·... ३ १ ४ ४ ... ... ४ ... ... १ १ ४ १ १० १ ८ [३] ग्रन्थनाम मूल्यम् । रू. आ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रम्-हरदत्तकृतीकासमेनम् । २ ६२ ईशकेनकठमश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभूगपनिपदः-सटीकाः२ ६३ छान्दोग्योपनिपत्-रङ्गरामानुनविरचितप्रकाशिकोपेना । १२ ६४ बृहदारण्यकोपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेता। ३ ६५ शावायनब्राह्मणम्-ऋग्वेदान्नर्गतवाप्कलशाखीयम् । ६६ काव्यप्रकाशः-उद्द्योतयुतपदीपसहितः। ६ ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेवानि । ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता-नारदपञ्चरानान्तर्गवा । १२ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरमोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । ७१ बृहद्योगतरदागिणी-विमल्लभदृपिरचिता भागदयोपेता । १२ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः-वैद्यनाथरुतगदारम्पटीकायुतः। ६ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छकराचार्यविरचिता ।... ७४ द्राह्यायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दप्रणीता । ७५. ब्रह्मसूत्रभाष्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरकृतव्यारयासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः ब्रह्मानन्दसरस्वतीविरचिता । ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणभविरचितः । १२ ७९ छान्दोग्योपनिपत-मिताक्षराव्यारन्यासमेता। ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यस्ता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्तिसमेतम् । ८. ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षिवविरार्चिता । ८३ संक्षेपशारीरकम-व्याख्यासहित भागद्वयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-अभ्यंकरोपाडवासुदेवशखिमणीतः । ८५ ज्योतिर्निवन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । ८ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनशाखिकता। ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यस्त्तवृतिसमेतम् । मागद्वपात्मकम् । ८९ काव्यप्रकाशः-संकेताख्यटीकासमेतः । ९० शावायनारण्यकम्-ऋग्वेदान्तर्गतचाप्कतशाखीयम् । ९ १ ४ ४ १ . २ ... २ 0 . ४ ११ ७ ९ ... २ . 3 ... ४ १४ २ ४ ४ ३ .

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ३ ग्रन्थाङ्कः ९ VIDYA आनन्दगिरिकतटीकासंवलिवाकरभाष्यसमे HOSATAN 2 मुण्डकोपनिपत् । rior LIBRARY तथा नारायणविरचिता मुण्डकोपनिषद्दीपिका च । पुस्तकद्दयमेतदानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् । - बी. ए. इत्युपपदयारिमा विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महामागप्रविष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आपसातारैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । षष्ठीय मुद्रणावृत्तिः। शालिवाहन शकान्दाः १८५७ । सिस्ताब्दा १९६५ ( अस्य सर्वेऽधिकारी रामशासनानुसारेण स्वायत्तता )। मुरूपं दशाऽऽणका( १. )।

·आदर्श पुस्तकोल्लेखपत्रिका। अथास्या मुण्डकोपनिषद आदर्शपुस्तकानि यः परहितैफपरत पा संस्क- 'पणार्य प्रदचानि तेषां नामादीनि पुस्तफाना संज्ञाय मदयन्ते- (क.) इति संहिता-पुण्डकोपनिपरसटीकभाष्योपंता, विब्लियिका इण्डि- केत्याख्यग्रन्यावल्यां मुंद्रिवा पुण्यपचननिवासिना कै. के. शा. रा. रा. देवोपाहवाळशास्त्रिणाम् । ( ख.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिपत्सटीकभाष्योपेता, इन्द्रपुरनिवासिना फिवे इत्युपालानां श्रीयुताना रा. रा. भाऊसाहेव पाकासाहेघ इत्येतेषाम् । (ग.) इति संक्षिता-मुण्डकोपनिषत्सटीकमायोपेता, काश्या शिक्षामुद्रिता, आनन्दाश्रमपुस्तकसंग्रहस्था । मुद्रणकाला-सं० १९४२॥ (प.) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिपन्मूलमात्रा, पुण्यपचननिवासिनो श्रीयु- वाना रा. रा. भाऊसाहेव नगरकर इत्येतेपाम् । लेखनकाला-फे १७०१ । (इ.) इति संजिता-मुण्डफोपनिषत्सटीकभाप्योपेवा, वटोदरनिवासिना श्रीयुताना पटवर्धनोपाह्वानो रा. रा० कष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । (च.) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाप्योपेता, उज्जयिनीक्षेत्रनिवा- सिना वे० शा० सं० रा०रा० सोरटीबुवा इत्येतेषाम् । ( छ.) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, उज्जयिनी क्षेत्रनिवा- सिना आठवले इत्युपाह्नानां वे० रा. रा. रामचन्द्रमट्ट इत्येवेषाम् । लेखनकाल:- -शके १६३२। (ज.) इति संशिता-मुण्डकोपनिषद्भाष्यसमेवा, विंचूरपुरानिवासिनी श्रीयु- ताना रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । .(स.) इति संज्ञिता--मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेता, वटोदरनिवासिनी श्रीयुताना पटवर्धनोपादानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् ।

·(अ.) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिपत्सटीकभाष्योपेता, नागपूरनिवासिना श्रीयुतानां रा. रा. अप्पासाहेव घुटी इत्येतेषाम् । (ट.) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषत्सटीकभाष्योपेवा, करवीरपुरनिवासिना श्रीमना वे० शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । लेखन- काला-संवत् १८७८॥ (क.) इति संज्ञिता-मुण्डकोपनिषदीपिका, मुम्बापुरनिवासिनो के. शा० सं० रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । समाप्तेयमादर्शपुस्तकाल्लेखपत्रिका ।

·आनन्दगिरिकसटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता- - मुण्डकोपनिषत् । ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ ॐशान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ ॐ ब्रह्मा देवानामित्याचापर्वणोपनिषत् । अस्याश्च विद्यासंपदाय. कर्तृपारम्पर्यळसणसंबन्धमादावेचाऽऽह स्वयमेव स्तुत्पर्यम् । एवं हि यदक्षरं परं ब्रह्म विद्यागम्यमितीरितम् । यस्मिज्ञाते मवेज्ज्ञात सर्व तस्यामसंशयम् ॥ १ ॥ ब्रह्मोपनिषद्गर्मोपनिषदाया अथर्वणवेदस्य बलय उपनिषदः सन्ति । तास शारीर- ' केऽनुपयोगित्वेनाच्याविरूवासितत्वाददृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तरित्यायधिकरणोपयोगि. तया मुण्डकस्य व्याचिस्यासितस्य प्रतीकमादत्ते-ब्रह्मा, देवानामित्याघायर्षणोप- दति । व्याविख्यासितेति शेषः । नन्वियमुपनिषन्मन्त्ररूपा मन्त्राणां चेपे वेत्या- दीनां कर्मसंपन्धेनैव प्रयोजनवत्वम् । एतेषां च मन्त्राणां कर्मसु विनियोजकममाणानुप- लम्भेन तसंब-याप्तमव निष्पयोजनताद्वय चिल्यासित न संमतीति शमानयोत- रम् । सत्य कर्मसंवन्ध भाऽपि ब्रह्मविया काश-सामद्वियथा संबन्यो भविष्यति । ननु NिENEWAR- काय उणलपशेषणपत्रिपुर- षदोषनावशङ्ख्यामाण्याइयाचिख्यासितत्वं नोपपद्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-मस्या- थेति । विशयाः संप्रदायरवर्तका एव पुरुषा न तूला निर्माताः । संप्रदायकर्तृयापि माधुनातनं येनानावासः स्यात् । कित्यनादिपारम्पगितम्। ततोऽसादसिद्धब्रह्मापा. प्रकाशनसपर्योपनिषदः पुरुषसंन्यः संप्रदायकत्वपारम्पलक्षण एव तमादावाऽऽहेत्य- र्थः। विद्यासंप्रदायकर्तृत्वमेव पुरुषाणाम् यथा विद्याया: पुरुषसंबधातपैवोपनिषोऽपि । यदि पुरुसंबन्धी विवक्षितः पौरुषेसारिहाराय तर्हि तथा संबन्धभिवायनान्येन भवितव सयमेव स्वसंपन्याभिधायक वे स्ववृत्तिपात लादिस्याशङ्कयाऽऽह-स्वयमेव -- 16.0. 'नत्व' । कच. स. 'तव्य न । क. स. म. स्याह । ग. स. धायिवान्ये १५०. 'कव बायाश्य ·। ३ आनन्दगिरिकवटीकासँवलिशांकरभाष्योपैना- (मु०१०१) महद्भिः परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुणाऽऽयासेन लन्या विद्यौति श्रोतृ- धुद्धिमरोचनाय विद्या महीकरोति । स्तुत्या प्ररोचितायां हि विद्या सादराः भवर्तेरनिति । प्रयोजनेन तु विधायाः साध्यसाधनकक्षणसंपन्ध- मुत्तरत्र वक्ष्यति- मियदे हृदयगन्धिः" इत्यादिना । अत्र चापरशब्द- धाच्यापामुग्वेदादिलक्षणायो विधिप्रतिषेधमात्रपरायां विद्यायो संसार- फारणाविद्यादिदोपनिवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवोक्त्वा परापरविद्याभेद- करणपूर्वकमविद्यायामन्तरे वर्षमाना इत्यादिना । नपा परमाप्तिसाधनं सर्वसाधनसाध्यविषयपैराग्यपूर्वकं गुरुमसादळभ्यां ब्रह्मविद्यापाइ-परीक्ष्य लोकानित्यादिना । प्रयोजनं चासकद्रवीति ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति। स्तुत्यर्यमिति । विद्यास्तुती तात्पन्न स्ववृचिदोष इत्यर्थः । स्तुतिर्वा किमयत ---श्रोतृबुद्धीति । प्रवर्तेरनिति पाठो युक्तः । वृतुधातोरात्मनेपदित्वात् । विद्या- या यत्प्रयोजन तदेवास्या उपनिषदोऽपि प्रयोजन भविष्यतीत्यमित्य विधायाः प्रयो- जनसंबन्धमाह-प्रयोजनेन विति । संसारकारणानिवृतिहाविद्याफलं चेत्तीपर- विद्ययेव तन्निवृत्तेः संभवान्न तद ब्रह्मविद्याप्रकाशकोपनिपव्याख्यातव्येत्याशङ्कयाऽऽह- अत्र वेति । संसारकारणमविद्यादिदोपस्तन्निवर्तकत्वमपरविद्यायाः कात्मिकाया: न संभवत्यविरोपात् । न हि शतशोऽपि प्राणायाम कुर्वतः शुकिदर्शनं विना तदवि. वानिवृत्तिर्दश्यते । ततोऽपरविद्यापाः संसारकारणाविद्या निवर्तकत्वं नास्तीति स्वयमेवीतत्वा ब्रह्मविद्यामाहेति संबन्धः । किंध परमपुरुषार्पसाधनापेन ब्रह्मविद्यायाः परविद्यालं निकृष्टसंसारफलस्वेन च कर्मविद्याया अपरविद्यात्वम् । ततः समाख्या- पलादपरविद्याया मोक्षसाधनत्वामावोऽगम्यत इत्यभिपेत्या ३-परापरेति । पचाऽऽ:-कर्मजा; केवलब्रह्मविद्यायाः पर्तृसंस्कारस्वेन काङ्गत्वा वान्हयेण पुरु- पासाघनत्वं नास्तीति तदन-तरश्रुत्येव निराकृतरित्याह-तया परमाप्तिसापनमिति । प्रभाविद्यायाः कर्माहत्वे कर्मणो निन्दा न स्यात् । न खल्वविधानाय प्रधान विनि. न्यते । व तु ससाव्यसाधन निन्दया तद्विपरराज्याभिधानपूर्वक परमासिसाधनं ब्राझविधामाह । मतो ब्रह्मविद्यायाः स्वप्रधानत्वात्तत्प्रकाशकोपनिषदां न कर्तुः स्ताय. फायमित्यर्थः । यद्यपि स्वतन्त्रबमविद्या प्रकाशका स्यातहि तदप्यतॄणा सर्वे- पामे किमितिमविद्या न स्यादित्याशयाऽऽह-गुरुप्रसादलम्पापिति । गुनुम- हादिसंस्कारामावासपा यद्यपि न भविन्यांत तपाऽप विशिष्टाधिकारणी भविष्यतीति भावः । ननु पतन्ना द्रविधा नहिं प्रमोसनमान न स्यात् । मुखदुःखप्राविपरि- हारयोः प्रतिनिधिमाध्यतामात्राऽऽह-प्रयोजनं चेति । स्मरणमात्रेण विस्मृत- ........... दुरिति । क. घ. साधनमाम्य'। पानिair ६. वित्यो ! ५१, २.१. रणनिह...ता। . । ।

·मु०स०१३ मुण्डकोपनिषत् । परामृताः परिमुच्यन्ति सर्व इति च । मानमात्र यद्यपि सर्षामिणामधि- फारस्तथाऽपि सन्यासनिछैच ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनं न फर्म सहितति मेक्ष्य. • ची चरन्तः संन्यासयोगादिवि च ध्रुवन्दर्शयति । विद्याकर्मविरोपांच । न हि ब्रह्मात्मफत्वदर्शनेन सह कर्म स्वमेऽपि संपादयितुं शक्यम् । विद्यायाः कालविशेषामावादनियतनिमित्तत्वात्काळसकोचानुपपत्तिः। यत्तु गृहम्येषु · ब्रह्मविद्यासंप्रदायफर्तृत्वादि लिङ्गं न स्थितन्यायं घाधितु- मुत्सहते . । नहि विधिशतेनापि तयाप्रकाशयोरेत्र सद्भावः शक्यते सुवर्णलामे सुख पाप्तिपसिद्ध रनतत्वज्ञानमात्राच सर्पनन्यमयकम्पादुि खनिवृत्तिप्र- सिद्धेश्च न प्रवृत्तिनिवृत्तिमाध्यत्वं प्रयोजनास्यकान्तिकम् मतो विश्रब्धं श्रुतिः प्रयोजन संवन्धं विद्याया असकृद्रवति । तस्मात्तत्प्रकाशकोपनिषदो व्याख्येयत्वं संभवतीत्यर्थः । यच्चाऽऽहुरेकदेशिनः स्वाध्यायाध्ययनविघेरविवोधफलस्य त्रैवर्णिकाधिकारवादीतो- पनिषजन्ये ब्रह्मज्ञानऽस्त्येव सर्वेषामधिकारः । ततः सर्वाश्रमकर्मसमुच्चिन्य ब्रह्मविद्या मोक्षसाधनमिति तत्राऽऽह-ज्ञानमात्र इति । सर्वस्वत्यागात्मकसंन्यासनिष्ठेव परब्रह्म. विद्या मोक्षसाधनामिति वेदो दर्शयति । तादृशसंन्यासिनां च कर्मसाधस्य स्वस्या- भावान कर्मसंभवः । आश्रमधर्मोऽति शमदमाद्युपबृंहितविद्याभ्यासनिष्ठत्वमेव । तेषां शौचाचमनादिरपि तत्त्वतो नाऽऽश्रमधर्मो लोकसंग्रहार्यत्वात् । ज्ञानाम्यासेनवापावन- स्वनिवृत्तेः । नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते' इति स्मरणात् । विषवण. नानविध्यादेरज्ञसंन्यासिविषयत्वात् । अतः कर्मनिवृत्त्यैव साहित्यं ज्ञानस्य न कर्मणे- त्यर्थः । इतश्च न कर्मसमुच्चिता विद्या मोक्षसाधनमित्याह-विद्याविरोधाचेति । अकर्तृ बहीवाम्मीति करोम चेति स्फुटो व्याघात इत्यर्थः । यदा ब्रह्मात्मैकत्वं विस्म- रति तदात्पन्नविद्योऽपि करिष्यति ततः समुच्चयः संमान्यत इति न वाध्यमित्याह- विद्याया इति । ननु गृहस्थानामांदरःममृतीनां विद्यासंप्रदायप्रवर्तकत्वदर्शन दृह- स्थाश्रममभिः समुच्चयो लिगादवगम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह--पविलि। लिङ्गस्य न्यायोपबृहितस्यैव गम स्याङ्गीकाराम्समुच्चये च न्यायामावात्मत्युत विरोधदर्शनान लिङ्गेन समुचयसिद्धिः । संप्रदायप्रवर्तकानां च गार्हस्थ्यस्याऽऽमासमानत्वात्तत्त्वानु- संधानेन महर्महुर्बाधात् । यस्प मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ इत्युद्गारदर्शनारकर्माभासेन न समुच्चयः स्यात्तत्र च धर्न दृश्यत इति भावः । क. प. मृतापरि'। २ क. ज. भैक्षच'। ३ क ख. लकर्मक. 'करसंभवा । च. 'करवस' ।५ क.ख, 'नस्या' । ग. 'नस्य धनस्या' । ६ क, 'मण इत्य'। क. 'ण्य ई। क.ब. 'वाना । - ·1 " मानन्दगिरिकन्टीकासंघलितशंफरमायोपैवा- ०१०१] कर्तु फिमुस लि । फेवरिति । एवमुक्कसंवघपयोजनाया उपनिपदोड. ल्पाक्षरं अन्पषिषरणमारभ्यते । पर्मा ब्रह्मविद्यामुपपन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभ- किरासराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोगायनर्यपूर्ग निशातपति परं वा ब्रह्म गमयत्पविद्यादिसंसारफारणं चात्पन्नमवसादपति विनाशपतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणाव। ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथ- यि ज्येष्ठपुत्राय माह ॥ १ ॥ प्रक्षा परिसदो महान्धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्यः सर्वानन्यानविशेत इति । देवानों पोतनयतामिन्द्रादीनां प्रथमो गुणैः प्रधान: सन्मयमोऽग्रे पा संवभूवामिल ध्यक्ता सम्यफ्स्वातन्त्र्येणेत्यभिमाय: । न तया यथा धर्माधर्मवशासंसारि- णोऽन्ये जायन्ते " योऽसावतीन्द्रियोऽग्राम: इत्यादिस्मृतेः। विश्वस्य सर्वस्य जगतः फर्वोत्पादयिता । भुवनस्योत्पन्नस्य गोप्सा पालयिवेति विशे- पणं ब्रमणो विद्यास्तुवये । स एवं प्रख्यातमहत्त्वो ब्रह्मा ब्रह्मविद्या ब्रह्मणा परमात्मनो विद्या ब्रह्मविद्याम् 'येनासरं पुरुष वेद सत्यम् ' इति विशेष- णात्परमात्मविषया हि सा । ब्रह्मणा वाऽग्रजेनोक्तति ब्रह्मविद्या । सर्वविधाप्रतिष्ठा सर्पविद्याभिव्यक्तिदेतत्त्वात्सर्वविद्याश्रयामित्यर्थः । साधित व्याख्येयत्यमुपसंहरति-एचमिति । अन्ये कथमुपनिपच्छन्दप्रयोग इति शङ्का- यामुगनिपन्च्छदवाच्यविधार्थत्वालाक्षणिक इति दर्शयितुं विद्याया तपनिपच्छब्दार्थ- एवमाह-य मामिति । आत्ममावेनेति । प्रेमास्पदतयेत्यर्थः । अनर्थपूगं क्लेशसमूह निशातपति शिथिली करोत्यपरिपक्वज्ञानादिनन्ममिमोलसमवादित्यर्थः । ज्ञानमप्रतिम यस्य वैराग्यं च नगत्पतेः । ऐश्वर्य धैव धर्मश्च सह सिद्ध चतुष्टयम् ॥ इति स्मरणार्मज्ञानवैराग्येश्वर्यः सर्वानन्यानक्रिम्य वर्तत इति परिऍटग्वसिमित्यर्थः। घोऽसापतीन्द्रियोऽप्रायः सुक्ष्मो का सनातनः । सर्वभूतमणेऽचिन्न्यः स एप स्वयमुमो ॥ १७... 'मोसम 15. टोम'। क. 'विशयनेवि।४, 'विर्य । ५ ·[मु.१०१]. मुण्डकोपनिषत् । सर्वविद्याधं पा वस्त्वनयैव विज्ञापत इति । "येनाश्रुतं श्रुतं भवति अम मतमविज्ञान विज्ञातम्" इति श्रुतेः सर्वविद्यापतिष्ठामिति च स्वीति । विद्या- मयीय ज्येष्ठात्राप माह । ज्येष्ठश्व सौ त्रश्चानेकेषु ब्रह्मणः सृष्टिमकारेश्व. न्यतमस्य सृष्टिमकारस्प प्रमुख पूर्वमयी सृष्ट इति ज्येष्ठस्वस्मै ज्येष्ठपुत्राय माहोक्तवान् ॥१॥ अथर्वणे यां प्रपदेत ब्रह्माऽथवी तां पुरोवाचा- शिरे ब्रह्मविद्याम् । भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे पराव राम् ॥ २ ॥ पामेवामपर्वणे प्रेवदेवावदामियां ब्रमा वामेव ब्रह्मणः प्राप्तामथर्वा पुरा पूर्वमुवाचोक्तवानङ्गिोऽगिर्नान्ने प्रमविद्याम् । स चाङ्गिर्भारद्वाजाय भरद्वा- जगोत्राय सत्यवहाय सत्यवहनामें माह मोक्तवान् । भारद्वाजोऽङ्गिरसे स्व. शिपाय पुत्राय वा परावरां परस्मात्परम्मादवरेण प्राप्तति परावरा पराघर- सर्व विद्याविषयच्या वे तां परावतमाङ्गिरसे माहेत्यनुपङ्गः ॥२:॥ शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भयो गिज्ञाने सर्वमिदं विज्ञानं भवतीति ॥ ३॥ शौनक शुनकस्थापत्यं महाशाली महाहस्थोऽङ्गिरसं भारद्वाजशिष्यपा- चार्य विधिवद्ययाशास्त्रमित्येतत् । असन उपगता सम्पप्रच्छ पृष्टवान् । शान- काङ्गिरसोः संबन्धादाग्विधिवाईशेषणा दुपपनदविधेः पूर्वेषामनियम इवि गम्यते । मर्यादाकरणार्य मध्यदीपिकान्य पार्थ वा विशेषणम् । अस्मदादि- स्वप्युपसदनविधरिष्टत्वात् । किमित्याह-व स्मिन्नु भगवो विज्ञाते नु इति विवः भगवो हे भगवन्स यदिदं विज्ञेयं विज्ञान विशेषेण ज्ञावमवगतं भवतीत्येक- ' स्वयमुद्भूतः शुक्रशोणितसंयोगमन्तरेणाऽs वर्भूतः । इति मितेः स्वातन्य गम्यत इत्यर्थः । । वाक्यात्यबुद्धिवृत्यमिव्यक्तं : झैव वनविद्या । तच्च ब्रह्म सर्गभिव्यञ्जनम् । ततः सर्वविद्यानां व्याकतणऽऽश्रीयत इसिविद्याश्रयाऽयवा सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा परिसमाप्तिभाति यस्यामुत्पन्नायां ज्ञातव्याभावासा सर्वविद्याप्रतिष्ठेत्याह-सर्ववि- चावध वेति ॥ १ ॥ २ ॥ क. 'त्यवाहा । १ क, प. 'त्यवाहा । ३ क, 'त्यवाह ४ क. प. इ. च. श. 'रसयोः स..

