धैर्यमचिन्तयन् । १४ इमां प्राप्नोति चेद्राजा तद्राष्ट्रमवसीदति । एतन्मोहितचित्तो हि कि स राज्यमवेक्षते ।। १५ तस्मात्सुलक्षणेत्येपा नाख्येया क्षितिपाय नः । इत्येव मत्रं संमन्य राज्ञस्ते जग्मुरन्तिकम् ॥ १६ कुलक्षणा सा देवेति तमूचुश्चात्र ते मृषा । तेन राजा स नैवैतां स्वीचकार वणिक्सुताम् ॥ ततस्तदाज्ञया तां स कन्यामुन्मादिनी पिता । वणिग्वलधराख्याय तत्सेनापतये ददौ ॥ अथ सा तद्गृहे तस्थौ भर्ना तेन समं सुखम् । कुलक्षणेत्यहं राज्ञा त्यक्त्यात्तविमानना ॥ १९ याति काले च जात्वत्र हत्वा हेमन्तहस्तिनम् । फुटकुन्दलतादन्तं मथिताम्बुजिनीवनम् ॥ २० आजगाम लसत्पुष्पमतरीकेसरावलिः । चूताङ्कुरनस. क्रीडन्कानने मधुकेसरी ।। २१ तत्कालं चात्र नगरे तं वसन्तमहोत्सवम् । स राजा निर्ययौ द्रष्टुं गजारूढो यशोधनः ॥ तद्रूपालोकसंभाव्यविप्लवाः कुलयोपितः । अपसारयितुं दत्तं तदा चोद्धोपडिण्डिमम् ॥ २३ सा श्रुत्वोन्मादिनी तस्मै राज्ञे स्वगृहहर्म्यतः । आमानं दर्शयामास परित्यागावमानतः ।। स च तां चुक्षुभे दृष्ट्वा राजा ज्वालामिवोद्गताम् । संधुक्षितस्य कामामेमधुना मलयानिलैः । निर्वर्णयंश्च तद्रूपं जैत्रमत्रं मनोभुवः । गाउँ प्रविष्टं हृदये क्षणान्मोहमुपाययौ ।। भृत्यैराश्वासितश्चात्र राजधानी प्रविश्य सः । पृष्टेभ्यो बुबुधे तेभ्यस्ता प्रागुपनतोज्झिताम् ॥ ततो निर्वास्य देशात्तांतत्कुलक्षणवादिनः । विप्राननुदिनं दथ्यो तामेवोत्कः स भूपतिः ॥ अहो जडामा निर्लजश्चन्द्रो नित्यमुदेति यत् । जगन्नेनोत्सवे तस्या निष्फलके मुसे सति ।। कठोरौ हेमकलशौ गजकुम्भौ च कर्यशौ । लभेते नोपमामस्याः सनयोः पीनतुगयोः ॥ फाचीनक्षनमालाई तत्तस्या जघनस्थलम् । कं न कंदर्पमातद्गमसकाभं विलोभयेन् ।। इति तां चिन्तयन्नन्तः क्षीयते स्म दिने दिने । कामाग्रिपुटपाफेन पन्यमानः स भूपतिः । दिया निगृहमानश्च पृच्छयो पासलक्षणैः । कृन्ट्राच्ठशंस पाप्तेभ्यः स्वपीडाकारणं सतत् ।। १८ २२ "२४ २८ ३३ ·४० - ४४ ४५ ४१८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ९२। अलं संतप्य भजसे स्वाधीनां तर्हि किं न ताम् । इत्युक्तस्तैश्च नैवैतदनुमेने स धार्मिकः ।। ततो वलधरो बुद्ध्वा स सेनापतिरेत्य तम् । प्रभुमभ्यर्थयामास सद्भक्तश्चरणानतः ॥ दासस्त्री तव दास्यैव सा देव न पराङ्गना । स्वयं चाहं प्रयच्छामि तद्भार्या स्वीकुरुष्व मे ॥ ३६ अथवा तां त्यजामीह देव देवकुले ततः । न दोपो ग्रहणे तस्यास्तव देवकुलस्त्रियः ।। ३७ इति स्वसेनापतिना निर्वन्धेन स पार्थिवः । तेनानुनाथ्यमानोऽपि सान्तःकोपमुवाच तम् ।। ३८ राजा भूत्वा कथं कुर्यामधर्ममहमीदृशम् । मय्युल्लसितमर्यादे को हि तिष्ठेत्स्ववर्मनि ॥ ३९ भक्तोऽपि च भवान्पापे नियोजयति मां कथम् । परलोकमहादुःखहेतौ क्षणसुखावहे ॥ न क्षमिप्ये च ते धान्दारान्यदि विहास्यसि । सहते मादृशः को हि तादृशं धर्मविप्लवम् ॥ ४१ तद्वरं मृत्युरित्युक्त्वा स राजा निपिपेध तम् । यजन्त्युत्तमसत्त्वा हि प्राणानपि न सत्पथम् ।। ४२ तथैवार्थयमानांश्च पौरजानपदानपि । मिलितान्स निराचक्रे राजा सुदृढनिश्चयः ।। ततः क्रमेण तेनैव स्मरज्वरभरोप्मणा । प्रक्षीणदेहः प्रययौ स यशःशेषतां नृपः। सेनापतिश्चासहिष्णुस्तं तथा प्रमयं प्रभोः । सोऽग्निं विवेश भक्तानामनिर्वाच्यं हि चेष्टितम् ॥ इत्याख्यातकथाश्चर्यो वेतालोंऽसस्थितस्तदा । स त्रिविक्रमसेनं तं भूयः पप्रच्छ पार्थिवम् ।। ४६ तदेतयोः को नृपते सेनापतिमहीभृतोः । सत्त्वेनाभ्यधिको ब्रूहि पूर्वोक्तः समयश्च ते ॥ इति वेतालतः श्रुत्वा मुक्तमौनः स तं नृपः । प्रत्युवाच द्वयो राजा सत्त्ववानधिकस्तयोः ।। तदाकण्यैव वेतालः साक्षेपस्तमभापत । सेनापतिः कथं नात्र राजन्नभ्यधिको वद ।। ४९ यस्तथा स्वामिने भक्त्या स्वभार्या तां तथाविधाम् । सुचिरज्ञाततद्भोगसुखाखादोऽप्युपानयत् ।। आसानं चाग्निसाचक्रे तस्मिन्पञ्चत्वमागते । अनास्वादिततद्भोगस्तत्कान्तां तु जहौ नृपः ।। वेतालेनैवमुक्तस्तु विहस्य स नृपोऽब्रवीत् । यद्यप्येवं तथाप्येतल्कि चित्रं कुलपुत्रकः ।। सेनापतिः स भक्त्या यत्स्वाम्यर्थे तत्तथाकरोत् । प्राणैरपि हि भृत्यानां स्वामिसंरक्षणं व्रतम् ॥ राजानस्तु मदाध्माता गजा इव निरङ्कुशाः । छिन्दन्ति धर्ममर्यादासलां विपयोन्मुखाः ॥ तेषां छुद्रिक्तचित्तानामभिपेकाम्बुभिः समम् । विवेको विगलत्योघेनोह्यमान इवाखिलः ॥ क्षिप्यन्त इव चोय चलच्चामरमारुतैः । वृद्धोपदिष्टशास्त्रार्थरजोमशकमक्षिकाः ।। आतपत्रेण सत्यं च सूर्यालोको निवार्यते । विभूतिवात्योपहता दृष्टिर्मार्ग च नेक्षते । ते ते च विपदं प्राप्ता मारमोहितचेतसः । जगद्विजयिनोऽपीह राजानो नहुपादयः ।। ५८ एप राजा पुनः पृथ्व्यामेकच्छन्नोऽपि यत्तया । उन्मादिन्या चपलया लक्ष्म्येव न विमोहितः ।। ५९ प्राणानपि स धर्माला तयाज न पुनः पदम् । अमार्गे निदधे धीरस्तेनासौ मेऽधिको मतः ।। ६० इत्याकर्ण्य नृपस्य तस्य वचनं भूयस्तदंसस्थला- द्वेतालः सहसा स्वमेव स पदं मायाप्रभावाद्ययौ । राजाप्यन्वसरत्तथैव स पुनः संप्राप्तुमेतं जवा. दारव्धे हि सुदुप्फरेऽपि महतां मध्ये विरामः कुतः ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके चतुर्विशस्तरङ्गः । ५४ ३१ -० पञ्चविंशस्तरङ्गः। ( अष्टादशो वेतालः।) ततः पितृवने तस्मिन्क्रव्यभक्षिमिरावृते । ज्वालाविलोलरसनैर्भूतैरिय चितामिभिः ।। गत्वैव तस्यामक्षोभ्यःक्षपायां शिंशपातरुम् । स त्रिविक्रमसेनसमाससाद पुनर्नृपः ॥ वत्रापश्यञ्च वेतालविकृतान्सदृशाकृतीन् । उल्लम्बमानान्सुबहून्प्रेतकायानशक्षितम् ।। अहो किमेतत्किवान्यन्मायी कालं क्षिपत्ययम् । वेतालो मे न वेदयेषां ग्रामं येनेह भूयसाम् ।। २ ४ ·६ ७ २० २२ तरङ्गः २५] शशावतीलम्बकः १२। ४४९ असिद्धार्थस्य चेद्रात्रिरियं मम गमिष्यति । ततो वह्नि प्रवेक्ष्यामि न सहिप्ये तु हास्थताम् ।। इति चिन्तयतस्तस्य राज्ञो विज्ञाय निश्चयम् । सत्त्वतुष्टः स वेतालः स्वमायां संजहार ताम् ॥ ततो दृष्ट्वैकमेवान वेतालं नृफलेवरे । अवतीर्य गृहीत्वांसे स प्रतस्थे पुनर्नृपः ।। प्रक्रामन्तं च तं भूयः स वेतालोऽभ्यभापत । राजन्नोद्विजसे चित्रं तदिमां मे कथां शृणु ॥ अस्ति गौरीतपःक्लेशवृतेन त्रिपुरारिणा । असामान्यगुणोत्कर्पलुब्धेनेव स्वयं वृता ॥ ९ भोगवत्यमरावत्योस्तृतीयोजयिनी पुरी । उदारसुकृतप्राप्यनानाभोगोपबृंहिता ॥ १० यस्यां स्तब्धत्वकार्कश्ये कुचेपु वरयोपिताम् । तासामेव ध्रुवोर्भङ्गो लोचनेषु च चापलम् ।। ११ तमो निशासु वक्रत्वं यस्यां कविवरोक्तिपु । मदो दन्तिपु जाड्यं च मुक्तामलयजेन्दुपु ।। १२ तस्यां चन्द्रप्रभाख्यस्य राज्ञोऽमात्यो बहुश्रुतः । देवस्वामीत्यभूद्विप्रो भूरियज्ञो महाधनः ।। १३ तस्य कालेन तनयश्चन्द्रस्वामीत्यजायत । सोऽधीतविद्योऽपि युवा द्यूतैकव्यसनोऽभवत् ।। १४ एकदा च द्विजसुतश्चन्द्रस्वामी स कांचन । द्यूतकारमहाठिण्ठां द्यूतेन क्रीडितुं ययौ ॥ आश्लिष्यामः कमत्रेति विपद्भिरिव वीक्षितुम् । विक्षिप्तैः कृष्णशाराभै त्रैरनिरन्तराम् ॥ १६ कः सोऽस्ति न श्रियं यस्य हराम्यप्यलकापतेः । इतीव तन्वती नादान्तकृत्कलहस्वनैः ॥ १७ तां प्रविश्य क्रमाद्दीव्यन्नक्षैः स कितवैः सह । वस्त्रादि हारयित्वापि धनमन्यदहारयत् ॥ १८ मृग्यमाणं च यन्नादात्स तद्धनमसंभवि । तवष्टभ्य सभ्येन लगुडैः पर्यतायत ॥ १९ लगुडाहतसर्वाङ्गः पापाणमिव निश्चलम् । कृत्वा मृतमिवामानं तस्थौ विप्रसुतोऽथ सः ।। तथैव दिवसान्द्विवांस्तत्र तस्मिन्नवस्थिते । क्रुद्धः स सभ्यष्ठिण्ठायां कितवान्स्वानभापत ।। २१ श्रितानेनाश्मता तावत्तदेतं क्षिपत कचित् । नीत्वान्धकूपे निःसत्वं धनं दास्याम्यहं तु वः ॥ इत्युक्तास्तेन कितवास्तं चन्द्रस्वामिनं ततः । अरण्यं निन्युरुक्षिप्य दूर कूपगवेपिणः ॥ तत्रैको वृद्धकितवस्तानन्यानेवमभ्यधात् । मृतोऽयं प्रायशस्तत्किं कूपे क्षिप्तेन नोऽमुना ।। तदिहैवैनमुज्झित्या वक्ष्यामः कूप उज्झितम् । इति ते तद्वचः सर्वे तथेति प्रतिपेदिरे ॥ २५ ततस्त्यक्त्वा गतेष्वेपु कितवेषु स उत्थितः । चन्द्रस्वामी विवेशात्र शून्यमेकं शिवालयम् ।। २६ तत्र किंचित्समाश्वस्य चिन्तयामास दुःखितः । विश्वस्तो मायया कष्टं मुपितः कितवैरहम् ।। तदीदृशः क गच्छामि नग्नोपहतपांसुलः । पिता बन्धुः सुहृद्वापि दृष्ट्वा किं हि वदेन्मम ।। तत्संप्रति स्थितोऽस्मीह नक्तं च क्षुत्प्रशान्तये । पश्यामि निर्गत्य कथं यतिप्ये भोजनं प्रति ।। २९ इत्यालोचयतस्तस्य क्लान्तस्यानम्वरस्य च । मन्दीकृतातपोऽस्ताद्रिं रविस्त्यक्ताम्बरो ययौ ॥ तावञ्च भूतिदिग्धाङ्गस्तत्रायाति स्म तापसः । महाव्रती जटाशूलधरो हर इवापरः ।। स चन्द्रस्वामिनं दृष्ट्वा कोऽसीति परिपृच्छय च । श्रुत्वा तस्माच वृत्तान्तं प्रहं तं तापसोऽप्रवीत् ॥ ३२ त्वं ममेहाश्रमं प्राप्तः क्षुत्लान्तोऽचिन्तितोऽतिथिः । तदुत्तिष्ठ कृतस्नानो भिक्षाभागं ममाहर ॥ इत्युक्तो प्रतिना सोऽथ चन्द्रस्वामी जगाद तम् । विप्रोऽहं भगवन्भोक्ष्ये भिक्षाभागं कथं तव ।। “३४ तच्छुत्वा स व्रती सिद्धः प्रविश्य मठिकां निजाम् । इष्टसंपादिनी विद्यां सस्मारातिथिवल्लभः ॥ संस्मृतोपस्थितां तां च किं करोमीति वादिनीम् । अमुष्यातिथ्यमतिथेः कुरुष्वेति शशास ताम् ।। तथेत्युक्ते तया तत्र सोद्यानं साङ्गनाजनम् । पुरं सौवर्णमुत्पन्नं चन्द्रस्वामी ददर्श सः ।। ३७ विस्मितं च तमभ्येत्य तस्माद्वाराङ्गनाः पुरात् । ऊचुरुत्तिष्ठ भट्टैहि स्नाहि भुक्ष्व यज श्रमम् ॥ ३८ इत्युक्त्वाभ्यन्तरं नीत्वा स्नापयित्यानुलिप्य च । ताभिः स दत्तसद्वरो निन्येऽन्यद्वासकोत्तमम् ।। ३९ तत्रान्तः स ददशैकां प्रधानयुवतिं युवा । सर्वाङ्गसुन्दरी धात्रा कौतुकादिव निर्मिताम् ॥ तया स सोत्कयोत्थाय स्वासना|पवेशितः । युभुजे दिव्यमाहारं तयैवात्र समं ततः ।। ४१ मुक्तपकफलस्यादुताम्बूलः स्वरसेन च । पर्यशयने भेजे तत्संभोगसुखं निशि ॥ प्रातः प्रबुद्धश्चापश्यत्तदेवान शिवालयम् । नापि दिव्याहनां नापि पुरं तन्न परिच्छदम् ।। २४ २८ ४२ ·४४ ४८ ५७ ४५० कथासरित्सगरः। [आदितस्तरङ्गः ९२ । ततः स विग्नो निर्यातं मठिकातः स्मिताननम् । पृष्टरात्रिसुसं प्रातस्तापसं तं व्यजिज्ञपत् ।। स्वत्प्रसादादहं राबावुपितो भगवन्सुसम् । किं तु यास्यन्ति मे प्राणास्तया दिव्यस्त्रिया विना ॥ ४५ सच्छ्रुत्वा स तपस्वी तं हसन्कारुणिकोऽब्रवीत् । इहैवास्ख पुनर्नक्तं भविष्यति तथैव ते ॥ ४६ इत्युक्ते प्रतिना तेन तयुक्त्यैव प्रतिक्षपम् । चन्द्रस्वाम्यत्र सोऽभुत भोगांस्तांस्तत्प्रसादतः ।। बुद्धा च तं शनैर्विद्याप्रभावं विधिचोदितः । एकदा तापसेन्द्रं तं स प्रसाद्यान्वयाचत ॥ सत्यं कृपा चेद्भगवन्मयि ते शरणागते । तदेतां देहि मे विद्यां यत्प्रभावोऽयमीरशः ॥ ४९ इति ब्रुवाणं निर्वन्धात्तं प्रत्याह स तापसः । असाध्या तव विद्येयं साध्यतेऽन्तर्जले ह्यसौ ॥ तत्र चैपा सृजत्याशु जपतः साधकस्य तत् । मायाजालं विमोहाय येन सिद्धिं न सोऽभुते ।। स हि तत्र पुनर्जातं वालमालानमीक्षते । ततो युवानमुद्वयूढदारं जातात्मजं तथा ।। ५२ सुहृन्मेऽयमयं शत्रुरिति मिथ्या स मुह्यति । न च स्मरति जन्मेदं न विद्यासाधने क्रियाम् ।। ५३ यस्तु त्रिरष्टवर्पः सन्गुरुविद्याप्रयोधितः । जन्म स्मृत्वा विदित्वा तद्धीरो मायाविजृम्भितम् ॥ तद्वशोऽप्यत्र कुरुते तथैवाग्निप्रवेशनम् । परमार्थ जलोत्तीर्णः सिद्धविद्यः स पश्यति ॥ अन्यस्य न परं विद्या शिष्यस्यैपा हि सिद्ध्यति । अस्थानार्पणतो यावद्गुरोरपि विनश्यति ॥ मसिद्धयैव फले सिद्धे किं ग्रहेणामुना तव । मत्सिद्धिहान्या मा जातु तवैतदपि नड्क्ष्यति ।। एवं तपस्विनोक्तेऽपि चन्द्रस्वामी ग्रहेण सः । शिक्ष्यामि सर्व मा भूश्चिन्तात्रेति तमब्रवीत् ॥ ततोऽस्मै प्रतिपेदे तां विद्यां दातुं स तापसः । वताश्रितानुरोधेन किं न कुर्वन्ति साधवः ॥ ततो नीत्वा नदीतीरं स तं स्माह महाव्रती । वत्स विद्यां जपन्मायां यदा द्रक्ष्यसि तां तदा ।। मायाग्निमेव प्रविशेर्विद्यया बोधितो मया । अहं च तावत्स्थास्यामि तवेहैव नदीतटे ।। इत्युक्त्वाध्यापयामास तमाचान्तं शुचि शुचिः । स चन्द्रस्वामिनं विद्यां सम्यक्तां व्रतिनां वरः ॥ ६२ ततस्तीरे स्थिते तस्मिन्गुरौ मूर्धा प्रणम्य तम् । चन्द्रस्वामी स रभसान्नदीमवततार ताम् ॥ तस्थामन्तर्जले विद्यां तां जपन्सहसैव सः । तन्मायामोहितो मिथ्या सर्व विस्मृत्य जन्म तत् ॥ वीक्षते यावदन्यस्यामुत्पन्नः स्वासना पुरि । पुत्रो विप्रस्य कस्यापि बुद्धिं स शनकैर्गतः ॥ कृतोपनयनोऽधीतविद्यो दारानवाप्य च । तदुःखसुससंमूढः संपूर्णोऽपत्यवान्क्रमात् ॥ ततश्चात्र सुतस्नेहस्वीकृतस्तत्तदाचरन् । स्थितो वद्धरतिः साध पितृभ्यां बन्धुभिस्तथा ॥ एवं जन्मान्तरं मिथ्या तस्यानुभवतोऽन्न सः। काले प्रबोधिनी विद्यां गुरुः प्रायुत तापसः ॥ ६८ स तद्विद्याप्रयोगेण सद्यस्तेन प्रबोधितः । स्मृत्वालानं गुरुं तं च मायाजालमवेत्य तत् ॥ ६९ उद्यतोऽग्निप्रवेशाय दिव्यासाध्यफलाप्तये । पर्यवारि निषेधद्भिर्वृद्धाप्तगुरुवन्धुभिः ॥ बहुधा बोध्यमानोऽपि तैर्दिव्यसुसलोलुपः । स सन्जितचितं प्रायान्नदीतीरं सवान्धवः ।। दृष्ट्वान वृद्धौ पितरौ भायर्या च मरणोद्यताम् । क्रन्दन्ति वालापत्यानि सोऽथ मोहादचिन्तयत् ।। कष्टं नियन्ते स्वजनाः सर्वे मे विशतोऽनलम् । न च जानामि किं सत्यं गुरोस्तद्वचनं न वा ।। ७३ तत्किं नु प्रविशाम्यग्निमुत न प्रविशामि किम् । अथवा तत्कथं मिथ्या स्यात्संवादि गुरोर्वचः ।। तद्विशाम्यनलं काममित्यन्तः प्रविमृश्य सः । अग्निप्रवेशं विदधे चन्द्रस्वामी किल द्विजः ।। अनुभूतहिमस्पर्शो वढेश्च स सविस्मयः । शान्तमायो नदीतीरादुत्थायोपययौ तटम् ।। ७६ तत्र स्थितं च दृष्ट्वा तं गुरुं नत्वा च पादयोः । पृच्छन्तं चामिशैत्यान्तं स्वमुदन्तमबोधयत् ।। ततस्तं स गुरुः प्राह वत्स शके कृतस्त्वया । अपचारोऽत्र शीतस्ते कथं जातोऽग्मिरन्यथा ॥ अदृष्टमेतदेतस्या विद्यायाः साधने यतः । एतद्गुरोर्वचः श्रुत्वा चन्द्रस्वामी जगाद सः ॥ नापचारो मया कश्चिद्विहितो भगवन्निति । ततः स तद्गुरुर्विद्या जिज्ञासुस्ता समस्मरत् ॥ न च साविरभूत्तस्य न तच्छिप्यस्य तस्य वा । नष्टविद्यावथोभौ तौ विपण्णी जम्मतुस्ततः ।। इसारयाय कथामथ चेताल: सृष्टवान्स तं भूयः । पृथ्वीपति त्रिविक्रमसेनं समयं निगद्य पूर्वोक्तम् ।। ७२ ७८ ८० ८१ ८२ ·८८ ८७ १ २ गतासोर्दाहयित्वा मे देह युक्त्या विसस्य च । अस्थीनि तीर्थे समुवा गच्छेनोरम पुरम् ।। तरङ्गः२६11 शशाङ्कवतीलम्पक १२। ४५१ राजन्सशयमेत छिन्द्धि मम ब्रूहि हेतुना केन । विहितेऽपि यथोद्दिष्टे कर्मणि विद्योभयोस्तयोर्नष्टा । ८३ एतत्स वेतालवचो निशम्य त प्रत्यवोचन्मनुजेन्द्रवीर । जाने भवान्मे क्षिपतीह काल योगेश्वरैव तदपि ब्रवीमि ।। में दुष्करेणापि हि कर्मणैव शुद्धेन सिद्धि पुरुपस्य लभ्या । यावन्न नितम्य विकल्पशुद्ध धीर मनो निर्मलसत्त्ववृत्ति ॥ तस्यान मन्दस्य तु विप्रयूनश्चित्त प्रबुध्यापि विकल्पते स्म । विद्या न सा तेन गतास्य सिद्विरस्थानदानाच गुरोविनष्टा ॥ इति तस्य नृपस्य सृष्टवाचो यत वेतालवरोऽसत स भूय । निजमेव पद ययावलक्ष्यो नृपतिस्त च तथैव सोऽन्वयासीत् ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्थासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके पश्चविंशस्तरङ्ग । पड्विंशस्तरङ्ग । (एकोनविंशो वेताल ।) अथ गत्वा पुन स्कन्धे वेताल शिंशपाट्ठमात् । स निविक्रमसेनस्त गृहीत्वोदचलन्नृप ॥ आगच्छन्त च त भूयो वेताल सोऽभ्यभापत । राजशृणु कथामेका हृद्या ते कथयाम्यहम् ॥ अस्ति वक्रोलक नाम पुर सुरपुरोपमम् । तस्मिन्सूर्यप्रभाख्योऽभूद्राजा जम्भारिसनिभ ॥ सौकर्योद्यतया मूर्त्या दत्तानन्दो वसुधराम् । इमा हरिरिवोद्धृत्य यो वभार चिर भुजे ।। धूमासङ्गेऽश्रुसपात शृङ्गारे मारसकथा । द्वा स्थेपु हेमदण्डाश्च राष्ट्रे यस्याभवन्प्रभो ॥ सर्वसपत्समृद्धस्य तस्यैकाभूदनिर्वृति । नोदपद्यत यत्पुत्रो वहुप्वन्त पुरेष्वपि ।। एतस्मिंश्च कथासधौ ताम्रलिप्त्या महापुरि । वभूव धनपालारयो धुर्यो धननता वणिक् ॥ तस्य चाजायतैकैच नाम्ना धनवती सुता । विद्याधरी च्युता शापात्सौन्दर्येणैव सूचिता ।। तस्या च यौवनस्थाया स वणिक्पञ्चता ययौ । तद्धन राजसाना थ्यादाकान्तमथ गोनजे ॥ ९ ततो हिरण्यवत्याख्या यणिजस्तस्य गेहिनी । आदाय रत्नाभरण निजमप्रकटस्थितम् ।। धनवत्या तया साक स्वदुहिता निशामुसे । पलाय्य दायादभयागृहाद्गुप्त विनिर्ययौ ।। ध्वान्तेन बहिरन्तश्च सा दु रोनान्धकारिता । कृच्छ्राद्वहि पुर प्रायात्सुताहस्तावलम्बिनी ।। १२ तर सतमसे यान्ती विधियोगादलक्षितम् । असेनाताडयचौर शूलाग्रारोपितस्थितम् ।। १३ स सजीवस्तदसाग्रघट्टनाधिकपीडित । आ क्षते क्षारमेतन्मे क्षिप्त पेनेत्यभापत ॥ ततस्तत्रैव सा कोऽसीत्यपृच्छत्त वणिग्वधू । प्रत्युवाच ततश्चौरश्वारोऽहमिह सूचित ॥ १५ शूले पापस्य चाद्यापि नोनामन्ति ममासव । तदायें त्व मम यूहि कासि फैव प्रयासि च ।। १६ तच्छुत्वा त वणिग्भार्या यावत्स्योदन्तमाह सा । तावत्तिलक्ति प्रान्या मुसमुद्भासितेन्दुना ॥ ततो दिक्षु प्रकाशासु स चौरस्ता वणिक्सुताम् । दृष्ट्वा धनवती कन्या तन्मातरमुवाच ताम् ।। १८ शृणु मे प्रार्थनामेका सहस्र काञ्चनस्य ते । ददामि तदिमा मह्य स्वमुता देहि कन्यकाम् ॥ किमेतया तवेत्युत्तो हसन्त्याथ तयान स । पुनश्चौरोऽवीन्नाति पुत्रो मम गतायुप ॥ न चापुनोऽभते रोकास्तदेपा य मदाज्ञया । कुनचिजनयेत्पुत्र क्षेत्रज स भवेन्मम ।। इत्येता प्रार्थये त्व तु तद्विधत्स्व ममेप्सितम् । तदुत्वा सा चणिग्योपिहलोभात्तत्प्रत्यपगत ।। आनीय च पुतोऽप्यम्बु पाणौ चौरस्य तस्य सा । एपा सुता मया तुभ्य कन्या दत्तत्यपातयन् ।। ૨૨ सोऽपि तदुहितुर्दत्तयथोक्ताज्ञो जगाद ताम् । गन्छामुप्य वटस्याध सात्या म्पर्ण गृहाण तत् ।। ४ ८ १० ११ १४ २१ २२ २४ ·२७ ४० ४१ ४२ ४५२ कथासरित्सागरः। [ आदितम्तरङ्ग: ९३। तत्र सूर्यप्रभे राज्ञि सौराज्यसुखिते जने । निरुपद्रवनिश्चिन्ता स्थास्यसि त्वं यथेच्छसि ।। इत्युक्त्वा तृपितः पीत्वा तयैवोपहृतं जलम् । शूलव्यधव्यथोत्क्रान्तजीवश्चौरो बभूव सः ततो गत्वा वणिक्स्त्री सा स्वर्ण वटतरोस्तलात् । गृहीत्वा ससुता गुप्तमगाद्भर्तृसुहृद्गृहम् ।। २८ तन्न स्थित्वा च युक्त्या तद्दाहयित्वा कलेवरम् । चौरस्य तस्य तीर्थेऽस्थिक्षेपादिकमकारयत् ।। २९ अन्येाश्चात्तगुप्तार्था ततो निर्गत्य सासजा । प्रयान्ती क्रमशः प्राप सा तद्वक्रोलकं पुरम् ।। ३० तत्रैकं वसुदत्ताख्याद्गृहं क्रीत्वा वणिग्वरात् । तस्मिन्नुवास सुतया धनवत्या तया सह ।। तदा च तत्रोपाध्यायो विष्णुस्वामीत्यभूत्पुरे । मनःस्वामीति तस्यासीच्छिष्यो विप्रोऽतिरूपवान् ।। ३२ विद्याभिजनयुक्तोऽपि स यौवनवशीकृतः । तत्र हंसावली नाम वाञ्छति स्म विलासिनीम् ।। सा च सौवर्णदीनारशवपञ्चकमग्रहीत् । भार्टि तस्य च तन्नाभूद्वयपीदत्तेन सोऽन्वहम् ।। ३४ एकदा च तमद्राक्षीत्तादृशं सा वणिक्सुता । क्षामाभिरामवपुपं धनवयन हर्म्यतः ।। ३५ तद्रूपहृतचित्ता च भर्तुचौरस्य तस्य सा । स्मृत्वानुज्ञां समीपस्थां युक्त्यावोचत्स्वमातरम् ॥ अम्ब विप्रसुतस्यास्य पश्यैते रूपयौवने । कीदृशे वत विश्वस्य नयनामृतवर्पिणी ।। एतच्छ्रुत्वैव तस्मिंस्तां बद्धभावामवेत्य च । तन्माता सा वणिग्भार्या मनस्येवमचिन्तयत् ।। ३८ मद्दुहित्रानया तावद्वरणीयः सुताप्तये । कश्चिद्भाजया तस्मादेष एवार्थ्यते न किम् ॥ ३९ इत्याकलय्य व्यसृजत्तत्संदिश्य मनीपितम् । रहस्यधारिणी चेटी तमानेतुं सुताकृते । सा गत्वा विजने नीत्वा चेटी तस्मै शशंस तत् । स च श्रुत्वा द्विजयुवा व्यसनी तामभापत ॥ यदि हंसावलीहेतोर्दीनारशतपञ्चकम् । सौवर्ण दीयते मह्यं तदेकामेमि यामिनीम् ।। इति तेनोक्तया चेट्या तया गत्वा तथैव सा । उक्का वणिक्स्त्री तस्मै तत्तद्धस्ते प्राहिणोद्धनम् ।। ४३ तद्गृहीत्या मनःस्वामी तत्पुत्र्या वासकं ययौ । तस्याः स तन्निसृष्टाया धनवत्याः सचेटिकः ।। तत्र तां विततोत्कण्ठां कान्तां भूपितभूतलाम् । स चकोर इव ज्योत्स्नां ददर्श च जहर्ष च ।। ४५ तया समं च नीत्वा तां रात्रिं संभोगलीलया। निर्गय स ततो गुप्तं ययौ प्रातर्यथागतम् ।। ४६ सापि तस्माद्धनवती सगर्भाभूद्वणिक्सुता । काले च सुपुवे पुत्रं लक्षणानुमितायतिम् ।। परितुष्टो तदा तां च सुतोत्पत्त्या समातृकाम् । आदिदेश हरः स्वप्ने दर्शितस्ववपुर्निशि ॥ युक्तं हेमसहस्रेण नीत्वा वालमुपस्यमुम् । सूर्यप्रभनृपस्येह मञ्चस्थं द्वारि मुञ्चतम् ॥ ४९ एवं साक्षेममित्युक्ता शूलिना सा कणिक्सुता । तन्माता च अयुद्धतं स्वामन्योन्यमूचतुः ।। नीत्वा च तं तत्यजतुर्भगवत्प्रत्ययाच्छिशुम् । राज्ञः सूर्यप्रभस्यास्य सिहद्वारे सहेमकम् ॥ तावच्च तमपि स्वप्ने सुतचिन्तातुरं सदा । तत्र सूर्यप्रभं भूपमादिदेश वृपध्वजः ।। उत्तिष्ठ राजन्यालस्ते सिंहद्वारे सकाञ्चनः । केनापि स्थापितो भव्यो मञ्चकस्थं गृहाण तम् ।। इत्युक्तः शंभुना प्रातः प्रबुद्धोऽपि तथैव सः । द्वाःस्थैः प्रविश्य विज्ञप्तो निर्ययौ नृपतिः स्वयम् ।। दृष्ट्वा च सिंहद्वारे तं चालं सकनकोत्करम् । रेखाच्छत्रध्वजाद्यङ्कपाणिपादं शुभाकृतिम् ।। दत्तो ममोचित्तः पुत्रः शंभुनायमिति ब्रुवन् । स्वयं गृहीत्वा बाहुभ्यां राजधानी विवेश सः॥ चकार चोत्सवं तावदसंख्यातं वसु । दरिद्रशब्दस्यैकस्य यावदासीनिरर्थता ।। नृत्तवाद्यादिमि त्वा द्वादशाहं ततः स तम् । पुत्रं चन्द्रप्रभ नाम्ना चक्रे सूर्यप्रभो नृपः ।। ववृधे राजपुत्रोऽत्र सोऽथ चन्द्रप्रभः क्रमात् । वपुपेच गुणौघेनाप्याश्रितानन्ददायिना ।। शनैर्युवा च संजज्ञे शौयौदार्यश्रुतादिमिः । आवर्जितप्रकृतिकः माभारोद्वनक्षमः ॥ तादृशं च ततो दृष्ट्वा तं स सूर्यप्रभः पिता । राज्येऽभिपिच्यैव कृती वृद्धो वाराणसी ययौ ।। पृथ्वी शासति तस्मिंश्च तनये नयशालिनि । स राजा तत्र तत्याज चरंस्तीनतपस्तनुम् ।। युद्धा पितृविपत्ति तामनुशोच्य कृतक्रियः । सोऽध चन्द्रप्रभो राजा सचिवान्धार्मिकोऽब्रवीत् ।। तातस्य तावत्केनामनृणो भवितुं क्षमः । तथाप्येकां स्वहस्तेन दाम्येतस्य निप्कृतिम् ।। नीत्वा क्षिपामि गगायामस्थीन्यस्य चथाविधि । गत्वा सर्वपितृभ्यश्च गयां पिण्डं ददाम्यहम् ।। ४४ ४८ ५२ ५८ ६० ·७२ ७७ ७९ ८० ८१ ८२ इति महाकविधीसोमदेवभाविरचिते क्यासरित्गागरे शशास्वतीयम्बके पशिस्तरहः। तरङ्गः २६.] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४५३ प्रसङ्गात्तीर्थयानां च करोम्यापूर्वसागरम् । इत्युक्तवन्तं राजानं मत्रिणस्तं व्यजिज्ञपन् । न देव युज्यते कर्तुमेतद्राक्षः कथंचन । नहि राज्यं बहुच्छिद्रं क्षणं तिष्ठत्यरक्षितम् ।। ६७ तदेपा परहस्तेन कार्या ते पित्रुपक्रिया । स्वधर्मपालनादन्या तीर्थयात्रा च का तव ॥ ६८ वह्वपायं क पान्थत्वं नित्यगुप्ताः क पार्थिवाः । इति मत्रिवचः श्रुत्वा राजा चन्द्रप्रभोऽब्रवीत् ।। अलं विकल्पैः पित्रथै गन्तव्यं निश्चितं मया । द्रष्टव्यानि च तीर्थानि यावन्मे क्षमते वयः ॥ पश्चात्को वेत्ति कि भावि शरीरे क्षणनश्वरे । राज्यं चागमनं यावद्रक्ष्यं युष्माभिरेव मे ॥ श्रुत्वैतं निश्चयं राज्ञस्तूष्णीमासत मत्रिणः । ततः प्रयाणसंभारं सन्जीचक्रे स भूपतिः ।। अथाहि स शुभे स्नातो हुताग्निः पूजितद्विजः । सुयुक्तं रथमास्थाय प्रयतः शान्तवेपभृत् ।। सामन्ताराजपुत्रांश्च पौराजनपदानपि । निवानिच्छतः कृच्छ्रादासीमान्तानुयायिनः ।। ब्राह्मणैर्वाहनारूढैः समं स सपुरोहितः । प्रतस्थे सचिवन्यस्तराज्यश्चन्द्रप्रभो नृपः ॥ विचित्रवेपभाषादिविलोकन विनोदितः । पश्यन्नानाविधान्देशान्क्रमात्प्राप च जाह्नवीम् ॥ ददर्श तां च जन्तूनां जलकल्लोलपतिमिः । त्रिदिवारोहसोपानपद्धति सृजतीमिव ।। हिमवत्प्रभवां शंभोः कृतक्रीडाकचग्रहाम् । विभ्रती चाम्बिकालीलां देवर्षिगणवन्दिताम् ।। रथावतीर्णस्तस्यां च कृतस्त्रानो यथाविधि । चिक्षेपास्थीनि भूपस्य तस्य सूर्यप्रभस्य सः॥ दत्तदानः कृतश्राद्धो रथारूढस्ततोऽपि च । प्रस्थितः क्रमशः प्राप प्रयागमृपिसंस्तुतम् ।। यत्रार्चिराद्यधूमादिमार्गाविव समागतौ । गङ्गायमुनयोहौ भातः सुगतये नृणाम् ।। तत्रोपोष्य कृतस्नानदानश्राद्धादिसक्रियः । वाराणसी जगामाथ स चन्द्रप्रभभूपतिः ।। एत मोक्षं प्रयातेति वदन्त्यामिव दूरतः । वाताक्षिप्तसमुरिक्षप्तैः सुरसद्मध्वजांशुकैः॥ तस्यां दिनान्युपोष्य त्रीण्यभ्याथ वृषध्वजम् । भोगैर्निजोचितैस्तैस्तैः प्रययौ स गयां प्रति ॥ ततः फलौपनमितैर्म जुगुजविहङ्गमैः । पदे पदे सप्रणाम स्तूयमान इवाविपैः ।। ८५ विक्षिप्तवन्यकुसुमैरर्प्यमान इवानिलैः । नानारण्यान्यतिक्रम्य पुण्यं प्राप गयाशिरः । ८६ विधाय तत्र च श्राद्धं विधिवद्भरिदक्षिणम् । चन्द्रप्रभः स राजान धर्मारण्यमुपेयिवान् ॥ गयाकूपेऽस्य ददतः पितुः पिण्डं तदन्तरात् । समुत्तस्थुस्तमादातुं त्रयो मानुपपाणयः ।। तदृष्ट्वैव स विभ्रान्तः किमेतदिति पार्थिवः । कस्सिन्हस्ते क्षिपे पिण्डमित्यपृच्छन्निजान्द्विजान् ॥ ते तमूचुरयं तावदेकश्चौरस्य निश्चितम् । हस्तो लोहमयः शङ्कर्यस्मिन्देवैप दृश्यते ॥ द्वितीयो ब्राह्मणस्यायं करो धृतपवित्रकः। राज्ञः पाणिस्तृतीयोऽयं साहुलीयः सुलक्षणः ।। तन्न विद्यः क पिण्डोऽयं निक्षेप्यः किमिदं भवेत् । इत्युक्तस्तैर्द्विजैः सोऽत्र राजा लेभे न निश्चयम् ॥ ९२ इत्याख्याय कथाश्चर्य वेतालोंऽसस्थितस्तदा । स त्रिविक्रमसेनं तं जगाद नृपति पुनः॥ तत्कस्य हस्ते देयः स्यात्स पिण्ड इति वक्त मे । भवांस्तावत्स एवान प्राक्तनः समयश्च ते॥ ९४ इति वेतालतः श्रुत्वा मुक्तमौनः स भूपतिः । तं त्रिविक्रमसेनोऽत्र धर्मज्ञः प्रत्यभापत ।। चौरस्य हस्ते दातव्यः स पिण्डः क्षेत्रजो यतः । चन्द्रप्रभः स नृपतिः पुत्रस्तस्यैव नान्ययोः ।। विप्रस्य जनकस्यापि स हि पुत्रो न बुध्यते । विक्रीतो हि धनेनाला तामेकां तेन यामिनीम् ॥ राज्ञः सूर्यप्रभस्यापि संस्कारादानवर्धनैः । भवेत्स पुत्रो न स्याचेत्स्वधनं तस्य तत्कृते ।। ९८ शिशोस्तस्य हि शीर्षान्ते मञ्चस्थस्यैव हेम यत् । न्यस्तमासीत्तदेवास्य मूल्यं संवर्धनादिके॥ तस्माद्धस्तोदकप्राप्ता तन्माता यस्य येन सा । आज्ञा तजनने दत्ता यस्य तन्निसिलं धनम् ॥ वस्य स क्षेत्रजः पुत्रश्चौरस्यैव महीपतिः । पिण्डस्तस्यैव हस्ते च देयस्तेनेति मे मतिः ।। इत्युक्तवतो नृपतेस्तस्यांसात्स्वपदमेव वेतालः । प्रययौ स च निविक्रमसेनो राजा तमन्वयाद्भूयः । १०२ ८८ ८९ ९० ९१ ९९ १०० ·४५४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९४ । १ २ ३ ७ ८ ११ १२ १३ १४ १५ १६ सप्तविंशस्तरा। (विश्वो वेताल ।) ततो गत्वा गृहीत्यांसे वेतालं शिंशपातरोः । स त्रिविक्रमसेनस्तमुञ्चचाल पुनर्नृपः ।। मौनेन प्रस्थितं तं च वेतालोंऽसादुवाच सः। राजन्कस्तेऽनुवन्धोऽयं गच्छ रात्रिसुसं भज ॥ न युक्तं तव नेतुं मां फुभिक्षोस्तस्य गोचरम् । ग्रहो वा तत्र चेदस्तु कथामेकामिमां शृणु ॥ अस्ति स्वरेखानुकान्तवर्णभेदव्यवस्थिति । नगरं चित्रकूटारयं विभ्राणं सत्यनामताम् ।। तत्रामृतरसासारवर्षी प्रणयिचक्षुपाम् । चन्द्रावलोक इत्यासीद्राजा राजशिसामणिः ।। आलानं शौर्यकरिणस्त्यागस्योत्पत्तिकेतनम् । विलासवेश्म रूपस्य शशंसुर्य विचक्षणाः ॥ सतीषु सर्वसंपत्सु यन्न प्राप निजोचिताम् । भायो सैका परं चिन्ता यूनस्तस्याभवदि ।। एकदा च तदुद्वेगविनोदाय महाटवीम् । जगामाश्वीयसहितो मृगयायै स भूपतिः ।। तत्र सूफरवृन्दानि भिन्दन्वाणैर्निरन्तरैः । श्यामलाम्बररोचिष्णुस्तमांसीव रविः करैः। शाययशरशय्यासु सिंहान्समरदुर्मदान् । मूर्धजैर्धवलैर्भीष्मानर्जुनाधिकविक्रमः ॥ विपक्षीकृत्य शरभान्पातयन्पर्वतोपमान् । दम्भोलिकर्कशप्रासपातैर्जम्भारिविक्रमः ।। रसाद्विविक्षुः स नृपो वनाभ्यन्तरमेककः । तीव्रपाणिप्रहारेण प्रेरयामास वाजिनम् ॥ स वाजी तेन च कशाघातेनोत्तेजितो भृशम् । पाणिघातेन विपमं समं चागणयन्क्षणात् ।। वनान्तरं ततोऽनैपीद्वाताधिकजवो नृपम् । मोहितेन्द्रियवृत्तिं तं व्यतीय दशयोजनीम् ।। तत्र तस्मिन्स्थिते वाहे राजा दिङ्मोहमेत्य सः । भ्रमदान्तो ददशैंकमारात्सुविपुलं सरः ॥ मारुतेनामिमुख्येन नमितोन्नमितैर्मुहुः । इत एहीति हस्ताभैः संज्ञां कुर्वदिवाम्बुजैः । तत्र गत्वा च तुरगं विपर्याणोपवर्तितम् । सातपीतं तरुच्छायवद्धं दत्तवृणोत्करम् ।। फुत्वा स्वयं कृतस्नानः पीताम्बुर्गलितश्रमः । रम्येपु तत्प्रदेशेषु ददौ दृष्टिमितस्ततः ।। एकत्र चाशोकतरोरधस्तान्मुनिकन्यकाम् । आमुक्तपुष्पाभरणां वल्कलांशुकशोभिनीम् ॥ मुग्धबद्धजटाजूटसविशेपमनोरमाम् । सरपीद्वितीयामाश्चर्यरूपां राजा ददर्श सः ।। अचिन्तयञ्च पुष्पेपोः पतितः शरगोचरे । केयं स्यात्सरसि स्नातुं सावित्री किंस्विदागता ॥ कि हरस्याङ्कविभ्रष्टा गौरी भूयः श्रिता तपः । अन्यस्तंगतस्येन्दोः कान्तिः किं वा धृतव्रता ॥ सदेतामुपसृत्येह शनैरुपलभे वरम् । इत्यालोच्य ययौ तस्याः कन्यायाः सोऽन्तिकं नृपः ॥ सापि दृष्ट्वा तमायान्तं तद्रूपाकुलितेक्षणा । पूर्वप्रारब्धपुष्पस्रक्सनहस्ता व्यचिन्तयत् ॥ कोऽयमीहगरण्येऽस्मिन्सिद्धो विद्याधरो नु किम् । वतास्य रूपं विश्वस्य कृतार्थीकरणं शोः ।। एवं वितळ पश्यन्ती तिर्यक्तं प्रपया ततः । उत्थाय सोरुस्तम्भापि गन्तुं प्रावर्ततैव सा ।। अथोपेत्य स राजा तामेवं नागरिकोऽब्रवीत् । आस्तां प्रथमदृष्टस्य दर्शनैकफलार्थिनः ॥ जनस्य दूरायातस्य सुन्दरि स्वागतादिकम् । कोऽयं न्वाश्रमिणां धर्मों यदेतस्मात्पलाय्यते ॥ इत्युक्ते भूमुजा तस्याः सखी तद्वद्विचक्षणा । तनोपवेश्य नृपतेश्चकारातिथ्यसत्कियाम् ।। अथ सप्रणयं राजा तां स पप्रच्छ सोत्सुकः । भद्रे कः पुण्यवान्वंशस्त्वत्सख्यालंकृतोऽनया ॥ कानि श्रोत्रामृतस्यन्दीन्यस्या नामाक्षराणि च । किं चैवमनया पुष्पमुकुमारमिदं वपुः ॥ तापसोचितया वृत्त्या विजनेऽस्मिन्कदर्थ्यते । इति राज्ञो वचः श्रुत्वा तत्सखी प्रत्युवाच सा ।। एपा महर्षेः कण्वस्य दुहिता वर्धिताश्रमे । मेनकासंभवा कन्या नाम्ना चेन्दीवरप्रभा ।। इहास्मिन्सरसि लातुमागतानुज्ञया पितुः । इतोऽत्र नातिदूरेऽस्ति तस्यैतत्पितुरानमः ।। इत्युक्तः स तया हृष्टो राजारह तुरङ्गमम् । याचितुं तां सुतां तस्य कण्वपैराश्रमं ययौ । विवेश च विनीतस्तं वहिः स्थापितवाहनः । जटावल्कलिभिः पूर्ण पादपैरिव तापसैः॥ वन्मध्ये प वमद्राक्षीपिमिः परिवारितम् । तेजसाहादनं कण्वमुनि चन्द्रमिव ग्रहः ॥ १८ १९ २० २२ २४ २८ ३० ३२ ३३ ३४ ३५ ·४५५ ३८ । ४० ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ४६ ४९ ५१ ૧૨ ५४ 'तरङ्गः २७ 1] शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । उपेत्य पादयोस्तं च ववन्दे साऽपि तं मुनिः । कल्पितातिथ्यविश्रान्तं ज्ञानी क्षिप्रादभापत ॥ वत्स चन्द्रावलोकैतच्छृणु यद्वच्मि ते हितम् । जानासि यादृक्संसारे प्राणिनां मृत्युतो भयम् ॥ तनिष्कारणमेवैतान्वराकान्हंसि किं मृगान् । शस्त्रं हि भीतरक्षार्थ धात्रा क्षत्रस्य निर्मितम् ॥ तत्प्रजा रक्ष धर्मेण समुन्मूलय कण्टकान् । हस्त्यश्वास्त्रादियोग्याभिश्चललक्ष्यादि साधय ॥ भुव राज्यसुसं देहि धनं दिक्षु यशः किर । कृतान्तक्रीडितं हिंस्रं मृगयाव्यसनं त्यज ॥ हन्तुर्वध्यस्य चान्यस्य यत्र तुल्या प्रमादिता । किं तेन बबनर्थेन पाण्डोवृत्तं न कि श्रुतम् ।। एतत्कण्वमुनेर्वाक्यं श्रुत्वा समभिनन्द्य च । राजा चन्द्रावलोकस्तमर्थज्ञः प्रत्यभापत ।। अनुशिष्टोऽस्मि भगवन्कृतो मेऽनुग्रहः परः। मृगयाया निवृत्तोऽहं प्राणिनः सन्तु निर्भयाः ।। तच्छ्रुत्वोवाच स मुनिस्तुष्टोऽहममुना तव । प्राणिप्वभयदानेन तदृणीष्वेप्सितं वरम् ॥ इत्युक्तस्तेन मुनिना कालज्ञः स नृपोऽभ्यधात् । तुष्टोऽसि चेत्सुतां देहि मह्यमिन्दीवरप्रभाम् ।। इत्यथितवते सोऽस्मै राज्ञे स्नातागतां मुनिः । अप्सरःसंभवां कन्यां तां ददावनुरूपिकाम् ।। ततः कृतविवाहस्तां मुनिभार्याप्रसाधिताम् । कृतानुयात्रामुद्वाप्पैस्तापसैरा निजाश्रमात् ॥ इन्दीवरप्रभा भार्यामादायारुह्य वाजिनम् । चन्द्रावलोकस्तरसा प्रतस्थे स ततो नृपः ।। गच्छतश्वास्य विततं दृष्ट्वा तदिनचेष्टितम् । रविः सिन्न इवास्ताद्रिमस्तके समुपाविशत् ।। ददृशे मृगनेत्रा च क्रमादुद्रिक्तमन्मथा । ध्वान्तनीलपटच्छन्नरूपा राज्यभिसारिका ।। तस्मिन्काले पथि प्राप स राजाश्वत्थपादपम् । सज्जनाशयसुस्वच्छयापीजलतटस्थितम् ।। शाखापत्रौघसंछन्नशाद्वलश्यामलस्थलम् । दृष्ट्वा च तं वसामीह रात्रिमित्यकरोद्धृदि । ततोऽवतीर्य तुरगादत्त्वा तस्मै तृणोदकम् । विश्रभ्य पुलिने वाप्या उपयुक्ताम्युमारुतः॥ मुनिपुत्रिकया सार्ध तया तस्य तरोस्तले । प्रियया पुष्पशय्यायां संविवेश स भूपतिः॥ तत्क्षणं च समाक्रम्य तिमिरांशुकहारिणा । सरागमाननं प्राच्याश्चचुम्वे शशलक्ष्मणा ॥ विरेजुश्चन्द्रकिरणैः समाश्लिष्य प्रसारिताः । वीतमानावकाशाश्वाशेपा वितमसो दिशः ।। अत्रान्तरे लतागुल्मविवरप्रसृतैः करैः । ऐन्दवै रत्नदीपाभैस्तरुमूले विभासिते ॥ सोऽपि राजा सिपेये तामाश्लिष्येन्दीवरप्रभाम् । नवसंगमसोत्कण्ठसरसं सुरतोत्सवम् ॥ वित्रंसयामास शनैवीं तस्यात्रपामिव । असण्डयच दशनैर्मुग्धभावमिवाधरम् ।। रचयामास कुचयोर्यौवनद्विपकुम्भयोः । करजक्षतसद्रत्ननयनक्षत्रमालिकाम् ॥ मुसं कपोलौ नयने मुहुः परिचुचुम्व च । लावण्यामृतनिःष्यन्दमापिवन्निव सर्वतः ।। इत्थं निधुवनक्रीडासुसेन स तया सह । निनाय कान्तया तत्र राजा क्षणमिव क्षपाम् ।। प्रातश्च मुक्तशयनः सांध्यस्यानन्तरं विधेः । स्वसैन्यावाप्तये यातुमुन्मुसोऽभूद्वधूससः ।। तावच नक्तं लुप्ताब्जखण्डशोभं निशापतिम् । मियेवासाद्रिकुहरप्रलीनं ध्वस्ततेजसम् ।। हन्तुकाम इव क्रोधादाताम्रतररोचिपि । प्रसारितकरोक्षिप्तमण्डलामे विवस्वति ॥ अकस्मादाजगामात्र विद्युत्पिङ्गशिरोरुहः । कजलश्यामलः कालमेघाभो ब्रह्मराक्षसः॥ अप्रमालाकृतोत्तंसः फेशयशोपवीतभृत् । सादन्नरशिरोमांसं कपालेन पिवनसृक् ।। सोऽहासं विमुच्योमं मुसेनाप्निं वमन्धा । दंष्ट्राकरालो राजानं भर्सयन्निजगाद तम् ।। पाप ज्वालामुसं नाम विद्धि मां ब्रह्मराक्षसम् । निवासश्वैप मेऽश्वत्थो वेदैरपि न लक्ष्यते ।। सोऽयं त्वया समाक्रम्य परिभुक्तः स्त्रिया सह । रात्रिचर्यागतस्याद्य तद्भुझ्याविनयात्फलम ।। एपोऽहं ते दुराचार कामोपहतचेतसः । उत्पाट्य हृदयं भोक्ष्ये पास्साम्येव च शोणितम । तच्छुत्वैव तथा घोरं तमवध्यमवेक्ष्य च । प्रस्तागनः सविनयं भयात्प्रत्ययान्नृपः ।। अजानतापराद्धं यन्मया ते तत्क्षमस्व मे । तवाहमाश्रमे हस्मिन्नतिथिः शरणाश्रितः ।। ५८ ६० ६१ ६२ ६४ ६८ ६९ ७१ १ योग्या अभ्यास..

·८७ ८८ १५६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९४। दास्यामि चेप्सितं तुभ्यमानीय पुरुपं पशुम् । येन ते भविता तृप्तिस्तत्प्रसीद क्रुधं यज । ७६ इति राज्ञो वचः श्रुत्वा शान्तः स ब्रह्मराक्षसः । अस्तु को दोष इत्यन्तर्विचिन्त्यैवमभापत ॥ यः सप्तवर्षदेश्योऽपि महासत्त्वो विवेकवान् । त्वदर्थे स्वेच्छयासानं दद्याद्राह्मणपुत्रकः ।। हन्यमानं च यं माता हस्तयोः पादयोः पिता । अवष्टभ्यातिसुदृढं संनिवेश्य महीतले ॥ तादृशं पुरुपं महमुपहारीकरोपि चेत् । स्वयं सङ्गप्रहारेण हत्वा सप्तदिनान्तरे ॥ तत्ते क्षमिध्ये न्यकारमन्यथा तु महीपते । सद्यो विनाशयिष्यामि त्वामहं सपरिच्छदम् ।। श्रुत्वैतत्स भयाद्राजा प्रतिपेदे तथेति तत् । तिरोबभूव च ब्रह्मराक्षसः सोऽपि तत्क्षणम् ॥ अथ चन्द्रावलोकोऽसौ राजा सेन्दीवरप्रभः । ह्यारूढस्ततः प्रायात्सैन्यं चिन्वन्सुदुर्मनाः ॥ अहो अहं मृगयया मदनेन च मोहितः । गतः पाण्डुरिवाकाण्डे विनाशं यत वालिशः ॥ ८४ प्राप्यते धुपहारोऽस्य राक्षसस्तादृशः कुतः । तन्निजं नगरं तावद्यामि पश्यामि भावि किम् ।। इति ध्यायन्स च प्राप स्वसैन्यं चिन्वदागतम् । तयुक्तश्च सदारः स्वं चित्रकूटमगापुरम् ॥ तत्र तस्योचितां भार्याप्राप्तिं वीक्ष्य कृतोत्सवे । राष्ट्रेऽन्तर्गतदुःसस्य दिनशेपो जगाम सः॥ द्वितीयेऽहि रहः सर्व स्ववृत्तान्तं शशंस सः । मत्रिभ्यस्तेषु चैकस्तं मन्त्री सुमतिरब्रवीत् ।। विषादो देव ते मा भूदुपहारं हि तादृशम् । आनेष्याम्यहमन्विष्य यहाश्चर्या हि मेदिनी ॥ एवमाश्वास्य राजानं स सौवर्णीमकारयत् । मत्री सप्ताब्ददेशीयवालकप्रतिमां द्रुतम् ।। रत्नैरलंकृतां तां च कृत्वा कीरथार्पिताम् । भ्रामयामास नगरपामघोपेष्वितस्ततः । ९१ यः सप्तवर्षदेशीयः स्वेच्छया विप्रपुत्रकः । ददाति सर्वसत्त्वार्थमालानं ब्रह्मरक्षसे ।। ९२ उपहाराय सत्वस्थो मातापित्रोरनुज्ञया । हन्यमानश्च यस्ताभ्यां हस्तपादे प्रगृह्यते । ९३ तस्मै प्रामशतोपेतां हेमरत्नमयीमिमाम् । ददाति प्रतिमा राजा पित्रोरुपचिकीर्पवे ॥ ९४ इति च भ्राम्यमाणायास्तस्याः प्रतिकृतेः शिशोः । पटहोद्धोपणां मत्री सोऽप्रेऽजसमदापयत् ।। ९५ तावच्छ्रुत्वा तदेकस्मिन्नप्रहारे द्विजार्भकः । कोऽपि सप्ताव्ददेशीयोऽप्यतिधीरोऽद्भुताकृतिः ।। ९६ पूर्वाभ्यासेन पाल्येऽपि सदा परहिते रतः । प्रजापुण्यपरीपाक इव साकारतां गतः ॥ उवाचोद्घोषकानेत्य युष्मदर्थे दाम्यहम् । आलानं पितरौ गत्वा वोधयित्वाभ्युपैमि च ।। इत्यूचिवांस्तान्मुदितान्स बालोऽनुमतश्च तैः । गत्वा गृहं जगाद स्वौ पितरौ रचितावलिः ।। ददामि सर्वसत्त्वार्थ देहमेतं विनश्वरम् । तन्मामभ्यनुजानीतं हतां चापदमासनः ॥ आसप्रतिकृतिं घेतां गृहीत्वा वितरामि वाम् । हेमरत्नमयीं राज्ञा दत्तां ग्रामशतान्विताम् ।। १०१ एवं मे युष्मदानृण्यं परार्थश्चैव सिद्ध्यति । युवां च ध्वस्तदारिद्यौ बहून्पुनानवाप्स्यथः ।। इत्युक्तवन्तं सहसा पितरौ तौ तमूचतुः । किमेतद्वापसे पुत्र वातेन क्षुभितोऽसि किम् ।। किं वा महगृहीतोऽसि प्रलपस्यन्यथा कथम् । को ह्यर्थैर्यातयेत्पुत्रं देहं याच कः शिशुः ॥ १०४ एतत्पित्रोर्वचः श्रुत्वा पालः पुनरुवाच सः । न बुद्धिमोहाजल्पामि शृणुतं मेऽर्थवद्वचः ।। १०५ अवाच्याशुचिसंपूर्णमुत्पत्त्यैव जुगुप्सितम् । दुःसक्षेत्रं विनाश्येव शरीरमचिरादिदम् ।। १०६ तदेतेनात्यसारेण सुकृतं यदुपाय॑ते । तदेव सारं संसारे कृतवुद्धिभिरुच्यते ।। १०७ सर्वभूतोपकाराच किमन्यत्सुकृतं परम् । तनापि पित्रोक्तिश्चेत्कि देहादृश्यते फलम् ॥ १०८ इत्यादिवाकरः स शिशुः शोचन्तौ दृढनिश्चयः । तावगीकारयामास पितरौ स्वमनीपितम् ।। गत्वा च राजभृत्येभ्यः प्रतिमां तां हिरण्मयीम् । आनीय प्रददौ ताभ्यां सग्रामशतशासनाम् ।। ततः कृत्वाप्रतो राजभृत्यांतानेव स द्रुतम् । पितृभ्यामन्वितः प्रायाचित्रकूटं नृपान्तिकम् ।। तत्र चन्द्रावलोकस्तं वीक्ष्यासण्डिततेजसम् । रक्षारत्नमिव प्राप्तं वालं राजा ननन्द सः ।। आरोप्य गजपृष्ठं च रचितलग्विलेपनम् । निनाय तं सपितृकं केतनं ब्रह्मराक्षसः । वन मण्डलमालिख्य तस्याश्वत्थस्य पार्श्वतः । विहितोचितपूजेन हुते बह्रौ पुरोधसा ॥ . ९७ ९८ १०९ ११२ ११३ १२४ ·४५७ - तरः २८11 शशावतीलम्बकः १२। आविर्वभूव मुक्ताट्टहासः सोऽध्ययनं पठन् । घूर्णनतासवक्षीवो जृम्भमाणो मुहुः श्वसन ।। ज्वलन्नेत्रो दिशः कुर्वन्देहच्छायान्धकारिताः । ज्वालामुसो महारौद्रदर्शनो ब्रह्मराक्षसः।। ततश्चन्द्रावलोकस्तं दृष्ट्वा प्रहोऽनवीन्नृपः । नरोपहारो भगवन्नानीतः स मया तव ।। सप्तमो दिवसश्चाद्य प्रतिज्ञातस्य सोऽस्य ते । तत्प्रसीद गृहाणैतमुपहारं यथाविधि ॥ इति राज्ञार्थितो विप्रकुमारं ब्रह्मराक्षसः । स तमालोकयामास जिह्वया सृकिणी लिहन् ।। सरक्षणं स महासत्त्वो वालो हृष्यन्नचिन्तयत् । स्वदेहदानेनानेन सुकृतं यन्मयार्जितम् ॥ तेन मा भून्मम स्वर्गों मोक्षो वा निरुपक्रियः । भूयात्तु मे परार्थाय देहो जन्मनि जन्मनि । इति संकल्पयत्येव तस्मिन्नापूर्यत क्षणात् । विमानैः सुरसंघानां पुष्पवृष्टिमुचां नमः ।। अथान प्रापितं तस्य बालं तं ब्रह्मरक्षसः । माता जग्राह करयोः पिता चरणयोस्तथा ॥ ततो यावत्तमाकृष्टखड्गो राजा जिघांसति । तावजहास स शिशुस्तथा सर्वेऽत्र ते यथा ॥ सब्रह्मराक्षसास्त्यक्त्वा खं खं कर्म सविस्मयाः । रचिताजलयः प्रहास्तन्मुसप्रेक्षिणोऽभवन् । इति व्याख्याय वेतालो विचित्रसरसां कथाम् । तं त्रिविक्रमसेनं स निजगाद नृपं पुनः ।। तहि राजन्को हेतुर्यत्तेन हसितं तदा । वालेनैतादृशेऽप्यस्मिन्प्राणान्तसमयेऽप्यहो । कौतुकं च महन्मेऽत्र तदेतचेन्न वक्ष्यसि । जानानोऽपि ततो मूर्धा शतधा ते स्फुटिष्यति । इति वेतालतः श्रुत्वा स राजा प्रत्युवाच तम् । शृणु योऽभूदभिप्रायो हासे तस्य शिशोस्तदा ।। यो नाम दुर्बलो जन्तुः स भये प्रत्युपस्थिते । क्रन्दति प्राणहेतोः खं पितरं मातरं तथा ॥ तब्धपाये च राजानमातंत्राणाय निर्मितम् । तदलाभेऽपि यद्यन्न यथासंभव दैवतम् ॥ तस्य त्वेकस्थमप्येतत्सर्व संजातमन्यथा। पितृभ्यां हस्तपादं हि रुद्धं तस्यार्थवृष्णया । राजा च प्रातुमालानं स्वयं तं हन्तुमुद्यतः । दैवतं तत्र यद्ब्रह्मरक्षस्तत्तस्य भक्षकम् ।। अध्रुवस्यान्तविरसस्याधिव्याधिक्षतस्य च । देहस्यार्थे विमूढानां तेपामीग्विडम्बना ॥ ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्या यत्रावश्यं विनाशिनः । तत्रैपामीहशी कापि शरीरस्थैर्यवासना ।। एतत्तन्मोहवैचित्र्यं दृष्ट्वा मत्वा च वाञ्छित्तम् । सिद्धमाश्चर्यहाभ्यां स जहास द्विजार्भकः ।। इत्युक्त्वा विरतस्य तस्य नृपतेरंसात्स भूयोऽपि त- द्वेतालो झगिति स्वकं पदमगादन्तर्हितो मायया । राजा सोऽप्यविकल्पमेव पुनरप्यन्वग्ययौ तं जवा- दक्षोभ्यं हृदयं बतेह महतामम्भोनिधीनामिव ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाश्वतीलम्बके सप्तविंशस्तरमः। ११७ ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ १३१ १३३ १३४ १३५ १३६ . १३७ अष्टाविंशस्तरमा (एकविंशो चैतालः।) अथ गत्वा पुनः प्राप्य शिंशपातस्ततोऽग्रहीत् । स विधिकमसेनोऽसे वेतालं तं नराधिपः ।। आगच्छन्तं च तं भूयः स वेतालोऽब्रवीन्नृपम् । राजन्नुद्गाडकंदा गण्येकां वच्मि ते कथाम् ॥ अस्ति शक्रपुरीवान्या धात्रा सुकृतिनां कृते । दिवश्युत्तानां विहिता विशालाख्या पुरी भुपि ॥ तस्यां बभूव नृपतिः पद्मनाभ इति श्रुतः । सशानन्दकः श्रीमानाक्रान्तवलिराजकः ।। तस्मिन्पृथ्वीपतौ तस्यां नगयो सुमहावणिक् । अर्थदत्ताभिधानोऽभूद्धनर्विजितवित्तपः ।। तस्यैका च सुतानझमचरीत्युदपद्यत । स्वःसुन्दरीप्रतिकृति वि धात्रेय दर्शिता ।। देचा च तेन वणिजा वणिग्वरमुताय सा । मणिवर्माभिधानाय वात्रलिप्तीनिवासिने । एकापत्यतया पातिवत्सलः स न तो वणिक् । भयुक्ता मुतां गेहात्तत्याजानङ्गमसरीम् ।। तस्याश्वानगमसः पतिद्वेष्यो बभूव सः । मणिवर्मा सरोगस्य फटुतिक्तमिवौषधम् ॥ Mar 05 १var ·२० ४५८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९५ पत्युस्तु सास्य सुमुसी जीवितादप्यभूत्प्रिया । धनर्द्धिः कृपणस्येव कृच्छासुचिरसंचिता ॥ १० एकदा चान्तिकं पिनोसाम्रलिप्ती निजं गृहम् । उत्कण्ठादिनिमित्तेन मणिवर्मा जगाम सः ।। ११ ततो दिनेषु यातेपु तीक्ष्णसूर्याशुसायकैः । प्रोपितानां निरुद्धाध्वा धर्मकाल इहाभ्यगात् ।। १२ वसन्तविरहादुष्णा निःश्वासाः ककुभामिव । मल्लिकापाटलामोदमेदुरा मरुतो ववुः ।। १३ उत्पेतुः पवनोद्भूता गगने रेणुराजयः । दूत्यो धनागमायेव प्रहितास्तप्तया भुवा ।। १४ आकाद्धिततरुच्छायाः कठोरातपतापिताः । पथिका इव यान्ति स्म चिरेण दिवसा अपि । १५ चन्द्रांशुपाण्डुरुपयो गाढालेपसुसप्रदम् । विना हेमन्तमगमन्नतिदुर्वलतां निशाः ॥ तत्कालं चन्दनालेपधवला सा वणिक्सुता । संवीततनुकौशेयशोभितानगमतरी ।। ददर्श स्वगृहोचुगवातायनगतैकदा । आप्तसख्या युता भव्यं युवानं विप्रपुत्रकम् ।। १८ संचरन्तं रतिप्राप्त्यै नवोत्पन्नमिव स्मरम् । कमलाकरनामानं पुत्रं राजपुरोधसः ।। १९ सोऽपीन्दोरिव मूर्ति तां कान्तां दृष्ट्वोपरिस्थिताम् । कुमुदाकरतां भेजे सानन्दः कमलाकरः ।। तयोरभूदमूल्यं तन्मनःसंवननं तदा । स्मरगुज्ञिया यूनोरन्योन्यस्यावलोकनम् ।। उन्मूलितहियौ तौ च दूरविक्षिप्तचेतसा । रजोभिभूतौ जहाते मन्मथावेगवात्यया ।। २२ दृष्ट्वा च मदनाविष्टः सख्या स कमलाफरः । सहस्थितेन नीतोऽभूत्कथंचिद्भवनं निजम् ।। सापि तं नामतोऽन्विष्य विवशानगमखरी । तया स्वया समं सख्या प्राविशद्वासकं शनैः ।। २४ सत्र संचिन्तयन्ती च कान्तं कामज्वरातुरा । नापश्यन्नाशृणोत्किंचिगुठन्ती शयनीयके ।। २५ गतेप्वहःसु द्वित्रेषु सत्रपा सभया च सा । असहा विरहोन्मादं विसोढुं कृशपाण्डुरा ।। २६ दुष्मापप्रियसंयोगनिरास्था नक्तमेकदा । गवाक्षप्रेरितकरेणाकृष्टेव हिमांशुना ।। सुप्ते परिजने स्वैरं निर्गय मरणोन्मुसी। जगाम स्वगृहोद्यानवापी तरुलतावृताम् ।। तत्र पित्रा कृतोदारप्रतिष्ठां कुलदेवताम् । उपेत्य चण्डिकां देवीं नत्वा स्तुत्वा व्यजिज्ञपत् ।। २९ अस्मि जन्मनि चेद्भर्ता न मया कमलाकरः । प्राप्तस्तद्देवि भूयान्मे सोऽन्यस्मिन्नपि जन्मनि ।। इत्युक्त्वा पुरतस्तस्या देव्याः साशोकपादपे । पाशं विरचयामास स्वोत्तरीयेण रागिणी ॥ सावदाप्ता सखी तस्याः सा प्रबुध्यात्र वासके । तामदृष्ट्वा तदुद्यानं देवादागाद्विचिन्वती ।। तत्र दृष्ट्वा च तां पाशमर्पयन्ती तथा गले । मामेत्युक्त्वा प्रधाव्यैव पाशं तस्यास्तमच्छिनत् ।। ३३ सापि तां वीक्ष्य संप्राप्तां कृत्तपाशां निजां ससीम् । अनङ्गमञ्जरी भूमौ पपाताधिकदुःखिता ।। आश्वासिता खसख्या च तया पृष्टा च सा क्षणात् । दुःसहेतुं समाख्याय पुनरेनामभापत ।। ससि मालतिके तन्मे दुर्लभे प्रियसंगमे । गुर्वादिपरतत्राया न सुखं मरणात्परम् ।। इति वाणैवानङ्गशराग्निज्वलिता भृशम् । सानङ्गमञ्जरी मोहं ययौ नैराश्यनिःसहा ।। फष्टं स्मराज्ञा दुर्लद्धया यया नीता दशामिमाम् । अन्याविनीतवनिताहासिनीयं ससी मम ।। इत्यादि विलपन्तीं च तां सा मालतिका सखी । शनैराश्वासयामास शीताम्बुपवनादिभिः ।। तापोपशान्तये चास्याश्चकार नलिनीदलैः । शय्यां ददौ च हृदये हारं तुहिनशीतलम् ।। ततः साभुरुवाचैतां ससी सानङ्गमञ्जरी । ससि हारादिमिर्नायं दाहोऽन्तर्मम शाम्यति ॥ येन प्रशाम्यति पुनः 'स्वबुद्ध्यैव विधत्स्व तत् । मां संयोजय कान्तेन जीवितं मे यदीच्छसि ॥ एवमुक्तवती तां सा स्नेहान्मालतिकाब्रवीत् । ससि भूयिष्ठयाताद्य रात्रिः प्रातरहं पुनः ।। इहैव कृतसंकेतमानेप्यामि प्रियं तव । तदालम्व्य धृति सावन्निजं प्रविश मन्दिरम् ।। इत्युक्तवत्यै संतुष्य तस्यै सानङ्गमश्वरी । हारं स्वकण्ठादाकृष्य प्रददौ पारितोपिकम् ॥ गच्छाधुनैव स्यगृहं प्रातः सिद्ध्यै ततो व्रज । इति चैतां ससी प्रेप्य सा विवेश स्ववासकम् ।। प्रातश्च सा मालतिका फेनाप्यनुपलक्षिता । तत्ससी तस्य कमलाकरस्य भवनं ययौ। चिन्वती तत्र चोद्याने तरुमूले ददर्श तम् । चन्दुनामा॑म्युरुहिणीपत्रशय्याविवर्तिनम् ।। , ३५ । ३८ । ३९ ४० ४२ ४४ ४८ ·ઘર્ષર - ४९ ५० ५६ ५९ तरङ्गः २८1] शशाकवतीलम्बका १२। रहस्यधारिणैकेन कदलीदलमारुतैः । आश्वास्यमानं सुहृदा दह्यमानं स्मरामिना ।। तस्या विनेयमस्य स्यात्कामावस्थेशीति सा 1 विचिन्य तस्थौ प्रच्छन्ना ज्ञातुं तत्र विनिश्चयम् ।। तापञ्च सुहृदा तेन स ऊचे कमलाकरः । क्षणमेकमिहोद्याने दत्त्वा दृष्टिं मनोरमे ।। विनोदय मनो मित्र मात्र विछवतामगाः। तच्छ्रुत्वा तं स्वसुहृदं विप्रपुत्रो जगाद सः ॥ यन्ममानगमचर्या वणिक्युच्या तया हृतम् । विनोदयामि तदिदं कुतः शून्याशयो मनः॥ स्मरेण शून्यहृदयो वाणतूणीकृतो ह्यहम् । तत्माप्स्यामि मनश्चौरी तां यथा कुरु मे तथा ।। इत्युक्ते विप्रपुत्रेण तेनालानं प्रदर्य सा । हृष्टा मालतिकाभ्येत्य तमुपाचास्तसंशया ॥ सपास्म्यनगमश्चर्या सुभग पहितान्तिकम् । संदेशं चाहमेवैपा विस्पष्टार्थ प्रवीमि ते ॥ एए कः शिष्टधर्मो यत्प्रविश्य हृदयं हठात् । मनो मुपित्वा मुग्धाया गम्यते स्थगितामना ।। चित्रं च यद्वामदृशा तुभ्यमेव तयाधुना । मनोहराय देहोऽपि दातुं प्राणैः सहेष्यते ॥ निःश्वासान्सा हि संतप्तान्विमुञ्चति दिवानिशम् । ज्वलतो हृदि कंदर्पवढेधूमोद्गमानिव ॥ संपतन्ति मुहुश्चास्याः साजना बाप्पविन्दवः । वदनाम्भोजसौगन्ध्यलुब्धा मधुफरा इथ ॥ तद्यदीच्छसि तद्वच्मि शिवं वामुभयोरहम् । इत्युक्तो मालतिकया सोऽब्रवीत्कमलाकरः ।। भद्रे भयं करोत्येपा वास्तवाश्वासयत्यपि । वदन्ती विधुरावस्थां बद्धभावां च मे प्रियाम् ।। तदेका गतिरत्र त्वं यथा वेत्सि तथा कुरु । इत्युक्तवाक्ये कमलाकरे मालतिकाब्रवीत् ।। अनगमश्वरीमद्य गुप्तं तां प्रापयाम्यहम् । नक्तं स्वभवनोद्यानं त्वं तिष्ठेस्तन वाह्यतः ।। ततः प्रवेशयिष्यामि त्वामत्रान्तः स्वयुक्तितः । एवं यथेष्टो युक्योर्भविष्यति समागमः ॥ इत्युक्त्वानन्द्य तं विप्रपुत्रं मालतिका ततः । गत्वा कृतार्था सानगम जरीमप्यनन्दयत् ।। अथाहा सह यातेऽकें कापि संध्यानुरागिणि । ऐन्या दिशेन्दुतिलकेनानने सुप्रसाधिते ।। त्यक्तपनाकरा प्राप्ता श्रीमयेतीव हर्पतः । हसत्युत्फुल्लवदने विशदे कुमुदाकरे ।। कृतप्रसाधनः सोऽक्तः स्वैरं स कमलाकरः । कामी कान्तागृहोद्यानद्वारवाह्यमुपागमत् ॥ तावच सा मालतिका तां युक्त्यानगमलरीम् । आनिनाय तदुद्यानं कृच्छ्राद्गमितवासराम् ॥ उपवेश्य च तां मध्ये गुल्मके चूतशाखिनाम् । प्रावेशयत्तं निर्गत्य तत्रैव कमलाकरम् ।। स च प्रविश्य पत्रौषधनपादपमध्यगाम् । तामध्वग इव च्छायां ददर्शानगमलरीम् ।। उपैति यावश्च स तां तावदृष्ट्वा प्रधाव्य सा। कामवेगहृतव्रीडा कण्ठे तं सहसामहीत् ।। फ यासि लब्धोऽसि ममेत्यालपन्ती च तत्क्षणम् । सातिहर्पभरस्तधनिःश्वासा पञ्चतामगात् ।। पपात च महीपृष्ठे वातरुग्णा लतेव सा । विचित्रो वत कामस्य विपाकविपमः झमः। वदृष्ट्वाशनिपातोमं सद्यः स कमलाकरः । हा हा किमेतदित्युक्त्वा मूञ्छितो न्यपतद्भुपि ।। लब्धसंज्ञः क्षणेनाथ तामकारोपितां प्रियाम् । आलिङ्गन्परिचुम्बंश्च तचय विलपन्यहु ।। तथा दुःखातिभारेण स प्रसा निपीडितः । यथा तस्य सत्कृत्य क्षणाद्धृदयमस्फुटत् ।। अथ तौ मालतिकया शोच्यमानावुभावपि । दृष्ट्वा प्राप्तक्षयौ शोकादिव क्षीणाभवत्क्षपा ।। प्रातरुद्यानपालेभ्यो ज्ञात्वा बन्धुजनस्तयोः । वनाययो अपाश्चर्यदुःसमोहाकुलीकृतः ।। आसीत्कर्तव्यतामूढश्चिरं सेदादवाड्युसः । कष्टाः फुलसलीकारहेतवो वत फुत्रियः॥ वावच ताम्रलिप्तीतः स तस्याः पतिरागमत् । सोत्कण्ठोऽनगम चर्या मणिवर्मा पितुहात् ॥ स श्वाशुरं गृहं प्राप्य यथातत्त्वमवेत्य तत् । थाप्पान्धलोचनो ध्यायंस्तदेवोद्यानमाययो । तत्र भार्या गतासुं तां दृष्ट्वान्यसहितामपि । शोकामिवलितो रागी सद्यः सोऽपि जहावसून ।। ततः फन्दति तत्रस्थे जने कोलाहलाकुलाः । आययुतिवृत्तान्ताः पौराः सर्वेऽत्र विस्मिताः ।। अथानानगमर्या पित्रा पूर्वावतारिता । देवी संनिहिता चण्टी विज्ञप्ताभूनिजैर्गणैः ।। रवदाकारप्रतिप्यादर्थदत्तः सदैप ते । भको वणिक्तदस्यास्मिन्दुःसे देवि दयां कुरु ॥ । ६७ ६९ ७७ ७८ ७९ ८० ८१ ८४ ८७ ·८८ ४६० । कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ९६। एतद्गणेभ्यः श्रुत्वा सा शरण्या शंकरप्रिया । शान्तानगात्रयोऽप्येते जीवन्त्विति समादिशत् ॥ अथ सर्वेऽपि ते सुप्तप्रतिवुद्धा इव क्षणात् । तत्प्रसादात्समुत्तस्थुर्जीवन्तो वीतमन्मथाः ॥ ८९ ततो दृष्ट्वा तदाश्चर्य सानन्दे सकले जने । लजानतमुखः प्रायात्स्वगृहं कमलाकरः ।। अर्थदत्तोऽपि ता होतामादायानगमसरीम् । सुतां स्वभरीसहितां ययौ पद्धोत्सवो गृहान् ।। ९१ इति कथयित्वा तस्यां रात्रौ मार्गे कथां स वेतालः । निजगाद तं त्रिविक्रमसेनं क्षोणीपतिं भूयः ।। ९२ राजन्कस्य वदैतेष्वधिको मोहोऽनुरागमूढेपु । सोऽत्र च पूर्वोक्तस्ते शापो जानन चेद्वदसि ॥ इत्येतद्वेतालाच्छ्रुत्वा स प्रत्युवाच तं नृपतिः ॥ एतेषु रागमूढः प्रतिभाति ममाधिकः स माणिवर्मा ।। इतरौ हि तावुभावपि कालक्रमपकमन्मथावस्थौ । अन्योन्यसानुरागौ यदि जीवितमुज्झतः स्म तद्भवतु ॥ मणिवर्मा त्वतिमूढो यो भार्यामन्यपुरुपसक्तमृताम् । दृष्ट्वैव कोपकाले प्रत्युत रक्तः शुचामुचत्प्राणान् । इति गदितवतः स तस्य राज्ञो वत वेतालपतिः पुनर्जगाम । निजमेव पदं तदंसपीठादथ राजापि तमन्वगात्स भूयः ॥ इति महाकविधीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बकेऽष्टाविंशस्तरङ्गः । ९७ १ २ ३ ४ ६ ७ ८ एकोनविंशस्वरङ्गः । (द्वाविंशो वेतालः।) ततो राजा पुनर्गत्वा वेतालं शिंशपामतः । स त्रिविक्रमसेनस्तं प्राप्यांसारोपितं व्यधात् ॥ आयान्तं तं च राजानं स वेतालोऽब्रवीत्पथि । राजन्साधुः सुसत्त्वस्त्वं तदपूर्वी कथां शृणु ॥ बभूव पूर्व कुसुमपुराख्यनगरेश्वरः । पृथ्वीतलेऽस्मिन्धरणीवराहो नाम भूपतिः ॥ तस्य प्रामणभूयिष्ठे राष्ट्रे ब्रह्मस्थलाभिधः । अग्रहारोऽभवत्तत्र विष्णुस्वामीत्यभूहिजः ।। तस्थानुरूपा भार्याभूद्यथा स्वाहा हविर्भुजः । तस्यां च तस्य चत्वारः क्रमादुत्पेदिरे सुताः॥ अधीतवेदेपूत्क्रान्तशैशवेषु च तेषु सः । विष्णुस्वामी दिवं प्रायाद्भार्ययानुगतस्तया ॥ ततस्ते तत्र तत्पुत्राः सर्वेऽप्यानाध्यदुःस्थिताः । गोत्रजैर्हतसर्वस्वा मत्रयांचक्रिरे मिथः।। नास्तीह गतिरस्माकं तद्जामो वयं न किम् । इतो मातामहगृहं ग्रामं यज्ञस्थलाभिधम् ॥ एतदेव विनिश्चित्य प्रस्थिता भैक्ष्यभोजनाः । मातामहगृहं प्रापुस्तेऽथ तद्बहुभिर्दिनैः ।। तत्र मातामहाभावान्मातुलैर्दत्तसंश्रयाः । भुवानास्तद्गृहे तस्थुः स्वाध्यायाभ्यासतत्पराः ।। कालक्रमाच तेषां ते मातुलानामकिंचनाः । अवज्ञापात्रतां जग्मुर्भोजनाच्छादनादिषु ॥ ततः स्वजनसंस्फूर्जदवमानहतासनाम् । तेषां रहः सचिन्तानां ज्येष्ठो भ्राताबवीदिदम् ।। भो भ्रातरः किं क्रियते सर्वमाचेष्टते विधिः । न शक्यं पुरुपस्येह कचित्किंचित्कदाचन ॥ अहं झुद्वेगतो भ्राम्यन्प्राप्तोऽद्य पितृकानने । विपन्नस्थितमद्राक्षं अस्ताई पुरुपं भुवि ।। अचिन्तयं च दृष्ट्वा तमहं तां स्पृहयन्गतिम् । धन्योऽयमेवं विश्रान्तो दुःखभारं विमुच्य यः।। इति संचिन्य तत्कालं कृत्वा मरणनिश्चयम् । वृक्षाप्रसगिना पाशेनालानमुदलम्ययम् ।। यावच्च मे विसंज्ञस्य तदा निर्यान्ति नासवः । तापश्रुटितपाशोऽत्र पतितोऽस्मि महीतले ।। लव्धसंशश्च केनापि पुंसा क्षिप्रात्कृपालुना । आश्वास्यमानमात्मानमपश्यं पटमारुतैः ।। ससे कथय विद्वानप्येवं के प्रति सिद्यसे । सुसं हि सुकृताहुःसं दुष्कृतादेति नान्यतः ।। दुःस्वाद्यदि तवोद्वेगः सुकृतं तत्समाचर । कथं तु नारकं दुःखमात्मत्यागेन वाञ्छसि ॥ १० ११ १२ १४ १८ १९ f ·'तरङ्गः २९।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। . २८ - इत्युक्त्वा मां समाश्वास्य स च कापि गतः पुमान् । अहं चेहागतस्त्यक्त्वा तादृशं मरणोद्यमम् ॥ २१ तदेवं नेच्छति विधौ न मर्तुमपि लभ्यते । इदानीं च तनुं तीर्थे तपसा दायाम्यहम् ।। २२ येन निर्धनतादुःखभागी न स्यामहं पुनः । इत्युक्तवन्तं ज्येष्ठं तं कनिष्ठा भ्रातरोऽनुवन् ।। २३ अविना कथं प्राज्ञोऽप्यार्य दुःसेन वाध्यसे । किं न वेत्सि यदर्थानां शरदभ्रचला गतिः ।। २४ आहृय रक्ष्यमाणापि यत्नेनान्तविरागिणी । असन्मैत्री च वेश्या च श्रीश्च कस्य कदा स्थिरा ।। २५ तदुद्योगेन स गुणः कोऽप्युपायों मनस्विना । आनीयन्ते हठावद्धा येनार्थहरिणा मुहुः ।। २६ इत्युक्तो भ्रातृभिधैर्य क्षणाज्येप्ठोऽवलम्व्य सः । उवाच को गुणस्ताहगर्जनीयो भवेदिति ॥ २७ ततो विचिन्त्य सर्वे ते वदन्ति स्म परस्परम् । विचित्य पृथ्वी विज्ञानं किचिन्छिक्षामहे वयम् ।। निश्वित्यैतच्च संकेतस्थानमुक्त्वा समागमे । एकैकशस्ते चत्वारश्चतस्रः प्रययुर्दिशः ॥ २९ याति काले च मिलितास्ते संकेतनिकेतने । किं केन शिक्षितमिति भ्रातरोऽन्योन्यमब्रुवन् । अथात्रकोऽब्रवीदीदग्विज्ञानं शिक्षितं मया । येनास्थिशकलं प्राप्य प्राणिनो यस्य कस्यचित् ।। उत्पादयाम्यहं तस्मिन्मांसं तदुचितं क्षणात् । एतत्तस्य वचः श्रुत्वा द्वितीयस्तेष्वभापत ॥ ३२ अहं तत्रैव संजातमांसेऽस्थिशकले किल । जाने जनयितुं लोमत्वचं तत्प्राणिसंभवि ।। ३३ ततस्तृतीयोऽप्यवदजाने तन्नैव चारभ्यहम् । तत्प्राण्यवयवान्स्रष्टुं जातत्वङ्मांसलोमनि ।। चतुर्थश्च ततोऽवादीदुत्पन्नावयवाकृतिम् । तमेव प्राणिनं प्राणैर्युक्तं कर्तुमवैम्यहम् ।। ३५ एवमुक्त्वा मिथः स्वस्वविज्ञानप्रथनाय ते । चत्वारोऽप्यस्थिसण्डाय प्रययुर्धातरोऽटवीम् ॥ तत्र सिंहस्य ते प्रापुरस्थिसण्डं विधेर्वशात् । अविज्ञातविशेपाश्च गृहन्ति स्म तथैव तत् ॥ ३७ एकश्च तत्समुचितैस्ततो मांसैरयोजयत् । द्वितीयोऽजनयत्तस्य तद्वत्त्वग्लोमसंहतीः ।। ३८ तृतीयश्चासिलैरङ्गैस्तद्योग्यैस्तदपूरयत् । चतुर्थश्च ददौ यस्य सिहीभूतस्य जीवितम् ।। ३९ उदतिष्ठदथोद्भूतसटाभारोऽतिभैरवः । स दंष्ट्रासंकटमुसः सिंहः सरनसाङ्कुशः ॥ ४. धावित्वा च स्वनिर्मातस्तानेव चतुरोऽपि सः । अवधीत्केसरी तृप्तो विवेश च वनं ततः ॥ ४१ एवं ते सिंहनिर्माणदोपानष्टा द्विजातयः । दुष्टं हि जन्तुमुत्थाप्य कस्यामनि सुखं भवेत् ।। इत्थं चोपार्जितो यत्नाद्गुणोऽपि विधुरे विधौ । संपत्तये न न परं जायते तु विपत्तये ।। ४३ मूले ह्यविकृते दैवे सिक्त प्रज्ञानवारिणा । नयालवालः फलति प्रायः पौरुपपादपः ।। इति तस्यां निशि मार्गे वेतालेनांसतः कथां तेन । आख्याय स त्रिविक्रमसेनो राजा पुनर्जगदे । राजस्तेष्वपराध्यति चतुर्यु कस्तत्र सिंहनिर्माणे । यन्यवधीत्तत्कृप्तो वद समयः सोऽन पूर्वस्ते ॥ इति वेतालाच्छ्रुत्वा राजा सोऽचिन्तयद्विमौनस्य । ४७ इच्छति गन्तुमयं मे यात्वानेष्याम्यमुं भूयः ।। इति हृदि निश्चित्य स तं महीपतिः प्रत्युवाच वेतालम् । यस्तस्य जीवदायी सिहस्य स पापभाक्तेषु ॥ प्राणिविशेषमबुद्धा मांसत्वग्लोमगाननिर्माणम् । युक्तियलात्तु कृतं यैस्तेषां दोपोऽसि नाज्ञानात् ।। ४१ येन तु सिंहाकारं दृष्ट्वा विद्याप्रकाशनोत्केन । प्राणास्तस्य वितीर्णालेन कृता ब्रह्महतास्ताः ।। ५० एतत्स राज्ञो वचनं निशम्य स्वधाम वेतालवरोजगाम । तस्यांसतस्तत्पुनरेव मायी राजापि तं सोऽनुममार भूयः।। इति महायविधीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाइयतीलम्पर एकोनगिरावरतः। ४२ .४५ ,४६ ६० ·१६२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९७ ॥ १ ८ निशस्तरम। (प्रयोविंशो वेताला।) ततो गत्वा पुनः प्राप शिंशपापादपात्ततः । स त्रिविक्रमसेनस्तं वेतालं राजसत्तमः ।। स्कन्धे कृत्वा च तं मौनी दर्शितानेकवैकृतम् । यावत्प्रतिष्ठते तावत्स वेतालस्तमब्रवीत् ॥ राजन्नकार्येऽप्येतस्मिन्दुर्वारोऽयं ग्रहस्तव । तत्ते श्रमविनोदाय कथयामि कथां शृणु ॥ ३ आसीत्कलिङ्गविपये नाम्ना शोभावती पुरी । दिवीच शकनगरी वसतिः शुभकर्मणाम् ।। यां प्रद्युम्न इवैश्वर्यवीर्यातिशयविभुतः । प्रद्युम्ननामा नृपतिः शशासोर्जितशासनः ॥ गुणापकर्पश्चापेषु मुरजेपु कराहतिः । युगेष्वश्रूयत कलिर्यस्यां प्रज्ञासु तीक्ष्णता ।। ६ एकदेशे पुरस्तस्या नृपेण प्रतिपादितः । यज्ञस्थलामिधानोऽभूदग्रहारो वहुद्विजः ।। तत्रासीद्यज्ञसोमाख्यो ब्राह्मणो वेदपारगः । महाधनोऽग्निहोत्री च पूजितातिथिदेवतः ॥ तस्य व्यतीते तारुण्ये मनोरथशतैः सुतः । भार्यायामनुरूपायामेक एवोदपद्यत ।। ९ ववृधे च पितुः सोऽस्य गृहे वालः सुलक्षणः । कृताभिधानो विधिवद्देवसोम इति द्विजैः । १० प्राप्तपोडशवर्षश्च स विद्याविनयादिमिः । आवर्जितजनोऽकस्माज्ज्वरेण प्राप पञ्चताम् ।। ततः परासुं स्नेहात्तमाश्लिष्य सह भार्यया । यज्ञसोमः पिता शोचन्न दाहाय जहौ चिरम् ।। १२ ब्रह्मन्संसारगन्धर्वनगरस्य न वेत्सि किम् । परावरज्ञोऽपि गति वारिबुद्बुद्भङ्गराम् ।। १३ ये सैन्यैः पूरितधरा हर्म्यपृष्ठेपु हारिपु । लसत्संगीतनादेपु रनपर्यवर्तिनः ।। श्रीखण्डद्रवलिप्ताङ्गा वरस्त्रीपरिवारिताः । व्यलसन्नमरंमन्या भूलोकेऽस्मिन्नराधिपाः ।। तेऽप्येककाः श्मशानेपु रुदत्प्रेतानुयायिपु । चिताधिशायिनो यत्र जग्धाः क्रव्यात्कृशानुभिः॥ शिवामिर्वलितोपान्ताः कालेन कवलीकृताः । न रोद्धं शकिताः कैश्चित्तवान्येषां कथैव का ॥ १७. तदेतं प्रेतमाश्लिष्य विद्वन्वद करोपि किम् । इत्याद्यवोधयन्वृद्धा मिलितास्तं द्विजं ततः ।। १८ ततस्तेन कथंचित्तं मुक्तमारोप्य तत्सुतम् । शिविकायां गतप्राणं कृतप्रेतप्रसाधनम् ।। १९ वान्धवा वैशसोदश्रुमिलद्वन्धुजनान्विताः । श्मशानं प्रापयामासुः कोलाहलसमाकुलाः ।। अत्रान्तरे च तत्रासीच्शाने कोऽपि तापसः । वृद्धः पाशुपतो योगी मठिकायां कृतस्थितिः ।। वयसा तपसा चातिभूयसा सुकृशां तनुम् । विभ्राणो भङ्गभीत्येव सिराभिः परिवेष्टितम् ।। २२ नाना वामशिवो भस्मपाण्डुरोमावृताकृतिः । विद्युत्पिङ्गजटाजूटो महेश्वर इवापरः ॥ स तापसोऽत्र तत्कालं दत्तोपालम्भसेदितम् । मूर्स शठं ध्यानयोगाद्यवलिप्तमहंकृतम् ॥ भिक्षाफलव्रतधरं शिष्यमन्तिकवासिनम् । जगाद दूराच्छ्रुत्वा तं जनकोलाहलं पहिः । उत्तिष्ठ गत्वान पहिर्विज्ञायागच्छ सत्वरम् । कुतोऽवाश्रुतपूर्वोऽयं श्मशाने तुमुलारवः ।। २६ इत्युक्ते गुरणा तेन स शिष्यः प्रत्युवाच तम् । नाहं यामि स्वयं याहि भिक्षावेला हपैति मे ॥ तच्छुत्वोवाच स गुरुर्घिड्यूर्योदरतत्पर । अहोऽर्धप्रहरे याते भिक्षावेलान का तव ॥ श्रुत्वैवैतत्स तं क्रुद्धः कुशिष्यः प्राह तापसम् । धिग्जराजीण नाहं ते शिष्यो न त्वं गुरुर्मम ।। २९ अहमन्यत्र यास्यामि वह पानीमिमां स्वयम् । इत्युक्त्वोत्थाय स प्रायात्त्यक्त्वामे दण्डकुण्डिकाम् ।।३० विहसन्नय निर्गत्य मठिकायाः स वापसः । तत्रागाधन दाहार्थमानीतः स द्विजाभकः ।। दृष्ट्वा च तं जनतया शोच्यमानाम्ययौवनम् । योगी प्रवेष्टुं तद्देई मतिं चक्रे जरादितः ।। ३२ गत्वा च द्रुतमेकान्ते मुक्तकण्ठं प्ररुय च । ननत स ततः क्षिप्रमगहारैर्यथोचितैः ।। ३३ विवेश योगात्तहिजपुत्रकलेवरम् । क्षणात्स स्वतनुं त्यक्त्वा तपस्वी यौवनेच्छया ।। तत्क्षणं रचितायां च चितायां सहसैव सः । लब्धजीवो द्विजयुवा प्रोत्तस्थौ कृतजृम्भिकः ।। घन्धुवर्गस्य दिष्ट्या जीवति जीवति । इत्युद्वभूव नादोऽत्र निसिलस्य जनम्य च ॥ ३६ मोरयन सर्वान्मृपा योगेश्वरः स वान् । विप्रपुनशरीरान्तःप्रविष्टतापसोऽब्रवीत् ।। २५ २७ २८ ३४ 4 ·सर: ३१ 1] शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । ३८ । ४२ लोकान्तरगतस्याद्य महापाशुपतनतम् । ग्राह्य साक्षान्ममाभाष्य दत्तं शर्वेण जीवितम् ।। अधुनैव च धार्य तद्गत्वैकान्ते व्रतं मया । जीवितं मेऽन्यथा नास्ति तयूयं यात याम्यहम् ॥ इति सर्वान्स तत्रस्थान्संबोध्य दृढनिश्चयः । स्वगृहान्प्रेषयामास हर्पशोकाकुलान्बती ।। स्वयं च गत्वा श्वधे तरिक्षवा पूर्वकलेवरम् । आत्तत्रतो महायोगी युवीभूतोऽन्यतो ययौ । इति व्याख्याय वेतालः कथां निशि तदा पथि । निविक्रमसेनं स राजानं पुनरब्रवीत् ॥ राजन्यूहि स योगीन्द्रः कस्मात्परपुरे वसन् । भरुरोद ननाथ कौतुकं महदन मे ।। इति वेतालतः श्रुत्वा शापशी स भूपतिः । विमुच्य मौनमेवं तमवादीद्धीमतां वरः ।। शृणु तत्र बभूवास्य योऽभिप्रायस्तपस्विनः । सह वृद्धं चिरायेदं शरीरं सिद्धिसाधनम् ।। पितृभ्यां लालितं बाल्ये यजाम्योति दुःखितः । स जरत्तापसोऽरोदीदेहस्नेहो हि दुस्त्यजः ।। नवं देहं प्रवेक्ष्यामि साधयिष्याम्यतोऽधिकम् । इति हर्षादनृत्यच कस्य नेष्टं हि यौवनम् ॥ एतत्तस्य वचो निशम्य नृपतेरंसात्स भूयोऽप्यगा- द्वैतालो मृतपूरुपान्तरगतस्तं शिंशपापादपम् । राजा सोऽपि तमन्यधावदधिकोत्साहः पुनः प्रेप्सया कल्पान्तेऽप्यचलं कुलाद्रिविजयि स्थैर्य हि धीरामनाम् ।। इति महाकविनीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके निशस्तरङ्गः । ४४ ४५ ४६ ९ एकत्रिंशस्तरङ्गः। (चतुर्विशो वेतालः ।) ततस्तां तिमिरश्यामां चिताग्निज्वलितेक्षणाम् । श्मशाने भीपणे तस्मिन्वीरो रजनिराक्षसीम् ।। १ घोरामगणयनराजा गत्वा तां शिंशपां पुनः । स त्रिविक्रमसेनस्तं तस्या वेतालमाद्दे ॥ स्कन्धे कृत्वा च तं यावत्यकामति स पूर्ववत् । तावद्भूयः स वेतालो नरदेवमुवाच तम् ।। ३ भो राजन्नहमुद्विग्नो न पुनस्त्वं गतागतैः । तदेकं मे महाप्रश्नमिमं कथयतः शृणु । आसीन्माण्डलिकः कोऽपि नृपतिर्दक्षिणापथे । धर्माभिधानो धौरेयः साधूनां बहुगोत्रजः ।। तस्य चन्द्रवतीनाम भार्या मालवदेशजा । अभून्महाकुलोत्पन्ना वरस्त्रीमौलिमालिका ।। तस्यां च तस्य भार्यायां भूपतेरुदपद्यत । एकैच लावण्यवती नामान्वर्थाभिधा सुता ॥ प्रदेयायां च तस्यां स सुतायां धर्मभूपतिः । उन्मूलितोऽभूम्मिलितैयादै राष्ट्रभेदिमिः ।। ततः पलाय्य निरगात्स देशाद्भार्यया सह । दुहित्रा च तया रानावात्तसद्रनसंचयः॥ मालवं प्रति च स्वैरं प्रस्थितः श्वशुरास्पदम् । विन्ध्यादवीं तया राठ्या प्राप भार्यासुतायुतः ।। तस्यां प्रविष्टस्योदश्रुरियावश्यायशीकरैः। निशानुयात्रां दत्त्वेव ययौ तस्य महीक्षितः॥ आररोहाथ पूर्वाद्रिमुरिक्षतामकरो रविः । मा गाश्चौराटवीमेतामिति तं वारयन्निव ॥ १२ ततोऽत्र ससुताजानिः क्षताङ्गिः फुशकण्टकैः । पदातिः स नृपो गच्छन्भिल्लानां प्राप पलिकाम् ।। १५ परेपा प्राणसर्वस्वहारिभिः पुंभिरावृताम् । वर्जितां धार्मिकैढुंगा कृतान्तनगरीमिव ।। तत्र दृष्ट्वैव तं दूरात्सवस्त्राभरणं नृपम् । मोपितुं वहवोऽधावावरा विविधायुधाः ।। वान्विलोक्य सुताभार्ये राजा धर्मों जगाद सः । पुरा स्पृशन्ति वां म्लेच्छासदितो विशतं वनम् ।। १६ इति राशोदिता राशी वनमध्यं विवेश सा । लावण्यवत्या सुतया सार्ध चन्द्रवती भयात् ॥ राजाप्यभिमुसायातान्सङ्गचर्मधरोऽन्न सः। अवधीत्तान्वहन्शूरः भवराशरवर्पिणा।। १८ ततस्तेनासिला पल्ली पत्याज्ञप्ता निपत्य तम् । प्रहारक्षतचर्माणमवधीनृपमेककम् ।। १९ गृहीताभरणे याते दस्युसैन्ये विलोक्य तम् । भर्तारं निहतं दूरादनगुल्मान्तरस्थिता ।। राक्षी चन्द्रनतो सान दुहिना सह विहला । पलायमाना गहनं दूरमन्वद्गाद्वनम् ॥ २१ १४ १५ ·४६२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९७ १ ३ ४ ८ ९ १२ १३ निशस्तरशः। (प्रयोविंशो वैतारः।) ततो गत्वा पुनः प्राप शिंशपापादपात्ततः । स त्रिविक्रमसेनस्तं वेतालं राजसत्तमः ।। स्कन्धे कृत्वा च तं मौनी दर्शितानेकवैकृतम् । यावत्प्रतिष्ठते तावत्स वेतालस्तमब्रवीत् ॥ राजन्नकार्येऽप्येतस्मिन्दुर्वारोऽयं प्रहस्तव । तत्ते श्रमविनोदाय कथयामि कथां शृणु ॥ आसीत्कलिङ्गविपये नाना शोभावती पुरी । दिवीव शमनगरी वसतिः शुभकर्मणाम् ॥ यां प्रद्युम्न इवैश्वर्यवीर्यातिशयविभुतः । प्रद्युम्ननामा नृपतिः शशासोर्जितशासन.॥ गुणापकर्पश्चापेषु मुरजेपु कराहतिः। युगेष्वश्रूयत कलियस्यां प्रशासु तीक्ष्णता ।। एकदेशे पुरस्तस्या नृपेण प्रतिपादितः । यज्ञस्थलामिधानोऽभूदग्रहारो यहुद्विजः ।। तत्रासीद्यज्ञसोमाख्यो ब्राह्मणो वेदपारगः । महाधनोऽमिहोत्री च पूजितातिथिदेवतः ॥ तस्य व्यतीते तारुण्ये मनोरथशतैः सुतः । भार्यायामनुरूपायामेक एवोदपद्यत । ववृधे च पितुः सोऽस्य गृहे वालः सुलक्षणः । कृताभिधानो विधिवद्देवसोम इति द्विजैः ।। प्राप्तपोडशवर्पश्च स विद्याविनयादिभिः । आवर्जितजनोऽकस्माज्वरेण प्राप पञ्चताम् ॥ ततः परासुं स्नेहात्तमाश्लिष्य सह भार्यया । यज्ञसोमः पिता शोचन्न दाहाय जहौ चिरम् ।। ब्रह्मन्संसारगन्धर्वनगरस्य न वेसि किम् । परावरज्ञोऽपि गति वारिबुद्बुदभङ्गुराम् ।। ये सैन्यैः पूरितधरा हर्म्यपृष्ठेपु हारिपु । लसत्संगीतनादेपु रत्नपर्यववर्तिनः ।। श्रीखण्डद्वलिप्ताङ्गा वरस्त्रीपरिवारिताः । व्यलसन्नमरंमन्या भूलोकेऽस्मिन्नराधिपाः ।। तेऽप्येककाः श्मशानेपु रदत्प्रेतानुयायिपु । चिताधिशायिनो यत्र जग्धाः कव्यात्कृशानुभिः ।। शिवाभिर्वलितोपान्ताः कालेन कवलीकृताः । न रोर्बु शकिताः कैश्चित्तवान्येपां कथैव का ॥ तदेतं प्रेवमाश्लिष्य विद्वन्वद् करोपि किम् । इत्याद्यवोधयन्वृद्धा मिलितास्तं द्विजं ततः ॥ ततस्तेन कथंचित्तं मुक्तमारोप्य तत्सुतम् । शिविकायां गतप्राणं कृतप्रेतप्रसाधनम् ॥ वान्धवा वैशसोदश्रुमिलद्वन्धुजनान्विताः । श्मशानं प्रापयामासुः कोलाहलसमाकुलाः ॥ अत्रान्तरे च तत्रासीच्छशाने कोऽपि तापसः । वृद्धः पाशुपतो योगी मठिकायां कृतस्थितिः ।। वयसा तपसा चातिभूयसा सुकृशां तनुम् । विभ्राणो भगभीत्येव सिराभिः परिवेष्टितम् ॥ नाम्ना वामाशवो भस्मपाण्डुरामावृताकृतिः। विद्युत्पिङ्गजटाजूटो महेश्वर इवापरः ।। स तापसोऽत्र तत्कालं दत्तोपालम्भसेदितम् । मूर्स शठ ध्यानयोगाद्यवलिप्तमहंकृतम् ।। भिक्षाफलव्रतधरं शिष्यमन्तिकवासिनम् । जगाद दूराच्छ्रुत्वा तं जनकोलाहलं वहिः॥ उत्तिष्ठ गत्वात्र बहिर्विज्ञायागच्छ सत्वरम् । कुतोऽनाश्रुतपूर्वोऽयं श्मशाने तुमुलारवः इत्युक्ते गुरुणा तेन स शिष्यः प्रत्युवाच तम् । नाहं यामि स्वयं याहि भिक्षावला ह्यपै तच्छुत्वोवाच स गुरुर्धिव्यूर्योदरतत्पर । अहोऽर्धप्रहरे याते मिक्षावेलान का तव ।। श्रुत्वैवैतत्स तं क्रुद्धः कुशिष्यः प्राह तापसम् । धिग्जराजीर्ण नाहं ते शिष्यो न त्वं अमन्यत्र यास्यामि वह पात्रीमिमा स्वयम् । इत्युक्त्वोत्याय स प्रायात्त्यक्त्वामे विहसन्नथ निर्गत्य मठिकायाः स तापसः । तत्रागाधन दाहार्थमानीतः स द्विज दृष्ट्वा च तं जनतया शोच्यमानाम्ययौवनम् । योगी प्रवेष्टुं तद्देहं मतिं चकेज गत्वा च द्रुतमेकान्ते मुक्तकण्ठ प्ररुद्य च । ननर्त स ततः क्षिप्रमगहारैर्ययों ततो विवेश योगाचहिजपुत्रकलेवरम् । क्षणात्स स्वतनुं त्यक्त्वा तपस्वी ये तत्क्षणं रचितायां च चितायां सहसैव सः । लब्धजीवो द्विजयुवा प्रोत्त वदृष्ट्वा पन्धुवर्गस्य दिष्ट्या जीवति जीवति । इत्युद्धभूव नादोऽन निधि अथामोक्ष्यन्नतं सर्वान्मृपा योगेश्वरः स तान् । विभपुनशरीरान्तःम १७. १८ १९ .

