·No text on this page.

·A
COLLECTION ON SANSKRIT WORKS
EDLIED BY IRE
PANDITS OF HUENARES SANSKRIT VOLLNG
JNDER TE SUPERINTENDUNOX OY
G THIRAUT, PaD
Nor 131,1424146
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या।
गूढार्थदीपिका।
पण्डितवर-श्रीधनपतिसरिकृता ।
रसव्याख्याचा
श्रीमदाचार्यश्रीवलभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुक्षात
सप्रायवियुषा रजगोपालभट्रेन परिशोधिते ।
GUDHARTHADIPIKA,
A Commentary on Rasa Panchkulhyay
of the Tenth Chapter of Srim id Bhagawata,
BY PANDIT DHANAPAU DURI,
And RASAVYAKHYA
Edited By Ratna Gopal Bhatta
view
BENARES
Published by the Propractos Mesa Braj B Das . Co
AND GOLD BY HD GUPTA
Seu elas y, Clwwhhamba Sansir st Book Depot
Printed at the Vidya Vilâs Piess
By Hakrishna Dasa
BENARES
1908
Registered under Act XXV of 1867 (ALL RIGHTS RESERVED)

·No text on this page.

·श्रीकृष्णाय नम ।
श्रीमहागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या ।
गूढार्थदीपिका।
श्रीधनपतिमूरिकृता ।
गोपालनागुणाSSकृष्टचेता वेत्ताऽखिलस्य यः॥
तस्य कृष्णस्य पादाब्जमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥१॥
नुमः श्रीवालगोपालतीर्थान् व्यासमुखान् मुनीन्
विघ्नहर्तन गणेशादीन् पण्डितांश्च विमत्सरान् ॥२॥
अथ पञ्चभिरध्यायै रामक्रीडामहोत्सवः ॥
धर्ण्यते मुनिना सम्यक् सद्गुणाकृष्टचेतसा ॥३॥
जनत्रिशे कल वेणा श्रुखा गया यजस्त्रियः ॥
धन पादादिक मापुः कान्तेनेति निगद्यते ॥४॥
इ द्रवरुणादिविजये किं चित्र, ब्रह्मादिजपसरूढदर्पः कामो-
ऽपि भगवता पराजित इति ख्यापनाय क्रमप्राप्त भगवस्कता
रामक्रीडा वर्णयितुमुपक्रमते ।
श्रीशुक उवाच ।
भगवानपि ता रात्री शरदोत्फुल्लमल्लिका ॥
वीक्ष्य रन्तु मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित ॥१॥

·रासपश्चा- यायायायाया। भगवानपीति ॥ कामकृतो हि ब्रह्मादिपराजय प्रसिद्धः । तदुक्तम्-अहल्यायो जार: सुरपतिरभूतात्मतनयामजानाथोऽयामी- दभजत गुरोरि दुरवलाम् * इति प्रायः को वा न पदमपथेऽकार्यत मया अमो मद्वाणा क इस भुवनो माथविधिाष्पति । ये तु स्यादिक विहाय तपश्चर्याया रता, न ते काम. पराजित', कि तु तस्मात् पलाय ते गताः । श्रीकृष्णस्तु शतकोटियूवगोपागना रूपो यरता कामन युद्धधमानोऽपि आत्मन्यवरुद्धसौरतत्वाद् विजतवानियनेन न धन पाप्यने । योगमायामुपाश्रित, आ स्पारामोऽप्यरीरमत, साक्षा म मथम मथा, आत्म यवरुद्धमौरतइसा- दिपु खात ध्याभिधानात् । रासलीलोत्सवश्च विवर्पवयस्वे सत्या ऽश्विन पूर्णिमायाम् । यत सप्तवर्षे वयसि वर्तमाने भगति कुमा रिकाणा प्रतचर्या । तत सप्तमवर्षोत्तरकार्तिकस्यामावास्यायाम इ द्रमखमङ्ग । तन्क्लप्रतिपदि गोवर्द्धनमखोत्सवः । द्वितीया या भ्रातृभोजनोत्सव तृतीयामभृति इ द्रकृतोपद्वमवलोक्य नवमी पर्यत गोवर्द्धनधारणम् । दशम्या गापाना विस्मयकथावाहुल्यम् । एकादश्या गोविन्दाभिषेक: । द्वादश्या वरुणलोकगमनादि । पौर्णमास्या न दादीना ब्रह्महदनयनादि । ततश्च शरदः समाप्ति रिति । शुक उवाचेखनेन कोमलालापनडुकोक्तिरूपमिद भागव- त कामलचिचतयेव श्रोतव्य चित्ताकर्षक च । तत्रापि रासक्रीडो रसवर्णन सर्वस्यापि श्रीमद्भागवतस्य सारभूतमिति ध्वनितम् । परमहसशिरोमणिना श्रीसुकेन परमप्रेम्णा वर्णितोऽय रास क्रीडामवोऽन परमहरच्यादरेण श्रोतव्य इसपि सूचितम् । भगवानांप, एकार्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशस श्रिया ज्ञानवैरा ग्ययोश्चैव पण्णा भग इतीङ्गनयुक्तपद्दविश्वर्यवानपि र तु मनश्चक्रे शृङ्गाररसालम्बनशिरोमणिभूताना शतकोटियूथविलासिनीना सौ ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अध्याय । (०९)। ३ स्वयंसौकुमार्यसौन्दर्याऽधराऽमृतसौरभ्याण परमशोभनानि स्वी यश्रोत्रादीन्द्रियैरनुभवितु स्वायानि तानि तदीयश्रोत्रादिभिस्ता अनुभावयितुमिच्छितवान् । एताव त काल गोप्य एव पर्द्धमानानु- रागचलचित्तनया र तु मनश्वक्रिो । भगवाँस्नु वयोनिशेष ५ तीक्षमाणो न चक्रे, समति प्राप्तयास्ता', मयेमा रस्यथ क्षमा इति पूर्वप्रतिज्ञाता रात्रीश्च वीक्ष्य भगवानपि र तु मनश्चक्र इ स्यपेरर्थः। पूर्णाऽपि ता रात्रीरुद्दीपनत्वनानुभूय किमुत गोपी- क्ष्यिति तासा सौ दर्यप्रेमाद्यतिशयो व्यज्यने । यदा ता इति प्रसिद्धार्थकतत्पदपयोगान्नानागुणवतरिति तासामुत्को पोषि- तः । ता इति बहुवचननिर्देशाद्, ब्रह्मरात्र उपावृत्त इति वक्ष्यमाण वाचैकस्पामपि राम्या तादृशविलासानुकूलासख्यान- रात्री स्वमकल्पिता वीक्ष्येति बोधितम् । तथाच नाशरमणा- ऽनुकूलाः कोटिकोटिरात्री स्वसकल्पिता वीक्ष्ये सेव तत्त्वम् । अन्यथा (पूर्णाया) राकारातेश्च द्रात पूर्वमप्रेवशाच्च द्रोदयस्य च वाक्षणान तर वर्ण्यमानत्वाद वीक्ष्येत्युक्तिरसगता स्यात् । अथ वृन्दावनशोभामप्युद्दीपिकामाह ॥ शरदिति ॥ शरदा हेतु भूतया । यद्वा शरदेति टाव तत्तात् । शरदायामपि उत्फुल्ला मल्लिका यासु । उ फुल्लाश्च ता मल्लिकाश्चेति वा । एतद्वाक्या- व, कु दस्रज कुलपतेरिह वाति गधा, रेमे तत्तरलानादिकमला मोदवायुनति वक्ष्यमाणत्वाच्च पदावनमाहात्म्यात् सर्यकाले सर्वपुष्पविकासो बोधित' । र तु मनश्चक्रे इत्युक्त्या आ- तरमिद रमण, न तु बाहा नरविडम्बनमानमिति सचितम् । अ भ्यथा, रेमे, रतुमारेभे इति वा ब्रूयात्। तत्रापि, चक्र इत्यात्मनेपदम- योगात् तदापि न गोपिकानुरोधेन तदर्थमेगापि तू स्वस्य सुवाधमपी तिसूचयतिायथा, आत्मारामाश्च मुनयो निम्र था अप्युरुक्रमे कुर्ष ·रासपचाध्यायाव्याख्यायाम् । , सहेतुकी भक्तिमित्यभूतगुणो हरिरिसत्रात्मारामाणामपि मुनीना चित्ताकर्षणसामर्थ्यवद् गुणाकृष्टचेतसा भगवद्गुणेषुरमणमुक्तम् । तद्वद्गोपाङ्गनानातादृशागुणाकृष्टचेतसोभगवतोऽपितासु रमणमुक्त म् । ननु खल्पकाले कथमनल्पकालसमावेश., कथश्च स्वल्पदेशे तावधूथगोपागनाक्रीडनसभव, कथञ्चकस्याऽसख्यातगोपिकाभि रमिरमणसम्भवः, कथश्च अमनस्कभगवतस्तद्रमणासक्तमनस्त्वमि खादिशङ्काजाल, तन्निरासायाह ।। योगमायामुपाश्रित इति अघटि- सघटनापटीयसी, माया तु प्रकृति विद्यात, मम मायादुरसयेसा- दिनोक्ता योगमायाम उपाश्रितः । स्वाश्रिता तो कर्तव्यलीलोप- करणसाधनत्वेनाश्रितवान् । यद्रा योगः सेवन गोपीनां सयोग- स्तदर्थ माया कृपाम् उप आधिक्येनाश्रितः।यद्वा स्वस्मिन् वात्सल्य- रसाका तचेतसा नन्दादीना तया तया लीलया आमन्दसागरे निमज्जितवान् । पुनश्च ब्रह्महूदप्रवेशादिना स्वस्वरूपानन्दमाप्तिप र्य तामध्यवस्था दर्शितवान् । यास्तु सखीभावमाश्रिय चिरका- लमारभ्य स्वेन रमणोत्कटोत्कण्ठावत्यस्तासा गोपगनानां मनोरथ पूर्ति कथ कृतवानित्यपेक्षायामाहाभवानपीति ॥ यद्यप्यासौ पूर्ण- कामस्तथापि पूर्वकोटिज मस्खऽस्मॅिश्चज मनि उपाश्रितो रमणार्थमेव सम्यगाराधितो यस्ताभिः स, तास्तासामभिलीपतवितरणानुरूपा रात्रीश्चक्रे, एकस्या रजयामसख्यातरजनीप्रदर्शनसङ्कल्प कृतवान् । कथभूता. शरदोत्फुल्लमल्लिका । यामु शरदो-फुल्लमल्लिकाश्च चक्र इति वा । मल्लिकेति पुष्पान्तराणामप्युपलक्षणम् । तथा अमना अपि भगवान् रमणानुरूप मनोऽपि चक्रे । इदच सर्वम् अघटित घटनापटीयस्या स्वयोगमायाशक्त्या सम्पादितवानित्या- शयनाइ । योगमाया वीक्ष्य सर्वसम्पादनाय कटाक्षेणोद्घोभ्य । मम योगमायाशक्त्या एतासां मनोरथपूर्तिर्भविष्यति, तब मम .

·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। का हानिरित्याशयेन ता वीक्ष्येति वा। यद्वा तासा योगाथै माया धीक्ष्य । तथाच मायिकेन सयोगेन नास्ति मम पूर्णकामत्वादिस्व- रूपहानिरिति भावः । यद्वा भगवानपि योगमायामुपाश्रितो योग- मायाम् अधिष्ठाय प्रकटीकृतन दनविग्रहस्ता. स्वस्मिन्नासक्तस्वा. न्ता गोपीक्ष्यिालाच्य तन्मनोरथपूर्यर्थ राज्यादिक चक्र इत्यर्थः। पद्वा ता रात्री:क्ष्य तासां मनश्चक्रे रतु योगमायामधिष्ठा- य स्थितः । योगमायया कृष्णेन मार्द सम्यग्रमण कृतवत्यो चयमिति तासा मनस्सु दृढतरां मतीतिमुत्पादयितु महत्त इत्यर्थः पश्चाध्याय्यात्मकोऽय सर्वशास्त्रसारसर्वस्वभूतो अथ इति सूचयितु मङ्गलाचरणार्थमादौ भगवानिति पद प्रयुक्तम् । अत्र भक्तिशान्ति- रसप्रधान श्रीमद्भागवते पारमहस्यां सहिताया प्रसङ्गात् परशा- स्वार्थश्रृङ्गाररसमनुवदता मुनी द्रेण स्वासद्धान्तोऽपि गूढतया नि- दिष्ट । अत एव शृङ्गारकथापदेशेन विशेषतो निवृत्तिपरेय पश्चा- ध्यायीति श्रीधरस्वामिभिरण्युक्तम् । निवत्तिमार्गसमक्तचेतसा विदुषां मुदे । व्यक्तीकरोम्यह पक्षमिम कृष्णप्रसादत ॥ सविशेषसुख निखिलमपि दुखसभित्रमे । ये हि सस्पर्शना भोगा दुःखयोनय एव ते * आघयत कौन्तय न तेषु रमते बुध इति भगवद्वारयादतो विवेकवता निर्विशेषब्रह्मान दाविर्भावाभिलाषुकेण तत्मतिपित्सानिवृत्तिरेव सर्वोपायैः सपायेति ब्रह्मराज्यवच्छिन्न- कालपर्यन्त तुच्छीकृतकोटिकन्दपविग्रहेण भगवताऽपि रममाणानां गोपागनानां दुःखनिवृत्तिस्तृप्तिध न सपन्नेति वर्णयता भगवता मुनिना सूचितमातदुक्त-न जातु काम कामानामुपभोगेन शा म्यति * हविषा कृष्णवत्व भूय एवाभिवत इति । एवविध विवेकोत्पत्तियोग्य इह ज मनि ज मा तरे वा काम्यनिषिद्धवर्तमपुर।

·६ रासपचा यायीव्याख्यायाम । सरनित्यनैमित्तिकमायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन निता तनिर्मले स्वा ऽनुग्रहपात्रऽ त करणे श्रुतिरूपम्वका ताभिरभिर तु भगवानपि मनश्चक्रे । यमेवैप वृणुले तेन लभ्य इत्यादिश्रुत्या भगवदनुग्रहादेव श्रुयर्थविचारे प्रवृत्तिर्भवति, ना यथेति भाव' । भगवदनुग्रहपात्र ताबोधनायाह । ता रात्रीरसख्यातजीवज मसु अनुभूता अहकार चित्तमनोबुद्धिरूपा अतःकरणवृत्ती रागीर ज्ञानरूपतमोच्याप्तत्वाद् आत्मतत्वाऽऽवरणरूपत्वाद् रात्रिसदृशा सप्रति शरदोत्फुल्ल मल्लिका' शरत्स्थानापनेन भगवदाराधनलक्षणेन निष्कामकर्म णा अत'करणदिसाधनेन फुल्ला विकसिता मालसादिपुष्प स्थानापन्नामा सादयो यासु ता वीक्ष्य । शा तो दात उपरत स्तितिक्षु समाहित. श्रद्धावित्तो भूत्वा आत्म येवात्मान पश्यदिति श्रुते । ननु निर्गुणस्य जातिगुणादिशब्दमष्टातिनिमित्तरहितस्य श्रुतिप्रतिपाद्यत्वासम्भवात् कथ ब्रह्मणि तामा रमणमिसाशय ह। योगमायामुपाश्रित इति ॥ तथाचातनिरसनेन निर्विशेषब्रह्मोप लब्धिलक्षणमेव तासा रमणमिति भाव ॥ ॥ तदैव चन्द्रमा अपि भगवद्भावमुद्दीपपन्नुनगाादसाह । तदोडुराजः ककुभ करैर्मुख प्राच्या निलिम्पन्नरुणेन शन्तमै ॥ स चर्षणीनामुदगाछुचा मृजन् प्रिय प्रियाया इस दीर्घदर्शन ॥ २॥ तदात ।। तास्मन्नव क्षण सभासद्ध उडूना नक्षत्राणा राजा च द्र उदगाटुदय प्राप्त । उडुपदेन नक्षत्राणामपि तत्परिवारत्वेन उदय मूचित । किन, मनसापि न ग तव्या. परदारा कदा , ·. गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ यायः । (२९)। चनेति निषेधमनुसधाय महत्समक्ष लज्जया वा रमणाच्चेतस' प राबनिमपि निराकरोदियाशयेनाह ॥ ककुभ इात॥ प्राच्या इदा ऽधिष्ठिताया दिशो मुख शतमै परमसुखकरैः करै किरणलक्षणह स्तैधृतेनारुणेनोदयरागेण विलिम्पन्नरुणीकुचनातथाचानया प्रवृत्त्या कृष्णमेवमुपदिशति स्पभगवॉश्चद्र भो यदुकुलावतस, अपेतदोष शङ्क आरमणाञ्चित्त मा निवर्तय, मदश्यत्वात् । यथाऽह तबकुला दिपुरुषो द्विजराजस्तत्रापि पुरातनस्तत्रापि राजयक्ष्माऽऽक्रान्तस्त त्रापि परमसु दरानेकस्त्रीपति माच्या दिश' परखिया मुख स्पृ शन्नेव स्वप तस्यामनुरक्तस्तामप्यनुरागवती करोमि तद्वत् त्वमपि मद्रश्यस्तत्रापि नवपयास्तत्राप्यविवाहितत्वात् स्वभार्यारहितस्तत्रा पि सर्वदोपविनिर्मुक्तपरगसु दरविग्रहस्तत्रापि मम्मति गोपजाति निविष्टो यथेष्ट गोपाइनाभिरभिरमण कुरु, नास्ति तव दोष गन्धोऽपि । यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरोजन. स यत् प्रमाण कुरुते लोकस्तदनुर्वततइति न्यायात्तु, तेजीयमोन दोपाये युक्तत्वा देतावता नास्ति मय दोपसपर्कस्तर वतितेजस्वित्वात सुतरामियपि स एव बोधितवानियाशयेनाह ॥ चर्षणीनामिति ॥ अर्यम्णा मा तृकापत्नी तयोश्चर्पणयः सुता * यत्र वै मानुपी जातिब्रह्मणा परिकल्पितेति षटस्क धोक्तमानुपजातीना शुच शरदकर्कजस तापदु खानि मृजन् अपनयन् । तथाच समस्तजनतापनिवर्तकस्य नास्ति तादृशदोपजनिततापायाप्तिसम्भावनेति भावः । तत्रानुकूल दृष्टान्तमाह ।। प्रिय इति ॥ दीर्घकालेन दर्शन पस्य स मिय. स्व. रमण प्रियाया' स्वरमण्या मुखम् अरुणेनानुरागेण स्वकरधृतेन कुङ्कुमेन च यथा लिम्पति तद्वत् । यद्वा मन करणसमकालमेर चन्द्रोऽपि तादृशाऽसख्यातराध्यनुकूल एवोत्पादित इत्याह ॥ सटेति ॥ तदा तस्मिन्नेव क्षणे समकल्पितश्चन्द्र उदगात् । स च

·८
रामपश्चा-यापीव्याख्यायाम् ।
किश्चिद्विज्ञापयन्निवोदगादित्याशयेनाह ॥ ककुभ इति ॥ तथाच,
चन्द्रमा मनसो जात इति श्रुतेस्त्वच उत्पन्नस्य त्वत्मसादलब्ध
प्रतापस्य ममापि नास्त्रविधकर्मलेप' । तब तु सर्वे वरस्य कुत-
स्त्योऽत' स्वभक्तानामासा मनोरथ पूरयेति बोधयन्निवेति भावः ।
कश्च, सर्वसन्तापनिवृत्त्यर्थं प्रवृत्तौ लोकदृष्टया प्रतीयमानोऽपि
दोपो न सस्पृश्यत इत्यपि विज्ञापयन्त्रित्याशयेनाह॥ चर्षणीनामि
ति ॥ पद्वा यथा मम माच्या ककुभः सम्बन्ध:परदारसपकंवत्
प्रतिभाति, न तु वस्तुतस्तत्सम्पर्कः, कि तु सर्वजनतापनिवृत्त्यर्थं
पाण्यां दिशि समुदयमात्र, तथा भगवतोऽपि स्वजनस-तापनिरासा
ऽर्थ कुतावतारस्य तत्तल्लीलया भक्तसुखसपादकमटती मूढजनाना
लौकिकरमणादिमतीतावपि नास्ति किश्चिद वाक्कमिति विज्ञाप
पनिवोदगादयाशयेनाह ॥ ककुभ इति ।
निवृत्तिपक्षे तदा भगवत्प्रसादोदयक्षण एवोडूनां तत्स्थाना-
पन्नाना शुभत्तीना राजा विवेकाख्यश्च द्र उदगात् । किं कुर्व
नित्यपेक्षायामाह । ककुभ इति ॥ माच्या अनेकजन्मपत्ताया
अविवेकदशाया मुख जाड्यलक्षण करस्थानापन्नस्तत्तदूविचारी।
सपादितनारुणेन तत्त्वपदार्थावबोधलक्षणेन रामेणलिम्पन् तिरोहित
कुर्वन् । अत एव चर्षणीनामधिकारिजनाना तसद्वस्तुविषयकान
मजनू अपनयन् । तत्र दृष्टा तमाह ॥ प्रिय इति ॥२॥
तथा विज्ञापयत चन्द्रमवलोक्य यत् कृतवाँस्तदाह ।।
दृष्टा कुमुहन्तमखण्डमण्डल
रमाननाम नवकुडकुमारुणम् ॥
वन च तत्कोमलगोभिरजित
जगी कल वामदृशा मनोहरम् ॥ ३॥

·0 गूढार्थदीपिकायाम । १ अध्याय. । (२९)। दृष्ट्वेति ॥ कुमुदेऽपि कुमुत् मोक्तमिति विश्वात कुमुत कुमुद वि कासनीयत्वेन विद्यतेऽस्येति । यथा स्वभक्ताः कुमुदिन्यः समुदर प्राप्तेन मया विकास प्रापितास्तथा स्वभक्ता गोप्यस्त्वयाऽपि धि कासनीया उदयन्नेव सविता पभेषवर्पयति श्रियम् * विभावयन समृद्धीना फल सुहृदनुग्रहामित्युक्तेरिति विज्ञापय तमिव । पुनश्चा ऽखण्ड मण्डल विम्ब यस्य तम् । परोकारशीलस्य काऽपि हानि भवतीति सूचयन्तमिव । अनेन राकेति ध्वनितम् । पुनश्च रमाया लक्ष्म्या आननाऽऽभाषद आभा कान्तिर्यस्य । तभ्रातृत्वात् । त थाच लक्ष्म्या स्मारकत्वेन रमणेच्छामुहीपयन्तामिव । स्वभार्याभ्रा तृत्वाच्छयालकस्य मम सन्निधौ सकोचो न विधेय इति वा सूच यन्तमिव । यद्वा, सर्वलक्ष्मीः सर्वकाति. सर्वसमोहिनी परा * इ ति स्मृतेः, रमा श्रीराधा । रमन्ते रमयन्तीति वा रमा गोप्य तासामाननस्याभेवाभा यस्य तम् । स्वदर्शनेन ता. स्मृतिपथमा रोहयन्तमिव । तथा उदयरागव्याप्तत्वानवकुड्कुमपिण्डवदरुण विवाहसमये यल्लम्यादिमुख सत्तुल्यत्वान्नूतनकाममुद्दीपय तमि पावन च तस्य तथाभूतस्य चन्द्रस्य कोमलैंगोभिः किरणैरभि रजित, गोभिः अजित च्याप्तमिति वा।यद्वा भावेत. तत्कोमल गोभिररमिक्षन यत्र। किरणानां सुधादोग्धृत्व, वन एवं पास्यमा नत्व च शापयितु गोपदम् । तत्रापि शीतयाधाकरत्वनिरासार कोमलपदम् । तथाच यथोक्तविशेषणविशिष्ट च द्र रमणयोग्य व च दृष्ट्वा, कल जगौ। अत्र विशेष्यस्याऽनुक्सा आत्मा मुख वारि विशेष्य ज्ञातव्यम् । अस्मिन् पक्षे, कोः पृथिव्या अपि मुत् क तम्यत्वेन विद्यते यस्य तमात्मानम् । मुखपक्षे कुमुद्रादिति लिङ्ग विपरिणामः । अनेन भूचरसुखार्थ कृतावतारेण मया मदासक्त मानसा गोयाऽफ्रिीभार मानापिय यो विधेया इति स्वनि ·१० रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सम । पुनश्चाखण्डमन्यूनानतिरिक्त मण्डल नासाकर्णाद्यगचक्रं य स्मिन् । अनेन गोप्यर्थमेव तुच्छीकृतकोटिकन्दर्पविग्रहस्य प्रादुष्क- तत्वात् ता अवश्य रमयितव्या इति सूचितम्। पुनश्च रमाणां ता- सामाननानामामा यस्मिन् । अनेन स्वस्मिस्तासा खचितत्व- दर्शनेन तत्फलप्रदानस्यावश्यकत्व सूचितम् । पुनश्च साभिलिप्तेन नवकुकुमेनारुणम् । यद्धा, अत एव तन्मुखलिप्तेन नवकुडकुमेन मतिविम्बितेनारुणम् । अने। स्वविग्रहस्य तद्विग्रहगतरागरजितत्व दर्शनेन तन्मनोगतरागेण स्वमनसाऽपि रअितत्वमावश्यकामति वनितम् ।तद्विकसितकुसुमाचलकृतम् । पुनश्च स्वस्य स्वमुखस्य वा कोमलगोभिरभिरभितम् । एवमुद्दीपनालम्बनविभावौ दृष्ट्वा, कलम्, अव्यक्तमधुराक्षर यथा स्यात् तथा, जगी गान कृतवान् । सदपि वेणुनेति सातव्यम् । कलपदाऽमृतवेणुगीतेति वक्ष्यमाणात । तत्र मधुरमिति मनोहरणशक्तिमत् । अव्यक्तमिति सर्यासा स्व- स्वाहानज्ञानोत्पादकमन्येषा तदाहानानिश्चायक चेति बोधितम् । मधुरत्वात सर्वाकर्षण वारयति ।। वामेति ॥ वामा मनोहरा दृश' कटाक्षा यासा, वाम सुन्दर हर दर्शन यासामिति वा । तास युवतीना सौन्दर्यादिगुणगणालकृतानामेव मनोहर यथा स्यात् तथा । गायन्त त्रिय कामय त शत श्रुतेगवामा। स्वस्मिन् कुटि ला दशो पासा तामां मनोहरमिति श्लेषेण सर्वदा स्वस्मिन् कुटिलमेव पश्य तीना सर्वेन्द्रियप्रवर्तकमनस आकर्षणेन तथा दर्शनाभावाय चेसपि द्रष्टव्यम् । कल वामदृशामिसत्र श्लेषा तरेण कामविज, क्लीम्- इसाकारक जगाविसपि नेयम् । तथाहि । कल ककारलकारौ । वामदृशेति टाव तम्। वामदृशा ईकारः । म त्रशास्त्रे वामहागेति चतुर्थस्वरस्य समाइकारश्च म च वामदृशामिति समा- हारद्वन्दे अमो लुकि रूपम् । तथाच ईमिति च तेन क्लीमिति सिद्धस् - ·- - गूढार्थदीपिकायाम् । ' अभ्यायः। (२९)। १ निवृत्तिपक्षे, अथ भगवत्कृतमनुग्रहान्तर दर्शयति ॥ दृष्ट्वेति ॥ कुत्सिता अनिसाऽशुचिविषयमाप्तिजया मुत् कुमुद्, नकुमुद् अकु मुत् = तदभाव कर्तव्यत्वेन विद्यते यस्य विवेकलक्षणचन्द्रस्य तम् । तत्राप्यखण्ड मण्डल वैराग्यशान्सादिसाधनसमूहो यस्य त पूर्ण वैरा ग्यादियुक्तम् । यतो, रमाननाभ रमाया सपत्ममदाादेरूपेण परिण- ताया आनने मुखे अभा अदीप्तिर्यस्माद तम् । विषयमात्रसौन्द र्यबुद्धिनिवर्तकम् । पुनश्च, नवकुङ्कुमारुणम् । पूर्वं हि अनारमव र्ग एवानुराग स्थितः । समति नवीनेन कुकुमस्थानापन्नेनात्म्य ऽनुरागेणाऽरुण बन कामक्रोधायनेककण्टकटुमाथाक्रान्तत्वात तत्स्थानापनमत करण, समति, सत्कोमलगोऽभिरजित तस्य विवेकलक्षणचन्द्रम्य कोमलैः सर्वमुखकरैस्तत्तद्विचारभदलक्षणैः किरणैरभिरक्षितम् यदा तदन्तःकरणलक्षण वन कोमलैस्यक्ताग्रह भावै शास्त्रश्रवणसत्सादस्पर्शभगवमूर्तिसज्जनदर्शनभगवन्वे या- स्वादनभगवचरणारवि दार्पिततुलस्याघाणभगवन्नामस्मरणार्चना- दिपरैर्गोभिरिन्द्रियैस्तज्ज याभित्तिभिरभिरक्षित शोभित च दृष्ट्वा कलम् अनेकार्थसूचक मधुराक्षरम्, अधाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा, जमा- ऽऽयस्य यतः, शाखयोनित्वाद, तत्तु समन्वपादियादिसूत्रजात कृष्णद्वैपायनात्मनाऽऽविर्भूय जगौ । कथ भूत कल, वामदृशा बा- मस्य परमसुदरस्य परमात्मनो हर ज्ञान याभ्यस्ता उपनिषदः । त खोपनिषद पुरुष पृच्छामीति श्रुतेस्तासा परब्रह्मणि तात्पर्याऽव धारणकारणम् । वामा सुन्दरा दग्द्वान यासा तासामिति वा । यद्वा कुटिला दृशो यासामस्पष्टब्रह्मलिङ्गभेदाचनुवादिकाना, मनो- हर प्रत्यगभिन्ने ब्रह्माण तात्पर्यापहरणपरम् । यद्वा कुटिलज्ञाना ना वादिना मनोहर तदभिप्रेतार्थनिरासकरम्। यद्वा कामदशा शोभन ज्ञानवता विवेकिना वेदा तशास्त्राधिकारिणा ससा मनोहर मनो .

·१२ रासपश्चा-यापीव्याख्यायाम् । सम, अमनोज्ञ तु विषयासक्तचेतसाम् । यदा, आत्मा वा अरे द्र पृश्यः पातव्यो म तव्यो निदि यासितव्यः, सोऽन्वेष्टव्य.स विजिशासितथ्य इसादिरूप कल जगौ । कीरश? वामशामनात्म पदपदार्थविषयाणा कुटिलवृत्तीना मनोहरम् । तत्कारणभूता ऽनात्मप्रवणमनस उपशामकम् । यद्वा यथोक्तविवेकिना मनोक्ष मित्यर्थः ॥३॥ अथ तादृशगानानन्तर यदत्त तदाह निशम्य गीत तदनगरर्धन व्रजस्त्रिय कृष्णगृहीतमानसा ॥ आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोधमा स यत्र कान्तो जवलोलकृण्डलाः ॥४॥ । निशम्येति। तदु गौतमनगस्य कामस्य वर्द्धनम् अकुरितस्य कामस्य सर्वागसपूणतापादकमाएतेन तस्याऽमृतसेकरूपत्त मूचित म् । यद्वा । तद् गीतमनगस्य सङ्गिरहितस्यानकुरितस्यापि कामस्य वर्द्धन = तत्क्षणमेवोत्पाथ अभिवाद्धपर्यन्त नयनसमर्थम् । तास्तु व्रजस्त्रियश्चिरकालमारभ्य तद्विषयककामाविष्टस्वानास्तारा गीत निशम्याऽऽकर्ण्य कलगीतलक्षणसूत्रगुम्फिताः पापालिका इ. वाऽऽजग्मुः । जग्मुरिति वक्तव्ये स्वस्य कृष्णसभिधानाशादा- ऽऽजग्मुरित्युक्तम्।ननु किं सर्वा अपि व्रजस्त्रिय आजग्मुस्तत्राप्य यो- न्पमऽलक्षितगमनविरोधइतिचेत्तत्राह|कृष्णगृहीतमानसाः कृष्णेनैव पूर्वमेव गृहीत मानस मनोयासा तास्तत्राप्यन्यो यमलक्षितो भगवतः पतित्वेन स्वीकारलक्षण उयमो यामा ताः । प्रसेकमेव भगवन्त पतित्वेनाजीकृतवस. । सभ्रम, स्नेहमाझ्यातीत्युक्तत्वात स्नेह ·गूढार्थदीपिकायाम् ।' भ-याय:। (२१)। ख्यापक तास सभ्रपमाह ॥ जवेन लोले सकम्पे कुण्डले यासा ता' । अनेन कर्णव्यथानुसधानाभाव मूचितः । यदा, मां ग छ-तीमालक्ष्येयमपि यास्वतीति सापत्नभयात् कृष्णगृहीतमानस वेन विचाराऽस्फूर्ती अयोऽयमलक्षितगमनोद्योगाः । अत एव जवेन चञ्चलकर्णाभरणाः । कुत्रेसत आह ॥ सा पूर्वमुपागत कातो पत्र स्थितस्तत्र । यद्वा चोरचक्रवर्तिना श्रीकृष्णेन गृहीतानि मानसानि तत्सम्ब धीनि, धृतिस्मृतिविवेकलज्जाभीतिमसादीनि च यासां ता आजग्मुः । अनेन कृष्णो हि महाचोराधिराजो वेणुगी- ताख्यस्वभृत्यमहाचोर नजे पितवॉस्तेन च वजाइनाना विकृतक- र्णद्वारेण अत करण कोशागारमविश्य धैर्यादिमहारत्नपूरितमनोम ज्जूपामपहस झटिस्येवानीय स्वस्वामिने दत्ता ता कृष्णात् मार्थयित- मिवेति सूचितम् । अत एव महाचोर धतु व्यग्रत्वात् सूचकमनआ- देरपहृतत्वाद्वा अ योऽयमलक्षितोचमा । अत एव जवलोलकुण्ड- ला ।कुण्डलेतिकङ्कणकिङ्किण्यादेरप्युपलक्षणम् । अनेन वाहहस्था नापन्नस्थूलदेहस्थधा यादिस्थानीयभूषणा यल्पत्वबुद्धया चिरेण तेन नापहृतानीति वनितम् ॥ नित्तिपक्षे एवं भगवदनुगृहीतस्य विवेकपैराग्यादिसाधन- सपन्नस्या त करणे परब्रह्मणा श्रुतिरूपकातानामभिरमण सर्वतो वृत्तिनिरोधन च सपन्नमियाहानिशम्येतितिद्यथोक्त गीत बूजत्रिय श्रुतीना गवामवस्थितिस्थान वेदो बजशब्देनाभिधीयते।तस्सन्धि- न्य. स्त्रिया श्रुतयः श्रुत्वा स कान्त, कमनीय परमपुरुषार्थभूत. परमात्मा यत्र विवेक्यात करणलक्षण बने वर्तन तत्र आजग्मु । ब्रह्मपतिपादकत्वेन स्फूर्ति गता । तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानज तम. * नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतेति भगवद्वा क्यात् स्वभक्ता त करणस्थितः श्रुतिभी रममाणस्तदज्ञान नाश ·१४ रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम् । - पतीति विज्ञायत इसर्थ । आजग्मुरित्युक्त्या स्वा ताकरणतिपर मात्म येवाजग्मुरिति सूचयति । गीत विशिनष्टि ॥ अनङ्गवर्द्धनम्।। अथात आदेशो नेति नेतीत्युक्तस्य मूर्तामूर्तलक्षणाङ्गविनिर्मुक्तस्य निर्विशेषस्य ब्रह्मणो बर्द्धनमज्ञानाहतस्य सस्याज्ञाननिवर्तनेनावि विकर, यद्वा अङ्गाना देहाना वर्द्धनमसख्यातदेहोत्पत्तिकारण मनानमगवर्द्धन तद्विरोध्यनगवर्द्धनम् । कथम्भूता व्रजस्त्रिय ? कृष्णेन सदानदस्वरूपेण परमात्मना गृहीत मानस तात्पर्य यासां साः कृष्णे तात्पर्येण समाविताः। पुनश्चायोन्यमलक्षित उद्यमः परमात्मपतिपादनरूपो यासा ताः । परस्पराकाङ्क्षारहिताः । प्र- सेक स्वत एवं प्रमाणभूता इति यावत् । पुनश्च जवेन लो- लानि चलानि झटिति नाशोन्मुखानि कुण्डलानि आशादिरूपाः पाशा याभ्यस्तामविचारिता सस आशु जीवात्मपाशनिवर्तिका इति यावत् । कुण्डल कर्णभूपाया पाशेऽपि वलयेऽपि चेति मेदिनी। मनसो वृत्तयोऽपि इन्द्रियलक्षणगवा वासस्थानत्वादेहो ब्रजशब्देनो च्यते । तदन्तरवस्थानाद् व्रजस्त्रियः, कृष्णेन गृहीत कारणभुत मानस यासा ताः कृष्णासक्तमन सम्बधियः । यद्वा कृष्णन न हीत स्वीयत्वेनाङ्गीकृत कृष्णानुगृहीतो विवेकादिसाधनसपश्नस्तस्य मानसा मनासम्बन्धि यो, न त्वनधिकारिणः । परस्पर निरपेक्ष व्यापारवस स्तचदिद्रियद्वारा निःसूस स्वस्वविषयप्रकाराने स्वत- त्रा , स का तो यत्र वर्तते तत्र आजग्मुः । बहिर्मुखता विहा- याऽ तर्मुखता प्राप्तास्त दानी जवेन झटिति लोलानि कम्पितानि कुण्डलानि पाशा याभ्यस्ता । समानमत्यत् ॥४॥ आजग्मुरित्युक्तावपि प्रतिबन्धकाना तत्तदृव्यापाराणा स- वात् कथ स्वस्वग्रहात् तासां निःसरणमिसपेक्षाया प्रेष्टमूचक शब्दश्रवणमात्रेण तत्मयणमानसाना तत्क्षणमेव त्रैवर्गिककर्मनि - .

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। धुचिजीतेति सूचयस्तासां निर्गमनप्रकारमाह ॥ दुहन्त्योऽभिययु काश्चिद्दोह हि हित्वा समुत्सुका ॥ पयोऽधिश्रित्य सयावमनुहास्यापरा ययु.॥५॥ परिवेषयन्त्यस्तडित्वा पाययन्त्यः शिशून् पय ॥ शुश्रूषन्त्या पतीन् काश्चिदनन्त्योऽपास्य भोजनम्॥६॥ लिम्पन्त्य प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य काश्च लोचने। व्यत्यस्तवस्त्राभरणा. काश्चित् कृष्णान्तिक ययु ॥७॥ दुह रूप इति ॥ दुह सो दोहयन्त्यस्तक्रियामध्ये एव दोह दोहन हित्वा काश्चिद् अभिययुः वेणुगीतकृतप्रेष्ठाभिमुख ययुः। यद्वा दोहनपात्र गृहीवा काश्चिद स्थितास्तत्समये गीते श्रुते तत्पात्र विहायाभिययुः । यद्वा दोहनान तर दुग्धपात्र गृहीत्वा काश्चित स्थितास्तत्क्षणे घेणुगीते श्रुते तत् त्यक्त्वाऽभिययु' । काश्चित स्थालीस्थ पयश्चुल्लयामधिश्रित्य तत्वाधार्थ तदपिसेवननिहत्य- थं च तत्सन्निधौस्थितास्तत्समये वेणुगीतमात मषिष्ट, ततस्तत्ववाथ मप्रतीक्षमाणास्तद्रक्षण विहायाभिययुः । अपरा. सयाव पक्व गो धूमकणान्नमनुद्रास्य तमाशमप्यननुस धायाभिययु । यता समुत्सु का उत्कटोत्कण्ठावत्यस्तद्विलम्बसहनासमर्थाः । एतन स्वजाति धर्म विहायाभिययुरित्युक्तम् ॥ ॥ अथ स्वीमात्रधर्मत्यागमाह । परिवेषय त्यो व धुभृत्याद्यग्रे परिवेषण कुत्यस्तत्परिवेषण विहाय काश्चिदभिययुः । अतिस्निग्धान् शिशून् पयो दुग्ध स्त यमितरद् वा पायय त्यस्तत्पायन हित्वा काश्चिदभिययुः । पतीन् सर्वथा सेवनीयान् शुश्रूपन्त्य. पादप्रक्षालनादिसेवा पा ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । कुर्वत्यस्ता सेवा बिहायाभिययुः । काश्चिद् भोजन कुर्वयो भोजन सक्त्वा अनाचान्ता एवाभिमुख ययुः। कृष्णान्तिक य युरित्युत्तरत्र चा वय । एतेन व धुभृयत्याग, अतिस्निग्धत्याग स्वधर्मत्याग , स्वदेइपोपणयागश्चोक्तः ॥ काश्चिच्च दनकुडकुमादिना भगवदगसङ्गसम्भावनयागराग कुनयोऽप्युत्कण्ठया तस्लेपन हित्वा आकर्षकस्य प्रेष्ठस्य समीप ययुः । अन्याः प्रमृज त्या अगोद्वर्तनादिक कुर्वत्यः । गृह वा लिम्पनत्य प्रमृजत्य इति वा पानभूषणादि वाममजन्त्य का चिल्लोचने अञ्जनेन शोभिते कुर्वस. । अनेनावश्यकदेहवेपादि स्याग उक्तः । कासाभिद गमनत्वरवेशवशाद देहावयवविशेषा ऽनुस धानाभावमाह ॥ व्यसस्तेति ॥ स्थानतः स्वरूपतश्चोर्वाधो धारणेन विपर्यय प्राप्तानि वस्त्राभरणानि यासा सावल्लभमाप्ति वेलाया मदनावेशसभ्रमात् * विभ्रमो हारमाल्यादिभूषास्थानविप र्यय इ-युक्तो विभ्रमाख्योऽतुभावोऽयम् । अनेन भगवत्तुष्टपर्थ कर्म तदासक्तचेतमाम यथाकृतमपि फलत्येवेति वनितम् ।। नितिपक्षे आगमनमकाराकाङ्खायामादौ, तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषान्त यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेन, सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरिति श्रुतिसूत्राभ्यां सर्वकर्मणामिव सयोगपृथक्त्वन्या येन तत्पतिपादकश्रुतीनामपि परमात्माभिमुख्यमाह । दुह त्य इति । जुहुयाद् यजेयादित्यादिश्रुतयस्तत्तत्कर्मफलमाप्ति प्रतिपादयन्यो दोह तत्फल हित्वा तत्पतिपादने मुख्य तात्पर्य विहायाभिययुः। ब्रह्मणिसमन्वय गतु प्रवृत्ताः। सर्वे वेदा यत्पदमामन तीत्यादिश्रु तेः। काश्चित्तु समुत्सुका, यथा पुष्करपलाश आपो न लिष्य त एवमेवविदि पापकर्म न लिप्यते तद्यथेषीकातूलमग्नौ पोत प्र येत एव हास्य सर्वे पाप्माना प्रत्य त इत्याधाः श्रुतयः। पय.