·wr आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेवा- [मु०९ख०१] स्मिज्ञाचे सर्वविद्भवतीति शिष्टमवादं श्रुतवाशौनफस्तविशेषं विज्ञातुफाम: सन्मास्मिन्निति वितर्फयन्पमच्छ । अथवा लोकसामान्यदृष्ट्या ज्ञात्वैव प्रपच्छ । सन्ति लोके सुवर्णादिशकलभेदाः सुवर्णत्वाद्येकत्वविज्ञानेन विज्ञायमाना लौकिक । तया फिन्वस्ति सर्वस्य जगञदस्यैकं कारणम् । यदेकस्मिन्विज्ञावे. सर्व विज्ञान भवतीति । नन्वविदिते हि कस्मिानीत प्रश्नोऽनुपपन्नः । किमस्ति वादिति तदा प्रश्नो युक्तः । सिद्ध शास्तित्वे कस्मिन्निति स्यात् । यया फस्मिन्निधेयमिति । न । अक्षरवाहुल्यादायास भीरुत्वात्मना संभवत्येव फित्कस्मिन्विज्ञाते सर्ववित्स्यादिति ॥ ३ ॥ तस्मै स होवाच । द्वे विये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥ ४ ॥ तस्मे शौनकायाङ्गिरा आह किलोषाच । किमित्युच्यते । द्वे विद्ये वेदिव्ये इति । एवं ह स्म फिल यद्ब्रह्मविदो वेदार्गाभिन्न : परमार्थदर्शिनो वदन्ति के ते इत्याह । परा च परमात्मविद्या | अपग च धर्माधर्मसाधनतत्फलविषया । ननु कस्मिन्विदिते सर्पविद्भवतीति शौनषेन पृष्टं सस्मिन्वक्तव्येऽपृष्टमाहागिरा दे विधे इत्यादि । नेप दोपः । क्रमापेक्षत्मात्परिवचनस्य । अपरा हि विद्याs. विद्या सा निराफर्वव्या । सद्विपये हि विदिवे . किंचित्तत्त्वतो विदितं स्या- दिति निराकृत्य हि पूर्वपक्षं पचारिसद्धान्तो वक्तव्यो भवतीति न्यायात् ॥४॥ तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योति- पमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥५॥ प्रश्नमीजमाहे- एफस्मिन्निति । उपादानात्कार्यस्य पृषक्सत्त्वामावादुपादाने ज्ञाते. तत्कार्य ततः पदनास्तीति ज्ञातं मवतीति सामान्यच्यानिस्तहलाद्वा पप्रच्छेत्याह- प्रयति । प्रनासरामरयमाक्षिप्य समापत्ते-नन्वविदित होत्यादिना । किमस्ति तदिति प्रयोगेऽसरमाहुल्येनाऽऽयासः स्यातदारुतया करिमन्नित्यक्षराक्षम्ये लाघया त्पन्न इत्यर्पः ॥ ३॥ ४ ॥ ।

·अपाय (मु०१२०१] मुण्डकोपनिषत् । वत्र फाऽपरेत्युच्यते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते चस्वारो वेदा: । शिक्षा फल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषामित्यङ्गानि पडपाऽपरा विद्या । अयेदानीमियं परा विद्योच्यते यया तक्ष्य- माणविशेषणपक्षरमधिगम्यते प्राप्यते । अधिपूर्वस्य गमेः मायशः प्राप्त्यर्थ- त्वात् । न च परप्राप्तेरवगमार्थस्य भेदोऽस्ति । अविद्याया 'एव हि परमाप्तिर्नार्यान्तरम् । ननु ऋग्वेदादिवाह्या नहि सा कथं परा विद्या स्यान्मोक्षसाधनं च । या वैदयाह्याः स्मृतष इति हि स्मरन्ति । कुदृष्टित्वानि. फलत्वादनादेया स्यात् । उपनिषदां च ऋग्वेदादिवाहत्वं स्यात् । ऋग्वेदा. दिवे तु पृथक्करणमनर्थकम् । अथ कथं परेति । न । वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् । उपनिषदेद्यासरविषयं हि विज्ञानपिह परा विद्येति प्राधान्येन विवक्षितं नोपनिषच्छब्दसागः । चंदशब्देन तु सर्वत्र शब्दराशिर्विवक्षितः । शब्दराश्यधिगमेऽपि यत्नान्नरमन्तरेण गुभिगमनादिलक्षणं वैराग्यं च नाक्ष- राधिगमः संभवतीति पृथक्क गं ब्रअविद्यायाः परा विधति कथनं चेति ।।५।। यत्तदद्देश्यमयारामगोत्रमवर्णमचक्षुः श्रोत्रं तद- पाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुमुक्ष्म तद- व्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६॥ । कल्पः सूत्रमन्थः । अनुष्ठेयक्रमः कल्प इत्यर्थः । भविद्याया अपगम एव परमाति- रुपचर्यते । अविद्यापमगश्च ब्रह्मावगतिरेवेति व्याख्यातमस्माभिर्जातोऽयस्तज्ज्ञप्तिर्वाs. विद्यानिवृत्तिरित्येतद्वयाख्यामागसरे । अतोऽधिगमशब्दोऽन्न प्राधिपर्याय एवेत्याह- न च परमारिति । साझान वेदानामपरविद्यात्वेनोपन्यासाचतः पृथक्करणाद्वेबाह्य तया ब्रह्मविद्यायाः परत्वं न संमवतात्याक्षिपति-नन्विति । या वेदनाह्या स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निकलाः पेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ।। -इति स्मृतेः कुदृष्टित्वादनुपादेय स्वास्त्यिर्थः । विद्याया वेदनाह्यत्वे तदर्थानामुपनिष- दामप्यूग्वेदादिबाह्यत्वं प्रसज्येत याः । वेदवाबत्वेन पृथक्करणं न भवति।किंतु वैदिक. स्यापि ज्ञानस्य वस्तुविषयस्य : दिराश्यतिरेकाभिप्रायेणेत्याह-न घेघविषयेति ॥५॥ १क.ख. 'गम्येपि । २ क न संभ'। ३ क. 'ति । वैराग्य चेखन यस्मान्तरमिति शेपो मस्या ५॥

·आनन्दर्गिरिकवटीका संयलिशांकरमाध्यसमेवा-(मु०स०११
यया विधिविपये कर्नाद्यनककारसोपसंहारद्वारेण वाक्यार्थज्ञानकालाद.
न्यानुष्ठेपोऽयोऽत्यग्निहोत्रादिलक्षणोनतयेह परविचाविषये। वाक्यार्यवान-
समकाल एव तु पर्यवसितो भवति । वा शब्दमकाशिनार्थनानमात्रनिष्ठाव्य-
तिरिकामावात् । तस्मादिह परी विसविशेषणेनाक्षरेण विशिनधि-पच.
ददेश्पमित्यादिना । वक्ष्यमाणं बुद्धा राह्य सिद्धवत्परामृश्यते-पचदिति ।
अदृश्यमदृश्यं सपा बुदीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । शेर्बहिष्णवृत्तस्य पश्चे-
न्द्रियद्वारकत्वात् । अग्राहां कर्मेन्ट्रिमाविषयमित्येतत् । अगोत्रं गोत्रमन्वयो
मूलमित्यनन्तरम् । गोत्रमनन्द यरियो। न हि तस्य मूलमस्ति येना.
वितं
स्यात् ।
वर्यन्त इति वर्णा यया स्थूलत्वादयः शुक्लत्वादयो पा।
अविद्यमाना वर्णा यस्य तदवर्णमक्षरम् । चिक्षुश्रोत्रं चाय श्रोत्रं च नामरू.
पविषये करणे सर्वजन्तूनां ते अविद्यमाने यस्य तदचक्षुःश्रोत्रम् । यः सर्वत्र
सर्वविदित्यादिचेतनावत्वाविशेषणवात्मा संसारिणामिव पाश्रोत्रा-
दिमि करणैरर्थसापकत्वं तदिहाच श्रीनमिति वार्यते । “पश्यत्यचक्षुः स
शृणोत्यकर्णः" इत्यादिदर्शनात् । चि तदपाणिपादं कर्मेन्द्रियरहितमित्येतत् ।
यत एवमग्राह्यमग्राहकं चावो नित्यमपिन शि । विभुं विविधं ब्रमादिस्थाव.
रामाणिवीति विभुम् । सर्वपत व्यापकमाकाशवसुसूक्ष्म शन्दादिस्थूल-
स्वकारणरहिववाद । शन्दादयो कारावादीनामुचरीचरं स्थूलत्वकार-
गानि बदमावासमक्ष्मम् । किंच पदव्य मुक्तधर्मस्वादेव न ध्येतीत्यध्ययम्
न झनङ्गस्य स्वाङ्गापचयलक्षणो ययः संभवनि शरीरस्पेव नापिकासा-
पचयलसणो व्यया संभवावि राग व नापि गुणद्वारको व्यपः संभवत्य-
गुणवारसत्मिकत्वाच्च । यदेपंळणं योनि भूतानां फारणं पृथिवीच
स्पावरजंगमाना परिपश्यन्ति सर्व। आत्मभूत सत्यातरं पश्यन्ति धीरा
भीमन्तो विकिना । दृशमक्षरं या विषयाऽपिगम्य सा परा विवि
समुदायाः ॥६॥
कर्मज्ञा-दिलक्षावामिपारण घ कारण,मस्याह-यया विषिविषप इति ।
मांसपेसामान प्रधानरत्वमसि शङ्कन समिति मावाऽऽइ--या सर्व इति।
अगुणत्वादिति। उपनिरहितत्यायः । सर्वात्मकायाचति । हेवस्थातिर
तस्यामावाच्चेत्यर्पः ॥९॥

·(मु०१०१ मुण्डकोपनिषत् । यथोर्णनाशिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्या. मोपधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुपाकेशलो- मानि तथाऽक्षरात्संभवतीह विश्वम्॥ ७ ॥ भूतयोन्यक्षरमित्युक्तं तत्कयं भूतयोनित्वमित्युच्यते प्रसिद्धष्टान्तः । यथा लोके प्रसिद्धम् । अर्गनाभिलताकीट: किंचित्कारणान्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजो स्वशरीराव्यतिरिक्तानेव बहिः: प्रसारयति पुनस्तानेव गृह्णते च गृह्णाति स्वात्मभावपेवाऽऽपादयति । यथा च पृथिव्यामोपधपो ग्रोह्यादिस्था- वरान्तों इत्यर्थः । स्वात्माव्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतो विद्य- मानाजीवतः पुरुषात्केशलोमानि केशाश्व लोमानि च संभवन्ति विलक्ष- णानि । ययेते दृष्टान्तास्तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमिचान्तरानपेक्षाघयो- कलक्षणादक्षरासंभवति समुत्पद्यत इह संसारमण्डले विश्वं समस्तं जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु सुखार्थमवोधनार्थम् । यद्ब्रह्मण उत्पद्यमानं विश्वं तदनेन क्रमेणोत्पद्यते न युगपद्धदरमुष्टिप्रक्षेपवदिति ॥ ७ ॥ तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्ना- माणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥ क्रमनियमविवक्षार्योऽयं मन्न आरभ्यते । तपसा ज्ञानेनोत्पत्तिविधि- जया भूत योन्यक्षरं ब्रह्म चीयत उपचीयत उत्पिपादयिपदिदं जगदकु- रमिव वीजमुच्छ्नता गच्छवि पुत्रमिव पिता हर्षेण 1 एवं सर्वज्ञवप्न सृष्टिस्थितिसंहारशक्तिविज्ञानवत्तयोपचिवाचसो ब्रह्मणोऽन्नमद्यते भुज्यत इत्यन्नमव्याकृतं साधारण संसारिणां व्याचिकीर्षितावस्यारूपेणाभिजा- ब्रह्म ने कारणं सहायशन्यत्वात्कुटालमात्रवदित्यस्यानकान्तिकत्वमुक्तमूर्गनामिदृष्टा. तेन । ब्रह्म जगतो नोपादानं तदभिन्नत्वात्वरूपस्योत्यनुमानान्तरस्थान कान्तिकाव- माह- यथा च पृथिव्यामिति । जगन्न ब्रह्मोपादानं तद्विलक्षणत्वात् । यद्यद्विल- क्षणं तत्तदुपादनकं न भवति । यथा घटो न तन्तपादनक इति । अस्य व्यभिचारा- धमाह- यथा च सत इति । एकस्मिन्नपि दृष्टान्ते सर्वानुमानानामनैकान्तिकत्व योजयि शक्यमिति शङ्कमानं प्रस्याह-अनेकदृष्टान्तति ॥ ७ ॥ ईश्वरत्वोपाधिभूतं मायातत्वं महाभूतादिरूपेण सर्वनीवरुपलम्यत इति सर्वसाधारण्येऽपि कथं नास्तेऽनादिसिद्धत्वादित्याशङ्कयाऽाह-व्याचिकीर्पिवेति । कर्मापूर्वसमापिभून- १. 'न्ताः । स्वा । २ क. 'यसदृष्टान्तस्त'। ३ क. 'मुच्छ्न्यता । ग. ह. प. स. म. मसन' । ४. 'रणोऽपि।

·..१०
आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमैता- 'मुं० १९०१)
यत उत्पद्यते । ततश्चाग्याकृताद्वयाचिकीषिवावस्थातोऽन्नात्माणो हिरण्य-
गर्भो ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्त्यधिष्ठितजगत्साधारणोऽविद्याकामकर्मभूतसमु-
दायबीजारो जगदात्माऽभिजायत इत्यनुषङ्गः । तस्माच प्राणान्मनो मन.
आख्यं संकल्पविकल्पसंशयनिर्णयाघात्मकमभिजायते । तवोऽपि संकल्पा-
धात्मकान्मनसा सत्यं सत्याख्यमाकाशादिभूतपञ्चकमभिजायते । तस्मात्स.
त्याख्याभूतपञ्चकादण्डक्रमेण सप्त लोका भादयः । तेषु मनुष्यादिमा-
णिवर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि । कर्ममु च निमित्तभूतेष्वमृत कर्मज फलम् ।
पावकर्माणि कल्पकोटिशवैरपि न विनश्यन्ति तावत्फलं न विनश्यतीत्पमू-
-तम् ॥८॥
यः सर्वज्ञः सर्वविधस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मा-
देतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ ९ ॥
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥
उक्तमेवार्यमुपसंजिदीर्घमन्त्रो वक्ष्यमाणार्थमाह-य उक्तलक्षणोऽक्षराख्या
सर्वज्ञः सामान्येन सर्व जानातीति सर्वज्ञः । विशेपेण सर्व वेत्तीति
सूक्ष्ममन्याकृतमिति केचित् । तन्न । तस्य प्रतिनी भिन्नत्वादीश्वरत्वोपाधित्वासंभवात् ।
सामान्यरूपेण संभवेऽपि पृषिगादिसामान्यानां बहुत्यात् । प्रकृतावेकत्वश्रुतिन्याकोपापा-
ताज्जाड्यमहामायारूपेणव संभोऽपि न कर्मापूर्वसमवायित्वम् । तस्याकारकरवाडु-
धादीनामेव कारकत्वाभिधानात् । कारक वयवेत्येव क्रियासमवायाभ्युपगमात् । किन
न कार्यस्य स्वकारणप्रकृतित्वं दृमिति भूतसूक्ष्मस्यापञ्चीकृतभूतप्रकृतित्वं न स्यात् ।
तस्मान्महाभूतसर्गाविसंस्कारास्पदं गुणत्रयसाम्ये मायातत्वमव्याकृतादिशब्दवाच्याम-
हाम्युपगन्तव्यम् । पूर्वस्मिन्करपे हिरण्यगर्मशामिनिमित्त प्रकृष्टं ज्ञानं कर्म व येना-
नुष्ठितं तदनुग्रहाय मायोपाधिकं ब्रह्म हिरण्यगर्भावस्थाकारण विवर्तते । स घ नारे
तदयायाभिमानी हिरण्यगर्भ उच्यत इत्यभिनेत्याऽऽइ-ब्रह्मण इति । ज्ञानशक्तिमिः
क्रियाशक्तिभिश्चाधिष्ठित विशिष्टं जगद्वयष्टिरूपं तस्य साधारणः समरूपः सूत्रसं-
सफ इस्यर्थः । मनमरूपमिति । समरिक विवक्षितम् । व्यष्टिरूपस्य लोफसृष्टयु .
%3D%3D
तरकालत्वात् ॥८॥

·- मुं०१स०२] मुण्डकोपनिषत् । संर्ववित् । यस्य ज्ञानमयं ज्ञानविकारमेव सार्वज्ञलक्षणं तपो नाऽऽयारा लक्षणं तस्माद्यथोक्तासर्वज्ञादेतदुक्तं कार्यलक्षणं ब्रह्म हिरण्यगर्भाग जा. यते। किंच नामासो देवदत्तो यजदच इत्यादिलक्षणम् । रूपपिदं शुक्ल नीलमित्यादि । अन्नं च ब्रीहियवादिलक्षणं जायते । पूर्वमन्त्रोतक्रमणेत्य. विरोयो द्रष्टव्यः॥९॥ इति मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ तदेतत्सत्यं मन्त्रेपुःकर्माणि कवयो यान्यपश्यस्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियत सत्यकामा एप कः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥१॥ साङ्गा वेदो अपरा विधोक्ता-ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यत्तदद्रेश्य- मित्यादिना नापरूपमन्नं च जायत इत्पन्तेन ग्रन्धेनोक्तलक्षणमक्षरं यया विद्ययाऽधिगम्यत इति परा विद्या सविशेषणोक्ता । अतः परमनयोर्वि- घयोर्विषयौ विवक्तव्यो संसारमोक्षावित्युत्तरो ग्रन्य आरभ्यते । सत्रापर- विद्याविषय! कत्र दिसाधनक्रियाफलभेदरूपा संसारोऽनादिरनन्तो दुख- स्वरूपत्वाद्धातव्यः प्रत्येक शरीरिभिः । सापस्त्येन नदीस्रोतोवदन्यव- च्छेदरूपसंबन्धस्त दुपशमलक्षणो मोक्षः परविद्याविपपोऽनाद्यनन्तोऽज- रोऽमरोऽमृतोऽभया शुद्धः प्रसन्नः स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽदप' इति । पूर्व तावदपरविद्याया विषयप्रदर्शनार्थ पारम्भः । तदर्शने हि त्याशङ्कयाऽऽह-यस्थ ज्ञानमयमिति । सत्त्वपधानमायाण ज्ञानाख्यो विकारस्त- दुपाधिकं ज्ञानविकारं सृज्यमान सर्वपदामिनत्वलक्षणं तपो न त केशरूपं प्रजाप- तीनामिवेत्यर्थः ॥ ९॥ इति मुण्डकोपनिषद्भाप्यटीकायां प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १॥ अनादिरुपादानरूपणानन्तो ब्रह्मज्ञानात्मगन्तासंभवात्मत्येकं शरीरिमितिन्यो दुःखरूपस्वादित्यनेन यदाहुरेकमीववादिन एक चैतन्यमेकयैवाविद्यया बढे संसरति । तदेव कदाचिन्मुच्यते नरस्मदादीनां बन्धमोझी स्त इति तदपारतं भवति । थुतिरहि- प्रकृतत्वात् । सुषुप्तेऽपि क्रियाकारकफलमैदरूपस्य प्रहाणं भवति । बुद्धिपूर्वकाहाणस्य ततो विशेषमाह-सामस्त्येति । स्वोपाध्यविद्याकार्यस्याविद्यापहाणेनाऽऽस्यन्तिकाहाणं विद्याफलमित्यर्थः | अमरोऽपक्षयरहितः। अमृतो नाशस्ति इत्यर्थः । अपरविद्याशः पर. विद्यायाश्च विषयों प्रदर्थ पर्वमपरविद्याया विषयप्रदर्शने श्रुतेरमिप्रायमाह-पूर्व ताव- दिति । यविष्टमाघनतयाऽनिष्टसाधनतया वा वेदेन वाध्यते कर्म तस्यासति प्रतिबन्धे तत्सा. ११.च, २. 'रोऽ।२क, 'दस्य ।३ चअजरों'। ।

·आनन्दगिरिकृत्टीकासंचलितशंकरभाष्यसमेता- [१० १७०२] समिदोपपत्तेः । तथा च वक्ष्यति-परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान " इत्या. दिना । न धमदर्शित परीक्षोपपद्यत इति तत्प्रदर्शयन्नाह तदेतत्सत्यावितथम् । किं धन्मन् वृग्वेदाचारूपेषु फर्माण्पग्निहोत्रादीनि मन्त्रैरेच प्रकाशितानि कषयो मेधाविनो घसिष्ठादयो यान्यपश्यन्दृष्टवन्तः । यत्तदेउत्सत्यमेकान्त- पुरुषार्थसाधनस्वाचानि च वेदविहितान्यपिदृष्टाने कर्माणि त्रेतायां त्रयोसं. योगलक्षणायां होत्राध्वर्यवादगावप्रकारायामधिकरणभूगयां बहुधा यहुपकार संसानि मवृत्तानि कमिमिः क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे मायशी प्रवृत्ता- न्यतो यूपं तान्यावरय निर्वर्तयथ नियतं नित्यं सत्यफामा ययाभूनहर्मफल- फामा सन्त एप वो युप्माकं पन्या मार्गः सहतस्य स्वयं निर्वितस्य फर्मणो कोके फलनिमितं लोक्यते दृश्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोक उच्यते । तदर्थ तत्मालय एप मार्ग इत्यर्थः । योन्येतान्पमिहोत्रादीनि त्रपा विहितानि कर्माणि वान्येष पन्या अवश्यफलमाप्तिसाधनमित्यर्थः ॥ १॥ यदा लेलायते हर्चिः समिद्धे हव्यवाहने । तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत्॥२॥ वामिहोत्रमेव तावस्मयम प्रदर्शनार्थयुध्यते सर्वकर्मणां प्रायम्यात् तत्कथम् । यदैवैन्धनरभ्याहितः सम्पगिद्ध समिद्धे हव्यवाहने लेलायवे पळत्यधिस्सदा तस्मिन्काळे लेलायमाने चलत्याध्यापभागाचाज्य- भागयोरन्तरेण मध्य आवापस्थान आहुची: प्रतिपादयेत्मक्षिपदेवतामु. धनवाव्यामिचार: सत्यत्वं न स्वरूपावाध्यत्वं पका होत इत्यादिना निन्दितत्वात्स्वरूप- माध्यत्वेऽपि धार्थक्रियासामध्ध स्वप्नकामिन्यामिव घटत इत्यभिप्रेत्याऽऽह-तदेतत्स- त्यमिति । ऋग्वेदविहितपदार्थो हौत्रम् । यजुर्वेदविहित आध्वर्यवम् । सामवेदविहेतु- भोद्वानम् । तद्रूपायां त्रेतायामित्यर्थः । सत्यकामा मोक्षकामा इति समुच्चयाभिप्रायेण व्याख्यानमयुक्तम् । एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके' इति स्वर्गफलसाधनस्वविष- यवाक्यशेषविरोधादिति ॥१॥ आहवनीयस्य दक्षिणोत्तरपार्श्वयोराज्यमागाविश्यते अग्नये रवाहा सोमाय स्वाहेति दर्शन पूर्णमासे । तयोर्मध्येऽन्ये यागा अनुष्ठीयन्ते । तन्मध्यमावापरथानमुच्यते । अशिहोमाहु- योद्वित्वं प्रसिद्धम् । सूर्याप स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातः । अग्नये स्वाहा प्रजापतये, ·(मु०९ख०२] मुण्डकोपनिषत् । विश्य | अनेकाहप्रयोगापेक्षयाऽऽहुतीरिति वहुवचनम् । एप सम्पमा हुत्तिमक्षे. पादिलक्षणः कर्ममा! लोकमाप्तये पन्यास्तस्यं च सम्यकरणं दुष्करम् । विपचयस्त्वनेका भवन्ति ॥ २॥ यस्यानिहोत्रमदर्शमपौर्णमासचातुर्मास्यमनाम- यणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान्हिनस्ति ॥ ३ ॥ कयं यस्यामिहोत्रिणोऽग्निहोत्रमदर्श दर्शाख्येन फर्मणा वर्जितम् । अमिहो- त्रिणोऽवश्यकर्तव्यत्वादशस्य । अग्निहोत्रसंवन्ध्यमिहोत्राविशेषणमिव भवति । बदक्रियमाणमित्येतत् । तयाऽपौर्णमासमित्यादिष्वप्यग्निहोत्रविशेपणत्वं द्रष्ट- व्यम् । अग्निहोत्राङ्गत्वस्याविशिष्टत्वादपौर्णमासं पौर्णमासकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्यं चातुर्मास्यकर्मवर्जितम् । अनाग्रयणपाग्रयणं शरदादिकर्तव्य सच्च न क्रियते यस्य । तयाऽतियिवर्जितं चाविधिपूजनं चाहन्यान्यक्रिया माणं यस्य स्वयं सम्पगग्निहोत्रकालेऽहुतम् । अदर्शादिवदवैश्वदेवं वैश्वदेव- फर्मवर्जित हुपमानमप्यविधिना हुसं न यथा तमित्येतत् । एवं दुःसंपा- दितमसंपादितमग्निहोत्राग्रुपलक्षित फर्म किं करोतीत्युच्यत आसप्तमान्सप्तम- साहिवास्तस्य फर्तुलॊकान्दिनस्ति हिनस्तीवाऽऽयासमात्रफलस्यात् । सम्य- विक्रयमाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूपेण भूरादयः सत्यान्ताः सप्त लोकाः फलं भाप्यन्ते । ते लोफा एवंभूतेनाग्निहोत्रादिफर्मणा त्वमाप्यत्वादिस्यन्त इवाऽऽयासमा स्वव्यभिचारीत्यतो हिनस्तीत्युस्यो । पिण्डदानायनुग्रहेन हवा संवध्यमानाः पितृपितामहमतितामहाः पुत्रपौत्रप्रपौत्राः स्वात्मोपकाराः सप्त लोका उत्तप्रकारेणाग्निहोत्रादिना न भवन्तीति हिंस्यन्त इत्युच्यते॥३॥ स्वाहेहि सायम् । तत्कथमाग्निहोत्रं प्रक्रम्याऽऽहुतोरिति बहुवचनं तत्राऽऽह-अनेका- .इति । भनेकेष्वहःसु प्रयोगानुष्ठानानि तदपेक्षयेत्यर्थः ॥ २ ॥ दर्शस्याग्निहोत्राङ्गारवे प्रमाणामावात्कथं तदकरणमग्निहोत्रस्य विपत्तिरित्याशङ्कय या- यजीवचोदनाशादमिहोत्रिणोऽवश्यकर्तव्यत्वात्तदकरणं भवेद्विपत्तिरित्यभिप्रेत्य विशेष- णम् | शरदादिषु नूतनानेन कर्तव्यमाग्रयणं वर्म । अदर्शादिवदवैश्वदेवमिति विशेषणम् । वैश्वदेवस्याग्निहोत्रानङ्गत्वेऽप्यावश्यकतवदित्यर्थः । पिण्डोदकदानेन पित्रादीनां त्रया- १ क. 'पन्थाः श्रद्धया हुतं तस्य । २ ख. 'ज हुतमि । ३ क. प्राध्यते।। क. 'पूर्णमासस्या । ।

·१४ - .. आनन्दगिरीकृनटीका संवलितशीकरमाप्यसमता- [मु.१०२] काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिगिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वाः॥४॥ : काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता-या च सुधूम्रवर्णा | स्फुलि- गिनी विश्वरुची च देवी लेलायमाना इति सप्त जिह्वा । काल्याचा विश्व. रुच्यन्ता लेलायमाना अग्नेह विराहुतिग्रसनार्या एताः सप्त जिह्वाः ॥ ४॥ एतेषु यश्चरते चाजमानेषु यथाकालं चाऽऽहु- तयो ह्याददायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्य रश्मयो यत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥५॥ एतेष्वमिजिह्वाभेदेषु योऽग्निहोत्री चरते कर्माऽऽचरत्यग्निहोत्रादि भ्राजमा- नेपु दीप्यमानेषु । ययाकालं च यस्य कर्मणो यः कालस्वत्कालं ययाकालं यजमानपाददायन्नाददाना आहुतयो यजमानेन नितितास्तं नयन्ति मापय. न्त्येता आहुतयो या इमा अनेन निर्वर्तिताः सूर्यस्य रश्मयो भूत्वा रश्मिदाररित्यर्थः । यत्र यस्मिन्स्वर्गे देवानां पतिरिन्द्र एका सर्वानुपर्य- धिवसवीत्यधिवासः ॥५॥ एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मि- भिर्यजमानं वहन्ति । मियां वाचमभिवदन्त्योऽ- चयन्त्य एप वः पुण्यः सुकतो ब्रह्मलोकः॥६॥ कथं सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्तीत्युच्यत पोहोत्याहयन्त्यः । सुव- तो तिमस्पः। किंच पियापिटा चाचं स्तुत्पादिलक्षणामभिवदन्त्य उचा- रयन्त्योऽर्चयन्त्यः पूजयन्त्यश्चैप वो युष्माकं पुण्यः सुतः पन्या ब्रह्मलोकः फलरूपः । एवं प्रियां वाचमभिवदन्त्यो वहन्वीत्यर्थः। ब्रह्मलोका स्वर्गी प्रकरणात् ।। ६॥ मामुपकरोति यजमानः पुत्रादीनां च प्रयाणां ग्रासादिदानेन । ततो मध्यवर्तिना यन. मानन संबध्यमानाः पूर्वं त्रय उत्तरे च त्रयो गृह्यन्त इत्याह- पिण्डदानादीति । 1 ॥ १ ॥६॥ आहुतयो यनमानं वहन्तीति संवन्धः ॥ ६ ॥ १फ.स. 'छतो यथा म'!