·४० ४१ ४२ तरङ्गः ३१ ।] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। लोकान्तरगतस्याद्य महापाशुपतव्रतम् । ग्राह्य साक्षान्ममाभाष्य दत्तं शर्वेण जीवितम् ।। अधुनैव च धार्य तद्गत्वैकान्ते व्रतं मया । जीवितं मेऽन्यथा नास्ति तद्यूयं यात याम्यहम् ॥ इति सर्वान्स तत्रस्थान्संयोध्य दृढनिश्चयः । स्वगृहान्प्रेषयामास हर्पशोकाकुलान्त्रती ॥ स्वयं च गत्वा श्वभ्रे तरिक्षत्वा पूर्वकलेवरम् । आत्तव्रतो महायोगी युवीभूतोऽन्यतो ययौ ।। इति व्याख्याय वेताल: कथां निशि तदा पथि । तं त्रिविक्रमसेनं स राजानं पुनरब्रवीत् ॥ राजन्ब्रूहि स योगीन्द्रः कस्मात्परपुरे वसन् । प्ररुरोद ननाथ कौतुकं महत्र मे ।। इति वेतालतः श्रुत्वा शापशङ्की स भूपतिः। विमुच्य मौनमेवं तमवादीद्धीमतां वरः ।। शृणु तत्र वभूवास्य योऽभिप्रायस्तपस्विनः । सह वृद्धं चिरायेदं शरीरं सिद्धिसाधनम् ॥ पितृभ्यां लालितं वाल्ये यजाम्यद्येति दुःसितः । स जरत्तापसोऽरोदीदेहलेहो हि दुस्त्यजः ।। नवं देहं प्रवेक्ष्यामि साधयिष्याम्यतोऽधिकम् । इति हदिनृत्यञ्च कस्य नेष्टं हि यौवनम् ।। एतत्तस्य वचो निशम्य नृपतेरंसात्स भूयोऽप्यगा- द्वेतालो मृतपूरुपान्तरगतस्तं शिंशपापादपम् । राजा सोऽपि तमन्वधावदधिकोत्साहः पुनः प्रेप्सया कल्पान्तेऽप्यचलं कुलाद्रिविजयि स्थैर्य हि धीरामनाम् ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्वके निशस्तरङ्गः । ४५ ४६ ४८८ ७ एकनिशस्तरङ्ग (चतुर्विशो वेतालः।) ततस्ता तिमिरश्यामां चिताग्निज्वलितेक्षणाम् । श्मशाने भीपणे तस्मिन्वीरो रजनिराक्षसीम् ।। १ घोरामगणयनराजा गत्वा तां शिंशपां पुनः । स त्रिविक्रमसेनस्तं तस्या वेतालमाददे ॥ २ स्कन्धे कृत्वा च तं यावत्प्रक्रामति स पूर्ववत् । तावद्भूयः स वेतालो नरदेवमुवाच तम् ॥ ३ भी राजन्नहमुद्विग्नो न पुनस्त्वं गतागतैः । तदेकं मे महाप्रश्नमिमं कथयतः शृणु ।। आसीन्माण्डलिकः कोऽपि नृपतिर्दक्षिणापथे । धर्माभिधानो धौरेयः साधूनां बहुगोत्रजः ।। तस्य चन्द्रवतीनाम भार्या मालवदेशजा । अभून्महाकुलोत्पन्ना वरस्त्रीमौलिमालिका ।। तस्यां च तस्य भार्यायां भूपतेरुदपद्यत । एकैव लावण्यवती नामान्वर्थाभिधा सुता। प्रदेयायां च तस्यां स सुतायां धर्मभूपतिः । उन्मूलितोऽभून्मिलितैयादै राष्ट्रभेदिमिः ।। ततः पलाय्य निरगात्स देशाभार्यया सह । दुहित्रा च तया रात्रावात्तसद्रत्नसंचयः॥ ९ मालवं प्रति च स्वैरं प्रस्थितः श्वशुरास्पदम् । विन्ध्याटवीं तया राज्या प्राप भार्यासुतायुतः ।। तस्यां प्रविष्टस्योदश्रुरिवावश्यायशीकरैः । निशानुयात्रां दत्त्वेव ययौ तस्य महीक्षितः ॥ आरुरोहाथ पूर्वाद्रिमुत्क्षिप्ताप्रकरो रविः । मा गाश्चौराटवीमेतामिति तं वारयन्निव ।। १२ ततोऽत्र ससुताजानिः क्षताभिः कुशकण्टकैः । पदातिः स नृपो गच्छन्भिल्लानां प्राप पल्लिकाम् ।। १३ परेपां प्राणसर्वखहारिमिः पुंमिरावृताम् । वर्जितां धार्मिकैर्दुर्गा कृतान्तनगरीमिव ।। १४ तत्र दृष्ट्वैव तं दूरात्सवस्त्राभरणं नृपम् । मोपितुं वह्वोऽधावशवरा विविधायुधाः ।। १५ तान्विलोक्य सुताभार्ये राजा धर्मो जगाद सः । पुरा स्पृशन्ति वां म्लेच्छास्तदितो विशतं वनम् ।। १६ इति राज्ञोदिता राशी वनमध्यं विवेश सा । लावण्यवत्सा सुतया सार्ध चन्द्रवती भयात् ।। राजाप्यमिमुसायातान्सगचर्मधरोऽत्र सः। अवधीत्तान्वहूशूरः शवराशरवर्पिणः ।। ततस्तेनासिला पल्ली पत्याज्ञप्ता निपत्य तम् । प्रहारक्षतचर्माणमवधीनृपमेककम् ।। १८ गृहीताभरणे याते दस्युसैन्ये विलोक्य तम् । भर्तारं निहतं दूराद्वनगुल्मान्तरस्थिता ।। १९ रानी चन्द्रवती सान दुहिना सह विहला । पलायमाना गहनं दूरमन्त्रदगाद्वनम् ।। २० २१ ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ९८। तत्र मध्याह्नतापार्तास्विव मूलानि शासिनाम् । छायास्वपि प्रविष्टासु शिशिराणि सहाध्वगैः॥ एकदेशेऽजसरसस्तीरेऽशोकतरोस्तले । शोकार्ता रुदती श्रान्ता ससुता समुपाविशत् ॥ तांवत्तद्वनमभ्यर्णनिवासी मृगयाकृते । महामनुष्यः कोऽप्यागादश्वारूढः सपुत्रकः ।। संचण्डसिंहनामा तं पुत्रं सिंहपराक्रमम् । उवाच दृष्ट्वान तयोः पांसूत्थे पदपद्धती ॥ २५ एते सुरेसे सुभगे अनुसृत्यानुवो यदि । स्त्रीयौ ते तत्तयोरेको स्वीकुरुष्व यथारुचि ॥ २६ इत्युक्तवन्तं तं स्माह पुत्रः सिंहपराक्रमः । यस्याः सूक्ष्माविमौ पादौ सा भार्या प्रतिभाति मे ॥ २७ सा हि स्वल्पवया नूनं जाने समुचिता मम । बृहत्पादा तु योग्येयमेतज्येष्टवयास्तव ॥ २८ इति सूनोर्वचः श्रुत्वा चण्डसिंहो जगाद तम् । कैपा कथा भवन्माता प्रत्ययं हि गता दिवम् ।। २९ तादृशे सुकलने च गते कान्यन वासना । तच्छुत्ला सोऽपि पुत्रसं चण्डसिंहमभापत ॥ तात मैवमभार्य हि शून्यं गृहपतेर्गृहम् । अन्यच्च मूलदेवोक्ता गाथा किं न श्रुता त्वया ॥ ३१ यन घनस्तनजघना नास्ते मार्गावलोकिनी कान्ता । अजडः कलदनिगडं प्रविशति गृहसंज्ञकं दुर्गम् ।। तज्जीवितेन मे तात शापितोऽसि न तां यदि । द्वितीयां मभीष्टाया भार्याथे स्वीकरिष्यसि ।। एतत्पुत्रवचः श्रुत्वा प्रतिपद्य च तत्ससः । स चण्डसिंहोऽनुसरन्पदपङ्गिं शनैर्ययौ ।। ३४ प्राप्य तच्च सरःस्थानं मुक्तातारौघमण्डिताम् । श्यामां चन्द्रवतीं राज्ञी तां ददर्शावभासिताम् ॥ लावण्यवत्या सुतया ज्योत्सयेवावदातया । नैगी द्यामिव मध्याह्ने तरुच्छायामुपाश्रिताम् ।। उपाययौ च पुत्रेण साकं तां स सकौतुकः । सापि दृष्ट्वा तमुत्तस्थौ वित्रस्ता चौरशविनी ॥ ३७ अलं पासेन नाम्यैतौ चौरौ सौम्याकृती इमौ । सुवेषौ कौचिदासेटकृते नूनमिहागतौ ।। ३८ इत्युक्ता सुतया राज्ञी यावदोलायतेऽत्र सा । तावदश्वावतीर्णस्ते चण्डसिहोऽब्रवीदुभे ।। किं संभ्रमेण वामावां प्रणयाद्रष्टुमागतौ । तद्विश्वस्य निरातङ्के वदतं के युवामिति ॥ हरनेत्रानलज्वालादग्धमन्मथदुःस्थिते । रतिप्रीती इवारण्यमिदमेवमुपागते ॥ ४१ प्रविष्टे स्थः कथं चेह वत निर्मानुपे वने । रत्नप्रासादवासाहमिदं हि युवयोर्वपुः ।। कथं वराङ्गनोत्सङ्गयोग्यौ कण्टफिनीमिमाम् । भुवं वां चरणौ भ्रान्ताविति नौ मनसि व्यथा ।। ४३ एपा च चित्रं युवयोः पतन्ती धूलिरानने । वातोद्भूता हतच्छायमावयोः कुरुते मुसम् ।। भवत्योरेप चाङ्गेऽस्मिन्निपतन्पुप्पपेशले । किरणोप्मा दहत्यस्मानुच्चण्डश्चण्डदीधितेः ।। तद्रूतमामवृत्तान्तं दूयते हृदयं हि नः । द्रष्टुं न शक्नुमोऽरण्ये स्थिति वां श्वापदावृते ॥ इत्युक्ते चण्डसिंहेन राज्ञी निःश्वस्य सा शनैः । लजाशोकाकुला तस्मै स्वं वृत्तान्तमवर्णयत् ।। ततो निःस्वामिका मत्वा तामाश्वास्य च सामजाम् । स्वीचके मधुरैर्वाक्यैश्चण्डसिंहोऽनुरचयन् ॥ आरोप्य चाश्वयोः पृष्ठं सपुत्रस्तां सपुत्रिकाम् । निनाय वित्तपपुरीसमृद्धां वसतिं निजाम् ।। सापि जन्मान्तरगतेवावशाङ्गीचकार तम् । अनाथा कृच्छ्रपतिता विदेशे स्त्री करोति किम् ।। ततस्तां सूक्ष्मपादत्वाद्राज्ञी सिंहपराक्रमः । चण्डसिंहसुतस्तत्र भायां चन्द्रवतीं व्यधात् ।। ५१ तत्मुतां तां च लावण्यवतीं नृपतिकन्यकाम् । वृहत्त्वात्पादयोर्भार्या चण्डसिंहश्वकार सः ।। ५२ प्राग्धि सूक्ष्मबृहत्पादमुद्रापतिद्वयेक्षणात् । प्रतिपन्न तथा ताभ्यां सत्यं कश्चातिवर्तते ।। ५३ एवं पादविपर्यासात्ते पितापुत्रयोसयोः । दुहितामातरौ भायें जाते श्वश्रूसपे तदा । कालेन च तयोसाभ्यां भर्तृभ्यां जज्ञिरे द्वयोः । पुत्रा दुहितरश्चैव तेपामन्येऽप्यथ क्रमात् ॥ 'इत्थं संप्राप्य तौ चण्डसिंदृसिंहपराक्रमौ । तस्थतुसत्र लावण्यवती चन्द्रवती च ते ।। 'इति ब्यावर्ण्य वेतालस्तदा पथि कथां निशि । स त्रिविक्रमसेनं तं पनन्छ नृपति पुनः॥ तयोर्मातादुहित्रोफे पुत्रपित्रोसयोनृप । सकाशाजन्तवो जाताः क्रमादुभयपक्षयोः ।। ज्ञात्वेदं ब्रूहि मे तेषामन्योन्यं फे भवन्ति ते । पूर्वोक्तः सोऽन शाफ्ले जानानश्चेन्न वक्ष्यसि ।। ४० ४२ ४४ ·" ४६५ ६१ ६७ तरङ्गः ३२ 11 शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । एतद्वेतालतः श्रुत्वा विमृशन्वहुधापि सः । नाज्ञासीत्तद्यदा राजा तूष्णीकः प्रययौ तदा ।। ततस्तदंसकूटस्थो वेतालो विहसन्हृदि । मृतपूरुपदेहान्तर्निविष्टः समचिन्तयत् ॥ नायं राजा महाप्रों वेत्त्यस्मिन्दातुमुत्तरम् । तेन तूष्णीं अजयेप हृष्टोऽतिचतुरैः पदैः ॥ न च वञ्चयितुं शक्यः सत्त्वराशिरयं परम् । क्रीडन्भिक्षुः स चास्माभिरियतैव न शाम्यति । तदद्य वञ्चयित्वा तं दुरालानमुपायतः । तत्सिद्धिं भाविकल्याणे राजन्यस्मिन्निवेशये ।। इत्यालोच्य स चेतालो नृपं तमवदत्तदा । राजन्कृष्णनिशाधोरे श्मशानेऽस्मिन्गतागतैः ।। एतैः लिष्टः सुसाहस्त्वं न विकल्पश्च कोऽपि ते । तदाश्चर्येण धैर्येण तुष्टोऽहममुना तव ॥ शवमेतं नयेदानीं निर्गच्छाम्यमुतो ह्यहम् । इदं तु शृणु यद्वच्मि हितं तव कुरुष्व च ।। आनीतमेतद्भवता यस्यार्थे नृकलेवरम् । कुभिक्षुः सोऽद्य मामस्सिन्समाहूयार्चयिष्यति ।। उपहारीचिकीर्षुश्च त्यामेव स शठस्ततः । भूमौ प्रणाममष्टाभिरङ्गैः कुर्विति वक्ष्यति ।। त्वं प्रारदर्शय तावन्मे करिप्येऽहं तथैव तत् । इति सोऽपि महाराज वक्तव्यः श्रमणस्त्वया ।। ततो निपत्य भूतौ स प्रणामं यावदेव ते । दर्शयिष्यति तावत्त्वं छिन्द्यास्तस्यासिना शिरः ।। ततो विद्याधरैश्वर्यसिद्धिा तस्य वाञ्छिता । तां वं प्राप्स्यसि मुवेमा भुवं तदुपहारतः अन्यथा तु स भिक्षुस्त्वामुपहारीकरिप्यति । एतदर्थ कृतो विघ्नस्तवात्रेयच्चिरं मया ॥ तसिद्धिरस्तु ते गच्छेत्युक्त्वा तस्यांसपृष्ठगात् । निर्गस्य स ययौ तस्माद्वेताल: प्रेतकायतः ।। अथ स नरपतिस्तं प्रीतवेतालवाक्याच्छ्रमणमहितमेव क्षान्तिशीलं विचिन्त्य । वटविटपितलं तत्तस्य पाच प्रतस्थे मृतपुरुषशरीरं तद्गृहीत्वा प्रहृष्टः ॥ इति महाक विधीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कयतीलम्बके एकनिशखरशः। ६९ ३ द्वानिशस्तरमः । (पञ्चविंशो वेताल ।) ततस्तस्यान्तिकं भिक्षोः क्षान्तिशीलस्य भूपतिः । स त्रिविक्रमसेनोऽत्र प्राप स्कन्धे शवं वहन् ।। ददर्श तं च श्रमणं मार्गाभिमुसमेककम् । कृष्णपक्षक्षपारौद्रे श्मशाने तरुमूलगम् ॥ अमृग्लिप्तस्थले गौरेणास्थिचूर्णेन निर्मिते । मण्डले दिक्षु विन्यस्तपूर्णशोणितकुम्भके ॥ महातैलप्रदीपाढ्ये हुतपार्श्वस्थवहिनि । संभृतोचितसंभारे स्वप्टदैवतपूजने । उपागाच स तं राजा सोऽपि भिक्षुर्विलोक्य तम् । आनीतमटकं हांदुत्थायोवाच संस्तुवन् ।। दुष्करो मे महाराज विहितोऽनुग्रहस्त्वया । स्वादृशाः क क चेप्टेयं देशकालौ क चेदशौ ॥ निष्कम्पं सत्यमेवाहुर्मुरयं त्वां कुलभूभृताम् । एवमासानपेक्षेण पराथों येन साध्यते ।। एतदेव महत्त्वं च महतामुच्यते बुधैः । प्रतिपन्नादचलनं प्राणानामत्ययेऽपि यत् ।। इति ब्रुवन्स सिद्धार्थमानी भिक्षुर्महीपतेः । तस्यावतारयामास स्कन्धात्तं मटकं तदा ॥ नपयित्वा समालभ्य बद्धमाल्यं विधाय च । मटकं मण्डलस्यान्तः स्थापयास तस्य तत् ।। भस्मोद्धूलितगात्रश्च केशयज्ञोपवीतभृत् । प्रावृतप्रेतवसनो भूत्वा ध्यानस्थितः क्षणम् ॥ तस्मिन्मत्रवलाहूतं प्रवेश्य नृफलेवरे । तं वेतालवर भिक्षुः पूजयामास स क्रमात् ॥ ददौ तस्मै कपालार्धपात्रेणाध्य मुनिर्मलैः । नरदन्तै (रक्तस्ततः पुष्पं सुगन्धि च विलेपनम् ।। दरया मानुपनेत्रैश्च धूपं मांसैलिं तथा । समाप्य पूजां राजानं तमुवाच स पार्श्वगम् ।। राजनिहास्य ममाधिराजस्य कृतसंनिधेः । प्रणाममङ्गैरष्टाभिर्निपय कुरु भूतले ॥ येनाभिप्रेतसिद्धि ते दास्यत्येप वरप्रदः। भुत्वैतत्स्मृतवेतालवचा राजानवीत्स तम् ॥ नाहं जानामि तत्पूर्व प्रदर्शयतु मे भवान् । ततस्तथैव तद्हं करिष्ये भगवन्निति ॥ ततो दर्शयितुं यावत्स मिथुः पतितो भुवि । तावत्सद्गप्रहारेण स राजास्य शिरोऽच्छिनन् । ९ ११ १२ १३ १४ १६ १८ ·२७ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्ग: ९९। आचकप च हृत्पद्ममुदरादस्य पाटितम् । वेतालाय च तस्मै तन्छिरोहकमलं ददौ ॥ १९ साधुवादे ततो दत्ते प्रीतैर्भूतगणैस्ततः । तुष्टोऽत्रवीत्स वेतालो नृपं तं नृकलेवरात् ।। राजन्विद्याधरेन्द्रत्वं भिक्षोरासीद्यदीप्सितम् । तत्तावद्भूमिसाम्राज्यभोगान्ते ते भविष्यति ।। २१ लेशितोऽसि मया यत्त्वं तदभीष्टं वरं वृणु । इत्युक्तवन्तं वेतालं स राजा तमभापत ॥ २२ त्वं चेत्प्रसन्नः को नाम न सिद्धोऽमिमतो वरः । तथाप्यमोघवचनादिदं त्वत्तोऽहमर्थये ।। २३ आद्याः प्रश्नकथा एता नानाख्यानमनोरमाः । चतुर्विशतिरेपा च पञ्चविंशी समाप्तिगा ॥ २४ सर्वाः ख्याता भवन्त्वेताः पूजनीयाश्च भूतले । इति तेनार्थितो राज्ञा वेतालो निजगाद सः॥ २५ एवमस्तु विशेपं च शृणु वच्म्यत्र भूतले । याश्चतुर्विंशतिः पूर्वा यैपा चैका समापिनी ॥ कथावलीयं वेतालपञ्चविंशतिकाख्यया । ख्याता जगति पूज्या च शिवा चैव भविष्यति ।। यः लोकमात्रमप्यस्याः कथयिष्यति सादरः । यो वा श्रोष्यति तो सद्यो मुक्तपापौ भविष्यतः ।। यक्षवेतालकूष्माण्डडाकिनीराक्षसादयः । न तत्र प्रभविष्यन्ति यत्रैपा कीर्तयिष्यते ।। २९ इत्युक्त्वा स ययौ तस्मानिर्गय नृकेलवरात् । यथामिरुचितं धाम वेतालो योगमायया ॥ ३० ततस्तत्र सुरैः सार्ध राज्ञस्तस्य महेश्वरः । साक्षादाविरभूत्तुष्टः प्रणतं चादिदेश तम् ।। ३१ साधु वत्स हतोऽद्यायं यत्त्वया कूटतापसः । विद्याधरमहाचक्रवर्तिताकामुकः ।। ३२ त्वमादौ विक्रमादित्यः सृष्टोऽभूः स्वांशतो मया । म्लेच्छरूपावतीर्णानामसुराणां प्रशान्तये ।। अद्य चोदामदुर्वृत्तदमनाय मया पुनः । त्वं त्रिविक्रमसेनाख्यो वीरः सृष्टोऽत्र भूपतिः ॥ अतः सद्वीपपातालां स्थापयित्वा महीं वशे । विद्याधराणामचिरादधिराजो भविष्यसि ।। ३५ भुक्त्वा दिव्यांश्चिरं भोगानुद्विग्नः स्वेच्छयैव तान् । त्यक्त्वा ममैव सायुज्यमन्ते यास्यस्यसंशयम् ॥ ३६ अपराजितनामानं सगं चैतं गृहाण मे । यस्य प्रसादात्सर्व त्वं प्राप्स्यस्येतद्यथोदितम् ।। इत्युक्त्वा सगरत्नं तद्दत्त्वा तस्मै महीभृते । वाक्पुष्पाभ्यर्चितस्तेन देवः शंभुस्तिरोदधे ।। ३८ अथ दृष्ट्वैव समाप्तं कार्यमशेपं निशि प्रभातायाम् । प्रविवेश स त्रिविक्रमसेनः स्यपुरं नृपः प्रतिष्ठानम् ॥ ३९ तत्र क्रमावगतरात्रिविचेष्टितामिरभ्यर्चितः प्रकृतिभिर्विततोत्सवाभिः । स्मानप्रदानगिरिशार्चननृत्तगीतवाद्यादिभिस्तदखिलं स दिनं निनाय ।। अल्पैरेव च वासरैः स नृपतिः शार्वस्य वीर्यादसेः सद्वीपां सरसातलां च बुभुजे निष्कण्टका मेदिनीम् । संप्राप्याथ हराज्ञया सुमहती विद्याधराधीशतां भुक्त्वा तां सुचिरं जगाम भगवत्सायुज्यमन्ते कृती ॥ ४१ (इति वेतालपञ्चविंशतिका।) इति विक्रमकेसरी स मत्री चिरमिलितः पथि शापविप्रयोगात् । अभिधाय पुनर्मुगाङ्कदत्तं प्रकृतार्थ निजगाद राजपुत्रम् ॥ एवं देव स वृद्धो विप्रो वेतालपञ्चविंशतिकाम् । एतामाख्याय कथां प्रामे तस्मिन्नुवाच मां भूयः॥ तत्पुत्र स त्रिविक्रमसेनो राजा फिलैवमलीवः । वेतालानुग्रहतः किमिव न यत्प्राप्तवानिष्टम् ।। तस्मादिह त्वमपि मअमिमं गृहीत्वा मचः प्रसादय विमुक्तविपादवृत्तिः । वेतालमुख्यममुना प्रभुणा मृगाइदत्तेन संगममवाप्स्यसि वीर येन । नह्यप्राप्यं विचिदुत्साहमाजां भग्नोत्साहो वत्स को नायसीदेत् ॥ तत्ते प्रीत्या वच्मि यत्तदुरुष्व त्वं मे बन्धुः सर्पदंशातिहर्ता । ४० ४२ ४५ ·तरङ्गः ३३ 11 शशाङ्कवतीलम्बकः १२। ४६७ १७ ४९ ५० इत्युक्तवतस्तस्माद्विपादादाय सक्रियं मत्रम् । तं चामत्र्य ततोऽहं देवोजयिनीं गतोऽभूवम् ।। तत्र श्मशाने मटकं रजन्यामाहृत्य कला स्नपनादि तस्य । आहूय मत्रेण च तेन तस्मिन्वेतालमस्म्यर्चितवान्यथावत् ।। भोज्यं महामांसमदायि तस्मै तृप्त्यै तदा सोऽपि तदाशु जग्ध्वा । तृप्तोऽस्मि नैवान्यटुपानयेति मामभ्यधान्मानुपमांसगृढः ।। कालं यदा नाक्षमतात्र किंचिदुस्कृत्य मांसानि तदा निजानि । प्रादामह प्रीतिफराणि तस्मै योगेश्वरस्तेन स मेऽभ्यतुष्यत् ।। अथाब्रवीन्मां स ससे दृढेन सत्त्वेन तुष्टोऽस्म्यमुनाधुना ते । तत्पूर्ववद्वीर भवाक्षताङ्गो वृणीष्व मन्तो वरमीप्सितं च । इत्युक्तवन्तं तमहं तदैव प्रत्यनवं मां नय देव तन्त्र । यन प्रभुमें स मृगाङ्कदत्तो नातः परोऽन्योऽभिमतो वरो मे ।। एतत्स घेतालपतिर्निशम्य मामभ्यधात्तर्हि मांसपृष्ठम् । आरोह यावत्तरसा भवन्तं तस्यान्तिकं स्वस विभोर्नयामि ॥ इत्येव तस्योक्तवतस्तथेति स्कन्धानमारोहमहं प्रसहा । ततो घहन्मां स नभःपथेन प्रातिष्ठत प्रेततनुप्रविष्टः ॥ आनीय चेहाद्य विलोक्य युष्मान्मार्गेऽवतार्याम्बरतश्च तेन । एतेन वेतालवरेण देव संप्रापितोऽहं तव पादमूलम् ॥ समागतश्च प्रभुणाहमद्य गतः स चाप्येप समाप्तकृत्यः । इत्येप मे मानद नागशापाद्भवद्वियुक्तस्य महानुदन्तः । इति विक्रमकेसरिणो निजसचिवाछुतवियोगवृत्तान्तः । मार्गे मृगाङ्कदत्तो गन्छन्कान्तानिमित्तमुन्नयिनीम् ॥ पारावताख्यशापभ्रष्टकममिलितकतिपयामात्यः । मुमुदे स राजपुत्रः संभावितसकलसाध्यसंपत्तिः ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते क्थासरित्सागरे शशाकवतीलम्वके द्वाविंशस्तरङ्गः। ५७ ५८ प्रयस्त्रिंशस्तरङ्ग। नमो विघ्नजिते यस्य जानुदेशे विवर्तते । कुम्भस्रस्तेव नक्षत्रमाला रात्रिषु नृत्यतः ॥ ततः कथावसाने स मार्गमध्यात्समुत्थितः । मृगाङ्कदत्तो मुदितः प्राप्तविक्रमकेसरी ।। गुणाफरेण सहितस्तथा विमलवुद्धिना । सविचित्रकथो भीमपराक्रमसमन्वितः ।। प्रचण्डसक्तियुक्तश्च श्रुतधिद्विजसंगतः । प्राप्तशेपान्विचिन्वानः शापविक्षेपितान्सखीन् । शशाङ्कवत्याः संप्रात्यै प्रागेवोजयिनी प्रति । गन्तुं प्रवृत्तः पुनरप्युचचालासनाष्टमः ।। क्रमाप्राप च स प्रीष्मशुष्कतोयामपादपाम् । अटवीं चण्डमार्तण्डतापसंतप्तवालुकाम् ।। तस्यां प्रजन्स सचिवानराजपुत्रो जगाद तान् । पश्यतैपाटवी कीटग्दुर्गमायतभैरवा ।। एपा हि विभ्रष्टपथा जनत्यका निरामया । उद्यदुःसानलज्वालेवामिर्मरुमरीचिमिः। विकीर्णरूक्षकेशेव तृणैरुच्छुप्कमर्मरैः । सिंहव्याघ्रादिवित्राससरोमाञ्चेव कण्टकैः ।। रुदतीवातपहान्तजलाकाजिमगारवैः । तदेपा त्वरयारमामिलहनीया विशङ्कटा । इत्यूचिवान्स तैः सार्ध सचिवैः क्षुघ्पादितैः । द्रुतं मृगावदत्तस्तामटवीमुदलङ्घयत् ।। ददर्श पामे सुमहत्स्वच्छशीतजलै तम् । सरोऽर्कतापगलितस्यामृतांशोरिव द्रवः ।। armas w avro ७ ·। . २७ २८ ४६८ कथासारत्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १००। दिगन्तव्यापिविस्तारं प्रतिबिम्यमिवासनः । द्रष्टुं त्रैलोक्यलक्ष्म्येव विहितं मणिदर्पणम् ।। १३ धार्तराष्ट्रकृतक्षोभं विचित्रार्जुनविभ्रमम् । विश्रान्तिकृत्स्वादुरसं भारतानुकृतिं दधत् ।। १४ उपकण्ठमिलनीलकण्ठपीतविपोत्तमम् । अच्युताश्रितलक्ष्मीकं मन्थकालाब्धिसंनिभम् ।। १५ सूर्यरश्मिभिरप्राप्तगम्भीरशिशिरान्तरम् । अनन्तपद्मनिलयं पातालमिव भूमिगम् ।। तस्य तीरे च सरसः पश्चिमे स व्यलोफयत् । राजपुत्रः ससचिवो महान्तं दिव्यपादपम् ।। वातान्दोलितविस्तारिशासाभुजकदम्बकम् । मूर्धलग्नाभ्रसरितं नृत्यन्तमिव शंकरम् ।। १८ अत्युन्नतेन शिरसा व्योमपृष्ठावगाहिना । कौतुकानन्दनोद्यानशोभा द्रष्टुमिवोद्यतम् ।। १९ शोभमानं फलैर्दिव्यरसैः शासावलम्बिमिः । कल्पद्रुमं सुरानद्धैः पीयूपकलशैरिव ॥ मा मां यथा तथा कश्चित्स्प्राक्षीदिति सगारवैः । व्याहरन्तमिव प्रेतत्पल्लवाप्रकरं मुहुः ।। २१ यावन्मृगाङ्कदत्तस्तं स निर्वर्णयति प्रभुः । तावत्तन्मत्रिणस्तस्मिन्प्रधाव्य क्षुत्तृपार्दिताः ॥ २२ फलानि भोक्तुमारूढास्तस्य दृष्ट्वैव तानि ते । फलत्वं पडपि प्राप्ता मानुपा अप्यशक्षितम् ॥ २३ ततो मृगावदत्तस्तानपश्यन्विह्वलः ससीन् । एकैकं स तरौ तत्र नामग्राहमशब्दयत् ॥ २४ यदा दुदुर्न वचनं न चादृश्यन्त ते कचित् । तदा हा हा हतोऽस्मीति नैराश्यविधुरं वदन् ।। स राजपुत्रो न्यपतन्मूलितोऽत्र महीतले । द्रुमानारुढपार्श्वस्थकेवलश्रुतधिद्विजः ॥ २६ श्रुतधिः स च विप्रस्तमुवाचाश्वास्य तत्क्षणम् । कृतप्रज्ञोऽपि किं देव त्यक्तधैर्योऽवसीदसि ॥ अभुते हि स कल्याणं व्यसने यो न मुह्यति । नागशापवियुक्तान्कि नैतान्सप्राप्तवानसि ॥ तथैव पुनरप्येतान्मत्रिणोऽन्यांश्च लप्स्यसे । शशाङ्कवत्या संयोगोऽप्यचिरात्ते भविष्यति ॥ २९ एवं श्रुतधिनोक्तः सन्राजपुत्रो जगाद सः । कुत एतदिदं धात्रा नाशायासूत्रितं हि नः ।। ३० कान्यथा निशि वेतालः क च भीमपराक्रमः । क शशाङ्कवतीज्ञानं तत्संवादप्रसङ्गतः ।। ३१ तां च प्रामुमयोध्यायाः क चास्माकं विनिर्गमः । विन्ध्याटव्यां क चान्योन्यवियोगो नागशापतः ॥ ३२ ततः कतिपयानां नः क्रमशः क च संगमः । क चाधुना वियोगोऽयमिष्टत्यागः पुनः ससे ॥ ते हि वृक्षेऽत्र भूतेन प्रस्तास्तैश्च विना मम । का शशाङ्कवती किं च जीवितं तदलं भ्रमैः ॥ ३४ इत्यूचिवाशुचा सोऽत्र सरस्यामानमुज्झितुम् । मृगाङ्कदत्त उत्तस्थौ श्रुतधौ वारयत्यपि ॥ ३५ तावद्वागन गगनादुञ्चचाराशरीरिणी । मा पुत्र साहसं कार्पः सर्व स्वन्तं हि भावि ते ॥ अस्मिनाणपतिर्देवः स्वयं वसति पादपे । स च त्वत्सचिवैरेतैरद्याज्ञानाद्विमानितः॥ ते ह्यशुद्धा अनाचान्ता अक्षालितकरायः । क्षुधार्तास्तनिवासेऽस्मिन्नारूढाः फललिप्सवः॥ ३८ ततः स्पृष्टेषु तेप्वत्र फलतामेव ते गताः । यञ्चित्तास्तद्गति गच्छन्त्विति विघ्नेशशापतः ।। अन्येऽपि ये त्वत्सचिवाश्चत्वारस्ते पथामुना । आगता एवमेवास्मिन्नारूढाः फलतां गताः ॥ तस्मादाराधयेतं त्वं तपोमिर्गणनायकम् । एतत्प्रसादात्सर्वेष्टसिद्धिस्तव भविष्यति ॥ ४१ इत्युक्तः स सुधासारसृजेवाकाशतो गिरा । मृगाङ्कदत्तो जातास्थो देहत्यागान्यवर्तत ॥ ४२ कृत्वा च सरसि स्नानं तरौ तस्मिन्गणाधिपम् । अर्चयित्वोज्झिताहारस्तमस्तौपीत्कृताञ्जलिः।। जय निजताण्डवडम्वरमर्दभरन्यश्चितेन भुवनेन । समहीशैलयनेन प्रणम्यमानेश गजवदन ॥ जय ससुरासुरमानुपभुवनत्रयपूजिताभिकमलयुग । वरविविधसिद्धिनिर्भरनिधान कुम्भोपमाकार ॥ जय युगपदुदितचण्डद्वादशदिनकृत्प्रदीप्ततेजस्क । हरहरिसुरपतिदुर्जयदितिजकुलाकालकल्पान्त ॥ ४६ जय भवृजिनवारण लीलानीराजनोल्मुक्नेव । परशुवरेण विराजितकरतलकलितानलवाल । ४४ ४५ ·शशाश्वतीलम्बकः १२॥ अभिमतसिद्धयै मर्तुखिपुरावजये गणेश गौर्यापि । यः पूजितोऽसि तं त्वां श्रितोऽस्मि शरणं नमस्तेऽस्तु । इति संस्तुतविघ्नेशो निराहारः कुशास्तरे । मृगाइदत्तोऽनैपीत्तां रात्रि तस्य तरोतले ॥ तथैवैकादशाहानि श्रुतधौ परिचारके । विनेशाराधनपरो राजपुत्रो निनाय सः॥ द्वादशेऽहि निशि स्वप्ने तं जगाद गणेश्वरः । वत्स तुष्टोऽस्मि ते मुक्तशापान्प्राप्स्यसि मत्रिणः ।। गत्वा च तैः समं प्राप्य तां शशाङ्कवती क्रमात् । प्रत्यावृत्य स्वनगरी पृथ्वीराज्यं करिष्यसि ।। एवं गणेश्वरादिष्टः प्रबुद्धः स निशाक्षये । मृगादत्तः स्वप्नं तं दृष्टं श्रुतधयेऽभ्यधात् ॥ तेनाभिनन्दितः प्रातः सात्वाभ्यर्च्य विनायकम् । तद्वासवृक्षं तं यावत्कुरुते स प्रदक्षिणम् ॥ तावत्सम तरोतस्मादवतीर्य दशापि ते । फलत्वमुक्ताः सचिवा निपेतुस्तस्य पादयोः । व्याघ्रसेनस्तथा स्थूलवाहुर्मेघवलोऽपि च । दृढमुष्टिश्चतुर्थश्च पट् चादी येऽत्र वर्णिताः ॥ तत: स सकलान्समं सपदि मत्रिणःप्राप्य ता- दशाकुलितया गिरा प्रमदमन्थरारम्भया । नरेश्वरसुतोऽधिकप्रणयमेकमेकं मुहु- र्ददर्श परिपस्वजे तदनु संबभापे कृती ।। तेऽपि नवेन्दुक्षामं कृततपसं वीक्ष्य तं प्रभु सासाः । श्रुतधिनिगदितयथार्थाः प्रशशंसु थवन्तमामानम् ।। अथ तत्र स तैमूंगादत्तः सरसि कृताप्लवनादिभिः सहैव । सचिवैः सुखपारणं सहदै विदधे लब्धधृतिः खकार्यसिद्ध्यै ॥ इति महाकविश्रीरामदेवमविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कवतीलम्बके नयाडेशस्तरजाः । ५७ ४ R ह ७ ८ चतुस्लिंशस्तरक्षः। ततः सोऽत्र सरस्तीरे कृतपारणसुस्थितः । मृगाकदत्तस्तैः साकं सचिवैः खैरुपाविशत् ॥ तप्त तदहः प्राप्ताश्चत्वारो निजमत्रिणः । तेनापछ्यन्त विश्लपकालवृत्तान्तमादरात् ।। अथ स व्यावसेनाख्यस्तेषां मध्यात्तमब्रवीत् । देवास्मदीयवृत्तान्तं श्रूयतां वर्णयाम्यहम् ॥ यदा पारावताख्यस्य तस्य नागस्य शापतः । भवन्यो दूरविभ्रष्टो जातोऽहं नष्टचेतनः ॥ तदा भ्रान्त्वाटवी रात्रौ लब्धसंज्ञोऽप्यहं चिरात् । न दिशो न च पन्थानमपश्यं तमसा वृतः ॥ कृच्छ्राय दुःसदीर्घायां गतायां विरतिं निशि । उदिते भगवत्यकें क्रमादाशाप्रकाशफे ।। अचिन्तयगहं हा धिक् क नु यातः स नः प्रभुः । अस्मद्वियुक्तश्चैकाकी कथं सोऽत्र भविष्यति । फथं या तसवाप्स्यामि कुनान्विष्यामि का गतिः । वरमुञ्जयिनी यागि तत्र प्राप्येत जातु सः ।। सा शशाङ्गवतीहेतोर्गन्तव्या तस्य हि स्थिता । इत्याशया शनैः प्रायामहमुजयिनी प्रति ।। गाहमानोऽथ कष्टां तामटवी दुर्दशामिव । दह्यमानोऽकिरणैरग्निचूर्णोत्तरैरिव ॥ १० कथंचित्प्राप्तवानस्मि सरः फुल्लोत्पलेक्षणम् । इंसादिमधुरारावैः संभापणमिवायरत् ॥ ११ प्रयुक्तवीचिहस्तामं प्रसन्नविपुलाशयम् । दर्शनादेव सर्वातिहरं सत्पुरुपं यथा । १२ तत्र स्नात्वा च भुक्त्वा च विसान्यापीय वारि च । यावस्थितोऽस्मि तावत्रीनेतानद्राक्षमागतान् ॥ १३ दृढमुष्टिमथ स्थूलयाई मेघवलं तथा । समेत च भवद्वाती मिथोऽस्मामिरपृच्छयत ।। अजानन्तश्च सर्वेऽपि वयं ते यापशविनः । अकाग़ देहत्यागाय मतिं वद्विरहासहाः ॥ १५ तावच तस्मिन्सरसि लातुं मुनिकुमारकः । आगमद्दीर्घतपसः सुतो नाना महातपाः ।। जटीकृतनिजज्वालो भूयोऽपिरिव साण्डवम् । दिधनुराश्रितो ग्राही प्रचलंतेजसा तनुम् ।। कृष्णाजिनेन संवीतः सव्येनात्तकमण्डलुः । दक्षिणेन करेणाक्षमालापलयमुद्वहन् । १७ ब ·४७० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०१। सहागतमृगैः शृङ्गप्रोत्सातस्नानमृत्तिकः । युक्तः कतिपयैरन्यैः समानैर्मुनिपुत्रकैः॥ १९ सोऽस्मानुपागादृष्ट्वैव सरः प्रपतनोद्यतान् । करुणार्द्रा हि सर्वस्य सन्तोऽकारणवान्धवाः ॥ अवध न कार्य वः पापं कापुरुपोचितम् । दुःसान्धा हि पतन्येव विपच्छभ्रेपु कातराः ॥ २१ धीरास्तु दृष्टसन्मार्गा विवेकामलचक्षुपः । न पतन्त्यवटे प्राप्यमवश्यं प्राप्नुवन्ति च ॥ २२ यूयं च भव्याकृतयः कल्याणं प्राप्स्यथ ध्रुवम् । तद्रूत किं नु दुःखं वो मानसं दूयते हि मे ॥ २३ एवमुक्तवते तस्मै मुनिपुत्राय तक्षणम् । आमूलान्निजवृत्तान्तं सर्व कथितवानहम् ।। २४ ततस्तेन वयं तैस्तैर्वाक्यरायतिदर्शिभिः । संवोध्य सानुगेनापि देहत्यागान्निवर्तिता ।। अथ स्नात्वा ततो नातिदूरं स मुनिपुत्रकः । अस्माननपीदातिथ्यं विधित्सुः पितुराश्रमम् ।। २६ तत्रोच्चशाखोयनुजवेदिकासूस्थितस्थितैः । प्रारब्धतपसीवार्करश्मिपैः पादपैरपि । २७ उपवेश्यैकदेशेऽस्मान्दत्ताान्स मुनेः सुतः । एकैकमाश्रमतरं गत्वा भिक्षामयाचत । २८ अपूर्यत क्षणात्तस्य फलैस्तेभ्यः स्वतश्युतैः । भिक्षापात्रमथागात्तद्गृहीत्वा सोऽस्मदन्तिकम् ।। अदाच दिव्यास्वादानि तान्यस्मभ्यं फलानि सः । यैर्मुक्तैरमतेनेव तृप्ता जाता वयं तदा ॥ क्षीणेऽह्नि चाब्धौ पतिते सूर्ये ज्योतिर्मिरम्बरे । तत्पातोच्छलितैरम्भःशीकरैरिव पूरिते ।। ३१ तद्वैराग्यादिव प्राचीशैलशृङ्गतपोवनम् । संवीतचन्द्रिकाधौतवल्कले शशिनि श्रिते ।। ३२ एकस्थानोपविष्टानां कृताशेपस्वकर्मणाम् । मुनीनामाश्रमे तन दर्शनाय यता वयम् ॥ ३३ प्रणिपत्योपविष्टाश्च कृतातिथ्यैः प्रियंवदैः । कुतो यूयमिति क्षिप्रात्पृष्टाः स्मस्तैमहर्षिभिः ।। ततो मुनिकुमारेण तेन तेभ्यो निवेदितः । तदाश्रमप्रवेशान्तो वृत्तान्तोऽस्मन्निवन्धनः ।। अथास्मानत्र कण्वाख्यो ज्ञानी मुनिरभापत । किमेवं वीरपुरुपा अपि क्लैव्यं गताः स्थ भोः॥ आपद्यभन्नधैर्यत्वं संपद्यनभिमानिता । यदुत्साहस्य चात्यागस्तद्धि सत्पुरुपव्रतम् ।। महान्तश्च महान्त्येव कृच्छ्राण्युत्तीर्य धैर्यतः । महतोऽर्थान्समासाद्य महच्छब्दमवाप्नुवन् ।। ३८ इयं सुन्दरसेनस्य तथा च श्रूयतां कथा । यथा मन्दारवत्यर्थे केशस्तेनान्वभूयत ।। ३९ इत्युक्त्वा स मुनिः कण्वः सर्वेष्वत्र महर्पिषु । अस्मासु चोपशृण्वत्सु कथामेतामवर्णयत् ।। अस्त्यलंकृतकौवेरीदिङ्मुखो निपधाभिधः । देशस्तत्रालका नाम वभूव नगरी पुरा ।। ४१ यस्यां सदैव सर्वार्थसमृद्धिसुखितो जनः । केवलं रत्नदीपानामासीच्छश्वदनिवृतिः ।। ४२ तस्यामन्वर्थनामाभून्महासेनो महीपतिः । शरजन्माद्भुताप्युप्रप्रतापप्लुष्टशात्रवः ।। ४३ तस्य राज्ञो महामन्त्री गुणपालित इत्यभूत् । शौर्यालयो महीभारवोढा शेप इवापरः ।। तस्मिन्यस्तभरस्यास्य सुसिनः क्षपितद्विपः । देव्यां शशिप्रभाख्यायामुत्पेदे नृपतेः सुतः ।। नाम्ना सुन्दरसेनो यः शिशुरेवाशिशुर्गुणैः । शौर्यसौन्दर्यलक्ष्मीभ्यां स्वयंवरपतिर्वृतः ।। ४६ तस्स राजसुतस्यात्र शूरास्तुल्यवयोगुणाः । आ वाल्यात्सह संवृद्धा वभूवुः पञ्च मत्रिणः ।। चण्डप्रभो भीमभुजस्तथा व्याघ्रपराक्रमः । वीरो विक्रमशक्तिश्च दृढबुद्धिश्च पञ्चमः ॥ ते च सर्वे महासत्त्वा वलयुद्धिसमन्विताः । कुलीनाः स्वामिभक्ताश्च रुतज्ञा अपि पक्षिणाम् ।। ४९ तैः समं स उवासान राजपुत्रः पितुर्गृहे । अनुरूपां विना भार्या तरुणोऽप्यपरिग्रहः ।। अननाक्रमणं शौर्य धनं निजमुजार्जितम् । भार्या रूपानुरूपा च पुरुपस्येह पूज्यते ॥ अन्यथा तु किमेतेन त्रयेणापीयचिन्तयत् । स च सुन्दरसेनोऽथ वीरस्तैः सचिवैः सह ।। एकदा चान्वितः सैन्यैर्वयस्यैस्तैश्च पञ्चभिः । निर्ययो मृगयाहेतोर्नगर्याः स नृपात्मजः ।। निर्यान्तं च ददशैतं दूरदेशान्तरागता । कापि कात्यायनी नाम प्रौढा प्रवाजिकोत्तमा । अरोहिणीकश्चन्द्रोऽयं किं वाप्यरतिकः स्मरः । इति चामानुपं वीक्ष्य तद्रूपं सा व्यचिन्तयन् ।। बुद्धा च राजपुत्रं तं पृष्टात्तत्परिवारतः । धातुः सा सर्गवैचित्र्यं प्रशंसन्ती विसिस्मिये ।। अधारात्तारदीर्येण राजपुत्रं स्वरेण तम् । कुमार विजयस्वेति वदन्ती प्रणनाम मा ।। ४४ ४७ ४८ ५४ ·५९ ६१ ६३ ६४ ६६ ७० ७१ ७२ तरा: ३४1 शशाश्वतीलम्बकः १२। सोऽपि सुन्दरसेनस्तदनाकण्यैव तत्क्षणम् । ययौ स्वसचिवारब्धकथाव्यग्रेण चेतसा ।। अथोचैः श्रावयन्ती तं सा द्धोवाच तापसी । न शृणोष्याशिपं कस्माद्राजपुत्र ममाप्यहो । कस्याहं नार्चिता पृथ्न्यां राज्ञो राजसुतस्य वा । एवमेव च दर्पोऽयं यदि ते यौवनादिभिः ।। तन्मन्दारवती कन्यां हंसद्वीपेश्वरामजाम् । जगल्ललामभूतां च भार्यात्वेन स्वमाप्स्यसि ।। ततो मन्ये महेन्द्रादेरपि श्रोष्यसि न ध्रुवम् । मदावलेपाद्वचनं के वराकास्तु मानुपाः ।। एवमुक्तवतीं श्रुत्वा तामाहूय सकौतुकः । प्रहः सुन्दरसेनोऽसौ क्षमयामास तापसीम् ।। प्रजिघाय च भृत्यानां हस्ते विश्रमणाय सः । गृहं चिक्रमशक्तेस्तां प्रष्टुकामः स्वमन्त्रिणः ॥ ततो गत्वा कृतासेटः प्रत्यागय कृताहिकः । तामानाय्य स पप्रच्छ कुमारो भुक्तभोजनाम् ।। भगवत्युच्यतां कैया त्वयाद्य परिकीर्तिता । कन्या मन्दारवयाख्या परं कौतूहलं हि नः ।। तच्छ्रुत्वा तापसी सा तमुवाच शृणु बच्म्यदः । तीर्थादिहेतोः सद्वीपां भ्रमामि पृथिवीमिमाम् ।। भ्रमन्ती प्राप्तवत्यस्मि हंसद्वीपं प्रसङ्गतः । तत्र मन्दारदेवस्य राज्ञो दृष्टा मथा सुता ।। देवपुत्रोपभोगार्हा दृश्या नापुण्यकर्मभिः । या मन्दारवतीत्याख्यां धत्ते श्रीरिव नान्दनी ॥ बिभ्रती हारिणी मूर्ति दर्शनोद्दीपितस्मरा । धात्रा सुधामयी सृष्टा या चान्यैवैन्दवी तनुः ॥ तस्या रूपेण सदृशो नास्त्येवान्यत्र भूतले । जानेऽनुहरति त्वेको भवास्तद्रूपसंपदम् ।। यैः सा न दृष्टा विफले तेषां नेने च जन्म च । इति श्रुत्वा च तापस्या मुखाद्राजसुतोऽत्रवीत् ।। तस्यास्तत्तादृशं रूपं पश्यामोऽम्य वयं कथम् । एतत्तद्वचनं श्रुत्वा सापि प्रवाजिकाभ्यधात् ।। अहं चित्रपदे तां च तत्काललिखितां रसात् । वहे वल्गुलिकान्तःस्था कौतुकं यदि दृश्यताम् ।। एवमुक्तवती तस्मै तुष्टाय नृपसूनवे । कृष्ट्वा चल्गुलिकातः सा चित्रस्था तामदर्शयत् ॥ सोऽपि सुन्दरसेनस्तां कन्यां चित्रगतामपि । विचित्ररूपामानन्दनिःस्पन्दं प्रविलोकयन् ।। रोमाञ्चकण्टकचितैर रास्ते स्म तत्क्षणम् । कीलितः पुष्पचापस्य वाणैरिव निरन्तरैः ।। शनैरशृण्वन्नवदन्नपश्यंश्चैव किंचन । तन्मयीभूय चित्रस्थ इव सोऽप्यभवचिरम् ॥ तदृष्ट्वा मत्रिणस्तस्य जगदुस्तां तपस्विनीम् । आर्ये सुन्दरसेनं त्वं देवमन पटे लिस ।। सदृशालेख्यविज्ञानं वावतीक्षामहे तव । तच्छ्रुत्वैव लिलेसैत कुमारं सा क्षणात्पटे ॥ तं चातिसदृशं दृष्ट्वा सर्वेऽन्यत्रैवमझुवन् । नास्त्यालेख्य विसंवादो भगवत्या मनागिति ।। अयं कुमार एवेति चिनेऽसिचायते हि धीः । तन्मन्दारवतीदेवोरूपं नात्र विसंवदेत् ॥ इत्युक्तवत्सु सचिवेष्वात्तचित्रपटद्वयः । प्रीतः सुन्दरसेनसां पूजयामास तापसीम् ।। विसृज्य च यथार्ह तामेकस्थानानिवासिनीम् । विवेशाभ्यन्तरगृहं कान्ताचित्रपटं वहन् । किं मुसं किमु कान्सास्याः क्षालिताङ्कमल: शशी | राज्याभिषेककलशौ स्मरस्यैतात स्तनौ । लहयों रूपजलधेः किमेतास्त्रिवलीलताः । नितम्बः किमयं किं वा विलासशयनं रतेः ।। इति चित्रगतां तत्र प्रत्यक्षं तां विभावयन् । स मन्दारवती तस्थौ निपत्य शयनीयके ।। तथैव चान्वहं तिष्ठन्नाहारादिपराङ्मुसः । स्मरज्वरभराकान्तः सोऽल्पैरेवाभवद्दिनैः ।। तहुद्धागत्य पितरौ तस्य पप्रच्छतुः ससीन् । शशिप्रभामहासेनौ खैरमस्वास्थ्यकारणम् ।। तद्वयस्याश्च ते ताभ्यां तथा सर्व तदनुवन् । यथात्र हेतुतां प्राप्ता हंसद्वीपनृपालजा ॥ ततः सुन्दरसेनं तं महासेनो जगाद सः । पुत्र किं गृह्यते स्थाने सल्यभिङ्ग एप ते ।। कन्यारत्नं हि मन्दारबती योग्या तवैव सामित्रं मन्दारदेवश्च परमं तत्पिता मम ।। तहतसाध्ये युक्ते च कास्मिन्नर्थे कदर्थना । एवं तमुक्त्वा संमत्य कन्यां तां तस्य याचितुम् ।। राज्ञो मन्दारदेवस्य हंसद्वीपं विसृष्टवान् । दूतं मुरतदेवास्यं स महासेनभूपतिः ।। ददौ सुन्दरसेनं तं तापस्या लिसितं तया । हले चित्रपटे तस्स रूपोत्कृर्पनकाशकम् ।। स दूतश्चतुरं गत्वा प्राप्याम्बुधितटे पुरम् । महेन्द्रादित्यनृपतेः शशाकपुरसंज्ञकम् ।। For Engs 353333335523 ७७ ८० ८१ ८८ ८९ ९१ '९४ ·४७२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०१। ततः प्रवणारूढो हंसद्वीपमवाप तत् । दिनैर्मन्दारदेवस्य नृपतेस्तस्य मन्दिरम् ॥ ९७ द्वाःस्थैरावेदितस्तन प्रविश्यान्तर्विलोक्य सः । यथावृत्तं नृपं दृतो दत्तकोगलिकोऽभ्यधात् ।। ९८ संदिष्टं ते महाराज महासेनेन भूभुजा । देहि सुन्दरसेनाय मत्पुत्राय निजां सुताम् ।। ९९ पटे च लिसिता सा हि कात्यायन्यमिधानया । तापस्या कन्यकारनमित्यानीयेह दर्शिता ॥ रूपानुरूप्याचास्माभिर्जातेच्छैलिसितं पटे । रूपं सुन्दरसेनस्याप्यत्र प्रहितमीक्ष्यताम् ।। १०१ एप चासदृशो रूपे भार्या स्वसदृशीं विना । नेच्छत्युद्वाहमेका च त्वत्सुतास्त्रानुकारिणी ॥ १०२ इति संदिश्य हस्ते मे पटो राज्ञायमर्पितः । दृश्यतां युज्यतां देव मधुना माधवी लता ।। १०३ एतद्तवचः श्रुत्वा हर्षादानाययन्नृपः । मुनां स मन्दारवती देवीं तस्याश्च मातरम् ।। १०४ ताभ्यां सह तमुद्धाट्य दृष्ट्वा चित्रपटं च सः । तुल्यो महुहितुः पृथ्व्यां नास्तीत्येतन्मदं जहौ ॥ १०५ जगाद चामुना राजपुत्रेण यदि युज्यते । तदस्या रूपनिर्माणं सुतायाः सफलं मम ॥ १०६ अनेन रहिता होपा राजते नानयाप्यसौ । का पब्जिनी विना हंसं कश्च हंसोऽब्जिनीं विना ।। १०७ इति राज्ञोदिते राश्यां श्रद्धावत्यामतीव च । सा मन्दारवती जज्ञे सद्यो मदनमोहिता ॥ १०८ तस्थौ चित्रपदन्यस्तनिश्चलोत्फुल्ललोचना । अधिष्ठितेव सुप्तेव विनिद्रा लिखितेव च ॥ १०९ ततो मन्दारदेवस्तां सुतां दृष्ट्वा तथाविधाम् । अङ्गीकृत्यैव तद्दानं स तं दूतमपूजयत् ।। ११० अन्येाः प्राहिणोत्तं च प्रतिदूतं च स स्वकम् । विप्रं कुमारदत्ताख्यं महासेननृपं प्रति ।। १११ जगाद चोभावपि तौ गत्वा तमलकेश्वरम् । मम वाक्यान्महासेनं राजानं वदतं द्रुतम् ।। ११२ सौहार्दैन मया तावत्कन्या दत्ता तदुच्यताम् । त्वत्पुत्रः किमिहायातु किं कन्यात्र प्रहीयताम् ॥ ११३ इति राज्ञोकसंदेशौ ततः प्रवहणेन तौ । सह प्रययतुर्दूतावब्धिमार्गेण सत्वरम् ।। ११४ शशाङ्कपुरमासाद्य ततः स्थलपयेन तौ । प्रापतुस्तां पुरीमृद्धामलकामलकामिव ।। ११५ उपेत्य राजसाथ प्रविश्य च यथोचितम् । कृतादरं महासेनं राजानं तावपश्यताम् ।। ११६ तं च मन्दारदेवोक्तं प्रतिसंदेशमूचतुः । राज्ञे तस्मै स च श्रुत्वा तुष्टसौ द्वावपूजयत् ।। ११७ पृष्ट्वा च कन्याजन्मदं तस्मात्तत्पितृदूततः । लग्नं विवाहे पप्रच्छ सूनोः स गणकानृपः ॥ ११८ ते च मासत्रये शुक्लपञ्चम्यां मासि कार्तिके । लग्नं तस्मै वदन्ति स्म शुभं वध्वा परस्य च ॥ तस्मिल्लमे विवाहं च सूनोश्च प्रेपणं तदा । तस्मै मन्दारदेवाय संदिदेशालकापतिः ॥ १२० हते कुमारदत्तस्य ततस्यापरस्य च । चन्द्रस्वाम्यमिधानस्य स्वस्य लेसेऽभिलिख्य सः॥ १२१ तौ च दूतौ ततो गत्वा लेसं दत्त्वा तथैव च । हंसद्वीपेश्वरस्याने तस्य सर्व शशंसतुः॥ १२२ सोऽपि राजा तथेत्युक्त्वा चन्द्रस्वामिनमर्चितम् । व्यसृजत्तं महासेनदूतं स्वस्वामिनोऽन्तिकम् ॥ १२३ प्रत्यागतेऽलका तस्मिन्नुक्तकार्यविनिश्चये । लमप्रतीक्षास्ते तस्थुः सर्वेऽप्युभयपक्षयोः ।। १२४ तावच हंसद्वीपे सा प्राक्चित्रपटदर्शनात् । जातानुरागा मन्दारवती तं चिरभाविनम् ।। १२५ विवाहलग्नं बुद्ध्वा तं तावत्कालक्रमासहा । प्रेयस्यत्युत्सुका गाढं संतेपे मदनाग्निना ।। १२६ अङ्गारवर्पमङ्गे च चन्दनैरपि लेपनम् । पद्मिनीपत्रशय्यापि संतप्तसिकतास्तरः ।। १२७ दीपदावानलशिखाः सुधांशोरपि रश्मयः । तस्याः सुन्दरसेनोत्कचेतसो वत जज्ञिरे ।। १२८ मौनस्था वर्जिताहारा विरहव्रतमानिता । आकुलाप्तससीपृष्टा कृच्छ्रादेवमुवाच सा॥ १२९ ससि दूरे विवाहो मे न च शक्नोमि तं विना । वरं प्रतीक्षितुं कालमलकाधिपतेः मुतम् ।। १३० दूरो देशश्च फालश्च विचित्रा च गतिविधेः । तदन्न मध्ये को वेत्ति किं कस्येह भविष्यति ।। १३१ तन्मे मतव्यमेवेति वदन्ती विरहातुरा । जगाम मन्दारवती सद्यः सा विषमां दशाम् ॥ तगुद्धा तत्ससीवक्त्रात्तां च दृष्ट्वा तथाविधाम् । सभार्यो मन्त्रयामास तत्पिता सह मनिमिः ॥ १३३ राजा स मित्रमस्माकं महासेनोऽलकापतिः । एपा च मन्दारवती कालं सोदुमिहाक्षमा ।। १३४ वत्का पा यथा पास्तु तत्रैव प्रेप्यतामियम् । कान्तान्तिकस्था धृत्या हि कालक्षेपं सहिप्यते ॥ १३५ ११९ । १३२ ·१३७ . तरा. ३४11 शशाङ्कवतीलम्नक १२। १७३ इत्यालोच्य समाश्वास्य ता मन्दारवती सुताम् । आरोप्य च प्रवहणे सधना सपरिच्छदाम् ।। शुभेऽहनि ततो हसद्वीपादम्बुधिवर्सना । विवाहहेतोविधिवजननीकृतमङ्गलाम् ।। विनीतमतिनामान सह दत्त्वा स्वमन्त्रिणम् । राजा मन्दारदेवोऽसौ विससर्जालका प्रति ।। ततो दिनानि कतिचिद्यावत्प्रवहणेन सा । प्रयाति मन्दारवती राजपुत्री महोदधौ ॥ १३९ अकस्मात्तावदुत्तस्थो गर्जजल्दतस्कर । सशूत्कारमरुद्धोरमुक्तधाराशरोत्कर ।। १४० क्षणाच दूरमाकृष्य विधिनेव वलीयसा । वातेन तस्या वहन हन्यमानमभज्यत ।। १४१ मने तस्मिन्परीवारे विनीतमतिना सह । ममज तस्या सकल भाण्डागार महोदधो । १४२ सा त्वन्धिना राजपुनी जीवन्त्येवोर्मिवाहुना । उत्क्षिप्य नीत्वा निकटे क्षिप्ता वेलावने तदा ।। १४३ काब्धौ पात क चारयुञ्चेनोर्मिणा प्रापण बने । भवितव्यस्य नासाध्य दृश्यते यत दृश्यताम् ।। १४४ तत सा तादृशी रस्तविह्वला विजने वने । दृष्ट्वेकाकिनमासान दु साधावपतत्युन । १४५ क प्रस्थितास्मि क प्राप्ता क च मे म परिच्छद । कविनीतमतिवृत्तमकस्मात्किमिद मम ।। १४६ मन्दभाग्या क गच्छामि हा हतास्मि करोमि किम् । उत्तारिता हतविधे फिमह जलधेस्त्वया ।। १४७ हा तात हाम्व हा हार्यपुत्र पुनालकापते । वामप्राप्य विपद्येऽह पश्य कि नायसे न माम् ।। १४८ इत्यादि विलपन्ती च सा मन्दारवती भृशम् । प्रारोदाश्रुमिश्छिन्नहारमुक्ताफलोपमे ॥ १४९ तावच नातिदूरस्थात्तनाश्रमपदान्मुनि । आजगाम मतगाख्य खातु जलनिधेर्जले ।। स बालब्रह्मचारिण्या दुहिना यमुनाख्यया । अन्वितस्तमृपिस्तस्या शुनाव रुदितध्वनिम् ।। २५१ उपेत्य कृपया ता च ददर्श तनयायुत । यूथभ्रष्टामिव मृगी दिक्षु क्षिप्तातलोचनाम् ।। १५२ का त्व वनेऽत्र ते प्राप्ति कथ कस्माञ्च रोदिपि । इति ता च स पप्रच्छ महर्पि स्निग्धया गिरा ॥ १५३ सतस्त सकृप दृष्ट्वा सा मन्दारवती शने । आश्वास्याकथयत्तस्मे स्ववृत्तान्त नपानता ।। १५४ अथ स प्रणिधायेता मतङ्गमुनिरनवीत् । राजपुनि विपादेन कृत धृतिमवामुहि ।। २५५ शिरीपपेशलागीं त्वा बाधते फ्लेशविप्लव । अपेक्षन्ते हि विपद् कि पेलवमपेल्वम् ॥ २५६ भवती त्वचिरादेव पति प्राप्स्यत्यभीप्सितम् । तदागच्छाश्रम तावन्नातिदरमितो मम ॥ २५७ तत्रानया मत्सुतया सहारस्व स्वगृहे यथा । । १५८ इति ता स समाश्वास्य कृत्वा स्नान महामुनि । निनाय मन्दारवतीमाश्रम स्व सुतान्वित ॥ १५९ तर सा सयता तस्थौ भर्तृसगमकारिणी । परिचर्याविनोदेन तस्यस्तत्सुतान्विता ॥ १६० अनान्तरे चालकाया दिनानि गणयन्सदा । तस्या स मन्दारवतीविवाहदिवसोन्मुस ॥ १६१ फाल सुन्दरसेनोऽपि शिरोत्कण्ठाकशो नयन् । आसीदाश्वास्य मान स्वैर्मित्रश्चण्डप्रभादिभि । १६२ भमाच लग्नदिवसे प्रत्यासन्ने पिता नृप । तस्य यानासमारम्भ हसद्वीप प्रति व्यधात् ।। शुभेऽति च तत प्रायात्कृतप्रस्थानमङ्गल । सैन्यै सुन्दरसेन मा कम्पयन्स नृपालज ॥ गच्छन्क्रमेण च प्राप तुम्न स्वसचिवान्वित । तीराभरणमम्भोधे स शशाङ्वपुर पुरम् ।। १६५ तर प्रत्युद्गतो राज्ञा प्रश्रयावनतेन स । बुद्धा महेन्द्रादित्येन प्रविवेशानुगै सह ।। वात्यायमानरूपनी पोरस्त्रीपद्मिनीवने । समाससाद चारूढवारणो राजमन्दिरम् ।। तनोपचरितस्तेन महेन्द्रादित्यभूभुजा । प्रतिपन्नानुयाण सविशश्राम तद्दिनम् ॥ अपि वारिधिमुत्तीर्य तामह प्राप्नया प्रियाम् । नवोढासुलभप्रेमरजासाध्वसशीलिनीम् ।। १६९ आलिश्यमाना मा मेति स्पन्ती शृणुया च ताम् । इत्यादिभिरनैपीता यामिनी स मनोरथै ॥ १७० प्रातचाव नगरे स्थापयित्वा स्वसनिकम् । महेन्द्रादित्यसहित फूल वारिनिधेर्ययो । तर तेन सम राज्ञा स्वय प्रवहण महत् । आररोहकमन्नाम्पूर्ण स्वसचिवैर्युतः ।। १७० द्वितीयस्मिन्प्रवहणे राजपुर परिच्छदम् । अवश्यनेय सक्षिप्त समारोपितवाश्च स ॥ १५३ ततो मुक्के प्रवहणे चलवातपटध्वजे । अभिप्रययतुसे द्वे दिश दक्षिणपश्चिमाम् ।। १७४ .

·४७२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०१। ततः प्रवहणारूढो हंसद्वीपमवाप तत् । दिनैर्मन्दारदेवस्य नृपतेस्तस्य मन्दिरम् ॥ ९७ द्वाःस्थैरावेदितस्तत्र प्रविश्यान्तर्विलोक्य सः । यथावृत्तं नृपं दूतो दत्तकोशलिकोऽभ्यधात् ।। ९८ संदिष्टं ते महाराज महासेनेन भूभुजा । देहि सुन्दरसेनाय मत्पुत्राय निजां सुताम् ॥ ९९ पटे च लिसिता सा हि कात्यायन्यभिधानया । तापस्या कन्यकारत्नमित्यानीयेह दर्शिता॥ १०० रूपानुरूप्याचास्माभिर्जातेच्छैलिसितं पटे । रूपं सुन्दरसेनस्याप्यत्र प्रहितमीक्ष्यताम् ।। .१०१ एप चासहशो रूपे भायो स्वसदृशीं विना । नेच्छत्युद्वाहमेका च त्वत्सुतास्यानुकारिणी ॥ १०२ इति संदिश्य हस्ते मे पटो राज्ञायमर्पितः । दृश्यतां युज्यतां देव मधुना माधवी लता ।। १०३ एतंइतवचः श्रुत्वा हर्षादानाययन्नृपः । सुप्तां स मन्दारवती देवीं तस्याश्च मातरम् ।। १०४ ताभ्यां सह तमुद्घाट्य दृष्ट्या चित्रपटं च सः । तुल्यो महुहितुः पृळ्यां नास्तीत्येतन्मदं जहौ ।। १०५ जगाद चामुना राजपुत्रेण यदि युज्यते । तदस्या रूपनिर्माणं सुतायाः सफलं मम ।। १०६ अनेन रहिता ोपा राजते नानयाप्यसौ । का पब्जिनी चिना हंसं कश्च हंसोऽब्जिनीं विना ॥ १०७ इति राज्ञोदिते राक्ष्यां श्रद्धावत्यामतीव च । सा मन्दारवती जज्ञे सद्यो मदनमोहिता ॥ १०८ तस्थौ चित्रपटन्यस्तनिश्चलोत्फुल्ललोचना । अधिष्टितेव सुप्तेव विनिद्रा लिखितेव च ॥ ततो मन्दारदेवस्तां सुतां दृष्ट्वा तथाविधाम् । अङ्गीकृत्यैव तहानं स तं दृतमपूजयत् ॥ ११० अन्येद्युः प्राहिणोत्तं च प्रतिदूतं च स स्वकम् । विप्रं कुमारदत्ताख्यं महासेननृपं प्रति ।। १११ जगाद चोभावपि तो गत्वा तमलकेश्वरम् । मम वाक्यान्महासेनं राजानं वदतं द्रुतम् ।। ११२ सौहार्देन मया तावत्कन्या दत्ता तदुच्यताम् । त्वत्पुत्रः किमिहायातु किं कन्यात्र प्रहीयताम् ।। ११३ इति राज्ञोक्तसंदेशौ ततः प्रवहणेन तौ । सह प्रययतुर्दूतावन्धिमार्गेण सत्वरम् ।। ११४ शशाङ्कपुरमासाद्य ततः स्थलपथेन तौ । प्रापतुस्ता पुरीमृद्धामलकामलकामिव ।। १२५ उपेत्य राजसद्माथ प्रविश्य च यथोचितम् । कृतादरं महासेनं राजानं तावपश्यताम् ॥ ११६ तं च मन्दारदेवोक्तं प्रतिसंदेशमूचतुः । राज्ञे तस्मै स च श्रुत्वा तुष्टस्तौ द्वावपूजयत् ।। ११७ पृष्ट्वा च कन्याजन्मई तस्मात्तपितृदूततः । लग्नं विवाहे पप्रच्छ सूनोः स गणकान्नृपः ॥ ते च भासत्रये शुक्लपञ्चम्यां मासि कार्तिफे। लग्नं तस्मै चदन्ति स्म शुभं वध्वा परस्य च ।। ११९ तस्मिल्लने विवाह च सूनोश्च प्रेपणं तदा । तस्मै मन्दारदेवाय संदिदेशालकापतिः ॥ १२० हस्ते कुमारचम लतकापरस्य च । चन्द्रस्वाम्यमिधानस्य स्वस्थ लेसेभिलिस्य सः। १२१ तौ च दूतौ ततो गत्वा लेसं दत्त्वा तथैव च । हंसद्वीपेश्वरस्याने तस्य सर्व शशंसतुः ॥ १२२ सोऽपि राजा तथेत्युक्त्वा चन्द्रस्वामिनमर्चितम् । व्यसृजत्तं महासेनदूतं स्वस्वामिनोऽन्तिकम् ।। १२३ प्रत्यागतेऽलकां तस्मिन्नुक्तकार्यविनिश्चये । लग्नप्रतीक्षास्ते तस्थुः सर्वेऽप्युभयपक्षयोः ।। १२४ तापञ्च हंसद्वीपे सा प्राक्चित्रपटदर्शनात् । जातानुरागा मन्दारवती तं चिरभाविनम् ।। १२५ विवाहलमं बुवा तं तावत्कालक्रमासहा ! प्रेयस्पत्युत्सुका गाढं संतेपे मदनाग्निना ।। १२६ अङ्गारवर्षमङ्गे च चन्दनैरपि लेपनम् । पद्मिनीपत्रशय्यापि संतप्तसिकतातरः॥ १२७ दीपदावानलशिखाः सुधांशोरपि रश्मयः । तस्याः सुन्दरसेनोत्कचेतसो वत जज्ञिरे ।। १२८ मौनस्था वर्जिताहारा विरहवतमाश्रिता । आकुलाप्तससीपृष्टा कृच्छ्रादेवमुवाच सा ।। १२९ ससि दूरे विवाहो मे न च शक्नोमि तं विना । वरं प्रतीक्षितुं कालमलकाधिपतेः सुतम् ।। १३० दूरो देशश्च कालश्च विचित्रा च गतिविधेः । तदन्न मध्ये को वेत्ति किं कस्येह भविष्यति । १३१ तन्मे मर्तव्यमेवेति यदन्ती विरहातुरा । जगाम मन्दारवती सद्यः सा विषमां दशाम् ।। १३२ तद्बुवा तत्ससीवक्त्रात्तां च दृष्ट्वा तथाविधाम् । सभार्यों मन्त्रयामास तत्पिता सह मत्रिभिः ।। राजा स मित्रमस्माकं महासेनोऽलकापतिः। एपा च मन्दारवती कालं सोदुमिहाक्षमा ।। १३४ ला त्रपा यथा घास्तु तत्रैव प्रेष्यवामियम् । कान्तान्तिकस्था धृत्या हि कालक्षेपं सहिष्यते ।। १३५ ११८ .

·तरशः ३४ 11 शशाङ्कवतीलम्बकः १२॥ ४७३ . - १५४ इत्यालोच्य समाश्वास्य तां मन्दारवती सुताम् । आरोप्य च प्रवहणे सधनां सपरिच्छदाम् ।। शुभेऽहनि ततो हंसद्वीपादम्बुधिवर्सना । विवाहहेतोविधिवजननीकृतमङ्गलाम् ।। विनीतमतिनामानं सह दत्त्वा स्वमन्त्रिणम् । राजा मन्दारदेवोऽसौ विससर्जालको प्रति ।। १३८ ततो दिनानि कतिचिद्यावत्प्रवहणेन सा । प्रयाति मन्दारवती राजपुत्री महोदधौ । १३९ अकस्मात्तावदुत्तस्थौ गर्जवलदतस्करः । सशूत्कारमरुद्धोरमुक्तधाराशरोत्करः ।। १४० क्षणाच दूरमाकृष्य विधिनेव वलीयसा । वातेन तस्या वह्न हन्यमानमभज्यत ।। १४१ ममे तस्मिन्परीवारे विनीतमतिना सह । ममज तस्याः सकलं भाण्डागारं महोदधौ ॥ १४२ सा त्वन्धिना राजपुत्री जीवन्त्येवोर्मियाहुना । उत्क्षिप्य नीत्वा निकटे क्षिप्ता वेलावने तदा ।। १४३ काब्धौ पातः क चात्युचेनोर्मिणा प्रापणं वने । भवितव्यस्य नासाध्यं दृश्यते बत दृश्यताम् ।। १४४ ततः सा तादृशी नस्तविह्वला विजने वने । दृष्ट्वैकाकिनमासानं दुःखाब्धावपतत्पुनः ।। १४५ क अस्थितास्मि क प्राप्ता क च मे स परिच्छदः । कविनीतमतिर्वृत्तमकस्मात्किमिदं मम ।। १४६ मन्दभाग्या क गच्छामि हा हतास्मि करोमि किम् । उत्तारिता हतविधे किमहं जलधेस्त्वया ।। १४७ हा तात हाम्ब हा हार्यपुत्र पुत्रालकापतेः । त्वामप्राप्य विपद्येऽहं पश्य किं वायसे न माम् ।। १४८ इत्यादि विलपन्ती च सा मन्दारवती भृशम् । प्ररुरोदाश्रुमिश्छिन्नहारमुक्ताफलोपमैः ॥ १४९ तावञ्च नातिदूरस्थात्तत्राश्रमपदान्मुनिः । आजगाम मतगाख्यः स्नातुं जलनिर्जले ।। १५० स बालब्रह्मचारिण्या दुहित्रा यमुनाख्यया । अन्वितस्तमृपिस्तस्याः शुश्राव रुदितध्वनिम् ।। २५१ उपेत्य कृपया तां च ददर्श तनयायुतः । यूथभ्रष्टामिव मृगी दिक्षु क्षिप्तातलोचनाम् ।। १५२ का त्वं वनेऽत्र ते प्राप्तिः कथं कस्माच रोदिपि । इति तां च स पप्रच्छ महर्पिः स्निग्धया गिरा ॥ १५३ ततस्तं सकृपं दृष्ट्या सा मन्दारवती शनैः । आश्वास्याकथयत्तस्मै स्ववृत्तान्तं पानता ।। अथ स प्रणिधायैतां मतगमुनिरप्रवीत् । राजपुत्रि विषादेन कृतं धृतिमवाप्नुहि ।। १५५ शिरीपपेशलागी त्वां बाधते क्लेशविप्लवः । अपेक्षन्ते हि विपदः किं पेलवमपेलवम् ।। १५६ भवती त्वचिरादेव पत्ति प्राप्स्यत्यभीप्सितम् । तदागच्छाश्रमं तावन्नातिदूरमितो मम ॥ २५७ तत्रानया मत्सुतया सहारस्व स्वगृहे यथा ।..... १५८ इति तां स समाश्वास्य कृत्वा स्नानं महामुनिः । निनाय मन्दारवतीमाश्रमं स्वं सुतान्वितः ॥ तन सा संयता तस्थौ भर्तृसंगमकाविणी । परिचर्याविनोदेन तस्यस्तत्सुतान्विता ।। १६० अनान्तरे चालकायां दिनानि गणयन्सदा । तस्यां स मन्दारवतीविवाह दिवसोन्मुखः ॥ १६१ फालं सुन्दरसेनोऽपि शिरोत्कण्ठाकशो नयन् । आसीदाश्वास्यमानः स्वैर्मिन्त्रैश्चण्डप्रभादिभिः ।। १६२ झमाच लमदिवसे प्रत्यासने पिता नृपः । तस्य यात्रासमारम्भं इंसद्वीपं प्रति व्यधात् ।। २६३ शुभेऽह्नि च ततः प्रायात्कृतप्रस्थानमङ्गलः । सैन्यैः सुन्दरसेनः क्षमा कम्पयन्स नृपालजः ॥ २६४ गच्छन्झमेण च प्राप तुष्टः स्वसचिवान्वितः । तीराभरणमम्भोधेः स शशाङ्कपुरं पुरम् ।। तत्र प्रत्युद्गतो राज्ञा प्रश्रयायनतेन सः । बुद्धा महेन्द्रादित्येन प्रविवेशानुगैः सह ।। यात्यायमानरूपश्री: पौरस्त्रीपद्मिनीवने । समाससाद चारूढवारणो राजमन्दिरम् ॥ तत्रोपचरितस्तेन महेन्द्रादित्यभूभुजा । प्रतिपन्नानुयात्रेण सविशश्राम तद्दिनम् ॥ १६८ भपि वारिधिमुत्तीर्य तामहं प्राप्नुयां प्रियाम् । नवोढामुलभप्रेमलनासाध्वसशीलिनीम् ॥ मालिङ्ग्यमानां मा मेति लपन्ती शृणुयां च ताम् । इत्यादिमिरनैपीचां यामिनी स मनोरथैः १७० मातयात्रैव नगरे स्थापयित्वा स्वसैनिकम् । महेन्द्रादित्यसहितः फूलं वारिनिधेर्ययो । तत्र तेन समं राज्ञा स्वयं प्रवहणं महन् । आरुरोहैकमन्नाम्पूर्ण स्वसचिवैर्युतः ।। द्वितीयस्मिन्प्रवणे राजपुत्रः परिच्छदम् । अवश्यनेयं संक्षिप्त समारोपितवांश्च सः॥ ततो मुक्त प्रवहणे चलवातपटध्वजे । अमिप्रययतुस्ते द्वे दिशं दक्षिणपश्चिमाम् ।। १७३ १७४ ।

·४७४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०१। द्विवेष्वहःसु यातेपु गच्छतोश्वाम्बुधौ तयोः । अकस्मादुदभूत्तत्र महानुत्पातमारुतः ।। अहो वायुरपूर्वोऽयमित्याश्चर्यवशादिव । व्याघूर्णन्ते स्म जलधेस्तटेपु वनराजयः ।। व्यत्यस्ताश्च मुहुर्वाताधरोत्तरतां ययुः । वारिधेर्वारिनिचया भावाः कालक्रमादिव ।। १७७ आक्रन्देन समं दत्ते रत्नर महाब्धये । प्रयत्नेन सहापास्ते कर्णधारैमरुत्पटे । मुक्तासु जीविताशाभिः सह सर्वैः ससंभ्रमैः । शिलासु शृङ्खलावद्धास्वतिगुर्वीपु सर्वतः ॥ १७९ तरङ्गोत्क्षिप्तविक्षिप्ते नागबन्धैरिवाम्बुधौ । प्रभ्रमतुः प्रवहणे प्रयुद्ध इव ते उभे ।। १८० ततः सुन्दरसेनस्तदृष्ट्वा धैर्यादिवासनात् । चलितस्तमुवाचेदं महेन्द्रादित्यभूपतिम् ॥ २८१ ममापुण्यैरकाण्डे वः प्रलयोऽयमुपस्थितः । तन्न शक्रोम्यहं द्रष्टुं क्षिपाम्यामानमम्बुधौ ॥ १८२ इत्युक्त्वा स्वोत्तरीयेण वड्वा परिकरं द्रुतम् । स राजपुत्रो जलधौ तत्रासानमपातयत् ।। १८३ तदृष्ट्वा तद्वयस्थास्ते पञ्च चण्डप्रभादयः । महेन्द्रादित्यसहितास्तत्रैवात्मानमक्षिपन् ।। १८४ वाहुभ्यां च तरन्तस्ते नदीनं गतसंभ्रमाः । सर्वेऽपीतस्ततो जग्मुर्विक्षिप्ता वीचिवेगतः ।। १८५ क्षणाच शान्ते पवने निःशब्दस्तिमितोऽम्बुधिः । दधौ प्रशान्तकोपस्य सज्जनस्य समानताम् । १८६ तावञ्च वातेन फुतोऽप्यानीतां यानपात्रिकाम् । प्राप सुन्दरसेनोऽत्र सहितो दृढवुद्धिना ।। १८७ तामारुरोह चैन समं तेन स्वमत्रिणा'। स जीवितप्रमययोरन्तःलामिवापराम् ।। १८८ ततो दिशमजानानः पयोमयमिवासिलम् । प्रभ्रष्टपौरुपः पश्यन्देवताशरणस्तदा ॥ १८९ नावा मन्दानुकूलेन देवेनेव नभस्खता । संप्रेर्यमाणया तीरं प्रापितोऽभूत्रिमिर्दिनैः॥ १९० ततस्तीरविलग्नायां तस्यामामद्वितीयकः । स्थलं च जीविताशां च सममध्यारुरोह सः॥ १९१ तत्रस्थश्च समाश्वस्य दृढयुद्धिमभापत । उत्तीर्णोऽप्यम्बुधेरस्मि पातालादप्यधो गतः ।। १९२ यतो विक्रमशक्ति तं तं च व्याघ्रपराक्रमम् । चण्डप्रभं भीमभुजं सचिवांस्तांस्तथाविधान् ॥ १९३ महेन्द्रादित्यनृपतिं तं चाकारणयान्धवम् । विनाश्य सर्वानधुना का शोभा जीवितेन मे ॥ १९४ इत्युक्तवन्तं तं मत्री दृढबुद्धिर्जगाद सः । देव धैर्य गृहाण त्वं जाने कल्याणमस्ति नः ।। १९५ यथा ह्यावां तथा तेऽपि तरेयुर्जातु चारिधिम् । शक्या हि केन निश्चेतुं दुर्झना नियतेर्गतिः ॥ १९६ इत्यादि सत्तद्यावत्तं दृढयुद्धिर्ब्रवीति सः । तावदाजग्मतुस्तत्र स्नानाथ तापसावुभौ ॥ १९७ तौ पिलोक्य विपण्णं तं राजपुत्रमुपेत्य च । परिपृच्छ्य च वृत्तान्तं साधू सदयमूचतुः॥ १९८ सुमते नान्यथाभावं बलिनः पूर्वकर्मणः । अपि देवाः क्षमाः कर्तु सुखदुःखप्रदायिनः ।। हातुमिच्छन्नतो दुःखं धीरः सुकृतमाचरेत् । सा हि प्रतिक्रिया तस्य न शोकः शातनस्तनोः ॥ तद्विपादं जहीहि त्वं शरीरं रक्ष धैर्यतः । शरीरे सति को नाम पुरुपार्थो न सिद्ध्यति । २०१ कल्याणलक्षणश्चासि भाव्यवश्यं शुभं तव । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य निन्यतुः स्वानमं मुनी ॥ २०२ तत्र कांश्चिध दिवसान्प्रतीक्षन्स नृपात्मजः । तस्थौ सुन्दरसेनोऽथ दृढबुद्धिसमन्वितः ॥ २०३ अत्रान्तरे च तन्मन्त्री दोभ्या भीमभुजोऽम्बुधिम् । ती. विक्रमशक्तश्च द्वौ पृथक्प्रापतुस्तटम् ॥ २०४ अस्मद्वदुत्तरेजातु सोऽभीत्याशावशाय तौ । महाटवीं विविशतुश्चिन्वानौ दुःखमोहितौ ।। शेपौ तत्सचिवौ चण्डप्रभव्याघ्रपराक्रमौ । राजा महेन्द्रादित्यश्च तथैवोत्तीर्य वारिधिम् ।। आर्ताः सुन्दरसेनं तमन्विष्याप्राप्य दुःसिताः । अलब्धभमवहनास्तच्छशाङ्कपुरं ययुः ॥ ततस्तौ मत्रिणौ तत्र तच्च प्राक्स्थापितं बलम् । रुदन्तो ज्ञातवृत्तान्ता ययुः स्वामलकां पुरीम् ॥ प्राप्तेवराजप्तनयेष्वनुशोचत्सु तेपु सा । आक्रन्दैकमयी जज्ञे पुरी प्ररुदितप्रजा ।। २०९ महासेननृपश्चात्र सदेवीको निशम्य तत् । सुतोदन्तं न यत्प्राणैर्जहे तदलमायुपः ।। २१० देहत्यागोद्यतं तं च सदेवीकं न्यवारयन् । सचिंवा वचनैस्तैलैर्दशिताशोपपत्तिभिः ।। २११ ततः स नगरीबाह्ये स्वयंभ्वायतने नृपः । सूनोः प्रवृत्ति चिन्वानस्तपस्पन्नात सानुगः ॥ २१२ तावन्मन्दारदेवोऽपि हंसद्वीपे स भूपतिः । जामातुर्दुहितुवाब्धिपातोदन्तमबुध्यत ।। २१३ . २०७ २०८ ·४७५. -- तरङ्गः ३४ [] शशाङ्कवतीलम्बकः १२.. शुनाव चालकाप्राप्त जामातृसचिवद्वयम् । महासेननृपं चास्थाधृतप्राणं तपःस्थितम् ।। २१४ ततः सोऽपि सुताशोककातरो मरणोद्यमात् । वारितो मत्रिमिस्तैस्तैस्तेपु न्यस्तभरो नृपः ।। २१५ महासेननृपस्यागापा तस्यालका पुरीम् । समदुःखस्य सहितो देव्या कंदर्पसेनया ॥ २२६ यद्विज्ञातसुतोदन्तनिश्चयः स करिष्यति । तदेवाहं समं तेन करिष्यामीति निश्चितः ।। २१७ विज्ञातमन्दारवतीवृत्तान्ताधिकदुःखिना । महासेनावनीशेन समागम्यान्वशोचत ।। २१८ तेनैव सह तनासीत्तपस्यन्नियतेन्द्रियः । मिताशी दर्भशयनो हंसद्वीपेश्वरोऽपि सः ॥ २१९ एवं धात्रा विकीर्णेषु तेषु सर्वेष्वितस्ततः । मारुतेनेव पर्णेषु प्रस्थाय स्वाश्रमात्ततः २२० दैवात्सुन्दरसेनोऽत्र मतङ्गाश्रमस्य सः । तस्य प्रापान्तिकं यत्र सा मन्दारवती स्थिता ।। २२१ तन नानारसानेकपरिपकफलानतैः । निरुद्ध तीरं तरुभिर्ददर्शाच्छजलं सरः ॥ २२२ श्रान्तस्तस्मिन्कृतस्त्रानो भुक्तस्वादुफलस्ततः । दृढबुद्धिसखो गत्वा प्रापैको वननिन्नगाम् ।। २२३ तस्यास्तीरेण गच्छंश्च लिगायतनपार्श्वतः । स पुष्पावचयव्यग्रा दृष्टवान्मुनिकन्यकाः ।। २२४ तासां मध्ये ददशैकां कन्या लोकैकसुन्दरीम् । कान्त्या प्रकाशयन्ती तज्योत्स्नयेवारिरलं वनम् ॥ २२५ विलोकितेन कुर्वाणां फुल्लनीलोत्पला दिशः । तन्वती चरणन्यासैरवनौ नलिनीवनम् ।। केयं सहस्रनयनप्रेक्षणीया किमप्सराः । वनश्रीरथवा पुप्पलग्नाग्रकरपल्लवा ॥ २२७ वहु दिव्याङ्गनासर्गसिद्धाभ्यासेन वेधसा । एतस्या निर्मितमिदं नूनमत्यद्भुतं वपुः ॥ तस्याश्चानुहरत्येपा चित्रदृष्टाकृतेरहो । प्रियाया मम मन्दारवत्याः सैव भवेन्नु किम् ।। २२९ कथं वैतत्क सा हंसद्वीपे कैतद्वनान्तरम् । वन्न जानीमहे केयं कुत्तः कुत्रेह भामिनी ।। २३० इति राजसुतस्तं च दृढबुद्धि जगाद सः । दृढयुद्धिश्च दृष्ट्वा तां वरकन्यां तदानवीत् ।। २३१ अन्यैव देव काप्यस्या वनपुष्पमयेप्वपि । हारकाञ्चीकलापादिभगिराभरणेप्वियम् ॥ २३२ न चेदं जायते रूपं सौकुमार्य च कानने । तद्दिव्या राजकन्या चा काप्येपा नर्पिकन्यका ॥ २३३ उत्तिष्ठावः क्षणं ज्ञातुमिहेति दृढवुद्धिना । उक्त तौ तस्थतुस्तत्र पादपान्तरितावुभौ ॥ २३२ तावचोचितपुष्पास्ता मुनिकन्यास्तया सह । वरकन्यकया स्नातुं सरितं तामवातरन् । तन तासु जलक्रीडाप्रवृत्तासु विधेर्वशात् । माहेणागत्य जगृहे सैवान वरकन्यका ॥ तद्विलोक्यैव तत्कालं कन्यास्तास्त्रस्तविह्वलाः । चक्रन्दुरास्त्रिायध्वं नायध्वं वनदेवताः ॥ एपा हि मन्दारवती लान्ती नद्यामशवितम् । ग्राहेणागत्य तरसा गृहीता हा विपद्यते ॥ एतच्छुत्वैव कि सैव स्यात्प्रियेति प्रधाव्य सः । द्रुतं सुन्दरसेनस्तं ग्राहं क्षुरिकयावधीत् ।। मृत्योरिव मुखात्तस्माद्रुतमुत्क्षिप्य रोधसि । आश्वासयामास च तां स मन्दारवती ततः ।। २४० सापि तीर्णभया दृष्ट्वा सुभगं तमचिन्तयत् । महामा प्राणदः कोऽयं मम भाग्यैरिहागतः ।। २४१ चित्रं सुसदृशश्चैप चिन्नदृष्टस्य तस्य मे । प्राणेशस्यालकानाथतनयस्य मुजन्मनः ।। २४२ अपि नाम स एव स्याद्धिग्धिग्दुश्चिन्तितं मम । ईदृशः स विदेशस्थः शान्तं मा भूत्कदाचन ।। २४३ तन्नान्यपुरुपोपान्ते स्थातुं युक्तं ममाधुना । प्रजामि तदितः स्वति भवत्वस्मै महामने ॥ इति संचिन्त्य मन्दारवती प्राह स्म ताः ससीः । प्रणम्यैतं महाभागमेत यामोऽधुना वयम् ।। २४५ तच्छुत्या बहुसाधारो नामश्रवणमानतः । प्रागनुन्छिन्नसंदेहो राजपुत्रः स तत्ससीम् ।। एका सुन्दरसेनोऽन्न पप्रच्छाख्यायतां शुभे । फस्यासजा कीदृशीयं सखी यः कौतुकं हि मे ॥ २४७ इति तं पृष्टवन्तं सा मुनिकन्यैवमभ्यधात् । राज्ञो मन्दारदेवस्व हंसद्वीपपतेरियम् ।। सुता मन्दारवत्याख्या कुमारी राजसूनये । दातुं सुन्दरसेनाय नीयमानालकां पुरीम् ॥ २४९ भमप्रवणाम्भोधावुक्षिप्ता वीचिभिसटे । आनीतेह किल प्राप्य मतगमुनिनाश्रमम् ।। पवमुक्ते सया हर्षविपादाकुलित ससा । नृत्यन्मुन्दरमेनं तं दृडबुद्धिरुवाच सः॥ २५१ दिक्षाध मन्दारवतीदेवीलाभेन वर्धमे । सवैपा हि न याम्माकं मनोरथपथैन्यभून् । २५२ -- २४४ २४८ ·४७६ कथासरित्सगरः। [आदितस्तरङ्गः १०१।। इत्युक्त्वा सा ससी तस्याः पृच्छन्तीमुनिकन्यकाः । अवोधयत्तं वृत्तान्तं ताः ससी तामनन्दयन् ॥२५३ ततः सुन्दरसेनस्य हार्यपुत्रेत्युदीर्य सा । पपात मन्दारवती रुदती तस्य पादयोः ।। २५४ सोऽप्याश्लिष्य रुरोदैतां रुदतोतत्र चैतयोः । अरुदन्करुणार्द्राणि काष्ठान्यपि तृणान्यपि ।। २५५ गत्वाथ मुनिकन्याभिस्ताभिः स श्रावितो द्रुतम् । आजगाम मुनिसत्र मतगो यमुनान्वितः ।। २५६ सोऽत्र सुन्दरसेनं तमाश्वास्य चरणानतम् । मन्दारवत्या सहितं निनाय निजमाश्नमम् ॥ २५७ तदहश्च तदातिथ्यविनान्तं जातनिवृतिम् । अन्येयुः स तमाह स्म राजपुत्रं महामुनिः ।। २५८ श्वेतद्वीपे मया पुत्र गन्तव्यं कार्यतोऽधुना । तन्मन्दारवतीयुक्तो गच्छ लमलकां प्रति ॥ २५९ तत्र राजसुतामेतां परिणीयानुपालयेः । सुतेति प्रतिपन्ना हि तुभ्यमेपा मयापिता ॥ २६० सुचिरं चानया साध पृथ्वीराज्यं करिष्यसि । सचिवांश्च निजान्सर्वानचिरात्तानवाप्स्यसि ॥ २६१ इत्युक्त्वा सवधूकं तमामय नभसा ययौ । मुनिर्यमुनया साकं दुहित्रा स स्वतुल्यया ।। २६२ ततः सुन्दरसेनोऽपि स मन्दारवतीयुतः । दृढवुद्धिसहायश्च प्रोचचालाश्रमात्ततः ॥ २६३ प्राप्य वारिनिधेस्तीरं ददर्श निकटागतम् । केनाप्यधिष्ठितं यूना वणिजा वहनं लघु ॥ २६४ ययाचे चाभयं तस्मिन्नध्वसौकर्यलोभतः । दृढवुद्धिमुसेनारात्तत्पतिं तं वणिक्सुतम् ।। २६५ सोऽपि तीरे तथेत्यस्य वहनं तदढौकयत् । तां मन्दारवती पश्यन्कुवणिक्स्मरमोहितः ।। २६६ ततः सुन्दरसेनोऽत्र तामारोप्याप्रतः प्रियाम् । तदस्थितः सन्नारोढुमालना यावदिच्छति ।। २६७ तावत्स कर्णधारस्य संज्ञां कृत्वा वणिन्द्रुतम् । वहनं चालयामास परस्त्रीलोलुभः शठः ।। २६८ क्रन्दद्राजसुतं तच्च क्षणेनादृष्टिगोचरम् । अभूत्सुन्दसेनस्य वहनं तस्य पश्यतः ।। २६९ हा धिक्चौरैः प्रमुपितोऽस्मीत्याक्रन्दन्पपात सः । विलपंश्च चिरं सोऽत्र जगदे दृढवुद्धिना ॥ २७० उत्तिष्ठ मुञ्च वैक्लव्यं नाय वीरोचितः क्रमः । एहि चौरं तमन्वेष्टुं गच्छावोऽनेन वर्सना । २७१ आपत्काले च कष्टेऽपि नोत्साहास्त्यज्यते बुधैः । ॥ २७२ इति प्रबोधितस्तेन कथंचिदृढबुद्धिना । तीरात्सुन्दरसेनोऽधेरुत्थाय प्रस्थितोऽभवत् ।। २७३ गच्छन्त्रमाञ्च हा देवि हा मन्दारवतीति सः । विलपन्साश्रुरनिशं संतप्तो विरहामिना ।। निराहारः सवाप्पैकदृढबुद्धिपरिच्छदः । विवेश सोन्माद इव व्यामोहेन महद्वनम् ।। २७५ न चात्र गणयामास सख्युस्तस्य वचो हितम् । तत्र तत्राभ्यधावत्तु केवलं दयितामयः ॥ २७६ उन्निद्रपुष्पाभरणा वणिक्चौरात्पलायिता । आगता हि प्रिया सा स्यादिति फुल्लासु वलिपु २७ भयात्सरोनिमाना किं वदनं पक्ष्मलेक्षणम् । उन्नमय्येक्षते सा मामिति चाव्जेपु सालिपु ।। २७८ किं व्याहरति सैपात्र मुग्धा मां मजुभापिणी । इति पत्रलताच्छन्नकोकिलाकूजितेष्वपि ।। २७९ एवं प्रतिपदं मुह्यन्यथार्केण तथेन्दुना । ताप्यमानः स वभ्राम तुल्यनक्तंदिनश्चिरम् ॥ कथंचिन्निर्गतस्तस्मादनात्सदृढवुद्धिकः । राजपुत्रोऽथ स प्राप मार्गभ्रष्टो महाटवीम् ।। २८१ उदासगविपमां सिंहाधिष्ठानभीपणाम् । सेनामिव सुदुर्दशा दस्युसेनानिषेविताम् ।। तां गाहमानः मुलभानेकापायां निराश्रयाम् । दुर्दशामिव स प्रापि पुलिन्दैरुद्यतायुधैः ।। २८३ भगवत्युपहारार्थ चिन्वद्भिः पुरुपान्पशून् । विन्ध्यकेतोः पुलिन्देन्द्रस्याज्ञया तन्निवासिनः ।। २८४ विदेशो विरहक्लेशो नीचात्परिभवोऽपि सः । अनाहारोऽध्वसंताप इति पञ्चाग्निविप्लवे ॥ २८५ असृजद्दस्युसंपातं पष्ठमग्निमहो विधिः । राजपुत्रस्य तस्यात्र धैर्यस्यान्तमवेक्षितुम् ।। २८६ स चात्मना द्वितीयस्तान्ग्रहणार्थ प्रधावितान् । पृपत्कवर्पिणो दस्यून्यहून्थुरिकयावधीन् । २८७ तदुवा प्रैप्यत वलं राज्ञान्यद्विन्ध्यकेतुना । ततोऽपि सुबहूंश्चौरान्युद्धज्ञो निजघान सः ॥ ततः स सवयस्योऽपि वणितलान्तमूर्छितः । पवा कारागृहे नीत्वा शवरैलैर्निचिक्षिपे॥ तर कीटोत्कराकीणे जालकारालयाविले । सूच्यमानाहिसंचारे निमोर्केर्गतलम्निमिः ॥ गुल्फदनोच्छललागानुपातपिलोल्यणे । अन्तःक्षिप्तस्थितानेकभीतापन्नजनाकुले ।। २९१ २७४ २८० २८२ २८८ २९० ·४७७ तरङ्गः ३४ 1] शशाङ्कवतीलम्बकः १२। निरयाणामिवोत्पत्तिधाग्नि द्वौ तावपश्यताम् । मन्त्रिणौ तद्वदेवादी बद्धानीतस्थितावुभौ ॥ २९२ यौ तौ प्रविशतां तद्वद टवौं तीर्णवारिधी । तमन्वेष्टुं प्रभु भीमभुजविक्रमशक्तिकौ ।। २९३ तौ रुदन्तौ परिज्ञाय पेततुस्तस्य पादयोः । सोऽपि तौ प्रत्यभिज्ञातौ कण्ठे बाष्पाकुलोऽग्रहीत् ॥ २९४ ततः शतगुणीभूतदुःखास्तेऽन्योन्यदर्शनात् । आश्वासयद्भिरपरैरूचिरे बन्धनस्थितैः ।। २९५ कृतं दुःखेन किं शक्यं पूर्वकर्मातिवर्तितम् । किं न पश्यथ सर्वेषां सह मृत्युमुपस्थितम् ।। २९६ आगामिन्यां चतुर्दश्यां पुलिन्दक्ष्माभृतामुना । देव्याः पशूपहारार्थ वयमेते हि संभृताः ।। २९७ तल्कि शुचा गतिश्चित्रा जन्तुपु क्रीडतो विधेः । तदभद्रं यथा तद्वद्दद्याद्भद्रं स एव वः ॥ २९८ इत्युक्ता बन्धनस्यैस्ते यद्धास्तन्नायतस्थिरे । कष्टं निरनुरोधत्वमापदां सुमहत्वपि ।। २९९ प्राप्तायां च चतुर्दश्यामन राजाज्ञया ततः । ते सर्वेऽप्युपहारार्थमनीयन्ताम्बिकागृहम् ।। दीपज्यालाचलजिह्न घण्टालीदन्तमालया । व्यासक्तवीरशिरसा घोरं मृत्युमुस यथा ।। ३०१ तत्र सुन्दरसेनस्तां दृष्ट्वा देवी प्रणम्य सः । भक्तिप्रहेन मनसा स्तुवन्नेवं व्यजिज्ञपत् ।। दारितोदामदैत्येन निशिसेनास्रवर्पिणा । शमितासुरसंतापे प्रणताभयदायिनि ।। ३०३ निर्वापय प्रसन्नेन लोचनेनामृतश्युता । दृट्वा मां दुःखदावाग्निदग्धं देवि नमोऽस्तु ते ॥ ३०४ इति राजसुते तस्मिन्व्याहरत्येव तत्र सः । आगात्पूजयितुं देवीं विन्ध्यकेतुः पुलिन्दराट् ॥ ३०५ तं दृष्ट्वैव परिज्ञाय मिल्लराज नपानतः । स तान्सुन्दरसेनः स्वान्वयस्यान्स्वैरमब्रवीत् ॥ अहो सैप पुलिन्देन्द्रो विन्ध्यकेतुरुपैति यः । तातस्य पार्श्वे सेवार्थ भुते चैतां महाटवीम् ।। ३०७ तथदस्तु न वक्तव्यमस्माभिरिह किंचन । श्रेयान्हि मानिनो मृत्युर्नेहगालप्रकाशनम् ।। ३०८ इति मन्यते यावत्सखिभिः स नृपासजः । तावत्स विन्ध्यकेतुः स्थानराजा भृत्यानभापत ॥ ३०९ अरे प्रदर्शयत तं प्रवीरं मे महापशुम् । हताः सुवह्वो योधा गृह्यमाणन येन मे ।। ३१० तच्छुदैव स शुष्कासन्दिग्धो प्रणितधूसरः । तस्य सुन्दरसेनोऽमे तनृत्यैः प्रापितोऽभवत् ।। ३११ स तं दृष्ट्वा पुलिन्देन्द्रः परिज्ञाय मनागिव । भूहि कस्त्वं कुतश्चेति पप्रच्छ परिशङ्कितः ॥ ३१२ योऽहं यतः कुरुध्वं यत्प्रस्तुतं किमनेन वः । इति सुन्दरसेनोऽपि भिल्लेन्द्रं प्रत्युवाच तम् ।। ३१३ ततस्तं सम्यगालापात्प्रत्यभिज्ञाय सभ्रमात् । हा हेति जल्पन्नवनौ विन्ध्यकेतुः पपात सः ॥ ३१४ हा महाराज पापेन महासेन मयाधुना । पश्य युष्मत्प्रसादानामुचितं कीदृशं कृतम् ।। ३१५ पत्ते माणसमः सूनुन तोऽववामिहेशीम् । देवः सुन्दरसेनोऽय कुतोऽप्येवमिहागतः । इत्यायाश्लिष्य तं राजपुतं स व्यलपत्तथा । विन्ध्यकेतुर्यथा सर्वेऽप्यत्राभूवन्नुश्रवः ।। ३१७ एतन्न वहु यत्पूर्व प्रत्यभिज्ञातवानसि । राजपुत्रमिमं पश्चादृत्तेऽर्थे कि व्यधास्यथाः ॥ ३१८ तत्को विपादो हऽस्मिन्नित्याश्वास्यत तैश्च सः । हृष्टैः सुन्दरसेनस्य वयस्यैर्भिलभूपतिः ।। ३१९ ततश्च पादपतितः स राजा सममानयत् । प्रीत्या सुन्दरसेनं तं मोचितासिलपुंपशुम् ।। ३२० कृतार्चनश्च नीत्वैनं स्वपल्ली सवयस्यकम् । क्रमादुपाचरत्पथ्यैरावद्धबणपट्टिकम् ॥ ३२१ पप्रच्छ चेहागमनं राजपुत्र कथं नु ते । महत्कौतुकमेतद्धि मम तत्कथ्यतामिति ।। ३२२ ततः सुन्दरसेनेन स्ववृत्तान्तेऽनुवर्णिते । चिनीयमाणचेतातं शवरेन्द्रो जगाद सः॥ ३२३ क मन्दारवतीहतोर्यात्रा पातः फ चाम्बुधौ । क मतगाश्रमप्राप्तिः क तया तत्र संगमः ॥ ३२४ फापहारश्च वणिजा तस्या विश्वासतः पुनः । क चाटपीप्रवेशते कोपहाराय बन्धनम् ।। ३२५ फ चास्माभिः प्रत्यभिज्ञा मृत्योरास्याच निर्गमः । विचित्र विधये तस्मै सर्वथा विधये नमः॥ ३२६ तन्न कार्या त्वया चिन्ता कान्तां प्रति यतो विधिः । यथेदमकरोका तथैतदपि ते द्रुतम् ।। ३२७ इति वादिनमेवैतं पुलिन्देन्द्र छतागतः । निजसेनापतिः प्रीतः प्रविश्यैवं व्यजिज्ञपन् । ३२८ देवादाय धनं भूरि खीरनं चातिरूपमत् । प्रविष्टः सानुगजनः कोऽप्येतामटवीं वणिक् ॥ ३२९ सच बुद्धा मया गत्वा सवलेन सहानुगः । वष्टभ्य सघनषीक इहानीतो बहिः स्थितः ॥