·गूदार्थदीपिकायाम् । १ अभ्याय: । (२९)। स्थानीय क्रियमाण सञ्चित च कर्माधिश्रित्य तत्परिपाक तद्भो- गपर्य तप्रतीक्षानिरास प्रतिपायाभिययु । तस्य तावदेव चिर या घन्न विमोक्षे अथ सपत्स्थ इत्याधा, अपरा' परिपक्वगोधूमकणान्न स्थानीय प्रारब्धकर्म अनुद्रास्य भोग बिना तत्क्षयाभाव प्रतिपा ध, अपरा-सूर्याय जुष्ट निर्वपामि अग्नये जुष्ट निर्षपामीत्याया- स्तत्तद्धवि परिवेषय सस्तत्र तात्पर्य हित्वा, तथा अपरा-अक्षय्य कै चातुर्मास्थयाजिनः सुकृत भवति, अपाम सोमममृता अभूमेत्या घाः, शिशून् अज्ञान, पय स्थानीय कर्मफलमक्षयत्वेन पतिपाद- य त्यस्तत्र तात्पर्य हित्वा । यद्वा, सर्वकर्मा सर्वकाम. सर्वगन्ध. सर्वरस इत्याद्या , परिवेषयन्त्य', ऋत पिबन्तौ सुकृतस्य लोके इत्यायाः पय स्थानीय मुकृतफलपान चेतनकर्तृक प्रतिपादन्त्यः, काश्चित, स होवाच प्राणोऽहमस्मि प्रज्ञात्मान मामायुरमृतमित्यु पास्वत्याद्याः पतीन् स्वर्गादिपतीन् इद्रादीन प्रतिपादयन्त्यस्तत्म- तिपादनतात्पर्य हित्वा, काश्वित्तु, यस्य ब्रह्म च क्षत्र च उभे भवत ओदन. मृत्युर्यस्योपसचन क इत्था वेद यत्र स इत्याथा अन्या- दिकर्तृकाऽशन प्रतिपादयन्त्यो भोजन मृत्यवादिरूपमपास्य तत्पति पादन विहाय, तथा अया , यतो पा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् अय त्यभिसविश तीत्याचार, लिम्प- त्यो लेपनमध्यारोप प्रतिपादयन्त्य । अ या, अथात आदेशो नति नेति, नेह नानास्ति किश्चन, अस्थूलमनवित्याद्या प्रमूज त्याप्रकर्षण मार्जनमपवाद प्रतिपादय त्यः। काश्चन, अनीशया शो बति मुधमान', यः सर्वज्ञ. सर्ववित् सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इत्याद्या, लोचनस्थानीये जीवेशचैतन्ये अअयन्स्य उपाधिमत्तया मतिपादन्त्य । काश्चित्तु, त्व वा अहमस्मि भगवो देवते, अह बै त्वमसि, तत्त्वमसि, अह घमास्मीत्याद्या , व्यत्यस्तवस्खाऽऽभरणाः । ।

·१८ रासपश्चा यायीव्याख्यायाम् । स्वस्वरूपाच्छारकम-अह कर्तेत्यादिमतीत्यापादय जीवत्व पर स्थानीयम् । ऐश्वरीयल इतिप्रतीसापादकमीश्वरत्वमाभरणस्था नीयम् । म्यन्यस्त व्यतिहारण प्रतिपादित वस्त्राभरणे याभिस्ता । यद्वा व्यसस्तो सम्यकपरिक्षिसी वस्त्राभरणस्थानीयो जावरणवि क्षेपौ यामिस्ता । वृत्तयााप बहिर्मुखता विसया तर्मुखा जाता इसपि द्रष्टव्यम् ॥५॥६॥७॥ ननु, रक्षत क यां पिता विभा पति पुनस्तु वार्द्धके * अ भावे ज्ञानयस्तमान सात व्य क्यवित खिय, इत्युक्ताना रक्षका णा विघ्नभूनाना सस कथ कृष्णा तक ययुरिवाशा, त्वया ऽभिगुप्ता विचरीत निर्भया बिनायकानीकपमूसु प्रभो * इत्यु तत्वात् कृष्णाकृष्टचेतसा न विना प्रभवन्तीसाशयेगाह । ता वार्यमाणा पितृभिः पतिभिर्धातृबन्धुभि ॥ गानिन्दापहात्मानो न न्यर्तन्त मोहिता ॥८॥ ता इति ॥ तत्र चतुर्विधा गोप्य. पद्मपुराणेऽभिहिताः । तत्र गोपक या काश्चिभिससिद्धा । काश्चित्साधनसिद्धा। तंत्र निसमिद्धा रहादिनीशक्तिरूपा । आन दचिन्मय रसमतिभाविताभिस्ताभिरिति * ब्रह्मसहितायामुक्तत्वात् । हादिनी या मातिारति बृहदगातमीयाच्च । तथाच सच्चिदान द घन परमात्मा गोपालरूपममख्यातगोपालिकारूप चादाय क्री डार्थ प्रकाटत गालाके क्रीडति । म चात्र ताभि' सार्द्धमवतीर्णस्त तस्तामा नियसिद्धत्वादिकमुच्यते। द्वितीयास्तु काश्चिद गोपीजन बल्लभोपासनया माप्तगोपीभावा गोलोक प्राप्य भगरता लम्धक्री हा अत्रावतीणा । काश्चित सम्मात गोकुले एव प्राप्तगोपीभावा ·१० गूढार्थदीपिकायाम । ' अ याय' । (२९)। स्ता पूर्योपासनकालायिनीव्रताचरणादिमाधनसिद्धत्वात सावन सिद्धा' । श्रुखादयस्तु सर्वा अपि साधनामिद्धा एव । साधन च भार्थनादि । तयुक्त वृहद्वामनपुराण । क दर्पकोटिलापण्ये वाय दृष्टे मनासिन * कामिनीभावमामाच स्मरक्षुधा यमशय, ** यथा त्वल्लोकगासिन्य कामतत्त्वेन मापिका * भनति रमण मत्वा चिकीऽजनिता तथेति ऋषीणा श्रीमदामच द्रप्रसादाद गोपिकाज ममाप्तिरुता । पायोत्तरखण्डे, पुरा महर्षयः समें दण्ड- कारण्यवासिन * राम हरितत्र भोस्तुमैच्छनः स्वविग्रहम् * ते सर्वे स्त्रीत्वमापन्नाः समुद्भूताश्च गोकुल * हरि सम्प्राप्य का मेन ततो मुक्ता भवार्णवादिति। श्रीमद्राममालोक्य स्वोपास्यगोपा लविग्रह हरि स्मृत्वा तमेव मोक्तुमिच्छावना लज्जया तदतयता, कल्पतरोरिवादत्तापि श्रीरामादभीष्टसिद्धिर्भातसर्थः। सम्भव हु। सुरत्रिय * इति माम्मवीयभगवदाराधनलब्धनमायावतीणलाद देवाङ्गनाना साधनसिद्धता । तत्र, नते मुरेशा ऋषयो न* इत्युक्तत्वात सुराणामपीणा च गोपालादिरूपेणावतीर्णत्वाहाङ्ग- नाना स्वपतिभिर्देवाविवाहादिकम् । ऋषिधरीणा तु कपोषाद म्पतीरूपेणावतीर्णत्वात् स्वस्वरूपभूतरेव पतिभिर्विवाहादिकम् । श्रुतीना कासाश्चित्तु तसलतिपाया) माप्तगोपालरूपै । भगव- प्रतिपादिकाना नसमिद्धगोपीना च स्वमभानमायामयविनहाणा गौपीयया मकटीसीपैर्वा विवाहादिक सातम् । तर ऋषि- चर्यो भगवत्प्रतिपादिका. अतयश्च सर्वा अप्यभिज्ञा., साधनसिद्ध- गापीना देवक-पाना च मये काश्चिदभिशा', काश्चिदनभिज्ञा श्च । नियसिद्धाना म ये भगवत्लङ्कल्पानुसारेण नरनाट्यमवलम्ब्य काश्चिमानि य', काश्चिदक्षिणा । भगवासरूपप्रतिपादकश्रुतीना मध्येऽपि अर्ता नरसनाऽबण्डार्था गृहीतमानिनीस्वरूपाः । अन्या- .

·२० रामपभा पायाच्याख्यायाम् । - स्तु गृहीतदक्षिणारूपाः । तत्रैवभूतानां गोपाङ्गनानां मध्ये का श्चित पितृमि , काश्चित पतिभिः, काश्चिद् भ्रातृभिः, काश्चिद् व धु भि , काश्चित् पुत्रैरिसपि द्रष्टव्यम् । वार्यमाणा अपि न न्यवर्तत यतो गोवि देन वेदोद्धारकेण गोलोकविहारिणा गवे द्रेण मेष्टेन भगवता अपहृत आत्मा अतःकरण यासा ता. । तथाचान्तःकर णाऽऽरून भगवताऽपाहता त:करणाना श्रौत्र निवारणमकिश्चि स्करम् ।मवाहपतितनौकाया स्थितस्य तिष्ठतिष्ठेति निवारण यथा । ननु भयात् स्वधर्माद्वा ता सान्त करण निरुद्धय किमिति न नित्ता इसाशङ्कयाह ॥ मोहिता इति ॥ भगवत्स्वरूपासक्त्युत्कट दशया भयायनुसन्धाननिवर्तक व्यामोह गता । ननु ते पित्रा दिभि. सर्वथा किमिति 7 निवारिता इति पाऽऽशाह ॥ मो हिता इति ॥ तथाच मूर्छा मृत्यु वा गन्तु प्रवृत्ता अतस्तैस्तन्मू चामरणादिभयान प्रमह्य बारिता इति भाव ॥ निवृत्तिपक्षे ता. श्रुतय पितृपयादिस्थान थैदिकत्वाभिमा निभिर्वादिभिर्वार्यमाणा । गोवि देन वेदैकगम्येन परमात्मना अपहृतात्मान स्वीकृताभिपायाः, न न्यवर्त-त । यतो मया प्रमया प्रमायै वा जहिता वृत्तयाऽपि पित्रादिभिर्विषयैर्वाय॑माणा आप गोविन्द निलीनस्वरूपा , मया ममया अहिता अनुकूलतर्क वसो न म्यवर्तत विषयाभिमुख्य न प्राप्ताः॥८॥ अथ जन्मा तरेषु मोक्षाभिकाजया कृतया गोपीजनवल्लभो पासनया लब्धगोपीभावानामवस्थामाह ॥ अन्तहगता काश्चिद्गोप्योऽलब्धविनिर्गमा ॥ कृष्ण तहानायुक्ता दध्युर्मीलितलोचना ॥ ९ ॥ अतरितिकाच गोप्यो मोक्षपदभगवत्सल्पानुसारेणपतिभिर्दा ·१ गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ याय । (२१)। राणां मुद्रितत्वादन्तहगता अलब्धविनिर्गमा कृष्ण द युम्मरणदशो- पस्थितौ तमेव मेष्ट द यु यतो यस्य सर्वदा भावना भवति तदेवा त- काले ध्यानपथमारोहति । ताश्च सर्वदा कृष्णभावनायुक्ता आस भियाशयेनाह॥तद्भावनायुक्ता. ।। नेत्रदागन्यत्र चित्तवृत्तिगमनम यान्मीलितानि लाचनानि यासा ता. । ध्यानावशेन मुद्रितनेत्रा इति वा। यद्वा मीलितानि लोजनानीतरज्ञानानि यासा ता केचि तु-काश्चिन्त्रिससिद्धादिगोपीसङ्गभाग्याभावादलब्धमत्वाददग्ध कषाया गोपैव्यूढा गोपोपभुक्ता अपत्ययसो बभूवु ता खलु तदन तरमेव निससिद्धादिगोपीसगभूम्ना कृष्णसङ्गम्नेहोरेकार तासा कृपापात्रीभन्योऽपि कृष्णाङ्गसङ्गायोग्यदेहत्त्वेन योगमायथा सा हाय्यकरणात् पतिभिर्वारिता. कृष्णमभिमतमक्षमा महाविपद्ग्र- स्ताः पतिभ्रातपुत्रादीन स्वपाणचौरत्वेन पश्य खो मरणदशाया- मुपस्थिताया सखा, यथाऽ या मानादि स्वबन्धुजन स्मरन्ति तथैव स्वमाणकयन्धु कृष्ण सस्मरुरिति वर्णयाँ त । नितिपक्षे, स एष रसाना रसतम परम पराद्धर्थोऽष्टमो यदुद्गीथ इसाया उद्गीथादिरूपा तहगता अपि काश्चिद् गोपस्य भगवतः सम्बन्धिन्य., अलब्धो विशेषेण निगम. प्रतिपादन या. मिस्तास्तस्य परमात्मनो भावनायामुपासनाया युक्ता नियुक्ताः कृष्ण दभ्यु. परमात्मध्यान विदधु' । यतोऽविचारण मुद्रितयथा श्रुतार्थप्रकाशा । तथाचोद्गीथादिस्तुतिपरताया निरुद्धा अपि तत्र म तस्थुरियर्थः । वृत्तयोऽपि काश्चिदस तप्रियवस्तुरूपगृहान्तगता अलब्धविनिर्गमा अपि तत्र कृष्णभावनायुक्ताः कृष्ण द युर्मु दिनविषयमकाशा इति ॥ ९ ॥ तथाच वर्तमानकालीनविरह-यानाभ्यां पूर्वोपासनया लब्धा भ्या स्वाभिसन्धित फल प्रापुरित्याह ।

·रासपश्चान्यायीव्याख्यायाम् । दु सहोष्टचिरहतीव्रतापधुताऽशुभा ।। ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ १० ॥ दु सहेति ॥ दु.सहो यः मेष्टविरहो माननिस्तेन यस्तीत्र स्ताप - कोटिब्रह्मकरपेषु कुम्भीपाकादिनरकेषु याबद्दु ख मोत् ततोऽप्यधिक भगवद्विरदक्षणमात्रेण जात दुःख, तेन धुसानि नि— तानि भस्मसात्कृतानि अशुभानि यासाम् । तथाच सर्वपापफलभो गसमाप्ति । पुण्पक्षयमकारमाह । ध्यानेन मासो योऽच्युतस्य स दैकरसस्य परमात्मन आश्लेष सम्यगालिङ्गनम् । मदानी न जारत्वेन आलेष', किन्तु परमात्मन्वेनेति बोधयितुमन्युतपदम् । तेन या निति = सुख-कोटिब्रह्मकल्पेषु स्वर्गादौ यावरसुख भवेत् ततोऽप्यधिकमगवत्सश्लषे क्षणमात्रेणानुभूत, तया क्षीणानि मङ्गलानि पुण्यानि यासाम् । तथाचव पुण्यस्यापि क्षयः सपन्न के चितु-दु सहेन मेष्टनिरहेण यस्तीवस्तापस्तेन धुतानि कम्पितानि अशुभानि याभिस्ताः । यासा प्रियविरहनापस्य तीव्रता वीक्ष्य कोटिब्रह्माण्डस्थवाडवानलमहाकालकूटादिरूपाणि पर सहस्रा- ण्यपि अशुभानि सतीत्रताहकार परिसत्य पराजयबुद्धया चक म्पिर इत्यर्थः । ध्यानेन माप्त आगतो योऽच्युतस्तेन तदेवोद्भ तस्य प्रेमपूर्णचि मयस्य तादृशस्वभावदिमतो देवस्य य आश्लेपस्तेन या निवृतिस्तया क्षीणानि कृषीकृतानि मङ्गला मातानि यासा ता'। यामा रफूर्तिमासेष्टा श्लेषोत्वसुख वीक्ष्य कोन्ब्रिह्माण्डगत विषयसुखनिर्विषयब्रह्माऽभवसुखसहस्राणि मङ्गलशकत वाच्यानि क्षीणानि। यदपेक्षया निकृष्टानि बभूवुरित्यर्थ इति वर्णन्ति । सत्र परमपुरुषार्थत्वेन प्रतिपादितस्य निरतिशयस्य ब्रह्मानुभवानन्दस्य क्षीणत्ववर्णन, य ल वा चापर लाभ म यते नाधिक तत *इ ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। त्यादिशास्त्राज्ञानविजृम्भितमिति ।। निवालपमे--दु'सहो य मेष्टस्य परमात्मनो विरहा-अत्र परमात्मोपासना परतीति केचिनिरूप्यमाणस्तेन जातो यस्तीत्र- तापस्तेन धुतानि अशुभानि याभिस्ता । तथा ध्यानेन परमात्मो- पास्त्या याऽच्युताश्लेपस्तेन केनचिद्विदुषा पणितेन या निति- स्तया हेतुभूतया क्षीणानि काडीकारितानि मङ्गलानि याभिः । पहा अक्षीणानि न नाशितानि चमगलायाभिस्ता। वृत्तिपक्षे स्पष्टोऽर्थ. ॥ १०॥ तमव परमात्मान जारबुड्यापि सङ्गता ॥ जहुर्गणमय दह सद्य प्रक्षीणबन्धना ॥ ११ ॥ पत एवमत' सब प्रक्षीण धना ॥ तत्क्षण एव प्रकर्षण क्षीण प्रारब्धकर्मकृत धन यामा तास्तथाभूता. समो गुणमय देह जहु । त्रिगुणमय एलसमकारणाख्यशरीरत्रय जहुर्विमुक्ता इयर्थ । ननु मस गाभिनयानाक्षात्काराभावात कथ तासा मुक्ति- रिसपक्षापामाह ॥ जारबुद्धयेति ॥ यद्यपि तासा भगवति जार- बुद्धिरासीत् तथापि वस्तुमाहात्म्याद्भगवत्प्रसादो जातः ।। हि धस्तुशक्तिर्बुद्धिमपेक्षते । अ यथा बुद्धयापि पीतममृत यथा । जाते तु भगवनसादे तमेव प्रयगाभन्मपरमात्मान सङ्गतास-पसाद- लब्धसाक्षात्कारेण तदाभिरना प्राप्ता इयर्थः । अपिशब्दस्तद्- बुद्धिनि चत्वाभिव्य अनद्वारा वस्तुमहिम्ना तदतिमाशस्समभिव्य- नाक्ति । यथा प्रथम जारबुद्धयापि भगवता सङ्गता पश्चाद्विरह दशाया यानादिना भगवसरूप ज्ञात्वा ततः पक्षीगब धना सखो विमुका इतार्थ । तथाच लर्वमपि निकृष्टमुत्पतम्ब धादुरक ·२४ रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम् । ष्ट भवति । यथा भगवत्सम्बन्धाद्गोपा ब्रह्मादीनामपि दर्शनीयता माताः । तत्कृत चोर्य कर्म स्मरणादिनाऽप्यनेकाशुभनाशकरम् । तत्सम्बधागोवर्द्धनस्य द्वादेरप्युत्कर्षः । शान्तिरमादतिनिकृष्टस्य शृङ्गाररसस्य तत्राप्यौपपससम्बन्धिनः सर्वपरमहसचूडामणिशुक मुखन गीयमानत्वम्। गुजागैरिकशिखिपिच्छादेब्रह्मादिभि. स्तूप मानव सारध्याद' परमश्रियक्षणीयत्व चेति भावः ।। नित्तिपक्षे-तमेव, रसा वै सः रसोवाऽय लब्ध्वाऽऽन न्दीभवतीयादिश्रुतिमतिपादित परमरसरूप जारबुद्धया ततच्छ्रुति पती या उपासनाबुद्धिस्तद्विधायकतयाऽपि सङ्गतास्तस्मिन् स अतिमस । अत एव सद्यो विचारक्षण एव पक्षीण ब धन श्रूय माणाथव धनकारण यासां ता. । गुणमयम् उद्गीथादिगुणस्तु तिमय देह तत्परत्व जहुः । वृत्तिपक्षे जारबुद्धयापि सङ्गता गुणमय दह यदा जास्तदा किमु वक्तव्य मेष्टबुद्धया सगता विवक्य s-ताकरणवृत्तय इति योज्यम् ॥ ११ ॥ ननु तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति ना य' पथा विद्यतेऽयना य, यदा चर्मवदाकाश वेष्टयिष्यत्ति मानवा* * तदा देवमविज्ञाय दु.खस्यान्तो भविष्यति, ऋने ज्ञाना न मोक्ष इत्यादिश्रुसा ज्ञानस्व मोक्षसाधनत्वाभिधानम् । तच ज्ञा मह ब्रह्मास्मीखादिरूप, स्वा स्मानमात्मात्मतया विचक्षते इत्युक्तत्वात तत्त्वमस्यह ब्रह्मास्मीसादि श्रुतश्च । तत्साधन च भक्तियोगः । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ * तस्यैते कथिता अर्थाः मकाश ते महात्मना, यमेवैष वणुत तेन लभ्या, मश्चित्ता मदगतपाणा बोधयन्तः परस्परम् * कथय तश्च मा नस तुष्यति च रमन्ति च * तेषा सततयुक्तानां भजता प्रीतिपूबकम् ददामि बुद्धियोग त येन मामुपयान्ति ते * भक्सा मामभिजानाति यावान् यश्वास्मि तत्वत * पुरे ह भूमन् " ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्याय: । (२९)। २५ बहवोऽपि योगिनस्त्वदर्पितहा निजकमलब्धया * विबुद्धच भक्सा कथयोपनीतया प्रपेदिरेऽनोऽच्युत ते गति परामियादिशास्त्रात् । तथाच कृष्णे ब्रह्मबुद्धधभाववतीना जारबुद्धया कथ मोक्षः । न हि पतिपुत्रादीना वस्तुतो ब्राभूतानामाप भजनेन मोक्षो भव तीति शानियर्थ राजा पृच्छति ॥ राजोवाच । कृष्ण विदुः पर कान्त न तु ब्रह्मतया मुने ॥ गुणप्रवाहोपरमस्तासा गुणधिया कथम् ॥ १२ ॥ कृष्णामिति ॥ कृष्ण पर केवल का त कमनीय पति वा भार वा विदुः । यद्रा पर परपुरुष कान्त स्वरमण विदु । न तु ब्रह्मरूप विदुः । अतो गुणधिया गुणकार्यविषयाक्रान्तबुद्धीना गुणप्रवाहस्य ससारस्योपरमो मोक्षः कथम् । मुनिर्भवानेतनिर्णय कर्तुं समर्थोऽसीति सूचयन् सबोधयति । हे मुन इति ॥ विषय- बुद्धयापि मोक्षसिद्धौ श्रवणमननादेययं स्यादिति वा स बोधनाशयः॥ नितिपक्षे कृष्ण सदानन्दरूप पर कान्त परमरस ब्रह्म या गुणबुद्ध था न विदुः नावेदयन्ति। अतो गुणमात्रधिया तासा श्रुतीनाम् उद्गीथादिगुणवणने यो प्रवाहस्तस्योपरमः कथम् । वृत्तमोऽपि या कृष्ण ब्रह्मतया न विदुस्तासां गुणप्रवाहोपरम: कथम् । न हि प्रमाकारता विना गुणप्रवाहोपरमो भवतीति भावः ॥१०॥ अहो एवविधरसवत्यां कथाया प्रतिबन्धकमात्रम् उक्तोत्तर प्रश्न करोतीत्यभिमेन्य मामर्षमाह श्रीशुकः ॥

·२० रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । श्रीशुक उवाच । उक्त पुरस्तादेतत् ते चैद्य. सिद्धि यथा गत ॥ द्विषन्नाप हृषीकेश फिमुताऽधोक्षजप्रिया. ॥ १३ ॥ उक्तमिनि ॥ पुरस्तात् सप्तपरक घे उक्तमप्यमुमर्थ पृष्टत्वात् करुणया पुन स्मारयति ।चैद्य शिशुपाला हृषीकेश भगा त द्वि पन्नपिसिद्धि गत । हपीकाणामिन्द्रिप ण मीश नियन्तारमित्यनेन यथाधिकार द्वेषादिक भगवत्प्रेरणथैव भवतीति सूचितम् । यद्वा ऽनारनैश्वर्याद्वषान्नत्यतेनानब्रह्मभावाना जीयाना परस्पर द्वेषा दिना सिद्धयभावेऽपि कृष्णऽनावृतबहाभावे यथाकथाश्चि मनामवशे सिद्विभवतीति पनितम् । यथेव तथा पुरता मयोक्तम् । तथाच कृष्ण विरोपित्यापि यदि सिद्धिर्भवति तहि परमानुकूल हत्या सक्तचतसा गोपीना सिद्धिप्राप्तौ कि चिनमित्याह ॥ किमुतति ॥ अमोऽक्षज पियो यामा ता अधोक्षजम्य मियाइति वा भर अक्षज ज्ञान यस्मादित्यर्थकेनाधाक्षजपदेन, अशब्दमस्पर्शमरूप मव्ययमित्यादिश्रुत्या मर्वगुणातीतम् आवरणविनिर्मुक्त परमात्मान जारबुद्धयापि सेवन्तीना या बुद्रयस्ता वस्तुमाहात्म्याद ब्रह्मबुद्धय एव, न गुणयुद्धय इात बानतप । मप्तमस्क घे चेत्थमभि तिम् । तस्म दैरानुन धेन निरेण भयेन वा स्नहात् कामेन पुण्यात कथाश्चनेक्षने पृथक * कामाद् द्वेषानयात् स्नेहाथथा भत्त्यश्वरे मनः * आवेश्य तदध हित्वा बहनस्तदति गता गोप्यः कामाद् भयात् कसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृप * सबन्धाद वृष्णय: स्नेहाद यूय भक्त्या वय विभारिति । यदा पूर्व, ब्रह्मन् ! परोद्भवे कृष्णे इयान प्रेमा कथ भवेत् * यो ऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यतामिति पृष्टवतस्तपैतदुत्तर तदुत्तरकथनन पया ** , ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' भ पाय' । (२९)। उक्तम् । सपेषामपि भूनाना नृप स्वात्मैव वल्लभ. । * इतरेऽपत्य वित्ताधास्तवल्लभतयव हि * कृष्णमेनभरि स्वमालानमखि लात्मनाम * जगद्धनाय सोऽप्यत्र देहीवाभाति माययेत्यादिना । किश्च । सप्तमेऽप्याभहितमित्याह यथा वा ।। चैध इति ।। निवृत्तिपक्षेऽपि मानमिद पञ्चश्लोकात्मक प्रकरणम् ॥ १३ ॥ भक्तितत्वज्ञानानधिकारिणोऽयुद्धर्नव्या इतीच्छगैब भगवद ऽवतरणमतो यदर्थ भगवदवतारस्तस्मिन्नेवायें भवत शङ्का न यु ज्यत इसाशयेनाह । नृणा नि श्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप। अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गणस्य गणात्मन - नृणामिति ॥ भगवतः पड्गुणैश्वग्यसपन्मस्याभिव्यक्तिकार- णरहितस्याभिव्यक्ति मादुर्भावो नृणामविशपेण सर्वेपा नि.श्रेय सार्थाय साक्षात्परम्परया वा मोक्षरूपपरमपुरुषार्थलाभायैव, नतुभू- भारभूतकप्तादिवधाय रूविजृम्भमात्रेणान तकोरिब्रह्माण्डसहार समर्थस्य क्वचित्तहारकशक्तिलेशमात्रावतारेणाऽपि तस्य सुकर- स्वान् । न च नृणानि.श्रेयसमन्यथा सुकरम् । भक्तितत्वज्ञानयार धिकारिणोऽ त्यतदुर्लभत्वात् । मनुष्याणा सहस्रेषु कश्चित्यतति सिद्धये * यनतामपि सिद्धाना कश्चि मावत्ति तत्त्वत इत्यादिवा- क्यात् । न च भगदिन्छ या तत्सुकरम् । तस्या अपि जीव कर्मतापेक्षवात ! अ यथा वैषम्यघृण्णापातात् । तस्मात् करुणासागरो भगवान् ससासनले पापच्यमानाजीपाना लोच्यावरतीति भार' । यथा परूपेण भगवतोऽवतरण नृणा पालनाय, तदिति सम्बोधनाशय । अनन जीवनात्मनाऽनुप ·. रासपश्चाध्यायी व्याख्यायाम् । विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुत्या परमात्मनो जीवरूपेण प्रवेशो नामरूपात्मकससारविस्तारायोक्तामविष्टस्य तिरोहितस्य परमात्मनः पतिपुत्रादिरूपेण स्थितस्य समृतिचक्रारूढस्य स्नेहादि- सब धेन समृतिचक्रे भ्रमणातिशय एव, न तु तन्नित्तिः। भगवतस्तु अभिव्यक्तिरित्युक्तमता यत्स्वरूपसाक्षात्कारेण मोक्ष: श्रुतिमस्तकेष्वभिहितस्तत् स्वरूप भगवति अभिव्यक्तमेवास्तीसाशयेन भगवत विशिनष्टि ॥ अव्ययस्येसादि ।। अव्ययस्यापक्षयरहितस्य सत्यस्य यतोऽप्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणज यत्तिप्रतिफलितचैतन्या- ऽविषयस्याऽदृश्यस्य दृग्रूपस्य, तत्रापि हेतुमाद, निर्गुणस्यामसक्षा दिमवृत्तिहेतुगुणविनिर्मुक्तस्य, सत्य ज्ञानमनत विज्ञानमानन्द ब्रह्म विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत् केन क पश्येत, यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म, साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेसादिश्रुतेः । तथाच ससज्ञानान दात्मकस्थानामृतस्य पर ब्रह्मणो न दनन्दनादिरूपेणाभिव्यक्तिर्न तु जीवस्येव जडदेहाथ भिमानेन तिरोधानमातस्माद्विपबुद्धयापि पीतममृत पथा अमरत्वा यैवाबकल्पते तथा जारवादिबुद्धधाप्याराधितो भगवान्मोक्षायै चावकल्पते इति, न कोऽपि विरोध । ननु यथोक्तस्य निर्गुणस्य परमात्मनो महावाक्यज पाखण्डार्थवृत्त्या आवरणभङ्गमात्र सम्पा द्यते । स तु स्वयमकाशत्वात् स्वयमेव प्रकाशते । तस्मात् कथ चक्षुरादीन्द्रियजयत्तिविषयाकारणाभिव्यक्तिः। न हि दृश्य मानघटपटाथाकार प्रमाभिव्यक्तमित्युच्यते । अतो भगवद्विग्रहस्य दृश्यमानत्वमभिव्यक्तब्रह्मरूपत्व चेवेतदुभय विरुद्धमिति चेत् तत्रा ह ॥ गुणात्मन इति ॥ गुणाना सत्त्वरजस्तमसा तदात्मिकाया पहामायादिशब्दपनिपाधायाः प्रकृतेरात्मनो नियन्तुः सत्तास्फूर्ति- पदस्याधिष्ठानचैत यस्य । तथाच सच्चिदान दरूपे परब्रह्मणि सर्वथा ·२१ गूढार्थदीपिकायाम् । " अायायः । (२९)। ऽयटिनमध्यज्ञानाहङ्कारादिक यथा प्रतीयते, तथा साधकाऽनुग्रहा- र्थ भगवतस्तत्तद्विग्रहरूपेण भानमपि न विरुद्धयते । तत्राज्ञानादी नां ससारकारणत्वात् तद्भान सप्तारापादकम् । भगवद्विग्रहस्य तु माक्षार्थ प्रकटितत्वात तदर्शनादिक मोक्षारमिति निशेपः । कृति खामषिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया * माया छपा मया स. ष्टा य मा पश्यसि नारदेसादिशास्त्रात्स्वेच्छोरोधिततद्विग्रहभाना- नुकूलमायाशस्या तथाभूते परमात्मनि तत्तदाकृतिभानमिति सर्व मनवयम् ॥१४॥ अतो यथाकथञ्चित् तदासक्तिर्मुक्तिकारणत्वात् सम्पा घेखाह ॥ काम क्रोध भय स्नेहमैक्य सौहृदमेव वा ॥ नित्य हरौ विद तो यान्ति तन्मयता हि त ॥१५॥ काम मेममय रिरसामय वा । गोप्यादय । क्रोध द्वेष शिशु पालादयः । भय कसादयः । स्नेह पाण्डवाटय. । ऐक्य सम्बध वृषण्यादय । सौहद भक्ति नारदादय । ऐश्यमभेन्मात्मारामाइति व्याख्यान तु सम्म धाद वृष्णय इति पूर्वोक्तविरोधादस्य यथा थत्वेन यथाकश्चिद्रूपत्वाभावात् स्वामिमिन कृतम् । निस हरौ व पहरणायावतीणे भगवति विदधत• कुर्वाणा ये ने त मयताम च्चिदानन्दस्वरूपभगवत्स्वरूपता याति । एक्कारेण मखेकस म्बन्धित्वेन कामादीना मयेऽ यतमस्य यथाधिकारमवश्यकर्तव्यता बोधयति । वाकारेण कामादीना त मयताप्राप्तौ प्रसेक स्वात व्य ज्ञापयति । एवकारस्य या तीसनेनापि सम्बर । तथाच या से वैसैका स वाषितम् । नियमियनेन शूर्पणखादिवद् व्यभिचरि तकामादिव्यावृत्ति । यान्तीति वर्तमानापदशेनेदानीमप्येव विद ·रासपश्चाभ्यायोव्याख्यायाम् । घतो यान्सऐति धोनयति ॥१५॥ मनूक्तेऽप्यय विष्मयाच्छिष्येण पुन प्रश्नः क्रियतेऽत. कि मिति सामर्ष भनिरुत्तर दत्तमिति चदमभिदे ह्यय उक्तऽपि क दाचिद्विस्मयवशात् पुन, प्रश्नो भोदनेकवारमनुभूने समस्तशास्त्रे- पु प्रसिद्ध परमात्ममुखत् सम्यक्श्रुते समनम्कस्य विस्मयोऽपि कर्तुमयोग्य इसाशयेनाह॥ नचैन विस्मय कार्यों भवता भगवत्यजे ॥ योगेश्वरेश्वर कृष्णे यत एतद्विमुच्यते ॥ १६ ॥ नचेति । गुणप्रवाहेत्रमसम्भावनालक्षणो विस्मयो, भवता तु गभवासकालादारभ्यतावत्कालपर्यन्त भगवन्नाहात्म्यमनुभूतवता, अवारितमपि ब्रह्मास्त्र यो बारितवॉस्तस्य खेन निवर्तनीयससार- निवर्तने क परिश्रम इति सविस्मयनिवारकज मवता जमकाले मद्रलक इति परीक्षा परीक्षदिनि न मवता न च कार्य कदापि न कर्तव्यः । एवम्भूतो विस्त्रयस्त्वज्ञानामश्रद्धधानानास शयाविष्ट नेता भवनि, न तद्विलक्षणानाभाशानाम् । अत्ता दिक तु निर्थकारणत्वाद दूरत परिहणीयम्। तदुक्तम्-अज्ञ- श्वाश्रमानश्च सशयात्मा विनश्यति * नाय लाकोऽस्ति न परो नमुख सशयात्मन * इति । तत्रापि भगति पइगुणैश्वर्यस- म्प मे, येन तस्योदारो यद्विपयकासया नातस्य प्रनिष वस्तदाधि- भीवेन तदाक हा पूर्खा वा मोचनसमर्थ । अत पाऽजे ज महेत्व ऽविद्याकामकर्मवासनादिविनिर्मु तत्वज्ज पशू ये, लोकानुग्रहाया विर्भूतत्वादिव्यज मादिमत्वऽपि नास्सजत्वादिव्याघात इति भाव । किश्च, यागेवरेश्वगायोगेवरा ब्रह्मादयस्तेपायपीश्वरे आदिकारणे नियरि स्वाजत्वमहेश्वरत्वादिज्ञानवतोऽपि मुक्तिपदे । तदुक्तम्- अमौ ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। महमादिहि देवाना म.पणा च सर्वश• * यो मामजमनादिच वेत्ति लोकमहेवपरम् * असम्भूद, स मर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यत इति । पद्वा, यासादायोगेशरा अपि मोक्षदानक्षमास्तेषामीश्वरे को वि- स्मय एव निभि गदेर्मोचनसाममिभिधाय, किञ्च मुक्तपाप्यो- ऽपि म पार ॥षणे सदानन्दसरूपे यतो येन केनापि म- कारणाधिनादेतच्चराचर समाप विपुच्यते । तपाच तवर, प्रादुर्भूतज माघार्थसमूहे, स्वस्यापि मो क्षोपाय यागादि ने, भारदसरूपे, अनृतजइदु खदेहादि। तादात्म्यापने जी स्। विस्त्रयो, न तु यथोक्ते परमात्मनि, तत्रापि भवत इति भाव ॥१६॥ अहो बहूक्तम्, इन. परम् अत्र मनोसराभ्यां लोकोत्तरमुखाया भगवद्रासक्रीडाकथाया पिच्छे इकाभ्यामिति वनयन् स्वयमेव प्र- कृतमनुसरति । ता दृष्ट्वाऽन्ति कमायाना भगवान् ब्रजयोषित ।। अपद वदता श्रेष्ठो पाच पेशैविमोहयन् ॥ १७ ॥ सा इति ॥ ता स्त्रय कलगीतेनाडूना', अतो ब्रजयोपितो व्रज एवं वासयोग्या अपि झटिति स्वममीपमागता उपलभ्य । यद्वा ताजयोपित सर्वदा गज एकोपलब्धास्त दानी स्वस्थ बने स्थितस्यातिकमा याता दृष्ट्वा, वाच पेशोर्विलासे. स्त्रचित्तानुमारेण निमार्थनार्यममीनिजनके पूर्व कलगीतेन मोहिना पुनर्विशेषण मोहपन अभाषत । यतो वदता सर्वेषा रक्तृणा म ये श्रेष्ठ । यतो भगवान् । इद च व्यामाहोत्पादन विशेषरमोद्भवाय । तथाच या. खात्मान याभाराद् बाहेपि मर्थियान्त तामा प्रेम्ण उपे क्षावाक्येरवोद्दीपन भाति । यास्त्व तरत प्रार्थनावसोडाप धैर्य- ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । शामानयो पहिर्नेति नेतीसेव वदति तासा प्रेम्ण प्रार्थनावाक्यै- रेखनस्ल गोभयायवाक्या यभिहितरान् । पृथर यथोक्तार्थवा क्यायोगस्य परस्परकल पादकत्वेन रसाभामकत्वात् । यदा सवत्रापिशब्दा तभीवनेत्य व्याख्येयम् । अजयोषितः साहजिक- प्रेमवलोऽपि, ता. मेममयकामविकार प्राप्ता अपि, अतिकमायाता अपि, साक्षाद दृष्ट्वापि, स्वय भगवॉस्तासा भावज्ञोऽपि, कपटवाक्यै धामोदयन् वैकल्य मापयन्नवदत् । यतो नर्मोक्तिवादिषु श्रेष्ठः। तथाच नर्मविशेपार्थमेवमभाषतेत्यर्थ । नितिपक्षे भगवानेव वदता श्रेष्ठस्तत्तद्वादिरूपेण बदतामग्न गण्य. सन् वाचः पेशैरापातरम्यैर्विलासैः, विमथा = विरुद्धमम पा विपरीतसिद्धान्तेन ता ऊहयस्तर्कयन्नुवाचेत्यर्थः । मोहितान मदमतीन विशेषण मोहयनिति वा ॥१७॥ यदवदत् तदुदाहरति । स्वागत वो महाभागा प्रिय कि करमाण वः ॥ बजस्थानामय कच्चिद भूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥ स्वागतमिति ।। तत्र त्रिविधा गोप्यास्त्रावतार विज्ञाय रमणा- भिलाषवत्योऽभिज्ञाः प्रथमा: । जारबुद्धया तद्वत्योऽनभिज्ञा द्विती न्याः । स्वप्रमातिरेकेण वशीकृतमेष्टा मानवत्यस्तृतीया' । तत्राभि- जापटे, वो युष्माक स्वागत सुष्टु शोभनमागमन जातम् । मेष्टस- निधावागमनमात्रस्याप्यस-तशोभनत्वात् । यद्वा, स्वागतामिति कुशलमश्नः । अतः परमप्रेम्णा समागताना युष्माक प्रसोऽह कि प्रिय करवाणि । युष्मन्मनोऽभिलषिताप्रियकरस्तेन भवत्तीना सन्तोषस्य सम्पादनीयत्वात् । अहो रमणेच्छयाऽऽराधनपराणाम स्माक मदभाग्यत्वादधापि सर्वज्ञेनाप्यभिमायो न बुद्धो यत पत्र ·२३ गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। पृच्छति । यदा । अस्मत्प्रेमभरतामालोच्यैव वदति तस्मादत पर कि वक्तव्यमिति विचार्य खिन्नचित्ता आलक्ष्याऽऽश्वासयति । हे महाभागाः । महद्भाग्य भवतीनाम् । यतो ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थनी य मत्मविधान लब्धवसः । यद्रा, महान् भागो भजन यासाम् । मत्प्रेमातिरेकविनिर्मुक्ताना कथ मत्सम्बन्ध इति भाव । एवमु क्ता अपि वस्तुमशक्का बजाभिमुख्यः स्थिता दृया पुनराह ॥ प्रजस्येति ॥राजस्थमम्बन्धिजनस्योपद्रवोपस्थितौ भवतीनामागमन जात स्यादिति मया ज्ञातमत. पृच्छामि । बजस्य कश्चिदनामय मुपद्रवाभाषः समति वर्तते । एव श्रुत्वा अहो सर्वज्ञाऽपि भगवान् अज्ञयत पृच्छतीति नरनाध्यमालक्ष्य विस्मयेन म दस्मितवतीरुप लभ्य स्वयमपि म दहसितालकृतमुखसरोरुह आह ।। ब्रूतेति ॥ आगमनकारण बन । किमिह तूष्णीमवस्थानेन तन्देहापादकेन । स्वाभिप्रेतप्रियमार्थनप्रतिवधक्लज्जाभिभवकारण मातिरकसपाद- नार्थ भगवता तामसेवमुक्तम् । अनभिज्ञापक्षे, स्वास्मिनासक्तचि सा अस्म कलगीतश्रवणसमकालमेव मजादू बहिनि एस स्वसन्नि धौ समागता, अत एव तासाम त करणस्था भावोऽपि बहिनिःसा रणीय इसाशयेन दाक्षिण्यलक्षणनायकम्वभाव ता ग्राहयितुमव हित्थालक्षणनायिकास्वभावमङ्गीकृस आह॥ स्वागतामिति ॥व: शोभनमागमन भवतु । युष्मदागमन स्वस्य शुभसूचकमह लक्षये। यतो, हे महाभागा महद्भाग्यलब्धो महान भाग स्वपतिभजन यासा ता. पतियता तथाच महाभागाना युष्माकमागमन महद्भाग्य सूच- यतीति भावः । अत आज्ञापय तु भवखो, वा पिय कि करवाणि। केन मियाचरणेन स्वात्मान कृतार्थ करोमीयर्थ । एव विपरीतमा- कोद्विग्नमानमा शुण्य मुखारवि दा, अहो थैव बजाद सहसा निमुखात्र समागता इति पश्चाचापेन ब्रजाभिमुखीरुपलभ्याह ।।