·मुख०२ गुण्डकोपनिषत् । १५ वा ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म। एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥ ७ ॥ एतच ज्ञानरहित कमैंतावत्फलमविद्याकामकर्मकार्यमवोऽसार दाखमूलमिति निन्द्यते । प्लवा विनाशिन इत्यर्थः । हि यस्मादेतेऽदृढा अस्थिरा यज्ञरूपा यज्ञस्य रूपाणि यज्ञरूपा यज्ञनिर्वतका अष्टादशाष्टादशसंख्याका: पोडश- विजः पत्नी यजमानत्यष्टादश । एतदाश्रयं कर्मोक्तं कथित शास्त्रेण । येष्वष्टादशस्ववरं फेवलं ज्ञानवर्जितं कर्म । अतस्तेपामवरकर्माश्रयाणामष्टादशा- नामदृढतया प्लबत्वान्प्लवते सह फलेन तत्साध्यं कर्म । कुण्डविनाशादिवसी- रदध्यादीनां तत्स्थानां नाशः। यत एवमेतत्कर्म श्रेपः श्रेयाकरणमिति थे- भिनन्दन्त्यभिहृष्यन्त्यविवेकिनो मूढा अतस्ते जरां च मृत्युं च जरामृत्यु किंचित्काळं स्वर्ग स्थित्वा पुनरेवापि यन्ति भूयोऽपि गच्छन्ति ॥ ७ ॥ अवियायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं. मन्यमानाः । जङ्घन्यमानाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथाऽन्धाः किंचाविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमाना अविवेकपायाः स्वयं पयमेव धीरा धीमन्तः पण्डिवा विदिश्वेदिवघ्यायति मन्यमाना आत्मानं समावयन्तस्ते च जघन्यमाना जरारोगायनेकानधनातन्यमाना भृशं पीव्यमानाः परि. यन्ति विभ्रमन्ति मूढाः। दर्शनाविवर्जितत्त्वादन्नवाचक्षुष्कणैव नीयमानाः भदयमानमार्गी यथा लोफेऽन्धा अक्षिरहिता गर्नकण्टकादौ पतन्ति सद्वत्॥८॥ अविद्यायां बहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्य- भिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागानेनाऽऽतुराः क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥९॥ किंचाविद्यायां बहुधा बहुपकारं वर्तमाना वयमेव कृतार्थाः कृतमयो. जना इत्येवमभिमन्यन्त्यभिमानं कुर्वन्ति वाला अनानिनः । यद्यस्मादेवं कर्मिणो रूप्यते निरूप्यते यदाश्रयतया यज्ञस्ने यज्ञरूपाः ॥ ७ ॥ स्वयमेवेति तत्वापदेशानक्षतया स्वमनोरयनवेत्यर्थः ॥ ८॥ क. पयमेरेति।

·आनन्दगिरिकवटीकासंवलिवशंकरभाष्यसमेता- [मु.१०२) न प्रवेदयन्ति तत्वं न जानन्ति रागारकर्मफलरागाभिमवनिपिचं तेन फार- नाऽऽतुरा दुःखार्ताः सन्तः क्षीणलोकाः क्षीणकर्मफलाः स्वर्गलोकाच्च्य- धन्ते ॥ ९॥ इप्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्पच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः। नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १० ॥ इष्टापूर्वम् । इष्टं यागादि श्रोत कर्मः । पूर्व वापीकूपवडागादि स्मात मन्य- माना एतदेवातिशयेन पुरुषार्थसाधनं वरिष्ठं प्रधानमिति चिन्तयन्तोऽन्यदा- स्मज्ञानाख्यं श्रेयासाधनं न वेदयन्ते न जानन्ति प्रपूढाः पुत्रपशुवन्ध्वादिषु ममततया मूढास्ते च नाकस्य स्वर्गस्य पृष्ठ उपरिस्थान सुकृते भोगायतन. नुभूत्वाऽनुभूय फर्म फलं पुनरिमं लोकं मानुपमस्माद्धीनतरं वा तिर्यङ्नरका- दिलक्षणं यथार्मशेष विशन्ति ॥१०॥ तपाश्रद्धे ये ह्युपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो क्ष्यचर्या चरन्तः । सूर्यद्वारण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुपो हव्पयात्मा ॥१३॥ . से पुनस्तद्विपरीता ज्ञानयुक्ता वानमस्याः संन्यासिनश्च तपाढे हि तपः स्वाश्रमविहित कर्म श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषया विद्या ते तप:श्रद्धे उपवसन्धि सवन्तेऽरण्ये वर्तमानाः सा । शान्ता उपरतकरणग्रामा। विद्वांसो गृह- स्थांश्च ज्ञानमघाना इत्यर्थः । मेक्ष्यचर्या चरन्तः परिग्रहामावादुपवसन्स्यरण्य इति संबन्धः । सूर्यद्वारेण सूर्योपलक्षितेनोत्तरायणेन पया के विरजा विर- जसा क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्त इत्यर्थः । प्रयान्ति प्रकर्षेण पान्ति पत्र यस्मिन्सत्यलोकादायमृचः स पुरुषा प्रयमजो हिरण्यगर्भो हव्ययात्माऽव्यय- स्वमावो यावरसंसारस्थायी । एतदन्तास्तु संसारगतयोऽपरविद्यागम्याः । ननु-एवं मोक्षामिच्छन्ति केचिन्ने हैन सर्व प्रापिलीयन्ति कामास्ते सर्वगं सर्वतः कं सुखं न भवतीत्यक दुःख तन्त्र विद्यते यस्मिनसो नाकः ॥ १ ॥ फेवलकर्मिणां फलमुक्त्वा सगुणब्रह्मज्ञानसहिताश्रमकर्मिणां फलं संसारगोचरमेय दर्शपति- पुनस्तविपरीता ज्ञानयुक्ता इत्यादिना । अरण्ये स्त्रीननासंकीर्णे देशे। मुक्तानामिहेव सर्वकामप्रविलयं सर्वात्ममा च दर्शयन्ति श्रुतयः । ब्रह्मलोकप्राधिस्त १.स. 'पर्क ·मु.९ख०२] मुण्डकोपानपत् । १७ माप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाऽऽविशन्तीत्यादिश्रुतिभ्योऽप्रकरणाच्च । अपरविद्यामकरणे हि प्रवृत्ते न ह्यकरमान्मौसमसङ्गोऽस्ति विरजस्त्वं त्वापेसिर्फ समस्तमपरविद्याफार्य साध्यसाधनलक्षणं क्रियाकारकफलमेदभिन्नं दैतम् । एतावदेव यद्धिरण्यगर्भमाप्त्यवसानम् । तथा च मनुनोक्तं स्थावराया संसारगतिमनुकामवा- ब्रह्मा विश्वंसजो धर्मो महानव्य कमेव च । उत्तमा साविकीपेत गतिमाहुर्मनीषिणः । इति ॥११॥ परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निवेदमायाना- स्त्यवतः कृतेन । तद्विज्ञानाथं स गुरुमेवाभि- गच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥ १२ ॥ अयेदानीमस्मात्साध्यसाधनरूपात्सर्वस्मात्संसाराद्विरक्तस्य परस्पों विद्याया- मषिकारमदर्शनार्थमिदमुच्यते-परीक्ष्प पदेतहग्वेदाचपरविद्याविषयं स्वापा- विक्यविद्याकामकर्मदोपवत्पुरुषानुष्ठेपमविद्यादिदोषवन्दमेव पुरुपं प्रति विहि- वत्वाचदनुष्ठानकार्यभूताय लोका ये दक्षिणोचरमार्गलक्षणाः फलभूता ये च विहिवाकरणमविपेधातिपदोपसाध्या नरकतिर्यकमेवळक्षणास्थानेतान्प.. रीक्ष्य प्रत्यक्षानुपानोपमानागमः सर्वतो यायात्म्येनावघार्य लोका-संसार- गतिभूवान पक्कादिस्थावरान्तान्व्याकताच्याकलक्षणान्वीजाकरवदितरेत- रोत्पचिनिमिचानने कानर्थशवसहस्रसंकुलान्कदलीगर्भवदसारान्मायामरीच्यु- दकगन्धर्व नगराकारस्वमजलयुबुदफेन समान्मतिक्षणमध्वंसात्पृष्ठतः कृत्वाऽ. विधाकामदोपवर्तितकर्मपिताधर्माधर्मनिवितानित्येन्द्राह्मणयेव विशे. देशपरिच्छिन्नं फलं ततो न मोक्ष इत्याह-इहैवेति । ब्रह्मा चतुर्मुखः । विश्वसन: प्रजापतयो मरीचिषभृतयः । धर्मो यमः । महान्सूत्रात्मा । भव्यकं त्रिगुणात्मिका प्रकृतिः । साविकी सत्वपरिणामज्ञानसहिनकर्मफलभूतामित्यर्थः ॥ ११ ॥ ऐहिककर्मफलस्य पुत्रादे शविषयं प्रत्यक्ष विमतमनित्यं कृतकत्याचटवदित्यनुमा- ममामुष्मिकनाशविषयम् । तद्यह कर्मनितो लोकः क्षीयत इस्याद्यागमास्तरनित्यावेन सर्वात्मनाऽवधार्थत्यर्थः। नैताशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यकता समता सत्यता छ। शील स्थितिर्दण्डनिधानमार्न ततस्ततश्चो परमः क्रियाम्यः।। अ. 'मंचितो।

·१ - १ थानन्दगिरिकवटीकासंचलितशंकरभाष्योपना- (००२) तोऽधिकारः सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्यायामिति ब्राह्मणग्रहणम् । परीक्ष्य लोकानिक कुर्यादित्युच्यते-निदं निःपूर्वो चिदिरत्र वैराग्याथै वैराग्यमायाफुर्या- दित्येतत् । स वैराग्यमका प्रदश्यते । इह संसारे नास्ति कविदप्यकता पदार्थः । सर्व एव हि लोकाः कर्मविता कर्मकतत्वाचानित्यानित्यं किंचिदस्तीत्यभिप्रायः । स तु फर्मानित्यस्यैव साधनम् । यस्माचतुर्विध- मेव हि सर्च फर्म कार्यमुत्पाद्यपाप्यं संस्कार्य विकार्य वा नातापरं कर्मणो विशेषोऽस्ति । अहं च नित्यनामृतेनाभयेन कूटस्थेनाचलेन ध्रुवणार्थनार्थी न द्विपरीवेन । अतः किं कृतेन फर्मणाऽऽयासबहुळेनानर्थसाधनेनेत्येवं निविष्णोऽमयं शिवमकृतं नित्यं पदं यत्तविज्ञाना विशेषणाधिगमार्थ स निर्षिण्णो ब्राह्मणो गुरुमेवाऽऽचार्य शमदमदपादिसंपन्नमभिगच्छेत् । शास्त्र- ज्ञोऽपि स्वासपेण ब्रह्मज्ञानापेपणं न कुर्यादित्यत्तद्गुरुमेचेपवधारणफलम् । समित्पाणिः समिद्भारगृहीतदस्ता श्रोत्रियमध्ययनश्रुवार्थसंपन्नं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवलेऽदये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं ब्रह्मनिष्ठो जपनिष्ठरव- पोनिष्ठ इति यदद । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता संभवति कर्मात्मज्ञानयोनि- रोधात् । स गुरु विधिवदुपसनामसाथ पृच्छेदक्षरं पुरुष सत्यम् ॥१२॥ तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्पपशान्तचि- चाय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं पोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके द्वितीय:खण्डः ॥ २ ॥ इत्पथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि प्रथममुण्डकं समाप्तम् ॥ १॥ तस्मै स विद्वान्गुरुम्रह्मपिटुपसन्नायोपगवाय । सम्पग्पयाशास्त्रामस्थे- अत् । प्रशान्तचिचायोपरतदादिदोपाय । शमान्विताय वाटेन्द्रियोपरमेण प युक्ताय । सो तिरकायेत्येतद । येन विज्ञानन यया विषया परयाक्षरमद्रेश्यादिविशेषणं देवाक्षरं पुरुपशब्दवाच्य पूर्णत्वात्पुरि शय. नाच सत्यं तदेव परमार्पस्चामाम्पादक्षरं चाक्षरणादसवत्वादक्षयत्वाच इति स्मृतळागस्येवाधिकार इत्यः । कूटस्पेन परिणामरहितनावलेन स्पन्दर- हितेन ध्रुषेण प्रयत्नरहितेनाहमा । समिपाणिरिनि विनोपलक्षणम् ।। १२ ॥ एक ख, मंचित १२ ख. मग विषयोऽस्ति ।

·-- । [मु.२०१] • मुण्डकोपनिषत् । वेद विजानादि ब्रह्मविद्या तत्त्वतो यथावत्योवाच भव्यादित्यर्थः ।. आचार्यस्याप्ययं नियमो यन्यायप्राप्तसच्छिष्पनिस्तारणपविद्यामहोदो, ॥१३॥ :- इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये मथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ इनि मुण्डकोपनिषद्भाध्ये प्रथमपुण्डकं समाप्तम् ॥ १॥ तदेतत्सत्यं यथा सुदीमापावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाऽक्षराद्विविधाः । सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैत्रापियन्ति॥१॥ अपरविद्याया सर्व कार्यमुक्तम् । स च संसारो यत्सारी यस्मान्मूला- दारासंभवति यस्मिंश्च प्रळीयते तदक्षरं पुरुपाख्यं सत्यम् । यस्मिन्वि- ज्ञाते सर्वमिदं विजातं भवति सरपरस्या ब्रह्मविद्याया विषयः स वक्तव्य इत्युचरो ग्रन्थ आरभ्यते । यदपरविद्याविपयं कर्मफललक्षणं सत्यं वदा- पेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषयं परमार्थसल्लक्षणत्वात् । तदेतत्सत्य यथाभूत विद्याधिपयम् । अविद्याविषयत्वाचा नृतमितरत् । अत्यन्तप- रोक्षस्वात्कयं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रतिपद्यरनिति दृष्टान्वमाह- अक्षरणादिति । अवयवान्यापावलक्षणपरिणामशून्यत्वात् । अक्षवत्त्वादिति । अक्षयत्वाचेति । अशरीरत्याद्विकारशून्यत्त्वादित्यर्थः ।। १३ ।। इति मुण्डकोपनिपद्भाष्यटीका प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाप्रसकायां प्रथममुण्डक समाधम् ॥ १॥ द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्युपन्यस्यापरविद्यामाद्यमुण्डकेन प्रपञ्च्य परविद्या मंत्रितो प्रपञ्च- यितुं द्वितीयमुण्डकारम्भ इत्याह-अपरविद्याया इत्यादिना । कर्मणोऽपि प्राक्सत्यत्व. मुक्तं तद्वदिदं सत्यत्वं न मन्तव्यमित्याह- यदपरविद्याविपयमिति विपीयते विशेष्यते विद्याऽनेनेति व्युत्पत्या विषयशब्दस्य वातुपरत्वान्नपुंसकलिङ्ग परमार्थत्तः सल्लाण- स्वादश्यन्तावाध्यवादित्यर्थः । अत्यन्तपरीक्षत्वादिति । शास्त्रकगम्यत्वात् । अपूर्व- पदह्मण प्रत्यक्षत्वं न संभवति साक्षात्काराधीनं च कैवल्यं ततः कथं नाम सत्यमक्षरं प्रत्यक्षवाप्रतिपद्यान्ममुक्षव इत्यभिमेश्य जीवब्रह्मणोरेकन्वे दृष्टान्तमाह-यया सुदीमा- । + . क. 'पतः ।२ख. 'क्षणा। क.छ. 'त्यक्षं न ।

·२० आनन्दगिरिकस्टीकासंपलिचोकरभाष्योपैवा- २०११ पथा सुदीप्तामा दीप्तादिदात्पावकादषिम्हाला आन्यवयवाः सहस्रशोऽ नेशा अभवन्ते निर्गच्छन्ति सरूपा अनिसलक्षणा एव तयोंक्तलक्षणाद- क्षराष्ट्रविधा नानादहोपापिभेदमनुविधीयमानत्वाद्विविधा हे सोम्प भावा जाफा आफाशादिवघटादिपरिच्छिन्नाः सुपिरभेदा घटाधुपाधिमभेदमनु- भवन्ति । एवं नानानामरूपकृतदेहोपाधिप्रभवमनुमनायन्ते तत्र चैव तस्मि-. वाक्षरेऽपियन्ति देहोपाधिविळयमुनुलीयन्ते घटादिविलयमन्विव मुपिर- भेदाः । यथाऽऽकाशस्य मुपिरभेदोत्पत्तिमलयनिमित्तत्वं घटाद्यपाधिकृतमेव छदारस्यापि नामरूपत्तदेहोपाधिनिमित्तमेव जीवोत्पत्तिमळ यानिमित्त त्वम् ॥१॥ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुपः सबाह्याभ्यन्तरो हजः । अप्राणो ह्यमनाः शुचो यक्षरात्परतः परः ॥२॥ नामरूपबीजभूतादव्याकृताख्यात्स्वचिकारापेक्षया परादक्षरात्परं यत्सर्यो- पाधिमेदवजितमक्षरस्यैव स्वरूपमाकाशस्येव सर्व मूर्विवर्जित नेति नेत्पिादि- विशेषणं विवक्षनाह। दिव्यो द्योतनवा स्वयंज्योतिवाद। दिवि वा स्वास्मनि भवोऽलौकिको धा हि यस्मादमूर्तः सर्वमृतिवर्जितः पुरुषः पूर्णः परिशयो वा। दिव्यो मूर्तः पुरुषः सवाह्याभ्यन्तरः सह वाह्याभ्यन्तरेण वत इति । अजो न जायते कुचिरवतोऽन्यस्य जन्मनिमित्तस्य चाभावात् । यया जलयुचुदा- देवावादि । यया नभः सुपिरभेदानां घटादिसर्वभावविफाराणां जनिमूलत्वा- चरपतिधेन सः प्रतिषिद्धा भवन्ति । सबाह्याभ्यन्तरो धजोऽतोऽजरोऽभूगोड--- दिति। एकत्वे सति प्रत्यारूपस्यापरोसत्वादस्मणोऽपि प्रत्यक्षत्वं भविष्यति घटैकदेश- प्रत्यक्षत्वे घटप्रत्यक्षवदित्यर्थः । विभक्तदेशावच्छिन्नत्वेन विफुलिले प्ववयवत्वादिव्य- वहारः स्वतः पुनरम्यात्मत्वमेवाष्णमाशत्वाविशेषात्तथा चिद्रूपत्वाविशेषजवानां स्वतो ब्रह्मत्वमेवेत्यर्थः ॥ १॥ असरस्यपि जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वमोपाधिकमुक्तमेकावसिद्धयर्थम् । तत्त्वतात निमित्तनैमित्तिकमवोऽपि नास्तीत्याह-नापरूपीजभूतादिति । देहापेक्षया यहाह्म.. मान्तरं व मसिद्धं तेन सह तत्तादात्म्येन तदधिष्ठानतया या वर्तत इति स्वाह्याभ्यन्तर।। भत एष सर्वामित्वात्तनिरिक्कानिमित्ताभावादन इत्यर्थः । नायतेऽस्ति वर्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते विनश्यतीत्येवमादिभावावागणी निघे तापमनशब्द. स्थाह-सर्वभावांवकाराणामिसि । नीधनां प्राणादिमत्त्वाचदात्मत्वे ब्रह्मणोऽपि ग.घ...च.. 'क्षक, 'यः।यपा वि.क. म. "दायाभ्यन्त।.४ ख... प.स. वेधातार। .