·- ३४० ४७८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०१। तच्छ्रुत्वा किं वणिक्स स्यात्सा मन्दारवती च किम् । इति सुन्दरसेनोऽन्तर्विन्ध्यकेतुश्च ध्यतुः ॥ ३३१ प्रवैश्यतामिहेवासौ स्त्री पेत्युक्तवतोस्तयोः । प्रावेशयमूपस्तं वणिजं तां च योपितम् ।। ततो दृष्ट्वैव तौ सोऽत्र दृढवुद्धिरभाषत । सैव मन्दारवयंपा देवी सैप च दुर्वणिक् ।। ३३३ हा देवि धर्मदग्धेव लतावस्थामिमां कथम् । गतास्यपुष्पाभरणा विशुष्काधरपल्लवा ।। ३३४ इति क्रन्दति तस्मिंश्च दृढवुद्धौ प्रधाव्य सः । प्रियां सुन्दरसेनस्तां कण्ठे सरभसोऽग्रहीत् ।। वतो विरहमालिन्यमश्रुधाराजलेन तौ । क्षालयन्ताविवान्योन्यं प्रियौ रुरुदतुश्विरम् ।। अथोभौ तौ समाश्वास्य विन्ध्यकेतुरुवाच तम् । वणिज किं त्वया दारा विश्वस्तस्य हृता इति ॥ ३३७ ततो जगाद स वणिग्भयगद्गदया गिरा । वृथा मयेदं नाशाय कृतमेपा तु रक्षिता ।। निजेनाधर्पणीयेन महसैव मनस्विनी । वहिज्वालेव न स्पष्टुमप्यसौ शकिता मया ॥ किं च नीत्वा निजं देशं शान्तमन्युः प्रसादिता । परिणेतुमभिप्रेता पापस्याभूदियं मम ।। इत्युक्तवन्तमादिष्टवधं तेनान भूभुजा । सोऽथ सुन्दरसेनस्तं ररक्ष वणिज वधात् ।। ३४१ प्राणाधिकं तु तत्तस्य धनोद्रेकमहारयत् । दिने दिने म्रियन्ते हि गतार्था न गतासवः ॥ ३४२ एवं सुन्दरसेनेन तस्मिन्वणिजि मोचिते । प्राणलाभेन संतुष्टे यथेच्छं कृपणे गते ॥' ३४३ स विन्ध्यकेतुरादाय तां मन्दारवती नृपः । युकां सुन्दरसेनेन स्वदेवीमन्दिरं ययौ। ३४४ तत्रादिश्य स देवीं तां स्नानवस्त्रानुलेपनैः । संमान्य मन्दारवती तद्वत्स्नातमलंकृतम् ॥ ३४५ स्वयं सुन्दरसेनं तमुपवेश्य वरासने । प्राभृतैरर्चयामास मुक्तामृगमदादिमिः॥ ३४६ चक्रे तयोश्च दंपत्योः संगमाद्धृशमुत्सवम् । स राजा मुदिताशेपप्रनृत्तशवराङ्गनम् ।। अथ सुन्दरसेनस्तमन्येयुपमभ्यधात् । रूढं व्रणैर्मे सिद्धं च यथेष्टं नदितोऽधुना ॥ ३४८ यामो वयं स्वनगरी ताताय प्रेषयाशु तत् । लेखहारं सवृत्तान्तं मदागमनशंसिनम् ॥ ३४९ इत्युक्तो राजपुत्रेण स तेन शबरेश्वरः । तथैव दत्तसंदेशं लेखहारं विसृष्टवान् ।। ३५० स लेखहारको यावत्तां प्राप्नोत्यलकां पुरीम् । तावत्तत्र महासेनः सदेवीकः स भूपतिः ।। ३५१ वस्य सुन्दरसेनस्य प्रवृत्त्यज्ञानदुःसितः । अग्निप्रवेशायोयुक्तः शंकरायतनामतः ।। ३५२ अभूत्किलानुशोचद्भिः पौरैः परिवृतोऽसिलैः । तं दृष्ट्वा स महासेनं नृपति लेखहारकः । उपाजगाम शबरो धावन्नावेदितालकः ।। ३५४ धूलीलिप्तो धनुष्पाणिर्लतात्वग्वद्धमूर्धजः । श्यामः कटीनिवसनं विल्वपत्रमयं दधत् ॥ दिष्ट्याद्य वर्धसे देव यन्मन्दारवतीयुतः । पुत्रः सुन्दरसेनस्ते निस्तीर्याम्भोधिमागतः ।। ३५६ अस्मत्प्रभोविन्ध्यकेतोः स हि प्राप्यान्तिकं प्रभो । तेनैव साकमागन्तुं प्रवृत्तः प्रेष्य मां पुरः ।। इत्युदीर्य च तस्यात्र राज्ञः पादान्तिके न्यधात् । लेखं स भिल्लभूपाललेसहारो हरख्शुचम् ।। ३५८ तत्तो हटैर्जनैः सर्वैः कृते कंलकलारवे । लेखे च वाचिते ज्ञाते यथावृत्ते महाद्भुते ।। ३५९ सत्कृत्य लेखहारं स त्यक्तशोकः कृतोत्सवः । राजधानी महासेननृपः सर्वैः सहाविशत् ।। उत्सुकच ततोऽन्येाः सूनोस्तस्यागमिष्यतः । अग्रतो भवितुं प्रायाद्धंसद्वीपेश्वरान्वितः ।। ३६१ घचाल चतुरङ्गं च वलं तस्यामितं तथा। असह्यमर्दभीतेव चकम्पे वसुधा यथा ।। तावत्सुन्दरसेनोऽपि स्वगृहामिमुखं ततः । प्रतस्थे मिल्लपट्टीतः स मन्दारवतीसखः ।। वन्धनागारलब्धेन तेन विक्रमशक्तिना । सख्या भीमभुजेनापि युक्तः सदृढवुद्धिकः ।। ३६४ वातरंहोहयारूढः सहितो विन्ध्यकेतुना । पुलिन्दसैन्यैः पृथिवीं तन्मयीमिय दर्शयन् ।। ३६५ गच्छन्कतिपयैरेव दिनर्मार्गे ददर्श तम् । पितरं संभुसायातं सपरिच्छदवान्धवम् ॥ ३६६ ततोऽवरुह्य तुरगात्सानन्दैीक्षितो जनैः । उपेत्य पादयोस्तस्य सवयस्योऽपतत्पितुः॥ ३६७ सोऽपि पुत्रमालोका राकाचन्द्रमिवोदधिः । आसन्येव न माति स्म हर्षोल्लासतरङ्गितः॥ ३६८ दृष्ट्याच मन्दारवती तां पादावनतां सुपाम् । आलानं कृतिनं मेने कुलं चैव ननन्द च ॥ ३६० ·४७९ ३७० ३७२ ३७३ ३७४ ३७५ ३७६ ३७७ ३७८ ३७९ ३८० तरङ्गः ३४ 11 शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । तांश्च त्रीन्दृढबुद्ध्यादीन्प्रणतान्पुत्रमत्रिणः । ततोऽधिकं सोऽभ्यनन्दद्विन्थ्यकेतुं च तं नृपः ] अथ सुन्दरसेनोऽपि पिना तेन निवेदितम् । नत्वा मन्दारदेवं तं श्वशुरं मुमुदे परम् ।। तौ च पूर्वागतौ चण्डप्रभव्याघ्रपराक्रमौ । दृष्ट्वाशिलग्नौ सचिवौ पूर्णान्मने मनोरथान् ।। तत्क्षणं चात्र सोऽप्यागान्महेन्द्रादित्यभूपतिः । शशाङ्कपुरतः प्रीत्या श्रुतवृत्तान्तहर्पुलः ॥ अथ तैः समं समग्रैः सुन्दरसेनः स राजसुतः। नडकूवर इव रम्भां मन्दारवतीं वहन्दयिताम् ।। अलकापुरीमयासीनिजवसतिं वाहनोत्तमारूढः। सकलसमृद्धिनिकेतनभूमि भूयिष्ठपुण्यजनाम् ।। तस्यां च वातायनसंश्रिताभिनेत्रोत्पलैः पौरजनागनामिः । आफीर्यमाणः प्रियया समेतः स राजधानी तुर्विवेश ॥ आनन्दवाष्पाकुललोचनायाः प्रणम्य मातुश्चरणौ च तत्र । स राजपुत्रोऽसिलवन्धुभृत्यवद्धोत्सवं तं दिवसं निनाय ।। अथापरेशुर्गणकोपदिष्टे लमे स तस्याश्विरकाङ्कितं तम् । जमाह पाणिं जनकार्पिताया मन्दारवत्या नरनाथसूनुः ।। दौ च तस्मै श्वशुरो महाCण्यपुत्रको मन्दरदेवभूपः । रत्नानि भूयांसि निजं च राज्यं प्रीतः स्वदेहोत्तरकालभावि ।। चकार चेच्छाविभवानुरूपं पिता महासेननृपश्च तस्य । अदुग्धगुं मोचितवन्धनस्थं महोत्सवं वृष्टहिरण्यवस्त्रम् ।। दृष्ट्वाथ मन्दारवतीसमागमात्कृतार्थतां सुन्दरसेनमागतम् । प्रमोदमासेव्य च तद्विवाहजं प्रगीतनृत्यन्निसिलाङ्गनागणम् ।। ययौ महासेनमहीभृतार्चितः स्वमण्डलं मन्दरदेवभूपतिः ।। शशाङ्कपूर्व च पुरं स पार्थिवः स विन्ध्यकेतुश्च महाटवीपतिः ।। ततोऽन्न यातेपु दिनेषु सद्गुणं प्रजाभियं सुन्दरसेनमासजम् । अवेक्ष्य राज्ये च निवेश्य तं निजे वनं महासेननृपो जगाम सः ।। संप्राप्य राज्यमथ सुन्दरसेनदेवः सोऽपि स्ववाहुवलनिर्जितवैरिवर्गः। तैर्मनिमिः सह महीमसिला शशास मन्दारवत्यधिगमप्रसरत्ममोदः ।। इति तत्र सरस्तीरे व्याख्याय कथां मृगाङ्कदत्ताय । स व्याघ्रसेननामा सचिवो निजगाद तं भूयः ।। एतत्स कण्वो मुनिराश्रमान्तः कथाद्भुतं वर्णितवान्प्रभो नः । कथावसाने च दयालुरस्मानाश्वासयन्नेवमसायवोचत् ।। तत्पुत्रकाः सुविपमाणि दुरुत्तराणि कृच्छ्राणि धीरहृदयाः किल ये सहन्ते । ते प्रामुवन्ति परमित्थमभीप्सितानि नान्ये तु ये गलितसत्त्वविलुमचेष्टाः ।। तस्मादिमां सजत विठंचतां प्रयात युप्माकमप्यधिपतिः स मृगाङ्कदत्तः । संप्राप्ससर्वसचिवः सुचिरं पृथिव्यां राज्यं करिष्यति समेत्य शशावत्या ।। इति तेन वयं महर्पिणोक्ता धृतिमालम्व्य निशां च तन नीत्वा । घलितासत आश्रमादयाप्ताः क्रमश: काननमेतदध्वसिन्नाः ।। इह पातितृपा क्षुधा च तप्ताः फलहेतोर्गणनाथवृक्षमेतम् । अधिरा फलस्वमेम पातास्तपसा देव तवाद्य मोचिताः स्मः ।। ३८१ ३८६ ३८७ ३८८ ३८९ '३९० ·४८० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०२ इत्यस्माकै नागशापोपनीतो वृत्तान्तोऽयं त्वद्वियोगे चतुर्णाम् । क्षीणे शापे चाधुनास्माभिरेतयुक्तः सर्वैः कार्यसिद्ध्यै प्रयाहि ।। ३९१ एतन्मृगाकदत्तो निजसचिवाव्याघ्रसेनतः श्रुत्वा । लाभे शशावत्या लब्धधृतिस्तां निशामनयत् ।। ३९२ इति महाकविश्नीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे शशाङ्कपतीलम्बके चतुर्विंशस्तरजः। १ २ ३ ६ ९ १०. ११ १२ १३ १४ १५ पञ्चत्रिंशस्तरङ्गः। ततः प्राप्तः समुत्थाय तस्माद्रसरस्तटात् । मृगावदत्तः सचिवैरशेपैर्मिलितैः सह ।। युक्तः श्रुतधिना तेन प्रायादुजयिनी प्रति । स शशाङ्कवतीं प्रेप्सुनेत्वा तं विनजिद्गुमम् ॥ ततस्तास्ता वनभुवो भूयोऽनेकशतहृदाः । तमालश्यामलाभोगा धनागमनिशा इव ॥ अन्याश्च विचरद्धीममत्तेभाभग्नकीचकाः । विपरीतार्जुनाकारा विराटनगरीनिभाः ।। गिरीन्द्रकंदराश्चैव शुद्धाः पुष्पवतीरपि । क्रूरसत्त्वाश्रिताः शान्तैर्मुनिभिः संश्रिता अपि ।। अतिक्रम्य क्रमाद्वीरः स सर्वसचिवान्वितः । प्रापदुजयिनीपुर्याः संनिकर्प नृपालजः ॥ ततो गन्धवती प्राप्य नदी मानहृतकमः । तीर्त्वा च तां महाकालश्मशानं प्राप सानुगः ॥ ददर्श तच्च नानास्थिकपालशकलाकुलम् । धृतमानुपकङ्कालकरालं वीरसेवितम् ।। बहुभूतगणाकीर्णमाक्रीडड्डाकिनीप्रियम् । महाभैरवमासन्नचिताधूममलीमसम् ॥ तदतिक्रम्य चापश्यत्स तां युगपुरातनीम् । पुरीमुञ्जयिनी गुप्तां कर्मसेनेन भूभुजा ॥ अधिष्ठितप्रतोलीका रक्षिमिर्विविधायुधैः । प्रवीरकुलजानेकराजपुत्राभिरक्षितैः ।। गिरीन्द्रशिखराकारैः प्राकारैः परिवेष्टिताम् । दुष्प्रवेशामविज्ञातैर्हस्त्यश्वरथसंकुलाम् ॥ विलोक्य तादृशीं तां च सर्वतोऽप्यतिदुर्गमाम् । मृगाकदत्तो विमनाः सचिवान्स्वानुवाच सः॥ कष्टं लेशशतैरेवमभव्यस्वागतस्य मे । प्रवेश एव नास्तीह प्रियाप्राप्तौ तु का गतिः ॥ तच्छ्रुत्वा तेऽप्यवोचंतं किमेपा प्रतिभाति ते । अस्माकमियतां देव वलसाध्या महापुरी ।। उपायोऽत्र विचेतव्यः स चावश्यं भविष्यति । दैवतैर्वहुशो होतदादिष्टं विस्मृतं कथम् ॥ इत्युक्तः सचिवस्तस्या नगर्या वहिरेव सः । मृगाङ्कदत्तो दिवसान्कांश्चित्तस्थौ परिभ्रमन् ॥ प्राक्सिद्धमथ वेतालं दध्यौ विक्रमकेसरी । तन्मन्त्री वासभवनात्तत्प्रियाकर्षणेच्छया । सोऽपि कृष्णच्छविः प्रांशुरुष्ट्रप्रीयो गजाननः । महिपाशिरुलूकाक्षो वेतालः खरकर्णकः ।। एत्य तत्र प्रवेष्टुं यन्न शशाक जगाम तत् । शंभोवरात्ता नगरी नाकामन्ति तथाविधाः ॥ अथामात्यैर्वृतं सिन्नं प्रवेशोन्मुसचेतसम् । मृगासदत्तं श्रुतधिर्नीतिज्ञः सोऽब्रवीद्विजः ॥ किं देव नीतितत्त्वज्ञोऽप्यजानन्निव मुह्यसि । स्वपरान्तरमप्रेक्ष्य मतः कस्येह विक्रमः ।। एकैकस्मिन्नगर्या हि द्वारेष्वस्यां चतुर्वपि । कुखराणां सहस्से द्वे वाजिनां पञ्चविंशतिः ॥ रथानां दश लक्षं च पदातीनां दिवानिशम् । संनद्धमास्ते रक्षार्थ वीराधिष्ठानदुर्जयम् ॥ तन्नः कतिपयानां यत्सहसात्र प्रवेशनम् । परं पतङ्गवृत्तिः सा नार्यसिद्धिस्तु काचन ॥ सैन्येनापि च नाल्पेन युक्ता क्षेमुमियं पुरी । हतिपादातयुद्धं तद्विरोधोऽधियलेन यत् ॥ तन्मायाबटुना तेन पुलिन्दपृथिवीभृता । मुहृदा नर्मदाग्राहभयात्रातेन दारुणात् ॥ तन्मित्रेण च भातगराजेनातिवलीयसा । तेन दुर्गपिशाचेन तत्संवन्धानुरागिणा ।। किरातराजेन यथा बालसब्रह्मचारिणा । शक्तिरक्षितसंज्ञेन तेन विक्रमशालिना ॥ समेत्य सबलैः सर्वैः सैन्यपूरिवदिङ्मुसः । सम्यक्सहायसंपन्नः साधयैतत्समीहितम ।। किरातराजश्व स ते दूतागमनसंचिदम् । प्रतीक्षमाणः स्थित इत्येतत्ते विस्मृतं कथम् ।। मायायच मातङ्गराजादेशागतो ध्रुवम् । सजतेन सहैवारले संवित्तस्य कृता घसौ ।। १८ १९ २० २२ २३ २६ २७ २८ २९ ३० રૂર ·तरङ्गः ३५.] शशाश्वतीलम्बकः १२। ४८१ ३४ ३८ ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ४८ ४९ ५० तत्तस्य मातङ्गपतेविन्ध्यदक्षिणपार्श्वगम् । निवासकोटें गच्छामः करभग्रीवनामकम् ।। तत्रैवाहूयते राजा कैरातः शक्तिरक्षितः । ततः संभूय सर्वैस्तैरुद्योगः सिद्धये शुभः ।। श्रुत्वैतच्छ्रुतधेर्वाक्यमर्थवत्प्राज्ञसंमतम् । मृगादत्तः सामात्यस्तथेति श्रद्दधेतराम् ।। अन्येाश्च नमस्कृत्य गुणिबन्धुं धृतोदयम् । प्रदर्शिताशं विश्वस्य नभोनित्याध्वगं रविम् ।। उचचाल ततो विन्ध्यपाच तं दक्षिणं प्रति । तस्य दुर्गपिशाचस्य मातङ्गेन्द्रस्य केतनम् ।। तन्मत्रिणश्च स व्याघ्रसेनो भीमपराक्रमः । गुणाकरो मेघवल: समं विमलवुद्धिना ।। स विचित्रकथः स्थूलवाहुविक्रमकेसरी । प्रचण्डशक्तिः श्रुतधिदृढमुष्टिस्तमन्वगुः ॥ तैः समं सोऽतिविस्तीर्णा निजचेष्टा इवाटवीः । गहनांश्च वनोद्देशान्वाभिप्रायानिव ममात् ।। अतिक्रामन्सरस्तीरतरुमूलनिशाश्रयः । प्राप्यारुरोह विन्ध्याद्रिमासचित्तमिवोन्नतम् ।। तस्थापादक्षिणं पार्श्वमवरुह्य च दूरतः । दन्तिदत्ताजिनचिता मिल्लपल्लीविलोकयन् ।। कुन स्यादास्पदं तस्य मातङ्गाधिपतेरिह । कुतो ज्ञास्याम इत्यन्तर्दध्यौ राजसुतोऽन्न सः ॥ तावञ्च संमुखायातमेकं मुनिकुमारकम् । स ददर्श सहामात्यैः पप्रच्छ च कृतानतिः ॥ अपि जानासि कुत्रेह गृहं मातगभूपतेः । सौम्य दुर्गपिशाचस्य द्रष्टव्यो वर्तते हि नः ॥ तच्छुत्या स जगादैवं साधुस्तापसपुत्रकः । इतः पञ्चवटीयस्ति प्रदेशः क्रोशमात्रके || नातिदूरे च तस्याभूदगस्त्यस्याश्रमो मुनेः । नाकतः पातितोसिक्तनहुपेन्द्रस्य हेलया ॥ यन पित्राज्ञयोपात्तवनवासः सलक्ष्मणः । सीतयानुगतो रामो मुनिमन्वास्त तं चिरम् ।। रक्षोविनाशपिशुनौ चन्द्रार्काविव यन्त्र सः । आस्कन्दितुं प्रवृत्तोऽभूत्कवन्धो रामलक्ष्मणौ ॥ यत्र योजनवाहोश्च रामो भुजमपातयत् । अगस्त्यप्रार्थनायातनहुपाजगरोपमम् ॥ यन मेघागमेऽद्यापि श्रुत्वा जलघरध्वनिम् । स्मरन्तो रामकोदण्डरवस्याम्बररोधिनः ।। वीक्ष्य विध्वग्दिशः शून्या गृह्णन्त्युद्वाष्पलोचनाः । जानकीवर्धिताः शष्पकवलं न जरन्मृगाः ।। हतशेपानिव नातुं हरिणान्यत्र राघवम् । जहार हेमहरिणो चैदेहीविरप्रदः । कारीवारिवहले यत्रानेकमहाहदे । पीत्वोद्गीर्णमिवागस्त्येनान्धिपाथः पदे पदे ।। तस्याश्रमस्य नात्यन्तदूरे विन्ध्यस्य सानुनि । करभग्रीवनामाति कोट्टः कुटिलदुर्गमः ।। तन प्रतिवसत्यन्तर्भूपालानिर्जितो वली । स मातङ्गपतिर्दुर्गपिशाचश्चण्डविक्रमः ।। धनुर्थराणा लक्षय तेयामधिपतिश्च सः । कोउपचशती पामेकैकमनुधारति । तैर्दस्युभिः स मुष्णाति सार्थान्दलयति द्विपः । भुते महाटवीं चैतां तास्तानगणयन्नृपान् ।। एतन्मुनिसुताच्छ्रुत्वा तमामव्य स सानुगः । मृगाइदत्तस्तेनैव मार्गेण त्वरितं ययौ । प्रापञ्च तस्य करभग्रीवस्य निकट क्रमात् । मातङ्गराजकोट्टस्य भिल्लपल्लीसमाकुलम् ।। ददर्शादूरतश्चान शवसैधानितस्ततः । बर्दिबहेभदशनव्याघ्रचर्ममृगामियान् ॥ तिर्यञ्च इव जीवन्ति पश्यतारण्यवृत्तयः । चित्रं तदप्यमी दुर्गेपिशाचं ध्रुवते प्रभुम् ।। नास्त्येवाराजकं किंचिद्वत कोऽपि प्रजास्वहो । राजशब्दः सुरैः सृष्टो मात्स्यन्यायभयादयम् ।। एवं मृगाङ्कदत्तस्तान्भिल्लान्वीक्ष्य ससीन्ब्रुवन् । यावत्स करभग्रीवकोट्टमार्ग विवित्सति ॥ तावन्मायावटोस्तस्य तबादावभ्युपेयुपः । तं पूर्वदृष्टं ददृशुचाराः शयरभूभृतः ।। ते मायावटवे तस्मै गत्वा सद्यो न्यवेदयन् । तदागर्म ससैन्यश्च सोऽपि प्रत्युजगाम तम् ।। निकटीभूय दृष्ट्वा च मुक्तवाहः प्रधाव्य सः । पपात पादयोसस्य राजसूनोः पुलिन्दराट् ।। कृतकण्ठसहं राजा स पृष्टकुशलश्च तम् । सामात्यं वाहनारूदमनैपीत्कटकं निजम् ॥ माहिणोच प्रतीदारं तदागमनशंसिनम् । तस्मै मातङ्गराजाय नि स शवराधिपः ।। आजगाम च मातङ्गराजः सोऽपि स्वदेशतः । द्रुतं दुर्गपिशाचोऽत्र नानो विभ्रद्यधार्थताम् ।। शिलाफूटकठोराजसमालमलिनच्छविः । पुलिन्दाश्रितपादश्च विन्ध्याचल इंशापरः ।। . ५२ ५३ ६० ६१ ६२ ६४ ६५ ૬૮ ६९ ७० ७१ ·७४ ७८ ८८ ४८२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०२ । भृकुट्या भीपणमुसः प्रकृयैव निशासया । स्वीकतु विन्ध्यवासिन्या त्रिशूलेनेव चिह्नितः ॥ ૭૨ तरुणः क्षपिताशेपवया अप्यसुदर्शनः । कृष्णोऽप्यनन्यसेवी च भूभृत्पादोपजीव्यपि ॥ ७३ नवाभ्र इव मायूरपिच्छचित्रधनुर्धरः । हिरण्याक्ष इवोदामवराहक्षतविग्रहः ॥ घटोत्कच इवोत्सितभीमरूपधरो वली । कलिकाल इवाधर्मनिरतोच्छ्सलप्रजः ॥ आययौ च वलाभोगस्तस्यापूरितभूतलः । मुक्तोऽर्जुनमुजासङ्गात्प्रवाह इव नार्मदः ॥ ७६ शिलाकलापो लुठितः क्रिमसनगिरेरयम् । किमुताकालकल्पान्तमेघौषः पतितो भुवि ॥ इति शङ्कां स विदधचण्डालानीकिनीचयः । प्रसससितच्छायामलिनीकृतदिङ्मुसः ।। उपगम्य च तत्स्वामी दूरान्यस्तशिराः क्षितौ । मृगाङ्कदत्तं तं दुर्गपिशाचः प्रणनाम सः ॥ उवास चाद्य देवी मे प्रसन्ना विन्ध्यवासिनी । उचितोचितवंशो यद्गृहान्प्राप्तो भवान्मम ।। तद्धन्योऽस्मि कृतार्थोऽस्मीत्युक्त्वा तस्मायुपायनम् । मातङ्गराजः स ददौ मुक्ताकस्तूरिकादिकम् ॥ ८१ सोऽप्यभ्यनन्दप्रीत्या तं राजपुत्रो यथोचितम् । ततस्तत्रैव सर्वे ते चकुः सेनानिवेशनम् ।। आलानवद्वैरिदैस्तुरगैर्मन्दुराश्रितैः । कृतास्पदैश्च पादातैः स्थगिता सा महाटवी ।। आजन्मापूर्वनगरीभावसंप्राप्तिसंपदा । घूर्णमानेव तत्कालं नैव स्वात्मन्यवर्तत ॥ ततोऽन्न काननोद्याने विहितस्नानमङ्गलम् । कृताहारं सुखासीनमेकान्ते सचिवान्वितम् ।। मायावटौ स्थिते दुर्गपिशाचः स कथान्तरे । मृगाङ्कदत्तमवदत्प्रीतिप्रश्रयपेशलम् ॥ मायावटुरयं राजा बहुकालमिहागतः । त्वन्निदेशप्रतीक्षः सन्स्वामिन्साफ मया स्थितः ।। सद्राजपुत्र युष्मामिः कुत्र स्थितमियचिरम् । किं कृतं चेति कार्य स्वमस्मान्योधयताधुना ॥ एतत्तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रो जगाद सः । तदा मायावटोरस्य गृहाद्विमलवुद्धिना ॥ ८९ गुणाकरेण च समं प्राप्य भीमपराकमम् । गत्वा श्रुतधिया साकं चिन्वतान्यान्ससीन्मया। प्राप्तः प्रचण्डशक्तिश्च विचित्रकथ एप च । मार्गक्रमेण चैपोऽपि ततो विक्रमकेसरी॥ ततो वरसरस्तीरे प्राप्य विघ्नेशपादपम् । फलार्थमधिरुह्येते तच्छापात्फलतां गताः ।। आराध्याथ गणेशं तं कथंचिन्मोचिता मया। शेपाश्चादौ तथाभूतास्तत्र मुक्तास्तथैव मे ।। ९३ दृढमुष्टिरयं व्यावसेनमेघवलाविमौ । स्थूलवाहुरसौ चेति चत्वारः सचिवा इमे ।। ९४ एतैः प्राप्तैः समं सर्वैरहमुजयिनीमगाम् । तस्यां च गुप्तद्वारायां प्रवेशोऽप्यभवन्न नः ।। ९५ कुतः शशाङ्कवत्यास्तु हरणोपायचिन्तनम् । सैन्यहीनस्य चाभून्मे न दूतप्रेपणाहता ॥ ततः संमव्य युष्माकमागता निकटं वयम् । इदानीं सिद्धये यूयं प्रमाणमिह नः सखे । एवं मृगाङ्कदत्तेन स्ववृत्तान्तेऽभ्युदीरिते । सोऽथ दुर्गपिशाचस्तं समायावटुरब्रवीत् ।। धीरो भव कियत्कार्यमेतदस्माभिरवसा । प्राणाः प्रथममेवैते त्वदर्थमुपकल्पिताः॥ आनयामोऽत्र तं बवा कर्मसेनं महीभृतम् । प्रसह्य च हरामोऽस्य तां शशाङ्कवती सुताम् ।। इति मातङ्गराजेन समायावटुनोदिते । मृगाङ्कदत्तः सप्रीतिबहुमानमभापत ।। १०१ किं न संभाव्यते युष्मास्वियमेव हि वक्ति वः । प्रतिपन्नसुहृत्कार्यनिर्वाहं धीरसत्त्वता ॥ १०२ दाय विन्ध्याद्रिवः शौर्य व्यानेभ्यो मित्ररागिताम् । वनाब्जिनीभ्यश्चादाय यूयं धानेह निर्मिताः॥१०३ तद्विचार्य यथायुक्तं कुरुध्वमिति वादिनि । मृगाङ्कदत्ते दिनकृद्विशश्नामास्तमस्तके ॥ १०४ ततस्तत्र नियामां तां स्कन्धावारे विशश्रमुः । ते कर्मान्तिककृतेषु निवेशेषु यथोचितम् ।। प्रातमगादत्तश्च विससर्ज गुणाकरम् । किरातराजमानेतुं सुहृदं शक्तिरक्षितम् ॥ १०६ तेन गत्वोक्तवृत्तान्तः खल्पैरेव दिनैश्च सः । तद्युत्तोऽतिमहासैन्यः किरातपतिराययौ ॥ १०७ पदातिलक्षदशकं द्वे लक्षे वाजिनामपि । महावीराधिरूढानामयुतं मत्तदन्तिनाम् ।। १०८ अष्टाशीतिसहस्राणि रथानां च महीपतिम् । अन्याययुर्ध्वजच्छत्रसंडादितनभांसि तम् ।। मृगादत्तच मुदा प्रत्युद्गम्यामिपूज्य तम् । प्रावेशयत्सकटकं समुत्सचिवो नृपम् ।। ११० ९९ १०० ·-- . तरङ्गः ३५11 शशाश्वतीलम्बकः १२३ तावन्मातङ्गराजस्य येऽप्यन्ये मित्रवान्धवाः । मायावदोश्च तहत्तदूताः सर्वेऽप्युपाययुः॥ प्रवृधे च लसन्नादः संमिलद्वाहिनीशतः। मृगादत्तहृदयानन्दः शिविरयारिधिः ।। ११२ मुक्तामृगमदैर्यत्रैर्मासभारैः फलासवैः । तान्स दुर्गपिशाचोऽत्र नृपतीन्सममानयत् ।। स्नानानुलेपनाहारपानशय्याद्यनुत्तमम् । सर्वेभ्यः शवराधीशो मायावटुरुपाहरत् ॥ ११४ मृगाङ्कदत्तश्चैकत्र बुभुजे निसिलैः सह । तैर्यथोचितभूभागेपूपविष्टैनरेश्वरैः ।। ११५ अपि मातङ्गराज तं सोऽमे दूरादभोजयत् । कार्य देशश्च कालश्च गरीयान्न पुनः पुमान् ॥ विश्रान्ते च नवायाते किरातादिवले ततः । मृगासदत्तः सोऽन्येार्दन्तिदन्तासनस्थितः ।। अस्थाने राजलोकस्य यथार्हकृतसक्रियः । विजनीकृस मातङ्गराजादीन्सुहृदोऽब्रवीत् ।। ११८ इदानी कालहारः किं क्रियते किं न गम्यते । अनेन सर्वसैन्येन शीघ्रमुजयिनी प्रति ॥ ११९ तच्छ्रुत्वा श्रुतधीविप्रो राजपुत्रं जगाद तम् । शृणु देव वदाम्यत्र यथा नीतिविदां मतम् ॥ १२० कार्याकार्यविभागः प्राग्योद्धव्यो विजिगीपुणा । असाध्यं यदुपायेन तदकार्य परित्यजेत् ॥ १२१ तत्कार्य यदुपायेन साध्यं तत्र चतुर्विधः । उपायः साम दानं च भेदो दण्ड इति स्मृतः ।। १२२ पूर्वः पूर्वो परस्तेपां निकृष्टश्च परः परः । तस्मात्सामप्रयोगस्ते पूर्व देवेह युज्यते ॥ १२३ निर्लोभे कर्मसेने हि राज्ञि दानं न सिद्धये । न भेदो नहि सन्त्यस्य क्रुद्धलुब्धावमानिताः ।। १२४ दण्डश्च दुर्गदेशस्थे तस्मिन्नतिवलाधिके । नृपैरजितपूर्वेऽन्यैः प्रयुक्तः संशयावहः ।। १२५ अविश्वास्या च युद्धेषु जयश्रीलिनामपि । न च कन्यार्थिनो युक्तः कर्तुं तद्वान्धवक्षयः ।। १२६ तत्तस्य राज्ञः साम्नैव दूतस्तावद्विसृज्यताम् । तदसिद्धौ हठायातो दण्ड एव प्रयोक्ष्यते ॥ १२७ इत्येतच्छुतधेर्वाक्यं सर्वे तत्र तथेति ते । श्रद्दधुः प्रशशंसुश्च तस्य मनक्रमाताम् ।। १२८ ततः समव्य तैरेव समं दूतगुणान्वितम् । किरातराजानुचरं तदाख्यातं द्विजोत्तमम् ॥ १२९ दूतं सुविग्रहं नाम कर्मसेनाय भूभृते । मृगाङ्कदत्तो व्यसृजल्लेखसंदेशहारिणम् ।। स गत्वोजयिनी दूतः प्रतीहारनिवेदितः । वल्लभाश्वद्विपाकीर्णकक्ष्यान्तरमनोरमम् ।। १३२ प्रविश्य राजभवनं सिंहासनगतं नृपम् । दर्श फर्मसेनं तं मन्त्रिभिः परिवारितम् ।। १३२ प्रणम्य चासनासीनः स पृष्टकुशलः क्रमात् । राज्ञाभिनन्दितस्तेन लेसं तस्मै समर्पयत् ॥ १३३ आदाय तं च तन्मन्त्री मुद्राक्षेपप्रसारितम् । प्रज्ञाकोपाभिधानोऽन्न स्पष्टमेवमवाचयत् ।। स्वस्ति श्रीकरभग्रीवकोटमूलाटवीतटात् । महाराजाधिराजस्य पुत्रोऽयोध्यापुरीपतेः ॥ १३५ श्रीमतोऽमरदत्तस्य महीमण्डलमण्डनम् । श्रीमान्मृगाङ्कदत्तोऽत्र प्रहोपनतराजकः ।। उज्जयिन्यां महाराजकर्मसेनस्य सादरम् । निजवंशपयोधीन्दोरिदं संदिशति स्फुटम् ।। १३७ कन्या तवास्ति सावश्यं देयान्यस्मै प्रयच्छ तत् । मयं तो सदृशी सा मे भार्यादिष्टा हि दैवतैः ॥ १३८ एवं नौ वन्धुभावः स्यान्नश्येत्पूर्वा च वैरिता । नो चेनिजभुजावेव प्रार्थयिष्येऽत्र वस्तुनि ॥ १३९ इत्यत्र वाचिते लेसे प्रज्ञाकोपेण मत्रिणा । राजा सकोपः सचिवान्कर्मसेनो जगाद सः॥ १४० विपक्षास्ते सदास्माकमनामज्ञेन तेन च । एतत्तथैव संदिष्टं पश्यताद्यासम असम् ।। १४१ आलाभिलिसितः पूर्व वयं पश्चादयज्ञया । दध्मातेन पर्यन्ते याहुवीर्यमुदीरितम् ।। १४२ तन में प्रतिसंदेशो योग्यः कन्याकथैव का । गच्छ दूत भवत्स्वामी यस्स वेत्ति करोतु तत् ॥ १४३ इत्युक्तः कर्मसेनेन राज्ञा दूतोऽत्र स द्विजः । सुविप्रहस्तमोजस्वी झमायातमभापत ॥ १४४ अदृष्ट्वा राजपुत्रं तं संप्रत्योजायसे जड । सजो भवागते तस्मिन्वेत्स्यसि स्वपरान्तरम् ।। १४५ इति तेनोदिते राजसभा क्षोममियाय सा! गच्छावध्योऽसि किं फुर्म इति युद्धोऽभ्यधानृपः॥ १४६ अन्येऽत्र दन्तदष्टौष्ठा मृदन्तः स्वान्करान्करैः । किं नाधुनैव गत्वा सं हन्म इत्यनुवन्मियः ।। यात्ययं बटुवाचाटस्वास्य किं फुप्यते गिरा। द्रक्ष्यते यत्करिष्याम इत्यूचुधैर्यतः परे । १४८ भ्रूभः पेचिदासन्नचापरोपणसूचनम् । कुर्वन्त इव नि.शब्दं तस्थुः कोपारुणैर्मुमैः ।। १४९ १३४ - ·४८४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०३.। एवं सभायां क्रुद्धायां स निर्गत्य सुविग्रहः । दूतो मृगादत्तस्य पार्श्व स्वकटकं ययौ ।। १५० तस्मै स कर्मसेनोक्तं समित्राय शशंस तत् । सोऽप्यादिदेश तच्छुत्ला यात्रां सैन्ये नृपालजः ॥ १५१ ततः स्वाम्यादेशप्रवलपवनापातविधुतो पलाम्भोधिर्धापनरतुरगमातङ्गमकरः । सपक्षाणां तन्वन्मनसि परितोपं क्षितिभृतां स संप्राप क्षोभं प्रतिभयकर कातरनृणाम् ॥ १५२ क्षितिमथ विधवलाश्वलालागजमदकर्दमितां मृगाङ्कदत्तः । वधिरितभुवनः स तूर्यनादेरुद्रलदुजयिनीं शनैर्जयाय ॥ १५३ इति महाकविधीसोमदेवभहविरचिते कयासरित्सागरे शशाकवतीलम्वके पञ्चनिशस्तरङ्गः । । w ८ पत्रिंशस्तरङ्गः । ततः स विन्ध्यमुल्य प्राप संनद्धसैनिकः । मृगाङ्कदत्तः सीमान्तमुजयिन्याः सुहृद्युतः ।। तद्बुवा फर्मसेनोऽपि राजास सवलोऽग्रतः । धीरो युद्धाय संनहा नगर्या निरगाजतः ।। निकटीभूय चान्योन्यदर्शिन्योरुभयोस्तयोः । तत्सेनयोः प्रववृते सङ्कामो वीरहर्पणः ।। ३ नृसिंहनादविनस्तभनलीवासुराकुलः । सोऽभूद्धिरण्यकशिपोर्निवास इव संगरः ॥ ४ संतता विनिकृन्तन्तो धना गगनगामिनः । सुभटेष्यिपवः पेतुः सस्येषु शलभा इव ॥ खड्गाहतेभकुम्भोत्थो वभौ मुक्ताफलोत्करः । संरम्भत्रुटितो हार इव तत्समरश्रियः ।। तीक्ष्णकुन्ताप्रदशनं प्रस्ताश्वनरकुखरम् । कृतान्तस्येव वदनं तद्विरेजे रणाजिरम् ॥ उत्फेलुर्भहलूनानि शिरांसि भुजशालिनाम् । दिवि दत्तोर्ध्वझम्पानि दिव्यस्त्रीरिव चुम्बितुम् ॥ कवन्धा ननृतुश्चात्र सुभटानां पदे पदे । निर्भासितोत्तमस्वामिसंगरप्रमदादिव ।। ९ एवं च पञ्चदिवसान्वहच्छोणितनिम्नगः । आसीत्करङ्कफूटाढ्यः स शूरान्तकरो रणः ।। पञ्चमेऽह्नि रहः सायं तं समेतं स्वमत्रिभिः । मृगाङ्कदत्तं श्रुतधिविप्रोऽभ्येत्य जगाद सः॥ ११ युष्मासु समरव्यप्रेष्वितो भिक्षुकरूपिणा । गत्वा निराकुलद्वारा प्रविश्योजयिनी मया ।। १२ निकटादप्यदृश्येन भूत्वा विद्याप्रभावतः । यदन्विष्टं यथावत्तच्छृणु देव वदामि ते ॥ १३ यदैव कर्मसेनोऽसौ राजा युद्धाय निर्गतः । तदैवानुज्ञया मातुः सा शशाश्वती गृहात् ॥ १४ निर्गत्य तत्पुरीवर्तिगौर्यायतनमाश्रिता । तामाराधयितुं देवीं श्रेयोऽर्थ समरे पितुः ॥ तत्रस्था च रहस्येका सखीमातामुवाच सा । मत्कृते ससि तातस्य विग्रहोऽयमुपागतः ।। आक्रान्तश्चार्पयेदेप तस्मै राजसुताय माम् । गणयन्ति न राज्यार्थेऽपत्यस्नेहं महीभुजः ॥ न च जानेऽनुरूपः किं स मे राजसुतो न वा । कामं हि मृत्युमिच्छेयं न विरूपमहं पतिम् ।। १८ मन्ये रूपामिसंपन्नो दरिद्रोऽपि वरं पतिः । न विरूपः पुनः कृत्स्नधिवीचक्रवर्त्यपि ॥ तत्कीगिति गत्वा तं विलोक्यागच्छ सैन्यतः । प्रज्ञानेन च नाम्ना च शुभे चतुरिका हर्सि २० एवं सखी तयोक्ता सा युक्त्या कटकमेत्य नः । त्वां विलोक्य विभो गत्वा राजपुत्रीमुवाच ताम् ॥ २१ किमन्यत्सखि सा जिह्वा जाने नास्त्यपि वासुकेः । या शक्ता गदितुं तस्य रूपं राजसुतस्य तत् ॥ २२ ब्रवीमि पुनरेतावद्यथा नान्या समाति ते । नारी रूपेण मनुजस्तथा नान्योऽस्ति तत्समः ॥ २३ अत्यल्पं धिड्मयोक्तं वा मन्ये ह्यस्मिञ्चगत्रये । न सिद्धो नापि गन्धर्वो न देवोऽप्यस्ति तादृशः ॥ एवं सखीगिरा तस्यास्त्वयि न्यस्तं च मानसम् । शशाङ्कयत्याः कामेन कीलितं च समं शरैः।। तत्क्षणात्प्रभृति श्रेयस्कामा तव पितुश्च सा । फशीभवन्ती तपसा स्थिता त्वद्विरहेण च ॥ २६ तद्गुप्तं निशि गत्वाद्य हृत्वा गौर्याश्रमात्ततः । विजनादानयत तां राजपुत्रीमलक्षितम् ॥ यात मायावटोरस्य गृहानेते नृपास्ततः । पश्चात्प्रकोपं रक्षित्वा तत्रैप्यन्ति समं मया ।। निवर्वतामिदं युद्धं मा म भूत्सैन्यसंशयः । अस्तु वः कुशलं देहे राज्ञस्त्वच्छगुरस्य च ।। गतिरेपा प्रगतिका युद्धं प्राणापणेन यत् । उपायेपु जघन्योऽयमुपायो गीयते बुधैः ।। ३० 6 । २४ २७ २८ ..२९ ·४२ ४४ ४८ तरक्ष: ३६11 शशाकवतीलम्बकः १२। ४८५ एवमुक्तः श्रुतधिना स गुप्तं प्रययौ निशि । मृगादत्तलनाश्वानारा सचिवैः सह ।। ३१ सुप्तस्त्रीयालशेषां तां विवेशोजयिनी च सः । गत्वैव संवृतद्वारा सुप्तैः स्वल्पैश्च रक्षिमिः ।। ३२ ततः श्रुतधिना दत्तैरभिज्ञानैः सुलक्षितम् । ख्यातं पुष्पकरण्डाख्यमहोद्यानान्तरस्थितम् ॥ ३३ सत्कालालंकृतप्राचीमुसेन शशिना करैः । प्रकाशितं राजसुतस्तं स गौर्याश्रमं ययौ । ३४ तावञ्च परिचर्यादिनान्ते सुप्ते ससीजने । सा शशाङ्कवती तत्र वीतनिद्रा व्यचिन्तयत् ।। मदर्थ बत राजानो राजपुत्रा दिने दिने । वीरास्ते ते च हन्यन्ते समित्युभयसैन्ययोः ।। स च राजसुतो देव्या स्वप्ने हम्बिकयानया । आदिष्टः पूर्वभर्ता मे मदर्थप्रार्थिताहवः ।। हृदयं च यमाच्छिद्य दत्त्वा शरपरम्पराम् । सिद्धलक्षेण कामेन नीत्वा तस्मै समर्पितम् ।। ३८ वातस्तु मन्दपुण्यां मां नैव तस्मै प्रदास्यति । पूर्ववैराच दर्षाच्च लेसादित्यद्य हि श्रुतम् ॥ पामे विधौ च कः स्वमदेवतादेशनिश्चयः । प्रियप्राप्तौ च पश्यामि न कांचित्सर्वथा दिशम् ।। तद्यावन्नाहितं किंचित्तस्य तातस्य वा रणे । शृणोमि तावदासानं हताशं न त्यजामि किम् ।। ४१ इत्युत्थाय पुरो गत्वा गौर्याः साशोकपादपे । पार्टी विरचयामास स्वोत्तरीयेण दुःसिता॥ तावन्मृगासदत्तोऽपि सवयस्यः प्रविश्य तम् । उद्यानं तरुषद्धाश्वो गौर्यागारानमं गतः ।। ४३ तत्र तत्सचिवेनाराद्राजपुत्री विलोक्य ताम् । मृगादत्तो जगदे स्वैरं विमलवुद्धिना ।। देव पश्यात्र फाप्येपा पाशेन वरकन्यका । उद्यता हन्तुमासानं तत्का नाम मवेदियम् ॥ ४५ तच्छुत्वैव विलोक्यैतां राजसूनुरुवाच सः । अहो केयं रतिः किंखिदूपिणी किमु निर्वृतिः ।। ४६ साकारा कान्तिरिन्दोर्वा मन्मथाशाथ जगमा । किं वामराङ्गना मैवमासां पाशोद्यमः कथम् ।। सत्ताचदिह तिष्ठामः पादपान्तरिताः क्षणम् । यावजानीमहे केयमिति व्यक्तं कथंचन ॥ इत्युक्त्वा सवयस्योऽत्र यावच्छन्नः स तिष्ठति । सा शशाङ्कवती तावद्विमा देवीं व्यजिज्ञपत् ।। ४९ अस्मिजन्मनि चेद्देवि न स राजसुतः पतिः । देवो मृगासदत्तो मे निष्पन्नः पूर्वदुष्कृतैः ।। स्वत्प्रसादेन तद्भयादन्यस्मिन्नपि जन्मनि । स भर्ता गौरि भगवत्यापन्नार्तिहरे मम ।। इति विज्ञप्य देवी सा राजपुत्री प्रणम्य च । कण्ठे समर्पयामास पार्श वाप्पालोचना ।। तत्क्षणं च प्रबुद्ध्यैव तददर्शनवितलाः । चिन्वन्त्यः सहसा तस्याः सख्योऽन्तिकमुपाययुः ।। हा हा क्रिमिदमारब्धं सखि धिक्साहसं त्वया । इत्युक्त्वैव च तास्तस्याः पाशं कण्ठादपाहरन् ।। अथ हीतविपण्णा सा यावद्वालात्र तिष्ठति । उदारती तावद्गौरीगर्भगृहान्तरात् ।। मा विपादं कृथाः पुनि शशाङ्कवति नैव तत् । वचो मृपा मे यत्स्वप्ने तवोक्तं सुभगे मया ।। सोऽयं मृगाकदत्तो हि पूर्वभर्ता तवान्तिके । प्राप्त एव प्रजानेन सह मुड्क्ष्याखिला भुवम् ॥ श्रुत्वैतां सहसा पाणी सा शशाङ्कवती शनैः । यावद्विलोकययन्त्र पार्थे किंचित्ससाध्वसा ॥ तावन्मृगाकदत्तस्य मन्त्री विक्रमकेसरी । तामुपागम्य वक्ति स्म दर्शयन्नप्रपाणिना। देवि सत्यं भवान्या ते समादिष्टमयं हि सः । राजपुत्रः पतिः प्रेमपाशाकृष्टस्तवाप्रतः ।। ६० तच्छ्रुत्वा सा ततस्तिर्यड्न्यस्तदृष्टिर्ददर्श तम् । कान्तं तेजस्विनं मध्यवर्तिनं सहचारिणाम् ।। प्रदः परिवृतं चन्द्रमवतीर्णमिवाम्वरात् । रूपोपमानमन्येपाममृसस्यन्दनं दशोः । सतः पतदनङ्गे पुपुखपदमचितैरिव । अझैः कण्टकितैर्यावदास्ते सा स्तम्भनिश्चला ।। तावन्मगादत्तस्तामुपेत्य त्याजयन्हियम् । स कालोचितमाह रम गिरा प्रेममधुश्युता ॥ साजयित्वा निजं देशं राज्यं बन्धूंश्च दूरतः । दासीकृत्याहमानीतो गुणैर्यद्धा नतानि ते ।। तन्मयारण्यवासस्य वसुधाशयनस्य च । फलाहारस्य तीवार्कतापसंसेवनख च ॥ सपःफष्टस्य तन्वगि संप्राप्तं फलमीदृशम् । यदृष्टा नेत्रपीयूपवृष्टिरेषा तनुतय ।। ६७ यदि सहानुरोधश्च मयि ते हरिणाक्षि तन् । अस्मसुरीपुरंध्रीणां प्रयच्छ नयनोत्सवम् ।। सद्धामः शाम्यतु श्रेयो भवतूभयपक्षयोः । मृतार्थ जायतां जन्म सह गुर्यागिपा मम ।। ५४ ·७५ M ७९ १८६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०३-1 एवं मृगाइदत्तेन सा शशाङ्कवती तदा । उक्ता जगाद वसुधाविन्यस्तनयना शनैः ।। अयं तावद्गुणक्रीतो जनः स्वाधीन एव ते । तदार्यपुत्र कुशलं यदवैपि कुरुष्व तत् ।। इति वाक्सुधया तस्याः कृती निर्वापितोऽथ सः । मृगादत्तो देवीं तां गौरी स्तुत्वा प्रणम्य च ॥ ७२ आरोप्य राजपुत्री च तां तुरंगे खपृष्ठतः । तत्ससीमिः समारूढपश्चाद्भागाश्वपृष्ठगैः ॥ दशमिः सहितो वीरैः सचिवैः शस्त्रपाणिमिः । उच्चचाल ततो रात्रौ राजपुत्रो धृतायुधः ॥ ते चैकादश दृष्ट्वापि तन रोढुं न शेकिरे । नगरीरक्षिभिः कुद्धा रुद्रा इव दुरासदाः ।। विनिर्गयोजयिन्याश्च जग्मुर्मायावटोर्गृहम् । सशशाङ्कवतीकास्ते यथा श्रुतधिनोदितम् ।। क एते क प्रयाताश्चेत्युद्धान्तप्वत्र रक्षिपु । सा चोजयिन्यां बुबुधे क्रमाद्राजसुता हृता । तचाख्यातुं महादेवी कर्मसेनाय भूभृते । सत्वरं नगराध्यक्षं प्राहिणोत्कटकं प्रति ॥ अत्रान्तरे च कटके तत्र राबावुपेत्य तम् । चाराधिकारी राजानं कर्मसेनं व्यजिज्ञपत् ॥ देव प्रदोप एवाद्य गुप्तं निर्गत्य सैन्यतः । मृगाङ्कदत्तः सामायो हयैरुज्जयिनी गतः ।। तां शशाङ्कवतीं हतु गौर्यायतनवर्तिनीम् । इति सम्यङ्मया ज्ञातं प्रभुर्जानात्यतः परम् ॥ इत्याकर्ण्य समाहूय कर्मसेनः स भूपतिः । रहः स्वसेनापतये यथावतमवर्णयत् ॥ जगाद च वराश्वानां सहितः पञ्चभिः शतैः । शूराधिरूढैः प्रच्छन्नं द्रुतमुजयिनी व्रज ।। मृगाङ्कत्तं जहि तं पापं प्राप्य वधान वा । विद्धि मामागतं पश्चात्पृष्ठस्थापितसैनिकम् ॥ इत्युक्तस्तेन राज्ञा स यथादिष्टवलान्वितः । प्रायात्सेनापती रात्रौ तथेत्युञ्जयिनी प्रति ।। ८५ मार्गे तन्नगराध्यक्षान्मिलितादशृणोच सः । राजपुत्री हृतां वीरैः यथान्यैरेव कैश्चन ॥ ततः सनगराध्यक्षः प्रत्यागत्य तथैव तत् । कर्मसेनं स राजानं यथावृत्तमवोधयत् ॥ स तद्बुद्धा विचिन्त्यैव तदशक्यं ततो नृपः । अवस्कन्दनिवृत्तस्तां तूष्णीमेवानयन्निशाम् ।। मृगाङ्कदत्तसैन्येऽपि मायायटुमुसा नृपाः। निन्युस्तथैव सां रात्रि संनद्धाः श्रुतधेगिरा ॥ प्रातश्चान्विष्टवृत्तान्तः कर्मसेननृपः सुधीः । मृगादत्तकटके राज्ञां दूतं विसृष्टवान् ।। मृगाङ्कदत्तेन हृता सुता तावच्छलेन मे । तदस्तु कोऽपरो ह्यस्यास्तादृशः सदृशः पतिः । ९१ तदिदानी स युष्माभिः सममायातु मद्गृहम् । करोमि यावदुद्वाहं तनयाया यथाविधि ॥ ९२ एवं स संदिदेशास्य मुसे दूतस्य भूपतिः । तच्च ते सश्रुतधयो राजानः श्रद्दधुस्तदा ॥ ९३ ऊचुश्च दूतं स्वपुरी तहि यात्वेप वः प्रभुः । यावत्तमानयामोऽत्र गत्वा राजसुतं वयम् ।। ९४ तच्छुत्वैव तथा तेन गत्वा दूतेन वर्णिते । स कर्मसेनः सवलस्तथेत्युञ्जयिनीमगात् ॥ तदृष्ट्वा तेऽपि राजानो मायावटुपुरःसराः । मृगाकदत्तं प्रति तं चेलुः श्रुतधिना सह ।। तावन्मृगादत्तोऽपि स शशाङ्कवतीयुतः । मायावडगृहं प्राप तरकाञ्चनपुरं पुरम् ।। तत्र सोऽन्तःपुरैस्तस्य यथार्हकृतसलियः । सवयस्यो विशश्राम सिद्धकार्यः प्रियाससः ।। ९८ अन्याः सश्रुतधयो नृपास्तेऽत्र समाययुः । स किरातपतिरिः ससैन्यः शक्तिरक्षितः ।। शवराधिपतिः सोऽपि राजा मायावटुर्वली । शूरो दुर्गपिशाचश्च स मातगचभूपतिः । सर्वे शशाङ्कवत्या ते युक्त राज्येव कैरवम् । मृगादत्तं दृष्ट्वा तमभ्यनन्दन्कृतोत्सवाः ।। १०१ यथाईकृतमानाय तस्मै तं च न्यवेदयन् । संदेशं कर्मसेनीयं प्रवेशं च निजे गृहे ।। १०२ संनिवेश्याथ कटकं चलनगरसंनिभम् । मृगादत्तो मत्राय समं सर्वैरुपाविशत् ॥ १०३ विवाहायोजयिन्यां किं गन्तव्यमुत नो मया । उच्यतामिति पप्रच्छ नृपतीन्सचिवांश्च सः ॥ १०४ दुष्टः स राजा तद्नेहगमने कुगलं कुतः । कार्य च तत्र नास्त्येव प्राप्तैव हि वदामजा ।। १०५ इत्यैकमसेन नृपाः सचिवाश्चात्रुवन्यदा । तदा मृगाइदत्तस्तमन्छच्छृतधि द्विजम् ।। १०६ उदासीन इव ब्रह्मस्तूष्णीमेवं स्थितोऽसि किम । किमेतदेवामिमतं तवाप्युत न वा वद ॥ १०७ ततः श्रुतधिराह स्म यदि श्रोप्यसि वच्मि तत् । गन्तव्यं कर्मसेनस्य गृहेप्पिति मतिर्मम ।। १०८ ८८ ९९ , ·-४८७ तरङ्गः ३६1] शशाङ्कवतीलम्बकः १२ । अशाठ्येन हि संदिष्टमेतत्तेनान्यथा कथम् । सुतापहारे स वली युद्धं त्यक्त्वा गृहं प्रजेत् ॥ सयलस्य च किं कुर्यात्प्राप्तस्यापि गृहं स ते । प्रीतिस्तु तत्र यातस्य भवेत्तेन समं तव ।। साहायोऽग्रे स च स्यान्नः स्नेहेन दुहितुः पुनः । नेच्छयविधिनोद्वाहं तेनैवं वक्ति तत्त्वतः ।। सधुक्त गमनं तत्रेत्युक्ते श्रुतधिना तदा । साधु साध्विति तन्त्रोचुः सर्वे श्रद्धाय तद्वचः॥ ततो मृगाङ्कदत्तस्तानवोचत्सर्वमस्त्वदः । किं तु तातं विनाम्यां च विवाहो मे न रोचते ॥ तदम्बातातयोः कश्चिदाहानाय जत्वितः । बुद्धा च तदभिप्रायं करिष्यामो यथोचितम् ॥ इत्यूचिवान्स संमत्र्य पित्रोः पार्श्व स्वमन्त्रिणम् । तत्रस्थ एव व्यसृजद्वीरो भीमपराक्रमम् ।। सावञ्च तत्रायोध्यायां पुरि राजा स तत्पिता । कालेनामरदत्तस्तज्ज्ञातवांस्तस्य लोकतः ॥ मृगादत्तस्य कृतं देशनिर्वासनप्रदम् । विनीतमतिना मिथ्या राजपुत्रस्य पैशुनम् ॥ ततः कुमत्रिणं कोपात्तं निहत्य स सान्वयम् । पुत्रनिर्वासनोदप्रदुःसकप्टामगाद्दशाम् ॥ निर्गत्य च पुरीवाद्ये तस्थावायतने हरेः । राजा स नन्दिप्रामाख्ये चरन्दारैः समं तपः ।। तत्र स्थिते चिरात्तस्मिन्स.चारावेदितागमः । अयोध्यां प्राप वाताश्ववेगाद्भीमपराक्रमः ।। स तामपश्यदुद्विमा गतराजसुतां पुरीम् । रामप्रवासवैधुर्यकष्टं पुनरिवागताम् ।। राजपुत्रस्य पृच्छद्भिर्वार्ता पौरैय॒तोऽथ सः । तन्मुखाच्छृतवृत्तान्तो नन्दिप्रामं ततो ययौ ।। तत्राभीष्टसुतोदन्तसोत्सुकं महिपीयुतम् । ददर्शामरदत्तं तं तपःक्षामतनुं नृपम् ।। तमेत्य पादपतितः कृतकण्ठप्रहं नृपम् । पृष्टोदन्तमवोचत्स सासू भीमपराक्रमः ॥ प्राप्ता मृगाङ्कदत्तेन सूनुना ते स्ववीर्यतः । सा शशाङ्कवती देव कर्मसेननृपामजा ॥ तद्विवाहश्च देवेन विना देव्या च सर्वथा । न तस्य पितृभक्तस्य शोभनः प्रतिभासते ।। अतस्तेन विसृष्टोऽहमिहैवागम्यतामिति । विज्ञापनाय धरणिन्यस्तमूम सुतेन यः ॥ प्रतीक्षमाणो युष्मांश्च स काञ्चनपुरे स्थितः । शवराधिपतेर्देव राज्ञो मायाबटोहे ।। शृण्विदानी च वृत्तान्तमित्युक्त्वा देशनिर्गमात् । आरभ्य सोऽटवीवासवियोगविपमायतम् ॥ स युद्धं कर्मसेनीयसंध्यन्तं विविधाद्भुतम् । कृत्स्नं स्वप्रभुवृत्तान्तं जगी भीमपराक्रमः ॥ तच्छ्रुत्वा सुतकल्याणे स राजा जातनिश्चयः । तदैवामरदत्तः स्वं हर्षात्प्रस्थानमादिशत् ।। गजारूढः समं देव्या राजभिः सचिवैश्च सः । सहस्त्यश्ववलः प्रायात्पुत्रं प्रत्युत्सुकततः ।। अल्पैरेव च स प्राप दिवसैरविलम्बितः । शवराधिपदेशस्थं सुतस्य कटकं नृपः ॥ तगुद्वैव च तस्याने समप्रै राजभिः सह । मृगाङ्कदत्तो निरगात्सवयस्यश्चिरोत्सुकः ॥ दृष्ट्वैव दूरात्तुरगादवतीर्यास्य पादयोः । गजावरूढस्य पितुर्मातुश्च निपपात सः ।। आलिगितः स च पितुः शरीरेण भुजान्तरम् । मनोरथेन हृदयं वाष्पश्चापूरयदृशौ । माताप्याश्लिष्य सुचिरात्पश्यन्ती तं मुहुः सुतम् । भूयो वियोगभीतेय न मोक्तुमशकधिरम् ।। ते चाप्यमरदत्तं तं सदेवीकं नृपाः प्रभुम् । मृगाइदत्तसुहृदस्तदाख्यातास्तदानमन् ।। स राजा सापि तद्देवी दंपतीविधुरेपु तान् । सहायानेकपुत्रस्य स्नेहादमिननन्दतुः ।। मायावटोः प्रविश्याथ राजधानी विलोक्य च । स शशाश्वती तत्र तां पादावनतां सुपाम् ।। गृहीतप्राभृतो देव्या तया च लुपया सह । निर्गयामरदत्तः स्खे कटफे वसति व्यधात् ॥ भुक्त्वा च तत्र पुत्रेण सह सर्वेश्च राजभिः । गीतवादिवत्तैस्तन्निनाय समुसं दिनम् ।। मेने च लब्धयशसा कृतिनं तेन सूनुना । मृगासदत्वेनासानं भाविना चक्रवर्तिना ॥ तावच कर्मसेनेन राज्ञा तेन सुमेधसा । दूतो मृगासदत्तस्य संमव्यान व्यसृज्यत । भवानुजयिनी तावदिमां नैवागमिष्यति । तत्प्रेपयिष्याम्यत्रैव मुषेणाख्यमई सुतम् ।। स शशाश्वतीं तुभ्यं विधिवद्धागिनी निजाम् । दास्यत्यतो नाविधिना सा विवाहा त्वयानध ॥ अस्मत्नेहानुरोधश्चेदिति तं संदिदेश च । लेसे दूतमुसे चास्य राजसूनोः स भूपतिः ।। १०९ ११० १११ ११२ ११३ ११४ ११५ ११६ ११७ ११८ ११९ १२० १२१ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ १२८ १२९ १३० १३१ १३२ १३३ १३४ १३५ । १३७ १३८ १३९ १४० १४१ १४२ १४३ १४५ १४६ १४७ ·४८८ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः १०३ । राजास्थाने श्रुते तस्मिन्संदेशे राजसूनुना । तत्पिता तस्य दूतस्य स राजैघोत्तरं ददौ ।। १४८ कर्मसेननृपात्कोऽन्यो वक्त्येतत्तस्य सन्मतेः । स्नेहोऽस्ति फाममस्मासु तदेनं प्रेपयत्वितः ॥ १४९ सुपेणं स निजं पुत्रं करिष्यामस्तथा वयम् । यथा संतोपकृत्तस्य सुतोद्वाहो भविष्यति ॥ १५० इत्युक्त्वा प्रतिसंदेशं दूतं तं प्रेष्य सत्कृतम् । राजा सश्रुतधिं पुत्रं नृपतींश्च जगाद सः ।। अयोध्यामधुना यामो विवाहसत्र शोभते । सुपेणस्य च सत्कारो यथावत्तत्र सिद्ध्यति । १५२ राजा मायावटुश्चेह सुपेणं संप्रतीक्षताम् । तेनागतेन सहितोऽयोध्यां पश्चादुपैष्यति । १४३ वयं विवाहसंभारहेतोर्यामोऽप्रतः पुनः । इति राजवचस्तत्र ते सर्वेऽप्यनुमेनिरे । १५४ ततोऽन्येगुः समं देव्या सैन्यैश्च स महीपतिः । मृगाइदत्तश्च युतौ राजमिः सचिवैश्च तैः॥ १५५ मायावटुं निधायात्र सुपेणागमनावधि । शशाङ्कवत्या सहितौ चेलतुः कृतिनौ ततः ।। वलगत्तुरंगसंघाततरङ्गशतसंकुलः । असंख्यसर्पत्पादातपाथःपूरितदिमुसः ।। तुमुलमोलसन्च्छब्दपिहितान्यरवनवः । चचाल स बलाम्भोधिस्तयोर्गम्भीरभीपणः ।। कुर्वाणौ च रजश्छन्नां वसुधाविभ्रमां दिवम् । गर्जनजघनाकीर्णा वसुधां च द्युविभ्रमाम् ।। .१५९ मार्गे क्रमेण गच्छन्तौ शक्तिरक्षितकस्य तौ । गृहं किरातराजस्य पितापुत्राववापतुः ॥ १६० तत्र तेन महारत्नहेमसद्वस्त्रराशिभिः । सदारेण कृतोदारसपयौँ सपरिग्रहौ ।। १६१ दिनमेकं कृताहारौ विश्नम्य सवलौ ततः । प्रस्थाय च स्वनगरीमयोध्यां प्रापतुः क्रमात् ।। १६२ हर्म्यवातायनारूढचञ्चत्पौराङ्गनाननैः । कान्तिपल्लवितैः फुल्लविलोलकमलामिव ।। सवधूकचिरायातराजपुत्रेक्षणोत्सुकैः । नत्रैः पारिप्लवैश्वासां चलत्कुवलयैरिव ॥ १६४ संपतद्भिर्वृतां राजहंसैर्विविशतुश्च ताम् । तरङ्गितां पताकामिः प्रवाते सरसीमिव । तत्राभ्यनन्दन्पौरास्तौ दीयमानाशिपौ द्विजैः । वन्दिभिः स्तूयमानौ च गीयमानौ च चारणैः ॥ १६६ कमसेनस्य तनयामिमामालोकयेद्यदि । न पुनः सुतया लक्ष्म्या दप कुर्यान्महोदधिः ॥ १६७ न च गौर्यापि हिमवानित्यत्र च जगौ जनः । शशाङ्कवत्या लावण्यसंपदं वीक्ष्य विस्मितः॥ १६८ तदा च मङ्गलमहातूर्यप्रतिरवैर्दिशः । उत्सवाधिगमे राज्ञां संवेदनमिव व्यधुः ॥ १६९ वहिः सृतेनेव भरादनुरागेण निर्भरा । सिन्दूरेण प्रवृत्ता सा सर्वाभूत्सोत्सवा पुरी !! १७० अन्येदुर्गणकैः सूनोर्लग्नाहे निश्चिते नृपः । चकारामरदत्तोऽन तद्विवाहाय संभृतिम् ।। १७१ अपूरि तस्य नगरी तैस्तैर्नानादिगागतैः । रनैस्तथा यथा चक्रे सा कुवेरपुरीमधः ॥ १७२ अथागत्याचिरादेको हृष्टद्वाःस्थनिवेदितः । दूतो मायावटोरन नृपतिं तं व्यजिज्ञपत् ।। १७७ देवागतो राजपुत्रः सुपेणो नृपतिश्च सः । मायावटुरयोध्यायाः सीमान्तेऽस्याः स्थितावुभौ ।। १७४ श्रुत्वैवामरदत्तस्तद्राजा सैन्यैः समं निजम् । सेनापति सुपेणस्य तस्याने विससर्ज सः॥ तेन साकमयोध्यातो राजपुत्रमुपागतम् । मृगादत्तः ससुहृत्प्रीत्या प्रत्युद्ययौ ततः ॥ दूराद्वाहावतीणों च कृतकण्ठप्रहौ मिथः । तावुभौ पृष्टकुशलौ मिलतः रम नृपालजौ ।। १७७ प्रेम्णा चैकरथारूढौ नगरी विशवः स्म ताम् । दिशन्तौ पौरनारीणां विलोचनमहोत्सवम् ॥ १७८ मुपेणश्चात्र राजानं दृष्ट्वा तद्वहुमानितः । शशाङ्कवत्सास्तदनु स्वसुर्वासगृहं ययौ ।। १७९ तत्रोत्थाय कृताक्षेपस्तया बाप्पायमाणया । उपविश्य स सनीडां राजपुत्री जगाद ताम् ।। १८० वातस्त्वामा नायुक्तं पुत्रि किंचित्त्वया कृतम् । अवैतद्धि मया ज्ञातं यत्स्वप्नेऽम्बिकया तव ।। २८१ मृगादत्तो भर्तासौ समादिष्टो नृपालजः । भर्तमार्गानुसरणं स्त्रीणां च परमं व्रतम् ।। १८२ इत्युका तेन सा वाला हृदयं स्वमधोमुसी । सिद्धमिष्टं तवेत्येवं पश्यन्ती विजहौ त्रपाम् ।। १८३ अथ तस्यै सुपेणोऽसौ नीत्वा राजाप्रतो ददौ । धनं शशाङ्कवत्यै तद्यत्तस्या निजसंचितम् ।। हेलो भारसहस्रे द्वे रत्नाभरणभारकम् । सुभृतान्पश्च करमान्भाण्डं चान्यद्धिरण्मयम् ॥ १८५ १ मप सोको प्रोशसमद्रित पुस्तके धुरितोऽस्ति. . १८४ ·तरमः ३६J शशाङ्कवतीलम्बकः १२॥ उवाच चैतदस्याः स्वं तातानुप्रेपितं तु यत् । विवाहवेद्यामस्यैतत्प्रदास्यामि क्रमादिति ॥ १८६ ततः सर्वेऽपि ते तत्र भुक्तपीता नृपान्तिके । मृगाङ्कदत्तादियुता निन्युस्तन्निता दिनम् ॥ १८७ प्रासे लग्नदिनेऽन्येाळग्रे राशि स्वयं मुदा । मृगाङ्कदत्तः स्नानादि चकारालानुरूपतः ।। १८८ तां शशाइवती चात्र कान्यैव कृतकौतुकाम् । नार्यः प्रसाधयामासुराचार इति केवलम् ।। १८९ निर्गत्य कौतुकागारादथ व्यग्रसुपेणतः । हुताशनवती वेदीमध्यासातां वधूवरौ । तस्यां स राजदुहितुस्तस्या राजसुतोऽग्रहीत् । धृताब्जशोभारुचिरं पाणि लक्ष्म्या इवाच्युतः ॥ १९१ वभौ किमपि तापाच धूमाञ्चाग्निप्रदक्षिणे । अकोपेऽप्यरुणोद्वाष्पं तच्छशाङ्कवतीमुसम् ।। १९२ वह्रौ च लाजाजलयो विकीर्णा विवभुस्तया । हासाः प्रयत्नसाफल्यहृष्टस्येव मनोभुवः ।। १९३ ददौ लाजविसर्गे च सुषेणः प्रथमे तदा । पञ्चाश्वानां सहस्राणि वारंणानां शतं तथा ॥ १९४ स्वर्णभारशते द्वे च नवति च करेणुकाः । भृताः सद्वस्त्रसदनमुक्ताभरणभारकैः ।। महीविजयजं वित्तं तदेव द्विगुणं क्रमात् । अन्येषु लाजमोक्षेषु प्रादात्तस्याः स सोदरः॥ अथोल्लसत्युत्सवतूर्यनिःस्वने विवेश निष्पन्नविवाहमङ्गलः ॥ मृगाकदत्तः स नवोढया तया शशाङ्गवत्या सह मन्दिरं निजम् ।। पिता च राजास्य यथार्हदत्तैर्हस्त्यश्वरत्नाभरणानपानैः । आ राजचनं शुकशारिकान्तं सोऽरक्षयत्वाः प्रकृतीः सपौराः॥ १९८ त्यागप्रकर्पश्च तदास्य राज्ञस्तेनैव पर्याप्ततयान जज्ञे । आवद्धवस्त्राभरणा वितेरुद्रमा महीकल्पतरुभ्रमं यत् ।। १९९ ततः स राजा समृगाकदत्तः शशाङ्कवत्या सह राजमिश्च । मुक्त्वा सुपेणेन च साकमेतमापानगोष्ठया दिवसं निनाय ॥ अथ सेवितनृत्तचर्चरीके गृहगे तत्र जने सुभुक्तपीते । परिपीतधरारसो गताध्वा रविरस्ताचलकंदरं विवेश ।। २०१ तमवेक्ष्य च संध्यया समेतं नवरागोज्वलया कचित्प्रयातम् । विचलखगमेपला किलेाकुपितेवानुधाववासरनीः ।। दहशे च विलोलतारकेण प्रबलीभूतमनोभुवा मुसेन । विलसत्तिमिरासितांशुकान्ता अमृता राज्याभिसारिका ममेण। २०३ उदयाचलवारणाङ्कुशत्वं नवसिन्दूरसमुज्वलो जगाम । उदयन्नथ कुप्यदायताक्षीकुटिलापाङ्गसहोदरः शशाङ्कः ॥ २०४ शशिना कृतकेलिकर्णपूरं रतिवल्लीनवपल्लवेन तेन । तमसोऽपगमे धृतप्रसादा हरिदैन्द्री हसदाननं यभार ॥ २०५ कृतसांध्यविधिश्च सोऽपि नक्तं नववध्वा सहितो मृगाङ्कदत्तः । प्रविवेश तया. शशाङ्कवत्या रजनीवासगृहं महाहाय्यम् ।। २०६ मुसचन्द्रमसा तदागनाया निशि तस्याः प्रविलुप्ततामसेन । अवभासितचित्रमित्तिनान्तः पुनरुतीकृतसन्मणिप्रदीपम् ।। २०७ शयनीयगतश्च तत्र तस्याः स्थितवत्याः परिवृत्य स प्रियायाः । अहरत्परिरभ्य चुम्यनेन क्रमशश्वापरखण्डनेन लजाम् ।। २०८ चिरकाहितमन्वभूम मा मेत्यलमल्योधरदक्षरं स तस्याः। नवमोहनमघसारसौख्यं गुटितस्फारमहाहरनकाशि॥ २०९ अरमत लुलितालकेन चास्या मुसराशिनार्धनिमीलितेक्षणेन । श्रमवशशिधिलालसैश्च सोऽ विरलक्लुिमविलेपनै रतान्ते ।। २०० ·कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०३। अथ तत्परिभोगलीलयेव क्षपिताक्षीयत सा तयोखियामा । विकसत्सुरतोत्सवाभिलापप्रसरा प्रीतिरुपाययौ तु वृद्धिम् ।। गता निशा संप्रति देव मुच्यतां विलासशय्या सुरतलमच्छिदः । अमी हि चूर्णालककम्पदायिनो मृगीदृशां वान्ति निशान्तवायवः ।। २१२ चन्द्रं निशायाः सहसानुयान्या हारच्युतानीय च मौक्तिकानि । दूर्वावनामेप्ववपिण्डितानि स्फुरन्ति सच्छायमुपोजलानि । २१३ कोपेषु व्यलसन्निपीतमधवो ये कैरवाणां चिरं लब्धाभ्यन्तरसुस्थिता विकसतामिन्दुप्रभासंगमे । ते संकोचमुपागतेपु विगलच्छ्रीकेषु तेप्वन्यतो भृङ्गाः पश्य कुमार यान्ति मलिनाः कस्य स्थिरा ह्यापदि ॥ २१४ दिनकृत्करमण्डिताधरामवलोक्यैव निशां मनोभुवा । अपशशितिलकं वपुः कृतं मथिताल्पाल्पतमोचनं तथा ।। २१५ इति मृदुमधुरैः स वन्दिवाक्यरुपसि शशाङ्कवतीविमुक्तकण्ठः । अपगतसुरतान्तखेदनिद्रः सपदि जहौ शयनं मृगाकदत्तः ।। २१६ उत्थाय च व्यधित वासरकृत्यमेप पित्रा निजोचितकृताखिलसंविधानः । भूयस्तथैव च निनाय तदा वहूनि तान्युत्सवेन दयितासहितो दिनानि । २१७ अथ राजामरदत्तस्तजनकस्तच्छ्वशुर्यस्य । शिरसि सुपेणस्यादौ ववन्ध पढें कृताभिपेकस्य । २१८ विषयं तदुचितमेकं हस्त्यश्वहिरण्यभारवस्त्राणि । शतसंख्याश्च वरस्त्रीर्ददौ स तस्मै कृतादरो नृपतिः ॥ २१९ शवरकिराताधिपती मायावटुशक्तिरक्षितौ च ततः । सहवान्धवौ सदारौ मातगचभूपतिं च तं स नृपम् ।। २२० दुर्गपिशाचं सचिवान्मृगाङ्कदत्तस्य तांश्च सश्रुतधीन् । सममानयत्प्रदत्तैर्विपयैर्गोवाजिहेमवखैश्च ।। २२१ ततः किरातेन्द्रमुखान्विसृज्य तानृपान्स्वदेशेषु सुपेणसंयुतान् । शशास राज्यं सुतशौर्यनिर्वृतः स तत्सुखेनामरदत्तभूपतिः ।। २२२ मृगाङ्कदत्तोऽपि विजित्य वैरिणः शशाङ्कवत्या सुचिरादवाप्तया । निजैश्च तैर्भीमपराक्रमादिभिः सहावतस्थे सचिवैश्चिरं सुखी ॥ २२३. कालेऽथ यायमरदत्तनृपस्य तस्य स्वैरं जरा श्रवणमूलमुपाजगाम । भुक्ताः नियः परिणवं वयसा शमस्य नन्वेप काल इति वक्तुमिवाङ्गभूता ॥ २२४ ततः स भोगेपु विरक्तमानसो महीपतिः स्वान्निजगाद मत्रिणः । निशम्यतां संप्रति वर्णयामि वो विधित्सितं यन्मम वर्तते हृदि ।। गतं वयो नः पलितेन सांप्रतं कृतान्तदूतेन कचग्रहः कृतः। जरागमे जीर्णरसं च मादृशां कुभोगतृष्णाव्यसनं विडम्बना ।। २२६ विवृद्धिमाजा वयसा समं च यद्विवर्धते लोभमनोभवप्रहः । असंशयं कापुरुषरतं हि तत्स्वभावजं सत्पुरुपैरशिक्षितम् ।। २२७ तदति मे लन्धयशा महीतले सराजकावन्तिनरेन्द्रनिर्जयात् ॥ स्वतोऽनुरचप्रकृतिर्गुणाधिको मृगादत्तः मुसहायवानयम् ॥ २२५ १२८ ·२२९ २३० २३२ २३३ २३४ २३५ तरमः ३६ 10 शशाश्वतीलम्बकः १२ तदेतदस्मै निजराज्यमूर्जितं समर्प्य तीर्थ तपसेऽहमानये । परैरनिन्धं चरितं मनस्विनां वयोनुसारोचितमेव शोभते ॥ इति क्षितीशस्य वचः सुनिश्चितं निशम्य धीराः किल तस्य मत्रिणः । क्रमेण देवीप्रमुखाश्च पौरास्तथेति सर्वे प्रतिपेदिरे तदा ।। ततः स राजा गणकोक्तलग्ने दिने विविक्ते सहितो द्विजाम्यैः । मृगाकदत्तस्य धकार तस्य राज्याभिषेकोत्सवमालजस्य ।। इतस्ततः क्षत्तनिदेशधापजनाकुलं व्यग्रनियुक्तवर्गम् । तदास्य नृत्यपूरचारणस्त्रि मुदा जुघूर्णेव गृहं नृपस्य ।। तीर्थोदकं भूरि सभार्यकस्य मृगाकदत्तस्य पपात मूर्ध्नि । जलप्रवाहाः पुनरस्य पित्रोः सानन्दयोनॆत्रयुगानिरीयुः ॥ अधिष्ठिते तेन नवेन राज्ञा सिंहासने सिंहपराक्रमेण । तद्विद्विपां कोपभयानतानां भूमावसिंहासनमेव मेने ।। ततः पिता तस्य दिनानि सप्त ततान सज्जीकृतराजमार्गम् । यथासंमानितराजलोकं महोत्सवं सोऽमरदत्तभूपः ॥ दिनेऽष्टमे दारयुतो नगर्या निर्गत्य पुत्रं स मृगाइदत्तम् । निवर्त्य तं बाप्पमुखं सपोरं वाराणसी मत्रिससो जगाम ॥ तस्यां स गङ्गाम्बुपरिप्लुताङ्गो राजा त्रिसंध्यं निपुरान्तकस्य । कुर्वन्सपर्या फलमूलवृत्तिस्तस्थौ तपस्यन्मुनिवत्सदारः ।। आसाद्य राज्यमथ सोऽपि मृगादत्तो भाखानिवाम्बरतलं विपुलामलं तत् । आक्रम्य च क्षितिभृतः करसंनिपातैः प्रावर्तत प्रतपितुं प्रसरत्प्रतापः.॥ मायावटुप्रभृतिभिश्च सकर्मसेनैः संभूय सश्रुतधिभिः सचिवैः स तैः स्वैः । सद्वीपमेतदवजित्य चतुर्दिगन्तमेकातपत्रमवनीवलयं शशास ॥ तस्मिंश्च राजनि कथासु निशम्यमानदुर्भिक्षदस्युपरचकमयादिदुःसा । नित्यप्रष्टसुखिता नवरामभद्रसौराज्यसौख्यमसमं वसुधा यभार । अभ्यास्स तैश्च सचिवैः सह तामयोध्यां नानादिगागतनृपार्चितपादपद्मः। सम्राट समं दयितया स शशाङ्कवत्या भोगानकण्टकसुसान्बुभुजे चिराय ॥ इति स व्याख्याय कथां मलयवनान्ते मुनिः पिशङ्गजतः ।। त नरवाहनदत्तं राजसुतं विरहिणं जगदे ।। तस्मात्सोढक्लेशो मृगादत्तो यथा शशाश्वतीम् । माप पुरा पुत्र तथा प्राप्स्यसि तां मदनमश्चकां त्वमपि ॥ इति तस्मात्स मुनीन्द्रादाकर्ण्य पचोमृतं पिशगजदात् । हृदि नरवाहनदत्तो धृतिमाधान्मदनमधुकाप्राप्तौ ।। सद्तचित्तोऽय स तं मुनिवरमामय हारिता पूर्वम् । तत्रानेत्री चिन्वन्मलयगिरौ ललितलोचना व्यचरत् ।। इति महाकविधीसोमदेवभविरचिते यथासरित्सागरे शशावलम्रके पदानिशखरा। समाप्तवायं शशाइवतीलम्बको द्वादशः। २३७ २३८ २३९ २४० २४२ ·॥ श्रीः ॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। मदिरावती नाम त्रयोदशो लम्यकः। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- स्पुरा किल कथामृतं हरमुसाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविपलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैचुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथमस्तरङ्गः। २ ३ ४ ८ ९ १० स वो विनेश्वरः पायानमितोन्नमितेव यम् । अनुनृत्यति नृत्यन्तं संध्यासु भुवनावली ॥ गौरीप्रसाधनालमचरणालक्तकश्रियः । ससी सुसाय भूयाद्वः शंभो लेक्षणप्रभा ॥ फवीन्द्रमानसाम्भोजनिवासभ्रमरी नुमः । देवीं सहृदयानन्दशब्दमूर्ति सरस्वतीम् ।। ततो विरहसंतप्तो विना मदनमञ्चकाम् । नरवाहनदत्तः स तेषु वत्सेश्वरामजः॥ मलयाचलपादेषु तदुपान्तवनेषु च । भ्रमन्मधुमनोज्ञेपु नैव प्राप रति कचित् ।। विभेद तस्य मृदुरप्यापतद्भिः शिलीमुसैः । स्मरचापलतेवात्र हृदयं चूतमञ्जरी ॥ कर्णी मधुरमप्यस्य दुनोति रम च दुःसहम् । मारनिर्भत्सनावाक्यकटु कोकिलकूजितम् ।। पुष्परेणुपिशङ्गश मदनाग्निरिवापतन् । विदाह तमङ्गेपु शीतोऽपि मलयानिलः ॥ ततोऽलिकुलझांकारमुसरैस्तैः स काननैः । निष्काल्यमान इव तं प्रदेशं शनकै हौ ।। गच्छन्क्रमेण च प्राप कथंचिद्देवताससः । गङ्गागामिपथाभ्यर्णवनान्तसरसस्तटम् ।। तरुमूलोपविष्टौ च तत्र ब्राह्मणपुत्रको । उभौ भव्याकृती खैरं कथासक्तौ ददर्श सः ॥ तौ च दृष्ट्वा तमुत्थाय प्रह्रौ मदनशङ्कया । अवोचतां नमस्तुभ्यं भगवन्कुसुमायुध । यूहि देव फिमेकाकी त्यक्तकौसुमकार्मुकः । इतो भ्रमसि सा कुन रतिः सहचरी तय ।। सच्छ्रुत्वा तौ स वत्सेशसुतो विप्रावभपत । नाहं कामो मनुष्योऽहं नष्टा सत्यं तु मे रतिः ॥ इत्युक्त्वाख्यातवृत्तान्तस्तौ विप्रो पृष्टवानृपः । कौ युवां कीदृशी चैपा कथान युवयोरिति ।। ततस्तयोर्विप्रयूनोरेकस्तं विनतोऽब्रवीत् । राज्ञा भवादृशामने रहस्यं कथमुच्यते । तथाप्याज्ञानिरोधाते कथयामि निशम्यताम् । अस्ति शोभावती नाम कलिङ्गविपये पुरी ।। फलिना न प्रविष्टा सा न स्पृष्टा पापकर्ममिः । न दृष्टा परराष्ट्रेण धाना सृष्टेव तादृशी ॥ तस्यां यशस्करो नाम विद्वानाढ्यो बहुक्रतुः । ब्राह्मणोऽभूदभूत्तस्य सत्पत्नी मेसलेति च ॥ तयोरेकोऽहमुत्पन्नः सुतो वयसि मध्यमे । वर्धितश्वोपनीतश्च ताभ्यामस्मि ततः क्रमात् ।। ततः पठत्यध्ययनं याले मय्यतिदुस्तरम् । तत्रावृष्टिकृतं देशे दुर्भिक्षमुदपद्यत ।। तेन तातोऽम्यया साकं मामादाय ततो गतः । विशालां नाम नगरी मधनः सपरिच्छदः ।। तस्यां लक्ष्मीसरस्वत्योर्वसती मुक्तवैरयोः । तातो मित्रेण वणिजा दत्तवासः स्थिति व्यधात् ।। १यमेव का मारतीमाधवप्रकरणस्य मूलभूदा १२ १३ १४ १५ १६ १७ १९ २० २१ २२ २३ ·. २८ तरङ्गः १ मदिरावतीलम्बकः १३॥ ४९३ अहं च विद्याधिगमं कुर्वाणो गुरुवेश्मनि । तत्रावसं सक्यसां मध्ये सब्रह्मचारिणाम् ।। २४ एकश्च तेषु मे मित्रमभूक्षत्रकुमारकः । गुणी विजयसेनाख्यो महाढ्यक्षत्रियालजः ॥ २५ एकदामदुपाध्यायगृहं मित्रस्य तस्य मे । स्वसा कुमारी मंदिरावती नाम सहागमत् ॥ २६ यस्या वदनलावण्यशेषेण हिमदीधितेः । जननेत्रामृतं जाने बिम्बं धात्रा विनिर्मितम् ॥ २७ जगत्संमोहनं पष्ठमखमालोक्य तद्वपुः । पञ्चखन्येषु वाणेषु मन्ये मन्दादरः स्मरः ।। तां दृष्ट्वा सुहृदस्तस्माच्छुतनामान्वयामहम् । स्मराज्ञाविवशोऽभूवं सद्यस्तन्मयमानसः ।। पश्यन्ती सापि मां तिर्यक्निग्धमुग्धेन चक्षुपा । भुवाणाङ्गुरितं प्रेम पुलकेन कपोलयोः॥ क्रीडानिभाचिरं स्थित्वा कथंचित्स्वगृहानगात् । क्षिपन्ती बलितापाङ्गां प्रीतिदूती दृशं मयि ।। ततस्तद्विरहातोऽहं गृहं गत्वा निपत्य च । स्थले मत्स्य इवाकार्पमुद्वर्तनविवर्तने । ३२ लावण्यामृतसर्वस्वनिधानं यत्प्रजापतेः । अपि भूयोऽपि तत्तस्याः पश्येयमहमाननम् ॥ धन्यः सखीजनो यं सा तेन स्मरेण पश्यति । चक्षुपा तेन च मुखेनालपत्यपयन्त्रणम् ।। ३४ इत्यादि चिन्तयन्कृच्छ्रादहोरात्रं व्यतीत्य तम् । तदुपाध्यायसदनं द्वितीयेऽहन्यहं गतः ।। तत्रोपेत्य सविसम्भकथामध्ये स सादरः । सुहृद्विजयसेनो मां समहर्पोऽब्रवीदिदम् ।। स्वसु, मदिरावत्या मुसान्मन्मित्रमीदृशम् । श्रुत्वा त्वां मामकी माता सस्नेहा द्रष्टुमिच्छति ।। ३७ तदेह्यस्मद्गृहं साकं मया स्नेहोऽस्ति चेन्मयि । त्वत्पादपद्मरजसा तद्विभूपित्तमस्तु नः ।। ३८ एतत्तद्वचनं सद्यो निर्वापणमभून्मम । मरुभूम्यध्वगस्येव महद्वर्पमशङ्कितम् ।। तथेति तद्दं गत्वा दृष्ट्या तन्मातरं ततः । तत्सत्कृतोऽहं तन्नासं प्रियादर्शननिर्वृतः ।। गते विजयसेनेऽथ पित्राहूते मदन्तिकात् । मामेस मदिरावत्या धानेयी प्रणतावदत् ॥ ४१ भर्तृदारिकयास्माकमुद्याने भर्तृदारकः । विवृद्धि मदिरावत्या नीता या मालतीलता ॥ ४२ नूतनो वर्तते तस्याः खलु पुष्पभरोद्गमः । मधुसंगमसानन्दविलासहसितोज्वलः ॥ ४३ विपद्यापतितांस्तस्याः कुसुमेपुशिलीमुखान् । मुकुलान्युञ्चितान्यद्य भर्तृदारिकया स्वयम् ।। मौक्तिकरिव तैरेपा विधायैकावली तया । प्रहिता ते नवं वस्तु पूर्व प्रेष्ठाय दीयते ।। इत्युक्त्या सार्पिता मह्यं माला चतुरया तया । सपञ्चफलकपूरैर्नागवल्लीदलैर्युता ।। ४६ प्रियास्वहस्तरचितां कण्ठे कृत्वा च तामहम् । सुसं किमपि संप्रापं तत्तदालिङ्गनाधिकम् ॥ मुसे कृत्या च ताम्बूलं तामवोचं प्रियाससीम् । किं अधीम्यधिकं भद्रे हृदि कामो ममेदृशः ।। त्यजेयं जीवितमिदं त्वद्वयस्याकृते यदि । तदेव मे जन्मफलं सा हि प्राणेपु मे प्रभुः ।। इत्युक्त्वा तां विसृज्याहमुपाध्यायगृहानगाम् । समं विजयसेनेन समायातेन तत्क्षणम् ॥ अन्येधुर्मदिरावत्या सहितोऽस्मद्गृहं च सः । अगाद्विजयसेनोऽन मपित्रोदत्तसंमदः॥ तदेवं मदिरावत्या मम चैकनिवासतः । गूढ एव गतो वृद्धिमनुरागोऽनुवासरम् ॥ ५२ एकदा मदिरावत्या दासी मामब्रवीद्रहः । शृणु यत्ते महाभाग वच्मि चित्ते तथा फुरु ।। यतः प्रभृति दृष्टस्त्वं तत्रोपाध्यायवेश्मनि । वत्सया मदिराक्त्या ततः प्रभृति सा किल !! अभिनन्दति नाहारं न तनोति प्रसाधनम् । रमते न च संगीते न क्रीडति शुकादिमिः ।। कदलीपत्रपवनैः श्रीसण्डाईविलेपनैः । तप्यते पन्द्रपादैश्च तुपारशिशिरैरपि ।। कृष्णपक्षेन्दुलेसेव क्षामीभवति सान्वहम् । निर्वाति युप्मत्कथया केवलं क्रियमाणया । एतन्मे स्वदुहित्रोक्तं तस्याः सर्वक्रियाविदा । या छायेव न सत्पादिमणमप्यपसर्पति ॥ पुनर्नीत्वा च विस्रम्भं सा स्वयं मदिरावती । पृष्टा मया तया प्रोकं स्वं मनस्त्वद्गतं मम ।। तदिदानी यथा तस्याः फलेदेव मनोरथः । तथा सुभग फुर्वीथा जीवन्तीं तो यदीच्छसि ।। १ इयमेव मारती. २ महाभाग-तसा अभिनवो पिचित्रः युसमे पुण्यापार:' इत्यादि मास्दीमाममेहर मारतीभाषिकाया पहिकाया रिट यापमलि. ४७ ४८ ४९ ५० ·। ७७ ४९४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०४। इति वाक्सुधया तस्या दत्तानन्दोऽहमभ्यधाम् । युष्मदायत्तमेवैतत्वाधीनोऽयं जनस्तव ॥ एतच्छुत्ला प्रहृष्टा सा ततो याता यथागतम् । तत्प्रत्ययाच जातास्थो निर्वृतोऽहमगां गृहम् ॥ अन्येास्तां च मदिरावती पितुरयाचत । उज्जयिन्याः समायातो महान्क्षत्रियपुत्रकः ॥ ६३ तत्पिता च सुतां तस्मै प्रदातुं प्रत्यपद्यत । तचाहं तत्परिजनाछुतवाञ्ोत्रदारुणम् ॥ ततः स्वर्गादिव भ्रष्टो वनेणेव समाहतः । आकान्त इव भूतेन मोहं प्रापमहं चिरम् ॥ आश्वस्याचिन्तयं चाहं वैलव्येनाधुनैव किम् । पश्यामि तावत्पर्यन्तं प्राप्नोतीष्टमविलयः ।। इत्याशयाहं दिवसान्यावत्कांश्चिन्नयामि तान् । प्रियाससीभिरागत्य धार्यमाणस्तदुक्तिमिः॥ लमोऽत्र निश्चितस्तावदभ्यक्ता मदिरावती । प्राप्तचोद्वाहदिवसस्तस्याः प्रविततोत्सवः ।। ६८ खेच्छासंचाररुद्धायां तस्यां तपितृवेश्मनि । जन्ययात्राप्रवेशोऽभूदासन्नस्तूर्यनादितः ।। ६९ तदृष्ट्वा तन्निराशोऽहं कष्टं जीवितवैशसम् । कलयन्मन्यमानश्च विरहान्मरणं सुसम् ॥ गैत्वा च नगरीवाघमारुह्य वटपादपम् । पाशं व्यरचयं तेन पाशेनानोकहात्ततः ॥ प्रियाप्राप्तिमनोराज्यमात्मानं चात्यजं समम् । क्षणाच्चापश्यमालानं नष्टां संप्राप्य चेतनाम् ।। यूनः पतितमुत्सङ्गे छिन्नपाशस्य कस्यचित् । अनेन नूनं नातोऽहमिति मत्वाचवं च तम् ।। ७३ महासत्त्व त्वया तावद्दर्शितैव दयालुता । किं तु मे विरहार्तस्य मृत्युरिष्टो न जीवितम् ॥ . चन्द्रोऽनिर्विपमाहारो गीतानि श्रुतिसूचयः । उद्यानं बन्धनं पौष्पी माला दिग्धा शरावली ।। ज्वलिताङ्गारवर्ष च चन्दनाद्यनुलेपनम् ।" येषां मित्र विपर्यस्तं संसारे विधुरासनाम् । जीविते को रसस्तेषां मादृशां विप्रयोगिनाम् ।। इत्युक्त्वावर्णयं चास्मै तमहं कृच्छ्रवन्धवे । पृष्टोदन्ताय मदिरावतीवृत्तान्तविस्तरम् ।। ततोऽब्रवीत्स साधुआँ किं प्राज्ञोऽपि विमुह्यसि । सर्व यस्य कृते तेन किं त्यक्तेनालना फलम् ।। आत्मीयमत्र वृत्तान्तं शृण्विमं कथयामि ते । अस्तीह निपधो नाम देशो हिमवदाश्रयः ।। फलिविद्रावितस्यैको यो धर्मस्य समाश्रयः । जन्मक्षेत्रं च सत्यस्य गृहं कृतयुगस्य च ।। ८१ अतृप्तिर्यत्र लोकस्य श्रुते न त्वर्थसंचये । संतोपश्च स्वदारेषु नोपकारेषु सर्वदा ॥ तत्र शीलश्रुताट्यस्य ब्राह्मणस्याहमालजः । सोऽहं देशान्तरालोककौतुकान्निर्गतो गृहात् ॥ ८३ भ्रमन्देशानुपाध्यायान्पश्यन्प्राप्तोऽस्मि च क्रमात् । ससे शङ्खपुरं नाम नातिदूरमितः पुरम् ॥ शवपालस्य यत्रास्ति नागराजस्य पावनम् । शसइद इति ख्यातं स्वच्छतोयं महत्सरः ।। तत्रोपाध्यायसदने वसंतदहमेकदा । स्नानयात्रोत्सवेऽगच्छं द्रष्टुं शङ्ख हदं सरः॥ असंख्यैः पूरिततटं नानादेशागतैर्जनैः । सुरासुरैरिवाम्भोधि क्षोभ्यमाणं समन्ततः ।। वधूनां श्यधम्मिल्लविस्रस्तकुसुमस्रजाम् । वीचिहस्तैः परामृष्टजघनस्तनमण्डलम् ॥ आग्लिप्यापहृतेनागरागेणापिश्चरीकृतम् । महाहदं तमद्राक्षं तन्वानं कामुकायितम् ॥ तस्य दक्षिणतो गत्वा तरुसण्डं व्यलोकयम् । सधूममिव तापिच्छैः सागारमिव किशुकैः ।। सज्वालमिव चोत्फुल्ललोहिताशोकवल्लिभिः । हरनेत्रानलप्लुष्टं देहं रतिपतेरिव ।। ९१ तत्रातिमुक्तकलतामण्डपद्वारि कुर्वतीम् । कुसुमावचयं कांचिदपश्यं कन्यकामहम् ।। ९२ लीलाकटाक्षविक्षेपतर्जितश्रवणोत्पलाम् । उत्क्षिप्तवाहुलतिकालक्षितैकपयोधराम् ।। ९३ वहन्तीं कवरीपाशं पृष्ठतः परिमोचितम् । वदनेन्दुभयेनेव तिमिरं शरणागतम् ।। नूनं रम्भादिनिर्माणसिद्धहस्तेन वेधसा । सृष्टा साक्ष्णोनिमेपेण विज्ञेया मानुपीति यो । सा च दृष्टा प्रविष्टव हृदयं मे मृगेक्षणा । हस्तमल्टीव मारस्य जगत्रितयमोहिनी ॥ सापि मामवलोक्यैव सद्यः स्मरवशाभवत् । विमुच्य पुप्पापचयक्रीडां प्रेमविहस्तिता ।। ७८ । ७९ ८० ८२ ८७ ८८ ८९ ९५ १ मास्तीमाधवे खेतद्वत्तान्तस्थाने माधवस इमशाने गमन तत्रापारघण्टादिसमागमय वर्णितः दरसर्वमपि लावाणक. सम्बकचतुर्थतरहस्सविदूषय कथातः समस्त मवभूतिना. २ पुरतकान्तरेऽस्माच्छोकादो एकश्येवस्य चुटिचिदमस्ति.

·. मदिरावतीलम्बकः १३॥ ४९५ चलद्धारलतामध्यपद्मरागप्रभोद्गमैः । अनुरागमिवोद्भिन्नं भरेण हृदयावहिः॥ दर्शयन्ती परावृत्य तनुं मुहुरिचक्षत । सा मामपाङ्गविश्रान्ततारकान्तेन चक्षुपा ॥ ९९ एवं यावस्थितावावामन्योन्यालोकिनौ क्षणम् । तावत्तत्रोदभून्नश्यजनहाहारवो महान् ।। १०० आगाद्वन्येभगन्धान्धो धावन्दलितशृङ्खलः । मत्तहस्ती धुतारोहकर्णान्तलुलिताङ्कुशः ॥ १०१ तं दृष्ट्वैव प्रधान्याहं वित्रस्तां विद्रुतानुगाम् । जनमध्यमनैपं तामुत्सद्भारोपितां प्रियाम् ।। १०२ समाश्वसिति यावत्सा तत्रागतपरिच्छदा । तावजनरवाकृष्टस्तत्रैवागास वारणः॥ १०३ सद्भयाद्विद्रवद्भरिजनमध्यतिरोहिता । अनुगैः सान्यतः कापि नीताहं च गतोऽन्यतः ।। १०४ ततो गजभये शान्ते चिन्यानस्तां सुमध्यमाम् । यनावापमविज्ञातनामान्वयनिकेतनाम् ।। १०५ तच्छून्यचित्तो विभ्रष्टविद्यो विद्याधरो यथा । भ्रमनुपाध्यायगृहं कथमप्यहमाप्तवान् । तत्र संमूर्छित इव प्रध्वस्त इव चाभवम् । तत्प्रेमभङ्गसोत्कम्पस्तदाश्लेपसुसं स्मरन् । १०७ क्रमाञ्च सुस्त्रीसुलभादाभावाश्रयादिव । निपातितोऽहमुत्सङ्गे चिन्तया दर्शिताशया । १०८ अश्रुत्या च परामृष्टो हृदये व्यथितालना । उत्तमाङ्गे गृहीतश्च शिरो.त्यन्तवृद्धया। १०९ तावच धैर्येण समं तन्मे विगलितं दिनम् । संकोचमागतं पद्मवनं सह मुसेन मे ।। ११० मनोरथैर्मदीयैश्च साकं विघटितान्यथ । रथाङ्गनाम्नां मिथुनान्यस्तं याते विवस्वति ।। १११ ततः स्मरस्यैकसुहृत्सुखिनां नयनोत्सवः । उद्गच्छनिशानाथः प्राचीमुसविशेषकः ।। ११२ तेन ज्वलद्भिरिव मे करैरपि सुधामयैः । आशाप्रकाशकेणापि जीविताशां न्यमील्यत । ११३ अथ ज्योत्स्नानलक्षिप्तशरीरं मृत्युकाद्धिणम् । एकोऽब्रवीत्सहाध्यायी विधुरं वीक्ष्य तत्र माम् ।। १२४ किमेवं दुःस्थितोऽस्यद्य व्याधिस्तव न दृश्यते । अर्थकामकृतस्त्वाधिर्यदि तद्वच्मि ते शृणु ॥ ११५ अतिगर्धेन ये ह्या वञ्चयित्वा परं च ये । अपहृत्य परेपां वा वाञ्छयन्ते नैव ते स्थिराः ॥ पापमूला यत. पापफलभारं प्रसूय ते । तद्भरेणैव भज्यन्ते शीघ्र धनविपद्रुमाः ।। ११७ अर्जनादिपरिलेशः केवलं तैर्धनैरिह । अमुत्र दुःसमाचन्द्रतारकं नारकं महत् ।। कामोऽप्यप्राप्य नष्टो यः सा प्राणान्तविडम्बना । यश्चाधर्मोऽप्रदूतः स निरयामेर्मुसप्रियः ।। ११९ न्याय्यौ तु पूर्वसुकृतै(धैर्योत्साहवान्पुमान । अर्थकामाववाप्नोति न तु क्लीवो भवादृशः ॥ १२० तन्द्र धैर्यमालम्ब्य यतस्वाभीष्टसिद्धये । इत्युक्तस्तेन सख्याहं नादां यत्किंचिदुत्तरम् ।। १२१ निगृहाशयमाश्रित्य धैर्य नीत्वा निशा क्रमात् । इहागतोऽहं सा नाम मास्या पुरि वसेदिति ॥ १२२ अत्र प्राप्तेन दृष्टस्त्वं पाशार्पितगलो मया । पाशोत्तीर्णामृतं त्वत्तस्त्वदुःसं खं च वर्णितम् ।। १२३ तदविज्ञातनामादेरपि तस्याः कृते ससे । सुतनोराश्रितोद्योगः पौरुपागोचरेऽप्यहम् ।। १२४ अतस्त्वं मदिरावत्याः स्थित्ताया अपि गोचरे । प्राप्तौ पुरुपकारादि मुक्त्वा क्लीवायसे कथम् ।। १२५ न श्रुतः पूर्ववृत्तान्तः किं त्वया रुक्मिणीगतः । दत्तापि चेदिपतये हृता सा हरिणा न किम् ॥ इति युवति मिने मे तस्मिन्नातोद्यमङ्गलैः । अप्रतस्तत एवागात्सानुगा मदिरावती ।। १२७ मातृदेवकुलेऽमुष्मिन्कामपूजार्थमागताः । अत्र स्थिताः कामदेवं विवाहेऽर्चन्ति कन्यकाः ।। १२८ अत एवैतदप्रेऽस्मिन्वटे पाशो मयार्पितः । इहागता सा तदर्थ मृतं पश्यतु मामिति ।। १२९ एतच्छ्रुत्वैव स सुहद्वीरो मामप्रवीहिजः । वर्हि देवकुलेऽत्रैव प्रविश्याभ्यन्तरे द्वतम् ॥ मातृणां पृष्ठतश्छन्नावेहि सांप्रतमाखहे । पश्यावः किमुपायोऽत्र कश्चित्स्यादाक्योर्न वा ।। १३१ एवमुक्तवता तेन सख्या साकं तथेत्यहम् । गत्वा देवकुलं तत्र तथैवासमलक्षितः ।। १३२ ततः परिणयोगीतमङ्गलागत्य सा शनैः । प्राविशत्तन मदिरावती देवकुलान्तरे । एकाकिन्येव याचिप्ये वर कंचिन्मनोगतम् । कामदेवाद्भगवतसहिर्भवतारिलाः ॥ १३४ इति सर्वा बहिष्कृत्वा ससीरनुचरैः सह । एकैच कामदेवं तमर्चयित्वा व्यजिज्ञपत् ।। मनोभवेनापि सता त्वया देव फथं न मे । मनोगतः प्रियो ज्ञातो विपलब्धा हतास्मि किम् ।। १३६ १२६ १३० ·.४९६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०४। नास्मि चन्मनि भूतश्चेत्त्वं वराय क्षमो मम । जन्मान्तरेऽपि तत्कुर्याः कृपां तिपते मयि ।। १३७ तथा प्रसादं कुर्वीथा यथा देहान्तरेऽपि मे । स एव भर्ता सुभगो भवेद्विप्रकुमारकः ।। १३८ इत्युक्त्वा सावयोर्वाला पश्यतोः शृण्वतोरपि । शकौ कृत्वोत्तरीयेण पाशं कण्ठे न्यवेशयत् ॥ १३९ उपेत्य दर्शयासानमस्याः पाशं गलाद्धर । इत्युक्तस्तेन सख्याहमुपासर्प तदैव ताम् ।। मा प्रिये साहसं पश्य सैप प्राणपणार्जितः । आर्तिकालोक्तसहजस्लेहो दासोऽप्रतस्तव ॥ १४१ इत्यहं व्याहरन्हर्पभरगद्गदया गिरा । सुतनोस्त्वरितं तस्याः पाशं कण्ठादपाहरम् ।। १४२ ततो मां वीक्ष्य सहसा यावत्सानन्दसाध्वसा । क्षणं तिष्ठति सा तावत्सोऽब्रवीन्मां द्रुतं सुहृत् ॥ १४३ दिनक्षयाप्रकाशेऽस्मिन्काले निर्गत्य याम्यहम् । वेपेण मदिरावत्या एतत्परिजनैः सह ।। १४४ आवयोरुत्तरीयाभ्यां संचीतां त्वमिमां वधूम् । आदायागच्छ निर्गत्य द्वितीयद्वारवर्मना !! १४५ याहि देशान्तरं रात्रौ यथाकाममलक्षितः । मचिन्तां मा कृथा दैवं शिवं मम विधास्यति ।। १४६ इत्युक्त्वोपात्तमदिरावतीवेपः सुहृत्स मे। निर्गत्यैव ततःप्रायान्नक्तं तदनुगैर्वृतः ।। अहं च मदिरावत्यानपरत्नस्रजा समम् । द्वारेणान्येन निष्क्रम्य राज्या यातोऽस्मि योजनम् ।। १४८ प्रातर्निवर्तिताहारः क्रमाद्गच्छन्दिनैरहम् । प्राप्तोऽचलपुरं नाम नगरं दयितासखः ।। १४९ मित्रीभूय गृहे दत्ते तत्रैकेन द्विजन्मना । परिणीता मया सान सत्त्वरं मदिरावती ॥ १५० ततोऽत्र वसतः सिद्धयथेष्टसुसितस्य मे । किं स्यान्मित्रस्य मे वृत्तं तस्येत्येपाभवढ्यथा ॥ तदनन्तरमेयोऽद्य दृष्टोऽकारणवान्धवः । मयेह गङ्गालानार्थमागतेनोत्तरायणे । १५२ चिरं चैत सवैलक्ष्यमिवाश्लिष्योपविश्य च । यावत्पृच्छामि वृत्तान्तं तावद्देव इहागतः ।। १५३ तमेतमपरं विद्धि प्राणदारप्रदं मम । कृच्छ्रेकमित्रं पार्श्वस्थं विप्रं वत्सेशनन्दन ।। १५४ इति तेन यथावृत्ते विप्रेणैकेन वर्णिते । नरवाहनदत्तस्तमपृच्छदपरं द्विजम् ।। १५५ तुष्टिौ ब्रूहि मुक्तस्त्वं तादृशात्संकटात्कथम् । मित्रार्थागणितप्राणा दुर्लभा हि भवादृशाः ॥ १५६ एतत्तस्य वचः श्रुत्वा वत्सराजसुतस्य सः । द्वितीयोऽपि स्ववृत्तान्वं विप्रो वक्तुं प्रचक्रमे ।। १५७ तदा ततो मां मदिरावतीवेपं विनिर्गतम् । देवागारात्तदनुगास्तद्बुद्ध्या पर्यवारयन् ।। १५८ आरोप्य शिविकां तैश्च नृत्यवाद्यमदाकुलैः । नीतोऽस्मि सोमदत्तस्य भवनं विभवान्वितम् ॥ १५९ कचित्सद्वस्त्रभाराढ्यं संभृताभरणं कचित् । कचिनिष्पन्नपकान्नं कचित्सजितवेदिकम् ।। कचित्तगीतदासीकं कचिचारणसंकुलम् । लग्नवेलाप्रतीक्षैश्च कचिदध्यासितं द्विजैः ।। १६१ तत्रैकस्मिन्गृहे पानक्षीवैः परिजनैरहम् । कृतावगुण्ठनो नक्तं वधूवुद्ध्या प्रवेशितः ।। १६२ उपविष्टं च मां तत्र वनिताः पर्यवारयन् । विवाहोत्सवसानन्दनानाचेष्टासमाकुलाः ।। क्षणाद्वारोपकण्ठे च मेसलानूपुरारवः । आश्रावि प्राविशचात्र कन्यैका ससखीजना ॥ १६४ नागीव विस्फुरद्रनमूर्धा धवलकञ्चका । अधिवीचीव लावण्यपूर्णा मुक्तावलीचिता ॥ उद्यानदेवता साक्षादिव सत्पुष्पमालिनी । सुपर्ववाहुलतिकाविराजत्करपल्लवा ॥ १६६ सा चागत्योपविष्टा में पार्थे प्रियससीधिया। पश्यामि यावत्सैवात्र चित्तचौरी समागता ॥ या सा शसहदे दृष्टा कन्या स्नानागता मया । त्राता गजादृष्टनष्टा मध्येलोकमगान्मम || १६८ किमेतत्काकतालीयं किं स्वप्नः सत्यमेव वा । इति हर्पभरोद्धान्तस्तदा चाहमचिन्तयम् ।। १६९ क्षणान्तरे च मदिरावतीसख्योऽब्रुवंश्च ताम् । किमेवमार्यदुहितरुन्मना इव लक्ष्यसे ।। १७० एतच्छुत्वाब्रवीत्कन्या सा निगृह्याशयं तदा । जानीथ किं न मदिरावती मे यादृशी सखी । १७१ एपा कृतविवाहा च यास्यति श्वाशुरं गृह्यम् । एतद्वियुक्ता न स्थातुं शक्ष्यामीत्यस्मि दुःखिता ।। १७२ तनिर्यात बहिः क्षिप्रं यावद्विसम्भसंकथाः । कुर्वती मदिरावत्या सह तिष्ठाम्यहं सुसम् ।। १७३ इति निकाल्य वाः सर्वा द्वारे दत्त्वार्गलं स्वयम् । उपविश्य ससीयुद्धया सा मामेवमभापत ॥ १७४ मदिरावति नास्त्यस्माद्दुरा त्यहुमतोऽधिकम् । प्राणप्रिये यदन्यस्मिपिनान्यस्मै प्रदीयसे ।।

·तरङ्गः१1] मदिरावतीलम्बकः १३ ॥ ४९७ तथापि ते भवेजातु दर्शनं संगमोऽपि वा । संस्तवाज्ज्ञायमानेन तेन स्वप्रेयसा सह ॥ १७६ मम त्वनास्थमुत्पन्नं यदुःसं तद्वदामि ते । यथाहं ते तथा त्वं हि विस्रम्भकास्पदं मम || १७७ गतवत्यस्मि यात्रायां स्नातुं शव हदं सरः । विनोदयितुमालानं भाविवद्विरहातुरम् ।। १७८ तत्रोद्यानं दिवा मुक्त्वा नभश्चन्द्र इवागतः । आलानकाञ्चनस्तम्भ इव सौन्दर्यदन्तिनः ॥ १७९ नवीनश्मश्चमधुपश्रेणीश्रितमुखाम्बुजः । कोऽपि कान्तो द्विजयुवा दृष्टो नववया मया ।। १८० यनेषु केवलं क्लिष्टास्तपोभिर्मुनिकन्यकाः । न दृष्टोऽयं युवा याभिः किं तासां तपसः फलम् ॥ १८१ इति संचिन्तयन्त्या मे कामेन हृदयं शरैः । तथा विद्धं यथा लज्जा भयं च गलितं ततः ।। १८२ ततः पश्यामि पश्यन्तं यावत् तिर्यगीक्षणा । आलानमुक्तो मत्तेभस्तावदागादशङ्कितम् ।। १८३ तेन नश्यत्परिजनां भीतां दृष्ट्वा स मां युवा । धावित्लाङ्के भृतां दूरे मध्ये लोकस्य नीतवान् । तत्संस्पर्शामृतानन्दमीलिताहं तदा सखि । को हस्ती किं भयं काहं क स्थितास्मीति नाविदम् ॥ १८५ ततः परिजनो यावत्प्राप्तो मे तावदागतः । मत्तहस्ती स तत्रैव विरहो मूर्तिमानिव ।। १८६ उक्षिप्याहमथानीता तद्भयादनुगैहम् । स च मे जनसंक्षोभे न जाने क गतः प्रियः॥ तदाप्रभृत्यविज्ञातनामादिकमसुप्रदम् । स्मरन्ती तं करप्राप्तं केनापीह हृतं निधिम् ॥ १८८ सर्वदुःखहरां निद्रां स्वप्ने तदर्शनेच्छया । वाञ्छन्ती चक्रवाकीभिः समं क्रन्दामि रात्रिषु । १८९ तदेवं निरुपायेऽस्मिन्दुःसे मम विनोदनम् । त्वदर्शनं यत्सखि तरीभवति चाधुना ॥ १९० . उपस्थितं तदित्थं मे मरणं मदिरावति । त्वन्मुखालोकनसुखं संप्रत्यनुभवामि तत् ।। १९१ इत्युक्त्वा श्रोनपीयूपवर्षाभं वचनं मम ! कलङ्कयन्ती वक्रेन्दु साजनैरश्रुविन्दुभिः ।। १९२ अवगुण्ठनमुक्षिप्य मुसान्मम निरीक्ष्य माम् । परिज्ञाय तदा साभूत्सहर्पाश्चर्यसाध्यसा ॥ १९३ ततो मयोक्तं मुग्धे किं संभ्रमः सोऽहमेव ते । विधिर्हि घटयत्यर्थानचिन्यानपि संमुखः ॥ १९४ मयापि त्वत्कृते दुःखमनुभूतं सुदुःसहम् । यादृशं यादृशी चैपा प्रपञ्चरचना विधेः ।। १९५ वक्ष्यामि विस्तरात्तत्ते नायं कालः कथाक्रमे । निर्गमोपाय एवैकश्चिन्त्यता संप्रति प्रिये ।। १९६ इत्युक्ता सा मया बाला प्राप्तकालमभापत । अनेन पश्चाद्वारेण निर्गच्छावः शनैरितः ॥ १९७ पहिचान गृहोद्यानं पितुः सुक्षत्रियस्य मे । तन्मार्गेणैव निर्गत्य बजावो यत्रकुत्रचित् ।। १९८ इत्युक्तवत्यैव तया गुप्ताभरणया सह । तदुक्तेनैव मार्गेण निरगच्छमहं ततः ॥ १९९ रात्र्या च दूरमध्वानं तया गत्वा द्रुतं भयात् । प्रभाते प्राप्तवानस्मि प्रियायुक्तो महाटवीम् ।। २०० गच्छतोश्यावयोस्तस्यां स्वकथैकविनोदयोः । निर्मानुपायां शनकैर्मध्याह्नः समवर्तत ।। २०१ निराश्नयाध्वगजनां निराक्रन्दामतापयत् । भूमि तां दुष्टभूपाल इव तीक्ष्णकरः करैः ।। २०२ तस्मिन्काले परिश्रान्तां प्रेयसीं तां तृपार्दिताम् । कृच्छ्रप्राप्तां तरुच्छायां शनैः प्रापितवानहम् ॥ २०३ आश्वासयामि यावच तत्र तां पटमारुतैः । अकस्मान्महिपस्तावदागाद्रणितविद्रुतः ॥ २०४ तस्य पश्चात्प्रधाश्च ह्यारूढो धनुर्धरः । आगात्कोऽपि महासत्त्व इत्याकृत्यैव सूचितः ।। स महामहिपं भल्लीप्रहारेणापरेण तम् । वनपातेन वनीव गिरि वीरोन्यपातयत् ॥ दृष्ट्वा चास्मानुपागत्य स मां प्रीत्यैय पृष्टवान् । कस्त्वं कैपा च ते साधो फेहायातौ युवामिति ॥ २०७. अथोपवीतमुद्धाट्य प्रोक्तं सत्यानृतं मया। विनोऽहमेपा भार्या मे कार्यादेशान्तरागतौ ।। २०८ आवां चौरहतात्सार्थाद्विभ्रष्टौ मार्गनाशतः । इह प्रविष्टौ दृष्टश्च भवान्नष्टाश्च भीतयः ॥ २०९ एवं मयोक्ते प्रामण्यात्सानुकम्पश्च सोऽभ्यधात् । अहं वनचराधीशो मृगयार्थमिहागतः ।। युवां चाध्वपरिनान्तौ संप्राप्तावतिथी मम । तदेतं विश्रमायैतन्नातिदूरं मदास्पदम् ॥ इत्युक्त्वा मस्त्रियां श्रान्तामारोप्य स्वतुरंगमे । पादचारीभवन्नावां स्खनिवासं स नीतवान् । २१२ तत्र वान्धववत्सोऽस्मान्भोजनाद्यैरुपाचरत् । कुदेशेष्वपि जायन्ते कचित्केचिन्मदाशयाः॥ २१३ ततोऽटवीं नामुत्क्रम्य तद्वितीर्णानुयात्रिकाम् । प्राप्यामहारमेकं सा परिणीता सया वधूः ।। । २०५ २०६ २१० .

·४९८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०१। 'ततः परिभ्रमन्देशान्दृष्ट्वा सार्थ समं तया । अद्य भागीरथीलानमहं कतुमिहागतः ।। इहैव चैप संप्राप्तः स्वयंवरसुहृन्मया । देवश्च दृष्ट इत्येप वृत्तान्तो मामकः प्रभो॥ २१६ इत्युक्त्वा विरतं स यावदथ तं निर्व्याजसत्त्वोचित- प्राप्ताभीष्टफलं प्रशंसतितरां वत्सेशपुत्रो द्विजम् । यावत्तं युवराजमालसचिवा वन्ध्रन्यमाणाश्चिरं चिन्वन्तः किल गोमुसप्रभृतयस्तनागता लेभिरे॥ २१७ स च नरवाहनदत्तश्चरणनतान्हर्पवाप्पधौतमुसान् । तानमिननन्द सर्वान्संमान्य यथोचितं सचिवान् ॥ २१.. अथ तौ विप्रयुवानौ सदर्थनीतिप्रियौ सहादाय । स ययौ सह तैर्मनिमिरन्वागतललितलोचनः स्वपुरीम् ॥ २१ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे मदिरावतीलम्बके प्रथमस्तरङ्गः । समाप्तश्चायं मदिरावतीलम्बकत्रयोदशः।

·महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। पञ्चलम्बकश्चतुर्दशः। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविधिलब्धयो धुरं दधति वैयुधी भुवि भवप्रसादेन ते॥ प्रथमस्तरजः। ano m x 5 w gv. तुष्टेन येन देहार्धमप्युमायै समर्पितम् । स वो ददात्वभिमतं वरदः पार्वतीपतिः ॥ निशि विघ्नजितो वोऽव्यात्ताण्डवोद्दण्डितः करः । शोणश्चन्द्रातपत्रस्य तन्वन्विद्रुमदण्डताम् ।। ततो वत्सेश्वरसुतस्तास्तात्रैलोक्यसुन्दरीः । भार्या दधानतां चाद्यां देवीं मदनम थुकाम् ।। नरवाहनदतोऽन कौशाम्ब्यां गोमुखादिभिः । उवास सह संपूर्णकामः पितृविभूतिमिः॥ तस्माभीष्टवधूसङ्गसुखामृतमनोरमाः । नृत्तगीतकथालापरम्यास्ते दिवसा ययुः ॥ अथैकदा स तामन्यां कान्तां मदनमञ्चकाम् । न ददर्शावरोधान्तन वा परिजनं कचित् ।। तामनालोकयन्कान्तां स जगाम विवर्णताम् । रजनीविरहध्वस्तकान्तिरिन्दुरिवोपसि ।। चित्तं जिज्ञासितुं किं नु च्छन्ना स्यात्कापि मे प्रिया । किं वापराधलेशात्सा फुतोऽपि कुपितैव मे ॥ माययाच्छादिता केनाप्यथवापहृता नु किम् । इत्यनेकविकल्पौषविह्वलोऽथ बभूव सः॥ ९ अन्वेपयन्यदा नैव लंभते स्म कुतोऽपि ताम् । संतेपे स तदोद्दामतद्वियोगवामिना ।। १० उपेत्य ज्ञातवृत्तान्तस्तस्य वत्सेश्वरः पिता । मातरः सचिथा भृत्याः सर्वे विह्वलतां ययुः ।। ११ हारचन्दनचन्द्रांशुमृणालनलिनीदलैः । ववृधे तस्य संतापो न जगाम शर्म पुनः॥ १२ फलिङ्गसेना सद्यश्च विहीना सुतया तया । विद्याधरीव विभ्रष्टविद्या संमूढतां ययौ ।। १३ अथ तत्राबवीदेका वृत्तान्तःपुररक्षिका । नरवाहनदत्ताने सर्वेष्वाकर्णयस्विदम् ।। १४ हा तां तदा कन्यां सती मदनमञ्चकाम् । दृष्ट्वावतीर्य नभसः सद्यो विद्याधरो युवा ।। योऽसौ मानसवेगाख्यो नामोक्त्वा समयाचत । कलिगसेनामभ्येत्य देह्येतां मे सुतामिति ।। तेनैतया निपिद्धेन सता गत्वा यथागतम् । इदानीं गुप्तमागत्य हृता सा किं न मायया ॥ १७ परदारगृहं नैव दिव्या यद्यपि कुर्वते । तथाप्यमार्ग मार्ग वा रागान्ध; को हि पश्यति । श्रुत्वैतचित्तमाकोपविमर्शविरहोरप्लुतम् । नरवाहनदत्तस्य जज्ञे वीचिप्विवाम्बुजम् ।। रुमण्यानय वक्ति स्म पुरीयं रक्ष्यतेऽमितः । प्रवेशनिर्गमौ नेह विद्यते गगनं विना ।। हरप्रसादाचास्त्यस्या नानिष्टं तदिह स्थिता । फचित्प्रणयकोपात्सा तथा च श्रूयतां कया ॥ मुनिः पुरागिरा नाम विवाहार्थमयाचत । अष्टावक्रस्य तनयां सावित्री नाम कन्यकाम् ।। २२ अष्टानको न तो तस्मै ददावङ्गिरसे सुताम् । सगुणायापि सावित्रीमन्यस्मै पूर्वकल्पिताम् ॥ ततसद्धाटतनयामश्रुतां नाम सोऽङ्गिराः । उपयेमे तया साकं स तस्थौ भार्यया सुसम् ॥ सा च भार्यास्य वेत्ति स सावित्री पूर्ववान्छिताम् । एकदा सोऽङ्गिरा मौनी जपनासीविरं मुनिः।।२५ १५ २० ·२८ ४० ५०० कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः १०५। भार्याथ सा तं पप्रच्छ मुहुः सप्रणयाश्रुता । चिरं किमार्यपुत्रैवं चिन्तयस्युच्यतामिति ॥ २६ प्रिये ध्यायामि सावित्रीमित्युक्ते तेन साश्रुता । सावित्री तां मुनिसुतां मत्वात्मनि चुकोप ह ॥ २७ दुर्भगोऽयमिति त्यक्तुं देहं गत्वा वनं च सा । शुभं भर्तुरनुध्याय कण्ठे पाशं समर्पयत् ॥ मा पुनि साहसं कापीः पत्या ध्याता न तेऽङ्गना । ध्याताहं तेन सावित्रीत्युक्त्वा पाशाद्ररक्ष ताम्।।२९ प्रकटीभूय गायत्री साक्षसूत्रकमण्डलुः । भक्तानुकम्पिनी चैतां समाश्वास्य तिरोदधे ॥ ३० अथैपाङ्गिरसा भर्ना संप्राप्तान्विष्यता वनात् । तदेवं दुःसहं स्त्रीणामिह प्रणयखण्डनम् ।। तत्स्वल्पेनापराधेन कुपितेह कचित्स्थिता । अन्वेष्या शंभुरक्ष्या सा राजपुत्रवधूः पुनः॥ एवं रुमण्वता प्रोक्ते राजा वत्सेश्वरोऽब्रवीत् । एवमेतन्न दुरितं तस्याः संभाव्यते यतः ॥ ३३ नरवाहनदत्तस्य भार्या देवविनिर्मिता । कामांशस्यावती]पा रतिर्मदनमञ्चुका ॥ ३४ असौ विद्याधरैश्वर्य दिव्यं कल्पं सहानया । करिष्यतीति दिव्या वागवीन्न च तन्मृपा ।। तदेपान्विप्यता सम्यगिति राज्ञोदिते स्वयम् । नरवाहनदत्तः स तदवस्थोऽपि निर्ययौ ।। ३६ यथायथा हि चिन्वानो न तां प्राप तथातथा । तेपुतेपु प्रदेशेषु सोन्माद इव सोऽनमत् ।। ३७ अपेते तत्पुरात्तस्मिन्पिहितद्वारका गृहाः। तदुःखदर्शनोद्वेगादिव संमीलितेक्षणाः ॥ ३८ बनेपु तं च पृच्छन्तं चलत्पल्लवपाणयः । न सा दृष्टा तवारमाभिरित्यूचुरिव पादपाः॥ उद्यानेपूरपतन्तश्च खगास्तस्मै विचिन्वते । इतः सा न गतेत्येवं शशंसुरिव सारसाः ॥ मरुभूतिहरिशिखो गोमुसः सवसन्तकः । ते ते च सचिवा प्रेमुस्तामन्वेष्टुं समन्ततः ।। ४१ 'अन्नान्तरे वेगवती नाम विद्याधरी किल । कन्या दृष्टचरोदारवपुर्मदनमञ्चुका ।। ४२ तदीयं रूपमास्थाय तस्थावुपवनान्तरे । आगत्यैकाकिनी स्वैरमत्राशोकतरोरधः।। तां ददर्श विचिन्वानो मरुभूतिः परिभ्रमन् । सद्यो विशल्यकरणी सशल्यस्येव चेतसः ।। नरवाहनदत्तं तं गत्वा हृष्टो जगाद् सः । समाश्वसिहि दृष्टा ते मयोद्याने स्थिता प्रिया ॥ इत्येवोक्तवता तेन साकं तत्क्षणमेव सः । नरवाहनदत्तस्तदुद्यानं मुदितो ययौ ।। ४६ तत्रातिविरहक्लान्तो भायो मदनमञ्चकाम् । तामपश्यत्स तृपितो वारिधारामिवाध्वगः ।। दृष्ट्वैवालिनितुं तां च भृशा” यावदिच्छति । तावत्सा तं जगादेवं धूर्ता परिणयैषिणी ॥ मां त्वं संप्रति मा स्माक्षीः शृणु तावद्वचो मम । मयोपयाचिता यक्षास्त्वत्प्रात्यै प्राग्विवाहतः ।। विवाहे वः प्रदास्यामि स्वहस्तेन बलीनिति । विवाहकाले ते तस्मिन्मम प्राणेश विस्मृताः ॥ तत्कोपात्तैरहामितो यक्षैरपहंताभवम् । गच्छ भूयो विवाहं तं कृत्वा दत्त्वा वलिं च नः ।। निजं पतिमुपेयास्त्वं नान्यथा ते शिवं भवेत् । इत्युक्त्वा तैरिहानीय यक्षैर्मुक्तास्मि सांप्रतम् ।। तन्मां परिणयस्वाशु पुनर्यावद्ददाम्यहम् । यक्षेभ्योऽभिमतां पूजां ततः पूरय वाञ्छितम् ॥ तच्छ्रुत्वैव समाहूय शान्तिसोमं पुरोहितम् । क्षणात्संभृत्य संभारान्मायामदनमञ्चकाम् ।। विद्याधरी वेगवतीमुपयेमे स तत्क्षणम् । नरवाहनदत्तस्तां वियोगक्षणकातरः । प्रहृष्टवत्सराजोऽथ देव्यानन्दी महोत्सवः । नन्दत्कलिगसेनोऽभूत्तत्रातोघरवाकुलः ।। ददौ यलिं च यक्षेभ्यो मायामदनमधुका । विद्याधरी स्वहस्तेन सा मद्यपिशितादिभिः ।। नरवाहनदत्तोऽथ वासकस्थस्तया सह । पपौ स सोत्सवः पानं पानशौण्डोऽपि तद्विरा ॥ सिपेवे च तया साकं जीवलोकसुसं ततः । छाययेव दिनाधीशः परिवर्तितरूपया ।। रहःस्था चाब्रवीत्सा तं सुप्ता नाहं प्रिय त्वया । सहसा मुसमुद्घाट्य वीक्षणीयेह संप्रति ॥ ६० सच्छत्वा स फिमेतत्स्यादिति यावत्सकौतुकः । मुप्ताया राजपुत्रोऽस्या मुसमन्यारीक्षते ।। तावदन्यैव सा कापि न मा मदनमञ्चका । सापवेलावशध्वसमायारूपविवर्तना ॥ ६२ ततः स जाप्रदेवासीद्यावत्प्रबुबुधेऽन सा का त्वं सत्यं वदेत्येवमथ तां पृच्छति स्म सः ।। साप्यनिद्रोपविष्टं तं दृष्ट्या रूपे निजे स्थिता । वक्तुं प्रयकमे जातमतिभेदा मनस्विनी।। ४४ ४५ ४७ ४८ ४९ N ५७ ५८ ·। ७७ तरङ्गः २] पञ्चलम्बका १४। ५०१ शृण्विदानी ब्रवीम्येतद्यथावस्तु तव प्रिय । अस्त्यापाढपुरं नाम विद्याधरपुरं गिरिः ।। तत्र वेगवतो राज्ञः पुत्रो विद्याधराधिपः । अस्ति मानसवेगाख्यो राजा मुजवलोद्धतः । तस्य वेगवती नाम भगिन्यस्मि कनीयसी । स च भ्राता न मे विद्यां दातुमैच्छदतिविपन् । ततो मया ताः छेशेन तपोवनगतापितुः । प्राप्तास्तद्वरतश्चैताः सर्वाधिकवला मम || साहं दृष्टवती दीनामुद्याने रक्षिमिव॒ताम् । आपाढाद्रिपुरे तस्मिन्स्थिती मदनमधुकाम् ।। । माययापहृता तेन धात्रा मे दयिता तव । रावणेनेव दुःसार्ता रामभद्रस्य जानकी । अनिच्छन्ती च सा साध्वी तेनाकान्तुं न शक्यते । स्त्रीणां हठोपभोगे हि शापस्तस्यास्ति मृत्युजः । ७१ ततस्तेन प्रयुक्ताहं कुभ्रात्रा तत्प्रबोधने । तस्याः समीपमगमं त्वत्प्रलापमयालनः ।। तत्प्रसङ्गाध कामाज्ञातुल्ये त्वन्नायुदीरिते । तया साध्व्या त्वदेकाममिदं जातं मनो मम ।। ७३ स ते पतिः स्याद्यन्नाम्नि श्रुते स्मरवशा भवेः । इत्याद्यश्च तदा देवीस्वप्नादेशो मया स्मृतः ।। संस्मृत्य प्राहयित्वा तां धृति मदनमञ्चकाम् । तद्रूपणे मयागय युक्त्यासेह विवाहितः ।। तदेहि यन्न त्वद्भार्या स्थिता मदनमञ्चका । तत्रैव तत्कृपाविष्टा प्राणेश त्वां नयाम्यहम् ।। स्वत्प्रियेति तवेवाहं सपन्या अपि किंकरी । ममामनिरपेक्षा हि कापि त्वत्प्रेमवश्यतां । इत्युफ्त्वा सा स्वविद्यानां वलाद्वेगवती निशि । नरवानदत्तं तं गृहीत्वोदपतन्नमः ।। शनैः प्रयाति सा व्योम्ना यावत्तावदर्शनात् । जायापत्योस्तयोः प्रातः परिवारोऽत्रं चुभे ॥ सश्च वत्सेश्वरो बुद्धा सह वासवदत्तया । पद्मावत्यादिमिश्वाशु वसाहत इवाभवत् ।। यौगन्धरायणाद्याश्च सपौरास्तस्य मत्रिणः । मरुभूतिमुखैः पुत्रैः सहाभूवन्सुविह्वलाः ।। ततोऽन्तरिक्षतस्तत्र द्वितीय इव भास्करः । अवातरत्नभावद्धमण्डलो नारदो मुनिः।। विद्यार्या निजभुवं नीतः शीघ्रमिहेप्यति । पुत्रस्ते तव धृत्यर्थ प्रेपितञ्चास्मि शूलिना ॥ इत्युक्त्वा वत्सराजाय कृतार्घाय ततो मुनिः । स वेगवत्याश्चरितं यथावृत्तं शशंस तत् ।। तप्तस्तस्मिन्समाश्वस्ते मुनिः सोऽत्र तिरोदधे । अत्रान्तरे वेगवती व्योम्ना प्रापयति स्म सा ।। नरवानदत्तं तं तमापाढपुरं गिरिम् । बुवा मानसवेगस्तत्स हन्तुं तावधावत ॥ ८६ ततस्तेम समं भ्राता युद्धं विद्यावलोद्धतम् । वेगवत्या अभूत्स्त्रीणां पतिः प्राणा न बान्धवाः ।। अथ निजविद्यावलतो भैरवरूपं विधाय निकटं सा। मानसवेगं सहसा संमोह तमग्निपर्वते निदधे ।। तमपि च विद्याहस्ते नरवाहनदत्तमादितो न्यस्तम् । नीत्या गन्धर्वपुरे कूपे चिक्षेप रक्षितुं विजले ॥ तत्र स्थितं च तमुवाच मनागिह त्वं तिष्ठार्यपुन भविता च शिवं तवान । मा चाधृति हदि कृथाः शुभपात्र सर्वविद्याधराधिपतिता तव भाविनीह ॥ ९० यामि प्रसाधयितुमद्य पुनर्यतोऽहं ज्येष्ठव्यतिक्रमणदुर्यलिताः स्वविद्याः । स्वामभ्युपैमि नचिरादिति सा तमुक्त्वा विद्याधरी कचन वेगवती जगाम ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते स्थासारत्सागरे पयलम्बके प्रथमस्तरमः। ८० ८९ द्वितीयस्तरमः । ततः फूपस्थितं तत्र गन्धर्वः कोऽप्यवैक्षत । नरवाहनदत्तं तं वीणादत्त इति श्रुतः ।। परार्थफलजन्मानो न स्युर्मार्गदुमा इस 1 तापच्छिदो महान्तश्चेजीारण्यं जगद्भवत'। यहष्ट्वा तं स सुजनः पृष्ट्वा चान्वयनामनी । हस्तेऽवलम्ब्योदहरत्यूपात्तस्मादुवाच च ॥ मानुपोऽसि न देवश्चेदान्धर्वनगरं कथम् । मानुपागम्यमेतत्त्वमागतः कथ्यतामिति !! विद्याधर्यामानीय क्षिप्तोऽत्रालयलादिति ! नरवाहनदत्तोऽपि स तं प्रत्यभवीत्तदा । ४ - 362 ·७ . - ५०२५ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०६. ततस्तं वीक्ष्य सञ्चक्रवर्तिचिहं गुणी गृहम् । नीत्वा स वीणादत्तः स्वैरुपचारैरुपाचरत् ॥ ६ अन्येास्तत्पुरं दृष्ट्वा वीणाहस्तासिलप्रजम् । नरवाहनदत्तस्तं वीणादत्तं स पृष्टवान् ।। सर्वेऽप्यावालमेते किं वीणाहस्ता जना इति । वीणादत्तोऽपि स ततस्तमेवं प्रत्यभाषत ।। राजा सागरदत्ताख्यो गन्धर्वाणामिहास्ति यः । तस्स गन्धर्वदत्ताख्या सुतास्ति न्यकृताप्सराः ।। ध्रात्रा कृतं सुधाचन्द्रचन्दनायैरिवोचितैः । सर्वसुन्दरनिर्माणवर्णकायेव यदपुः ।। १० सततं सा च गायन्ती वीणायां शौरिणा स्वयम् । दत्तं स्वगीतकं काष्ठां गान्धर्वे परमां गता। ११ यो वादयति वीणायां त्रिमिमैश्व गायति । गान्धवे कोविदः सम्यग्वैष्णवं स्तुतिगीतकम् ।। १२ स मे पतिः स्यादित्यस्या राजपुत्र्याश्च निश्चयः । तेन सर्वेऽन वीणासु शिक्षन्ते न च तद्विदुः ।। एतच्छ्रुत्वैव सानन्दो वीणादत्तमुसाद्वचः । नरवाहनदत्तोऽसौ राजपुत्रो जगाद तम् ।। १४ अहं कलानां सर्वासां स्वयंवरवृतः पतिः । जानामि सर्व गान्धर्व त्रैलोक्योदरवर्ति यत् ।। इत्युक्तवन्तं स सुहृद्वीणादत्तो निनाय तम् । राज्ञः सागरदत्तस्य पार्श्व तत्र जगाद च ॥ नरवाहनदत्तोऽयं वत्सराजसुतः किल । इह विद्याधरीहस्ताद्विभ्रष्टो नगरे तव ।। गान्धर्वाचार्य एवायं केशवस्तुतिगीतकम् । वेत्ति गन्धर्वदत्ताया यत्रोपरि महानरसः ।। सच्छुत्वा सोऽब्रवीद्राजा सत्यमेतन्मया श्रुतम् । गन्धर्वाणां मुसात्पूर्व तन्मान्योऽयमिहाद्य नः ॥ देवांशश्चैप न भ्रान्तिदेवभूमौ किमन्यथा । इह विद्याधरीसगादागच्छेन्मानुषो भवन् । २० आनीयतां तद्गन्धर्वदत्ता वीक्षामहेऽद्भुतम् । इति राज्ञोदिते जग्मुरानेतुं तां महत्तराः ॥ २१ आगाच सा ततः कान्ता कुसुमाभरणोज्वला । यौवनेन विघूर्णन्ती वातेनेवार्तवी लता ।। २२ उपविश्य पितुः पार्श्वे तद्वाक्याच क्षणान्तरे । भृत्यैः कथितवृत्तान्ता वीणायां गीतकं जगौ ॥ २३ खराश्रुतिपु युञ्जन्यास्तस्या ब्राहया इव श्रियः । नरवाहनदत्तोऽभूगीते रूपे च विस्मितः ।। २४ राजपुत्रि न ते वीणा सुस्वरा प्रतिभाति मे । जाने वालः स्थितस्तव्यामिति सोऽन्न जगाद च ॥ ततोऽत्र वीक्ष्यते यावद्वालस्तावद्वापि सः । तेन सर्वेऽपि ते जग्मुर्गन्धर्वा अपि विस्मयम् ॥ राजपुत्र गृहाणेमा कर्णौ सिञ्चामृतेन नः । इति राजा सुताहस्ताद्वीणां तस्मै ददौ वदन् । सोऽपि तां वादयन्विष्णोरगायद्गीतकं तथा । यथा ते तत्र गन्धर्वाश्चित्रन्यस्ता इवाभवन् ।। २८ ततो गन्धर्वदत्ता सा दृप्यैव प्रणयार्द्रया । तं वने फुल्लनीलान्जमालयेवास्तया स्वयम् ॥ सदालोक्य तथारूपां तत्प्रतिज्ञा सरंश्च सः । राजा गन्धर्वदत्तां तां सद्यस्तस्मै सुतां ददौ । दिव्यातोद्यादिकश्चात्र विवाहो यस्तयोरभूत् । कोपमा कथ्यते तस्य येनान्यदुपमीयते ।। ३१ ततस्तया समं तत्र तस्थौ गन्धर्वदत्तया । नरवाहनदत्तोऽसौ दिव्य गैर्नवोढया ।। ३२ एकस्मिंश्च दिने द्रष्टुं निर्गतो नगरश्रियम् । तांस्तान्प्रदेशानालोक्य पुरोद्यानं विवेश सः ।। ३३ तत्र व्योम्नोऽवरोहन्तीं सोऽपश्यदिव्ययोपितम् । समं दुहित्रानभ्रेऽपि सपृष्टिमिव विद्युतम् ।। वत्सराजसुतः सोऽयं पुत्रि भावी पतिस्तव । इति तां वीक्ष्य जल्पन्ती ज्ञानतस्तां निजां सुताम् ।। का त्वं किमागतासीति सोऽपृच्छत्तामुपागताम् । सापीप्सितोपक्रामिणी दिव्ययोपित्तमब्रवीत् ।। देवसिंहामिधानस्य विद्याधरपतेरहम् । भार्या धनवती नाम कन्यैपा च सुता मम ॥ चण्डसिंहस्य भगिनी नाम्नेयमजिनावती । अस्या भर्ता त्वमादिष्टो गगनोद्गतया गिरा ॥ वेगवत्यान निक्षिप्तं भाविविद्याधरेश्वरम् । बुवाहं निजविद्यातस्त्वां प्राप्ता वक्तुमीप्सितम् ।। ३९ न विद्याधरगम्येऽत्र स्थाने युक्तं तवासितुम् । ते हि द्वेषेण हन्युस्त्वामप्राप्तपदीफकम् ॥ तदेहि वदगम्यां त्वां नयावः सांप्रतं भुवम् । नेन्दुः शिपति किं कालं परिक्षीणोऽर्कमण्डले ॥ संप्राप्तेऽवसरे चैतां सुतां मे परिणेष्यसि । इत्युक्त्वैव तमादाय ससुता सा समुद्ययौ ।। पुरि नीत्वैव निक्षिप्योपवने च तम् । समं तयाजिनावत्या मुतया सा विरोदधे ।। ४३ नत्र प्रसेनजिद्राजा दूरादासेटकागतः । ददर्श राजपुनं तमुदाराकारलक्षणम् ॥ २५ २७ । ४२ ४४ ·। ४८ ५४ . तरा: २ पञ्चलम्बकः १४॥ स सकौतुकमभ्येत्य पृष्ट्वा नाम कुलं तथा । प्रीतः सप्रश्रयं राजा निनायैवं स्वमन्दिरम् ॥ आवद्धवारणघटं वाजिराजीविराजितम् । भ्रमणशान्तराजश्रीविश्वान्तिभवनोपमम् ।। यत्र तत्र स्थितं सोत्का नरं कल्याणभाजनम् । संपदोऽमिसरन्येव प्रियं जनमिवागनाः॥ यत्स तस्मै ददौ राजा गुणलुब्धो निजां सुताम् । नरवाहनदत्ताय भगीरथयशोमिधाम् ॥ तया समं च तनासीन्महाईविभवः सुसम् । लक्ष्म्येव मूर्तया धात्रा तद्विनोदाय सृष्टया ।। ४९ एकदाभ्युदिते लोकलोचनानन्दयपिणि । रजनीरमणे प्राचीदिग्वधूमुखमण्डने । ५० निरभ्रनिर्मलव्योमदर्पणप्रतिविम्बिते । भगीरथयशोवक्र इवामृतमनोरमे ॥ कौमुदीसुधया धौते हाग्रे स तया सह । प्रदोपे प्रियया पानमसेवत नदिच्छया ।। पपौ प्रियतमावफप्रतिमालंकृतं मधु । रसनाया इवानन्दायि लोचनयोरपि । प्रियामुखसमं कान्तमिन्दु मेने तदा न सः । तस्य ते समदाताननेनभूविभ्रमाः कुतः॥ सेवित्तापानलीलश्च प्रविश्याभ्यन्तरं तत.। भगीरथयशोयुक्तः स भेजे शयनीयकम् ।। सत्र प्रियायां सुप्तायां तस्यां सुप्त विनिद्रकः । नरवाहनदत्तोऽसौ स्मृत्वाकस्मात्किलाब्रवीत् ॥ ५६ भगीरथयशःप्रीतिविस्मृता एव ता मम । अन्यभार्याः कथं तत्स्यादिति चात्र विधिः प्रभुः ।। सचिवा ये च मे दूरे तेभ्योऽपि मरुभूतिकः । विस्मैकरसो नीतिमाने हरिशिखः स्थितः ।। ताभ्यां न सांप्रतं कृत्यं गोमुखश्चतुरः पुनः । सर्वावस्थासु मे मित्रं चिदूरस्थो दुनोति माम् ॥ इत्युल्लपन्स तत्राशु निद्रानं मधुरं मृदु । हा दुःसमिति शुनाव नार्येवोदीरिवं वचः॥ श्रुत्वा च दीप्रदीपेऽत्र सर्वतो यावदीक्षते । तावन्नार्या मुखं दिव्यं गवाक्षान्तर्ददर्श सः॥ समलो व्योनि दृष्टोऽद्य चन्द्रोऽनेनेति कौतुकात् । अव्योनि दर्शितं धात्रा चन्द्रमन्यमिवामलम् ॥ ६२ अङ्गं शेपमपश्यंश्च तस्यास्तद्दर्शनोत्सुकः । तद्रूपाकृष्टनयनो झगियेवमचिन्तयत् ॥ मातापिदैयो युक्त्या प्रारब्रह्मणा सर्गविघ्नकृत् । आश्चर्य पश्य गत्यात्युक्त्वा भैष्यत नन्दनम् ॥ ६४ तत्र तेनाद्भुताफारो दृष्टोऽशि. केवलं स्त्रियः । विपन्नश्च तदन्याङ्गदिदक्षाव्यसनेन सः॥ एवं ममापि धानेदं मुसमानं विपत्तये । सृष्टं स्यादिति यावच सोऽत्राकलयति क्षणम् ।। तावद्गवाक्षाद्दिव्या स्त्री प्रदर्य करपल्लवम् । इत एहीति साङ्गुल्या संज्ञां तस्साकरोत्तदा ।। ६७ ततः संसुप्तदयितास्वैरं निर्गत्य वासकात् । तस्याः समीपं समाप स सोत्को दिव्ययोपितः ।। ६८ अन्यासक्तं प्रशंसन्ती पति मदनमञ्चुके । हा हतासीति सा चास्मिन्निकटोपगतेऽप्रवीत् ।। तच्छुत्वा तां प्रियां स्मृत्वा प्रज्वलद्विरहानलः । नरवाहनदत्तस्ता पृच्छति स्म स भामिनीम् ।। का त्वं कुत्र त्वया दृष्टा प्रिया मदनमञ्चका । मामुपेता किमर्थं च भवती कथ्यतामिति ॥ ततो विदूर नीत्वा तं प्रौढा राजसुतं निशि । शृणु सर्व त्वमित्युक्त्वा साथ वक्तुं प्रचक्रमे । ७२. नगर्या पुष्करावत्यामन्याराधनपिङ्गलः । अस्ति पिङ्गलगान्धारो नाम विद्याधरेवरः ।। ७३ तस्य प्रभावती नाम सुतां मां विद्धि कन्यकाम् । आराधितप्रसन्नाद्धि वरात्मासां विमावसोः॥ साहं तदापाढपुरं द्रष्टुं वेगवती सखीम् । अगच्छं न च तां तत्र प्रापं कापि तपःस्थिताम् ।। तन्मातुः पृथिवीदेव्या मुसान्मदनमधुकाम् । बुद्धा वा त्वत्प्रियां चान स्थिवां द्रष्टुमगामहम् ।। अपश्यं तामनाहारफशां पाण्डुरधूसराम् । यद्धैकवेणी रुदतीं त्वद्गुणैकालापिनीम् ॥ वृतां विद्याधराधीशकन्यावृन्दैरुदभुमिः । तद्दर्शनत्वच्छ्वणप्रोद्यदु.ससुसाकुलैः ।। तयोचत्वत्स्वरुया च भवदानयनेन ताम् । आश्वास्य तरूपाक्रान्ता त्वद्गुणाकृष्टमानसा ।। विधाप्रभावानुद्धा च संप्रति त्वामिह स्थितम् । आगतासि दवाभ्याशं दर्थस्वार्थसिद्धये ॥ विस्मृताच प्रियं दृष्ट्वा त्वामिहान्यपलापिनम् । मया हा दुःसमित्युक्त्वा सा ते मार्यानुशोरिवा।। ८१ इत्युक्तः स तया सोत्को राजपुत्रो जगाद ताम् । नय मां तन सा यन नियुङदव प यथेच्छसि ॥ ८२ तत्वा सा तमादाय समुत्सत्य प्रभावती । विद्याधरी चन्द्रवत्या गन्तुं प्रवते.निशि ॥ ७४ ७७ ७८ ७९ ८० ON ·८४ ८८ ९९ ५०१ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०६। यान्ती काप्यमिमालोक्य ज्वलन्तं सा प्रदक्षिणम् । नरवाहनदत्तस्य तस्यादाय करं व्यधात् ॥ सेनोद्वाहविधिं युक्त्या प्रौढा सा निरवर्तयत । संकल्पैकप्रधाना हि दिव्यानामसिलाः क्रियाः ॥ ततो नभस्तलात्तस्य पृथिवीं वेदिकामिय । नदीभुजंगीसदृशीर्वल्मीकानिव पर्वतान् ।। तानि तानि तथान्यानि कौतुकानि पदे पदे । दर्शयन्ती प्रियस्यान ययौ दूरं क्रमेण सा ।। आकाशगमननान्ते तपार्तेऽस्मिअलार्थिनि । नरवाहनदत्ते सा व्योममार्गादवातरत् ॥ निनाय च वनान्तं तं चन्द्रांशुधवलाम्भसः । राजतेन वेणेय भृतस्य सरसोऽन्तिकम् ॥ सत्र शान्तं जलतृपा तस्य पीताम्भसो बने । उत्पन्नं रमणीये तु फान्तासंभोगतृष्णया ।। ततो हार्थिता कृच्छ्रात्संभोगे सा प्रभावती । सानुक्रोशा कृताश्वासां ध्यात्वा मदनमञ्चकाम् ।। ९१ नरवाहनदत्तस्य तस्य प्रववृते तदा । परार्थप्रतिपन्ना हि नेक्षन्ते स्वार्थमुत्तमाः॥ ९२ जगाद तं च मा मंस्था आर्यपुन त्वमन्यथा । अभिप्रायो ममास्तीह तथा चान का शृणु ॥ पुरा पाटलिपुत्रेऽभूत्कापि स्त्री मृतभर्तृका ! यालैकपुना तरुणी निर्धना रूपशालिनी ।। ९४ सा चालपरितोपाय परपूरुप्रसंगमम् । विधाना ययौ गेहाद्रानौ रात्रौ यतस्ततः ॥ ९५ मोदकं पुत्र ते प्रातरानेष्यामीति तं सुवम् । वालं चावास्य सायासीत्तं च सान्वहमानयत् ।। ९६ स च वालो गृहे तूष्णीं तयासीन्मोदकाशया । एकदा न तयानीतो विस्मृत्यास्य स मोदकः ॥ । याचमानं च तं बालं मोदकं सा किलाप्रवीत् । अहं स्वकामुकं वेद्मि मोदकं नापरं सुत ।। १८ तच्छुत्वा नानयानीतो मोदको मेऽन्यसक्तया । इति तस्य निराशस्य शिशोर्हृदयमस्फुटत् ।। तदहं प्रिय पूर्व त्वां सुतरां स्वीकरोमि चेत् । तन्मयैव कृताश्वासा त्यत्संगममहोत्सवे ॥ मत्त एव निराशा चेगुडा मदनमञ्चुका । भवेत्तदृदयं तस्याः स्फुटेत्कुसुमपेशलम् ॥ १०१ तदेतेनानृशंस्येन तामनावास्य संप्रति नि तथामिलषामि लामपि प्राणाधिक प्रियम् ।। १०२ इत्युक्तः स प्रभावत्या तया सानन्दविस्मयः । नरवाहनदत्तोऽत्र तत्कालं समचिन्तयत् ॥ अहो नवनवाश्चर्यनिर्माणे रसिको विधिः । अचिन्योदारचरिता येन सृष्टा प्रभावती ॥ १०४ इति ध्यायन्स तां प्रेम्णा स्तुत्वा राजसुतोऽब्रवीत् । तर्हि मां नय सा यन स्थिता मदनमञ्चका ॥ १०५ तच्छ्रुत्वा च गृहीत्वा व नभसा सा नमावती । क्षणेन प्रापयामास तमापाठपुरं गिरिम् ।। १०६ उन्न संगमयामास तेन शुष्यजनुं चिरात् । पूरेणेव नदी पृष्टिः सा तां मदनमञ्चकाम् ।। सोऽप्यपश्यद्वियोगाती कान्तां वो कशपाण्डुराम् । नरवाहनदत्तोऽत्र पर्वणीन्दुकलामिव ॥ १०८ स तदा प्राणलामाय तयोरन्योन्यसंगमः । बभूव जगदानन्दी शर्वरीशशिनोरिव ।। “१०९ विरहानलसंतप्तावाश्लिष्टौ दंपती च तौ । स्वेदच्छलाद्रवीभूतावेकतामिव जग्मतुः ॥ ततः प्रभावतीविद्यायलेन निशि कल्पितान् । बुभुजातेऽन तौ सद्यः स्वैरं भोगानुभावपि ॥ न ददर्श च तद्विद्यावलेनैवान कश्चन । नरवाहनदत्तं तं विना मदनमञ्चकाम् ॥ ११२ प्रातस्तं पात्र मुञ्चन्तमेकवेणी निजं प्रियम् । सा जगादाहितामर्पवशान्मदनमञ्चुका ॥ इते मानसवेगेऽसौ मोकव्यायसुतेन मे । मृतायाः पक्षिमिर्वापि वेणी दाह्याथवामिना ।। ११४ इति प्रतिशावमभून्मया साद्य मम त्वया । जीवत्यस्मिन्नृपे मुक्का तेन मे दूयते मनः ।। ११५ क्षिप्तोऽपि न मृतो ह्येष वेगवत्यामिपर्वते । त्वं पादृश्यः प्रभावत्या विहितोऽत्र स्वमायया ।। अन्यथा त्वत्समीपे हि शन्नोरस्थानुशायिनः । इहैते संघरन्तोऽद्य त्वां सहेरन्विलोक्य किम् ।। एवमुक्तस्तया पन्या साध्व्या कालानुरोधषान् । नरवाहनपत्तोऽथ सान्त्वयन्स जगाद ताम् ।। ११८ संपत्स्यतेऽयं कामले इनिप्याम्पचिरादमुम् । शशुं विद्याः समासाप प्रतीक्षस्व मनाविप्रये ।। ११४ इत्यायुक्त्वा समाश्वास स तां मदनमञ्चकाम् । तरवाहनदत्तोऽन तस्थौ वैद्याधरे पुरे ॥ ११२० अथ प्रभावती तस्य चक्र विद्याप्रभावतः । अतकर्य रूपमात्मीय स्वयमन्तर्हिता सती॥ १२१ स वद्रूपेण तन्नासीद्वाजमुनो यथासुखम् । अशङ्कितः सकाशोऽपि वद्विद्यासिद्धभोगभुक् ।। १२२ . ।

·१२६ तरः२ 1 पञ्चलम्बकः १४॥ ५०५ वेगवत्या पयस्येयमेतां मदनमञ्चकाम् । उपाचरति तत्मीया निजसख्यवशेन च ।। १२३ इति प्रभावतीत्येनं तद्रूपच्छन्नविग्रहम् । मन्वानाः सर्व एवोचुस्तत्र मानसवेगतः ।। .१२४ अथैकदा प्रसङ्गेन तस्मै मदनमञ्चुका । नरवाहनदत्ताय स्ववृत्तान्तं शशंस सा ।। १२५ सदा मानसवेगो मामिहानीय स्वमायया । प्रवर्तयितुमभ्यैच्छदाययन्क्रूरकर्ममिः ।। सावञ्च प्रकटीभूय भगवान्भैरवाकृतिः । उद्धृतासिर्ललजिहः कृत्वा हुंकारमभ्यधात् ॥ १२७ इयं विद्याधरेन्द्राणां भाविनश्चक्रवर्तिनः । भार्या कथं त्वयारमासु स्थितेषु परिभूयते ।। १२८ एवमुक्तो भगवता पपात धरणीतले । पापो मानसवेगोऽसौ मुखेन रुधिरं वमन् । १२९ सतस्तिरोहिते देवे समाश्वस्तः क्षणादसौ । गतः स्वमन्दिरं भूयो मयि क्रौर्यान्यवर्तत ।। १३० अथ भीतां वियोगाती प्राणत्यागोन्मुसीमिह । एत्यान्तःपुरचेट्यो मां सान्त्वयन्योऽध्रुवन्निदम् ।। १३१ मुनिकन्यां पुरा कांचिदृष्ट्वा रूपवतीं हठात् । हरन्मानसवेगोऽयं तद्वन्धुभिरशप्यत । १३२ परनारीमनिच्छन्ती यदा पाप गमिष्यसि । तदा ते शतधा मूर्धा विदलिप्यत्यसाविति ॥ अतो नैप बलाद्गच्छेत्परस्त्री मा भयं कृथाः । देवादेशाच्च भर्ना ते भूयो भाव्येव संगमः ॥ १३४ एवं ममोक्ते चेटीमिः क्षणाद्वेगवती खसा। सास्य मानसवेगस्य संबोधयितुमागमत् ॥ १३५ मदर्शनकृपाविष्टा सा त्वदानयनेन माम् । आश्वास्य त्वां यथा प्राप्ता तथैव विदितं तव ।। १३६ अथ ज्योत्सासितैर्वस्त्रैश्चान्द्री तनुरिवामला । दर्शनेनैव सौम्येन सिञ्चन्ती सुधयेव माम् ॥ उपेता पृथिवीदेवी माता साध्वी दुरात्मनः । अस्य मानसवेगस्य सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥ १३८ त्यक्त्वाहारं शुभोद फिमालानमुपेक्षसे । शनोरन्नं कथं भोक्ष्य इति मा च कृथा हृदि । १३९ दुहितुर्वेगवत्या मे राज्येऽस्मिन्पिट्टकल्पितः । भागोऽस्ति सा च भ; ते परिणीता ससी तव ॥ १४० तद्धनं भर्तृसंथन्धि वय चाल्मीयमेव च । तदेतद्भुक्ष्व विद्यातो ज्ञात्वा सत्यं वदामि ते ॥ १४१ एवमुक्त्वा सशपथं भोजितास्मि तया तदा । अवस्थोचितमाहारं सुतासंवन्धवद्धया ।। १४२ ततस्त्वया सहागत्य वेगवत्यैप निर्जितः । भ्रातेह रक्षितस्त्वं च शेपमत्र न वेदयहम् ॥ १४३ अथ घेगवतीसिद्धिं तदैवतवचोऽप्यहम् । स्मरन्ती नामुचं प्राणांस्त्वत्प्रास्याशावलम्वितान् ।। १४४ ततो महानुभावायाः प्रभावत्याः प्रभावतः । त्वं शत्रुसंकटेऽप्यस्मिन्प्राप्तस्तावन्मयाधुना ।। १४५ चिन्ता तु मे विलुप्ता चेद्धवेदन प्रभावती । नश्येच तव तद्रूपं ततोऽस्माकं नु किं भवेत् ॥ १४६ इत्यादि युवतीं धीरीकुर्वन्मदनमश्काम् । नरवाहनदत्तोऽसौ वीरोऽत्रास्त तया सह ॥ १४७ एकदा च प्रभावत्यां यातायां भवनं पितुः । प्रभातसमये नष्टतद्रूपं तदसंनिधेः ।। १४८ नरवानदत्तं तं दृष्ट्वा पुरुषरूपिणाम् । पारदारिक एपोऽन्न प्रविष्ट इति साकुलः ।। १४१ भयाद्राजकुले गत्वा सर्वः परिजनोऽभ्यधात् । वारयन्तीमपास्यैव भीतां मदनमश्काम् ।। १५० वतो मानसवेगोऽत्र स राजा स्वयलान्वितः । नरवाहनदत्तं तं धावित्वा पर्यवेष्टयत् ॥ अथ तं पृथिवीदेवी माता सत्वरमेस सा । राजानमनवीरपुत्र हन्तव्योऽयं न ते न मे ॥ १५२ न पारदारिको होप वत्सराजालजो ह्ययम् । नरवाहनदत्तोऽन निजां भार्यामुपागतः ।। १५३ विद्यावलेन जानेऽहं कोपान्धः किं न वीक्षसे । जामाता चायमस्माकं पूज्यः शशिकुलोद्भवः ।। १५४ एवमुक्तस्तया मात्रा तर्हि शारयं मम । इति मानसवेगोऽसौ जातामों जगाद ताम् ॥ १५५ ततः सा तं पुनर्माता जामावस्नेहतोऽभ्यधात् । नाधर्मो लभ्यते फतु लोके वैद्याधरे सुत । १५६ इंह विद्याधराणां हि धर्मार्था विद्यते सभा। तचास्य तत्प्रधानाने दोपं शिरसि पातय !! १५७ वतो यक्रियतेऽमुष्य शोभते तदतोऽन्यथा । विद्याधरा विकुरिन सहेश्य देववाः॥ १५८ एतत्तस्या वयो मातुौरवात्प्रतिपद्य सः । सभा मानसवेगस्तं नेप्यन्यन्दु प्रचक्रमे ।। स प पन्धासहिष्णुः सन्स्तम्भमुत्पाट्य तोरणात् । नरवाहनदत्तोऽन तद्धृत्यानवधीद्वहून । वन्मध्यात्सगमेकस्स हतस्यासाद्य तत्क्षणात् । जपान सोऽन्यानपि तान्वीरो दिन्यपराक्रमः ।। १६१ १५९ १६० ·५०६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १०७॥ ततो मानसवेगस्तं दिव्यया निजविद्यया । यवन्ध भार्यानुगतं नयति स्म च तां सभाम् ॥ १६२ वन भेरीमहाशब्दसमाहूता इतस्ततः । विद्याधरा मिलन्ति स्म सुधर्मायां यथा सुराः। आगत्योपाविशचात्र रत्नसिंहासनोपरि । राजा वायुपथो नाम सभ्यो विद्याधरैर्वृतः ।। १६४ व्याधुन्वद्भिरिवाधर्म वीज्यमानस्य चामरैः । तस्य मानसवेगोऽमे स्थित्वा पापोऽनयी दिदम् ।। १६५ मर्योऽप्यन्तःपुरध्वंसकारी विध्वंसकः स्वसुः । शत्रुममायं वध्योऽद्य स्वाम्यकामः फिलैप नः ।। १६६ तच्छ्रुत्वा तेन सभ्येन पृष्टः प्रत्युत्तरं प्रति । नरवाहनदत्तोऽत्र वीरो विस्रव्धमब्रवीत् ॥ १६७ सा सभा यत्र सभ्योऽस्ति स सभ्यो धर्ममाह यः । स धर्मो यन्त्र सत्यं स्यात्तत्सत्यं यत्र न च्छलम्॥१६८ पद्धोऽहं माययात्रैव स्थितो भूमावयं पुनः । आसनस्थश्व मुक्तश्च को विवादः समोऽत्र नौ । एतद्वायुपथः श्रुत्वा तमुपावेशयत्क्षितौ । न्यायान्मानसवेगं स तं मुक्तं चाप्यकारयत् ॥ १७० सतः सर्वेपु शृण्वत्सु तत्र वायुपथाप्रतः । नरवानदत्तोऽसावेवं प्रतिवचोऽभ्यधात् ।। १७१ हृतानीतामनेनैतां भार्या मदनमञ्चकाम् । निजां प्राप्तोऽस्मि चेत्कस्य शुद्धान्तो ध्वंसितो मया ।। १७२ अस्या रूपेण चाभ्येत्य विप्रलभ्य कृतो यदि । अहं भर्ता भगिन्यास्य तन का मेऽपराधिता ॥ १७३ खान्यकामोऽस्मि चेत्कामः कस्य कुत्र न जायते । एतच्छ्रुत्वा विमृश्याथ राजा वायुपथोऽब्रवीत् ।। १७४ धर्म्यमाह महामायं भविष्यत्सुमहोदयः । अस्मिन्मानसवेग त्वमधर्म भद्र मा कृथाः ।। इत्युक्ते तेन नाधर्मान्मोहान्धो यन्यवर्तत । सोऽत्र मानसवेगस्तत्क्रोधं वायुपथो ययौ । १७६ वतो मानसवेगेन सह संनद्धसैनिकः । बभूव तस्य संक्षोभस्तत्र धर्मानुरोधिनः ।। १७७ धर्मासनोपविष्टा हि दुर्वलं वलिनं परम् । आत्मीयं वत जानन्ति धीरा न्यायैकदर्शिनः ।। विहाय मायां युध्यस्ख स्पष्टमेव मया सह । यावदेकप्रहारेण हन्मि त्वां पश्य पौरुपम् ।। १७९ इति मानसवेगं च तदावोचद्विलोकयन् । नरवाहनदत्तोऽन दिव्यकन्याः सकौतुकाः ।। १८० अन्योन्यजातकलहेषु च तत्र तेपु विद्याधरेषु सहसैव सभान्तरस्थात् । स्तम्भोत्तमाट्टसदिति प्रविमिन्नमध्यादेवोऽथ भैरववपुः किल निर्जगाम । ५व्याप्ताम्बरोऽजननिभश्च विनिद्भुतार्को विद्युल्लतातरलदीप्रविलोचनार्चिः । दन्वप्रभाविततपतिपतद्बलाको गर्जन्महाप्रलयमेघ इव प्रचण्डः ॥ १८२ न भाविविद्याधरचक्रवर्तिनः पराभवोऽस्यास्ति शठेति स ब्रुवन् । अधोमुख मानसवेगमीश्वरो निराकरोद्वायुपथं प्रहर्षयन् ।। आदाय तं च भुजयोभगवान्भुजाभ्यां संरक्षणाय नरवाहनदत्तमाशु । प्रापय्य पर्वतवरं शुभमृष्यमूकमास्थापयत्स किल तत्र ततस्तिरोऽभूत् ।। १८४ प्रशशाम परस्परं सभायामथ विद्याधरसंभ्रमः स तस्याम् । स च वायुपथो यथागतं तैः सहितः स्वैरपरैस्ततो जगाम ।। सोऽपि च मानसवेगः कृत्वा तां मदनमञ्चुकां पुरतः । हर्षविपादाकुलितामापाठपुरं निजं ययौ विग्नः ।। १८६ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे पञ्चलम्बके द्वितीयखरजः। ܕܪ १८१ , हवीयस्वरङ्गः। मन्ये कल्याणमेव स्यात्पुरुपस्यासमं विधिः । मुहुः परीक्षते गाढं धीरत्वं सुखदुःसयोः (१) । यदेककं विदेशेषु तेस्तैदीरैः पदे पदे । नरवाहनदत्तं स योजयित्वा व्ययोजयत् ।। अथैतमृप्यमूकाद्रौ स्थितं तस्मिन्प्रभावती । नरवाहनदत्त त समागत्यावधीप्रिया ॥ मदसंनिधिदोपेण लब्ध्वा नीतो भवांस्तदा । ता हि मानसवेगेन सभां प्रापं चिकीर्षुणा ।। २ ·७ ८ --- २० तरङ्गः ३ पञ्चलम्बकः १४॥ ५०७ सद्बुवागत्य तत्कालं देवाविर्भावडम्वरम् । कृत्वा विद्याप्रभावेण मयेह प्रापितो भवान् ॥ नास्मिन्विद्याधराणां हि गिरौ बलवतामपि । विद्याप्रपञ्चः क्रमते सिद्धक्षेत्रमिदं यतः ।। ममापि विद्याविभवो नात एवेह सिद्ध्यति । तन्मे दुःखं कथं त्वं हि वन्याहारेण वय॑सि ॥ इत्युक्तवत्या तत्रासीत्कालाकाटी तया सह । नरवाहनदत्तोऽसौ ध्यायन्मदनमञ्चकाम् ।। सली तत्पर्वतासन्ने पम्पासरसि पावने । दिव्याखादानि बुमुजे मूलानि च फलानि च । रामांसोपदंशं च पुण्यं वापीपयः पपौ । फलस्तीरतरुभ्रष्टैः सरसं च सुगन्धि च ॥ उवास वृक्षमूलेपु गुहागर्भगृहेषु च । रामस्यानुययौ वृत्तं तद्देशवनवासिनः ।। रामाश्रमांश्च दृष्ट्वात्र तस्मै तांस्तान्प्रभावती । सा रामायणवृत्तान्तं विनोदार्थमवर्णयत् ।। १२ इह रामः ससौमित्रिः सीतयानुगतो वने । उवास तापसैः सार्ध तरुमूले कृतोटजः॥ १३ अनसूयाङ्गरागेण सीतामोदितकानना । इहास्त मुनिपनीनां मध्ये वल्कलधारिणी ।। १४ अन दुन्दुभिदैत्यश्च गुहायां वालिना हतः । वालिसुग्रीवयोवैरे यदभूत्कारणं पुरा ॥ १५ सुमीवो हि भ्रमान्मत्वा हतं दैत्येन वालिनम् । गुहायाः पर्वतार पिधाय सभयो ययौ ।। १६ वाली च मित्त्वा तद्वारं निर्गत्य निरवासयत् । सुग्रीवं राज्यकामोऽत्र मामबन्नादसाविति । स सुप्रीवः पलाय्यास्मिऋष्यमूके कपीश्वरः । हनुमत्प्रमुसैः सार्धमत्र सानौ पदं व्यधात् ।। अथैत्य हेमहरिणव्याजवञ्चितचेतसः। जहार रामदेवस रावणो जनकालजाम् ।। ततः सीताप्रवृत्त्यर्थी स वालिनिधनार्थिना । सुग्रीवेण समं सख्यमत्र चक्रे रघूद्वहः ।। विभेद च बलज्ञत्यै तालान्सप्तात्र पत्रिणा । एकं येष्वभिनत्कृच्छ्रात्सोऽपि वाली महाबलः ।। इतो गत्वा च किष्किन्धा हेलामुक्तैकसायकः । हत्वा तं वालिनं वीरः सुप्रीवे तच्छ्रियं न्यधात् ॥ २२ अथ सीताप्रवृत्यर्थ हनुमत्प्रभृतिष्वितः । चतुर्दिक प्रयातेपु सुप्रीवस्यानुयायिपु ॥ २३ इह रामेण वर्षासु सह मेधैर्विराविमिः । पतद्धाराश्रुतोयैश्च समदुःखैरिवासितम् ॥ २४ संपातिवचनोत्तीर्णवारिधेश्च हनूमतः । यत्नात्मवृत्तौ ज्ञातायां गत्वा कपिवलैः सह । बद्धाब्धि सेतुना तेन हत्वा लकेश्वरं रिपुम् । आनिन्ये जानकी देवी विमानेनामुना पथा ।। २६ एव प्राप्स्यसि कल्याणमार्यपुत्र भवानपि । आपत्सु धीरान्पुरुपान्स्वयमायान्ति संपदः । इत्यादि कथयन्त्या स प्रभावत्या तया सह । नरवाहह्नदत्तोऽन कीडन्नासीदितस्ततः ।। एकदा तं च यम्पायो विद्याधर्यावुभे दिवः । धनवत्यजिनावत्याववतीर्योपजग्मतुः ।। याभ्यां स गन्धर्वपुराच्छ्रावस्ती प्रापितोऽभवत् । भगीरथयशा यस्यां तेन सा पर्यणीयत ।। ३० प्रभावत्याजिनावत्यां मिलितायां खसख्यतः । नरवाहनदत्तं सा धनवत्येवमप्रवीत् ।। एपाजिनावती प्राक्ते वाचा दत्ता सुता मया । तस्मात्परिणयबैनामासन्नोऽभ्युदयो हि ते ॥ ३२ एतद्धनवतीवाक्यं ससीनेहाप्रभावती । नरवाहनदत्तश्च तथेत्यमिननन्दतुः ।। ततो धनवती तस्मै ददौ तामजिनावतीम् । सा वत्सेश्वरपुत्राय यथार्ह विधिना सुताम् ॥ ३४ खविद्याकल्पितोदारदिव्यसंभारसुन्दरम् । निर्वर्तयामास घ तत्सा सुतोद्वाहमङ्गलम् ।। नरवाहनदत्तं सा तमन्येशुरथाप्रवीत् । न पुत्र यत्र तत्रेह स्थातुं युक्तं चिरं तय ॥ ३६ मायी विद्याधरजनो न च कार्यमिहास्ति ते । तद्गच्छ भार्यायुक्तस्त्वं कौशाम्बीमधुना निजाम् ।। ३७ महं च तत्रैवैष्यामि पण्डसिंहेन सूनुना । सह विद्याधरेन्द्रश्च स्वकैरभ्युदयाय ते ॥ ३८ एवमुक्त्वा धनवती सज्योत्लामिव साहयपि । सितासवखप्रभया कुर्वाणा दिवमुद्ययो । प्रभावत्यजिनावत्यौ प्रापयामासतुश्च तम् । नरवाहनदत्तं ते फौशाम्नी नभसा पुरीम् ॥ सोऽन प्राप्तस्तदुद्यानं तस्यां व्योम्नोऽवतारितः । नरवाहनदत्तोऽभूपृष्टः परिजनैर्निजैः॥ आगतो राजपुनोऽयं दिव्या वर्धामहे वयम् । इति तत्रोदभूभादो जनस्याथ समन्ततः ।। तवोऽकाण्डसुधासारसंसिक्त इव सोत्सवः । वत्सराजोऽय तद्भुद्धा युक्तो वासवदत्तया ।। २५ २७ २९ ૪૨ ·४८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०७॥ पद्मावत्या वधूमिश्च द्रुतं रत्नप्रभादिमिः । यौगन्धरायणाद्याश्च ये वत्सेश्वरमत्रिणः ।। कलिगसेना से चैव सचिवा गोमुसादयः । यथा तमुपाजग्मुर्तीष्मे ह्रदमिवाध्वगाः ।। ददृशुसे च मध्ये तं सुदशाहकुलं द्वयोः । पत्योः कृष्णमिवासीनं रुक्मिणीसत्यभामयोः॥ अनेप्वेव न वर्तेरन्फुटस्विति भयादिव । तेषां तद्दर्शने हर्पवाप्पैः पिदधिरे दृशः॥ वत्सराजश्च देव्यौ च चिरादालिङ्ग्य तं सुतम् । न शेकुर्मोक्तुमङ्गेषु प्रोतं कण्टकितेष्विव ॥ ततः प्रहततूर्येऽत्र वर्तमाने महोत्सवे । नरवाहनदत्तस्य भार्या वेगवतः सुता ॥ ससा मानसवेगस्य द्युमार्गेणावतीर्य सा । आगाद्वेगवती बुवा सिद्धविद्याप्रभावतः ॥ पतित्वा पादयोः श्वश्रूश्वशुराणां निजं पतिम् । नरवाहनदत्तं सा जगाद चरणानता ।। त्वत्कृते दुर्वलीभूताः साधयित्वा तपोवने । विद्याः पुनरहं प्राप्ता तव कल्याणिनोऽन्तिकम् ॥ एवमुक्तवती पत्या तैश्वान्यैरमिनन्दिता । प्रभावत्यजिनावत्यौ सख्यावुपजगाम सा ।। ताभ्यामाश्लिष्य सा मध्ये यावदोपवेश्यते । तावन्माताजिनावत्या आययौ धनवत्यपि ।। आजग्मुश्च तया साकं ते ते विद्याधराधिपाः । आच्छादिताम्बरतलैर्मेधैरिव चलैर्वृताः ।। तस्या एव सुतो वीरश्चण्डसिंहो महाभुजः । तथामितगतिर्नाम तद्वन्धुः सुमहाबलः ॥ स च पिनलगान्धारः प्रभावत्याः पिता वली । सोऽपि वायुपथः पूर्वप्रतिपन्नः सभापतिः ।। सघ हेमप्रभः शूरो राजा रत्नप्रभाषिता । वप्रभेण पुत्रेण साकं वलसमन्वितः ।। ५८ गन्धर्वराजो गन्धर्वदत्तया सुतया युतः । आगात्सागरदत्तोऽपि सह चित्राङ्गदेन सः ।। ५९ उपागताच ते सम्यग्वत्सराजेन पूजिताः । सपुत्रेणासनेष्वत्र यथोचितमुपाविशन् ।। अथ पिङ्गलगान्धारो राजा जामातरं क्षणात् । नरवाहनदत्तं तं जगाद सदसि स्थितम् ।। त्वं चक्रवर्ती सर्वेपामस्माक देवनिर्मितः । अतिनेहवशात्त्वां च वयं सर्वेऽभ्युपागताः ॥ इयं धनवती देवी श्वश्रूस्ते नियतव्रता । दिव्यज्ञानवती साक्षसूत्रा कृष्णाजिनाम्बरा ।। रक्षितुं त्वां कृतोद्योगा साक्षाद्भगवती यथा । सावित्री सिद्धविद्या वा वन्द्या विद्याधरोत्तमैः। ६४ तदस्ति कार्यसिद्धिस्ते किं तु यद्वच्मि तच्छृणु । इह विद्याधराणां द्वौ वेद्यौं तो हिमाचले ॥ उत्तरो दक्षिणश्चैव नानातच्छृङ्गभूमिगौ । परतः किल कैलासादुत्तरोऽक्तुि दक्षिणः ।। तत्रोत्तराधिपत्यार्थमिदानी दुश्वर तपः । एपोऽमितगतिः कृत्वा शंकरं पर्यतोपयत् ।। ६७ नरवाहनदत्तस्ते चक्रवर्ती समीहितम् । फरिष्यतीति तेनायमादिष्टस्त्वामुपागतः ।। ६८ । ५७ ·८८ . तरङ्गः ३] पञ्चलम्बकः १४ । ५०९ विद्याधरकुमार्योऽत्र तपस्यन्तं तमुत्सुकाः । नेत्रप्रभाभिः संवीतकृष्णाजिनमिव व्यधुः ॥ तचिन्तान्तर्मुसर्ने त्रैः करैश्चोरःस्थलार्पितैः । अदर्शयन्निवान्यास्तं प्रविष्टं हृदि तत्क्षणम् ।। पश्चापराश्य दृष्ट्वा तं सद्विद्याधरकन्यकाः । मदनानलसंतप्ताश्चक्रिरे समयं मिथः ।। अयं पञ्चभिरस्माभिः सखीभिर्युगपत्पतिः । वरणीयो विवाहश्च तद्वत्कार्यो न भेदतः ॥ ८६ एका यदि पृथफुर्याद्विवाहममुना ततः । प्रवेष्टव्योऽनिरन्याभिस्तामुद्दिश्य ससीगृहम् ।। इति दिव्यासु कन्यासु क्षुभ्यतीपु विभाव्य तम् । तत्राकस्मान्महोत्पाताः प्रादुरासंस्तपोवने ॥ वयो वायुमहारौद्रो मद्रानुन्मूलयन्दुमान् । एवं शूराः पतिष्यन्ति रणेऽत्रेति वदन्निय ।। किमन स्यादिति भयादिव भूमिरकम्पत । भीतावकाशदानार्थमिवादीर्यन्त सानवः ॥ ९० विद्याधराः प्रभुं यत्नादमुं रक्षत रक्षत । इत्यब्रवीदियानभ्रं घोरशब्दं नमस्तलम् ॥ ९१ नरवाहनदत्तश्च सोऽस्मिन्नुत्पातसंभ्रमे । ध्यायनिष्कम्प एवासीद्भगवन्तं त्रिलोचनम् ॥ ९२ संनद्धास्ते च गन्धर्वराजविद्याधरेश्वराः । अनिष्टाशङ्किनो वीरास्तं रक्षन्तोऽवतस्थिरे ।। ९३ मुमुचुः सिंहनादांश्च व्याधूतासिलतावनाः । मर्स्यन्त इयोत्पातानहितागमशंसिनः ।। ९४ ततोऽन्येशुरफरमाञ्च कल्पान्ताम्वुदमेदुरम् । विद्याधरवलं व्योन्नि घोरनादमदृश्यत ।। सोऽयं मानसवेगेन गौरिमुण्डः सहागतः । इत्युवाच स्मरन्ती स्वां विद्यां धनवती तदा ॥ ततो विद्याधरेन्द्रांस्तान्सगन्धर्वानुदायुधान् । समं मानसवेगेन गौरिमुण्डोऽभ्यधावत ॥ ९७ फ मानुपोऽयं क वयं तदेतत्पक्षपातिनाम् । दर्प वः शमयाम्यद्य गुचरा इति वादिनम् ॥ चित्राङ्गदोऽथ तं क्रोधाद्धावन्प्रत्यभियुक्तवान् । राजा सागरदत्तश्च गन्धर्वाणामधीश्वरः ।। ९९ चण्डसिंहामितगती राजा वायुपथस्तथा। किं च पिङ्गलगान्धारः सर्वे विद्याधरेश्वराः ॥ १०० पापं मानसवेगं तमभ्यधावन्महारथाः । सिंहा इवामिगर्जन्तः सेनासमुदयान्विताः ॥ १०१ सैन्यरेणुधनाकीर्ण शस्त्रज्वालातडिल्लतम् । पतद्रक्ताम्बु तदभूरोरं समरदुर्दिनम् ।। शोणितासवसंपूर्ण कीर्णशत्रुशिरोवलिम् । चक्रुभूतमहायागमिव चित्राङ्गदादयः ॥ १०३ फपन्धमाहसंकीर्णा वहदायुधपन्नगाः । प्रावर्तन्त मिलन्मेदोडिण्डीरा रुधिरापगाः ।। १०४ हतसैन्यो वधप्राप्तो गौरिमुण्डस्ततश्च सः । पूर्वाराधिनसुप्रीतां गौरीविद्या समस्मरत् ।। आविर्भूय च सा साक्षाबिनेग निशिसायुधा । नरवाहनदत्तीयान्प्रवीरांस्तानमोहयत् ।। जजो उन्मपलो बाहुबुद्धप्पासातजदर । नएसाहन्दनं रिगुण्डः प्रधाज्य सः ।। तद्वायुद्धविद्धश्च मायी सस्मार तां पुनः । सद्विद्यां तबलात्तं च बाहोरादाय सं ययौ ।। १०८ हन्तुं धनवतीविद्यायला तु स नाशकत् । गौरिमुण्डो नृपसुतं चिक्षेप त्वमिपर्वते ॥ १०९ सोऽपि मानसवेगस्तांस्तत्ससीनगोमुसादिकान् । गृहीत्वोत्पत्य गगनं दिक्षु प्रास्थदनास्थया । ११० उत्क्षिप्तास्ते च रक्षित्वा धनवत्या प्रयुक्तया । रूपिण्या विद्यया भिन्नाः स्थाप्यन्ते सा महीतले ।। सिद्धकार्य कुशलिनं शीघ्र प्राप्स्यथ तं प्रभुम् । इत्साश्वास्यैकशस्तान्सा विद्या तेषां तिरोदधे ।। ११२ ततो विजितमस्माभिरिति मत्वा यथागतम् । सह मानसवेगेन गौरिमुण्डो ययौ गृहान् ।। ११३ नरवानदत्तो वः सिद्धकार्यः समेष्यति । न तस्यानिष्टमस्तीति धनवत्याभ्युदीरिते ।। ११४ तेऽप्यस्तमोहा गन्धर्वनाथविद्याधरेश्वराः । चिनागदादयः स्वानि जग्मुः स्थानानि संप्रति ।। ११५ सापि तत्र सपनीभिः सहितामजिनावतीम् । वसुतां तां गृहीत्वा स्वं ययौ धनरती गृहम् ।। १२६ सोऽपि मानसगतां गत्वा मदनमञ्चकाम् । उवाच स हतो भर्ता तव तद्भज मामिति ।। स यो हन्ता न तं हन्यात्कश्चिद्देवविनिर्मितम् । इति सा तत्पुरस्थापि हसन्ती प्रत्युवाच तम् ।। ११८ नरवाहनदत्तं च तहिपा वहिपर्वते । क्षिप्यमाणं तदागत्य दिव्यः कोऽप्यमहीत्युमान् ।। ११९ निनाय चागु रक्षित्वा शीतं गन्दाकिनीतदम् । को भनानिति पृष्टश्च तेनाथास्य जगाद तम् ।" १२० अमृतप्रभनामाहं देव विद्याधराधिप । प्रेपितश्च हरेणाई रक्षा भवतोऽधुना ॥ १०२ १११ ११७ ·५१० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०८॥ अयं च तन्निवासोऽद्रिः कैलासस्ते स्थितोऽग्रतः । अत्राराध्य शिवं श्रेयो निर्विघ्नं त्वमयाप्स्यसि ॥ १२२ तदेह्यत्र नयामि त्वामित्युक्त्वा तत्र तत्क्षणात् । प्रापय्यामय च ययौ सोऽयं विद्याधरोत्तमः ॥ १२३ नरवाहनदत्तोऽपि फैलासं समवाप्य सः । तपसा तोपयामास तत्रामस्थं विनायकम् ।। १२४ तेन दत्ताभ्यनुज्ञश्च प्रविश्य गिरिजापतेः । आश्रमं नियमक्षामो ददर्श द्वारि नन्दिनम् ॥ कृतप्रदक्षिणं चैतं स नन्दी सदयोऽब्रवीत् । प्रायः सिद्धोऽसि विना हि प्रशान्तास्ते तवाधुना ॥ १२६ तदिहस्थस्तपस्य त्वं भगवत्तोपणावधिः । दुरितप्ततपःशुद्धिसव्यपेक्षा हि सिद्धयः॥ १२७ इत्युक्ते नन्दिना ध्यायन्देवं देवीं च पार्वतीम् । नरवाहनदत्तोऽत्र तपस्तेपेऽनिलाशनः ॥ १२८ . तपस्तुष्टश्च भगवान्स दत्त्वा दर्शनं शिवः । देव्या गिरिजया सार्धमेवं प्रहं तमादिशत् ।। १२९ विद्याधराणां सर्वेषां चक्रवर्ती भवाधुना । सर्वाः सर्वातिशायिन्यो विद्याः प्रादुर्भवन्तु ते ॥ अस्मत्प्रभावाच्छणामविजेयो भविष्यसि । अच्छेद्यश्चाप्यभेद्यश्च हनिप्यस्यखिलानिपून् । १३१ दृष्टे त्वयि न विद्याश्च प्रभविष्यन्ति ते द्विपाम् । तद्गच्छ गौरीविद्यापि त्वदायत्ता भविष्यति ।। १३२ इति गौर्या समं दत्त्वा वरं तस्मै ददौ हरः । चंक्रवर्तिमहापद्मविमानं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ १३३ ततस्तस्याविरासंस्ता विद्याः सर्वाः सविग्रहाः । किमादिशसि यत्कर्म इत्याज्ञासाधनोत्सुकाः ॥ १३४ इति नरवाहनदत्तः सिद्धवरौघः प्रणम्य परमेशौ। अधिरुह्य तच्च दिव्यं पद्मविमानं तदभ्यनुज्ञातः॥ १३५ प्रथमं तावदयासीदमितगतेस्तस्य वक्रपुरसंज्ञम् । पुरमावेदितमार्गो विद्यामिः सिद्धचारणोद्गीतः ।। १३६ . सोऽप्यारूढविमानं व्योम्ना प्राप्तं विलोक्य तं दूरात् । अमितगतिः समुपेत्य स्वगृहं प्रावेशयत्कृतप्रणतिः ।। प्रददौ च तन्न वर्णितनिजसिद्धिप्राप्तये मुदा तस्मै । नरवाहनदत्ताय स सुलोचनाख्यामुपायनं स्वसुताम् ॥ सोऽत्र तया सह विद्याधरलक्ष्म्येवाप्तया तदापरया । नयति स्म चक्रवर्ती ततोत्सवं प्रीतिमांस्तदहः ।। १३९ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे पञ्चलम्वके तृतीयस्तरङ्गः । १ २ ३ ४ चतुर्थस्तराः। ततो वक्रपुरे तन स्थितमास्थानवर्तिनम् । नरवाहनदत्तं तं नूतनं चक्रवर्तिनम् ॥ अन्यारवतीयैव वेत्रहस्तो नभस्तलात् । उपगम्य पुमानेकः प्रणम्यैवं व्यजिज्ञपत् ॥ चक्रवर्तिप्रतीहारं विद्धि देव क्रमागतम् । मां पौररुचिदेवाख्यं स्वसेवार्थमुपागतम् ।। तच्छ्रुत्वा सोऽमितगतेर्मुखमैक्षत तेन च । सत्यं देवेति विज्ञप्तः क्षत्तृत्वेऽमिननन्द तम् ॥ अथ प्रभावतो युवा वेगवत्यादिमिः सह । तत्पनीमिर्धनवती चण्डसिंहश्च तत्सुतः ।। तथा पिङ्गलगान्धारो राजा वायुपथान्वितः । समं सागरदत्तेन तत्र चित्राङ्गदश्च सः ॥ आययुः सैन्यरुद्धार्काः सह हेमप्रभादिमिः । परतेजोसहिष्णुत्वं सूचयन्त इवाप्रतः ॥ उपेत्य पादयोस्तस्य निपेतुश्चक्रवर्तिनः । सोऽपि संमानयामास यथाई स्वागतेन वान् ।। धनवत्यास्तु चरणौ गौरवात्प्रणनाम सः । सापि जामातरं प्रीता तमाशीर्भिरवर्धयत् ।। उक्ताससिद्धिवृत्तान्तास्तेन ते प्रभुणा ततः । चण्डसिंहादयः सर्वे प्रमोदं सुतरां दधुः ।। पार्थोपयाताः पत्नीश्व दृष्ट्वा धनवती तदा । चक्रवर्ती म पप्रच्छ क ते मे सचिवा इति । क्षिप्ता मानसवेगेन रक्षित्वा स्थापिता मया । विद्यामुसेन ते मिन्ना इति सा प्रत्युवाच तम् ।। ६ ७ ८ ९ १० १२ ·तरङ्गः ४17 पञ्चलम्नकः १४॥ २८ ततश्चानाययत्तान्स विद्यामादिश्य रूपिणीम् । आगतान्पृष्टकुशलान्पादलग्नाजगाद च ।। १३ इयन्तो दिवसाः केन कथं कुनातिवाहिताः । इत्येककेन युष्मामिश्चित्रं मे कथ्यतामिति ।। ततोऽवादीत्स्ववृत्तान्तमादावेवं स गोमुखः । द्विपा क्षिप्तं तदा कापि देवी मां हस्तयोरधात् ॥ आश्वास्य दूरेऽरण्ये च स्थापयित्वा तिरोदधे । ततोऽहं दुःखितो देहं त्यक्तुमैच्छं प्रपाततः ॥ मैवं गोमुख सिद्धार्थ पुनर्द्रक्ष्यसि तं प्रभुम् । इति मां तापसस्तावत्कोऽप्युपेत्य न्यवारयत् ॥ १७ कस्त्वं कथं च वेत्स्येतदित्युक्तश्च मया ततः । एह्याश्रमं मे वक्ष्यामि तचैतदिति सोऽब्रवीत् ।। १८ ततो मन्नामविज्ञानसूचितज्ञानसंपदा । अहं तेन सहागच्छं शिवक्षेनं तदाश्रमम् ।। १९ तत्र मे स कृतातिथ्यः कथां स्यामेवमभ्यधात् । नागस्वामीति नामाई फुण्डिनाख्यात्पुराद्विजः ।। २० पितरि स्वर्गऽते सोऽहं गत्वा पाटलिपुत्रकम् । जयदत्तमुपाध्यायं विद्याहेतोरुपासदम् ।। शिक्ष्यमाणोऽपि जाड्येन न यदाक्षरमप्यहम् । अविदं तेन मां तन च्छात्राः सर्वेऽप्युपाहसन् ।। २२ ततोऽवमानमस्तोऽहं प्रस्थितो विन्ध्यवासिनीम् । द्रष्टुमर्धपथे प्रापं पुरं वक्रोलकाभिधम् ।। २३ तत्र मह्यं प्रविष्टाय भिक्षार्थ गृहिणी गृहात् । एकस्माद्रक्तकमलं प्रददौ भिक्षया सह ।। २४ तद्गृहीत्वापरं गेहं प्राप्तं मां वीक्ष्य चाबवीत् । तत्रत्या गेहिनी हा धिग्योगिन्या स्वीकृतो भवान् ।। २५ पश्य दत्तो नृहस्तस्ते रक्ताब्जव्याजतोऽनया । तच्छ्रुत्या यावदीक्षेऽहं तावत्पाणिः स नाम्बुजम् ।। २६ तत्यक्त्वाथ पतिवास्याः पादयोरमनवम् । मातः कुरुप्वोपायं मे तथा जीवाम्यहं यथा ।। तच्छुत्या मामवादीत्सा गच्छेतो योजनत्रये । देवरक्षित इत्यति प्रामे करभके द्विजः ।। तस्यास्ति कपिला गेहे साक्षात्सुरभिरुत्तमा । साद्य त्वां शरणं प्राप्त रक्षिप्यति निशामिमाम् ।। २९ एवं तयोक्तः सभयो धावन्नस्मि दिनक्षये । प्राप्तवान्करभग्रामे गृहं तस्य द्विजन्मनः ।। प्रविश्य तन दृष्ट्वाहं कपिलां तां प्रणम्य च । भीतस्त्वां शरणं देवि प्राप्तोऽस्मीति व्यजिज्ञपम् ॥ तावत्सा तर्जयन्ती मामन्याभिः सह योगिनी । तन्नागानभसा नक्कं मन्मांसरुधिरार्थिनी ॥ राधा कपिला साथ खुरमध्ये निवेश्य माम् । अरक्षद्योधयन्ती ता योगिनीरखिलां निशाम् ॥ प्रातस्तासु गतास्वेपा कपिला व्यक्तया गिरा । मामलोचन्न पुत्राहं त्वां शक्ष्याम्यद्य रक्षितुम् ॥ तद्गच्छ पञ्चयोजन्यामितोऽरण्ये शिवालये । अस्ति भूतिशिवो नाम ज्ञानी पाशुपतोत्तमः ।। स रक्षिष्यति रात्रि त्यामबैकां शरणागतम् । तच्छ्रुत्वा तां प्रणम्यैव ततोऽहं प्रस्थितोऽभवम् ।। द्रुतं भूतिशिवं तं च प्राप्याहं शरणं श्रितः । नक्तं च तत्र योगिन्यस्तास्तथैवागमन्पुनः । सतः प्रवेश्य मामन्तर्गृहं भूतिशिवः स ताः । त्रिशूलहसो द्वारस्थो योगिनीर्निरभर्सयत् ।। ३८ जित्यैता भोजयित्वा मां प्रातर्भूतिशिवोऽभ्यधात् । ब्रह्मन्न शक्ष्याम्यधुना रक्षितुं त्वामहं पुनः॥ ३९ तदस्ति संध्यावासाख्ये योजनेषु दशस्वितः । मामे वसुमति म विप्रस्तस्यान्तिकं ब्रज ॥ तत्तस्तृतीयामद्य त्वं रात्रिमुत्तीर्य मोक्ष्यसे । इत्युक्तस्तेन नत्वा तं ततः प्रस्थितवानहम् ।। गच्छतश्चाध्वनो दैनितोऽस्तं मेऽन्तरा रविः । योगिन्यस्ताश्च मां नक्तमगृहनेत्य पृष्ठतः ।। मां गृहीत्वा च यावत्ता हृष्टा यान्ति विहायसा । तावत्तासां पुरोऽपूर्वा योगिन्योऽन्याः परापतन् ॥ ४३ ताभिः सहोदभूदासामकरमायुद्धमुद्धतम् । तेन वासामहं हस्ताद्धष्टो देशेऽतिनिर्जने ॥ एकमेवाथ तनाहमपश्यं मन्दिरं महत् । प्रविशेति युवदिय द्वारेणापावृतेन माम् ॥ पलाय्याभ्यन्तरे तन प्रविश्याई भयाकुलः । अद्राक्षमद्भुताकारां नारी नारीशतान्विताम् ।। प्रकाशमानां प्रभया प्रदोपज्वलितामिव । रक्षामहोपधि सृष्टां धात्रा मदनुकम्पया । क्षणान्मया समाश्वस्य पृष्टा सा मामभापत । यक्षिण्यहं सुमित्राख्या शापादेव मिह स्थिता ।। मानुपेण च मे सद्गः प्रदिष्टः शापशान्तये । तन्मामराइितमामो भजस भव निर्भयः ।। इत्युक्त्वा क्षिप्रमाविश्य दासीः मानविलेपनैः । वराहारपानश्च दृष्टं मा मामुपाचरन् ।। क डाकिनीभिर्भीतिः सा क सुसं तय तत्क्षणम् । अचिन्यो यत देवेनाप्यापातः मुसदुःसयोः ।। ४० - ४७ ४८ १९ ·५७ ५१२ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०८॥ ततस्तया समं तत्र यक्षिण्या तान्यहान्यहम् । सुसमासमथ खैरमेकदा सानवीय माम् ॥ ५२ क्षीणः शापः स मे ब्रह्मस्तदितोऽद्य प्रजाम्यहम् । मत्प्रसादाच दिव्यं ते विज्ञानं संभविष्यति ॥ तपस्वी सिद्धभोगश्च निर्भयश्व भविष्यसि । इहस्थो मद्गृहस्थास्य मा द्राक्षीमध्यमं पुरम् ।। एवमुक्त्वा तिरोऽभूत्सा ततोऽहं कौतुकेन तत् । मध्यमं पुरमारूढस्तत्रापश्यं तुरंगमम् ।। तेनाहं निकटमाप्तः क्षिप्तोऽश्वेन सुराहतः । क्षणादद्राक्षमामानं स्थितमस्मिशिवालये ॥ ततः प्रभृति चात्राहं स्थितः सिद्धोऽस्मि घ क्रमात् । तदित्यं मानुपस्यापि त्रिकालज्ञानमस्ति मे ।। एवं च क्लेशवहुलाः सर्वस्यापीह सिद्धयः । तदिहारस्व तवाभीष्टसिद्धिं शंभुर्विधास्यति । इत्युक्तो ज्ञानिना तेन तत्रेयन्ति दिनान्यहम् । त्वत्पादप्राप्तिजातास्थः स्थितोऽभूवं तदाश्रमे । स्वप्नादिष्टभवसिद्धिः शर्वेणाद्य किल प्रभो । कयाप्यहमिहानीतो गृहीत्वा दिव्यया स्त्रिया ।। इत्येप मम वृत्तान्त इत्युक्त्वा गोमुसे स्थिते । नरवाहनदत्ताग्रे मरुभूतिरथात्रवीत् ।। ६१ क्षिप्तं मानसपेगेन मां तदा कापि देवता । पाण्योर्विधाय विन्यस्य दूरेऽटव्यां तिरोऽभवत् ।। ६२ ततोऽहं तत्र दुःसार्तो मरणोपायचिन्तया । भ्राम्यन्नदीपरिक्षिप्तं दृष्टवानेकमाश्रमम् ।। तत्र प्रविश्य चापश्यमुपविष्टं शिलातले । जटाभिस्तापसं तं च प्रणम्वाहमुपागमम् ॥ ६४ कस्त्वं कथमनुप्राप्तोऽस्येतां भूमिममानुपीम् । इति पृष्टश्च तेनाहं तस्मै सर्वमवर्णयम् ।। ६५ ततः स वुद्धावोचमा मामानं सांप्रतं वधीः । ज्ञास्यसीह प्रभोर्वातो ततः कर्तासि यत्क्षमम् ॥ इति तद्वचनायुप्मद्वार्ताजिज्ञासयां स्थिते । मयि तन स्त्रियो दिव्या नदीं तां स्नातुमागमन् ।। सोऽथ मां तापसोऽवादीदच्छास्या वस्त्रमानय । आसु नान्यास्त्वमेकस्या वाती ज्ञास्यस्यतः प्रभोः ॥६८ तच्छ्रुत्वाहं तथाका मामन्वागाच सा वधूः । हतवस्त्रार्द्रवसना सहस्तस्वस्तिकस्तानी ।। नरवाहनदत्तस्य वार्तामाख्याय वाससी । गृहाणेत्युदिता तेन तापसेनाथ साब्रवीत् ।। नरवाहनदत्तोऽद्य हरमाराधयन्स्थितः । कैलासे दिवसैविद्याधरसम्राड् भविष्यति ॥ एवमुक्तवती तस्य संपेदे तापसस्य सा । भार्या शापवशादिव्या तत्कथासंस्तवाद्वधूः ।। ७२ ततस्तया समं तस्थौ विद्याधर्या स तापसः। तद्गिरा चाहमत्रासं जातास्थस्त्वत्समागमे । ७३ दिनैः सगर्भा च सती गर्भ धुस्त्री प्रसूय तम् । सावोचत्तापसं शान्तः शापस्त्वत्सगतो मम ।। भूयो मत्सङ्गवाञ्छा ते यदि तत्तण्डुलैः सह । पक्त्वा मद्दर्भमेतं त्वं भक्ष्य प्राप्स्यसि मां ततः ।। इत्युक्त्वास्यां प्रयातायामेतद्गर्भ सतण्डुलम् । पक्त्वा भुक्त्वान्वगादेतां समुत्पत्य स तापसः ।। ७६ अहं तदुक्तोऽप्यादौ तन्नानां सिद्धिमवेक्ष्य तु । भक्तसिस्थद्वयं प्राप्य पाकमाण्डादभक्षयम् ।। तेन यत्राहमष्ठीवमभूत्तत्तत्र काञ्चनम् । अथादैन्यः परिभ्राम्यन्प्रापमेकमहं पुरम् ।। तत्र वेश्यागृहे हेना तेनोदारव्ययस्य मे । वसतो वमनं प्रादाजिज्ञासुः कुट्टनी छलात् ।। तेन मे वमतो भास्वत्पद्मरागनिभे उभे । प्राग्भुक्तभक्तसिक्थे ते मुसेन निरगच्छताम् ।। निर्गते एव कुट्टन्या गृहीते भक्षिते च ते । नष्टाथ हेमसिद्धिः सा कुहन्यापहृता तया ।। ८१ सचन्द्राधः शिवोऽद्यापि हरिर्यच सकौस्तुभः । तत्तयोर्वेद्मि कुट्टन्या गोचरापतने फलम् ।। किं चेहगेप संसारो वहाश्चर्यों बहुच्छलः । परिच्छेत् कदा केन समुद्र इव पार्यते ।। ८३ इत्यहं विमृशन्खिन्नस्त्वत्प्राप्त्यै चण्टिकागृहम् । अगच्छं तपसा देवी तामाराधयितुं ततः ।। त्रिरात्रोपोपितं सा मां देवी स्वप्ने समादिशत् । सिद्धकामः स ते स्वामी संपन्नो गच्छ पश्य तम् ।। ८५ एतच्छ्रुत्वा प्रवुद्धोऽस्मि प्रातर्देव्या कयाप्यहम् । त्वत्पादमूलमानीत इत्येपा देव मे कथा ॥ ८६ इत्युक्तमन्तं फुट्टन्या मरुभूति विडम्बितम् । नरवाहनदत्तोऽसौ जहास सह पार्श्वगैः ।। ; ततो हरिशिसोनादीत्प्रातं मां रिपुणा तदा । उजयिन्यां न्यधात्कापि रक्षित्या देव देवता ।। तत्राहं दुःसितो देहं त्यक्तुमिच्छन्निशागमे । गत्वा श्मशानं तब्ररीः काष्टैररचयं चिताम् ।। तां प्रज्वाल्य च तनामि पूजयन्तमुपेय माम् । वालजा इति रयातो भूताधिपतिरभ्यधात् ।। ९० . ७४ ७७ ८२ ८९ ·-- तः४11 पश्चलम्बकः १४॥ किमर्थं प्रविशस्यग्निं स्थितो जीवन्स ते प्रभुः । पूर्णस्वसिद्धिकामेन तेन त्वं संगमिष्यसि ॥ इति मा मरणात्प्रीत्या स क्रूरोऽपि न्यवारयत् । मावाणोऽप्यार्द्रतां सम्यग्भजन्त्यभिमुखे विधौ ।। ९२ गत्वा ततोऽहं देवाने तपस्यश्च ततः स्थितः । तवानीत: कयाप्यद्य पार्श्व देवतया प्रभो॥ ९३ एवं हरिशिसेनोक्ते तथैवान्यैरपि क्रमात् । नरवाहनदत्तोऽसौ राजामितगतर्गिरा ।। ९४ तामहन्ती धनवती नेर्य विद्याधरार्चिताम् । तेभ्यः खसचिवेभ्योऽपि विद्याः सर्वा अदापयत् ॥ ततो विद्याधरीभूतप्वेपु तत्सचिवेष्वपि । शत्रूजयाधुनेत्युक्तो धनवत्या शुभेऽहनि ॥ ९६ स चक्रवर्ती सैन्यानां प्रयाणारम्भमादिशत् । वीरो गोविन्दकूटाख्यं गौरिमुण्डपुरं प्रति ।। ९७ अथोच्चचाल च्छन्नार्क विद्याधरवलं दिवि । वैरिशीतकराकालराहूदयकृतभ्रमम् ।। नरवाहनदत्तोऽपि स्वयमारुह्य कर्णिकाम् । तस्य पद्मविमानस्य भार्याः स्वाः केसरेषु च ॥ ९९ आरोप्य पत्रेषु सखींश्चण्डसिंहादिकेपु च । पुरःसरेपु नभसा प्रतस्थे विजयाय सः॥ १०० गच्छंश्चार्धपथप्राप्ते तस्थौ धनवतीगृहे । तदर्चितः संस्तदहर्मातङ्गपुरसंज्ञके ।। १०१ तत्रस्थश्वाहवाहाने दूतमेकं व्यसर्जयत् । विद्याधरेशयोगौरिमुण्डमानसवेगयोः ॥ १०२ अन्येास्तत्र मातङ्गपुरे पत्नीनिधाय सः । गोविन्दकूटं तं प्रायाद्राजभिर्युचरैः सह ॥ १०३ तत्र युद्धाय तो गौरिमुण्डमानसवेगको । निर्गतौ प्रत्यगृहस्ते चण्डसिंहादयोऽप्रतः ।। १०४ प्रवृत्तसमरादिष्टपतत्सुभटपादपः । सोऽभूगोविन्दकूदाद्रिः सवलुधिरनिर्झरः ।। १०५ रक्तलिप्तलसत्सङ्गलताजितो व्यजृम्भत । सद्धामकालः शूराणां जिघत्सुर्जीवितानि सः ॥ मांसासूहात्तवेतालतालवाद्यविशङ्कटः । अभून्नृत्यत्कवन्धोऽसौ भूतमीसै रणोत्सवः ।। १०७ अथ मानसवेगं तं रणेऽस्मिन्संमुसागतम् । नरवाहनदत्तः स स्वयमभ्यपतत्धा ॥ अभिपत्य च केशेषु गृहीत्वा तस्य तत्क्षणम् । चक्रवर्ती स चिच्छेद शिरः सङ्गेन पाप्मनः ।। १०९ तदृष्ट्वा कुपितं तत्र गौरिमुण्डं प्रधावितम् । केशेष्वाकृष्य तदृष्टिनष्टविद्यावलं भुवि ॥ ११० क्षित्वा गृहीत्वाधियुगे भ्रामयित्वा नभस्तले । नरवाहनदत्तोऽसौ तं शिलायामचूर्णयत् १२१ एवं तेन तयोगौरिमुण्डमानसवेगयोः । हतयोस्तद्वलं शेपमगादीतं पलाय्य तत् ॥ ११२ पपात पुष्पवृष्टिश्च तस्याङ्गे चक्रवर्तिनः । गगनस्थाः सुराः सर्वे साधु साध्विति चात्रुवन् ।। ११३ अथान गौरिमुण्डस्य राजधानी विवेश सः । नरवाहनदत्तस्तैः स्वैः सर्वै राजमिः सह । ११४ तवैव गौरिमुण्डादिसंवद्धास्तस्य शासनम् । एत्य विद्याधराधीशाः प्रणताः प्रतिपैदिरे । ११५ ततोऽत्र निहतारातिराज्यप्रात्युत्सवान्तरे । उपेत्य तं धनवती सा सम्राजं व्यजिज्ञपत् ।। ११६ देवास्ति गौरिमुण्डस्य सुता त्रैलोक्यसुन्दरी । तामिहासनिकानाम्नीमुपयच्छस्व कन्यकाम् ।। ११७ इत्युक्तः स तया राजा तामानाय्यैव तत्क्षणम् । उपयेमे तया साकमासीच तदहः सुसम् ॥ ११८ प्रातर्मानसवेगस्य पुरान्मदनमञ्चकाम् । आनाययद्वेगवतीप्रभावत्यौ विसृज्य सः॥ ११९ आनीता हर्पयाप्पाईविकस्वरमुसी पतिम् । उदयस्थं हतारातितमसं प्रविलोक्य तम् ॥ १२० शूरं विरहदोपान्ते भेजे कमपि संमदम् । सावश्यायजलोत्फुल्लकमला नलिनीव सा ।। १२१ सोऽपि तस्यै मुदा दत्त्वा सर्वविद्याश्चिरोत्सुकः । रेमे तया समं सद्यः प्राप्तविद्याधरत्वया ॥ १२२ निनाय तानि चाहानि भार्याभिः सह तन सः । गौरिमुण्डपुरोद्यानवर्ती पानादिलीलया ॥ प्रभावती विसृज्याय भगीरथयशा अपि । आनायिताभूत्तेनाथ विद्याश्चास्यै स दत्तवान् ।। १२४ एकदा च तमास्थानवर्तिनं चक्रवर्तिनम् । यथावदेस विज्ञप्तवन्तौ विद्याधरावुभौ ॥ १२५ आवामुत्तरवेद्यध देवाभूव गतावितः । ज्ञातुं मन्दरदेवस्य चेष्ठां धनवतीगिरा ।। तन दृष्टः स चास्थानगतो विद्याधरेश्वरः । आवाभ्यां छन्नदेहाभ्यामेवं युप्मान्प्रति यन् ।। १२७ भुतं मया यनिहता गौरिमुण्डादयोऽसिलाः । नरवाहनदत्तेन प्राप्य विद्याधरेशताम् ।। सदुपेक्ष्यो न सोऽस्मामिहन्तव्यस्तूद्भवन्पुिः । एतच्छुत्वा वचस्तरमादायां वतामिहागती ॥ १२९ - ·- कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०८। इति चारमुसाच्छ्रुत्वा बभौ कोपाकुला सभा । नरवाहनदत्तस्य पद्मिनीवानिलाहता ॥ १३० चित्राङ्गदस्य वाहू स्वौ विधूतप्रसृतौ पुनः । अमार्गतामिवादेशं योद्धं वलयनिःस्वनैः ।। १३१ हारोऽमितगतेर्वक्षस्युत्फलञ्वसतः अ॒धा । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वीर त्वमितीव मुहुरब्रवीत् ।। १३२ भूमि पिङ्गलगान्धारः करेण नन्सशब्दकम् । घूर्णनोपक्रमोंकारमिव व्यधित वैरिणाम् ॥ १३३ मुसे वायुपथस्यापि भ्रूकुटिः पदमाः । कोपेनारोपिता चापलतेवान्ताय विद्विपाम् ॥ १३४ संक्रुद्धः पाणिना पाणि चण्डसिंहः प्रमर्दयन् । एवं विनिर्मथाम्यस्मिशत्रूनित्यभ्यधादिव ॥ १३५ याहुः सागरदत्तस्य करास्फालनजन्मना । शब्देन मूर्च्छता व्योन्नि रिपुमाह्वयतेव तम् ।। १३६ नरवाहनदत्तस्तु कोपेऽप्यासीदनाकुलः । अक्षोभ्यतैव महतां महत्त्वस्य हि लक्षणम् ।। १३७ शुचारिचक्रवर्त्यङ्गरत्नसाधनपूर्वकम् । शत्रु स जेतुं चक्रेऽत्र यात्रायै निश्चयं तदा ।। १३८ अथारुह्य विमानं तत्सभार्यः सचिवान्वितः । चक्रवर्ती प्रतस्थे स ततो गोविन्दकूटतः ।। १३९ ते च सर्वेऽपि गन्धर्वराजविद्याधराधिपाः । सवलाः परिवृत्त्यैतं चेलुश्चन्द्रमिव ग्रहाः ।। १४० धनवत्यां पुरोगायामथासाद्य हिमाचलम् । नरवाहनदत्तः स प्रापदेकं महत्सरः ।। १४१ सितपद्मोच्छ्रितच्छत्रमुल्लसद्धंसचामरम् । उपस्थितमिवादाय सम्राड्योग्यमुपायनम् ।। १४२ उच्चरमिमुसोदस्तैर्वाचिहस्तैरदूरतः । कुर्वत्साम्राज्यसंसिद्धिस्नानाद्वानमिवासकृत् ॥ १४३ चक्रवर्तिन्सरस्यस्मिन्नातव्यं भवतेति सः । सम्राड् वायुपथेनोक्तस्तत्र स्नातुमवातरत् ।। १४४ नाचक्रवर्तिनः स्नानं सिद्ध्यत्यत्र तदद्य ते । सिद्धं तच्चक्रवर्तित्वमिति दिव्यात्रवीच वार ।। १४५ तच्छ्रुत्वा चक्रवर्ती स प्रविष्टस्तजलान्तरे । चिक्रीडान्तःपुरैः साकं पाथस्पतिरिवाम्बुधौ ।। १४६ धौताअनारुणदृशः श्यधम्मिल्लवन्धनाः । रेमे सोऽत्र प्रियाः पश्यन्नझंलग्नावाससः ।। १४७ सशब्दगुत्पतन्त्योऽस्मात्सरसः पत्रिपतयः । प्रत्युगतानां रशनास्तच्छ्रियामिव रेजिरे ॥ १४८ तद्वधूवदनाम्भोजलावण्यविजितानि च । ममजुर्लजयेवात्र पङ्कजानि जलोर्मिषु ।। १४९ कृतस्नानश्च तदहस्तस्यैव सरसस्तटे । नरवाहनदत्तोऽसावुवास सपरिच्छदः ।। १५० तन्त्र नर्मकथालापैः स भार्यासचिवः कृती । स्थित्वा प्रातर्विमानस्थः प्रतस्थे सवलस्ततः ।। १५१ गच्छन्वायुपथस्याथ प्राप्य मार्गवशात्पुरम् । तस्थौ तदनुरोधेन तं तत्रैव स वासरम् ॥ १५२ अन दृष्टचरी तेन कन्या वायुपथस्वसा । वायुवेगयशा नाम घुद्यानस्थाभ्यवाञ्छयत ।। १५३ सा हेमवालुकनदीतीरोद्यानविहारिणी । संपूर्णचन्द्रवदना सौम्यालापमनोरमा ॥ १५४ सितहासा गुरुश्रोणिभारा सद्हशालिनी । वीक्ष्यागतं तं तद्रक्तचित्ताप्यन्तर्दधे ततः ॥ १५५ विलक्षोऽथ स तां मत्वा हेत्वन्तरपराड्युसीम् । नरवाहनदत्तोऽन्न निजमावासमाययौ । १५६ वत्र गोमुसवैदग्ध्यवशेन मरुभूतिना । वृत्तं राज्ञः सहस्थेन वृत्तान्तमुपलभ्य तम् ।। १५७ देव्यश्चित्रान्परीहासान्सम्राजस्तस्य चक्रिरे । मरुभूतेरवैदग्ध्यात्सपे गोमुसे स्थिते ॥ १५८ सलज्जमय राजानं वीक्ष्याश्वास्य च गोमुसः । वायुवेगयशश्चित्तं जिज्ञासुस्तत्पुरं ययौ ।। १५९ ततो वायुपथोऽकस्मात्पुरं द्रष्टुमिवागतम् । दृष्ट्वा प्रीतिकृतातिथ्यो नीत्वैकान्ते जगाद तम् ।। वायुवेगयशा नाम कन्यास्ति भगिनी मम । सिद्धैः सा भाविनी चक्रवर्तिभार्या किलोदिता ॥ १६१ अतसामिह दित्सामि प्राभृतं चक्रवर्विने । नरवाहनदत्ताय तन्मे त्वं साधयेप्सितम् ।। १६२ आगन्तुं प्रस्तुतश्वाहमेतदर्थ तवान्तिकम् । इति वायुपथेनोक्त मन्त्री तं गोमुसोऽनवीत् ।। १६३ यद्यप्यरिजिगीपार्थ प्रस्थितः प्रभुरेप नः । विज्ञापय तथापि त्वमहं ते साधयाम्यदः ॥ २६४ इत्युक्त्वामध्य तं गत्वा सिद्धं कार्य न्यवेदयत् । नरवाहनदत्ताय गोमुसोऽभ्यर्थनां विना ॥ १६५ अन्येाश्च तमनार्थमेत्य वायुपथे स्वयम् । विज्ञापयति राजानं तं धीमान्गोमुसोऽप्रवीत् ।। न कार्योऽभ्यर्थनाभगो देव वायुपथस ते । भक्तोऽयं यद्रवीत्येप कर्तव्यं तत्प्रभोरिति । १६७ १ मोकाममुद्रिते पुस्तके सपूर्णेलादिसाक्षरित.. - १६० ·१८५ तरङ्गः ४ । पञ्चलम्बकः १४॥ ५१५ ततः स प्रतिपेदे तद्राजा वायुपथोऽपि ताम् । तस्मै प्रादादनिच्छन्तीमप्यानीय निजानुजाम् ।। १६८ विवाह्यमाना सावोचनिच्छन्ती बलादहम् । भ्रात्रा दत्तेति नाधर्मो लोकपाला ममास्त्यतः॥ १६९ एतद्रुवत्यां तस्यां च सर्वा वायुपथाङ्गनाः । चः कोलाहलं येन नान्ये तच्छुचवुर्वचः ॥ ततो राजस्वपादायितद्वाक्याशयलब्धये । गोमुखो युक्तिमन्वेष्टुं तत्राप्रमदितस्ततः ।। भ्रान्त्वा ददर्श चैकान्ते विद्याधरकुमारिकाः । अग्निप्रवेशं युगपञ्चतनः कर्तुमुद्यताः ॥ १७२ कारणं तेन पृष्टाश्च जगदुस्ताः सुमध्यमाः । समयोलपनं तस्मै वायुवेगयशःकृतम् ।। ततः स गोमुखो गत्वा राज्ञस्तत्सर्वसंनिधौ । नरवाहनदत्ताय यथावस्तु न्यवेदयत् ।। १७४ तद्बुवा विस्मिते राज्ञि वायुवेगयशास्तदा । जगादोत्तिष्ठ गच्छामस्त्वरितं रक्षितुं वयम् ।। आर्यपुत्र कुमारीस्तास्ततो वक्ष्यामि कारणम् । इत्युक्तः स तया राजा तत्र सर्वैः समं ययौ ।। ददर्श च कुमारीताः पुरःप्रज्वलितानलाः । विधायैताश्च राजानं वायुवेगयशा जगौ ।। १७७ एपैका कालिका नाम कालकूटपतेः सुता । विद्युत्पुक्षा द्वितीयेयं विद्युत्पुजामसंभवा !! १७८ मन्दरस्य सुता राजस्तृतीयैपा मतङ्गिनी । चतुर्थीयं महादंष्ट्रसुता पद्मप्रभा प्रभो ॥ १७९ पश्चम्यहं चेति वयं दृष्ट्वा त्यां मारमोहिताः । सिद्धक्षेने तपस्यन्तं व्यदध्म समयं मिथः ।। १८० समं पञ्चभिरस्माभिराहार्योऽयं प्रियः पतिः । नालार्पणीयस्त्वेतस्मै कयाचिदमि मिनया ।। १८१ एका चेत्पृथगेतेन विवाहं विदधीत तत् । प्रवेश्यो वहिरन्याभिरुद्दिश्यैतां ससीट्ठहम् ॥ १८२ एतत्समयभीताहं नैच्छं परिणयं पृथक् । न चाला तुभ्यमधुनाप्यार्यपुत्र समर्प्यते ।। २८३ ममार्यपुन एवान लोकपालाश्च साक्षिणः । यद्येष समयोऽद्यापि खेच्छमुल्लवितो मया ॥ १८४ तदार्यपुत्र ता एता उपयच्छस्व मे ससीः । युष्मामिरेतद्भोः सख्यो भावनीयं च नान्यथा ॥ एवं तयोके तुतुपुः समाश्लिप्यंश्च ता मिथः । कुमार्यो मरणोत्तीर्णा राजाप्यन्त हर्प सः ।। १८६ बुद्धा तल्पितरस्ते च तत्र तत्क्षणमाययुः । नरवाहनदत्ताय तस्मै प्रादुश्च ताः सुताः ॥ १८७ शासनं तेऽपि तत्कालं जामातुः प्रतिपेदिरे । कालकूटपतिप्रष्टास्तस्य विद्याधरेश्वराः ॥ १८८ एवं पञ्च समं प्राप्य महाविद्याधरामजाः । नरवाहनदत्तोऽन्न माहात्म्यं स परं ययौ ।। १८९ तस्थौ च तत्र कतिचित्ताभिः सह दिनानि सः । ततश्चैवं हरिशिखः सेनापतिरुवाच तम् ॥ १९०. शास्त्रज्ञोऽपि कथं देव नीतिमुलक्ष्य वर्तसे । विप्रहावसरे कोऽयं कामभोगरसस्तव ।। १९१ कायं मन्दरदेवं तं जेतुं यात्रासमुद्यमः। क यान्ति दिनानहि विहारोऽन्तःपुरैः सह। एवं हरिशिखेनोक्ते महाराजो जगाद सः । युक्तमुक्तं प्रयनस्तु न भोगायान कोऽपि मे ॥ १९३ वन्धुप्राप्तिपदो होप भार्याव्यतिकरो मया । अरिमर्देऽधुना मुख्यमद्गमित्यभिनन्दितः ।। १९४ तदेतानि चलन्त्वद्य सैन्यान्यरिजयाय मे । इत्युक्तवन्तं राजानं श्वशुरो मन्दरोऽब्रवीत् ॥ १९५ असिद्धचक्रवर्मनसर्वरत्नस्य दुर्जयः । देव मन्दरदेवोऽसौ दूरदुर्गमभूमिगः ।। देवमायमहावीररक्षितद्वारदेशया । अप्रस्थया निशीाख्यगुहया टेप रक्ष्यते ।। १९७ सिद्धरत्नेन चाकम्य सा गुहा चक्रवर्तिना। तक्रवर्तिरवं यो देव चन्दनपादपः॥ १९८ अस्मां भुव्यस्ति तं तावत्साधयाभीष्टसिद्धये । नाचक्रवर्ती निकटं तरो: प्राप्नोति तस्य च ॥ १९९ श्रुत्वैतन्मन्दराद्रात्रौ निराहारो यतव्रतः । नरवाहन गात्तं चन्दनतरं प्रति ।। गच्छन्वित्रास्यमानोऽपि वीरो विनैः सुदारुणैः । न स तत्रास मूलं च प्राप तस्य महातरोः ।। २०१ दृष्ट्वा च तं महारत्नं निवद्धोत्तुङ्गवेदिकम् । एत्याध्यारुह्य सोपानैर्ववन्दे चन्दनद्रुमम् ॥ पप्रावर्तिनयमहं सिद्धस्ते चन्दनद्रुमः । स्मृतस्य संनिधास्ये ते तदितो प्रज सांप्रतम् ।। २०३ गोविन्दफूट सेत्स्यन्ति रजान्यन्यानि ते ततः । ततो मन्दरदेवं त्वं हेलयेव विजेप्यसे ॥ २०४ इत्युक्तश्च गिरा तन स रानावशरीरया । तथेत्युक्त्वा प्रणम्यैतं सिद्धिमान्दिव्यपादपम् ।। प्रहृष्टो व्योममार्गेण महाविद्याधरेश्वरः । नरवाहनदचोऽथ निजं फटकमाययो । २०६ २०० २०२

·कथासरित्सागरः।
[आदितस्तरङ्गः १०८।
अथ नीत्वा स निशां तामास्थाने सर्वसंनिधौ प्रातः ।
नैशं साधितचन्दनपादपवृत्तान्तमखिलमाचल्यौ ।
तगुवा दयिताश्च बालसचिवाश्चाप्ताश्च विद्याधरा-
ते ते वायुपथादयः सकटकाचित्राङ्गदाद्याश्च ते ।
गन्धर्वाः प्रसभप्रसाधितमहासिद्धेः प्रहांकुलाः
सत्त्वोत्साहधृतिप्रभावमहतीं तस्यास्तुवन्धीरताम् ।।
संमन्य तैः सह स मन्दरदेवदर्प राजा विजेतुमथ दिव्यविमानगामी ।
शेषान्यचन्दनतरूदितरत्नसिद्धयै गोविन्दकूटगिरिमेव जगाम तावत् ।। २०९
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते क्थासरित्सागरे पश्चलम्बके चतुर्धस्तरङ्गः ।
समाप्तश्चायं पञ्चलम्वकश्चतुर्दशः।

·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। स महाभिषेको नाम पञ्चदशो लम्बका। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुसाम्बुधेरुद्गतम् असह्य रसयन्ति ये विगतविशालब्धड़यो धुरं दधति बैबुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथमस्तरजः। १ २ ३ । ५ ७ ८ निशासु ताण्डवोद्दण्डशुण्डासीत्कारशीकरैः । ज्योतीपि पुष्णन्निव वस्तमो मुष्णातु विघ्नजित् ।। ततो गोविन्दफूटेऽत्र स्थितमास्थानवर्तिनम् । नरवाहनदत्तं तं चक्रवर्तिनमाययौ ॥ विद्याधरो शुमार्गेण सोऽमृतप्रभसंज्ञकः । येनैप रक्षितः पूर्व शत्रुक्षिप्तोऽग्निपर्वते ।। आगत्यावेदिताला च प्रणतश्चक्रवर्तिना । तेन प्रीतिकृतातिथ्यः स तं विद्याधरोऽत्रवीत् ।। अस्ति दक्षिणदिग्वर्ती मलयाख्यो महागिरिः । तत्राश्रमपदे चास्ते वामदेवो महाऋपिः ॥ स त्वां कस्यापि कार्यस्य हेतोरेकाकिनं प्रभो । आइयत्येतदर्थ च तेनाहं प्रेपितोऽद्य ते ।। पूजितः प्रभुत्नं च मम तेनास्मि चागतः । तदेहि सिद्ध्यै गच्छावः शीघं तस्यान्तिकं मुनेः ।। एवमुक्तयता तेन सह विद्याधरेण सः । तत्रैव भार्याः सेनाश्च स्थापयित्वा तथेति ताः॥ उत्पत्य नभसा क्षिप्रं प्राप्यैव मलयाचलम् । नरवानदत्तस्तं वामदेवर्पिमभ्यगात् ।। ददर्श तं च जरसा पाण्डुरं प्रांशुविग्रहम् । निर्मासनेत्रकुहरस्फुरत्तारकसन्मणिम् ॥ विद्याधरेन्द्ररत्नानां स्थानं वेल्हजटालतम् । हिमादि सिद्धिसाहाय्यहेतोरिव सहागतम् ॥ ततो ववन्दे परणौ मुनेस्तस्य स सोऽपि तम् । राजानं रचितातिथ्यो मुनिरेवमभापत ।। पुरा दग्धोऽपि कामस्त्वं रत्यास्तुष्टेन शंभुना । सर्वविद्याधरेन्द्राणां चक्रवर्ती विनिर्मितः॥ तदाश्रमे ममैतस्मिन्गम्भीरान्तर्गहान्तरे । सन्ति रत्नानि तानि त्वं मदादिष्टानि साधय ।। जेयो मन्दरदेवो हि सिद्धरत्नस्य ते भवेत् । एतदर्थ त्वमाहूतो मयेह गिरिशाज्ञया ।। इत्युक्त्वा तेन मुनिनैवोपदिष्टविधिश्च सः । नरवाहनदत्तस्तां प्रहृष्टः प्राविशद्गुहाम् ।। तस्यां विजित्य विघ्नौघांस्तांस्तान्वीरो ददर्श सः । गजेन्द्रममिधावन्तं मतं सगलगर्जितम् ।। मुसे मुष्टिप्रहारं च दत्त्वा पादौ च दन्तयोः । आरुरोह च तं मत्तगजं राजा स लापवात् ।। साधु सिद्धं महाहस्तिरनं ते चक्रवर्तिनः । इति वाणी गुहामध्यादशरीरोदभूत्तदा ॥ ततः सङ्गमहीन्द्राभं स ददर्श निपत्य च । चक्रवर्तित्वलक्ष्म्यास्तं फेशपाशमिवामहीत् ।। साधु भोः सगरवं ते सिद्धं जैनमरिंदम । इति वागुदभूद्भूयोऽप्यशरीरा गुहान्तरे ।। ततः स चन्द्रिकारनं फामिनीरत्नमत्र च । विध्वंसिनीति नाना च विद्यारनमसाधयत् ।। एवं द्वाभ्यां सहाधाभ्यां सरसा चन्दनेन च । कार्यकालोपयुक्तानि सात माहात्म्यदानि च । साधयित्वा स रमानि गुहाया निर्गतस्ततः । वामदेवर्पये तस्मै सिद्धं सर्व शगंस तन् । ११ १२ १३ १४ । १९ २० २१ २३ ·•५१० * कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०९। ततः स मुनिराह स्म तं प्रीत्या चक्रवर्तिनम् । पुत्र सिद्धमहाचक्रवर्तिरत्नो व्रजाधुना ।। २५ जय मन्दरदेवं तं कैलासोत्तरपार्श्वगम् । भुङ्ख चोभयतत्पार्श्वसाम्राज्यश्रियमूर्जिताम् ।। २६ इत्युक्तस्तेन मुनिना सिद्धकार्यः प्रणम्य तम् । चक्रवर्ती ततो व्योम्ना स ययौ सामृतप्रभः ।। प्राप गोविन्दकूटस्थं तच स्वशिविरं क्षणात् । महाप्रभावया श्वश्वा धनवत्याभिरक्षितम् ।। ૨૮ तत्र मार्गोन्मुखैदृष्ट्वा निजैविद्याधराधिपः । भार्यामिः सचिवैश्चैव प्रहृष्टैः सोऽभ्यनन्द्यत ।। २९ अथोपविष्टः पृच्छद्यो वामदेवर्पिदर्शनम् । गुहाप्रवेशं रत्नानां सिद्धिं चैभ्यः शशंस सः॥ ३० ततस्तत्र हतानन्ददिव्यतूर्यो महोत्सवः । नृत्यद्विद्याधरीकोऽभूत्पानमत्तजनस्तथा ॥ ३१ अन्येाश्च रिपुस्थानस्थितासौम्यग्रहेण सः । आक्रान्तकण्टकस्थानसौम्येनामसमलिना ।। सर्वान्यसंपर्युक्तेन लमेन कृतमङ्गलः । आरुह्य शर्वदत्तं तद्विमानं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ जेतुं मन्दरदेवं तं ससैन्योऽन्तःपुरान्वितः । नरवा दत्तोऽत्र प्रतस्थे नभसा ततः ॥ ३४ चेलुयानुचरास्ते ते प्रवीराः परिवार्य तम् । भक्ता भीताश्व गन्धर्वराजविद्याधराधिपाः ॥ ३५ सेनापतेर्हरिशिखस्यादेशानुविधायिनः । चण्डसिंहः समं माना धनवत्या सुमेधसा ॥ वीरः पिङ्गलगान्धारस्तथा वायुपथो वली । विद्युत्पुखोऽमितगतिः कालकूटपतिश्च सः॥ ३७ मन्दरः समहादंष्ट्रः स्वसखा चामृतप्रभः । समं सागरदत्तेन वीरश्चित्राङ्गदोऽपि सः॥ एते चान्ये च येऽनासन्गौरिमुण्डव्यपाश्रिताः । समग्रास्तेऽन्वधावंस्तं विजिगीषू वलान्विताः ॥ तदा तत्सेनया छन्ने गगने कापि भास्करः । ममज लजयेवान तत्तेजोनिद्भुतप्रभः ।। अथ मानसमुल्लङ्घय देवर्पिवातसेवितम् । अतीत्य गण्डशैलं च लीलोद्यानं द्युयोपिताम् ।। स चक्रवर्ती संप्राप स्फटिकापाण्डुरत्विपः । मूलं निजयशोराशेरिव कैलासभूभृतः ।। तन मन्दाकिनीतीरे निपण्णं निजगाद तम् । विद्याधराधिपो धीमान्मन्दरो बन्धुरं वचः ॥ इहैव तावद्देवाद्य स्थीयतां शुनदीतटे । न युक्तमिममुल्लय कैलासं गन्तुमग्रतः ॥ हरास्पदस्य ह्येतस्य विद्या नश्यन्ति लवनात् । त्रिशीर्पगुहया तस्य गन्तव्यं पार्श्वमुत्तरम् ॥ ४५ देवमायामिधानेन सा च राज्ञामिरक्ष्यते । स चातिहप्तस्तस्मात्तमजित्वा गम्यते कथम् ।। ४६ मन्दरेणैवमुदिते धनवत्यानुमोदिते । नरवानदत्तस्तं तत्रैवासीत्स वासरम् ॥ तत्रस्थो देवमायाय दूतं साना व्यसर्जयत् । स च सान्त्वेन नैवास्य शासनं प्रत्यपद्यत ।। ततोऽपरेयुः संनद्धस्तैस्तैः स्खै राजमिः सह । स चक्रवर्ती तं प्रायाद्देवमायं प्रति प्रभुः ॥ ४९ देवमायोऽपि तद्बुद्धा ससैन्यो योद्भुमाययौ । वराहवनमुट्यादिभूरिराजान्वितोऽग्रतः ॥ ततः प्रववृते तत्र सघामः सेनयोस्तयोः । कैलासे सुरसंघातविमानाच्छादिताम्वरः ॥ छिन्नभूरिशिरःश्रेणिकरकावर्षभीपणः । सवीरगर्जितः सोऽभूद्धोरो रणधनागमः ।। देवमायस्य सेनान्यमप्रयोधं जघान यत् । वराहं चण्डसिंहोऽन न नामाभूत्तदाद्भुतम् ।। चिनं तु यत्स्वयं वद्धो देवमायोऽप्यमायिना । नरवाहनदत्तेन प्रहारैर्मूच्छितो रणे।। पद्धे च तस्मितत्सैन्यमभज्यत महारथैः । वनमुष्टिमहावाहुतीक्ष्णदंष्ट्रादिभिः सह ।। ततः सुरैविमानस्थैः साधु साध्वित्युदीरिते । सर्वेऽप्यमिननन्दुस्तं जयिनं चक्रवर्तिनम् ॥ अथ तं संयतानीतं समाश्वास्य महाप्रभुः । प्रसादेनानुजग्राह देवमायं मुमोच च ॥ सोऽपि याहुजितस्तम्य शासनं चक्रवर्तिनः । वनमुप्यादिभिः सार्ध प्रणतः प्रत्यपद्यत ॥ ततो निवृत्ते सङ्घामे तरिमन्व्यपगतेऽहनि । प्रातरास्थानमायातः पार्श्वस्थश्चक्रवर्तिनः ॥ तं त्रिशीर्पगुहानायं तेन पृष्टो विविक्षुणा । देवमायो यथातत्त्वमेवं कथयति स्म सः॥ कैलासस्य पुरा देव विद्याधरवराश्रिते । अभूतां भिन्नसाम्राज्ये द्वे पार्श्वे दक्षिणोत्तरे । ६१ ऋपभाख्योऽथ देवेन तपस्तुष्टेन शंभुना । चक्रवर्ती प्रदिष्टोऽभूदेक एव तयोर्द्वयोः । स गन्तुमुत्तरं पार्थ कैलासं जातु लङ्घयन् । अधःस्थितहरक्रोधाद्धष्टविद्योऽपतद्दियः ।। ६३ ४२ ४३ ·६७ ७८ ८० तरङ्गः १ महामिपेकलम्बकः १५ ततः क्रूरेण तपसा पुनराराधितं हरम् । प्राग्वदादिष्टसाम्राज्यमृपभोऽसौ व्यजिज्ञपत् ।।' कैलासोल्लचनं तावन्नास्मि नः केन तत्पथा । उभयोः पार्श्वयोर्देव चक्रवर्ती भवाम्यहम् ॥ तच्छुत्योत्तरपार्श्वेऽस्य गमनाय पिनाकभृत् । चकार मित्त्वा कैलासं तद्गुहाविवरं महत् ॥ अथ विद्धः स कैलासो विग्नो व्यज्ञापयच्छिवम् । मानुपागम्यमेतन्मे भगवन्पार्श्वमुत्तरम् ।। गम्यं तेपामपीदानीमनया गुहया कृतम् । तत्तथा कुरु येनैपा मर्यादा मे न भज्यते ।। कैलासेनेति विज्ञप्तो गुहायां रक्षकान्हरः । स्थापयामास दिग्दन्तिदृग्विपाहीन्द्रगुह्यकान् ।। दक्षिणेऽस्य महामायं द्वारि विद्याधरेश्वरम् । उत्तरे कालरात्रिं च चण्डिकामपराजिताम् ।। एवं कृतगुहारक्षो महारत्नानि शंकरः । उत्पाद्य भगवास्तत्र व्यवस्थामादिदेश सः ॥ ७१ सिद्धरत्नस्य गम्येयं द्विपाधी चक्रवर्तिनः । युचराणां सदाराणां सदूतानां भविष्यति ।। ७२ अनुज्ञाताश्च ये तेन राजानः स्युरिहोत्तरे । तेषां चैपा गुहा गम्या न लन्यस्यात्र कस्यचित् ।। इत्यादिष्टयति व्यक्षे कुर्वन्नृपभकस्ततः । साम्राज्यं युयुधे दाद्देवैर्जने च वञिणा ।। ७४ इत्येपोऽस्यास्त्रिशीर्पाख्यगुहाया आगमः प्रभो । अगम्या चैव सैपान्यैविना युष्मादशैर्गुहा ।। तस्य चैतद्हाद्वाररक्षिणः कालतः कुले । महामायस्य जातोऽयं देवमायोऽहमीश्वर ।। विद्याधरेषु जातोऽयं दुर्जयो रिपुभिर्मधे । यश्च जेष्यत्यमुं सोऽन चक्रवर्ती भविष्यति ।। तेनास्य स्वामिना भाव्यं सोऽनुवोऽमुना प्रभुः । इति जन्मनि मे दिव्या व्याजहार सरस्वती ।। सोऽहं जितस्त्वया वं च सिद्धरत्नः प्रभाववान । कैलासोभयपा(कचक्रवर्तीह नः प्रभुः ॥ तनिशीर्षगुहामेतां ती| शेषान्रिपूञ्जय । इत्युक्ते देवमायेन चक्रवर्ती जगाद सः ।। गच्छामोऽद्य गुहाद्वारे वसामस्तत्र सांप्रतम् । कृतसंविधयः प्रातः प्रवेक्ष्यामश्च तां गुहाम् ॥ ८१ इत्युक्तवान्स गत्याथ सवैस्तै राजभिः सह । नरवाहनदत्तोऽत्र गुहाद्वारे समावसत् ।। ८२ ददर्श तां च गम्भीरनिरालोकोदरां गुहाम् । जन्मभूमिमनन्दं कल्पान्ततमसामिव । द्वितीयेऽनि च संपूज्य विवेशैतां विमानगः । ध्यातोपनतसदनसहायः सपरिच्छदः ॥ तमांसि चन्द्रिकारनैश्चन्दनेनाहिदृग्धिपान । दिग्गजान्हस्तिरत्नेन सगरनेन गुह्यकान् ।। विनानन्यांश्चान्यरत्नर्निवार्य सह सेनया । उत्तीर्य तां गुहां चोदग्द्वारेण स विनिर्ययौ ।। ददर्श घ गुहागर्भनिर्गतः पार्श्वमुत्तरम् । कैलासस्यापुनर्जन्मजीवलोकान्तरोपमम् ॥ साधु रत्नप्रभावाप्तमाहात्म्येन गुहा त्वया । चक्रवर्तिन्नियं तीर्णेत्युदभूद्वाक्तदा दिवः॥ अथोचतुर्धनवती देवमायश्च तं प्रभुम् । देव संनिहिता द्वारे कालरात्रिहि सर्वदा ॥ एपा चोत्पादिता पूर्व विष्णुनामृतमन्थने ! दारणी दानवेन्द्राणाममृतं हर्तुमिच्छताम् ।। ९० सैपादिष्टा गुहामेतामिह शर्वेण रक्षितुम् । यथा नान्यस्तरेदेनां यथोकैरत्वद्विधैर्विना ।। ९१ त्वं चक्रवर्ती तीर्णश्च सिद्धरत्नो गुहामिमाम् । तदेपा पूजनीया ते पूज्या विजयसिद्धये ।। ९२ एवं धनवतीदेवमायोक्तस्यैव तस्य सः । नरवाहनदत्तस्य तत्राक्षीयत वासरः ।। संध्यारुणा बभूवुश्च कैलासोत्तरसानवः । सूचयन्त इवासनसनामरुधिरोक्षणम् ॥ ९४ आवृणोत्कटकं तस्य राज्ञो लब्धपलं तमः । गुहागृहपराभूतिवैरमार्द्रमिव स्मरत् ।। ९५ अन_दुर्मनःकालरात्रिकोधाकुरा इव । वभ्रमुर्भूतवेतालडाकिनीगणफेरवः ।। क्षणाच जज्ञे निःसंझं सैन्यं सुप्तमिवासिलम् । नरवाहनदत्तस्य स एकोऽभून्न मोहितः ।। ततोऽनर्चनसंगखकालरात्रिविजृम्भितम् । मन्वानश्चक्रवर्ती स वाक्पुप्पैसामथार्चयत् ।। आशिरश्चक्रसंचारचतुरा प्रणवाकृतिः । ल माणशक्तिर्जन्तूनां जीवनी लां नमाम्यहम् ।। सवन्महिपकण्ठासधाराभिविशिसाश्रिमिः । आश्वासितत्रिभुवने दुर्गारूपे नमोऽस्तु ते ॥ १०० रहरक्तभृतभ्रान्तकरस्थितकपालया। नृत्यन्या निजगद्रक्षापात्रयेव जितं यया ।। ऊर्ध्वाक्षिदीप्तिदीपाम्यकपाला कालराज्यपि । कपालहता सार्केन्दुरिव भासि भवप्रिये ।। १०२ ८८ ९७ ९८ ९९ .