·रासपचाध्यायीव्याख्यायाम् । , मजस्येतिापदि प्रजस्य कश्चिद उपद्रा उपस्थितस्तच्छा-या च यु मस्मिय भवति तर्हि वक्तव्यम् । झटिसब तन्छान्ति करामीति भावः । ननु भो।, चतुरशिरोमणे, तथा मति गोपा भागता स्यु रितिचे तत्राह ॥ तेति ॥ पुष्पदागमनेन तत्रसस्त्रीणामेव कश्चि दुपदव उपस्थित इति तवशान्मयै यमुच्यतेऽतः स्त्रमुखादपि झटिति तत्कारण नून । भहो एतत्स्वरूपासक्तचित्ताभिरम्माभिर्वजस्य दत्त जलाअलि जानमपि फलकाले किमस्मासु प्रजासक्तीच त्सनामारो प्यैव वदतीति स्वमुखारविदाभिमुखीरलोक्याह-श्रूतेति, वा। तिष्ठतु मदुक्तस्तार्क , स्वयं वक्तुमुद्यता यूय स्वमुखादेव स्वागमन प्रयोजन तसर्थः । यद्वा, ससम्भ्रममाह ॥ स्वागतम् ॥ यतो भव सः पतिपुत्रादिसकलसम्पत्सम्पनत्वेन महाभागाः। तथाभूताना मागमनावकाशरहितानामत्रागमनेन महान् ममातिविस्मयो जात इति भावः । तस्माद युष्माक किश्चिस्लियाचरणे मम महायुत्कण्ठा आतेयाशयेनापियमितियत्मिय भवस मार्थयति तदह क- रवाणीसः। एवमुक्तानमोक्तिमबुद् वा लज्जया स्वाभिलषित मिय मार्थयितुमशक्ता बजाभिमुखीरवलोक्याह-ज्ञात मया, ब्रजेक श्चिदुपद्रव उपस्थित स्याद् यद्भयात पलाय्य स्वत्राणार्थ मदन्ति- कमागता अतः पृच्छामीयाशयेना ॥ ब्रजस्येति ॥ तथाच तत्र स म्भावितोपद्वशान्तिरूप मिय कि करवाणीति भावः । एवमुक्ता अहो अस्य धूनाधिराजस्या यापूर्वोऽयं वाग्विलासो द्रव्य इति तर्कय तीः सस्मित परस्पर विलोकयन्तीरालक्ष्या ॥ भूतेति ॥ अहो भवतीना मौनन मिय: सस्मितनिरीक्षणन चोपवाभावो- ऽस्तीति पया ज्ञातमतः स्वमुखादेवागमनप्रयोजन धूतसर्थः । मा निनीपले, ता दुर्लभदर्शनसभापणा: स्यान्तिकमायाता दृष्टा अतिथि स्मितत्वात. सोत्कण्ठमाह ।। स्वागतमिति ॥ अहा वो युष्माभिः ·मदार्थदीपिकायाम् । ' अध्याय' [ (२९)। मुष्ठ समीचीनमागमन कृतम् । एतादृशच कराभिरमिते स- मस्तोद्दीपनसामग्रीवशिष्टे वने युष्मदागमनाकालया मदवस्थाना व । ननु किमिसेव ब्रवीषि, मन्दभाग्यरिता वयमत्र समागता इति कदापि न वाच्यमियाह ।। हे महाभागाः । एवविधयौवना दिवतीनामेवविध वने एवविधेन प्रियण समागमो महता भाग्येन लभ्यतेऽनो नाल्पस्य तपस. फलमिति भावः । अहो नाऽयङ्कोप काल , कि तु कोपौदासामी-यादिक विहाय रमणस्प समयोऽतो येन प्रियाचरणेन भवत्यः प्रसन्ना भवति तरिक वर्तते तदह करामीति दैन्य व्यज्यते । यदा, किमेवमुद्रयाऽपस्थिता, यगुष्माक मनस पिय तदह जानामि, तदेव च ममाप प्रिय, तद्व. पिय देश कालानुकूल्ये सति किं करवाणि । भवतीनामनुज्ञा वर्तते किमिति ससभ्रमोक्तिः । एवमुक्ता बजाभिमुखीरवलोक्य तासा पलायन सभाव्याइ ॥ वजस्येति ॥ अहो पियाः । पियाचरणानुज्ञा कि मिति न दीयते, किमर्थं वा विकसितमुखपद्या भवस. पुनर्बजमव लोकय सतोह पृच्छामि । ब्रजस्य तु कश्चिदनामयम् । एवमु ता. कश्चिद्विकसितबदना ईषत्कटाक्षवतीरवलोक्य मस्मितमाह ।। झूतेति ॥ आगमनप्रयोजन झटिति ब्रूत । मार्थनायां लोट् । किवा पदिष्य तीति भया मद्भयकम्पमपाकुरुतेति दै यस्यज्यते । स- म्प्रयभीप्सितकार्यनाशकरी लज्जा विहाय कथयतेति भावः॥ निवृत्तिपक्षे, आस्तिको भूत्वा बदति ॥ स्वागतमिति ॥ यः श्रुतीना मुष्ठ आगतम् आगमन भवति । यतो भवत्यो महाभागाः प्रमाणमूर्द्धभूता अतो युष्माक किं मिय करवाणि । अभिधेप कि धर्म, कि वा ब्रह्म । तदपि कि सविशेषमुन निविशेषम्, ए कमनेक, कर्मपाध्यमुपासनाप्राप्यमुभयप्राप्य केवलज्ञानमाप्य, क मसमुचितज्ञानमाप्य वा पतिपादयामि । ननु यथाकश्चिय - ·रासपचा यापी व्याख्यायाम् । त्किञ्चितिपादने को दोष इसाशमयाह ।। बजस्थापौरुषेयस्य वेदस्यानामय कच्चित् । दोषग धोअप न सम्भाव्यते । पौरुषेय वाक्येषु तथा चेदस्तु नामति भावः । न वागता एव परब्रह्मणि वयमत किमिसेव पृच्छसीयाशङ्ख्याह ॥ ब्रूतेति ॥ स्वागमनवती ना युष्माकमागनकारण विनाऽऽगमन नोचितमिति कृत्वा तस्य कारण जातिगुणसज्ञा यतम श्रूतसर्थ ॥१८॥ एवमुक्ता, लज्जाविष्टमानसा किश्चिदपि वक्तुमक्षमा अब लोक्य मेमोद्दीपनार्थमीपत्कर्णकठोर वाक्यमाह ॥ रजन्येषा घोररूपा घारसत्त्वनिषेचिता ॥ प्रतियात व्रज नेह स्थेयस्त्रीभि सुमध्यमाः ॥१९॥ । युष्माक मौ येन कारणाभावो मया ज्ञात । अकारण चागमनमु मत्तचेष्टितसमम् । तस्माद् वृथाऽऽगमनवदत्रा वस्थानस्यानुचितत्वादिह बने न स्थेयम् । यज्जात तत्तु जा तमिति माऽस्तु वृथा चेष्टितमिति भाव । तर्हि कि चेष्टितामसपे क्षायामाह ॥ चूज प्रति यात गच्छत। गत्वा गृहकृसपरता सम्पाये ति भाव । जामियनेनात्रागमनवद यत्र गमनस्यापि निष्फलत्व सूचितम् । ननु भवतु क्षणमात्र स्थित्वा गमिष्याम इतिचेत् त त्राह ॥ रजनीति ॥ एपा उपलभ्यमाना । तथाच सम्यग् नेत्राण्यु मील्य द्रष्टव्या, एषा रजनी वर्तते, न तु दिनम् । दिनादौ विल म्बेऽपि कृते उत्तरोत्तरप्रकाशबाहुल्यसम्भवान्नास्ति बाधा, रजया तूत्तरोचरा धकारबाहुल्यसम्भवावलम्बो नोचित इति भाव । किञ्च ज्योत्स्नाबहुलाऽपि घोररूपा रात्रित्वादेव । तथाच महा निशीथाऽऽगमे गमनमत्रावस्थान च दुर्घट भविष्यतीति भावः । ननु भवत्वेव तथाप्यकस्मादागता फलमूलादिक किचिदादाय ·.. गूढार्थदीपिकायाम । १ अयाया।(२२)। यास्याम इति चेत् तबाह ॥ घोरसवाघसर्पयश्चिकादिभिनि- षेविता । कालसम्बन्धाद बन्दावनेऽपि पोरस त्वसम्भावनयात्राव- स्थान विहरण वा नोचितमिति भावः । न वेव तहि भवताऽपि किमर्थमवावस्थीयते, ब्रज एव चलनीयमितिचेत् तबाह ॥ स्त्रीभि रिति ॥ तत्रापि हेतु ॥ सुम-यमा. ॥ सुकुमारम-यभागा भयोप- स्थितौ पलायनादावसमर्था । अन एव कोमलचित्तत्वाद् घोरस- व द्रष्टुमप्यक्षमाः। एतेन तव सन्निधौ नास्यस्माक किश्चिद् दु खमिति शङ्कापि निरस्ता । अनभिज्ञापले एतच्छ्रुत्वा, अहो द्र ष्टव्य धूर्ताधिराजस्य वाग्विलासचातुर्य, लोकोत्तरसा दर्य क्रीडा- दिक दर्शयित्वा धैर्यकुललज्जादिक नाशयित्वा सम्पात कल गीतेन स्वयमाहूय कारण पृच्छतीत्यपाङ्गचालनेरेव परस्परमाच क्षाणास तासु अहो मया बुद्ध, देवपूजोपयोगिपुष्पाधाहरणाय भव सा स्वागना' स्युरतस्तथाचट्टणुतसाह ॥ रज येषेति ॥ भो', चतुर शिरोमणे किमेवमागमनकारण पृच्छसि । भवानिव वयापि की डार्थ बने समागता इति छ मनाऽवस्थानपरा आलक्ष्याह ।। रज "येषा घोररूपेति ॥ भो विशालनेत्रा, नेद दिनम् । अत एववि धाया रजन्या कुल्टबधूना युष्माक प्रामाद एव क्रीडोचिता, न तु बहिरागस बने । ननु घोररूपाया रज या प्रासादेऽपि क्रीडा कथ स्यादितिचेत् तत्राह ॥ इह, वने एव घोररूपा, न तु व्रजे। सहाय बाहुल्यादिति । ननु भो: कमलनयन ! एवविधज्योत्स्नावत्वेन उपलभ्यमाना रजनी किमिति घोररूपेत्युच्यत त्वयेतिचेत् तत्राह ।। घोरसत्त्वनिषेविता ॥ अतो व्रज प्रतियात । अहो भवतु, क्ष- णमात्र विश्रम्प यास्याम इतिचेत् तत्राह ॥ नेति ॥ अवश्यकर्त व्ये विलम्बो न युक्त इति भाव | ननु भवता कथ स्थीयते इतिचेत् तत्राह ॥ खीभिरिति ॥ ननु बहीनामस्माक तव सन्निधौ ·३८ रासपश्चाध्याधीग्यारहपापाम् । . स्थितानां का भयसम्भावनतिचेद तत्राहमुमभ्यमा इति ॥ यदा, ननु त्वमेव भीरुरसि, न तु क्यम् । वनमपि साधारण, न तु तव पित्रा पितामहादिभिर्वा मौल्पेन क्रीतम् । अतो वयमय विहरि- ध्याम इति चेद तबाह ॥ नेति ॥ भातु, यथेष्ट विहरतु भरय, पर तु रहो मत्पान स्थेयम् । आषालश्रमवारिणा मया स्त्रीस अस्य परिहतत्वात् । तत्रापि बालद्धाभि, सहावस्थाने नास्ति दोष' । यूय तु युवतयः सु दर्यश्चातो दूरतः परिहरणीया इसाशयेनाह ॥ मुमयमा इति । तथाच मुदरीणा युवतीना सु न्दरेण मया रात्रौ निर्जने बने सहावस्थान नोचितम् । यद्यपि यूय परमपतित्रता, अह च ब्रह्मचार्यग्रगण्यो जितो द्रय एवाऽत. सहावस्थानेऽपि नास्ति विकारशङ्का, तथापि मनसोऽविश्वसनीय स्वादपकीयुद्भवाञ्च नेदमुचितमिति भावः । यद्वा। अत्रागमने भ वतीना प्रयोजनमह न पश्यामि । पृटेऽपि तूष्णीम्भावाद भवयो ऽपि न पश्य सतो यद् ब्रवीमि तव कुरुध्यामसाशयेनाह॥ रजनी ति ॥ सम्मति व्रज प्रतियात । यत एषा, दिवा तत्तद्व्यापार वादलब्धावसरयोर्दम्पसोः मुखजनकत्वन बहुशोऽनुभूयमाना रजनी रअ नकरी वर्तते । ननु यद्येव तथापि रजयां ग तुमशक्ता हातचेत् तत्राह ॥ अघोररूपा ॥ शर-पूर्णचन्द्रचन्द्रिकया च्याप्त- स्वाद् दिनसादृश्यमापन्ना । अतो नास्ति भयसम्भावनापीयर्थः। ननु रात्री निर्जन बने व्याघ्रादयो यदि स्युस्तहि कि कुर्ग इति चेत् तत्राहाऽधोरसत्वैर्भमरकोकिलादिभिरेव निषेविता, शुदा बनमाहात्म्यान तु घोरसचव्याघ्रादिभिारसर्थ । किञ्च पति मि. सार्द्धमत्र स्थितौ नास्ति क्षतिरिसाह ॥ नेति ॥ स्त्रीभिः पति विरहिताभिरिह निर्जने बने तवापि मत्पार्थे केवलानामत्र पर- पुरुषसभिधाववस्थानस्य सुखहान्यपकीर्यादिकरत्वात् । मम स्वं ·गूढार्थदीपिकापाम् । १ अ याय: । (२९)। ऽविवाहितस्य पुरुषस्य पत्र कुत्रापि स्थिती नास्ति काचित क्ष- तिरिसपि, स्त्रीभिरिसनेन वनितम् । ननु एकस्या रजन्यां वि- युक्ता एवं स्थास्यामस्व कस्मादस्मान् दृष्ट्वा ग्लायस इति चेत् तबाह ॥ हे सुमध्यमा इति ।। अहो क्षणातरे को पद किं भविष्यति, एवविध सौकुमादिक वृथा नक्षपणीयम् । ममापि भवतीना सौन्दर्यादेवथा नाशसम्भाव- नया दया ग्लानिर्भवतीति भावः । मानिनीपले, अथैवमुक्ता घूज मति ग तुमुद्यता भाल पाए ।। रजनीति ।। अहो आगमनकारण लज्जादिना नोच्यते चेत् तर्हि मा ग्रूत तथापि वूज प्रति तु न यात । अत्रापि मार्थनाया लोट् । कुत इसत आह ।।एषाऽनुभूय माना रजनी रजनकरी । एवविधा पुनर्मिलिष्यति न चेति भाव । यतो ज्योत्स्नाव्याप्तत्वादघोररूपा । पुनश्च क्रीडोपकरणभूतैरपोरै- भृगमगादिभिनितरां सेविता । यद्वा घोर सत्त्व बल यस्य तेन मया निषेविता । अतो नास्ति भयसम्भावनाऽपीति भावः । यदा पित्राधागमनभयाविष्टमानसा वय कथ न याम इतिचेत् तबाह ।। घोररूपा ।। रात्रित्वात् । पुनश्च घोरसत्वनिषेविता, तस्मादत्र कोऽपि नायास्यतीति भावः । अतः सर्वशङ्का विहायेह मत्पार्वे स्थेयम् । यता, स्त्रीमि. । स्त्रीणा हि एपविधे देशे काले चैवविध- रमणतनिधाववस्थान बड्डयोग्यमिति भावः । तत्रापि न स्त्रीमात्रस्य अपि तु पुष्मद्विधानामित्याशयेनाह ॥ हे सुमध्यमा इति ।। नितिपक्षे, धूतागमनकारणमि-युपक्षिप्य कारणाभावमुपपा- दयति ॥ रजनीति ॥ एपा अद्वैतवाद्यभिमता निर्विशेषा चित्, रजनी रात्रितुल्या। सर्वस्यापि तत्रा यासाद । अत एव घोर सर्व विशेषविनिर्मुक्त पादयतशूयारण्यवदयर्थभयङ्कर रूप यस्या' सा । अत एव पोरं स्वपरास्यन्तदु'खकर सख पलमन्ताकरण ·- रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम वा येषा सर्वनिषेधपतिपादनपराणा तैनितरा मविता । अतो वर्ज प्रति यात बहुवेदवाक्यानुमरण कुरुत । इह निर्विशेषचिति पति पादकतया न स्य, स्त्रीस्थानापन्नामि श्रुतिभिः । यतो हे सुम ध्यमाः! शोभनार्थप्रतिपादनेन सुदर्यः । अय भावः । ब्रह्माण वेदान्तान प्रमाणम् । तत्र तत्प्रामाण्यस्थाशक्यनिरूपणत्वात् । तथाहि । प्रल माना तरगम्य न भवति, कि वा भवति । नाथ । मानान्तरविषयत्वयोग्य एष सिद्धे शब्दप्रवृत्तिदर्शनात् । न द्वि तीय । वेदा तप्रतिपाये ब्रह्मणि माना तरानुपलब्धे । ननु लोकेऽपि न पाक्यार्थे माना तरापेक्षा । वाक्याथस्य सर्वत्रापूर्व त्वात । सिद्धबोधि वाक्यमपि न स्वार्थममितौ तदभावशङ्कानि तये वा माना तरमपेक्षते, कि तु वाक्यस्य बक्तृदोपमहत्तामामा ण्यशङ्कानिहत्तये ब्रह्म स्वऽपौरुषेयवेदा तलक्ष्यमखण्डसद्वाक्यार्थ पवातस्तल्लक्षकवेदा ताना न माना तरापेक्षा । अत. कथ ब्रह्माण वेदातानाममामाण्यमितिचेभ । अखण्डार्थत्वस्य लोकवेदयोरसि द्धत्वात् । न हि नानापदार्थससर्गविषयस्य वाक्यस्यैकमातिपदि कार्थविषयत्व सम्भवति । वाक्य हि अभिधा, गौणी, लक्षणा वा त्तिमादाय स्वाथ बोधयतीति प्रसिद्धम् । नचास्व यतमयापि वृत्त्या वेदाता अखण्डमथ बोधयन्ति । मुख्यवृत्त्या पदानाम कार्थचित्वानुपपत्ते' स्पष्टत्वात् । गौणीलक्षणयोः स्वीकारे ऽप्यन्यतरपदवाच्याल्लिक्ष्याद्वा अधिकयो लक्ष्यमाणगुणा यतर पदवाच्यार्थयो. सत्वाद्वाक्पार्थस्यैकपदार्थमात्रवृत्तित्वासिद्धिः । ननु पददयेऽपि लक्षणाङ्गीकाराल्लक्षणापक्षे नास्ति दोष इति चेन्न । अर्थभेदाभावे पदाना पर्यायस्वादाकालादेरभावाद्वाक्यत्वमङ्गापत्ते क्यवैय्यापत्तेश्च । ननु षायार्थभेदाम पर्यायता। वाक्यस्य पदानतिरिक्तलेऽपि प्रमितिजनकत्वेनार्थवश्वात् । नापि वाक्य ·" " गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ यायः । (२९)। वैय्योमति चेन्न । वेदान्तानामनुदितानस्तमितचैतन्यमात्रस्वरूप परब्रह्मविषयप्रमितिजनकत्वाङ्गीकारेऽविषयसिद्धा तभङ्गापत्तेः।प्र माणवैफल्याच । तस्मान श्रुतिमस्तकमतिपावत्वविवाद इति॥१९॥ ननुभवत्प्राप्तिाच्छया समागताना भवद्गीतादिनोद्दीपितस्मराणा विलम्बसहनाक्षमाणा स्वभक्तानामस्माक खामो नोचित इति चेत् तत्राह॥ मातरः पितर पुन्ना भ्रातर पतयश्च व ।। विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृध बन्धुसाध्वसम्॥२०॥ मातर इति ॥ कासाश्चि मातरः, कासाश्चित् पितरः, कासाश्चित पुत्राः कासाविद् भ्रातर., कासाश्चित् पतयः सवें गृहे अपश्यन्तो विचिन्वति मृगयन्ते, न त्व वेषणानिवत्ता अतो मात्रादिष्वेकोऽपि यद्यागस मल्पाचे युष्मान् पश्येत् तदोभयेषा भयलज्जे स्यातामतो- व स्थिया व धुभ्यः स्वस्य भय, बन्धूनां मम चाऽपकीर्तिमय च माकुरुताऽतो बन्धूना साध्वसपरिहाराय व्रज प्रति पात, अन्पत्र वा चलत । तथाच समसस्ति भवतीना प्रतिबन्धकमतो मम को दोष इति भावः। अनभिज्ञापले, ननुनारत्यस्माक किश्चिदपि भय समुदायनिविष्टत्वा दु भवत्समीपस्थत्वाच्च । नाप्यपकीर्तिभयम् । सघश आगतत्वाद मातस्थाने स्थितत्वाच्चेति चेत् तत्राह| मातर इति ॥ भवतीना नियामिका युष्मान् गृहेष्वदृष्ट्वा विचि वन्ति । अतस्तासा साध्वस मा क-वम् । ननु ता अप्येवविधा एवात. स्त्रीत्वाद्वा नागमिष्य ती- तिचेत् तबाह ॥ पितर इति ॥ ते स्वकुले कलङ्कपातशङ्कया विचि- न्वन्त आगमिष्यन्तीत्यर्थ । ननु ते ऽपि नागमिष्यति, सघश आ- गतास्वस्मासु शङ्कानुस्थानात् । स्त्रीस्वभावस्य तैरपि ज्ञातत्वाच्चेति- चेत् तबाह । पुत्रा इति । पुत्राणा रक्षणाग्रहे महती लज्जा वर्तते ·रासपचा-यापीच्याख्यायाम् । इति भावः । ननु ते बाला इति चेत् तत्राह ॥ भ्रातर इति ॥ते शान्वषणे समर्था लज्जाव तश्चातस्ते अदृष्ट्वा लज्जया कदाचिच्छ- रीरमपि सजेयुरिति भावः । ननु तरुणास्ते वय च तरुण्योऽतो लम्जया वेषणार्थ नागमिष्य तीति चेत् तत्राह ॥ पतय इति ।। य द्वा, ननु रात्रौ पतिसन्निधौ स्थितिसम्भवानया तेऽ वेषणाय न म- धर्म-त इति चेत् तत्राह ॥ पतय इति ॥ ते रात्रौ भोगापेक्षा भव त्य तोऽदृष्ट्वा अ वेषय तोऽत्रागमिष्यति । तस्मात् तदीयो रसोऽन्य सै न देय । भोगसिद्धेस्तत एव मुकरत्वादिति भावः । नम्व ताई ते यदा आगमिष्यति तदा तै. सार्द्धमेव गमिष्यामोऽतस्ताव- त् त्वमस्मत्समीपे तिष्ठेति शङ्कानिरासाय, विचिन्व तीत्युक्तम् । तथाच गृहाभिर्गता मध्ये स्फुटितैर्माई तरैर्गताः सन्तो विचिन्ब न्येवातोऽत्रागमन तेषा दुर्घटमतो विचि व तोऽतिरेखद मरण घामा- प्नुयुरियर्थ । न वस्तु, किमस्माक तैरितिचेत् तत्राह॥मेति ॥ तैः सार्द्धमेवावस्थानयोग्याना कुलाननाना पुष्पाक तत्सा वसोत्पादि का मत्तिनोंचितेति भाव ॥मानिनीपक्षे, ननु किमित्येव निर्ल जज सन् बहुपरिवाररक्षिता लज्जावतीरस्मान् प्रति ब्रवीषि, वय मत्र क्षणमात्रमप्यवस्थातु न शक्नुमः । यतः परममेमास्पदा अ स्मानऽपश्य तोऽस्म मात्रादयोऽ वेपणाय नि मृताः स्युरतस्तषा म ध्ये योकोऽप्यत्रागस बाऽस्णन पश्येत् तर्हि महाननर्थो भवेत् तस्मा त् तदागमनात पूर्वमेव झटिवेवास्माभिर्ग तव्यमिति चेत् तत्रा- ह।। मातर इति ।। ब धुभ्य साध्वस मा कृध्वम् । यतस्तेमाबाद याऽपश्यन्त सन्तो विचि वन्त्येव, न तु गहनेऽस्मिन् वने तेषा मागमन सम्भाव्यत इति भावः। यदा, विचिवति, न त्वत्रायान्ति, नाघ्यायास्यन्ति । हि यतोऽपश्य तो न द्रक्ष्यत्येव बनस्यास्याति निविडत्वा मया तामस्या विधया एतत्स्थानस्याच्छादितत्वाच्च ।

·, गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ याय' 1 (२९)। अतस्तद्भय विहाय मया सार्द्ध यथेष्ट रमतेति भावः ।। निवृत्तिपक्षे, ननु निर्विशेषमखण्ड ब्रह्म यथोक्तरात्रिकस्पमि ति खया कथ ज्ञातपिलाशका बहुविवरसम्मतिपत्तरित्या |मातर इति ॥ ये मात्रादिस्थानापमा' सारख्याध्वरमीमासकादयो विचि म्वन्ति, यथोक्त ब्रह्म श्रुतिप्रमाणकमस्ति ? न पति विचारण न्ति तथापि न पश्य येव । तथा च यदि स्यात् तर्हि परमविच क्षणैरन्वेष्यमाणमवश्यमुपलभ्येत, नोपलभ्यते । स्फीतालाकवर्ति घगनुपलब्या घटाभावरत् तदभावो निश्चीयत इति भाव । त स्माद् यथोक्तराधिकल्पत्वत्राणाय परमोद्योगवत्यादेते वो इन्धव स्वेषा सावस तन्मवाननुमोदनेन वेदवायत्वमाप्तिमय मा कृध्व म् । स्वरक्षकस्य रक्षणमेवोचित, न तु भयप्रदानमिति भाव.॥२०॥ एवमुक्ता अहो भगवदनुग्रहालाभानिष्फलमेवास्माकमागमन जातमिति विचार्या खिन्नचित्ता आश्वासयति । दृष्ट वन कुसुमित राकेशकररञ्जितम् ॥ यमुनाऽनिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ दृष्टमिति ॥ युष्माभिरत्रागस्य वन दृष्टमेव न वेव चेत् तहिं कल- गीतेन किमर्थमत्र वयमाहूता इसाशङ्कापि परिहृता । वन हाम- या विचारितमहो इद वन स्वभक्ताभ्योऽपि प्रदर्शनीयमित्याशयेन कलगीतेन मयाऽऽहता इति भावः। ननु का वाऽत्र दर्शनीयतेति चेत् तत्राह ॥ कुमुभितमिति ॥ ननु कुसूमितवनमेव यद्यस्माक प्रदर्शयितव्य तवाभीप्सित स्थित तदा दिने एवं वय कुतो ना कारता इतिचेत् तत्राह।। राकेशः पूर्णचन्द्रस्तस्य कर. किरण रजितम् । तथाच दिने राज्य तरे का नास्वविधा शोभेति भाव. । किश, वायुरण्येवविध समयान्तरदुर्लभ इसाशयेनाह ॥

·रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम् । यमुनास्पर्शिनोऽनिलस्य वायोर्लीला मन्दगतिस्तयाराजता कम्प मानास्तरूणा पल्लवास्तैः शोभितम् । तस्मानास्यागमनग्यर्थ्य मिति भावः ॥ अनभिज्ञापले, ननु भवतु, तव निकटे न स्थीयते । अ यप्रदेशे गत्वा स्थास्याम इसभिमायवतीरालक्ष्याह ॥ दृष्ट मिति ॥ एवविधप्रदेशान्तर नास्ति । अय च प्रदेशा दृष्ट एव भवतीभिरतोऽल वृथा कालक्षेपेणेति भावः । यद्वा, किमे व मात्रादिय-धुभय प्रदर्श्यते, तत् त्वऽस्माक दसजलाअलि प्रायमेवा यथा तान् परित्यज्य रात्रौ बहिरागमन कथ भवेत् । व विभेपि चेत् त्वमेवेतो गच्छेति प्रणयकोपवतीरालक्ष्याह ॥ दृष्ट म् ॥ अहो मयापि ज्ञायते, निर्दोषाणा नास्ति कुतो भयम् । त- थापि बुद्धिमतीना था गृहाभिसरणस्यायुक्तावादनशोभेक्षणा धमागता स्युस्तच्च सम्पन्नमितो वृथाऽत्र न स्थेयमिति भाव । यदा, तच्छ्रुत्वा लज्जयेतस्ततो विलोकय तीरवलोक्याह ॥ दृष्ट मिति ।। अहो ज्ञात मया, साध्वीना भवतीना गृहानिर्गमन वने- क्षणाय, तच्च जातमतो गन्तव्यमिति भावः । ननु प्रसङ्गादत्राग ताः फलानि गृहीत्वा यास्याम इतिचेत् तत्राह ॥ कुसुमितम् ॥ न तु फलितम् । एतच्छ्रुत्वोद दृष्टीरालोक्याहाराकेशकररधि- तम् ॥ अत. शरत्पूर्णच द्रा द्रकाशोभेक्षणाय भवस' समागता: म्युस्तदपि जातमिति भावः । यमुनाभिमुखीरालोक्याह ॥ यमुने- ति॥मानिनीपले, ननु तथापि गृहाबहिरस्माक मनोन रमतेऽत: कथमत्र तिष्ठाम इतिचेत् तलाह ॥ दृष्टमिति ॥ कुसुमितमिद वन भवतीभिष्टम । तथाच नास्ति गृहेष्वेवविधकुसुमशोभाऽतोऽत्र क- स्य मनोन रमते। प्रसक्षोपलब्धस्यापलापो न युक्त इति भाव । किश्चैवविध राकेशकररञ्जन यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभा च गृहेषु क्यास्ति । तस्मादेतत् सर्वमवलोक्यैव प्रेयस्यो भवसो प्रया ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। स्मृताः । स्मृत्वा कलगीतेनाडूता भवसोऽप्यागस तथैव दृष्टवसो- ऽतो गमनाग्रह विहायेह स्थेयम् । गोष्ठ प्रति मा यातेति परेणा ऽवयः॥ निवृत्तिपक्षे, ननु भव तो विवेकच द्रानुदपाद्वैराग्यादिरहिता अस्मदभिमाय न जानन्ति । विवेकादिसाधनसम्पन्ना त करणास्तु जान-तीसाशयाह ।। दृष्टमिति ।। राकेशस्य विवेकच द्रस्य करै- विचारभेदै रजित शान्यादिलक्षणकुसुमशोभितमत:करणलक्षण वन दृष्टमित्युपहासः । नाममात्रे श्रुसर्थाभासा ये विवेकादिमन्त इति भावः । यतो यमुनास्थानीयाऽविद्यासम्बन्धिनोऽनिलस्य तत्स्थानीयस्य विक्षेपस्य लीलया तत्तद्विषयलालसया एज-तस्तरू- स्थानीयस्य वैराग्यस्य पल्लवास्तत्स्थानीया अविचारोत्या वैरा- ग्यभेदास्तः शोभितम् । यद्वा, यथोक्तयमुनानिललीलया विलासेन एज तश्चल त प्रवेपिता. ससारवृक्षस्य पल्लवा विषयमवालास्त. शोभितम् । तथाच श्रुतवेदान्तानामपि यथापूर्वससारोपलम्भे तेपा विवेकाधाभासमवलोक्य सम्मतानुसरण नोचितमिति भाव ॥२१॥ अहो नाथापि भगवतस्तोपोऽस्मासु जातो वर्ततेऽतस्तदर्थ क मुपायमनुतिष्ठाम इति चिन्तयन्तीाकुलचित्ता अवलोक्य, वर्णा श्रमाचारवता पुरुषेण पर पुमान * विष्णुराराम्यते पथाना न्यस्तत्तोषकारणमित्युक्तत्वात् स्वधर्माचरणमेव मम तोषोपायोऽत- स्तत्रैवाभ्यास उचित इसाशयेनाह ।। तद् यात मा चिर गोष्ठ शुश्रूषध्व पतीन् सती ॥ क्रन्दन्ति वत्सा बालाच तान् पाययत दुह्यत ॥२२॥ तद् यातेति ॥ यस्मादत्रावस्थान निष्फल, तत्र गमन च स्व- धर्माचरणेन मम तोपकरत्वात सफल तत् तस्माद् गोष्ठ यात ।

·४६ रासपश्चाध्यायी व्याख्यायाम् । सत्रापि, मा चिर शुभकार्ये विलम्बो नोचित इति भावः । तत्र गत्वा पतीन सेव वम् । यतो, हे मस.पतित्रताना युष्माकमिदमे वानुष्ठेपमिति भावः । यद्वा, सती पतिव्रताः श्ववाद्या स्त्री सेव ध्वम् । ससर्गजा गुणदोषा भवतीति यायादु गुणवतीना सेवनेन भवसोऽपि तथाविधा भविष्यन्तीति भावः । ननु स्वधर्माचरणस्प भवच्चरणाभिमुख्यमेव फल, तस्य जातत्वात् ततो नित्तरेवाधुना श्रेयसी । आरुरुक्षोमुनेर्योग कर्म कारणमुच्यते * योगास्तव्य तस्यैव शमः कारणमुच्यत* इसादिशास्त्रादतस्त्वदाभिमुख्यमसह मानास्ते कथ सेवनीया । ततस्तादृश पातित्रस त्वदधिपायोरुह पोर्नीराजनीकृस दूरतस्यक्तमस्माभिरित्याशक्का, दयया सर्वभू- तेष्विति दयाया मदाराधनाङ्गत्वात् मा त्ववश्यमपेक्षितेसाशयेना- ssह ॥ क्रदतीति । अतस्तान गत्वा दुग्ध पाययत, तदथ गाश्च दुह्यत । अनभिज्ञापले, एवव्याजेनोद्दीपयित्वा निषेधेनासासक्तिमु त्पादयति ॥ तदिति ॥ हि यद् यस्मादत्रावस्थाने फल किश्चि- दपि नास्ति तत् तस्माद गोष्ठ यात । तत्रापि मा चिर, यत. पतिशुश्रूषासपयो वर्तते इसाशयेनाह ॥ शुश्रूष व पतीन ॥ यतो हे सस., अत' क्षणमात्रमपि परपुरुषस्य मम पार्थेऽवस्थान पति प्रताना युष्माकं नोचितमिति भाव । यदा, कथ भूतान् पतीन, सती.एते युष्मत्पतयः पूर्वज मनि पतियता स्त्रिय' स्थिता. पुरुष भावनया पुरुषत्व प्राप्ता, भवत्यस्तु पूर्व पुरुषाः स्थिता स्त्रीषु आ सक्तचित्तत्वात् स्त्रीत्व प्राप्ता, अतः पुनर्वैपरीक्षार्थ पतीन् शुश्रूष ध्वामियाशय' । किश्च, करुणाऽपि खीणा स्वाभाविकी भवति । अत: करुणावतीना युष्माक याला वत्साश्च क्र द तीसतो गत्वा तान् पाययत, दुह्यत ।। मानिनीपक्षे यदू यस्माद् बधुभय नास्ति, वनशोभादिरूपा रमण मामग्री चैतादृशी तत. शीघ मा यात, कि - .

·४७ गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। न्तु रासानन्तर राज्य ते यास्यथेत्यर्थ । ननु पतिशुश्रूषणादिबहु व्यापारस्योर्वरितत्वानास्पस्माक चिरतरकालमवस्थानाऽवकाश इति चेत् तत्राह ।। पतीन् मा शुश्रूष वम् । सती श्वश्रूप्रमुखा मा शुश्रूष वम् । सतीपदवी वा मा सेवध्वम । नन्वस्माक बाला वत्साश्च कदसत. कथमत्र स्थयमित्याशय क्षण नेत्रे निमील्य सकेतव भ्यालाऽऽद ॥ वत्सा बालाश्च मा क्रदति ॥ अहमत्र स्थित एव सिहकलया जानामि-ते सुखेन वर्त ते, न त्वाकोति तस्मान्मा पायगत । दासादिमि पायितत्वात तु, मा दुयता तैरेव दोहनस्यापि कृतत्वादिसर्थ ॥ नितिपक्षे, यस्मानिर्विशेषब्रह्मप्रतिपादनन, तत् तस्मादाश गोष्ट क्रियार्थकश्रुतिसमुदाय यात, स्वसमुदायनिविष्टा भवत, कि यामेव प्रतिपादयत । तदुक्तम्-आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थ- क्यमतदर्थानामिति । ब्रह्मणः परिनिष्ठितरूपत्वात् परिनिष्ठिते पस्तुनि च प्रससादीनामपि प्रवृत्तिसम्भवात तैरसवोद मामा- ज्यस्य दुर्लभत्वात सार्थक्याय क्रियामेव प्रतिपादयतेखाशयः। ननु पारुपेयवाक्यानि प्रामाणा तरापेक्षत्वात् सवादविसवादाभ्या प्रामाण्यममामाण्य वा लभ ते । अपौरुपेयाणा घेदवाक्याना तु प्रमाणा तरानधिगम्यविषयतया चक्षुरादिवदनपेक्षमेव मामाण्य- मिति चेत् । ससम् । तथापि अनपेक्षाप्रामाण्ययोरपि चक्षु स्पर्धन योरर्थे विसवादादू यथाऽन्यतरस्याप्रामाण्य तथा ब्रह्मकत्वश्रुतीना- मह मनुष्य इसादिपयक्षस्य च परस्परच्याघाताच्छन्दस्यामामा- ध्यम । तस्मात् तत्रैव स्थित्वा पतीनि द्रचन्द्रादिरूपान्, तत्कर्मपति- पादनेन शुश्रूष वम । यतो, हे ससः । स्वाध्यायविध्यपात्तत्वाद- प्रामाण्यशङ्काकलङ्काऽयोग्या: । किश्च, सर्वपिथ्यात्वसिद्धान्तमा- कर्ण वत्सबालस्थानीयकर्माधिकारिण. सर्वेऽपि क्र दन्ति, अत ·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम्। स्तान पाययत दुद्यत । तत्कर्मफल ससमिति भातपादनेन तत्स- तोप सम्पादयतेसर्थ ॥ २२ ॥ एतच्छ्रुत्वाऽसन्तखि नचिचा आलस्य, अथवा नास्ति भवती ना बनशोभेक्षणेच्छा, नापि मदपेक्षयाधिक पुत्रादौ स्नेहोऽतो मदर्थमत्र समागता इसाइ ॥ अथवा मदभिस्नेहाद् भवन्त्यो यन्त्रिताशया ॥ आगता युपपन्न तत् प्रीयन्ते मपि जन्तब ॥ २३ ॥ अधवेति ॥ मयि यः स्नेहस्तेन यात्रताशया वशीकृतचित्ताः सत्यो, मदर्शनार्थ यूयमागता इति स्यात् । तदेतदुपपन्नमुपपत्ति युक्कम । न त्वयुक्ता पक्षा। हि यता सर्वेऽपि जन्तवो मयि मीता भवति । यद्वा उपपन्न सिद्धम् । यतो मयि दृष्टे जन्तवः भीय ते अतो भवत्यो मदर्शनेन प्रसन्नाः सत्यो गच्छतेति भावः॥ अनभिज्ञापले, एव श्रुत्वा सरम्भक्षुभितदृष्टीरालक्ष्य ततोऽप्यधि- कक्षोभमुत्पादयति ॥ अथवा, वनादिक द्रष्टु नागताः, ते पक्षा सुधैव मया कल्पिता भवत्यस्तु माययो योजितः स्नेहा स्वाभा विकी मीतिर्न तु कामाधुपाधिका, तेन यत्रिताशया आगतास्त दुपपन्नम् । अयमेव पक्ष उपपन्नः । हि यत: सर्वे माणिनो माय प्रीय ते । तथाच सामा यपीसतिशयवयो मदर्शनार्थमागताः । तस्यापि जात वाद् गन्तव्यमिति भाव' । अथवा, यतो माय ज तब पीयन्ते अतो मत्स्नेहा भवयोऽपि या त्रताशयास्तदेतदु पन्नम् । यत आगता ॥ मानिनीपले, पूर्व यद्यपि प्रयोजनान्तरार्थ मागता भवत्यस्तथापि मन्मनोरथपूर्यथमत्र तिष्ठतेत्युक्तमिदानी भवतीना मयि स्नेहातिशयो वर्तते इति चिरकालान्मया बुद्धयतेतित: किमर्थ ततिरोधान क्रियत इसाशयेनाह ॥ अथवा मदभिस्नेहाद ·शूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। भवन्यो यन्त्रिताशया यत आगताः। भवसस्तु योग्या एव । म यि तु सर्वेऽपि ज तवा पीयन्तेऽतो मत्स्नेहाकृष्टचेतसामत्रागमन मुपपनम् । पहुयोग्य जातम् । अतोऽत्र स्थिया तत्फल सम्पाय मिति भावः। निवृत्तिपक्षे पूर्व श्रुतीना समस्तानां क्रियापरत्वमुक्तमातत्र ब्रह्म- प्रतिपादकश्रुतीना क्रियापरत्वासभवादानर्थक्य, एफडादिवज्जपमा. वोपयोगित्व वाऽस्त्विति सूचितम् । इदानीम-ययनविध्युपात्तानावे दानानामानर्थक्यायोग, प्रतीयमानार्थस्य प्रसाख्यानासम्भव चा भिमेत्याऽस्तु वा कर्मापेक्षितकर्तृस्वरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रिया विधिशेषस्वमुपनिषदामिति पक्षान्तरमाह ॥ अथवा मयि अस्म- लखयगोचर आत्मनि अभिस्नेहाद प्रतिपादनपरत्वाद, यन्त्रिता शया आनर्थक्य जपोपयोगित्व वा गमयितुमशक्यास्ताह, उपपन्न कर्मणा सम्बद्ध कर्तदेवतादिरूपमात्मानमागतास्तत्स्वरूपमकाशने सङ्गताः । एवरीया प्रतिपाद्यमाने मयि आत्मनि सति जन्तव सर्वेऽपि लोकाः प्रसन्ना भव तीसर्थः ॥२३॥ पद्यपि भवत्यो मयि स्नेहातिशयवसो महर्शनार्थमत्रागता इसह जानामि, तथापि श्रुतिस्मृतिबोधितस्वधर्मत्यागोऽयमनिष्ट इ- स्थायेनाह। भर्तु शुश्रूषण स्त्रीणा परो धर्मो ह्यमायया ॥ तबन्धूना च कल्याण्य प्रजाना चानुपोषणम् ॥२४॥ भर्तुरिति ॥ भर्तुः शुश्रूषण स्त्रीणा पर उत्कृष्टो धर्मः । स्त्री- णामिति विशेषणेन, एतावानेव लोकेऽस्मिन पुसा धर्मः पर' स्मू- * भक्तियोगो भगवति तमामग्रहणादिभिरित्यादिशाखाव -- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । पुरुषाणा साक्षा मद्भजनमभिहितम् । स्त्रीणां तु स्वपतिरूपस्य ममाराधनमुक्तम् । नैव यज्ञक्रिया काचिन श्राद्ध नोपवासकम् * पातु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्ग जयत्युतेखादिशास्त्रात् । तत्राप्य ऽमायया कपटराहित्येन । तस्य व धूना स्वश्ववादीनाच शुश्रूषा, प्रजानापुत्रादीना चानुपोषण स्तनादिदानेन पित्रादिभिः पोष्प माणाना तदनु स्वेनपोषणमिति वा हिशब्दो यथोक्तधर्मस्य लोक चेदप्रसिद्धि योतयति । श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे तदुल्लहप प्रवर्तते 486 आज्ञाभङ्गी मम द्वेषी मद्भक्तोऽपि न वैष्णव * इसादिशास्त्रात स्व धमाविरोधेन मे सेवामार्ग कल्याणकर इति सम्बोधनाशयः ॥ अनभिज्ञापले, ननु मत्स्नेहाकृष्ठमानसा मदर्थमागता इति यदि जा नासि तहि प्रतियात प्रज, तद् यातेति किमिति निष्ठुर ब्रवीपि । न हि परमस्निग्धानामिय रीतिरिसाशङ्कय, पापानिवारयति यो जयते हिताय * इति मित्रलक्षणस्याभिहितत्वाल्लोकद्वयहितार्थ मिद मदीय वाक्यमतिकोमलमिसाशयेनाह ॥ भर्तुरिति ॥ एतेन स्वाये स्निग्धत्वात् स्वच्छुश्रूषणमधुना कर्तु प्रवृत्ता अतो भवता ऽपि तदनुमोदन कर्तव्यमिति शङ्कापि निरस्ता । यथायोग्यस्नेहस्य शुश्रूषणस्य च युक्तत्वात् । तथाच भर्तरि कर्तव्य स्नेहादिकम यत्र न कार्यमतो मय्यपि यथा जतवा भीय ते तथा मीतिः कर्तव्येति भाष । भवतीनो सर्वेऽपि स तीति सम्बोधनाशय ॥मानिनीपक्षे, नयात्राऽधर्म शक्यो, ममैव युष्मद्भर्तृत्वे मत्सेवनस्य परमधर्मत्वा दियाशयेनाह ॥ अमायया भर्तुलिभावादारभ्य निष्कपटतया भर्तृत्वेन वृतस्य मम शुश्रूषण परा धर्मो, न तु ब धुभिर्बलात्कारे णापादितस्य । भीष्मेणाऽम्याया. परित्यागेन बलापादितस्यधर्मती भर्तृत्वासिद्धिज्ञापनायैतत्।तस्माद कपटागतभर्तृतध ध्वादिसेवादिक विहाय, मम मदर त्रादिसेवनादिकमेव भवतीना भर्मतोऽपि प्राप्त ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ याय: । (२९)। त्वादावश्यकमिसर्थः । एव कृते नास्ति कदाप्यकल्याणमिति स बोधनाशयः॥ निवृत्तिपने, तस्माद् भर्तृस्थानीयस्य प्रतिपाद्यार्थस्य सेवन तत्परत्वमेव स्त्रीस्थानापन्नाना श्रुतीना धर्म शत्यादिलक्षणः । ननु तात्पर्येणान्यपरत्वेऽपि स्वार्थपरता न हीयते इति चेत् तत्रा- ह ॥ अमाययेति ।। यत्पर. शब्दः स शब्दार्थ इति पायात । त थाच निर्व्याजेन स्वार्थपरत्व परमो धर्म । उभयपरत्वे वाक्यमे दादेकपरत्वमावश्यकम् । सम्भवति स्वार्थपरत्वेऽ थपरता न न्या व्येति भावः । क्वचिच्छक्याथीसम्मवे, तब धूना शक्यार्थसम्ब धिना सेवा प्रतिपादनमपि धर्मः । मजाना तत्स्थानीयाना मता- ना विद्वद्भाविततक, पुष्टानामनुपोषण, तत्रैव प्रमाणतयोपस्थितत- या पुनरतिपुष्टत्वसम्पादन च । यतो हे कल्याण्य. सर्वकल्याण कृत्प्रवृत्तिनिवृत्तियोधनपरशास्त्ररूपाः । अन्यथा शास्त्रपदमतिपाय स्वमेव भयतीना न स्पाव । प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा निखेन कृत केक वा * पुसा येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते # इति शास्खलक्ष- णाभिधात् ॥ २४ ॥ यत पतिरेव स्त्रिय' परम दैवत, तदाराधन च परमो धर्मः, तेनैव च लोकद्वयविजय इति लोके शाखे च घण्टाघोषस्तस्माद् दु.मीलवाद्यनेकदोषयुक्तोऽपि न साज्य'। किमुत दोपविनिर्मुक्त इसाशयेनाह। दु'शीलो दुर्भगो वृहो जडो रोग्यधनोऽपि वा। पति स्त्रीभिर्न हातव्यो लाकेप्सुभिरपातकी ॥२५॥ दुशील इति ॥ दुष्ट शील धूतादिन्यसन यस्य सः। दुभेगो मन्दभाग्यः । शुद्धो जराजर्जरीभूताऽङ्ग-जडो मूर्ख । रोगीम- ·७२ - रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । हारोगग्रस्तः। अधनः स्वोदरपूरणेऽप्यसमर्थः । एवमुक्तदोषेष्येकै- कदोषवान, किंवा सकलदोषयुक्तोऽपि पतिर्लोकदयविजयेच्छा. वतीभिः स्त्रीभिर्न हातव्यो नैव खाज्यः। पातकी तु यावत् पातक तावद्धातव्यः । पति त्वपतित भजेत् * आश्रद्धेः सम्प्रतीक्ष्यो वै महापातकदूषित * इत्यादिवचनात् । अनभिज्ञापले, ननु अ- स्माक पतयो नास्मदनुकूला अनुरूपाश्चातस्यक्ता एवातः किंत- स्सेवाधुपदेशेनेति चेत् तत्राह ॥ दुशील इति ॥ पइविधैश्वर्ययु- कमपि परपुरुषमवलोक्य पविधदोषयुक्तोऽपि स्वपतिर्न हात- व्यः । ब्रजवासी तु सर्वसद्गुणयुतो निष्पापश्चातः कथ साज्यो भवेदिखाशयः । मानिनीपो-तस्माद बलात्कारणाहतयाऽप्य- ऽम्बया स्वमनसा इतः पतिर्न सक्को, यथा च साविभ्या पितुर्वा- क्याव ससवान्न सक्तस्तथान्याभिर्युष्मदादिभिः स्त्रीभिर्मनसा वृत: पतिर्न हातव्यः । तत्रापि पड्विधैश्वर्यसम्पनोऽह, न तु दुःशील- त्वादियुक्तः। वस्तुतः सर्वदोषयुक्तोऽपिन साज्यापितिरिसकवच- नात, स्त्रीभिरिति बहुवचनात स्वस्यैव सर्वासा पतित्व दृढीकृत- म् । तथाच तेषा वस्तुतः पतित्वाभावान्न तत्यागे कश्चिदोष इति भाव'। नित्ति पक्षे तत्र दृष्टान्तमाह ।। दुःशील इति ॥ वाशब्द वार्थे। तथाच यथा पतिसम्पृक्तत्व पतिव्रतायाः स्त्रियास्तथा वाचो- ऽपि स्वार्थसम्पृक्तत्वमिति भाव ॥२५॥ ननु परमेश्वर आसक्तचेतसामस्माक नास्ति जारपरमनसा मिव पतियागादिकृतो दोष इलाशय मोक्षार्थ तथा चेदस्तु तथा, रमणेच्छया तु मय्यप्यासक्ताना स्वपतिसागे दोष एवेसाशयेनाह । अस्वग्यमयशस्य च फल्गु कृच्छू भयावहम् ॥

·. गूढार्थदीपिकायाम् ।' अध्यायः । (२९)। जुगुप्सित च सर्वत्र ह्यौपपत्य कुलनिय ॥ २६ ॥ अस्वयमिति ॥ कुलस्त्रियः सर्वत्र सर्वस्मिन्नपि पुरुष औप- पसम् अस्वयं परलोकनाशकम् । अयशस्यमेतल्लोकनाशकम् । तत्रापि फल्गु अतिक्षुद्रम् । तथाभूतमपि कृच्छू महाप्रयाससाध्यम् । किच, सम्भोगकालेऽपि भयजनकम् । पुन साधुकर्मणि महत्ता- वपि जुगुप्सित निदितम् । चकाराभ्या नरकपातजातिबहिष्का- रादिसग्रहः । तस्मा मदाराधने यदि युष्माकमाग्रहस्तर्हि भगवबु- या तदनुष्ठेय, न तूपपतिबुद्धयति भावः । अनभिज्ञापले, विपक्ष दोषमाह ॥ अस्वय॑म् ॥ ननु नास्माक सांपेक्षेति चेत् तत्राह॥ अयवास्यम् ॥ ननु तदपि नापेक्षित, यद्वा रहसि नास्ति तमाश इति चेत् तबाह ।। फल्गु ॥ क्षणिकत्वात् । ननु मिथ्या प्रवीपि, खया सह तस्यानन्तमुखजनकत्वनिश्चयादिति चेत् तत्राइ । कृ. ड्रम् ॥ पसादिवारणाद् दुःसाभ्यम् । ननु निर्जनबने निवारक- स्थादर्शनानास्ति दु सायम्, अम्तु का, तथापि, वामता दुर्लभत्व च स्त्रीणां या च निवारणात * तदेव पश्चवाणस्य मन्ये परममायु- धमिसादिवचनादू दुःसाध्यता प्रत्युतासत्यतिशयहेतुरितिचेत त- प्राह ॥ भयावहम् ॥ लोकशास्त्रनिषिद्धत्वाद् यमराजादिदण्डजनि- तभयमापकम् । ननु स्वधरसुधालोभात सर्वमपि भयमस्माभि- स्यक्तम । यदा, यत्र निषेधविशेषो दुर्लभत्व च य मृगाक्षीणाम् * तत्रैव नागरीणा निर्भरमासते हृदयामति रसशास्त्रोक्तर्भयमपि प्रत्युत रसाधायकमेवेति चेत् तबाह ॥ सर्वत्र स्वपरदेशयोर्व्यवहार परमार्थयोश्च निदित तत्रोपपय सौख्यम् । ननु स्वाभीष्टसिद्धी निन्दाऽस्माभि सद्यत इति चेत् तत्राह ॥ कुलस्त्रियः ॥ कुलखी भिरेव न बक्तव्यमिति भावः । अनेन यद्यप्यासक्तचिसत्वाद्भव ।