·M मुं०१०१० मुण्डकोपनिषत् । क्षेरो ध्रुवोऽभय इत्यर्थः । यद्यपि देहायुपाधिभेददृष्टीनामविद्यावशादेहभेदेषु समाणा समना सेन्द्रियः सविपय इव प्रत्यवभासते तळपलादिपदिवाऽऽ- काशं तथापितु स्वता परमार्यष्टीनाममाणोऽविद्यमानः क्रियाशक्तिमेदवाश्व- लनात्मको वायुर्यस्मिनसायमाणः । तथाऽमना अनेकज्ञानशक्तिभेदवरसंक- ल्पाद्यात्मकं मनोऽप्यविद्यमानं यस्मिन्सोऽयममना अमाणो ह्यमनाचेनि । माणादिचायुभेदाः कर्मेन्द्रियाणि तद्विपयाच तया च बुद्धिमनसी युद्धीन्द्रियाणि सद्विपयाश्च प्रतिपिद्धा वेदितच्या। तयाँ श्रुत्यन्तरे-ध्यायतीव लेळायतीवेति । यस्माचैवं प्रतिषिद्धोपाधिद्वयस्तस्माभ्रः शुद्धः । अतोऽक्षरामापरूपीजोपा- धिलक्षितस्वरूपारसर्वकार्यकारणवीजस्वेनोपलक्ष्यमाणत्वात्परं तदुपापिलक्ष. णमध्याकतापमक्षरं सर्वविकारेभ्यस्तस्मात्परतोऽक्षरात्परो निरुपाषिक: पुरुष इत्यर्थः । यस्मिस्तदाफाशारुपमक्षरं सव्यवहारविषयमो मोतं च । फै पुनरमाणादिमत्त्वं तस्पेत्युच्यते । यदि हि प्राणादयः मागुत्पत्तेः पुरुप इव स्वेनाऽऽत्मना सन्ति तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमत्त्वं भवेन तु ते पाणादयः मागुत्पतेः पुरुष इव स्वेनाऽऽस्मना सन्धि तदा । अतीप्राणादिमान्पर। पुरुषः । यथाऽनुत्पन्ने पुत्रेऽपुत्रो देवदत्तः ॥ २॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३॥ फर्य से न सन्ति प्राणादय इन्युज्यते । यस्मादेतस्मादेव पुरुषानाम- माणादिमत्त्व प्राप्तं तन्निवर्तयति-यधपीत्यादिना। स्मृतिसंशयायनेकज्ञानेषु शक्ति. विशेषोऽग्यास्तीति तयोक्तं नामरूपयोनि ब्रह्म तस्योपाधितया लक्षितं शुद्धस्य कारण- स्वानुपपत्या गमितं स्वरूपमस्येति तपोक्तम् । तस्मानुपाधिरूपातद्विशिष्टरूपाच परतोऽ. क्षरात्पर इति संबन्धः । कथं मायातत्त्वस्याक्षरस्य परत्वमित्याकाक्षायामाह-सर्व. फाति । कार्य पर प्रसिद्धम् । तत्कारणत्वेन गम्यमानत्वान्मायातत्त्वं परम् । यौक्ति- कबाधादनिर्वाच्यत्वेऽपि स्वरूपोच्छेदामावादक्षरम् । तदुक्तं गीतायाम्-- क्षरः सर्वाणि भूतानि कटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इति ॥ २ ॥ यदेव चैतन्य निरुपाधिकं शुद्धमविकल्प ब्रह्म यत्तत्वज्ञानाजीवानां कैवल्यं वदेव माया. प्रतिविम्बितरूपेण कारणं भवतीत्याह-यस्मादेतस्मादेवेति । प्राणोत्पत्तेध तर्हि क. स. 'क्षयो । २ क. स. न. यथा । ३ च 'या च । ४ क. ज. र संव्य' । का.सल्यापार'।५८च.झ, तत्कर'। 1 ·it२०१1 मुण्डकोपानपर्व । अनिर्मूर्धा चक्षुषी चन्दसूयौं दिशः श्रोत्रे वाग्वि- वृताश्च. वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्प पद्भचां पृथिवी होप सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥ योऽपि प्रयमजात्माणादिरण्यगर्भाज्जायतेऽण्डायान्तर्विराट् स तत्त्वान्तरि- तत्त्वेन लक्ष्यमाणोऽप्येतस्मादेव पुरुषाज्जायत एतन्मयश्वेपेतदर्थमाह । तं च विधिनष्टि । अभिर्युलोकः " असो वावं लोको गौतमानिः" इति श्रुतेः । मूर्धा यस्योत्तमाङ्गशिरः । चक्षुपी चन्द्रश्च सूर्यवेति चन्द्रसूर्यो यस्येति सर्व जानुपाङ्गः कर्तव्यः । अस्येत्यस्य पदस्प वक्ष्यमाणस्य यस्येति विपरिणाम कृत्वा दिशः श्रोत्रे यस्य । वाग्विता उद्घाटिना: मसिदा पेदा यस्य । "वायु: प्राणो यस्प हृदयमन्तःकरणं विश्वं समस्त जगदस्य यस्येत्येतत् । सान्नाकरणविफारमेव जगन्ननस्येव सप्ते मळयदर्शनात् । जागरितेऽपि चत एवामिविस्फलिङ्गवाहमतिष्ठानात् । यस्य च पद्भया जाता पृथिवी । एष देवो विष्णुरंनन्तः प्रयमशरीरी त्रैलोक्पदेहोपाधिः सर्वेषां भूतानामधरास्मा ॥४॥. तस्मादमिः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् । पुमानतः सिञ्चति । योपितायां बह्वीः प्रजाः पुरुषासंप्रसूताः ॥ ५ ॥ स हि सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ता विनाता सर्वकारणात्मा पञ्चाग्निद्वारेण याः संसरन्ति मनास्ता अपि तस्मादेव पुरुपात्मजायन्त इत्युच्यते । तस्मात्परस्मारपुरुषात्मजावस्थानविशेषरूपोऽमिः स विशिष्यते । समिधो यस्य सूर्यः समिध इय समिधः । मूर्पण हि धुलोकः समिध्यते । ततो हि चुलोकनिष्पनारसोपात्पर्मन्यो द्वितीयोऽग्निः संभवति । तस्माच पर्जन्पा- दोपघयः पृथिव्यां संभवन्ति । ओपधिभ्यः पुरुषानी हुवाभ्य उपादानम्- ताभ्यः पुमानमी रेत: सिञ्चति योषितायां योषिति योषानो स्त्रियामिति । एवं क्रमेण वीर्वह्नया मजा ब्राह्मणाद्याः पुरुषारपरस्मारसंघसूताः समु. 'स्पनाः॥ ५ ॥ सर्वेषां भूतानामिति पञ्चमहाभूनानाम् । अन्तरात्मा स्थूलपञ्चभूतशरीरो हि विरा. 'दित्यर्थः । पञ्चामिद्वारेण । ग्रुपर्जन्यपिवीपुरुषयोपित्सु पञ्चस्वग्निदृष्टः श्रुत्यन्तरचो- दिसावातवारणेत्यर्थः । ९ । ५ ॥ १ ग. प. च. श. 'जन्यौष । २ क. स. 'कर'। ३ क. म. विशेष्य' । क. , 'कादमिनिष्प। h ·२४ आनन्दगिरिकवटीकासंचलितशाकरभाष्यसमेता- [मु.२०१] तस्मादृचः साम यजूंपि दीक्षा यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ ६॥ फिंच कर्म साधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह । कथं तस्मात्पुरुषाचो नियताक्षरपादावसाना गायपादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्राः । साम पाश्चम. क्तिकं सातभक्तिकं च स्तोमादिगीतविशिष्टमः । यजूंप्यनियताक्षरपादावसा. नानि वाक्यरूपाण्येवं त्रिविधा मन्त्राः । दीक्षा मोज्यादिलक्षणा फर्तृनिय- मविशेषा। यज्ञाश्च सर्वेऽ महोत्रादयः । क्रतवः सयूपाः । दक्षिणायकगवाद्यपरि- मितसर्वस्वान्ताः । संवत्सरथ कालः कर्माङ्गः । यजमानश्च कर्वा । लोका- रतस्य कर्मफलभूनास्ते विशेष्यन्ते सोमो यत्र येषु लोकेप, पवते पुनाति लोकान्यत्र येषु सूपस्तपति च ते च दक्षिणायनोचरायणमार्गद्वयगम्या विद्ध- दविद्वत्कर्तृफलभूताः ॥ ६॥ तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्पाः पशवो वयांसि । प्राणापानौ बीहियो तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्च ॥ ७ ॥ तस्माच पुरुषात्कर्माङ्गभूता देवा बहुधा वस्वादिगणभेदेन संगसूताः सम्प. वास्ता । साध्या देवषिशेषाः । मनुष्पाफर्माधिकता। पशवो ग्राम्पा. रण्याः । वासि पक्षिणः । जीवनं च मनुष्यादीनाम् । प्राणापानौ वीहि. ययो हपिरयों । तपश्च कङ्गि पुरुषसंस्कारलक्षणं पवनं च फळसाधनम् । : आस्विक्यबुदिस्तथा सत्यमनतवर्जन। चिर्य मेधुनासमाचार विविधतापिता ॥ ७॥ पाश्चभक्तिकमिति । हिकारप्रस्तावोद्गीयप्रतिहारानिधनाख्याः पञ्च मक्तयोऽवयवा पस्य तत्तयोक्तम् । साप्तभक्तिकपिति । हिकारपस्तावाद्युद्गीपतिहारोपद्रनिघ. नाख्याः सम मक्कयो यस्य तत्तपोकम् । स्तोमोऽर्थन्यो वर्णः । विश्वमिासमेधयो. सषदक्षिणा मात एकां गामारम्प सस्वान्ता दक्षिणा भवन्तीत्यर्थः ॥ ६॥ आपण फङ्गिनमिति । पयोमतं ब्राह्मणस्य यवागू रानन्यस्यामिक्षा पश्यावे. पारिविहितं यच्छुपन्द्रायणादीत्यर्पः ॥ ७ ॥ अदा यापूर्वक । ।

·(मुं०ख० 11 मुण्डकोपनिषत् । सप्त प्राणाः भवन्ति तस्मात्सप्तापिः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८॥. किंच सप्त शार्पण्या माणास्वरमादेव पुरुषात्ममवन्ति । वेषां च सप्ताचियो। दीप्तयः स्वविषयाषयोतनानि । तया सप्त समिधा सस विषयाः । विषयहि । समिध्यन्ने प्राणा: सप्त होमास्वद्विषयविज्ञानानि ॥ यदस्य विज्ञान, वज्जु- होति" इति श्रुत्यन्तरात् । किंच सप्तेपे लोका इन्द्रियस्थानानि येषु चरन्ति: संघरन्ति प्राणा: । माणा येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापानादि- निवृत्यर्थम् । गुहाया शरीरे हृदयें वा स्वापकाले शेरत इति गुहाशयाः । निहिताः स्थापिता धागा सप्त सस मतिमाणिभेदम् । यानि चाऽऽस्मयाजिना पिदुपा कर्माणि कर्मफलानि चाषिदुषां च फर्माणि तत्साधनानि कर्मफलानि पसर्व चैतत्परस्मादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्प्रस्वमिति मारणार्थः ॥ ८॥ अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओपयो रसश्च येनैप भूतस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ ९ ॥ अतः पुरुषात्समुदाः सर्वे क्षाराधा। गिरयच हिमयदादयोऽस्मादेव-पुरुषा... इसवें । स्यन्दन्वे सवन्ति गङ्गायाः सिन्धवो नद्यः सर्परूपा बहुरूपाः । अस्मादेव पुरुषात्सर्या औषययो वीहियवाघाः । रसथ मधुरादिः पवियो येन रसेन भूते। पञ्चभिः स्यूलैः परिवेष्टिनस्तिष्ठने तिष्ठति अन्तरारमा: लिङ्ग पूक्ष्म शरीरम् । सयन्तराळे बरीरस्याऽऽत्म नयाऽऽत्मवत इत्प. वरात्मा ॥९॥ पुरुर, एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतयो वेद: निहितं गुहायां सोऽवियाग्रन्धि विकिरतीह सोम ॥१०॥ इत्यथर्ववेतरीयमुण्डकोपनिपदि द्वितीगमुण्डके प्रथमः खण्डः॥१॥ आत्मयाजिनामिति । सकलमिदमहं च परमात्मैवतिमावनापूर्वक परमेश्वराराधन- बुद्धया ये यनन्ति तेपामित्यर्थः ॥८॥ क. स. न.'का इति विशेषगारप्राणा':15. 'गि साधनानि' ·. २६. आनन्दगिरिकतटीकासंबलितीकरभाष्यसमेता- [मु.१०२) एवं पुरुषात्सर्वमिदं संममूतम् । अतो वाचाऽऽरम्भणं. विकारो नामघेय- मनृतं पुरुष इत्येव सत्यम् । अतः पुरुष एवेदं विश्वं सर्वम् । न विश्वं नाम पुरुषादन्यारकचिदस्ति । अतो यदुक्तं तदेवदभिहित कस्मिन्न भगवो विद्वाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति । एतस्मिन्हिं परस्मिन्नात्माने सर्वकारणे पुरुषे विज्ञासे पुरुप एनेदं विश्व नान्पदस्थीति विज्ञान भवतीति । किं पुनरिद विश्वामित्युच्यते । कर्माग्निहोत्रादिलक्षणम् । तपो ज्ञानं तक फलंमन्पदेता- घदीदं सर्वम् । ततद्ब्रह्मणः कार्य वस्मात्सर्वं ब्रह्म परामृतं परममृतमहमे- घेति यो वेद निहितं स्थित गुहायां हृदि सर्वमाणिनां स एवं विज्ञानदिवि घामन्धि ग्रन्यिमिव हदीभूतामविद्यावासनां पिकिरति पिसिपाचे नाशयतीह जीभेव न मृता सन्हे सोम्य प्रियदर्शन ॥ १० ॥ इस्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ आविः संनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रतत्सम- पितम् । एजन्माणन्निमिपच्च यदेतज्जानंथ सदस- द्वरेण्यं परं विज्ञानायद्वरिष्ठं प्रजानाम् ॥ १॥ अरूपं सदसरं फेन प्रकारेण विज्ञयमित्युच्यते । आविः पाशं संनि. पष्ट कस्मिन्नु भगयो विज्ञाते सर्वमिद पितात भवतीति तनिरूपितम् । सर्पमिदं परमाममो मायते । अस्तावन्मानं सर्व तस्मिविहाते विज्ञातं भवतीत्यविद्यालयफला. भिधानेनोपसंदतमिति ॥ ९ ॥ १० ॥ इति मुण्डकोपनिपदाप्पटीकायां द्वितीयमुण्ड के प्रपमः ॥१॥ -- .

·: भानन्दगिरिकृतटीकासंवलिसशांकरभाष्यसमेवा-- [मु.२००१) ."पे कोकिनो लोकनिषासिनो मनुष्यादयश्चैवपाश्रया -हि-समें प्रसिद्धा- स्तदेतत्समियमक्षरं ब्रह्मास माणस्वदु घाझनो -घायच मनध सर्वाणि ..च करणानि तदन्तवन्य वतन्याययो हिमाणेन्द्रियादिसर्पसंघात: "माणस्प मागम् " इति श्रुत्यन्तरात् । यरमाणादीनामन्तवेतन्यमक्षरं वदेवत्सत्यमवि. -सपमतोऽमृतमविनाशि सदेदव्य मनसा वाढयितव्यम् । यस्मिन्मनःसमाधान फर्वम्पमित्पर्यः । यस्मादेवं हे सोम्य विदयारे चेवा समाधत्स्व ॥२॥ धनुर्गृहीत्वौपनिपदं महास्त्रं शेरं युपासानिशितं संध्यीत ।आयम्य तनावगतेन चेतसा लक्ष्य . तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥३॥ फयं घेदम्पमित्युच्यते । धनुंरिम्वासनं गृहीत्वाऽऽदायोपनिपक्षमुपनिषत्म 'वं मसिदं पहावं महच तदत्रं च महाखं धनुस्तरिमशरम् । किंविषिष्यमि- स्पाह । उपासानिशिव संतवाभिध्यानेन सर्व संस्कृतमित्येतत् । संभयीत संपानं कुर्यात् । संधाप पाऽऽयम्याऽऽकृष्य सेन्द्रियमन्ताफरणं वंविषयांदि- निपलं लक्ष्य एवाऽऽपनि कत्वत्प: । नहि.स्वेनेव पनुप भायमन- मिह समयति । सद्भावगवेन सस्मिन्ब्रह्मण्यारे-क्ष्ये मावना मापस्तद्वेन वेवसा लक्ष्य देव ययोकळक्षणमक्षरं सोम्प विदि ॥३॥ प्रणयो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्पमुच्यते अपमचेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ४ ॥ पदकं धनुरादि तदुच्यते । प्रणव ओंकारो पनुः । यथेष्वासनं लक्ष्पे शरस्य प्रवेशफारणं स्थाऽऽत्मशरस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमोकारः। प्रणवेन अभ्यस्पमानेन सस्क्रियमाणस्तदालम्बनोऽप्रतिवन्धनाक्षरेऽवरिष्ठवे यथा-धनु- पाऽस्त इपुर्लक्ष्पे । अत: प्रणवो धनुरिच धनु। घरो यात्मोपाधिलक्षणा पर यस्मिल्लोका इति । प्राणादिपवृत्तिश्चतनाधिष्ठान निवन्धना जंडवृत्तित्वादपादिप्रवृ- तिवधि दे च प्रमाणाभावादेकचैतन्यमात्रमस्मीति विचारयेदित्याह-तदेतत्सर्वा- अपमिति । प्राणाधिष्ठानत्वात्प्राणादिलक्ष्य आत्मा द्रष्टव्यः ॥ २॥ विचारासमस्य प्रणवमवलम्श्य ब्रह्मात्मैकत्वे वित्तसमाधान क्रममुक्तिफलं दर्शयित. मुपक्रमते-कयं वेदध्यमित्यादिना । प्रणवो ब्रह्मत्यभि यायत उपसंहतकरणग्रामस्य प्रणपोपरकं यश्चेतन्यप्रतिबिम्ब स्फुरति स आत्मेत्यनुसंधानं प्रणवे शरसंधानं तस्य "चिप्रतिविम्बस्य निम्पैक्यानुसंघाने लक्ष्यवेधः ॥ ३ ॥ १ ॥ १६.प.म. संघीयत । २ क.-स, रु. न. संघीयत ।-अ.म. सदधीतेश्य लिखितपाठ ·२ मु.२०२ मुण्डकोपनिषत् । - एन पळे सूर्यादिवदिह-प्रविष्टो देहे सर्वबौद्धपत्ययसाक्षितया सशर इव स्वास्मन्येवापितोऽक्षरे ब्रह्मण्यतो ब्रह्म तहस्यमुच्यते लक्ष्य इव मनासमाधि- रसुभिरापमावन लक्ष्यमाणत्वात् । तत्रैव सत्यमपचन वाधविषयोपलब्धि- तृष्णाप्रमादयजितेन सर्पतो विरक्तेन जितेन्द्रियणेकाग्रचितेन वेदव्यं ब्रह्म मक्ष्यम् । ततस्तद्वेधनादूर्व शरवत्तन्मयो भवेत् । यया शरस्य लक्ष्यकात्मत्वं फलं भवति । तया देशाचात्यप्रत्ययतिरस्करणेनाक्षरेकात्मत्वं फलमापादये- दित्यर्थः ॥ ४॥ यस्मिन्योः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह पाणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्पैप सेतुः॥ ५॥ अक्षरस्पैव दुर्लक्ष्यत्वात्पुनःपुनर्वचनं सुलक्षणार्यम् । यस्मिन्नारे पुरुषे घो। पृथिवी चान्तरिक्षं चो समर्पित मनश्च सह प्राणे: करणैरन्यः सर्वस्त- मेव सर्वाश्रयमेकमद्वितीयं जानथ जानीय हे शिष्याः । आत्मानं प्रत्यक्ष. रूपं युष्माकं सर्वमाणिनां च ज्ञात्वा धान्या वाचो परविद्यारूपा विमुश्चय विपुश्चत परित्यजत । सत्मकाश्यं च सर्वं कर्म ससाधनम् । यतोऽमृतस्यैष सेतुरेवदात्मन्नानममृतस्यामृवत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव सेतुः संसारम- होदधैरुचरणहेतुत्वात्तया च श्रुत्यन्तरम्-" तमेव विदित्वाऽति मृत्युमति नान्यः पन्या विद्यतेऽपनाय" इति ॥५॥ अरा इस रथनाभौ संहता यत्र नाडयः स एपोऽन्तश्वरते बहुधा जायमानः । ओमि- त्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पराय तमसः परस्तात् ॥ ६॥ किंच । भरा इव । यथा स्थनाभी सपपिता अरा एवं संहताः संमविष्टा उसरप्रन्थस्य पौनरुत्य परिहरनि-अतरस्यैव दुर्लक्ष्पत्वादिति । ससाधनं सर्व म परित्यज्याऽऽत्मैव ज्ञातव्य इत्यत्रैव हेतुमाह-अमृतस्येति । धनुषाऽऽयु- धेन लक्ष्यत इति तडक्षण भात्मकत्वसाक्षात्कार इत्यपः॥५॥ कर्मसंगिमनसगत्या कर्मश्रद्धा विषयश्रद्धा व वाक्यार्थज्ञानस्याकामाय प्रतिबन्धको १० घ. म. म. 'वाkिass 'कास्यतेऽ12 क. 'हायनाम' । क. क. स...'य गत्यन्ताया।

·है ३० आनन्दगिरीकवटीफासचकिताफरभाष्यसमेता- [मु.१०२] • या यस्मिन्हृदये सर्वतो देहव्यापिन्यो नाड्यातस्मिन्हदपै थुदिपस्पयसास- भूतः स एप प्रकृप्त आत्माऽन्तर्मध्ये चरवे चरति वर्तते । पश्यञ्ण्वन्मन्बानी विनानम्बहुधाऽनेकधा क्रोपददिप्रत्ययैर्जायमान इव जायमानोऽन्तःकरणो. पाध्यनुविधायित्वाददन्ति लौकिका हृष्टो नाता पद्धो जाव इति तमामा. ; नमोमित्येवमोंकारारम्बनाः सन्तो यथोक्तकल्पनया ध्यायेंथ चिन्तयत । उक्त वक्तव्यं च रिष्येभ्य आचार्यण जानता । शिष्याश्च ब्रह्मविद्यार्विविदि- पुश्वामित्वकर्माणो मोक्षपये प्रचा। वेषां निर्विघ्नत्या ब्रह्ममाप्तिमाशास्त्या. चार्या । स्वस्ति निर्विघ्नमग्तु वो युप्माकं परायं परकूलाय। परस्साकस्माद- विधानमसा । अविद्यारहितब्रह्मात्मस्वरूपगमनायेत्यर्थः ।। ६... यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैप महिमा भुवि दिव्ये. ब्रह्मपुरे ह्येप व्योमन्यात्मा प्रतिष्ठितः। मनोमयः माणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं संनिधाप नदिज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यदिशाति ॥ ७॥ योऽतो समसः परस्तात्संसारमहोदर्षि वीवी गन्तव्यः परविद्याविषय इति स करिमन्वर्तत इत्याह । या सर्वज्ञः सर्वविद्याख्याता । तं पुनरिशि- नधि । यस्यैष प्रसिद्धी महिमा विभूतिः । कोऽसौं महिमा । यस्यमे घावापृथिव्यो शासने विघृते ठिठतः । सूर्याचन्द्रमसौ यस्य शासनेऽला- सचक्रवदजसं भ्रपतः । यस्य शासने सरितः सागराचं स्वगोचरं नारि- नामन्ति । तया स्थावरं जगन्मं च यस्य शासने नियतम् । तथा चत. वोऽपने अन्दाय यस्प शासन नाविकामन्ति तथा कारः फर्माणि फलं च यच्छासनात्स्व स्वं कालं नाविवन्ति स एप महिमा । भुवि लोके यस्य स एप सर्वज्ञ एवंमहिमा देवः । दिव्ये द्योतनवति सर्वचौद्ध- प्रत्ययकृत्तद्योतने ब्रह्मपुरे । ब्रह्मणोऽत्र चैतन्यस्वरूपेण नित्यामिव्य- विधः स मा भूदित्याशंपनम् । न तु वाक्यार्थावगती निष्पन्नाया फलप्राविवशङ्का. स्तत्यिभिप्रेत्याऽऽह--परस्तादिति । मदुपदेशदूर्वमित्यर्थः ।। ६ ॥ सर्वेश्वरत्वमनोमयत्त्वादिगुणविशिष्टब्रह्मणो हृदयपुण्डरीके ध्यानं च क्रममुक्तिफलं मन्दब्रह्मविदो विधीयत इति दर्शयितुमाह-योऽसौ तमसः परस्तादित्यादिना ॥७॥ क.अ. 'दिपवो नि।२ क. ह.भ. 'पाराय'1३ च.न, 'य । कस्यावित ४ क.न. 'विद्यो व्याख्या'। .

·मु०९ख०२] : मुण्डकोपनिषत् । क्तत्वाद्ब्रह्मण। पुरं हृदयपुण्डरीक तस्मिन्यद्वयोम वस्मिन्व्योम्न्याकाचे हत्पु-. ण्डरीकमध्यस्ये प्रतिष्ठित इवोपलभ्यते । न ह्याफाशवत्सर्वगतस्य गविरागतिः. भतिष्ठा वाऽन्यथा संभवति । स ह्यात्मा तत्रस्यो मनोतिभिरेव विभाव्यत इति मनोपयो मनउपाधित्वात्प्राणशरीरनेता प्राणश्च शरीरं च माणशरीरं वस्यायं" नेता स्थूलाच्छरीराच्छरािन्तरं प्रति मिनिष्ठितोऽपस्थितोऽन्ने भुज्यमानान्नधि-' परिणामे प्रतिदिनमुपचीयमानेऽपचीयमाने च पिण्डरूपाने हृदयं बुद्धि पुण्डरी-' फच्छिंद्रे संनिधाय समवस्थाप्य । हृदयावस्थानमेव ह्यात्मनः स्थिचिर्न द्वात्मनः स्थितिरने । तदात्मतत्वं विज्ञानेन विशिष्टन शास्त्राचार्योपदेशजानिन ज्ञानेन शमदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योद्भूतन परिपश्यन्ति सर्वतः पूर्ण पश्यन्त्युपल- भन्ते धीरा विवकिना । आनन्दरूपं सर्वानदुःखायासमहीगममृतं यदि माति विशेषेण स्वात्मन्येव भाति सर्वदा ॥७॥ भियते हृदयग्रन्यिश्चियन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ ८॥ अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमिदमभिधीयते । भिद्यते हृदयग्रन्धिराविधा- पासनापचयो चुदयाश्रयः कामः " फामा येऽस्य हृदि श्रिवाः" इति श्रुत्यन्त रात् । हृदयाश्रयोऽसौ नाऽऽत्माश्रयः । भिद्य भेदं विनाशमायाति। छिद्यन्ते सर्वने यविषयाः संशया लौकिकानामामरणात्तु गङ्गास्रोतोवत्मवृत्ता विच्छेदमायान्ति । अस्य विच्छिन्नसंशयस्य निवृत्ताविद्यस्प यानि विना- नोत्पत्तेः माक्तनानि जन्मान्तरे चामत्तफलानि ज्ञानोत्पचिसहभाषीनि च सी पन्ते कर्माणि । न त्वज्जन्मारम्भकाणि प्रवृत्तफलत्वाचरिगन्सर्वज्ञेऽसंसा- रिणि परावरे परं च कारणास्मनाऽवरं च कार्यात्मना तस्मिन्परावर साक्षा- दहमस्मीति दृष्टै संसारकारणोच्छेदान्मुच्यत इत्ययः ।। ८॥ हिरण्मये परे कोरो विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छु, ज्योतिषां ज्योतिस्तयदात्मविदो विदुः ॥ ९ ॥ उक्तस्वास्प संपाभिधायका उत्तरे मन्त्रास्त्रयोऽपि हिरण्मये ज्योति- मैये पुद्धिविज्ञानप्रकारे परे फोशे कोश इवासेः | आत्मस्वरूपोपलधिस्था. अस्य परमात्मनानस्पति । जीवन्मुक्तिफलस्याद्वैतवाक्यायोगमस्य क्रममुक्तिफ- लस्य चोपासनस्यत्ययः । अविद्यावासनाप्रथयो भियत इति कोऽर्थः । किंबुद्धी विध- कर सूक्षम प्र । १ ख, प. बुद्धिपु' । ३ ग. १. चिद !