·, ५१८ कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः १०९। ततः स मुनिराह स्म तं प्रीत्या चक्रवर्तिनम् । पुत्र सिद्धमहाचक्रवर्तिरनो बजाधुना ॥ २५ जय मन्दरदेवं तं कैलासोत्तरपार्श्वगम् । भुङ्ख चोभयतत्पार्श्वसाम्राज्यश्रियमूर्जिताम् ॥ २६ इत्युक्तस्तेन मुनिना सिद्धकार्यः प्रणम्य तम् । चक्रवर्ती ततो व्योन्ना स ययौ सामृतप्रमः ॥ प्राप गोविन्दकूटस्थं तच्च स्वशिविरं क्षणात् । महाप्रभावया श्वश्वा धनवत्याभिरक्षितम् ।। २८ तत्र मार्गोन्मुखैदृष्ट्वा निजैविद्याधराधिपः । भार्याभिः सचिवैश्चैव ग्रहृष्टैः सोऽभ्यनन्द्यत । २९ अथोपविष्टः पृच्छद्यो वामदेवर्पिदर्शनम् । गुहाप्रवेशं रत्नानां सिद्धिं चैभ्यः शशंस सः॥ ३० ततस्तत्र हतानन्ददिव्यतूर्यो महोत्सवः । नृत्यद्विद्याधरीकोऽभूत्पानमत्तजनलथा । ३१ अन्येाश्च रिपुस्थानस्थितासौम्यग्रहेण सः । आक्रान्तकण्टकस्थानसौम्येनामसमर्द्धिना ॥ ३२ सर्वान्यसंपद्युक्तेन लग्नेन कृतमङ्गलः । आरुह्य शर्वदत्तं तद्विमानं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ जेतुं मन्दरदेवं तं ससैन्योऽन्तःपुरान्वितः । नरवाहनदत्तोऽत्र प्रतस्थे नभसा ततः ।। ३४ चेलुश्चानुचरास्ते ते प्रवीराः परिवार्य तम् । भक्ता भीताश्च गन्धर्वराजविद्याधराधिपाः ।। ३५ सेनापतेर्हरिशिखस्यादेशानुविधायिनः । चण्डसिंहः समं मात्रा धनवत्या सुमेधसा ॥ ३६ वीरः पिगलगान्धारस्तथा वायुपथो वली । विद्युत्पुखोऽमितगतिः कालकूटपतिश्च सः ।। मन्दरः समहादंष्ट्रः स्वसखा चामृतप्रभः । समं सागरदत्तेन वीरश्चित्राङ्गदोऽपि सः ।। ३८ एते चान्ये च येऽत्रासन्गौरिमुण्डव्यपाश्रिताः । समग्रास्तेऽन्वधावंस्तं विजिगीपुं वलान्विताः ।। तदा तत्सेनया छन्ने गगने कापि भास्करः । ममज लजयेवान तत्तेजोनिद्भुतप्रभः ।। अथ मानसमुल्लङ्घय देवर्पिवातसेवितम् । अतीत्य गण्डशैलं च लीलोद्यानं द्युयोपिताम् ॥ ४१ स चक्रवर्ती संप्राप स्फटिकापाण्डुरत्विपः । मूलं निजयशोराशेरिव कैलासभूभृतः ॥ ૪૨ तत्र मन्दाकिनीतीरे निपण्णं निजगाद तम् । विद्याधराधिपो धीमान्मन्दरो बन्धुरं वचः । ४३ इहैव तावद्देवाद्य स्थीयतां शुनदीतटे । न युक्तमिममुल्लङ्घय कैलासं गन्तुमग्रतः ।। हरास्पदस्य ह्येतस्य विद्या नश्यन्ति लङ्घनात् । त्रिशीर्पगुहया तस्य गन्तव्यं पार्श्वमुत्तरम् ॥ देवमायामिधानेन सा च राज्ञाभिरक्ष्यते । स चातिहप्तस्तस्मात्तमजित्वा गम्यते कथम् ॥ ४६ मन्दरेणैवमुदिते धनवत्यानुमोदिते । नरवाहनदत्तस्तं तत्रैवासीत्स वासरम् ॥ तत्रस्थो देवमायाय दूतं साम्ना व्यसर्जयत् । स च सान्त्वेन नैवास्य शासनं प्रत्यपद्यत ।। ४८ ततोऽपरेयुः संनद्वैस्तैस्तैः स्वै राजमिः सह । स चक्रवर्ती तं प्रायाद्देवमायं प्रति प्रभुः ।। ४९ देवमायोऽपि तद्गुवा ससैन्यो यो माययौ । वराहवनमुट्यादिभूरिराजान्वितोऽप्रतः ।। ततः प्रववृते तत्र सङ्ग्रामः सेनयोस्तयोः । कैलासे सुरसंघातविमानाच्छादिताम्बरः ।। छिन्नभूरिशिरःश्रेणिकरकावर्षभीपणः । सवीरगर्जितः सोऽभूद्वोरो रणधनागमः ।। देवमायस्य सेनान्यमप्रयोधं जघान यत् । वराहं चण्डसिंहोऽत्र न नामाभूत्तदाद्भुतम् ।। ५३ चित्रं तु यत्स्वयं वद्धो देवमायोऽप्यमायिना । नरवाहनदत्तेन प्रहारैच्छितो रणे ॥ वढे च तस्मिंस्तत्सैन्यमभज्यत महारथैः । वज्रमुष्टिमहावाहुतीक्ष्णदंष्ट्रादिभिः सह ।। ततः सुरैर्विमानस्थैः साधु साध्वित्युदीरिते । सर्वेऽप्यभिननन्दुस्तं जयिनं चक्रवर्तिनम् ॥ अथ तं संयतानीतं समाश्वास्य महाप्रभुः । प्रसादेनानुजग्राह देवमायं मुमोच च ॥ सोऽपि वाहुजितस्तस्य शासनं चक्रवर्तिनः । वनमुष्ट्यादिभिः सार्ध प्रणतः प्रत्यपद्यत । ततो निवृत्ते सट्टामे वस्मिन्व्यपगतेऽहनि । प्रातरास्थानमायातः पार्श्वस्थश्चक्रवर्तिनः ॥ ५९ तं त्रिशीर्पगुहाम्नायं तेन पृष्टो विविक्षुणा । देवमायो यथातत्त्वमेवं कथयति स्म सः॥ कैलासस्य पुरा देव विद्याधरवराश्रिते । अभूतां भिन्नंसाम्राज्ये द्वे पार्श्वे दक्षिणोत्तरे ॥ ऋपभारयोऽथ देवेन तपस्तुष्टेन शंभुना । चक्रवर्ती प्रदिष्टोऽभूदेक एव तयोर्द्वयोः । ए गन्तुगुत्तरं पार्श्व कैलासं जातु लायन् । अधःस्थितहरकोधाद्धष्टविद्योऽपतद्दिवः ।। ४५ . ५० । ५२ ५८ ·७४ ७७ तरङ्गः १11 महाभिषेकलम्बकः १५। ततः रेण तपसा पुनराराधित हरम् । प्राग्वदादिष्टसाम्राज्यमृपभोऽसौ व्यजिज्ञपत् ।। ६४ कैलासोलनं तावन्नास्मि नः केन तत्पथा । उभयोः पार्श्वयोर्देव चक्रवर्ती भवाम्यहम् ।। तच्छ्रुत्योत्तरपार्श्वेऽस्य गमनाय पिनाकभृत् । चकार मित्त्वा कैलासं तद्गुहाविवरं महत् ।। अथ विद्धः स कैलासो विग्नो व्यज्ञापयच्छिवम् । मानुपागम्यमेतन्मे भगवन्पार्श्वमुत्तरम् ।। ६७ गम्यं तेपामपीदानीमनया गुहया कृतम् । तत्तथा कुरु येनैपा मर्यादा मे न भज्यते ।। ६८ कैलासेनेति विज्ञप्तो गुहायां रक्षकान्हरः । स्थापयामास दिग्दन्तिद्दग्विपाहीन्द्रगुह्यकान् ।। ६९ दक्षिणेऽस्य महामायं द्वारि विद्याधरेश्वरम् । उत्तरे कालरानि च चण्डिकामपराजिताम् ।। एवं कृतगुहारक्षो महारत्नानि शंकरः । उत्पाद्य भगवास्तत्र व्यवस्थामादिदेश सः ।। सिद्धरत्नस्य गम्येयं द्विपार्थी चक्रवर्तिनः । शुचराणां सदाराणां सदूतानां भविष्यति । अनुज्ञाताच ये तेन राजानः स्युरिहोत्तरे । तेषां चैपा गुहा गम्या न लन्यस्यात्र फस्यचित् ।। इत्यादिष्टवति व्यक्षे कुर्वन्नृपभकस्ततः । साम्राज्यं युयुधे दर्पाद्देवैर्जन्ने च वत्रिणा ॥ इत्येपोऽस्यानिशीख्यगुहाया आगमः प्रभो । अगम्या चैव सैपान्यैर्विना युष्मादृशैर्गुहा । तस्य चैतद्गुहाद्वाररक्षिणः कालतः कुले । महामायस्य जातोऽयं देवमायोऽहमीश्वर ॥ विद्याधरेपु जातोऽयं दुर्जयो रिपुभिर्मधे । यश्च जेष्यत्यमुं सोऽत्र चक्रवर्ती भविष्यति ॥ तेनास्य स्वामिना भाव्यं सोऽनुवयोऽमुना प्रभुः । इति जन्मनि मे दिव्या व्याजहार सरस्वती ।। सोऽहं जितस्त्वया त्वं च सिद्धरत्नः प्रभाववान । कैलासोभयपाश्र्वैकचक्रवर्तीह नः प्रभुः ।। ७९ तत्रिशीर्पगुहामेतां ती| शेषारिपूजय । इत्युक्ते देवमायेन चक्रवर्ती जगाद सः॥ गच्छामोऽद्य गुहाद्वारे वसामस्तत्र सांप्रतम् । कृतसंविधयः प्रातः प्रवेक्ष्यामश्च तां गुहाम् ॥ इत्युक्तवान्स गत्वाथ सवैस्तै राजभिः सह । नरवाहनदत्तोऽत्र गुहाद्वारे समावसत् ।। ८२ ददर्श तां च गम्भीरनिरालोकोदरां गुहाम् । जन्मभूमिमनन्दु कल्पान्ततमसामिव ।। द्वितीयेऽहि च संपूज्य विवेशैतां चिमानगः । ध्यातोपनतसद्रनसहायः सपरिच्छदः ॥ तमांसि चन्द्रिकारनैश्चन्दनेनाहिग्विपान् । दिग्गजान्हस्तिरत्नेन सगरनेन गुह्यकान् ।। विधानन्यांश्चान्यरत्नैर्निवार्य सह सेनया । उत्तीर्य तां गुहां चोदग्द्वारेण स विनिर्ययौ ।। ददर्श घ गुहागर्भनिर्गतः पार्श्वमुत्तरम् । कैलासस्यापुनर्जन्मजीवलोकान्तरोपमम् ।। साधु रत्नप्रभावाप्तमाहात्म्येन गुहा त्वया । चक्रवर्तिन्नियं तीर्णेत्युदभूद्वाक्तदा दिवः ।। अथोचतुर्धनवती देवमायश्च तं प्रभुम् । देव मंनिहिता द्वारे कालरात्रिहि सर्वदा ।। एपा चोत्पादिता पूर्व विष्णुनामृतमन्थने । दारणी दानवेन्द्राणाममृतं हर्तुमिच्छताम् ।। सैपादिष्टा गुहामेतामिह शर्वेण रक्षितुम् । यथा नान्यस्तरेदेना यथोक्तैस्त्वविधैर्विना ।। त्वं चक्रवर्ती तीर्णश्च सिद्धरत्नो गुहामिमाम् । तदेवा पूजनीया ते पूज्या विजयसिद्धये ।। ९२ एवं धनवतीदेवमायोक्तस्यैव तस्य सः । नरवाहनदत्तस्य तत्राक्षीयत वासरः ॥ संध्यारुणा बभूवुश्च कैलासोत्तरसानवः । सूचयन्त इवासन्नसमामरुधिरोक्षणम् ॥ ९४ आवृणोत्कटकं तस्य राज्ञो लब्धयलं तमः । गुहागृहपराभूतिवैरमाईमिव स्मरत् ।। अन_दुर्मनःकालरात्रिक्रोधाजुरा इव । यभ्रमुर्भूतयेतालडाकिनीगणफेरवः ।। क्षणाच जज्ञे निःसंज्ञं सैन्यं सुप्तमिवासिलम् । नरवाहनदत्तस्य स एकोऽभून्न मोहितः ॥ ततोऽनर्चनसंक्रुद्धकालरात्रिविजृम्भितम् । मन्वानश्चक्रवर्ती स वाक्पुप्पैस्तामथार्चयत् ।। आशिरश्चमसंचारचतुरा प्रणवाकृतिः । लं प्राणशक्तिर्जन्तूनां जीवनी त्यां नमाम्यहम् ।। १९ सपन्महिपकण्ठास्रधारामिलिशिसानिमिः । आश्वासितत्रिभुवने दुर्गारूपे नमोऽस्तु ते ॥ रुरुरक्तभृतभ्रान्तकरस्थितकपालया । नृत्यन्त्या निजगदक्षापात्रयेव जितं लया। अर्वाक्षिदीप्तिदीपायकपाला कालराज्यपि । कपालहस्ता सान्दुरिव भासि भवप्रिये ।। १०२ ८७ . ९७ है ·। ५२० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १०९। इति स्तुता तुतोपान कालरात्रिन तस्य यत् । तत्स्वमू|पहारेण तामर्चितुमियेप सः॥ मा पुत्र साहसं कार्पोरेपा सिद्धास्मि वीर ते । प्रकृतिस्थं तवारत्वेतत्कटकं जयमामुहि ॥ १०४ इत्युवाचात्तसङ्गं तं सा देवी तत्र तत्क्षणम् । सुप्तप्रवुद्धमिव तत्कटकं तस्य चाभवत् ॥ १०५ ततो भार्या वयस्याश्च सर्वे विद्याधराश्च ते । प्रशशंसुस्तमेतस्य प्रभावं चक्रवर्तिनः ॥ अर्थप विहिताहारपानाद्यावश्यकक्रियः । वीरोऽनैपीत्रियामां तां शतयामामिवायताम् ।। १०७ प्रातश्च पूजयित्वा तां कालरात्रि ततो ययौ । विद्याधरनिरुद्धाममार्ग धूमशिसं प्रति ।। १०८ अभूत्तेन समं तस्य सङ्ग्रामश्चक्रवर्तिनः । राज्ञा मन्दरदेवीयप्रधानेन स तादृशः ।। यत्र सगमयं व्योम शूरमूर्धमयी मही । आसीजहि जहीत्युग्रवीरवाक्यमयं वचः ।। ११० तत्र धूमशिसं युद्धे बवानीतं प्रसह्य तम् । चक्रवर्ती स संमान्य ग्राहयामास शासनम् ।। १२१ न्यवेशयच तदहः सैन्यमत्रैव तत्पुरे । शान्तधूमशिसोद्रेकमग्निदग्धेन्धनं यथा ॥ २१२ द्वितीयेऽह्रि स चारेभ्यो यो मायान्तमप्रतः । बुवा मन्दरदेवं तं ज्ञातवृत्तान्तमग्रतः ।। ११३ नरवाहनदत्तस्तैः सह विद्याधरेश्वरैः । प्रययौ तं प्रति ततस्तजये पद्धनिश्चयः ॥ ११४ किंचिद्गत्वा ददर्शाये बहुराजगणान्वितम् । सैन्यं मन्दरदेवस्य रचितव्यूहमागतम् ॥ ११५ ततः कृतप्रतिव्यूहरचनो राजभिर्वृतः । नरवाहनदत्तस्तदभ्यधावदरेवलम् ।। ११६ अथाहवः प्रववृते तयोरुभयसैन्ययोः । प्रलयोद्वैलजलधिक्षुमितौघानुकारिणोः ।। ११७ ततसे चण्डसिंहाद्या युध्यन्ते स्म महारथाः । शूराः काञ्चनदृष्ट्राख्यराजप्रभृतयोऽन्यतः ॥ ११८ प्रकम्पितत्रिभुवनो विक्षोभितकुलाचलः । विजजृम्भे स सङ्ग्रामः कल्पान्तपवनागमः ।। २१९ शोणैकपार्श्वः कैलासः शूरशोणितकुङ्कुमैः । भूतिश्वेतान्यपार्श्वश्च तदा गौरीशमन्वगात् ॥ सगपट्टोदितानेकसूर्यविम्बोप्रभाखरः । सत्यं प्रलयकालोऽभूद्वीराणां स महाहवः ॥ १२१ इयत्ताद्धमासीद्यद्विस्मयं प्रेक्षणागताः । नारदाद्या अपि ययुईष्टदेवासुराहवाः॥ १२२ इत्थं घोरे रणे तस्मिंश्चण्डसिंहोऽभिधावितः । जघ्ने काञ्चनदंष्ट्रेण गदया मूर्ध्नि भीमया ॥ १२३ तं गदाघातपतितं दृष्ट्वा धनवती सुतम् । शप्त्वा विद्यावलेनोभे सैन्ये निश्चेतने व्यथात् ॥ १२४ नरवाहनदत्तश्च चक्रवर्ती बलादितः । ततो मन्दरदेवश्च द्वावेवास्तां सचेतनौ ।। १२५ तदा धनवती क्रुद्धां जगत्संहरणक्षमाम् । वीक्ष्याम्वरगता देवा अपि दिक्षु प्रदुद्रुवुः॥ १२६ दृष्ट्वा मन्दरदेवोऽथ चक्रवर्तिनमेककम् । नरवाहनदत्तं तमभ्यधावदुदायुधः ।। १२७ नरवाहनदत्तोऽपि विमानावतीर्य सः । उत्सातसङ्गरत्नः सन्प्रतिजग्राह तं जवात् ।। १२८ ततो मन्दरदेवेन मायया जयमिच्छता । समदोद्दाममातङ्गरूपं चक्रे स्वविद्यया ॥ १२९ तदृष्ट्वाकारि सुमहत्सिहरूपं स्वमायया । नरवाहनदत्तेन विद्यातिशयशालिना ॥ १३० ततो भनेभवपुपा मुक्तसिंहाकृतिः स्फुटम् । युद्धं मन्दरदेवेन चक्रवर्ती ततान सः ।। १३१ नानाविचित्रकरणावगहारक्रियासु तौ । मण्डलामधरौ नाट्यप्रवृत्ताविव रेजतुः ।। १३२ नरवाहनदत्तोऽथ साक्षाजयमिवाहरत् । सङ्ग मन्दरदेवस्य करात्करणयुक्तितः ॥ १३३ हृतसङ्गस्य चाकृष्टक्षुरिकस्यात्र तामपि । तथैव तस्य सहसा चक्रवर्ती जहार सः ।। १३४ ततोऽपशस्त्रं बाहुभ्यां युध्यमानं स गुल्फयोः । प्राप्य.मन्दरदेवं तं राजा भूमावपातयत् ।। पारेभे घ शिरश्छेत्तुं केशेष्याकृष्य तस्य सः । वक्षसि न्यस्तचरणः सम्राट् सङ्गेन विद्विपः ।। १३६ तावन्मन्दरदेवीति नाम्ना कन्याभ्युपेस तम् । स्वसा मन्दरदेवस्य वारयन्त्येवमब्रवीत् ।। १३७ तपोवनस्थो दृष्ट्वा त्वं भर्ता प्राकल्पितो भया । तच्छशुर्यमिमं राजन्मा बधीर्घातरं मम ॥ १३८ एवं तयोक्तः सुदृशा विमुच्य जितलजितम् । धीरो मन्दरदेवं तं महाराजो जगाद सः ।। १३९ मुक्तो मया त्वं मा भूत्तल्लना विद्याधरेश ते । चपलौ किल शूराणां रणे जयपराजयौ ।। इति मन्दरदेवोऽसावुत्तो राज्ञा जगाद तम् । कि जीवितमिदानी मे रक्षितस्याहवे लिया । १४१ + ·५२१ १४२ १४३ १४४ १४५ १४६ १४७ तरङ्गः२ 11 महाभिषेकलम्बकः १५। तदहं यामि तपसे वनस्थस्यान्तिकं पितुः । त्वमेवोभयवेद्यर्धचक्रवर्तीह निर्मितः ॥ अयमर्थश्च मे भावी पित्रा पूर्वमसूच्यत । इत्युक्त्या स ययौ मानी पितुः पार्श्व तपोवनम् ।। साधु सम्यमहाचक्रवर्तिविला रिपुंस्त्वया । प्राप्तं साम्राज्यमित्यूचुर्गगनस्थाः सुरास्तदा ॥ गते मन्दरदेवेऽथ निजं धनवती सुतम् । उभे च सेने विधे स्वशक्त्या लब्धचेतने ।। इति सुप्तप्रतिवुद्धा इव सर्वे वैरिणं जितं सचिवादयो विजयिनं नरवाहनदत्तममिननन्दुस्तम् ।। येऽपि च काञ्चनदंष्ट्राशोकफरक्ताक्षकालजिह्वाद्याः। मन्दरदेवीयास्ते राजानस्तस्य शासनं जगृहुः॥ काञ्चनदंष्ट्रालोकनसंस्मृतसमराप्ततद्गदाघातः । प्रचुकोप चण्डसिंहः प्रविधुतहमुष्टिपीडितासिवरः ।। कृतमिह समरेण वत्स कस्त्वां समरमुसे विजयेत किं तु युक्त्या ।। क्षणमिव विहिता मयैव साभूदुभयवलक्षयरक्षणाय माया ।। इति च धनवती तदा बुवाणा निजतनयं प्रशमय्य तं प्रकोपात् । चलमसिलमनन्दयत्स्वसिद्ध्या सहनरवाहनदत्तचक्रवर्ती ।। प्राते जितप्रणतविद्रुतवैरिवीरवीताहवव्यतिकरोत्तरपार्श्वराज्ये । शर्वाचलस्य नरवाहनदत्तदेवः प्रीतिं परामभजताक्षतमित्रवर्गः ॥ ततोऽरिविजयोत्सवमहततारतूर्य कृती स तद्दथुचरसुन्दरीरुचिरनृत्तगीताश्चितम् । प्रियासचिवसंगतः प्रवरराजवृन्दान्वितः प्रतापमिव वैरिणां मधु पियन्ननैपीदिनम् ।। इति महाकविश्नीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे महाभिषेकलम्बके प्रथमस्वरः । १४८ १४९ १५० १५१ orr ५ ७ द्वितीयस्तरङ्ग । अथापरेशुरुत्थाय ततः कैलाससानुतः । नरवाहनदत्तोऽसौ चक्रवर्ती बलान्वितः ।। राज्ञः काञ्चनदंष्ट्रस्य वचनादप्रगामिनः । प्रायान्मन्दरदेवीयं पुरं विमलसंज्ञकम् ।। संपाप तच्च सौवर्णप्रांशुप्राकारसुन्दरम् । सुमेरुमिव कैलासं सभाजयितुमागतम् ॥ विवेश चातिगम्भीरमच्युतश्रीविराजितम् । अनन्तरत्ननिलयं निस्तोयमिव सागरम् ॥ सत्रास्थानोपविष्टं तं राजभिर्युचरैवतम् । सम्राजमेत्य राजान्तःपुरवृद्धा व्यजिनपन् । गते मन्दरदेवेऽत्र वनं युप्मत्पराजिते । तद्देव्योऽग्नि विविक्षन्ति श्रुत्वा वेत्त्यधुना प्रभुः ॥ इत्युक्तस्तैः स मरणाचक्रवर्ती निवार्य ताः । संविभेजे निवासादिदानेन भगिनीरिव ।। तेन विद्याधराधीशवर्ग निखिलमेव तम् । दत्तानुरागनिगडं स सम्रा समपादयत् ।। संघ तनामितगतिं राजानं पूर्वकल्पितम् । राज्ये मन्दरदेवस्य कृतज्ञः सोऽभिषिक्तवान् ।। अर्पयामास तस्मै च तदीयांस्तान्महीक्षितः । राज्ञे का धनदंष्ट्रादीन्भक्तायाव्यभिचारिणे ॥ रेमे च तत्र सप्ताहमुगानेषु महर्द्धिषु । कैलासोत्तरदिक्पार्श्वलक्ष्म्याशिष्टो नवोढया ।। ततश्चोभयवेद्यर्धविद्याधरमहीक्षिताम् । चकार्तित्वमासाद्याप्यधिकेच्छुभूव सः ॥ गन्तुं प्रयवृते जेतुं वारितोऽपि स मन्त्रिभिः । तदिग्व्यवस्थितालहरमेहभूमीः सुराश्रयाः ।। अत्यर्थोपचिताः कामं विपासादनं विना ! तेजस्विनो न तिष्ठन्ति दीया दावानला इव ॥ ततस्तं नारदोऽभ्येत्य मुनिरेवमभापत । नीतिज्ञम्यापि ते कोऽयं राजन्नविषयोधमः॥ ८ १० ।

·२८ कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ११० । प्रवर्तमानो ह्युत्सेकादसाध्ये परिभूयते । दशास्य इव दर्पण कैलासोन्मूलनोद्यतः ।। दुर्लच्यो हर्कचन्द्राभ्यामपि मेरुस्तवेह च । विद्याधरेन्द्रतादिष्टा शर्वेण न सुरेन्द्रता ॥ विद्याधराणां भूमिहि हिमवान्विजितस्त्वया । तन्मेरौ देवभूमौ ते कि कार्य मुञ्च दुम्रहम् ।। १८ पिता मन्दरदेवस्य यस्त्वकम्पनसंज्ञकः । स द्रष्टव्यस्त्वया गत्वा वनस्थः शिवमिच्छता ।। १९ इत्युक्त्वा नारदमुनिः प्रतिपन्नं तथेति तम् । चक्रवर्तिनमामव्य जगाम स यथागतम् ।। २० चक्रवर्त्यपि कार्यज्ञो नारदेन च वारितः । ऋपभस्य तथा नाशं देवमायाछुतं स्मरन् ।। २१ स.विमृश्य स्वयं बुद्ध्या विनिवृत्त्य ततो ययौ । तपोवनस्थितं द्रष्टुं राजा तमकम्पनम् ॥ आपत्तपोवनं चास्य योगनिष्ठेमहर्पिभिः । पद्मासनोपविष्टैश्च ब्रह्मलोकमिवावृतम् ।। २३ तत्र युद्धं ददर्शीतं जटावल्कलधारिणम् । अकम्पनं मुनिजनैर्महाद्रुममिवाश्रितम् ॥ २४ ववन्दे चोपसृत्यात्र पादावस्य तपस्विनः । असावपि कृतातिथ्यो राजर्पिनिजगाद तम् ।। युक्तं कृतं त्वया राजन्निममागच्छताश्रमम् । उल्लद्दय गच्छतस्ते हि दाः शापं महर्षयः ॥ इति ध्रुवति राजपौ तस्मितं चक्रवर्तिनम् । तिष्टस्तपोवने तत्र स गृहीतमुनिव्रतः ।। ૨૭ आगान्मन्दरदेवोऽपि पितुस्तस्य तदान्तिकम् । स्वस्रा मन्दरदेव्यात्र कुमार्या सहितस्तया ॥ नरवाहनदत्तश्च दृष्ट्वा कण्ठे तमग्रहीत् । जितशान्तेपु धीराणां स्नेह एवोचितोऽरिपु ॥ २९ अथ मन्दरदेवीं तां भ्रात्रा सममुपागताम् । दृष्ट्वाकम्पनराजर्पिः स सम्राजमुवाच तम् ॥ इयं मन्दरदेवीति नाना राजन्सुता मम । उक्ता च दिव्यवाचैपा महिपी चक्रवर्तिनः । ३१ तदेतामुपयच्छस्व चक्रवर्तिन्मयार्पिताम् । इत्युक्तवति राजौं सा जगाद तदासजा ।। ३२ इह सन्ति चतस्रो मे वयस्या वरकन्यकाः। एका कनकवत्याख्या कन्या काञ्चनदंपूजा ॥ द्वितीया कालजिह्वस्य नाम्ना कालवती सुता । तृतीया दीर्घदंष्ट्रस्य श्रुता नाम तनूद्भवा ।। ३४ चतुर्थी पोत्रराजस्य पुत्री नानाम्बरप्रभा । विद्याधरेन्द्रकन्यानामहं तासां च पञ्चमी ।। भ्रमन्त्यस्ता वयं पञ्च दृष्ट्वा पूर्व तपोवने । आर्यपुत्रमिमं सोका व्यदध्म समयं मिथः ॥ सममस्मामिराहार्यों भायं या पृथक्त्वमुम् । भजेदुद्दिश्य तामाला हन्तव्योऽन्याभिराश्विति ।। तत्सखीभिविना ताभिर्युक्तः परिणयो न मे । मादृश्यो हि कथं कुर्युः सत्वोल्लङ्घनसाहसम् ॥ एवं तया प्रौढयोक्ते तत्पिताकम्पनः स तान् । विद्याधरेन्द्रांश्चतुरोऽप्याह्वयत्कन्यकापितॄन् ।' शशंस च यथातत्त्वं स तेभ्यतेऽपि तत्क्षणम् । कृतार्थमानिनः कन्यास्तनयास्ता समानयन् ।। ततो मन्दरदेवीतः प्रभृत्येताः क्रमेण सः । नरवाहनदत्तोऽन्याः पञ्चान परिणीतवान् । ४२ ताभिः सह च तत्रासीद्वासराणि यहूनि सः । ऋपीस्त्रिसंध्यं प्रणमन्कृतोत्सवपरिच्छदः ॥ ४२ राजन्महाभिपेकार्थमृपभादि ब्रजाधुना । इत्युक्तेऽकम्पनेनाथ देवमायोऽप्युवाच तम् ।। ४३ देवैवमेव कार्य ते यस्मादृपभकादयः । अभ्यपिच्यन्त तत्राद्रौ प्राक्तनाश्चक्रवर्तिनः ॥ तच्छ्रुत्वा निकटे श्लाध्ये मन्दराद्रौ प्रशंसति । अभिपेकं हरिशिसे वागेवमुदभूदिवः ॥ महामिपेकं सर्वे हि राजनृपभपर्वते । पूर्व प्राप्तास्त्वमप्यद्य गच्छ सिद्धपदं ह्यदः॥ इत्युको दिव्यया वाचा नत्वा साकम्पनानृपीन् । नरवाहनदत्तोऽतः स प्रतस्थे शुभेऽहनि । प्राप तच त्रिशीर्पास्यगुहाया द्वारमुत्तरम् । सहामितगतिप्रष्टैः सर्वविद्याधरेश्वरैः। तत्र संपूजितां कालरात्रि द्वारेण तेन सः । प्रविश्य तां गुहां सम्राड् दक्षिणेन विनिर्ययौ ।। निर्यातश्च समं सैन्यैर्देवमायस्य मन्दिरे । तदर्थितो विशश्राम दिनेऽस्मिन्सपरिग्रहः ।। तत्रस्थश्च स फैलासे तस्मिन्संनिहितं हरम् । विचिन्य गोमुससखः स्वैरं द्रष्टुं जगाम तम् ।। आसाद्यं चाप्रमं तस्य सुरभि वृपभं तथा । दृष्ट्वा प्रणम्य च द्वाःस्थं स नन्दिनमुपेयिवान् ।। प्रदक्षिणप्रतीतेन मुक्तद्वारश्च तेन सः । प्रविश्य देवीसहितं ददर्श वृपभध्वजम् ।। ५३ दूरादेव कृताहादं चूडाचन्द्रकरोत्करैः । इतस्ततो गतैौर्या मुखातिजितैरिव ।। ४० ४४ ४५ ४८ ४९ ५० ૧૨ ·* तरङ्गः २] महाभिषेकलम्बकः १५। क्रीडन्तं प्रियया साफमरक्षैरिवेच्छया । स्वकार्यदत्तस्वातश्योलैर्वशगतैरपि ॥ दृष्ट्वा च पादयोस्तस्य पपात वरदस्य सः । देव्याः शैलसुतायाश्च चक्रे च द्विःप्रदक्षिणम् ।। युक्तं यदागतोऽसीह दोपः स्याद्धि तवान्यथा । भविष्यन्त्यधुना ते तु विद्याः शश्वदभराः ।। तद्वत्स सिद्धक्षेत्रं तद्गच्छ लमृपभाचलम् । महाभिपेके तत्राशु प्राप्तकालमवामुहि ।। इत्यादिष्टश्च देवेन चक्रवर्ती तथेति तम् । नत्वा सभार्यमागात्तद्देवमायस्य मन्दिरम् ।। कार्यपुत्र गतोऽभूस्त्वं प्रहृष्टः किल दृश्यसे । इहापि किंखिन्मिलितास्तवान्याः पञ्च कन्यकाः ॥ ६० इत्यादिनर्मणा तत्र देवी मदनमञ्चकाम् । ब्रुवतीमुक्ततत्त्वार्थो नन्दयन्सुसमास्त सः ।। अन्येतुः सर्वगन्धर्वविद्याधरवलान्वितः । द्विभास्करमिव व्योम कुर्वस्तेजस्विनासना ॥ ६२ विमानवरमारूढः सावरोधः समत्रिकः । नरवाहनदत्तोऽतः प्रययापभाचलम् ।। ६३ प्रापञ्च तं गिरिं दिव्यं वातधूतजटालतैः । विकीर्णपुष्पैर्दत्तास्तापरिव' पादपैः । तन तस्य समाजहस्ते ते विद्याधराधिपाः । महाभिपेकसंभारान्प्रभावसदृशान्प्रभोः ।। आययुश्चामिपेकेऽत्र तस्य प्राभृतपाणयः । दिग्भ्यो विद्याधराः सर्वे भक्तभीतजिताहताः ।। अर्धासनेऽभिपेक्तव्या महादेवीपदेऽत्र का । देव देवीति पप्रच्छुस्तं च विद्याधरास्ततः ।। समं मयाभिपेक्तव्या देवी मदनमञ्चका । इति राज्ञोदिते क्षिप्रं ध्यानं ते धुचरा ययुः ।। ६८ अथोचचार गगनादशरीरा सरस्वती । हहो विद्याधरा नेयं मा मदनमधुका ॥ ६९ रतिरेपावतीर्णा हि कामस्यास्य भवत्प्रभोः । नासौ कलिङ्गसेनायां जाता मदनवेगतः ।। अयोनिजेयं देवैर्हि मायया परिवर्त्य तम् । गर्भ तस्याः प्रसूताया निक्षिप्ता तत्र तत्क्षणम् ।। जातो भर्गस्तु यस्तस्याः सोऽयमित्यकसंज्ञकः । स्थितो मदनवेगस्य पार्थे धामा समर्पितः ।। तदेपार्धासनाहास्य पत्युर्मदनमञ्चका । अस्या ह्येतद्वरं प्रादात्तपस्तुष्टो हरः पुरा ॥ इत्युक्ला व्यरमत्सा च वाणी विद्याधराश्च ते । तुतुपुः प्रशशंसुश्च देवी मदनमञ्चकाम् ।। ततः शुभेऽहनि व्यग्रे शान्तिसोमे पुरोहिते। मगल्यतूर्यनादेषु सुगीतेषु युयोपिताम् ॥ ब्राह्मणब्रह्मयोपेषु व्याप्तवत्सु दिशो दश । सिंहासनस्थं वामार्धतिष्ठन्मदनमधुकम् ।। ७६ नरवाहनदत्तं तं नानातीर्थसमुद्भयैः । हेमकुम्भाहृतैस्तोयैरभ्यपिञ्चमहर्षयः । चित्रं तस्य जलैमूर्ध्नि पतितैर्मत्रपावनैः । निरगान्मनसो धौतं गूढं वैरमलं द्विपाम् ॥ लक्ष्मीस्तदभिपेकाम्बु सामुद्रं वन्धुवुद्धितः । अन्वागतेव तस्याङ्गं साक्षात्तेन सहावृणोत् ।। पुष्पमालाततिस्तस्य नाकनारीकरोज्झिता । स्वयं पतन्ती गॉव बहुस्रोता वपुष्यभात् ।। सोऽरुणेनागरागेण प्रतापेनेव भूपितः । उद्यस्थोऽम्युधिजलस्नातो भास्वान्वभौ ततः ।। ८१ वद्धमन्दारमाल्यश्च सद्वस्त्राभरणोज्वलः । आमुक्तदिव्यमुकुटः श्रियं शाकीमुवाह सः ।। ८२ प्राप्ताभिपेका देवी च पार्थे मदनमञ्चुका । तस्य दिव्यैरलंकारैः शचीवेन्द्रस्य निर्वभौ ।। नदुन्दुभिमेषं झुपतत्कुसुमवृष्टि च । स्वःस्त्रीविद्युतं चिनं दुर्दिनं तदभूद्दिनम् ।। ततो नगेन्द्रनगरे विद्याधरवराङ्गनाः । नानृत्यन्केवलं यावद्वातोद्भूता लता अपि ।। चारणैरत्र मुरजेप्वाह्तेपु महोत्सवे । नगोऽप्यवादयदिव प्रतिशब्दवती हाः ।। दिव्यासवरसक्षीयवल्पद्विद्याधरावृतः । स पर्वतोऽपि पानेन घूर्णमान इवायभो ।। वर्णितास्यामिपेकस्य शोभानेनैव वीक्ष्य यत् । इन्द्रोऽपि स्वाभिपेकेऽभूद्भममानो विमानगः ॥ एवं प्राप्तयथाभीष्टचक्रवभिपेचनः । नरवाहनदत्तोऽथ स सस्मारोत्सुकः पितुः ।। ८९ संमन्य च समं सद्यः सचिवर्गोमुसादिभिः । सम्राड्राजानमाहृय स वायुपथमादित् ।। नरवाहनदत्तस्त्वां स्मरत्युत्कण्ठितो भृशम् । इत्युक्त्वारयातवृत्तान्तो गच्छ तातमिहानय ॥ ९१ देवीश्च मत्रिणश्यास्य तथैवोक्त्या समानयः । तच्छुत्वैव तथेत्युक्त्वा व्योम्ना वायुपयो ययौ।। ९२ क्षणाच प्राप पौशाम्मी दृष्ट समयविस्मयः । पौरविद्याधराणां स मतमिः कोटिमितः । ८० ८५ ८७ ८८ - ·। . ५२४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ११०॥ ददोंदयनं तं च वत्सराज समत्रिकम् । देवीमिश्चात्र सहितं यथाहविहितादरम् ।। ९४ उपविश्याथ पृष्ट्वा च कुशलं तं जगाद सः नृपं विद्याधरपतिदृष्टः सर्वैः सकौतुकम् ।। नरवाहनदत्तस्ते सूनुराराध्य शंकरम् । साक्षात्कृत्य च तं विद्याः सर्वाः प्राप्यारिदुर्जयाः । हत्त्वा मानसवेगं च गौरिमुण्डं च दक्षिणे । जित्वा मन्दरदेवं च वेद्यर्धपतिमुत्तरे ।। आसाद्योभयवेद्यर्धविद्याधरमहीभुजाम् । सर्वेषां शासनभृतां चक्रवर्तिपदं महत् ।। महामिपेकमृपभे संप्राप्तः पर्वतेऽधुना । राजन्स्मरति सोत्कस्त्वां सदेवीसचिवादिकम् ।। अहं च तेन प्रहितो द्रुतमागम्यतामितः । पुण्यवन्तो हि संतानं पश्यन्त्युचैः कृतान्वयम् ।। १०० इति वायुपथाच्छ्रुत्वा भृशोत्कण्ठो वभार सः । वत्सराजोऽम्बुदारावहृष्यबर्हिणविभ्रमम् ।। १०१ प्रतिपद्य च तद्वाक्यं समं तेनैव तत्क्षणम् । आरुह्य शिविकां व्योम्ना तद्विद्यानां प्रभावतः ।। १०२ कलिङ्गसेनानुगतः स भार्यासचिवान्वितः । गत्वा संप्राप तं दिव्यमृपभाख्यं महागिरिम् ।। १०३ तत्रापश्यञ्च तं पुत्रं दिव्यसिंहासनस्थितम् । विद्याधरेन्द्रमध्यस्थं बहुभार्यासमन्वितम् ।। १०४ पूर्वाद्रिमस्तकासीनं प्रहप्रामपरिष्कृतम् । शशाङ्कमनुकुर्वन्तं भूरितारावलीवृतम् ॥ १०६ तदर्शनसुधासारसिक्तः प्रोल्लासिताशयः । कांचिञ्चन्द्रोदयाम्भोधिभङ्गी भेजे स भूपतिः ।। १०५ नरवाहनदत्तोऽपि दृष्ट्वा तं जनकं चिराम् । उत्थाय संभ्रमात्सोत्कः सोऽभ्यगात्सपरिच्छदः॥ १०७ आलिङ्गितश्च तेनाथ पित्राङ्कमधिरोप्य सः । भूयोऽप्यानन्दवाप्पाम्बुपूरेणेवाभ्यपिच्यत ।। १०८ देवी वासवदत्ता च चिरमाश्लिष्य तं सुतम् । तदालोकस्नुतस्तन्यैरसिचत्स्मृतशैशवम् ।। १०९ पष्मावती च यौगन्धरायणाधाश्च मन्त्रिणः । पैतृका मातुलश्चैव दृष्ट्वा गोपालकश्चिरात् ॥ ११० पपुः सतृष्णया दृष्ट्या तस्यामृतमयं वपुः । चकोरा इव सम्राजो यथार्हकृतसत्कृतेः ॥ १११ कलिगसेना तं दृष्ट्वा जामातरमथालजाम् । त्रैलोक्येऽपि न माति स्म स्वेप्वङ्गेपु तु का कथा ॥ ११२ यौगन्धरायणाद्याश्च मरुभूतिमुसान्सुतान् । दृष्ट्वा प्रभुप्रसादाप्तदिव्यत्वानभ्यनन्दिपुः ॥ ११३ आमुक्तदिव्याभरणा देवी मदनमञ्चका । रत्नप्रभाप्यलंकारवती ललितलोचना ।। ११४ कर्पूरिका शक्तियशा भगीरथयशा अपि । तथा रुचिर भगिनी दिव्यरूपधृत् ॥ ११५ वेगवत्यजिनावत्यौ तथा गन्धर्वदत्तया । प्रभावती चालनिका वायुवेगयशास्तथा । तत्सख्यः कालिकाद्याश्च चतस्रोऽथ सुलोचना । किं च मन्दरदेव्याद्याः पञ्चान्याश्च वराङ्गनाः ॥ ११७ नरवाहनदत्तस्य महिष्यश्चक्रवर्तिनः । प्रणेमुः श्वशुरस्यात्र पादौ वत्सेश्वरस्य ताः ॥ ११८ 'तद्वद्वासवदत्तायाः पद्मावत्यास्तथैव च । ते च हर्पाद्यथौचित्यमाशीर्भिस्ता अवर्धयन् ।। ११९ यथोचितासनासीने वत्सेशेऽन्तःपुरान्विते । नरवाहनदत्तः स्वमारुरोह महासनम् ।। १२० देवी वासवदत्ता च नवास्तास्तास्तदा स्नुपाः । पश्यन्ती मुमुदे तासां पृच्छन्ती कुलनामनी ।। १२१ नरवाहनदत्तस्य तां ते वत्सेश्वरादयः । दिव्यां विभूतिं पश्यन्तः कृतार्थ जन्म मेनिरे ।। १२२ अथ प्रवृत्ते तत्रैव बन्धुसङ्गमहोत्सवे । प्रतीहारोऽब्रवीद्धीरो रुचिदेवः प्रविश्य सः ।। १२३ आपानभूमिः सज्ञेयं तदत्रागम्यतामिति । तच्छ्रुत्वा ते ययुः सर्वे तामापानमुवं शुभाम् ।। १२४ विचित्ररत्नचपकप्रफुल्लविविधाम्बुजाम् । विकीर्णानेककुसुमामुद्याननलिनीमिव ॥ १२५ व्याप्तां मत्तासवापूर्णकलशीमिः पुरंधिभिः । तन्वतीभिः सुधाहर्तृवाहूत्पन्नामृतभ्रमम् ।। (?) १२६ पपुस्तत्रावरोधस्त्रीलज्जानिगडभेदि ते । स्मरजीवितसर्वस्वं विलाससचिवं मधु ॥ १२७ मुसानि मधुना तेपामुत्फुल्लान्यरुणानि च । वालातपेन सरसां सरोजानीय रेजिरे ॥ देवीवृन्दाधरजितै तैस्तत्संगमादिव । चक्रेऽजरागचपकैः स्वरुचा शीधुनिहवः ।। आसन्नकोपकालेऽपि सभ्रूभङ्गारुणेक्षणाः । नरवाहनदत्तस्य तदा देव्यो मदस्पृशः ।। १२९ ततो भोजनभूमि ते क्रमेणात्र समासदन् । विद्याविभवसंभूतविविधाहारहारिणीम् ।। १३० १३१ १ 'मासन्-अयोपकाले' इति च्छेदः. पुस्तकान्तरे त्वम्पाच्छोकादमे एकश्शेकस युटिचिहमस्ति. १२८ ·१४० तरङ्गः २] महाभिषेकलम्बकः १५। ५२५ आस्तीर्णवस्त्रां पात्रायां सतिरस्करिणीपटाम् । नानाविधास्वाद्यरसां नाट्यवेदीमिव श्रियाम् ।। तत्र ते विहिताहारा भास्करे मह संध्यया। विनान्तेऽस्तगिरौ शय्यागृहेष्वथ विशश्नमुः ॥ नरवाहनदत्तश्च विद्यया बहुधा वपुः । विभज्य सर्वदेवीनां संनिधत्ते स्म वेश्मसु ॥ १३४ सत्यतस्त्विन्दुवदनां समदा लोलतारकाम् । रेमे निशामिवादाय कान्तां मदनमञ्चुकाम् ।। १३५ वत्सेश्वरोऽपि तां रात्रि सानुगो दिव्यभोगवान् । तयैव तन्वा संप्राप्तजन्मान्तर इवानयत् ।। प्रातः प्रबुध्य सर्वे च तैस्तै गैस्तथैव ते । विद्यासिद्धवरोद्यानमन्दिरादिपु रेमिरे । १३७ इति विविधविहारैरत्र तेषां प्रयातेप्वथ बहुदिवसेषु प्रीतिमान्वत्सराजः । निजसुतमुपगम्य स्वां पुरीं गन्तुकामो निखिलसचरराजं प्रहमेवं जगाद ।। पुत्रैतेपु सचेतनो न रमते दिव्येपु भोगेपु कः किं त्वाकर्पति जन्मभूमिवसतिस्नेहः स्वको मानुपान् । तद्यामः स्वपुरी वयं श्रियमिमां वैद्याधरी त्वं पुन- मुंड्वैतास्तव दिव्यमानुपतया योग्या यतो भूमयः ।। १३९ आह्वातव्याः पुनरवसरे पुत्र भूयो वयं ते जन्मन्येतत्फलमिह हि नस्त्वन्मुखेन्दं यदेतम् । चक्षुःपेयामृतरसमयं कान्तमालोकयामो दिव्यां लक्ष्मी यदपि भवतो वीक्ष्य मोदामहे च ॥ एतद्वचोऽकृतकमेव पितुनिशम्य वत्सेश्वरस्य नरवाहनदत्तदेवः । विद्याधराधिपतिमाशु स देवमायमाहूय बाप्पभरगद्गदमादिदेश ।। १५१ तातः प्रयाति खलु तां निजराजधानीमम्बान्वितः स्वसचिवादियुतस्तदस्य । संपूर्णहेममणिभारसहस्रमने प्रस्थापय शुचरविष्टिसहस्रहार्यम् ॥ १४२ इत्यादिष्टः स्यामिना प्रीतिपूर्व तेन प्रहो देवमायो जगाद । आकौशाम्बि स्वामनैव प्रयास्याम्येतत्सिद्धयै सानुगो मानदेति ॥ १४३ अथ तस्य चक्रवर्ती वस्त्रालंकारपूजितस्य पितुः । वायुपथदेवमायौ सानुचरस्यानुयात्रिको स ददौ ॥ १४४ सोऽप्यारूढो दिव्यं वहनं वत्सेश्वरः सपरिवारः । दूरानुगतं पुत्रं निवर्त्य तं निजपुरी प्रययौ । १४५ देवी वासवदत्ता तत्कालोद्भूतशतगुणोत्कण्ठा । प्रणतं निवर्त्य रुदती पश्यन्ती तं सुतं कथंचिदगात् ।। १४६ स च नरवाहनदत्तः सचिवानुगतो गुरूननुनज्य । वाप्पान्धकारितमुसः प्रत्यागारपभकं तमेव गिरिम् ।। १४७ तत्रास वालसचिवैः सह गोमुसाद्यैविद्याधरेन्द्रनिवहैश्च स चक्रवर्ती । सान्तःपुरो मदनमश्कया समेतो.दिव्येषु शश्वदुपभोगसुखेप्वतृप्तः ।। १४८ इति महाकविश्रीसोमदेवभहविरचिते क्यासरित्सागरे महाभिषेक्लम्बके द्वितीयस्तरमः । समासचायं महाभिपेको नाम पञ्चदशो लम्बकः । . - ·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। सुरतमञ्जरी नाम पोडशो लम्बकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये पिगतविमलव्धर्द्धयो धुरं दधति वैवुधी भुवि भवप्रसादेन ते ।। प्रथमस्तरङ्गः। ran-sur 9 vo ७ पातु वस्ताण्डवोड्डीनगण्डसिन्दूरमण्डनः । वान्ताभिपीतप्रत्यूहप्रताप इव विन्नजित् ।। एवं तस्मिन्नृपभके पर्वते तस्य तिष्ठतः। नरवाहनदत्तस्य सभार्यस्य समत्रिणः ॥ प्राप्य विद्याधराधीशचक्रवर्तिश्रियं पराम् । भुञानस्याययौ पुष्णन्सुसानि मधुरेकदा ॥ प्रससाद चिराचारु चन्द्रिका मृगलक्ष्मणः । नवीनशाद्वलाश्लिष्टा सस्वेदाभूद्वसुंधरा ।। आसन्नालिङ्ग्यमानाश्च मुहुर्मलयमारुतैः । कम्पाकुलाः कण्टकिताः सरसा वनराजयः ।। पुष्पचापप्रतीहारश्शूतयष्टिं विलोकयन् । कणन्मानवतीमानं निपिपेधेव कोकिलः ॥ निष्पेतुः पुष्पवल्लीभ्यः सशब्दा भृगराजयः । मारवीरधनुर्मुक्ता इव नाराचपड्तयः ।। एवं मधुप्रवृत्तिं तां तदा वीक्ष्य व्यजिज्ञपन् । नरवाहनदत्तं तं सचिवा गोमुसादयः ।। देव पश्यान्य एवायं जातः पुष्पमयोऽधुना । ऋपभाद्रिमधूत्फुल्लकाननालीनिरन्तरः ।। अन्योन्यघट्टितैः पुष्पैः कांस्यतालवतोरिव । संगीता इव भृगीनां विरुतैर्वातवेपिताः ॥ वसन्तसज्जितोद्यानमन्मथास्थानगामिनीः । विलोकय लता राजन्परागपटमालिनीः ।। अलिमालालथज्येयं दृश्यतां चूतमञ्जरी । विश्रान्तस्य जगजित्वा कामस्येव धनुर्लता ॥ तदन रुचिरोद्याने देव मन्दाकिनीतटे । मधूत्सवमिमं तावदेहि गत्वोपभुज्महे ॥ इत्युक्तः सचिवैः सोऽथ सावरोधवधूजनः । नरवाहनदत्तस्तद्ययौ मन्दाकिनीतटम् ।। तत्र चिक्रीड चोद्याने नानाविहगनादिते । एलालवङ्गवकुलाशोकमन्दारमण्डिते ॥ उपविष्टश्च विपुले चन्द्रकान्तशिलातले । पार्श्वे कृत्वा महादेवी वामे मदनमञ्चकाम् ।। अन्यावरोधसहितस्तैस्तैर्विद्याधरेश्वरैः । चण्डसिंहामितगतिप्रमुसैः परिवारितः॥ आपान सेवमानोऽन्न तास्ताः कुर्वन्कयास्तथा । विचार्य तमृतुं सम्राट् सचिवान्स्वानुवाच सः ।। सुसस्पर्शो मृदुर्वातो दक्षिणो विमला दिशः । पुष्पितानि सुगन्धीनि काननानि पदे पदे ॥ मधुराः कोकिलालापाः पानलीलासुसानि च । सुसं किं न मधौ प्रेयोवियोगस्त्वत्र दुःसहः ।। अन्यस्यास्तां तिरश्चामप्यत्र कष्टा वियोगिता । तथा च विरहक्लान्तामेतां पश्यत कोकिलाम् ।। एपा हि नष्टमन्विष्य कूजन्ती सुचिरं प्रियम् । अप्राप्य वं स्थिता चूते मृतेवालीय निःस्वना ।। इत्युक्तवन्तं सम्राजं मत्री तं गोमुसोऽब्रवीत् । सत्यं कालेऽत्र विरहो दुःसहः सर्वदेहिनाम् ।। । तथाहि देव श्रावस्त्यां यहत्तं वच्मि तच्छृणु । तत्रैको राजपुत्रोऽभूद्वामभुगराजसेवकः ।। शूरसेनाभिधानस्य तस्य मालवदेशजा । अनुरूपा सुपेणेति भार्याभूजीविताधिका ।। ११ १२ १३ १४ १६ २१ २२ २३ २४ है ·४० तरङ्गः १] सुरतमञ्जरीलम्बकः १६ । ५२७ स जातु भूपेनाहूतः कटकं गन्तुमुद्यतः । शूरसेनोऽनुरागिण्या जगदे भार्यया तया ।। २६ आर्यपुत्र न मुक्त्वा मामेककां गन्तुमर्हसि । नहि शक्ष्याम्यहं स्थातुं क्षणमन त्वया चिना ॥ २७ एवं तयोक्तः प्रियया शूरसेनो जगाद ताम् । राजाहूतो न गच्छामि कथं तन्वि न वेत्सि किम् ।। २८ राजपुत्रः परायत्तवृत्तिरस्मि हि सेवकः । तच्छ्रुत्वा साश्रुनयना सा भार्या तमभापत ।। २९ गन्तव्यं यद्यवश्यं ते तत्सहिष्ये कथंचन । दिनमप्यनतिक्रामन्नुपैष्यसि मधौ यदि ॥ श्रुत्वैतत्सोऽप्यवादीत्तामन्ततो निश्चितं प्रिये । त्यक्त्वापि कार्यमेष्यामि चैत्रस्य प्रथमेऽहनि ।। ३१ इत्युक्तवान्कथमपि प्रिययानुमतस्तया । राज्ञः समीपं कटकं शूरसेनो जगाम सः ।। ૨૨ तद्धार्याप्याशया तस्थौ गणयन्ती दिनानि सा । तदागमावधिमधुप्रारम्भदिवसेक्षिणी ।। ३३ गतेष्वथ दिनेष्वागात्स मधूत्सववासरः । मन्मथाहानमन्त्राभविलसत्कोकिलध्वनिः॥ शुश्रुवे कुसुमामोदमाद्यन्मधुकरारवः । कामेनारोप्यमाणस्य कार्मुकस्येव निःस्वनः ।। सोऽयं मधूत्सवः प्राप्तो ध्रुवमद्यैष्यति प्रियः । इति तस्मिन्दिने तस्य शूरसेनस्य सा वधूः ॥ विचिन्त्य विहितस्नाना सुपेणाभ्यर्चितस्मरा । उद्वीक्षमाणा तन्मार्ग तस्थौ रचितमण्डना ।। दिनात्ययेऽपि न यदा स तस्याः पतिराययौ । तदा सा निशि नैराश्यविधुरा समचिन्तयत् ।। ३८ मृत्योः कालोऽयमायातो न स्वायातः पतिः स मे । परसेवैकसक्तानां को हि स्नेहो निजे जने ॥ ३९ इत्येवं चिन्तयन्त्याश्च तस्यास्तद्गतचेतसः । निर्ययुः स्मरदावामिदह्यमाना इवासवः ॥ तावच भूपात्कथमप्यालानं प्रतिमोच्य सः । शूरसेनोऽनतिक्रामन्दिनं तद्दयितोत्सुकः ।। ४१ आरुह्य करभश्रेष्ठमुल्लङ्याध्वानमायतम् । आगतः पश्चिमे यामे रात्रेः प्राप निजं गृहम् ।। ४२ तत्रापश्यद्गतप्राणां प्रियां तां कृतमण्डनाम् । लत्तामुत्फुल्लकुसुमां वातेनोन्मूलितामिव ।। ४३ दृष्ट्वैव विह्वलस्यैतां कुर्वतोऽङ्के विनिर्ययुः । प्रलापैः सह तस्यापि प्राणा विरहिणः क्षणात् ।। तथा विपन्नौ दृष्ट्वा तौ दंपती कुलदेवता । कृपया जीवयामास देवी चण्डी वरप्रदा ॥ ततः प्रत्यागतप्राणौ ततः प्रभृति तावुभौ । दृष्टानुरागावन्योन्यमवियुक्तौ वभूवतुः ॥ ४६ इत्थं वसन्तसमये मलयानिलवीजितः । केपां न देहिनो देव दुःसहो विरहानलः ।। इत्येवं गोमुखेनोक्ते तदेव किल भावयन् । नरवाहनदत्तोऽभूत्सोऽकस्माद्विमना इव ।। महासनां विना हेत्तोर्दुःस्थित्तः सुस्थितोऽपि वा । सूचयत्यन्तरात्मा हि पुरो भावि शुभाशुभम् ।। ४९ ततो दिने ह्यवसिते सम्राद संध्यामुपास्य सः । वासवेश्मानि विश्रान्तः प्रविश्य शयनीयके । स्वप्ने निशावसाने खं पितरं कृष्णया स्त्रिया । आकृष्य दक्षिणामाशां नीयमानमवैक्षत ॥ ५१ तदृष्ट्वैव प्रबुद्धः संस्तातस्यानिष्टशङ्कया । ध्यातामुपस्थितां विद्यां प्रज्ञप्ति नाम पृष्टवान् ॥ भूहि तातस्य वृत्तान्तो वत्सराजस्य को मम । तन्निमित्तं हि दुःस्वमदर्शनादस्मि शङ्कितः ॥ इत्युक्ता तेन विद्या सा रूपिणी तमभापत । शृणु यद्वत्सराजस्य वृत्तं देव पितुस्तव ।। स कौशाम्बीस्थितोऽकस्मादुञ्जयिन्याः समागतात् । दूताचण्डमहासेनं विपन्नमशृणोन्नृपम् ।। तस्याङ्गारवती देवी कृतानुगमनां तथा । तस्मादेव स शुश्राव मोहाभूमौ पपात च ।। ५६ लब्धसंज्ञश्चिरं चैतौ समं वासवदत्तया। देव्या शुशोच श्वगुरौ स्वर्गतौ सपरिच्छदः।। ५७ भगुरेऽस्मिन्भवे कस्य स्थिरता स च भूपतिः । अगोच्यो यस्य जामाता भवानगोपालकः सुतः ।। नरवाहनदत्तश्च दौहित्र इति मनिमिः । प्रयोध्योत्थापितः सोऽथ ददौ श्वशुरयोर्जलम् ॥ ५९ ततः श्वशुर्य शोकात महात्मार्थस्थितं तदा । गोपालकं स वत्सेशो याप्पकण्ठोऽभ्यभाषत ।। उत्तिष्ठोजयिनी गच्छ राज्यं पालय पैतृकम् । प्रतीक्षन्ते प्रजा हि त्वामिति दूतमुसामृतम् ॥ ६१ तच्छुत्वा स रुदन्वत्सराजं गोपालकोऽनवीन् । न देव गन्तुं शक्नोनि त्यक्त्वा त्या भगिनी तथा ६२ न घोत्सहे तातशून्यां स्वपुरी द्रष्टुमप्यहम् । तत्पालकोऽनुजो मेऽन्न राजास्तु मदनुज्ञया ।। एवं धदन्यदा नैच्छद्राज्यं गोपालफस्तदा । सेनापति रुमण्यन्त विसयोजयिनी पुरीम् ।। ६४ ४४ ४८ ५० ·७० ७७ ७८ ८० ५२८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १११। वत्सेश्वरः कनिष्ठं तं श्वशुर्य पालकाभिधम् । दत्ताभ्यनुज्ञं ज्येष्ठेन तस्यां राज्येऽभ्यपेचयत् ।। आलोक्य चास्थिरं सर्व विरक्तो विपयेपु सः । यौगन्धरायणादिभ्यः सचिवेभ्योऽनवीदिदम् ।। असारेऽस्मिन्भवे तावद्भावाः पर्यन्तनीरसाः । कृतं च राज्यमस्माभिर्भुक्ता भोगा जिता द्विपः ॥ विद्याधराधिराजत्वं प्राप्तो दृष्टः सुतस्तथा । इदानी च वयोऽतीतमस्माकं बान्धवैः सह ।। मृत्यवे दातुमात्ताश्च केशेपु जरसा वयम् । क्लीयराज्यमिवाक्रान्तं शरीरं वलिमिश्च नः ॥ ६९ तस्मात्कालंजरगिरौ गत्वा देहमशाश्वतम् । त्यक्त्वेमं साधयाम्यत्र यथोक्तं शाश्वतं पदम् ॥ इत्युक्तास्तेन सचिवा राज्ञा सर्वे विचार्य तत् । देवी वासवदत्ता च समचित्तास्लम वन् । ७१ यथाभिरुचितं देव भवतस्त्वत्प्रसादतः । वयमप्युपयास्यामः परत्राप्युत्तमां गतिम् ।। ७२ इत्यालतुल्यैरुतस्तैः स राजा कृतनिश्चयः । गोपालकं तं तत्रस्थं श्वशुर्य धुर्यमभ्यधात् ।। ७३ नरवाहनदत्तश्च त्वं च तुल्यौ सुतौ मम । तदेतां रक्ष कौशाम्बी राज्यं तुभ्यं मयार्पितम् ॥ एवं वत्सेश्वरेणोक्तस्तं स गोपालकोऽब्रवीत् । युष्माकं या गतिः सा मे नाहं वस्त्यक्तमुत्सहे ।। एतदेवानुवन्धेन स जल्पस्वसृवत्सलः । वत्सराजेन जगदे कोपं कृत्वैव कृत्रिमम् ॥ अद्यैव त्वमनायत्तो जातो मिथ्यानुवृत्त मे । स्वपदाच्यवमानस्य कस्याज्ञां को हि मन्यते ।। इत्युक्तोऽवाड्मुखो राज्ञा रूक्षं गोपालको रुदन् । वनाय कृतबुद्धिः सन्संप्रत्यत्र न्यवर्तत ।। ततो राजा गजारूढो देव्या वासवदत्तया । पद्मावत्या च सहितः स प्रतस्थे समत्रिकः ।। फौशाम्ब्या निर्गतं तस्याः साक्रन्दाः साश्रुदुर्दिनाः । सयोपिद्वालवृद्धाश्च पौरास्तमनु निर्ययुः ॥ गोपालको वः पातेति तानाश्वास्य कथंचन । निवर्त्य च स वत्सेशः प्रायात्कालंजरं गिरिम् ।। ८१ प्राप्य तं च समारुह्य प्रणम्य च वृपध्वजम् । सर्वकालप्रियां वीणां कृत्वा घोपवतीं करे॥ पार्श्वगाभ्यां स देवीभ्यामन्वितो मत्रिमिः सह । यौगन्धरायणायैस्तैः पतितोऽभूत्प्रपाततः ।। ८३ पतन्नेव विमानेन भास्वरेण स भूपतिः । आगतेनानुगैः सार्ध द्योतमानो दिवं गतः ॥ एतद्विद्यामुखाच्छ्रुत्वा हा तातेत्यभिधाय सः । नरवाहनदत्तोऽत्र पपात भुवि मूछितः ॥ लब्धसंज्ञश्च पितरं मातरं पितृमत्रिणः । अन्वशोचनिजामात्यैः प्रमीतपितृकैः सह । स्वरूपज्ञोऽपि संसारस्यैतस्य क्षणभगिनः । इन्द्रजालोपमानस्य कथं देव विमुह्यसि ॥ अनुशोचसि चाशोच्यान्कृतकृत्यान्पितॄन्कथम् । येषां विद्याधरेन्द्रकचक्रवर्ती भवान्सुतः ।। इति विद्याधराधीशर्धनवत्या च योधितः । स पितृभ्यो जलं दत्त्वा विद्यां पप्रच्छ ता पुनः।। मातुलो मे स गोपालः कास्ते किमकरोदिति । ततो विद्यापि सा भूयः सम्राजं तमभापत ॥ गते महापथगिरिं वत्सराजेऽनुशोच्य तम् । भगिनीं चाध्रुवं मत्वा सर्व स्थित्वा पहिः पुरः ।। ९१ उज्जयिन्यासमानाय्य भ्रातरं पालकं च सः। प्रादागोपालकस्तस्मै कौशाम्बीराज्यमप्यदः ।। ९२ राज्यद्वयस्थे तस्मिंश्च सोऽनुजेऽथ तपोवनम् । वैराग्येणासितगिरि प्रयातः कश्यपाश्रमम् ।। ९३ तत्र वल्कलमादाय तपस्यन्मुनिमध्यगः । मातुलस्तिष्ठति स ते देव गोपालकोऽधुना ॥ ९४ श्रुत्वैतद्रष्टुमुत्कस्तं मातुलं सपरिच्छदः । नरवाहनदत्तोऽगाद्विमानेनासिताचलम् ।। तत्रावतीर्य गगनाइतो विद्याधरेश्वरैः । अपश्यदाश्रमपदं स मुनेः कश्यपस्य तत् ॥ सप्रेक्षितमिवानेककृष्णस मृगभ्रमैः । सस्वागताचारमिव कणितेन पतत्रिणाम् ।। जुह्वतामग्निहोत्राणि धूमराजिसमुद्गमैः । प्रदर्शयदिवारोहमार्ग दिवि तपस्विनाम् ।। बहुभूधरनागेन्द्रमाश्रितं फपिलोत्करैः । अपूर्वमिव पातालमूर्ध्ववर्ति वितामसम् ।। ९९ तत्र मध्ये जटालं तं तरुवल्कलवाससम् । मूर्त शममिवाद्राक्षीन्मातुलं मुनिभिर्वृतम् ।। १०० सोऽपि गोपालको दृष्ट्या भागिनेयमुपागतम् । उत्थायाश्लिष्य चाङ्गे तं चकारोदश्रुलोचनः ।। अधोभी तो नवीभूतशोको वन्धूनशोचताम् । स्वजनालोकवातेद्धो दुःसानिः कं न वापयेत् ।। १०२ तदुःसदर्शनातेपु तिर्यक्ष्यप्यत्र तो ततः । उपेत्याश्वासयामासुर्मुनयः कश्यपादयः ।। ८७ ८८ ९७ - १०१ ·तरशः २1] सुरतमञ्जरीलम्बका १६ । अथ तस्मिन्नहनि गते प्रातगोपालकं स तं सम्राट । एहि मदेश्वर्ये त्वं निवसेत्यभ्यर्थयामास । गोपालकोऽपि तमुवाच स किं न वत्स पर्याप्तमेवममुना तव दर्शनेन । स्नेहस्तवास्ति मयि चेत्तदिहैव वर्पाकालं समागतमिमं निवसाश्रमे त्वम् ।। इति नरवाहनदत्तस्तेनोक्तो मातुलेन तत्कालम् । सपरिच्छदः स तस्मिन्नसितगिरौ कश्यपाश्रमे तस्थौ ॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे सुरतमजरीलम्बके प्रथमसरमः । २०५ १०६ ५ ७ ८ द्वितीयस्तरण। अथासितगिरौ तस्मिन्नास्थानस्थं व्यजिज्ञपत् । नरवाहनदत्तं तं स्वसेनापतिरेकदा ।। अद्याहं देव हर्म्यस्थो रक्षन्सैन्यानि दृष्टवान् । दिव्येन पुंसा नभसि हियमाणां निशि त्रियम् ।। क्रन्दन्ती हार्यपुत्रेति कान्तिसर्वस्वहारिणीम् । लब्ध्वैकानायितां बुद्धा तत्कालबलिनेन्दुना ॥ ३ आः पाप परदारांस्त्वमपहत्य क यास्यसि । नरवाहनदत्तस्य राज्ये देवस्य रक्षितुः ।। योजनानां सहस्रेषु पष्टौ वैद्याधरे पदे । तिर्यञ्चोऽपि हि नाधर्म कुर्वन्यन्येषु फा कथा ॥ इत्युक्त्वैव प्रधाव्याशु सानुगेन मया स्वयम् । संयम्य स पुमान्व्योम्नः सनारीकोऽवतारितः ॥ अवतार्य च पश्यामो यावत्स्यालः स ते प्रभो । भ्राता युष्मन्महादेव्या इत्यकाख्यो नभश्वरः ॥ देव्या कलिङ्गसेनायां जातो मदनवेगतः । फेयं किमेतां हरसीत्युक्तोऽस्मामिश्च सोऽभ्यधात् ॥ इयं मतङ्गदेवस्य विद्याधरपतेः सुता । उत्पन्नाशोकमया नाना सुरतमञ्जरी ॥ सैपा प्रागेव वाचा मे मात्रा दत्ता सती किल । अन्यस्मै मानुपायात्र स्वपित्रा प्रतिपादिता ।। १० अतोऽद्यासौ निजा भार्या यदि प्राप्य हृता मया । तन्मे को दोष इत्युक्त्वा सोऽत्र व्यरमदित्यकः ॥११ केनायें परिणीता त्वं कथं प्राप्तासि चामुना । इति साथ मया पृष्टावोचत्सुरतमारी ।। १२ अस्त्युजयिन्यां नृपतिः श्रीमान्पालकसंज्ञकः । कुमारस्तस्य पुत्रोऽस्ति सुनामावन्तिवर्धनः ।। १३ तेनेह परिणीताहं सुप्ता हऱ्यातलेऽद्य च । आर्यपुत्रस्य सुप्तस्य हृतास्म्येतेन पाप्मना !! १४ एपमुक्तवती सा च संयतस्थः स चेयकः । मयेह स्थापितौ तौ द्वौ प्रमाणमधुना प्रभुः ॥ एवं हारशिखात्सेनापतेः श्रुत्वा ससंशयम् । गत्वा गोपालकायैतधकवर्ती शशंस सः ।। गोपालकोऽपि सोऽवादीद्वत्सैतद्विदितं न मे । सांप्रतं परिणीतैषा जाने पालकसूनुना ।। आनीयतां कुमारस्तदुजयिन्याः स मत्रिणा । समं भरतरोहण ज्ञास्यामो निश्वयं तनः ।। तच्छुत्या मातुलवचश्चक्रवर्ती विसृज्य सः । विद्याधरं धूमशिखं मातुलस्य कनीयसः ।। १९ पालकस्यान्तिकं राज्ञस्तावानायितयानुभौ । उज्जयिन्याः कुमारं तं तरसुतं तं च मत्रिणम् ॥ प्राप्ती कृतप्रणामौ च स तौ गोपालकान्वितः । स्नेहादराभ्यां संमान्य प्रकृतं पृच्छति स्म तम् ॥ २१ तन स्थिते निशाहीनचन्द्राभेऽवन्तिवर्धने । तथा सुरतमलयां पितर्यस्याश्च सेत्यके । २२ सत्सु वायुपथायेषु मुनी तिष्ठति कश्यपे । सोऽन्येषु च जगादेवं मत्री भरतरोहकः ॥ आ मूलाच्छृणु देवैतदुज्जयिन्याः किलैकदा । एवं समेत्य विज्ञप्तः सर्वैः पालफभूपतिः ॥ अस्सामुदकदानाख्यो भवत्सद्योत्सवः पुरि । हेतुश्चात्र न चेत्सम्यक्छुतस्तच्छ्रयतां प्रभो ॥ पूर्व चण्डमहासेनः पिता ते खड्गमुत्तमम् । प्राप्तुं च भायो तपसा देवी चण्डीमतोपयत् ॥ सा स्वं सङ्गं ददौ तस्मै भार्यार्थे चैवमभ्यधात् । अङ्गारकास्यममुरं हत्वा तस्याचिरात्सुताम् ।। पुत्राङ्गारवती नाम भव्या भार्यामवाप्स्यसि । इत्यादिष्टम्तया देव्या तस्थौ राजा स तन्मनाः ॥ अत्रान्तरे चोजयिन्यां यो योऽभूनगराधिपः । स त केगापि सत्वेन रात्री रात्रावभक्ष्यत ।। ततभण्डमहासेनसदन्वेष्टुं स्वयं निशि । खैरं भ्रमन्पुरि प्राप पुग्पं पारदारिकम् ।। २५ ·+ ४० ४८ ५३ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११२। तस्याच्छिनत्स सङ्गेन शिरो रचितमण्डनम् । छिन्नकण्ठं च तं सद्यः कोऽप्येसादत्त राक्षसः ।। ३१ सोऽयं पुराधिपानत्ति नूनमनेत्युदीर्य सः । आदाय केशेष्वारेभे हन्तुं तं राक्षसं नृपः। ३२ तावत्स राक्षसोऽवादीन्मा राजन्मां वधीर्मपा । अन्य एव स कोऽपीह यः सादति पुराधिपात् ।। ३३ कोऽसौ बहीति राज्ञा तत्पृष्टं रक्षोऽब्रवीत्पुनः । अस्तीहाङ्गारको नाम पातालनिलयोऽसुरः ।। ३४ स ते पुराधिपानत्ति निशीथेषु परंतप । सर्वतो राजकन्याश्च हठेन हरति प्रभो ॥ करोत्यङ्गारवत्याश्च ताः सुतायाः परिच्छदम् । तमटव्यां भ्रमन्तं त्वं दृष्ट्वा हत्वा कृती भव ।। इत्युक्तवन्तं मुक्त्वा तं राक्षसं स स्वमन्दिरम् । राजा ययावेकदा च जगामासेटकं ततः ।। ३७ तत्रापश्यन्महाकायं कोपज्वलितलोचनम् । सूकरं सदरीखण्डमञ्जनादिमिवोद्यतम् ॥ ३८ न वराहो भवेदीमायी सोऽङ्गारको नु किम् । इति ध्यायन्स राजा तं कोडं वाणैरताडयत् ।। ३९ स तानगणयन्नेव वाणान्व्याधूय तद्रथम् । गत्वा वराहः सुमहद्विवेश विवरं भुवः ।। राजापि वीरस्ताव तस्य पश्चात्प्रविश्य सः । दिव्यं पुरं ददर्शात्र न ददर्श च सूकरम् ।। ४१ वापीतटोपविष्टश्च तत्रापश्यत्स कन्यकाम् । कन्याशतपरीवारां रति रूपवतीमिव ।। ४२ सा कन्याभ्येत्य पृष्ट्वा च तत्रागमनकारणम् । पश्यन्ती साश्रुनयना जातप्रेमा जगाद तम् ।। ४३ कष्टं कुत्र प्रविष्टोऽसि वराहो यस्त्वयेक्षितः । स दैत्योऽङ्गारको नाम वज्रकायो महावलः ॥ संप्रति त्यक्तवाराहरूपश्चान्तः स्वपित्यसौ । प्रबुध्याहारकाले तु कुर्यादत्यहितं तव ॥ ४५ अहं च सुभगैतस्य नानागारवती सुता । तव चानिष्टमाशय प्राणाः कण्ठागता मम ।। ४६ इत्युक्तः स तया राजा देव्या दत्तं वरं स्मरन् । कार्यसिद्धिर्ममास्तीति जातास्थः प्रत्युवाच ताम् ॥ ४७ यदि मय्यस्ति ते स्नेहस्तदिदं कुरु मद्वचः । गत्वा रुदिहि पार्श्वेऽस्य प्रबुद्धस्य सतः पितुः ।। प्रमत्तं यदि कश्चित्त्वां हन्यात्तन्मम का गतिः । इति वाच्यश्च मुग्धाक्षि स पृच्छन्कारणं त्वया ।। ४९ एवं कृते ममाप्यस्ति ध्रुवं श्रेयस्तवापि च । इत्युक्ता तेन राज्ञा सा गत्वा मदनमोहिता ।। उपविश्य प्रबुद्धस्य पार्श्वे तस्यारुदत्पितुः । पृष्टा शशंस तस्मै च हेतुं तद्वधजं भयम् ।। ५१ ततः स दैत्योऽवादीत्तां वज्राझं को हि हन्ति माम् । यद्धि वामकरे मेऽस्ति मर्म रक्षति तद्धनुः ॥ ५२ इत्येतत्तद्वचो राजा प्रच्छन्नः स तदाशृणोत् । सोऽथ दैत्यः प्रववृते लात्वा पूजयितुं हरम् ।। तत्कालं प्रकटीभूय युद्धायाहयते स्म सः । दैत्यं गृहीतमौनं तं राजा रोपितकार्मुकः ।। सोऽपि दैत्यः करं वाममुक्षिप्य व्यापृतेतरः । संज्ञां तस्याकरोद्राज्ञः प्रतीक्षस्व मनागिति ।। तत्क्षणं तेन राज्ञा च करे तत्र स मर्मणि । सिद्धलक्ष्येण वाणेन हतो दैत्योऽपतद्भुवि ।। तृषार्तोऽहं हतो येन सोऽन्देऽब्दे चेन्न गं जलैः। तर्पयिष्यति तत्तस्य पञ्च नवयन्ति मत्रिणः ॥ इत्युक्त्वैव विपन्नेऽस्मिन्दैत्ये तां तत्सुतां नृपः । आदाय सोऽङ्गारवतीमागादुञ्जयिनीमिमाम् ।। परिणीय च तां देवीं स देवो देव वः पिता । अङ्गारकस्याम्बुदानं प्रतिवर्पमकारयन् ।। सर्वे चोदकदानाख्यं कुर्वन्तीह महोत्सवम् । प्राप्तः स चाद्य तत्पिना यत्कृतं ते कुरुप्व तत् ॥ ६० एतत्प्रजावचः श्रुत्वा स तं पालकभूपतिः । पुरि प्रावर्तयत्तत्र जलदानोत्सवं तदा ।। ६१ तस्मिन्प्रवृत्ते तद्व्यग्रे जने कोलाहलाकुले । अकस्मात्रोटितालानो गजोऽत्राधावदुन्मदः ।। ६२ स वारणोऽङ्कुशं जित्वा व्याधूताधोरणो भ्रमन् । अन्तर्नगर्या सुबहून्क्षणाद्वापादयञ्जनान् ।। प्रधावितेपु मेण्ठेपु महामात्रान्वितेप्वपि । पौरेषु च न तं कश्विन्नियन्तुमशकग्रजम् ।। क्रमाद्धमति तस्मिंश्च गजे चण्डालवाटकम् । संप्राप्ते निरगात्तस्मादेका चण्डालकन्यका ।। जितोऽनया मुसेनेन्दुर्मद्वैरीतीव तुष्टया । भासयन्ती भुवं पादलग्नया कमलश्रिया ॥ व्यावृत्तचेतसोऽन्येभ्यो भावेभ्यस्तिमितस्थितेः । निद्रेव सर्वलोकस्य दृशोर्विश्रान्तिदायिनी ॥ ६७ सा कन्या वारणेन्द्रं तं संमुसोपागतं करे । करेणाहत्य पुटिलैलैः कटाक्षरताडयत् ।। सहली तत्करस्पामोहितो विनताननः । तदृष्टिविद्धतां पश्यन्पदमप्यत्र नाचलत् ।। ६९ ·। ७४ ७७ ८० ८२ ८७ तरहः २। सुरतमञ्जरीलम्बका १६ । ततः सा स्वोत्तरीयेण कृतायां तस्य दन्तयोः । उत्पत्यारुह्य दोलायां प्राक्क्रीडद्वरकन्यका ॥ दृष्ट्वा तां च स धर्माती तरुच्छायामगाहिपः । एतदृष्ट्वा मञ्चित्रं पौरास्तत्रैवमत्रुवन् ।। ७१ अहो दिव्येव काप्येपा कन्या सर्वातिशायिना । रूपेणेव प्रभावेण तिर्यध्योऽप्याहृता थया ।। ७२ अत्रान्तरे च तद्बुवा कुमारोऽवन्तिवर्धनः । निर्गतः कौतुकं द्रष्टुमपश्यत्तां स कन्यकाम् ॥ पश्यतस्तस्य मदनव्याधवागुरया तया । धावितश्चित्तहरिणो राजसूनोरवध्यत ।। सापि तं वीक्ष्य तद्रूपहृतचिंत्ता तदग्रहीत् । गजेन्द्रदन्तदोलाया अवरुह्योत्तरीयकम् ॥ ततो मेण्ठाधिरूढेऽस्मिन्गजे साथ नृपासजम् । सलनं सानुरागं च पश्यन्ती स्वगृहानगात् ॥ ७६ अवन्तिवर्धनः सोऽपि प्रशान्ते गजसंभ्रमे । तया हृतेन चित्तेन शून्योऽयासीत्स्वमन्दिरम् ॥ तत्र संतप्यमानश्च तां विना वरकन्यकाम् । अपृच्छद्विस्मृतारब्धजलदानोत्सवः सखीन् । जानीय कस्य तनया किनामा सा च कन्यका । तच्छुत्या ते वयस्यास्तं राजपुत्रं वभापिरे ।। ७९ अस्तीहोत्पलहस्ताख्यः कोऽपि चण्डालवाटके । मातङ्गस्तत्तनूजा सा नाना सुरतमधरी ॥ सतां दर्शनमात्रैकफलं तस्या मनोरमम् । चित्रस्थिताया इव तन्नोपभोगक्षमं वपुः॥ ८१ तच्छ्रुत्वा स वयस्येभ्यः कुमारस्तानभाषत । मन्ये न मातङ्गसुता सा दिव्या कापि निश्चितम् ।। नहि चण्डालकन्यायाः सा तादृश्याकृतिर्भवेत् । तद्रूपा सा च भार्या मे न चेत्स्याज्जीवितेन किम् ॥८३ इति ब्रुवन्स सचिवरशक्यविनिवारणः । अत्यर्थं तद्वियोगाग्निसंतप्तोऽभूनृपालजः ।। ततोऽवन्तिवती देवी नृपतिः पालकस्तथा । पितरौ तस्य बुद्ध्वा तद्भूतां चिरमाकुलौ ।। कथं वाञ्छति पुत्रो नावन्त्यजां राजवंशजः । इति चोके तया देव्या स राजा पालकोऽब्रवीत् ।। ८६ एवं धावति यतस्तस्यामस्मत्सुतस्य तत् । ध्रुवं कारणमातङ्गी कापि सान्यैव कन्यका ।। वक्ति रज्यदरज्यद्वा कार्याकार्ये सतां मनः । अत्र चैपा कथा देवी न श्रुता चेन्निशम्यताम् ।। प्राक्प्रसेनजितो राज्ञः सुप्रतिष्ठितसंज्ञके । पुरे कुरङ्गी नानाभूदतिरूपवती सुता ।। ८९ सा जातूद्याननिर्याता बन्धभ्रष्टेन हस्तिना । उञ्चिक्षिपे सवहना धावित्वोपरि दन्तयोः । विद्वते परिवारेऽस्याः साक्रन्दे तं गजं प्रति । तत्रात्तसङ्गवण्डालकुमारः कोऽप्यधावत ।। ९१ स तं लूनकर सङ्गप्रहारेण महागजम् । हत्वा तां मोचयामास प्रवीरो राजकन्यकाम् ।। ९२ ततो मिलत्परिजना सा जगाम स्वमन्दिरम् । आकृष्टहृदया तस्य वीर्यसौन्दर्यसंपदा ।। स में वारणतस्त्राता मर्ता वा मृत्युरेव वा । इति संचिन्तयन्ती च तस्यौ तद्विरहातुरा। स चण्डालकुमारोऽपि शनैर्गत्वा निजं गृहम् । तद्रूपहृतचित्तः सन्ध्यायंस्तां पर्यतप्यत ॥ कुत्राहमन्यजन्मायं कुत्र सा राजकन्यका । काकस्य राजहंस्याश्च कीदृशः क समागमः ॥ हास्यमेतच शक्रोमि न वक्तुं नाप्युपेक्षितुम् । तस्मान्मरणमेवान संकटे शरणं मम ।। इत्यालोच्य स गत्वा च निशायां पितृकाननम् । स्नात्वा कृत्वा चितामग्निं प्रज्माल्यैव व्यजिज्ञपत् ॥ ९८ देव पावक विश्वासंस्त्वय्यासाहुतिदानतः । जन्मान्तरेऽपि सा भूयाद्भार्या राजमुता मम ।। ९९ इत्युक्तवन्तं हुतभुज्यासानं क्षेप्नुमुद्यतम् । प्रकटीभूय साक्षात्तं प्रसन्नोऽग्निरभापत ॥ १०० मा कृथाः साहसं भार्या भविष्यति तवैव सा । नहि त्वं पूर्वचण्डालो यश्च त्वं वच्मि तच्छृणु ॥ १०१ आस्ते कपिलशर्माख्यो नगरेऽस्मिन्द्विजोत्तमः । वस्याम्यगारे प्रत्यक्षः साकारः सन्यसाम्यहम् ॥ १०२ तत्र जात्वन्तिकप्राप्तां तत्सुतां रूपलोभतः । कन्यामकरवं भार्या यरोत्सारितदूपणाम् ॥ १०३ तस्यां तदेव जातस्त्वं मम वीर्येण पुत्रक । तया च लजया रथ्यामुसे क्षिप्तोऽसि तत्क्षणम् ।। १०४ ततस्त्वं प्राप्य चण्डालरजाक्षीरेण वर्धितः । तदैवं प्राह्मणीगर्भसंभूतस्त्वं ममालजः ॥ अतो नास्त्यपवित्रत्वं मत्तेजःसंभवस्य ते । प्राप्स्यस्येव प भायर्या तां कुरहीं राजकन्यकाम् ।। इत्युक्त्वान्तर्दधे पहिः सोऽपि संमाप्तसंमदः । मातानिमसुतो ज्ञातास्थः स्वगृहं ययौ ।। १०७ ततः प्रसेनजिद्राजा स्वामिप्रेरितो ददौ । अन्विष्टतत्त्वस्तरमै तां मुतां पावरसूनवे ।। ८८ ९७ ·1 १२० । ५३२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ११२॥ एवं भवन्ति प्रच्छन्ना दिव्या देवि सदा भुवि । तदेपा कापि दिव्यैव नान्या सुरतमधरी ॥ अन्यदेव हि तद्रनं मत्सूनोः सा च निश्चितम् । जन्मान्तरप्रियतमा चरागोपवर्णिता ॥ ११० एवमस्मासु तिष्ठत्सु राशि वति पालके । अवर्णयमहं तत्र कैवर्तीयामिमां कथाम् ।। १११ अभून्मलयसिंहारयो राजा राजगृहे पुरा । तस्य मायावतीत्यासीद्रूपेणाप्रतिमा सुता॥ ११२ सा क्रीडन्ती मधूद्याने रूपयौवनशालिना । कैवर्तककुमारेण दृष्टा फेनापि जातुचित् ।। ११३ सघ तां सुप्रहाराख्यो दृष्ट्वा स्मरवशोऽभवत् । साध्यासाध्यविचारं हि नेक्षते भवितव्यता ।। ११४ गत्वा च स्वगृहं त्यक्त्वा पाठीनाहरणादि सः । तस्थौ तदेकचित्तः सञ्शय्यायामुन्झिताशनः ॥ ११५ अनुवन्धेन पृष्टश्च स्वामिप्रायं शशंस सः । मात्रे रक्षितिकानाम्यै सापि पुत्रं तमभ्यधात् ॥ ११६ विपादं मुञ्च पुत्र त्वमाहारं भज निश्चितम् । एतत्ते साधयाम्येव स्वयुफ्त्याहमभीप्सितम् ॥ ११७ इत्युक्त्वाश्वासिते तस्मिातास्थे भुक्तभोजने । मत्स्यानादाय हृद्यान्सा ययौ राजसुतागृहम् ॥ ११८ तत्र चेटीमिराख्याता सेवोद्देशात्प्रविश्य सा । दाशी रक्षितिका तस्यै तन्मत्स्यप्राभृतं ददौ । ११९ तेनैव च क्रमेणैतद्ददती सा दिने दिने । वचनाकाङ्गिणी चक्रे तामाराध्य नृपासजाम् ॥ श्रूहि वाञ्छसि यन्मत्तस्तत्कुर्यामपि दुष्करम् । इति प्रीताथ सावोचत्तां दाशी राजकन्यका ॥ १२१ ततः सा धीवरी प्राह रहस्तां याचिताभया । उद्यानदृष्टां त्वां देवि विना लाम्यति मे सुतः ।। १२२ आशां प्रदर्य च मया प्राणत्यागात्स रक्ष्यते । तत्कृपा मयि चेत्तन्मे सुतं स्पर्शेन जीवय ॥ १२३ एवं तयोक्ता कैवर्तयोपिता सा नृपालजा । सलजा सानुरोधा च विमृश्यैवमुवाच ताम् ।। १२४ गुप्तमानय तं तावन्नकं मन्मन्दिरं सुतम् । तच्छ्रुत्वैव प्रहृष्टा सा ययौ दाशी सुतान्तिकम् ॥ १२५ न च सा यथाशक्ति स्वैरं रचितमण्डनम् । तमानिनाय तद्राजकन्यान्तःपुरमामजम् ।। १२६ तत्र तं राजपुत्री सा सुप्रहारं चिरोत्सुकम् । हस्ते गृहीत्वा शयने कृतप्रीतियवेशयत् ।। १२७ आश्वासयामास च तं लान्ताङ्गं विरहाग्मिना । श्रीखण्डशिशिरस्पर्शकरसंवाहनेन सा ॥ १२८ सोऽपि तेन सिक्त इव दाशीसुतश्विरम् । कृतार्थमानी विश्रान्तो जहे सपदि निद्रया।। १२९ सुप्ते चास्मिन्नृपसुता गत्वा सुष्वाप सान्यतः । युक्तिरजितकैवर्तसुता रक्षितविप्लवा ॥ १३० ततोऽस्य तत्करस्पर्शविगमप्रतियोधिनः । हस्तोपनतविभ्रष्टां वल्लभां तामपश्यतः ।। १३१ निधिकुम्भीमिवातीव दरिद्रस्य विपादिनः । दाशसूनोनिराशस्य सद्यः प्राणा विनिर्ययुः ।। १३२ तगुवागत्य निन्दन्ती सामानं राजकन्यका । प्रातस्तेन सहारोढुं चितां व्यवसिताभवत् ॥ १३३ ततो मलयसिंहोऽस्याः पिता बुद्ध्वा नृपोऽन तत् । एत्यानिवार्या दृष्वैतामाचम्यैवं वचोऽब्रवीत् ॥ १३४ यदि सत्यमहं भक्तो देवदेवे त्रिलोचने । तन्मे वदत कर्तव्यं लोकपाला यथोचितम् ।। १३५ इत्युक्तवन्तं राजानं दिव्या वागेवमप्रवीत् । पूर्वभार्येयमेतस्य दाशयूनो भवत्सुता ।। १३६ प्रामे नागस्थलाख्ये हि महीधरसुतः पुरा । अभूलधरो नाम ब्राह्मणो गुणवत्तरः ।। स गते पित्तरि स्वर्ग हतवित्तः स्वगोत्रजैः । विरक्तो भार्यया साकं जगाम युनदीतटम् ।। देहं त्यक्ष्यनिराहारः स्थितस्तत्र विलोक्य स. । दाशान्भक्षयतो मत्स्यान्मनसा श्रद्दधे क्षुधा ॥ १३९ ततोऽत्र पञ्चतां यात तत्संकल्पकलङ्कितम् । स्वभार्या शुद्धसंकल्पा तप.स्यैव तमन्वगात् ॥ १४० स एप जातः संकल्पदोपाद्दाशफुले द्विजः । भार्यास्य सा च सुतपा जातैपा ते सुता नृप ।। १४१ वदेतं पूर्वभारं राजनेपा त्वदालजा । जीवयत्वायुपोऽर्धेन गतायुपमनिन्दिता ।। १४२ एतत्तपःप्रभावाद्धि तत्तीर्थप्रमयात्तथा । पूतोऽयं तव जामाता भूत्वा राजा भविप्यति ॥ १४३ इत्युक्तो दिव्यया वाचा सुप्रहाराय तां सुताम् । दत्तायुरी च ददौ तस्मै लब्धासवे नृपः। १४४ वदत्तभूमिहस्यश्वरनैर्भूत्वा स भूपतिः । सुप्रहारः कृती तस्थौ प्राप्य भार्या तदासजाम् ॥ १४५ एवं प्राग्जन्मसंवन्धः प्रायः प्रीसै शरीरिणाम् । किं चैवं चौरसंवद्धाप्यनेयं श्रूयतां कथा ।। अयोध्यायामभूद्राजा वीरवाहुरिति श्रुतः । ररक्ष स्वसताननिर्विशेष सदा प्रजाः ॥ १४७ - ·तराः २11 सुरतमञ्जरीलम्बकः १६ ॥ ५३३ कदाचित्तं च राजानमेत्य पौरा व्यजिज्ञपन् । चौरा मुष्णन्ति नगरीमिमा प्रतिनिशं प्रभो॥ । १४८ जापद्भिरपि चास्माभिः शक्या लक्षयितुं न ते । तच्छ्रुत्वा स्थापयामास सोऽत्र चारान्नृपो निशि ॥ १४९ तेऽपि प्रापुर्न यचौरान चाशाम्यदुपद्रवः । तेन राजा स्वयं रात्रौ तदन्वेष्टुं विनिर्ययौ ।। १५० एकाकी खगहतश्च परिभ्राम्यन्स सर्वतः । संचरन्तं ददशैकं प्राकारोपरि पूरुपम् ।। १५१ भयालघुपदन्यासं काकचञ्चललोचनम् । मृगारिमिव पश्यन्तं मुहुर्वलितकंधरम् ।। १५२ विकोपासिविनिर्यातैर्लक्षितं सगरश्मिभिः । तारारनापहारार्थमिव सेरण(?)रजभिः ।। दृष्ट्वा चाचिन्तयद्राजा चौरोऽयं वेद्मि निश्चितम् । ध्रुवमेकचरेणेयं मुप्यतेऽनेन मे पुरी ।। १५४ इत्यालोच्य नृपश्चौरं चतुरस्तमुपागमत् । चौरोऽपि स तमप्राक्षीत्सशकं को भवानिति ।। १५५ ततो राजाब्रवीदेतं बहुव्यसनदुर्भरः । अहं साहसिकश्चौरस्त्वं च मे ब्रूहि को भवान् ॥ १५६ चौरोऽप्युवाचैकचरस्तस्करोऽहं महाधनः । तदेहि मद्गृहं यावद्धनेच्छां पूरयामि ते ॥ १५७ तच्छुत्वा दस्युना तेन समं राजा तथेति सः । ययौ वनान्तस्तद्वेश्म क्ष्मातले सातनिर्मितम् ।। १५८ अधिष्टितं वरखीमिभूरिरत्नप्रकाशितम् । सदा नवोपभोगं च भुजंगनगरोपमम् ।। १५९ ततो गर्भगृहं तस्मिन्प्रविष्टे तस्करे नृपम् । वाघस्थानस्थितं दासी तमेका सकृपाभ्यधात् ।। कासि प्रविष्टो निर्याहि शीघ्र विश्वस्तधातकः । हन्यादेकचरो हि त्वां प्रतिभेदभयादयम् ।। १६१ तच्छुत्वा निर्गतो राजा द्रुतं गत्वा स्वमन्दिरम् । सेनापति समाहूय ससैन्यः पुनराययौ ।। १६२ आगत्य रुद्वा तद्वेश्म शूरानन्तः प्रवेश्य च । हृतार्थसंचयं चौरमवष्टभ्यानिनाय तम् ।। गतायां निशि तेनाथ स राज्ञादिष्टनिग्रहः । चोरो विपणिमध्येन वध्यभूमिमनीयत ।। १६४ नीयमानं च तं तन दृष्ट्वा दृप्यनुरागिणी । वणिक्सुतैका पितरं तत्क्षणं खमभापत ॥ १६५ योऽयं वध्यभुवं तात नीयते दत्तडिण्डिमः । असौ चेत्स्यान्न मे भर्ता तन्मृतां विद्धि मामिति ।। वीक्ष्याथ दुर्निवारा तां गत्वा भूपं स तत्पिता । द्रव्यकोट्यापि चौरस्य तस्य मुक्तिमयाचत ॥ १६७ भूपोऽपि तस्मै वणिजे चुक्रोध न तु तस्करम् । तं मुमोचाविलम्व्यैव शूलायां तं न्यवेशयत् ।। ततः सा वामदत्ताख्या वणिकन्या कलेवरम् । चौरस्थादाय तस्याग्नि प्रविवेशानुरागतः ।। १६९ एवं प्राग्जन्मसंयन्धपरायत्तेपु जन्तुपु । भारि को वस्त्वतिक्रामेको वा किं कस्य वारयेत् ।। १७० तस्मात्सुत्रस्य ते कापि पूर्वसंवन्धनिर्मिता । अवन्तिवर्धनस्यैपा राजन्सुरतम जरी ।। २७१ अन्यथा कथमेतस्य राजसूनोः सुजन्मनः । मातड्यामिह तस्यां स्यादमिष्वगोऽयमीदृशः ॥ १७२ तस्मादुस्पलहस्तः स मातङ्गस्तत्पिता प्रभो । तां सुतां याच्यतां तावत्पश्यामः किं ब्रवीत्यसौ ॥ एषमुक्तो मया राजा पालकः प्राहिणोत्तदा । दूतानुत्पलहस्ताय तां कन्यां तत्र याचितुम् ।। १७४ स च तैर्याचितो दूतैर्मातङ्गो निजगाद तान् । एतन्मेऽमिमतं किं तु यो भोजयति मगृहे ॥ १७५ भष्टादशसहस्राणि विप्राणां पुरवासिनाम् । तस्मै मयासौ दातव्या सुता सुरतम सरी ।। १७६ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्स सप्रतिक्षं तथैव ते । आगत्य दूता राझे तत्पालकाय न्यवेदयन् ॥ एतत्सकारणं मत्वा संघाच्य ब्राह्मणान्पुरि । उज्जयिन्यां समाख्यातवृत्तान्तः क्षितिपोऽब्रवीत् ।। भुग्ध्वमुत्पलहस्तस्य मातङ्गस्येह वेश्मनि । अष्टादशसहस्राणि यूयं नेच्छेयमन्यया ॥ इत्युक्ता भूभृता भीताश्चण्डालानाच ते द्विजाः । कर्तव्यमूढाः संश्रित्य महाकालं व्यधुस्तपः ।। १८० अन्नमुत्पलहसंस्य गृहे मुग्ध्वमशविताः । विद्याधरो ह्ययं नायं पण्डालः सफुटुम्बकः।। १८१ इति स्वमे समादिष्टा विमास्ते तेन शंभुना । उत्थाय गत्वा राक्षे तदाख्याय पुनरघुवन् ।। १८२ चण्डालवाटादन्यन शुद्धमन्नं पचत्वसौ । राजन्नुत्पलहस्तोऽत्र ततस्तगुरुमहे वयम् ॥ सछुत्वोत्पलहस्तस्य राजा सोऽन्यं गृहं व्यधान् । प्रीतय कारुमिः गुद्धसत्रासान्नमपापयन् ।। १८४ लाते चोत्पलहस्तेऽस्मि शुद्धवले पुरः स्थिते । तनाष्टादमिर्भुकं सहस्रैरप्रसन्मनाम् ॥ १८५ भुक्तेषु तेषु चोपेत्य राजानं राष्ट्रसंनिधौ । प्रणम्योत्पलहतोऽसौ पालकं तमभाषत ।। १७७ १७८ ·- ५३४ कथासरित्सागरः। [आदिततरङ्गः ११२ । अभवद्गौरिमुण्डारयो धुयर्या विद्याधरेश्वरः । मनगदेवनामाई तस्याभूवं समाश्रितः ॥ १८७ अस्यां सुरतमचर्या सुतायां मम भूपते । उत्पन्नायां स मां गुप्तं गौरिगुण्डोऽब्रवीदिदम् ।। १८८ नरवाहनदत्तारयो योऽयं वत्सेश्वरामजः । भविष्यचक्रवर्ताह सोऽस्माकं कथ्यते सुरैः ।। १८९ तद्यावश्चक्रवर्तित्वं न प्राप्तः कण्टकः स नः । तावत्स्वमायया गत्वा तं निपातय मा चिरम् ॥ १९० इत्यहं गौरिमुण्डेन पापेन प्रेरितस्तदा । तदर्थ नभसा गच्छन्पुरोऽपश्यं महेश्वरम् ॥ १९१ स मां सद्योऽशपत्क्रुद्धः कृत्वा हुंकारमीश्वरः । महालनि जने पाप कथं पापं चिकीर्पसि ।। १९२ तदनेनैव देहेन भार्यादुहितसंयुतः । गच्छोजयिन्यां चण्डालमध्ये निपत दुर्मते ॥ १९३ अष्टादशसहस्राणि विप्राणां पुरवासिनाम् । तनयादानशुल्केन यदा ते भोजयिष्यति ।। १९४ गृहेषु कश्चिच्छापस्य तदान्तस्ते भविष्यति । दातव्या च त्वया तस्मै सुता तच्छुल्कदायिने ।। १९५ इत्युक्त्वान्तहिते शंभावेपोऽस्मि पतितस्तदा । अन्येपूत्पलहस्ताख्यो न च तैः संकरो मम ।। -१९६ अद्य शान्तः स शापो मे त्वत्पुत्रस्य प्रसादतः । तन्मयेयं सुता दत्ता तस्मै सुरतमचरी ।। १९७ इदानी चैप गच्छामि निजं वैद्याधरं पदम् । नरवाहनदत्तस्य सेवार्थ चक्रवर्तिनः ।। १९८ इत्युक्त्वैवार्पितसुतः समुत्पत्याङ्गनायुतः । आगान्मतङ्गदेवोऽसौ देव त्वचरणान्तिकम् ।। १९९ राजापि पालको ज्ञाततत्त्वो हृष्टस्ततो व्यधात् । तस्याः सुरतमचर्या विवाह स्वसुतस्य च ।। तत्पुत्रोऽपि च तां भायां प्राप्य विद्याधरीमभूत् । मनोरथाधिकावाप्तिकृतार्थोऽवन्तिवर्धनः २०१ एकदा च कुमारोऽसौ सुप्तो हर्ये समं तया । निशाक्षये प्रवुद्धस्तामकस्मान्नैक्षत प्रियाम् ।। २०२ विचित्य चैतामप्राप्य तथा क्रन्दन्नतप्यत । यथोपेत्य पिताप्यस्य राजाभूदृशविह्वलः ॥ रक्षितेयं पुरी नास्यां निशायां प्रविशेत्परः । ध्रुवं हृता सा केनापि पापेनाकाशचारिणा ।। २०४ इत्याद्यस्मासु जल्पत्सु मिलितेष्वत्र तत्क्षणम् । विद्याधरो धूमशिसो यौष्माकोऽवातरद्दिवः ॥ २०५ तेनेह सोऽयमानीतः कुमारोऽवन्तिवर्धनः । अहं चाख्याय वृत्तान्तं मार्गितः पालकान्नृपात् ।। २०६ सैपा चात्र स्थिता पित्रा समं सुरतमजरी । वृत्तान्त ईदृशश्वास्या देवो जानात्यतः परम् ।। २०७ 'इत्थं पालकमत्रिणि कथयित्वा भरतरोहके विरते । नरवाहनदत्तामे मतगदेवं सभासदोऽपृच्छन् । २०८ कस्मै भवता दत्ता ब्रूहि त्वं सुरतमजरीयमिति । सोऽप्याह स्म मयैपा दत्तैवावन्तिवर्धनायेति ।। २०९ त्वं ब्रूहि हरसि कस्मादेतामिति चेत्यकोऽथ तैः पृष्टः । आदौ मा मात्रा वाचा दत्तेयमित्यवादीत्सः ।। सति जनके का माता तहानेऽप्यस्ति कोऽत्र तव साक्षी । तदियं परदारास्ते पापेति तमूचुरित्यकं सभ्याः॥ २११ इति तैश्च निरुत्तरीकृतस्य प्रसभं निग्रहमित्यकस्य तस्य । नरवाहनदत्तचक्रवर्ती कुपितो दुर्विनयात्समादिदेश । अस्यैकमेतमपराधमिह क्षमस्व स्यालो हि ते मदनवेगसुतः किलासौ । इत्यर्थितो मुनिवरैरथ कश्यपाद्यै राजा कथंचिदपभस्य॑ स तं मुमोच ।। २१३ तमपि च मातुलपुत्रं निजपल्यावन्तिवर्धनं युक्तम् | वायुपथहस्तनिहितं सचिवयुतं प्राहिणोत्स्वपुरीम् ।। २१४ इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते क्यासरित्सागरे सुरतमरीलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः ।

·तरङ्गः ३] सुरतमञ्जरीलम्बकः १६ । १ ७ ८ तृतीयस्तरजः। एवं तत्रासितगिरी साध्वी सुरतमचरीम् । इत्यकापहृतां तस्मात्स्यालादप्यपत्सितात् ।। हत्या समर्प्य भर्ने च मुनिमध्ये व्यवस्थितम् । नरवाहनदत्तं तं कश्यपपिरमापत ।। नाभून्न भविता राजंश्चक्रवर्ती समस्तव । यस्य धर्मासनस्थस्य न रागादिवशा मतिः ॥ धन्यास्तेऽपि च पश्यन्ति ये त्वां सुकृतिनं सदा । ईदृशेऽपि हि साम्राज्ये नावा किंचिदस्ति ते॥ आसन्नृपभकाद्या हि पुरान्ये चक्रवर्तिनः । नानाविधैश्च दोपैस्ते प्रस्ता नष्टाः श्रियच्युताः॥ अपभः सर्वदमनस्तृतीयो वन्धुजीवकः । अतिदर्पण ते सर्वे शक्रान्निग्रहमागताः ।। ६ जीमूतवाहनोऽप्येत्य पृष्टो विद्याधरेश्वरः । चक्रवर्तिपदप्राप्तिकारणं नारदर्पिणा ।। आचस्यौ कल्पवृक्षस्य दानं निजतनोस्तथा । तेनाभ्रश्यत्पदात्स्वस्मात्सुकृतोदीरणेन सः॥ विश्वान्तराख्यो यश्चासीचक्रवर्तीह सोऽपि च । इन्दीवराक्षे तनये हते चेदिमहीभृता ।। ९ वसन्ततिलकाख्येन तद्दारध्वंसकारिणि । कुपुत्रशोकमोहेन धैर्यहीनो व्यपद्यत । एकताराबलोकस्तु भूत्वा राजेन्द्र मानुपः । विद्याधराणां संप्राप्य सुकृतैश्चक्रवर्तिताम् ॥ ११ अनासादितदोपः संश्चिरं साम्राज्यसंपदम् । भुक्त्वावसाने वैराग्यात्स्वयं त्यक्त्वा वनं गतः ।। १२ इत्थं विद्याधराः प्रायः स्वपदप्राप्तिमोहिताः । नोचिते पथि तिष्ठन्ति रागाद्यन्धाः पतन्ति च ॥ तत्त्वं न्याय्यात्पथः शश्वद्रक्षेः स्पलितमासनः । विद्याधरप्रजा चेयं रक्ष्या धर्मव्यतिक्रमात् ।। कश्यपेनैवमुक्तस्तु सम्राट् अद्धिततद्वचः । नरवाहनदत्तस्तमिदं पप्रच्छ सादरम् ॥ १५ कथं तारावलोकेन मानुपेण सता पुरा । प्राप्त विद्याधरैश्वर्य भगवन्वर्णयस्व नः । तच्छ्रुत्वा कश्यपोऽवादीन्छ्रयतां कथयामि वः । चन्द्रावलोक इत्यासीन्नाम्ना शियिपु भूपतिः ॥ तस्येश्वरस्य मूर्धन्या चन्द्रलेखेत्यभूत्प्रिया । दुग्धाब्धिनिर्मलकुला शुद्धा गङ्गासमस्थितिः ।। १८ अभूच वारणस्तस्य परसेनाविमर्दनः । महान्कुवलयापीड इति ख्यातो महीतले॥ १९ तत्प्रभावेण भूपालो बलिनापि न शत्रुणा ! स पौरस्वामिके राज्ये पर्यभूयत केनचित् ॥ यौवनापगमे चास्य पुत्र एको महीपतेः । उत्पेदे चन्द्रलेसायां देव्यां कल्याणलक्षणः॥ २१ सारावलोकनामा च क्रमादृद्धि जगाम सः । दानधर्मविवेकाद्यैः सहजातैर्गुणैः सह ।। अशिक्षत च निःशेपं वाड्मयार्थ महामतिः । नाशिक्षत न शब्दार्थमेकं कामप्रदोऽर्थिषु ।। क्रमायुवापि वयसा स्थविरः स विचेष्टितैः । तेजसा सूर्यसंकाशोऽप्यत्यर्थ सौम्यदर्शनः ।। राकाचन्द्र इवाशेषकलासंदोहसुन्दरः । कंदर्प इव विश्वस्य लोकस्यौत्सुक्यदायकः ।। २५ संजज्ञे पितृशुश्रूपाजितजीमूतवाहनः । अभिव्यक्तमहाचक्रवर्तिलक्षणलाञ्छितः ।। २६ ततस्तस्य कृते सूनोः कन्या मद्रेश्वरामजा । चन्द्रावलोकेनाजहे माद्रीनाम महीभृता । कृतोद्वाहं पिता तं च तद्गुणोत्कर्पतोपितः । यौवराज्ये महाराजस्तदैवामिपिपेच सः ।। अभिषिक्तश्च पित्रात्र युवराजस्तदापया । तारावलोकः सोऽन्नादिदानसत्राण्यकारयत् ।। शय्योत्थायं च पात्राणि तानि स्वयमवेक्षितुम् । सदा कुवलयापीडमारुह्य गजमभ्रमीत् ।। ३० यो यदर्थितवांस्तस्मै तद्ददावपि जीवितम् । तेन तस्य यशो दिक्षु युवराजस्य पप्रथे ।। अथ तस्य सुतौ माद्यां जायते स्म यमावुभौ । तौ च नान्ना करोति स्म स पिता रामलक्ष्मणौ ॥ अवर्धेतां च ती पित्रोः नेहानन्दाविवाभको । खपितामहयोश्चैव प्राणेभ्योऽप्यधिकप्रियो । आरोपितगुणावेतो तत्कोदण्डाविवानतौ । वारावलोको माद्री च न पश्यन्तावतृप्यताम् ।। ततः कुवलयापीडं गर्ज दाव्यशः मुठौ । दृष्ट्वा तारावलोकस्य विप्रान्स्यानिरपवोऽग्रुवन् । ३५ गत्या फुरलयापीडं गज तारावलोकतः । याचध्वं यदि तावतं युप्मभ्यं स प्रदास्यति । हरिप्यामस्ततो राज्यं तद्विहीनस्य तस्य तन् । न दाम्यत्यय दातृत्वयशतस्य विनत्यति । इत्युक्तास्तैस्तथेत्युक्त्वा गत्वा ते ब्राह्मणासतः । राज्ञस्तारावलोकात्तं दानवीराधयाचिरे ॥ २४ २७ 4 ।