·रासपश्चान्यायीव्याख्यायाम् । - तीभिः किमपि न गण्यते, तथाऽप्युत्तमवशोद्भवेन मया कुलस्त्रियो नैव कलङ्कनीया इसपि वनितम् । हे कुलस्त्रिय इति सम्बोधन वा ॥ मानिनीपले, पूर्वोक्तरीसाइमेव मुख्यः पतिस्त एवोपपतप इति तसङ्गममुखमेवाऽस्वादिरूपम् । यद्वोत्येक्षितानि स्मृति- वाक्यानि । अस्माभिस्तु भर्तृसेवादिः परो महानधर्म इत्युच्यते । स्वस्मिन्नासक्तचित्तस्य मेष्टस्य दुःखजनकत्वात् । तथा अपात क्यपि दु.शीलत्वादिदोषविशिष्टः किं न हातव्योऽपि तु हातव्य एव । स्वस्य दुःखजनकत्वात् । तथाचैवविधपत्युः सामीप्यमस्व र्यादिदोषयुक्तमेवेति नमव्यानपरत्वेन श्लोकत्रय व्याख्येयम् । यद्वा मदासक्तचित्तत्वार्तसेवादौ नास्ति भवतीनामधिकार इसाह ।। भर्तुरिति ॥ अमायया निष्कपटतया, न तु भवतीनाम न्यासक्तमानसत्वेन मायावतीनाम् ॥ तथा परित्यागनिषेधेऽपि नास्ति भवतीनामधिकारो, मय्यनुरक्ततया लोकद्वयाभिलाषरहित स्वादिसाह ॥ दु.शील इति ।। किश्चापातकी चेन हातच्यो, यु ष्मदभर्तारस्तु पातकिन एव । ज तुमात्रमीतिपात्रे जन्मप्रभृतिरक्षा- परायणे मयीव्वत्वेन साधुद्वेषपरत्वाद कृतघ्नत्वाच्च । कृतश्ना- श्चातिपातकित्वेनोक्ता । तदुक्त, ब्रह्मन्ने च सुरापे च चौरे भग्न व्रते तथा * निष्कृतिर्विहिता सद्धि कृतम्ने नास्ति निष्कृतिरि ति। ननु तत्सेवादावनधिकारेऽप्यौपपलस्य निषिद्धत्वात् तदगी कारे स्वादबाधस्त्ववश्यम्भावीति चेत् तत्राह ॥ अस्वय॑मिति । कुलस्य ब्राह्मणाद्युत्कृष्टकुलस्य स्त्रियस्तदस्वग्यादिदोषावह, न तु गोपागनाना युष्माकम् । तथाच तनिषेधवाक्यानि तत्पराणीति भावः॥ निटात्तपक्ष यथा कुलावय आपपत्य दापावह तथा श्रुतमर्थप रित्यज्याश्रुतार्थपरत्व श्रुतहायश्रुतकल्पनादिदोषावहमित्यर्थः॥२६ ·मूढार्थदीपिकायाम् । १ अ याय. । (२९)। न वेतत् सर्व लोकदृष्टया भगवतोक्तम् । वय तु पुरुषोत्तमे त्वय्यासक्ता अतो नास्माक स्वधर्मत्यागप्रयुक्तो दोषो, भगवदारा- धनस्य सर्वोत्तमधर्मवादित्याशङ्कषैव तर्हि न लौकिकस्नेहस्योपायो विषय । कामशेषस्य लौकिकस्य हीनत्वादिशयनाह ॥ श्रवणाद दर्शनाद् ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् ॥ न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥ श्रवणादिति।भादौ श्रवण भगवत्पतिपादकवाक्यादीना भगवति शक्तितात्पर्यावधारणम्। पश्चात् तेषामनुकीर्तनम् । अवधारितार्थस्य स्थिरीकरणायाभ्यासो मननमिति यावत् । ततो ध्यान श्रुते मते- ऽर्थे चित्तस्य स्थिरीकरण निदि यासनम् । ततो दर्शन तदर्थ स्पानुभव. । भगवत्कृपया साक्षात्कारस्तस्माद् यो मयि भाव: परमीतिलक्षणो यथा भवतिन तथा सभिकर्पण भावो भवति । लौकिकसनेन लौकिक एव कामशेषभूतो भावो भवतीयर्थः । ततस्तस्माच्छ्रवणायर्थ गृहान पति यात । यद्वा, न वय सम्भो गार्थियोऽपि तु प्रेमलक्षणभक्तिमानेच्छावसोऽत: सर्व विहायात्राग- ता, अतस्तदर्थ भवत्सन्निकृष्टतया स्थास्याम इतिचेत् तबाह ॥श्र- वणादिति ॥ स च मयि भाव' श्रवणादिना यथा भवति, न तथा साभिकर्षेण । ततस्तदर्थ गृहान मति यात । यद्वा अहो भगव सानिधावयस्थानेऽपि वयमयोग्या इति खिन्नचित्ता आलक्ष्याह ।। श्रवणादिति ॥ ममुख्यभक्ता सामीप्यसालोक्यादिकमापन का- मयन्ते, कि तु श्रवणकीर्तनादिभिरेव रमन्ते तेऽतो युष्माभिरपि श्रवणादिभिनिरुपाधिको माय भाषः सम्पाथ , किसभिकर्षमार्थ नयेति भावः। अनभिज्ञापले, अहो देव, पस्मिन् वयमनुरक्तचित्ताः ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मेमाभकामाः कदापि वियोक्तुमयोग्यास्ताभ्यः स्वाङ्गसङ्गनमयच्छ ति स्वसभिधाववस्थानमपि निधत्यत: कि कुर्मः गच्छाम इति व्याकुलमानसा लिखितचित्रपदवस्थिता दृष्ट्वा तासा पूर्णभावमा- लक्ष्य तस्य परमदाळसिद्ध्यर्थमाह ॥ श्रवणादिति ॥ परिपाकपर्य न्त सम्पादनीयो भावो यथा श्रवणादिना भवति न तथा सन्नि कर्षेण । सभिकर्षस्योत्कण्ठाशौधिल्यकरत्वादपक्वे भावे त्वङ्गसङ्गो न रसावहस्तस्मात् तत्परिपाकतत्कण्ठावद्धयर्थ गृहान प्रतियाते- त्यर्थः । यद्वा, अथवा मदभिस्नेहादिखनेन मयि साधारणमीतिमयो भवय इत्युक्त्या कामोपाधिकमीतौ भर्तुरितादिकमुद्भावितवान् अथेदानी तस्याभिवृद्धाबुपायमाह ॥ श्रवणादिति ॥ यद्यपि वर्त मानकाले कुलस्त्रीणा युष्माक निषिद्धो भारो नास्तीस सम्यग् जानामि तथापि शुदभावे दोषप्रवेशभयात् तत्र दोषोडावन मया कृतम् । शुद्धभावश्च श्रवणादिना यथा पूर्णता गच्छति, न तथा सभिकर्षेण प्रत्युत सभिकर्षण सभिकटास्थिया मालिन्य भजते । सोनन्दागुत्थानेन निवर्तत च । तस्मात् तदर्थ गृहगमनमेव युष्मा- कमुचित, न त्वत्रावस्थानमिति भावः । यदा, कृष्णाद्रसङ्गमोत्क- टोत्कण्ठायुताना कोटिब्रह्मकल्पपर्य तकुम्भीपाकादिनरकपाताद- प्यभीवाना सक्तलाकव्यानामस्माकमाशयमविज्ञाय किममनेनपलाप आरब्ध इति कोपेन व्याकुलखान्ता आलक्ष्य तत्कोपम यथा प्रक- स्याह॥ श्रवणादिति ॥ अहो भतृशुश्रूषादिधर्मनिधिभूतासु यथो- क्तदोषगन्धेनापि विमुक्तास्वस्मामु दोषमारोप्याय प्रलपतीति को पो न कार्य: । उक्त वाक्यस्य पासाङ्गकत्वात् । युष्मदाभिमेतस्तु भावः शुद्ध एवेसह सम्यग् जानामि । स च मपि यथा श्रवणा- दिना तिं लभते, न तथा सन्निकर्षणः। ततो गृहान् मतियातेस- र्थ । मानिनीपले, ननु किमेव कल्प्यते सद्भावगृहीतोऽहमेव भव ·गूदार्थदीपिकायाम् । १ अ यायः । (२९) । लीना भर्ता,न तु पित्रादिदत्ता गोपा इति । सद्भावस्यापि सम्प्रति सनिकृष्टेषु तेष्वेव सत्त्वादुत्पन्नस्याप्यऽसन्निकृष्ट त्वयि सम्प्रति नि वृत्तत्वादितिचेत तत्राह ॥ श्रवणादिति ॥ यथा श्रवणादिना मयि भावो युष्मदन्तःकरणेषु वर्तते तथा सन्निकर्पण पतिम्म येषु तेषु नास्तीत्यह सम्यग् जानामीत्यत किमिति स्वभापतिरोधाने भ वत्य. प्रवृत्तास्तस्माद गृहान पति न यातेति ननोऽनुषन । यद्वा, ततो गृहानिपत्राऽकारप्रश्लेपे, अभावे न धs नो ना च ** इस मराद, अ यात, न प्रतियातेसर्थः । यद्वा, ननु मदभिस्नेहाब्रवन्सो यन्त्रिताशया इति भवता कथ ज्ञातमितिचेत् तत्राह ॥ श्रवणादि ति ॥ अहर्निश मन्ट्रवणादिना तथा सन्निकर्षेण मनिकटागमनेन भवतीना मयि भावो वर्तत इति मया ज्ञायते, तत कपटेन पतिसेवा धर्थ गृहान् प्रति न यातेसर्थः । यद्वा, नतु पसादिसन्निघावेव स र्वदा स्थास्यामस्तत्सन्निकर्वेण च तत्र भावोऽपि भविष्यति, तत्पू चकतत्सेवनादिना धर्मादिकमपि सेत्स्यतीति तबाह ॥ श्रवणा दिति ॥ तत्सन्निधाववस्थितानामपि युष्माक यथा मयि भावो भविष्यति मच्छ्रवणादिपरत्वाद,न तथा पत्यादिषु तदभावादाततो गृहानियादि पूर्ववत । एतेन किमिदेव स्वपयादिषु भाववतीनाम स्माक धर्माधिकाराभाव बदसतीत्युपालम्भोऽपि निरस्तः ॥ निवृत्तिपक्षे, एव वेदवचसा भूतेऽर्थे प्रामाण्य नास्सतो वेदान्त वाक्यानामपि क्रत्वर्थकादिप्रतिपादनपरत्वमभिहितमधुना तूपनि पदा ब्रह्मणि प्रामाण्य, तथापि स्वपकरणगतमनोव्यापारविधिशे पतयैव । तथाच यथा यूपाहवनीयादीनि अलौकिका यपि शास्त्रेण समर्प्यते तदद्विधियशेषतयैवोपनिषद्भिर्ब्रह्म समर्प्यत इयाशयेनाह ॥ श्रवणादिति ॥ आत्मा वा अरे द्रष्टच्य. श्रोतव्यो म तव्यो निदि ध्यासितव्य , आत्मा अपहतपाप्मा, सोऽन्वेष्टव्य. स विजिज्ञासित ·रासपश्चाभ्यायी व्याख्यायाम् । च्या, आत्मेसोपासीत, आत्मानमेव लोकमुपासीत, ब्रह्म वेदन देव भवतीयादिना विहिताच्छ्रवणादर्शनाभिदि यासना मननाद यथा मयि आत्मनि भावः कार्या वतस्वार्थपरत्वविधया तत्परता पामाण्य भाति, न तथा सन्निकण = तत्त्वमस्याद्यभेदमात्रबोधनेन सिद्धार्यकथनमात्रेण भामाण्य भवति । तथाच यथोक्तविधानेषु सत्सु, कोऽसावात्मा कि ब्रह्मेत्याकालाया, नित्य' सर्वज्ञः सर्वगतो निसहप्तो निसशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमान दमिसेवमादित-स्व रूपसमर्पणेन सर्वा उपनिषद उपयुक्ता । तदुपासनाच शास्त्रदृष्टो मोक्षा फल भविष्यति । कर्तव्यविध्यननुभवेशे वस्तुमात्रकथने हानोपादानासम्भवात,-सप्तदीपा वसुमती, राजाऽसौ गच्छतीसा दिवाक्यबदुपनिषद्वाक्यनामानर्थक्यमेव स्यादिति भावः । तस्माद् गृहान कार्यससृष्टरूपान यात गच्छत। तद् युष्माक याग्यमि सर्थः ॥ २७ ॥ एव भगवद्वाक्या युदाहस तत. कि वृत्तमिसपेक्षाया गोपिका वाक्याम्युदाहतु श्रीशुक उवाच॥ श्रीशुक उवाच ॥ इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभापितम् ॥ विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्यथाम् ॥ २८ ॥ इति यथोक्तमकारमत एव विगत प्रिय यस्मात तद्विमियम् । नच मियवचनेऽपि विपियत्वभ्रमः। यतो भापितम् ।भाष व्यक्ताया वाचीति स्मरणाद् व्यक्त-प्रतियात जमियादि स्पष्टनिषेधरूपम् । ननु यथावदश्रपणे, स्पष्टार्थकमपि वाक्यम यथा प्रतीयत इयाश कानिरासायाह ॥ आकर्ण्य ॥ सम तामनी दत्वा अक्षरशः श्रुत्वा ·गूढार्थदीपिकायाम् । " अ यायः । (२९)। तत्रापि तात्पर्यावधारणपर्य त श्रुत्वा । एतेन तद्वाक्यपरीक्षार्थत्व- मपि वारितम् । तत्रापि गोवि दस्य, गा वेदादिरूपा काणी वि- न्दतीति गोविदस्तस्य वेदार्थसम्प्रदायप्रवर्तकस्य सर्वज्ञस्य परमा सस्य भाषितम् । मतारकभाषिते हि सशयो भवति-किमभिषा येणानेन प्रयुक्तमिद वाक्यम् इति, न तु परमातभापित इति भावः । एताश्च गोप्य स्वीयवात प्रतारणाऽयोग्यास्तस्माद्यथार्थ गमनमेव वदतीति तद्वाक्यानिश्चिस । अहो गृहादिक सक्या षय समागता वा नाशनमिव पुनस्तद् ग्रहीतुमशक्ता भगवद्वाक्याल्लङ्घने चाऽक्षमा इति विचार्योभयविरोधे शरीरपरियाग एवं कर्तव्य इति निश्चिस, विपण्णा-विपादम इतिकर्तव्यताया मूढ़ता गता पतो भग्नः सङ्कल्पो भगवत्सङ्गमानन्दविषयको यासा तादर- सया ज मा तरऽप्यनिवर्या चिताम्- अहो भगवता किमिदमु क्त, पर किं भविष्यतीसेवमादिरूपा प्रापु. ॥ अनभिज्ञापन, इति यथोक्त गोविन्दस्य भापित पियार्थफमप्युत्कण्ठास्वभावादामियमेव निर्धार्य। गोवर्द्धनधारणादिना सर्वदा रक्षापरायणस्य महात्मन स्वामिन इद वाक्यमतो नानृतमिति तासा चिसे प्रतीतिजीतति बोधयितु गोविन्दपदम् । नैपुण्यराहियन यथाश्रुतार्थमात्रग्रहणस- मर्था इति घोसनाय गोप्य इत्युक्तम् । ततो विषण्णा परमखिन्ना, यतो भमस्तद्रतिविषयः सङ्कल्पो मनोरथो यासा ता दुरखयामन ता श्चि तामापु । अहो कलगीतमाकाहानभ्रमात् कुलधर्मधार्य भयलज्जादिक विहाय उथैवात्र ममागता , प्रेमाोऽययमस्मदभा- प्रयेन कठोरता गता, कि वाऽस्म परीक्षार्थ दाक्षिण्य रिहाय वामता मगीकृतवान, कि याऽस्य मनास मेमलेशोऽपि जामीद, भयादेव ज मप्रभृति एतस्मिन् वयम् अनुरक्ता , किंवाऽस्मदीय कचिदप- राधमनुसन्धाय तद्दण्डदानायोद्यतस्ता किममु नखादिभिरनुनयामा, .

·- रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम । किं वा प्रतिवचनेन ब्रज प्रति निवृत्त्या वैतदाशय निर्धारयेम, एत- दाशापालन या करवाम । एतदादिष्ट वासाशनसम पसाराधन तु कथ कतै मभवाम । किश्चैतसमक्षे यमुनामवेशादिनासधा माणॉ- स्सजेम । एव चेत् पुनरेतन्मुखसरोज कथ पश्याम, एतदनुज्ञा विनाऽत्रापि स्थातु कथ प्रभवाम । अहोऽतिकष्ट, किं कुर्मः, क्व गच्छाम इत्येवमादिरूपा चि ता माप्तवसा ॥ मानिनीपक्षे, इति विशेषेण प्रिय गोवि दभापितमाकर्ण्य विषण्णा भग्नसङ्कल्पा इव दुरखया चि ता प्रापुरङ्गीकृतवत्यः॥ निवनिपक्षे, इत्येव विगत प्रिय गोविदस्य वेदबाह्येभ्यो वेद- त्राणाय स्वीकृततत्तद्वादिविग्रहस्य भाषितमाकर्ण्य विषाद प्राप्ताः। यतो भग्न' प्रसगभिन्नब्राममतिपादनसङ्कल्पा यासा ता । गोप्यः परमात्मसम्बन्धि यः श्रुतयो दुरत्यया चि ताम, आस्तिका अप्य स्मन्नाशाय प्रवृत्ता, अहो कथ भविष्यतीसेवरूपा मापुरिसर्थ ॥२८ चि ताप्राप्तौ सत्यामवस्थानमाह ॥ कृत्वा मुखान्यवशुच श्वसनेन शुण्यद्- बिम्बाधराणि चरणेन भुव लिखन्त्य ॥ अप्रैरुपात्तमसिभि कुचकुड्कुमानि तस्थुम॒जन्त्य उरुदु खभरा स्म तूष्णीम् ॥२९॥ कृत्वेति ॥ अवशुचः प्राप्तशोकाः श्वसनेन शुष्यबिम्बाध- राणि मुखानि कृत्वा । यद्वा मुखानि अव अवाञ्चि अधो मुखानि कृत्वा मुखाना तथा करण च कासाश्चिदहोऽस्माक नास्त्यधा- पि मेमोद्रेको, नो चेत् तेन वशीकृतो भगवान्नैव ब्रूयादित्यभिप्रा येण । कासाश्चिदहो परमममास्पदेन भगवतैवमनङ्गीकृतानामस्मा- , ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। कमूवमेधो वा काप्यवस्थातु योग्यता नास्तीसाशयेन २ कासा श्चिदहो सर्वगुणगणालतविग्रहस्य करुणासागरस्य सर्वज्ञस्य भगवत एवविधोक्तिर्म दभाग्याऽस्मल्ललाटदर्शनज पाडत: स्वल- लाटमस्मै नमदर्शनीयमित्यभिप्रायेण ३ कासाश्चिदहोऽस्मदीय क- श्चिदपराध स्मृत्वा भगवानेत्र वदतीत्यतो नम्रीभूय क्षमापनीय इ. याशयेन ४ कासाश्चिदहोऽस्माक घनभूभौ निकृष्टजनवदागमन निष्फलमेव सम्पन्नमिसाशयेन ५ । अध. कृतानि मुखानि वि- शिनष्टि ॥ शुचः शोकादुद्भुतेन शोकप्सम्बन्धिना वा श्वासवायुना शुष्यन्तः शोष गच्छ तो विम्बफलतुल्या अधरा येषु । शोकानल- ज्वालाव्याप्तश्वासेन शुष्यात. शुचः शुचेराघटस्य श्वसनेन वायुना शुष्यविम्बसदशा अघरा येष्विति वा । एवभूतश्वसनेनाधरा- दिसमस्तशरीर शोषयित्वा दीपयिष्याम इसाशय. । चरणेन वाम- पादाङ्गुष्ठे व लिख सः । काश्चिदहो श्रुखादिरूप तिरोधाय भूमौ गोपागनाविग्रहो वृथैव अस्माभिराश्रित इति पश्चाताप सूचय स इव । अहो कि भूमिभारभूता अस्मानेव निश्चियानेन प्रकारेणास्मन्नाशायाऽयमवतीर्ण इति। काश्विदहो भगवती सीता- मिवास्मानपि भूमि मवेशयितु प्रचोऽसीति । तथा व्याप्तकज्ज लैरभि' स्तनकुङ्कुमानि क्षालय स. । अहो नास्तीदानी नेत्र- स्थकज्जलस्य स्तनस्थलकुडकुमस्य च किमपि प्रयोजनमत. क्षा लनीयमुभयम् । तत्क्षालन चास्मिन् समयेऽ यजलालामादश्रुज लैरेव कार्यम् । कुचेषु च इतः पर मपीलेपो विधेय इति सूचय य इव । मृजन्य इति वर्तमानापदेशेन मार्जनाय मवृत्ताभिरपि, यमा ऽनुजापवाहतुल्याभिरश्रुधाराभिस्त मार्जन न सम्पन्नमेवादवानलम तापस-तापशोष्यमाणलादिति वनितम् । उरुभरपदाभ्या दुःख स्य पराकाष्ठोच्यते । महादु.खातिशयवसो दुख सागरनिमग्नाः ·रासपमा यायीव्याख्यायाम् । सत्यः किश्चिदपि वक्तुमशक्तत्वात तूष्णी तस्थुः स्मामुखस्यावाक् वेन भगवदाभिमुख्यस्य, शोकेनाSताकरणस्य, बिम्बाधरशोषेण कामरसस्य, पदाभूमिलखने शरीरस्य, अस्त्रेरिन्द्रियाणा, कुकु- माभावेन कान्तः, उरुदुःखभरेणानन्दस्य, तूष्णीस्थिया चैत यस्य च तिरोभावाभिधानात् । श्वसननेति माणपीडाकथना मूछता। केवल स्थाणुरिव स्थिता इयर्थः ॥ अनभिज्ञापक्ष-मुखानापध. करण कासाश्चिदहो चयमत्रागता' सम्मानार्थी अध्येतेन न स म्मानिता., प्रत्युत, मतियातेयादिवास्यैरेव मानिता इति लज्जा सागरनिमग्नह्रदयखेन। कासाश्चिदहो पसादिक विहायैवविध कर्म कतु महत्तानामध्यस्माक मवत्तिनिष्फला जाता, इतः पर कि करिष्याम इति लज्जाव्याकुलचित्तवेन । कासाश्चिदहो एतेना ऽनाहूता वशीशब्दमाकाहानभ्रमेणैव समागता, अतोऽस्माक मौर्यमेव मकटितमिति लज्जया । कासाश्चिदहो एवविधा दशा प्राप्ता, इतः पर बज गता' कय तत्र राखीजनेभ्यो मुख मदर्शयि ष्याम इति लज्जया । कासाश्चिद हो विनाऽऽह्वानमागता, इतःपर दृष्टो भवदीयसौभाग्यदर्प इति वदतोऽस्य कृष्णस्य समक्षे मुख कथ करिष्याम इति लज्जया । कासाश्चिदहो सर्वालङ्कारालक तमध्यस्मदीय मुखमस्मै न रोचते, एतत्समक्षस्थापनाऽयोग्यामिति लज्जया । कासाश्चिदहोऽस्म मुखमवलोक्याऽस्य महानान दो भ विष्यतीत्याशया समागताना पर विपरीत जातमिति लज्जया। कासाश्चिदहोऽस्मदन्ताकरणनिविष्टप्रमातिशयमनवबुद्धयै तेनैवमुक्त- मतोऽनभिज्ञसमीपे एक्पागमनम् अनुचित जाताभति लज्जया । कासाश्चिदहो नास्थय का ताना सर्वथा नेतिनेतीखेव वदतीनां स्वभाव एवम्भूताऽनर्थकरो योऽस्माभिरङ्गीकृतोऽतस्ताभिरूपहास्या भविष्याम इति लज्जाविष्टचित्तत्वेन । कासाश्चिदहो इय माकि व.

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। दिष्यतीय मा कि कथयिष्यतीति परस्परप्राप्तलज्जया । कासा- विदहो एत मुखनि मृतेवविधोत्यानलमालया थाऽस्मन्मुख दाहो मा भवलिखाशयेन । कासाश्चिदहो यद्यप्ययमेवमस्मद्दुः खायायुक्तस्तथाऽपि प्रज्ज्वलिताऽस्मदत करणा मुखनेवादिद्वारा निामृतामिरतिप्रचण्डज्वालामालाभि स ताप न माप्नुयादिया शयेन। कासाश्चिदहो पूर्व मसनचेतस्तया बने विहरणपरो वशी वादनिरतोऽप्यस्मन्मुख दृष्टवविध क्षोभ गतोऽतोऽस्मै क्षोभकर स्वमुख न मदर्शनीयमिसभिमायेण । कासाश्चिदहो नेत्रद्वारा का चिन्मोहनशक्तिमस्मद त करणे मवेश्याऽस्मान् च्यामोहयतीत्येत नेत्रसमक्षे स्वनेत्रस्थापन न कार्यमिति भावेन | कासाश्चिदहो शोकाक्रान्तमस्म मुखमवलोक्य कोपाका तमेतदीय मुखमिति भ्रा- न्येतोऽप्यधिकमस्यौदासीय मा गच्छवियाशयेन । कासाचित् तथाभूनोक्तिजयशोकोद्भूता मुद्रकल्पाश्रुजलप्रवाहमाराकान्तशि रस उद्स्थापनाऽशस्या । कासाश्चिदेवम्भूतमप्यस्मदीय मुख- मस्य मीतिकर न भवति, किमुनाश्रुधारासम्पर्कमलिनीकृतमतः शोकोभृताश्रुप्रवाहोऽध पातनीय इति प्रष्टचेतसि प्रीत्युत्पत्त्याश- या। कासाश्चिदहो धिक् स्त्रीचाश्चल्य, येन प्रीतिलेशेनापि हीन- स्य पाषाणवदतिकठिनस्वा तस्य समीपे ऽतिरभसा समागता, अत: पर लस्य स्वयमाहूयैव वक्तु प्रवृत्तस्य कृतघ्नस्य मुखमपि नाव- लोकनीयमिसाशयेन । कासाश्चिदहो विधातरऽतिकठोरात करण! परदु खानभिज्ञ' दु खपात्रभूता अस्मान विनिश्चिसाऽतिदुख दातु प्रत्तोऽति, भवतु, शपथोऽस्ति तव, यदि याव सामथ्य दुःख न मदास्यास, तस्मादितोऽप्यधिक दुख यद्यस्ति तव समीपे तर्हि सदप्यस्मभ्य प्रयच्छ, विलम्ब मा गच्छद शिरस्तबाग्रेऽस्माभिः स्थापितमिति विधातरि कोपावेशेन । कासाश्चिदहो परस्परनेत्रस ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । योगवशात् परस्परभावविपर्ययो जात:-एतस्य कातस्य दाक्षिण्य- रूप स्वभावोऽस्मञ्चेतसि प्रविष्टा, कान्तानामस्माकमवाहित्यालक्ष ण स्वभावोऽस्य मनस्यतस्तथा मा भवत्वियाशयेन । कासाश्चिद् अहो बहुक्त स्वया, भवत्व यदाप यद वक्तव्य तद वदस्व, इद चिरस्तवाग्ने स्थापितमिसभिप्रायेण । कासाश्चिदहो एवविधोक्ति नाराचधारया पुरा पुन' किमर्थमस्मद्वेधने प्रवृत्तोऽसि, यदि मार णीया एव वय तर्हि मकृदेव तीक्ष्णाऽसिना ग्रीयोपरि निपातितेना ऽस्माक शिरासि छिधीलाशयेन कासाश्चिदहो कूतम पवविध स्याहारप्रयासेन, त विनैव नवसौन्दर्यशस्रो मूलितगद्रुमाणा मस्माक सर्वदैव नम्रीभावाऽस्तीति भावेन। कासाश्चिदहो विधातः स्वया किमेवविधमस्मदीय मुख रचित, यदस्य गोपालबालस्या पि प्रीसजनकत्वात तत्समक्षे स्थापयितुमयोग्यमिति पश्चाचापेन । कासाश्चिदहो मानलेशेनापि विनिर्मुक्तानामेतासा धिक् स्त्रीत्वमिति विमानस्थदेवाङ्गनाादकृताऽवज्ञानभयेन । कासाश्चिदहोऽय चोर चक्रवर्ती बशीरवेण स्वभृसेनास्मदीयमनोरत्नमञ्जूषामपहस परम साधुवदेव वदतीयतोऽस्माद्विभेतव्यमिति भावेन । कासाश्चिदहो किमस्मानेवमुपदिशासि, न यमुपदेशार्थ तवसमीपमागताः, स्वय मेव उपदिशसि चेत् तर्हि विषसम्पृक्तमिष्टान्नवत् तथाभूतोपदेशे फते, त्वन्मुख नावलोकनीयमियभिप्रायेण कासाश्चिदहो निरर्थ काऽयमुपदेशः, स्वत्सम्ब धेनाऽयोगमनस्याप्यस्माकमिष्टत्वादिति योतनाय । कासाश्चिदहो गोवर्द्धनाधस्ताव स्वहस्तेन वधार्थमेव कि वय रक्षिता इति सूचनाय । कासाश्चिदहो सर्व त्वत्तोऽधोभूतमेव ज्ञात्वा वयमागता, अत. किमर्थमेव बहु भाषसे इति ज्ञापनाय । तथा शुचः शोकादुभूतेन श्वसनेनोष्णश्वासेन शुष्यात , सूर्य्या- तपेन शोपे सति विगतस्थौल्यैः स्पष्टवलिमद्भिर्विम्बफलैः सदृशा - ·. गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ यायः । (२९ )। अधरा येषु । अस्मदधराऽमृत पियो धास्यतीबाशया समागताना तदाशाभङ्गोत्थशोकानलस्तच्छोषणे प्रवृत्त इति भावः । पुनश्चरणेन वामपादाङ्गुष्ठेन भुव लिख स । काश्चिदहो नास्ति तवापराधा, किन्त्वस्माकमेव । यतो यस्मिन् काले, याताऽबला बजे सिद्धा मयेमा रस्यथ क्षपा * इति सयोक्त, तदा, कुहकशिरोमणेस्तव व- चसि कृतविश्वासाभिरस्माभिलेखापयित्वा न स्थापितमतोऽधुना कि कुर्गोऽस्म मौख्यमेवास्माकमनथार सम्पन्नमिति बनय स इव । काश्चि मदचनप्ताक्षी कोऽपि नास्तीति निर्भयता नोचिता, कि तु सर्वाधारभूता भगवती वसु परा साक्षिभुता विद्यत एवेत्य- स्था एव विभेतेव्यमिति सूचय स इन । काश्चिद भुपनैकसु-दरेण जारेण गृहीतचेता नास्यस्माक तथाविध पातिव्रस किमर्थमेव वक्तु महतोऽसीति बोपनाय जारवती लक्षण स्वस्मिन् दीय स इव । काश्चिदहो तथैव मुग्वाद्यलक्रियाऽता पर मृदमुत्पाद्य तया सर्वाण्यङ्गानि लेपनीयानीति शोकोद्भूतमुत्कटवैराग्य बाधयन्स इन । काश्चिदहो भूमिपीयमस्मदपेक्षया बरा, यस्यामस्मत्प्रेष्टपा दारवि दसस्पर्श सदैवास्तीति ज्ञापय ल इय । काश्चिदहो यादृश दु.खमननास्मभ्य दत्त तादृश दु खमस्तै प्रदेय, तच्चाऽस्मदनसस्प शोदेवास्य भविष्यतीखत्युग्र तप सम्पाय भूमिभाव माप्य स्वा गसस्पर्शनेनाऽय पीडनीय इति वनय स इव । काश्चिदहोऽस्या मस्मब्रजभूमावेव विधातिकठोरचित्त कोऽपि नास्यऽतोऽयमी दृश कथपन जात इति सूचय स इव । काश्चिदहो किमेवविधम् अ याय कतु प्रत्तोऽमि, कि भूशर्करायपक्षयाऽप्यस्मदीयानि स्तनाथङ्गानि कर्कशानि यत्सस्पर्शज मदु बभयादेव जल्पसीति मूचय ख इच । काश्चिदहोऽस्मद्दुखाय यत् त्वयाऽऽचरितुमार धनदस्माभिलिखि वा स्थाप्यतेऽस्मिन मनि जन्मान्तरे वाऽस्य ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । क प्रतीकार करिष्याम इति ज्ञापय य इव । काश्चिदहोऽयाश्चर्यमेव विपमिथ्यापतिशमिय भूमिधारय खेतदाधारेण विदीर्णा न भवतीति सूचय स इप । काश्चिदहो मातर्वसुधे! नास्यस्मरसाहाय्यकृत क श्चिदऽतस्त्वयैवाऽय वोधनीयोऽस्य त्वयि मीसतिशयस्य दर्शनादि तिभूमि प्रार्थय स इव । काश्चिदहोऽस्य पाषाणवद त करणमति कठिनमऽस्मस्मोद्रेकातिरेक भूमिर्न जानाखत एवविधदु खम् अव लोक्यापि न द्रवतीति बनय स इव । काश्चिदहोऽस्य हृदय पा पाणादपि कठोर, यत एवम्भूनातिकष्टे सत्यपि न विशीर्यत इति सूचय त्य इव । काश्चिदहो नास्तीत. पर जीवनकृत्यमतो, भो मातर्वसु धरे कृपयाविशीर्णा भव, लयि प्रविशाम इति भूमिप्रवेशा ऽऽभिमुख्य बोधय स इव । पुाश्वोपात्तमपिभिः कज्जलाक्तैरौः कुमकुडुमानि मृज स । अहो नेतस्थश्यामवानर्थकरी, यया ऽतिनिष्ठुरा त करणे कृष्णे स्नेह मु-पाचवावा दशा वय नीताः। अतो मस्या सह साऽपि नि'सारणीया । यत एवविधचक्षुष्मता ऽपेक्षयाऽ धवास्माक श्रेयस्करीसाशयः । अनेन त्वत्माप्याशानि वृत्या काप्ठभूतेषस्मच्छरीरेषु नि मीमतापक्रकचेन विदारणाय विरहतक्षकृत श्याममूत्ररेखादयामयपि वनय स इव । अरिति बहुवचनेन तत्प्रवाहधारा बोधिता । मज स इति वर्तमानापदेशेन नयनोत्थयमुनाद्रयकल्पाऽश्रुधाराद्वयस्य कुकुममार्जनाधुगुक्तस्य हृदयोत्थसतापानलस्य तच्छोषणोयुक्तस्य विवादे कस्याऽपि जयो पा, पराजयो वा न सवृत्त इति घोतितम् । उरुदुःखस्य भ रा भारो यासा ता । भागसहिष्णुतयैर चेतनापगमाव तूष्णी पा श्चालिका इव तस्थुरिसर्थः ॥ मानिनी पक्षे मुखानाम् अधःकरण कामाश्चित् परपुरुषमुखावलोकनमध्यस्मभ्य न रोचते इति सूचना ऽर्थम् । कासाश्चदऽस्म मुखावलोकनमपि तपाऽतिदुर्लभम्, अ ·- गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ याय । (२९) । न्यत्तु दूरनिरस्तमित्यतिदर्परख्यापनार्थम् । कासाभिदहो न वय व्यभिचारिण्य , किन्तु कुलाङ्गनास्तवलक्षणस्यास्मासु सत्त्वादिति ज्ञापनाय । कासाश्चिदहो कृष्ण' व त्वतिधृतोऽसि, परदाराने- व मार्थयन् लज्जालयोनापि विनिर्मुक्तोऽसि । वय तु लज्जासागरे निमगा इति स्वस्य लज्जावतीत्वबोधनाय । कासाश्चिदहो अधो- गतिसम्पादकमापपस धर्मशास्त्राभिज्ञानामस्माक सर्वया परिहर णीयमिति स्वस्य परलोकभयाविष्टतारख्यापनाय । कासाञ्चिदहो वय लोकमर्यादाऽभिज्ञा अधोमुखतापादक कर्म कर्तु मा , कि मर्थमेव बहु जल्पतीति स्वस्यापकीर्तिभयाविष्टनाख्यापनाय । का- साश्चिन्त करणस्थामुत्कण्ठा मुग्पादिपिकासमालोक्याय माऽव- गच्छत्यिसाशयेन | अहो स्वपतिविरजनितयोकोद्भूतौ षण्यव्याप्त पतासा वास इति मतीतिजनकेन श्वसनेन, यद्यप्यस्मदधरपाना SSशा तव महती वर्तते तथापि तत्तिद्धि, स्वप्नेऽपि दुघटा, मरलेन त्वया बलात्कारेणाऽबलानामस्माकमऽधराऽमृतपाने कि यमाणे तत्स्थ पीयूष तु न लप्स्यसि, तस्य शोष्यमाणत्वादिसा- शय ॥ चरणेन भुव लिख स.॥ काश्विदस्मत्पादरजोऽपि तव दुर्लभतरम्, इतरत्तु दूरगतमिति ध्वनय स इन । काश्विद् भूमिप्र- वश करिष्यामस्तव वशीभूतास्तु न भविष्याम इति सूचय स इव । काश्चिद् बलात्कारेण स्पर्शादिक करिष्यसि चेत लाई भूमि पतये नदाय, कसाय वा गत्वा कथयिष्याम इति थोतय स इव । अहो बलात्कारेणाऽयमस्मान ग्रहीष्यतीति भयादिव मृषा ऽश्रुभिस्त्वदर्थमस्माभिनेत्रेषु मपिर्न धृता, तब तथा भ्रमश्वेभिःसा- येते इसाशयेनोपात्तमपिभि कुचकुइकुमानि मुजसः । न स्व- दर्थ कुचेषु कुड्कुमा यस्माभिरुषलिसानि, तब तथा भ्रमश्चेत तहि तानि प्रक्षाल्य तेषु मपिलेपोऽस्माभिः क्रियते इति सूचय ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम । न्स इव । मार्जनादेरकृतत्वा मृजस इत्युक्तम् । उरुदुःखभरा इव तूष्णीं तस्थु स्म ॥ निवृत्तिपक्षे, यथोक्तवाथुक्तयुक्तिभिः श्रुतीनां महती पीडा जातेयाशयेनाह ॥ कृत्वेति ॥ चरणेन मूलरूपेण भुव स्वाधुत्प त्तिस्थान परमात्मान लिख बस्तत्प्रतिपादन मुख्यतात्पर्ययवस: सर्वाः श्रुतयः, अवशुच. प्राप्तशोका' ससा, श्रुस तभागलक्षणानि मुखानि, वायुक्तस्वार्थलक्षणेन श्वसनेन शुण्यदायम्बाधरस्थानीया मोक्षमतिपादनभागा यषु तथाभूतानि कृत्वा, अझैः स्वरूधिरात्र भूतलीक्षारसैरुपात्तमपिभिस्तत्तद्वादिकरस्थलेखि यारूदै, कुच स्थानीयाना सदिग्धकठिनभागाना समीचीनाऽर्थलक्षणानि कुड मानि मज स उरुदु खभरास्तूष्णी तस्थु स्म । उपरुद्धा जाता इयर्थः ॥ २९ ॥ ततो विनित्तमूछस्तूिष्णी स्थित भगव तमालक्ष्य किश्चिद् विज्ञापयामासुरिसाद । प्रेष्ट प्रियेतरभिर प्रतिभाषमाण कृष्ण तदर्थनिनिवर्तितसर्वकामा ॥ नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित- सरम्भगद्गदागरोऽब्रुवताऽनुरक्ता ॥ ३० ॥ मष्टमिति ॥ गोप्यो रुदितोपहते नेत्रविमज्य, अहो यनवितव्य तद्भविष्यसेव, समति भगवदर्शन तु सम्यक् कर्तव्यमित्याशयः। कृष्णमधुवत स्म । भगवत. सदानन्दरूपत्वात तदाभिमुख्यमेव सदान दाविर्भावकरमतः सर्वानर्थकर तद्वैमुख्य कथमपि नोचित ॥ मेष्ट परप्रेमास्पदत्वादात्मान, प्रियेतरमिवाऽना- मिति भाव ·, गूढार्थदीपिकायाम् ! ' अ याय. । (२९)। स्मयत प्रतिभाषमाण प्रसाचक्षाणम् । अहो सर्वात्मा सन् किमर्थ- मेव वदतीति किचित्सरम्भेण प्रणयकापेन गद्गदा अस्फुटस्ख- लिताऽक्षरा गीर्यासा ता । ननु भगवति ईपत्तरम्भोऽप्यनुचित तासा मुखाद् भगवद्राक्यमत्युत्तररूपा पाणी च कथ निास्ता इ- विचेत् तत्राह ॥ अनुरक्ता इति ॥ स्वरूपस्यापि रागस्य भयनिक तकत्वात् परमानुरागवतीना तासा का भयसम्भावनेति भावः । यता, सदर्यविनिवर्तितसर्वकामा ॥ तदर्थ भगवदर्थ विशेगेण त द्वासनासाहित्येन निर्तिता सर्ने कामा याभिस्ता । तथाच भ गवदतिरिक्तसर्वकामस्य तदिच्छायाश्च सक्तत्वाद्भगद्विषयक कामस्य च मोक्षकामवदकामरूपत्वात त माननिष्ठाना तदनुरक्तचेत सानास्ति किश्चिदपि भयमिति भाव' । अनभिज्ञापक्ष, तयाभूना दशा प्राप्ता अपि ता, अहो किमिसेवमरण्यरोदन कर्तु प्रवृत्ता, स्वस्था' प्रसन्नमुखा सस स्वस्वगृह तूण कि न गच्छत इसव महसन यहोचैरुवाच सदा तानि वाक्यानि तासा कर्णाऽ बना- Sसमविष्टानि । ततश्च तेचोदशोधितास्त सजातीयवाक्येर्भगवद्वा- क्याना प्रत्युत्तर वक्तुमारेभिर इत्याशयनाह ॥ प्रेष्टमिति ॥ बहु कालमारभ्य परप्रेमास्पदत्वेन निश्चितामदानी, प्रियेलरमिव, यथा मियतर' शत्रुर्वदति तथा प्रतियातेखादिवचादप्यतिकठोर प्र- साख्यानरूप वाक्य भाषमाणम् । प्रियेतरमिव अप्रियवाक्यसदृश वाक्यमिति वा । तत्रापि, कृष्ण सम्प्रत्यपि वेणुनादेन चित्तरत्न मञ्जूषाया आकृष्य सौचित्येन स्थितम् । अत एव, तदर्थं विनि वर्तितसर्वकामा रुदितोपहते अधीभूते ने विमुज्य, अहो मरणसमयोऽयमस्माकमागतस्तग्मात सकृदपि प्रेष्टस्य मुखपअमव- लोक्य मरिष्याम इसाकासयेति भावः । अहो प्रकृष्टत्वेनाश्रितो- ऽय विनाऽपराध कथमेवविधमाणातदण्ड दातुमुद्यत इति सर- ·७० रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम् । म्भः । स्वस्मिस्तदद्भसङ्गायोग्यता विचार्य तच्छेथिल्यमियत: किश्चित्सरम्भणे युक्तमाननु सर्वथाऽपि प्रेमशू येन तेनाल भाषणा दिनेति चेत् तत्राह ॥ अनुरक्ता इति । अनुरागाद यविचाररहि तत्वालयाख्याता अपि पुनस्तवैवानुरज्य त इति भाव । मानिनी पक्षे, वस्तुत: परमपिय प्रियेतरमिव प्रतीयमान बाक्य मतिभा षमाण कृष्णमब्रुरत स्म । अहो कथमस्मान् परदारानिथ बदसी ति कोपेनाऽत.करणस्थोत्कटाकण्ठया शिथिलीकृतत्वात् स्वल्पेन गनदभूता गिरो यासा ता. । यथोक्त भार्थनारूप वाक्यमाकर्ण्य ततोऽप्यधिकमनुरक्ता ॥ नितिपक्षे॥ मेष्टम् ॥ सर्वे वेदा यस्पदमामान्ति वेदैश्चस रहमेव वेद्य इसादिश्रुतिस्मृतिभ्यो वेद्यत्वेनात्पर्यमभिमतम् । तत्तद्रा दिरूपेण श्रुतीना ब्रह्मणि प्रामाण्य नास्तासेवमादिरूप प्रियेतरमिव मतिभाषमाण मसायक्षाण कृष्ण फलरूप सदान दात्मक परमात्मान तदर्थ परमात्ममाप्यर्थ विशेपेण निवर्तिता अधिकारिणा सर्वे कामा याभिः । तथाच श्रुतिः यदा सर्वे प्रमुच्य त कामा येऽस्य हृदि श्रिताः तदा मोऽमृतो भवसत्र ब्रह्म समश्नुत इसाधा। रुदितेन स्वार्थानाभज्ञवाद्यभिहिततर्ककृतेन दितेनोपहते नेरे यथा भूतार्थप्रकाशनसमर्थे शक्तिलक्षणालक्षणे रिमृज्य किश्चित्सरम्भेण, अहो आस्तिकरूपेण स्थितोऽपि भगवानिथ वदतीति ईप स्कोपेन गद्दाश्छ दसा गिरो यासा ता । किञ्च, तस्मिन्नेवा ऽनुरक्ताः ॥ ३०॥ ॥ तदुदाहरति । गोप्य ऊचु ॥ मैर विभोऽर्हति भवान् गदितु नृशस सन्त्यज्य सर्वविषयॉस्तव पादमूलम् ॥ - .