·- ३२. आनन्दगिरिकस्टीफासवलितशंकरभाष्यसमेता- (मु०२०) नत्वात्परं तरसर्वाभ्यन्तरत्वाचस्मिन्विरजमाविधायशेषदोपरजोमळवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात्सर्वात्मत्वाश निष्कळं निर्गता। कला यस्मातमिफळं निरव- पत्रमित्यर्थः । यस्माद्विरजं निष्कलं चाव स्वच्छु– शुद्धं ज्योतिषां सर्वभका- शारमनामम्पादीनामपि तज्ज्योतिरवभासकम् । अम्यादीनामपि ज्योति- ट्रमन्तर्गवमात्मचैतन्यज्योतिनिमित्तमित्यर्थः । सदि परं ज्योतिर्यदन्यानव: भास्यमात्मज्योतिस्वधदात्मविद भात्मानं स्वं शब्दादिविषयबुद्धिमत्यय. साक्षिणं. ये विवेकिनो चिदुर्विजानन्ति त आत्मविदस्तद्विदुरामात्ययानु.' सारिणः । यस्मात्परं ज्योतिस्वस्मात एव तदिदुर्नेवरे बानार्थप्रत्ययानुसा. रिणा॥९॥ मानायाविधादिमेदो ज्ञानफलं किंवा तन्निवृत्तौ । नाऽऽद्यः । सत्युपादाने काययोः त्यन्तोच्छेदासंभवात् । न द्वितीयः । ज्ञानस्याज्ञानेनव साक्षाद्विरोधसिद्धेः। किंध । बुद्धिरप्यनादिः सादिवा । नाऽऽद्यः। " एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि ध" इतिश्रुतिविरोधात् । नान्त्यः । प्रलये ब्रह्मज्ञानं विनैव बुद्धर्नाशसमवातदानक्यप्र- सनात् । सांदित्वे च बुद्धरुपादानं साक्षाद्ब्रह्मचैतन्नाशं विनाऽत्यन्तीच्छेदो न स्यात् । .मांग चेस्सा द्रष्टुगतज्ञानेन नोच्छेदमईति लौकिकमायाविगतमायाया दृष्टगतज्ञानेनो- च्छेदादर्शनात् । किंच । बुद्धेरुच्छेदो न तस्याः फलं स्वनाशस्याफलत्वात् । नाऽs- स्मनः । तस्य बुद्धिपसनाभावेन तदुच्छेदस्याफलत्वात् । किंचाऽऽत्मनोऽविद्यायना- ध्यवाभिधानं श्रुतिविरुद्ध प्रक्रने-अविद्यायामन्तरे वर्तमाना इति श्रवणादुपसंहारे घ-" अनीशया शोचति मुह्यमानः" इति श्रवणात् । बुद्धिगतमेवाविद्याद्यात्मन्य. ध्यस्यतः इति चेदध्यस्यत इति कोऽर्थः । नितिप्यते भ्रान्त्या दृश्यते वा । नाऽऽयः। अन्यधर्म स्यान्यत्र निक्षेपासंभवात् । भान्या चैत्केन दृश्यते । न तावदात्मना तस्या- विद्याश्रयत्वानङ्गीकारात् । न बुद्धया । बुद्धरात्मविषयत्वासंभवेन तद्गतदर्शनास- भवात् । सदान्तश्च स्वाश्रयगतेन तत्वानुमवेन निवपत्यपसिद्धेवुद्धरनुभवाश्रयत्वप्र.. सहात् । तस्मानास्य माण्यस्य सम्यमय पश्यम इति । घेदुच्यते । चित्तन्नानादि- रनिर्वाचगाऽविश चैतन्पमच्छिय स्वावच्छिन्नचेतन्यस्य बुद्धयादितादात्म्यरूपेण निव- तते । तस्याश्य ब्रह्मात्मतामालाकारनिवर्त्यरूपानीकारात्तानिवृसी तदुत्पदयान्धिः भेदः श्रुत्योच्यते । मायकारीयं च नुदेयाश्रयत्वाभिधानमहंकाराविशेषणत्वेनाविद्या- देव्यावहारिकाभिप्रायेणाऽऽस्मानाश्रयत्वाभिधानं चाऽऽत्मनो निर्विकारत्वामिप्यम् ! . माधितानुवृत्तिश्च प्रकटा प्रादीति नीवन्मुचिर्न विरुध्यते ॥ ८ ॥ १. स. प.स.भ. 'यस्वे प्र। २ च. म. 'द्रे ' । ३ क. स. सम्यगर्थे । ४ स. मदर्भिवति।

·(मु०९ख०२] मुण्डकोपनिषत्र ३३ न तत्र सूर्यो भाति न चन्दतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥१०॥ कथं ज्योतिषां ज्योतिरित्युच्यते । न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि सर्वावभासकोऽपि सूर्यो माति।। तद्ब्रह्म न प्रकाशयतीत्यर्थः स.हि वस्यैव भासा सर्वमन्पदनात्मजातं प्रकाशयीत्ययः । न तु तस्य स्वत: प्रकाशन. सामयम् । तथा न.चन्द्रवारक नेमा विशुतो भान्ति कुतोऽयमनिरस्पनो- चरः। किंबहुना । यदिदं जगद्भाति वत्तमेव परमेश्वरं स्वतो भारूपत्वा- द्भान्त दायमानमनुभात्यनुदीप्यते यथा जलोरमुकाग्निसंयोगादा दहन्त- मनुदहति न स्वतस्तद्वत्तस्यैव भासा दीप्त्या सर्पमिदं सूर्यादिजगद्विभाति । यत एवं सदेव ब्रह्म भासि च विभाति च कार्यगतेन विविधेन मासा (सने. ना)तस्वस्थ ब्रह्मणो भारूपत्वं स्वतोऽवगम्यते । न हि स्वचोऽविद्यमाने. भासनमन्यस्य क शक्रोति । घटादीनामन्यावभासफत्वादर्शनाद्भारूपाणां चाऽदित्पादीनां तदर्शनाच ॥ १० ॥ श्रवेदममृतं पुरस्तादल पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण। अधश्चोय च प्रमृतं ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्॥११॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदिद्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि द्वितीयमुण्डकं समाप्तम् ॥२॥ यतज्ज्योतिषां ज्योतिब्रह्म देव सत्यं स तद्विकारं वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेपमात्रमनुतमितरदित्येत्तमर्थ विस्तरेण हेतुतः प्रतिपादित निगमनस्थानीयेन मात्रेण पुनरुपसंहरतिव्र वोक्तलक्षणीमदं यत्पुरस्तादने मौवाविद्याधीनां प्रत्यवभासपानं तथा पश्चाद्ब्रह्म तथा दक्षिणतश्च क्यो- भातीत मिनन्ताध्यिाह रे बास्यातम् । तस्य भासा सर्वमिद विमातीत्यस्य ब्रह्मणः सतो म.रूपले शाप कपति-यव एवंददेव ब्रह्म मावि चेति॥१०॥ उपसंहारमन्त्रस्य तासभाह-यतज्योतिषः ज्योति-तेन ब्रह्मणा विविध पित, ग. १. च. 'मस्था'। कतिरिति तेन ।

·. बानन्दगिरिकवटीकासंघलितशांकरभाष्पोपैशा-०३४०१] चरेण संवाधस्तादृय च सर्वतोऽन्यदिव कार्याकारेण ममृतं प्रगत नामरूप- घदभासमानम् । किंबहुना ब्रह्मैवेदं विश्वं समस्तमिदं जगदरिष्ठं वरतमम् । अब्रममत्यया संविधामात्रो रज्ज्वामिव सर्पप्रत्यया । ब्रह्मैव परमार्य- सत्यमिति चेदानुशासनम् ॥ ११ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाप्ये द्वितीय मुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपद्भाष्ये द्वितीय मुण्डकं समाप्तम् ॥२॥ हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्व- जाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्यो अभि- चाकशीति ॥१॥ परा वियोक्ता यथा तदक्षरं पुरुपाख्यं सत्यमधिगम्यते यदपिगमे हृदय- प्रन्थ्यादिसंसारकारणस्याऽऽस्यन्तिकषिनाश: स्यात् । तदर्शनोपायच योगो धनुराग्रुपादान कल्पनयोक्तः । अयेदानी तत्सहकारीणि सत्यादिसाधनानि वक्तव्यानीति तदर्थयुत्तरारम्भः । माघान्येन वत्त्वनिर्धारणं च मकारान्तरेण क्रियते । अत्यन्त दुरवगाहत्वात्कृत्तमपि तत्र सूत्रभूतो मन्त्रा परमार्थवस्त्वव- धारणार्थमपन्यस्यते द्वाही सुपर्णा सुपों शोभनपतनी सुपर्णा पक्षिसामन्यादा सुपों सयुजा सयुजी सहैव सर्वदा युक्ती सखाया सखायो समानाख्यानों समानाभिव्यक्तिकारणावेवंभूती सन्तो समानमविशेपमुपलब्ध्यधिष्ठानतयेक पक्षं वृक्षमिवोच्छेदनसामान्याच्छरीरं वृक्ष परिपस्वजाते परिष्वक्तवन्तौ । इति तद्विकारं सर्व नगरसर्व ब्रीपति बाधायां सामानाधिकरण्यं योऽयं स्थाणुः पुम:- मसावितिवदन्वयतिरेकामावरिहारेण तावन्मानत्वं बोध्यते इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाप्यटीकायां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ इस्यपदीयमुण्डकोपनिषद्भायटी कार्या द्वितीय मुण्डक समाधम् ॥ २ ॥ भाधान्यति । अपूर्वस्वेन तास्पर्थविषयतयेत्यर्थः । द्वा सुपर्णेत्यादौ द्विवचनस्याs- कारश्चान्दतः जीवस्याज्ञत्वेन नियम्यत्वेन योग्यत्वादीश्वरस्य सर्वज्ञापन नियामकत्व- शक्तियोगाच्छोभन्मुचितम् । नियम्यनियामकभावगमनं ययोस्तो शोमनयतनौ । पक्षि- सामान्यावति । वृक्षाश्रयणादिश्रवणादित्यः । ऊर्जमुत्कृष्टं ब्रह्म मूलमधिष्ठानमस्ये. स्यूमूलोऽवाचः प्राणादयः शाखा इवास्येयवाक्शाखः । श्वः स्थान नियन्तमस्य न. १ख, ग, क. प. श. 'स्तदुःखगा' । १ ग... च. श. 'मरले यो ।

·१०३०१) मुण्डकोपनिषत् । ३६ सुपर्णाधिकं वृक्ष फलोपभोगार्थम् । अयं हि वृक्ष ऊर्ध्वमूळोऽवाक्याखोऽध. स्थोऽव्यक्तमूलप्रभवः क्षेत्रसंनका सर्वप्राणिकर्मफळाश्रयस्त परिष्वक्तौ सुपर्णा- विवाविद्याकामवासनाश्रयलिङ्गोपाध्यात्मेश्वरौ । तयोः परिष्वक्तयोरन्प एका क्षेत्रो लिङ्गीपाधिवृक्षमाश्रितः पिपलं कर्मनिष्पन्नं सुखदुःखलक्षणं फलं स्वादनेकविचित्रवेदनास्वादरूपं स्वावति भक्षयत्युपभुङ्क्तेऽविवेकः । अनननन्य इवर ईश्वरो नित्यशुद्धघुद्धाक्तस्वभावः सर्वज्ञः सर्वसत्वोपाधि- रीधरो नानाति । रयिता ह्यसावुभयोर्भोज्पभोक्ोनित्यसाक्षित्वप्सचा. मात्रेण। स त्वननभन्योऽभिचाकशीति पश्यत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हि तस्य प्रेरपितृत्वं राजवत् ॥ १ ॥ समाने वृक्षे पुरुपो निममोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २ ॥ सत्रैव सति समाने वृक्षे पयोक्त शरीरे पुरुषो मोक्ता जीवोऽविद्या- कामकर्ष फळरागादिगुरुभाराक्रान्तोऽलापुरिव सामुदे जले निममो निधन देहात्मभावमापनोऽपमेवाहममुष्य पुत्रोऽस्य नप्ता कशः स्थूलो गुणवानिर्गुणा सुखी दुःखीत्येवंमत्पयो नास्त्यन्योऽस्मादिवि जायते म्रिपते संयुज्यते वियु- ज्यते च संबन्धिवान्धवैः । अतोऽनीशया न कस्यचित्समर्थोऽहं पुरी मम विनष्टो मुसा मे भार्या कि मे जीवितेनेत्येवं दीनभावोऽनीशा तया शोचति संतप्यते मुह्यमानोऽनेफैरनर्यप्रकारेरविकतया चिन्तामापचमानः स एवं प्रेसतिर्यमनुष्यादियोनिष्पाजवं जचीभावमापना कदाचिदनेकजन्मस शुद- धर्मसंचितनिमित्तः केनचित्परमकारुणिकन दर्शितयोगमाोऽहिंसासत्प- ब्रह्मचर्यसत्यागशमदमादिसंपन्नः समाहितात्मा सञ्जुष्टं सेवितमनेक शक्यमित्यश्वत्यः । अव्यक्तमव्याकृत मूलमुपादानमन्वपि तस्मात्प्रमवतीति तपोको यार. दज्ञानभावीत्यर्थः । अविद्या कामकर्मवासनानामाश्रयो लिङ्गमुपाधिस्याऽऽत्मनः 'स जीवस्तयोकः । स चेवरस्य तापित्यपः । सत्वं मायाख्यमुपाधिरस्येति सत्योपाधिः । ज्ञानात्मकस्यामलसत्वराशगिते युक्तम् ॥ १॥ आयरण विक्षेपश्च द्वयमविद्यायाः कार्यम् । तत्रेवरमावाप्रातिपत्तिरनाशापरणं शोष. तौति विक्षेपातदुभयहेतुरनिर्वाच्यमज्ञानं मोहः । तेन विशिष्टोऽनेरनर्थप्रकारे करो- ग.... ' फलंक'115. म'वेटिव' ।। ग. .. . . . पोर या। ४.च. स्वमा १५च. म. 'कन्याम। .

·F आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता (मु०३९०१] योगमागी कर्मिभिश्च यदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमांनोऽयं वृक्षोपाधि क्षणाद्विलक्षणमीशमसंसारिणमशनायापिपासांशोकमोहनरामृत्वातमीशं सर्वस्य जगतोऽयमहमस्म्यात्मा सर्वस्य समा' सर्वभूतस्यो नेतरोऽविधाजनि. वोपाधिपरिच्छिन्नो मायात्मति विभूति महिमानं च जगद्रूपमस्यैव मम परमैः वरस्येति यदैवं ष्टा तदा पीवशोको भवति सर्वस्माच्छोकसागरादिप्रमुच्यते कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः ॥ २॥ यदा 'पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमाशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपा विधूय निर- अनः परमं साम्पमुपैति ॥ ३ ॥ अन्योऽपि मन्त्र इसमेवार्थमाह सविस्तरम् । यंदा यस्मिन्काले पश्यः पश्प- भीति विद्वान्साघफ इत्यर्थः । पश्यते पश्यति पूर्ववद्रूक्मवणे स्वयंज्योति:- स्वभाव रुक्मस्येव वा ज्योतिरस्याविनाशि कर्तारं सर्वस्य जगत ईशं पुरुष ब्रह्मयोनि ग्रह्म च तद्योनिश्वासौ ब्रह्मयोनिस्वं ब्रह्मयोनि ब्रह्मणो वाऽपरस्य योनि स यदा चैवं पश्यति तदा स विद्वान्पश्यः पुण्यपापे बन्धनभूते कर्मणी समूले विधूय निरस्य दग्ध्या निरञ्जनो निलेपो विगतक्लेशः परमं प्रकाएं निरतिशयं साम्यं समवामदयलक्षणं द्वतीवषयाणि साम्यान्यतोऽग्न्येिवा. तोऽयलक्षण तत्परमं साम्पसपेति प्रतिपद्यते ॥३॥ प्राणो ह्येप यः सर्वभूतैविभाति विजानन्विद्वान्भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेप. ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥४॥ किंच योऽयं माणस्य माणः पर ईश्वरो, टेप प्रकृतः सर्वभूतह्मादि- स्तम्बपर्यन्तः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । सर्वभूतस्यः सर्वात्मा समित्यर्थः । विभाति विविध दीप्यते । एवं सर्वभूतस्थं या साक्षादात्मभावनायमहम- मात्यादिमिरविवेकतया तादात्म्यापन्नतयेत्यर्थः । आजवमनवरत जवीमा निकृष्टमा लक्षण या लघुमाव कर्म वायुपेरिततया जवीभाव संप्रयमापन्नः पूर्वपदित्यभेदेनेत्यर्थः आत्मनि रतिरामरतिम्तत्पुरुषः सेव क्रियाऽस्यास्तीत्यात्मरतिक्रियावानिति मतुः १क. 'यौगिमा १२ फ. स. ग. श. म. कर्मभि । ३ग, इ. च. न. श. म. मृत्युमती'। ४. 'वैकित 1५, ग. ह. च. छ. म. न. प्रमा'।

·मु०३.१] मुण्डकोपनिषत। • पाति विजानन्विदावाक्यार्यज्ञान मात्रेण स भवते भवति न भवतीत्येव- स्कियतिधापतीत्य सर्वानन्यान्वदितं शीळमस्पेत्यतिवादी । यस्त्वेवं साक्षा- दारमानं प्राणस्य प्राणं विद्वानसिवादी स न भवतीत्यर्थः। सर्व पदात्मेव नान्यदस्तीविष्टं तदा कि सावतारय धदेव । यस्य स्वपरमन्यदृष्टमंरित सातदतीप पदाति । अयं तु पितानात्मनोऽन्यन्न पश्यप्ति नान्यच्छृणोति नान्पद्विजानाति । असो नाविषदति । किंचाऽऽत्मक्रीट आस्मन्येव च क्रीडा 'फ्रीडनं यस्य नान्यत्र पुत्रदारादिषु स आत्मक्रीडा तयाऽऽत्मरतिरात्मन्येष प रसी रमणं प्रीतिर्यस्य स आत्मरतिः। श्रीडा पाद्यसाधनसापेक्षा रविस्तु • साधननिरपेक्षा वाविषयमीतिपात्रमिति विशेषः । तथा क्रियावामानध्या- नरोग्यादिक्रिया यस्य सोऽयं क्रियावान् । समासपाठ आत्मरतिरेव त्रिपाऽस्य विद्युत इति बहुधीहिमतुवर्थयोरन्यवरोऽतिरिच्यते । फेचित्त्वमिहोत्रादिफर्म- ब्रह्मविद्ययोः समुचायामिच्छन्ति । तच्चैप ब्रह्मविदां वरिष्ठ इत्यनेन मुख्या. श्रवचनेन विरुध्यते । न हि वाद्यक्रांड आत्मरतिष भवितुं शक्तः । कधि- दाक्रियाविनिवृत्तो यात्म क्रीडो भवति वाद्यक्रियात्मक्रीडयोविरोधात् । न हिमप्रकाशयोर्युगपदेफत्र स्थिति: संभवति । तस्मादसमलंपितमेवैवदनेन जानकर्मसमुच्चयमविपादनम् । " अन्या वाचो चिमुश्चय " " संन्यासयो- “गात् " इत्यादिश्रुविभ्पक्ष । तस्मादयमेवेह क्रियावान्यो बानध्यानादिकि- यावान्सोऽभिभार्थमर्यादा संन्यासी य एवंलक्षणो नातिवाधात्मक्री आरम- रविः क्रिपावान्मानिष्ठः स ब्रह्मविदा सर्वेषां परिछा प्रधाना ॥४॥ सत्येन लायस्त पसा ह्येप आत्मा सम्पग्ज्ञानेन बह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुधो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥५॥ अधुना सत्यादीनि मिलो: सम्यग्ज्ञानसहकारीणि साधनानि विधी. यन्ते' निवृत्तिप्रधानानि । सत्येनानृतत्यागेन मृषावदनत्यागेन लभ्यः वेकः प्रतीयते कथमुक्तं बहुव्रीहिमतुर्थयोरन्यतरोऽतिरिच्यत इति । सत्यमसमासपाठे द्वयोरर्थतत्त्वमासीत्सपासपाठे वन्यतरो मतुवतिरिच्यते विशिष्यते बाह्यक्रियानिवृत्ति- लामादित्यर्थः । एकदेशिव्याख्यामुद्भाव्य निराचष्टे-केचित्वित्यादिना । अनेन वचनेन ज्ञानकर्मसमुच्चयप्रतिपादनं कियत इत्येतदसत्प्रलपित्तमेवेति योजना ॥ ४ ॥ सम्पग्नानसहकारीणीति । अत्र सम्यग्ज्ञानशब्देन वस्तुविषयावतिफलावसान १ क.ख. 'द्वाभाति । - - ·आनन्दगिरिनटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवा- (मु०९ख०१४ प्राप्तव्यः । किंच तपसा हीन्द्रियमनएकाग्रनया " मनसचेन्द्रियाणां च छका. • अचं परमं तपः" इति स्मरणात् । तद्धधनुकूलमात्मदर्शनाभिमुखीभावात्प- रमं साधनं तपो नेतरच्चान्द्रायणादि । एष आत्मा लभ्य इत्यनुपङ्गा सर्वत्र | सम्यग्ज्ञानेन यथाभूतात्मदर्शनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारेण । नित्यं सर्वदा नित्यं सरपेन नित्यं तपसा नित्यं सम्पज्ञानेनेति सर्वत्र निस्य शब्दोऽतिदीपिकान्यायेनानुषक्तव्यः । वक्ष्यति च- न.येषु जिममनृतं न माया च " इति । फोऽसावामा य एतैः साधनेर्लभ्य इत्युच्यते । अन्त:- शरीरेऽन्तर्मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे ज्योतिर्मयो हि रुक्मवर्णः शुभ्रः शुद्धो यमात्मानं पश्यन्त्युपलभन्ते यतयो यतनशीलाः संन्यासिनः क्षीण. दोपाः क्षीणोघादिचित्तमला: स आत्मा नित्यं सत्यादिसाधनः संन्या- सिभिलभ्यत इत्यर्थः । न फादाचित्कैः सत्यादिभिर्लभ्यते । सत्यादिसा. .धनस्तुत्यर्योऽयमर्यवादः ॥५॥ सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देव- यानः । येनाऽऽक्रमन्त्यूपयो ह्याप्तकामा यत्र तत्स- त्यस्य परमं निधानम् ॥ ६॥ सत्यमेव सत्यवानेव जयति नानृतं नानृतवादीत्यर्यः। न हि सत्यानृतयोः केवळयो। पुरुषानाभितयोर्जयः पराजयो वा संभवति । प्रसिद्ध लोके सत्यवादि. नाऽनृतवाद्यभिभूयते न विपर्ययोऽतः सिद्धं सत्यस्य वलवत्साधनत्वम् । किंच शास्त्रतोऽप्यवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम् । कयम् । सत्येन यथाभूत- धादव्यवस्थया पन्या देवयानाख्यो विततो विस्तीर्णः सातत्येन प्रतः। येन पयादाक्रन्ति क्रमन्त ऋषयो दनियन्तः कुहकमायासाठधाईफारदम्भाव- जिता ह्याप्तकामा विगवतृष्णाः सर्वतो यत्र यस्मिंस्तत्परमार्यतत्त्वं सत्यस्योत्तमा वाक्यार्थज्ञानमुच्यते । अवगातेफलस्य स्वकार्येऽविद्यानिवृत्तौ सहकार्यक्षासंभवात् । अतोऽपरिपक्वज्ञानस्य सत्यादीनां च परिपक्वविद्यालामाय समुच्चय इप्यत एव । नैता- बता भास्करामिमतसिद्धिः । परिपक्वविद्यायः सहकार्यपेक्षायां मानाभावात् । ततः कर्मासंश्लेषश्रवणाद्देवानां कर्मविहीनानां मुक्तिश्रवणाचेति ॥ ६ ॥ कुहकं परवञ्चनम् । अन्तरन्यथा गृहीत्वा बहिरन्यथा प्रकाशनं माया। शाठयं विम- पानुसारेणापदानम् । अहंकारी मिथ्यामिमानः । दम्मो धर्मध्वजित्वम् । अनृतमयथा- 14. स. च. 'भ्यत १२ क. जयते । ३ रु. जयते । ४ ग. ह. भ. 'मन्त्या, -5 ·• . । (मु०३०१७ मुण्डकोपनिषत् । साधनस्य संघन्धि । साध्यं परमं प्रकष्टं निधानं पुरुषार्थरूपेण निधीयत डॉत निधानं वर्तते । तत्र च येन पथाऽऽऋपन्ति स सत्येन वितत इति पूर्वेण संवन्धः ॥ ६॥ बृहच्च तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्म- तरं विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्य- स्विहैव निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥ कि वकिधर्म च तदित्युच्यते-बृहन्महच्च तत्पकृतं ब्रह्म सत्यादिसाधनं सर्वव्याप्तत्वात् । दिव्यं स्वयंप्रमनिन्द्रियगोचरमत एक न चिन्तयितुं शक्यतेऽस्य रूपमित्यचिन्त्यरूपम् । सुक्ष्मादाफाशादेरपि तत्सूक्ष्मतरं निरति- शयं हि सौम्यमस्य सर्वकारणत्वाद्विभाति विविधमादित्यचन्द्राधाकारण भाति दीप्यते । किंच दूराद्विभकृष्टदेशात्सुदूरे विकटतरे देशे वर्ततेऽविदुषा- मत्यन्तागम्पत्वाचद्रह्म । इह देहेऽन्तिके समीपे च विदुषामात्मत्वात् । सर्वा- न्तरत्वाचाऽऽकाशस्याप्यन्तरश्रुतेः । इह पश्यत्सु नाचस्वित्येवभिहित. स्थित दर्शनादिक्रियायत्त्वेन योगिभिर्लक्ष्यमाणम् । क गुहायां बुद्धिलक्षणा., पाम् । चत्र हि निगूढं लक्ष्यते विद्वद्भिः । तथाऽप्यविधया संवृतं सम लक्ष्य तपस्यमेवाविद्वद्भिः ॥ ७ ॥ न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्देवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८॥ पुनरप्यसाधारणं तदुपलब्धिसाधनमुच्यते । यस्मान चक्षुपा गृह्यते केन. चिदप्यरूपत्वामापि गृह्यते वाचाऽनभिधेयत्वान्न चान्यदेवरितरन्द्रियः । वपसा सर्वप्राप्तिसाधनस्पऽपि न तपसा गृह्यते । तथा वैदिकेनानिहोत्रादि. फर्मणा प्रसिद्धमहत्त्पेनापि न गृह्यो । पुनस्वस्प ग्रहणे साधनमित्या-- वानप्रसादेनाऽऽमाववोधनसपर्थमपि स्वभावेन सर्वप्राणिना ज्ञान वाषि- एयरागादिदोपकलुषितमपसनमशुदं सन्नावबोधयति नित्यं संनिहितमप्यारमा दृष्टभाषणम् । एतदषिवर्जिता इत्यर्थः ॥ ६ ॥ सत्यस्य निधानं पदकं तत्पुनर्विशष्यत इत्याह-किं किधर्मकं च तदितिजा मानप्रसादेनति । भन्न ज्ञायतेऽर्थोऽननेति व्युत्पत्या मुद्धिरुच्यते । यामाना ज्ञानप्रसाद लभते । ज्ञानप्रसादेनाSIमानं पश्यतीति क्रमो द्रष्टव्यः । संशधादिमन- रहिताय प्रमाणाव तत्तसभाक.रहे तत्वाध्यानक्रियायाः प्रमितिमाघनत्वाम. सिद्वरिस्पः ॥ ८॥ .