·- ४४ ४५ 4 ४७ ४८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११३॥ को नामार्थो गजेन्द्रेण याचितेन द्विजन्मनाम् । तज्जाने निश्चितमिमे प्रयुक्ता मम केनचित् ॥ ३९ तद्यदस्तु मया तावद्दातव्योऽयं गजोत्तमः । अप्राप्तकामो ह्यर्थी मे कथं यास्यति जीवतः ॥ इति संचिन्त्य तेभ्यस्तं द्विजेभ्यो वाराणोत्तमम् । तारावलोकः स ददौ निष्कम्पेनैव घेतसा॥ ४१ ततस्तैर्नीयमानं तं दृष्ट्वा करिवरं द्विजैः । पौराम्चन्द्रावलोकस्य क्रुद्धा राज्ञोऽन्तिकं ययुः॥ ४२ ' ऊचुश्च ते सुतेनेदं राज्यं त्यक्तं तवाधुना । मुनिधर्मो गृहीतश्च सर्वसंन्यासकारिणा ॥ ४३ . यदेतेन श्रियो मूलं गन्धभग्नान्यवारणः । दत्तः कुवलयापीडः पश्यार्थिभ्यो महागजः ।। तदेतं तपसे पुनं वनं प्रस्थापयाथवा । गजं प्रत्याहरान्यं वा राजानं कुर्महे वयम् ।। इति चन्द्रावलोकस्तैः पौरैरुतस्तथैव तत् । स पुत्रं श्रावयामास प्रतीहारमुसेन तम् ।। सोऽपि तारावलोकस्तच्छ्रुत्वा तत्तनयोऽब्रवीत् । हस्ती तावन्मया दत्तो नास्त्यदेयं च मेऽर्थिपु ॥ ईदृशेन तु राज्येन पौरायत्तेन किं मम । किं चान्यानुपयोगिन्या लक्ष्म्या विद्युद्विलोलया ।। तन्मे श्रेयो वने वासः सर्वभोज्यफलश्रियाम् । मध्ये तरूणां न पुनर्नृपशूनामिहदृशाम् ।। ४९ इत्युक्त्वा तुल्यसंकल्पधीरया भार्ययान्वितः । पित्रोः पादावनुध्याय दत्वार्थिभ्योऽर्थसंचयम् ॥ गृहीतवल्कलः साकं स पुन्नाभ्यां निजात्पुरात् । तारावलोको निरगाढुदतः सान्त्वयन्द्विजान् ॥ तं तथाप्रस्थितं दृष्ट्वा पशूनां पक्षिणामपि । करुणं क्रन्दतामश्रुधाराभिभूरसिच्यत । ५२ सून्वोर्वाहनमात्रैकरथशेषः पथि ब्रजन् । सोऽथ तारावलोकोऽन्यै रथाश्वान्याचितो द्विजैः॥ स तानथ ददौ तेभ्यश्चकर्प च रथं स्वयम् । सभार्यः सुकुमारौ तौ नेतुं वालौ तपोवनम् ।। ५४ ततोऽटवीमध्यगतं परिश्रान्तमुपेत्य तम् । निरश्वं रथमप्यत्र ययाचे ब्राह्मणोऽपरः ।। तस्मै तमपि निःशङ्को दत्त्वा पद्भ्यां सपुत्रकः । सभार्यश्च कथंचित्स धीरः प्राप तपोवनम् ॥ ५६ तत्र माया कृतोदारपरिचर्यः स्वभार्यया । तरमूले कृतावासस्तस्थौ मृगपरिच्छदः ।। वाताहतिचलपुष्पमसरीचारुचामरैः । पृथुच्छायातरुच्छत्रैः पत्रशय्याशिलासनैः ।। गीतै गाइनानां च नानाफलरसासवैः । वीरं वैराग्यराज्यस्थं बनान्तास्तं सिपेविरे ।। एकदा चात्र तत्पन्यां मायां तस्य कृते स्वयम् । आतु फलपुष्पादि गतायामाश्रमावहिः ।। उपेत्य ब्राह्मणो वृद्धः कश्चित्तमुटजस्थितम् । तारावलोकं तनयौ ययाचे रामलक्ष्मणौ ॥ वरं पुत्राविमौ नीतौ पारयिष्ये शिशू अपि । न पुनर्भग्नकामोऽयं प्रेपितोऽर्थी कथंचन ।। ६२ विधिर्वीक्षितुकामो हि धैर्यध्वंसं शठो मम । इति संचिन्त्य स दौ.तस्मै विप्राय तौ सुतौ ॥ नीयमानौ च तौ तेन विप्रेण ययतुर्न यत् । तत्स विप्रो लतामिस्तौ वद्धहस्तावताडयत् ।। ६४ निनाय चैतौ क्रन्दतौ नृशंसो जननी मुहुः । विवृत्य पितरं तं च पश्यन्तौ साश्रुलोचनौ । वस तारावलोकोऽत्र पश्यन्नपि न चुक्षुभे । चुक्षुभे त्वस्य धैर्येण भूतग्रामश्वराचरः ॥ अथाहृत्य शनैः पुष्पफलमूलादि सा सती । वनान्तादाययौ माद्री श्रान्ता तं पत्युराश्रमम् ॥ ददर्शाधोमुसं तं च भर्तारं न तु तौ सुतौ । विप्रकीर्णस्थितक्रीडामृण्मयाश्वरथद्विपौ।। अनिष्टाशङ्किहृदया हा हतास्मि क तौ मम । पुत्रकाविति पप्रच्छ संभ्रान्ता तं पतिं च सा ॥ सोऽप्यवादीच्छनैरेतामनधे तनयौ मया । याचमानाय तौ दत्तौ दरिद्राय द्विजन्मने ॥ वच्छ्रुत्वा यतमोहा सा साध्वी तमयदत्पतिम् । तर्हि युक्तं कृतं यातु कथमर्थी पराडासः ॥ ७१ एवं तयोक्ते दंपत्योस्तुल्यसत्त्वतया तया । तयोश्चकम्पे भुवनं चचालेन्द्रस्य चासनम् ।। अथेन्द्रः प्रणिधानेन माद्रीतारावलोकयोः । दानसत्त्वप्रभावेण कम्पितं जगदैक्षत ॥ ततः स ब्राह्मणो भूत्वा गत्वा जिज्ञासुराश्रमम् । तारावलोकं माद्री तामेकपन्नीमयाचत || तारावलोकोऽप्येतस्मै दातुं हस्तोदकेन ताम् । निर्विकल्पः प्रववृते वनान्तसहचारिणीम् ।। किं साधयसि राज दत्त्वा दारानपीदृशान् । इत्युक्तो द्विजरूपेण तेन गक्रेण सोऽब्रवीत् ।। न में साध्यं किमप्यस्ति वाञ्छा त्वेतावती मम । प्राणानपि सदा दद्या ब्राह्मणेभ्य इति द्विज ॥ ७० ७२ ७४ ७७ ·८४ ८७ ८८ ९० तरमः ३17 सुरतमञ्जरीलम्बकः १६ । तछ्रुत्वा निजरूपस्यो भूत्वा शक्रो जगाद तम् । तुष्टोऽस्मि कृतजिज्ञाससव तेन वदामि ते ।। न ते देया पुनः पत्नी चक्रवर्ती च भाव्यसि । विद्याधराणामचिरादित्युक्त्वान्तर्दधे च सः ॥ अनान्तरे स वृद्धोऽपि प्राक्षणो दक्षिणार्जितौ । तारावलोकतनयो गृहीत्वा मार्गमोहतः ॥ भ्रमंश्चन्द्रावलोकस्य दैवात्तस्य पुरं प्रभोः । प्राप्यापणे तौ विकेतुं राजपुत्रौ प्रचक्रमे ॥ ८१ तत्र ती प्रत्यभिज्ञाय गस्वैवावेद्य भूपतेः । पौराश्चन्द्रावलोकस्य सद्विजौ निन्युरन्तिकम् ।। स तो दृष्ट्वा निजी पौत्री साश्रुः पृष्ट्वा च तं द्विजम् । अभूत्तदुक्तवृत्तान्तः सुसदुःसमयश्चिरम् ।। ८३ ततः स निजपुत्रस्य सत्त्वोत्कर्प विभाव्य तम् । यतराज्यस्पृहः पौरैरय॑मानोऽपि तौ द्विजात् ।। क्रीया तस्माद्धनैः पौत्रौ गृहीत्वा सपरिग्रहः । सूनोस्तारावलोकस्य तस्याश्रमपदं ययौ ।। ८५ तत्रापश्यच तं वद्धजटं वल्कलधारिणम् । आशागतैर्महावृक्षमिव भुक्तश्रियं द्विजैः । दूरादाधाव्य पतितं पुत्रं तं पादयोश्च सः । यदारोपयदुत्सङ्गमभिपिच्याचवारिणा ॥ विद्याधराधिराज्यार्थमभिपेकपुरःसरे । तस्य सिंहासनारोहे तदेवारम्भतां ययौ ।। अर्थतत्तनयो राजा तौ ददौ रामलक्ष्मणौ । सोऽस्मै तारावलोकाय क्रीतावेताविति त्रुयन् ।। ८९ कुर्वन्त्यन्योन्यवृत्तान्तकथा यावच तन ते । तावदजश्चतुर्दन्तो लक्ष्मीश्चावातरदिवः ।। अवतीर्णेषु चान्येपु विद्याधरपतिष्वपि । लक्ष्मीस्तारावलोकं सा पद्महस्ता जगाद तम् ॥ ९२ आरहा वारणेऽमुष्मिन्नेहि विद्याधरास्पदम् । तत्साम्राज्यश्रियं भुड्क्ष्य जितां दानप्रभावतः ।। ९२ इत्युक्तवत्या लक्ष्म्या स साकं भार्यासुतान्वितः । पितुः प्रणम्य चरणौ पश्यत्स्वाश्रमवासिषु ।। आरुह्य तं गजं दिव्यं वृतो विद्याधरेश्वरैः । ताराक्लोको नभसा ययौ वैद्याधरं पदम् ॥ तत्रोपभुक्तसाम्राज्यश्चिरं विद्याभिराश्रितः । कालेनोत्पन्नवैराग्यस्तपोवनमशिश्रियत् ॥ एवं तारावलोकेन मानुषेण सता पुरा । निर्मलैः सुकृतैः प्रापि सर्वविद्याधरेन्द्रता ।। अन्ये तु तामवाप्यापि विभ्रष्टाः स्खलितैसतः । तद्रक्षेरपचार व स्वतो वा परतोऽपि वा ॥ इति नरवाहनदत्तः कश्यपमुनिना कथां समाख्याय । अनुशिष्टः स तथेति प्रतिपेदे चक्रवर्ती तत् ॥ ९८ विद्याधराः शृणुत यः कुरुते ममान धर्मव्यतिक्रममितः प्रभृति प्रजासु । वध्यः स मे नियतमित्यमितो हराद्विमुद्धोपणा च स ततो भ्रमयांचकार ।। ९९ अथावनतमस्तकैर्विधृतशासन. सेचरै- रुवास विलसाशा. सुरतमचरीमोचनात् । स्वमातुलसमीपगोऽसितगिरौ नयन्प्रावृपं स तत्र सपरिच्छदो मुनिवरस्य तस्याश्रमे ॥ इति महाकविधीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे सुरतमारीलम्बके तृतीयस्तरमः । समाप्तवायं सुरतमञ्जरीलम्बका पोडशः। . ९४ १०० ·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। पद्मावती नाम सप्तदशो लम्बकः । इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- स्पुरा किल कथामृतं हरमुसाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविघ्नलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैवुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथमस्तरमः। १ ३ ६ ७ ८ ९ देहार्धधृतकान्तोऽपि तपस्वी निर्गुणोऽपि यः। जगत्स्तुत्यो नमस्तस्मै चित्ररूपाय शंभवे ॥ चलत्कर्णाप्रविक्षिप्तगण्डोडीनालिमण्डलम् । धुन्वानं विघ्नसंघातमिव विनान्तकं नुमः ।। एवं तत्रासितगिरौ कश्यपस्याश्रमे मुनेः । गोपालकस्य निकटे मातुलस्य तपस्यतः ।। वर्षाकालातिवाहाय निवसन्सचिवैर्युतः । सर्वविद्याधरेन्द्रकचक्रवर्तिपदे स्थितः ।। नरवाहनदत्तोऽसौ तैस्तैर्विद्याधराधिपः । अन्वासितः स्वभार्याभिः पञ्चविंशतिभिर्वृतः ।। ब्रुवन्कथाः स मुनिमिः सपत्नीकैरपृच्छयत । यदा मानसवेगेन देवी मदनमञ्चका ।। माययापहृतैपाभूतदा विरहनिःसहम् । व्यनोदयत्कथं कस्त्वामिति नः कथ्यतां त्वया ॥ इति तैर्मुनिभिः पृष्टस्तद्धार्यामिश्च तत्र सः । नरवाहनदत्तोऽथ वक्तुमेवं प्रचक्रमे ॥ तदा हतायां मे तस्यां देव्यां पापेन वैरिणा । मयानुभूतं दुःखं यत्तत्कियत्कथ्यतेऽधुना ।। न तत्पुरं न चोद्यानं गृहं वा यत्र नाभ्रमम् । चिन्वन्नहमिमामार्तः सर्वे च सचिवा मम ।। उपविष्टं च सोन्मादमिवोद्याने तरोस्तले । आह स्म लब्धावसरः सान्त्वयन्गोमुखोऽथ माम् ।। मा गा विठवतां देवीमचिरात्प्राप्स्यसि प्रभो । देवा हि शुचरैश्वर्यमादिशंस्तेऽनया सह ।। तदवश्यं तथा भावि नहि तद्वचनं मृपा । धीराश्च सोढविरहाः प्राप्नुवन्तीष्टसंगमम् ॥ रामभद्रो नलो राजा तवैव च पितामहाः । विपद्य विरहं कि न प्रेयसीभिः समागताः ॥ स मुक्ताफलकेतुश्च चक्रवर्ती ग्रुचारिणाम् । पद्मावत्या न कि प्राप वियुक्तः संगमं पुनः ।। तथा च शृणु देवाहं तत्कयां कथयामि ते । इत्युक्त्वा गोमुसो मामिमामकथयत्कथाम् ।। अस्तीह प्रधिता पृथ्व्यां नाना वाराणसी पुरी । |सरिभूपिता मूर्तिः शांभवीवापवर्गदा ।। सुरसमध्वजपटैर्मरुवा नमितोद्धतैः । इहैत मोक्षं यातेति ध्रुवाणेवानिशं जनान् ॥ सिवप्रासादशिसरा पन्द्रचूडनिवासभूः । भाति शैवगणाकीर्णा कैलासाद्रिस्थलीव या ॥ तस्यामभूद्रह्मदत्तो नाम राजा पुरा पुरि । शिवकभक्तो ब्रह्मण्यः शूरो दाता क्षमापरः ।। न दुर्गेप्यपि चस्वाल न ममजाम्बुधिष्वपि । भुवि भ्रमन्ती यस्याज्ञा न द्वीपान्यपि नातरत् ।। आहाददायिनी तस्य चकोरस्येव वल्लभा । आसीत्सोमप्रभा देवी नेत्रपेयास्य साप्यभूत् ।। शिवभूत्यभिधानश्व मन्त्री तस्याभवहिजः । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या सर्वशास्त्रार्थपारगः ।। स कदाचिनृपश्चन्द्रप्रासादे शयने स्थितः । ददर्श इंसयुगलं गगनेनागत निशि ॥ ११ १२ १३ १६ १८ १९ २० २१ ૨૨ २३ २४ ·4 २६ २७ २८ २९ ३१ ३८ ३९ ४२ तरशः १17 पद्मावतीलम्बकः १७ ॥ दीप्तजाम्बूनदमयं राजहंसावलीवृतम् । अभ्रगङ्गाजलोरिक्षप्तमिव हेमाम्बुजद्वयम् ॥ गते दृष्टिपथात्तस्मिन्नत्याश्चर्ये स भूपतिः । पर्यंतप्यत सोत्कण्ठः पुनस्तद्दर्शनं विना ।। अनिद्र एव नीत्वा तां निशां प्रातः स मन्त्रिणम् । यथा दृष्टं तथाख्याय शिवभूतिमुवाच तम् ।। तद्यथेष्टं न तौ हेमहंसौ पश्याम्यहं यदि । तत्किमेतेन राज्येन जीवितेनापि वा मम ।। इति राज्ञोदिते मन्त्री शिवभूतिर्जगाद तम् । अस्त्युपायोऽत्र कश्चित्तं शृणु देव वदामि ते ॥ विचित्रकर्मयोगेन संसारेऽस्मिन्प्रजापतेः । विचित्रो भूतसर्गोऽयमपरिच्छेद्य एव यः ।। तत्र दुःसमये मोहादुद्भवत्सुसवुद्धयः । निवासाहारपानादिरसाद्रज्यन्ति जन्तवः ।। तेषां चाहारपानादि निवासं च पृथग्विधम् । स्वस्वजात्यनुरूपेण प्रीतिदं विदधे विधिः ।। तद्देव कारय महद्धसानामाश्रयं सरः । कमलोत्पलसंछन्नं निर्वाध रक्षिरक्षितम् ।। पक्षिप्रियं च तत्रान्नं प्रक्षेपय सदा तटे । यावदायान्ति तत्राशु नानादिग्भ्योऽम्युपक्षिणः ।। तन्मध्ये नचिरादन तो हंसावप्युपैष्यतः । ततो द्रक्ष्यस्यजनं तौ मा कृथा दुर्मनस्कताम् ॥ इत्युक्ते मत्रिणा तेन स राजा तदकारयत् । यथोक्तं क्षणसंपन्नं ब्रह्मदत्तो महासरः॥ हंससारसचक्रासंश्रिते तत्र कालतः । आगस पासण्डे तद्वंसयुग्ममुपाविशत् ।। तदुपेत्य स विज्ञप्तस्तत्सरोरक्षिभिर्नृपः । आगादेतत्सरो हृष्टः सिद्धं मत्वा मनोरमम् ।। ददर्श हेमहंसौ च तत्र तो दूरतोऽर्चयन् । आश्वासयञ्च निक्षिप्य सक्षीराञ्झालितण्डुलान् ।। विशुद्धकलधौताङ्गौ मुक्तामणिमयेक्षणौ । प्रवालचञ्चुचरणौ तार्यरत्नाप्रपक्षती ॥ विसम्भोपगतौ तौ स हंसौ राजा विभावयन् । मुदा सदावसत्प्रीत्या तत्रैव सरसस्तदे॥ एकदा चैकदेशेऽन्न सरोरोधसि पर्यटन् । अम्लायिपुष्परचितां पूजां राजा ददर्श सः॥ केन पूजा कृतैपेति पप्रच्छान स रक्षिणः । ततस्ते तं सरःपाला नृपमेवं व्यजिज्ञपन् । त्रिसंध्यं सरसि स्नात्वा हंसावेतौ हिरण्मयौ । इह नित्यमिमां पूजां कृत्वा ध्यानेन तिष्ठतः ।। तन्न विद्यो महाराज किमेतन्महद्भुतम् । एतच्छ्रुत्वा स रक्षिभ्यश्चिन्तयामास भूपतिः ।। क हंसौ केदृशी चर्या ध्रुवमस्त्यत्र कारणम् । तत्करिष्ये तपस्तावद्यावद्वेत्स्यामि काविमौ ॥ इति संचिन्त्य नृपतिस्त्यक्ताहारः स भार्यया । मत्रिणा च समं चने हरभ्यानपरस्तपः ।। अथ तौ दिव्यहंसौ तं द्वादशाहमुपोपितम् । उपत्य व्यक्तया वाचा स्वप्ने राजानमूचतुः ।। राजन्नुत्तिष्ठ पक्ष्यायः सभार्यासचिवस्य ते । प्रातः सर्व यथातत्त्वं विजने पारणे फूते ।। इत्युक्त्वा तौ तिरोभूतो हंसौ राजा प्रबुद्धय घ । भार्यामश्रियुतः प्रातश्चकारोत्थाय पारणम् ।। भुक्कोत्तरं च तन्नाम्बुलीलागेहान्तरे स्थितम् । नृपं खभार्यामात्यं तं हंसौ तापभ्युपेयतुः ॥ को युवां घूतमित्युक्तौ तेनाभ्यच्यैव भूभुजा । मात्तरमै स्ववृत्तान्तमेवमाचख्यतुश्च तौ ।। अस्ति मन्दर इत्यद्रिराजो जगति विधुतः । विहरत्सुरसंघातविराजद्रनकाननः ।। यस्थामृतेन सिक्तेपु मथितक्षीरवारिधेः । जरामृत्युहरं पुप्पफलमूलाम्यु सानुपु ।। कैलासाधिककान्तस्य यस्य शृङ्गाप्रमूमयः । नानासद्रनरचिता लीलोद्यानानि धूर्जटेः॥ तन जातु कृतक्रीडो देवोऽवस्थाप्य पार्वतीम् । देवकार्यानुरोधेन केनाप्यन्तर्दधे हरः ।। ततस्तद्विरहाक्रान्ता तस्क्रीडाकेतनेपु सा । वभ्रामाश्वास्यमानान पार्वती देवतान्तरैः॥ एकदा च मधुप्राप्तिसोद्वेगा सा गणैर्वृता । देवी तरुतले यावत्मियचिन्ताकुला स्थिता । सावजयासुतां तत्र देव्यायामरधारिणीम् । फुमारी चन्द्रलेसारयां सामिलापावलोकिनीम् ।। समानरूपतारुण्यो निकटस्थो गुणोत्तमः । मणिपुप्पेश्वरो नाम सामिलापो व्यलोकयत् ।। तहधान्यौ गणी नाना पिङ्गेश्वरगुहेश्वरी । यभूवतुः स्मितमुसावन्योन्याननदर्शिनी ।। तौ घालोक्य तथाभूतौ कस्यैतौ हसवोऽपदे । इत्यन्तः कुपिता देवी ददौ दृष्टिमितसतः । ram me aorm घन्टलोगां तां मणिपुष्पेश्वरं च तम् ।। ४३ ४४ ४५ ४६ ४७ ४८ ५० . ५७ ५९ ६० ६२ ·७० ५४० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ११४॥ ततो विरहसोद्वेगा क्रुद्धा देवी जगाद सा । देवस्यासंनिधौ सुष्ठु स्मरप्रेक्षणकं कृतम् ।। ६४ एवाभ्यां हासशीलाभ्यां हसितं प्रेक्ष्य सुष्ठु च । तन्मयोनौ कामान्धौ स्त्रीपुंसौ पत्ततामिमी ।। तत्रैव दंपती चैतावविनीतौ भविष्यतः । हासशीलाविमौ शान्प्राप्स्यतस्तु वहून्भुवि ।। ब्राह्मणौ दुःसिनौ पूर्व तदनु ब्रह्मराक्षसौ । ततः पिशाचको पश्चाचण्डालौ तस्करौ ततः ।। ६७ छिन्नपुच्छौ ततः श्वानौ विविधौ च ततः खगौ । भविष्यतो गणावेतौ परिहासापराधिनौ । ६८ आभ्यां हि स्वस्थचित्ताभ्यामेप दुर्विनयः कृतः । इत्यादिष्टवती देवीं धूर्जटाख्योऽवद्गणः ।। अत्ययुक्तमिदं देवि न सल्वेते गुणोत्तमाः । इयन्तं शापमर्हन्ति स्वल्पादेवापराधतः ।। तच्छ्रुत्वैवाब्रवीत्कोपाद्देवी तमपि धूर्जटम् । मर्ययोनावनात्मज्ञ भवानपि पतत्विति ॥ दत्तशापप्रतापां तां प्रतीहारी जयाम्बिकाम् । जननी चन्द्रलेसायाः पादलग्ना व्यजिज्ञपत् ।। ७२ प्रसीद देवि शापान्तं कुर्वस्या दुहितुर्मम । एतेपां च स्वभृत्यानामज्ञानविहितागसाम् ।। ७३ विज्ञप्तेति प्रतीहार्या जयया गिरिजाप्रवीत् । यदा सर्वे मिलिष्यन्ति ज्ञानप्राप्तिवशारक्रमात् ।। ब्रह्मादीनां तपःक्षेत्रे दृष्ट्वा सिद्धीश्वरं तदा । एष्यन्ति पदमस्माकं मुक्तशापा इमे पुनः ॥ मानुष्ये चन्द्रलेसेयमेतत्कान्तः स धूर्जटः । सुसिनोऽमी भविष्यन्ति त्रयो द्वौ दुःसिनाविमौ ।। इत्युक्त्वा विरता यावत्सा देवी तावदाययौ । तत्रासुरः किल ज्ञातहरासंनिधिरन्धकः ।। स देवी प्रेप्सुरुसिक्तस्तत्परिच्छदसितः । गतो विज्ञाय देवेन ज्ञात्वा तत्कारणं हतः ।। कृतकार्योऽन्तिकायातस्तुष्टामुक्तान्धकागमाम् । सोऽथ देवो जगादेवं गिरिजां गिरिजापतिः ।। ७९ मानसः पूर्वपुत्रस्ते सोऽन्धकोऽद्य हतो मया । त्वगस्थिशेपो भृङ्गी च भविष्यत्यधुनेह सः ॥ ट इत्युक्त्वा स समं देव्या तत्रासीद्विहरन्हरः । मणिपुष्पेश्वराद्याश्च पञ्च तेऽवातरन्भुवि ।। सन्न वावट्ठयो राजस्तस्य पिङ्गेश्वरस्य च । गुहेश्वरस्य चोदन्तं चित्रायितमिमं शृणु ॥ ८२ अति यज्ञस्थलाख्योऽस्मिन्नग्रहारो महीतले । तत्राभूद्यज्ञसोमाख्यो ब्राह्मणो धनवान्गुणी ।। तस्य द्वावुदपद्येतां पुत्रौ वयसि मध्यमे । हरिसोमस्तयोज्येष्ठः कनिष्ठो देवसोमकः ॥ तयोस्तस्य समुत्तीर्णवाल्ययोरुपनीतयोः । विप्रस्थादौ धनं क्षीणं सभार्यस्यायुपा ततः ।। ८५ ततस्तौ तत्सुतौ दीनौ पितृहीनाववृत्तिको । हृतामहारौ दायादैर्मन्त्रयामासतुर्मिथः ।। मिक्षकवृत्ती जातौ स्वो न च मिक्षामवाप्नुवः । तदूरमपि गच्छावो वरं मातामहं गृहम् ।। भ्रष्टौ यद्यपि नौ कोऽत्र श्रद्दध्यात्स्वयमागतौ । तथापि यावः किं कुर्वो नह्यन्यास्त्यांवयोर्गतिः । इति समश्य ययतुर्भिक्षमाणौ क्रमेण तौ । तमग्रहारं तानं मातामहगृहं तयोः ।। तत्र तं सोमदेवाख्यं मृतं मातामहं जनात् । पृच्छन्तौ तावबुध्येतां मन्दभाग्यौ सभार्यकम् ॥ ९० ततश्च तौ यज्ञदेवक्रतुदेवामिवानयोः । रजोरुक्षौ विविशतुर्विमौ मातुलयोहम् ।। ९१ तत्रादृत्य समाश्वास्य ताभ्यां कृप्ताशनाम्बरौ । सद्विप्राभ्यामधीयानौ यावत्तौ तत्र तिष्ठतः ।। ९२ तावत्तावप्युपक्षीणधनीभूतावभृत्यकौ । मातुलौ भागिनेयौ तौ प्रीतिपूर्वमवोचताम् ॥ पुत्रौ दरिद्रीभूतानामस्माकं पशुपालकम् । कर्तु नास्त्यद्य सामर्थ्य तावां रक्षकं पशून् ।। इत्युक्तौ मातुलाभ्यां तौ वाष्पकण्ठौ तथेति तत् । हरिसोमदेवसोमौ तद्वचोऽभ्युपजग्मतुः ।। ततोऽटव्यां पशूनीत्वा सततं तौ ररक्षतुः । परिश्रान्तौ च सायं तावादायाजग्मतुहम् ।। ९६ तथा तयोः पाशुपाल्यं कुर्वतोदेवशप्तयोः । अहार्यत पशुः कश्चित्कश्चिद्ध्यात्रैरभक्ष्यत ॥ ततस्तौ मातुलौ यावदुद्विग्नौ तावदेकदा । धेनुश्छागश्च यज्ञार्थों द्वौ वयोः कापि नेशतुः ।। वयात्तान्गृहं नीत्वैवान्यानसमये पशून् । पलायितौ तौ चिन्वन्तौ दूरं विविशतुर्वनम् ।। ९९ तत्र व्याघ्रार्धजग्धं तं छागं ददृशतुर्निजम् । शोचित्वोपहतालानावेवं जगदतुम्ब तौ ॥ छागोऽयं मातुलाभ्यां नौ यज्ञार्थ पर्यकल्प्यत । तस्मिन्नप्टे च दुवार्रस्तयोः कोपो भविष्यति ।। १०१ सदस्य मांसं संस्कृत्य वही भुक्त्या हतक्षुधौ । शेपमादाय गच्छावः फाप्यावां भैक्ष्यजीविनी।। १०२ ८४ 1 ८८ ८९ ९४ ९५ . ९८ ·"तरङ्गः १11 पद्मावतीलम्बकः १७।। इति संचिन्त्य यावत्तं छागं संस्कुरुतोऽनले । तावदाजग्मतुः पश्चाद्धावन्तो मातुला तयोः ।। १०३ ताभ्यां छागं पचन्तौ तौ दृष्टावुत्थाय संभ्रमात् । दूरात्तदर्शनवस्तौ पलाय्य ययतुस्ततः ॥ १०४ युवाभ्यां मांसगृनुभ्यां राक्षसं कर्म यत्कृतम् । भविष्यवस्ततो ब्रह्मराक्षसौ पिशिताशनौ ।। १०५ इति तौ मातुलौ क्रुद्धौ तयोः शापं वितेरतुः । अभूतां द्विजपुत्रौ च सद्यस्तो ब्रह्मराक्षसौ ॥ दंष्ट्राविशङ्कटमुखौ दीप्तकेशौ बुभुक्षितौ । प्राणिनः प्राप्य खादन्तावटव्यां भ्रमतुश्च तौ ॥ १०७ एकदा तापसं हन्तुं योगिनं तावधावताम् । तत्मापतुः पिशाचत्वं शप्तौ तेन प्रतिन्नता ।। १०८ पिशाचत्वेऽपि तौ हन्तुं हरन्तौ ब्राह्मणस्य गाम् । तन्मत्रभनौ तच्छापाचण्डालत्वमवापतुः ॥ १०९. चण्डालवे धनुष्पाणी भ्रमन्तौ झुन्निपीडितौ । कदाचिचौरपही तां प्रापतुर्भोजनार्थिनी ।। ११० तत्र दृष्ट्वैव तहाररक्षकाश्चौरशङ्कया। चौरावष्टभ्य तो चकुश्छिन्नश्रवणनासिकौ ।। १११ सथाविधौ च तो बद्धौ निन्युस्ते तस्करास्ततः । पार्श्व प्रधानचौराणां लगुडाहतिताडितौ ।। १२२ सन पृष्टौ प्रधानता चौरैस्तैर्भयविकृवौ । क्षुहुःखावाप्तसंश्लेशं स्ववृत्तान्तमशंसताम् ॥ ११३ ततस्ते कृपया मुख्यचौरा वन्धाद्विमुच्य तौ । ऊचुस्तिष्ठतमश्नीतमिह मा भूद्यं च वाम् ।। अष्टम्यामद्य सेनानीपूजनावसरे युवाम् । अस्माकमतिथी प्राप्तौ संविभागमिहार्हथः ।। इत्युक्त्वार्चितदेवीकाचौरास्ते स्वागभोजितौ । तत्यजुनैव तौ दैवादुत्पन्नप्रीतयोऽन्तिकात् ॥ ११६ ततः क्रमेण कुर्वाणौ चौर्य तैर्दस्युमिः सह । महासेनापती तेषां संवृत्तौ तौ वशौर्यतः ॥ एकदा चौरचारोक्तं शैवक्षेत्रं महत्पुरम् । सेनापती तो मुषितुं ससैन्यौ जग्मतुर्निशि ॥ ११८ अनिमित्तेऽपि दृष्टे तावनिवृत्ताववाप्य तत् । लुण्ठयामासतुः फल्नं सदेवभुवनं पुरम् ।। २१९ ततस्तद्वासिभिर्देवः क्रन्दितः शरणार्थिभिः । चौरांस्तान्विकलानन्धांश्वकार कुपितो हरः॥ तदकरमाद्विलोक्यैव मत्वा शार्वमनुग्रहम् । पौराः संभूय दस्यूंस्तानिजबुलगुडाश्मभिः ॥ १२१ अदृश्यमानाश्च गणाचौरान्श्वभ्रष्ववाक्षिपन् । कांश्चित्कांश्चिदमृनंश्च निहत्य भुवि तस्करान् ।। १२२ तौ च सेनापती यावजनो दृष्ट्वा जिघांसति । तावत्तौ समपर नौ पुच्छविनाकृतौ ॥ १२३ तथाभूतौ ध तौ स्मृत्वा पूर्वजातिमशङ्कितम् । नृत्यन्तौ शंकरस्यामे तमेव शरणं श्रितो । १२४ तदृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे सविप्रवणिजो जनाः । गतचौरभया हृष्टा हसन्तः स्वगृहान्ययुः ।। १२५ शान्तमोही प्रबुद्धौ च श्वानौ तौ शापशान्तये । त्यक्ताहारावथोद्दिश्य शिवं शिप्रियतुस्तपः ।। १२६ प्रातः कृतोत्सवातत्र पौरास्ते पूजितेश्वराः । ध्यानस्थौ ददृशुः श्वानी दत्तेऽप्यन्ने पराङ्मुसौ ॥ १२७ तथैव दृश्यमानौ तैर्यावत्तौ दिवसान्वहून् । श्वानौ स्थितौ गणास्तावदेवं शंभुं व्यजिज्ञपन् । २२८ देव शप्ताविमौ देव्या पिङ्गेश्वरगुहेश्वरौ । यहुकालं गणौ क्लिष्टौ तत्कृपामेतयोः कुरु ।। १२९ तच्छ्रुत्वोवाच भगवानिदानी सारमेयताम् । परित्यज्य गणावेतौ वायसौ भवतामिति ॥ ततसो वायसीभूतौ बल्यन्नकृतपारणौ । गणौ जातिस्मरौ शिकामो बभूवतुः॥ १३१ कालेन भक्तितुष्टस्य निदेशाच्छंकरस्य तौ । भासावभूतां प्रथमं ततोऽपि च शिसण्डिनी ।। १३२ ततोऽपि हंसतां प्राप्तौ तौ कालेन गणेश्वरौ । तत्रापि परया भक्त्या तायाराधयतां हरम् ।। तीर्थस्लानतानैः पूजनैतोपितेश्वरौ । हेमरत्नमयौ तौ च संजाती ज्ञानेनौ तथा । १३४ तावावां पार्वतीशापमाप्तछेशपरम्परौ । विद्धोती हंसतां प्राप्तौ पिङ्गेश्वरगुहेश्वरी॥ २३५ जयालजामिलापी यो मणिपुप्पेश्वरो गणः । देव्या शप्तः स जातस्त्वं ब्रह्मदत्तो नृपो भुवि । जयासुता सा जातेयं भार्या सोमप्रभा ता । धूर्जटः स च जातोऽयं मत्री ते शिवभूतिकः ॥ अत एव च संप्राप्तज्ञानाभ्यामम्बिकाकृतम् । स्मृत्वा नापान्तमावाभ्यां दत्तं ते निशि दर्शनम् ।। १३८ तदुपायक्रमात्सर्वे मिलिताः स्म इमेऽधुना । आयां चैवं प्रदास्यायो युप्मभ्यं ज्ञानमुत्तमम् ।। १३९ आयात तभिशशैलगतं प्रजाम: क्षेत्रं यथार्थमचलेन्द्रसुतापतेलत् । सिद्धीश्वरं विदधिरे फिल यन देवा पिशुद्धजासुरविनाशझते तपांसि ।। १४० ·कथासरित्सागर। पदितस्तरङ्गः ११५। जनुस्तं च तमसुरं समरे शवप्रसादलब्धेन विद्याधरेन्द्रपतिना मुक्ताफलकेतुना सहायेन ।। १४१ स च मुक्ताफलकेतुः शापकृतं मर्यभावमुत्तीर्य ॥ तदनुग्रहादवापत्पद्मावत्या समागमं भूयः ।। १४२ ताशि तत्र क्षेत्रे गत्वा नत्वा हरं प्रयास्यामः। स्वां गतिमीदग्विहितो देव्यास्माकं समो हि शापान्तः ॥ १४३ इत्युक्तो दिव्याभ्यां हंसाभ्यां ब्रह्मदत्तभूमिपतिः । सद्योऽभून्मुक्ताफलकेतुकथाश्रवणकौतुकाक्षिप्तः॥ १४४ इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे पद्मावतीलम्बके प्रथमस्वरङ्गः । १ २ ३ ४ ८ ९ A द्वितीयस्तरङ्गः। ततः स ब्रह्मदत्तस्तौ दिव्यहंसौ नृपोऽब्रवीत् । कथं विशुद्ध मुक्ताफलकेतुर्जधान तम् ।। शापमय॑त्वमुत्तीर्य प्राप पद्मावती कथम् । एतत्कथयतां तावत्कर्तास्मि प्रकृतं ततः ॥ तच्छ्रुत्वा तत्कथामेवं ताववर्णयतां खगौ । आसीद्विद्युत्प्रभो नाम दैत्येन्द्रो देवदुर्जयः ।। स गत्वा जाह्नवीतीरे सभार्यः पुत्रकाम्यया । ब्रह्माणमाराधयितुं चक्रे वर्षशतं तपः॥ तपस्तुष्टस्य स ततः सुरारिम्रह्मणो वरात् । प्राप विद्युङ्कजं नाम त्रिदशावध्यमासजम् ।। स वालोऽपि महावीर्यो दैत्यराजसुतो वलैः । रक्ष्यमाणं चतुर्दिकं दृष्ट्वा स्वपुरमेकदा ॥ वयस्यमेकमप्राक्षीद्भयमत्र कुतः ससे । येनेदं रक्ष्यते नित्यं नगरं सैनिकैरिति ॥ तवो वयस्यः सोऽवादीदस्ति नत्रिदशेश्वरः। प्रतिपक्षस्तदर्थोऽयं पुररक्षणसंविधिः ॥ दन्तिनां दशलक्षाणि रथानां च चतुर्दश । त्रिंशल्लक्षाणि चाश्वानां पत्तीनां दशकोटयः॥ यामे यामेऽमिरक्षन्ति पुरं वारक्रमादिदम् । स च प्रहरवारोऽन्दैस्तेपामायाति सप्तमिः ॥ वच्छ्रुत्वा सोऽब्रवीद्विद्युद्धजो धिरराज्यमीदृशम् । रक्ष्यते यत्किलान्येषां वाहुमिन स्ववाहुना ।। तत्कृत्वाहं तपस्तीनं करिष्यामि तथा यथा । भुजनिर्जितशत्रोर्मे न स्यादेपा विडम्बना । इत्युक्त्वैव वयस्यं तं वारयन्तं निपिध्य सः । विद्युद्धजो ययौ पित्रोरनुक्त्वा तपसे वनम् ॥ बुद्धाथ पितरौ स्नेहादन्वागत्य तमूचतुः । क वालस्त्वं क च तपः कष्टं मा पुत्र साहसम् ॥ जितशत्रु च राज्यं नत्रैलोक्ये नु ततोऽधिकम् । किं वाञ्छसि वृथालानं शोपयन्कि दुनोपि नौ ॥ एवं वदन्तौ पितरौ विद्युद्धवज उवाच सः । वाल्य एवार्जयिष्यामि दिव्यास्राणि तपोबलात् ॥ निःशत्रु च जगद्राज्यमेतेनैव न वेद्मि किम् । रक्ष्यते नित्यसंनद्धैः सैन्यैः स्वपुरमेव यत् ।। इत्यादि निश्चयेनोक्त्वा पितरौ च विसृज्य सः । विद्युवजोऽसुरश्चक्रे विरिञ्चाराधनं तपः । फलाहारोऽम्बुभक्षश्च वायुभुग्वर्जिताशनः । त्रीणि त्रीणि क्रमात्तस्थौ दैत्यो वर्षशतानि सः ॥ ततो ब्रह्मा जगत्क्षोभक्षममालोक्य तत्तपः । एत्यास्त्राणि ददौ तस्मै ब्राह्मादीनि तदथिने ॥ ब्रह्मास्रमेतदन्येन नास्त्रेण प्रतिहन्यते । विना पाशुपतं रौद्रमत्रमस्मद्गोचरम् ॥ वदकाले त्वया नैतत्प्रयोक्तव्यं जयैपिणा । इत्युक्त्वा प्रययौ ब्रह्मा स दैत्यश्चागमद्गृहम् ॥ ततस्तदुत्सवायातैः सर्वैः स स्ववलैः सह । विद्युवजः समं पित्रा प्रायाच्छकजिगीपया ।। शक्रस्तदागमं बुद्ध्वा कृतरक्षत्रिविष्टपे । सख्या विद्याधरेन्द्रेण सहितश्चन्द्रकेतुना ।। पद्मशेसरसंज्ञेन गन्धर्वाधीश्वरेण च । सदेवलोकपालोऽने युयुत्सुस्तस्य निर्ययो पाप विशुद्धजवान बलैराच्छादिताम्बरः । ब्रह्मरुद्रादयश्चैतमाहवं द्रष्टुमाययुः ॥ ततः प्रववृते युद्धं तयोरुभयसैन्ययोः । परस्परास्त्रसंपातनिरुद्धान्धिकारितम् ॥ अमर्पवातक्षुमितो पाहिनीशतनिर्भरः । लुठद्वाजिगजमाहो ववृधे समरार्णवः . . ! ११ १२ १३ १४ १५ १६ १७ १८ १९ २० २१ ૨૨ २३ २४ ॥ २५ २६ २८ ·४० ४२ ४४ तरजः २11 पद्मावतीलम्बक: १७॥ ५४३ द्वन्द्वयुद्धेषु देवानां संप्रवृत्तेष्वथासुरैः। शकं विनुत्पभोऽप्यागाद्विशुद्धजपिता क्रुधा ।। २९ अखप्रत्यनयुद्धेन शनैस्तेनामरद्विपा । शनोऽमिभूयमानोऽथ तस्मै वनमवाक्षिपत् ।। वाहतः स दैत्योऽत्र पपात गतजीवितः । विद्युद्धजोऽथ तत्कोधाभ्यधावच्छतक्रतुम् ।। ३१ अप्राणसंशये चादौ तस्मै ब्रह्मास्त्रमक्षिपत् । अन्ये च प्राहरन्नन्यैस्तस्मिन्नमहासुराः ।। सोऽथ ध्यात्वेश्वरादिष्टमत्रं पाशुपत क्षणात् । अप्रोपस्थितमभ्यय॑ शक्रश्चिक्षेप शत्रुपु ॥ तेन कालामिनालेण दग्धं तसैन्यमासुरम् । विद्युद्धजस्तु वाललादहतो भूञ्छितोऽपतत् ।। ३४ न हिनस्ति तदत्रं हि बालं वृद्धं पराङ्मुसम् । ततो लब्धजया देवाः स्वस्थानान्यसिला ययुः ॥ सोऽपि विद्युद्धजो ध्वस्तः सुचिरालब्धचेतनः । शोचन्पलाय्य मिलितानवोचच्छेपसैनिकान् ।। ३६ जयिनोऽपि जिता: स्मोऽद्य ब्रह्मास्त्रे प्रत्युतार्जिते । तत्त्यक्ष्याम्याहवे गत्वा शक्रमासाद्य जीवितम् ॥ ३७ हते पितरि शक्ष्यामि न गन्तुं स्वपुरं पुनः । इत्युक्तवन्तं तं मन्त्री वृद्धो वक्ति स्म पैतृकः ॥ ३८ अकालमुक्तं ब्रह्मास्त्रमन्यमुक्तास्त्रमन्थरम् । अन्यास्त्रासहनशानमहानव्याहतं हि तत् ।। ३९ तल्लब्धजयमाक्षेप्ठं नाकाले शत्रुमर्हसि । एवं हि तस्योपचयः स्वनाशश्च कृतो भवेत् ।। धीरो हि रक्षन्नासानं काले प्राप्य वलं रिपोः । मन्युप्रतिक्रियां कृत्वा विश्वनाध्यं यशोऽनुते ।। ४१ इति वृद्धेन तेनोक्तो विशुद्धाज उवाच सः । तस्मिद्राज्यरक्षार्थ यात यूयमहं पुनः ।। समेवाराधयिष्यामि गला सर्वेश्वर शिवम् । इत्युक्त्वानिच्छतोऽप्येतान्विससजैव सोऽनुगान् ।। ४३ गत्वा च पञ्चभिः सार्ध वयस्यैदैत्यपुत्रकैः । कैलासमूले गङ्गायास्तीरे सोऽशिश्नियत्तपः ।। घर्मे पञ्चामिमध्ये च शीते तस्थौ स वारिणि । एक सहस्रं वर्षाणां शिवध्यायी फलाशनः ॥ मूलाशनो द्वितीयं च तृतीयं वारिभोजनः । वायुभक्षश्चतुर्थ च निराहारश्च पञ्चमम् ॥ ४६ वरदानागतं भूयो बहु मेने न पद्मजम् । दृष्टो वरप्रभावस्ते गम्यतामित्युवाच च ॥ कालं तावन्तमेवान्यन्निराहारस्थितं च तम् । मूोद्गतमहाधूमं साक्षाच्छंभुरुपाययौ ।। वृणीष्व वरमित्युक्तस्तेन दैत्यो जगाद सः । वध्यामहं रणे शकं त्वत्प्रसादाद्विभो इति ॥ ४९ उत्तिष्ठ न विशेपोऽस्ति जितस्य निहतस्य वा । तदिन्द्र जेष्यसि रणे तत्पदे च निवत्स्यसि ।। इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः सोऽपि सिद्ध मनोरथम् । मत्वा विद्युद्धजः कृत्वा पारणं स्वपुरं ययौ ।। तत्रामिनन्दितः पौरैस्तेन पित्र्येण मत्रिणा । मिलित्वा तत्कृते तप्ततपसा व्यधितोत्सवम् ।। आहूयासुरसैन्यानि विहिताहवसंविधिः । इन्द्राय प्राहिणोदूत युधि सजो भवेति सः ॥ चचाल च नमः सेनानादनिर्घातदारितम् । केतुमिश्छादयंस्तन्वन्रिष्टं स्वर्वासिनामिव ।। इन्द्रोऽपि तं लब्धवरं विज्ञायागतमाकुलः । संमत्र्य देवगुरुणा सुरसैन्यान्युपाहयत् ।। ततो विशुद्धजे प्राप्ते तयोरुभयसैन्ययोः । स्वेपां परेपां चाज्ञातविभागोऽभून्महाहवः ।। सुवाहुप्रमुसा दैत्याः सहायुध्यन्त वायुमिः । पिङ्गाक्षाद्या. कुबेरैश्च महामायादयोऽमिभिः ।। अयःकायादयः सूर्यैः सिद्धराकम्पनादयः । अन्ये विद्याधरैर्दैत्या गन्धर्वाद्यैस्ततोऽपरे । एवमासीन्महायुद्धं तेषां वासरविंशतिम् । एकविंशे दिने दैत्यैरभज्यन्त रणे सुराः॥ ते च भमाः प्रविविशुः पलाय्यान्तस्त्रिविष्टपम् । ततश्चैरावणारूदो निरगाद्वासका स्वयम् ॥ परिवार्य च तं देवसैन्यानि निरणः पुनः । चन्द्रकेतुप्रभृतिभिः सहैव गुचरेश्वरैः ।। ततः प्रवृत्ते समामे हन्यमानासुरामरे । इन्द्रमभ्यद्रवद्विशुद्धजः पितृवधधा ।। सोऽस्त्राणि तस्य प्रत्यसैदैत्येन्द्रस्य प्रतिघ्नतः । चिच्छेद वाणैः कोदण्डं देवराजो मुहुर्मुहुः ।। ततो मुद्रमादाय महेश्वरवरोद्धरः । विशुनजसं स जवाधावद्वासवं प्रति ।। उत्प्लुत्य दन्तयोर्दत्त्वा पादमैरावणस्य च । आसरोहास्य युम्भामं यन्तारं विममाय च ॥ ददी व देवराजाय प्रहारं मुद्रेण सः । देवराजश्च मुशलेनाशु प्रतिजधान तम् ।। विद्यद्धजोऽपि भूयसं मुद्रेण जघान यत् । तदिन्द्रः सोऽपतद्वायुरयस्योपरि मूच्छितः ।। ५० ५२ ·७० ७४ ७८ ७९ ८४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११५। घायुमनोजवेनेन्द्रं तं रथेनान्यतोऽहरत् । विद्युद्धजोऽस्य पश्चाच्च दत्तझम्पोऽपतद्भुवि ॥ ६८ अकालोऽयं रणादिन्द्रमपसारयत द्रुतम् । इति तत्क्षणमाकाशादुचचार सरस्वती ।। ६९ ततोऽपसारिते शके वायुना रथवेगतः । विद्युद्धजो रथारूढो यावत्तमनुधावति ।। तावदैरावणः क्रुद्धो धावित्वैव निरङ्कुशः । मभन्विद्राव्य सैन्यानि यतः शकस्ततो ययौ ॥ ततो मुक्त्वा रणं देवसैन्येऽपीन्द्रमनुद्रुते । निनाय ब्रह्मभवनं भीतां सुरगुरुः शचीम् ।। ७२ अथ विद्युसजः प्राप्य जयं शून्यामवाप्य च । नदद्भिः सहितः सैन्यैः प्रविवेशामरावतीम् ।। ७३ इन्द्रोऽपि लब्धसंज्ञः सन्नकालं वीक्ष्य संप्रति । तदेव ब्रह्मभवनं सह सर्वामरैरगात् ॥ संप्रत्यसौ हरवरप्रभावो मा शुचं कृथाः । प्राप्तासि स्वपदं भूय इत्याश्वास्य पितामहः ।। 'वं समाधिस्थलं नाम तस्य सर्वसुसावहम् । ब्रह्मलोकैकदेशस्थं स्थानं वसतये ददौ ॥ तत्रोवास स देवेन्द्रः शच्यैरावणसंगतः । तद्वाक्याद्वायुलोकं च जग्मुर्विद्याधरेश्वराः ।। अधृष्यं सोमलोकं च गन्धर्वपतयो ययुः । अन्यलोकान्ययुश्चान्ये त्यक्तस्वस्वनिकेतनाः ॥ विगुवजश्च देवानां भूमि भ्रमितडिण्डिमः । आक्रम्य युभुजे राज्यं निर्मर्यादखिविष्टपे ।। अनान्तरे कथासंधौ वायुलोके चिरस्थितः । विद्याधरेश्वरश्चन्द्रकेतुरेवं व्यचिन्तयत् ॥ खपदप्रच्युतेनेह मया स्थेयं कियधिरम् । नास्ति विद्युद्धजस्याद्याप्यस्मच्छनोस्तपःक्षयः ।। ८१ श्रुतं मया यत्स गतः सुहृन्मे पद्मशेसरः । गन्धर्वेन्द्रः शिवपुरं तपसे सोमलोकतः ॥ ८२ तस्य प्रसादो देवेन कृतः किमु न वेत्यहम् । नाद्यापि जाने तद्बुद्धवा ज्ञास्ये कर्तव्यमासनः ।। इति ध्यायति यावच्च तावदभ्याययौ स तम । विद्याधरेन्द्र गन्धर्वराजः प्राप्तवरः ससा ॥ स तेनाश्लिष्य विहितस्वागतश्चन्द्रकेतुना । पृष्टश्च निजवृत्तान्तं गन्धर्वपतिरभ्यधात् ।। गत्वा शिवपुरे शंभु तपसाहमतोपयम् । स च मामादिशद्गच्छ पुत्रस्ते भवितोत्तमः ॥ पुनः प्राप्स्यसि राज्यं च कन्यां सर्वोत्तमामपि । विद्युवजान्तको यस्या वीरो भर्ता भविष्यति । इत्यादिष्टो हरेणाहं तवैतद्वक्तुमागतः । गन्धर्वेन्द्रादिति श्रुत्वा चन्द्रकेतुरुवाच सः ।। मयाप्येतस्य दुःखस्य शान्यै गत्वा महेश्वरः । आराध्यस्तमनाराध्य न सन्तीप्सितसिद्धयः ।। ८९ इति निश्चित्य तपसे दिव्यं क्षेत्रं त्रिशूलिनः । मुक्तावल्या समं पत्न्या चन्द्रकेतुर्जगाम सः॥ सोऽपि खवरवृत्तान्तमिन्द्रायोक्त्वा रिपुक्षये । उत्पन्नास्थो ययौ सोमभुवनं पद्मशेखरः। ९१ ततः सुरपतिस्तत्र स समाविस्थले स्थितः । जातास्थः संक्षये शनोरमर्त्य गुरुमस्मरत् ॥ ९२ संस्मृतोपस्थितं तत्र प्रहः सत्कृत्य सोऽब्रवीत् । तपस्तुष्टः शिवः पद्मशेसरस्य समादिशत् ।। विशुद्धजस्य हन्तारं भाविजामातरं किल । तदस्य दुष्कृतस्यान्तस्तावन्नः किं त्वहं चिरम् ।। निवसन्निह निर्विण्णः खपदभ्रंशदु.स्थितः । तचिन्तयान भगवन्नुपायं शीघ्रकारिणम् ।। इति देवगुरुः शक्राद्वचः श्रुत्वा जगाद तम् । कामं तस्य रिपोः प्राप्तो दुष्कृतैस्तपसः क्षयः ।। तस्मादवसरोऽस्माकं स्वप्रयत्नविधेरयम् । तदेहि ब्रह्मणे झूमः स उपायं वदिष्यति ।। इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तद्युक्तो ब्रह्मणोऽन्तिकम् । ययौ प्रणम्य तस्मै च शशंस खमनोगतम् ।। ततः स्वयंभूरवदचिन्तैपा न ममापि किम् । किं तु शर्वकृतं शर्वेणैव शक्यं व्यपोहितुम् ।। ९९ स च देवश्चिरं प्राप्यस्तदेत निकटं हरेः । तदभिन्नासनो यामः सोऽभ्युपायं वदिष्यति । इति संमन्य स ब्रह्मा शक्रः सुरगुरुश्व सः । हंसयानमुपारुह्य श्वेतद्वीपमुपागमन् । १०१ यत्र सर्वो जनः शङ्खचक्रपद्मगदाधरः । चतुर्भुजश्च मूर्ती च चित्ते च भगवान्मयः ।। १०२ तत्र ते ददृशुर्देवं महारत्नगृहान्तरे । सेवितानि कमलया शेपशय्यागतं हरिम् ।। १०३ कृतप्रणामास्तरमै ते यथार्ह तेन सत्कृताः । देवर्पिवन्दिताश्चात्र यथोचितमुपाविशन् ।। १०४ भगवत्यष्टकुशला देवासे तं व्यजिज्ञपन् । कुशलं किमिवारमाकं देव विशुद्धजे सति ।। १०५ जानात्सेव हि तत्सर्व देवो यत्तेन नः कृतम् । तदर्थश्चागमोऽयं नस्तद्देवो वेत्त्यतः परम् ।। ८८ ९० ९८ १०६ ·। १०७ - तरङ्गः२11 पद्मावतीलम्बकः १७॥ एवमुक्तवतो देवांस्तानुवाच जनार्दनः । किं न जानामि यद्भमा,स्थितिस्तेनामुरेणे मे ॥ किं तु स्वयं यदीशेन कृतं त्रिपुरघातिना । तत्तेनैवान्यथा कर्तुं शक्यते न पुनर्मया ।। १०८ तत एव च तस्य स्यात्क्षयो दैत्यस्य पाप्मनः । त्वरध्वं यदि तावद्वो वच्म्युपायं निशम्यताम् ।। अस्ति माहेश्वरं क्षेत्रं दिव्यं सिद्धीश्वराभिधम् । तत्र संप्राप्यते देवो नित्यसंनिहितो हरः ।। ११० एतच दर्शितज्वालालिङ्गरूपः स एव मे । पूर्व प्रजापतेश्च प्राग्रहस्यमवद्विभुः ॥ तदेत तत्र गत्वा तं तपसा प्रार्थयामहे । स एवोपद्रवमिमं जगतां शमयिष्यति ॥ ११२ इत्यादिष्टवता तेन देवेन सह विष्णुना । ते तार्यहंसयानाभ्यां सर्वे सिद्धीश्वरं ययुः ।। असंस्पृष्टे जरामृत्युरोगैः सौख्यैकधामनि । हेमरत्नमया यत्र मृगपक्षिगुमा अपि !! तत्रान्तर्दर्शितान्योन्यमूर्तिभेदं क्षणे क्षणे । अन्यान्यरत्नरूपं च लिङ्गमभ्यर्च्य शूलिनः ।। ११५ तत्परास्ते हरिब्रह्मा देवेन्द्रो दिविपद्गुरुः । तेपिरे हरमुद्दिश्य चत्वारो दुश्चरं तपः ।। १२६ अनान्तरे च तीत्रेण तपसा तोपितः शिवः । चन्द्रकेतोर्वरं तस्य विद्याधरपतेरदात् ।। ११७ उत्तिष्ठोत्पत्स्यते राजन्महावीरः स ते सुतः । विद्युद्धजं यः समरे युष्मच्छयूँ हनिष्यति ॥ ११८ शापावतीर्णो मानुष्ये क्वामरहितश्च यः । गन्धर्वराजदुहितुः पद्मावत्यास्तपोवलात् ।। ११९ पुनः स्वपदमासाद्य तथैव सह भार्यया । सर्व विद्याधरैश्वर्य दश कल्पान्करिष्यति ।। १२० इति दत्तवरे देवे तिरोभूते सभार्यकः । चन्द्रकेतुस्तदैवागात्स वायुभुवनं पुनः ।। १२१ तावत्तीव्रतपस्तुष्टस्तत्र सिद्धीश्वरेऽपि तान् । नारायणादीलिङ्गान्तदृष्टो हृष्टान्हरोऽब्रवीत् ।। १२२ उत्तिष्ठतालं छेशेन युष्मत्पक्ष्येण तोपितः । विद्याधरेश्वरेणाहं तपसा चन्द्रकेतुना ॥ १२३ मदंशसंभवस्तस्य वीरः पुत्रो जनिष्यते । यस्तं विद्युङ्कजं दैत्यं हनिष्यत्यचिराद्रणे ॥ १२४ ततोऽन्यदेवकार्यार्थ मानुष्ये शापतच्युतम् । पद्मशेखरगन्धर्वसुता तं प्रोद्धरिष्यति ॥ १२५ पद्मावत्याख्यया साध तया गौर्यशजातया । पन्या ग्रुचरसाम्राज्यं कृत्या मामेव चैप्यति ॥ १२६ तत्सहध्वं मनागेप कामः संपन्न एव वः । इत्यच्युतादीनुक्त्वा ताजगामादर्शनं शियः ।। १२७ ततो हृष्टो हरिब्रह्मा शकामरगुरू च तौ । जग्मुः स्थानानि तान्येव ते भूयो येभ्य आगताः ॥ १२८ अथ विद्याधरेन्द्रस्य तस्य मुक्तावली प्रिया । चन्द्रकेतो: सगर्भाभूत्काले च सुपुवे सुतम् ॥ १२९ प्रकाशयन्तं ककुभो दुराधर्पण तेजसा । तामसोपद्रव हतु बालमर्कमिवोदितम् ।। १३० जाते च तस्मिन्नित्यत्र भारती शुश्रुवे दिवः । चन्द्रफेतो सुतोऽयं ते हन्ता विद्युद्ध जासुरम् ॥ १३१ नाना च विद्ध्यमुं मुक्तफलकेतुं द्विपन्तपम् । इत्युक्त्वा चन्द्रकेतुं सा सोत्सवं विरराम वाक् ॥ १३२ पपात पुष्पवृष्टिश्च ज्ञातार्थः पद्मशेसरः । शक्रश्चाययतुस्तत्र ये च च्छन्नाः स्थिताः सुराः ।। १३३ हरप्रसादवृत्तान्तमाचक्षाणाः परस्परम् । अनुभूय प्रमोदं ते स्वस्थानान्येव शिश्रियुः ।। स मुक्ताफलकेतुश्च सर्वसंस्कारसंस्कृतः । सहानन्देन देवानां क्रमाद्धिमुपागमत् ।। अथ तस्य दिनैः कन्या पुत्रोत्पत्तेरनन्तरम् । गन्धर्वाधिपतेः पद्मशेसरस्याप्यजायत ।। गन्धर्वेन्द्र सुतेयं ते भार्या विशुवजद्विपः । विद्याधरपतेः पद्मावती नाम भविष्यति ॥ १३७ इति तस्यां च जातायां गगनादुदगाद्वचः । ततः पद्मावती सार मामात्कन्या व्यवर्धत ।। १३८ सुधांशुलोकसंभूतिसंक्रान्तेन तरङ्गिणा । अमृतेनेव लावण्यविसरेण विराजिता ।। १३९ सोऽपि वालोऽभवन्मुक्ताफलकेतुर्महामतिः । व्रतोपवासादि तपश्चके शिवमयः सदा । एकदा ध्याननिष्ठं द्वादशाहमुपोषितम् । प्रत्यक्षीभूय भगवानगाद गिरिजापतिः। १४१ तुष्टोऽस्मि तेऽनया भच्या मत्प्रसादेन तत्तव । आविर्भविप्यन्यस्त्राणि विद्याः सर्वकलास्तथा । १४२ अपराजितसंशं च खगमेतं गृहाण मे । कर्तासि येन साम्राज्यं विपरपराजितः ।। १४३ इत्युक्ला स विभुस्तस्मै सङ्गं दत्त्वा तिरोधे । स चाशु राजपुत्रोऽभून्महाबलविक्रमः ।। १४४ अत्रान्तरे कदाचित्स विद्यचजमहासुरः । त्रिदिवस्थो जलक्रीडां चने सरिदम्भसि ।। - ·५४६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरमः ११६॥ ददर्श स जलं तस्याः कपिशं पुष्परेणुमिः । मदगन्धानुविद्धं च वीचिविक्षोमितं महत् ।। १४६ ततो भुजमदाध्मातः स जगाद निजानुगान् । ममाप्युपरि कः क्रीडत्यम्भोभिर्यात पश्यत । १४७ वच्छ्रुत्वोपरि यातास्ते पश्यन्ति स्मासुरा जले। क्रीडन्तं वृपभं शार्य सह शाक्रेण दन्तिना ॥ १४८ आगत्य च तमूचुस्ते दैत्येन्द्र देव शांभवः । उपर्येत्य वृपः क्रीडसैरावणयुतोऽम्भसि ॥ १४९ तन्मात्यैरावणमदव्यामिश्रितमिदं पयः । श्रुत्वेत्यगणयशव मदानुक्रोध सोऽसुरः॥ १५० स्वदुष्कृतपरीपाकमूढो भृत्यानुवाच च । यातानयत तौ बद्ध्वा वृपभैरावणाविति ॥ १५१ ततो गत्ला जिघृक्षन्ति यावत्तौ ते किलासुराः । तावत्तासनतुः क्रुद्धौ तौ प्रधाव्य वृषद्विपौ ।। १५२ हतशेपाच जगदुर्गत्वा विद्युसजाय तत् । स क्रुद्धः प्राहिणोत्तौ प्रत्यासुरं सुमहद्बलम् ॥ १५३ मथित्वा तच तत्सैन्यं पापपाकागतक्षयम् । वृपो हरान्तिकं प्रायादिन्द्रमैरावणोऽभ्यगात् ।। १५४ इन्द्रोऽथ तस्य दितिजस्य विचेष्टितं तदैरावणानुचररक्षिगणानिशम्य । संप्राप्तनाशसमयं तममन्यतारिं गौरीपतेर्भगवतोऽपि कृतावमानम् ॥ १५५ आवेद्य तत्कमलजाय ततः समेत्य विद्याधरादिसहितः सह देवसैन्यैः ॥ हन्तुं रिपुं तमधिरूढसुरेभमुख्यः शमः शचीरचितमाङ्गलिकः प्रतस्थे । इति महाकविश्रीसोमदेवभयिरचिते कथासरित्सागरे पद्मावतीलम्बके द्वितीयस्तरमः । १ २ ३ ४ ७ . तृतीयस्तरङ्गः। ततनिविष्टपं प्राप्य स शक्रः पर्यवेष्टयत् । हरानुग्रहसोत्साहैर्लब्धकालवलैलैः ॥ तद्दष्ट्या निर्ययौ विद्युद्धजः संनद्धसैनिकः । प्रावर्तन्तानिमित्तानि तस्य निर्गच्छतस्तदा ।। ध्वजेपु विद्युतः पेतुर्धेमुर्गध्रास्तथोपरि । अभज्यन्त महाछत्राण्यशिवं चारुवशिवाः ।। तान्यरिष्टान्यगणयन्निरगादेव सोऽसुरः । देवासुराणां च ततः प्रावर्तत महाहवः ॥ स मुक्ताफलकेतुः किं नाद्याप्येतीति वञिणा । पृष्टोऽथ चन्द्रकेतुस्तं खेचरेन्द्रो व्यजिज्ञपत् ।। विस्मृत्य त्वरया तस्य नोक्तमागच्छता मया । स तुबुवा ध्रुवं पश्चादागच्छत्येव सत्वरम् ।। एतच्छ्रुत्वा स देवेन्द्रश्चतुरं वायुसारथिम् । श्रीमुक्ताफलकेतुं तमानेतुं प्राहिणोद्रथम् ॥ पिता च तत्समं तस्य चन्द्रकेतुः ससैनिकम् । आदानाय प्रतीहारं विससर्ज रथानुगम् ॥ स मुक्ताफलकेतुश्च बुवा दैयाहवे गतम् । पितरं सानुगो गन्तुं तत्रैवाभ्युद्यतोऽभवत् ।। ततो जयगजारूढो जननीकृतमङ्गलः । वायुलोकादुदचलत्स विभ्रत्सद्गमैश्वरम् ॥ प्रस्थितस्यापतत्तस्य पुष्पवृष्टिर्नभस्तलात् । देवाश्च दुन्दुभीजनुर्वायवश्व ववुः शिवाः ॥ मिलित्वा परिवब्रुश्च ते तं देवगणास्ततः । आसन्पलाय्य प्रच्छन्ना ये विद्युचजभीतितः ॥ तेन सैन्येन महता सह गच्छन्ददर्श सः । मार्गे मेघवनं नाम पार्वत्यायतनं महत् ।। तदनुहद्धयन्भक्त्या गजानावतीर्य सः । आहृत्य दिव्यपुष्पाणि देवीं प्रावर्ततार्चितुम् ।। अत्रान्तरे च गन्धर्वपतेः सा प्राप्तयौवना । पद्मावती सुता पद्मशेसरस्य ससीवृता ।। भर्तुः सद्धामयातस्य श्रेयोथै तपसि स्थिताम् । मावर स्वामनुज्ञाप्य विमानेनेन्दुलोकतः ॥ शिवार्थिनी पितुः संख्ये वरस्याभीप्सितस्य च । तदेव तपसे दिव्यं गौर्यायतनमाययौ । परो नाद्यापि ते कश्चिनिश्चितो यो युधि स्थितः । पितुः श्रेयोनिमित्तं च माता ते संनिता तपः ।। त्वं तु कन्या तपः कस्य कृते ससि चिकीर्पसि । इत्युक्ता पथि सख्या सा पद्मावत्यनवी दिदम् ॥ पितेव ससि कन्यानां दैवतं सर्वसिद्धिकृत् । वरोऽयनन्यसामान्यगुणो निश्चित एव मे ।। विद्युद्धजं निहन्तुं यो जातो विद्याधरेन्द्रतः । स मुक्ताफलकेतुमें व्यादिष्टः शंभुना पतिः ।। एतन्मयाम्याप्रष्टस्य तातस्यैव मुसाच्छ्रुतम् । स च यास्यति यातो वा सट्टामे मे वरो ध्रुवम् ।। अहो भगवहीं गौरी एसाराभग्राम्यहम् । विजयाकादिणी तस्य प्रत्युवावस्य छोमयोः । ८ ९ १० ११ १५ १७ १८ २० २१ २२ ·'५४७ २५ २७ २८ २९ ३० ३१ ३२ ३४ ३७ ४१ तरङ्गः ३] पद्मावतीकलम्बकः १७॥ एवं वदन्तीं तां राजपुत्रीमाह म सा सखी। भाविन्यर्थेऽपि तहाँप व्यवसायस्तवोचितः।। तत्तेऽमिलपितं सिध्यलिति सख्या तयोदिता । सा गौर्यायतनाभ्यर्ण भव्य प्राप महत्सरः॥ उत्फुलैः स्वर्णकमलैः प्रतिच्छन्नं प्रभाखरैः । तन्मुसाम्भोरुहोत्सर्पकान्तिविच्छुरितैरिव ।। तत्रावतीर्य कमलान्यम्बिकाभ्यर्चनाय सा । उचित्य गन्धर्वसुता स्नानं यावद्विधित्सति ॥ तावद्देवासुररणं रक्षःस्वामिपगर्धिपु । अमिधावत्सु तेन द्वे राक्षस्यावागते पथा ।। दंष्ट्राधोरमुखोद्वान्तज्वालापिङ्गोर्ध्वमूर्धजे । धूमश्याममहाकाये लम्बोदरपयोधरे ।। ताभ्यां दृष्ट्वैव गन्धर्वराजपुत्री निपत्य सा । नक्तंचरीभ्यां जगृहे निन्ये च गगनोन्मुसम् ।। तद्विमानाधिदेवश्च राक्षस्यौ यावदेव ते । रुणद्धि यावदार्तश्च क्रन्दत्यस्याः परिच्छदः ॥ तावद्देवीगृहान्मुक्ताफलकेतुः कृतार्चनः । स निर्गतः श्रुताक्रन्दस्तमेवोद्देशमागमत् ।। स दृष्ट्वा राक्षसीयुग्मगृहीतां तां लसद्दधुतिम् । कालमेघावलीमध्यगतां सौदामनीमिव ॥ पद्मावतीं प्रधाव्यैव महावीरो व्यमोचयत् । क्षित्वा विचेतने भूमौ राक्षस्यौ ते तलाहते ।। दर्श तां च लावण्यरसनिर्झरवाहिनीम् । त्रिवलीलहरीहारि मध्यभागोपशोभिनीम् ।। खर्वधूसर्गसंप्राप्तकौशलोत्कर्पशालिना । धात्रा समप्रसौन्दर्यसारसंपादितामिव ।। दृष्ट्वा च तां स कंदर्पमोहमन्थरितेन्द्रियः । धीरोऽप्यत्र क्षणं तस्थौ चित्रस्थ इव निश्चलः ॥ राक्षसीसंभ्रमे शान्ते समाश्वस्य क्षणादिव । पद्मावत्यपि तं मुक्ताफलकेतुं ददर्श सा ।। जगन्नेत्रोत्सवाकारं खीजनोन्माददायिनम् । एकीकृत्येन्दुकंदर्पो विधिनेव विनिर्मितम् ।। ततो लजानतमुखी सखीं खैरमभापत । मद्रमस्यास्तु यामीतः परपूरुपपार्श्वतः ।। एवं वदन्त्यां तस्यां च सा मुक्ताफलकेतुना । याला किमियमाहेति तेनापृच्छयत तत्ससी ॥ साप्युवाच सुकन्येयं दत्ताशीः प्राणदस्य ते । एह्यन्यपुरुपोपान्ताद्जाव इति वक्ति माम् ॥ तच्छुत्ला संभ्रमान्मुक्ताफलकेतुरुवाच ताम् । केयं कस्य सुता दत्ता कस्मै वा शुभकर्मणे ॥ इति पृष्टा च सा तेन तद्वयस्था तमब्रवीत् । इयं पद्मावती नाम कन्या सुभग नः सखी ॥ गन्धर्वाधिपतेः पद्मशेखरस्थालसंभवा । आदिष्टोऽस्याः पतिर्मुक्ताफलफेतुश्च शंभुना ॥ पुत्रो विद्याधरेन्द्रस्य चन्द्रकेतोर्जगत्प्रियः । सहायो देवराजस्य विद्युद्धविनाशकृत् ।। आकासन्ती जयं तस्य भर्तुः संख्ये पितुस्तथा । गौर्यायतनमद्यैतत्तपोर्थमियमागता ।। श्रुत्वैतद्राजपुत्री तां चन्द्रकेतुसुतानुगाः । दिष्ट्या देवि स एवायं तव भर्तेत्यनन्दयन् ।। ततोऽन्योन्यपरिज्ञानहर्षपूर्णे निजामनि । युक्तं तद्यन्न मातः स्म तो कुमारीवरावुभौ ॥ यावश्चान्योन्यसप्रेमतिर्यगर्धावलोकितैः । तिष्ठतस्तत्र तौ तावच्छचवे तूर्यनिःस्वनः ।। ततश्च ददृशे सैन्यं वायुयुक्तो रथस्ततः । चन्द्रकेतुप्रतीहारस्तथा च त्वरितागतौ ।। तौ च वायुप्रतीहारौ विनयोज्झितवाहनौ । उपगम्यैव तं मुक्ताफलकेतुमवोचताम् ।। त्वामाह्वयति देवेन्द्रः पिता चाह्वभूमितः । तदिमं रथमारुह्य शीप्रमागम्यतामिति ॥ ततः पद्मावतीप्रेमबद्धोऽपि गुरुकार्यतः । स तं ताभ्यां सहाध्यात खेचरेन्द्रसुतो रथम् ।। वद्धा च शक्रमहितं दिव्यं कवचमाशु सः । प्रतस्थे पलितप्रीवं पश्यन्पद्मावती मुहुः ।। पद्मावती च निर्वर्ण्य सा तमादृष्टिगोचरम् । एकपाणितलापातहतनकचरीद्वयम् ॥ तमेव चिन्तयन्ती च वालाभ्याम्यिकाहरौ । तदाप्रभृति तत्रैव तेपे तच्छ्रेयसे तपः ।। सोऽपि तदर्शनं मुक्ताफलकेतुर्विचिन्तयन् । मद्गत्यं विजयाशंसि प्रापदेवासुराहवम् ।। दृष्ट्वा च तं सुसंनद्धं ससैन्यं वीरमागतम् । तमेव प्रति सर्वेऽपि वेऽभ्यधावन्महामुराः ॥ तेषां स शरवर्षेण शिरोमिः शफलीकृतैः । शूरो रणोत्सबारम्भे पके दिग्देवतानलिम् ।। हन्यमानं पलं तेन तन्गुफाफलफेतुना । दृष्ट्वा विगुजः मोधादधावत्तं प्रति वयम् ।। स पापतम्नेव शरदैत्यो यत्तेन ताडितः । सत्तमेवाभ्यधावत्तरसर्वतः सैन्यमामुरम् ॥ ४३ ४४ ४६ ४७ ४९ ५२ ५९ ·७० ७२ ७९ ५४८ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ११६॥ तदृष्ट्वा सिद्धगन्धर्वविद्याधरसुरान्वितः । अमिदुद्राव तदैत्यसैन्यं सपदि वासवः ।। ततः पतदिपुप्रासशक्तितोमरपट्टिशम् । उदभूत्तुमुलं युद्धं निहतासंख्यसैनिकम् ।। ६४ गजाश्वकायमकरा दन्तिमौक्तिकवालुकाः । प्रवीरमुण्डपापाणाः प्रावहरुधिरापगाः॥ शोणितासवमत्तानां भूतानामामिपार्थिनाम् । सोऽभूद्रणोत्सवः प्रीयै कवन्धैः सह नृत्यताम् ॥ तस्मिजयश्रीदैत्यानां देवानां चाहवार्णवे । महोर्मिचपला प्रायादितः क्षणमितः क्षणम् ॥ ६७ चतुर्विंशतिमेवं तु युद्धमासीदिनानि तत् । प्रेक्ष्यमाणं विमानस्थैः शर्वशौरिपितामहैः ।। ६८ पञ्चविंशे दिने क्षीणप्राययोः सैन्ययोर्द्वयोः । प्रधानद्वन्द्वयुद्धेपु प्रवृत्तपत्र संगरे ।। ६९ श्रीमुक्ताफलकेतोश्च तस्य विद्युसजस्य च । द्वन्द्वयुद्धं प्रववृते रथस्थद्विरदस्थयोः ॥ तमोखं भास्करास्त्रेण प्रेप्मास्त्रेण च शैशिरम् । कुलिशास्त्रेण शैलास्त्रं नागास्त्रं गारुडेन च ।। ७१ निवार्य तस्य यन्तारं वारणं चासुरस्य सः । एककेनेपुणा मुक्ताफलकेतुरपातयत् ॥ आरूढस्य रथं तस्य सारथिं तुरगांश्च यत् । सोऽवधीत्तदसौ विद्युद्धजो मायामशिश्रियत् ॥ अदृश्यः सर्वसैन्येन द्यामारुह्य ववर्ष सः। शिलाश्चास्त्राणि विविधान्यभितः सुरवाहिनीम् ।। ७४ अभेद्यं शरजालं च यन्मुक्ताफलकेतुना । अरुध्यत स तदैत्यो ददाहानलवृष्टिभिः ।। अथामिमन्य ब्रह्मास्त्रं सानुगं तमरिं प्रति । विश्वक्षयक्षमं मुक्ताफलकेतुर्मुमोच सः ॥ ७६ तेनास्त्रेण ससैन्योऽपि निहतो गतजीवितः । निपपात नभोमध्याद्विावजमहासुरः ।। शेपाः पलाय्य जग्मुश्च विद्युवजसुतादयः । वज्रदंष्ट्रादिसहिता रसातलतलं भयात् ॥ देवाश्च नादानुपदं जगदुः साधु साध्विति । श्रीमुक्ताफलकेतुं च पुष्पवरपूजयन् । ततः शत्रौ हते शक्रः प्राप्तराज्यस्त्रिविष्टपम् । प्राविशत्रिपु लोकेपु वभूव च महोत्सवः ॥ आगाच्छची पुरस्कृत्य स्वयं चात्र प्रजापतिः । चूडारत्नोत्तमं मुक्ताफलकेतोर्वबन्ध च ।। ८१ इन्द्रोऽपि राजपुत्रस्य तस्य राज्यप्रदायिनः । हारं स्वकण्ठतः कण्ठे न्यधाद्विजयशोमिनः ॥ ८२ समुपावेशयत्तं च निजासनसमासने । आनन्दपूर्णगीर्वाणवितीर्णविविधाशिपम् ।। ८३ विद्युद्धवजासुरपुरं प्रतीहारं विसृज्य च । तस्मै दास्यन्नवसरे स्वीचक्रे स्वपुराधिकम् ।। ततोऽस्मै राजपुत्राय गन्धर्वः पद्मशेखरः । दित्सुः पद्मावती धातुः साकूतं मुसमैक्षत ॥ स च ज्ञाताशयो धाता गन्धर्वेन्द्रमुवाच तम् । कार्यशेपोऽस्ति कश्चित्तद्विपहस मनागिति ॥ ८६ ततो हाहाहुहूगीतैः स्वनिनादानुनादितैः । रम्भादिन्यैस्तत्राभूदिन्द्रस्य विजयोत्सवः ।। दृष्टोत्सवप्रमोदे च याते धातरि वृत्रहा । संमान्य लोकपालादीन्स्वं स्खं स्थानं विसृष्टवान् । विससर्ज च गन्धर्वराजं तं पद्मशेखरम् । निजं गन्धर्वनगरं संमान्य सपरिच्छदम् ॥ श्रीमुक्ताफलकेतुं च चन्द्रकेतुं च सत्कृतौ । प्राहिणोदुत्सवाय खं विद्याधरपुरं हरिः॥ स च संहृतविश्वकण्टकस्तां बहुविद्याधरराजकानुयातः । जनकानुगतः स राजधानीमथ मुक्ताफलकेतुराजगाम ॥ ९१ वररत्नचिता च सा तदानीं ध्वजपट्टांशुकमालिनी प्रविष्टे । विवभौ नगरी चिरागतेऽस्मिन्पितृयुक्त जयभाजि राजपुरे ॥ स प सपदि पितास्य चन्द्रकेतुः पुरि परितोपितवन्धुभृत्यवर्गः। जलमिव जलदो वसु प्रवर्पन्सुतविजयोत्सवमूर्जितं ततान ।। स च मुक्ताफलकेतुर्विद्धजदमनकीर्तिमपि लब्ध्वा । पद्मावती विना तां न रति लेभे निजेपु भोगेपु ॥ ९४ संयतकारयेन पुनः शर्वादेशादि शंसिना सख्या । आवास्यमानचित्तः कृन्छेण स तान्यहान्यनयत् ॥ रति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते क्थासरित्सागरे पद्मावती लम्प तृतीयस्तरमः। ८४ ८८ ९० ·. ८ तरङ्गः ४] पद्मावतीलम्बकः १७॥ ५४९ चतुर्थस्तरङ्गः । अत्रान्तरे स गन्धर्वराजः स्वनगरं पुनः । प्रविष्टो विततस्फूर्जदुत्सवः पद्मशेसरः ।। १ तज्जयाशंसया तप्ततपसं गिरिजाश्रमे । बुवा मार्यामुसात्पद्मावतीमानाययत्सुताम् ।। उपागतां च तपसा विरहेण च तां कृशाम् । तनयां पादपतितां स जगादाशिपं ददत् ।। ३ वत्से मदर्थ विहितस्तपःक्लेशो महांस्त्वया । तद्विद्याधरराजेन्द्रसुतं विद्युङ्वजान्तकम् ॥ जगच्छरण्यं जयिनं व्यादिष्टं शंभुना स्वयम् । श्रीमुक्ताफलकेतुं तं शीघं पतिमवाप्नुहि ॥ इति पित्रोदिते थावदास्ते सा विनतानना । राजानमाह तन्माता तावत्कुवलयावली ॥ कथं स वादगसुरखिलोकाभयदायिना । तेनार्यपुत्र निहतो राजपुत्रेण संयुगे ॥ तच्छ्रुत्वा वर्णयामास स राजा तस्य विक्रमम् । राजपुत्रस्य तं तस्यै सदेवासुरसंगरम् ।। ततः पद्मावतीसख्या सा मनोहारिकाख्यया । तदीया राक्षसीयुग्मवधलीलाप्यकथ्यत ।। ततस्तस्य सुतायाश्च वृत्तमन्योन्यदर्शनम् । प्रीतिं च बुवा तौ तोपं राजा राज्ञी च जग्मतुः ।। १० ऊचतुश्च निगीर्णश्च येनासुरचमूचयः । अगस्त्येनेव जलधी राक्षस्यौ तस्य के इति ।। ११ तया तत्पौरूपोत्कर्पवर्णनावात्यया च सः । पद्मावत्याः प्रजज्वाल सुतरां मदनानलः ॥ १२ सतः पित्रोः सकाशात्सा निर्गता राजकन्यका । शुद्धान्तरत्नप्रासामारोहत्सोत्सुका क्षणात् ॥ १३ तत्र रनोम्भितस्तम्भवद्धमौक्तिकजालके । मणिकुट्टिमविन्यस्तसुसशय्यावरासने । १४ चिन्तितोपनमदिव्यनानाभोगमनोरमे । स्थिता साभ्यधिकं तेपे प्रेयोविरहवाहिना ॥ १५ ददर्श च ततः पृष्ठाद्धेमद्रुमलताचितम् । रत्नवापीशताकीर्ण दिव्यमुद्यानमृद्धिमत् ।। दृष्ट्वा चाचिन्तयचित्रमिदमस्मत्पुरोत्तमम् । मजन्मभूमे वनादैन्दवादपि सुन्दरम् ॥ हिमाद्रिमौलिमाणिक्यं न च दृष्टमिदं मया । नन्दनाभ्यधिकं यत्र पुरोपवनमीदृशम् ।। १८ तदन गत्वा सच्छायशीतले विजने वरम् । विरहानलसंतापं शमयामि मनागिमम् ।। इति संचिन्त्य सा बाला शनैरेकाकिनी ततः । युक्त्यावरुह्य गन्तुं तत्पुरोद्यानं प्रचक्रमे ।। पद्भ्यां गन्तुमशक्ता सा स्वविभूतरुपस्थितैः । पक्षिमिहिनीभूय तदुद्यानमनीयत ।। तत्रान्तः कदलीखण्डगृहे पुप्पास्तरोपरि । उपाविशच्छूयमाणे दिव्यगेयादिनिःस्खने ।। न च सान रवि लेभे न तस्याः शाम्यति स्मरः । विना प्रियेण कामामिः प्रत्युतावर्धताधिकम् ।। २३ संतो दिक्षुश्चिनस्थमपि तं प्रियमुत्सुका । सामहीचित्रफलकं वर्णवर्तीय सिद्धितः । स्रष्टुं द्वितीयं धातापि नेप्टे यत्सदृशं पुनः । तमालिसेयं सोत्कण्ठा सन्नपाणिरहं कथम् ॥ तथाप्यामविनोदार्थमालिसामि यथा तथा । इति संचिन्त्य फलके सा तु यावत्तमालिसत् ॥ तावत्तस्यास्तमुद्देशमाययौ चिन्वती सखी । सा मनोहारिका नाम तदर्शनविह्वला ।। २७ सा तामेकाकिनी तत्र राजपुत्रीं लतागृहे । सचित्रफलकामुत्कामपश्यत्पृष्टतः स्थिता । पश्यामि तावकिमियं करोत्येवमिहैकिका । इति संचिन्त्य तस्थौ च छन्ना सा तत्र वत्ससी ।। तावत्सापि तमुद्दिश्य चिन्नाभिलिसितं प्रियम् । पद्मावती जगादेवमुदश्रुनयनोत्पला ।। दुर्जयानसुरान्हवा येनेन्द्रो रक्षितस्त्वया । आलापमात्रेण स मां कथं मारान्न रक्षसि ।। ३१ कल्पद्रुमोऽप्यदातृत्वं सुगतोऽन्यदयालुताम् । आयाति भन्दपुण्यस्य सुवर्णमपि चाश्मताम् ।। ३२ स्मरज्वरानभिज्ञश्च नूनं वेत्सि न माथाम् । दैत्याजितस्य पुष्पेषुः किं तपस्वी करोति ते ।। ३३ किं वा वच्मि विधिर्वामो मम येनाश्रुणा दशौ । पिदधनेन्छति प्रायश्चित्रेऽपि तव दर्शनम् ॥ इत्युक्त्वा राजतनया सा प्रावर्तत रोदितुम् । छिन्नहारगलत्स्थूलमुताभैरश्रुविन्दुमिः ।। तरक्षणं तामुपासर्पत्सा मनोहारिका ससी । साप्याच्छाद्यैव तचित्रं राजपुत्री जगाद ताम् ।। इयधिरं न दृष्टा त्वं सखि फुत्र स्थितास्यहो । तच्छ्रुत्वा विहमन्ती तां सा मनोहारिकाप्रीत् ।। लामेव सखि चिन्वाना चिरं भ्रान्तास्मि तत्त्वया । चितं किं छायते दृष्टं मया चित्रमय श्रुतम् ॥ ३८ २० २५ २८ ३० ३४ ·- . 1 ४४ . - ४७ ४८ ' ५५० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११७ । एवं तयोक्ता सख्या सा पद्मावत्यभुगद्गदम् । लजानतमुसी हस्ते गृहीत्वा तामभापत ।। सखि प्रागेव विदित सर्व ते कि निगृह्यते । राजपुत्रेण तेनाहं तस्मिन्गौर्याश्रमे तदा ॥ उद्धृतापि महाघोरराक्षसीवह्निमध्यतः । दुर्वारविरहवाले निक्षिप्ता मदनानले ॥ ४१ तन्न जाने क गच्छामि कस्मै वच्मि करोमि किम् । आश्रये कमुपायं वा दुर्लभासतमानसा ।। .४२ इति ब्रुवाणां तां राजपुत्रीमाह स्म सा ससी । अभिप्वगोऽनुरूपोऽयं स्थाने ते मनसः सस्त्रि ॥ '.४३ इतरेतरशोभायै संयोगो युवयोः किल । नवचन्द्रकलागार्वजटामुकुटयोरिव ।। अधृतिश्चात्र मा भूत्ते ध्रुवं स भवती विना । न स्थास्यति त्वया किं स.तथाभूतो न लक्षितः ।। स्त्रियोऽपीच्छन्ति पुंभावं यां दृष्ट्वा रूपलोलुभाः । तस्यास्ते को भवेन्नार्थी तुल्यरूपः स किं पुनः॥ ४६ शर्योऽप्यलीकवादी किं येनोक्तौ दंपती युवाम् । अदूरगेऽप्यभीप्टेऽर्थे को वार्ता भजते धृतिम् ।। । तदाश्वसिहि भावी ते स एव नचिरात्पतिः । न त्वया दुर्लभः कश्चित्त्वं तु सर्वेण दुर्लभा । इत्युक्ता सा तया सख्या राजपुत्री जगाद ताम् । सखि यद्यपि जानामि तथापि करवाणि किम् ।। ४९ इदं तु मे तदासक्तं चेतो नोत्सहते क्षणम् । स्थातुं विना तं प्राणेशं क्षमते न च मन्मथः ।। ५० तमेव हि स्मरन्या मे मनो निर्वाति न क्षणम् । दह्यन्तेऽङ्गानि संतापेनोकामन्तीव चासवः ।। एवं वदन्ती मोहेन मोहिता पुष्पपेलवा । अङ्के तस्या वयस्याया राजपुत्री पपात सा ।। अथाम्बुसेककदलीपल्लवानिलवीजनैः । सावराश्वासयामास सा वयस्या क्रमेण ताम् ।। मृणालहारवलयं श्रीखण्डाविलेपनम् । नलिनीदलशय्यां च यानि सा विदधे ससी॥ तस्यास्तान्यपि संतापसमासक्तानि संगतः। संतप्य समदुःसत्वमिव शुष्यन्ति भेजिरे ॥ ततः सा विद्वला पद्मावती तामवदत्ससीम् । हिनासि किं वृथालानं नैवं शाम्यति मे व्यथा ॥ येन शाम्यति तच्चेत्त्वं कुरुपे तच्छिवं भवेत् । एवमुक्तवतीमाता वयस्या तामभाषत ।। कुर्या किं यन्न नामाहं तवार्थे ब्रूहि तत्ससि । तच्छ्रुत्वा सा हिया किंचिदिय राजसुताप्रवीत् ॥ तमिहानय मे कान्तं गत्वा प्रियसखि द्रुतम् । नान्यथोपशमो मे स्यात्तातश्चैव न कुप्यति ।। प्रत्युतेहागतायैव मामेपोऽस्मै प्रदास्यति । एवं तयोक्ता सोत्साहं वयस्या साप्युवाच ताम् ॥ यद्येवं तद्गृहाण त्वं धैर्य कार्यमिदं कियत् । एपाहं ससि याम्येव त्वत्प्रियानयनाय यत ॥ ६१ तत्पितुः सेचरेन्द्रस्य चन्द्रकेतोः पुरोत्तमम् । ख्यातं चन्द्रपुरं नाम निर्वृता भव किं शुचा ।। .६२ इति साश्वासिता सख्या तया राजसुताभ्यधात् । तदुत्तिष्ठ शिवः पन्था अस्तु ते ब्रज सत्वरम् ।। ६३ त्राता त्रयाणां लोकानां स च सप्रणयं त्वया । मदिरा ससि वक्तव्यो वीरः प्राणेश्वरो मम ।। तस्मिन्गौर्यायतने तथा परित्राय राक्षसीभयतः । स्त्रीनेन हन्यमानां रक्षसि मां मकरपेतुना न कथम् ।। भवनोद्धरणसहानां भवादृशामेप नाथ को धर्मः। आपापेक्ष्यते यत्पूर्वत्रांतो जनोऽनुवृत्तोऽपि ॥ एवं वदेस्तं कल्याणि यथा जानासि वा स्वयम् । इति व्याहृत्य सा पद्मावती तां व्यसृजत्ससीम् ॥ ६७ सा च स्वसिद्धयुपनतं पक्षिवाहनमास्थिता । तन्मनोहारिका प्रायाद्विद्याधरपुरं प्रति ॥ सा च पद्मावती किंचिदाशालब्धवृतिस्ततः । गृहीतचित्रफलका मन्दिरं प्राविशत्पितुः ।। तत्र दासीपरिवृता प्रविश्य निजयासकम् । स्नात्वा गौरीपतिं भक्त्या पूजयित्वा व्यजिज्ञपत् ।। भगवंत्रिपु लोकेपु त्वदिच्छानुग्रहं विना । न सिद्धयतीह कस्यापि वहल्पं वापि वाञ्छितम् ॥ ७१ तद्विद्याधरसञ्चक्रवर्तिपुनं तमीप्सितम् । न दास्यसि पतिं चेन्मे देहं त्यक्ष्यामि तेऽग्रतः ।। एवं विहितविज्ञप्ति शशाइमुकुटम्स ताम् । श्रुत्वा ससेदः साश्चर्यः परिवारजनोऽवदन् ।। स्वदेहनिरपेक्षव किमेवं देवि भापसे । तथापि क्मिसुप्राप्यं नामास्त्यत्र जगत्रये ॥ ravina मुश्चेद्धि मुगतोऽपि स संयमम । तदेकः सोऽन सुकृती यन्त्वयाप्येवमयते ।। ५७ ७४ ·७७ ७८ ८० ८२ ८७ ८९ ९० 'तरङ्गः ४] पद्मावतीलम्बकः १७॥ एतच्छुत्वा गुणाकृष्टा राजपुत्री जगाद सा । समाश्रयः सशकाणां देवानामेक एव यः ।। अर्केणेव तमो ध्वस्तं येनैकेनासुरं बलम् । प्राणदाता च योऽस्माकं प्रार्थनीयः कथं न सः ।। इत्यादि युवती सोत्का तयैव कथया ततः । अतिष्ठत्सममाप्तेन तत्र दासीजनेन सा । अत्रान्तरे चन्द्रपुर सा मनोहारिकापि तत् । विद्याधरेन्द्रनगरं सत्वरं प्राप तत्सखी ॥ गीर्वाणनगरं कृत्वाप्यसंतोपादिवाद्भुतम् । निर्ममे विश्वकर्मा यदसामान्यविभूतिकम् ॥ तत्रासंप्राप्य तं मुक्ताफलकेतुं विचिन्वती । सगस्था तत्पुरोद्यानं सा मनोहारिकागमत् ।। ८१ अतक्र्यसिद्धिविभवं भास्वन्मणिमयद्वमम् । एकवृक्षोद्गतानेकजातीयकुसुमोकरम् ।। दिव्यगीतरबोन्मिश्रशकुन्तरुतसुन्दरम् । पश्यन्ती तथ सा रेमे नानारत्नशिलातलम् ।। उद्यानपाईष्वा च विचित्रैः पक्षिरूपिभिः । उपेत्याभ्यर्थ्य सुव्यक्तवचनैः प्रियवादिभिः ।। पारिजाततरोर्मूले ताक्ष्यरत्नशिलासने । उपवेश्योचितैोगैस्तस्याः पूजा व्यधीयत ।। अभिनन्द्य च तां पूजां चिन्तयामास तन सा । अहो विद्याधरेन्द्राणां चित्राः सिद्धिविभूतयः ।। अचिन्त्योपनमदोगं येपामुद्यानमीदृशम् । सुरस्त्रीवद्धसंगीतं पतत्रिपरिचारकम् ॥ इति संचिन्य पृष्ट्वा च तानेवोद्यानपालकान । चिन्वती पारिजातादितरुखण्डमवाप सा॥ तत्रान्तश्चन्दनासिक्तकुसुमास्तरशायिनम् । सा मुक्ताफलकेतुं तं साकल्पकमिवैक्षत ।। गौर्याश्रमे दृष्टचरं प्रत्यभिज्ञाय सा च तम् । पश्याम्यस्य किमस्वास्थ्यं छन्नस्थैवेत्यचिन्तयत् ।। तावदाश्वासयन्तं तं हिमचन्दनमारतैः । मित्रं संयतकं मुक्ताफलकेतुरुवाच सः ॥ अङ्गारास्तुहिने न्यस्ताः कुकूलाग्निश्च चन्दने । मारुते दाववह्निश्च स्मरेण मम निश्चितम् ।। विरहार्तस्य संतापं समन्तात्सृजतामुना । तत्किमायासयस्येवमामानं निष्फलं ससे ।। ९३ सुरस्त्रीनृत्तगीतादिविनोदैरपि दूयते । नन्दनाभ्यधिकेऽमुष्मिनुद्याने हि मनो मम ॥ ९४ विना पद्मावती तां तु पद्मशेसरसंभवाम् । पद्माननां न मे शाम्यत्ययं स्मरशरज्वरः ।। न चैतदुत्सहे वक्तुं कस्यचिन्न लभे धृतिम् । एक एव तु तत्प्राप्तायुपायो विद्यते मम || गच्छामि गौर्यायतनं दृष्टया यत्र मे तया । कटाक्षेपुनिरुत्साय हृदयं प्रियया हृतम् ।। सनादिराजतनयासंगतस्तत्समागमे । तपसाराधितः शंभुरुपायं मे विधास्यति ।। इत्युक्त्वा यापदुत्थातुं राजपुत्रः स इच्छति । सा मनोहारिका तावत्तुष्टालानमदर्शयत् ।। ९९ प्रयस्य वर्धसे दिप्या सिद्धं तव समीहितम् । पश्येयमागता तस्याः प्रियायालेन्तिकं ससी ॥ स्वत्पार्श्वस्थेन दृष्टा हि मयासावम्बिकाश्रमे । इति हाच तं राजपुत्रं संयतकोऽब्रवीत् ॥ १०१ सतः स स्फूर्जदानन्दविस्मयौत्सुक्यसंकुलाम् । कांचिद्राजसुतोऽवस्थां दधे दृष्ट्वा प्रियाससीम् ।। १०२ नेत्रपीयूपवृष्टिं तां पप्रच्छोपागतां च सः । उपवेश्यान्तिके कान्ताशरीरकुशलं तदा ।। अथ सा निजगादेवं मत्सख्याः पुशलं प्रभो । त्वयि नाधे ध्रुवं भावि सांप्रतं दुःसिता तु सा ।। १०४ यदा प्रभृति दृष्टेन हृतं तस्यास्त्वया मनः। तत आरभ्य विमना न शृणोति न पश्यति ।। मृणालहारं दधती चालाहारं विमुच्य सा । लुठत्यम्बुजिनीपप्रशयने शयनोज्झिता ।। १०६ असहिष्ट न या पूर्व हिया वरकथामपि । इमामवस्था सैपाद्य प्राप्ता प्रियतमं विना ।। १०५ इति तस्या हसन्तीव खान्येवाङ्गानि संप्रति । संतापशुप्यन्द्रीखण्डसितानि कृतिनां वर ।। १०८ एवं घासा प्रवीति त्वामित्युदीर्य पपाठ ते । सा मनोहारिका पद्मावतीसंदेशगीतिके ।। स तच्छुत्वासिलं मुक्ताफलकेतुर्गतव्यथः । तां मनोहारिका हादमिनन्याभ्यभाषत ।। ११० अमृतेन षचसा तव सिक्तमिदं मम । चैतन्यमासीच्वसितं धृतिर्जाता गतः छमः।। फलितं चाय मे पूर्वमुकृतैर्यदहो मयि । गन्धर्वराजतनया साप्येवं पक्षपातिनी ।। ११२ कित्यहं शायां सोईं कथंचिद्विरहव्यथाम् । शिरीपसुयुमाराङ्गी विपहेत कथं तु सा ११३ तस्मादहमुपैम्येप तमेव गिरिजाश्रमम् । तत्र त्वमानय ससी येन स्यात्संगमोऽद्य नौ ॥ ११४ ९५ ·१२७ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११७॥ आश्वासय च तां गत्वा कल्याणि त्वरितं सरसीम् । इमं च परितुष्टेन वितीर्ण मे खयंभुवा ।। ११५ देहि चूडामणिं तस्यै सर्वदुःसनिवर्हणम् । शक्रात्प्राप्तो मया चायं हारस्ते पारितोपिकः ।। ११६ इत्युक्त्वा शिरसञ्चूडामणेि तस्यै समर्पयत् । हारं च कण्ठात्तत्कण्ठे तं स राजसुतो व्यधात् ।। ११७ अथ प्रणम्य तं प्रीता सा मनोहारिका ततः । प्रतस्थे विहगारूढा ससी पद्मावती प्रति ।। १२८ स मुक्ताफलकेतुश्च प्रहर्यापहृतछमः । सह संयतकेन खं त्वरितं प्राविशत्पुरम् ।। ११९ सापि पद्मावतीपार्श्व प्राप्य तस्यै यथेप्सितम् । तं मनोहारिकाचख्यौ तत्प्रियस्मरसंज्वरम् ॥ १२० प्रणयस्निग्धमधुरं तद्वचश्च यथाश्रुतम् । तं च संगमसंकेतं तदुक्तं गिरिजाश्रमे ॥ १२१ ददौ तत्प्रहितं तं च तस्यै चूडामणिं ततः । पारितोपिकहारं च तद्दत्तं तमदर्शयत् ।। १२२ ततः पद्मावती सा तामाश्लिष्य कृतिनी ससीम् । अपूजयद्विसस्मार स्मरानलरुजं च ताम् ।। १२३ वद्धवा शिसायामानन्दमिव चूडामणिं च तम् । चक्रे परिकरं गौरीकाननागमनाय सा ॥ १२४ अनान्तरे मुनिर्देवात्तगौरीवनमागमत् । दृढव्रतेन शिष्येण सह नाना तपोधनः ।। १२५ स चात्र तमुवाचैवं मुनिः शिप्यं दृढव्रतम् । दिव्योद्यानेऽहमेतस्मिन्समाधि विधे क्षणम् ।। १२६ द्वारि स्थित्वा प्रवेशोऽत्र न देयः कस्यचित्त्वया । समापितसमाधिश्च पूजयिष्यामि पार्वतीम् ॥ इत्युक्त्वा मुनिरुद्यानद्वारे शिष्यं निवेश्य तम् । अधस्तात्पारिजातस्य स समाधिमसेवत ।। १२८ समाधेरुत्यितश्चान्तविवेशाचितुमम्बिकाम् । न च तत्तस्य शिष्यस्य जगाद द्वारवर्तिनः ।। १२९ तावचात्राययौ मुक्ताफलकेतुः प्रसाधितः । आरुह्य दिव्यकरभं सह संयतकेन सः॥ १३० प्रविशंश्च तदुद्यानं मुनिशिष्येण तेन सः । मा मा गुरुः समाधौ मे स्थितोऽनेति न्यपिध्यत ॥ १३१ विस्तीर्णाभ्यन्तरे जातु प्रिया सा स्यादिहागता । मुनिश्वात्रैकदेशस्थ इत्यालोच्य स सोत्सुकः ॥ १३२ राजपुत्रो व्यतीत्यास्स मुनिपुत्रस्य दृक्पथम् । विवेश व्योममार्गेण तदुद्यानं सुहृद्युतः ।। १३३ यावच्च वीक्षते तत्स तावत्तत्र विवेश सः । गुरोः समाधिनिप्पत्तिं मुनिशिष्यो निरीक्षितुम् ।। १३४ स ददर्श गुरुं नात्र ददर्श सवयस्यकम् । श्रीमुक्ताफलकेतुं तु प्रविष्टमपथेन तम् ॥ १३५ ततः स राजपुत्रं तं मुनिशिष्योऽशपत्धा । सवयस्योऽपि मानुष्यमस्मादविनयाद्रज ।। १३६ इतः समाधि भंवा यद्गुरुर्मेऽपासितस्त्वया । एवं स दत्तशापस्तं स्यमेवान्वसरगुरुम् ।। १३७ स मुक्ताफलकेतुश्च सिद्धप्राये मनोरथे । शापाशनिनिपातेन विषादमगमत्परम् ॥ १३८ तावत्पद्मावती सात्र प्रियसंगमसोत्सुका । आगाद्विहंगमारूढा समनोहारिकादिका ।। १३९ स्वयंवरागतां दृष्ट्वा तां शापान्तरितां च सः । सुसदुःसमयीं कष्टां दशां राजसुतो दधौ ।। १४० पद्मावत्याश्च तत्कालमदाक्षिण्यं प्रदर्शयत् । पस्पन्दे दक्षिणं चक्षुरकम्पत च मानसम् ॥ १४१ ततोऽत्र सा राजसुता कान्तं विग्नं विलोक्य तम् । कि पूर्वानागतत्वान्मे खिन्नः स्यादित्यचिन्तयत्॥१४२ प्रश्रयोपागतां तां च राजपुत्रो जगाद सः । प्रिये मनोरथो भन्नः सिद्धोऽपि विधिनावयोः।। १४३ तच्छ्रुत्वा हा कथं भग्न इति तस्यै ससंभ्रमम् । पृच्छन्त्यै स स्वशापं तं राजसूनुरवर्णयत् ।। १४४ ततो विविना जग्मुस्ते शापदातुर्गुरुं मुनिम् । देवीगृहस्थितं सर्वे शापान्तायानुनाथितुम् ।। १४५ उपागतांस्तान्प्रणतान्दृष्ट्वा ज्ञानी महामुनिः । स मुक्ताफलकेतुं तं प्रीतिपूर्वमभापत ।। १४६ भूपेणानेन शप्तस्त्वमप्रेक्षापूर्वकारिणा । न त्वया मे कृतं किचिदुत्थितोऽहं स्वतस्ततः ।। हेतुमात्रमयं चान भवितव्यमिदं तव । मानुप्येऽवश्यकार्य ते देवकार्य हि विद्यते ।। १४८ एता पद्मावतीमेव दैवादृष्ट्वा स्मरातुरः । त्यक्त्वा मर्सशरीरं त्वं शीघ्र शापाद्विमोक्ष्यसे । अनेनव च देहेन पुनः प्राणेश्वरीमिमाम । नातासि विश्वत्राता त्वं चिरं शापं हि नार्हसि ।। १४९ १५० ब्रह्मास्त्रेण हता दैत्या वालवृद्धादयोऽपि यत् । त्वत्प्रयुत्वेन सोऽधर्मलेशो हेतुस्तवात्र च ॥ १५१ तच्छुत्वा तमृपिं पद्मावती साम्रा व्यजिसपत् । भगवन्यार्यपुत्रस्य गतिः सैवास्तु मेऽधुना ।। नैतद्विरहिता स्थातुमपि शक्ष्याम्यहं क्षणम् । इत्यर्थितवती पद्मावती स मुनिरभ्यघान् ।। १५२ १५३ १४७ .