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजाऽस्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥ मैमिति ॥ यद्यपि वय निकृष्टास्तथापि सर्वोत्तमो भवान पद्दविधैश्वर्यसम्पन्न , पतियातसेवरूप नृशस करमस्मत्प्राणापहर जममर्यवाद् घातुकम । नृशममिति क्रिश्चित्तरम्भाविष्कार.। यद्य- पे मगमा प्रथम, सागामिखादि।। स्तुतास्तथाप्यऽग्रे,पतियाते- त प्रतिगमनाभिधानात तदपि नास्माक प्रेमातिरेकवर्णनाभिमा यकमपि तु व्यगायोत्पश्योपहासपरमतस्तन पि नृशसमेव । परिच्छि मस्य परकीयानाकरणस्यनभिज्ञस्येवविधोक्ति' कदाचिद् घटते, न तु विभोपापकस्य सर्वाऽ तरवस्थितत्वात् पर्वा त करणचि- साक्षिण इयाशयेन सम्बोधयति ॥ विभो इति । अत एव ब्रज स्याऽनामय कच्चिादात प्रश्नोऽपि न सगच्छते । तत्कुशलाकुश लपोकदासीनभूताऽस्मदत करणविज्ञत्वादिसाशयेनाडुः ॥स सज्योति ।। ब्रजस्य का कथा, अस्माभि शब्दरूप दय, सन्द्रि याणामपि विषया' सम्यग्वासनोच्छेदपर्यत यता । ससज्य च पादमूल भक्ता. तश्यागस्तर पादमूलभजनार्थमेव, न तु फला- 5 तरमस्माकमपेक्षितमित्यर्थ । मविपयानित्यनेन त्वद्विषयक. का. म कामो न भवतीति ध्वनयन्ति । अस्मद ताकरणात् सर्वे वि पया यदि निस्मृता न स्युम्तव पादमूलभक्ति कथ तत्राविर्भवेत तथाच मैव तत्त्यागमाक्षिणीयप्यनेन घोतितम् । यच्च भगवतो- क्त- प्रिय किं करवाणि प., व्रतागमनकारणमिति तत्राप्याहुः ।। भजस्वेति ॥ तथाच भवद्भक्तानामस्माक स्वीयत्वेन ग्रहणमेवास्म पिय भगरता कतव्यम्, एतदतिरिक्त किमप्यस्माक मिय नास्त्येतदे- वास्मदागमनमयोजनमतस्तदेव सपादयेसाशगः । तस्मात् प्रतिया- ·रासपश्चाभ्यायीव्याख्यायाम् । . त व्रज, नेह स्थयमिति सागाग्रहो भगवनो नोचित इसाहु ॥ हे दुरवग्रह, मा सजास्मान् । मद्भजन न कर्तव्यमिसवमाग्रहो दुष्टो भ यति । सबै. कर्तव्य भगवद्भजन, न कार्यमिति दृष्ट भाग्रहो जीया ना वर्तते । परमेश्वरस्याऽप्युक्त आग्रहश्चत तर्हि कथ जीवानामु द्धार । तस्मादस्माकमेव कवलमभाग्यवशादुक्त भाग्रहो भगवता अाश्रित इति सम्बोधनाशय । ननु न मया स्वभजन निषिद्धय ते, कि तु कामोपाधिक नदिति चेत् तनाहुः ॥ देव इति । यथा, देव आदिपुरुषः = अवतारिपुरुपो, ये यथा मा प्रपद्यन्ते तॉस्तथै व भजाम्यहमिति * प्रतिज्ञावान भगवान् यथा मुमुक्षून भजते तत्त रफलपदानेनाश्रयते स्वस्मिन्नेव स्थापयति, न तु पुनस्तेषा पूवाव स्था सम्पादयति तद्वदस्मदाद्यर्थ तदवतारभूतस्त्वमेवमप्यस्माँ स्त्वदङ्गमङ्गोत्कण्ठाकाक्षावतीर्मा त्यज, अपि त्वस्मदभिलषितफल प्रदाननाश्रय । तथाच मोक्षापाधिकमपि भगवद्भजन यथा मुमूषणा भगता शुद्धत्वेनैवाङ्गीक्रियते तथा त्वदङ्गसङ्गोपाधिकमपि तच्छु द्धत्वनैवाङ्गीकतु योग्याऽसीति भाव । स्वसन्निधित्यागो न कर्तव्य इति वक्तु स्वभक्तसाग च कर्तु भवान्नाईति, नाऽपि स उपदेशः सफलो भविष्यतीसप्यनेन ध्वनितम्॥अनभिज्ञापले, भो विभो समर्थ एव गदितुमपि भवान्न, आचरितु नाईतीति किमु वक्तव्यमियर्थ । यी परमैश्वर्यवॉस्तथापि परमधार्मिकत्वेन प्रख्यातस्य श्रीन द रायस्य पुत्र स्वय च रसाई इति सूचनाय भवानित्युक्तम् । नृश स माला मारकम् ।तथाचास्मदुपदेशाय पत्तेन त्वया चाइनाराच कृताऽसख्यातस्त्रीवधजनितपातकोत्पत्तिर्न विचारितेति भावः । अथवा, हे विभो अस्मत्पाणनाथातथाच स्वनाथाऽस्ममाणरक्षण मेव तवोचित, न तु तन्नाशनमिति भाव । तत्रापि भवान, मय मा रस्यथ क्षपा * इति कृतमतिज्ञ । प्रतिज्ञाय करोमीति कर्तव्य ·गूढार्थदीपिकायाम् । " अ यायः । (२९)। तदकुर्वत * मिथ्यावचनदग्धस्य इष्टापूर्त विनश्यती सादिशात्र सो भवान् । तथाचास्मदोषोद्धाटनाय प्रयत्तस्त्व स्वमतिज्ञानाशादि धृहदोषान्न पश्यसि । तदुक्त शकु तलया-राजन सर्पपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि * आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपिन प श्यसीति भावः । ननु, स्वागत वो महाभागा इति परमकामलमपि प्रथम मयैवोक्त तस्किमर्थ विस्मयत इति चन्नः। तस्याप्यलकृत्य शिर छेदनवनिवर्तनार्थतया नृशस एवा तर्भावात् । भवतु भव न्मुखचापनि सतवागस्वजालेन दग्धमाणा वयमित. पर परलोक मेव यामो, न तु वज, व खसख्याता अस्मान् हत्वा कि पदमा पयसीति न विद्य इत्याशयेनाहुः ॥ सयज्येति ।। बान्ताशनवत पुनर्ग्रहणायास्माभि. सर्वविषया न यक्ता इति धोतनाय समित्यु- तम् । तथाच, ब्रजस्यानामयम् * रजन्यपेयादिवाक्यजात निर- थैकमेवेति भाव' । ननु किमित्येवमत्युपालम्भ दातु प्रताः। प्रिय किङ्करवाणि य: छूतागमनकारणमिति मदुक्त श्रुत्वा तू- ष्णी स्थिता भवतीय पुनर्ग तुकामा निष्कामाश्चालक्ष्य, रज ये- पेसायुक्त मया । ततोमाऽस्तु कोपो, यत् प्रार्थनीय तन्नि शङ्क मा- थ्र्यतामितिचेत् तत्राहुः ॥ अस्मान त्वदतिरिक्तविषयकाङ्कारहिता भजस्व स्त्रीयत्वेन समाश्रयस्थ । स सज्येसादिना, ननु कथ गोप- गृहिणीवोऽह भजामीति शङ्काऽपि निराकृता। तव पादमूल भक्ता इसनेन, न वय वनशोभादिनिरीक्षणार्थमागता इति-दृष्ट वनमिसा- धुक्त समाहितम । पाद पनत्वानुत्त्या किञ्चि-सरम्भेण नृशसवा- क्यपादयो काठिय व्यायन्ति । ननु युप्माभि सर्व यथार्थमे वाभिधीयते, तथापि नाह भवतीर्भजामि, स्वत त्रत्वादितिचेत् त- बाहु ॥ दुरवग्रहेति ॥ अयमाग्रहो दुष्टो भवति । स्वत त्रस्यापि सबैवविध आग्रहो नोचित । चतुरशिरोमणित्वात् । दुराग्रहो र ·१४ रासपश्चा-यायीन्याख्यायाम् । दूरधर्म इति भावः । अतोऽनन्यगतीरस्मान मा सज, सागस्यानि र्षाच्यदोपोत्पादकत्वात् । नन्वस्तु दोपस्तेन मम का हानिरिसाश याहु । अदो किमेनविधगिरिशृङ्गमारूढोऽसि । किमाप्तकामा दात्मारामात् परमेश्वरादप्याधिक्य प्राप्तोऽसि, यस. सोऽप्येव न करोनीबाशयेनाहुः ॥ देव इति ॥ यथा धर्माद्यनपेक्षः सर्वलोकस हारकृत पापा मम्घृष्ट सकलैश्वर्यमम्पन्नः स्वयम्प्रकाशो ब्रह्मा दिकारणभूत' स्वभक्तान मुमुक्षून भजते तत्पदानेन सेवते, तथा व स्वत रोऽप्यस्म मनोरथपूर्ति कर्तु योग्योऽसीत्यर्थ । मुमुक्षूनि सनाते मुमुक्षवो, न तु तदेकेप्सव इति तेपा स्वतो निकृष्टता सूचय ति । यद्वा, अमुमुक्षून् मोक्षाद्यनिजून् । यदा, मुमुक्षुन् तदन्यत् सई यस्तुमिच्छन् शरणागतान् । दुखग्रह इसनेन, हे विषमात्रय षकमेधेयप्युक्तम् । अवग्रहो वृष्टिप्रतिबन्ध इति पाणिनिस्मरणात् । अवग्रहो यस्मिन् स पतिपिद्धष्टिर्मेघ । तस्य दुष्टत्व च ऊष्मवायुवर्पकत्वात । तथाचेतरजलस्थानीयस्वपसभिकासाविनि मुका मेघस्थानीयत्ववेकशरणाश्चातकीकल्पा बय त्वदधराऽमृत पानार्थमागतास्त्व त्वस्मदभाग्योदयात सम्प्रति विष वर्षसि । भरत, विपमेव पीत्वा मरिष्यामो, न तु अज यास्यामः । चातकी स्वभावत्वात् । तस्माद् अस्मान् मा सज । कृतज्ञस्य तव च नेद- मुचितामात भाव । ननु चातकीममाना भवतीना मरणेन मम चातक्यपेक्षारहितमेधकल्पस्य का हानिरिति चद, नत्व केवल जड मेधसदृशा', कि तु परमाभिज्ञदु'खमोचकमात्रचेतनरूपपरमात्मस शाऽपीसाशयेनाहु ॥ देव इति ॥ यदा, भक्ता अस्मान् भजस्व दुराग्रहम आसम तात् खज । बुद्धे फलमनाग्रह * इत्युक्तत्वात परमबुद्धिमतस्तवाग्रह एवं नोचितो, दुराग्रहस्तु दूरनिरस्त इति भार' । मागिनीपक्षे, एव = प्रिय कि करनाणीत्यादिरूप, रशस ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ याय' । (२९)। दूर गदितु नाईसीति । यद्यपि भवान सौदर्यादिगुणसागर स्तत्रापि विभु परमसमर्थस्तथापि परदारा एव न वक्तव्या इति भावः। यदि परदारेरेव तव रमणेच्छा तर्हि या सर्व विषयान सखज्य तव पादमूल भक्तास्ता दुरवग्रह स्वच्छन्दै यथा स्यात् तथा भजस्व । अस्मान् आसमन्तात सर्वप्रकारेण सज। यता अस्मान् दुःसाध्या. मति दुराग्रह सज। प्रभवाऽपि भजमानमेर भजन्त इसाशयेनाहु ॥ देव इति ॥ आदिपुरुषो देवो, यदपेक्षया ऽपिकप्रभुत्वविशिष्टः कोऽपि नारित स यथेसर्थ ॥ नित्तिपक्षे, एवं प्रतिरुद्धा श्रुतयः साक्रोशमाहु.॥ मैत्रमि- ति॥ एव ब्रह्मणि श्रुतीना मामाण्य नास्ती खेवफादरूप नृशस सर्वधातुक गदितु भवान् नार्हति । ननु नाह बचीगि, कि तु शास्त्र तत्वाऽनभिज्ञास्ते ते वादिन एवं जल्प सऽतो नाऽहमुपालम्भविषय इति चेत् तत्राहुः ॥ हे विभो' व्यापक । तथाच, अनेन जीवेनात्मना अनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुत्या नामरूपात्मकसैसार- विस्तराय तादृशजीवात्मना त्वमेव ब्रवीपीति भाव । यता, सत्य- ज्य सर्व विषयाँस्तव पादमूल भक्ता अस्मान भजस्व । दुरवग्रहम आसजा नाय मोक्षमार्गः, कि तु परमानर्धाऽसद्भावपापक. । अस- नेव स भवति असद ब्रह्मेति चेदेत्यादिश्रुते । तस्माद् यथा मुमुक्षूणा माक्ष' स्यात् तथा करुणा विषयसाशयेनाडु, ॥ देव इति ॥ यया आदपुरुषो देवो भवान मुमुक्षून भजते मोक्षदाता भवेत् तथाऽस्मान भजस्य । तथाच परमपुरुषार्थमोक्षलाभाय ब्रह्म ण्यस्मत्मामाण्यमवश्यमास्थयमित्यर्थ । अयमाशय'। सर्वान वि- षयान् मतिपाद्यान् सम्यक परिसज्य ब्रह्मणि सविताना श्रु- तीनामन्यपरत्वाभिधान साइतमात्रम् । तत्र श्रुतिवाक्याना द्विविधा प्रमणि प्रवृत्तिः । एका ब्रह्मात्मनोरेकत्वविषया, अपरा ससज्ञाना ·रासपश्चा यायीच्याख्यायाम् | . दिलक्षणब्रह्मविषया । तत्राद्या यथा, सोऽय देवदत्त इति पदत्र- यस्यैकस्मिन् देवदत्ते पर्यवसान तद्वत् । तथाहि । यथोक्तवाक्य, सोऽयमिति विशिष्टाभिधायिभ्या पदाभ्या स्वार्थकदेशव्यक्तिमा प्रलक्ष्यपरम् । तथा, तत्त्वमसिवाक्यमपि विशिष्टाभिधायिभ्यां पदाभ्या स्वार्थैकदेशचैत पन्यक्तिमात्रपरम् । ननु पूर्वत त्रे पदा र्थाना ससर्ग , ससृष्टाः पदपदार्था वाक्यमिति वाक्यार्थलक्षणमु तम् । तच द्विविधमप्यखण्डार्थ न सम्भवति । तत कथ वाक्या थलक्षणर यमखण्ड ब्रह्म वाक्यार्थः स्यादितिचेन्न । वेदा तशास्त्रा- ऽऽचार्यश्रीषादरायणानुयायिभिः, ससगों वा विशिष्टो वा वाक्यार्थों नात्र समत. * अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुपा मत इति वद- द्भिरखण्डस्य वाक्यार्थत्वाभिधानात् । नचैव सत्युक्तलक्षणस्य त प्राण्याप्तिः । सामा यलक्षणस्यैव यावद्विशेषव्याप्तिनियमाद् विशे पलक्षणयोरेतयो परस्पराव्यातेरदूषकत्वात् । सामा यलक्षण तु वाक्पप्रमेयत्वमत्राप्यस्सेव । नचाखण्डवाक्यार्थस्य विशेषलक्षणा- भाव. । अपर्यायानेकपदैरेकप्रातिपदिकार्थमानपरत्वस्यैव तल्लक्ष- णत्वात् । ननु तत्वम्पदलक्षितरूपे भिने ? किं पान । आये ऐक्यप्रमियसम्भवः । द्वितीये पदार्थवाक्यार्थयोरेकत्वापत्तिरिति चेन्न । द्वितीयपक्षोक्तदोषस्यष्टापत्तिग्रस्तत्वात् । नच पदद्वयवैग्य- थ्र्यम् । लक्षणयैकार्थवोधनार्थत्वात् । खम्पदस्य वाच्यार्थपरिसा- गेन चिल्लक्षकत्व तत्पदसामानाधिकरण्ये सति घटते । तथा तत्- पदस्यापि वाच्यार्थपरियागेन चिल्लक्षकत्व त्वम्पदसामानाधि- करण्य इति न पदद्वयवैयर्यम् । एव सत्यज्ञानायचा तरवाक्ये ऽखण्डार्थत्वम् । यथा केन चित् पृष्टोऽस्मिज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति । तस्य प्रतिवचन-प्रकृष्टप्रकाशश्वद्र इति वाक्यस्य । अत्र प्रकृष्टशब्दानच द्रप्रातिपदिकार्थसिद्धिःपक्रट तम इति :

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ यायः । (२९)। कृष्टशब्दस्य प्रकृष्टत तमसऽपि प्रयोगदर्शनात् तथा प्रकाशशब्दा- दपि न तसिद्धि । खद्योतादावपि तत्प्रयोगदर्शनात । तस्माद्वा- थार्थपरिणागेनाऽप्रकर्षाऽप्रकाशविराधी च द्रप्रातिपदिकार्थ, पद द्वयेन प्रतिपाद्यत इस खण्डार्थत्वसिद्धिः । अ पथा च प्रातिपदि कार्थमात्रष्णोत्तरतया विशिष्टमर्थ बोधयतो वक्तुरनवयवचनता स्यात् । तथा, पिमतम् अखण्डार्थम् । लक्षणवाक्य वाव । प्रकृष्ट प्रकाशश्च द इति वाक्यवदिति सिद्धम् । यद्यपि प्रमाणा तराभा- वाद् ब्रह्मण्युपनिषदा प्रामाण्यमुक्त, किमवाधलक्षणमामाण्य, कि वा प्रमाणातरसम्भिन्नार्थविषयत्वात् पौरुषेय बेसाक्षेपे प्रामाग्य, किं वा प्रमाणातरयोग्यार्थविषयत्वात् तसिद्धधर्थानुवादरूपममा- माण्यम् । नाथः । ग्रहीतमङ्गतिकस्य पुस मत्यादिवाक्यभवणे अबाधितानधिगतार्थमितिदर्शनात् । प्रमाणेन हि प्रमीयमाण स्यार्थस्य प्रमाणानरासबाटो न मिथ्यात्वापारकः । सर्वप्रमा णानामनाधिगतार्थगन्तृत्वात् । अयथा चक्षुपा दृषमाणस्य रूपस्य त्वचाऽग्रहणामिथ्यत्वाशङ्का स्यात् । न द्वितीय । ममाणान्तरस- म्भिन्नार्थवाभावात् । पौरुषेयवचनप्रयुक्तत्वे हि सम्भेदस्य भूता- थप्रयुक्तले प्रसक्षादीनामपि सम्भेद. स्यात् । नापितृतीय । स्पर्श ज्ञानयोग्यद्रव्यविषयस्य चक्षुषोऽनुवादकत्वादर्शनात् । पव सिद्ध उपनिपदां ब्रह्मणि प्रामाण्ये तद्गताना पदौनामा तरकल्पना न युक्ता । श्रुनहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । नच तेषा कर्तृस्वरूपप्रति पादनपरता बक्तु शक्या। तत् केन क पश्येव, एकमेवाद्वितीयमि त्यादिना क्रियाकारकफलादेनिराकृतत्वात् । नापि ब्रह्मण उपा सनाविधिशेषत्व सम्भवति । एतेन हेयोपादेयशू यत्वेन क्रिया- कारकादिद्वैतविज्ञानोपमोपपत्तेः । यद्यप्य यत्र वेदवाक्याना वि घिसस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्व न दृष्ट, तथापि ब्रह्मात्मविज्ञानस्य ·रासपश्चा यायीव्याख्यापाम् । " फलपर्यन्तत्वात् ततद्विषयस्य शास्त्रस्य मामाण्य शक्य प्रसाख्यातु- म । हितशासनाच्चोपनिषदा शास्त्रत्वमिति सङ्केप. । एतेन, स्वा गतामयाद्याक्षेपो निरस्त. यत्तु- रज येषेखादि, तत्तु यथार्थमेव । तत्र निद्रितानामज्ञानामपेक्षया ब्रह्मणो निशातुल्यत्वात् । तदुक्त-या निशा सर्वभूताना तस्या जागर्ति सयमी * इत्यादि । यत्तु--मातर इत्यादि, तदपि तु, असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति चेद्वेदेयादिना मात्रादितुल्यत्वाभिमानिनामास्तिकम्म यानामसत्त्वाभिधानेन तेषा भयोत्पादनस्य समुचितत्वात् । योऽपि-दृष्टवनमियादिनोपहा सा, सोऽपि साहसनिब धनः । अतःकरणतर्माणा ह्यसवेपत्ता- त । अधिकार्यभावे, निचाग्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो नि- वेदमायानास्वकृतः कृतेने सादिश्रुतीनां निरालम्बनतापतेश्चेति दिक् ।। ३१ ॥ यदप्युक्त, तद् यात मा चिर गोष्ठ शुश्रूप व पतीन् सती भर्तु शुश्रूपण स्त्रीणा परो धर्मो समाययेत्यादि तथाप्याहुः ।। यत् पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग । स्त्रीणा स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् ॥ अस्त्वमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्टो भवास्तनुभृता किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥ यदिति ॥ यत्पत्यपय सुहृदामनुवृत्ति स्त्रीस्वधर्म इति धर्मविदा स्वयोक्तमेतदुपदेशापदे त्वय्येवमेवाऽस्तु । अङ्ग हे भगवन्निति कोमलाम प्रणेन, न वय प्रतिकूल वदाम इति सूचयन्ति । व हि उपदेशविषय । स्वबुद्धथै व पयादिसेवाम उत्कृष्टफलपदमतः साक्षाद्भगवति सति कि परम्परयेति भाव.। यत, ईशे, विविदिषा ·. गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९) । वारेन सर्वोपदेशानामीशपरत्वावमादिति भावः । यद्वा, ईशे अतर्यामिणि । जीवो हि यत्रान्तर्यामिरूपेण त्या प्रेर्यते तत्रैव भारतते । अतः स्वसङ्गमार्थ त्वयैव प्रेरिता वय त्वदाराधन समीहा- महे । तस्माद-ताभिरूपेण खाराधने प्रेरण, मेष्टरूपेण पसा चाराधने इत्यस्मथ्याकुलताऽऽपादिका मचिर्भगवतो नोचिता । अन्तर्यामकृतमेरणस्यैव मलत्वादिति भावः । किञ्च, उपदेषा- नियोज्य उपदेशविषयश्च त्वमेयातस्त्वदाराधने नास्ति किमपि पाधकामिलाशयेनाहु | मेष्ट. - परमप्रेमास्पदम् । अत एवात्मा, परमप्रेमास्पदस्यैवात्मत्वात् । स च तनुभृता सर्वेषा तनुन तु यस्य कस्य चित् । अतः सर्वेपा व घुरूपो भवानर यः सम्प्रसऽस्मदनु ग्रहार्थ नन्दनन्दनविग्रहस्तस्मादुपदेशकर्तृतदनुष्ठातृतविषयात्मनस्त- बाराधनमेव मुख्य सीराधनमिति भाव । यद्वा, त्वय्युपदेशपदे धर्मोपदेशकर्तरि सति अस्मासु धर्म जिज्ञासमानासु सतीषु एतत् त्व- योक्तमेवमस्तु । न तु वय तथा, नापि भवान। कि तु भवानात्मे- ति । अथवा, एतदुक्तमुपदेशपदे पुरुपेऽस्तु नाम, स्वयि तु ईशे सामिनि सति एवं क, नैयमिसर्थ । यद्वा, उपदेशपदे उपदेशेन न निवर्तनीये लौकिकपुरुपे आसक्तचित्तत्वे एतदेवमस्तु, ईपरे त्वयि तु नैमिसर्थः । यतस्तनुभृता त्वमात्मा फलरूप । अथवा एवमे- तत् त्वय्यवाऽस्तु । कुन: । उपदेशपदे आराधनीयत्वेनोपदिश्य- मानाना पत्यादीना पदे अधिष्ठाने । यत , ईशे। न हीश्वरमधि- ष्ठानम् ऋते कोऽपि पतिपुत्रादिर्नाय । अध्यतस्याधिष्ठानान तिरेकात । तस्थान वयमनुचिते कर्मणि पबत्ता इति भावः । यदा, यत् त्वयोक्तमेतदेवम् आदावुपदशकर्तरि आचार्ये त्वाय ऽस्तु । आचार्यसेवनपूर्वकस्यैवं धर्मानुष्ठानस्य सफलत्वप्रतिपाद- नात। तत्रापि ईशे परमेश्वरे । एवमप्याचार्य. स्यात् तर्हि किमु ·८० रासपश्चा यायीव्याख्यायाम् । पक्तव्यम् । ईश्वरत्वादेव तनुभृतामात्मा । तत एव प्रेष्टस्तत एव घ धु सुहृत् । सात्मकानामव पसादीना सेवन दृश्यते, न तु मू ताना तेषाम् । तदाहविधानात् । अतोऽस्मद्भाग्यवशातू सदान दा 5s मैव प्रकटितस्तस्मात्त्वत्सेवन प्रवृत्तानामस्माक कि तैरिति भावः। अनभिज्ञापक्ष, अधिकारमबुदू-वैव धर्मभुपदेष्टु प्रवृत्तोऽसि निरी गुण्ये पथि विचरता को विधि. को निषध इत्युक्तत्वाद् ब्रह्मज्ञा नामस्माक विधिनिषेधाधिकाराभावादियाशयेनाहु. ।। यदिति ।। इति यद्धर्मविदा स्वयोक्तमेतदुपदेशास्पदे तदेकस्वभावे एवमस्तु क्रियताम् एवमुपदेशो, न वय निवारयामः । पर तु स्वाधिकाराभा वान्न त गृह्णीम इति भावः ॥ धर्मविदेति ॥ धर्मस्वरूपमात्र वात्स, न तु तदुपरशाधिकारम् । यद्वा, अथापि धर्मविदसि, न तु ब्रह्म वित् । अत एव ब्रवीपीति सोपहास व्यङ्ग्यम् । यद्यपि निवारण मुचितमधिकार विनाऽरण्यरोदनप्रायस्योपदेशस्य निपिद्धत्वात् । तथापीश्वरत्वात् ता नास्यस्माक निवारणसामर्थ्यमिसावायेनाहुः ।। ईश इति ॥ यदा, अधिकार विनोपदेशकर्तृत्वमनुचितमपि प्रभु स्वानो विरुद्धयते । ननु, वामैव विभुतेत्युक्तत्वेन विभुताया. कुटि लप्रवत्तिजनकत्वावगमाद् अधिकाराऽभावसाधकमात्मानुभवमावेद यति ॥ पेष्ट इति ॥ अस्मत्प्रेष्टो भवानेच । सपा तनुभृता व धु हितैपी परमात्मा आत्मा चाया, सर्वेषा परप्रेमास्पदभूतोय आत्मा यश्च मुह्वत् परमेश्वर स, तत्वमसिवाक्ये तत्वम्पदोपलक्षितो भवानेव । तथाचाखण्डवाक्यार्थबोधवतीना कुतस्त्वदुक्तधर्मऽधि कार , कुतश्चाऽशुभसम्बन्धः । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थामु सर्वदा * ब्रह्मभूतस्य सयोगोनाशुभस्पोपपद्यत इत्यादिशास्त्रादि ति भाव । ब्रह्मज्ञम्म याना पक्षमवलम्ब्येयाक्तद्रष्टव्या । तेषा तदभिमान यथेष्टाचरणे प्रत्तिदर्शनात् । तदुदाहरण तु-प्रसव ·वार्थदीपिकायाम् । १ अ याया । (२९)। समिति वेदविदो बदन्ति तस्मान मे सखि पराऽपरभेदबुद्धि * जारेऽथवा निजबरे सहयोऽनुरागो व्यर्थ किमर्थमसतीति कदर्थ पतीयादि । यद्वा, स्त्रीणा स्वधर्म इति यद स्वयोक्तमेतदुपदेशपदे स्वय्यस्तु । एतदुपदेशविषयो भवानेवाऽतो न वयमुपदेशनीया। ननु मम कुत उपदेशविषयत्वामिलाशय सौ दर्यमाधुग्र्यादिगुण गणालमतस्यास्मचित्तकर्पकस्य तवैविधत्वमेवास्मद्धर्मनायो म- योजकामति भावः । यदा, इति यत् त्वयोक्त तदस्माक मनसि न मविशति । यतस्त्व धर्मविन तु तदनुष्ठाता । यो यस्य धर्मस्यानु ष्ठाता न भवति, केवल मैं जानाति, न तद्वाक्यात् कस्यचित् तस्मिन् धर्मे प्रवृत्तिर्भवति । अत. काचिन्महाभागा पातित्रस धर्मानुष्ठानपरा योषिद्वाराऽस्मानुपदिशेच्चेत् तस्मि मनसि तद् वाक्य प्रविशेदत किमर्थ जल्पसीति भावः । अस्मद्वाक्यमेतासा हृदि मविशत्तिति यदि तवाग्रहस्त नदुपदेशपदे गुरौ त्वय्यस्तु । तथा- च विष्णुना यथा मोहिनीरूप धृत तथा स्वमपि स्त्रीरूपमादाय स्वीधर्ममाचर, ततोऽस्मानुपदिशेति गुपनुष्ठिते कर्मणि शिण्यभूताना मस्माकमपि पत्ति' सकिन्र्येण भविष्यतीति भावः । नन्वनुष्ठा याऽप्यह दर्शयामि, पर तु कि कर्नव्य ।। स्त्रीत्व नास्ति ममेतिचेत तत्राहु.॥ ईश इति ॥ सर्वकलासमर्थे त्वयि स्त्रीभावोऽपि न दुर्घट इति भावः ॥ ननु कपटेन गृहीततीभावस्य मम पाणिग्रहीतुरल भ्यत्वात् कथ पातियखधर्मानुष्ठानमिनि चेत् तबाहु' ।। पेष्टो भ बान् । स्वभावत एव प्रियो मनोहरात्मा च । तथाच यथा मोहि या जाननपि कपटस्त्रीभाव, स्वाभाविकसीमावा परमपियामुया विहाय सन्दग्धकाम परमजितद्रियोऽपि श्रीरुद्रस्तद्ग्रहणायाधावत , तथा लोकोत्तरसौ पति स्वयि कपटेनापि गृहीतस्त्रीभावे जान तोऽपि कोनिश स्वस्वदारान् परिसज्य बदग्रहणाय धाविष्य सऽतो न ११ ·रासपश्चा-यायी व्याख्यायाम् । . पतिदौर्लभ्यामति भाव । अनेनाहो विधामा धर्मविनाशायैव व रपितोऽसि । पुरुषले खीणा धर्म नाशयसि, गृहीतस्त्रीभाये पुरु पाणा तमाशविष्यति ।धर्ममनुष्ठातु तुत्व कदापि न समर्थोऽसि । यवेदानी पुरुषधर्ममेकपनीतलक्षणमनुष्ठातुमशक्तो, बहीना स्व स्मिन्नामक्तत्वात् । तथा गृहीतखीभावेऽप्यसख्यातपुरुषाणामा सक्तिजनकत्वात् । तस्मादनुष्ठाय उपदेष्टुमशक्तस्त किमर्थ वृथा कण्ठशोषणाय प्रत्तोऽसीसपि वनितम् । यद्वा धर्मविदा त्वया इति यदुक्तमेतदुपदेशपदे लयि एवमस्तु, त्वदङ्गेषेव जीर्ण भवतु । ग्राहकाभात् । अहो ज्ञातमस्माभिनवीन धर्मवित्व त्वया सम्पा दिनमत शिष्या सम्पादनीया । ययोक्तधर्मश्चोपदेशव्य इति तब महत्युत्कण्ठा वर्तते । ततोऽस्मानेग्मुपदेष्टु मटत्तोऽसि । परन्तु न वय ला गुरु कर्तु समागता, अत. किमर्थमपात्रदानात् सधन ना शयसि । अमतिपित्सितमर्थ प्रतिपादयमनवधेयवचनो भवति । त थाच धर्मविद यधपि जातोऽसि, तथाप्यधिकारानधिकारविवेकले शनापि पिधुरोऽस्यऽन, सम्प्रत्येतत् त्वयि तिष्ठतु । गुरोः सकाशाद् यथोक्तविवेकमपि लब्बैतदाधिकारलाभ मुखेनोपदेश करिष्यसीति भार । यनरत्नमीश ॥ यथोक्तोपदेशधारणेऽधिकारस्वीकारेऽधि काारसम्पादने च समर्थ । भवसस्तहि किमर्थमागता इतिचेत् त बाहु ॥ तनुभृता सर्वेषा चतुर्दशभुवनस्थाना गौ दादिविशिष्ट विग्रहवता म-ये भवान् मनोहरस्वरूपोऽतोऽस्माक पेष्टः । तथाच स्वयि रमणबुद्धया समागता वयमतो न यथोक्तोपदेशाही इति भार ॥ मानिनीपक्षे, पत्याद्यनुवृत्तिलक्षण. वीणा स्पधर्म इति त्व योक्तम् पादुपदेवारि समर्थे त्वग्येपमस्तु । सर्वदैवमव खया वापदेशनीया । धर्मविदेखोन अहा ज्ञातम् अद्यास्माभि:-ख धर्मविदमीति भूचितम् । याग्य चरमुपदेशकर्तत्व तब यत CE ·८३ णीयः क, गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। स्मिन् प्रेमकृत' शुभपथ्येव प्रवर्स ते सज्जनैरिसाशयेनाहु । मेष्ट इति ।। भवान मेमविषयो यता बन्धु । यथाक्तोपदेशकर्तृत्वाद् हितैषी । अत आत्मा स्वात्मतुल्य । तथाच, क सबभर्ता, श्रुश्रप को वा कपभर्नेसादिविकवतीनाम् अस्माकमग्रे स्व- पाण्डिस नोद्घाटनीयमिति भारः।यदा इति यत स्खयोक्तमेतदेव- मुपदेशपदे सय्यऽस्तु । त्वमपि स्वधर्ममाश्रिख तिष्ठ, न उस्माक स्वस्य च धर्म नाशयति भाव । यतस्त्वमीशो नाशसरक्षणयो. समर्थ । यदि तुमदभिस्नेहवतीना न स धर्म., कपटपूर्वकत्वादिति समाहुः ॥ प्रेष्ट इति ॥ तनुभृता सर्वेषा माणिना भवान् आत्मवत् प्रे। यतः सर्वेषा हितैषी । तथाच सर्वेषा तनुभृता यथा बयि प्रीतिस्तथाऽस्माकमप्यतो विशेषणीतिभ्रमादस्मासु दोपमारोप्या ऽस्मद्धर्म नाशयितुमयोग्योऽसीति भावः ।। नित्तिपक्षे, एवं साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादकश्रुतिभि स्वस्य अहम णि सम-ययोऽभिहित इदानीप, इमो यातोऽमितस्य राजा, अ ग्निर्मूर्दा दिव इसादिका श्रुतय. स्वाभिमाय ब्रह्मण्यावदयन्ति । यदिति ॥ यत् स्त्रीस पर्मिकाणा बुतीनामि द्रादिप्रतिपादिकानाम स्माकमि द्राद्यनुवृत्तित्तापर्येण तत्र पत्ति स्वयम इति धर्मविदा योक्तम्, एतदेव लग्यस्तु । यत उपदिश्यमानानामि द्रादीना पदे अधिष्ठाने, यत ईश्वरे सर्वकारणभूते । यतश्च भवान् प्रष्टत्वाव तनुभृता सर्वेषामि द्रादीनामात्मा तव धुस्तत्सम्ब पीन्द्रादिावग्रह रूपश्च । तथाच किमपि विकारजात मतिपादय ब श्रुलय. सवा धिष्ठानभूत सीमान सर्वस्वरूप परमात्मान समेव प्रतिपादयात सवे वेदा यत् पदमामनन्तीसादिश्रुतेरिति भावः ॥ ३२ ॥ स मार्ग प्रवृत्ता वय प्रशस्या, न तूपालम्भयोग्या इसाशये सदाचार प्रदर्शयन्ति ॥

·रासपश्चा यापीव्याख्यापाम् । कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशला स्व आत्म- नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरातिदैः किम् ॥ तन्न प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या- दाशा धृता त्वयि चिरादरनिन्दनेत्र । ॥३३॥ कुर्च तीति ॥ कुशला कर्तव्याकर्तव्यादिविवेकवता, कि प्रजया करिष्यायो येषा नोऽयमात्मा लोक इयादिशास्त्रतत्त्वविदः पुरुषपौरेया नारदादयो, योपिदरा गार्गीसुलभाद्याश्च त्वयि रति कुर्वन्ति । यत, स्वे स्वस्वरूपभूने आत्मनि, अत एव निसपिये। अन्यद सर्व यदा स्वात्माऽनुकूल भवति तदा प्रिय भवति, न तु सर्वदा । स्वात्मा तु सर्वदैव प्रिय' । तथाचैवम्भूते त्वय्यच रतिरुचि ता। तत्सस्थोऽमृतत्वमेति, यदात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानव * आत्म येर च स तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते * इसादिशा स्वाद । अत. पतिमुतादिभि. कि मोक्षपतिय धकः, किं प्रयोज नम् । ब धयो दृढब धनम् * इत्युक्तत्वात् । प्रत्युतातिदै सम्प्रति वियोगादिना जमादिसरतिचक्रानिक्षेपणादिना चाऽऽतिप्रदाय कैः । ये हि सस्पर्शजा भोगा दु'खयोनय एव ते * इत्यादिशा- खात् । एवं यथोक्तनिर्देतृत्वमुपपाय पूर्वदिस्था. मार्थयते ॥ तदिति ॥ यस्मात पतिपुत्राथनुदृचिनिन्दिता, स्वदनुपतिविहिता सदाचारमाप्ता चाऽतोऽस्माभिर्योग्यमेव कृतम् । तस्मानोऽस्मान् प्रति प्रसीद । ननु मयि प्रसन्ने किं भवतीति चेत् तत्राहुः ॥ हे परमेश्वर' ब्रह्मायधीश्वर स्वयि प्रसन्ने पुरुषार्थचतुष्टयमपि सिद्धय- ति । अकाम. सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी:* तीवेण भक्ति- योगेन बजेत पुरुष परम् % इत्युक्तत्वात् । ननु भवतु, प्रसन्नोऽइ ·गूढार्थदीपिकायाम् ।। अ याय. । (२९)। पुष्मभ्य मोक्ष ददामीति चेद्, न वय सम्प्रति मोक्षकामा इखाशयेन आहु ॥ पा स्मति ॥ चिराद् रामाऽअतारादाराभ्य स्वपि धृता अस्माभिः सह रमण करिष्यतीखेव रूपाम आशा भवान माछि- न्धात् । आशापूर्तिरेव प्रभुभिः क्रियते, न तु तच्छेद इति प्रसिद्धि- धोतमार्थ-स्मेति ॥ ननु समभाव जानतीना युष्माक स्व- पतिरूपेण मया रमणेन सतोपाकिमिति न भरतीतिचेत् तत्राहु । हे अरविन्दनेत्र ॥ अनास्तब्रह्मात्मभावेन तुच्छीकृतकोटिकाम विग्रहेण पुण्डरीकाक्षेण भगवता त्वया रमणाभिकाङ्कावयो वय, न वाहनब्रह्मात्मभावैर्मलमूत्रादिविग्रहै। स्वपतिभिः । अत एत स्वरूपेणैवास्मदाशापूर्तिविवेयेति भाव । यता, अरवि दनेत्र श्री रामचन्द्रविग्रहदर्शनजन्यैतद्विग्रहसङ्गमाऽऽशापूर्तिमेतद्विग्रहेगव कर्तु पोग्योऽसीति सम्बोधनाशय. ॥ वरदेश्वर इति पाठे वरदानामी श्वर श्रीरामचद्रात्मना बने स्थितस्य तब दर्शनमात्रेणैव घर स्य लब्धत्वादिदानी तसाफल्यमपेक्षितमिति भावः ॥ अनभिक्षा पक्षे, यथोक्तात्मज्ञपक्षमवलम्ब्य यदुक्त तत्र सदाचारप्रमाणमाहु॥ कुर्वतीति ।। कुशला मनीषिणो निसमिये स्वात्मभूते स्वपयेव रति कुर्वति, पतिपुत्रादिभिरातिदैः किमिति विचार्य, तत त- स्मानः मसीद । यतस्त्व परमसमर्थ , त्वत्प्रसादो न निष्फल इति भावः। परदेश्वर इति पाठे, मयेमा रस्यथ क्षपा* इति त्वया परो दत्तस्त सार्थक कर्तुं समर्थ इति भाव । तस्मादाशाच्छेदोऽसत निषिद्ध इसाहु: ।। मा स्मेति ॥ चिरादू, बालभावमारभ्य स्वाय धृतामाशा भवान् मा छिद्यात् । हे अरविन्दनेत्र! परमसुन्दर । तथाच लोकोत्तरसौन्दर्यादिविशिष्टो भवानेव अस्पदन्त करणे प्रविश्याऽऽशामुत्पादितवान् । अतः स्वनोत्पादिता स्वगुणदिना स्वेनैव पूरयितु योग्यामाशालक्षणां लता फलकाले कर्णकठोरो- -- , ·रासपश्चान्यायीच्याख्यायाम् । सयादिकुठारेण च्छेत्तु नार्हसि । यतो, विषवृक्षोऽपि सबद्धर्घ स्वय छेत्तुमसाम्प्रतम् * इति यायजानास्येवेति भार । स्वस्मिन्नात्म शत्वोच्छपेण पदि ख भूतिकागस्तीशा पूर्तिरूपमस्मपूजनमवश्य कुरु । आत्मज्ञमर्चयेद् भूतिकाम इति श्रुतेरिति पनितम् । यद्वा, य एतस्मिन् महाभागा* इसादिगाँक्तिमनुस्मसाहु ॥ कु र्यतीति ॥कुशला महद्भाग्यलब्धमारासार विवेकास्त्वयि रति कुर्व ति । यत स्वीये आत्मनि अताकरणे नियप्रिये, यद्वा नित्य मिये स्वस्मिन् परस्मिश्च नित्यमिये स्वयि । अतस्तद्विपरीत स्वीये आत्मनि चार्तिदैर्दु खप्रदे पत्यादिभिरस्माकमपि कुशलाना कि भयोजनम् । तत् तस्मान. मसीद । त्वयि चिराद, धृतामाशा म वान् मा च्छिन्द्यात् । सर्व परिसज्य स्वदाशया जीवाम' । तदु च्छेदे स्ववलम्बनाभावात् सघ एव मरिष्याम इति भावः । ननु भवतीना नाद्यापि तथाविधामातिरेको दृश्यत इत्सत एव प्रवी मीति चेत् तत्राहु ॥ हे अरविन्दनेत्र ! अहो ज्ञातमस्माभि, भो सखे रजनीय, भवॉश्चारविन्दनेत्रः । अतो मुकुलितनेधकमल- स्वादस्माक मेम्णः परा काष्ठा न पश्यसीति सनर्म व्यङ्गम् ।। मानिनीपले, ननु सर्वेषा प्राणिनामह पेष्ट इति याद भवत्यो जा नन्ति तहिं स्वाधिकारानुरूपा रति कुनो न कुतीसाशझ्याहुः ॥ कुर्व तीति ॥ कुशला, स्वधर्मनिपुणा साव्य , आतिदे. -दो अवखण्डने। दु'खच्छेदकै पसादिभिहेतुभूतै सीये गृहादी आत्म- नि च नित्यप्रिये सति, त्वयि रति रमणबुद्धि कुर्वा त किम् । अपि तु न कुर्व तीत्यर्थः। तत् तस्मान्न प्रसीद । हे परमेश्वर । बजाधीश्वरपुत्र! त्वा खत्मसाद प्रार्थयाम इति भाव । पाठा तरे, हे वाछिनपद । प्रसादमेवाहु ॥ चिरादू वयमत्र, मा आस्म = न तिष्ठाम । लटि रूप छा दमम् । शीघ्र गृहान् ग तुमनुजानीहीखर्थ । .