·आनन्दगिरिकनटीकासवळितशांकरभाष्योपैवा- [मुं०३०१),
तत्त्वं मलावनद्धमिवाऽऽदर्शम् । बिललितमिव सलिलम् । वन्द्रियविषय-
संसर्गजमितरागादिमळकालुम्यापनयनादादर्थसलिकादिवरमसादित स्वच्छ
शान्तमवतिष्ठते सदा ज्ञानस्य प्रसादः स्यात् । वेन ज्ञानप्रसादन विशुद्धसत्त्वों
विशुद्धान्तःकरणो योग्पो ब्रह्म द्रष्टुं यस्माचतस्तस्मात्तु तमात्मानं पश्यते
पश्यत्युपलभते निष्कलं सर्वावयवभेदवर्जितं ध्यायमाना सत्यादिसाधनवानु.
पसंहृतकरण एकाग्रेण मनसा ध्यायमानचिन्तयन् ॥ ८॥
एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः
पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्वं सर्वमोतं प्रजानां
यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येप आत्मा ॥ ९ ॥
.यमात्मानमेवं पश्पत्येपोऽणः सूक्ष्मश्वेतसा विशुदवानेन फेवलेन वेदितव्यः।
कासौ । परिवारीरे माणो वायुः पञ्चधा माणापानादिभेदेन संविवेश
सम्पाविष्टस्वस्सिव शरीरे हृदये चेवसाय इत्पर्पः। फीन तासा'
बेदितव्य इत्याह-वाणी सहेन्द्रिपैविच समन्वाकरणं प्रजानामोतं पाप्त
येन सीमिव नेईन काष्ठभिवामिना । स हि प्रजानामन्त:करणं वना-,
पस्मसिद्ध लोके । यस्मिंश्च चित्ते लेशादिमळवियुके शुदे विभवत्येष उक्त
मास्मा विशेषेण स्नाऽऽत्मना विभवत्यात्मानं प्रकाशयीत्यर्थः ॥ ९ ॥
यं ये लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्यः काम-
यते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामां-
स्तस्मादात्मज्ञ हर्चपतिका पः ॥ १० ॥
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि तृतीयमुण्डके
प्रथमः खण्॥१॥

·(१०३०२ मुण्डकोपनिषत् । य एवमुक्तलक्षणं सर्वारमानमात्मत्वेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वात्मत्वादेव सर्वा- धाप्तिलक्षणं फळमाह । यं यं लोक पित्रादिलक्षणं मनसा संविमावि संफ- पपति महामन्यस्मै वा मवेदिति विशुद्धसत्त्या क्षीणलेश आत्मविनिर्मला- न्तःकरणः कामय याथ फापानार्थयते भोगास्वं तं लोकं जयते मामोति तांश्च कामासंकल्पिवान्मोगान् । तस्माद्विदुपः सत्यसंकल्पवादात्मज्ञमात्म- शानेन विशुद्धान्तःकरणं येत्पूजयेत्पादमसालनशुश्रूषानमस्कारादिमिर्म- विकामो विभूतिपिच्छुः । ततः पूनाई एवासी ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाध्ये तृतीयमुण्डके मयमा खण्डः ॥ १॥ स वैदेतत्परमं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभम् । उपासते पुरुपं ये एकामास्ते शुक्रमेतदति- वर्तन्ति धीराः॥१॥ यस्मात्स वेद जानातीत्येतचयोकलक्षणं ब्रह्म परममुस्कृष्टं घाम सर्वकामा. नामाश्रयमारपदं यत्र यस्मिन्ब्रह्मणि धान्नि विश्वं समस्वं जगभिहितमर्पित यच स्वेन ज्योतिपा भाति शुभ्रं शुद्धम् । तमध्येवमात्मनं पुरुष ये घफामा पिवितृष्णावर्णिता यमुक्षका सन्त उपासवे परमिव सेवन्त से शुक्रं नृपी यदेवत्मसिदं शरीरोपादानकारणमतिवन्त्यितिगच्छन्ति धीरा धीमन्वो न पुनयोनि मसर्पन्ति । " न पुना कचिद्रति करोति" इति श्रुतेः । अतस्तं पूजयदित्यभिमायः ॥ १॥ कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य छतात्मनीस्पैहय सर्वे प्रविलीपन्ति कामाः ॥२॥ मुमुक्षोः कामत्याग एव प्रधान साधनमित्येतदर्शयति । कामान्यो प्रया. विषयाकामयवे मन्यमानस्तद्गुणाधियानः भार्ययवे स कापमिः फाधर्माधर्मप्रतितमिर्पिपयेच्छारूपैः सह जायते तत्र सत्र । यत्र यत्र विषयमामिनिमि कामा: कर्मस पुरुषं नियोजयन्ति a तत्र वेषु वेषु विप. सगुणविद्याफलमपि निविद्यास्तुतये प्ररोचनार्यभुच्यते-- यमिति ॥ १०॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदायटीकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ग. 5. ब. श. "मिच्छतः ।। 14. म. ' मिस्तवः २ ग, इ.व.म. वि. खन. 'न्तयमानः ग. इ. प. श.म. लामतिमि ·. કરે भानन्दगिरिकवटीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेवा- [मु०३ख०५] येषु वैरिव कामेष्टितो जायते । यस्तु परमार्थतत्त्वविज्ञानात्पर्याप्तकाम आरमफामत्वेन परि समन्तत आता कामा यस्य वस्य पर्याप्त कामस्य कृता- स्मनोऽविद्यालसणादपररूपादपनीय स्वेन परेण रूपेण कृत आत्मा विद्यया यस्य तस्य कृतात्मनस्त्विदेव तिष्ठत्येव शरीरे सर्व धर्माधर्म प्रवृत्तिहेतवः प्रविळीपन्ति पिळपमुपयान्ति नश्यन्तीत्यर्थः । फामास्वजन्म हेतु विनाशान जायन्ट इत्यभिप्रायः ॥ २॥ नायमात्मा प्रवचनेन लायो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लग्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् ॥ ३॥ यद्येवं सर्वलामात्परम आत्मलाभस्तल्लामाप प्रवचनादय उपापा वाहु- स्पेन फव्या इति प्राप्त इदमुच्यते । योऽयमात्मा व्याख्यायो यस्य नाम: परा पुरुषार्थो नासो वेदशास्त्राध्ययनबाहुल्पेन प्रवचनेन लभ्यः । तथा न मेघया ग्रन्यार्थधारणशक्त्यां। न पहुना श्रुवेन नापि भूयसा श्रवणेने- त्यर्थः । फेन वईि लभ्य इत्युच्यते। यमेव परमात्मानमैप विद्वान्णवे मान- मिच्छवियेन चरणेनेप परमात्मा लभ्यो नान्येन साधनावरेण । नित्यलन्ध- स्वभावत्वाद । कीमोडतोषिदुष आत्मलाभ इत्युच्यते । तस्येप आत्माऽवि. घासंघमा स्वां परा स्वात्मतत्वं स्वरूपं विवृणुते प्रकाशयति प्रकाश परमातत्त्व विज्ञानादित विषयेषु यथास्थितदोपदर्शनात्पर्याधकामः क्षीणगो. विरुद्धलक्षणयाSS कानस्याऽऽत्युमत्त व वशीकृतचित्तस्य विपश्यः कामा निवृत्ता एव भवतीत्यर्थ: सार्या वगम्यत । सहेपिनाशपुनः काना न जायन्त इति नानां ज्ञान विनाशी क्षयसमादित्यपः ॥ २ ॥ न पहुना युसनेति। उपनिषद्विचारयतिरिक्तनेत्यर्थः। तेन परणेनेति कपं पारुयात पत्तशेमिनार साधनपियक्षायाः प्रस्तुतत्वादित्य मः । परमात्माऽमीत्यानुसं- भानं वरणम् । तेन वरणेप आत्मा लम्यो भाति । बहिर्मुसन(१) ३ शोsir भवशादी क्रियमाणे न लम्यो । अतः परमात्माऽमीत्यदान पानं परमात्ममननं सस्पैक अप गादि संसदीयमिति मा३: । अवाऽयमेव परमात्मानं घृणते तेन पर- मात्मना मुमक्षरूपायवस्थितन प्रमेनाभेदानुसंधानलक्षणेन पानेन प्रत्या सम्पः पर. १६... मा. २८.प.तनं । ३ ग... ५.R. OPATI४.स।

·.
०३३०२
मुण्डकोपनिषत् ।
र घटादिषिपापा सत्यापामिरवीत्यर्थः । वस्मादयस्पागेनाइजमनापा.
पनवाऽऽरमकामसापनमित्यपः ॥ ३ ॥
नायमात्मा बलहीनेन लायो न च प्रमादात्त.
पसो वाऽप्यलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु
विद्वांस्तस्यैष आत्मा विशते बलधाम ॥ ४ ॥
भारमार्थनासदायभूतापेसानि प साधनानि पलामपादवासि सि-
अकानि संन्यामसहितानि । यस्पादयमारमा पलहीनन यहाणेनाss.
पनिष्ठामनिवार्यहीनन न सम्यो नापि लोकिकपुत्रपश्चादिविषयममानि-
पिचममादा । या तपसो पायलिङ्गादिङ्गारहिवान । पोड मानम् ।
लिङ्गं संन्यासः संन्यासरहिवामानाम भ्यत इत्यर्थः । एतस्पर्षला.
समादसंन्यास मानवत वस्परसनपत यातु विवानिरवारमविधाप
विदुप एप मारमा विश संमविशति ब्रह्मपाम ॥ ४ ॥
संपाप्पन मृपपो ज्ञानतृमाः सनात्मानो बीत-
रागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः पाप्प
धीरा युक्तात्मानः सर्वमेघाऽऽविशन्ति ॥ ५॥

·आनन्दगिरीकृवटीफासंकिताफरमापसमवा- [मु.३९०२)
'घेदान्तविज्ञान सुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगा-
यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्त-
काले परामृताः परिमुष्पन्ति सर्वे ॥ ६॥
किंच पदान्तजनिताधिशानं घेदान्तविज्ञानं तपा। परमात्मा चिया
सोऽर्थः मनिधितो येषां ते घेदान्तविज्ञानमुनिधितार्थाः। ते च संन्यासयो-
गात्सर्वफर्मपरित्यागलक्षणयोगात्फेवलब्रह्मनिष्ठाम्वरूपायोगाघवयो यवन-
शीलाः शुद्धसत्वाः शुद्धं सत्त्वं येषां संन्यासयांगा शुद्धसत्वाः । वे ग्रन.
लोफपु । संसारिणो ये मरणकालास्ते परान्तास्तानपेक्ष्प मुमुक्ष्र्णा संसाराव-
साने देहपरित्यागकाल परान्तकालस्तस्मिन्परान्नकाले साधकानों यहुन्या-
होय लोको ब्रह्मलोक एकोऽप्यनेकवदृश्यते माप्यते पा । अवो
घहुवचनं ब्रह्मलोफेविति ब्रह्मणीत्यर्थः । परामृताः परममृतमपरण-
धर्मफं प्रमाऽऽत्मभूमं येपा से पगमृता जीवन्त एव ब्रह्मभूताः परामृताः
सन्तः परिमुष्पन्ति परि समन्तात्मदीपनिर्वाण चघटाकाशवच्च निवृत्तिमुप-
यान्ति परिमुच्यन्ति परि समन्तामुच्यन्ते सर्वे न देशान्तरं गन्तव्यमपेक्षन्ते ।
शकुनीनामियाऽऽकाशे जले वारिचरस्य च ।
पदं यथा न दृश्येत तया ज्ञानवता गतिः ।
" अनध्वगा अध्चम पारयिष्णवः" इति श्रुविस्मृतिभ्यो देशपरिच्छिन्ना
हि गतिः संसाविषयच । परिच्छिन्नसाधनसाध्यत्वात् । ब्रह्म तु समस्त.
स्वान्न देशपरिच्छेदेन गन्तव्यम् । यदि हि देशपरिच्छिन्न ब्रह्म स्या मूर्तद्-
व्यवदायन्तवदन्याश्रितं सावयवपनित्यं कृतकं च स्यात् । न त्वेवविध ब्रह्म
भवितुमर्हति । अतस्तत्मामिव नैव देशपरिच्छिन्ना भवितुं युक्ता अपि चाविद्या-
दिसंसारबन्धापनयनमेव मोक्षमिच्छान्ति ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम् ॥ ६ ॥
गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे
प्रति देवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च
आत्मा परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति ॥७॥
नैष्कर्यसाहित्यं तु विवाक्षितं प्रदीपस्य वर्तिकृतावच्छेदध्व से यथा तैनःसामान्यता-
पत्तिस्तद्वदित्याह-प्रदीपनिर्वाणवदिति । पदं पादन्यासप्रतिबिम्ब न दृश्येतामा-
वावेत्यर्थः । अध्वस्विति । संसाराध्वनां पारायष्णवः पारयितुं समापयितुमिच्छ.
न्तीति समापिकामा अनध्वगा भवतीत्यर्थः । ततोऽपहैिव मोक्षो वकन्य इत्याह-
देशपरिधिमा होत्यादिना ॥ ६ ॥

·. (मु मुण्डकोपनिषत् । किंच मोक्षकाले या देहारम्भिका फला माणाधास्ता: स्वां सां प्रतिष्ठा गमः स्वं स्वं कारणं गता मपन्तीत्यर्थः । प्रतिष्ठा इवि द्वितीयाबहुवचनम् । पश्चदश पञ्चदशसंख्याफा या अन्त्यमनपरिपठिताः प्रमिला देवाश्च देहा- अयाचक्षुरादिकरणस्थाः सर्व प्रतिदेवतास्वादित्यादिषु गता भवन्तीत्यर्थः । यानि च मुमुक्षुणा कठानि कर्माण्पप्रष्टचफलानि प्रहत्तफलानामुपभोगेनेष सीयमाणत्वाविज्ञानमयश्वाऽऽस्माऽविद्याकृतमुद्धाशुपाधिमात्मत्वेन मत्वा न. लादिपु मर्यादिप्रतिविम्यवादह भविष्टो देहभेदेषु कर्मणो तस्फलार्थत्वात्सद तेनैव विज्ञानमयेनाऽऽत्मना । अतो विज्ञानमयो विज्ञानमाया । स एते . कर्माणि विज्ञानमयाऽऽत्मोपाध्यपनये सति परेऽव्ययेऽनन्वेऽक्षये ब्रह्मण्या- फार फल्पेऽऽजरेऽननारेऽमृतेऽभयेऽऽनपरेज्याोऽद्रये शिवे शान्ते सर्व . एफी भवन्त्यविशेषता गच्छन्त्येकत्वमापयन्वे जलाधाधारापनय हर सूर्या- दिमतिविम्वाः सूर्ये घटायपनय हवाऽऽकाशे पायाकायाः ॥ ७॥ यथा नयः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्पम् ॥ ८॥ किंच यथा नधो गङ्गायाः स्थन्दपाना गच्छनथः समुद्रे समदं प्राप्यारव- मदर्शनमविशेपारमभावं गच्छन्ति माप्नुवन्ति नाम व रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा सपाऽविधाकतनामरूपादिमुक्तः सन्धिद्वापरादारात्पूर्वोत्तात्परं दिव्य पुरुष यपोकलक्षणापैत्युपगच्छति ।। ८ ॥ स्वाः प्रतिष्ठाः प्रति गता मवन्तीति भूताशा भौतिकानां च महाभूतेषु या दर्शितः । अत्यति। ब्राह्मण मन्ये पहने प्राणाद्या याः कला: पाठता इत्यर्थः। मायामयमहाभूतानामंशावष्टब्धेनीवाविद्यामयमतसूक्ष्मः प्रातिस्विरमहशतः माति- स्विकाः प्राणाय आरम्यन्ते । ते च कर्मातिदेवः सूर्यादिमिरराष्टीयन्ते । कर्मगो भोगेनापसाने ते देवाः स्वस्थानं गच्छन्ति । पच प्रातिनिक वाविधाकार्य तय सर्व नाव संपपत इत्याह-पानि त्पादिना || ७ ॥

·आनन्दगिरिकृतटीकासंचालतफरमायसमेत्ता-1०३१२०). इस यो ह वै तत्परम ब्रह्म घेद ब्रह्मैव अपत्ति नास्यानह्मविस्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहग्रिन्थिायो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥९॥ ननु श्रेयम्येनेके विघ्नाः मसिद्धा अत: शानामन्यतमेनान्येन वा देश- दिना च विनिती ब्रह्मविदप्यन्य गति मृतो गच्छति न ब्रीव ! न । विद्य- धैव सर्वप्रतिधास्यापनीतत्वात् । अविद्यापति वन्धमाधो हि मोक्षो नाप: प्रतिबन्धः । नित्यत्वादात्मभूत स्वाच । सम्मास य: फश्विद्ध वै लोफे तत्प- रमं भ्रम वेद साबाद मेवास्मीति स नाणं गतिं गच्छति। देवगप वस्पं ब्रह्ममासिं पति विघ्नो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा द्वेषां स भवति । तस्मा- हाँ विद्वान्द्रदेव भवति । फिंच नास्य विदुषोऽब्रह्मवित्कुले भवति । किंच. तरति शोफमफेष्टवैफल्यनिमित्तं मानसं संतापं जीवन्नेवातिक्रान्ती भवति । तरति पाप्मानं धर्माधर्माख्यं गुहाग्रन्यिभ्यो हृदयाविद्याग्रन्यिभ्यो विमुक्ता सम्मृतो भवतीत्युंक्तमेव भिद्यते हृदय ग्रन्यिरित्यादि ॥९॥ तदेतदृचाऽयुक्तम्--क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एका श्रद्धयन्तः। तेपामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोन विधि- वयैस्तु चर्णिम् ॥ १० ॥ अदानी ब्रह्मविधासंप्रदानविध्युपमदर्शनेनोपसंहारः क्रियते । तदेह- विद्यासंमदानविधानमृचा मन्त्रणाभ्युक्तमभिमफाशितम् । क्रियावन्तो ययो- कार्यानुष्ठानयुक्ताः । श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा अपरस्मिन्ब्रह्मण्यभियुक्ताः परब्रह्म बुभुत्सवः स्वयमेकर्षिमेकाषिनामानमनि जुते जुह्वति श्रद्धयन्तः एतद्मन्यद्वारकविद्यापदानेऽयं विषिराणिकानामिति प्रकृतपरामर्शकादेतच्छब्दादक. गम्यते । अन्यद्वारेण विद्यायाः प्रकृतत्वसंमदान सर्वत्र ब्रह्मविद्या संप्रदानमिति सूचयत्नाह- . ग. ह. च.. 'पिं ।

·मुं०३०२] मुण्डकोपनिषत् । अवधानासन्तो ये पामेव संस्कृतात्मनां पात्रभूतानामेतां ब्रह्मविद्या वदेव यारिछरोवत शिरस्यग्निधारणलक्षणम् । ययाऽयणानां वेदना प्रसिद्धम् । थेस्तु यश्च वच्चीर्ण विधिवद्ययाविधान नेपामेव च ॥ १० ॥ तदेतत्सत्यमृपिरङ्गिराः पुरोवाच नैत- दचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमक- पिायो नमः परमऋपिायः ॥ ११ ॥ इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः । इत्यथर्ववेदीपा मुण्डकोपनिषत्समामा ।। 1 वदेतदक्षरं पुरुष सत्यमृपिरङ्गिरा नाम पुरा पूर्व शौनकाय विधिवदुपसं. बाप पृथ्वत उवाच । तद्वदन्योऽपि येव श्रेयोपिने मुमुक्षवे मोक्षार्थ विधि- पद्पसनाय व्यादित्पर्यः । तद्ग्रन्यरूपपीर्णप्रयोऽचरितमतोऽप्यपीते न पठति। चीर्णवतस्य हि विद्या फळाय संस्कृता भवतीति । समामा महाविद्या साभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यक्रमेण संमाता वेभ्यो नमः परमऋषिभ्या। परमं ब्रह्म साक्षादृष्टवन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतवमाश्य से परमर्षपरवेभ्यो भयोऽपि नमः । द्विवचनम्रपादराय मुण्डकसमारपर्व च ॥११॥ इवि तृतीयमुण्डकोपनिषद्भाध्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति श्रीमद्गोविनमगवत्पूउपपादशियस्य परमांसपरियामाया- यस्य श्रीमच्छकरमगवतः कवावापर्वगमुण्टफो. पनिपनापं समाप्तम् ॥ . पता ब्रह्मविद्या वदेवेति॥१०॥॥ ११ ॥ इति तृतीपमुग्डो दिनीपः रामः ॥१॥ इति श्रीमस्परमहंसगरिमाम कापायी पदानन्दज्ञाननिरपि मुण्डकोपनि पदाम्पशान समाधम ।।

·अथ नारायणविरचिता मुण्डकोपनिपद्दीपिका-!
।
नारायणपददं नारायणपरायणः ।
.नरं नारायणं नत्वा नरे। नारायणाहयः॥ १॥
आधणरहस्येषु नानाशाखान्विवेषु च ।
वनुते तनुवाक्पेन निगूढार्थप्रदीपिकाम् ॥ २॥ युग्मम् ।
चोणे शिरोवतेऽध्येयं तेन मुण्डकमुच्यते ।
खण्डषट्क त्रिमुण्डं च शौनकीय ध्रुवैः शिरा ॥३॥
तत्रोपनिषदां तावदनुवन्धचतुष्टयम् ।
प्रेक्षावा प्रवृत्त्यर्थ गर्षि दध्मो गुरूक्तिः ॥ ४ ॥
अप्रक्षुद्रोपनिषत्स्वष्टाविंशतिरयर्वशाखीयानि । तदुक्तमधर्वपरिशिष्टे अशा
विशत्युपनिपदानि ब्रह्मवेदस्य । १ मुण्डाः । २. मनाः । ३ ब्रह्मविद्या ।
४ शुरिफा । ५ चूलिका । ६ अर्वशिरः । ७ अशिखा । ८ गोपनि
• पन् । ९ महोपनिषत् । १० ब्रह्मोपनिषत् । ११ प्राणामिहोत्रम् । १२
नादविन्दुः । १३ ब्रह्मचिन्दः । १४ अमृतविन्दुः। १५ ध्यानविन्दुः । १६
जिविन्दुः । १७ योगशिखा । १८ योगवत्त्वम् । १९ नीलरुद्रः । २०
काळामिरुद्रः । २१ वापिनी । २२ एकदण्डी । २३ संन्यासविधिः । २१
. भारुणिः। २५ हंसः।२६ परमहंसः । २७ नारायणोपनिषदम् । २८ वैतथ्य
चति । उपनिपज्ञानं तादाद्वन्योऽयुपनिषदुच्यते । वस्य विषयो ब्रह्म
प्रयोजन मुक्ति प्रयोजनेन विद्याया। मकाश्यपकाशकलक्षणा संवन्धः । सापन-
चतुष्टयसंपन्नोऽधिकारी । सायनानि यया-इहामुत्रार्थफलभोगविरागो. नित्या-
नित्यवस्तविवेका शमदपादिसंपन्मुमुक्षुत्वं चेति । पियायाः सांप्रदायिकता-
दनापाऽऽस्यापिकारूपमितिहासमाह-ब्रह्मा देवानामिति । ब्रह्मा, विरचित ।
ब्रह्मा विरचिद्विजपोडविचन्द्रार्क योगयोः ।
ब्रल प्रोक पोऽध्यात्मवेदनातिए सरिभिः ॥ इति विश्वा।
देवा इन्द्रादयः । अध्यात्मम् । ब्रमात्मा । देवा वागादयः । मविठा.
अयः। सर्वविधामिव्यक्तिहेतुत्वाद । अपशब्दोऽहारान्तो नातच माह
प्रवदेत मावदत् । अङ्गिरेऽङ्गिन्नेि । सोऽङ्गिरा भरद्वाजाय भरद्वाजगो-
प्राय सत्पवहनान्ने । परा निर्गुणब्रह्मविपादिका । अवरा पर्माधर्भसाधन.
वफल्गुणब्रह्मादिपादिका । तयोः कर्मधारये परावरा ताम् । यदा-परमा-
स्परस्मादवरेण प्रामा परावरा वाम् ॥ २॥
फपितवान् । छन्दसि कालानियमः ॥ १ ॥