·तरङ्गः ४] पद्मावतीलम्बकः १७ ॥ ५५३ नैतदस्ति तपस्यन्ती त्वं तिठेहैव संप्रति । येनाचिरान्मुक्तशापस्त्वामयं परिणेष्यति ॥ १५४ ततश्चानेन सहिता त्वं मुक्ताफलकेतुना । सेचरासुरसाम्राज्यं दशकल्पान्करिष्यसि ॥ १५५ एतद्दत्तं शिखारत्नं तपःस्थां त्वां च पास्यति । महाप्रभावमुत्पन्नं धातुरतत्कमण्डलोः ॥ १५६ इति पद्मावतीमुक्तवन्तं दिव्यदृशं मुनिम् । स मुक्ताफलकेतुस्तमेवं प्रार्थयतानतः ।। १५७ मानुष्ये भगवन्मेऽस्तु भवे भक्तिरभङ्गुरा । पद्मावती विनान्यस्यां स्त्रियां मा गाच मे मनः ।। १५८ एवमस्त्विति तेनोक्ते मुनिना सातिदुःखिता । पद्मावती तं तच्छिष्यं शपति स्मापराधिनम् ।। १५९ आर्यपुत्रस्त्वया मौाच्छप्तो यत्तद्भविष्यसि । कामरूपं कामचरं मानुष्येऽस्यैव वाहनम् ॥ १६० एवं तयामिशतेन विपण्णेनाथ तेन सः। तपोधनः स्वशिष्येण साकमन्तर्दधे मुनिः ।। १६१ ततः पद्मावती मुक्ताफलकेतुरभापत । स्वपुरं यामि पश्यामि तावत्कि तत्र मे भवेत् ।। '१६२ तच्छ्रुत्वा विरहनस्ता वातरुग्णा लतेव सा । पद्मावती पपाताशु सपुष्पाभरणा भुवि । १६३ आश्वास्य च कथंचित्तां क्रन्दन्तीं स सुहृद्युतः । मुहुर्वलितदृड्मुक्ताफलकेतुरगात्ततः ॥ १६४ पद्मावती च यातेऽस्मिन्विलपन्ती सुदुःखिता । आश्वासयन्तीमवदत्ता मनोहारिका सखीम् ॥ १६५ सखि जाने मया स्वप्ने देवी दृष्टाद्य पार्वती । सा चोद्यतापि मे कण्ठे क्षेत्रमुत्पलदामकम् ।। १६६ आस्तां दास्यामि ते भूय इत्युक्त्वा विरताभवत् । तदयं स प्रियावाप्तिविघ्नो मे सूचितस्तया ।। १६७ इति तामनुशोचन्तीं सखी वक्ति स्म सा तदा । आश्वासनाय देव्या ते स्वप्नस्तषेप दर्शितः ॥ १६८ मुनिना च तथैवोक्तं देवादेशस्तथैव च । तदाश्वसिहि भावी ते नचिरात्प्रियसंगमः ।। १६९ इत्यादिभिः ससीवाक्यैश्चूडामणिवशेन च । पद्मावती धृतिं बवा तस्थौ गौर्याश्रमे तदा ।। १७० विदधे च तपस्त्रिसंध्यमीशं गिरिजासंगतमत्र पूजयन्ती । प्रियचित्रपटं च सा तथैव स्वपुरानायितमात्तदेवबुद्धिः ॥ १७१ अयि निश्चितभाविनीप्सितेऽर्थे वितथं मा स्म कृथास्तपःश्रमं त्वम् । इति सास्रमुपेत्य वारयन्तौ विदिताथों पितरौ च सैवमाह ॥ १७२ नवभरि देवनिर्मिते मे सहसा संप्रति शापदुःसमाप्ते । अहमत्र सुखं कथं वसेयं परमामा हि पतिः कुलागनानाम् ।। १७३ तपसा च परिक्षयं गतेऽस्मिन्वृजिने तोपमुपागते च शंभो । अचिरात्प्रियसंगमो भवेन्मे न हि किंचित्तपसामसाध्यमस्ति ॥ १७४ इत्थं दृढनिश्चयया पद्मावत्या तया तदा गदिते । तन्माता तत्पितरं राजानं कुवलयावली स्माह ॥ देव तपः कष्टमिदं कुरुतां किं खेद्यतेऽधिकं मिथ्या । भवितव्यमेतदस्याः कारणमनास्ति वच्मि तय शृणु ।। १७६ देवप्रभामिधाना सिद्धाधिपकन्यका तपोऽतिमहत् । अभिमतभर्तृप्राप्त्यै कुर्वाणा शिवपुरे पुरातिष्ठत् ।। १७७ तत्र मया सहितैपा द्रष्टुं पद्मावती गता देवम् । न त्रपसे पतिहेतोस्तपसा कथमित्युपेत्य तामहसत् ॥ १७८ मूढे हससि शिशुत्वात्त्वमपि तपः क्लेशदायि पतिहेतोः । कर्तास्थलमित्येतां साथ रुपा सिद्धकन्यकाभ्यगपत् ।। १७९ तदवश्यं भोक्तव्यं सिद्धसुताशापकृच्छ्रमनया यत् । तत्कोऽन्यथा विधातुं क्षमते तदियं करोतु यत्कुरन्ते ।। २८ इति राझ्या स तयोक्तस्तयुक्तस्तां कथंचिदामध्य । तनयां चरणावनतां गन्धर्वपतिर्ययौ निजां नगरीम् ॥ २८१ ·५५४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११८॥ साप्यर्चयन्यनुदिनं गगनेन गत्वा सिद्धीश्वरं कमलजादिनिपेवितं तम् । स्वप्ने हरेण गदितं गिरिजाश्रमेऽन पद्मावती नियमजप्यपरावतस्थे । २८२ इति महाकविश्नीसोमदेवभहविरचिते स्थासरित्सागरे पद्मावतीलम्बके चतुर्धस्तरजः । पञ्चमस्तरङ्ग। १ ३ ४ ६ ८ एवं पद्मावती यावत्तत्प्रात्यै संश्रिता तपः । तावत्स्वनगरं मुक्ताफलकेतुरवाप्य सः ॥ ब्रह्मशापवशासनमानुष्यावतरो भयात् । विद्याधरेन्द्रतनयः शरणं शिश्रिये शिवम् ।। तमर्चयंश्च तद्गर्भगृहाच्छुश्राव भारतीम् । मा भैपोर्न हि ते गर्भवासक्लेशो भविष्यति ।। मानुष्ये नापि ते दुःसं भावि नापि चिरं स्थितिः । जनिप्यसे राजसुतो महावलपराक्रमः ॥ तपोधनान्मुनेः कृत्स्नमस्त्रप्राममवाप्स्यसि । मदीयः किंकराख्यश्च गणस्ते भवितानुजः ॥ सत्सहायो रिपूलित्वा कृत्वा कार्य दिवौकसाम् । कर्तासि सेचरैश्वर्य पद्मावत्या युतः पुनः ॥ एवं श्रुत्वा गिरं वद्धधृतिः शापफलागमम् । प्रतीक्षमाण इव तं तस्थौ राजसुतोऽथ सः ॥ अत्रान्तरे कथासंधौ पूर्वस्यां नगरं दिशि । आसीदेवसभं नाम जितदेवसभं श्रिया ॥ तत्र मेरुध्वजो नाम सार्वभौमोऽभवन्नृपः । सहायो देवराजस्य देवासुररणागमे । यस्य लोभो यशस्यासीन्न परखे महासनः । तैपण्यं स न दण्डे तु भयं पापान शत्रुतः ॥ कुटिलत्वं भ्रुवोः कोपे नाशये यस्य चाभवत् । मौर्वीकिणाङ्के पारुष्यं भुजे न वचने पुनः ।। व्यधाधुधि न कोपे तु यो दीनारातिरक्षणम् । रतिं च धर्मचर्यासु श्रद्दधे नागनासु यः ।। तस्याभूतामुभे चिन्ते भूपतेः सततं हृदि । एका पुत्रो न यत्तस्य तावदेकोऽप्यजायत । द्वितीया चापि यत्पूर्व देवासुरमहाहवात् । जग्मुः पातालमसुरा हतशेपाः पलाय्य ये ।। निर्गय ततो दूरात्सतीयतनाश्रमान् । विनाश्यैव च्छलात्तस्य पातालमसकृद्ययुः ॥ ताप्राप स नृपः पातालव्योमचारिणः । तेजस्वी तेन संतेपे निःसपत्नेऽपि भूतले ॥ एतचिन्ताकुलो जातु शकप्रहितसद्रथः । देवास्थानं ययौ सोऽत्र चैत्रशुलदिनागमे । शस्य वत्सरारम्भे सर्वास्थानं तथाहि तत् । तद्थेन स याति स्म राजा मेरुध्वजः सदा ॥ तदा तु तत्र दिव्यत्रीनृत्तगीताकुलेऽपि स. । संमानितोऽपि शक्रेण निःश्वसनास्त भूपतिः ।। तदृष्ट्वा ज्ञातहृदयो देवराजो जगाद तम् । राजनानाम्यहं यत्ते दुःसं तन्मा च भूत्तव ।। मुक्ताफलध्वजाख्यस्ते शिवांशो जनितासुतः । एको गएगावतारश्च द्वितीयो मलयध्वजः ।। तपोधनान्मुनेविद्याः कामरूपं च वाहनम् । मुक्ताफलध्वजः प्राप्स्यत्यत्राणि च सहानुजः ।। महापाशुपतास्त्रं च पुनः प्राप्य स दुर्जयः । करिष्यति वशे पृथ्वीं पातालं च हतासुरः॥ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५ १९ २० २२ २३ ·पद्मावतीलम्बकः १७। तरङ्गः ५1] ४४ ४५ 1 ४८ सा च तस्य तनुस्तत्र निजे चन्द्रपुरे पुरे । विद्याप्रभावादम्लाना तस्थौ बान्धवरक्षिता ।। सापि मेरुध्वजस्यान राज्ञो देवसभे पुरे । राज्ञी सगर्भा संपद्य नन्दयामास तं पतिम् ।। यथा यथा च सा राज्ञी जझे गर्भभरालसा । तया तथा स सोत्साहस्तस्याः पतिरभून्नृपः ।। प्राप्ते च समये पुत्रं सासूत स्मार्कसंनिभम् । वालमेवोग्रमहसं कुमारमिव पार्वती ।। ३८ बभूव चोत्सवः कृत्ले न परं वसुधातले । यावन्नभस्तलेऽप्यासीदेवप्रहतदुन्दुभौ ॥ ३९ स्वयमागान्मुनिश्चान दिव्यदृक्स तपोधनः । दिष्ट्या वर्धयितुं मेरुध्वजं तं पृथिवीपतिम् ।। तेन साकं स मुनिना नाना शक्रोदितेन तम् । मुक्ताफलध्वजं चके पुत्र राजा कृतोत्सवः ।। ४१ ततो गते मुनौ तस्मिंस्तस्य संवत्सरान्तरे । राज्ञो द्वितीयस्तनयो राश्यां तस्यामजायत ।। ४२ तं च नाम्ना स नृपतिश्चकार मलयध्वजम् । तथैव हर्षायातेन तेनैव मुनिना सह ।। ततः संयतकः सोऽपि शापात्तन्मत्रिणः सुतः । जज्ञे नाम पिता चास्य महाबुद्धिरिति व्यधात् ।। ततस्तौ सिंहशावाभाववर्धेतां नृपासजौ । क्रमेण तेजसा सार्ध मत्रिपुत्रेण तेन च ॥ गतेप्वथाष्टमात्रेपु वर्षे पु स तपोधनः । एत्योपनयनं चक्रे राजसून्योस्तयोर्मुनिः॥ अष्टौ चान्यानि वर्षाणि विद्यासु च कलासु च । महास्त्रेषु च सर्वेषु विनीयेते स्म तेन तौ ॥ ततो युवानी दृष्ट्वा तौ सर्वशस्त्रास्त्रयोधिनौ । पुत्रौ कृतिनमामानं मेने मेरुध्वजो नृपः ।। अथ तं स्वाश्रमं गन्तुमिच्छन्तं सोऽब्रवीन्मुनिम् । अभीष्टा दक्षिणेदानी भगवन्गृह्यतामिति ।। एपैव दक्षिणाभीष्टा मम त्वत्तो महीपते । असुरान्यज्ञहन्र्तृन्यत्सपुत्रो मे हनिष्यसि ।। इत्यूचिवांसमवदत्तं महापं स भूपतिः । अत एवाधुना ग्राह्या भगवन्दक्षिणा त्वया ॥ तदारभस्व यज्ञं त्वं तद्विमायासुराश्च ते । एप्यन्त्यहं च तत्कालं तत्रैष्यामि सपुत्रकः ।। पूर्वकालं हि दैत्यास्ते कृत्वा दोपं छलेन वः । खमुत्पत्य निपत्याधौ पातालमगमन्मुने । इदानीं विन्द्रदत्तौ मे विद्यते सचरौ गजौ । ताभ्यां सह सपुत्रस्तान्प्राप्स्यामि व्योमगानपि ॥ तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तुष्टस्तमुवाच नराधिपम् । तर्हि त्वं यज्ञसंभारं यथायोग्यं कुरुष्व मे ॥ यावद्दिग्विश्रुतं गत्वा तत्र यागं समारभे । प्रेपयामि च वो दूतं शिष्यमेतं दृढव्रतम् ।। संजातकामगोदाममहावलसगाकृतिम् । मुक्ताफलध्वजस्यास्य भविता सैप वाहनम् ॥ इत्युक्त्वा स मुनिः प्रायात्स्वाश्रमं स च भूपतिः । प्राहिणोत्सर्वसंभारांस्तस्यानुपदमेव तान् ।। प्रारब्धे तेन यज्ञे च मिलद्देवर्पिसंसदि । बुवा पातालनिलया दानवाः क्षोभमाययुः ।। तज्ज्ञात्वा स मुनिः शिष्यं प्राहिणोत्तं दृढप्रतम् । शापकल्पितपक्षीन्द्ररूपं देवसभं पुरम् ।। ६० तत्र प्राप्तं च तं दृष्ट्वा स्मृत्वा मुनिवचश्च सः । सजीचकार तौ दिव्यौ राजा मेरुध्वजो गजौ। आरुरोह तयोर्मुख्यं स काञ्चनगिरि स्वयम् । कनीयसे च पुत्राय ददौ काञ्चनशेखरम् ।। दृढव्रतसगेन्द्रं च तं स मुक्ताफलध्वजः । आरुरोहात्तदिव्यास्रो वन्दिवृन्दाभिवन्दितः ॥ ततस्ते प्रययुर्वीरालयः सेचरवाहनाः । दत्ताशिपो द्विजवरैः पुरः प्रहितसैनिकाः ॥ ६४ प्राप्तानां चाश्रमं तेषां स मुनिः प्रीतमानसः । अभेद्याः सर्वशस्त्राणां भूयालेति वरं ददौ ।। तावच दानवबलं निहन्तुं यज्ञमाययौ । अभ्यधावथ तदृष्ट्वा मेरध्वजवलं नदत् ॥ ६६ प्रावर्तत ततो युद्धं दैत्यानां मानुपैः सह । दैत्यास्तु मानुपान्सस्था भूतलस्थान्चयाधिरे ॥ ततः स पक्षिवनो दैत्यान्मुक्ताफलध्वजः । प्रधाव्य गरवण चकर्त च ममाथ च ॥ तं च दृष्ट्वा विहंगस्थं ज्वलन्तमिव तेजसा । तन्छेपाः प्राद्रवन्दैत्याले नारायणशक्षिताः ॥ ६९ गत्वा भयाच पातालं सर्व त्रैलोक्यमालिने । तत्कालं दैत्यराजाय शगंमुले तथैव तत् ।। स तढुवा द्रुतं चारैरन्धिप्य तमवेत्य च । मुक्ताफलध्वजं मर्य मानुपामिभपाश्रमी ।। ७१ संघटय सर्वपातालदानवानमुरेश्वरः । वार्यमाणोऽपि गयुनोंदुमागात्तमाश्रमम् ।। मुक्ताफलध्वजाद्यान्च तत्रैवावहिताः स्थिताः । तमभ्यधावन्दृष्ट्वैव सपलं दानयाधिपम् ।। ५७ . ६७ ७० ·७४ ८० ८८ . कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः ११८॥ ततः प्रवृत्ते भूयोऽत्र मासुरमहाहवे । विमानैराययुर्द्रष्टुं रुद्रेन्द्रप्रमुखाः सुराः ॥ मुक्ताफलध्वजश्चात्र तत्क्षणोदस्थितं पुरः । ददर्शालधयतेजस्कमस्त्रं पाशुपतं महत् ।। अतिप्रमाणमुद्वहिज्वालं त्र्यक्षं चतुर्मुसम् । एकाशिमष्टवाहुं च कल्पान्तानलसंनिभम् ।। विद्धि मां शंकरादेशादायातं विजयाय ते । इति ब्रुवाणं सोऽभ्यर्च्य राजपुत्रस्तदग्रहीत् ।। वावञ्च गगने तैस्तैरसुरैरत्रवृष्टिमिः । मेरुध्वजवलं ताम्यदधास्थितमबाध्यत ।। ततस्तद्रक्षितुं चित्रयोधी मुक्ताफलध्वजः । शरजालं ददौ मध्ये युयुधे चासुरैः सह ।। पितृभ्रातृयुतं दृष्ट्वा तं नभश्चरवाहनम् । प्रैलोक्यमाली दैत्येन्द्रः पन्नगात्रं मुमोच सः॥ तस्मानिर्गच्छतोऽसंख्यान्घोरानाशीविपानहीन् । गरुडैारुडात्रोत्थैरर्दयन्मलयध्वजः ।। ततो यद्यत्स दैत्येन्द्रः सपुत्रोऽस्त्रमवासृजत् । मुक्ताफलध्वजस्तत्तन्निरास्यत्तस्य हेलया ॥ अथ क्रुद्धः स देवारिस्तत्पुत्रोऽन्ये च दानवाः । आमेयादीनि युगपत्तस्मिन्नखाणि चिक्षिपुः ।। ८३ तानि तस्यापतो दृष्ट्वा स्थितं पाशुपतं जलत् । भीतान्यखाणि सर्वाणि विमुसानि क्षणाययुः ।। ततस्ते यावदिच्छन्ति भीता दैत्याः पलायितुम् । तावत्तदाशयं युवा वीरो मुक्ताफलध्वजः ।। ववन्ध तेपामूर्ध्व च चतुर्दिक च तत्क्षणम् । शरजालं स दुर्भदं वनपचरसंनिभम् ।। ८६ तत्रान्तर्धमतस्तांश्च शकुन्तानिव दानवान् । पित्रा भ्रात्रा च सहितः स जघान शितैः शरैः ।। निपेतुश्च कराः पादाः शरीराणि मिरांसि च । छिन्नानि तेषां दैत्यानामवहश्चास्रनिन्नगाः ।। साधुवादे ततो दत्ते पुष्पवर्षानुगे सुरैः । मोहनास्त्रं ददौ तेपां द्विषां मुक्ताफलध्वजः ।। तेन संमोहितान्भूमौ पतितांस्तान्सराजकान् । असुरान्वारणास्त्रेण पाशवद्धांश्चकार सः ।। तपोधनोऽथ सोऽवादीन्मेरध्वजनृपं मुनिः । न वध्यमासुर सैन्यं हतशेपमिदं सलु ॥ स्वीकृतेन ह्यनेनैव प्रवेक्ष्यध्वं रसातलम् । दैत्येन्द्रस्तु सपुत्रोऽयं बवा नीत्वा समत्रिकः । महासुरैर्दुष्टनागैर्युक्तो मुख्यैश्च राक्षसैः । स्थाप्यो देवसभासन्ने श्वेतशैलगुहान्तरे ।। इत्युक्तो मुनिना दैत्ययोधान्मेरुध्वजोऽब्रवीत् । मा भैप्ट यूर्य नास्माभिर्वध्या सभ्रातृकस्य तु ॥ मुक्ताफलध्वजस्यास्य वर्तध्वं शासनेऽधुना । इत्युक्ता दानवा राज्ञा हृष्टास्तत्प्रतिपेदिरे ।। ततः स राजा तं दैत्यराजं त्रैलोक्यमालिनम् । पुत्रादिभिस्तैः सहितं श्वेतशैलमनाययत् ।। तद्गुहाभ्यन्तरे तं च स्थापयामास संयतम् । भूरिशूरवलोपेतप्रधानामात्यरक्षितम् ॥ ततो निवृत्ते सङ्ग्रामे मुक्तमन्दरवृष्टिपु । वैमानिकपु यातेपु प्रवृत्ते जगदुत्सवे ॥ स तत्र पुत्रौ वक्ति स्म राजा मेरुध्वजो जयी । इहैव यज्ञरक्षार्थमहं तिष्ठामि संप्रति ।। ९९ युवां प्रयातं'पातालमेतैः स्वैः सैनिकैः सह । प्राप्तदैत्यविमानौषैः शेपासुरवलेन च ।। १०० आश्वास्य स्थापयित्वा च वशे पातालवासिनः । प्रधानाधिष्ठितान्कृत्वा स्वीकृत्येहागमिष्यथः ।। १०१ एतच्छ्रुत्वा तथेत्याशु दिव्यकामगवाहनः । मुक्ताफलध्वजो वीरः स चापि मलयध्वजः ॥ १०२ रसातलं विविशतुः ससैन्यौ भ्रातरावुभौ । सह दानवसैन्येन प्रणतेनाप्रयायिना ।। हत्वा च रक्षिणः स्थानस्थानेषु परिपन्थिनः । अदातामन तो शेपजनस्याभयडिण्डिमम् ।। १०४ विश्वस्तप्रणते चैतौ जने सप्त रसातलान् । स्वीचक्रतुः पुरशतैर्नानारत्नमयैर्युतान् ॥ बुभुजाते च तात्रम्यानुद्यानैः सर्वकामदैः । दिव्यासवभृतानेकरत्नसोपानवापिकैः ॥ वत्राद्धताकृती तौ च ददृशुर्दानवाङ्गनाः । तत्कन्याध तरुष्वन्तर्मायाच्छादितविग्रहाः ॥ १०७ आरेभे च तदा तत्र भर्तुद्धस्य शर्मणे । तपः स्वयंप्रभा नाम भार्या त्रैलोक्यमालिनः ।। १०८ तस्याः सुते च त्रैलोक्यप्रभानिभुवनप्रभे । आरेभाते तपस्तद्वत्कुमायौं श्रेयसे पितुः ॥ १०९ तौ च राजसुतौ तर पाताले सकलं जनम् । लब्धप्रशमनस्वस्थं संमान्य विविधैः प्रियैः ।। स्थापयित्वा च सामसिंहादीनधिकारिणः । तपोवनाश्रमपदं पितुः पार्श्वमुपेयतुः ।। १११ तावत्तन मुनेर्यज्ञः स समाप्तिमुपाययौ । गन्तुं प्रारेभिरे देवाः स्वधिष्ण्यान्यूपयस्तथा ॥ ११२ ·तरङ्गः ५1 पद्मावतीलम्बकः १७॥ • ५५७ ततो मेरुध्वजः शक्र परितुष्टं व्यजिज्ञपत् । आगम्यतां मन्नगरं देव तुष्टोऽसि चेन्मयि ।। ११३ तच्छ्रुत्वा तत्प्रियायागान्मुनिमामव्य वासवः । राक्षा तेन सपुत्रेण सह देवसमं पुरम् ।। ११४ तत्र चोपाचरत्तं स राजा लोकद्वयेश्वरः । तथा शक्रं यथा दिव्यं सुसं विस्मरति स सः॥ ११५ ततः प्रीतः स शक्रोऽपि तं सपुत्रं महीपतिम् । दिव्यासवाहनारूढं निनाय खं त्रिविष्टपम् ।। सत्र नारदरम्भादिसंगीतसुखसुन्दरे । स विश्रमय्य तं मेरध्वजं समलयध्वजम् ।। ११७ मुक्ताफलध्वजं चेन्द्रः पारिजातमयीः सजः । दत्त्वा सदिव्यमुकुटाः संमान्य प्राहिणोद्गृहम् ।। ११८ ते चागत्यात्र भूलोके पाताले च गतागतम् । कुर्वाणाश्चक्रिरे राज्यं नृदेवा लोकयोयोः । ११९ ततो मेरुध्वजो मुक्ताफलध्वजमुवाच सः । विजिताः शत्रवः पुत्र युवानौ भ्रातरौ युवाम् ।। १२० स्वाधीना राजकन्याश्च मया ताश्च गवेपिताः । वर्तन्ते प्राप्तकालस्तक्रियतां दारसंग्रहः ॥ १२१ इति पिनोदितेऽवादीत्सोऽथ मुक्ताफलध्यजः । न मे परिणये तात मनस्तावत्प्रवर्तते ।। १२२ अहं तपश्चरिष्यामि संप्रत्याराधितुं हरम् । एप वत्सस्तु कुरुतां विवाहं मलयध्वजः ।। १२३ एतच्छ्रुखैव मलयध्वजस्तं सोऽनुजोऽब्रवीत् । विवाहो मम युक्तः किमार्य त्वय्यपरिग्रहे ॥ १२४ राज्यं वा त्वय्यराज्यस्थे तव मार्गानुगो ह्यहम् । इत्युक्ते तेन मलयध्वजेनोवाच भूपतिः ।। १२५ मेरुध्वजसं तनयं ज्येष्ठं मुक्ताफलध्वजम् । युक्तमेवामुना तावदनुजेन तवोदितम् ॥ १२६ त्वं त्वयुक्तं वदस्येतन्नव एवात्र यौवने । को नाम कालस्तपसो भोगकालो घयं तव ।। १२७ तदकालोचितः पुत्र मुच्यतामेप दुर्महः । इति तेनोच्यमानोऽपि राज्ञा ज्येष्ठः सुतोऽत्र च ।। १२८ नाङ्गीचक्रे यदा संप्रत्युद्वाहं निश्चयेन सः । तदा स नृपतिस्तूष्णीं तस्थौ कालं प्रतीक्षितुम् ।। १२९ अत्रान्तरे च पाताले भायर्या त्रैलोक्यमालिनः । स्वयंप्रभामूचतुस्तां तपःस्थे ते स्वकन्यके ।। आवयोरम्ब सप्ताष्टवर्पयोः संयतः पिता । राज्यभ्रंशश्च संवृत्तः कस्मादकृतपुण्ययोः।। १३१ अष्टमं वर्पमेतच तपस्यन्त्योर्न नौ हरः । प्रसीदति न तातोऽयं मुच्यतेऽद्यापि धन्धनात् ।। १३२ तद्यावदाययोर्न स्थाद्रिपोः परिभवोऽथवा । निर्लक्षणामिमां तावदनले जुहुवुस्तनुम् ।। १३३ इत्युक्ता दुहितभ्यां सा जगादेवं स्वयंप्रभा । पुञ्यौ प्रतीक्ष्यतां तावदुदयो हस्ति नः पुनः ।। १३४ तपःस्थितां हि मां स्वप्ने जाने देवोऽब्रवीच्छिवः । वत्से कुर्या धृतिं राज्यं पुनः प्राप्स्यति ते पतिः ॥ १३५ मुक्ताफलध्वजश्चैप तथैव मलयध्वजः । दुहितोस्तव भर्तारौ राजपुत्रौ भविष्यतः ।। १३६ मानुपाविति मा चैतौ विज्ञासीरेतयोर्यतः । एको विद्याधरवरो द्वितीयो मामको गणः ।। १३७ इत्यादिष्टेश्वरेणाई प्रवुद्धा रजनीक्षये । इत्याशयतया चैप सोढः छेशो महान्मया ।। १३८ तस्मादावेदयाम्येतदर्थ युष्मपितुः प्रभोः । वदिच्छया यतिष्ये च युष्मदुद्वाहसिद्धये ।। १३९ एवमाश्वास्य सा राशी फन्यके खे स्वयंप्रभा । उपाचेन्दुमती नाम वृद्धामन्तःपुरस्त्रियम् ।। आर्यपुत्रस्य निकटं श्वेतशैलगुहां ब्रज । निपत्य पादयोस्तं च विज्ञापय गिरा मम ॥ १४१ निर्मितास्मि महाराज धानान्येनैव दारुणा । त्यद्वियोगामिनाद्यापि न दहो ज्वलतापि या ॥ १४२ आला तु न मया त्यक्तः पुनस्त्वदर्शनाशया । इत्युक्त्वा मामकं शार्व स्वप्नादेशं निवेदयः ।। ततः कन्याविवाहाथै पृच्छेसं यच वक्ष्यति । तत्त्वयागत्य मे वाच्यं विधास्येऽहं तथाविधम् ।। १४४ इत्युक्त्वेन्दुमती तां सा प्रैपयत्सापि निर्गता । पातालाप्राप तच्छैलगुहाद्वारं सुरक्षितम् ।। १४५ रक्षिणोऽभ्यर्थ्य तत्रान्तः प्रविश्यालोक्य संयतम् । त्रैलोक्यमालिनं तं सा साभुर्जमाह पादयोः ।। १४६ तत्पृष्टकुशला तय शनैस्तस्मै शशंस सा । कृत्सं सभार्यासंदेशं ततो राजा जगाद सः ।। १४७ यः प्रोक्तो राज्यलाभो नः शर्वेणास्तु तथैव सः । मेरध्वजस्वालजयोः कन्यादाने तु का कथा । १४८ इहैयाहं विपद्येय न तु दद्यां निजामजे । शत्रुभ्यां मानुपाभ्यां च संयतः मन्नुपायनम् ।। १४९ इत्युक्त्वेन्दुमती राधा प्रेपिता तेन सा ततः । एत्य स्वयंप्रभायै तत्तत्पन्य तद्वयोऽभ्यधात् ।। १५० श्रुत्वा ततस्ते त्रैलोक्यप्रभाग्निभुवनप्रभे। देसेन्द्रकन्ये जननीमूचनुस्खां स्वयंप्रभाम् ।। - १४० ·'५५८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११८ आवयोयौवनभयादग्निरेवाधुना गतिः । तदम्यास्यां चतुर्दश्यां तत्प्रवेशं विद्ध्वहे ।। १५२ कृतनिश्चययोरेवं तयोः साप्यकरोत्तदा । निश्चयं मरणायैव तन्माता सपरिच्छदा ॥ प्राप्तायां च चतुर्दश्यां ताः पापरिपुनामनि । तीर्थे सर्वाश्चिताश्चकुरर्चित्वा हाटकेश्वरम् ।। १५४ तावन्मेरुध्वजो राजा तिथौ तस्यां सपुत्रकः । सभार्यश्चाययौ तावद्धाटकेश्वरमर्चितुम् ।। १५५ स पापरिपुतीर्थ तत्स्नानार्थ सानुगो व्रजन् । दूराद्ददर्श तत्तीरे वनान्तधूममुद्गतम् ।। १५६ धूमोद्गमः कुतोऽत्रेति पृच्छन्तं तं च भूपतिम् । ऊचुः सवामसिंहाद्याः पातालाधिकृता निजाः ॥ १५७ त्रैलोकामालिनो भार्या महाराज स्वयंप्रभा । दुहितृभ्यां कुमारीभ्यां सहान तपसि स्थिता ॥ १५८ नूनं ता अग्निकार्यादि किंचिदन्नाद्य कुर्वते । यदि वातितपःसिन्नाः कुर्वन्यग्निप्रवेशनम् ॥. १५९ तच्छुत्ला सह पुत्राभ्यां पन्या तैश्चाधिकारिमिः । द्रष्टुं स राजा तत्रागान्निपिद्धान्यपरिच्छदः ।। ददर्श चात्र प्रच्छन्नस्थितस्ते दैत्यकन्यके । समातृके पूजयन्त्यौ सुसमिद्धं चितानलम् ॥ १६१ मुसलावण्यसंदोहनिःस्यन्दैदिक्षु सर्वतः । चन्द्रविम्वशतानीव रचयन्यौ रसातले ॥ १६२ लोलहाराम्बुपूराभ्यां कामस्येवामिपेचनम् । कुचकाञ्चनकुम्भाभ्यां कुर्वत्यौ त्रिजगजये। १६३ विभ्राणे जघनाभोगं विपुलं बद्धमेखलम् । नक्षत्रमालाङ्कमिव स्मरद्विपशिरःस्थलम् । १६४ वहन्त्यौ केशपाशौ च पन्नगाविव निर्मितौ । धात्रा लावण्यसर्वस्वनिधानं रक्षितुं तयोः ।। १६५ दृष्ट्वा ते चिन्तयामास स राजा जातविस्मयः । अहो विश्वसृजः सृष्टिर्लसन्नवनवाद्भुता ।। यदेतयोर्न रम्भापि नोर्वशी न तिलोत्तमा । रूपे भजति तुल्यत्वमसुराधिपकन्ययोः ।। १६७ इति चिन्तयतस्तस्य राज्ञः सा दैत्यकन्यका । ज्येष्ठार्चयित्वा त्रैलोक्यप्रभा वहि व्यजिज्ञपत् ॥ १६८ उक्तः स्वप्नहरादेशो यतः प्रभृति मेऽम्वया । ततः प्रभृति वद्धैव भवुद्धिर्यतो मया ।। १६९ तस्मिन्गुणनिधौ राजपुत्रे मुक्ताफलध्वजे । तत्स एव पतिर्भूयाद्भगवन्मेऽन्यजन्मनि ।। इह जन्मनि तातेन संयतस्थेन मानिना । दित्सिताप्यम्बया तस्मै दातुं नाङ्गीकृतास्मि यत् ॥ १७१ तच्छ्रुत्वा तद्वदेवात्र सापि त्रिभुवनप्रभा । वव्रे हुताशान्मलयध्वजं जन्मान्तरे पतिम् ॥ १७२ ततो मेरुध्वजो राजा स तच्छ्रवणहर्पुलः । तद्भार्या च महादेवी परस्परमवोचताम् ।। १७३ प्राप्नुयातामिमे भार्ये यद्यस्मत्तनयाविमौ । तदेताभ्यामवाप्तं स्याल्लोकद्वयजयात्फलम् ॥ १७४. तद्यावदस्मिन्ननले नामानं क्षिपतः क्षणम् । तावकि नोपसृत्यैते वारयामः समातृके ॥ १७५ एवं देव्या सहालोच्य राजावोचदुपेत्य ताः । मा कार्ट साहसं दुःखं शमयिष्याम्यहं हि वः ॥ १७६ श्रुत्वैतच्छ्रोत्रपीयूपवर्षाभं भूपतेर्वचः । दृष्ट्वा च तं ताः सकलाः प्रणेमुरसुराङ्गनाः ।। १७७ पश्यन्त्योऽपि वयं पूर्व मायाछन्ना न लक्षिताः । लोकद्वयेश्वरेणेह दृष्टाः स्मोऽद्य पुनस्त्वया ॥ १७८ त्वदृष्टानां च दुःखान्तो भवत्येवाचिरेण नः । किं पुनः स्वगिरा दत्ते देवेनाभ्यर्थिते वरे ।। १७९ तद्गृहीतार्ण्यपाद्यादि कृतासनपरिग्रहाः । भवन्तो हि जगत्पूज्या अयं चास्माकमाश्रमः ॥ १८० इति स्वयंप्रभामुक्तवतीमाह हसन्नृपः । जामातृभ्यां त्वयैताभ्यां पाद्याय दीयतामिति ॥ १८१ वतः स्वयंप्रभावादीत्तदेताभ्यां वृषध्वजः । देवो दापयिता_दि युष्माभिस्त्वद्य गृह्यताम् । १८२ मेरुध्वजो जगादाथ सर्वमात्तमिदं मया । यूयं च मरणोद्योगान्निवर्तध्वमितोऽधुना ॥ १८३ प्रविश्य तिष्ठतैकस्मिन्स्वपुरे सर्वकामदे । ततोऽहमेव ज्ञास्यामि यथा वः कुशलं भवेत् ॥ १८४ इत्युक्तवन्तं राजानं सा जगाद स्वयंप्रभा । देवादेशानिवृत्ताः स्मः शरीरत्यागनिश्चयात् ।। कारास्थे तु प्रभौ युक्ता कथं नः स्वगृहस्थितिः । तदिहैव वयं तावत्तिष्ठामो देव संप्रति ।। १८६ यावद्देवः स्वयं दत्तं वरं नः पालयिष्यति । ससुतामात्यमस्माकं मोचयिष्यति च प्रभुम् ।। १८७ मुक्तस्त्वदधिकारी सन्स च राज्यं करिष्यति । अर्पयिष्यति राज्यं च तुभ्यमेव त्वदिच्छया ।। १८८ समयप्रतिवन्धं प स करिप्यति तादृशम् । अन्तरस्था वयं चात्र सह पातालवासिमिः ।। १८९ पातालेभ्योऽस्मदीयानि रत्नानि स्वीकुरुप्य च । एवमुक्तवतीं ता स राजा मेरुध्वजोऽब्रवीत् ।। . १९० ·१९१ १९२ १९३ १९४ तरङ्गः६] पद्मावतीलम्बकः १७॥ विज्ञास्याम्यहमेवैतत्स्मतव्यं स्ववचस्तु वः । इत्युक्त्वा स नृपः स्नात्वा हाटकेशमपूजयत् ।। दैत्यराजसुते ते च तयोरेवं खद्दष्टयोः । तत्पुत्रयोस्तदेकापगतचित्ते वभूवतुः ।। अथ स रसातलनिलयैर्निखिलैत्रैलोक्यमालिनो मुक्तिम् । प्रणिपत्य याच्यमानो राजा मेरुध्वजः सुकृती ।। छत्रैः स्वयशःशुभैः स्थगयन्नाशाः सदारसुतभूयः। निर्गयासुरलोकात्तस्मादागान्निजं नगरम् ॥ तत्रास्य पुनो मलयध्वजस्ता कनीयसी दानवराजपुत्रीम् । ध्यायन्ननिद्रोऽपि निमीलिताक्षः स्मरज्वरा” रजनीं निनाय ॥ स धैर्यजलधिस्तु तामपि विचिन्त्य मुक्ताफल- ध्वजोऽसुरपतेः सुतां दृढनिबद्धभावां युवा । मुनीन्द्रमनसामपि स्मरविकारदां ज्यायसी पुरार्थितवरो मुनेन खलु चुक्षुभे चेतसा ॥ मेरुध्वजस्तु तमवेत्य सुतं निषिद्धदारक्रियं स्मरवशं मलयध्वजं च । कन्याप्रदानविमुखं च महासुरं तमासीदुपायघटनाकुलचित्तवृत्तिः ।। इति महाकविधीसोमदेवमटविरचिते कथासरित्सागरे पद्मावतीलम्बके पयमस्तरमः । + पष्टस्तरङ्गः। ३ ७ ९ १० ११ ततो मेरुध्वजो राजा तं तथा मलयध्वजम् । पश्यन्स्मरज्वराकान्तं देवीं स्वामेवमब्रवीत् ।। पातालदृष्टे त्रैलोक्यमालिनस्ते सुते न चेत् । भार्ये मत्पुत्रयोः स्यातां तन्मया किं कृतं भवेत् ।। तयोः कनिष्ठां च विना पुत्रो मे मलयध्वजः । लज्जानिगूढकामाग्मिः पुटपाकेन पच्यते ।। तदर्थ च मयाद्यापि मोक्षस्त्रैलोक्यमालिनः । प्रतिश्रुतोऽपि तत्पन्यै सत्वरं न विधीयते ।। धन्धमुक्तो दुहितरावसुरत्वाभिमानतः । पुत्राभ्यां मानुपाभ्यां मे स दद्यान्नहि जातुचित् ॥ तदेतमर्थ सान्त्वेन बेमस्तस्याधुना वरम् । इत्यालोच्य समं देव्या स प्रतीहारमादिशत् ॥ श्वेतशैलगुहां गत्वा प्रीत्या मद्वचनेन तम् । त्रैलोक्यमालिनं ब्रूहि दैत्येन्द्र संयतस्थितम् ॥ दैवयोगादिह क्लिष्टा यूयं दैत्यपते चिरम् । तदिदानीं मम वचः कृत्वा केशं शमं नय ॥ देहि दृक्षानुरागिण्यौ मत्सुताभ्यां स्वकन्यके । इतो मुक्तः स्वराज्यं च विहितप्रत्ययः कुरु ॥ इत्युक्त्या प्रेपितो राज्ञा गत्वा तत्र गुहान्तरे । दैत्येन्द्रायाप्रवीत्तस्मै क्षत्ता राजवचः स तत् ।। मानुपाभ्यामहं कन्ये न दास्यामीति तेन च । प्रत्युक्तः स तथैवेत्य क्षत्ता राजानमभ्यधात् ।। अथोपायं विचिन्वाने तस्मिन्मेरध्वजे नृपे । दिवसेषु च यातेषु विज्ञाततदुदन्तया ॥ पातालाप्रेपिता भूयः सा स्वयंप्रभया तया । आगादिन्दुमती तत्र दूती संदेशहारिणी ।। सा चागत्य प्रतीहार्या मुखेनावेदितालका | प्रविवेश महादेव्या निकटं तत्कृतादरा ॥ प्रणिपत्यारवीत्तां च देवि देवी स्वयंप्रभा । विज्ञापयति किं वस्तद्विस्मृतं वचनं निजम् ।। अब्धयः कुलशैलाश्च भवन्ति प्रलयेऽन्यथा । भवादशां तु वचनं न तदाप्यन्यथा भवेत् ।। यद्यप्युपगतं नास्मत्स्वामिना कन्यकार्पणम् । तत्स यद्धो दुहितरी कथं दद्यादुपायनम् ॥ औचित्येनोपकाराय युष्माभिवेत्स मुच्यते । तनिश्चितं सुतादानात्कुर्याद्वः प्रत्युपक्रियाम् ।। सकन्यापि त्यजेत्प्राणानन्यथा सा स्वयंप्रभा । तेन न स्यात्सुताप्राप्तिनं च यः सत्यपालनम् ।। तत्कुरुष्व तथा देवि समयप्रसयादिना । यथा राजा विमुश्चत्तं प्रभु नः सर्वसिद्धये ।। स्वयंप्रभाविसृष्टं च गृहाणेदं विभूषणम् । दिव्यसैसैधित रत्नैः सेचरत्वादिदायिमिः ।। एवमुक्तवतीमिन्दुमती राक्षी जगाद सा । दुःसितायाः कथं तला मर्यंतगृहावामिति ।। 4 १३ १४ १५ १७ १८ १९ २० । २२ ·५६० कथासरित्सागरः । [आदितस्तरङ्गः ११९ अगृहीते त्वयैतस्मिन्नस्माकमधृतिर्भवेत् । गृहीते तु निजं दुःसं शान्तं मन्यामहे वयम् ॥ २३ इतीन्दुमत्या राज्ञी सा तया यत्नेन योधिता । आश्वासहेतोस्तस्यास्तद्रनाभरणमाहीत् ॥ २४ इहैव तावत्तिष्ठायें राजा यावदुपैप्यति । इत्युक्त्वा तां च तत्रैव राज्ञी स्थापयति स्म सा ॥ २५ तावत्स राजा तत्रागादुत्थायेन्दुमती च सा । राज्ञीनिवेदिता भूपं प्रणनाम तदादृता ।। २६ स्वयंप्रभावितीर्ण च चूडारनं समर्पयत् । विपरक्षोजरारोगहरं तस्मै नृपाय सा ।। २७ स्वसत्यमनुपाल्यैतद्हीष्यामीति वादिनम् । नृपमिन्दुमती सा तमेवं प्रौढा व्यजिज्ञपत् ।। २८ देवेन प्रतिपन्नं चेत्सत्यं पालिवमेव तत् । अस्मिन्गृहीते त्वस्माकमाश्वासः सुतरां भवेत् ।। २९ एवं तयोक्ते साधूक्तमित्युक्त्वैवास्य भूपतेः । चूढारनं तदादाय राज्ञी मूनि यवन्ध सा!! ३० ततः स्वयंप्रभावाक्यं यथा राज्य निवेदितम् । तथा शशंस सा राज्ञे तस्मायिन्दुमती पुनः ।। ३१ ततो राज्या तथैवोक्तोऽवादीदिन्दुमती नृपः । इहैवाद्य प्रतीक्षस्व प्रातर्वक्ष्याम्यहं तव ।। ३२ इत्युक्त्या तां निशां नीत्वा प्रातराहूय मत्रिणः । स तामिन्दुमतीमेवं राजा मेरध्वजोऽब्रवीत् ॥ ३३ एमिर्मन्मश्रिमिः साकं राज्ञे त्रैलोक्यमालिने । आवेद्य गत्या पातालादानयासुरयोपितः ।। ३४ स्वयंप्रभाद्याः सर्वाश्च मुख्यान्पातालवासिनः । हाटकेश्वरसंवन्धि मुद्रितं कोपवारि च ।। ३५ अस्मद्वशे वर्तितव्यं नित्यं त्रैलोक्यमालिना । सभृत्यवन्धुना भाव्यं नागैश्वासस्यपातिमिः ॥ अत्रार्थे भरीचरणान्स्पृष्ट्वा मन्मबिसंनिधौ । स्वयंप्रभाद्याः शपथैरन्तरस्था भवन्तु नः ।। ३८ पातालवासिनः सन्तु तद्वत्प्रतिभुवोऽखिलाः । अपत्यानि च सर्वेऽपि स्थापयन्तु सराजकाः ॥ ३७ सराजकाश्च लिसितं कुर्वन्तु निसिला अपि । हाटकेश्वरसर्वाङ्गवारिकोपं पिवन्तु च ॥ ततो मोक्ष्याम्यहं कारागृहात्रैलोक्यमालिनम् । इत्युक्त्वेन्दुमती राजा सामात्यां विससर्ज सः ।। सा गत्वा मत्रिसहितां प्रोच्य त्रैलोक्यमालिने । वच्छृद्धिता तथैवेन्दुमती पातालमाविशत् ।। स्वयंप्रभादीनानीय कोपवारि च सा ततः । राजोक्तं तदमात्याने सर्वान्सर्वमकारयत् ॥ ४२ विहितप्रत्ययं तं च मुमोच सपरिच्छदम् । त्रैलोक्यमालिनं मेरुध्वजः कारागृहान्नृपः ।। आनीय च गृहं सम्यक्संमान्य सपरिप्रहम् । स्वीकृतासुररत्नौधः स्वराज्य विससर्ज तम् ॥ सोऽपि त्रैलोक्यमाली खं पुनरेत्य रसातलम् । प्राप्तराज्यो ननन्द खैः सहितो भृत्यवान्धवैः॥ मेरुध्वजश्च पातालप्रभवैरर्थसंचयैः । पृथिवीं पूरयामास प्रावृड्यन इवाम्बुमिः ॥ अथ त्रैलोक्यमाली स समश्य निजभार्यया । कन्यारत्नद्वयं दित्सुस्तत्सुताभ्यां स्ववेश्मनि ।। नृपं मेरुध्वजं नेतुं तं निमव्य सवान्धवम् । स्मृतोपकारो दैत्येन्द्रः पातालात्स्वयमाययौ। आगत्य तं च राजानं कृतातिथ्यमुवाच सः । युष्माभिर्नातिनिर्वृत्या तदा दृष्टं रसातलम् ॥ परिचर्यापरेष्वस्माखिदानीमेत्य दृश्यताम् । कन्यारत्ने मदीये च गृह्येतां सुतयोः कृते ।। इत्युक्तेऽसुरराजेन तेन मेरुध्वजोऽथ सः । तत्रैवानाययामास भार्या पुत्रौ च तावुभौ ॥ तेभ्योऽसुरेन्द्रवाक्यं तत्कन्यादानान्तमप्रवीत् । ततो जगाद तं ज्येष्ठः पुत्रो मुक्ताफलध्वजः ।। विवाहं न करिष्येऽहमनाराधितशंकरः । उक्तं मया प्राक्क्षन्तव्यमेतस्मान्मेऽपराधतः ॥ मयि प्रयाते भवनं करोतु मलयध्वजः । विना पातालकन्यां तां नास्त्येवास्य हि निवृतिः ।। तच्छ्रुत्वा स कनीयांसमवादीन त्वयि स्थिते । अयंशस्यमधयं च करोम्याहिमीदृशम् ।। ततो मेरुध्वजे राज्ञि प्रयत्नाद्वोधयत्यपि । मुक्ताफलध्वजो नैच्छत्स्वविवाहनियां यदा ॥ तदा त्रैलोक्यमाली तं सिन्नमामव्य भूपतिम् । ययौ खमेव पातालं सानुगः स यथागतम् ।। तत्र वृत्तान्तमावेद्य भायो पुत्रं च सोऽभ्यधात् । न्यकारैकपरोऽस्माकं कीदृशः पश्यतं विधिः ।। मानुपौ नाद्य गृहीतः कन्ये मे प्रार्थितावपि । पूर्व ये प्रार्थिते ताभ्यां दातुं नागीकृते मया ॥ तच्छुत्वा वो जगदतुः को जानाति कथं विधेः । चेतस्येतस्थितं किं हि शांभवं स्याद्वचोऽन्यथा ।। ६० इत्यादि तेषां वदतां वुद्धा ते तत्र चातुः । कन्ये प्रतिज्ञा त्रैलोक्यप्रभात्रिभुवनप्रभे ॥ ४० ४१ ४४ ४५ ४८ ४९ ५२ ·। ७९ तरङ्गः ६ पद्मावतीलम्बकः १७॥ द्वादशाहं निराहारस्थितयोरावयोर्यदि । देवो विवाहसंपत्तिप्रसादं न करिष्यति । ततश्च कार्यमावाभ्यां सहैवामिप्रवेशनम् । न तु धार्य निकारार्थ वृत्त्यर्थ वा शरीरकम् ॥ एवं नियम्य देवस्य पुरतस्तस्थतुश्च ते । निराहारे जपध्यानपरे दैयेन्द्रकन्यके । तदुद्धा च तयोर्माता पिता च दितिजेश्वरः । तथैवात्र निराहारावास्तां दुहितवत्सलौ ॥ ततः स्वयंप्रभा सा तां तन्मातेन्दुमती पुनः । मेरुध्वजमहादेव्यै वक्तुं तत्प्राहिणोडुतम् ॥ तया गत्वा तदाख्यातं स्वस्वामिगृहसंकटम् । राज्य तस्यै विवेदाथ राजा मेरुध्वजोऽपि तत् ॥ ततस्तदनुरोधात्तौ जहतुसान दंपती । आहारं तौ च तत्पुत्रौ पितृभक्त्यनुरोधिनौ ।। एवं लोकद्वये राजगृहयोः संकटस्थयोः । मुक्ताफलध्वजोऽनमन्ध्यातवाशरणं शिवम् ।। ६९ पड़ाने च गते राजपुनः प्रातः प्रबुध्य सः । पूर्व संयतकं मित्रं महाबुद्धिमभापत ॥ सखे स्वप्नेऽद्य जानेऽहमारूढो वाहने निजे । तपोधनमुनिप्रत्ते कामरूपे मनोगतौ ॥ विमानतामुपगते निर्वेदान्मेरुपार्श्वगम् । गौरीशायतनं दिव्यमतिदूरमितो गतः ॥ तत्रापश्यमहं कांचिदिव्यकन्यां तपःकृशाम् । तामुद्दिश्यात्रवीन्मा च जटाभूत्पुरुपो हसन ) एकस्याः कन्यकायास्त्वं पलाय्यैवमिहागतः । इहैपा च द्वितीया ते संप्राप्ता पश्य तिष्ठति ।। तदाकर्ण्य वचस्तस्य तत्कन्यारूपदर्शने । अतृप्त एव सहसा प्रबुद्धोऽस्मि निशाक्षये ।। तस्मात्तत्रैव गच्छामि प्राप्तुं तो दिव्यकन्यकाम् । प्राप्स्यामि चेन्न तां तत्र प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ ७६ तां तथोपनता हित्वा दैत्यकन्यां मनो मम । रज्यते स्वप्नदृष्टायामस्यां किं क्रियते विधेः ।। जाने च तत्र यातस्य निश्चितं शुभमस्ति मे । इत्युक्त्वा तत्स सस्मार मुनिदत्तं स्ववाहनम् ।। तदारुह्य विमानत्वं प्राप्तं सख्या समं च सः । मनःसंकल्पितस्थानप्रापर्क कामरूपकृत् ।। मुक्ताफलध्वजः प्रायादिव्यं गोरीशधाम तत् । प्राप्य तच्च यथा स्वप्ने दृष्टं पश्यखहर्ष सः॥ ततः प्रववृते तत्र स सिद्धोदकनामनि । तीर्थे स्नानादिकं कर्तु सख्यकपरिचारकः ।। तावत्तं काप्यविज्ञातगतं बुवा स तत्पिता । राजा मेरुध्वजो भार्यासुतादिसहितस्तदा ।। ८२ उपवासकशो दुःसक्षोभ स्वपुरगो दधौ । तथा तदैव पातालेऽप्येतत्सर्वमबुध्यत । ततस्त्रैलोक्यमाली स गृहीत्वा ते स्वकन्यके । सोपवासः सभार्यादिस्तत्रैवागानुपान्तिकम् ।। चतुर्दश्यां गतः सोऽद्य नूनं फायचितुं हरम् । तत्प्रतीक्षामहे तावदिहैवैतद्दिनं वयम् ॥ प्रातर्यत्र स तत्रैव यास्यामो नागतो यदि । ततो यद्भवतीत्येव सर्वे ते निश्चयं व्यधुः॥ ८६ अत्रान्तरे मेघवने तस्मिन्गौर्याश्रमे स्थिता । सापि पद्मावती तस्मिन्दिनेऽवादीनिजाः ससीः ।। सख्यः स्वमेऽद्य जाने मां सिद्धीश्वरगतां पुमान् । जटाधरोऽब्रवीत्कोऽपि देयागाराद्विनिर्गतः ॥ दुःसं समाप्तमासन्नो भर्चा ते पुनि संगमः । इत्येवोक्त्वा गतेऽस्मिन्मे गते निद्रानिशे अपि ॥ तदेत तत्र गच्छाम इत्युक्त्वा सा जगाम तत् । मेरुपार्श्वस्थितं पद्मावती गौरीशकेतनम् ।। ९० तत्र सिद्धोदके नान्तं दूरान्मुक्ताफलध्वजम् । दृष्ट्या सविस्मया सा तं स्वससीरेवमत्रवीत् ।। सदृशो मे प्रियस्यायं पुमान्पश्यत कीदृशः । आश्चर्य कि स एव स्थानास्त्येतन्मानुपो हायम् ।। ९२ तकृत्वा तं च इवा ताः सख्यसामेवमनुवन् । न केवलं सुसदृशो देव्ययं प्रेयसस्तव ।। यावदेतद्वयस्योऽयं त्वत्कान्तसुहृदः किल । तस्य संयतकस्यापि पश्य सादृश्यमभुवे ।। यत्वया वर्णितं देवि यथाद्य स्वप्नदर्शनम् । तथा जानीमहे व्यक्तं शापान्मानुपतां गतौ ।। तावेवैताविहानीतावीश्वरेण स्वयुक्तितः । मानुपागमनं देवभूमावस्यां कुतोऽन्यथा ।। एवं सखीमिरुता सा पद्मावत्यचितेश्वरा । तस्थौ देवान्तिके छन्ना तं जिज्ञासितुमुसुका।। तावत्सात्वाचितुं देवं तत्र मुक्ताफलध्वजः । आगतः सर्वतो कीश्य महाबुद्धिमुवाच तम् ॥ तदेवायतनं चित्रमिदं स्वप्ने यदीक्षितम् । लिङ्गान्तदृश्यगौरीशमूर्ति रनमयं मया ॥ तानेव चैतान्पश्यामि स्वप्नदृष्टानिहाधुना । प्रदेशान्दिव्यविहगस्फुरदनप्रभट्ठमान् ।। ८४ ८८ ९४ ९५ ९७ ९८ ९९ ·4 . ५६२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः ११९। तत्कालदृष्टां दिव्यां तु कन्यां पश्यामि नेह ताम् । अप्राप्तया तया चेह देहं त्यक्ष्यामि निश्चितम् ।। १०१ इत्युक्ते तेन सख्यस्तामूचुः पद्मावतीं रहः । शृणु नूनमिह स्वप्ने दृष्ट्वा त्वामयमागतः ॥ १०२ त्वदर्शनेनैव विना त्यक्तुं प्राणान्समीहते । तन्निगूढस्थिता एव पश्यामो देवि निश्चयम् ॥ १०३ इति च्छन्नासु तावत्र स्थितास्वन्तः प्रविश्य स: । मुक्ताफलध्वजो देवमर्चयित्वा विनिर्ययौ ॥ १०४ निर्गत्य यावत्कुरुते भक्तिस्त्रिः प्रदक्षिणम् । तावत्स च ससा चास्य जाति सस्मरतुर्निजाम् ।। १०५ हाच पूर्ववृत्तान्तं यावदन्योन्यमाहतुः । तावत्पद्मावती दृष्टिगोचरं सा ययौ तयोः ।। १०६ मुक्ताफलध्वजः पूर्वजन्मवृत्तं स्मरंश्च सः । तां दृष्ट्वैव तमाह स्म वयस्यं हर्पनिर्भरः ।। १०७ दृष्ट्वा सेयमिह स्वप्ने देवी पद्मावती मया । दिल्या प्राप्ता च तदिमामाशु संभावयाम्यहम् ।। १०८ इत्युक्त्वोपेत्य साश्रुतामवोचद्देवि माधुना । कापि यासीरहं मुक्ताफलकेतुः स ते प्रियः ।। १०९ दृढव्रतस्य शापेन मानुपीभूय संस्मृता । जातिर्मयायेत्युक्त्वा तामैच्छदाश्लेष्टुमुत्सुकः ।। ११० सा तूद्धान्ता तिरोभूय तत्रासीत्साश्रुलोचना । सोऽपि राजसुतोऽपश्यंस्तां मोहादपतद्भुवि ।। ।१११ ततः सदुःखमाकाशे तद्वयस्यो जगाद सः । यदर्थ स तपःक्लेशो देवि पद्मावति त्वया ।। ११२ अनुभूतः कथं प्राप्तं तमेवं नामिभापसे । अहं संयतकः सोऽपि वयस्यो दयितस्य ते ॥ ११३ तयुष्मदर्थ शप्तस्य किं मे नालपसि प्रियम् । इत्युक्त्वा स समाश्वास्य तमुवाच नृपासजम् ॥ ११४ तथानुरागोपगता दैत्यराजसुता त्वया । यत्त्यक्ता तस्य पापस्य तवागतमिदं फलम् ॥ ११५ तच्छ्रुत्वा सा ससीराह च्छन्ना पद्मावती तदा । शृणुतासुरकन्यासु न किलायं प्रवर्तते ॥ ११६ ततः सख्योऽपि तामूचुः सर्व संवादि दृश्यते । किं न स्मरसि यत्तेन शापकाले प्रियेण ते ॥ ११७ मानुष्ये मे मनोऽन्यत्र मा गात्पद्मावती विना । इत्यथितो वरस्तस्मान्मुनेः पूर्व तपोधनात् ॥ ११८ तत्प्रभावादयं नूनमन्यस्त्रीपु न रज्यते । श्रुत्वैतद्राजपुत्री सा संजज्ञे संशयाकुला ।। ११९ मुक्ताफलध्वजः सोऽपि दृष्टनष्टप्रियस्ततः । चक्रन्द हा प्रिये पद्मावति किं नैतदीक्षसे ॥ १२० विद्याधरत्वे यत्प्राप्तः शापो मेघवने मया । त्वदर्थमिह चाद्याहं मृत्यु प्राप्स्याम्यसंशयम् ।। १२१ इत्यादि क्रन्दितं तस्य श्रुत्वा पद्मावती ससीः । प्राह सर्वाणि संवादीन्यभिज्ञानानि यद्यपि ।। १२२ तथापि पारम्पर्येण श्रुतान्येतानि जातुचित् । आभ्यां भवेयुरिति मे न चेतोऽभ्येति निश्चयम् ।। १२३ सन्नार्तमस्य शक्नोमि वचः श्रोतुं प्रजाम्यहम् । तद्गौर्यायतनं तावत्पूजाकालश्च तत्र मे ॥ १२४ इत्युक्त्वा ससखीका सा पद्मावत्यम्बिकाश्रमम् । तज्जगामाचयित्वा च देवावं व्यर्जिज्ञपत् ।। १२५ स सिद्धीश्वरदृष्टश्चेत्सत्यं पूर्वप्रियो मम । तत्तथा कुरु येन स्याच्छीघ्रमेतेन संगमः ॥ १२६ इति पद्मावती यावत्साकाहा तन तिष्ठति । मुक्ताफलध्वजस्तावत्सोऽपि सिद्धीश्वरे स्थितः ॥ १२७ पूर्व संयतकं मित्रं महावुद्धिमुवाच तम् । जाने सा स्वास्पदं याता तद्गौर्यायतनं ससे ॥ १२८ तदेहि यावस्तत्रैवेत्युक्त्वारुह्य मनोगतौ । तस्मिन्विमाने सोऽप्यागादम्बिकाश्रममेव तत् ॥ १२९ दूरादृष्ट्वावतीर्ण तं विमानेन नभस्तलात् । सख्यः पद्मावतीमूचुर्देवि पश्येदमद्भुतम् ।। १३० स इहाप्येप दिव्येन विमानेनागतः किल । मानुपस्यापि दिव्योऽस्य प्रभावः कथमीदृशः। १३१ ततः पद्मावती स्माह सरयः स्मरथ किं न तत् । यत्स शापप्रदातास्य मया शप्तो दृढव्रतः।। १३२ मानुपत्वेऽवतीर्णस्य वाहनं कामरूपभृत् । इच्छानुगतमस्यैव भविष्यति भवानिति ।। १३३ सत्तेन मुनिशिष्येण वाहनेनैप निश्चितम् । विमानरूपं दधता खेच्छं भ्रमति सर्वतः ।। १३४ एवं तयोक्ते सख्यसामूचुरेवमवैपि चेत् । तन्न संभावयस्येतं कस्मादेवि किमीक्षसे ॥ एतत्ससीवचः श्रुत्वा पद्मावत्यवदत्पुनः । एवं संभाव्यते सस्यो निश्चयोऽद्यापि नास्ति मे ॥ सत्यं स एव यदि वा भवत्येप तथापि मे । अभिगम्योऽन्यदेहस्थः स्वदेहानाश्रितः कथम् ॥ १३७ तच्छन्ना एव पश्यामस्तावदस्यह चेष्टितम् । इत्युक्त्वा राजपुत्री सा छन्वासीत्ससीवृता ।। १३८ तावत्तत्रावतीयेव विमानादम्बिकाश्रमे । मुक्ताफलध्वजः सोत्को वयस्यं तमुवाच सः ॥ १३९ ·१५७ तरह-६] पद्मावतीलम्बकः १७ । अमुत्र राक्षसीनस्ता पूर्व संभाविता मया । स्वयंवरागता चेह दृष्टोद्यानान्तरे पुनः ।। इह चायाप्तशापं मामनुसतुमनास्तदा । प्रिया पद्मावती कृच्छ्रान्मुनीन्द्रेण निवर्तिता ॥ सैवाद्य पश्य मे मित्र दृष्टिमार्गात्पलायते । एतत्तस्य वचः श्रुत्वा पद्मावत्यब्रवीत्सखीः ।। १४२ १४२ सत्यं सख्यः स एवायं पूर्वदेहमनाभितम् । कथं तूपैन्यमुं तन्मे सोऽत्र सिद्धीश्वरो गतिः ॥ तेनैव स्वप्नो मे स एव च फरिष्यति । उपायमिति निश्चित्य सागासिद्धीश्वरं पुनः ॥ १४१ पूर्वदेहस्थितेनैव प्रियेण मम संगमम् । कुरु वा देहि वा मृत्यु तृतीया न गतिर्मम ।। १४५ इति विज्ञापयामास सा तमभ्यर्च्य धूर्जटिम् । सससीका च तत्रैव तस्थौ देवकुलानने ॥ तावद्गौर्याश्रमे तत्र तो स मुक्ताफलध्वजः । अन्विष्याप्राप्य चोद्विग्नस्तमवादीद्वयस्यकम् ॥ १४७ इतः प्राप्ता न सा यावो धाम तच्छांभवं पुनः । ततोऽपि चेन्न लाखे तां प्रवेक्ष्याम्यग्निमेव तत् ॥ १४८ तच्छुत्वा स सखावोचद्भावि कल्याणमेव ते । न मृपा स्यान्मुनिवचः स्वप्नादेशश्च शांभवः ।। १४९ इत्यावासयता तेन सख्या मुक्ताफलध्वजः । सह सिद्धीश्वरं प्रायाद्विमानमधिरा सः ।। १५० प्राप्तं दृष्ट्वान तं पद्मावती तस्थावलक्षिता । पश्यतेहैव संप्राप्तं इति चोवाच सा सखीः ।। सोऽपि प्रविश्य देवामं दृष्ट्वा प्रत्यमपूजितम् । मुक्ताफलध्वजो देवं वयस्यं तमभाषत । १५२ सखे केनापि पश्यायमधुनवार्चितो विभुः । नूनं सैव प्रिया मेऽत्र स्थिता काप्यर्चितसया ॥ १५३ इत्युक्त्वा सोऽत्र चिन्वानो यदा न प्राप तां तदा । चकन्द हा प्रिये पद्मावतीति विरही मुहुः ।। १५४ पिकीरुते तदालापद्धया तत्कवरीधिया । बहियर्हे सरसिजे तन्मुसभ्रान्तितस्तथा ॥ १५५ धावन्स्मरज्वरावेशविवशस्तेन कृच्छ्रतः । आश्वास्य जगदे सख्या राजपुत्रोऽनुनीय सः ॥ १५६ चहूपवासवान्तेन किमारब्धमिदं त्वया । जितभूलोकपातालं किमासानमुपेक्षसे ॥ त्वयन्तिकमनायाते पिता मेरुध्वजसव । राजा त्रैलोक्यमाली च श्वशुरो दानवेश्वरः ।। १५८ त्वदर्थिनी च त्रैलोक्यममा सापि तदासजा । माता च ते विनयक्त्यनुजो मलयध्वजः । १५९ अनिष्टाशकिनः सर्वे सोपवासा जहत्यसून् । सदेहि तावद्गत्वा तान्रक्षावोऽवसितं यहः ।। १६० इति ते धादिनं प्राह मिन्नं मुक्ताफलध्वजः । त्वमेव मद्विमानेन गत्वाचासय वानिति ।। १६१ वतस्तं स ससावोचत्स ममोपनमत्कथम् । शापेन मुनिशिष्यो यस्तव वाहनतां गतः ।। १६२ इत्युक्तवन्तं सुहृदं राजपुनोऽब्रवीत्स तम् । तर्हि तिष्ठ सखे तावत्पश्यावः किं भवेदिह ॥ एवं श्रुत्वा तदालाप पद्मावत्यवदत्सीः । जानेऽमिज्ञानसंवादैः स पूर्वप्रिय एप मे ॥ १६४ काम मानुपदेहस्यः शापेनैवं कदर्थ्यते । सिद्धकन्योपहासाच शापदोपो ममाप्ययम् ॥ इति यावध सा वक्ति तावदालोहितच्छविः । वियोगिवनदावाग्निरुदगान्मृगलाञ्छनः ।। पूरयामास च शनैर्जगज्योत्सा समन्ततः । कंदर्पदहनज्वाला तं च मुक्ताफलध्वजम् ।। १६७ ततस्तत्कालचमाह इव मन्दन्नृपासजः । छन्नस्थयैव जगदे पद्मावत्या स विनया ।। १६८ राजपुत्र स एव त्वं यदि मे पूर्ववल्लभः । तथाप्यन्यशरीरस्थो ममासि परपूरुपः ।। अहं ते परदाराश्च तदाक्रन्दसि कि मुहुः । उपायो भवितावश्यं सत्यं चेत्तन्मुनेचः ॥ १७० एतकृत्वा वचस्तस्यास्तामपश्यंश्च सोऽभ्यगात् । मुक्ताफलध्वज्ञो हर्पविषादविपमा दशाम् ।। १७१ जगाद च मया देवि स्मृतप्राक्तनजन्मना । दृष्ट्वा त्वं प्रत्यभिज्ञाता स्वामेव दधती सनुम् ।। १७२ त्वं तु वैद्याधरे देहे वर्तमानं विलोक्य माम् । अधुना परिजानीपे मर्त्यदेहगतं कथम् ।। तदवश्यं मया साज्यमिदं हतशरीरकम् । इत्युक्त्वा सोऽभवत्तप्णी छन्नासीत्सापि तत्प्रिया । १७४ ततो भूयिष्ठयातायां रात्रौ निद्रागते श्रमात् । पूर्वसंयतफे तस्मिन्महायुद्धौ वयस्के ।। अप्राप्यो तेन देहेन जान-पद्मावती स ताम् । मुषाफलभ्यतो दारुण्याहृत्यानिमदीपयत् ।। भगवस्त्वत्प्रसादेन प्रापनी तां तनुं श्रितः । प्राप्यासमचिरेणैव प्रियां पद्मावतीमहम् ।। इति भुवन्प्रणम्यैव लिङ्गमति स शंकरम् । जुहाव ज्वलिते तस्मिन्नमौ राजनुतस्तनुम् ।। १७७ ·५६४ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः ११९॥ सावत्प्रबुद्धः स महाबुद्धिर्मुक्ताफलध्वजम् । तमपश्यन्विचित्यापि पश्यन्ननिमुदर्चिपम् ।। १७९ विचिन्त्य तं हुतालानं वयस्यं विरहाकुलम् । अग्नौ तत्रैव तच्छोकात्सोऽप्यालानमपातयत् ।। १८० पदृष्ट्वा सापि दुःखार्ता पद्मावत्यप्रवीत्सखी. । धिगहो हृदयं त्रीणां कठिनं कुलिशादपि ।। १८१ पश्यन्त्या वैशसमिदं नोत्क्रान्तं यन्ममासुमिः । तत्कियशिरमालायमधन्यो धार्यते मया ॥ १८२ नास्ति मेऽद्यापि दुःसान्तो मदपुण्यैर्मुनेरपि । वचस्तस्यान्यथा जातं तच्छ्रेयो मरणं मम ।। १८३ परपूरुपमध्ये तु प्रवेष्टुमनलेऽत्र मे । न युक्तं तदनायासः पाश एव हि मे गतिः ।। १८४ इत्युक्त्वा साप्रतः शंभोरुपेत्याशोकपादपे। पाशं विधातुं लतया राजपुत्री प्रचक्रमे । १८५ आशाप्रदर्शिमिर्वाक्यैर्यावत्तां स ससीजनः । वारयत्याययौ तावन्मुनिः सोऽत्र तपोधनः ।। १८६ मा पुत्रि साहसं न स्यादसत्यं तद्वचो मम । धीरा भवाधुनैवेह प्राप्तं पश्यसि तं प्रियम् ।। १८७ त्वदीयेनैव तपसा तस्य शापक्षयोऽचिरात् । संवृत्तस्तदनास्थेयं स्वतपस्येव ते कथम् ।। १८८ प्रत्यासन्ने विवाहे च का तवेयं विपादिता । प्रणिधानादवेत्याहमिदं सर्वमिहागतः ।। १८९ इति तं व्याहरन्तं च दृष्ट्वा मुनिमुपागतम् । प्रणम्य दोलारूढेव साभूत्पद्मावती क्षणम् ।। १९० अथ मर्त्यदेहदाहाद्वद्याधरमालदेहमाश्रित्य । सवयस्यो मुक्ताफलकेतुः सोऽवाययौ प्रियस्तस्याः ॥ १९१ तं वीक्ष्य चातकवधूरिव नूतनाभं राकाशशाङ्कमुदितं च कुमुद्वतीव । विद्याधरेन्द्रतनयं गगनागतं सा पद्मावती हृदि दधौ कमपि प्रमोदम् ।। १९२ स च मुक्ताफलकेतुर्मुमुदे दृष्ट्वैव तामवेक्ष्य पिवन् । चिरमरुभूमिभ्रमणश्रान्तः पान्यो यथा सरितम् ।। १९३ तौ च शापरजनीक्षयानुभौ चक्रवाकवदवाप्तसंगमौ । जग्मतुस्तपनतेजसो मुनेस्तस्य पादपतनेन तृप्तताम् ।। १९४ यावामिह पुनः समागतो तीर्णशापमुदितौ स एव मे । चेतसोऽद्य परितोष इत्यसावभ्यनन्ददथ तौ महामुनिः ।। १९५ यातायां निशि चेन्द्रवारणगतस्तत्रैव सोऽप्याययौ चिन्वन्दारकनिष्ठपुत्रसहितो मेरुध्वजो भूपतिः । त्रैलोक्यप्रभया समं तनयया त्रैलोक्रमाली तथा दैत्यानामधिपो विमानवहनः सान्तःपुरः सानुगः ।। १९६ ततः स मुक्ताफलकेतुमेतयोः प्रदर्श्य वृत्तान्तमवर्णयन्मुनिः । यथा स कार्यार्थमवाप शापतो मनुष्यतां मुक्तिमुपागतस्ततः ।। १९७ युवा तदनौ पतनोन्मुसास्ते मेरुध्वजाद्या मुनिनोपदिष्टम् । सिद्धोदकस्तानहरार्चनादि कृत्वा विशोकाः सहसा वभूवुः ।। १९८ त्रैलोक्यप्रभया पुनरत्र तया जातिमाशु संस्मृत्य । समचिन्यत सिद्धाधिपकन्या देवप्रभास्मि सा हन्त ।। १९९ विद्याधराधिनाथः पतिरस्तु ममेति या तपस्यन्ती। पद्मावत्युपहसिता प्राविशमनलं स्वकामनासिद्ध्यै ।। २०० जाताम्यस्मिंश्च तदो दितिजकुले यन चानुरक्तास्मि । सोऽप्येप राजपुत्रः प्राप्तो वैद्याधरी पुनः स्वतनुम् ।। २०१ न च युज्यतेऽन्यरूपो देहेनानेन समनिगन्तुमयम् । तदिमामेतत्प्रात्यै वर्नु जुहोम्यासुरी पुनर्चलने । २०२ एवं विमृश्य हदि तच निवेद्य पिनोर्मुक्ताफलध्वजहुवाशमनुप्रविष्टाम् । आदाय तां करणयार्पितपूर्वदेहामाविर्वभूव हुतमुक्खयमनवीध ।। . 1 ·तरः ६ पद्मावतीकलम्बकः १७, ५६५ २०४ २०७ २०८ २०९ २१० २११ भो मुक्ताफलकेतो त्यामियमुद्दिश्य मयि विमुक्ततनुः । तदिमां सिद्धेशसुतां गृहाण देवप्रभा भार्याम् ।। इत्येतदुक्त्वैव तिरोहितेऽनले ब्रह्मान सेन्द्ररमरैः सहाययौ । गन्धर्वराजः सह चन्द्रकेतुना विद्याधरेन्द्रेण च पद्मशेखरः ।। प्रहाय सर्वैरमिनन्दिताय तैर्गन्धर्वराव्यग्रपरिमहस्ततः । प्रादात्स मुक्ताफलकेतवे सुतां पद्मावती तां विधिवद्विभूतिमान् ।। स चान विद्याधरराजपुत्रश्चिरोत्सुकस्तां दयितामवाप्य । मेने फलं जन्मतरोरयाप्तमुवाह तामप्यथ सिद्धकन्याम् ।। स च तया दितिजेश्वरकन्यया विधिवदन पितृप्रवितीर्णया। नृपसुतः समयुज्यत कान्तया त्रिभुवनप्रभया मलयध्वजः ॥ ततः कृतित्वादभिपिच्य पुत्रं सद्वीपपृथ्वीवलयैकराज्ये । मेरुध्वजः स्खे मलयध्वजं तं वनं सदारस्तपसे जगाम || त्रैलोक्यमाली सपरिग्रहश्च पायात्पदं स्खं दितिजाधिराजः। शक्रोऽथ मुक्ताफलकेतवे तां ददौ स विशुद्धजराज्यलक्ष्मीम् ॥ मुक्ताफलकेतुरयं भुयां विद्याधरासुरैश्वर्यम् । स्वपदानि यान्तु च सुरा इत्थं चागुचचार दिवः ॥ तामाकर्ण्य ययुस्ततः प्रमुदितास्ते ब्रह्मशक्कादयः शापान्मुक्तवता तपोधनमुनिः शिष्येण साकं ययौ श्रीमुक्ताफलकेतुना च सहितो भार्याद्वयभ्राजिना पुत्रेणाथ स चन्द्रकेतुरगमद्वैद्याधरं वं पदम् ।। भुक्त्वा च तत्र गगनेचरचक्रवर्तिलक्ष्मी सुतेन सह तेन चिरं स राजा। तस्मिन्निवेश्य निजराज्यधुरं विरक्तो देव्या समं मुनितपोवनमाश्रितोऽभूत् ।। स च मुक्ताफलकेतुः प्रागिन्द्रासुरराज्यमासाद्य । प्राप्य पुनश्च पितुस्तद्विद्याधरचक्रवर्तित्वम् ।। पद्मावत्या सहितो दशकल्पान्मूर्तयेव नित्या । भेजे सुसमृद्धोभयसाम्राज्यसुसभियं सुकृती॥ आलोच्य भावानवसाननीरसान्संश्रित्य चान्ते स मुनीन्द्रकाननम् । ज्योतिः परं प्राप्य तपःप्रकर्पतः सायुज्यमीशस्य जगाम धूर्जटेः ।। एवं हंसयुगान्निशम्य सरसामेतां कथां तन्मुसा ज्ज्ञानं प्राप्य च लव्धदिव्यगतिकः स ब्रह्मदत्तो नृपः। तद्धार्यासचिवौ च तौ च विगो गत्वैव सिद्धीश्वरं त्यक्त्वा शापतनूः शिवानुचरतां प्रापुर्निजां तेऽसिलाः ।। इत्यहमाकर्ण्य कथां गोमुसतो मदनमधुकाविरहे । हे मुनयः क्षणमात्रं धृत्या घेतो विनोदितवान् ।। एवं कथितकथे किल नरवाहन दत्तचक्रवर्तिनि ते । गोपालकेन सहिताः परितुतुपुः कश्यपाश्रमे मुनयः ।। इति महाकविश्रीसोमदेवभविरचिठे कथासरित्सागरे पापतीलम्पके पटसरः। समाप्तोऽयं पद्मावतीलम्बका ससदशः। २१२ २१३ २१४ २१५ २१८ २१९ ७३ ·॥ श्रीः॥ महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचितः कथासरित्सागरः। चिपमशीलो नामाष्टादशो लम्यकः। इदं गुरुगिरीन्द्रजाप्रणयमन्दरान्दोलना- त्पुरा किल कथामृतं हरमुखाम्बुधेरुद्गतम् । प्रसह्य रसयन्ति ये विगतविपलब्धर्द्धयो धुरं दधति वैबुधी भुवि भवप्रसादेन ते ॥ प्रथमस्तरम.. १ १ B ८ चन्द्राननार्धदेहाय चन्द्रांशुसितभूतये । चन्द्रार्कानलनेत्राय चन्द्रार्धशिरसे नमः ।। करण कुञ्चितामेण लीलयोन्नमितेन यः । भाति सिद्धीरिव ददत्स पायाद्वो गजाननः ।। २ ततोऽसितगिरौ तत्र कश्यपस्थाश्रमे मुनेः । नरवाहनदत्तस्तान्मुनीनेवमभापत ॥ अन्यच्च देवीविरहे नीत्वाहं सानुरागया । वेगवत्या यदा न्यस्तो विद्याहस्तेऽमिरक्षितुम् ॥ तदा शरीरत्यागैपी विरही परदेशगः । वनान्ते दृष्टवानस्मि भ्रमन्कण्वं महामुनिम् ।। स मां पादानतं दृष्ट्वा प्रणिधानादवेत्य च । दु.सितं स्वाश्रमं नीत्वा सदयो मुनिरभ्यधात् ।। सोमवंशोद्भवो वीरो भूत्वा किं नाम मुह्यसि । देवादेशे ध्रुवेऽनास्था का भार्यासंगमे तव ।। असंभाव्या अपि नृणां भवन्तीह समागमाः । तथा हि विक्रमादित्यकथामाख्यामि ते शृणु ।। अस्त्यवन्तिपु विख्याता युगादौ विश्वकर्मणा । निर्मितोजयिनी नाम पुरारिवसतिः पुरी॥ सतीव या पराधृष्या पद्मिनीवाश्रिता श्रिया । सतां धीरिव धर्मादया पृथ्वीव बहुकौतुका ।। १० महेन्द्रादित्य इत्यासीद्राजा तस्यां जगजयी । मघवेवामरावत्यां विपक्षवलसूदनः ।। ११ नानाशस्त्रायुधः शौर्ये रूपे तु कुसुमायुधः । योऽभून्मुक्तकरस्त्यागे बद्धमुष्टिकरस्त्वसौ ॥ १२ तस्य पृथ्वीपतेर्भार्या नाम्नाभूत्सौम्यदर्शना । शचीवेन्द्रस्य गौरीव शंभोः श्रीरिव शाङ्गिणः ।। १३ महामन्त्री च सुमतिर्नाम तस्याभवत्प्रभोः । वज्रायुधाभिधानश्च प्रतीहारः क्रमागतः ॥ १४ तैः समं स नृपः शासद्राज्यमाराधयन्हरम् । नानानतधरः शश्वदभवत्पुत्रकाम्यया ॥ १५ अत्रान्तरे च गीर्वाणगणसंश्रितकंदरे । अन्यदिग्जयसानन्दकौवेरीहाससुन्दरे । १६ स्थितं कैलासशैलेन्द्र पुरारि पार्वतीयुतम् । उपाजग्मुः सुराः सेन्द्रा म्लेच्छोपद्रवदुःस्थिताः॥ प्रणामानन्तरासीनास्ते कृतस्तुतयोऽमराः । पृष्टागमनकार्यास्ते देवमेवं व्यजिज्ञपन् ।। १८ ये त्वया देव निहता असुरा ये च विष्णुना । ते जाता म्लेच्छरूपेण पुनरद्य महीतले ॥ १९ व्यापादयन्ति ते विप्रान्नन्ति यज्ञादिकाः क्रियाः। हरन्ति मुनिकन्याश्च पापाः किं किं न कुर्वते ॥ २० भूलोकादेवलोकश्च शश्वदाप्यायते प्रभो । ब्राह्मणैर्हतममौ हि हविस्तृप्त्यै दिवौकसाम् ।। म्लेच्छाक्रान्ते च भूलोके निर्वपदारमगले । यज्ञभागादिविच्छेदाद्देवलोकोऽवसीदति ।। तदुपायं कुरुप्वान तं कंचिदवतारय । प्रवीरं भूतले यस्तान्म्लेच्छानुत्सादयिष्यति ॥ २३ इति देवैः स विज्ञप्तः पुरारातिरुवाच तान् । याव यूयं न चिन्तान कार्या भवत निवृताः ।। अचिरेण करिप्येऽहमनोपायमसंयम् । इत्युक्त्वा व्यसृजद्देवान्स्वाधिष्ण्यान्यम्बिकापतिः ।। २२ ·तरङ्गः १। विषमशीललम्बकः १८ २६ २७ २८ २९ ३१ ३२ ३४ ३८ ३९ गतेपु तेषु चाहूय माल्यवत्संज्ञकं गणम् । सपार्वतीको भगवानेवमादिशति स्म सः ॥ पुनावतर मानुष्ये जायस्व च महापुरि । उज्जयिन्यां सुतः शूरो महेन्द्रादित्यभूपतेः॥ स च राजा ममैवांशस्तद्भार्या चाम्बिकांशजा ।'तयोहे समुत्पद्य कुरु कार्य दिवौकसाम् ।। म्लेच्छान्व्यापाद्याशेपांखयोधर्मविघातिनः । सप्तद्वीपश्वरो राजा मत्प्रसादाच भाव्यसि ।। यक्षराक्षसवेताला अपि स्थास्यन्ति ते वशे । भुक्त्वा मानुपभोगांश्च पुनरस्मानुपैष्यसि ।। इत्यादिष्टः पुरजिता माल्यवान्सोऽब्रवीद्गणः । अलङ्या युष्मदाज्ञा मे भोंगा मानुष्यके तु के ॥ यत्र वन्धुसुहृद्भूत्यविप्रयोगाः सुदुःसहाः । धननाशजरारोगाशुद्भवा यत्र च व्यथा ॥ इति तेन गणेनोक्तो धूर्जटिः प्रत्युवाच तम् । गच्छ नैतानि दुःसानि भविष्यन्ति तवानघ । मत्प्रसादेन सुसितः सर्वकालं भविष्यसि । इत्युक्तः शंभुना सोऽभूददृश्यो माल्यवांस्ततः ।। गत्या चोजयिनी तस्य महेन्द्रादित्यभूभुजः । देव्या ऋतुजुपो गर्भे समभूत्स गणोत्तमः ॥ तत्कालं च निशाकान्तकलाकलितशेखरः । देवो महेन्द्रादित्यं तं नृपं स्वप्ने समादिशत् ।। तुष्टोऽस्मि तव तद्राजन्स ते पुत्रो भविष्यति । आक्रमिप्यति सद्वीपा पृथिवी विक्रमेण यः ।। यक्षरक्षःपिशाचादीन्पातालाकाशगानपि । वीरः करिष्यति वशे म्लेच्छसंघान्हनिष्यति ।। भविष्यत्यत एवैप विक्रमादित्यसंज्ञफः । तथा विपमशीलश्च नाना वैषम्यतोऽरिपु ॥ इत्युक्त्वान्तर्हिते देवे प्रबुध्य स महीपतिः । प्रातः स्वसचिवेभ्यस्तं हृष्टः स्वप्नं न्यवेदयत् ।। तेऽपि स्वप्ने हरादेशं पुत्रप्राप्तिफलं क्रमात् । तस्मै शशंसुः सचिवा राज्ञे प्रमुदितास्तदा । तावदेत्य फलं साक्षाद्राज्ञेऽन्तान्तपुरचेटिका । अदर्शयदिदं देव्यै स्वप्ने शंभुरदादिति ॥ ततः स राजा मुमुदे सचिवैरमिनन्दितः । सत्यं मम सुतो दत्तः शर्वेणेति मुहुर्वदन् ।। अथ राज्ञी सगर्मा सा जज्ञे तस्योर्जितयुतिः । प्राची प्रातरिवोदेष्यत्सहस्रकरमण्डला ।। चकाशे सा च कुचयोः श्यामया चूचुकत्विपा । गर्भस्थस्यैव सम्राज. स्तन्यरक्षणमुद्रया ॥ स्वमे सप्तापि जलधीनुत्ततार च सा तदा । प्रणम्यमाना निसिलैयक्षवेतालराक्षसैः ।। प्राप्ते च समये पुत्रं सा सूते स्म महस्तिनम् । नमोऽफेणेच वालेन येनाभास्यत वासकम् ।। जाते च तस्मिन्निपतत्पुष्पवृष्टिप्रहासिनी । द्यौरराजत गीर्वाणदुन्दुमिध्वनिनादिनी ॥ क्षीयेव भूताविष्टेव वातक्षोभावृतेव च । तत्कालमुत्सवानन्दव्याकुला साभवत्पुरी ॥ तदा च तनाविरतं वसु राजनि वति । सौगतव्यतिरेकेण नासीकश्चिदनीश्वरः ।। नाम्ना तं विक्रमादित्यं हरोक्तेनाकरोत्पिता । तथा विपमशीलं च महेन्द्रादित्यभूपतिः ॥ गतेष्वन्येषु दिवसेष्वत्र तस्य महीभुजः । सुमतेर्मत्रिण. पुत्रो जज्ञे नाम्ना महामतिः ।। क्षत्तुर्वमायुधस्यापि पुत्रो भद्रायुधोऽजनि । श्रीधरोजायत सुतो महीधरपुरोधसः ।। तैत्रिभिर्मनितनयैः सह राजसुतोऽत्र स.। ववृधे विक्रमादित्यस्तेजोवीर्यवलैरिव ।। उपनीतस्य विद्यासु गुरवो हेतुमानताम् । ययुस्तस्याप्रयासेन प्रादुरासन्स्वयं तु ताः ।। ददृशे स प्रयुतानो यां यां विद्या कलां तथा । सैव सैवासमोत्कर्या तस्य तज्ज्ञैरबुध्यत । दिव्यास्त्रयोधिनं तं च पश्यनराजसुतं जनः । मन्दादरोऽभूदामादिधनुर्धरकथास्वपि ।। आक्रान्तोपनतर्दत्ताः : कन्या रूपवती पैः । आजहार पिता तम्य वास्ताः श्रिय झापराः॥ ततश्च यौवनवं तं विलोक्य प्राज्यविनम् । अमिपिन्य सुत राज्ये यथाविधि जनप्रियम् ।। महेन्द्रादित्यनृपतिः सभार्यासचिवोऽपि सः । वृद्धो वाराणसीं गत्वा गरणं शिप्रिये शिवम् ।। सोऽपि तद्विक्रमादित्यो राज्यमासाद्य पैतृकम् । नभो भावानिवारभे राजा प्रतपितुं प्रमात् ।। दोन तेन कोदण्डे नमत्यारोमितं गुणम् । तच्छिश्नयेयोन्टिरसोऽज्यानमन्सतो नृपाः ।। दिव्यानुभावो वेतालराक्षसप्रभृतीनपि । साधयित्नानुगालि म सम्यगुन्मार्गपतिनः ॥ प्रसाधयन्त्यः पाभः सेनालस्य महीतले । निश्वेरर्विनमारित्यमादित्सम्येव रश्मयः ।। ४१ ४२ ४३ ४४ ४५ ४६ ४८ ४९ ५२ ५३ ५७ ५९ ·७० ७७ ८० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः १२०। महावीरोऽप्यभूद्राजा स भीरुः परलोकतः । शूरोऽपि चाचण्डकरः कुभर्ताप्यङ्गनाप्रियः ॥ स पिता पितृहीनानामवन्धूनां स बान्धवः । अनाथानां च नाथः स प्रजानां कः स नाभवत् ।। श्वेतद्वीपस्य दुग्धाब्धेः कैलासहिमशैलयोः । निर्माणे तद्यशो नूनमुपमानमभूद्विधेः ॥ ६७ एकदा च तमास्थानगतं भद्रायुधो नृपम् । प्रविश्य विक्रमादित्यं प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥ प्रेषितस्य ससैन्यस्य दक्षिणाशाविनिर्जये । पार्श्व विक्रमशयों देवेन प्रेपितोऽभवत् ॥ ६९ स दूतोऽनङ्गदेवोऽयमागतो द्वारि तिष्ठति । सद्वितीयो मुखं चास्य हृष्टं वक्ति शुभं प्रभो ।। प्रविशत्विति राज्ञोक्ते सद्वितीयं स तत्र तम् । प्रावेशयत्प्रतीहारोऽनङ्गदेवं सगौरवम् ॥ प्रविष्टः सप्रणामं च जयशब्दमुदीर्य सः । उपविष्टोऽप्रतो दूतस्तेनापृच्छयत भूभुजा ॥. ७२ कचिद्विक्रमशक्तिः स सेनानी कुशली नृपः । कचिव्याघवलाद्याश्च नृपाः कुशलिनोऽपरे ।। ७३ अन्येषां राजपुत्राणां प्रधानानां च तद्वले । कचिच्छिवं गजाश्वस्य रथपादातकस्य च ।। इति भूमिभृता पृष्टोऽनगदेवो जगाद सः। शिवं विक्रमशक्तेश्च सैन्यस्य सकलस्य च ।। सापरान्तश्च देवेन निर्जितो दक्षिणापथः । मध्यदेशः ससौराष्ट्रः सवङ्गाङ्गा च पूर्वदिक् ।। ७६ सकश्मीरा च कौवेरी काष्ठा च करदीकृता । तानि तान्यपि दुर्गाणि द्वीपानि विजितानि च ॥ म्लेच्छसंघाश्च निहताः शेपाश्च स्थापिता वशे । ते ते विक्रमशक्तेश्च प्रविष्टाः कटके नृपाः ।। स च विक्रमशक्तिस्तै राजमिः सममागतः । इतः प्रयाणकेप्यास्ते द्विनेष्वेव खलु प्रभो ॥ एषमाख्यातवन्तं तं तुष्टो वर्विभूपणैः । प्रामैश्च विक्रमादित्यो दूतं राजाभ्यपूरयत् ।। अथ पप्रच्छ नृपतिः स तं दूतवरं पुनः । अनगदेव के देशा गतेनान विलोकिताः ।। त्वया कुत्र च किं दृष्टं कौतुकं भद्र कथ्यताम् । इत्युक्तो भूभृतानङ्गदेवो वक्तुं प्रचक्रमे ।। इतो देवाज्ञया देव गत्वाहं प्राप्तवान्क्रमात् । पार्वे विक्रमशक्तस्तं सेनासमुदयं तव ।। मिलितानन्तनागेन्द्रसश्रीकहरिशोभितम् । समुद्रमिव विस्तीर्ण सपक्षक्ष्मामुदाश्रितम् ॥ उपागतश्च तत्राहं न विक्रमशक्तिना । प्रभुणा प्रेपित इति प्रणतेनातिसत्कृतः ॥ यावत्तिष्ठामि विजयस्वरूपं प्रविलोकयन् । सिंहलेश्वरसंवन्धी दूतस्तावदुपागमत् ॥ राज्ञो हृदयभूतस्तेऽनङ्गदेवः स्थितोऽन्तिके । इति मे कथितं दूतैस्त्वत्पार्श्वप्रहितागतैः ।। तदेतं त्वरयानदेवं प्रहिणु मेऽन्तिकम् । कल्याणमस्य वक्ष्यामि राजकार्य हि किंचन ।। इति स्वप्रभुवाक्यं च स दूतः सिंहलागतः । मत्संनिधाने वक्ति स्म तस्मै विक्रमशक्तये ॥ ततो विक्रमशक्तिर्मामवद्गच्छ सत्वरम् । सिंहलेशान्तिकं पश्य त्वन्मुखे किं ब्रवीति सः ॥ ९० अथाहं सिंहलाधीशदूतेन सह तेन तत् । अगच्छं सिंहलद्वीपं वहनेनाधिर्मना ।। ९१ राजधानी च तत्राहमपश्यं हेमनिर्मिताम् । विचित्ररत्नप्रासादां गीर्वाणनगरीमिव ।। ९२ तस्यां च वीरसेनं तमद्राक्षं सिंहलेश्वरम् । वृतं विनीतैः सचिवैः सुरैरिव शतक्रतुम् ।। स मामुपेतमादृत्य पृष्ट्वा च कुशलं प्रभोः । राजा विश्रमयामास सत्कारेणान भूयसा ॥ अन्येदुरास्थानगतो मामाहूय स भूपतिः । युष्मासु दर्शयन्भक्तिमवोचन्मत्रिसंनिधौ ।। अस्ति में दुहिता कन्या मर्त्यलोकैकसुन्दरी । नाम्ना मदनलेसेति तां च राज्ञे ददामि वः ।। तस्यानुरूपा भार्या सा स तस्याश्योचितः पतिः । एतदर्थ त्वमाहूतस्त्वत्स्वाम्यर्थ प्रतीप्सता ॥ ९७ गच्छ च स्वामिने वक्तुं महूतेन सहामतः । अहं तवैवानुपदं प्रहेष्याम्यत्र चासजाम् ।। उक्त्वेत्यानाययामास स राजा तत्र तां सुताम् । भूपिताभरणाभोगां रूपलावण्ययौवनैः ।। ९९ उपवेश्य च तामङ्के दर्शयित्वा जगाद माम् । त्वत्स्वामिने मया दत्ता कन्येयं गृह्यतामिति ।। १०० अहं च राजपुत्री तां दृष्ट्वा तद्रूपविस्मितः । प्रतीप्सितैपा राजार्थ मयेति मुदितोऽब्रवम् ।। १०१ अचिन्तयं च नाश्चर्यविधी तृप्यत्सहो विधिः । तदुत्तमामिमां चक्रे यत्कृत्वापि तिलोत्तमाम् ॥ १०२ ततोऽहं सत्कृतस्तेन राझा प्रस्थितवांस्ततः । द्वीपादवलसेनेन तहतेन सहामुना ॥ १०३ ८४ .

·११५ तरङ्गः २] विषमशीललम्बकः १८॥ ५६९ आरुह्य वहनं चावां व्रजावो.यावदम्बुधौ । तावद्राग्दृष्टवन्तौ खस्तन्मध्ये पुलिनं महत् ।। १०४ तन्मध्येऽद्भुतरूपे द्वे अपश्याव च कन्यके । एकां प्रियंगुश्यामागीमन्यां चन्द्रामलद्युतिम् ।। १०५ स्वस्थवर्णोचितोपात्तवस्त्राभरणशोमिते । सरत्नकंकणकाणवितीर्णकरतालिके ।। अनर्तयन्यौ पुरतः क्रीडाहरिणपोतकम् । अपि जाम्बूनदमयं सजीव रत्नचित्रितम् ।। १०७ सदृष्ट्वान्योन्यमावाभ्यां विस्मिताभ्याममण्यत । अहो किमिमाश्चर्य स्वप्नो माया भ्रमो नु किम् ।। १०८ काधावकाण्डे पुलिनं केदश्यौ तत्र कन्यके । क चेदयत्नचित्रागो जीवन्हेममृगोऽनयोः॥ १०९ इत्यादि वदतोरेव देव साश्चर्यमावयोः । वायुः प्रावर्तताकरमाद्वातुमुद्वेलिताम्बुधिः ।। ११० तेनास्मद्वहनं वेल्लद्वीचिन्यस्तमभज्यत । मकरैर्भक्ष्यमाणाश्च ममजुस्तद्गता जनाः ॥ आवां च ताभ्यां कन्याभ्यामेत्यैवालम्ब्य बाहुपु । उत्क्षिप्य पुलिनं नीतावप्राप्तमकराननौ ।। ११२ ऊर्मिभिः पूर्यमाणे च तस्मिन्रोधसि विहलौ । आश्वास्यावां गुहागर्भमिव ताभ्यां प्रवेशितौ ॥ ११३ ततो चीक्षावहे तावद्दिव्यं नानाद्रुमं वनम् । नाम्भोधिन तटं नापि मृगशायो न कन्यके । ११४ चित्रं किमेतन्मायेयं नूनं कापीति वादिनौ । क्षणं भ्रमन्तौ तत्रावामपश्याष महत्सरः ।। स्वच्छगम्भीरविस्तीर्णमाशयं महतामिव । तृष्णासंतापशमनं निर्वाणमिव मूर्तिमत् ।। तत्र च सातुमायातां साक्षादिव वनश्रियम् । परिवारावृतां कांचिद्पश्याव वराङ्गनाम् ।। ११७ कीरथावतीर्णा च तत्रोचितसरोरुहा । सात्वा सरस्सनुध्यानमकरोत्सा पुरद्विपः ॥ ११८ सावदुद्गम्य सरसो विस्मयेन सहावयोः । साक्षादुपागान्निकटं तस्या लिगाकृतिः शिवः ॥ ११९ दिव्यरत्नमयं तं सा तैस्तैः स्वविभवोचितैः । अभ्यर्च्य विविधैर्भोगैर्वीणामादत्त सुन्दरी॥ १२० आलटम्य दक्षिणं मार्ग स्वरतालपदैस्तथा । अवधानेन सा सम्यग्गायन्ती तामयादयत् ॥ १२१ यथा तच्छ्रवणाकृष्टहृदया गगनागताः । तत्र सिद्धादयोऽप्यासनिःस्पन्दा लिसिता इव ।। १२२ उपसंहृतगान्धर्वा ततः शंभोर्विसर्जनम् । साकरोत्स च तत्रैव देवः सरसि ममवान् ।। १२३ अथोत्थाय समारुह्य वहनं सपरिच्छदा । शनैर्गन्तुं प्रवृत्ताभूत्सा ततो हरिणेक्षणा ।। १२४ केयमित्यसकृद्यत्नादावयोः पृच्छतोरपि । नोत्तरं तत्परिजनः कोऽप्यदादनुगच्छतोः ।। १२५ ततोऽस्य सिंहलद्वीपपतिदूतस्य तावकम् । प्रभावं दर्शयिष्यस्तामित्युञ्चैरहमनवम् ।। १२६ भोः शुभे विक्रमादित्यदेवाशिस्पर्शशापिता । त्वं मया यद्यनारयाय ममालानं गमिष्यसि ॥ तच्छ्रुत्वा परिवारं सा निवार्यैवावरुह्य च । वहनान्मामुपागम्य गिरा मधुरयाभ्यधात् ।। १२८ कञ्चिच्छ्रीविक्रमादित्यदेवः कुशलबान्प्रभुः । कि वा पृच्छामि विदितं सर्व मेऽनङ्गदेव यत् ।। १२९ प्रदर्य मायामानीतो मयैव हि भवानिह । राज्ञोऽर्थे तस्य स हि मे मान्यखाता महाभयात् ।। तदेहि मद्गृहं तत्र सर्व वक्षाम्यहं तव । याहं यथा च राजा मे मान्यः कार्य च तस्य यत् ॥ १३१ इत्युक्त्वा विनयेन मुक्तवहना पन्यां प्रजन्ती पथि प्रहा सा नयति स्म तौ सुवदना स्वर्गापमं स्वं पुरम् । नानारत्नविचित्रहेमरचितं द्वारेषु नानायुधै- नानारूपधरैश्च वीरपुरुपैरभ्यासितं सर्वतः ॥ १३२ तत्रायते वरवधूमिरशेपदिव्यभोगौघसिद्धिमिरिवाकृतिशालिनीमिः । स्नानानुलेपनसदम्बरभूपणैनौं संमान्य विश्नमयति स्म च सांप्रतं सा ।। इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कयासरित्सागरे विषमसीललम्बके प्रथमसरमः । १२७ द्वितीयताः। इत्युक्ला विक्रमादित्यदेवायास्थानवर्तिने । अनदेयः पुनरप्येवं कथयति स्म सः॥ ततो मुसोत्तरं सा मां सरसीमध्यस्थितामयीत् । मनगदेव सर्व ते कथयाम्यधुना गृणु ।। १ २ ·२० कथासरित्सागरः । [ आदितस्तरङ्गः १२१ । पपाहं धनभ्रातुर्मणिभद्रस्य गेहिनी । दुन्दुभेर्यक्षराजस्य सुता मदनम जरी ।। ३ साहं तीरेषु सरितां शैलेपूपवनेषु च । मनोहरेषु व्यहरं भर्ना सह सुसं सदा ।। एकदा च गताभूवमुज्जयिन्यामहं किल । उद्यानं मकरन्दाख्यं वितु वल्लभान्विता ।। तत्र दैवादुपस्येकः खण्डकापालिकाधमः । विहारश्रमसंमुप्तप्रयुद्धां पश्यति स्म माम् ।। स कामवशगः पापो भार्यात्वे होमकर्मणा । मन्त्रेण मां साधयितुं प्रावर्तिष्ट श्मशानगः ।। तदहं स्वप्रभावेण बुवा भर्ने न्यवेदयम् । तेनाप्यावेदितं भ्रातुायसो धनदस्य तत् ।। धनाध्यक्षेण गत्वा च विज्ञप्तः कमलोद्भवः । स चापि भगवानेवं ब्रह्मा ध्यात्वा तमभ्यधात् ।। ९ सत्यं स भ्रातृजायां ते कपाली हर्तुमुद्यतः । यक्षसाधनमन्त्राणां शक्तिस्तेपां हि तौशी ॥ १० तया तु विक्रमादित्यो मत्रेणाकृष्यमाणया । आक्रन्दनीयो नृपतिः स रक्षिष्यति तां ततः ।। ११ एतद्ब्रह्मवचोऽभ्येत्य मगर्ने धनदोऽब्रवीत् । मद्भर्ता महामाह स्म कुमन्त्रचकितासने ॥ १२ तावच्च क्रमसिद्धेन मन्त्रेणाकृष्टवान्स माम् । होमं कुर्वमशानस्थः सण्डकापालिकः खतः ।। अहं च मनाकृष्टा तद्वितस्ता पितृकाननम् । प्रापमस्थिकपालाढ्यं भैरवं भूतसेवितम् ॥ तत्रापश्यं च तं दुष्टकापालिकमहं तदा । हुताग्निमर्चितोत्तानशवाधिष्ठितमण्डलम् ।। १५ स च कापालिकः प्राप्तां दृष्ट्वा मां दुर्पमोहितः । अगात्कथंचिदाचान्तुं नदी दैवाददूरगाम् ॥ १६ तत्क्षणं संस्मृतब्रह्मवचनामचिन्तयम् । कि नाक्रन्दामि राजानं स रात्रौ जालिह भ्रमेत् ॥ १७ इत्येतचिन्तयित्वोचैस्तत्राक्रन्दितवत्यहम् । परित्रायख मां देव विक्रमादित्य भूपते ।। १८ जगद्रक्षामणे पश्य वलात्कुलवधू सतीम् । गृहिणी मणिभद्रस्य धनाध्यक्षानुजन्मनः ॥ १९ दुन्दुभेस्तनयां यक्षी नाना मदनमवरीम् । कापालिकोऽयं त्वद्राज्ये मां ध्वंसयितुमुद्यतः ।। इत्यान्दितवत्येव ज्वलन्तमिव तेजसा । कृपाणपाणिमायान्तं तमद्राक्षमहं नृपम् ।। २१ स च मामवदद्भद्रे मा भैपीनिता भव । अहं कापालिकादस्माद्रक्षामि भवती शुभे॥ २२ को हि राज्ये म धर्ममीदृशं कर्तुमीश्वरः । इत्युक्त्वाग्निशिखं नाम वेतालं स समाह्वयत् ।। २३ स चाहूतो ज्वलन्नेत्रः पाशुरूर्ध्वशिरोरुहः । उपत्यैवाब्रवीद्धूपं कि करोम्यादिशेति तम् ।। अथ राजाब्रवीदेप परदारापहारकृत् । पापः कापालिको हत्वा भवता भक्ष्यतामिति । २५ ततः सोऽग्निशिसस्तस्मिशवेऽर्चामण्डलस्थिते । प्रविश्याधावदुत्थाय प्रसारितभुजाननः ।। २६ अग्रहीजद्वयोः पश्चात्तं चाचान्तपरागतम् । कापालिकं स वेतालः पलायनपरायणम् ।। २७ नभसि भ्रामयित्वा च क्षिप्रमास्फोट्य च क्षितौ । देहं मनोरथं चैव सममस्य व्यचूर्णयत् ।। हतं कापालिनं दृष्ट्वा भूतेष्वामिपगर्धिषु । आगाद्यमशिसो नाम वेतालस्तत्र दुर्मदः ॥ २९ एत्यैव तदगृहात्स कापालिककलेवरम् । ततः सोऽग्निशिसः पूर्वो वेतालस्तमभापत ॥ ३० अरे श्रीविक्रमादित्यदेवस्यादेशतो मया । कापालिकोऽयं निहतो दुराचार त्वमस्य कः ॥ ३१ एतच्छ्रुत्वा यमशिखः प्राह त्वं ब्रूहि तर्हि मे । किंप्रभावः स राजेति ततः सोऽग्निशिखोऽब्रवीत् ।। तत्प्रभावं न चेद्वेत्सि तदहं शृणु वच्मि ते । इहाभूडाकिनेयाख्यः सुधीरः कितवः पुरि ॥ ३३ स जातु हृतसर्वस्वः कितवैतमायया । अधिकावजितान्यार्थनिमित्तं तैरवध्यत ।। ३४ अस्वत्वादददन्तं च तैरेव लगुडादिमिः । ताड्यमानोऽवतस्थे च प्रावभूतो मृतो यथा ॥ ततः स सभ्यैः सर्वैस्तैनीत्वा पापैः स चिक्षिपे । महान्धकूपे संभाव्य जीवतोऽस्मात्प्रतिक्रियाम् ॥ ३६ स च तत्रातिगम्भीरे कितवो डाकिनेयकः । यूपे भ्रष्टो ददर्शोग्रौ महान्तौ पुरपावुभौ ॥ तो च तं पतितं साना दृष्ट्वा भीतमपृच्छताम् । कस्त्वं कुतश्च कूपेऽस्मिन्पतितोऽस्युच्यतामिति ।। अथाश्वस्य स्ववृत्तान्तं द्यूतकारो निवेद्य सः । तावप्यपृच्छद्रूतं मे कौ कुतश्च युवामिह ।। तष्कृत्वा तौ जगदतुः पुरुपाववटस्थितौ । आवामस्याः पुरो भद्र श्मशाने नाराक्षसौ ।। अगृहीव च तायावामिहेव पुरि कन्यके । मुख्यमनिसुतामेकामन्यां मुरयवणिक्मुताम् ॥, ४१ २४ . २८ .

·४८ तरङ्गः२11 विषमशीललम्बकः १८। ५७१ न च मोचयितुं कश्चित्ते शक्नोति स्म कन्यके । मात्रिको दीप्तमम्रोऽपि पृथ्व्यामस्मत्सकाशतः ॥ बुवाथ विक्रमादित्यदेवतत्पितवत्सलः । तत्रागाद्यत्र कन्ये ते पित्रोः सख्यात्सह स्थिते ।। ४३ तं दृष्ट्वैव नृपं मुक्त्वा कन्यके ते पलायितुम् । इच्छन्तावपि नैवावां ततो गन्तुमशनुवः ।। अपश्याव दिशः सर्वा ज्वलन्तीस्तस्य तेजसा । ततोऽवन्नास नृपतिर्दृष्ट्वा नौ स्वप्रभावतः॥ ४५ जातमृत्युभयौ दीनौ वीक्ष्य चैवं समादिशत् । भोः पापावन्धकूपान्तर्वसतं वत्सरावधि ॥ । ४६ मुक्ताभ्यां च ततः कार्य भवद्भ्यां नेदृशं पुनः । करिष्यतश्चेत्तदहं निग्रहीष्यामि वां ततः ।। इत्यादिश्यान्धकूपेऽत्र तेनावां क्षपिताविमौ । राज्ञा विपमशीलेन कृपया न विपादितौ ॥ अष्टभिर्दिवसैः कूपनिवासस्यास्स चावयोः । अवधिः पूर्यते वर्पादितो मुच्यावहे ततः ।। ४९ तद्भक्ष्यं किंचिदेतानि यद्यहानि ददासि नौ । तदुद्धृत्यामुतः कूपात्त्वां क्षिपायो वहिः सखे ॥ अङ्गीकृत्य न चेदास्यस्यावाभ्यां मध्यमुद्धृतः । ततस्त्वां भक्षयिष्यावो निश्चितं निर्गतावितः ।। इत्युक्त्वा ब्रह्मरक्षोभ्यां ताभ्यां स कितवस्ततः । तथेति प्रतिपन्नार्थः कूपादहिसदस्यत ।। स कूपादुद्गतोऽपश्यंस्तदर्थप्राप्तिमन्यथा । पणायितुं महामांसं श्मशानं प्राविशन्निशि ॥ तत्कालं तिष्ठता तन्न स दृष्टः कितवो मया । गृहातु कश्चिद्विक्रीणे महामांसमिति भुवन ।। अहं गृहामि कि मूल्यं मार्गसीत्युदिते मया । रूपप्रभावौ स्खौ देहि मह्यमित्यनवीच सः ॥ वीर किं कुरुपे ताभ्यामित्युक्तश्च मया पुनः । उक्त्वा कृत्लं स्ववृत्तान्तमेवं स कितवोऽभ्यधात् ।। ५६ तत्वद्रूपप्रभावाभ्यां तानाकृष्य ददाम्यहम् । कितवान्ब्रह्मरक्षोभ्यां भक्ष्यं सभ्ययुतानरीन् । तच्छ्रुत्वा धैर्यतुष्टेन तस्मै यूतकृते मया ! दत्तौ रूपप्रभावौ स्वावाभाष्य दिनसप्तकम् ।। ताभ्यामाकृष्य कूपे तान्कमाक्षित्वापकारिणः । नयति स्म स सप्ताहाब्रह्मराक्षसभक्ष्यताम् ॥ ततो मया स्वीकृतयोः वयो रूपप्रभावयोः । सोऽब्रवीझाकिनेयो मां द्यूतकारो भयाकुलः ॥ ६० नाद्य दत्तं मया भक्ष्यमष्टमं तदहस्तयोः । तन्मां निर्गस्य तौ ब्रह्मराक्षसौ भक्षयिप्यतः ॥ तदत्र किं मया कार्य भ्रूहि मित्रं हि मे भवान् । इत्युक्तवन्तं तमहं संस्तवप्रीतितोऽनवम ।। यद्येवं तत्त्वया ताभ्यां राक्षसाभ्यां हि सादिताः । कितवास्ते तवार्थे तो राक्षसावस्यहं पुनः॥ तत्तौ दर्शय मे मित्रेत्युक्तवांस्तेन तत्क्षणम् । नीतस्तत्कूपनिकटं कितवेन तथेत्यहम् ।। अवासश्च यावत्तं कूपं पश्याम्यशक्षितः । तावत्तेनास्मि दत्वार्धचन्द्रं क्षिप्तस्तदन्तरे ॥ कूपान्तः पतितस्थाथ रक्षोभ्यां भक्ष्यबुद्धितः । गृहीतस्य समं ताभ्यां वाहुयुद्धमभून्मम ।। यदातिवर्तितुं वाहुवलं नाशक्तां मम । युद्धं त्यक्त्वा तदा कस्त्वमिति तो मामपृच्छताम् ।। ततो मया डाकिनेयवृत्तान्तात्प्रभृति खके । वृत्तान्ते कथिते मैत्री कृत्वा मां वदतः स्म तौ ।। ६८ अहो तवावयोस्तेषां कितवानां च कीदृशी । अवस्था विहिता तेन कितवेन दुरालना ।। येपां न मैत्री न घृणा नोपकारः स्पृशेन्मनः । तेपु च्छलैकविधेपु विश्वासः कितवेपु कः॥ साहसं नैरपेक्ष्न्यं च कितवानां निसर्गजम् । ठिण्ठाकरालस्य कथा तथा च श्रूयतां त्वया ॥ ७१ अस्यामेवोजयिन्यां स द्यूतकारोऽभवत्पुरि । पूर्व ठिण्ठाकरालाख्यो विपमोऽन्वर्थनामकः ।। ૭૨ तस्य हारयतो नित्यं द्यूते ये जयिनोऽपरे । ते प्रत्यहं घृतकाराः कपर्दकशतं ददुः ।। तेनापणात्स गोधूमचूर्ण क्रीत्वा दिनात्यये । चकारापूमिका. फापि मृदिल्या कर्परेऽम्भसा ॥ ७४ गत्वा श्मशाने पक्त्वा वाश्चितामावत्य पामतः। महाकालस्य तद्दीपघृताभ्यका अभक्षयत् ॥ तत्रैव च महाकालदेवागारागणे सदा । उपधानीकृतभुजः सं सुष्वाप क्षितौ निशि ॥ एकदा रजनौ तत्र महाकालनिकेतने । मातृमण्डलयक्षादिप्रतिमातस्य पश्यतः ।। स्फुरन्तीमप्रसांनिध्यान्मतिरेवमजायत । न करोमि किमर्थार्थमुपायमिद युक्तितः ।। सिद्धश्चेद्रमथवा न सिद्धः का क्षतिर्मम । इत्यालोच्याप्रवीद्दपूतायाक्षिपन्देवताः स ताः । एत भोः सह युप्मामिःज्यामीहाहमेव च । सभ्यतया पातपिता जितं सद्यश्च दीयते ।। ७० - ८० ·८८ ५७२. कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः १२१॥ इत्युकास्तेन तास्तूष्णीं यत्तस्थुस्तदपातयत् । ठिण्ठाकरालः स पणं कृत्वा चित्रा वराटिकाः।। अङ्गीकृतं पातनं स्यात्कितवेनानिपेधता । इति द्यूते हि सर्वन स्थितितकृतां सदा ।। ८२ ततो जिला बहु स्वर्ण देवतास्ता जंगाद सः । जितं प्रयच्छत धनं महामाभापितं यथा ।। इत्युच्यमानाः कितवेनासकृत्तेन ता यदा । देवता नालपन्किचित्तदा वक्ति स्म स क्रुधा ॥ यदि स्थिताः स्य तूष्णीं वक्रियते कितवस्य यत् । अदत्तहारितार्थस्य शिलाभूतस्य तिष्ठतः ॥ यमदंष्ट्राप्रतीक्ष्णेन ऋकचेनागपाटनम् । तदहं वः करिष्यामि नापेक्षास्ति कापि मे ॥ इत्युक्त्वा यावदादाय क्रकचं सोऽमिधावति । तावत्तस्मै ददुः स्वर्ण देवतास्ता यथाजितम् ।। हारयित्वा च तत्प्रातर्नक्तमेत्य तथैव सः । आचकर्प हठद्यूतेनाथै मातृगणात्पुनःता एवं स कुरुते यावत्प्रत्यहं तावदेकदा । जगाद देवी चामुण्डा मातृस्ताः सिन्नमानसाः ।। ८९ इतोऽहं निर्गतो शूतादित्याहूतो ब्रवीति यः । स नाक्षेप्य इति यूते शैलीयं मातृदेवताः ।। तस्मादायमानं तं तदेवोक्त्वा निरस्यत । इति चामुण्डयोक्तास्ता देव्यश्चेतसि तद्वयधुः ।। ९१ निशि प्राप्तं कृताहानं कितवं तं च देवने । निर्गताः स्म इतो द्यूतादित्यूचुः सर्वदेवताः ।। ९२ एवं निराकृतष्ठिण्ठाकरालस्ताभिरेव सः । तत्प्रभुं तं महाकालमेवाहयत देवितुम् ।। ९३ सोऽपि लब्धावकाशं तं मत्वा हठदुरोदरे । निर्गतोऽहमितो द्यूतादिति देवः किलाब्रवीत् ।। अक्षीणदोपाद्विपमादिष्टानिष्टभयोज्झितात् । दुर्जनाद्वत देवा अप्यशक्का इव विभ्यति ।। ९५ तथा दुरोदराचारभन्नकैतवयुक्तिना । तेन ठिण्ठाकरालेन खिन्नेनैवमचिन्त्यत । ९६ अहो द्यूतस्थिति देवैः शिक्षित्वास्मि निराकृतः । तदेतमेव देवेशमिदानीं शरणं श्रये ॥ ९७ इत्याकलय्य हृदये परिगृहयैव पादयोः । स्तुवंष्ठिण्ठाकरालस्तं महाकालं व्यजिज्ञपत् ।। ९८ देव्या द्यूतजितेष्विन्दुवृपकुञ्जरचर्मसु । जानुन्यस्तकपोलं ते नौमि नग्नाङ्गमासितम् ।। ९९ यदिच्छामात्रतस्तास्ता विभूतीदते सुराः । यो निरीहो जटाभस्मकपालैकपरिग्रहः ।। १०० स सलोभोऽद्य पातस्त्वं मन्दपुण्ये कथं मयि । यदल्पहेतोर्मामेवं हा वञ्चयितुमीहसे ।। १०१ कल्पवृक्षोऽप्यधन्यानां नाशां पूरयति ध्रुवम् । यद्विभर्पि न मां नाथ भृतविश्वोऽपि भैरव ॥ १०२ तत्प्रपन्नस्य मे कष्टव्यसनाविष्टचेतसः । व्यतिक्रममपि स्थाणो भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥ १०३ त्र्यक्षस्त्वं ताहगेवाहं भस्माङ्गे वे ममापि तत् । त्वं कपाले यथा मुझे तथैवाहं दयस मे ॥ १०४ युष्माभिः सममालप्य कथं नु कितवैरहम् । सहालपिष्यामि पुनस्तन्मामापन्नमुद्धर ।। १०५ इत्यादि तावदस्तौपीकितवस्तं स भैरवम् । तावत्स परितुप्यैवं देवः साक्षादुवाच तम् ।। १०६ ठिण्ठाकराल तुष्टोऽस्मि तव मा माधृति कृथाः। अहं दास्यामि ते भोगानिहैवास्व ममान्तिके ॥ १०७ इति देवाज्ञया तत्र तस्थौ स कितवस्तदा । तत्प्रसादादुपनतां भुजानो भोगसंपदम् ।। १०८ एकदा घ महाकालतीर्थेऽत्र सातुमागताः । रानावप्सरसो दृष्ट्वा स देवो व्यादिदेश तम् ॥ १०९ आसां स्नातुं प्रवृत्तानां सर्वासां सुरयोपिताम् । तटन्यस्तानि वासांसि लघु हृत्वा त्वमानय ।। यावदेतां न दास्यन्ति तुभ्यमेतां कलावतीम् । अप्सरःकन्यकां तावदासां वस्त्राणि मा मुचः ।। १११ एवं स भैरवेणोक्तो गत्वामरमृगीदृशाम् । ठिण्ठाकरालः सान्तीनां तासां वखाण्यपाहरत् ।। मुच मुश्याम्बराण्यस्मान्मा स्म कार्दिगम्वराः । इति ब्रुवाणाश्च स ता व्याजहार हरौजसा ॥ ११३ कन्यां कलावतीमेतां यदि मह्यं प्रयच्छथ । तदहं वो विमोक्ष्यामि वासांस्येतानि नान्यथा ॥ ११४ तच्छ्रुत्वा तं दुराधर्प दृष्ट्वा स्मृत्वा च तादृशम् । शकशापं कलावत्यास्ताचैतत्प्रतिपेदिरे ॥ ११५ ददुः कलावती तां च तस्मायुज्झितवाससे । ठिण्ठाकरालाय ततो विधिनालम्बुपासुताम् ।। अथाप्सरःसु यातासु कलावत्या तया सह । तस्थौ ठिण्ठाकरालोऽसौ देवेच्छानिर्मितास्पदः ।। ११७ कलावती च देवेन्द्रमुपस्थातुमगाद्दिवा । त्रिदिवं रजनौ तं च सदा पतिमुपाययौ ।। ११८ खत्प्राप्तिहेतुना शकशापेन मम वल्लभ । वरायितमिति प्रीत्या कदाचिढुवती च सा ।। ११९ ·१३५ तरका २ 11 विषमशीललम्बकः १८1 પર तेन ठिण्ठाकरालेन पत्या तच्छापकारणम् । पृष्टा सती सुरवधूः कलावत्यप्रवीदिदम् ॥ १२० दृष्ट्वोद्याने सुराक्षातु मर्यभोगा:स्तुता मया । निन्दन्त्या दिविपद्भोगान्दृष्टिमात्रोपभोगदान् ॥ १२१ तद्बुवा देवराजो मामशपद्गच्छ भोक्ष्यसे । मर्येन परिणीता त्वं भोगांस्तान्मानुपानिति ।। १२२ तेनायमावयोर्जावः संयोगोऽन्योन्यसंमतः । श्वश्व नाकाञ्चिरेणैष्याम्यहं मा भूच तेऽधृतिः ।। १२३ रम्भा नवप्रयोगं हि नर्तिप्यति हरेः पुरः । आ तत्समाप्तरस्मामिः स्थातव्यं तत्र च प्रिय ।। १२४ ततष्ठिण्ठाकरालस्तां प्रेमदुर्ललितोऽभ्यधात् । अहं द्रक्ष्यामि तं नृत्यं गुप्तं तत्रैव मां नय॥ १२५ एतच्छ्ला कलावत्या तया स जगदे पतिः । युज्यते कथमेतन्मे कुप्येदुवा हि देवराट् ॥ १२६ एवमुक्तोऽपि निर्वन्धं यदा तस्याश्चकार सः । तदा कलावती स्नेहान्नेतुं तं प्रत्यपद्यत ।। १२७ प्रातः प्रभावगूढं तं कृत्वा कर्णोत्पलान्तरे । ठिण्ठाकरालमनयत्सा महेन्द्रस्य मन्दिरम् ।। १२८ सुरेमशोमितद्वारं नन्दनोद्यानसुन्दरम् । दृष्ट्वा ठिण्ठाकरालस्तदेवमानी तुतोऽष सः॥ १२९ ददर्श चात्र नारेरास्थाने त्रिदशाश्रिते । प्रगीतस्सर्वधूसार्थ रम्भावृत्तोत्सवाद्भुतम् ।। नारदादिप्रणीतानि सर्वातोद्यानि चाशृणोत् । प्रसन्ने हि किमप्राप्यमस्तीह परमेश्वरे ॥ १३१ ततः प्रेक्षणकस्यान्ते तत्रोत्थाय प्रवृत्तवान् । दिव्यश्छागाकृतिर्भण्डो नर्तितुं दिव्यभनिमिः ॥ १३२ ठिण्ठाकरालो दृष्ट्वा तं परिज्ञाय व्यचिन्तयत् । अहो एतमहं पश्याम्युजयिन्यामजं पशुम् ।। १३३ इहेन्द्रस्य पुरस्थायमीदशो भण्डनकः । अता दिव्यमायेयं विचिना बत काचन ॥ १३४ एवं ठिण्ठाकरालस्य तस्य चिन्तयतो हृदि । नृत्तान्ते छागमण्डस्य शकास्थानं न्यवर्तत ॥ ततः कलावती हृष्टा सा कर्णोत्पलसंश्रितम् । ठिण्ठाकरालं स्वस्थानमानिनाय तथैव तम् ।। ठिण्ठाकरालश्चान्येारुज्जयिन्यां तमागतम् । दृष्ट्वा छागाकृर्ति दर्पादेवभण्डमभाषत ।। अरे ममामतो नृत्य नृत्यसीन्द्राग्रतो यथा । अन्यथा न क्षमिष्ये ते तन्नृत्तं भण्ड दर्शय ॥ १३८ तच्छुत्वा विस्मितश्छागस्तूष्णीमेव बभूव सः । कुतोऽयं मानुपोऽप्येवं मां जानातीति चिन्तयन् ॥ १३९ निर्बन्धेनोच्यमानो यौव च्छागो ननर्त सः । तत्स ठिण्ठाकरालस्तं लगुडैद्य॑ताडयन् ।। १४० ततः स गत्वा शक्राय तथैव च्छागलोऽसिलम् । स्रवद्रतेन शिरसा यथावृत्तं न्यवेदयत् ॥ १४१ इन्द्रोऽपि प्रणिधानेन बुबुधे तद्यथा दिवम् । ठिण्ठाकरालमानैपीद्रम्भानृत्ते कलाक्ती॥ १४२ यथा च च्छागनृत्तं तदृष्टं तेनापराधिना । ततः कलावतीमेवमाहूयेन्द्रः शशाप सः ॥ १४३ मृत्तार्थमस्य च्छागस्य येनावस्था कृतेशी । रागावं मानुपं गुप्तं यदिहानीतवत्यसि ।। १४४ तद्गच्छ नरसिंहेन राज्ञा नागपुरे पुरे । देवागारे कृते स्तम्भे भव त्वं सालभलिका ।। १४५ इत्युक्तवान्कलावत्या मात्रालम्बुपया तया । शकोऽनुनाथितः कृच्छ्रादेवं शापान्तमादिशत् ॥ १४६ यदा बह्वन्दनिष्पन्नं देववेश्म विनश्य तत् । भविष्यति समं भूमेरस्याः शापक्षयस्तदा ।। १४७ इतीन्द्रशापशापान्तावेवं साश्रुः शशंस सा । तस्मै कलावती ठिण्ठाकरालाय सवाच्यतम् ।। १४८ दत्त्वा स्वाभरणं तस्मै तिरोभूय विवेश च । गत्वा नागपुरे देवगृहस्तम्भानपुत्रिकाम् ।। १४९ ठिण्ठाफरालोऽपि ततस्तद्वियोगविपाहतः । न ददर्श न शुश्राव लुलोठ भुवि मूतिः ।। २५० अहो रहस्यं मत्वापि मूढेनाविष्कृतं मया । निसर्गचपलानां हि मादृशां संयमः कुतः ।। १५१ बदिदानीमयं प्राप्तो वियोगो विपमो मया । इत्यादिलब्धसंज्ञश्च कितवो विललाप सः॥ १५२ क्षणाचाचिन्तयत्कालो वैठव्यस्यैप नैव मे । गृहीतधैर्यः शापान्तहेतोसस्या न किं यते ।। इत्यालोच्य विचार्याय अंगाडेपं विधाय सः । साक्षसूत्राजिनजटं धूतों नागपुरं ययौ ।। १५४ तत्रादव्यां चतरपु न्यधादिशु पुरावाहिः । कान्तालंकारकलशान्निसाय चतुरो भुवि ॥ १५५ पधर्म घ महारत्नसंपूर्ण निचसान सः । नगरान्तर्निशि स्वैरं देवाप्रापणभूतले ।। १५६ एवं कृत्वा स तत्रासीन्नद्यातीरे कृतोटजः । आश्रित्य कैतवतपः कृतकध्यानजप्यवान् ।। कुर्वन्दिनस्य निः स्नानं मुलानो भैक्ष्यमम्युमिः । प्रक्षाल्य दृपदि प्राप स महातापसप्रयाम् ।। १५८ १५७ ·- . १७१ ५७४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरमः १२१ । क्रमाच्छ्रुतिपथायावो राज्ञा सोऽभ्यर्थितोऽपि यत् । नागात्तदन्तिकं तत्स राजा तत्पार्धमाययौ ।। १५९ स्थित्वा कथाभिश्व चिरं सायं तस्मिन्यियासति । रायकस्माच्छिया चक्रे शब्दं तत्र चिदूरतः। १६० तच्छ्रुत्वा तापसच्छद्मा कितवो हसति स्म सः । किमेतदिति पृष्टश्च किमनेनेत्यभाषत ।। निवन्धाच नृपे पृच्छत्युवाचैवं स मायिकः । अटव्यां नगरस्यास्य पूर्वतो वेतसीतले ॥ १६२ रत्नाभरणपूर्णोऽस्ति कलशस्तद्गृहाण तम् । इत्युक्तं मे रुतज्ञस्य नृपते शिवयतया ॥ १६३ उक्त्वैवं कौतुकाविष्टं नीत्वा तं तत्र भूपतिम् । सात्वा स भूमिमुद्धृत्य तस्मै तं कलशं ददौ ॥ १६४ ततः स लब्धाभरणः संजातप्रत्ययो नृपः । ज्ञानिनं सत्यवाचं तं मेने निःस्पृहतापसम् ॥ १६५ आनीय स्वाश्रमं तं च मुहुर्नत्वा च पादयोः । स ययौ मन्दिरं नक्तं सामासस्तद्गुणान्स्तुवन् । १६६ एवं क्रमात्तमायान्तं भूतों रुतमिपानृपम् । सोऽन्यांस्त्रीरत्नकलशान्दिग्भ्योऽन्याभ्यो व्यलम्भयत् ॥१६७ ततः स राजा पौराञ्च मत्रिणोऽन्तःपुराणि च । तत्तापसैकभक्तानि तन्मयान्येव जज्ञिरे ।। १६८ एकदा नीयमानश्च देवागारक्षणाय सः । राज्ञा कुतापसोऽनौपीदापणे काकवाशितम् ॥ १६९ ततोऽब्रवीत्तं राजानं श्रुता काकस्य वाक्त्वया । आपणेऽत्रैव देवाने निसातो भुवि तिष्ठति ॥ १७० सद्रनपूर्णः कलशः कस्मात्सोऽपि न गृह्यते । इत्येतदुक्तं काकेन तदेहि स्वीकुरुप्य तत् ॥ इत्युक्त्वा तत्र नीत्वा तं भूमेरुद्धृत्य भूभृते । सद्रनकलशं प्रादात्स तस्मै कूटतापसः ॥ १७२ ततोऽतिपरितोपात्स स्वयं हस्तेऽवलम्ब्य तम् । कपटज्ञानिनं राजा देवागारं प्रविष्टवान् ।। १७३ तत्र स्तम्भे समाधूय परिवाद सालभलिकाम् । अनुप्रविष्टां प्रियया कलावत्या ददर्श ताम् ॥ १७४ कलावती च तत्सालभखिकारूपधारिणी । दुःसिता तं पतिं दृष्ट्वा पारेभे तत्र रोदितुम् ।। तदृष्ट्या सानुगो राजा सविस्मयविपादवान् । ज्ञान्याभासमपृच्छत् किमिदं भगवन्निति ।। १७६ ततो विपण्णविभ्रान्त इव धूर्तो जगाद सः । एहि स्वभवनं तत्र वच्म्यवक्तव्यमप्यदः ।। १७७ इत्युक्त्वा स नृपं नीत्वा राजधानीमुवाच तम् । अस्थाने कुमुहूर्ते च देवागारमिदं त्वया । १७८ यत्कृतं तत्तृतीयेऽह्नि भविष्यत्यहितं तव । अतस्त्वदर्शनात्सैपा प्रारोदीत्स्तम्भपुत्रिका ॥ तच्छरीरेण चेत्कृत्यं तव निर्लोठ्यं तन्नृप । अद्यैवैतद्रुतं देवकुलं भूमिसमं कुरु ।। १८० सुस्थाने सुमुहूर्ते च कुर्वन्यत्र सुरालयम् । अनिमित्तं शमं यातु सराष्ट्रस्यास्तु ते शिवम् ॥ १८१ इत्युक्तस्तेन स नृपः समाज्ञाप्य भयात्प्रजाः । एकाहेनैव तद्देवगृहं भूमिसमं व्यधात् ॥ १८२ स्थानान्तरे च प्रारंभे कर्तु देवकुलं पुनः । अहो विश्वास्य वच्यन्ते धूतश्छद्ममिरीश्वराः ॥ १८३ सिद्धकार्यस्ततस्त्यक्त्वा प्रवाडेपं पलाय्य सः । ठिण्ठाकरालः कितवः प्रायादुजयिनी ततः ॥ १८४ कलावती च तद्बुवा शापमुक्ताभ्युपेत्य तम् । मार्गे हृष्टा समाश्वास्य द्रष्टुमिन्द्रमगादिवम् ।। १८५ इन्द्रोऽपि विस्मितो बुद्धा तन्मुसात्तस्य तत्पतेः । मायां तां द्यूतकारस्य जहास च तुतोप च । १८६ ततः पार्थस्थितः शक्र तमुवाच बृहस्पतिः । विचित्रमायाः कितवा ईदृशा एव सर्वदा ॥ १८७ पुराकल्पे तथा चाभून्नगरे कितवः कचित् । कुट्टिनीकपटो नाम कपटद्यूतकोविदः । १८८ परलोकगतं तं च धर्मराजः किलाब्रवीत् । कल्पं नरकवासस्ते कितवास्ति स्वपातकैः ॥ १८९ एकं तु दिनमिन्द्रत्वमस्ति दानवशात्तव । दत्तं ब्रह्मविदे ह्येकं सुवर्ण जातुचित्वया ॥ १९० तद्रूहि पूर्व किं मुझे नरकं किमुतेन्द्रताम् । तच्छ्रुत्वा कितवोऽवोचद्भुले प्रागिन्द्रतामिति ।। १९१ ततः स धर्मराजेन प्रेपितः कितवो दिवि । एकाहमिन्द्रमुत्थाप्य देवै राज्येऽभ्यपिच्यत ।। १९२ संप्राप्तदेवराज्यः सन्नानाय्य कितवान्ससीन् । सवेश्याश्च दिवं देवानादिदेशाधिपत्यतः ॥ १९३ नीत्वामान्सर्वतीर्थेषु सर्वान्सपयत क्षणात् । दिव्यप्लपि च भौमेषु सप्तद्वीपगतेप्वपि ।। १९४ अनुप्रविश्य चाद्यैव भूपतीनिसिलान्मुवि । प्रयच्छत महादानान्यस्मदर्थमनारतम् ॥ इत्यादिष्टाः सुरासेन सर्व चकुस्तदैव तन् । धूतपापः स तैः पुण्यैर्वृतः प्रापेन्द्रतां स्थिराम् ।। तद्वयस्याश्च वेश्याश्च ये तेनानायिता दिवम् । अमरत्व ययुम्नेऽपि तत्ममादाद्धतांहसः ।। १९७ पद १९५ - ·है तरङ्गः २] विषमशीललम्बकः १८ ॥ ५७५ द्वितीयेऽह्नि स्थिरप्राप्तदेवराज्यं स्वबुद्धितः । कितवं धर्मराजाय चित्रगुप्तः शशंस तम् ॥ १९८ ततः सुचरितं बुद्धा धर्मराजो विसिस्मिये । अहो वत द्यूतकृता वञ्चिताः स्म इति ब्रुवन् ।। १९९ ईदृशाः कितवा वनिन्नित्युक्त्वा विरते गुरौ । ठिण्ठाकरालं यामिन्द्रोऽनैपीत्प्रेष्य कलावतीम् ॥ २०० तत्र तद्बुद्धिधैर्याभ्यां तुष्टः संमान्य देवराट् । दत्त्वा कलावती चक्रे तं स पार्श्वस्थमासनः ।। २०१ ततः स देववद्धीरः कलावत्या समं सुसी। ठिण्ठाकरालो न्यवसच्छंकरानुग्रहादिवि । २०२ तदीदृग्यूतकाराणां मायासाहसयोर्गतिः । तदग्निशिस वेताल किंचित्रं कितवेन यत् ॥ २०३ "डाफिनेयेन निक्षिप्तः कूपेऽस्मिन्मायया भवान् । तत्त्वं निर्याहि मित्रावां निरेष्यावोऽवटादितः ।। २०४ इत्युक्तो ब्रह्मरक्षोभ्यां निर्गत्याहं ततोऽवटात् । रात्रावस्यां पुरि प्रापं क्षुधातः पथिकं द्विजम् ।। तं च गृहामि धावित्ला विनं यावजिघृत्सया । तावच्छ्रीविक्रमादित्यदेवमाक्रन्दति स्म सः ।। २०६ श्रुत्वैव च स निर्गत्य राजा ज्वलनसंनिभः । आः पाप मा वधीविप्रमित्यारात्प्रतिहत्य माम् ।। २०७ प्रावर्तत शिरश्छेत्तुमालेख्यपुरुषस्य यत् । तेन मे छेदमागच्छन्कण्ठोऽभूत्तशोणितः ।। २०८ ततोऽविलग्नस्तेनैव रक्षितोऽस्म्युज्झितद्विजः । एवंप्रभावो देवोऽसौ विक्रमादित्यभूपतिः ।। तदाज्ञया हतश्वायं खण्डकापालिको मया । तदेतं मम वेताल भक्ष्यं यमशिस त्यज ॥ २१० एवमग्निशिखेनोक्तोऽप्याक्षिपत्तत्स पाणिना । दर्पाद्यमशिसः सण्डकापालिककलेवरम् ।। २११ ततः श्रीविक्रमादित्यः प्रकाश्यालानमत्र सः । आलिख्य पुरुष भूमौ पाणिं तस्यासिनाच्छिनत् ॥ २१२ तेन च्छिन्नो यमशिखस्यापतत्तस्य यत्करः । तत्स कुणपं त्यक्त्वा पलाय्यैवागमद्भयात् ॥ २१३ अभक्षयचाग्निशिखः कुणपं तं कपालिनः । अहं च निर्भयोऽद्राक्षं सर्व राजौजसा तु तत् ।। २१४ एवमाख्याय सा यक्षवधूमदनमञ्जरी । त्वत्प्रभावं महाराज तत्र मामवत्पुनः ।। २१५ ततो वक्ति स्म मधुरं स राजानङ्गदेव माम् । यक्षि कापालिकान्मुक्ता गच्छ भर्तृगृहानिति ।। २१६ ततः प्रणम्य तमहं गृहं स्वमिदमागता । चिन्तयन्त्युपकारस्य निष्कृति तस्य भूपतेः ।। २१७. एवं प्राणाः कुलं भर्ता दत्ता मे प्रभुणा तव । त्वदाख्याता च तस्यैषा संवदिष्यति मत्कथा । २१८ अद्य ज्ञातं च यत्तस्य राज्ञस्त्रैलोकासुन्दरी । प्रेपिता सिंहलेन्द्रेण तनया सा स्वयंवरा ।। तां च हतु कृता बुद्धिः सर्वैः संभूय राजमिः । हत्वा विक्रमशक्तिं तं तत्सामन्तं समत्सरैः ॥ २२० तस्माद्विक्रमशक्तस्त्वं गत्वा तद्विदितं कुरु । येन तेपामवहितः प्रतीकारे स तिष्ठति ।। २२१ अहं च तत्करिष्यामि प्रयत्नं येन तानरीन् । हत्वा स विक्रमादित्यदेवो विजयमाप्स्यति ।। २२२ एतदर्थमिदानीतो मया त्वं निजमायया । येन राज्ञः ससामन्तस्यैतत्सर्व वदिष्यसि ।। २२३ प्राभृतं च प्रहेष्यामि त्वत्प्रभोतस्य तादृशम् । दद्यां तदुपकारस्य लेशतो येन निष्कृतिम् ।। २२४ एवं वदति यावत्सा तावत्ते तत्र कन्यके । आगते समृगे ये द्वे दृष्टे अस्माभिरम्युधौ ॥ एका चन्द्रावदातागी प्रियंगुश्यामलापरा । सरित्पतेः कृतोपासे जाह्नवीयमुने इव ।। २२६ निपप्णयोस्तयोस्तां च यक्षी देवास्मि पृष्टवान् । देवि के कन्यके एते सौवर्णोऽयं मृगश्च कः ।। २२७ तच्छ्रुत्वा सा महाराज यक्षिणी मामभापत । अनङ्गदेव यदि ते कौतुकं वच्मि तच्छृणु ॥ २२८ विनायाजग्मतुः पूर्व प्रजासतें प्रजापतेः । घोरौ घण्टनिघण्टाख्यौ दानवौ देवदुर्जयो । २२९ तयोर्विनाशकामश्च विधाता कन्यके इमे । जगदुन्मादनोद्दामरूपशोभे विनिर्ममे ॥ २३० दृष्ट्वैवात्सद्भुते चैते हरन्तौ तौ महासुरी । परस्परं युध्यमानी जग्मतुविपि क्षयम् ॥ २३१ ततो ब्रह्मा धनाध्यक्षायैते कन्ये समर्पयत् । त्वया योग्याय फस्नैचिद्भर्ने देये इमे इति ।। २३२ धनदोऽप्यर्पयदिमे मग स्वानुजन्मने । मद्भः चार्पयन्मही तथैव परफारणम् ।। २३३ मया श्रीविक्रमादित्यश्चानयोश्चिन्तितो वरः । देवावतारो शुचितः स एव पतिरेतयोः ।। २३४ एवंरूपे इमे कन्ये मृगस्याख्यायिकां शृणु । जयन्दो नाम तनयो दयितोऽसि शचीपतेः ।। स भ्राम्यमाणः स्वालीमियोना जातु शिमुर्मुवि । राजपुत्रानघोऽद्राशीवीडतो मृगपोतकैः ।। २१९ ·५७६ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १२१॥ ततः स वालभावेन क्रीडामृगशिशुं विना । हेवाकी त्रिदिवं गत्वा प्रारोदीपितुरमतः ॥ २३७ तेन तस्य कृते शनोऽकारयद्विश्वकर्मणा । सुधासेकार्पितप्राणं हेमरत्नमयं मृगम् ।। २३८ अथ तेन स चिक्रीड जयन्तः संतुतोष च । सोऽप्यन्न तस्थौ विहरन्नाके हरिणपोतकः ।। २३९ कालेनेन्द्रजितान्वर्थनाना रावणसूनुना । सोऽपहृत्य मृगो निन्ये लवां वनगरी दिवः ।। २४० गते च काले हतयोः सीताहरणमन्युना । रामलक्ष्मणवीराभ्यां रावणेन्द्रजितोस्तयोः ॥ २४१ लकाराज्येऽमिपिक्तस्य राक्षसेन्द्रस्य मन्दिरे । विभीषणस्य सोऽतिष्ठद्रनहेममृगोऽद्भुतः ॥ २४२ विभीषणश्च तं मह्यमुत्सवे जातुचिद्गृहान् । नीतायै भर्तृवान्धव्यान्मृगं संमानयन्नदात् ।। २४३. सोऽयं मृगशिशुर्दिव्यो वर्ततेऽद्य गृहे मम । मया च त्वत्प्रभोरेप कर्तव्योऽयमुपायनम् ।। २४४ इति सा यावदाख्याति यक्षिणी मे कथाक्रमम् । तावत्कमलिनीकान्तो रविरस्तमुपाययौ ॥ २४५ ततस्तया समादिष्टे धानि संध्याविधेः परम् । सिंहलेश्वरदूतोऽयमहं च शयितावुभौ ॥ २४६ प्रातः प्रबुद्धौ पश्यावो यावदावामनीकिनीम् । प्राप्तौ विक्रमशक्तेस्तां सामन्तस्य तव प्रभो २४७ ततो विचिन्त्य यक्षिण्यास्तत्प्रभावविजृम्भितम् । पार्श्व विक्रमशक्ते ग्गतावावां सविस्मयौ । २४८ स च दृष्ट्वैव संमान्य कुशलं परिपृच्छय च । सिंहलेश्वरसंदेशं यावन्नौ प्रष्टुमिच्छति ॥ २४९ तावत्ते यक्षिणीप्रोक्तस्वरूपे दिव्यकन्यके । मृगपोतश्च संप्राप्तास्तत्र यक्षचमूवृताः ।। २५० तान्दृष्ट्वा दुष्टभूतादिमायाशङ्की स संशयात् । देव विक्रमशकिर्मा किमेतदिति पृष्टवान् ।। २५१ ततः ससिंहलाधीशकार्य तस्मायहं क्रमात् । यक्षिणीकन्यकायुग्ममृगोदन्तमवर्णयम् ।। २५२ यक्षीमुखाच्छूतं तं च सर्वेपामैकमत्यवः । राजद्विष्टोद्यमं राज्ञां तस्यावोचमहं ततः ॥ २५३ ततः स संमान्यावां च दिव्यकन्ये च ते उभे । प्रहृष्टः सैन्यमकरोत्सामन्तः सज्जमाहवे ।। २५४ क्षणाधाश्रावि देवात्र सैन्यतूर्यमहारवः । क्षणाचादार्श सम्लेच्छं प्रतिराजवलं महत् ।। २५५ अन्योन्यदर्शनक्रोधादभिधावितयोस्तयोः । प्रावर्तत द्वयोयुद्धमस्मत्सैन्यारिसैन्ययोः । २५६ ततो यक्षीविसृष्टैस्तैर्य:रस्मद्विपदलम् । अन्यैरस्मद्भटाविष्टैरन्यैः सख्यादहन्यत ।। सैन्यरेणुगणाकीर्ण सगधारानिरन्तरम् । सशूरगर्जितं घोरमुदभूद्रणदुर्दिनम् ।। २५८ छेदोच्छलद्भिपितां निपतक्रिश्च मूर्धमिः । अशोभत जयश्रीनः क्रीडन्ती कन्दुकैरिव ।। क्षणाच हतशेपास्ते राजानो भमसैनिकाः । त्वत्सामन्तस्य कटकं प्रणताः शरणं श्रिताः ।। २६० ततो जितासु सद्वीपास्वाशासु चतसृष्वपि । उत्सादितेपु म्लेच्छेपु सर्वभूमीश्वर त्वया ॥ २६१ निजेन भर्ना सहिता प्रकटीभूय यक्षिणी । देव विक्रमशक्तिं तं मां चैवं वदति स्म सा॥ २६२ मया यदेतद्विहितं सेवामानं भवत्प्रभोः । तदावेद्यं पुनश्चैवं स विज्ञाप्यो गिरा मम ॥ २६३ त्वयैते परिणेतव्ये फन्यके देवनिर्मिते । द्रष्टव्ये च प्रसादेन लालनीयोऽप्ययं मृगः ॥ २६४ मदीयं प्राभृतं घेतदित्युक्त्वा रनसंचयम् । दत्त्वा यक्षी तिरोऽभूत्सा भर्ना सह सहानुगा । २६५ अन्येयुः परिवारेण विभवेन च भूयसा । आगान्मदनलेखा सा सिंहलेश्वरकन्यका ॥ २६६ कृत्वा प्रत्युद्गमं साथ तेन विक्रमशक्तिना । प्रावेश्यव स्वकटक प्रणतेन प्रहर्पतः। २६७ द्वितीयेऽहि गृहीत्वा तां ते चोभे दिव्यकन्यके । हेमरत्नमृगं तं च त्रिजगन्नेत्रकौतुकम् ।। २६८ सिद्धकार्य इहागन्तुं देवपाददिदृक्षया । ततो विक्रमशक्तिः स चलितो राजमिः सह ।। २६९ स चेह निकटप्राप्तः सामन्तो देव वर्तते । आवेदनाय देवस्य तेनावां प्रेपितौ पुरः ॥ २७० तदेव सिंहलेन्द्रस्य यक्षिण्याश्चानुरोधतः । तत्कन्याहरिणान्देवः प्रत्युद्यातु नृपानपि । २७१ इत्युक्तोऽजगदेवेन विक्रमादित्यभूपतिः । कृतं दुःसाध्यमपि सद्यक्षिणीरक्षणं स्मरन् ।। २७२ नामन्यत तृणायापि श्रुत्वा तत्प्रत्युपक्रियाम् । बहु कृत्वापि मन्यन्ते स्वल्पमेव महाशयाः॥ २७३ दृष्टश्च सिंहलाधीशदूतयुक्तं पुनः स तम् । अनगदेवं हस्त्यश्वप्रामरत्नैरपूरयत् ।। २७४ नीत्वा दिनं तदय सिंहलराजपुत्र्यास्तस्यासयोः कमलजोद्भवकन्ययोश्च । २५७ २५९ ·तरङ्गः ३] विपमशीललम्बकः १८॥ ५७७ २७५ २७६ २७७ प्रत्युद्गमाय स महीपतिराजयिन्याः सैन्यैर्गजाश्ववहनैः सममुधचाल ।। सत्कुमरोऽअनगिरिर्जयवर्धनस्य मत्तद्विपो रणभटस्य च कालमेघः । सङ्ग्रामसिद्धिरपि सिंहपराक्रमस्य वीरस्य विक्रमनिधे रिपुराक्षसश्च ।। पवनजवो जयकेतोर्वल्लभशक्तेः समुद्रकल्लोलः । अश्वौ बाहुसुवाहोः शरवेगो गरुडवेगश्च ।। श्यामा कुवलयमाला कोकाणी कीर्तिवर्मणस्तुरगी। कर्का गगालहरी सुसैन्धवी समरसिंहस्य ।। इति हस्त्यश्चं राजसु तेष्वपि चलितेषु विभजतामभितः । शुश्रुविरेऽन्न च राजनि चलिते दण्डाधिकारिणां वाचः ॥ भूमिः सैन्यमयी तदुत्थितमहाशब्दैकमय्यो दिशः संसर्पद्धजिनीविमर्दविलसद्धूलीमयी द्यौरपि सर्वस्याद्भुततत्प्रभावमहिमव्याहारमय्यो गिर- स्तस्मिन्राज्ञि पथि प्रयाति सकलद्वीपाधिनाथेऽभवन् । इति महाकविश्रीसोमदेवमविरचिते कथासरित्सागरे, विषमशीललम्बके द्वितीयस्तरङ्गः । २७८ २७९ २८० or or in or wou ९ तृतीयस्तरमः। ततः स विक्रमादित्यो जयसैन्यमवाप तत् । अधिष्ठितं स्वसेनान्या तेन विक्रमशक्तिना। अमागतेन तेनैव सोत्केन प्रणतालना । सराजकेन सहितः स्ववलं स विवश च ॥ गौडः शक्तिकुमारोऽयं कर्णाटोऽयं जयध्वजः । लाटो विजयवर्मायं काश्मीरोऽयं सुनन्दनः ।। गोपालः सिन्धुराजोऽयं मिलो विन्ध्यवलोऽप्ययम् । निर्मूकः पारसीकोऽयं नृपः प्रणमति प्रभो ।। इत्यास्थाने नृपान्सोऽन प्रतीहारनिवेदितान् । सम्राट् समानयामास सामन्तान्सैनिकानपि । सिंहलेन्द्रसुतादिव्यकन्याहेममृगांश्च तान् । यथार्ह सत्करोति स्म स सविक्रमशक्तिकान् ।। सैः समं सवलोऽन्येाः प्रतस्थे च ततः कृती । स राजा विक्रमादित्यः प्राप चोजयिनी पुरीम् ।। संमानितविसृष्टेषु स्वदेशानथ राजसु । जगदानन्दिनि प्राप्त वसन्तसमयोत्सवे ॥ लतासु पुष्पाभरणैर्मण्डनं कुर्वतीष्विव । तन्वतीष्विव संगीतं भृगयोपित्सु गुजितैः ।। नृत्यन्तीष्विव पाश्लिष्टमरुत्सु वनराजिषु । पिकेयु कलशव्देषु मगलानि पठत्विव । सोऽन सा विक्रमादित्यः परिणिन्ये शुभेऽहनि । सिंहलेश्वरकन्यां तां ते च द्वे दिव्यकन्यके ।। सिंहलेश्वरकन्याया ज्येष्ठो भ्राता सहागतः । सिंहवर्मा ददौ वेद्यां महान्तं रत्नसंचयम् ।। १२ तत्कालमेत्य च तयोर्यक्षिणी दिव्यकन्ययोः । असंख्यारत्नराशीन्सा ददौ मदनमजरी ॥ १३ शक्ताहं गन्तुमानण्यं देव त्वत्सुकृतस्य किम् । किं तु दर्शयितुं भक्ति नैतत्किंचित्कृतं मया ॥ १४ तत्मसादोऽनयोः कार्यः कन्ययोईरिणस्य च । इत्युक्त्वा च तिरोऽभूत्सा यक्षी राज्ञामिपूजिता ॥ १५ सतः संप्राप्य भार्यास्ताः सद्वीपांच मही कृती । शशास विक्रमादित्यो राजा राज्यमकण्टकम् ।। १६ सुखितश्चास्त विहरंस्तदा चोद्यानभूमिपु । प्रीप्मे जलेषु सरसां धारायगृहेषु च ॥ वर्षावन्तःपुरेपूछन्मृदगरवहारिषु । शरदीन्दूदयापानहृयहऱ्यातलेप्वपि ।। १८ आस्तीर्णसुखशप्येषु कालागुरुसुगन्धिपु । वासवेश्ममु हेमन्ते स नृपोऽन्तःपुरैर्युतः ॥ तस्पेशस्य राज्ञश्च नगरस्वामिसंज्ञकः । धभूव प्रामशतभुक्चित्रकृजितविश्वकृत् ।। स बहेन बहेनास्मै राक्षे प्राभृतपुत्रिकाम् । लिखित्वान्यान्यया रूपभन्न्या चिनफरो ददौ । एकदा घोत्सववशाद्विस्मृत्य लिसिता न सा । तेन चित्रकृता देवापुत्रिका नृपतेः कृते ।। प्राले च प्राभृतदिने स्मृत्वा यावत्समाकुलः । आले चित्रकरोहा कि दौफयेयं प्रभोरिति । २३ वापरागतः फोऽपि पान्योऽकस्मात्तमभ्यधात् । स पास्य पुस्तिका हसे न्यस्यैव काप्यगालघु ॥ . २४ ·क . ४० कथासरित्सागरः। आदितस्तरङ्गः १२२ । कौतुकाच स यावत्तामुद्घाटयति चित्रकृत् । तावद्ददर्श तत्रान्तश्चित्रस्थां पुत्रिका पटे ।। २५ दृष्ट्वैवाद्भुतरूपा तां नीत्वा नृपतये ददौ । प्राभृतं प्रत्युतेदृड्ने सिद्धमद्येति हर्पुलः ।। २६ नृपतिस्तां तु दृष्ट्वैष साश्चर्यः स जगाद तम् । न भद्र तव रेसेयं रेसेयं विश्वकर्मणः ।। २७ मानुपो हि कुतो वेत्ति लिसितुं रूपमीदृशम् । तच्छुत्ला चित्रकृद्राशे यथावृत्तं शशंस सः॥ २८ ततः सोऽनन्यसाजा तां पश्यन्पुत्रिकां सदा । स्वप्ने द्वीपान्तरेऽद्राक्षीत्तद्रूपामेव कन्यकाम् ।। २९ संगम भजतें यावत्सोत्कः सोत्सुकया तया । तावत्प्रबोधितः सोऽभूद्यामिकेन निशाक्षये ।। ३० प्रबुद्धो भमतत्स्वप्नसमागमसुखश्च सः । यामिकं तं कुधा राजा नगर्या निरकालयत् ।। ३१ क पान्थः पुस्तिका कास्य क तस्यां चित्रपुत्रिका । तस्या एव सजीवायाः स्वप्ने संदर्शनं क च ॥ ३२ तदेपा दैवघटना कन्या सास्तीति वक्ति मे । न च जानामि तद्वीपं प्राप्नुयां तत्कथं नु ताम् ।। ३३ इत्यादि चिन्तयन्सोऽथ सर्वत्रारतिमाभृपः । स्मरज्वरेण जज्वाल पर्याकुलपरिच्छदः ॥ ससंतापश्च विजये क्षत्रा भद्रायुधेन सः । शनैस्तत्करणं पृष्टो जगादेवं महीपतिः । शृणु तद्वच्म् िते मित्र ज्ञातं तावददस्त्वया । यचिनपुत्रिका तेन दत्ता चित्रकरण मे॥ तां चिन्तयंश्च सुप्तोऽहं स्वप्ने जानामि वारिधिम् । उत्तीर्य प्राप्य नगरं प्रविष्टोऽस्म्यतिसुन्दरम् ।। ૨૭ तत्रापश्यमहं वह्वीः सायुधाः कन्यकाः पुरः । ता मां दृष्ट्वा जहि जहीत्युच्चैः कलकलं व्यधुः॥ ततः ससंभ्रमा कापि जाने मामेत्य तापसी । प्रवेश्यैव निजं गेहं संक्षेपादिदमब्रवीत् ।। पुरुपद्वेपिणी पुत्र राजपुत्रीयमागता । इतो मलयवत्याख्या विहरन्ती यदृच्छया ॥ दृष्टमात्रं च पुरुषं कन्यामिर्धातयत्यसौ । एतामिस्तेन रक्षार्थ मयेह त्वं प्रवेशितः ॥ इत्युक्त्वा तापसी सद्यः स्त्रीवेपं सा व्यधान्मम । अवध्याः कन्यकास्तास्तु मत्वा सोढं मयापि तत् ॥४२ यावत्प्रविष्टामत्रैव सकन्यां तां नृपात्मजाम् । पश्यामि तावचित्रस्था या मयादर्शि सैव सा ।। ४३ अचिन्तयं च धन्योऽहं यचित्रलिसितामिमाम् । दृष्ट्वा पुनश्च पश्यामि साक्षात्प्राणसमामिति ॥ राजपुत्री च सा तावत्तापसी तां सकन्यका । दृष्टोऽस्माभिः प्रविष्टोऽत्र पुमान्कोऽपीत्यभापत ॥ ४५ पुमान्कुतः प्राघुणिका स्थितैपा मे स्वसुःसुता । इति तां तापसी सापि प्रत्यवोचत्प्रदर्य माम् ॥ ४६ ततः सा राजतनया स्त्रीरूपमपि वीक्ष्य माम् । विस्मृत्य पुरुषद्वेपं सद्यः स्मरवशाभवत् ।। आसीत्कण्टकिता किंचिञ्चिन्तयन्तीव निश्चला । लब्धच्छिद्रेण कामेन कीलितेव समं शरैः क्षणाच तापसी तां सा व्याहरद्राजकन्यका । तीयें त्वत्स्वसूसुता ममापि प्राघुणी न किम् ।। ४९ आयातु मद्गृहमियं प्रहेष्याम्यर्चितामिमाम् । इत्युक्त्वादाय पाणौ मामनैपीत्सा स्वमन्दिरम् ।। अहं च लब्धचित्तोऽस्या जाने तत्र तथेत्यगाम् । अन्वमन्यत मां सापि विदग्धा वृद्धतापसी ॥ ततोऽहं स्थितवांस्तत्र राजपुत्र्या तया सह । क्रीडन्त्या कन्यकान्योन्यविवाहादिविनोदनैः ।। न च माममुचत्पार्धात्क्षणं सा मद्गतेक्षणा । यत्र नाहं न सा तस्सै काचनारोचत किया । अथ ताः कन्यकाः कृत्वा वधूं तां राजकन्यकाम् । मां वरं चावयोर्जाने विवाहं क्रीडया व्यधुः ॥ ५४ कृतोद्वाहौ ततश्यावां प्रविष्टौ वासकं निशि । निःशङ्का तत्र मां सां च कण्ठे राजसुत्ताग्रहीत् ।। तत्कालं च मयालानं प्रकाश्यालिङ्गितैव सा । सिद्धेष्टहष्टा दृष्ट्वा मामासीलजानता क्षणम् ।। ५६ प्रवर्तयामि सुरते यावचैतां हृतत्रपाम् । तावत्प्रयोधितोऽस्मीह यामिकेन दुरासना ।। सद्भद्रायुध नेदानी चित्रे स्वप्ने च दृष्टया । तया मलयवत्याहं विना जीवितुमुत्सहे ।। इत्युक्तवन्तं राजानं सत्यस्वप्नमवेत्य सः। भद्रायुधः प्रतीहारस्तमाश्वास्यैवमुक्तवान् ।। कृत्स्नं चेत्स्मर्यते सम्यक्तत्तदालिरयतां पटे । देवेन नगरं यावदुपायोऽत्र निरूप्यते ॥ इति भद्रायुधेनोक्तः स राजा लिसति स्म तत् । पटे पुरखरं सर्वं तद्वृत्तान्तं च तत्क्षणम् ।। तं. चित्रपटमादाय प्रतीहारलदेव सः । मलं नवं कारयित्वा तत्र मित्तावलम्बयत् ।। मठे चात्राकरोदरदेशादागतवन्दिनाम् । सत्रे पडूसमाहारं सत्रयुगकाञ्चनम् ।। ४४ ४८ ५८ .