·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अध्याय । (२९)। ननु चिरकालमारभ्य ममाssशा वर्ततेऽत एव न वाच्यमिति चेद तत्राहुः ॥ आशामिति ॥ चिरात् स्वयि धृता स्थिताम् । धृड अ वस्थाने अस्मासनाशाम्, अत. पर भवान, छि धात् । यतो, हे अरविन्द नेत्र ! ॥ कमलवाद्विशालनेत्रस्य प्रयहमस्माक स्वधर्मनि- छता पश्यतोऽस ताऽसा येऽर्थे प्रार्थना नोचितेति भावः । यद्धा कुशला. स्वीये आत्मन्निसमियेऽपि सयि पसादिभिर्दु खनित्रा- रकैहेतुभूते रति कुन किम। अपि तु न कुति। समानम यत् । यदा, साध्वी बलयुता नातुमती भर्तृभिया बड्ड * असाध्या सा भवनारी पर्जनीयाsपमृत्युदे युक्तममा पालक्षण स्वस्मिन् सूचयन्स आहु ॥ कुर्वतीति । अहो कुशला अस्मदाद्याः पत्यादिभिः खाये आत्मनि देहादी निसभिये तत्करणीयप्रीतिविपये सति रति कुषी त किम् । तत्रापि आर्तिदः॥पापसम्भावनयापि परम पीडामदै । समानम यत् । यदा, तिष्ठतु पतित्वविचार', प्रीतिवि चारश्च । भस्माक तु सर्वतो विरक्ति सम्पाधात्मरति. कर्तव्येति सता प्रवृत्तिदर्शना सम्प्रति मनीषा वर्तत इत्याशयेनाहु ॥ कुर्व न्तीति ।। तु अपि इति च्छेदः । अयि, हे सौम्प ' हि मसिद्धम् । कुशलास्तु खे वस्तुत. स्वरूपभूते आत्मनि निस्सामिये रीत कुरै न्ति, न तु तद्विपरीते दहादौ । नोऽस्माकम् आतिदैरपसादिभिः कि प्रयोजनमिति विचार्य कथ रति कुर्व तीसपेक्षायामाहुः ॥ तदिति ॥ यत सर्व दुखस्वरूप तस्माद, हे परमेश्वर व प्रसीद । प्रसन्नो भूत्वा वय विषयाऽऽशया त्वयि मा आस्म । स्वदयभूता वय न स्थितास्तामाशा, हे अरविन्दनेत्र 'भवान् छिद्यात् । हे ईश्वर परब्रह्मविषया मा प्रमा छि द्यादिति वा। यद्वा, हे अरवि दनेत्र ! परमेश्वरविषयिणी मा प्रमा चिरात काल- मारभ्य गुना स्वीकृता विषयाशा छिपात् । नतस्त्वयि, भास्मत्व - ·रासपञ्चाभ्यायीव्याख्यायाम् । दनन्या भवामेत्येवम्प्रकारेण रति कुर्व-तीत्यर्थ । यद्वा, भा. चतुरशिरोमणे, नेय परदारेषु रत्याशा शोभना । कुशलास्तु स्व- पतिभायर्यादावपि रति विहाय स्वात्म येत्र रति कु तीत्याशयेना हु. ॥ कुर्व तीति ॥ तस्माद त्वमपि प्रसीद, किमर्थं ग्लायसीति भाव । प्रसादे सर्वदुः खाना हानिरस्योपजायते इति प्रसिया प्रसादे सति, हे परम ' हे अरवि दनेत्र ! ईश्वर ! परमा चिराव त्वयि अवस्थिता सर्वदु.खनिदानभूतामाशा छिन्यादित्यर्थः॥ नितिपक्षे, प्लवा होते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवर येषु कर्म * एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति * पुरुष एवद विश्व कर्म तपो ब्रह्म पराऽमृतम् * एतद्यो बेद निहित गुहाया सोऽविद्याथि विकिरतीह सोम्य * तद्वि ज्ञानेन परिपश्यति धीरा आनन्दरूपममृत यद्विभाति * भिद्यते हृदयग्रथिरियाया श्रुनयो वैराग्यादिसाधनसम्पमास्त्वय्येवात्मनि परमात्मस्वस्वरूपे प्रत्यगभिन्ने, यतो निसप्रिये रलिं, आतिमदै पसादिभिर्न किं प्रयोजनमिति विचार्य, तस्माद हे परमेश्वर । चिरादनादिकालादारभ्य त्वयि धृतामाशामाभिमाय कश्चिदपि मा छियादाछेदनपर परमेश्वरेण त्वया दण्डनीय इति सम्बोधना SSशयः । यद्वा, तद त स्थितेन त्वया तच्छेदनाय स न प्रेरणीय इसाशयेनाडु ॥हे अरवि दनेत्र सर्वहृत्कमलप्रकाशन ! इति ।।३३।। यदपि वनदर्शनार्थमागतास्तस्य च जातत्वादित पर मति यातेत्युक्त तत्राऽऽप्याहु । चित्त सुखेन भवताऽपहत गृहेषु यनिर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये ॥ पादौ पद न चलतस्तव पादमूलाद् ·गृढार्थदीपिकायाम् ।' अध्यायः।(२९)। ८९ याम कथ ब्रजमथो करवाम किंवा ॥ ३४ ॥ चित्तमिति ॥ गृहादिपु यश्चित्त सुखेन निर्विशति तव त्वयाऽपह तम् । एवमग्रेऽपि । यद्वा, तदपहारे न भगवत' प्रयास इसाशयेन आहु ॥ मुखेनाऽऽन दसरूपेण । तथाच साक्षादान दस्वरूपे त्वयि लब्धावस्थान पिस गृहेऽपि न निर्विशति दूरेबनदर्शनादौ तत्मवे शतमा करावरिकोचिकित्ये न निशित । दूरे पुष्पफला धुपचयः । न हि तरकरहत कस्मिश्चित कर्मणि केनचिनियुज्य त इति भार । तथाच तव पादमूलात तत्समीपात् पादौ पद न चरतः । नाS यत्र गच्छत । तब पादमूलादिसनेन उत्पादसा हिस चेत् तदा सर्वत्र ग तु शक्ताविति सूचितम् । अतो गमन साधनाभावागज कथयाम । ननु भरतीना पद्भ्या गमनसामर्थ्य नास्ति चेत् तशिकटादिना मेपयिष्यामीति चेत् तवाछु'॥ कर वामेति ॥ अधो अथ तत्र गत्वा कि करवाम तत्तच्यापार साधनचित्तादेस्त्वयाऽपहृतत्वादिति भाव ।। अनभिज्ञापले, वय पाशोभाऽऽशादिदर्श गार्थमागता, नापि तब सङ्गमार्थमपि तु चोरत स्वचित्त ग्रहीतुमागता इति नर्म व्यन्जय स आहु ॥ चित्तमस्माकमपहृतम् ॥ केनेति चेत् तत्राहु ॥ भवता ॥ चोर चक्रवर्तिना। ननु भवयोऽस त मिथ्यानादि य । वास्थेन हि मया तदायामरहितेन कथमपाहतमिति चेत् तत्रादु ॥ सुखेनाऽना यासेन । वेणुरवादिभृयसद्भावे तदपहरणे को वा तव प्रयास इति भारः । 1 चेद स्वरूप, एदपहारेण सर्वस्यापि गृहादेलण्ठितत्वाद इसाशयेडू ॥ यचित्त गुहेपु मर्वेषु बाह्येषु इद्रियरूपेषु च निर्षिशपेण विशात तदपहृतमित्यर्थ । अत करावपि यो गृहक त्येधु निशित । उनत्यनेन नेनादीनामाप सगृहः । ननु सप्रति .

·रासपश्चा यायीव्याख्यायाम् । " गन्छन, इस परश्वो या दास्यामीति चेत् तत्राहु. ॥ पादौ तद्विना तव पादमूलात् पद न चलतः । तस्य चोरस्य त्यागो न न्याय्य इत्यपि ध्वनितम् । अथा अतो पूज कध याम, गत्वा च कि कर वाम । सर्वसायाचित्तरूपपनाभागादित्यर्थ । यदा, कि वा करवा म । चिनाद सर्वस्यापहारात् । चौर भव त पाप्यापि तदादातु, त्या ग्रहीतु, नेतु, राजाध, आक्रोशनाथ ग तु चाशक्त वात् । स्त म्भनादिमत्रोऽलौकिकचौरे कि करवामे भाव । यद्वा, मुखरूपे ण भवता चित्तादरपहनावा गृहादीनि जल तु, समृद्रय-तु, कि मस्वाक तैरतस्त माध्यमदन नाच्चारणीयमितिभाव मानिनी पक्षे, ननु तिष्ठतु बाद', समत्येव भवत्य' समागता राजापत्र विश्रम्य पातर्गमिष्यथेति घेत नत्राहु ॥ चित्तमिति || सत्यमुक्त स्वया, तथापि गृहेषु भवता जायमानेन मुखेन चित्तमस्माकमपह तम् । यद्यस्माद्गृहकृत्येपु निर्विशति करामपि तत्र निर्षिशत ननु भातु तथाप्यतिसुकुमारत्वात् पदमपि ग तुमक्ताभ्या पद्भ्या कथ गमिष्यथेति चेत्तत्रादुः ॥ पादो तव पादमूलात् कथ पद न चलता, किन्तु चलत एव । तत कथ व्रजन याम । अत्र स्थि स्वा च कि करवाम । यद्वा, यद्यपि पादौ पदमपि ग तुन शक्ती, तथापि तव पादमूलात कश्चिद् ब्रजमेव शनैः शौर्याम । अ यथाऽत्र स्थित्वा कि करवामत्यर्थः ।। नित्तिपक्षे, ननु सर्वामा श्रुती वापरत्वे कर्मणस्तत्तात्प विषयत्वात्तनुष्ठानादेवॆयथ्य प्राप्तमिखाशका, तत्वज्ञानात् पूर्व तद्वेयर्यमाशङ्मयते । तदुपर पा ' नाच । यत्र तु द्वैतमिव भवति सदितर इतर पश्यतीसादिना ससारदशाया क्रियाकारकादे. स द्भावाभधानाद सदैयाऽनवगमात । न द्वितीयः। यत्र त्वस्य सब प्रात्मवाभूत् तव केन क पश्येदियादिना तदुभर तद्वैय ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ याय । (२९)। र्यस्येष्टत्वादियाशयेनाहुः ॥ चित्तमिति ॥ सुखरूपेण भवता चित्त यदाऽपहूत सच्चिदान दधने मसगाभिने परमात्मनि चित्त यदा लीन तदा गृहेषु पाोष्वभ्य तरेषु च न निर्विशति । अत एव करावपि गृहकखे न नित्रिंशतः । पादौ पदमपि न चलत । तथाच सर्वेद्रियव्यापारनिटत्या तत्त्वविद. कर्माधिकाराभावात तदपेक्षया कर्मानुष्ठानादीवयं नास्ति दोष । नै तस्य कृतेना ऽर्थो नाकृतेनेह कश्चन * नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्र य * इत्यादिशास्त्रादिति भाव । अतस्तव पादमूलाद् वय वन कथ यामः । कर्मकाण्डसानुगुण्य कय भजाम । तासामप्यस्म दनुगायिसात् । गत्वा च कि करवाम । क्रियाकारकादिप्रतिषेध- बोकानामस्माक तदानुगुण्यासम्भवादिति भाव ॥ ३४ ॥ एव दक्षिणदिग्गता उक्ता मार्थयते॥ सिश्चाङ्ग । नस्त्वदभराऽमृतपूरकण हासाबलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ॥ नो चेद् वय चिरहाजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदवी पदयो सख । ते ॥ ३५ ॥ सिचेति ॥ अद्भहे भगवन् । अस्मदृच्छयामि सिञ्च, न तु निर्मापय त्वद्विपथकामस्य परमसुखरूपत्वात् । यतस्त्वयेवोत्पादित इसाहु ॥ हासेसि ॥ तब योऽय हासपूर्वकोऽरलोक कलगीत च ताभ्या जातो यो हृच्छय काम स एवारिन । तर हास काम- जनकः, अबलोकः स पुक्षणकता, गीत वायुरिव । तत्रापि कल- गीत सर्वतो वायुः । सिञ्चन च न वा घृतादिना, स्वर्गस्याऽम तेन, चन्द्रस्थमुथया वा सम्भवति । तेपा यथाकथश्चिदुदरमवश. . .

·९२ रासपश्चाभ्यायी व्याख्यायाम् । योग्यानामप्यनभिलपितखेन हृदये प्रवेशायोगादि याशयेनाहुः ।। स्वदधराऽमृतपूरकेण ॥ अलौकिकन पूरकेणाऽपि सिञ्चनोत्तया यथोक्ताग्ने परममहत्त्व सुचितम् । सिचनमार्थनया भगवद्विपय. काम एपास्मज्जीवन जठराग्निवदिति पतितम् । अन्यथा स्वस्थ यदनुष्टेय, तदावेदयति॥नो चेदिति सिञ्चनेन यदिन जीवयामि तहि विरहजाग्निना उपयुक्तदेहा दर पशरीरास्ते पदयोः पदवीम् । अतिक योगिवद् याम माप्नुयाम । उपयुक्तपदेन, त्वयोपभोग्य- देहाना यथोक्तागिनोपयुक्तत्वमयुक्तमिति घनितम् । नु सिञ्च नेनातिप्रद्धा कामाग्निर्दाहको भविष्यतीत्याशङ्कानिरासाय विरहा- ऽग्निनेत्युक्तम् । तथाचाऽतिपद्धोऽपि जाठराग्मिययेष्टभोजन लाभे सति न दहाति, अनशनादिना तदलाभातु दहति । तथा ह- पछयाग्निरपि स्वभोग्यालाभे तदाशानिहत्या विरहाग्निरूपेण परिणतो दहतीति भाव' । यद्यपि तव माप्तौ नास्सस्माक कि श्चिदपि प्रतिबधक तथापि भगवदुपभुक्तदेहाना भगवत्प्राप्तिरभि लषिता, तद्विपर्यये महद् दुखमन सरिखरूपेणावतीर्णस्य ता यथा ऽस्म मनोरथपूर्तिर्भवेत् तथाऽनुष्ठान योग्यमिति सूचय स सम्बो धयति ॥ हे सखे इति ॥ अथवा यद्यप्यस्म-मरणे तब नास्तिका चिद्धानिस्तथापि सखित्वात् पश्चात्तापस्तु भविष्यसति सम्वोधना SSशय ॥अनभिज्ञापले, अनेन निर्वस्त्राङ्गदर्शनार्थ यथा वस्त्राहरण लीलाऽऽरब्धा, तथा निर्लज्जवचनश्रवणामिय लीला समा रब्धेति विज्ञाय विस्पष्ट प्रार्थयन्ते । सिञ्चेति ॥ आदौ क्रियापद प्रयोगेणोत्कण्ठाधिक्य सूचयति ॥ अह । हे प्रिय ! न* कामाऽग्नि सिश्च । निर्वापय। यतरतब हासा ऽवलोककलगीताभ्या जातश्चाहीप्त । तथाच अस्मदहृदयशयमेर कामानि हासावलोकाभ्या कलगीतलक्षणेन मथानदण्डेन प्रयो-य ·. मूढार्थदीपिकायाम । अभ्याय' । (२९)। वाच पेशै. प्रदीप्य तत्रास्मान् अस्मत्प्राणान दग्गुमरका तोऽमि। नदमुचितमतस्तज्जनितपापाद् रिभेपि चेत् सहि त पिय। यनै चाऽग्निः प्रदीप्यते तेनैव पश्चात्तापन झनिति यदि निर्वाप्यते तर्हि तदैव तत्पाप निवर्तते इति भावः । ननु सम्पति ममातिके जर पूर्णभाजनाभावात् कथ मिश्चामि तथा चेद् भवतीनामाग्रहस्ता यमुनासन्निधौ चलनीयमिति सोपहासमाशङ्कयाहु ॥ अमृते, त त्राप्यग्ने परममहत्वात् तत्पूरकेण । स्वार्थे कन् । ननु जनपि यत्र दुर्लभ तत्राऽमृत कुतस्य तदपिन्दोरपि दुर्लभत्वात् तत्पूर कुत इसाशय कथमस्मज्जीवनमाधन गोपायसि ।। असक्षोप लभ्यमानस्य गोपनाऽयोगादिसाशयेनाहुः ॥ त्वदधरेति ॥ श्रहा नारपेनाऽमृतसमुद्रेणापि तच्छातिरतोऽस्तु सहोलभ्य, येनाऽमृतेन तच्छातिस्तत् तब मुखचद्र एवास्प ऽतो नास्ति तव कोऽप्यायाम इति भाव । अनेन ज्वालनोपशमनयोरुभयोरपि स्वायत्तत्रादुभ यविधा कीडोचिता, न कविधा । दुलीलावतृषु राजगुमारेष्यपि तथा दर्शनादि सपि यनितम् । हृच्छयागरिखनेना तरोऽय दाहा स्मको रोगविशेषस्त्वदधराख्यपात्र विशेष मुखे निधाय पीतेना ऽत.प्रवेशसमर्थेन तत्रस्थाऽमृतपूरकेणौगोपशान्ति गमिष्यनि, न तु अयै कोटिभिरभ्युपायैरिति वनितम् । ननु मम स्वाभाविक होमादिभिर्यदि युवसो ज्वलेयुस्तहि कुत्र कति वा स्वाधराऽमृत दानेन चिकित्स्या इति चेत् तत्राहु' ॥ नो चेदिति ॥ यदि न सिश्चसि तीयमेकोऽग्निस्तेन शोपिनदेहास्तथा विरहजाग्निना दम शरीरास्ते पदयो पदवी सान्नि यमधुनैव यानेा प्राप्नुयाम । अते मति सा गतिरिति “यायात प्राणान् विहायाऽपि मेष्टसन्निधान सपाद्यमिति स्वमाणेभ्योऽपि स्नेहाधिक्य सूचय त्य सवाधय ति ॥ हे सखे इति ॥ यदा, पूर्वज म यऽकृततपस्का वयमतो वि ·रारापश्चा-यायीव्याख्यायाम् । रहाग्निना माणान जुहुमः । ततस्तव पादयो पदी माग प्राथा- मस्तद्रूपा भविष्याम ततोऽनिच्छतोऽपि तव पादौ अम्पत्स्तो ध्वेव पतेता, न तु भूमौ । सतश्च खत्पादभारेणैवोपशा तहच्छ याग्नयो वय सिद्धमनोरथा भविष्यामः । त्वचानिच्छन्नध्यस्मत कुचस्पर्श सुख प्राप्नुवन्नपि स्त्रीवधानुतापमेव भूयास माप्स्यसि । तथाच सखीरस्मॉस्त्वमेध सतापयसि चेत् ताहि वयम् अपि ला सखायमेव कथ नानुनापयामः । पर तु महतकस्तदनुतापदु खम पि कोटिगुणीकृस अस्मभ्यमेव दास्यते इति जानीम । किं कु मोऽस्माक दग्बललाटमेवविधमेव विधात्रा सृष्टम् । तस्माद भो । पारणामादर्शन कपासागर स्वानुतापाल्लीबीज किमर्थ वपसि, कथ या फलभोगाभागिणीरस्मॉश्च करोपि । मुक्ताऽसदाग्रहम ऽश्रीकुरु अस्मानित्याशय । यदा, अर्थव्यप्रार्थनामाकर्यापि विमुखमालक्ष्याहुः ॥ नो चेद् प्रयमिति ॥ न तावत्पर्य त कामा ऽग्निना कथ न दग्धा इसाशाइप तसिश्चनाऽऽशया सजीविता चयमित पर तमित्या सोऽग्निविरहाजाऽग्निश्चे सग्निद्रयसर जीवन दुर्लभमिति भावः । नन्वस्तु, तेन मम का हानिरिति चेत् तत्राहु ॥ यानेोति । तथाच निरवधि दुख दातु पत्तोऽमि । ताश दु ख तुभ्य दातु नास्माक सामार्थम् । अस्मद्विरहेण तव दु'खानुदयात् । सयागस्य ताशा खजनकत्वेऽप्यस्मिन-मनि तस्य दुर्लभत्वादिद शरीर दग्ध्वा तव पादयोर्मार्गभाव याम। तेन च सर्वदा स्वसयोगनैरविध तव दु ख दास्याम इात भारः। त थापि परस्परदु खप्रदान न सख्यधर्म इसाशयेनाहु ॥ हे सखे इति ॥ यद्वा, नचिदानीमिद दुर्घट जमान्तरे स्यादिखाशङ्कयाह । नो चेद, इद दुर्घटमेति चेत तहि यानेऽपि ते पदयो सानिय न याम । यतो विरहजाग्नरेवोपयुक्ता उचिता, न तु सयोगाऽमृत ·गूढार्थदीपायाम् । ' अ याय । (२९)। योग्या देहा यासा ता. | अधुने जमातरेऽपि विरहस्यैव नि- श्वयादिति भाव । तस्माचया सम्पादित सख्य तथैव सम्पन्नमिति सम्बोधनाशयः ।। मानिनीपले, अङ्गाहे लम्पट ! नोऽस्माक सह- जाहासादिना आतो यस्तव कामानलस्त त्वदधराऽमृतपूरकेणैव मिश्च । ताशा-सुपशामकताहशाऽमृतदानयोग्याया. कस्याश्चिद- स्भास्वऽभावात् । इप्टे मधुरादिवस्तुनि दुर्मिले दृष्टे सति स्वोष्टपुटी लोके यथा लियते तद्वदिति नमव्यनाम् । यता, नोऽस्मत्तस्त्व- S-यामामेवाधाराऽमनपूरके गत्यर्थ । बलात्कारमालक्ष्-पाहु' ।। नो चेद्, पलादस्मदधराऽमृतपानाय भवस्यसे चेव तहि वय स्वपति- विरहजार युपयुक्तदेहा भवेम, म्रियेमहि । तथापि ध्याने चि तने- ऽपि ते पदयोर्गिमपि, न याम= न यास्याम । आलक्षमख्याद- ऽस्मस्पभाव आनासीति सम्बोधनाशय ।। नितिपक्षे, तरति शोकमात्मनित, ब्रह्मविदामोति पर, नाऽन्य पथा प्रियतेऽयनाय इत्यादिश्रुसा परमपुरुषार्थाऽन पसाधनतत्त्व- ज्ञानस्यास्मत्वलोकतादिना यथाकश्चिदाप जातस्य करुणाऽमृत- धारयाभिषिञ्चनेन बर्द्धनम् उचितमिति प्राथय ते ॥ सिश्चेति ।। अङ्ग हे परमात्मन् । नोऽस्माक श्रुतीना हासपूर्वक प्रसन्नतापूर्वकम लोकन = श्रषणपूर्वक मननम् । कलयति सर्वतश्चित्तवृत्तीराकर्पती ति कल, तच तद् गीत गान = निदि यासन च, ताभ्या जातो यो हयस्प समासास्य कामादेहिकत्वादाग्निस्त ज्ञानाग्नि से दोष्ठपुट तपाडूमयाऽमृतपूरकेण कृष्णद्वैपायनाद्यात्मना व निश्च वर्द्धय । यथा यथोक्ताग्निस्त तदादिकल्पितकुतर्क जलमया है नोपशाम्येत तथा कुर्विसभिप्राय | कृष्णाद्यात्मनाऽवतीर्णस्य भ गवतो व मृतत्पमुक्तम् । प्रपनपारिजाताय तोत्रवेकपाणये * ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीताऽमृतदुहे नम * । जयति पराशरसूनुः ·९६ रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । सखातीहृदयन दनो व्यास: * यस्यास्यकमलगलित वाङ्मय ममृत जगत पिवतीत्यादिना ज्ञानस्याग्निरूपत्वमुक्त भगवता । यथै धासि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुते तथा * ज्ञानाग्निः सर्वकर्मा णि भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन * यस्य सवे समारम्भा. कामसङ्कल्प वनिता * ज्ञानाग्निदग्धकर्माण तमाहु पण्डित बुधा * इसा दिना तत्लेचन तेनैव कृतम्। न हि ज्ञानेा सदृश पावलमिह विद्य ते * तेपा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिरिशिष्यते * उदारा सर्व एरले ज्ञानी वात्मव मे मतमित्यादिना । विपक्ष दोपमाहु' । ना घेद, न सिञ्चसि चेत, तर्हि वय, तत्तद्रादिप्रतिपादितेन- श्रुतिषु मत्यभिन्नपरमात्मनिरूपण नारतीत्यादिरूपेण तव बिरहलक्षणा गिलोपयुक्तदेहा भक्षितस्वरूपा नष्टा भवम । तथापि ते पदयोः पापी तत्त्व, भ्यानेन याम = तवाभिमावयसो भविष्याम । वस्त्व ऽ यथाभावस्य वादिसहस्रैरपि कर्तुमशस्यत्वादिति भाव । यस्मा दुपागर्थयो. सख्य वर्ततेऽतस्तो कदापि न वियुक्तो भषत इति सम्बोधनाशय ॥ ३५ ॥ ननु यद्यपि नि सीम मेमवसा भवयस्तथापि मग्यादापालनार्थ पसादिसन्निौ स्थित्वैव मदाराधन कर्तव्यमिति चेत् तत्राहु याम्बुजाक्ष तर पादतल रमाया दत्तक्षण काचिदरण्यजनप्रियस्य ॥ अस्पाम तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग । (१) स्थातु त्वयाऽभिरमिता बत पारयाम ॥ ३६॥ यहीति ॥ हे अम्बुजाक्ष । यहि यत्मभृति तर पादतल यम् (१) मा इति पाठा तरग।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अन्याय । (२९) । अस्पाक्षम म्पृष्टवयस्लत्प्रभृति अ यस्य समले स्थातुमपि न पार याम शानुमः । इत' पर तत्समझे स्थिति कोग्निरक वेदादष्य ऽयिकखेद करोतीतिमननाय बत्गुक्तम् । किश्व, नैनार मात्रम्, अपि तु लयाभिरभिता बालभावमारभातया सार्द्ध उत्पमादात क्रीडामपि लब्धपत्य । अम्बुजय तकरणकबलमश्नुते व्यानातीय म्भुजाक्षः। तथाचा त.करणत्तिज्ञस्त्व सा जाननपि कियामा ग्रह करोषीति सम्भाधनाशय । खस्य भगवत्पादत स्पर्शयोग्य तामपि सूचयति ॥ कचिदरण्य जना प्रिया यस्य । तथाच वय मप्यरण्यजनत्वात् क्वचिदस्माक्ष्मेति भावः । इत' परम यत्र क्या पि स्थातुमशक्का इसत्र हेतुमाहु ॥ रमाया लक्ष्म्या द चोत्सव द तापसर वा । तदपि क्वचिदव, न सर्वदा । तथाच रमाया अपि यत् प्राी दुर्लभ चेद पादतल स्पृश्वाऽ यसमक्ष स्थातुमस्माक का शाक्तिरिति भावः । यद्वा, हे अम्बुजाक्ष दृष्ट्यैव तापनिवारक, यथा ल या चावल्य निहायेनमाप्त तथाऽस्माभिरपि सनसभाञ्चल्य परित्यज्य तत्मातये तदेकनिष्ठतव मपादनीयेसाशयेनाहुः ॥ रमाया इति ॥ किञ्च, अरण्यजनमियाय सर्वसङ्गनिनिर्मुक्तेपु वने थिला तवाराधनपरे पेव तब प्रीतिदर्शनात तरमीत्यर्थ तत्साम्य मेवास्माकयपि सपादतीयमित्याशय । किञ्च, स्वा ये सर्वदा स्वयाऽभिरमिता अपि जाता । अ यथा जीवनस्पैर दुर्लभत्वात् । तस्माद्वयम यत्र ग तु मेषयितु च न समुचिता इति भावः ।।कचि दक्ष इति पाठस्तवात्र सर्वभावेन स्थ तुमिसर्थ । अनभिज्ञापले, ननु कामाग्नितप्ताना यदि हमखेषु नास्ति शक्तिस्तथापि कुल्गाना ना युष्माक पतितनिधार स्थातुमुचितमन स्वपतीने गोपगच्छत, त एमैन कामाग्विापि भिवेयुरिति चेरात्राहु.॥ यहींति ॥ हे अम्बु तर नेमकमलदर्शक्षणमारभ्यर वय भ्रमरीभूय स्थिता. ? जाक्ष ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्मेत्युत्पमचथूरागेण लब्धचित्तासङ्गादिकाः किमेव ब्रवीषि। चक्षु राग. प्रथम चित्तासङ्गस्तमोऽथ सकल्प * इति रसशास्त्र किन जानामीति भाव । तनाऽपि यहि अस्मद्भाग्योदयक्षणे कदाचिदेव क्वचिदपि दुर्लभे गोवर्द्धनादि अमदेशे त्वया अभिरमिता निज भावव्यञ्जनयाभिना दतवत्यस्तापादमूलमस्माक्षम करेण सवाहना ऽऽधर्थकुचाभ्यावा स्टनियो, यतो रमाया , जाताचेकरचन, रम णीना दत्तोत्सवम् । यदा, यद्वाग्छया श्रीललनाऽऽचरसप* इति नागपत्नीना मुखाच्छ्तत्वाद् रमाया वैकुण्ठवासि या लक्ष्म्या नारा यणमियाया अपि रमणाभिकासिण्या उत्सरदायकम् । तथास्माक सदभिलापे, कि चित्रमिति भावः। वस्य याग्यत्वेन दुर्लभत्वमाश याहु ॥ अरण्यजना गोपादय एव प्रिया यस्य । यद्वा, रमणीना मुत्सवजनकस्य कादाचित्कत्ववर्णनमसङ्गतमित्याशङ्कयाहु ।। भरण्य जमा पुलि छ प्रिया यस्य । तथाच पुलि धादिपु दर्शनादिना भीतिजनकस्य पादतलस्पर्शोऽस्माक दुर्लभ इति भाव । अहो रमण अस्मान विहाय तादृशानामीतिमयच्छसीत्युपालम्भोऽपि व्यज्यते। तत्मभृति अन्यदर्शनमपि न रोचते । तथाच कोऽप्युच्चाटनम त्ररूप स्तन पादतलमात्रस्पर्श एवेति भावः । अञ इति पाठे, ननु भो मिथ्यावादि यो व्रज पसथवेति चेत् तत्राहु ॥ अञ. = अनायासेन, तथाच तत्र वलादू वसामो, न तु भीसेति भावः ॥ मानिनीपक्षे, न बनस्पर्शादिना कामाग्निमुद्दीपयित्वा सप्रत्येव वक्तु प्रवृत्ता इत्याशङ्ख्याहुः ॥ यहीति ॥ बाल्ये त्वदगस्पर्श कदाचित् कृतः स्यात्, पर तु यत्मभृति तव पादतल रमणीना दत्तक्षण जात तत्प्रभृति कश्चिदपि कदाचिदपि नाऽस्माक्ष्म। यतो वाऽरण्यजन पियस्य वानरादिमियस्य सता, त्वया कथादिना अभिरमिता अपि। अत एवान्यपा श्वश्रूममुखाना समक्ष स्थातु पारयाम । अ यथा " ·गूढार्थदीपिकायाम् ।' अ याय' । (२९)। तैष्येिमीत भाव । अम्बुजदिशालनेवस्यास्पस्वभाव पश्यतो नैव प्रार्थनमुचितमिति समोधनाशयः । यद्वा, यदि तव पादतल बय- मस्पाक्ष्म तर्हि तत्माते अ यसमक्ष स्थातुमपि न पारयाम ।। बतोते खेदे । तथा सति महान वद. स्यादिनि भावन तु तथा जातमतो महत कुशलमियर्थः । पादतलस्पर्शमात्रस्य यदा इय कथातदा त्वयाऽभिरमितानाजायमानस्तु खेदो वाचामप्यगोचरइस- भिप्रायेण लयाभिरमिता इत्युक्तम् । ननु मदनस्पर्शवतीना मया- भिरमिताना प्रतिदिनमानन्दास्वादनपराणा तत्समक्षावस्थाने कि प्रयोजनामत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमुक्त, रमायादत्तक्षणम् । तथाचैवविध- पादस्य तवगर्वावश्यम्भावादखवगवतीभिरस्माभि सङ्गत स्था- यित्वासम्भवाव तादृशस्य सुखस्य तथाविधदु खकारणत्वसम्भ- वा मेवमिति भावः । तत्राप्यरण्यजनमियस्य रमणविरोधिभावत- स्त माचोमयभ्रष्टत्वसम्पादक तब पादतलस्पर्शादिकमिति भाव ॥ नितिपक्षे, ननु मया सिक्तोऽपि यथोक्तवादिकल्पितदुस्त कैनिर्वापण यास्थतीति चेव तत्राहु ॥ यहीति ॥ हे अम्बुजाक्ष सर्वहकमलव्याप्त । यदा तव प्रसादोदयकाले माप्तसाधनसम्पदा- धिकारिणा विचारिता वय तर पादतलमस्माक्ष्म तत्पभूति ना य समक्ष स्थातुमपि पारयाम । ब्रह्मातिरिक्त किमपि पारमार्थिक न मतिपादयामः । आपाततोऽर्यान्तरप्रतीतावपि अन्तस्तापयेणा- न्यपरत नास्तीसर्थ । तत्रापि त्वया परमात्मना अभिरमिता त्व- य्येव सम वय प्राप्ताः । ननु तथापि, यतो वा इमानि भूतानि जायत इसादिश्रुतीना सविशेपपरत्वमेवावसीयते । निर्विशेषस्य निापारस्य जगकर्तृत्वाद्यसम्भवादियाशङ्कातिरासायोक्त-क्व- चिद्रमाया आपातरम्याया महामायाया दत्तक्षण, न तु सर्वत्र सर्वदा च । तथा शाखाय यायेन तासा सविशेषेपा, निर्विशेष एवं ·रासपा-यायीव्याख्यायाम् । तात्पर्यम् । यश्चोर. स स्थाणुरितिवद् यो जगत्कर्तृत्वादिविशिष्ट' स निर्विशेष. परमात्मेति जगत्कर्तृत्वादेनिर्षिशेषनालक्षणकत्ये ना ऽस्ति कश्चिद्विरोधः। दृग्टश्यसम्ब धानिरूपणा मायासम्ब धो ब्रह्म णि न वास्तव इति भावः । ननु श्रुतवेदा तानामपि यथापूर्व ससारानुत्तिदर्शनाव कथमुच्यते पुनर यपर समस्माक नास्ती त्याशङ्कानिरत्यर्थमुक्तम्-अरण्यजननियस्य ॥ तथाच विवेकवैरा ग्यादिसाधनवियुरत्वचरणारवि दानभिमुखस्येय कथा, न तु सर्व साधासपदलकृतस्यति भावः ॥ ३६॥ ननु रमाया दत्तक्षणमित्युक्त्या, तद् अस्मानण्यङ्गीषिति भवतीभि सूचितम् । पर तु लदम्या देवगया जातो य. सम्ब ध. म तु माथमिको, भवतीना तु न तसत. कि करोमीतिचेत " तत्राहु.॥ श्रीर्यत्पदाम्धुजरजश्चकमें तुलस्या लब्ध्यापि वक्षसि पद किलभृत्यजुष्टम् ।। यस्या स्वीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयास- स्तहहय च तवपादरज प्रपन्ना ॥३७॥ श्रीरिति ॥ श्रीर्यथा यापादाम्बुजरजश्वकमे कामयते स्म, तद्वयमपि तर पादरज. प्रपा । तथाच श्रीरपि न दैवगया भव त प्राप्तवती, कि तु महता तपसेति भाव । तनापि तुलस्या सपर या सह । न चाङ्गसनालाभात सापर यमध्यङ्गीचकार, अपि तु भत्स्यतिशयादेवेखाशयेनाहु ॥ वक्षसि पद लब्धाताप तुलस्या एवासाधारणमिति वा । तथाच परमात्कृष्टस्वत त्ररथल माध्यापि ताशा रजो यच्चकमे वचयतिरेकविजृम्भितमिति भावः । नु ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अन्याय । (२९)। १०१ कुत एवमियाश का रजसो माहात्म्यमाहु.॥ भृसैर्नारदादिभिः स परपि तदेवानन्यतया सेवितम् ॥ किति प्रसिद्धम् । नाऽत्र कि चिद्वक्तव्यम् । रज एपिसामध्य, यत् तत्र सलग तिस पुन रन्यत्र गमनासम्भवसम्पादन, ना यरयातो लक्ष्मीक्षिमि पद ल वापि कदापि चेतसोऽ यत्र पनि भन्नाप्य यस्य कस्यापि स्पर्श इति मनासे निभाय यद्रजश्वकम इति भाव । ननु लक्ष्म्या. कुल एतावद्भयमिसन आहुः ॥ यस्या लक्ष्म्या सस्य वीक्षणकते श्रीरस्मान् करुणया पश्यत्वियेतदर्थम येषा सुराणा ब्रह्मादी प्रयासः । सर्वपुरुषार्थाना तदधीनत्वात् । तथाच रहयो मा मार्य यते । कश्चित् कदाचिदत्य त यदि तप कुर्यात् तहि स को बद कि कुर्यादिति विचारपसात्तस्यारतावद् भयामिति भाव । तद्वद वयमपि प्रार्थनावना बहुत्वमालोक्य तद्भयात् प्रथममेव तब पाद रज. प्रपना । तस्मादस्मदर्थमेवावती! भयानात्मान न गोपय गोपनाऽसम्भवादतो माडवाग्रह इति भाव. । यदा, तब पादस्पर्श स्य को या तारसो महिमेति चेत् तनाछु । श्रीरिति ।। यदा, जानु चरणस्पीदेव भवस कृतार्थाः किमर्थमङ्गसङ्गार्थ विकलचित्ता । किश्चाङ्गसङ्गमवाप्य पुनश्चरणस्पषों भक्तिर्न भविष्यति । नवत्र का हानिरिति भ्रमितव्यम् । तस्या एव परमपुरुषार्थवादित्या शक्याहुः ॥ श्रीरिति । तथाच भगवत्पादरज एव तपाविध यथा वक्ष स्थलीनवाति श्रीरपिव चक्रमे। परमभक्त पस्तुलस्याश्च तदेवाऽसाधारण स्वाश्रयश्च स भिखस्तदेव जुटम् । तस्मात् तत्म तिघधकमगमगाभिलाप गवर्स सदेक शरणत्वमेवाश्रयिष्याम इति भावः ॥ अनभिज्ञापसे, नु सौ दर्यादिगुणासम्पना शोभन कुत्पभा परिषीपश्योग्याः किम जयेयाशय मरि पीपदापेक्ष येदमुस्कृष्टमिति लक्ष्मी। तेन समाबामाहु ।। श्रीरिति ।। यद ·१०२ रासपश्चान्यायीच्याख्यायाम् । पस्माल्लक्ष्मीनारायणस्य पदाम्बुजरजो यथा चकमे तद्वद्वय नारायणसशस्य तव पादरज प्रपन्ना. । यद् यस्य नारायणस्य तद्वत् तत्तुल्यस्य तवेति वा । नारायणसमो गुणेरिति * गर्गोत्तया तव नारायणसमत्वेऽस्माक लक्ष्मीप्समत्वमादागतमिति भावः । तत्रापि वक्षसि परमोत्कृष्टस्थले पद रमणीभाष ल. वाऽपि तुल स्याः सपा या पदषि भृत्येर्जुष्ट पुरुषजनसमुदाययुक्तमपि । त याच तस्या यथा मेयसीभावसमुचिता लज्जास्न यूनता चारिगण य्य दासीभानोऽभिलपिनस्तथेवास्माकमपि । यद्यऽप्येव न,तथापि व नारायणबभाचरति, पक्ष स्थलोद्वहनयोग्या अम्मान स्वपाद- तलसन्निधौ स्थातुमपि न ददास्यतो दग्बललाटा वय कि कुर्म इति भावः । ननु लक्ष्मीपश्चमपि युप्मासु भासमित्याशङ्कयाह ॥ य स्या इति ।। तथाच या पुनतुल्यान मुरादीनपि ययाकयाचिच्छ- स्याऽनुगृह्णाति सा चञ्चलेति मूर्खपवाद इति भाव । श्री पदा- ऽम्जुजरजशकमे, क्य तु पादरज इत्युक्त्या श्रिय स्वासस्थानो- पमसादृश्योपाधिकसेवनमस्माक तु निरुपाधिकमिति व्यज्यते । यद्वा, ननु स्वस्वपतिवक्षास्थलरमणयोग्या कथ दासीभाव मार्थ- यते ? इत्याशङ्कथ, यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तदेवेतरो जन इति न्यायमवलम्ब्य समाधानमाहु' ॥ श्रीरिति ॥ स्वभर्तुर्नारायणस्य वक्षसि पद सरुभ्यापि एसपनारायणपादसान्धया तुलस्या सह, यस्य तच्च *2 दापनसम्बन्धि पदाम्बुजरजश्वकमे । तत्सवनाऽर्थ वृदावनशोभारूपेण मेयोवक्षसि रेखारूपेण श्रीरत्रास्ते । तुलस्यपि दाख्यवनीरूपेण च दारूपेण चाऽऽस्ते इति भावः। तस्मात परम पतित्रताया लम्या यदेव दशा तदानी वय कथ, भर्तु शुश्रूपण- मित्याधुपदेशाह इसपि यनितम् मानिसीपो, ननु श्रीर दे अपि स्वपति सात्वाऽत्र बने मम सनिधो तिष्ठता, यूय किमिवविध ·- गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ यायः । (२९)। १०३ मान कर्तु प्रवृत्ता इनि चेत् तत्राहु ॥ यद्यपि श्री दया सहा- ऽत्र स्थित ते पादरजश्वकम तद्वय कि पादरज. अपना. " अपि तु नति काफ्ना योज्यम् । तयोरेन सगुक्त नास्माकमिति भार । यदा, यस्य नारायणस्य पदाम्बुजरज श्रीश्चकम, तद्रय % तेन नारायणन तुल्या वयम् अत एव ताहालक्ष्म्यादिभार्थनीय पाद- रज सम्पभास्तव लक्ष्म्यादिसशस्य तुल्या आराधनीया इति भाव ॥ शिरत्तिपक्ष लक्ष्म्यादिवत् स्वस्य भगवत्परायणत्वमाह। श्रीरिति । तथाच अयादिसमस्तार" यपादप समस्तश्रुतितात्पर्य- विषय परमात्मानि सर्वभावेन रति सम्पायेति भाव ॥ ३७॥ तथाच भगवदेकभोग्पशरीराणामस्माक मनोरथ पूरयेति प- श्चिमदिग्गता प्रार्थय ते ॥ तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽधिमूल प्राप्ता पिसृज्य वसतीस्यदुपासनाऽऽशा ॥ वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीवकाम तप्तात्मना पुरुषभूषण । देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥ तन्त्र इति ॥ यस्याद्वय भवत्पादरज एव प्रपन्नाः । मपत्तिश्च भवत्प्रसाद विना दुर्लभा । तस्मात् भत्तीद प्रसन्नो भव । स्वपि ममन्ने किमपि नावशिष्यत इति भावः । ननु दुखपद मत्सङ्गम प्रतिवधक दुरदृष्ट भवतीना यतते । तत्र मया कि कर्तव्यमिति चेत तत्राहुः ॥ हे वृजिनाईन । सकलदु खनिदानभूतदुरितविनाशन स्मरणादिनापि समस्तपापतृणदावानलस्य तवाभिमुख्य प्राप्ताना- मस्माक पापनिवारणे को भार इति भाव एतेन स्वपत्यादिखाग ।