·.
५०
नारायणविरांचा-
विधिवदुपसनः समित्पाण्यादिनापगतः ॥ ३ ॥
दे विधे वेदितव्य इवि यचद्रह्मविदो वदन्तीत्यन्वयः । तत्राऽऽह-परा-
वापरा चेति । अपरात्रीत्यर्थः ॥ ४॥
स्वर्गादिफलसर्चज्ञानसाधनविषयाऽपरेत्याह-ऋग्वेद इत्यादिना ।
पुराणन्पायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिवाः ।
घेदा स्थानानि विधानां धर्मस्य च चतुर्दश ।।
शवि स्मृत्युक्ताः। ब्रह्मवेदोऽथर्ववेदाः । अथर्ववेद इत्येवं वा पाठ। वि.
हासादीनि पञ्चाऽऽचान पारूपातानि तेन प्रक्षिप्तानीति गम्यते । अप
परेति । परा विद्या ब्रह्म साक्षात्कार । न तु तदेतुभूतो वाक्यसंदर्भोऽपि परा
विवक्षिता । अन्यथा ऋग्वेदादियानता न स्यात् । क्या हि ब्रह्म भाप्यते ।
तदाह-ययेति ।। ५॥
अद्रेश्य ज्ञानेन्द्रियाविषयमनाच कर्मेन्द्रियाविषयम् । यद्वा । प्रदेश्यमदृश्य
चक्षुरविषयम् । हशिर प्रेक्षणे' यत् , छान्दस ऋकारस्य रेमाव:। अग्रा-
घमिन्द्रियान्तराविषयम् । अगेत्रममूलम् । अचक्षुःश्रो ज्ञानेन्द्रियरहितम् ।
अपाणिपाद कमेन्द्रियरहितम् । नित्यमविनाशि। विभु विविधं भवति माणि.
भेदेन । सर्वगत व्यापकम् । परिपश्यन्ति धीरा यया सा परेत्पन्वयः।
यदपेक्ष्य स्वामिनस्वभिन्नकार्यसृष्टिसंसारयोर्दृष्टान्ता ययोर्णनाभिरित्यादया
पृथिवीपुरुषान्तात्रया ॥६॥
अर्गनाभिलवाकीट: । गृहव उपसंहरति । ओषधयः स्वामिना सो
जीवस: फेलोमानि विनातीपानि ॥ ७॥
सृष्टी क्रानियमा मन्त्रमाह-तपसेति । पोजान 'यस्य ज्ञानमयं तपः'
इत्युक्तेः । चीयो बहु स्यामितीक्षणवद्भवति । ब्रह्माक्षरम् । अन्नमव्याकृवं
सर्पप्राणिसाधारणम् । प्राणो हिरण्यगर्भ: । प्राणान्मनः संकल्पविकल्पसंश.
पनिर्णयाधात्मकम् । मनसा सत्यं भूतपञ्चकम् । यतो लोका लोकेभ्या
फर्माणि वे चामृवं भोग पिनाऽनश्वरं फलं जायते ॥ ८॥
उक्तवार्यमुपसंहाररूपेण विधीयो मन्त्र आइ-य इति । सर्वतः सामान्यतो
वैचा । सर्वविदिशेपतो वेत्ता । ज्ञानमयं ज्ञानविकारं तपोऽनायासलक्षणम् ।
ब्रह्म हिरण्यगर्भः । नाप देवदत्तादि। रूपं शुक्लादि । अन्नं ब्रीडादि ॥ ९ ॥
इति श्रीनारायणविरचिताथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्दीपिकायां प्रथ-
ममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

·मुण्डकोपनिषदीपिका। अनयोषिधयोधिपयो संसारमासाविति वक्तुमुत्तरी ग्रन्यः । तत्र निर्वेदापा, परविद्याविषयस्तावदुच्यते-तदेतत्सत्यमिति । सस्यपवितथं फळाविसंवादि। किं तत्सत्यमत आह- मन्त्रेष्विति । मन्त्रेषु प्रकाशितानि कर्माण्यग्निहोत्रादीने कवयो वसिष्ठादयोऽपश्पन्दृष्टवन्तो यत्तदेतत्सत्यमे कान्तपुरुषार्थसाधनत्वात् । यद्वा । तदेतत्सत्यमित्यस्योपसंहारः । सत्यमबाध्यं त्रेतायामृग्यजुःसामस. महे त्रेताख्ये युगे चा । बहुधा संतसानि कर्मिभिः क्रियमाणानि । अयो यूयं नान्याचस्थ निर्वतयय नियस नित्यं सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामा भवन्तः । एप चो युष्माकं पन्या मार्गः । सुकृतस्य स्वयं निर्वसितस्य कर्मणः। लोके लोक्यते दृश्यते भुज्यते स लोकः कर्मफलम् । निपिचे सप्तपी । कर्म- फलपासय एप घो मार्ग इत्यर्थः १ ॥ कर्मपकारमाह-यदेति । लेकायते लोळं भवति चलत्याध्यमागावन्तरण विनाऽग्निहोत्रे तदभावात् । अन्यत्राऽऽऽयभागयोर्मध्य आवापस्थान आहुती प्रतिपादयेत् । अनेकाहमयोगापेक्षयाऽऽहुतीरिति बहुवचनम् । तस्य च सम्य. करणं दुष्करं विपचिघडलं चेति वैराग्याय ।। २ ।। यस्येति । आग्रयणं शरदि वसन्ते च कर्तव्या फर्मविशेष: । मासपमानिति । भूरादिसत्यान्तानिहनस्ति । अप्राप्तिरेव लोकानां हिंसा । अथवा लोकाः पितृ- पितामहमपितामहाः पुत्रपौत्रपौवाचामना सह सप्त ताम्हिनस्ति संतति- विच्छेदात् ॥३॥ विशेषविध्यर्थमनेः सप्त जिह्वा अनुवदति-फालीते ॥ ॥ एतेष्वनिजिहाभेदेषु योऽमिहोच्याचरते कर्माऽऽचरति । आददायन, आ इत्यस्य चरविना संबन्धः । देषु शोधने शान्तः । आत्मनः सत्त्वशुदि कुर्व- कर्म फरोतीत्यर्थः । अथवाऽनेकार्यावति दायतिरेव खण्डने वर्तते । इति। शफलानि कुर्वन् । आददायमाददाना यजमानमाहुतयो पहन्तीत्याचार्या घ्याचख्युः । आहुत्यात नयन्ति पहन्ति सूर्यस्य रश्मयो यूवेति शेषः । क नयन्तीत्यत्राss--प्रेति । देवानां पतिरिन्द्रः प्रभापतिर्वा । आहुवीना श्वरूपपाह -सूर्यस्यति । इत्यंभूवे तृतीया रश्मिरूपेण रविरश्मिरूपाः सत्यो घहन्तीत्य: ॥ ५ ॥ कीयः । रोहीत्युक्त्वाऽऽहुत्य आहयन्स्प इत्यर्थः । एवं मिपा वाच. मभिवदाय इत्पन्वयः। अर्चयन्त्यः पूजयन्त्यः । ब्रह्मलोकः स्वर्ग: रणाद॥६॥ एतत्कर्मफलनिन्दा निदायाऽऽइ-म होति । मानरहिवा हदि शेषः ।

·५२. नारायणविरचिवाल नुषा नापोऽय च प्लवन्ते नश्यत्यनिम्या इत्यर्थः हि परमादेतेऽदा अपलाii अष्टादशोक्तं पदिशत्विजा पत्नी . यजमानस्थ सेपामुक्तं तत्साध्यमबरं के लमन्तवों येषु यज्ञेषु कर्म वर्तते । यदुक्तम्-"सप्तदशावराश्चतुर्विंशविपरमा ऋत्विज" इति । यद्वा । अवरं हीन मानरहित श्रेय! श्रेयस्कारणं ये जना अभिनन्दन्ति मन्यन्ते । जरामृत्युं जरासहित मृत्युम् ॥ ७॥ अविधायामन्तरेऽविद्यारूप आवरणे स्वयं धीरात स्वयमेवः पिय ईमा प्रेरफा गुरुनिरपेक्षा जड्यन्यमाना भृशं पीड्यमाना जरारोगाधनेकानर्थजाता परियन्ति परितः एवनरकादौ यन्ति गच्छन्ति मुदा अन्ना अन्यनवाचेत- नेन प्रकृतेन फर्मणा परियन्तीत्यन्यया । यथाऽन्या इचि' घटान्वस्वेषामपि विशेषणपन्धेनैव नीयमाना इति ॥ ८॥ घयमेव कृतार्या इत्यभिमानं कुर्वन्ति चाला. अनानिनः । यद्यस्मादेवं फर्मिणों न प्रचेदपन्ति तस्व. न जानन्ति रागास्कफळरागामिभवनिमि चम् ॥९॥ इष्टापूर्तमिष्टं यागादि श्रीवं फर्म । पूर्व स्माः पापीकूपचडागादि । सुक-' वेन भूत्वा पुण्यनोत्पध शरीरं लब्ध्वा । अनुभूत्वेति पाठे तु सुकृते सति कर्मफलमनुभूय । छान्दसो स्पषमाः । इमं लोकं मनुष्पलोफ हीनतरं वा मनुष्यतोऽपि हीन वा निर्यनरफादिलक्षणं कर्मशेषवशेन विशन्ति ॥ १० ॥ वानप्रस्यसंन्यासिनोहस्थसाधूनां च विशेषमाह---तपाश्रद्धे इति । तपा. स्वाश्रमविहितं कर्म । श्रद्धा हिरण्यगर्भादिविषयास्तिक्ययुदिपूर्विका विद्या! ये 'शुपयसन्स्परण्ये पायदे धिवास्तृतीयाश्रमिणो ये च शान्ता उपरव. करणग्रामा विद्वांसो गृहस्थायज्ञानमधानाः सन्त उपवसन्ति भोगांस्त्यजन्ति । ये च भेक्षचर्या चरन्तो यत्तय उपचसन्त्यपरिग्रहा इत्यन्वयात तेषां फल- माइ-सूर्यति । मूर्यद्वारेणोचरेण पया विरजाः क्षीणपुण्यपापकर्माण: सन्तः । रजाशब्दोऽत्राकारान्तः । वे सत्र प्रयान्ति यत्र सत्यलोफादौ सः पुरुषः' प्रथमजोऽव्ययात्माऽऽसंसारक्षयात् । एवदन्ताः संसारगत योऽपरविद्या गम्याः ॥११॥ इदानीं साध्यसाधनरुपात्संसाराविरक्तस्प परस्या विद्यायामधिकार प्रदर्शनार्यमाह-परीक्ष्यति । निर्देदमायाराग्यं गच्छेदितिः विधिः । वैराग्ये हेतुमाह-नातीति । कवेन फर्मणाऽकृतो नित्यो लोको नास्ति । वद्विनाना- मकवनित्यब्रह्मज्ञानार्य स गुरुमेवाभिगच्छेत् । अनेन स्वयं धीराइवि परिक हतम् । समिरपाणि पुनरुपनयनार्थम् । श्रोनिश्छन्दोऽधीते । छन्दसा सोन: .

·. मुण्डकोपनिषदीपिका भावाप्रित्यया । घाफ्यार्थे वा पदवचनम् । प्रवक्तारमिल्प: पक्ष निष्ठ प्रसकाग्रचित्तमित्ययः ॥ १२ ॥ उपसभायोपगताय सम्यग्यथाशास्त्रं शमान्विताय घाटेन्द्रियोपरमयुक्ताय येन विज्ञानेनांक्षरमद्रेश्यादिविशेषणं पुरुष पूर्ण पुरिशयं चासत्यं परमार्थस्व. भावंन्येन ज्ञानेन वेद विमानावि ता ब्रह्मविद्या तत्त्वतो यथावत्मोवाच पन्- पादिपर्यः । आचार्यस्याप्पयं नियमो यन्यायप्राप्तशिष्यस्य निस्तारणप. विचाया:इति भावः ॥ १३ ॥ इति-मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां प्रथममुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति नारायणविरचितमुण्डकोपनिषद्दीपिकायां प्रथममुण्डकं समाधम् ॥१॥ परविद्याविषयब्रह्मविज्ञानार्थ उत्तरी अन्यः । अत्यन्तपरोक्षत्वाकर्ष नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रपद्येरनिवि दृष्टान्तमाह-यथेति । ई सौम्प सोमम- ईवि - कोमलत्वादिति सोम्या, सोमाघः । इदं शौनकं प्रत्पङ्गिरसोक संबोधनम् । विष्फुलिङ्गा इत्यत्र 'स्फुरतिस्फुलत्योर्निनिविभ्यः' इत्यनेन कतिपफवारपवाभावाभावा जीवादया। जीयोत्पत्तिस्तु घटाकावश्यक महाकाशदीपाधिको वेदितव्या ॥१॥ दिव्यो धोवनवास्वयंज्योतिनाव । दिवि स्वात्मनि भयो धादिया। अलौकिको घा दिव्यः । सह बाह्याभ्यन्तरेण पर्वते सबाह्याभ्यन्तरः । मजा सर्वभावविकाराणां जनियलत्वाचमतिपेयेन सर्वे भावविकारा जायवरित, पर्धत विपरिणमतेऽपक्षीय नश्यति चेति पास्कोक्ता: प्रतिपिदार। यद्यपि. देहाधुपाधिभेद दृष्टीनामविद्यावादहभेदेषु समाणः सपनाः सेन्द्रियः सविषय इव प्रत्यवभासते वलमलादिनादिवाकाशं तथापि तु स्वतः परमार्यदृष्टीनाममाणोऽत्रियाशक्तिरमनाः संफल्पादिज्ञानशक्तिरहितः । अनेन सर्वजीवधर्मरहित इत्युकं भवति । अत एव शुभ्रः शुद्धः । अक्षरात्परता परस्पाक्षरादव्यः परतापास अन्यत्तात्पुरुषः परः" इसि पन्त्र. वर्णाव ॥२॥ कर्य माणादयो न सन्तीस्यत्राऽऽह--एतस्मादिति । मलीयसे चैत्यपि द्र- ध्यम्। धारिणी दधात्यवश्यम् । • आपश्पकाधमर्ययोणिनिः ॥३॥ न केवलं सर्वजानितरापि तु सर्वमयश्वेत्याइ-~अग्निरिति । आनि लोका। ॥ असो वाव कोको गौतमाग्निः ॥ इति श्रुतेः । मुर्षाऽस्योचमाङ्गम् । यस्पा विश्वा उद्घाटिताः प्रसिद्धा वेदा पाग्वृदयमन्तः करणं विश्वं समस्वं जगदस्य सर्व-घन्ताकरणविकार एवं जगत् । मनस्येच सुपुप्ते प्रलयदर्धनात् । भाग- रितेऽपि वस पवामिविस्फुलिङ्गाद्धि प्रतिष्ठानादस्य च पदभ्यो नाता पृथिवी । .

·. ४. नारायणविरपिता- एष देवो विष्णुरन्न्ता भयमा शरीरी प्रैलोक्यदेहोपाधि: सपा भूतानामन्त: रात्मा सर्वभूतेषु द्रष्टा श्रोता मन्ना विज्ञासा सर्वकरणात्मा ॥४॥ पश्चाग्निद्वारेण च याः संसरन्ति प्रजास्ता अप्पस्मादेव पुरुपात्मजायन्त इत्या-तामादिति । तस्मात्पुरुषात्मजावस्थानविशेषरूपो द्युलोकोऽमिस्तस्य विशेषणं सबिधो यस्य सूर्यः समिध इव समिधः । सूर्येण हि धुलोका समिध्यते तो हिलोपारिपन्नासोमापर्जन्पो द्वितीयोऽग्निः संभवति । हरमाध पर्ज यादोषधयः पृथिव्यां तृतीयानो संभवन्ति । ओषधिभ्यः पुरु- पानी हुताम्य उपादानभूताभ्यः पुमानमी रेतः सिञ्चति योपितायां योपानी (मेखिया प्रमेण चहार्ययः प्रजा ग्राह्मणायाः पुरुषात्परस्मात्सं- अमूहात समुत्पन्नाः ॥५॥ विच कर्म साधनानि फलानि च तस्मादेवेत्याह-तरमादृच इति । निया सासरपादावसाना नियसाक्षरपादा गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्रा प्रचा। साम पाश्चमति.कं साप्तभक्तिकं च स्तोभादिगीमविशिष्टम् । अनियताक्षर पादावसानानि वाक्यरूपाणि यजूपि । दीक्षा मोज्यादिलक्षणा नियमवि- पा: 1 यज्ञायायपा अग्निहोत्रादयः । कवच: सयूषा।। अत एप शिष्ट- प्रयोगा तयाख्येभ्यश्वेति । दक्षिणावैकगवायपरिमितसर्वस्वान्ताः । संव- सर: काली ! यजमाना फर्ता । लोका! फळभूताः । ते विशेष्यन्ते । सोमों यत्र येषु लोकेषु पयते पुनाति लोकान् । यत्र च मूर्यस्तपति । ते च दक्षि- गौचरमार्गद्यगम्या विदविदकर्तृफळभूताः ॥ ६ ॥ सस्मारपुरुपादेवाः फर्माङ्गभूता बहुधा वस्वादिगणमेदेन सम्यकमभूवा।। साध्या देवविशेपाः । मनुष्या कर्माधिकताः । पशवो ग्राम्पा आरण्याव । पयासि पक्षिणा । माणापानी मनुष्यादीना जीवनम् । वीडियवी इविरयों । वपक्ष फर्माङ्ग पुरुषसंस्कारलक्षणं स्वतन्त्रं च फळसापनम् । श्रद्धाऽस्वि. पय युदिः । सत्यमनृतवर्जनं यथाभूतार्थ पचन चापीटाकरम् । ब्रह्मचर्यम. टाङ्गमधुनपर्जनम् । विधिविकर्तव्यता ॥ ७ ॥ फिंच सप्त शार्पण्याः प्राणास्तेषां च सप्तापिो दीप्तया स्पषिपयावयो- वनानि सानानि । तया सस समिधः सम विषया विषदि समिध्यन्वे प्राणा ! HR होमादिपपविमानानि " यदस्य विज्ञान वज्जुहोति पति श्रुत्पतराव । सोमे लोफा इन्द्रियस्थानानि । इग्रहणाम वाद ! येषु परन्ति प्राणा इति विशेषणाय किं पाणापानादयो नेत्याह- गुराशा माणा गुहाया शरीरे हृदये पारिते स्वापकाल इति गुहशः ·मुण्डकोपनिषद्दीपिका। - ५५ शया निहिताः स्थापिता पात्रा सप्त सप्त प्रविमाणिभेदं शीर्पण्या: सर्वरूपा बहुरूपाः ॥८॥ पेन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूले: परिवेष्टितस्तिष्ठते तिष्ठति ह्यन्तरात्मा 'लिङ्ग सूक्ष्मशरीरं स यन्तराले शरीरस्याऽऽत्मनश्वाऽऽत्मवत इत्यन्त- रात्मा ॥९॥ : विश्व सर्व न विश्व नाम पुरुपादन्यत्किचिदस्ति । अतो यस्पृष्टं " कस्मिन्च “भगषी विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति तदुत्तरितम् । पुरुष बाते पुरुप एवेदं नान्यदस्तीति विज्ञातं भवतीति विश्वस्वरूपमाह । कर्म तपा। कर्मामिहोधादि तपोज्ञानं जहाजडात्मकं जगद्ब्रह्म परामृतमेव ततोऽन्यत्कार्यस्प कारणाव्यतिरेकात् । एतज्जगदात्पकं ब्रह्म सर्वपाणिनां हृदि निहितमर्पित यो वेद सोऽविद्याग्रन्थिमन्नानवासना विकिरति नाशयतीह जीवन्नेव न मृता सन्हे सोम्य प्रियदर्शन ॥१०॥ इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १॥ अरूपं सदसरं फेन प्रकारेण विनेयमत आह-अपिरिति । आविराविर्भूत- प्रकाशं संनिहितवागायुपाधिमिज्वलति यतो गुहाचरं गुहायां चरति हदि चरति दर्शन श्रवणादिमकारैः । महत्सर्वमहत्त्वात् । पदं पद्यते सर्वेगेति सर्व पदार्थास्पदत्वाव । कथं महत्पदमित्यत आह~अत्रेतदिति । अपि सनि- धेशितं स्यनाभाविचाराः । एमचलत्पक्ष्यादि । माणन्मनुष्यपश्यादि । निमि- पनिपादिक्रियावद । चकारादनिमिषञ्च यत्चदत्रैव ब्रह्मणि समर्पितमेवदा. स्पदं सर्वस्य जानथ हे शिष्या अवगच्छन । सदसन्मूर्तामूर्त स्थूलसूक्ष्म तयतिरकण तयोरभाषाघमजानां विज्ञानादेन्द्रियकज्ञानास्परं दुरे वने पराशि खानीवि श्रुतेः । वरिष्ठमविशयेनोरु ॥१॥ पदमिदीप्तिमद । अचिंशब्द इकारान्तः । अणुभ्योऽण स्थूलधियामग- म्पत्वात् । लोका भुरादयो लोफिनो मनुष्पादयः । स प्राण इत्यादि । अन्नातन्यो हिमाणेन्द्रियसंघात माणस्य प्राणमिति श्रुत्यन्तरात् । यत्माणा- दीनामन्वयतन्यमक्षरं तत्सत्यमस्तिथं वदन्यं मनसा भावविवष्यमित्यर्थः । हे सौम्य सोमाघश्छन्दसि सोममहति यः' इति सूत्रेण । विदि विदं क. क्षरे चेता समापत्स्व ॥ २ ॥ कर्ष वेदव्यमत भाइ-धनुरिति । भोपनिषदमुपनिषत्सु सर्व मानमुपासानि- शिक संवतामिध्यानेन तन्वं बुद्धिलक्षणं संपपीय संघानं कुर्यात् । भाप-

·नारायणविरचिता
भ्याऽऽकृष्य सेन्द्रियमन्तःकरणं -स्वविषयाद्विनिवर्त्य लक्ष्य एवाऽऽरमित
कत्वेत्यर्थः ॥ ३॥
यदुक्तं धनुरादि वदाह-प्रणव इति । धनुर्यया शरस्य लक्ष्य प्रवेशफारणं
तथाऽऽत्मशरस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशकारणमभ्यस्यमान ओंकारः । अयं मन्त्री
ध्यानपिन्दो चाऽऽस्नातः । आत्मा जलसूर्यकादिवदिह प्रविष्टो देहे सर्ववोध्य-
-प्रत्ययसाक्षी ब्रह्म पूर्वोक्तमक्षरमप्रमचेन वाद्यविषयोपलब्धितृष्णाममादवाज-
वेन सर्वतो विरतन जितेन्द्रियणेकाग्रचिचेन ब्रह्म लक्ष्यं वेदव्यं वेघनादू
शरवचन्मयो भवेत् । यया शरस्य लक्ष्यफात्मत्वं फलं भवति तयां देहाया-
स्ममत्ययतिरस्कारेणासरैकात्मत्वं फलमापादयेदित्यर्थः । लक्ष्यं सर्वगवं चैवे.
त्यादि, ऋग्धनुर्यजुर्याणनेत्यादि च मन्त्रद्वयं कचिदार्यपाठे दृश्यते न सर्वत्रवि
नाशिटयाख्यातम् ॥ ४ ॥
अक्षरस्यैव दुर्लक्ष्यत्वात्पुनः पुनर्वचनं सुलक्षणायमित्यभिप्रायेणाऽऽह-
यस्मिनिति । भोवं समर्पित माण गादिमिा करणै नथ जानीव है शिष्या
आत्मानं प्रत्यक्स्वरूप ज्ञात्वाऽन्या घाचोऽपरविद्यारूपा विमुश्चय परित्यजय ।
योऽमृतस्यैप सेतुर्मोसस्प सेतुरिष सेतुः संसारमहोदधेरुचरणहेतुत्वाचमेर
विदित्वेतिश्रुत्यन्तरात् ॥ ५॥
संवा संपविष्टाः। यत्र पस्मिन्हदपे नाड्यातति शेषः । स एप महत
मात्मा चर चरत्यन्तईदयमध्ये जायपान इव जापमानोऽन्तःकरणोपाध्यनु-
विवापिस्यात् । वदन्वि च लौकिका हृष्टो जातो मुग्धो जाव.इति । ओमि-
स्पेधोकारालम्वनाः सन्तो ध्यापथ चिन्तयन पाराय परफ्लायतमसः परः
संसारमहोदर्षि वीवा यो गन्तव्यः परतियाविषयः स कस्मिन्नविष्ठित
इत्यव आ६-यः सर्वज्ञ इति । सर्प विन्दति लमते सर्ववित्सामान्यविशेषमा-
घेन पा वेदनम् । दिव्ये सर्वपदिमत्ययावफे प्रापुरे ब्रह्मणश्चैतन्यस्य
स्थाने हृदपपुण्डरीके व्योम्पाकाशे पुण्डरीकमध्यस्पे प्रतिष्ठित उपभ्या।
मनोमयो चिभिरेव विभाव्य इति । मन्उपापित्वात्प्राणशरीरनेवा प्राणाना
शरीरावरं प्रति मापकः । प्रतिष्ठितोऽने त्या मुज्यमानेऽनेन विना दे.
त्यागात् । हृदयं बदि पुण्डरीकच्छिद्रे संनिधाय समवस्याप्य हृदपावस्या-
मैन पात्मनः स्थिविरने उदारमतत्वं विभिटेन शास्त्राचार्योपदेशननिवेन
मानेन पदमध्यानपैराग्यसंस्कनेन परि सवः पूर्ण पश्यन्युपलमन्ये घीरा
पिफिना ॥ ७॥