·. ७० 1 P3 FssF33333 8555 35 3 338 . ७७ ७८ तरम: ३1] . विपमशीललम्बकः १८॥ यश्चित्रस्थमिदं वेत्ति पुरं कोऽपि स एति चेत् । ममावेद्य इति प्रादादाज्ञां च मठवर्तिनाम् ।।. ६४ अन्नान्तरे ग्रीष्मयनं मल्लिकामोदिमारुतम् । छायानिषण्णपथिक दृष्ट्वा पुष्पितपाटलम् ।। ६५ आजगामाम्बुदश्यामो गुरुगम्भीरगर्जितः । केतकोद्दामदशनः प्रायटालमदद्विपः ॥ तत्कालं तस्य पौरस्त्यपवनेद्ध इवाययौ । वृद्धिं विरहदावाग्निर्विक्रमादित्यभूपतेः ।। हिमं हारलते देहि सिञ्च चित्रानि चन्दनैः । पत्रलेसेऽब्जिनीपत्रशयनं शिशिरं कुरु ॥:. कंदर्पसेने कदलीदलैर्वितर मारुतम् । इति तद्वारनारीणां तदा शुश्रुविरे गिरः॥ क्रमाच विद्युद्विपमः शशामास्य धनागमः । राज्ञः सविरहज्वालो न पुनर्मदनज्वरः ।। पान्थाः पथि प्रवर्तन्तां दूरस्थानां प्रवृत्तयः । प्रियाः प्रियाणां प्रथ्यन्तां जायन्तां तत्समागमाः॥ इत्यादिशन्तीव ततः कलहंसरवैः शरत् । आगात्फुल्लाम्बुजमुसी सकाराकुसुमस्मिता ।। तस्यां दूरागतो वन्दी तत्र क्षत्तृकृते मठे । भोजनार्थी विवेशैको निशम्य ख्यातिमेकदा । नाना शम्बरसिद्धिः स मठेऽत्र कृतभोजनः । आत्तवस्त्रयुगश्चित्रपट भित्तौ ददर्श तम् ।। ७४ विभाव्य तत्र चित्रस्थं नगरं तत्स विस्मितः । जगाद वन्दी केनेदमहो आलिसितं पुरम् ॥ ७५ यदेकेन मया दृष्टं लिखितं येन तेन च । द्वितीयेनेति जानेऽहं नापरेणेति केनचित् ॥ एतच्छ्रुत्वा मठजनेनोक्तं भद्रायुधस्य तत् । तत्तेन स्वयमेत्यासौ वन्दी निन्ये नृपान्तिकम् ॥ किं त्वया नगरं सत्यं तदृष्टमिति भूभृता । तत्र शम्बरसिद्धिः स परिपृष्टोऽब्रवीदिदम् ।। दृष्टं मया तन्मलयपुरं नाम महापुरम् । भ्रमता भुवमुत्तीर्य वारिधि द्वीपमध्यगम् ।। तस्मिन्मलयसिंहाख्यो नगरेऽस्ति महीपतिः । तस्यास्ति नाना मलयवतीत्यनुपमा सुता ॥ पुरुपद्वेपिणी सा च स्वप्ने जातु कथंचन । विहारनिर्गता कंचिन्महापुरुपमैक्षत ।। ८१ तेनालोकितमात्रेण स भीत इव तत्क्षणम् । निर्ययौ मनसस्तस्याः पुरुपद्वेपदुर्महः ।। नीत्वाथ तं खभवनं स्वप्न एव विधाय च । विवाहं तेन सहिता वासवेश्म विवेश सा॥ तन तेन समं यावत्सेवते सुरतोत्सवम् । तावद्वासस्थया दास्या सा निशान्ते प्रबोधिता ॥ ततो निर्वास्य कोपात्तां दासी स्वभावलोकितम् । तं स्मरन्ती प्रियतमं प्रानलद्विरहामिना । अपश्यन्ती गति कांचित्स्मरेण विवशीकृता । उत्थायोत्थाय शयने स्रस्ताङ्गी न्यपतत्परम् ॥ ८६ भूकेव भूताक्रान्तेव तमःसंमोहितेव च । नोत्तरं पृच्छतः किंचिद्ददौ परिजनस्य सा॥ विज्ञाय पित्रा मात्रा च ततः पृष्टातिकृच्छ्रतः । शशंस स्वमवृत्तान्तं सा तमाप्तससीमुसे। ततः पित्रा कृताश्वासा प्रतिज्ञामकरोच सा । विशाम्याग्निं तमामोमि पद्भिर्मासैन चेदिति ॥ पञ्च मासा गताश्चाद्य तस्याः को वेत्ति भावि किम् । इतीहक्तत्र वृत्तान्तः पुरे परिगतो मया ।। एवं तेन ससंवादमुक्के शम्वरसिद्धिना । जातार्थनिश्चये हृष्टे राज्ञि भद्रायुधोऽभ्यधात् ।। सिद्ध कार्य स देशो हि त्वद्वशः सनृपः प्रभो । तत्तत्र गम्यतां यावन्मासः पष्ठो न यात्यता ।। ९२ इति तेनोदिते क्षत्रा तदारयावार्थविस्तरम् । कृत्वा शम्भरसिद्धिं तममे भूरिधनार्चितम् ।। रविरश्मिपु संपातं पाण्डिमानं धनेषु च । सरित्तोयेपु काय च निरस्येव निजं नृपः ॥ ९४ निरातङ्कः स संपद्य तदैव दयितां प्रति । प्रतस्थे विक्रमादित्यः सैन्येन लघुना वृतः ।। गत्वा फ्रमेण तीर्णाधिर्यावत्प्राप्तः पुरं स तत् । तावद्ददर्श तत्राने जनं कोलाहलाकुलम् ।। एपा मलयवत्यद्य पूर्णे पाण्मासिकेऽवधौ । अप्राप्तदयिता वहि राजपुत्री विविक्षति ॥ इत्यत्र शुभाव जनात्पृष्टादध स भूपतिः । उपागाय स तं देशं रचिता यत्र तचिता ।। तदर्शनादपस्ते जने तत्र ददर्श तम् । दृशोरकाण्डपीयूपपर्प सा राजकन्यका ॥ ९९ सोऽयं प्राणेश्वरः स्वप्नपरिणेता ममागतः । तत्तातस्योच्यतां शीघ्रमिति माह च सा ससीः ।। वाभिर्गत्वा तथैवोक्तस्तत्पिता सोऽय भूपतिः । निर्दुःसो जातहर्पसं प्रहो राजानमभ्यगात् ।। १०१ वकालमुत्क्षिप्य भुजं तेन शम्बरसिद्धिना । सधैरवसरझेन पन्दिनेदमपठ्यत ।। १०२ 4 I ८७ . ८८ ९८ १०० ·५८० कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरकः १२३ । जय निजतेजःसाधितभूतगण म्लेच्छविपिनदावामे । जय देव सप्तसागरसीममहीमानिनीनाथ ।। १०३ जय विजितसकलपार्थिवविनतशिरोधारितातिगुर्वाश । जय विपमशील विक्रमवारिनिधे विक्रमादित्य ।। १०४ इत्युक्ते वन्दिना तं स विक्रमादित्यमागतम् । वुवा मलयसिंहोऽत्र राजा जमाह पादयोः ॥ १०५ विवश च कृतातिथ्यतेन साकं स्वमन्दिरम् । तया मलयवत्या च दुहित्रा मृत्युमुक्तया ।। १०६ ददौ च तां सुतां तस्मै विक्रमादित्यभूभृते । स राजा तेन जामात्रा मन्वानः कृतकृत्यताम् ।। १०७ यथा चित्रे तथा स्वप्ने यथा स्वप्ने तथैव ताम् । विलोक्य साक्षान्मलयवतीमङ्कगतां प्रियाम् ।। स चापि विक्रमादित्यस्तदद्भुतममन्यत । फलं शैलसुताकान्तप्रसादसुरशासिनः ॥ १०९ अथ तामादाय वधू निर्वृतिमिव रूपिणी स मलयवतीम् । उत्तीर्य वारिराशिं सोत्कलिकं सुचिरविरहमिव ।। ५११० तत्तत्याभृतहस्तैः प्रणम्यमानः पदे पदे भूपैः । निजनगरीमुज्जयिनी प्रत्यागाद्विक्रमादित्यः ॥ १११ प्रभावमालोक्य च तत्र तस्य तं यथेच्छसत्यीकृतचित्रकौतुकम् । विसिस्मिये को न जहप को न वा चकार को वा न महोत्सवं जनः ॥ ११२ इति महाकविश्रीसोमदेवभहविरचिते क्थासरित्सागरे विषमशीललम्बके तृतीयस्तरहः। २ ३ ४ ७ ८ चतुर्थस्वराः । ततोऽस्य विक्रमादित्यस्यैकदान कथान्तरे । राज्ञी कलिङ्गसेनाख्या सपत्नीरेवमब्रवीत् ॥ राज्ञा मलयवत्यर्थे यत्कृतं न तद्भुतम् । सदा विपमशीलो हि देवोऽयं प्रथितो भुवि ॥ अहं न परिणीता किमवस्कन्द्यामुना बलात् । मद्रूपां पुत्रिकां दृष्ट्वा गतेनानगनिघ्नताम् ।। एतनिमित्तमाख्याता कथा कार्पटिकेन या । देवसेनेन मे तां वः कथयामि निशम्यताम् ॥ परिणीतास्म्यविधिना कथं राज्ञेति दुःसिताम् । मामेत्याश्वासयन्नेवं स हि कार्पटिकोऽब्रवीत् ॥ मा स्म मन्यु कृथा देवि श्रद्धया परया ह्यसि । परिणीतातिसंरम्भादवामूलात्कथां शृणु ॥ ६ अहं कार्पटिको भूत्वा सेवां कुर्वन्भवत्प्रभोः । अटव्यां दूरतोऽद्राक्षं महान्तं क्रोडमेकदा ॥ दंष्ट्राविशङ्कटमुखं तमालश्यामलच्छविम् । कृष्णपक्षं शशिकलाः सादन्तमिव रूपिणम् ।। एत्य चावेदितो देवि मया राज्ञ तथैव सः । राजापि तद्रसाकृष्टो निरगान्मृगयाकृते ॥ ९ मृगाटवीं च संप्राप्य कुर्वन्व्याप्रमृगक्षयम् । आवेदितं मया दूराद्वराहं पश्यति स्म तम् ॥ १० दृष्ट्वाद्भुतं च तं मत्वा कंचित्कारणसूकरम् । रत्नाकराख्यमारोहदश्वमुच्चैःश्रवःसुतम् ।। ११ मध्याहे हि सदा भानुर्मुहूर्त व्योग्नि तिष्ठति । तत्कालं चारुणेनाश्वा मुच्यन्ते नानपानयोः ।। १२ एकदोचैःश्रवा मुक्तस्तदा रविरथाद्वने । दृष्टामुपेत्य राज्ञोऽश्वां तं तुरंगमजीजनत् ॥ तस्मिन्नारुह्य वाताश्वे जवादन्वपतच तम् । वराहं विद्रुतं राजा भूमि दूरावीयसीम् ।। तत्र दृष्टिपथात्सोऽस्य नष्टोऽभूत्कापि सूकरः । उच्चैःश्रयःसुतादश्वात्तस्मादपि जवाधिकः ।। १५ ततो राजा तमप्राप्य दूरोज्झितपरिच्छदः । एकमन्वागतं दृष्ट्वा मामेवं परिपृष्टवान् ॥ १६ अपि जानासि कियती वयं भूमिमुपागताः । तच्छ्रुला देवि राजानं प्रत्यवोचमहं तदा ॥ योजनानां शतानि त्रीण्यागताः स्मः प्रभो इति । ततो राजाब्रवीत्तर्हि त्वं पद्भ्यां कथमागतः ।। १८ एवं सविस्मयेनाहं राक्षा पृष्टस्तमवयम् । देवास्ति पादलेपो मे वृत्तान्तं चात्र तं शृणु ।। १९ पूर्व भार्यावियोगेन तीर्थयात्राविनिर्गत: । पथि देवकुलं सायं सोद्यानं प्राप्तवानहम् ।। २० तत्र चाहं निशां नेतुं प्रविष्टोऽपश्यमन्तरे । त्रियमेकामतिष्ठं च तनातिथ्यावस्तया । ।२१ १४ .

·५८१ २२ २३ २४ २६ ततः ३१ ३२ ३३ ३४ तरमः ४] विपमशीललम्बकः १८॥ रात्रौ च सा नभस्येकमोष्ठं कृत्वापरं भुवि । व्यावास्या प्राह मामीग्दृष्टं फापि मुसं त्वया ।। ततोऽसिधेनुमाकृष्य सभ्रूभगमविभ्यता । त्वया चेदृक्पुमान्दृष्टः कापीत्युक्ता मयापि सा ।। अथ सौम्यवपुर्भूत्वा साब्रवीन्मामवैकृता । यक्षी चण्ड्यभिधानाहं तुष्टा धैर्येण चास्मि ते ॥ तदिदानी मम ब्रूहि किं प्रियं करवाणि ते । एवमुक्तवतीं तां च यक्षिणीमहमभ्यधाम् ॥ परितुष्टासि चेत्सत्यं तत्कुरुष्व तथा मम । अक्लेशेन यथा तीर्थान्यदेयं निखिलान्यपि ॥ एवं मयोक्ता यक्षी सा पादलेपमदान्मम । तेन तीर्थान्यहं भ्रान्तस्त्वं चेहाद्यानुधावितः ।। तेनैव प्रत्यहं चाहमिहागत्याटवीमुवि । मुक्त्वा फलान्युजयिनीमेत्य सेवां करोमि ते ।। इति देवि मया राजा विज्ञप्तोऽन्तरमन्यत । प्रसन्नदृष्टिकथितं योग्यं मामनुयायिनम् ।।. भूयो मयैवं विज्ञप्तो राजा देवानयाम्यहम् । सुस्वादूनि फलानीह भुज्यन्ते प्रभुणा यदि ।। नाहं भोक्ष्ये न मे किंचिदुपयुक्तं भवान्पुनः । भुक्तां किंचित्परिश्रान्त इति राजादिशञ्च माम् ।। कर्कटिकां तत्र संप्राप्याहमभक्षयम् । तया चाजगरोऽभूवमहं भक्षितमात्रया ॥ दृष्ट्वा चाजगरीभूतमकस्माद्देवि मां तदा । देवो विषमशीलोऽभूत्सविपादः सविस्मयः ।। एकाकी चात्र बेतालं भूतकेतुं समस्मरत् । प्राड्नेत्ररोगादृष्ट्यैव मोचयित्वा वशीकृतम् ।। स वेतालः स्मृतायातः प्रहो राजानमब्रवीत् । किं स्मृतोऽस्मि महाराज निदेशो दीयतामिति ।। अथ राजाब्रवीदेतं भद्र कार्पटिकं मम । सहसाजगरीभूतं प्रापय प्रकृति निजाम् ॥ वेतालोऽप्यवदद्देव नास्ति शक्तिर्ममेदृशी । शक्तयो नियता वारि वैद्युतामिं नु हन्ति किम् ॥ ततो राजाब्रवीत्तर्हि यामः पल्लीमिमां सखे । अतो बुध्येत भिल्लेभ्यः कोऽप्युपायः कदाचन ॥ इत्यालोच्य सवेतालो राजा पल्ली जगाम ताम् । तत्र साभरणं दृष्ट्वा तं चौराः पर्यवारयन् ।। किरतां शरवर्षाणि तेषां पञ्चशतानि च । भूतकेतुः स वेतालो राजादेशादभक्षयत् ।। शेपाः पलाय्य गत्वा तत्स्वसेनापतयेऽनुवन् । एकाकिकेसरी नाम स चांगात्सबलः ऋधा ॥ भूत्यस्यैकस्य च मुखागुवा प्रत्यमिजानतः । सेनापतिः स राजानमेत्य जग्राह पादयोः ।। ततो निवेदितालानं प्रत प्रत्यभिनन्द्य तम् । पृष्ट्वा च कुशलं राजा सेनापतिमभापत ।। मम कार्पटिको भुक्त्वा फलं कर्कटिकां वने । गतोऽजगरतां तस्य युक्तिं तन्मुक्तये कुरु ।। एतद्राजवचः श्रुत्वा सेनापतिरुवाच सः । देवानुगोऽयं मपुत्रायास्मै तं दर्शयत्विति ।। ततः स तेन तत्पुत्रो वेतालेन सहैत्य माम् । ओपधीरसनस्येन पूर्ववन्मानुपं व्यधात् ।। उपागच्छाम च ततो हृष्टा राजान्तिकं वयम् । राजा च तमुदन्तं मां पादानतमवोधयत् ।। एकाकिकेसरी सोऽथ मिल्लसेनापतिर्निजम् । गृहमभ्यर्थ्य राजानमनपीदरमदन्वितम् ॥ अपश्याम च सत्तस्य सदनं शबरीवृतम् । दन्तिदन्तचितोत्तुगमित्ति व्याघ्रच्छदच्छवि ॥ वासांसि हिपिच्छानि हारा गुलाफलस्रजः । मातङ्गमदनिष्यन्दो यत्र त्रीणां च मण्डनम् ।। तत्र सेनापतेर्भार्या परिचर्या व्यधात्स्वयम् । राज्ञो मृगमदामोदिवासा मुक्ताद्यलंकृता । स्नातभुक्तस्ततो राजा तत्र वृद्धांस्तदासजान् । सेनापति च तरुणं दृष्ट्वा तं परिपृष्टवान् ।। सेनापते ममाश्चर्यमिदं तावत्त्वयोच्यताम् । तरुणस्त्वं त्वदीयास्तु पुत्रा वृद्धा अमी कथम् ।। एवं स राज्ञा गदितः शयरेन्द्रोऽब्रवीदिदम् । महोपा कथा देव श्रूयतां यदि कौतुकम् ।। चन्द्रस्वामीति विप्रोऽहं मायापुर्या पुरावसम् । सोऽहं वनमगां जातु दार्थ पितुराज्ञया । वत्र मे मर्कटो मार्ग रुवातिष्ठदवाधकृन् । आतेन चक्षुपा पश्यन्मार्गमन्यं प्रदर्शयन् ।। न सादयेप मां तावत्तद्गच्छामि वरं पथा । एतत्प्रदयमानेन पश्याम्यस्साशयं कपः ।। इत्यालोच्याथ तेनाहं मार्गेण प्रस्थितोऽभवम् । स च मे मर्कटोऽप्रेऽने प्रायात्पश्यन्विवृत्य माम् ।। गत्वा च दूरमारोहजम्यूयक्षं स मर्कटः । तत्पृष्ठे च लताजालपने दृष्टिमदामहम् ।। लवावलयवद्धाङ्गीमपश्यं पात्र वानरीम् । एतदर्थमनेनाहमानीत इति चाविदम् ।। म ४१ ४४ ४७ ४८ ४९ ५२ ५९ ·. ७४ ७७ ७८ ५८२ कथासरित्सागरः। [आदितस्तरङ्गः १२३ । ततोऽहं वृक्षमारुह वल्लीवलयपाशकम् । छित्त्वा परशुना तं च वानरी ताममोचयम् ।। अथावतीर्य वृक्षात्तौ वानरो वानरी च सा । अवतीर्णस्य मे पादावगृहीतामुभावपि ॥ स्थापयित्वा च मे पादलग्नां तां वानरी क्षणम् । गत्वा स कपिरानीय मह्यं दिव्यमदात्फलम् ।। तदादाय गृहीत्वाहमिन्धनान्यागमं गृहम् । तत्र चाभक्षयं भार्यासहितस्तत्फलोत्तमम् ॥ ६४ तस्मिन्मुक्त जरारोगी सभार्यस्य गतौ मम । ततस्तत्रोदभूदस्मद्देशे दुर्भिक्षविप्लवः तदाक्रान्तश्च तत्रत्यो जनो यातो यतस्ततः । अहं देवादिमं देशं सभार्यः प्राप्तवान्क्रमात् ।। इह काञ्चनदंष्ट्राख्यस्तदाभूच्छयराधिपः । तस्य शस्त्रमुपादाय भृत्यतामहमाश्रयम् ।। ६७ आयोधनेषु दृष्ट्वा च तेषु तेष्वप्रयायिनम् । सोऽथ काञ्चनदंष्ट्रो मां सेनापत्येऽमिपिक्तवान् । ६८ एकभक्त्या च स मया ततोऽप्याराधितः प्रभुः । मह्यमेवान्तकालेऽत्र राज्यं प्रादादपुत्रकः ।। इहस्थस्य च मे यातान्यव्दानां सप्तविंशतिः । शतानि न जरा चास्ति मम तत्फलभक्षणात् । एवं स्वोदन्तमाख्याय स राजानं सविस्मयम् । एकाकिकेसरी भूयो भिल्लराजो व्यजिज्ञपत् ॥ ७१ तन्मया वानरफलाद्यत्कृतं चिरजीवितम् । पूर्ण ततोऽद्य संप्राप्तं फलं त्वत्पाददर्शनम् ।। ७२ अतोऽहमर्थये देव यो गृहागमनान्मयि । दर्शितोऽनुग्रहोऽद्यायं परितोपं स नीयताम् ॥ ७३ भार्यायां क्षत्रियायां मे देवोत्पन्नास्ति कन्यका । अनन्यतुल्या रूपेण नाम्ना मदनसुन्दरी ।। कन्यारत्नं च तदेवाहते नान्यन शोभते । तत्प्रयच्छामि तां तुभ्यमुद्वहस्व यथाविधि । दासोऽहं च धनुर्लक्षद्वयेनानुगतः प्रभो । इति तेनार्थितो राजा स तथेत्यन्वमन्यत ॥ शुभे लग्ने च तां तस्य तनयां परिणीतवान् । मुक्ताकस्तूरिकामारभृतोष्ट्रशतदायिनः ।। सप्तरात्रमुपित्वा च राजा प्रस्थितवांस्ततः । तया मदनसुन्दर्या समिल्लानीकया सह ॥ अत्रान्तरेऽश्वापहृते राज्ञि तन्मृगयावने । स्थितमस्मद्बलं विग्नं क्षत्ता भद्रायुधोऽभ्यधात् ॥ अलं विपादेनायाति नचिरादेव वः प्रभुः । नास्य दिव्यप्रभावस्य किंचिदत्यहितं भवेत् ।। किं न स्मरथ यद्गत्वा पातालात्परिणीय च । नागकन्यां सुरूपाख्यामेककः स इहागतः ॥ गन्धर्वलोकं गत्वा च वीरः प्रत्यागतस्ततः । तारावलीमुपादाय गन्धर्वाधिपकन्यकाम् ।। इत्युक्त्वाश्वासिताः सर्वे तेन भद्रायुधेन ते । अतिष्ठन्नटवीद्वारे राज्ञो मार्गावलोकिनः ।। राजापि स्पष्टमार्गेण समं शवरसैनिकैः । तस्यां मदनसुन्दयो प्रक्रामन्त्यां यथेच्छया ॥ प्राविशत्तुरगारूढः सवेतालो मया सह । वनं तत्पूर्वदृष्टस्य वराहस्य दिदृक्षया ।। प्रविष्टस्य च तत्रागाद्वराहस्तस्य सोऽप्रतः । दृष्ट्वैव च स राजा तमवधीत्पञ्चभिः शरैः ॥ हतस्य तस्य धावित्वा वेतालेन विदारितात् । उदरादेवि निरगादकस्मात्सुभगः पुमान् ॥ को भवानिति यावत्तं राजा पृच्छति विस्मयात् । जङ्गमाद्रिनिभस्तावदागात्तत्र वनद्विपः। आपतन्तं तमारण्यं राजा दृष्ट्वैव कुञ्जरम् । एकेनैव पृपत्केन मर्माहतमपातयत् ॥ तस्यापि पाटितात्तेन वेतालेनोदरान्तरात् । पुरुपो निरगादिव्यः स्त्री च सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ प्रष्टुकामं च राजानं वराहोदरनिर्गतः । स पुमानवद्राजन्स्त्रोदन्तं शृणु वच्मि ते ॥ आवां देवकुमारौ द्वौ भद्राख्योऽयमहं शुभः । तौ भ्रमन्तावपश्याव कण्वं ध्यानस्थितं मुनिम् ॥ . गजसूकरयो रूपमावाभ्यां क्रीडया कृतम् । कृत्वा च त्रासितो मोहान्महर्पिः शपति स्म नौ। अटव्यामीदृशावेव भवतं गजसूकरौ । विक्रमादित्यभूपेन हतौ मुक्तिमवाप्स्यथः ।। इत्यावां मुनिशापेन गजसूकरतां गतौ । त्वयाद्य मोचितौ स्त्री तु स्वोदन्तं वक्त्वियं स्वयम् ।। एतं च सूकरं कण्ठे पृष्ठे च स्पृश वारणम् । कृपाणचर्मणी दिव्ये तवैतौ हि भविष्यतः ॥ इत्युक्त्वा सद्वितीयः स तिरोऽभूत्तौ च भूपतेः । क्रोडद्विपौ करस्पृष्टौ संपन्नौ सगचर्मणी॥ ततः सा खी खवृत्तान्तं पृष्टा सत्येवमब्रवीत् । भार्याहं धनदत्तास्यस्योजयिन्यां वणिक्पतेः ।। सा हयंतलसुप्ताहमागत्यानेन दन्तिना । निगीवमिदानीता न चास्यान्तः पुमानभूत् ।। ८४ ९० . ९४ ९५ ९८ ·१०४ ११० तरङ्गः४17 विषमशीललम्बकः १८॥ ५८३ भिन्नोदरात्तु निर्यातः पुमानस्मान्मया सह । एवमुक्तवतीं राजा दीनां तामवदत्त्रियम् ॥ धीरा भव गृहान्भर्तुर्भवतीं प्रापयाम्यहम् । समं मदवरोधेन गच्छ प्रक्रमनिर्भया । १०१ इत्युक्त्वानाययित्वा तां वेतालेन समर्पयत् । राज्यै मदनसुन्दर्यै प्रक्रामन्यै पृथक्पथा । १०२ प्रत्यागतेऽथ वेताले तत्रापश्याव कानने । अकस्माद्राजकन्ये द्वे भूरिभव्यपरिच्छदे ।। १०३ आनाययच्च मां प्रेष्य तयो राजा महत्तरान् । कुतः के कन्यके चैते इति पृष्टाश्च तेऽब्रुवन् । अस्ति द्वीपं कटाहाख्यं केतनं सर्वसंपदाम् । अन्वर्थनामा तनास्ति नृपतिर्गुणसागरः ।। तस्याजनि महादेव्यां नाना गुणवती सुता । निर्मातुरेव धातुर्या रूपेणाश्चर्यदायिनी ॥ १०६ तस्याश्च सिद्धरादिष्टः सप्तद्वीपेश्वरः पतिः । ततश्च तत्पिता राजा सोऽमयत मत्रिभिः ।। १०७ विक्रमादित्यदेवोऽस्या योग्यो मे दुहितुर्वरः । तत्पाणिग्रहणायैतां तस्यैव प्रेपयाम्यहम् ॥ १०८ इति संमय वहने जलधौ सपरिच्छदाम् । आरोप्य सधनां तां च स राजा व्यसृजत्सुताम् ।। १०९ सुवर्णद्वीपनिकटं प्राप्तं दैवान्यगीर्यत । सराजकन्यं सजनं वहनं शफरेण तत् ॥ स चाब्धिवेलया नीत्वा विधिगत्येव रोधसि । क्षिप्तस्तहीपसंलग्नो महामत्स्योऽवसन्नवान् ।। १११ दृष्ट्वैव तत्र धावित्वा नानाप्रहरणो जनः । व्यापाद्याश्चर्यमत्स्यस्य तस्योदरमपाटयत् ।। ११२ निरगाच ततः पूर्ण जनैस्तद्वहनं महत् । बुद्धैतद्विस्मयादागात्तत्र तहीपभूपतिः ।। ११३. स चन्द्रशेखरो राजा गुणसागरभूभृतः । स्यालो जनाद्वहनगाद्यथातत्त्वमबुध्यत ।। ११४ ततो बुवा गुणवती भागिनेयीं स तां नृपः । प्रवेश्यः राजधानी स्वामानन्दादुत्सवं व्यधात् ।। ११५ अन्याश्च सुतां चन्द्रवती नाम स भूपतिः । विक्रमादित्यदेवाय दातुं प्राक्परिकल्पिताम् ।। १.१६ गुणवत्या तया साकं तत्कृते विभवोत्तराम् । प्रास्थापयत्प्रवहणे सुमुहूर्तेऽधिरोपिताम् ।। ११७ ते इमे तीर्णजलधी प्रक्रामन्यौ क्रमादिह । राजकन्ये उभे प्राप्ते वयं परिकरोऽनयोः । ११८ इह प्राप्तांश्च नः क्रोडवारणावभ्यधावताम् । सुमहान्तौ ततोऽस्माभिरेवमाक्रन्दितं प्रभो ॥ ११९ आगते विक्रमादित्यदेवस्यैते स्वयंवरे । कन्यके लोकपालास्तत्तस्य धर्मेण रक्षत ॥ १२१ तच्छ्रुत्वावोचतां तौ नः कोडेभौ व्यक्तया गिरा । धीरा भवत भी स्ति राजनामग्रहेण वः ।। १२२ इहैव तं च राजानमागतं द्रक्ष्यथाधुना । इत्युक्त्वा तौ गजक्रोडौ दिव्यौ कौचिदितो गतौ ॥ एपोऽस्मदीयवृत्तान्त इत्युक्ते तैर्महत्तरैः । अयं स एव राजेति देवि तानहमनवम् ।। १२३ ततस्ते पादपतिता हृष्टास्ते राजकन्यके । तस्मै गुणवतीचन्द्रवत्यौ राज्ञे समर्पयन् ॥ १२४ राजाप्यादिश्य वेतालं सुन्दयौं ते अनाययत् । सार्ध मदनसुन्दर्या समं तिस्रोऽपि यान्त्विति ॥ १२५ स्वयं च तेन वेतालेनागतेन ततः क्षणात् । मया च सहितः प्रायादुत्पथेनैव देवि सः॥ १२६ गच्छतां च वनेऽस्माकं रविरस्तमुपागमत् । तत्कालं तत्र चास्माभिरश्रावि मुरजध्वनिः ॥ १२७ फुतो मुरजशब्दोऽयमिति राजनि पृच्छति । वेतालः सोऽब्रवीदेवकुलं देवात्र विद्यते ।। १२८ दिव्यकौतूहलं तच निर्मितं विश्वकर्मणा । तत्रैप मुरजध्वानः संध्याप्रेक्षणके प्रभो ॥ इत्युक्तवान्स वेतालो राजा चाहं च कौतुकात् । तत्रागच्छाम संयम्य तुरगं प्रविशाम च ॥ १३० अपश्यामार्चितं चान तारत्नमयं महत् । लिङ्गं तदने चोदप्रदीपकं प्रेक्षणीयकम् ।। १३१ अनृत्यन्सुचिरं तत्र दिव्यरूपा वरत्रियः । चतुर्विधन वाद्येन गानगान्धर्वयोगिना ॥ १३२ प्रेक्ष्यान्ते दृष्टमस्माभिस्तत्राश्चर्य प्रविश्य यत् । स्तम्भस्थपुत्रिकास्वन्तर्नर्तक्यो लयमागताः॥ १३३ गायना वादकाद्याश्च चित्रस्थपुरुपेष्वपि । तदृष्ट्वा विस्मिते राज्ञि स वेतालोऽप्रवीदिदम् ।। १३४ मायेयमीदृशी दिव्या विश्वकर्मकृताक्षया । सततं हि भवत्येतत्संध्ययोरुभयोरपि ।। इत्युक्ते तेन तत्रान्तर्धमन्तौ वयमेफतः । सविशेषामपश्याम रूपेण सम्भपुत्रिकाम् ।। १३६ राजा तु तां विलोक्यैव तद्धावण्यविमोहितः । शून्यः स्तब्धः क्षणं सोऽपि सम्भोत्कीर्ण इवामवत् ।।१३७ अनवीच न पश्यामि रूपेणानेन घेदहम् । सजीवामद्गनां तन्मे कि राज्यं किं घ जीवितम् ।। १३८ १२० १२९ ।

·- - ५८४ कथासरित्सागरः। [आदितस्तराः १२३ । एतच्छ्रुत्वा स वेतालोऽवादी तदुरासदम् । कलिगसेना नामास्ति कलिङ्गाधिपतेः सुता ॥ १३९ तां दृष्ट्वा रूपकारेण तद्रूपघटनेप्सुना । वर्धमानपुरीयेण कृतेयं सालभतिका ।। १४० तद्गत्वोजयिनी तस्मात्कालिङ्गानृपतेः प्रभो । तामर्थयस्व तत्कन्यां विक्रमेण हराथवा ।। २४१ इति वेतालवचनं न्यधाद्राजा तथा हृदि । ततो नीलान तां रात्रि प्रातः संप्रस्थिता वयम् ॥ १४२ यान्तश्चाशोकवृक्षस्य तलेऽपश्याम पूरुपौ । भव्यौ द्वौ तौ च राजानमुत्थायानमतां ततः ।। १४३ कौ युवां किमरण्यस्थाविति राज्ञोक्तयोस्तयोः । एको वक्ति स्म देवैतच्छ्रयतां कथयाम्यहम् ।। १४४ धनदत्ताभिधानोऽहमुजयिन्यां वणिक्सुतः । सोऽहं हर्म्यतले जातु संसुप्तो भार्यया सह ।। १४५ प्रातः प्रबुध्य पश्यामि यावत्सा तत्र नास्ति मे । भार्या हये न चान्येपु प्रासादोपवनादिषु ॥ १४६ न तस्याश्चित्तमन्यादृक्कृप्तोऽत्र प्रत्ययस्तथा । यदि साध्व्यस्मि तदियं न म्लायेद्भवमित्यसौ ॥ १४७ माला मह्यं तया दत्ता सा चाम्लानैव वर्तते । तन्न जाने क याता सा नीता भूतादिना नु किम् ।। १४८ इति संचिन्तयंश्चिन्वन्नाक्रन्दन्विलपन्रुदन । अतिष्ठं तद्वियोगाग्निज्वलितोऽहमभोजनः ॥ १४९ वान्धवाश्वासितः किंचित्कृताहारोऽथ दुःखितः । ब्राह्मणान्भोजयन्नासं देवागारे कृतस्थितिः ।। १५० तत्र जातु परिश्रान्तो विप्रो मामयमभ्यधात् । मया विश्रमितश्चायं स्नानाहारादिना तदा ॥ १५१ कुतस्त्वमिति पृष्टश्च भुक्तोत्तरमसौ मया। वाराणसीसमीपस्थाद्रामादस्मीत्यभापत ॥ १५२ मद्धृत्यारयातमद्दुःखस्तत एपोऽब्रवीत्पुनः । आमावसादितो मित्र किमनुद्योगिना त्वया ॥ १५३ व्यवसायी हि दुप्पापमपि प्राप्नोति तत्सखे । उत्तिष्ठ तव भार्या तामन्विप्यावः ससास्मि ते ॥ कथं सान्विष्यते यस्या दिड्यानं नैव बुध्यते । इत्युक्तवन्तमथ मां प्रीत्या भूयोऽप्रवीदयम् ।। १५५ मैवं किं केसटो न प्रागसंभाव्यसमागमाम् । प्राप रूपवती भार्या तथा चैतत्कथां शृणु ॥ पुरे पाटलिपुत्रेऽभूद्धनाढ्यब्राह्मणासजः । केसटाख्यो द्विजयुवा रूपे काम इवापरः ।। १५७ स भार्या सदृशीं प्रेप्सुः पित्रोरविदितो गृहात् । निर्गत्य देशान्य भ्राम तांस्तांसीपदेशतः ।। १५८ क्रमाच नर्मदातीरं प्राप्तो जातु ददर्श सः । महान्तमागतं तेन जन्ययात्राजनं पथा । १५९ दृष्ट्वा च दूरात्तन्मध्यादेत्यैकस्तं द्विजाग्रणीः । संभाष्य केसटं वृद्धः प्राह सप्रणयं रहः ।। त्वत्तोऽहमर्थये किंचिल्लीलासाध्यं च तत्तव । मम तूपकृतिः पूर्णा करोपि यदि वच्मि तत् ।। १६१ तच्छ्रुत्वा केसटोऽवादीदार्य शक्यं ब्रवीपि चेत् । तनिश्चितं मया कार्य भवतूपकृतिस्तव ॥ १६२ ततो वृद्धद्विजोऽवादीच्छृणु पुत्रास्ति मे सुतः । स चाग्रणीविरूपाणां सुरूपाणां भवानिव ।। १६३ दन्तुरश्चिपिटघ्राणः कृष्णः कातरलोचनः । पृथूदरो वक्रपादः शूर्पकर्णपुटश्च सः॥ १६४ ताशस्य कृते स्नेहात्कृत्वा रूपाभिवर्णनम् । ब्राह्मणाद्रत्नदत्ताख्यात्कन्यका याचिता मया ।। १६५ सा च रूपवती नाम पित्रा दातुं प्रतिश्रुता । तेनान्वर्थाभिधा तस्मै सोऽद्य पाणिग्रहस्तयोः ॥ तदर्थमागता एते वयं दृष्टे च मत्सुते । न संबन्धी सुतां दद्यादारम्भोऽयं वृथा भवेत् ।। १६७ उपायं ध्यायता चात्र मया लब्धो भवानिह । तद्वाचा प्रतिपन्नं द्रागिदं मे वाञ्छितं कुरु ।। १६८ अस्माभिः सममागत्य कन्यां तां परिणीय च । मपुत्राय प्रयच्छाद्य वध्वास्त्वं ह्यनुरूपकः ।। १६९ तच्छ्रुत्वा तं तथेत्युक्तवन्तमादाय केसटम् । नौभिः स नर्मदा ती| पारं वृद्धद्विजो ययौ ।। १७० प्राप्य चैकं पुरं सोऽथ व्यश्रमत्सानुगो बहिः । आकाशपथिकोऽस्ताद्रौ तावदर्कोऽप्युपाविशत् ।। प्रसर्पति ततो ध्वान्ते जलोपान्ते स केसटः । उपस्पष्टुं गतोऽद्राक्षीद्राक्षसं घोरमुत्थितम् ।। क्षयाम्यहमेप त्वां क मे केसट यास्यसि । इत्युक्तवन्तं च स तं राक्षसं केसटोऽभ्यधात् ।। १७३ IT स्म मां भक्षयेस्तावत्त्वामुपैयाम्यहं पुनः । ब्राह्मणस्य प्रतिज्ञातं कार्य निर्वाह्य निश्चितम् ।। छुत्वा कारयित्वा च शपथं सोऽथ राक्षसः । मुमोच केसटं सोऽपि तजन्यवलकं ययौ । तः स वृद्धविप्रसं वरमण्डनमण्डितम् । आदाय केसटं जन्यैः समं तत्प्राविशत्पुरम् ॥ न सजितवेदीकं रत्नदत्तगृहं च सः । प्रावेशयत्केसटं तं विविधातोद्यनादितम् ।। १७७ ·विषमशीललम्बकः १८॥ तरङ्गः४] १८२ १८४ फेसटश्च स तां सम्यगुपयेमे वराननाम् । कन्यां रूपवतीं तत्र पित्रा प्रत्तमहाधनाम् ॥ १७८ ननन्द स्त्रीजनश्चात्र तुल्यौ वीक्ष्य वधूवरौ । सा च रूपवती प्राप्तं दृष्ट्वा तं तादृशं वरम् ।। १७९ तस्याः सख्योऽपि तं दृष्ट्वा जज्ञिरे जातमन्मथाः। विषादविस्मयाक्रान्तः स त्वासीत्केसटस्तदा ।। १८० रात्रौ च शयनीये तं चिन्तासक्तं पराङ्मुसम् । प्रियं रूपवती दृष्ट्वा व्याजसुप्तं चकार सा ॥ १८१ निशीथे सोऽथ सुप्तां तां मत्वा निर्गत्य केसटः । राक्षसस्यान्तिकं तस्य सत्यं पालयितुं ययौ ।। सापि रूपवती खैरमुत्थायानुपलक्षिता । सकौतुका तं भर्तारमन्वियाय पतिव्रता ॥ १८३ प्राप्तं च केसटं तत्र राक्षसः स जगाद तम् । साधु भो: पालितं सत्यं महासत्त्वोऽसि केसट ॥ पुरं पाटलिपुत्रं तद्देसटश्च पिता त्वया । पवित्रितस्तदायाहि यावत्त्वां भक्षयाम्यहम् ।। १८५ तच्छ्रुत्वा सहसोपेत्य रूपवत्यभ्यधादिदम् । मां साद भक्षिते ह्यस्मिन्पत्यौ का मे गतिर्भवेत् ।। १८६ भिक्षा ते गतिरित्युक्ते रक्षसा साप्युवाच तम् । को मे भिक्षा महासत्त्व दास्यतीह स्त्रिया इति ॥ १८७ यो न दास्यति भिक्षां ते याचितस्तस्य यास्यति । शतधा शिर इत्युक्ते राक्षसेन च साब्रवीत् ॥ १८८ तर्हि त्वमेव मे देहि भर्तृभिक्षामिमामिति । अददञ्च ममाराशु शीर्णमूर्धा स राक्षसः ॥ १८९ साथ केसटमादाय तच्चारित्रातिविस्मितम् । आगादूपवती वेश्म तावचाक्षीयत क्षपा। १९० श्वोभूते च कृताहार तजन्यबलकं ततः । प्रस्थाय नर्मदातीरं संप्राप सवधूवरम् ।। १९१ ततो वधू रूपवती नावमारोप्य सानुगाम् । स मुख्यवृद्धविनोऽन्यां नावमारोहदामना । १९२ फेसटं तु पृथडनावि स्वीकृत्याभरणादि सः । आरोपयच्छठः कृत्वा नाविकैः सह संविदम् ॥ १९३ १९४ ततः स सवधूजन्यः पारं तीर्खा ययौ द्विजः । नदीमध्येन दूरं तु दाशैर्निन्ये स केसटः ।। तत्र क्षिप्त्वा महत्योघे नावं तां केसटं च ते । वृद्धद्विजादात्तधना वाहुतीर्णापगा ययुः ।। १९५ केसटस्तु सनौकोऽपि नद्या हृत्वोत्तरगया । क्षिप्तोऽम्बुधौ वातवशान्यस्तोऽभूदुर्मिणा तटे॥ १९६ १९७ तत्रायुपः सशेपत्वात्समाश्वस्य व्यचिन्तयत् । अहो प्रत्युपकारोऽयं कृतस्तेन द्विजेन मे ।। किं वा तेनैव नाख्याता तस्य निर्धर्ममूर्सता । युनक्ति भार्यया पुत्रं परेण परिणाय्य यत् ।। १९८ इति संचिन्तयन्यावदास्ते तत्र स विह्वलः । विचरत्खेचरीचक्रा तावत्तस्याययौ क्षपा ॥ १९९ तस्यां विनिद्रस्तुर्ये स यामे कलकलं दिवि । श्रुत्वा ददर्श सुभगं साद्भष्टं पुरुषं पुरः । असश्चिरादविकृतं तं विभाव्य स केसटः । को भवानिति पप्रच्छ ततस्तं सोऽब्रवीत्पुमान् ।। २०१ त्वं मे बेहि भवान्कोऽत्र ततो वक्ष्याम्यहं तव । तच्छ्रुत्वा केसटस्तस्मै स्ववृत्तान्तमवर्णयत् ।। २०२ सतः स पुरुपोऽवादीत्तुल्यावस्थोऽसि तर्हि मे । तदिदानी स्ववृत्तान्तं तव वच्मि सखे शृणु ।। २०३ अस्ति वेणानदीतीरे पुरं रत्नपुराख्यया । तत्र कंदर्पनामाहमाढ्यपुत्रो गृही द्विजः ।। २०४ सोऽहं प्रदोपे तोयार्थी वेणामवतरन्नदीम् । तस्यां स्मलित्वा पतितो वार्योघेण हृतोऽभवम् ॥ दूरं नीत्वा तया रात्र्या तेनाहं च दिनागमे । आयुर्वलात्कच्छगते तरुसण्डे निवेशितः ।। शासावलम्येनारुह्य रोधस्याश्वस्य चान्तिके । मातृदेवगृहं शून्यं तत्रापश्यमहं महत् ।। तस्मिन्प्रविश्य दृष्ट्वान्तः स्फुरन्तीरिव तेजसा । मातृरहं शान्तभयो नत्वा स्तुत्वा व्यजिज्ञपम् ।। २०८ भगवत्यः परित्राणं कुरुवं कृपणस्य मे । अहमेप हि युप्माकं प्राप्तोऽद्य शरणागतः ।। २०९ इति विज्ञप्य नद्योघपरिक्लिष्टस्य तत्र मे । विश्राम्यतः शनैमित्र विश्रान्ति वासरोऽप्यगात् ।। २१० आगात्तारास्थिमालान्या ज्योत्स्नाभूतिसिता ततः । शशिशुभ्रकपाला च रौद्री रजनितापसी ॥ तत्कालं चात्र जानामि ततो मातृगणान्तरात् । निर्गत्य योगिनीप्रामः परस्परमभापत ॥ २१२ अद्य चक्रपुरेऽस्माभिर्गन्तव्यं चक्रमेलके । इह च श्वापदाकीर्णे रक्षास्य ब्राह्मणस्य का ।। २१३ तदेप साप्यता नीत्वा यत्रैतस्य शुभं भवेत् । आनेष्यामः पुनश्चैनमेपोऽस्मारणं श्रितः ।। २१४ इत्युक्त्वा सेन नीत्या मामलंकृत्य निधाय च । पुरे फापि गृहे कस्याप्याट्यविप्रस्य ता गताः ॥ २१५ तत्र पश्यामि यावध कन्योद्वाहाय सजिता । वेदो लमश्च संप्राप्तो न जन्ययलकं पुनः॥ २०० २०५ २०७ ·॥ ५८६ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १२३ । ततस्तत्र स्थितं दिव्यवरवेपं विलोक्य माम् । अयं तावद्वरः प्राप्त इति सर्वोऽप्रवीजनः॥ २१७ ततो नीत्वैव मां वेदीमानीयालंकृतां सुताम् । गृहस्थोऽन्न स विप्रस्तां मां प्रादाद्यथाविधि ।। २१८ दिष्ट्या तुल्यवरप्राप्तेरस्याः सुमनसोऽधुना । सौन्दर्य सफलीभूतमित्यन्योन्यं स्त्रियोऽभ्यधुः ।। २१९ ततः कृतविवाहोऽत्र तया सुमनसा सह । महोपचारसुसितः प्रासादे सुप्तवानहम् ।। २२० अथास्मिन्पश्चिमे यामे योगिन्यश्चक्रमेलकात् ! आगत्य ताः स्वयुक्त्या मां हृत्वैवोदपतन्नभः ।। २२१ यान्तीनां नभसा तासामन्यामिर्मज्जिहीऍमिः । साकं प्रवृत्तयुद्धानामहं हस्तादिह च्युतः ॥ २२२ न च तद्वेनि नगरं यत्र सा सुमना भया । परिणीता न जाने च किमिदानी भविष्यति ।। २२३ इत्येप विधिना दत्ता या मे दुःसपरम्परा । सा सुसान्तैव संपन्ना ममाद्य लत्समागमात् ।। २२४ इत्युक्तवन्तं फंदर्प केसटस्तमुवाच सः । मा भैपीमित्र नेदानी योगिन्यः प्रभवन्ति ते ॥ २२५ अस्ति मे तादृशी शक्तिः काप्यप्रतिहता यतः । सहैव च भ्रमिप्यावो विधिः श्रेयो विधास्यति ।। २२६ अन्योन्यं वदत्तोरेवं व्यतीयाय तयोनिशा । प्रातस्ततः प्रयातः स्म तौ च तीर्णाम्बुधी उभौ ।। २२७ क्रमाद्भीमपुरं नाम नगरं प्रापतुश्च तौ । सह केसटकंदो रत्ननद्याः समीपगम् ।। २२८ सन तौ तन्नदीतीरे श्रुत्वा कलकलं तदा । गत्वा ददृशतुर्मत्स्यमापूरिततटद्वयम् ॥ २२९ समुद्रघेलया क्षिप्तं वद्धं कायमहत्तया । मांसार्थिमिः पाट्यमानं नानाशस्त्रकरैर्जनैः ॥ २३० पाट्यमानस्य निरगादुदरात्तस्य चागना । साश्चर्यजनदृष्टा च सा भीताशिश्रियत्तटम् ।। २३१ ततस्तां वीक्ष्य कंदो हृष्टोऽभापत केसटम् । वयस्य सेयं सुमना यामहं परिणीतवान् ।। २३२ न जाने पुनरेतस्या वासो मत्स्योदरे कथम् । तत्तूष्णीमिह तिष्ठावो यावब्यक्तिर्भविष्यति ।। २३३ तथेति केसदेनोक्ते तत्रावस्थितयोस्तयोः । का त्वं किमेतदिति सा पृष्ठाभूत्सुमना जनैः २३४ सतः फुच्छ्रेण सावादीदहं रत्नाकरे पुरे । जयदत्ताभिधानस्य विप्रचूडामणेः सुता ।। २३५ सुमना इति नाम्नास्मि साहं भव्येन केनचित् । परिणीतानुरूपेण निशि ब्राह्मणसूनुना ॥ २३६ तद्रात्रावेव सुप्ताया गतः क्वापि स मे पतिः । यत्नान्विष्टोऽपि मत्पित्रा न च प्राप्तः कुतोऽपि सः॥ २३७ ततोऽस्मि पतिता नद्यां तद्वियोगाग्निशान्तये । निगीर्णानेन मत्स्येन संप्राप्तेह विधेर्वशात् ।। २३८ इति तां वादिनीमेव निर्गत्य जनमध्यतः । आश्लिष्य यज्ञस्वामीति विप्र एकोऽब्रवीदिदम् ।। २३९ एोहि पुत्रि भवती भगिनीदुहिता मम । यज्ञस्वामीति हि भ्राता सोदर्यो मातुरस्मि ते ॥ २४० तच्छ्रुत्वा मुखमुद्घाट्य सुमनास्तमवेक्ष्य सा । मातुलं प्रत्यभिज्ञाय सासा जग्राह पादयोः । २४१ क्षण त्यक्त्वानु चावादीतं तु काष्ठानि देहि मे । आर्यपुनवियुक्ताया अमेरन्या न मे गतिः ।। २४२ वोध्यमानापि सा तस्मान्निश्चयान्न चचाल यत् । तत्परीक्षिततञ्चित्तः कंदर्पस्तामुपाययौ ।। २४३ तमुपागतमालोक्य प्रत्यभिज्ञाय धीमती । सुमनाः पादयोस्तस्य पतित्वा प्ररुरोद सा॥ जनेन पृच्छयमाना च तेन सा मातुलेन च । अयं स मम भर्तेति निजगाद मनस्विनी ॥ ततः सर्वेपु हष्टेषु यज्ञखामी निनाय ताम् । स्वगृहं तत्पति तं च कंदर्प केसटान्वितम् ।। २४६ तत्र तान्वर्णितस्वखवृत्तान्तान्सकुटुम्बकः । उपचारेण महता प्रीया परिचचार सः ॥ गतेप्वहःसु कंदर्प केसटोऽन जगाद तम् । अभीष्टभार्याप्राप्त्या त्वं प्राप्तस्तावत्कृतार्थताम् ।। तत्सभार्योऽधुना गच्छ निजं रनपुरं पुरम् । अकृतार्थो गमिष्यामि न स्वदेशमहं पुनः ॥ २४९ तीर्थान्येव भ्रमन्देहं क्षपयिष्याम्यमुं ससे । तच्छ्रुत्वा केसटं यज्ञस्वामी तन स्थितोऽवदत् ।। फिमुद्वेगावदस्येवं सर्व जीवन्द्रािप्यते । युसुमायुधवृत्तान्तं तथा च शृणु वच्मि ते ।। २५१ देवस्वामीत्यभूञ्चण्डपुराख्ये नगरे द्विजः । तस्यातिरूपा कन्याभून्नान्ना कमललोचना ।। शिप्यश्च विप्रपुत्रोऽभूनाम्नास्य कुसुमायुधः । स शिप्यः सा च तत्कन्या प्रीतावास्तां परस्परम् ।। २५३ एकदा निश्चिता दातुं पित्रान्यस्मै वराय सा । कन्या ससीमुसेनाशु तं स्माह कुसुमायुधम् ।। तावो मां दातुमन्यस्मै प्रतिपन्नो भवांश्च मे । पूर्वसंकल्पितो भर्ता तथुक्त्या हर मामितः ।। २५५ २४४ २४५ २४७ २४८ २५० २५२ २५४ ·। तरङ्गः ४] विपमशीललम्बकः १८। ततोऽस्याः सोऽपहाराय कृतसंविद्वहिर्निशि । आस्थापयद्वेगसरी भृत्यं च कुसुमायुधः॥ २५६ खैरं निर्गत्य चारूढा तस्यां भृत्येन तेन सा । न तस्य निकटं निन्ये निन्ये स्वीकर्तुमन्यतः ।। २५७ दूरं नीता च सा तेन रात्रौ कमललोचना । प्राप्यकं नगरं प्रातस्तमाह स्म च सा सती ।। २५८ त्वत्स्वामी क स मद्भर्ता तं प्रापयसि किं न माम् । तच्छ्रुत्वा स शठोऽवादीदेकिकां तां विदेशगाम्।।२५९ अहं त्वां परिणेष्यामि किं तेन स कुतोऽधुना । श्रुत्वैतत्साब्रवीत्राज्ञा त्वं हि मे सुतरां प्रियः ॥ २६० त्वमेवात्र न किं सद्यः परिणेयोऽस्यहो मम । २६१ ततस्तां नगरोद्याने स्थापयित्वैव दुर्मतिः । स विवाहोपकरणं जगामानेतुमापणम् ॥ २६२ तावत्पलाय्य गत्वा सा कन्या वेगसरीयुता । मालाकारस्य कस्यापि वृद्धस्य प्राविशद्गृहम् ।। २६३ तत्रोक्तनिजवृत्तान्ता तस्थौ सा तेन सत्कृता । सोऽप्यप्राप्य कुभृत्यस्तामुद्यानाद्विमुखो ययौ । २६४ गत्वा चोवाच पृच्छन्तं प्रभुं तं कुसुमायुधम् । ऋजुस्त्वं वेत्सि न स्त्रीणां कुटिलानां हि चेष्टितम् ।। २६५ नैव सा निरगात्तावदृष्टो यावदहं जनैः । तत्रान्यैस्तैरवष्टब्धो हृता वेगसरी च सा ॥ २६६ देवात्कथंचिदधुना पलाय्याहमिहागतः । तच्छ्रुत्वा विमृशंस्तूष्णीमासीत्स कुसुमायुधः ॥ २६७ एकदा प्रेरितः पित्रा विवाहाय व्रजंश्च सः । तत्प्राप नगरं यत्र स्थिता कमललोचना ।। २६८ तत्रावासितजन्यौघमुद्याने निकटस्थिते । एकं भ्रमन्तं कमललोचना सा ददर्श तम् ॥ २६९ शशंस मालाकाराय तस्मै सा यद्गृहे स्थिता । सोऽपि गत्वोक्तवृत्तान्तस्तं तस्याः पतिमानयत् ।। २७० २७१ तत्संभृतोपकरणस्ततः सुचिरकासितः । वरवध्वोस्तयोः सद्यो विवाहो निरवर्तत ।। २७२ अथ तं पापभृत्यं स निगृह्य कुसुमायुधः । परिणीयापि कमललोचनाप्राप्तिकारणम् ।। २७३ द्वितीयामपि कन्यां तां यद्विवाहार्थमागमत् । ताभ्यां वधूभ्यां सहितो हृष्टः खं देशमाययौ ॥ २७४ इत्थं भवति भव्यानामचिन्त्योऽपि समागमः । तत्केसट त्वमप्येवमचिरात्प्राप्स्यसि प्रियाम् ॥ एवं तेनोदिते यज्ञस्वामिना तस्थुरस्य ते । कान्यप्यहानि कंदर्पसुमनःकेसटा गृहे ।। २७५ प्रस्थिताश्च स्वदेशं ते ततः प्राप्य महाटवीम् । जज्ञिरेऽन्योन्यविभ्रष्टा वन्येभापातसंभ्रमात् ।। २७६ २७७ तेपो स केसटो गच्छन्नेकाकी दुःसितः क्रमात् । प्राप्य काशिपुरी मित्रं कंदर्प प्राप्तवांस्ततः ।। तेन साकं ययौ तथ निजं पाटलिपुत्रकम् । पित्राभिनन्दितस्तत्र कंचित्कालमुवास सः ।। २७८ अवर्णयद्रूपवतीविवाहप्रभृति स्वकम् । कंदर्पोदन्तपर्यन्तं पित्रोवृत्तान्तमत्र सः ।। २७९ अत्रान्तरे सा सुमना हस्तिभीतिपलायिता । वनं विवेश तत्रास्या ययौ चास्तं दिवाकरः ।। हा हार्यपुत्र हा तात हाम्वेत्यत्र निशागमे । शोचन्ती दावदहने क्षेप्तुं तनुमियेप सा ॥ २८२ तावत्तद्योगिनीचक्र कंदर्पस्य कृपापरम् । योगिनीस्ता विजित्यान्यास्तत्प्रापायतनं निजम् ॥ २८२ तत्र संस्मृत्य कंदर्प स्वविज्ञानादवेत्य च । भायौ तस्य वने भ्रष्टा मन्त्रयांचक्रिरे च ताः॥ २८३ फंदर्पः पुरुषो धीरो वान्छितं प्राप्नुयात्स्वयम् । तद्भार्या तु वने भ्रष्टा ध्रुवं वाला त्यजेदसून ॥ २८४ तत्तां रत्नपुरं नीत्वा क्षिपामो येन तन सा । फंदर्पस्य पितुर्गेहे सपत्न्या सह तिष्ठति ॥ २८५ इति संमन्य गत्वा तद्वनमाश्वास्य चात्र ताम् । योगिन्यस्ताः सुमनसं नीत्वा रत्नपुरे जहुः ॥ २८६ गतायां निशि सा तत्र भ्रमन्ती सुमनाः पुरे । उच्यमानं जनेनेदं शुश्राव परिधावता ॥ २८७ एपानगवती भार्या कंदर्पस्य द्विजन्मनः । पत्यौ कापि गते कालं कंचित्तत्प्राप्तियाञ्छया । स्थिता साध्वी तमप्राप्य निराशा निर्गताधुना । अग्निं प्रवेष्टुं दुःसिभ्यां श्वसुराभ्यामनुद्रुता ॥ एतच्छ्रुत्वैव सुमना तचितास्थानमाशु सा । गत्वानगवतीमेवं तामुपेत्य न्यवारयत् ॥ आर्य मा साहसं कापीः स हि जीवति ते पतिः । इत्युक्त्वा मूलतः कृत्स्नं तदृत्तान्तं शशंस सा ॥२९१ अदर्शयञ्च कंदर्पदत्तं रत्नाकुलीयकम् । ततः सर्वेऽभ्यनन्दतां सत्यं विज्ञाय तद्वचः ॥ २९२ अथानङ्गवतीं तुष्टां वधू सुमनसं च ताम् । संपूज्य कंदर्पपिता गृहे तुष्टो न्यवेशयत् ।। तावत्स सुमनःप्रात्यै भान्तुं पाटलिपुत्रकात् । फंदर्पोऽनिच्छतोऽनुक्ला केसटस ययौ ततः ।। २८० २८८ २९० ·. ५८८ कथासरित्सागरः। [ आदितस्तरङ्गः १२३ । केसटोऽपि गते तस्मिन्दुःसी रूपवतीं विना । गृहादविदितः पित्रोः प्रायाद्धान्तुमितस्ततः ।। २९५ कंदपोऽपि भ्रमन्दैवात्तत्ताप नगरं किल । यत्र रूपवतीं तां स केसटः परिणीतवान् ।। २९६ जनकोलाहलं श्रुत्वा किमेतदिति तत्र तम् । कंदर्प परिपृच्छन्तं पुमानेकोऽब्रवीदिदम् ।। एपा रूपवती भर्ना केसटेन विनोद्यता । मर्तु कलकलस्तेन शृणु वृत्तान्तमत्र च ॥ २९८ इत्युक्त्या केसटोद्वाहराक्षसोदन्तकौतुकम् । रूपवत्याश्रितं प्रोच्य स पुमानब्रवीत्पुनः ।। २९९ ततस्तं वञ्चयित्वैव वृद्धविप्रः स केसटम् । आदाय तां रूपवतीं पुत्रार्थ प्रययौ ततः ॥ ३०० केसटस्तु न विज्ञातः क यातः परिणीय ताम् । रूपवत्यप्यपश्यन्ती केसटं सावीत्पथि ।। ३०१ आर्यपुत्रं न पश्यामि कि सर्वेपु व्रजस्विह । तच्छ्रुत्वा दर्शयन्पुत्रं तं स वृद्धद्विजोऽभ्यधात् ॥ ३०२ सोऽयं मत्तनयः पुत्रि भर्ता ते दृश्यतामिति । ततो रूपवती वृद्धांस्तत्रस्थानववीधा ॥ कोऽयं कुरूपो भर्ता मे मरिष्याम्येव निश्चितम् । येन ह्यः परिणीतास्मि तं प्राप्स्यामि न चेत्पतिम्।। ३०४ एवं वदन्ती त्यक्तानपाना राजभयेन सा। पितुरेव गृहं तेन वृद्धविप्रेण नायिता ।। ३०५ तत्रोक्ततहिजव्याजां शोचस्तामवदत्पिता । कोऽसाविति कथं ज्ञेयः परिणेता स पुत्रि ते ॥ ३०६ ततो रूपवती स्माह तात पाटलिपुत्रकात् । देसटास्यद्विजसुतः केसटाख्यः स मत्पतिः ।। ३०७ रक्षोमुखान्मया ह्येतच्छुतमित्यभिधाय सा । कत्लं तस्मै समाचख्यौ वृत्तान्तं पतिरक्षसोः ॥ ३०८ ततः स तत्पिता गत्वा दृष्ट्वा रक्षो मृतस्थितम् । संजातप्रत्ययोऽतुप्यदंपत्योः तत्त्वतस्तयोः ।। ३०९ पतिप्राप्त्याशयाश्वास्य सुतां तां प्राहिणोच्च सः । अन्वेपान्केसटपितुः पार्श्व पाटलिपुत्रकम् ।। ३१० ते तत्र गत्वा नचिरादागत्यैवमिहानुवन् । दृष्टः पाटलिपुत्रस्थः सोऽस्माभिर्भर्तृदेसटः॥ ३११ केसटः क स ते पुत्र इति पृष्टश्च तत्र सः । सवाष्पमब्रवीदस्मान्केसटोऽत्र कुतः सुतः ॥ ३१२ स ह्यागतोऽपि कंदर्पनानि मित्रे सहागते । इतो रूपवतीदुःखात्काप्यनुक्त्वैव मे गतः ।। ३१३ एतत्तस्य वचः श्रुत्वा क्रमाद्वयमिहागताः । इत्युक्तेऽन्वेपकै रूपवती पितरमभ्यधात् ॥ ३१४ नास्त्यार्यपुत्रप्राप्ति तदग्निं प्रविशाम्यहम् । भर्ना विनाकृता तात तिष्ठेयं हि क्रियचिरम् ।। ३१५ एवं त्रुवाणा न यदा निपेद्धं तेन पारिता । तदा रूपवती साद्य निर्गता मर्तुमग्निना ॥ ३१६ तस्याः सख्यावुभे कन्ये तद्वन्मर्तु विनिर्गते । एका शृङ्गारवत्याख्या ह्यनुरागवती परा ॥ ३१७ तद्विवाहे स ताभ्यां हि दृष्टः प्राकेसटो युवा । तद्रूपहृतचित्ताभ्यां भर्तृत्वे पर्यकल्प्यत ।। ३१८ इत्थे कोलाहलमिदं जनस्यात्रेति तेन सः । केदपः पुरुषेणोक्तो ययौ तासो चितान्तिकम् ।। ३१९ ततो दूरात्कलकलं निवार्योपेत्य च द्रुतम् । अवोचदग्निमर्चन्तीमेवं रूपवती स ताम् ।। ३२० अलं ते साहसेनायें जीवत्येव स केसटः । स भर्ता तव मित्रं मे कंदर्प मामवेहि च ॥ ३२१ इत्यूचिवान्वृद्धविप्रच्छद्मनौकाधिरोहणात् । आरभ्य केसटोदन्तं कथयामास सोऽखिलम् ।। ३२२ वतः संवादसंजातप्रत्यया सा पितुर्ग्रहम् । हृष्टा रूपवती ताभ्यां ससीभ्यां प्राविशत्सह ।। ३२३ कंदर्पोऽपि च तत्पित्रा प्रीत्योपचरितस्तदा । सुरक्षितश्च तत्रैव तस्थौ तदनुरोधतः ।। ३२४ तावत्स केसटो दैवासाप रत्नपुरं भ्रमन् । कंदर्पस्य गृहं तत्र तद्भार्ये यत्र ते स्थिते ।। ३२५ परिभ्रमन्तं तं तत्र हात्तंदर्पभार्यया । दृष्ट्वा सुमनसा हादूचिरे श्वशुरादयः ।। ३२६ आर्यपुत्रसुहृत्सोऽयं संप्राप्तः केसटोऽधुना । अस्मात्प्रवृत्तिषुध्येत शीघ्रं संभाव्यतामिति ।। ३२७ ततो गत्वैव तैरुक्त्वा यथावस्तु स केसटः । आनीतस्तां सुमनसं दृष्ट्वाहृष्यदुपागताम् ।। ३२८ विश्रान्तश्च क्षणात्पृष्टस्तस्यै वन्येभसंभ्रमात् । आरभ्य कंदर्पगतं स्खं च वृत्तान्तमब्रवीत् ॥ ३२९ सत्कृतो दिवसान्कांश्चिदास्ते यावञ्च तत्र सः । लेसहस्तः पुमांस्तावदागाकंदर्पपार्श्वतः ॥ ३३० यत्र रूपवती नाम तत्सुहृत्परिणीतवान् । केसटस्तत्र कंदर्पः स्थितो रूपवती च सा॥ , इति चोवाच स पुमालेसार्थोऽभूत्तथैव च । कंदर्पपित्रे खोद्वाहं केसटोऽवर्णयच सः॥ ३३२ ततः कृतोत्सवोऽन्येयुः कंदर्पानयनाय सः । तत्पिता प्राहिणोहतं प्रियाप्राप्त्यै च केसटम् ॥

·५८९ ३३५ ३३८ ३३९ ३४० तर:५] विषमशीललम्बकः १८१ केसटोऽपि ययौ साकं लेखहारेण तेन सः । तं देशं यत्र सा रूपवती पितृगृहे स्थिता ।। तत्र संभावयामास स तां रूपवती चिरात् । सोत्सवां हृतसंतापस्तोयदश्चातकी मिव ।। कंदर्पण समागम्य परिणिन्ये च ते अपि । रूपवत्या वयस्से द्वे पूर्वोक्ते प्रेरितस्तया ।। ते चानुरागशृङ्गारवत्यौ रूपवती च ताम् । आदायाष्टकंदपः स्वदेशं केसटो ययौ ॥ कंदर्पोऽपि सदूतस्तद्गत्वा रत्नपुरं ततः । संजग्मे सुमनोनङ्गवतीभ्यां पन्धुमिस्तदा ॥ निजनिजदेशगतौ तौ रूपवतीसुमनसौ प्रिये प्राप्य । केसटकंदर्पावथ मुखानौ तस्थतुभोंगान् ॥ इति विधुरविधादविप्रयुक्ताः पुनरपि यान्ति समागमं प्रियामिः । अकलितगहनावधीनि दुःसान्यपि विपमाण्यवतीर्य धीरसत्त्वाः ।। तच्छीघ्रमुत्तिष्ठ ससे बजावचिन्वंस्त्वमप्याप्स्यसि जातु भार्याम् । को वेद देवस्य गतिं मयैव मृतापि भार्याधिगता सजीवा ।। इत्येवमाख्याय कथामनेन प्रोत्साहितश्चानुगतश्च सख्या । भ्रमन्मुवं प्रापमिमामथान सकोडमद्राक्षमहं गजेन्द्रम् ॥ उद्गीर्य तेन च गजेन पुनर्निंगीर्णा तामेव चिन्नमवशां स्ववधूमपश्यम् । तं चिन्वतापि करिणं चिरदष्टनष्टं दृष्ट्वा मयाद्य सुकृतैरिह देवपादाः॥ एवं तस्योक्तवतो वणिक्सुतस्याथ विक्रमादित्यः । आनाय्य तो स राजा गजवधलब्धां समर्पयद्भार्याम् ।। तौ च विचित्रसमागममुदितावन्योन्यकथितवृत्तान्तौ । श्रीविषमशीलसंस्तुतिमुखरमुखौ दंपती तदाभूताम् ।। इति महाकविधीसोमदेवभविरचिते कथासरित्सागरे विषमशीललम्रके चतुर्थस्तरमा । ३४२ ३४४ ३४५ पञ्चमस्तरा। २ ४ ८ ततः स विक्रमादित्यो राजा तस्य सहागतम् । वणिक्पुत्रस्य सुहृदं तमेवं परिपृष्टवान् । प्राप्ता मृतापि जीवन्ती मया भायेंति यत्वया । उक्तं कथं तदिति नः कथ्यतां भद्र विस्तरात् ।। इत्युक्तस्तेन राज्ञा स वणिक्सूनोः सखात्रवीत् । कौतुकं यदि तद्देव श्रूयतां कथयाम्यदः ।। ब्रह्मस्थलामहाराम्यनिवासी द्विजपुत्रकः । चन्द्रस्वामीत्यहं भार्या सुरूपा चास्ति मे गृहे ।। एकदा मयि कार्यार्थ ग्रामं पित्रासया गते । तां मे कापालिकोऽद्राक्षीद्भायर्या मिक्षार्थमागतः ॥ तेन दृष्ट्वैव सा जातज्वरा सायं व्यपद्यत । ततो मद्वन्धुभिर्नीला नक्तमारोपिता चिताम् ।। प्रज्वलन्त्यां चित्तायां च प्रामात्तत्राहमागमम् । अश्रौपं च यथावृत्तं स्वजनात्कन्दतः पुरः ।। गते मयि चितोपान्तमागात्कापालिकश्च सः । अंसस्थनृत्यत्सदाङ्गः स्फूडमरुकारवः ।। भस्मक्षेपेण शमिते चितामौ देव तेन सा । उतिप्दञ्चितामध्यादक्षतागी मदगना ।। स चादाय कपाली ता सिद्ध्याकृष्टानुपाविताम् । माद्रवल्धु तां चाहमन्वगो सधनुःशरः ।। स च गहातटे प्राप्य गुहां भूमौ निधाय वत् । सदाङ्गमवयीद्धोदन्तःस्थे कन्यफे उभे ॥ युवां प्राप्ते अपि मया नोपमुक्त यया विना । सैपाय हस्ते प्राता में प्रतिज्ञा सिद्धिमागता । इति ताभ्यां स मद्भायां यावदर्शयति भुवन् । तावत्तत्तस्य सदाझं गयायामहमक्षिपम् ।। रंकापालिक भार्या मे जिहीपुर्न भवस्ययम् । इत्याक्षिपं च तमहं भ्रष्टसदागसिद्धिकम् ।। अपश्यन्सोऽथ सटाई पलायनपरः शठः । धनुराकाष्य काण्डेन दिग्धेन निहतो मया । पापसिद्धौफसंतोपविडम्बितशिवागमाः । पारसण्डिनः पत्तन्त्येवं प्रागेव पतिता अपि ।। अपादाय स्वभार्या तामन्ये वे ते च कन्यफे। गृहमागनवानम्मि दत्तात्रयः स्वबन्धुपु ॥ १२ १३ ·३ २८ ५९० कथासरित्सागरः। [आदितस्तरशः १२४ । तन पृष्टे स्ववृत्तान्ते कन्ये ते बदतः स्म मे । वाराणस्यां सुते आवां क्षितिभृत्सार्थवाहयोः।। १८ सिद्धियुक्त्या हृते चावामेतयैव कपालिना । त्वत्प्रसादाच मुक्ते स्वः पापादस्माददूपिते ।। १९ इत्युक्तवत्यो चान्येचुर्नीला वाराणसी मया । अर्पिते ते स्ववन्धूनां तवृत्तान्तमुदीर्य तम् ॥ २० आगच्छंश्च ततोऽपश्यसिमं भार्यावियोगिनम् । पणिक्पुनं ततोऽनेन मिलित्वाहमिहागतः ।। २१ कापालिकगुहालब्धेनाङ्गरागेण रञ्जितात् । क्षालितादपि देहान्मे दृश्यतां वाति सौरभम् ।। *२२ इत्थं मृतोत्थिता प्राप्ता मया भायेंति वादिनम् । विप्रं तं सवणिक्पुत्रं सत्कृत्य प्राहिणोनृपः ॥ २३ ततो गुणवतीचन्द्रवतीमदनसुन्दरीः । आनीयादाय च समं मिलित्वा च स्वसैनिकैः ।। आगात्स विक्रमादित्यभूभृदुजयिनी पुरीम् । तस्यां गुणवतीचन्द्रवत्यौ च परिणीतवान् ।। संस्मरन्नथ तां विश्वकर्मदेवगृहेक्षिताम् । स्तम्भस्थपुत्रिका राजा स प्रतीहारमादिशत् ॥ कलिङ्गसेनात्कन्यां तां प्राप्तुं दूतो विसृज्यताम् । यस्याः प्रतिकृतिदृष्टा सा मया स्तम्भपुत्रिका । इति राज्ञा समादिष्टः क्षत्तानीय तदग्रतः । प्राहिणोद्दत्तसंदेशं दूतं नाम्ना सुविग्रहम् ॥ गत्वा कलिङ्गविषयं दृष्ट्वा तं च यथोचितम् । कलिगसेनं राजानमेवं दूतो जगाद सः ।। देवः श्रीविक्रमादित्यस्त्वामादिशति भूपते । वेत्थ त्वं भुवि यद्नं तदस्मानुपगच्छति ॥ तवास्ति कन्यारत्नं च तदस्मभ्यं समर्पय । अस्मत्प्रसादाच निजं भुइक्ष्व राज्यमकण्टकम् ।। ३१ एतच्छ्रुत्वा स कालिङ्गः क्रुद्धो राजाभ्यभापत । को नाम विक्रमादित्यः स एवाज्ञां ददाति नः ॥ मार्गत्युपायनं कन्यां दर्पान्धोऽधः पतिष्यति । एतत्कलिङ्गसेनात्स श्रुत्वा दूतः समभ्यधात् ।। ३३ भृत्योऽप्येवमनालज्ञः कथमोजायसे प्रभोः । किं मूढ तत्प्रतापानौ शलभायितुमिच्छसि ।। ३४ इत्युक्त्वा तत आगत्य स दूतस्तन्यवेदयत् । वचः कलिङ्गसेनोक्तं विक्रमादित्यभूभृते ।। ततो विपमशीलोऽसौ क्रुद्धः प्रायाद्वलैः सह । सभूतकेतुवेताल: कालिङ्गं प्रति तं प्रभुः। देह्याशु कन्यामिति तं कालिङ्गं युवतीष्विव । सेनारवप्रतिरवैदिक्षु तद्देशमाप च ॥ ३७ दृष्ट्वाथ युद्धसंनद्धं रुड्वा तं च नृपं वलैः । राजा स विक्रमादित्यो मनस्येवमचिन्तयत् ॥ ३८ एतत्सुतां विना तावन्मम नास्त्येव निर्वृतिः । तत्कथं श्वशुरं हन्मि युक्तिमत्र करोमि किम् ॥ इत्यालोच्य सवेतालो राजा तत्सिद्धयलक्षितः । सुप्तस्य प्राविशद्रात्रौ कलिङ्गेशस्य वासकम् ॥ अरे विपमशीलेन विगृह्य स्वपिपीति तम् । प्रवोध्य तत्र वित्रस्तं वेतालः सोऽब्रवीद्धसन् । स चोत्थाय कलिङ्गेन्द्रो दृष्ट्वा दर्शितसाहसम् । परिज्ञाय च राजानं रौद्रवेतालसंगतम् ।। इदानीं वशगोऽहं ते देवादिश करोमि किम् । इति विज्ञापयामास भीतस्तञ्चरणानतः ।। ४३ मया चेत्प्रभुणा कार्य तव तद्देहि मे सुताम् । कलिगसेनामिति तं राजापि प्रत्यभापत ।। तथेति प्रतिपेदे च कलिङ्गाधिपतिः स तत् । राजापि वेतालयुतः स्वमागाच्छिविरं कृती ।। अन्येशुश्च कलिङ्गेन्द्रः स देवि त्वामदात्पिता । राज्ञे विपमशीलाय विधिवद्विभवोत्तरम् ।। ४६ एवं गाढानुरागेण राज्ञा देहपणेन च । परिणीतासि विधिवद्देवि नारिजिगीपया ।। इति कार्पटिकस्याहं देवसेनस्य वक्रतः । श्रुत्वावमानप्रभवं हे सख्यो मन्युमत्यजम् ।। इत्थं विवाहिता स्तम्भपुत्रिकादर्शनादहम् । चित्रावलोकनाचैपा राज्ञा मलयवत्सपि ।। एवं कलिगसेना सा विक्रमादित्यवल्लभा । भर्तृप्रभावमाख्याय स्वसपत्नीरनन्दयत् ॥ स चैवं विक्रमादित्यः सर्वामिस्ताभिरन्वितः । तया मलयवत्या च तस्थौ साम्राज्यसुस्थितः ।। अथैकदा राजपुत्रः कोऽज्यागाद्दक्षिणापथात् । कृष्णशक्त्यमिधानोऽत्र परिभूतः स्वगोत्रजैः ।। स सिंहद्वारमागत्य राज्ञः कार्पटिकवतम् । शिश्रिये राजपुत्राणामन्वितः पञ्चभिः शतैः ।। द्वादशाव्दान्मया सेवा विक्रमादित्यभूपतेः । कार्येति प्रतिजज्ञे च वार्यमाणोऽपि भूभुजा ।। निश्चयेन च तस्यात्र तिष्ठतः सानुयायिनः । सिंहद्वारे नृपसुतस्यैकादश समा ययुः ।। प्राप्ते च द्वादशे वर्षे तस्य देशान्तरस्थिता । भार्या चिरवियोगार्ता प्राहिणोल्लेग्यपत्रिकाम् ।। ४२ ४४ ૪૮ ४९ ५० બ૨ ५३ ५४ ।

·५८ ७४ तरङ्गः ५] विषमशीललम्बकः १८॥ वीरचर्यागते रात्रौ प्रच्छन्ने राज्ञि शृण्वति । दीपेनावाचयत्तस्यामार्या स लिखितामिमाम् ॥ संतप्तायततरलास्तव विरहे नाथ कठिनहृदयायाः । निर्यान्त्यविरतमेते निःश्वासा मे न तु प्राणाः ।। इति वाचयतस्तस्मात्सम्राट् कार्पटिकान्मुहुः । श्रुत्वा स राजधानी स्वां गत्वा राजा व्यचिन्तयत् ॥ ५९ सीदत्कलनः क्लिष्टोऽयं यत कार्पटिकश्विरम् । असिद्धकार्यः पूर्णेऽस्मिन्द्वादशेऽन्दे त्यजेदसून ।। ६० तद्विलम्बो न कार्योऽस्य मयेत्यालोच्य भूपतिः । आनाययत्कार्पटिकं दासी प्रेष्य तदैव सः ।। शासनं लेखयित्वा च तमेवं स समादिशत् । ओंकारपीठमार्गेण भद्र गच्छोत्तरां दिशम् ॥ तत्रामुना शासनेन प्रामं भुक्ष्व मदर्पितम् । नाम्ना तं खण्डवटकं पृच्छन्गच्छन्नवाप्स्यसि ॥ इत्युक्त्वा शासनं तस्मै प्रददौ तत्स भूपतिः । सोऽप्यनावेद्य भृत्येभ्यो ययौ कार्पटिको निशि ॥ का जिगीषा ममैकेन प्रामेण ब्रीडदायिना । तथाप्याज्ञा प्रभोः कार्येत्यसंतुष्टः क्रमाद्जन् । ६५ ओंकारपीठतो गत्वा दूरेऽरण्ये ददर्श सः । क्रीडन्तीः कन्यका वह्वीः पृच्छति स्म ततश्च ताः ॥ अपि जानीथ भोः खण्डवटकं क भवेदिह । एतच्छ्रुत्वा तमूचुस्तास्तन्न जानीमहे वयम् ।। ६७ गच्छाग्रे योजनेष्वत्र दशमात्रेषु नः पिता । सौम्य तिष्ठति तं पृच्छ विद्याद्रामं स जातु तम् ।। ६८ एवमुक्तः स कन्यामिस्ताभिर्गत्वा ददर्श तम् । कार्पटी पितरं तासां राक्षसं भीपणाकृतिम् ।। इह क खण्डवटकं ब्रूहि भद्रेति तं च सः । पप्रच्छ सोऽपि तं धैर्यमोहितो राक्षसोऽब्रवीत् ।। किं तत्र ते तद्धि पुरं चिरशून्यं तथापि चेत् । यासि तच्छृणु मार्गोऽयं पुरतस्ते द्विधा गतः ।। तत्र वामेन गच्छेस्त्वं पथा यावदवाप्स्यसि । प्रतोली खण्डवटकस्योचप्राकारहारिणीम् ॥ इत्युको रक्षसा गत्वा प्रतोली तामवाप्य सः। विवेश शून्यं भयदं दिव्यं हृद्यं च तत्पुरम् ।। ७३ सप्तकक्षावृतं तत्र राजवेश्म प्रविश्य च । आरुरोह स हा मणिकाञ्चननिर्मितम् ।। तत्र रत्नासनं दृष्ट्वा तस्मिन्नुपविवेश च । तावच राक्षसोऽभ्येत्य वेत्रहस्तस्तमभ्यधात् ॥ भो मानुप किमत्र त्वमुपविष्टो नृपासने । तच्छ्रुत्वा कृष्णशक्तिः स धीरः कार्पटिकोऽप्रवीत् ।। आहमत्र प्रभुयूयं करदाश्च कुटुम्बिनः । विक्रमादित्यदेवेन विलब्धाः शासनेन मे ॥ सच्छुत्वा शासनं दृष्ट्वा राक्षसस्तं प्रणम्य सः । उवाच राजा त्वमिह प्रतीहारस्तवास्मि च ॥ सर्वत्र विक्रमादित्यदेवस्याज्ञा ह्यखण्डिता । इत्युक्त्वा प्रकृतीः सर्वा आजुहाव स राक्षसः॥ आययुर्मत्रिणश्चात्र तथा राजपरिच्छदः । अपूरि चतुरङ्गेण वलेन नगरं च तत् ।। सर्वैः प्रणम्यमानोऽथ हृष्टः कार्पटिकोऽत्र सः । चक्रे राजोपचारेण कृत्स्नाः स्नानादिकाः क्रियाः ॥ ८१ ततः स राजा भूत्वात्र सविस्मयमचिन्तयत् । अहो प्रभावः कोऽप्येप विक्रमादित्यभूपतेः ।। गाम्भीर्यगरिमा चित्रमपूर्वस्तस्य च प्रभोः । ददाति यद्बाममिति युवराज्यमपीदृशम् ॥ इति चित्रीयमाणोऽन्न राज्यं कुर्वन्नुवास सः । तत्ससीन्विक्रमादित्योऽप्युञ्जयिन्यां पुपोप तान् । दिनैश्च विक्रमादित्यं प्रणन्तुं स उपाययौ । सोत्कः कार्पटिको राजा सैन्यकम्पितभूतलः॥ आगतं विक्रमादित्यः पादानतमुवाच तम् । पन्याः प्रहितलेसाया निश्वासान्गच्छ वारय ।। इत्युक्त्वा भूमिपतिना प्रेपितस्तेन साद्भुतः । स कृष्णशक्तिः ससिमिः साकं देशमगानिजम् ।। उत्सार्य गोत्रजान्भार्या नन्दयित्वा चिरोत्सुकाम् । सिद्धेप्सिताधिकः सोऽथ भेजे राज्यश्रियं पराम्॥८८ एवं सोऽद्भुतचारित्रो विक्रमादित्यभूमिपः । एकदान दर्शकमूर्ध्वरोमकचं द्विजम् ।। ८९ पप्रच्छ तं च हे ब्रह्मन्नीदकस्माद्भवानिति । ततः सोऽरगै खवृत्तान्तमेवं राज्ञे द्विजोऽब्रवीत् ।। ९० अग्निस्वामीति विप्रोऽभूदेव पाटलिपुत्रके । महाग्निहोत्रिणतस्य देवस्वामीत्यहं सुतः ।। मया च दूरतो देशाद्विप्रकन्या विवाहिता । वालत्वात्सा च तत्रैव स्थापिताभूपितुहे ।। कालेन यौवनस्यां तामानेतुं श्वाशुरं गृहम् । आरुहाश्वं सहकेन भृत्येन गतवानहम् ।। ९३ सत्कृतः श्वसुरेणाई सहायातकपेटिकाम् । आदायाश्वाधिरूढां तां भार्या प्रायामहं ततः ।। ८० - ९४ ·कथासरित्सागरः। [आदितस्तरतः १२४ । इति संकल्प्य पितरं सैवं कृतमृपात्रवीत् । गतस्तात परित्यज्य भर्ता मां सहसैव सः ।। १७० तद्वियुक्ता कथं चाहं तिष्ठामीह यथासुसम् । तद्यामि तीर्थयात्रायै लिभाम्येतां हतां तनुम् ॥ १७१ इत्युक्त्वा तमनिच्छन्तमप्यनुज्ञाप्य यनतः । पितरं सा ततः प्रायात्सपना सपरिच्छदा॥ १७२ क्रमेण गत्वा कृत्वा सा महाघे गणिकोचितम् । वेपं विवेशोजयिनी पुरी लोकैकसुन्दरी ॥ १७३ कृत्वा च परिवारेण सह कर्तव्यसंविदम् । सुमद्गलेति साकानिाम विप्रसुतालनः ॥ १७४ कामरूपान्महात्यागभोग्या नाना सुमङ्गला । आगता गणिकैपेति भृत्यैराख्याप्यतात्र सा॥ १७५ देवदत्तामिधानाथ तत्रत्या गणिकोत्तमा । ददावभ्येय तस्यै स्खं राजाई मन्दिरं पृथक् ।। १७६ तत्र स्थितां भृत्यमुसेनादौ मित्रं स मे शशी । तामब्रवीत्ख्यातिहतो भाटिमें गृह्यतामिति ॥ १७७ अस्मद्वचोऽनुतिष्ठेद्यः प्रविशेत्सोऽन कामुकः । न भाट्या कार्यमस्माकं नान्यः पशुनिभैर्नृभिः ।। १७८ इत्युक्तस्तन्मुसेनैव स सुमगलया तया । तथेत्युक्त्वा शशी रानिमुखे तन्मन्दिरं ययौ ।। १७९ तत्र स प्रथमं द्वारं संप्राप्यावेदितालकः । द्वारपालेन जगदे कुर्वस्मत्स्वामिनीवचः ।। १८० स्नातोऽपीह पुनः स्ताहि प्रवेशो नास्ति तेऽन्यथा । तच्छ्रुत्वा स शगी स्नानं तथेत्यगीचकार तत् ॥ १८१ वतः स यावद्दासीमिरभ्यगोद्वर्तनोत्तरम् । विस्रब्धं स्नपितस्तावत्प्रथमः प्रहरो गतः ।। १८२ स्नात्वा प्राप्तोऽथ स द्वारं द्वितीयं द्वाररक्षिणा । ऊचे स्नातोऽसि तत्तावत्प्रसाधनविधिं कुरु ॥ १८३ तथेत्युक्तवतस्तस्य दास्यस्तावत्प्रसाधनम् । चर्यावहितीयोऽपि प्रहरः पर्यहीयत ॥ १८४ तृतीयमथ संप्राप्तः कक्ष्याद्वारं स रक्षिभिः । जगदे भुव तावत्त्वं प्रविशाभ्यन्तरं ततः ॥ १८५ वाढमित्युक्तवन्तं तं दास्यस्तावढ्यलम्बयन् । आहारैर्विविधैर्यावत्तृतीयः प्रहरो गतः ।। १८६ अथ वासगृहद्वारं चतुर्थ स कथंचन । संप्राप्तो द्वारपालेन तत्रैवं निरभय॑त ।। १८७ ग्राम्यकामुक निर्याहि मा खलीकारमाप्स्यसि । कालः किं पश्चिमे यामे गणिकानवसंगमे ।। १८८ एवं तिरस्कृतस्तेन स फालेनेव रूपिणा । शशी विगलितच्छायो यथागतमगात्ततः ॥ १८९ इत्थं सुमगलेयाख्यां दधत्या वञ्चितास्तया । गणिकारूपया विप्रसुतयान्येऽपि कामुकाः ।। १९० तच्छ्रुत्वा कौतुकादेव कृत्वा दूतगतागतम् । अहं नक्तं गृहं तस्या अगच्छं सुप्रसाधितः ।। १९१ तत्र द्वाःस्थान्प्रतिद्वारमनुरख्यार्थदानतः । तस्या वासगृहद्वारं प्राप्तोऽहमविलम्यितः॥ १९२ कालप्राप्तो विमुक्तश्च द्वाराहाःस्थैः प्रविश्य ताम् । वेश्यावेशापरिज्ञातामपश्यं स्वप्रियामहम् ॥ १९३ सा पुनः प्रत्यभिज्ञाय कृतप्रत्युद्गमादिका । वेश्येव धूर्ता पर्यकनिषण्णं मामुपाचरत् ॥ १९४ ततो लोकैकसुन्दर्या साकं नीतनिशस्तया । वद्धानुरागो निर्गन्तुं नाशकं तद्गृहादहम् ।। १९५, सापि यद्धरतिः पार्थान्नापयाति स्म मे तदा । यावदिनैः सगर्भाभून्मेचकाप्रपयोधरा ।। १९६ कृत्वाथ कूटलेखं सा विदग्धा मह्यमर्पयत् । राज्ञा मे प्रभुणा लेखः प्रहितो वाच्यतामिति ॥ १९७ ततश्चाहं तमुन्मुच्य लेसमेवमवाचयम् । श्रीकामरूपतः श्रीमान्मानसिंहो महीपतिः ।। १९८ सुमगलामादिशति स्थितास्यत्र चिरं कथम् । शीघमागम्यतां हित्वा देशान्तरकुतूहलम् ।। १९९ मयैवं वाचिते लेखे सात्रवीद्दुःखितेव माम् । याम्यहं मयि मा मन्यु कृथाः परवती ह्यहम् ।। एवं कृत्वा मिपं प्रायात्स्वं सा पाटलिपुत्रकम् । अहं तु तां परायत्तेत्यनुरक्तोऽपि नान्वगाम् ॥ २०१ सा च पाटलिपुत्रस्था कालेन सुपुवे सुतम् । स वर्धमानश्च कलाः सर्वाः शिशुरशिक्षत ।। २०२ द्वादशाब्दश्च वयसा स बालो वालचापलात् । दासेरकं सवयसं लत्तया जात्वताडयत् ।। ताडितस्तं च सोऽवादीद्वन्दासेरको रुपा । त्वं ताडयसि मां यस्य तव न ज्ञायते पिता ।। २०४ मातुर्विदेशभ्रान्ताया जातस्त्वं हि यतस्ततः । इत्युक्तस्तेन वैलक्ष्याद्गत्वाप्राक्षीस मातरम् ॥ अम्ब को मे पिता कुत्र स धास्ते कथ्यतामिति । साथ माता द्विजसुता वीक्ष्य क्षणमुपाच तम् ।। २०६ पिता ते मूलदेवाख्यो मां त्यक्त्योजयिनीं गतः । इत्युक्त्वा मूलतस्तस्मै स्ववृत्तान्तं शशस सा ॥ २०७ वतः स वालोऽवादीत्तामम्ब तानयाम्यहम् । गत्वा तं पितरं वद्या प्रतिज्ञा पूरयामि ते ।। २०५ २०८ ·१२१६ तरहः ५1] विषमशीललम्बकः १८॥ ५९५ इत्युक्त्वा जननीमेव स बालः प्रस्थितस्ततः । तयोक्तमदभिज्ञानः प्रापदुजयिनीमिमाम् ॥ २०९ दीव्यन्तमक्षैर्मा तत्र दृष्ट्वाभिज्ञाननिश्चितम् । ठिण्ठास्थानेत्य सर्वांश्च द्यूतेन जयति स्म सः॥ २१० बालत्वेऽपि महाधूर्तः सर्वस्य कृतविस्मयः । अर्थिभ्यः स ददाति स्म तयूतावजितं धनम् ॥ २११ रात्रौ स्वयुक्त्या चागत्य कार्पासनिचयोपरि । लघु विन्यस्य सुप्तं मां शय्यासट्दामपाहरत् ।। २१२ ततः प्रबुद्धो दृष्ट्वाहमालानं तूलपृष्ठगम् । असद सहसाभूवं सलज्जाहासविस्मयः ।। २१३ अथाहमापणं देव शनैर्गत्वा परिभ्रमन् । तमेव वालं तां खट्वां विक्रीणानं व्यलोकयम् ।। २१४ उपगम्यानवं तं च कियता दीयते त्वया । एपा मूल्येन खट्रेति ततो वालोऽब्रवीत्स माम् ॥ २१५ न लभ्यतेऽसौ मूल्येन सट्दा धूर्तशिरोमणे । अपूर्वाद्भुतवृत्तान्तवर्णनेन तु लभ्यते ।। तच्छ्रुत्वाहमवोचं तं तर्हि वच्म्यद्भुतं तव । तत्त्वतः सत्यमिति तद्बुवा चेदनुमन्यसे ।। २१७ यदि त्वसत्यमिति तद्वक्ष्यस्यप्रत्ययेन मे । ततस्त्वं जारजातः स्याः सदां च प्राप्नुयामहम् ।। २१८ अनेन समयेनाग विचित्रं शृणु वच्मि ते । पूर्व दुर्भिक्षदोषोऽभूद्राष्ट्रे कस्यापि भूपतेः ।। २१९ स वाहनानां नागानां शीकराम्बुमहाभरैः । सूकरप्रेयसीपृष्ठे स्वयं चक्रे कृषि नृपः ।। २२० ततो धान्यैः समुत्पन्नः समृद्धः स महीपतिः । दुर्भिक्षं शमयामास प्रजानां जनपूजितः ॥ २२१ एवं मयोक्ते विहसन्सोऽवादीद्वालकस्तदा । नागानां वाहना मेघाः सूकरप्रेयसी क्षितिः ।। २२२ विष्णोः सूकररूपस्य सा हि प्रियतमोच्यते । तस्यां मेघाम्बुभिर्धान्यमुत्पन्नं चेत्किमद्भुतम् ॥ २२३ २२४ इत्युक्त्या बालधूतों मां विस्मितं सोऽब्रवीत्पुनः । इदानीमहमाख्यामि तवापूर्व किमप्यदः ॥ प्रत्येपि यदि विज्ञाय तत्सत्यमिति तत्त्वतः । तत्ते खट्वां ददाम्येतां स्यास्त्वं दासो ममान्यथा ॥ २२५ तथेत्युक्ते मया सोऽथ बालधूर्तोऽब्रवीदिदम् । उद्पादि पुरा धूर्तपते कोऽपीह बालकः ॥ २२६ अकम्पयत्पदभरेणो-मुत्पन्न एव यः । तदैव वृद्धो भूत्वा च चक्रे लोकान्तरे पदम् ।। २२७ इत्युक्तवन्तं वालं तं तदबुद्धवाहमनवम् । अलीकमेतन्नास्त्यत्र सत्यता काप्यहो इति ।। ततः स वालोऽवादीन्मां जातस्यैव न कि हरेः । चकम्पे चरणाक्रान्ता वसुधा वामनाकृतेः॥ २२९ २३० तदैव पृद्धिं गत्वा च चक्रे तेन न किं पदम् । एलोके तजितोऽस्येव मया दासीकृतोऽसि च ॥ अत्रापणगताश्चैते सर्वे नौ साक्षिणः पणे । तदहं यत्र गच्छामि तत्रागच्छ समं मया ॥ इत्युक्त्वा सोऽग्रहीद्वालो धीरो मां पाणिना भुजे । तत्रस्थाश्च तथैवास्य साक्ष्यं सर्वे व्यधुर्जनाः ॥ २३२ २३३ ततश्च मामवष्टभ्य पणबद्ध स सानुगः । नयति स्मान्तिकं मातुः पुरं पाटलिपुत्रकम् ।। तन्माता च तदानीं तं दृष्ट्वा सा मामभापत । आर्यपुत्र मयाप्येपा स्वप्रतिज्ञाद्य पूरिता ॥ आनायितोऽस्यवष्टभ्य त्वजातेनैव सूनुना । इत्युक्त्वावर्णयत्साध्वी वृत्तान्तं सर्वसंनिधौ ।। २३५ ततस्तां धान्धवाः सर्वे स्वप्रज्ञासाधितेप्सिताम् । पुनापमृष्टकौलीनामभ्यनन्दन्कृतोत्सवाः॥ २३६ कृतार्थश्च तया पन्या साकं तेन सुतेन च । उपित्वा चिरमत्राहमागामुञ्जयिनीमिमाम् ।। २३७ एवं सन्त्येव देवेह भर्तृभकाः कुलाङ्गनाः । पुनः सर्वथा सर्वा दुर्वृत्ता एव योपितः ।। २३८ इत्येतां मूलदेवस्य निशम्य वदनात्कथाम् । विक्रमादित्यनृपतिस्तुतोप सह मत्रिभिः ।। २३९ इत्याश्चर्याणि शृण्वन्स पश्यन्कुर्वश्व भूपतिः । विजित्य विक्रमादित्यः सद्वीपां भुजे महीम् ।। २४० इति संयोगवियोगैर्निचितामाख्याय विषमशीलकथाम् । कण्वमुनिः पुनरवदत्तस्मिन्मां मदनमञ्चकाचिरहे ।। २४१ एवं भवन्यचिन्त्या विरहाश्व समागमाश्च जन्तूनाम् । तत्स्यात्तवापि नचिरानरवाहनदत्तं संगमः प्रियया ॥ २४२ अवलम्यस्य धृति तत्सुचिरं भोक्तासि वत्सराजसुत । भार्यासचिवसमेतो विद्याधरपारचक्रवर्तिपदम् ।। २२८ २३४ ·, २४१ २४८ २४६ २४७ कथासरित्सागरः। आदितस्तरङ्गः १२४ एवं कण्वपिगिरा लब्धधृतिः क्षपितविरहकालोऽथ । भार्या विद्याः सेचरसाम्राज्यं च क्रमादहं प्राप्तः।। तच यथा संप्राप्तं वरदस्यानुग्रहान्मया शंभोः । आदावेव तदसिलं वर्णितवानेव वो महामुनयः ।। इति नरवाहनदत्तः स्वकथामाख्याय मुनिजनं निखिलम् । गोऽपालकं च मातुलमहर्पयत्कश्यपाश्रमे तस्मिन् ।। नीत्वा च तत्र जलदागमवासरांतानामत्र्य मातुलमृपीश्च तपोऽवनस्थान । प्रायात्सदारसचिवः स ततो विमानमारुह्य सेचरचमूपिहितान्तरिक्षः ।। प्राप्य क्षणादृपभकं स्खनिवासमति साम्राज्यभोगसुसितो शुचरेन्द्रमध्ये । देव्या समं मदनमधुकया स्थितोऽथ रनमभाप्रभृतिभिश्च स कल्पजीवी ।। इत्येपा शशिशेसरेण तुहिनक्ष्माभृत्सुताभ्यर्थना- सोत्साहेन बृहत्कथा निगदिता कैलासपृष्ठे पुरा । उत्पन्नैरथ शापतः क्षितितले कात्यायनाद्याकृती- विभ्रद्भिर्गमिता प्रसिद्धिमतुलां तैः पुष्पदन्तादिभिः ।। एतां मददनोद्गतां पठति यो यो वा शृणोत्यादरा- द्यश्चैतां सुकथां विभर्ति नचिरात्स ध्वस्तपापः कृती । सद्विद्याधरतामवाप्य नियतं लोकं मम प्राप्नुया- दित्यस्याश्च तदा वरं गिरिसुताकान्तः कथाया ददौ ।। २४८ २४९ २० इति महाकविधीसोमदेवमविरचिते क्यासरित्सागरे विषमशीललम्बके पञ्चमस्वरङ्गः। समाप्तोऽयं विपमशीललम्बकोऽष्टादशः। समासश्चायं कथासरित्सागर ·ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तिः। १ २ ur श्रीसातवाहनकुलाम्बुधिपारिजातः समामराज इति भूमिपतिर्वभूव । येनावतीर्य विविधैर्विबुधैः श्रितेन कश्मीरमण्डलमनीयत नन्दनत्वम् ।। तस्यालजो नमदशेपमहीशमौलिमाणिक्यकायनिरुपीकृतपादपीठः । •श्रीमाननन्त इति तत्कुलकल्पवृक्षः शौयकराशिरुदपद्यत चक्रवर्ती ।। द्वारामसीमनि च यस्य निकृत्तकण्ठः क्षित्वोदरं नरपतेलठति स्म मूर्धा । सेवागतो जितमहाहरिचक्रचारुफीर्तिश्रवण परितोपमिवैत्य राहुः॥ सोऽथ निगाधिपतेस्तनूजा राजेन्दुरिन्दोर्वहति स्म देवीम् । तमोपहां सूर्यवती प्रजानां विभातसंध्यामिव विश्ववन्द्याम् ।। आम्नायैरिव नानादेशसमुद्भूतविप्रशतसेव्यैः। अब्धिमिरिव रत्नभृतैौतिभृतां भूभृतामपि शरण्यैः ।। कल्पद्रुमैरिवान्वमाशोपगतातिहारिभिरुदारैः । देव्या यया विरचितैः कश्मीरा मण्डिता मठप्रवरैः ।। यनिर्मितान्यमलतोयवहद्वितस्ताविस्तीर्णतीरभुवि सौधसुधासितानि । व्योमापगापरिगतान्तहिमाद्रिशृङ्गभङ्गिं भजन्ति सुतरां सुरमन्दिराणि ॥ दत्तरसंख्यमणिहेममहापहारकृष्णाजिनद्रविणपर्वतगोसहरः । विश्वंभरा "न च नापि भृ..... विश्वं सदा भगवती किल या बिभर्ति ।। क्ष्मामण्डलैकतिलकोऽप्यनलीकलमो यस्या धनामृतमयो गुणिबान्धवोऽपि । विद्वेषिपर्पदशिवोऽपि शिकावतारः श्रीमान्सुतः कलशदेव इति क्षितीशः ।। उभृितो नमयितु निखिलानुदमान्पातुं क्षमश्च जलधीनपि सप्त धीरः । सृष्टः सुरैरमिनवः कलशोद्भवो यः श्रीहर्षदेव इति नृपवर, स यस्याः ।। तस्याः सदैव गिरिशार्चनहोमकर्मनानाप्रदानविधिवद्धसमुद्यमायाः । शास्त्रेषु नित्यविहितश्रवणश्रमाया देव्याः क्षणं किमपि चित्तविनोदद्देतो. ॥ नानाकथामृतमयस्य बृहत्कथायाः सारस्य सज्जनमनोम्बुधिपूर्णचन्द्रः । सोमैन विप्रवरभूरिगुणाभिरामरामासजेन विहितः सलु संमहोऽयम् ।। प्रवितततरङ्गभनिः कथासरित्सागरो विरचितोऽयम् ॥ सोमेनामलमतिना हृदयानन्दाय भरतु सवाम् । ७ ....... ९ १३ ·ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तिः। ? २ ur श्रीसातवाहनकुलाम्बुधिपारिजातः सङ्ग्रामराज इति भूमिपतिर्वभूव । येनावतीर्य विविधैर्वियुधैः श्रितेन कश्मीरमण्डलमनीयत नन्दनत्वम् ॥ तस्यामजो नमदशेपमहीशमौलिमाणिक्यकायनिकपीकृतपादपीठः । • श्रीमाननन्त इति तत्कुलकल्पवृक्षः शौर्यैकराशिरदपद्यत चक्रवर्ती ।। द्वाराप्रसीमनि च यस्य निकृत्तकण्ठः क्षिस्वोदरं नरपतेढुंठति स्म मूर्धा । सेवागतो जितमहाहरिचक्रचारुकीर्तिश्रवण परितोषमिवैत्य राहुः ॥ सोऽय त्रिगर्ताधिपतेस्तनूजा राजेन्दुरिन्दोर्वहति स्म देवीम् । तमोपहां सूर्यवती प्रजानां विभातसंध्यामिव विश्ववन्द्याम् भानायैरिव नानादेशसमुद्भूतविभशतसेव्यैः । अधिमिरिव रत्नभृतैर्भीतिभृतां भूभृतामपि शरण्यैः ।। कल्पद्रुमैरिवान्वहमाशोपगतातिहारिभिरुदारैः । देव्या यया विरचितैः कश्मीरा मण्डिता मठप्रवरैः ॥ यनिर्मितान्यमलतोययहद्वितस्ताविस्तीर्णतीरभुवि सौधसुधासितानि । व्योमापगापरिगतान्तहिमाद्रिशृङ्गभगि भजन्ति सुतरां सुरमन्दिराणि ॥ दत्तैरसंख्यमणिहेममहामहारकृष्णाजिनद्रविणपर्वतगोसहस्रः विश्वंभरा ....."न च नापि भृ'.... विश्वं सदा भगवती किल या बिभर्ति ।। क्ष्मामण्डलैकतिलकोऽप्यनलीकलग्नो यस्या घनामृतमयो गुणिवान्धवोऽपि । विद्वेषिपर्षदशिवोऽपि शिवावतारः श्रीमान्सुतः कलशदेव इति क्षितीशः ॥ उभृितो नमयितुं निखिलानुदप्रान्पातुं क्षमश्च जलधीनपि सप्त धीरः । सृष्टः सुरैरभिनयः कलशोद्भवो यः श्रीहपदेव इति नृपवरः स यस्याः ।। तस्याः सदैव गिरिशार्चनहोमकर्मनानाप्रदानविधिवद्धसमुद्यमायाः । शास्त्रेपु नित्यविहितश्रवणश्रमाया देव्याः क्षणं किमपि चित्तविनोदहेतोः ॥ नानाकथामृतमयस्य बृहत्कथायाः सारस्य सञनमनोम्युधिपूर्णचन्द्रः । सोमेन विप्रवरभूरिगुणामिरामरामासजेन विहितः खलु संग्रहोऽयम् ।। प्रवितततरङ्गभङ्गिः कथासरित्सागरो विरचितोऽयम् ॥ सोमेनामलमतिना हृदयानन्दाय भवतु सताम् । :। ११ سد