·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । कृतमपि पाप नाशयेति चितम् । सामान परिसज्य मामक कारण बज* ९ ला समापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुय.* तानद्रागाइय खनास्तावत् कारागार गृहम लामोहोऽधिनी गडो यावत् कृष्ण न ते जना' * इसाजिशास्त्रात । अथ स्वस्य प्रसादादियोग्यतामाहु ॥ तेऽङ्घ्रमूट प्राप्ता इति ॥ ननु स्त्रीणा स्वभाव -ईश्वरादपि प्रसन्नाद् गृवस्थाश्रगुखमेव प्रार्थयति । त तस्तदनुकूल कि मसानोऽपेक्षित इनिवेद तत्राहु ॥ सतीविस्ट ज्येति ॥ गृहस्थाश्रम एमास्माभिस्थतो, न तु गृहमानमिति सूच नाय वसतीरति बहुवचनम् । यतो वग, स्वदुपासनाऽऽशा भग वदुपामना करिप्याम इसेवरिषा आशा यासा ता' । न तु तज्ज ससुखमस्माकमपेक्षितम् । तमाच ग धपुप्पादनोपासनपराणा मा यभक्तानामियावर्जीयतया पाले सुरोपभोगे न कश्चिद्दोष इति भात । यद्वा, तवोपासस्योपासरस्य नाशो यासु ता बसती । तथाचाभीपिसानुकूल पर प्रसादो युक्तो न तु तत्प्रतिकूलः । तस्मादित पर गृहसम्बन्धिवार्ताऽपि विधेया। तत्र मेपण तु दरनिरस्तमिति भावः । एष भगत्र तमभिमुखीक्स मार्यमावेदय ति ॥ त्वदिति ॥ हे पुरुषभूपण दास्य देहि । अधिकारिभेदेन दास्यस्यानेकविधत्वाव तदप स्वनापोजयाभिव्य जयात तव सदर परमान दजनक यत् स्मितपूर्वक निरीक्षण तेन तीनो य: कामस्तेन तप्ता त करणानामस्माकम् । तथावैतत्तापनिवर्तकदास्य देहीति भार. । दास्यस्य स्वव्यापारमा यस्य, देहाति प्रार्थनया यथोक्ततापनिवृत्तस्तदद्वारत्वात् तस्याश्च लवधीनस्वाद यथाऽस्माक तभिवृत्त्यथ त्वदपेक्षा तथा तवास्पदपेक्षाया स्वयमुधम्यास्मदुपभोगः कार्य प्रभुणा हापेक्षितवस्तुनि दरो दास्प भवतीति भाव । ननु किमिद कामोपाधिक दास मापते, युद्धमा तत प्रार्यतामिति ·गूदार्थदीपिकायाम् । १ अध्याय:। (२९)। चेद तबाहुः । पुरुषभूषणेति ॥ पुरुषो भूत्वा भूषणरूप ! तथाच भूषण यथा कण्ठादौ धार्यते तथा पुरुषाकारभूषणरूपस्त्वमपि धारणयोग्यस्तस्मा मणिखचितभूषणधारणे लाक्षाधारण मध्ये का- मोपभोगो, न तु तदुपाधिकृत दास्यमिति भाव । यदा, तव त- स्मान्न, प्रसीद । हे जिनार्दन । स्वमाप्तिप्रतिब धक पाप नाशय । यतः ॥ प्राप्ता रिमृज्य बसतीरिति ॥ तस्मात् तब मु दरस्मितस्य नितरामीक्षणेन चिन्तनेन तीनो भजनाभिलाषस्तेन तप्तात्मना तप सपनाचिनाना दास्ये लब्धाधिकाराणामस्माक लक्ष्म्या इवाऽस्मद्- योग्य दास्य देहि । यतो हे पुरुषेषु भूषण! तवापादमेव योग्य- म् । अस्माक च कामोपाधिकृतोऽपि तव सम्ब धोऽलङ्कारायवेति भाव.।। अनभिज्ञापले, नारायणसमो गुणैरित्युक्तत्वात् ख नारा- यणगुणधारणे योग्यो, वय च तद्भक्तगुणधारण इसाशयेनाहु ॥ तदिति ॥ यस्मात् व नारायणसमस्तस्मान्नस्तद्भक्ततुल्या अस्मान प्रसीद । ननु प्रसन्न एवाहमस्मि, स्वस्मि मम कोपो भवतीभि. कदा दृष्ट इति चेव, तबाहुः ॥ हे वृजिनार्दन, दुःखवि क्सकर । ननु नास्ति भरतीना किमपि दुखम् । गृहाधुपद्रवजनितदु ख- हेत्वऽसुरादिविनाशाय ममोयुक्त वात। तस्मात् किमिसव दै यमा- विष्कुरुतेति चेत्तत्राहुः ॥त इति । तथाच ग्रहादिक महाग्निज्वालया प्रज्वलतु, तिष्ठतु वा । नाऽस्ति अस्माक तत्मयुक्त किमपि दुख, सुख वेति भाव । ननु भवत्वेव, यदथ वसतीविस्टज्य मदधिमूल प्राप्तास्तादेव याच्यतामिति चेत् तत्राहु ॥ त्वदुषासनाऽऽशाातवो- पासनाया सेवाया श्लेषण, उप आसङ्गेन स्थिातरूपा आशा यासा, नतूपासनया वारयमाने कस्मिंश्चित्सुखे ता.। वत्सुखार्थमङ्गसङ्ग- दानादिरूपोपमनापराणामस्माकमध्यवर्जनीयतया पातेन सुखोप- भोगेन, को दोपः इति भावः । ननु तादृशमुपासन तु स्वपतेरेव - ·रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम | सभवति । न चाऽह युग्माक पति न-बस्तु समति विवाद इति चेन्न । उपनयनरहितस्य मम सति विहानधिकारात । विवाहिताना भ वतीनामपि तदयोगाचसाशायाहु ॥ वदिति ॥ ताशकामतप्ता- स्मनामप्यस्माक दास्य दासीभावमेव देहि । तथाच न वय विवाहा- ऽर्थि या, किन्तु दास्यार्थि य एवाऽतस्तवोपनयनादिरहितत्वे- ऽस्माक च कन्याये परोढले धान काऽपि हानिः । सर्वथाऽपि दास्यसम्भवादिति भाव । यद्वा, हे जिगर्दन। अस्माक विरहदुः खदानपनुचितमिति भाव । न चाऽस्यस्मादुःखनाशे कश्चन तब प्रथाम इसाशयेर सम्बोधयन्ति ॥ हे यु दररिमतनिरीक्षण ॥ पनावतैयास्मद्दुःखनित्तिरिति भावः । यतस्त्वत त्वत्त एव य स्तोत्र कामस्तेन तसात्मनाम । अतस्तत्त पनित्यर्थविकसितमुख पङ्कजो भूत्वा दास्यमाच देहि, तु बहु प्रार्थयाम, यद्भयादेव स्वरूपमात्मान हातवाननीति भाव । किश्च काममहोदधिभूतत्वा देव स्त्रीलम्पठस्य तपास्माभिर्युनतिभिः स्त्रागरुपासन सुखजनक मतस्त सवनमार्थनाऽपि सवर्थमेवेसाशयेन राम्बोधयन्ति ॥ हे पुरुष भूषण ॥ यद्वा गौराजीनामस्मावमलङ्कारार्थ पुस्पाकारमि द्रशील- मणिमय भूषण विधात्रा रचितम । तस्माद खोत्पत्तिसार्थक्याया ऽस्मत्कण्ठसलग्नता बयाऽवश्य सम्पाद्यति नर्म व्यायन्ति ॥ हे पुरुषभूपणेति ॥ मानिनीपक्षे, ननु लोकोत्तरपरमसौद-कृष्ट चतम स्त्रियो महास्य प्रार्थयन्ति । भवसस्त स्वामित्वमपि मत्मा धनयाप नैवाङ्गीकुरुथति महा याथ इसाशकवाई. ॥ तदिति ।। तत् सस्मान्नः प्रसीद । जाग्रहममुमर्थ च सज। हे वृजिनार्दन । सर्वदुःखच्छेदकस्यापि दु खानुछेदनमनुचितमिति भावः । यद्वा, वृजिनाईनस्थ सब स्वदुःखानिवारणमनुचितमिति भावः । यद्रा इजिन दुखमध्यति पार्थयतीति । तथाच द खोदलवस्त न प्रा ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ याय' । (२९)। ऽर्थनीयमिति भावः । यतो निरपेक्षाऽपेक्षा केवलं दुःखायैव भवती- त्याशयेनाडुः ॥ नेति।वसतीषिमृज्य त्वदुपासनाऽऽशा वयं तवाइनि- मूलन माप्ताः। तस्मात त्वत्सुदरस्मितनिरीक्षणततात्मनामेव दास्य देहि, न त्वस्माक स्वामिनीभावमप्रार्थितत्वात् । न ह्यमार्थितमनु- त्तममपि वस्तु कस्यचिदुपादेय भवतीति भावः । पुरुषानेव भूष यति । तथाच सक्तकामस तप्तचित्तो यदि जातोऽसि तर्हि गोप- वधूरूपेण गोपान भूपयेति भावः । यद्वा, शरीरमात्रमस्माक तव सविधे धर्तते, मनस्तु स्वस्वगृहमेव प्रविष्टम् । अत एवाग्रहेणात्राव स्थाने कृतेऽपि नास्ति किश्चित्फलमियाहुः ॥ तदिति ॥ तत्त स्मादित परमम्मासु प्रसाद र विधेयो, न तु वृथाग्रहः । न चेद्र तबोचित, स्वपरदुखजनकत्वादस्य कर्मण इसाशयेन सम्बोधय- ति ॥ हे वृजिनार्दनेति ॥ मत्समिधारेता स्थिता इति न भ्रमित व्यम् । वय तु तेऽधिमूल विसृज्य, पसती माता नन्वतच्चि- जागा त्वदुषासन सम्भवति । यतस्त्वदुपासस्य समीपावस्थाना दिरूपोपासनस्य नाशो याग्नु । अत' स्वाभाविकास्मस दरस्मि तादिना तीवकामाक्रान्तता तव नोचितेति सूचय स सम्बोधय- न्ति ॥ हे सुदरस्मितनिरीक्षणतीवकाम ।। नेद पुरुपरनाना लक्ष णमपि तु पुरुपापसद गमत पुरुषभूषणस्य तव नेदमुचितमिति भावेन सम्बोधयन्ति ॥ हे पुरुपभूपणेति । तस्मात् पुरुषभूपणस्य तब त्वदर्थ तप्तात्मनामपिसीणा स्त्रीभावदानमयोग्यम् । किश्चिदानाव श्यकत्वे दास्यमात्र दातुमुचितमित्याशये पाहुः ॥ त्वत् स्वद्रियोगात् तप्तात्मनामपि दास्यमात्र देहि । सर्वथा निमुखाभिस्तु भापणमा तव नोचितमित्यर्थः॥ निवृत्तिपले, अब य एषोऽन्तरादिसे हिरण्मय पुरसो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आपणखात सर्व एक सुवर्णस्तस्य ·१०८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । यथा कप्यास पुण्डरीकमेवमक्षिणी, तस्योदिति नाम, स एप सर्वे- भ्यः पाप्मभ्य उदित, उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एव वेदे साद्या. श्रुतय. परमात्मानमेवोपास्यमावेदयति ॥ तदिति ॥ यस्मात् सर्वश्रुतितात्पर्यविषयो भवानेव तस्माद् उपासनापरा अस्मानपि प्रसीद । अस्मत्तात्पर्य्यविषयत्वमात्मनः स्वीकुरु । यतो हे वृजिनार्दन ! सर्वपापासस्पर्श । निर्विशेष स्वात् तथात्वेनोपासितस्त्वमुपासकस्य दुःखमात्रबीजभूत पापमात्र नाशयसि । स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित इति सर्वपाप्मापगम उक्तः । स च परमात्मन एव सम्भवति । आत्माऽपहतपाप्मेयादि श्रुस तरात् । उदेति ह वै सर्वेभ्य' पाप्मभ्यो य एव वदेति तदु पासनात् सर्वपापनित्ति कथितति भावः । ननु हिरण्यश्मश्रुरि सादिरूपश्रयणाद, य एषोऽ तरादिसे पुरुष इसाधारश्रवणाच्च कथ रूपादिप्रतिपादनपराणा श्रुतीना परमात्मपरत्वमऽशब्दमस्प शमरूपमव्यय, स भगव कस्मिन् प्रतिष्ठत स्वेमहिम्नि, आकाश वत् सर्वगतश्च निस इसादिश्रुसा रूपादिरहितब्रह्मस्वरूपावगमा दिखाशयाहुः ।। त इति ॥ वसतीरापातत. प्रतीयमानपरमेश्वरा तिरिक्तप्रतिपाद्यरूपा विमृज्य तेऽधिमूल मासा, यतस्त्वदुपासना याम् आशा आशयो यासाता वयम् । तथाच परमेश्वरस्यापीच्छा वशात् साधकानुग्रहार्थ मायामयरूपादिस्वीकारो न विरुद्धयते । प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया* माया झेषा मया सृष्टा य मा पश्यति नारद * सर्वभूतगुणैर्युक्त न मा पश्यति सूरय इसादिस्मृतेः । अशब्दमियादिशास्त्र निरस्तसर्वविशेषज्ञेय 'ब्रह्मपरम् । सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वग ध' सर्वरसः हिरण्यश्मश्रुरि खादिशास्त्रमुपास्यब्रमपरम् । तथा स्वमहिमप्रतिष्ठस्याचारविशेपोप देशोऽप्युपासनार्थो न विरुद्धयत इति भावः । तस्मादनुग्रहार्थ ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अ याय' । (२९)। १०९ प्रकटितलावण्यसागरविग्रहम्य तत्र सु दरस्मितस्य निरीक्षणे यो तीवकामोऽभिलाषस्तेन तप्तात्मना जीवाना, हे पुरुषोत्तम दास्य देहि । वदनुग्रह विना सब दास्यस्य दुर्लभत्वात् । तेन विनो- द्धाराऽसम्भवात् । तत्पदानेन जीवानुद्धरेति भार । यद्वा, तव सुदर यत् स्मित चराचरात्मक निरीक्षण भूतात्मक च जगत् तन तीतो य कामस्तेन तप्तात्मनाम् । तथाच तादृशतापनिवृत्त्यर्थ स्वदास्य देहीयर्थः । नियमितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पश्च भूतानि * स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्त महाप्रलय इसभियुक्त वास्ये चराचरादेर्भगवस्मितादिरूपेण निरूपण द्रष्टव्यम् ।। ३८।। ननु यदि निरुपाधिकमेमवयो भवसस्तहि सालोक्यादिफल मार्यता, किमर्थ दास्य पार्यत इयाशक्याहू' ।। वीक्ष्यालकावृतमुख तव कुण्डलश्रि गण्डस्थलाधरसुध हसितारलोकम् ॥ दत्ताऽभय च भुजदण्डयुग विलोक्य वक्ष श्रियैकरमण च भवाम दास्य ॥ ३९॥ वीक्ष्येति ॥ इद सर्व वीक्ष्य दास्य एव भवाम । तत्र सा- रुप्य नास्माकमपेक्षितम् । यतोऽलकै' समानरूपैस्तदुपलक्षितैः । स मानरूपैर्ऋमरैश्चात मुखम्।तथाच सारूप्य गतानामपि या भक्ति रवशिष्यते तदथिन्यो वयमिति भावः । तथा सामीप्यापेक्षामपि वारयति ॥ कुण्डलाभ्या श्री. शोभा यस्य, तयो श्रीर्यस्मादिति वा । तथाचाऽस तसमीपयोस्तत्र प्रमाणभूतसारख्ययोगरूपयो कुण्डलयोरपि यदा मुखावलोकनपरत्व तदा यस्य का कथेति भाषः। गण्डौ विशाली सुधापानार्थ स्थले यस्मिन्, तथा अधरे ·११० रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम । मुधा यस्मिन्, गण्डस्थल च तदधरसुधच । कुण्डलयोः श्रीर्ययो- स्ते गण्डस्थले यस्मिन्निति वा । एतेन सालोक्यापेक्षा निवारि- ता । सालोक्य माप्सयोरपि कुण्डलयोर्मुखनिष्ठाघराऽमृतपानाभि लापेण लोलत्वदर्शनात् । किञ्च, हसितपूर्वकमवलोकोऽवलोकन यस्मिस्तद्धसितारलोकम् । ओन सायुज्यापेक्षाऽप्यस्माक नास्ती त्युक्तम् । यथोक्तमुखावलोकनज यान दस्य पृथस्थिति विनाऽनु भवासम्भवात् । किञ्चे द्रादिपदमध्यस्माक नापेक्षितमियाशयेनाह ।। दत्ताऽभय च भुजदण्डयुग विलोक्येति ॥ तथाचासुरादविभ्यत इद्रादेरण्यभयप्रद लोकपालास्पदम्, अपराधिजनदण्डरूपभुजाया- ऽवलोकनपराणामस्माकमि द्वादिपदाभिलाषो नोपपद्यते । इन्द्रा दीनामपि भुजदण्डयोनिविष्टत्वादिति भावः । एहिकैश्वर्यवाञ्छा- ऽप्यस्माक नास्तीसाशयेनाहुः ॥ यक्षा इति ॥ श्रिय एक मुख्य रमण वक्ष स्थल विलोक्य । चकाराद धर्मस्यापि सग्रहः । तथाच सर्वत सप्लुतोदकहदबद तर्भूतसर्वपुरुषार्थ दास्यमेव पार्थयाम । तुलयाम लोनाऽपि न स्वर्ग नाऽपुनर्भवम् * भगवत्सद्भिसगस्थ मर्याना किमुनाशिष इति भगवत्सगिसङ्गस्यापि यदैव माहात्म्य तदा साक्षाद्भगवत्सङ्गस्य माहात्म्य किमु वक्तव्यामिति भावः। एतेन भर्तृसागस्य पापरूपत्व मकृते सम्भवति दुखरूपफलाजन कत्वात् । भरतमबलोक्य लोकद्वयस्यापि सक्तत्वाचेसपि सूचितम्। यञ्च, अस्वय॑मयशस्य च फल्गु कृच्छ भयावहम् * जुप्सित च सर्वत्र ह्यौपपस कुलस्त्रिय इति पदोपाभिधान तदपि प्रकृते नोपपन्नम् । भगवतो यथोक्तषड्विवगुणस्वादिसपि ध्वनितम् । य- द्वा, ननु किमवलोक्य दास्यभाव. मायन इसाशङ्ख्याहु ॥ वीक्ष्पे ति ॥ श्रियैकरमणमिति मुखस्यापि विशेषणम् । तथाच लोकोतर- सौन्दर्य्यम अवलोक्य दास्यो भवाम । नतु दृष्ट्वैव वाञ्च्छा न विधे- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अन्याय । (२९)। था। भीखयोग्यानामापातरम्याणामपि बहूना पदार्थाना सत्त्वादि- साशङ्कानिरासायोक्तम् ।। वीक्ष्यति ।। भगवदास्यमेव सर्वापेक्षयो- स्कृष्टम् । अत्रैवविधविग्रहप्रादुर्भावोऽस्माक दास्यपददानायैव भगव- ता कृत इति च सम्यग्विचायसर्थ ॥ श्रियैकरमणमिसनेन सर्वो तमा चतुराशरोमणिभूताश्रीयंत्र सर्वभावेनासक्ता तत्र का वयपरा क्यो दास्रोऽप्यनधिकारियोऽल श्रियैकरमण मुखादिकमवलो क्यान यद्विचारणीय तहलक्ष्म्यैव सयवरकाले विचारितमिति विचार्यम् । तदुक्तम् । नून सपो यनन म युनिर्जयो ज्ञान काचिद तन न सङ्गजितम् * कचि महॉस्तस्य न कामर्जियः स ई श्वर कि परतो व्यपाश्रय * धर्म कचित् सब न भूतसौहद' साग काचित् तत्र न मुक्तिकारणम * वीर्य न पुसोऽस्य जोगनिष्कृत न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित. * क्नचिच्चिरायु न हि शीलमडल क्वचित्तदप्यरित न वेद्यमायुष * यत्रोभय कुत्र च मोऽप्यमङ्गल सुमङ्गल कश्चन का हि माम् * एवं रिपृश्याव्यभिचारिमदगुणवर निजैकाश्रितसद्गुणाश्रयम् * यत्रे वर सर्वगुणैरपाक्षत रमा मुकुद निरपेक्षमीप्सितमिति । तस्माद- स्मत्मयत्तिर्नाऽविचारमयुक्ताऽतो नोपदेशसहसैरपि निरोधु श- क्यात भाव भूचित. ॥ अनभिज्ञापक्षे, ननु दास्य देहीति भव तीभिरुक्त, तत्र मूल्य श्रुत्वा यत कर्तव्य तत् करिष्यामीसाशझ्य लब्धाऽनल्पमूल्या एव वयमतोमास्तु भवतस्तदानचि सेसाशयेनाडु' वीक्ष्येति ।। अलके. ॥ केशमा तभागैः शोणवकोष्णीपधारणसमये तदधोमागे लसद्धिराटनमनाच्छादितम् । चढाव धाबींपीड पारण समये कुचितरनतिर्वार्धेरलकैरीपतमाच्छादितम् । अभ्यगोदर्शना- दिसमये आसम ताद् तमाच्छादित मुख वीक्ष्येक्षणाभ्या सम्य गास्त्राय । अनेन मुखोद भागशोभोक्ता तथा कुण्डलयो. समय ·११२ रासपश्चा-याची व्याख्यायाम् । भेदेनाऽलकैरनास्तयोरीपदावतयो सम्पूर्णाकृतयोरचपलयोरीप चपलयोरप तचपलयोश्वालङ्कारपतिबिम्बरूपा श्रीर्ययोस्ते गण्डस्थ ले यस्मिस्तत् । अनेन पार्षयो. शोभोक्ता । अधरे सुधा यस्मि स्तञ्च हसित प्रहसितपूर्वकमालोको यस्मिस्तद, हसित चावलोक श्चेतिद दैक्य वा । अनेन मध्याधोभागशोभाः । तथाचैतादेव मूल्य कोटिचि तामणिविचित्ररत्नखचितमन्दिरसखलोकादिलभ्या ऽमृतादेरण्यधिकमस्माकम् । तव च सहजत्वादनायाससा यमिति । यथोक्तमूल्येन जात चास्माक दास्थ न किश्चिदपि वक्तव्य, कर्त व्य वाशिष्यत इति भावः । लोभविशेपोत्थानाव सौरभ्यविशेषा घाणाद्वाऽधरे सुधानुमानम् । ननु नैव वाच्य,युष्मत्पतिभ्यो राज्ञश्च विभेम्यहमिसाशङ्कय, किमेव प्रसक्षोपलब्धस्वसामर्थ्य गोपायमी साशयेनाहु. ।। दत्ताऽभय च भुजदण्डयुगम् ॥ तथाचा याऽभय ङ्करभुजदण्डालड्कृतस्य तव नाऽस्ति भयसम्भावनेति भावः। अनेन गोवर्दनधारणादिना दत्ताभयेभ्योऽस्मत्पयादिभ्यस्तेनैव दत्तात्पत्तभयेभ्य इ हादिभ्यश्च भयाऽभावात् तव दास्ये स्वीकृते नास्त्यस्माक लोकद्वयेऽपि भयशङ्केत्यपि वनितम् । गाढालिङ्ग नेन कामभयहारित्वमप्यत्र व्याघम् । दण्डपदेन मुत्तत्वादि शोभोक्ता । एव व्यजितेन वीररसेन शृङ्गाररसोऽपि पुरे भवति । ननु तथापि परदारसम्ब पलाञ्छनानिष्कलङ्कोऽह विभेमीयाशङ्मय श्रीरखोपरि तर्जनी धृत्वा पृच्छ स इवाहु ॥ वक्ष इति ।। श्रिया की एक श्रेष्ठ रमण यस्मिस्तत् । तथाच, हे निष्कल काग्रगण्य, यदि कलङ्काद, विभेपि सहि श्रीमन्नारायणभार्या लज्जया गृहीतरखा रूपा किमिति वक्षस्युदहसि । तस्मा मैव वोचस्व तु ब्रह्माण्डस्या हिर्यावस्थितस्य कस्यापि कामपि नारी न सक्ष्यसीति सम्यग् जानीमो वयम् । अतस्तादृश स्वसामथ्र्य माऽवलोपयेति भावः। .

·" . गूढार्थदीपिकायाम् | १ अध्याय' । (२१)। "३ क्रियाद्वय च स्वानुरागवैशिष्टयस्य, मुखे चुम्बन, भुजवक्षसोरा लिङ्गनमिति प्रयोजनद्वयस्य च बननाय । अत्र वीनां पक्षिणा- मीक्षणापति श्लपेण स्वनेवाणा खञ्जनत्वम् । तत्रालककुण्डलपा शयोस्तद्वन्धः । गण्डयो पाशस्थानत्वम् । सुधाया आहारत्वम् । हसिताबलोकमिति तन्मेवयो स्वनेत्रखअनाकर्षरखञ्जनस्वम् । भुज बक्षसो सञ्चारदेशत्व च व्यज्यते । तथाच यथोक्तस्वरूपदर्शन जनितामक्तिमदत करणाना महाजालबद्धनयनस्त्रगानाम् अस्माक, प्रतियान, नेत्यादिवाग्वत्रमहारेण हृदयानि मा विदारयेत्याशय । मानिनीपले, ननु कथ तर्हि ममाङ्गानि निरीक्षमाणा एवं तिष्ठतेवि चेन तवाहु ॥वीक्ष्येति । पिलोक्यापि किं वय दास्यो भवामेति काका नैवेत्यर्थः । यदा, ननु साहस मा कृथ, ममाङ्गानि विठोक्य विचार्य च वक्तव्यमित्याशक्याहु ।। वीक्ष्येति ॥ तथाच न वय तव समकोटिखिङ्गैरपि धैर्याच्चालायतु शक्या इति भाव । यद्वा यदि तवास्मान दासीकर्तुं महत्पुत्कण्ठा वर्तते तर्हि योपिदुरूपस्य तब विश्वासाभावात स्वपति कञ्चन दर्शय, भवतु, त दृष्ट्वा वयदा स्यो भविष्याम इति नर्म व्यअयन्त्य आहु ॥ वीक्ष्येति ॥ वक्षस स्वश्रिया युक्तो यस्तव एको रमण कान्तस्त, दत्ताभय भुजदण्ड युगवन्त विलोक्य वय दास्यो भविष्याम । तषा बहुत्वख्यापना यैकेयुक्तम् । सोऽस्माक प्रदर्शनीय इत्युपहासोक्ति ॥ नितिपक्षे, चितकाग्रयास्पदस्य मुक्तानुग्रहार्य गृहीतलीला विग्रहस्य भगवतो मुखादिक विचार्य तथैवालोक्य च वय तवैव दास्य मनिषादयाम इति, वीक्ष्य इति । तथाच समस्तोपासनावि धायिश्रुतित पार्यगोचरस्यैवविधस्वरूपस्य भगवतोदास्यनैवोद्धारो, ना यथेति भाव ॥ ३९ ॥ ननु तुष्पाकमपि भावोऽपेक्षित., स च यथा मन्छवणादिना " ·रागपञ्चा-यायीव्याख्यायाम् । भानि, तथा मलाकर्षणेनि मयोक्तमेगात किमर्थ लोकपिद्विष्ट मार्गानुसरण कुम, र गत्वा मच्छनणादिकमेवाचरतेतिचेव तनाहु. का स्यऽङ्ग ते कलपदाऽमृतवेणुगीत- समोहिताऽऽर्थ नरितान्न चलेत त्रिलोक्याम् ॥ बलाक्यसौभगमिद च निरीक्ष्य रूप यदु गाहिजममृगा पुलकान्यऽबिभ्रन् ॥४॥ केति ॥ शक्तस्याविकारश्रवणात स्त्रीणां चैतदुपदिष्टार्था ऽनुगनेऽशक्तत्वाधयोक्तोपदेशो न युक्त । तस्मात् पुरष एवैवसु पदष्टथ्य इति घोवनाय, का सीत्युक्तम् । फिन्च, समाहिता एव धर्मा धममर्यादा विचारात, न तु मोहिता. । सम्यग् मोहिताश्चैव किरा नक्तव्यमित्याशा ॥ त इति ।। तव समस्तजीसमोहक मायाशक्तपत के पदाऽतमय गीत तेन समाहिता । तब वेणु गीतमिति साप्रयाणाम, अमृतेति माणस्य, कलपदेत्यात करण स्य व्यामोह उक्त । आयी पाठे, कला अव्यक्तमधुराऽक्षरा पदानि मस्तद आयत दीर्घ मुच्छिलस्वरालापभेदस्तेन स- म्पग गोहिमा का ग सी आर्य चरितात् शिष्टाचारानिजधर्मान्न चलेगा या यानचन त मारिया चतुर्दशभुनना काऽपि नास्ती स्य । तथाच सापाशपापणाऽस्माकमुपालम्भो न युक्तः । किश, विनने न खलु कश्चि पाय साले कपरितोष करो य. * माया सहिापाचरणीय, कि करिष्यात जना बहुजरप * इत्यु कवाद दुगा यगेकारा पायोनि वफरत्यागो न युक्त । अ -यशा सवा पाजना समिति गामोऽपि केमाचा क्रियेतात. पराकाRAI ना याच परब्रह्मणस्तवाराधना स ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२०)। " कर्मक भूतो नास्ति परलोकनार । त्यक्त्वा ख पर्म चरणाम्बुज हरे जनपकोऽथ पतेत् ततो यदि * यत्र क काऽभद्रमभूदगु ष्य किं, को वाऽर्थ आप्तोऽभजता स्वधर्मत *नवे जमी जानु कथश्चनाजे मुकु दसव्य यवदङ्ग समृनिम् * स्मर-गुन्दापयु पगूहन पुनविहातुमिच्छेन्न रसग्रहो जन इत्यादिशास्त्रात् । सभा वितस्य वाऽकीतिमरणादतिरिच्यत इत्यादिशास्त्र तु जिजीनिपु- परलोकद्रयविरुद्ध कर्मनिन्दापरम् । शिष्टानि नापर च । तत्र वय त्यक्तमपणसन्यासिसहशा न खच्चरणसङ्गमसहितजीवनाभिलाषा, नाऽपि परलोकविरोधिकर्मपरा, नाऽपि भगवत्स्वरूपामिशिनि नियाचाररता इति भार का स्त्रीत्यनेन, य-मोहिता. पुरुपा अपि चलितास्त मोहिता स्त्री का न चलेनित्यापि चितम् । किश्च य था सूर्येण दिन, चन्द्रममा रात्रिस्तथा वेलोक्यस्यापि सुभगत सौ दर्य येन भगवद्रूपेण तत् त्रैलोक्यमौभगाभदमनुभूयमान रूप च निरीक्ष्य यद यतो गोद्विजद्रममृगा पुलकानि विभ्र अ विभा । गवादीनामनभिज्ञाशिरोमणीनामपि यदर्शनानुरागो दृश्य- ते । तेन वत्स्वरूपाऽभिज्ञानरसज्ञासामस्माक स्वधर्मत्यागे किंचि प्रम् । तत्रापि वयोतकशब्दश्रवणमात्रेणापि निजधर्मत्यागो यु- क्त , किं पुनस्त्वदनुभवेनेति भाव ॥ अनभिज्ञापले, नतु नेय ल- क्ष्मी, कि तु गदक्षसि सहजा लक्षणविशेषरूपा स्वर्णरेखा विराज ते। तां दृष्ट्वा पतिवाशिरोमणिभूना लक्ष्मीमपि, स्वय दुष्ठोऽ या- नपि दुपयतीति न्यायमनुसृत्य दुपयितु मातास्तस्या मत्तश्च भय न कुरुतेत्याशङ्गा, 7 वय कामपि दूषयाम', कि तु सर्वधर्म वमना- य त्वमेव विधात्रा पृष्ठोऽसीति सरोपविभ्रममाहु ॥ कात ॥ अङ्ग हे कृष्ण, तर कलपदाऽमृतवेणुगीनसमोहिता आयचीरतात पान- अत्यलक्षणानिजधर्मात का सी न चलेदाप तु माप चलदे . .

·रासपचा यायीच्याख्यायाम् । व । अतस्त्वत्कर्तृक गीतमेव दूषयति । धर्मत्याजनलक्षण चञ्चल स्वे प्राप्स्यत्येवेति भावः । न केवल तव गीतमेपैवविधम्, अपि तु रूपपमीत्याहु ॥ त्रैलोक्यसौभगमिति ॥ ननु नास्ति मम गीता देरय स्वभाव , कि तु स्त्रीणामेवाय स्वभावो यद् यत्किश्चिदपि गीतादिकमुपलभ्य मोहिता भव तीति चेत् तत्राहु. ॥ यदिति ॥ या या गीतरूपाभ्याम् । यता, न वेव पतिव्रताभिरुपहसनीया भ विष्यथेत्याशका, तब गीतादिप्रसादाचतुर्दशभुवने उपहासकरा काऽपि न भविष्यति । सर्वासा मोहावश्यम्भावादित्याशयेनाहु.॥ केति ॥ किश्च चराचरात्मक सर्वमपि तव गीतादिना मोहितम् । अतः का उपहासशङ्कत्याशयेनाहुः ॥ त्रैलोक्येति ॥ मानिनीपक्षे, ननु यदि मदीयगीतादिक भवतीना नक्षोभकर, तर्हि किमर्थ चलितु- मिच्छथति चेत् तबाहुः ॥ केति ॥ गीतमोहिताऽपि आर्य चरिता देतोस्ते त्वत्तः सकाशाव का स्त्री न चलेनापयायात् । किश्च, यस्माद गवादयोऽपि सपुलकास्तदिद त्रैलाक्यसौभग रूप दृष्ट्वा च सदाचारभङ्गभिया का नापयायात् । सुन्दरीणा सुन्दरसन्निधौ स्थिति निन्दानिदानमिति मोहिताऽपि यदि चलेत तहमोहिता व- य का नापसराम इति भावः । यद्वा, तवास्ति स्वगीतादिपयुक्त- वशीकार इति वय जानीमस्तथापि तेऽस्मान् प्रत्यऽकिश्चित्कर तेत्याशयेनाडुः ॥ केति ॥ मोहितानामेव वशीकारो भवति । या तु तव तादृशगीतेन न मोहिता सा स्त्री का आर्यचरिताच्चलेत् । ताशी काऽपि नास्तीत्यर्थः । किञ्च, यतो गवादयः सपुलकास्त दिद त्रैलोक्यसौभग स्वीय रूप तु निरीक्ष्य स्वरूपोत्कर्षाभिज्ञा का सदाचाराच्चलेदिति ॥ निवृत्तिपक्षे, तस्मात् त्रिलाक्यां नास्त तथाविधा श्रुतिर्या त्या न प्रतिपादयेदित्या ॥ कति ॥ तव. सर्वे वेदा यत्पदमामनति, .

·- गूढार्थदीपिकायाम् । ' अ याय । (२०)। ११७ सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादिरूप यत् कलपदाऽमृतवेणुगीत तदेश, समा सम्यक्षमाणम । प्रत्यगभिन्नपरमात्मपराणामुपनि पदा विषयस्य कालत्रयावाभ्यत्वात्तद्विषयकप्रमाणस्य पारमार्थिक- तत्वावेदकत्वरूपप्रामाण्यवत्वात् सम्यक्त्वम् । तदितरप्रमाणाना व्य वहारदशाया बाधाभावात । व्यावहारिकतत्वावेदकमामाण्यकत्वा दसम्यक्त्वम् । तथा, अहितो मनननिदि-यामनपूर्वकमत्रगतो यम त्यगभिन्न परमात्मा तस्य चरितात् सृष्टिकर्तृत्वादिलक्षणात काऽपि स्त्री तदन यपरा श्रुतिर्न चलेन प्रचलति । अयमर्थ । सृष्टि- मतिपादकश्रुतीना सृष्टिमुप यस्य तनिषेधाभिधानादविचिाक समद्वितीयत्व प्रतिपादित भवतीति परम्परया निरस्ताखिलवेनात्रि भ्रमे अखण्डे सञ्चिदान दैकरसे परमात्मनि तात्पर्यम् । अन्यथा वा यौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्या यत्र सत्ववद् ब्रह्मणि प्रतिपिद्धस्य द्वैत स्यान्यव सत्वशङ्का स्यात् । उपासनापकरणपठितसगुणब्रह्म तिपादिकाना तूपासनावि यपेक्षितगुणारोपमानपरत्व, न गुणपर- स्वम् । निर्गुणमकरणस्थाना निषेधविन्यपेक्षितनिपे यसम्पादक स्वेन विनियोग । कर्मप्रकरणपठिताना सयोगपृथक्त्वन्यायेन वि विदिषायामुपयोग इति काऽपि श्रुति परमात्मचर्यावर्णनान च लतीति । ननु महे द्रादिप्रतिपादनपरतयोपलभ्यमानाना तासा क थ परमात्मपरत्वमितिचेत् तत्राहु ॥ त्रैलोक्येति ॥ इदमनुभूयमा न रूप सत्तास्फूात्मक, पेन सेश्वर जगत् सुन्दर दृश्यते तदालो च्य तत्तदेवादिप्रतिपादनपराणा मध्ये च काऽपि न चलति । यद्य द्विभूतिमत् सत्व श्रीमर्जितमेव वा * तत्तदेवाऽवगच्छ व मम तेजोऽशसम्भवमिति भगवत एव इद्रादिरूपेणावस्छानाभिधाना- दिति भाव । इदमेवोदाहरण स्पष्टयति ॥ यदिति ॥ येन रूपेण, सर्वत पाणिपाद तव सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् * सर्वत, श्रुतिमलोके ·रामप'चा यायीच्यारयायाम् । सर्वमात्य तिगुतीति सर्वात्मभावप्रतिपादनादिति भार ॥४०॥ अपोत्तरदिग्गता भार्थयत॥ व्यक्त भवान् बजभयातिहराऽभिजातो (१) देवो यथादिपुरुषः सुग्लाकगोप्ता ॥ तन्नो निधेहि करपङ्कजमात्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिगसु च किङ्करीणाम् ।। ४१ ।। व्यक्तमिति ॥ आदिपुरुषो देवो भवान्, यथा वामनादि रूपेण सुरलोकगोप्ता जातस्तयेदानी ब्रजभयातिहरोऽभिजात. प्र कटित इस्माक व्यक्त विस्पटमारिन ज्ञानम् । वसुदेवगृहेऽपतीर्ण रूप सपो नजरवेशात् । एवं मुख्यमत्रतारप्रयोजन जानीमः । त वजस्थानागोपादी भय भगवता नाशितम् । सम्मति तप्तानाम स्माकमा हरगमशिष्यते । गदरतारसार्थक्याय तवावश्यकामात भाव ।न तथापि मर्यादयवातिहरण युक्तमत' कामासज्ञानेन हरि- ध्यामीसाशङ्कानिरासायोक्तम् ॥ दनः ॥ यथादिपुरुष ॥ मर्ष- कारणभून । ततश्च देवासुरादिपु समोऽपि इन्द्रादिस्वभक्ताभि लापानुसारेणोपेन्द्रादिदेवो भूत्वा दैत्यान् मारयन् वैषम्यमङ्गीकरो ति तथाऽस्मदर्थ गृहीतगोपालावग्रहः स भवानऽस्मदार्तिहरणाय मर्यादोल्लसनमपि करोत्विति भावः । तस्माद, ये यथा मा प्रपथ ते तॉस्तथैव भजाम्यहमिति स्वप्रतिज्ञामनुमरेत्याहु । तदिति ॥ यस्मा मनारथाऽनुसारिफ पदातृत्वेन भवान् प्रसिद्धस्तस्मानो- ऽस्माक स्तनेषु कामातिमाशाय करपङ्कज निह । तत्र योग्य सम्बोधनम ॥ हे आतंब धो 'रि सु च निधेहि । कामोपााधका (१) ब्रजजनातिहर रति पाठातरम ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । अयाय (२९)। ऽपीय भवती भक्ति शुद्धायामेन तस्या पयस्यतोत्यावसना- अर्थमिति भान. । यद्वा, अस्माकमेव भयाति.रण तयाऽजनारस्य मुख्य प्रयोजनम् । तेनास्माक हृदयलापनिवृत्त्यर्थ स्तनेषु करपङ्कज- म अमृतस्त्रावित्वात् तापनाशक निगाह । ससारभवनिरासाय च शिर मु तन्निधेहीत्यर्थ । यतो घय फिर्योऽतोऽस्मद्भयार्तिना- शामाले र माला याग्यमय दु ॥ किंकरीणामिति ॥ आभि- ज्ञापने, तस्मादल चातुरीनिव धनैर्वामिलामे , सवथाप्यस्मद भि- लपितप्तम्पादयत्याहु ॥ व्यक्तमिति ॥ यथा अदिया जात आनि- पुरुषो दा सुरलाकगोता तथा व्रजस्य दापादिभय पातवर्षा- दिपीडा च हतु नाग्या भाभिजात । नारायणसमो गुणे रित्युक्तत्वात् । व्यक्तमिद, न तु गुप्तमोऽस्माक कामादभया हरणमपि स्ववतरक्षणायावश्यकमिति भाव 11च युष्मदगीकारे ण युष्प पतीना भयानी भविष्यतस्तद्धरणार्थममिजातस्य तत्मदान- मनुचितमिति शाम् । अहणे सत्यम रण बश्यम्भावाट स्म- स्प यादीमा नफनायातिनाशस्याम्मद्रहण निनासम्भवात् । म पतु स्वस्याभीतिमा प्रतामित्यपेक्षायाम. हु | तादति ॥ यस्मा देर तस्मा 1 तसेष्वस्माक स्लोषु करपङ्कन, पहि-सम्यक्स्था पयाना हस्तस्य पदजरूप वात्म्यतापेरकमलस्येव तस्यास्मता तापेन सुखमेर भावष्यतीति व्यङ्ग्यम् । यतो हे आर्तवन्धो नो दिदम निरर्थक भनिष्यतीति भार' । सदे यमाहु ॥ किक रीणाशर स च निधेहि ॥ इत परमानन्मात्रेणास्मान दासी. कुपित भार । यद्वा, शिर सु करपङ्गजस्थापान त्यागमय निवर्तय। यतो बय किंकर्य । सघातवधु । तस्मादम्पाक मादक त्वनियाम, अगानिमित्त वा सापपन्न मिति भारदा नास्तीदम चिन । यता किरा परीक्षार्थे पाया ·१२० रासपश्चा यायाव्याख्यायाम् । कर्तव्यमिति रसोक्ति. ॥ मानिनीपक्षे, बलात् स्तनादौ हस्त धर्तु गवृत्तमालक्ष्याहु ॥ व्यक्तमिति ॥ ब्रजस्य भयायोर्हरणाय जा तस्वमस्माकमुभयसाधने कणि नियोजयितु नाहसीति भाव । तस्मात् करपङ्कज, हे आर्तवन्धो धर्मभङ्गभयार्तिनाशक, हे तप्त ! कामानितापित, किंकरीणा दासीनामपि, किमुत सतीनामस्माक शिर स्वपि ना निधेदि, किमुत स्तनेषु नो निघेहीति । यदा, बज भयार्तिहरणायाभिजातस्य तस्य ता तद्वारहरणादिना तत्मदान नोचितमिति भावः। यदा, बलात्कारेण ययस्मान स्पृशसि तर्हि प्राणान् वय त्यक्षामस्तेन सर्वेपा भयार्ती भविष्यतस्तच्च तथाभूत म्य तव नाचितमिति भार ।हे कामात, किकरीणामपि त्वदभि लापरहितानामनक्षेषु स्तनेषु शिर'सु च करपङ्कज न निधेहि । य द्वा, या न किकार्यस्तासा तप्तस्तनेषु करपङ्कज निधोह । उक्तिमत्यु क्तिमद्राक्य सलाप इति कीर्यत * इत्युक्तत्वात, स्वागतमित्यादि, एनदत प्रकरण सलापाख्योऽनुभाव ॥ निवृत्तिपक्षे, फिश्च, जगत्कारणत्वेन प्रतिपादितो भवान् स र्वाधिष्ठानभूनोऽतस्वय्य यस्तस्य प्रतिपादन वमतिपादामवेत्या शयेनाहु ॥ भगवान देव ' स्वयम्प्रकाशचिदानन्दस्वरूप । तथा च मत्रवर्ण , एको देव इति । अत एनादिपुरुष । सोऽकामयत बहु स्यामित्यादि । जगत्कारणलेन प्रतिपादिनोऽभिजात । स च त्यञ्चाभवत्, तत् स्पृष्ट्वा तदेवाऽनुमाविशदित्यादिना सर्वस्वरू पापन्नत्वेन निहापितो यथा सुरलोकगीसा तथा वजस्य काण्डत्रया स्मकस्य वेदस्य भयार्तिहरोऽपीति व्यक्त निश्चितम । यद्रा, यथा आ दिपुरुषो देवो भगवान् वामनादिरूपेण मुरलोकगोप्ताऽभिजात । तथा मत्स्यरूपण व्रजभयातिहरोऽप्यभिजात इति व्यक्तम् । यद, नाटिकृतघेदभयातिहरणार्थ कृष्णद्वैपायादिरूपेण प्रकटित ·गूढार्थदीपिकाचाम् । १ अ यायः । (२९)। इति व्यक्तमित्यर्थः । यस्मादेव तत् तस्मात करपङ्कजम् । करोतीति सुस्पत्या करशब्देनाज्ञानमुच्यते । तल्लक्षणात पाडाजातमधिका य॑न्त करण नोऽस्माक श्रुतीना शिर सु शिरोभागेषु वेदान्तेषु नियहि तद्विचारार्थं प्रवर्तय । यथा तप्तस्तनेषु ब्रह्मपरत्वाभावप्रतिपा- दनेन तप्तषु स्तनस्थानीयेषु कर्मोपासनद्वारा ब्रह्मपरभागेषु च निधेहि । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इत्यादिप्रेरणेनेति भावः । यतो वय सर्वा अपि भवतः किंकर्यस्त्वय्येव तात्पर्यवत्यो, भवाँ- श्वार्तब पुस्तत्तद्वादिभिरसुरैश्च दत्तपीडानमस्माक ससारार्ताना मुमुक्षूणा च बबुरतो योग्यमिदमिति सपोधनाशयः ॥४१॥ तत. कि वृत्तमित्यपेक्षायामाह । श्रीशुक उवाच ॥ इति चिक्लपित तासा श्रुत्वा योगेश्वरेश्वर ॥ प्रहस्य सदय गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥४२॥ इतीति ।। इत्युक्तपकारेण तामा त्रिविधाना गोपाङ्गनाना विक्लवित प्रेमपारवश्याभिलितप्रार्थनोपालम्भनिषेधरूप भाषित श्रुत्वा तच्छवशामिलाप पूरयित्वा प्रहस्य महासेनापि वैकल्यमुत्पाद्य । यद्वा मुष्टूक्त भवतीभिरित्यपि तदुक्तानुमोदने रत्याख्यभावव्यञ्जनाय प्रकर्षेण हसित्वा ।यद्वा, महासेनाऽभिज्ञा प्रति-युष्मनिष्ठया मीत्या- इत्यर्थमह भमन्नोऽस्मीति । आभिज्ञा प्रति-अहोऽकस्मिन्नेव दिने मया गृहीतनाऽहित्थाभावेन ता भवत्यो लजाया श्राद्ध कृतात्य इति ॥ माती मति, अहो अतिकठिना भवखो, जित युष्मा भिरिति सूचयित्वा सदय यथा भवति तथा, गोपीररीरमत् रम- यामास । आभिज्ञापले, सदय सकरुणम् । अनभिज्ञापले, सस्नेह म् ॥ मानिनीपक्षे, मन, अय: शुभारही विधियन तद् गोपीररम - ·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम । यदित्यनेन ताला मनोरयानुसारेण भगवान श्रेष्ट आसक्त इत्येव मतीन सन् रमपामास, खय लसद एवेति सूचितम् । पूर्णकामस्या मङ्गगर्विकारस्य परमात्मनो रमणे दौर हेतुर्न तु कामनेतिबोधनाय सदपमित्युक्तम् । आत्मारामाऽपीत्याश्चर्यगोधाय । अहो तासा भेममावल्यम् । साकापात्मारामवशीकरणगुणगणोऽपि स्वयमा स्मारामोऽपि तामिशीकृत इति । नतु आत्मनि आराम क्रीडा यस्य तस्स लिरिप्रियस्यानस्यैकस्य असख्याताभिस्ताभिः कथ रगण सम्भवतीत्याशङ्ख्याह ॥ योगेति ॥ यागा. सौभा दयस्नेगानीबरा रद्वादयस्पामपीश्वर' । तथा अघटितघटना समय अज्ञानिपतीत्यनुसारेण प्रपश्चगान गत् सत्पतीयनुरोधेन रम णोपकरणभानरयाप्यनिरद्धलादिति भाव । यद्वा, अरीरमदपि, वस्तुन आत्माराम एव । यनो, योगेशरेशर' । यद्वा, ताभि रममा णोऽप्याराहपाभिस्नाभिरागमात् क्रीडा यस्येति, न तस्य लौकिक रमणमिति भाा ॥ निचिपक्षे, इति यथोक्तमकारण तासा श्रुतीना सदै यमा थित श्रुया, महस्य प्रम नो भूता, सदय यथा स्यात् तथा आत्मा रामोऽपि स्वमसामचिदा परारूपत्मात् प्रमाणपतत्ययोग्योऽपि गोपी श्रुतीररीरमत । अनिरसाद्वारा लद्विपयतामगच्छत् । यता योगेशरग सफलमा मगसमस्याच्याकृतस्य माया दिश मनिपायस्येश्वर । तथाच । जगज्ज मादिकारणत्वमति पादनेन श्रुतयो मयि पयस्य तीत्यधिकारिचेतसि दृढतरनिश्चय गुत्पादितमा पार ॥ ४२ ॥ रमणमकारमाह ।। ताभि नगेताभिरुदारचष्टिन यक्षणात्पुर टमुखीभिरष्यत ॥

·गूगदीपिकायाम् । १ अ याय । (२९)। १२३ उदारहासद्विज कुन्ददीधिति- यंरोवतैणाङ्क इवाडुभिर्वृत ॥ ४३ ॥ ताभिरिति ॥ यथोड्डभिस्ताराभिर्वत एण"ङ्क पूण-बद शो- भते तद्वत् ताभिवनोऽयुतो व्यराचत । विशेषेण शोभित । अनेन दृष्टान्तेन अन्योन्यापेक्षया शोभारम् । गोपीना तन्वीत्व, स्वर्ण वर्णत व्यज्यते । ताभि समीपमागताभिरादो समेताभिर्मिलिता भिर्भगवॉश्च॥ उदारचेष्टित ॥ उदाराणि अलोकिकानि निर्मलानि मुत्तस्यादिफलदानि चेष्टितानि करस्पर्शनपुष्पार्पणकटाक्षादिरूपाणि यस्य । तस्य ताहाचेष्टितैस्तासा रसोदयगाह ।। प्रियकर्तकमीक्ष ण, स्वकर्तृक वा तदीक्षण तेनारफुल्छाती पिकसितानि मुखानि यामाम् । अनेन भगव मुखस्य च द्रत्व, त सुखाना कुमुदत्व वो- धितम् । अथ भगतोऽपि रसोदयमाह || उदारो हामो यया सा द तलक्षण दपुष्पकान्तिर्यस्य स । उदारहासेन द्विजकु देपुदी घिर्तियस्येति वा । तादशीभिस्ताभि, मनस्यपि रमोदयेऽपि च्यु- तिर्न जातेति ज्ञापनाय अच्युन इत्युक्तम् । गदा, तथान्ययेऽपि स्व- स्वरूपादमच्युत एवासीदित्यच्युतपदेन वनितम् ।। निवृत्तिपक्षे ताभि सर्वाभि., गतिमामा यादिति न्याया देकस्मिन्मद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्येण सम िवनाभि श्रुतिभि । उ- दाराणि सृष्टिकर्तवादीनि चेष्टितानि यस्य स 1 प्रियम्यान दरू- पस्य परमात्मन ईक्षणाय तद्विपयकप्रेपोत्पत्तये उत्फुल्लानि पिकमि- तातितत्प्रतिपादनो मुखानि मुखस्थानीयाति पदानि यासाताभि । उदारो यो हास महामाया। हासो जनो मादकरी च माया *इ- त्युक्तत्वात् । स्नेहकला द्विजानि * इत्युक्तताइ, द्विजपदेन स्नेह- कला उच्यते । स्नेहकलालक्षणा द्विजा द ता यस्य, स च ऽसौ .