·प्रचयो “ मुण्डकोपनिपदीपिका । अस्प परमात्मज्ञानस्य फलमाह-मिद्यत इति । हृदयान्पिरविद्यावासना.' बुद्धधाथय: फामा येऽस्य हृदि स्थिताः" इति श्रुत्यन्तरात् । फर्माणि माकनान्यपत्तफलानि न त्वेवज्जन्मारम्भकारीणि प्रवृत्तफलत्वात् । परावरे परं च कारणास्मनाऽवरं च कार्यात्मना । पस्मिन्साक्षादहमस्मीवि दृष्टे संसारफारणोच्छेदान्मुच्यत इत्यर्थः ॥८॥ उक्तस्यैवार्थस्य संक्षेपाभिधायका उत्तरे मन्त्रास्त्रयोऽपि । हिरण्मये ज्योति-' पे पुदिनशनमफाशे पर उत्कृष्टे परमात्मस्वरूपोपलब्धिस्थानत्वात् । कोश कोशतुल्ये पुण्डरीके विरजमविद्यादोपरजोमलवनि निष्कलं निरवयवमत' एवं शुभ्रं उपौविरम्यादीनामपि प्रकाशकमेवविधं यचदात्मविदस्वादात्म्य- प्रत्ययानुसारिणो नेतरे पाद्यमत्ययानुसारिणः । अत्र न तत्र चन्द्रावपुः भकायते " इविक्षेपको मन्त्रस्तस्याः । प्रकाशवे मास भवति। न वान्ति पाता व्यापार न कुर्वन्ति । देवता न यान्ति देवानामध्यगम्यम् ॥९॥ यत्र स्वरूपे भूधिमावना यहफळपदा तत्कयं ज्योतिषां ज्योविरत आह-- न तति । माति प्रकाशयति । तस्य स्वताप्रकाशन सामथ्र्याभावाद । यथा जलोरमफायमिसंयोगादानं दहन्तपनुदहति न स्ववस्तचस्पैव मासा दीप्त्या सर्वमिदं सूर्यादि जगदिमाति । यज्ञ एवं तदेव ब्रह्म भाति भासया कार्य- गवेन विविधन पासाऽ(सनेना)तस्तस्य ब्रह्मणो भारूपत्वपवगम्पो । नहि. स्वतोऽविद्यमानमासनमन्यस्य कर्तुं शक्नोति । घटादीनामन्यावभासकरवा- दर्शनाद । मारूपाणां त्वादित्यादीना सदनात् ।। १० ।। प्रतिपादितमक्षरं निगमनस्थानीयन मन्त्रेण पुनरुपसंहरवि-बझैवेति । मसवं मग नामरूपबदव भासमानमित्यर्थः । बहुना । ब्रह्मेदं विश्वमिदं ब्रह्म परि मरुतमम् । अब्रह्मपत्ययः सर्वोऽविद्यापात्रो रमापिच सत्ययों प्रौवक परमार्थसत्यमिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥ इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ इति नारायणविरचितायां मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां द्वितीय मुण्डकं समासम् ॥२॥ .परा विधोका यया दसरं पुरुषाख्यं सत्यमधिगम्यते । यदपिगमे हृदयप्रन्ध्यादिसंसारकारणस्पाऽऽत्यन्तिको विनाश: स्यात् । तदर्शनो. पायय योगो धनुराधुपादानकल्पनयोका । अयेशानी वत्सहकारीणि सत्यादिसाधनानि वक्तव्यानीति तदर्षमुत्तरारम्मा । मापापेन तत्वनि - रणं ना(चात्यन्तदाखग्रामत्वात्कृतमपि मकारान्वरेण क्रियते व सत्र ·८ नारायणविरचिता- भूतो-मन्त्रः परोऽयमुपन्यस्यते---द्वा . सुपर्णेति । विभक्तरात्वं छान्दसम् । दो सुपौँ सहेच सर्वदा युक्तौः सखायो समानाख्यानी समानामिव्यक्ति- कारणो हावभूती समानमविशेषमुपलब्ध्यधिष्ठानतयेक क्षमुच्छेदसामा- न्यांच्छरीरम् । औषश्च छेदने । परिषस्वजावे परिपतवन्वी सुपर्णा- विवेकवृक्षं फलोपमोगार्थम् । सयोर्मध्येऽन्य एकोऽविधाकामकर्मवासना- श्रयलिङ्गोपापिरात्मा पिप्पलं कर्मफलं स्वादुः प्रियमत्युपभुङ्क्तेऽविकता। नानमनश्नन्नन्य ईश्वरो-नित्यशुद्धयुद्धमुक्तस्वभावो यः सर्वका सर्वसत्तो. पाघिरीश्वरो नानाति । मेरयिता ह्यसावुभयोमाज्यभोक्त्रोनित्यसासित्वस- चामात्रेण सनमिचाकशीवि, पश्यत्येव केवलम् । दर्शनमात्रं हितस्य मेरः पितृत्वं राजपत् ॥ १ ॥ समान तव बृसे पुरुषो भोक्ता जीवो निभमो निश्चयेन मोडलारिष सामुद्रे जले विद्याकामकर्मफलरागादिगुरुपाराकान्तोऽनीशया दीनमावोनी- शाया शौचति संतप्यत महामानोऽनेकेरनर्थप्रकाररविवेकिया चिन्तामापध. माना जुष्टं सेवितमकोगमा कमिश्च पदा यस्मिन्काळे । परपति ध्यायमानोऽन्यं वृक्षोमाधिलक्षणादिलक्षणमीशिवारमस्य महिमानं जगद्रूपम- स्यैव मम परस्पेव ममेश्वरस्येवि देवं द्रष्टा.. तदा चीतशोको भववि:सर्वस्मा- च्छोकसागरादिमुच्यो हो भवतीत्यर्थः ॥२॥ अन्योऽपि मन्त्रः सविस्तरपिममेवार्षिपाह-यदेति । यदा पस्मिन्काले पश्यो विद्वान्साधकः पश्यते पश्यति रुक्मवर्ण स्वपज्योविश्वमा ब्रह्मयोनि प्राच वयोनिश्वासो तं ब्रह्मणो 'वाऽपरस्य योनि साम्पमद्वयलक्षणम् ॥३॥ सर्वभूतः सतम्रह्मादिस्सम्यपर्यन्तः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । सर्वभूत- मंकाः सर्वात्मा समित्यर्थः । विमाति विविध दीपवे । एवं भूतस्य या सासादात्मभावनायमहमस्मीति विजानन्धिद्वान्वाक्यार्थज्ञानमात्रेण भववे भवति । न भवतीत्येतरिकमाणिवादी, अवीय सर्वानन्यायदितुं शीळपपेरप. विवांदी यस्त्वं साक्षादात्मानं पाणस्प माणं विजानन्सोऽतिवादीन मवती- स्यर्थः । सर्व पदाइत्व नापस्वीवि ह तदा किं पुनरसावतीस्य वदे. घस्य स्वपरमन्पदृष्टमस्ति स तदतीत्य वद. ! अयं तु विद्वानात्मनोऽन्पन्न पश्यति नान्यस्मृणोति नाम द्विजानात्यतो गावीत्य वदाव। किंच । आत्म- फ्रीडो न:पुत्रफलप्रादिषु क्रीदति । आस-रात्ममीतिः । 'नीटा: पास सापनसापेक्षा । रविस्त साधननिरपेसा वागविषयमीतिमात्रामवि विशेषा!

·५९ मुण्डकोपनिपदीपिका। क्रियावाम्नानध्यानबेराग्पादिक्रियायुक्तः। समासान्तपाठ यात्मरतिरेव क्रीडा 'आधुक्ता एपसंन्यासी 'ब्रह्मविदामध्यात्मनिष्ठानां वरिष्ठो गरि श्रेष्ठः॥४॥ इदानी सत्यादीनि पिक्षोः सम्यादानसहकारीणि विध्याति-सत्येनेति । मृपावदनत्यागेन तपसा " मनसथेन्द्रियाणां च कायं परमं तप;" इति स्मृतिः । तेन तपसा. तदेवाऽऽत्मदर्शनानुकूलं न चान्द्रायणादि । सम्परना- नैन ययाभूतात्मदर्शनेन । नित्यमिति सर्वत्र संवध्यते । कासावात्मा य एवैः साधनलेभ्यतेऽत आह-अन्तःशरीर इति । शरीरमध्ये हृदयाकाश इत्यर्थः । ज्योतिर्मयो रुक्मवर्ण:। शुभ्रा शुदा क्षीणदोषा रागद्वेषपोहरहिवाः॥५॥ सत्यारुपसाधनस्य स्तुतिमाह-सत्यमेवेति । सत्यवाअववि नानृतं नानृ- तवादीत्यर्थः । सत्येन यथाभूतवादब्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विवो विस्तीर्णः । पेन यथाभूतसत्ययविनाऽऽक्रपन्त्याक्रपन्त ऋषयो दर्शनंव- न्त आसफामा विगततृष्णा यत्र यस्मिन्सत्यवतित्वे सत्परमार्थतत्व सत्वस्यो- चमसाधनस्य संवन्धि साध्यं परमं प्रकृष्टं निघानं पुरुषार्यरूपेण निघीयस इति निघानं धर्वः । वरच येन पया क्रान्ति सत्येन वितत इति पूर्वेण संबन्धः-]] ६॥ कि सहा किंधर्म त्यत आह-बृहच्चेति । विविधमादित्यचन्द्राधाकारण मावि दीप्यते । दूरात्मदरेऽविदुषामगम्यत्वात् । अन्तिके समीपे विदुषामारम- स्वाद । सन्तिरत्वाच । पश्यत्सु चेतनावस्वित्व न दूरे निहितं स्थित गुहाया बुद्धिलक्षणायाम् ॥ ७ ॥ देवैरिन्द्रियः । असाधारणमुपलब्धिसाधनमाह-ज्ञानेति । आत्मावधोधन विशुदसतो निर्मलान्ताकरणस्ततस्वस्पारसवानिष्कळमवयवभेदरहित ध्यायमानविन्तयन् ॥८॥ कासी चेतसा वेद्योऽत आइ-यस्मिन्निति । यस्मिशरीरे हत्ती माणो वायु: पनपा व्यानादिभेदेन । कीदृशेन वेवसा बदितव्य इत्यद, आइ-प्रागैरिति । माणैः सहन्द्रियश्चित्तं सर्वमन्त:करणं प्रजानामोतं व्याप्त क्षीरभिच, स्नेहन काष्ठमिवामिना-सर्व हि मजानामन्ताकरणं चेतनावत्मसिद्धं लोके यस्मि- चित् विशुद्ध शोकादिमलविमुक्त विभवति विशेषेण खेनाऽऽत्सना भवत्या- स्मानं भकाश्यतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ य एवं सर्वात्मानमात्मत्वेन मविपन्नस्तस्य सर्वात्मत्वादेव सर्वावासिलक्षणं फलमित्याइ-यं यमिति । लोकं पित्रादिलक्षणं संबिमाति संकल्पपति जयते , ·नारायणविरचिता- मामादि । स याद पितृलोककामो भवति संकल्पार्दवास्य.पिचरः समुचि- छन्च इत्यादिश्रुत्यन्त राव । अर्चयेत्पादमसालनशुथपणनमस्कारादिभिः॥१०॥ इति मुण्डकोपनिषदीपिकायां तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ सोऽर्चको वेद जानाति यथोक्तलक्षणं ग्रल घाम सर्वकामानामास्पद निहितमर्पितम् । यच्च स्वेन ज्योतिषा भावि शुभ्रं शुदं पुरुषमात्मज्ञं परमिक देवमकामा विभूतितृष्णारहिताः सन्त: शुक्र वीजं शरीरोपादानकारणपतिव- नियरिंगछन्त्रि धारा धीमन्तः । अपुनर्भवपिच्छस्तं पूजयेदिवि भाव॥१॥ फामस्याग एवं प्रधान साधनमिति दर्शयति-कामान्य इति । मन्यमानस्वर- गुदिन्यमानः । धर्मभिः काम्यकर्मभिस्तत्र तत्र स्वर्गनरकादौ पर्यासकाम- स्याफामरवेन परि समन्तत आता: कामा येन तस्य कवात्मनो विधया परंण रूपेण कृत आत्मा यस्येव विष्ठत्येव शरीर कामा जन्महेतवः भविळी. यन्ति नश्पन्ति ॥२॥ यो सर्वलामात्परम आत्मलामस्तादि वल्लाभाय प्रवचनादय उपाया पाइल्येन फर्सच्या इति माप्त इदमुच्यते- नायमिति । प्रवचनैन पैदशाना- ध्ययनवाहुल्येन मेघया ग्रन्थार्यधारणशक्त्या बहुना अतेन भूयसा वाप. विधारणेन । फेन तर्हि लभ्यत इत्यत आह-यमेवेति । ये साधकमेवाऽऽ. रमा वृणुते वरं ददाति उपयति तेन लभ्यः ॥ यं साधु निनीपति वं साधु फारयति यमसाधु निनीपति समसाधु कारगति " इति श्रुत्यन्तराद । के वृणुत इति चेत्तत्र तन्त्रेणेदमेवोचरम् । यं मसिट्मात्मानमेष साधको वृणुते भनतिक संभको संभाक्तिः सेवा । न कभ्य: "स्वफर्मणा समभ्यर्च्य सिदि विन्दति मानवः" इति स्मृतेः । तस्मादन्यत्यागेनाऽऽत्मळाममार्य. नैकाग्रतयाऽऽत्मळाभसाघनमित्ययः। विवृणुसे मकाशयत्यविद्यावच्छिन्ना स्वो वनुम् ॥ ३॥ आत्ममार्थनासहायभूतानि च साधनानि पलाममादसपासि लिङ्गयुक्तानि संन्याससाहिवानीत्याह--नायमात्मा बलहीनेति । वळहीननाऽऽस्मनिष्ठाग. निर्धापहीनेन प्रमादापुत्रपयाचासङ्गादलिङ्गात्संन्यासरहिताचपतो मा. नान् । एतरुपपिवळाममादसंन्यासनानविद्वान्विरेक्यास्मवित्तस्प विदुप एष, आरमा जीयो प्रारूपं घाम पिशवे प्रविशति ॥४॥ कथं ग्राम प्रविधीत्याशङ्कतिनोचरपति--संप्राप्येति । तात्मानः परमारपणेव निमारमाना सन्ता । सगे सर्वध्यापि सर्वदा सर्वत्र माप्य नोपाधिपरिच्छिनेकदेशेन युक्तात्मानो नित्यं समाविस्वमाषाः ·मुण्डकोपनिषदीपिका। सर्वमेव समस्त शरीरपातकाल माविशन्ति भिनघटायाकाशबदविद्याकतो- पापिपरिच्छेद महति ॥५॥ ब्रष लोको ब्रह्मलोकः । एषोऽप्यनेकवदृश्यत इति पहुवचनम् । तेषु परान्तकाला संसारावसाने देहपरित्यागकालस्तस्मिन्काले परामृताः परममृवं "ब्रह्माऽऽरमभूतं येषां से जीवन्मुक्ताः सन्: परि समन्तात्मदीपनिर्वाणवद्ध- टाफाशवच मुच्यन्ति ब्रह्मणि निवृत्तिमुपमानित न देशान्तरे गमनमपेक्षन्ते । शकुनीनामिवाऽऽकाशे जले वारिचरस्थ वा । पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानव गतिः॥६॥ किंच मोक्षकाले या देहारम्मिका: कला माणाधास्वाः प्रतिष्ठाः स्वानि कारणानि गता भवन्ति । पञ्चदश पश्चदशसंख्याका: प्रश्नोपनिषदि पष्ठमा नोकास्वा यथा- फलाः पोटश भूतानि माणोऽक्ष जन्य फर्म प । श्रद्धा या स्वपो मन्त्रा मनोमात्रं शरीरकम् ।। इति ॥ पोट भरीरंतु पतितं तिष्ठति । देवाश्चक्षुरादिकरणाधिष्ठातारमविदे- पतास्वादित्पादिशु गा मपन्ति । कर्माण्यमवृत्तफलानि विज्ञानमयथाss- स्माऽविधाकृतयुदघायुपाघिमात्मत्वेन पत्वा जळादिपु सूर्यादिमसिविम्बव- दिह प्रविष्ट देहभेदेषु कर्मणां तत्फलार्थत्वादो विज्ञानमयो विज्ञानप्राय मात्मा विष्ठव उपाध्यपनये सति सर्वे परेऽव्यये ब्रह्मण्येफी भवन्त्यविशे- पत्वमापयन्वे जलाधापारापनय इव सूर्यादिविधिम्या मर्यादौ । घटायपनप वाऽऽकाशी महाकाशे ॥ ७ ॥ दृष्टान्तान्तरमाइ~ यति । अस्तमदर्शनमविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति परादरात्पूर्वोक्तात्परं दिव्य पुरुपं ययोक्तलक्षणमुपैत्युपगच्छति ॥८॥ ननु श्रेयस्यनेके विघ्नाः मसिदा अतः क्लेशानामन्यतमेनान्येन वा देवादिना विनितो ब्रह्मविदप्यन्यां गति मृतो गच्छेन्न नौवेति चेन्न । विद्ययेव सर्वप्र- तिबन्धस्यापनीतत्वादविधामतिवन्धमात्रो हि मोतो नान्यप्रतिवन्धो निम्य. स्वादात्मभूतत्वाचेत्यभिप्रेत्पाऽऽह-स य इति । वेद सासादहमस्मीति विना. नातिया स प्रमेघ भवति। नान्यो गति गच्छवि देवैरपि तस्य प्रामापित्ति पिनो न शक्यते कर्तुपात्मा शेषां स भवति तस्माद्विद्वान्ब्रझैव भवति । फला- न्तरमाह-नास्येति । फलान्तरं तरतीति, तरति जीवभेषाविक्रान्ती पति गुहाग्रन्धिभ्यो हृदयाविद्याग्रन्थिभ्यः ॥९॥ ।

·नारायणविरचिवा- अयेदानी ब्रह्मविधासंपदानविध्युपप्रदर्षनेनोपसंहार क्रियते -वदेवदिति । प्राचा मन्त्रान्तरेणाभ्युक्तममिमकाशित क्रियावन्ती. यपोक्तकर्मानुष्ठानयुक्ता ब्रह्मनिष्ठा- अपरस्मिन्ब्रह्मपमियुक्ताः, परवा बुभुत्सवः स्वयमेकऋषिनामा- नपनि जुने जुह्वति । श्रदयन्तः श्रद्धा कुर्वन्तःसन्तस्तेषापेक. संस्कृतात्मनों पासवानामेमां- ब्रह्मविद्या वदेत व्याच्छिरोबर शिरस्यमिधारणलणं प्रसिद्ध व्रतम् ॥ १० तदेवदक्षरं सत्यं पुरा-पूर्वमुखाच-शौनकाय-विषिषदुपप्तन्नाय पृष्टवते निगः दिवयान्। बन्योऽपि वयवोपसमाय ब्यादित्यची एन्ट्रन्यरूपमचीर्णनतोऽ. प्रती नापीते न पठति । चीर्णव्रतस्य हि संस्कवा.फळाय विद्या भवतीति । समाता महाविद्या । सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्यः पारम्पर्यपेण संमाता वेभ्यो 'नमः परमपिम्यः परमं ब्रह्म साक्षादृष्टवन्तो ये'घमादयोऽवगतवन्तष वे परमर्पपरवेभ्यो भूयोऽपि नमः । द्विरुतिरत्यन्वादरा | शिरस्यमिधारण- प्रवादस्य ग्रन्यस्य मुण्डकोपाख्या प्रसिद्धा ॥ ११ ॥ इति मुण्डकोपनिषद्दीपिकायां तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ।। २.।। . इति तृतीयमुण्डकं समाधम् ।।३|| नारायणेन रचिवा शंफरोक्त्युपजीषिना:- अस्पपदवाक्यानां दीपिंफा-मुण्डके शुभा ॥१॥ इति श्रीनारायणविरचिवाऽयर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदी... पिका समाप्ता,..

·अथास्यां मुण्डकोपनिषदः खण्डान्वर्गतमन्त्रमनीकानों वर्णानुक्रमणिका। - न. - मन्त्रप्रतीकानि मु. ख. म. ए. मन्प्रप्रतीकानि मु. ख. म. ' अ. तप:श्रद्धे ये झुपवसन्ति १ .२-११६४१६ अग्निा चक्षुषी ...२ . १ १४.२३ तस्माच देवा बहुधा २ अतः समुद्रा गिरयश्वर ९ २५ तस्मादग्निः समिधः २ अथर्वणे यां प्रवदेत । २ . ५ तस्मादृचः सामं यजूंपिर ११:२४ अरा, इव रपनामी २ २ १ २९ तस्मै स विद्वानुपसन्नायर २५१३.१८ अविद्यायामन्तरे २ ८१/तस्मै सहोवाच ...."१ . ' अविद्यायां बहुधा ....१ भाविः सनिहितम् २ २ १ २६ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः २ १ २०२० द्वा सुपर्णा सयुजा...३ १ १६.२४ इष्टापूर्त मन्यमाना घ. धनुर्गहीयोपनिषदम् .२ २ .३.२८ एतस्माज्जायते प्राणः२ एतेषु यश्वरते .... ११५ न चक्षुषा गृाते. एषोऽणुरारमा घेतसा न तत्र सूर्यो भाति २ एझेहीति तमाहुतयः । २ १५ नायमारमा प्रवचनेन ३ २ का नायमात्मा बलहीनेन १ २ कामान्यः कामयते ३ २ २११ काली करालीच ४ १४ परीक्ष्य लोकान्कर्मचि. ताम् १ २१२१७ पता: कला: पञ्चदश ३ ७ १४ पुरुष एवेदं विधम् २ २ तत्रापरा ऋग्वेदः १/प्रणवो धनुः शरो २ सदेतरसत्यमृपिः ....३ १ ११ १७ प्राणोऽप यः सर्वभोः । तदेतत्सत्यं मन्नेषु..... २ म. तदेतत्सत्यं यथा ....२ १ १९ वृहच तदिन्यम् तदेतत्वाऽम्युक्तम् । ३१.१६/वक्षा देवानां प्रथमः १ तपसाचीयते मस १ ९ अझैवेदमृतम् ...२ - १ सिवा झेते भदृढाः १ .... १ - ४ - ·[२] . मन्त्रमतीकानि मु. ख. - म. पृ. मन्त्रप्रतीकानि' मु. स. भ. प. . .... श. ७ .. २ १ सः ७ १ भिद्यते हृदयग्रन्थिः २ २ ८ ३१ वेदान्तविज्ञानसुनिश्चित यं. तार्या ३ २ यत्तदश्यमग्राह्यम् १ १६ यथा नयः स्यन्दमाना। शौनको हवै महाशालः। १ ३ : ५. ययोर्णनामिः सृनते १ ८ यदमियदणुभ्यः ...२ २ २ २७ / सत्यमेव जयति.... पदापश्यः पश्यते....३ १ ३३१ सत्येन लभ्यस्तपसा ३' सप्त प्राणाः प्रमवन्ति २ यदा लेलायते हर्चिः । १ २'३६ यो ह वै तत्परमम् ३ ९११ यः सर्वतः सर्वविधस्य १ ९ १० स वैदेतस्परमम् ... ३ २ १४१ यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यर २ ७ ३० (संपायनमृपयः परिमन्द्यौः पृथिवी....२ २ पस्याग्निहोत्रमदर्शम् १ २ ३ १३ हरमये परे कोशे २ . 1 २ १२ समाने वृक्षे पुरुषः १ यय लोकं मनसा... त समाप्तिमगमदि वर्णानुक्रमणिका । D.

·ALLJ ७ ... ... ... ३ ... ... . ९ . . [४] अन्यनाम। मूल्यम् आ. ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्पवृत्तिभ्यां समेतानि।... ९२ श्रीमद्भगवदीवा-सटीकरामानुजभाष्ययुवा । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपाखवामनशाखिकतः। ६ १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभ:-कृष्णदेवज्ञविरचितः । ९ ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरभा० भागषटकात्मकम् ।२५ • ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशाखिभणीतः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नवाङ्कुराटीकासहितम् । ... १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभट्टविरचितः । कुण्डार्कयुतः। १ १० .१०१ शांकरपादभूपणम्-पर्वतेइत्युपाखरघुनाथशालिक विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्दयात्मकम् । ९ १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यपणीनम् । १३ १०४ त्रिंशच्छलोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्त्रमन्थः। २ १५ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यपणीतम् । १२ १०६ दशोपनिपदः-मूलमात्राः । २ १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा। ३ १०८ व्या महाभाष्यम्-(अङ्गा.) पतञ्जलिवि.म.उ.यु.दिमागम् । ४ १०९ श्रीमद्भगवद्गीताप्रथमाध्यायौ, म.अभ्यंकरटीकायुतौ । ३ ११० ग्रहगणिताध्यायः-(पूर्वार्ध मास्क० रुतःभाष्पटीकोपेतः । २ "कायपरिशुद्धिः-म. अभ्यंकरोपाहवासुदेशारिखमणीवा ।.. श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागात्मकम् । २० सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षिवेदव्यासपणीतं निरञ्जनभाष्ययुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाहवामनशासिभिः एता। पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपाहवामनशासिविरचिता ! . शिवभारतम्-कंवान् परमानन्दविरचितम् । ५ ० २ . ४ १ 4 १ १ ११ १ . ... ...