·. १२४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कु दो मुकुन्द । स एव दीधिति प्रतिमारूपापना कीतिर्यस्य स । कु दो माम्ये मुकुन्दे च भ्रमिनिध्यन्तरे गुमानिति मेदिनी । कुमुदः कुदरः कुद इति भारते ॥४३॥ अथोदारलीलाभिर्वनमपि शोभयन् व्यचरदित्याह । उपगीयमान उद्गायन वनिताशतयूथप ॥ माला बिनद वैजयन्ती व्यचरन् मण्डयन् वनम् ॥४४॥ उपगीयमान इति ॥ ताभिरुप समीपे गीयमानः । भक्तपरा धीनत्वमेयसीजनमोऽनुरक्षकत्वमानवतीमानोद्दीपकत्वादिगुणगणा- लङ्कतकृष्णनाम्ना पुन' पुनर्गीयमान , स्वय च शरचन्द्रादिमय गोपीजनमेममय च गीतमुद् अव॑ब्रह्मलोकपर्य तगामि गीत गायन तदुक्त विष्णुपुराणे- कृष्णः शरश्च द्रमय कौमुदीकुमुदाकरम् KE जगो गोपीजनस्त्वेक कृष्णनाम पुनः पुनरिति । ततश्चानुरक्तस्त्री शतयूथपस्तत्पतिः कामिनीरत्नाना पालक इति वा, तदधरपानकलें तिबा । पुनश्च, बैजयन्ती मुक्तामाणिक्यमरकतेन्द्रनीलवजाख्यर लराचता स्वाभाविकीमैश्वर्यंबोधिका कीत्तिमयीम । पञ्चवर्णा वैजय तीति वचनाव। पञ्चवर्णपुष्पग्रथिता वा माला बिभ्रद् वनमेक सर्व मण्डयन अलङ्कुर्वन् व्यचरत तासा कामोद्दीपनाय लीलागति कृतवान् । बनान्तर गतवानिति वा ॥ निवृत्तिपक्षे, उपगीयमानो मुनिभिः, स्वयं च कृष्णादिरूपेण, मत्तः परतर नाऽ यद किश्चिदस्ति धनञ्जय * मयि सर्वमिद मो- त सूने मणिगणा इव । क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत। अनादिमत्पर ब्रह्म न सत्तनासन्नासदुच्यते । इत्यादिना स्वात्मान मुद्गायन पनितास्थानीयश्रुतिशतयूथपस्तदर्थत्वात् तत्पति । तथाच सूत्रस्मृतिश्रुतिलक्षणप्रस्थानत्रयगम्य इत्यर्थः । तस्वमी . .

·गूढार्थदीपिकायाम् ।। अव्याय (२१)।
वेजय ती माला पिचत् तदवच्छिन्न मुखत्यादिरूप. स. पश्वरूपा
तु या माला वैजय ती गदाभृत * सा भूनहेतुसघाता भूनमाला च
वै द्विजेति विष्णुपुराणे । अतःकरण रक्षण का मण्डयन् व्यचरत् ।
सर्वासु तदूरत्तिषु स एवाऽस्फुरदिसर्थ ॥ ४४ ॥
नद्या पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् ।।
रेमे तत्तरलानन्दिकुमुदामादवायुना ॥ ४ ॥
ततश्च नद्या श्रीयमुनाया' पुलिनमावश्योपविश्य तस्योप-
बेशनयोग्यतामाह ॥ हिमघालुकम् ॥ हिमतालुक कपूरस्तद्रद्वालु-
का यन । शाकपार्थिवादिप्रत्ममासः । तस्या नधास्तरलैस्तर रा-
नदयुक्तस्तत्कर । स चाऽसौ कुमुदामोदॉश्च वायुस्तेनोपलक्षि-
तम् ॥ आन दीति मान्यम् ।शैत्यसौरभ्ये स्पष्टे । यद्वा, यथोक्तवा-
युना हेतुना हिमवालुकम् । यद्वा, तत्तरलानन्दीति पृथक् पद पु
लिनविशेषणम् । तत्रोपविश्य गोपीभिः सह रेमे । जुष्टमिति पाठे
स्मयाश्चकारेति परेणावयः ॥
निवृतिपक्षे, नया बुद्धिलक्षणाया', पुलिन साविक प्रत्ययमा-
विश्य पविश्य तत्तदारुह्येति यार । ना पुरुष परमात्मा गोपी-
भिः श्रुतिभि सह रेमे तदुक्त भगवता । तेषामेवानुकम्पार्थमहम-
ऽज्ञानज तम * नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतेति। त
त्तद्विपयाभिकासालक्षणतापस्य निवृत्तवाद्धिमवालुकस्थानीय शा-
न्तम् । अत एव, तस्या नपास्तरलास्तष्णादिलक्षणास्तरङ्गास्त त्तर-
लास्तै शान्ततरलैरानन्दि आनन्दाविर्भावसाधनम् । यत कुमु-
दामोदवायु, कु पृथिवी भारावतारणादिना मोदयतीति कुमुद फ
रमात्मा कुमुदपुष्पस्थानीय । तत्सम्वन्धिहर्षो गन्धस्थानीय तधु
क्तो वायुस्थानीयो ।रूदः प्राणवायुर्गव तत् ॥ ४५ ॥

·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । एर समकारेण तासा जातस्मरकोलिव सम्पाय सोपकरण रसविलासचरितमाह ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु नीतीस्तनालभननर्मनखानपातै ॥ धेल्यावलोकहसितैर्बजसुन्दरीणा मुत्तम्भयन् रतिपति रमयाश्चकार ।। ४६ ॥ बाहुप्रसारेति ॥ तत्राप्रविघालिङ्गनमादौ दर्शयति । दुरे स्थि साऽवयाविशेष स्वय बाहुप्रसारस्ततो बलादपि परिरम्भ आश्ले- पस्तत करादीनामालभना यालिद्रनानि । तन कराऽऽलभन हस्तेन हस्तग्रहणम् । एव कचोन्नयनार्थम् अलकाना स्पर्श । बाहुब धा यमूरुस्पर्श । रसोदमनार्थस्तत्तक्षतताडनादय' कामयुद्धनिरूप का । नखक्षतादिभिस्तत्तस्थाने स्थितस्य कामस्योद्धोधायाभिधा नात् । वेल्पा प्रम्तोभनादि । तत्पूर्वकान्येवावलोकनानि इसि तानि च ते. रसस्थापकर्मजसु दरीणा रतिपति कामम् उद्दीपयन् रमयाञ्चकार । ता रमयामास । सयुक्त कामो रतिपतिवियुक्त स्त्वग्निरूप तत्रापि तासा सुखमेप प्रकटितवान् । न तु कामा तेन विरतिमुत्पादितवानिति भाव ॥ निवृत्तिपक्षे, अविवेकावस्थाया बाहुप्रसारादिभिर्जातो यो रति पति: कामस्तमुत्तम्भयन् नमयन् नजमु दरीणामुपनिपद । कर्मणि षष्ठी । रमयाञ्चकार । अधिकारिचेतसि कामनिवृत्तिपूर्वकनियोधित मखण्डकरसानन्दस्वरूपमात्मान प्रकटितवानिति भाव ॥४६॥ एक सयागशृङ्गारमुपपाच, न विना विप्रलम्भेन सयोग पुष्टिमश्नुते * कपायिते हि पखादी भूयान् रागोऽभिपड़ते इ - ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्याय । (२९)। १२७ ति भरलेनोक्तवाद तत्पुष्ट्यर्थ विप्रयोगमुपपादयितु पीठिका रचपति ॥ एन भगवत कृष्णाल्लब्धमाना महात्मन ।। आत्मानमेनिरे स्त्रीणा मानिन्योऽभ्यधिक भुवि ।। ४७॥ एपमिति ॥ एा पूर्वोक्तमकारेण भगवत सर्वदानसमर्थात् स दान दस्वरूपात् कृष्णात् परिपूर्णत्वेन न्यूनतामतिरहितत्वान्महा स्मनो लब्बो मान आदरो गाभिस्ता सत्य । सम्प्रति मानवत्यो बभू । भुवि स्त्रीणा समाजम ये प्रत्येक मर्ग एरात्मानमऽभि स- प्रकारणाधिक च मेगिरे । त्रिय प्रतिगर्वितमानसा धभू ।द म्पत्यो र एकत्र सतोरप्यनुरक्तपो * स्वाभीष्टाश्लेपवीक्षादिवि- रोधी मान उच्यते । अहेरिस गतिः प्रेम्ण स्वभारफुटिला तत सनिमित्तोऽथ या यूगोदय उदीरित । तथाचास्मसमाना सती अन्या नास्यतोऽस्मान् यदि प्रार्थयिष्यति तदा रस दास्यामस्तथा स स्यामार्थनया यथा भगानस्मदशने जातस्तथा तत्मार्थनया वय- मपि भविष्याम इनि रमार्थमेव भागो, न तु दोषरूप । भगवद्भावन- या ऊतलादिति भाव ॥ नितिपक्ष, इत्य मत्यमभिन्नस्य परमात्मन औपनिषदल म तिपाय ताभिरपि दुर्जेयता प्रतिपादितमिति बोधयितु दु यता- मनपादामुपक्रयत ॥ एवम् उक्त कारेण प्रतिपादिताद्भगवतो निर दुर्थ कुणादात मचिदान दरूपा महात्मन प्रत्यग- भर परमात्मसोलन मान प्रामाण्य यागि । ततश्च, अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद यरवेद इत्यादिश्रुत्या मीणा श्रुतीना भुवि जगभूगो परमात्मनि प्रामाण्यवत्य सत्य , आत्मान मधिक निर इत्यर्थ ॥४०॥ - + ·रामपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । ततो भगवान् यत् कृतजॉस्तदाह ताला तत्सौभगमद वीक्ष्य मान चकेशन ॥ प्रशमाय प्रसादाय तवान्तरधीयत ॥४८॥ तासामिति ॥ स्वात्मानमभ्यविकम्म यमानाना सौभगान्मा नाज्जातमसाधारणनापादक मानस्य गाढावस्थारूप, येनादरणी योऽपि तिरस्क्रियते तादृश मद सद्धेत्तुभूतमनुनयाधसा यचित्तसमु मतिरूप मान च वीक्ष्य विशेषतस्तदुपलभ्य, मदस्य निवृत्त्यर्थं ता सा प्रशमाय चितोन्नतिवारणाय मानशा तये, सासा प्रसादाय प्रस भतया स्ववश्यतापादनाय केशवस्तवान्तरधीयत, न त्वयन गच्छ न कयाचित् दृष्ट । केशा अशवो यस्य सन्तीति भारतीयव्युत्प न्या या शोभा तासां सा तद तर्याने निवृलेति व्यज्यते । यद्वा क श्व ईशश्च यश यतीति केशव । तथाच ब्रह्मन्द्रयोरपि रजस्लमो पशमोन वशीकरणसमर्थस्य लासा मदमाननिरसनेन वशीकरणे कि विनमिति भाव. । ननु मदमाननिरासायोपाया तर कुतो न रचितवानिति चेदसमवात् । न हि प्रत्येकममादन सभवति । थम प्रसादो सेवादौ किामति प्रसादितेत्यऽारस्या माधिकोद्भवात् । तस्मात सर्व प्रति रासरस धातु प्रेमवर्द्धना ऽर्थ पिलम्भ. । यदा, सर्मासा मदमानयोः प्रशमाय, यस्था श्रीराधाभिधाया सख्या. प्रसादाय वक्ष्यमाणगत्यानुरोधेन तया सहा तरधीयत । कशान वयते सफरोतीति के शव । तथाच के शमसाधनादितत्मेमोपायविधाने परमचतुर इति भाव ॥ नितिपले, नासा श्रुतीना य सौभगमदस्त वीक्ष्य, मान स्व म्मिन् प्रामाण्य च वीक्ष्य दुरागमख्यापनमदरय मशमायावेदार म नेत वृह नमिति श्रुत्या श्रुतिरूपमा प्रातिरिक्तमानागम्य र ख्याय - ·गूदार्थदीपिकायाम् । १ अ याय' । (२९)। १२९ से। तेन तासा प्रसादाय तवैव तत्तदाता करणवत्तिष्वेवान्तरधी- यत । सर्वप्रत्ययसाक्षित्वेनैवावग तु शक्यता प्राप्त इत्यर्थ । तथाच श्रुतिः । यदि मसे सुवेदेति दहरमेव न तत्व येत्यात्मनो रूप नोन घेदेति बेद च, अविज्ञात विजानता विज्ञातमऽविजानता, पति- बोधविधच स तमित्याया। अत्र ब्रह्मणो दुर्योधत्व, श्रुत्येकगम्यत्य, सर्वपत्ययसाक्षित्वेन वेद्यत्व च दर्शितम् ॥४८॥ इति श्रीपरमहसपरिव्राजकाचार्यधालगोपालतीर्थ श्रीपादशिष्यदत्तवशारतस-रामकुमारमनु- धनपतिसूरिकृताया श्रीभागवतगूढार्थ दीपिकाख्यव्याख्याया दशमस्को एकोनानशोऽयाय.

·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । अथ रासपश्चाव्यापीव्याख्याया गूढार्थदीपिका वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ (३०)॥ त्रिंशे विरहमतप्तचेतसा गोपयोषिताम् ।। तन्मयत्वमुखमश्नमुखलीला निरूप्यते ॥१॥ अथ भगवद तर्धानान तर जाता दशा वर्णयिष्यन्नादौ रसा ssसक्तचित्तानां भगवत्सम्बीनाम् अकस्माद मेष्टादर्शनज य महात तापमाह ॥ श्रीशुक उवाच ॥ अन्तर्हिते भगवति सहसैव बजाङ्गना ॥ अतप्यस्तमचक्षाणा करिण्य इव यूथपम् ॥ १॥ अन्तहित इति ॥ भगवति पूर्णाऽखिलैश्वर्यसम्पन्ने परम निधिभूते सहसैवाकस्मादेवा तर्हितेऽदर्शन गते, सहसैव त भगवन्तम चक्षणा अपश्यत्य. सहसवातप्यन्त निःसीमसन्तापवत्यो जाता। रङ्कः सहमैव प्राप्ता सविभौमश्रिय सहसैवाचक्षाणो यथा सतप्यते तद्वत् । यतो वजागा बालभारमारभ्य तस्मिन्नेवासक्तस्वा ता इति भावः । यदा, अ तर्हिते अतर तकरण एक तासा प्रविश्य स्थि ते सति, यहिस्त भगवन्तमचक्षाणा बहिर्मुखबदन्त श्वाचक्षाणा अत प्यन् । यता रजागना अतर्विचाराकुशला इत्यर्थः । नच तासा कामात्मस स्थितम् । कात्मात्मना दर्शादना शा तोपलम्भात् । अतस्तासा परमप्रेमवतीना दर्शनस्पर्शनादिकमेव मुख्यमिति यो तपितु दृष्टा तम ह ॥ करिण्यो हस्ति यो यूथप महापत्तगजमचक्षा गा यथा तप्यन्ति तद्वत् । करिणीना यथा गनदर्शनाधभावे ले सो भवति तथा ऽ यासामित्यतस्ता एव दृष्टा तीकृताः॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अ याय' । (३०)। " नितिपक्षे, अथ विजानतामविज्ञातत्यासदपेक्षया अन्तहिते भगवति सहसैव त परमात्मानम् अचक्षाणा साक्षात्मतिपादयितु- मशक्ताः स्वज यत्तिमतिफालितचैत येन विषयीक माताश प्रजाङ्गना. श्रुतयोऽतप्यन् । तप्ता बभूवुः॥१॥ तापानतर जाता तासा दशामाह । गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै- मैनोरमालापविहारविभ्रमै । आक्षिप्तचित्ता प्रमदा रमापते तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदारिमका ॥२॥ गत्येति ॥ रमापतेः प्रेटस्य गत्या स्वाभाविकेन नूपुरखनयु- क्न पाद यासेन, अनुराग, स्नेहस्तत्पूर्वक मन्दहसित तत्साहितो विलासस्तत्सहितानीक्षितानि कटाक्षास्तै । तथा मनो रमयति, मनसि रमते च य आलापो गुह्य भाषणवाचिक च्यापारा। विहारा. शृङ्गारचेष्टा । चित्तस्यनवस्थान शृद्धारा विभ्रमो मत * इत्युक्तलक्षणो विभ्रमश्च । तैराक्षिप्ता याकृष्टा- नि चित्तानि यासा ता । अतस्तदात्मिकास्तन्मय्यो, यतश्च प्र- मदाः मरुष्टमदयुक्ता, रमापतेषिविधाश्चेष्टा जगृहुस्तदनुकरणैर फ्रीडन्नित्यर्थ । अवानुरागचिचटत्यनवस्थाने मानसे, आलापये पाचिको, गत्यादयः कायिका । अ यभावानामप्युपलक्षणमेतत् । अत्राभिज्ञापले, रमापतेर्लक्ष्मीपते श्रीविष्णोरन्तरेवाविर्भूतस्वरूप स्य लक्ष्म्या सह पिलासरूपा स्वात्मना च सह विलासरूपा या- चेष्टास्ता जगृहुः । ननु दासीना तासां भगवल्लीलाऽनुकरणमनु- चितमित्याशङ्कानिहत्यर्थमुक्त- तदात्मिका स भगवानात्मनि आ चिर्भूतो यास ताः । अतस्तापनिवृत्यर्थ तल्लीलाग्रहण न विरुझ्य - .

·१३२ रासपश्चा यायीव्याख्यापाम। त इति भावः । किञ्च, प्रमदाः । तथाच प्रमदहेतुकदासीभाव वि- हाय का ताभावस्तथा मभुवेष्टानुकरणमपीति भावः ॥ अन भिज्ञापले रमापतेः सर्वसौ दर्यसम्पत्तिस्वामिनः ॥ मानिनीपते, गतश्चेद् गच्छतु नाम, वयमेव तदीयास्ताश्चेष्टाः कर्तुं शक्ता इति बहिः मकटीकर्तुं तास्ताश्चेष्टा जगृहुः । यतस्तदापि प्रको मदो यासा ताः । यतश्च, तदात्मिकाः परस्परमतिगाढप्रेमवशादभेदाभि मानवसः। अतस्तस्य गत्यादिभिराक्षिप्तचित्ताः॥ नित्तिपक्षे, श्रोत्रस्य श्रोत्र मनसो मनः वाचो ह वाक् यदु माणस्य प्राण इत्यादिश्रुतयश्चेतनाधिष्ठितर्गत्यादिभिः परमात्मा न प्रत्याकृष्टचित्ता' । यतः प्रकर्षण मदः परमात्मप्रतिपादने हों यासा ता.। रमापतेः सत्तास्फूर्तिलक्षणशोभास्वामिनश्चैव यस्यैव तास्ता गमनादिरूपाश्चेष्टा जगृहू । स्वय वाच्यवाचकयोरभेदात् । तदारिमका ॥२॥ तदात्मिका इत्युक्त भगवत्स्वरूपपरिग्रहमाह । गतिस्मितगक्षाणभाषणादिषु प्रिया प्रियस्य प्रतिरूढमूर्त्तय ॥ असावह वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषु कृष्णविहारविभ्रमा ॥३॥ गतीति ॥ पियस्य गत्यादिषु प्रतिरूदा मूर्तिर्यासाम् । भगवान स्वात्मन्येवारोपितवसः। यतः प्रियाः । तथापि मनसा प्रतिरूढ मूर्तयो, न तु नटवत् तत्तवेषादिक धृतवत्यो, यतोऽबलास्तारश- बलरहिता' । अतस्तदावेशवशात् तासां तथात्वमित्याह ।। तदात्मि- कास्तत. कृष्णविहारविभ्रमाः॥ कृष्णस्येव विभ्रमाः क्रीडा वि- .

·" गूढार्थदीपिकायाम् । २ अ यायः (३०)। लापा यासा ताः । अतो योऽविष्यतेऽसावहमिति परस्पर निवे- दितवत्य । न तु वय व्रजास्त्रिय इति मनागपि काश्चिदपि जानन्ति स्मेत्यर्थः । कृष्णविहारैः स्मार्यमाणविभ्रम उ मादो यासामिति था। लीलाख्यानुभावोऽयम । समानमिद पद्यमितरपक्षयोरपि ॥ निवृत्तिपो, गत्यादिषु देहेन्द्रियव्यापारेषु या. मियास्तत्त दाकारवृत्तयस्ता पियस्यात्मनः प्रतिरूढा आत्मन्यारूढा मूर्तयो यासा ताः। अत एवास्य वासुदेवस्य विभोश्चिदात्मन एव चल विषयप्रकाशनसामथ्र्य यासाम् । किञ्च, तस्मिन्नारोपितत्वात् तदा- त्मिका, तत्सत्तातिरिक्ततत्ताविधुरा इति । कृष्णस्य सदानद खरूपस्य परब्रह्मणः सत्तास्फूर्ति दातृत्वादिलक्षणविहारे, तद्वणने विभ्रमो यासा ताः श्रुतयो न्यवेदिषु' बोधयामासु । तथा अ- सौ परमात्माऽमेवेति न्यवेदिषुरित्यर्थः । तथाच श्रुतयः । यद्वाचा- ऽनभ्युदित पेन वागभ्युद्यते, यन्मनसा न मनुते येनाडूमनो मत, यचक्षुपा न पश्यति येन चक्षुरपि पश्यति अह ब्रह्मास्मि, योता- चादित्ये पुरुष. सोऽसावहमित्याद्याः ॥ ३॥ एव तन्मयता प्राप्ताना लीलामुपवर्ण्य पुनः माप्तस्वशरीरा- ऽनुसन्धानाना चेष्टामाह ॥ गायन्त्य उच्चैरमुमेर सहता विचिक्युरुन्मत्तकवदनाहनम् ॥ पप्रच्छुराकाशवदन्तर बहि- भूतेषु सन्त पुरुष वनस्पतीन् ॥ ४॥ गायत्य इति ॥ अहो येन वय रमिताः स पेष्ट इदानी कग- त इति विचित्य सहता मिलिताः प्रथम श्रेष्टमेव गायन्त्य एव । य ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम्। था वय तदीयकलगीतमाकये झटिति तत्समीपमागतास्तथास्मद्री तमाकर्ण्य सोऽप्पाश्वऽस्मत्मन्निधावायास्थतीत्याशयन तथा जाताः। ततोऽनागते मेष्टे उ मत्तका वनाद्वन विचिक्यु. । अस्मिन् बने मेष्ट' स्यादित्याशयात् तत्र वने प्रतिक्षादिकम वेषण कृतवत्यः । अवेषणेनाप्यलब्ध पेष्ट बनस्पतीन् उ मत्तकवत् पमछुः । सर्वत्र पूर्णत्वा तद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्याप्यनिरूपणाच तदन्वेषणतत्पन्न यो. परमोन्मत्तवेष्टितत्वमित्पभिमायेणो मतकवदित्युक्तम् । भया तिशययोतना वा । आकाशाद् भूतेष्यन्तर्बहि' सतम् । अत एव पुरुष पूर्ण सर्वात्मानम वेषणाययोग्यमित्यर्थ ॥ निवृत्तिपक्षे, आकाशवत सर्वगतश्च नित्य , सत्य ज्ञानमन-त ब्रोत्येवममुमेवाकाशवदन्तर्बहिश्च भूतेषु सत पुरुष गायत्य , सो- 5 वेष्टव्य इति त विचिक्युस्तस्या वेषण प्रतिपादयामासुः।। था, गुहाहित गहरेष्ट पुराणम् इत्यतःकरणलक्षण वा धन वन- स्थितम् ॥ उ मतकरदिति ॥ मुखरूपात्मविशिष्टम त करण वन त स्माद वनादन तत्तिविशिष्टादितरत्तिविशिष्ट, तथात्मा विजिज्ञा सितव्य इति प्रश्नपूर्वक विचार, वनस्पतीन् अत करणवनस्पतीन सत्त्वगुणादीनुदिश्य बोधयामासुरित्यर्थः ॥ ४॥ सत्कृतमश्नान पश्चयति ॥ दृष्टो व कच्चिदश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मन ।। नन्दसूनुर्गतोहत्या प्रेमहासावलोकनै ।। ५ ।। दृष्ट इति ॥ तबादौ विष्णुप्रजापतिरुद्रावतारभूता एते अश्वत्थादयोऽश्य पश्येयुरत एते प्रष्टव्या इयाशयेनाश्वत्थादीन पृछन्ति ॥ हे अश्वत्थ, हे प्लक्ष, हे न्यग्रोध, वो युष्माभि कामत कि न दमूनुष्टः । नन्देन परमभक्तेन जमान्तरे आराध्य पुत्रवेन ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अन्याय । (३०)। ३५ लब्ध' । अस्मदनुग्रहाय वा तत्पुवत्वेन प्रकटित । अत एव नो- ऽस्माक मन मेमहासात्रलोकन त्वा गता अन्तर्हितः । यद्यपि स सर्वत्र व्याप्तस्तथापि बदसूनुत्वेनास्माक श्रेष्टोऽत्तस्तदुभूयोऽन्विष्य त । युष्माभिर्दष्टश्चेत् तहिं करुणया वक्तव्य । त लब्ध्वा मुखि-पः स्याम इति भावः । यद्वा, ननु विष्णु, कथ चौर्य कृतवानित्या शङ्कानिरासाय न दसूनुरित्युक्तम् । तथाच यथा दधिदुग्धादि चोरितयास्तथा मनोऽपीति भाव । ततस्तेभ्य उत्तरमरवा अहो, अलक्ष्मीसस्थानभूत., पशुना दवा. स्वर्गलोकमायन, तस्य शिरश्छित्वा मेद: प्रक्षारयन् स प्लक्षोऽभवदिति श्रुतेरयमपि प्लक्षो, लोकानामझानहेतुरेव, नितरामग्राण्यधोभूतानि यस्येत्यधोदृष्टि-यग्रो ध । अत एते न वदिष्य तीति विचार्यान्यत्र गता ॥ अनभिज्ञा पक्षे, अत्युच्चतरत्वादेते दरतरचरमप्यस्मत्प्रेष्टमपश्य पश्येयुरिति सम्भा ध्य पृच्छति ।। दृष्ट इति । किमर्थ पृछ्यत इति चेत् तत्राहु' । नन्दस्य साधो सनु।ऽस्माक स्त्रीजनाना प्रेम्णा सर्वलोकमोहनी पधिविशेषेण साहतहासावलोकनेभृत्ये चौर्यकर्म कुशलैर्विवृतनेत्रा दिद्वाराऽ त करणलक्षणात. प्रवेष्टु समर्थमनोरत्नमम्जूपा चोर यित्वा पलायितोऽतस्त पृच्छाम इसर्थ । तत उत्तरमल वा, मह- रिति विचार्या यत्र गना ॥ मानीपले, एत सर्वलोकपूज्या: प्रष्टच्या इत्याशयेन पृच्छति ॥ दृष्ट इति ॥ दृष्टश्चेद वक्तव्य' । य तो नो मनो हत्या, न त्वस्माभिस्तस्य मनो दत्तमिति भाव । ननु भवदन्त स्थ मनो बलात कथ हृतवानितिचेत् तबाहु ॥ मेमेति ॥ खागतमित्यादिवचनेराविष्कृते । प्रेम्णाऽ त प्रशो, हासेन ग्रहण मवलोकनेन हरणम् । ननु तदुपरि भवतीभिर्विश्वास किमर्थ कृत इतिचेत् तपाहु ॥ नदस्य सर्वान दपदस्य परमविश्वसनीयस्ग ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । सूनुरतोऽस्म-प सुखमेव दास्यतीति मत्वा विश्वास. कृत इति भा व । ततोऽलब्धोचरा क्षण स्थित्या, अहो किमेताभिरित्यस्मानव जान तस्तब्धा. प्रत्युत्तर न ददते तदलमेते. क्षुद्राभक्ष्यफलैः प्रफुल्ल ।। न अश्विर तिष्ठति । न्यगधो रुणद्धि । रुविर आवरणे । प्लक्षत्यो गच्छतीत्यर्थः। तच्चान, प्रष्टुमयोग्यैश्च वहिरत्य-तकठोरै , परोपका- रमाहात्म्यानभिज्ञैर्भूताबासयोग्यौरति विचार्यान्यन्त्र गताः ॥ निवृत्तिपक्षे, गुणा न विदुरात्मानमित्युक्तवाद गुणाधभा स्यतामाविष्फुर्वन्ति ॥ दृष्ट इसादिना ॥ अश्वत्थादिपदैः सत्त्वर जस्तमोऽभिधा गुणा गृह्यते । नोऽस्माक मेम प्रसन्नतापूर्वकम्, अवलोकनैः श्रवणादिरूपैर्मनो हाई दृत्वा उद्धृत्य, नद: धान दश्चासौ सूनु अर्कश्व । आन दस्खयम्प्रकाशरूप परमात्मा ग तोऽवगतः स युष्माभिर्दष्ट. कच्चित् । भवद्भिरमकाश्य इति भा ५. सूतु पुत्रेऽनुजेऽके नेति मेदिनी ॥५॥ अथ कुरवकादीन दृष्ट्वा एते महातः पुण्यवन्त' सगन्धा मधु पैरऽतिथिभिरनिश सेव्यमानाः सुद्धा त 'करणाः कथयिष्यन्ती ति मत्वा पृच्छन्ति । कचित् कुरबकाऽशोकनागपुन्नागचम्पका ॥ रामानुजो मानिनीना गता दर्पहरस्मितः ॥ ६ ॥ कचिदिति ॥ कुरवक. शोणाऽम्लानः । नागो नागकेसर। हे कुरवकादय । रामानुज कचिदितो गतः। अनेन मागेण गच्छ न् दूरतोऽपि दृष्ट' स्यादिति भार । रामावतारे कृताया. सेवायाः फलपदानायास्मिन्नवतारे स्वीय नाम, ज्येष्ठत्व च लक्ष्मणाय द त्तवान् । स भक्ता अस्मॉस्त्यक्तुमयोग्यास्त्यक्त्वा गतोऽत. पृच्छा म. । तस्मादू दृष्टश्चेत् कृपया वदत्तेति रामानुजपदाशयः। करुणा ·" गूढार्थदीपिकापाम् । २ अ यायः । (३०)। सागरोऽपि भगवान् कठोरचित्तक्षवियजात्युत्पन्नत्वात् स्वभाव मनुकुवन्नस्मत्पाणहरचेष्टो जात इति वा तदाशय। यपि तेन र मितानामस्माकमान उत्पमस्तथापि तनिगपार्थम तीनोचि तम् । यतो दर्पहर स्मित यस्य सः । तथाच मिटौष मानेन रोगनिवृत्तिमभवे विषप्रदान नोचितम् । अझ च-मधु निदेन कि मर्थ पर्वत नदिति यायात् । अतस्तद याय विचार्य वक्तव्य इति भावः । तेभ्योऽलब्योत्तरास्तदैनाकस्मिकेन वायुना चालि तानशाखॉस्तानालक्ष्य, अहो शिरोधानेन, ग्य न जानीम इति स- चयन्त्यतोऽलमेभि सम्पद्दवितरिति मनसिधायाऽयत्र याता ॥ अनभिज्ञापले, अहो किमर्थ गत इति चेद् टक्षेत्र गत इत्याशया हु ॥ रामानुज. ॥ तवाच, बलभद्रानुजस्य तस्य नास्ति भय सभावना अतो भयनिमित्तक तहमन न सम्भवति । नाऽप्यस्म न्माननिरासार्थम् । तस्य स्मितमात्रेणैव सकरपादित्याहुः ।। वर्षे ति ॥ तथाच स्मितादिस्मृतिमात्रेण हतमानास्तद्वियोगे क्षणमपि जीवितुमशक्ता अन्वेषयाम पृच्छामश्च । अत कृपया बदवेति भाव । तेभ्योऽप्यलब्धोत्तरा , अहो अय कुरवक । अतिमकर द लाद् अलीना कुरिमत ईपढ़ा रखो यत्र स.। यद्वा कुत्सिताद्रोदन शब्दात के मुख यस्य स रोदनप्रिय.। अशोक. शोकरहित.पी डानभिज्ञत्वाद् दयावर्जितः । नागोऽय नाम्नैव भयानक । अपतु पुसायपि नाग । चम्पकोऽपि परिणामविरसस्तस्मादेते न मेष्ट- कथनेनास्मान् सुखयिष्यन्तीति विचार्यान्यत्र गता ।मानिनीपले, कुरवकाशाको कामोद्दीपको। नागादय कामबाणपुष्पा काामन व्यावर्तयन्त्यत कामिन त पवाऽप्येते ज्ञास्यन्तीति मत्वा तान् पृच्छन्ति ॥ कश्चिद् गत , किं वा कचिदत्रेय निलीय वर्तते । ननु किमर्थमन्विष्यत इत्याशङ्कास्मत्सर्वस्वमपहृत्य पलायित इत्याह ॥ . .

·रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम् । मानितीन मानधनानामस्माक स्मितादिना दर्प हृतवान्, धनाश्चास्मान् कृत्वा गताऽता धूनीशरोमाणरस्माभिर्द्धर्तव्य इति भात । ननु अषलाभिर्युष्माभि' कथ था शक्य इति चेत् तत्रा हु ॥ रामानुज ॥ तस्य ज्येष्ठो भ्राता बलरामोऽप्यस्मदपेक्षया न प्रास्तस्यायमनुज कथ प्रबर स्यात् । अ यथा पलायन न कुर्या दिति भारततोऽलब्धप्रतिवनना अहो एत पुरुषजातिलेन कठोर चित्ता' कृष्णपक्षपातिनो न कथयिष्यन्तीति मत्वाऽ यत्र गता । निवृत्तिपक्षे, कुरवकादियाब्दै कुरवकादिस्थानीयानामाका शादीना स्थूलसूक्ष्मभूताना गहणम् । रामा महामाया अनुजा भ गिनी यस्य समकार्योपादानमायाधिष्ठारभूत कश्चिद् युष्मा भिरितोऽवगतः । स उस्माक मानिनीना तत्र प्रामाण्यवतीनामाप दर्णहर स्मिन तत्स्थानीय वरावरात्मक जगद् यस्य स । अस्माक मपि सत्यासत्वाचा वामशस्यत्वात् । तथाच महाभूतेभ्योऽपि पर इलि भाव. ॥६॥ अथा यन्त्र गला तुलसी दहशुस्तत, इय भगवतोऽतिमिया स वंदा तस्मिकटवर्तिनी स्यात् तज्ज्ञानवती, भगवदीयतया दयावती वक्ष्यति चेति मत्वा तुलसीसन्निधौ गत्वा ता पृछति। कञ्चित तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणपिये ॥ सह त्वाऽऽालकुलर्बिभ्रद् दृष्टस्तेऽतिप्रियाऽच्युतः॥७॥ हे तुलसि त्वया अच्युतो भगवान् कच्चिद् दृष्टः । यतस्व क स्याणी मगरमाप्तिसाधनपुण्य पुत्रानुष्ठानवती । अत एव गोविन्द- चरणा मियो यस्या सा, तच्चरणयाः पियति वा । अत एव तवा अतिपिया । अत एवाऽच्युतः । त्वया क्दाऽपि न वियुक्त। अत एव त्यामलिकुलर्भमरसमूहै: सह विक्षेपमप्यगणय्य विभ्रत ·। , गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १२९ धारयन् वने । यद्यप्यऽस्माकमध्यतिप्रियस्तथापि नास्माता- दृश कल्याण येन कामोपाधि विना तचरणावेवातिमियो भवेता- म्। अतो नास्माकमच्युत , कि तु पलाग्यास्मसकाशाद् गत । पर्व- स्यापि कल्याणकरी समिति वा। अतो दृष्टश्चेत्तईि कययोति भाव । तस्या अशाप्तोत्तरा, अहो भगवदीयेय भगवदाज्ञा विना न कथ- यिष्यतीति मत्वाऽन्यत्र गता. ॥ अनभिज्ञापले, हे तुलसि हे कल्या- णि दर्शनभगवञ्चरणार्पणादिना सर्वलोककल्याणभदे यतो गो वि दस्य महाविष्णोश्चरणयोः प्रिये । अत एव नारायणसदृशत्वा- दस्माकमतिमियोऽप्यच्युत , अलिकुलैः सह त्या विभ्रद स्त्रया टू- त कश्चित् । वत्सग धमीसा मधुव्रता अपि तेन न निवाय्यन्ते, वय तु तादृशमुगन्धराहतेन त्यक्ता. किं कुर्म । तस्मादस्मज्जीवना यत कथयति भावः । अहो विष्णुपूजागार्वता जारासक्तमानसा अकल्या गारस्मान् न भूत इति मत्वाऽन्यत्र याता. ॥ मानिनीपते हे तुलमि, हेकल्याणि, परमकल्याणवति, यतो, गोविन्दचरणनिये चरणेत्यादरच्यारुम । गुरुचरणे रुक्तमितिवत । हे गोविन्दस्थ प्रि- ये इत्यर्थः । यतोऽलिकुठे सह खा जाता पिनत् । अहो त्वदीय भा- ग्यम् । यतोऽतिका ता प्रिया अस्मादृश्यो येन स त्वा सदा कि- भ्रदास्ते । अत एव ततोऽमच्युतस्तस्माद् दृष्टश्चेदवश्य कथयत्ति भाव । अहो, इय ततो लब्बादरा जाताऽखर्वगर्वा न कथयेदि तिमत्वाऽन्यत्र मास्वता ॥ नितिपक्षे, अब ज्ञानेन्द्रियपश्वकम ये मुख्यत्दाच्चक्षुरिद्रिय पृच्छन्ति । हे तुलसि, तत्स्थानइये चराि द्रय, कल्याणि कल्या- णस्य साधनभूते, गोविन्दस्य द्रयक पुखमोक्तुश्चरण तत्तापय प्रति विचरण यैरिद्रियैस्तेषु माय प्रिये अलि कुठस्तत्चद्रतिरूपत्नन- खी समुदाय सह वा ग्भ्रिा मियो, पतो वस्तु । स्व५.३ + - ·- रासपश्चा यायीव्याख्यायाम् । दाचिदपि न प्रच्युत. स ते त्वया दृष्टः कश्चित् ॥ ७ ॥ अहो एना. साधारण्य. त्रिय एवास्माकमुपकार करिष्य ती ति मत्वा मालत्यादिका पृच्छति॥ मालत्यदर्शि व कच्चिन्मरिलके जाति यूयिके ॥ प्रीतिं वो जनयन् यात. करस्पर्शेन माधव ॥८॥ मालतीति ॥ हे मालति, हे मल्लिके, हे जाति, हे यूयिके। मा लक्ष्मी लतति वेष्टयतीति मालती । मालते सुग धादिक धार यतीति मल्लिका । जायत इति जाती, सुखजनकत्वात् सफलज- म्मवती । यूयमस्त्यस्या असौ यूथिका । एवम्भूता अ वर्थसज्ञाः । यूप चतम्रो लता अतिग धपुष्पा भगवत्निया, अतो भवत्तीर्वय पृच्छामः । वो युष्माभि कश्चिद् दृष्ट । न दृष्ट इति न वक्तव्य म् । यतो वो युष्माक हस्तकमलस्पर्शेन प्रीतिमुत्पादयन् यात। करस्पर्शज यस्यात्यन्तपिकासस्य दर्शनात् । ननु तस्यास्मस्पर्शने कि प्रयोजनमिति चेत् नत्राटु ॥माधन ॥ लक्ष्मीपतेः सर्वदा त साहितस्य तदलङ्काराध पुष्पावचय आवश्यक इति भावः । अहो एता अल्पा' फलरहिता लक्ष्मीशमानि योन कथयिष्यतीतिम स्वायन गना । मालतीजात्योरवान्तरभेटा यूथिका, जुहीति ख्याता ॥ अनभिज्ञापले, अहो सौभाग्यातिरेकवत्यो ननस्वभावा. सर्व सुख करा विकसि पदना परोपकारिण्यो भविष्यतीति मत्वा मालत्यादिका. पृच्छति ॥ मालतीति ॥ हे मालत्यादयः, कच्चिद् घोऽदर्शि, भातीना न केवल दर्शनमात्रमपि तु स्पर्शोऽपि जात इ त्यनुमीयत इत्याहु ॥प्रीतिमिति ॥ यतो माधव परमशोभाधीशत्वात स्पर्शेनापि शोभाजाका स्पर्शश्व पुष्पमियत्वात्तस्यावश्यमेव जातः स्यात् । माधवो वसन्त इति श्लेषण तद्रिगो भवतीनामध्यस ·. . गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्याय । (३०)। १४१ ह्योऽतस्तुल्यदुःखत्वादवश्य बदतति भाव' । अहो एता कर स्पर्शेन वारण करवा गत' स्यादतस्तद्भयान कथय तीति म स्त्राऽ यत्र याता' । मानिसीपले, अहो इमा मालत्यादय सौभा ग्यादिगुणैरस्मृतमाना अत पता मष्टच्या इत्याशयेन पृच्छन्ति ।। मालतीति ।। यतो भरत्यः पुष्पिप्योऽत करस्पर्शन व. प्रीति जन यन् यात इति सनमा व्यायन्ति । पर स्वेतारता भवती भिर्गों न विधयो, यत स न कस्या अपि पति , कि तु माया शोभायात्रस्य धव. स्वामी। तस्मादस्मत्पक्षपाति यो यूयमाश्य क- थयतेति भावः । अहो सद्य स्पर्शोत्थाऽखर्वगर्ववत्य एता न युव त इति मत्वाऽ यत्र मस्थिता. ॥ निवृत्तिपक्षे, मालत्यादिस्थानीयानि यानि श्रोत्रत्वगमन घाणाख्यानद्रियाणि पृच्छति ॥ मालतीति ॥ व प्रीति विषयो पलब्धिमुख तत्पकाशेन जनयन् यात । प्रतीत्या विषय व्याप्य स्थितः । ननु व्यापकस्य तस्य कथ गमन मिति चेद तत्राहु । माधव' ।। माया प्रमाहत्तेर्धवः स्वामी। तथाच प्रमाणचैतन्यस्य गमनादकमिति भाव' ।। ८ ।। अहो एते आम्रादय परोपकार शीलास्तपस्विनस्तीर्थसेवा पराश्चेति मत्वा तान् पृच्छति ॥ चूतप्रियालपनसासनकोविदार- जम्ब्यर्कबित्वचकुलाम्रकदम्बनीपा । येऽन्ये परार्थभरका यमुनोपकूला शलन्तु कृष्णपदी रहितात्मना न ॥९॥ चूतेति ॥ चूताम्रयोर्मधुराऽम्लफलत्वेन भेदः । नीपो धूलि ·१४२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । कदम्यो वृहत्पुष्पः । कदम्ब क्षुद्रपुष्पो तिमुगधः । प्रियाला शालभेद । पनस. कटहर इति ख्यातो बृहत्फल, । असन' पतिशा लः । कोविदार. काचनारभेद । अर्क क्षुद्रक्षोऽपि गोपेशर पिपत्वात् प्रश्नाई । च्योतति रसमिति चून । न्युतिर क्षरणे। प्रीणातीति पियाल । पीञ् तर्पणे । पनाय्यते स्तूयत इति पनस । अस्यति परदु खमिति असन । असु क्षेपणे । कु भूमि विदार- यतीति कोविदार' । ६ विदारणे । परोपकारार्थ झटिति भूमि नि र्भिय नि मृत । जमति परदु'खमिति जम्बूः । जमु अदने । अर्कः भानुपज्जाड्यहरः । विलति परदुःखमिति बिल्व । बिल भेदने । वङ्कते अवगच्छात परदुःखमिति बकुलः । वकि गत्यर्थ । अम्यते स्वदु सनिरासार्थ जौरित्यान' । अम गत्यादौ । कप- ति हिनस्ति परदुःखमिति कदम्ब । नयति सुख प्रापयतीति नी- पः। णी पापणे । एवम्भूता हे चूतादय । म ये च ये मधू- कादय. परार्थभवकाः परार्थमेव भवो जन्म येषा ते । भविका इति पाठे भविक मङ्गलम् । फलाद्युत्कों पीत्यर्थः । तत्रापि, यमुगो पकूला. ॥ यमुनाया कूलसमीपे वर्तमानाः। तीर्थनिकटवर्तित्वात् सत्यवादिन' । नोऽस्मभ्य कृष्णस्य सदान दरूपस्य भगवत' प दवी मार्ग शसन्तु कथय तु स्वस्य करुणापात्रतामाविष्कुस त ॥ रहितात्मनाम् ॥ काश्विगृहादिरहिता । अनस्तच्छसनम् । तत्रा पि मृपा भापण न विधेयम् । यतो, यमुनोपकलाः। यमुनासन्नि धौ वर्तमाना इति शपथो व्यज्यते । शमनेनात्मप्रदान कुरुतेति भा- वः । अत्र दशन सिद्धात्कृत्य मार्ग पृच्छति । अहो एते समाधि निष्ठा न शृण्वन्त्यतो न किश्चिदपि वदन्तीति निवृत्ताः ॥ अन भिज्ञापले, कृष्णस्यास्माच्चत्तरत्नमषामाकृष्य गतस्य चारचक्र वार्तन: पदवी असन्तु । व्यअयन्त् । नन् स्वयमेवाविष्य तस्य ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अन्यायः (३०)। मार्गो निश्चेतव्य इत्याशयाहु ॥ रहितात्मनाम् ॥ विरहव्याकुल तयाऽ बेषणसमर्थसमाहितमनोरहितानाम् । कृपया भवन्त एव व दन्तु ॥ अहो एत तीर्यवासिनोऽतोऽत्य तकटोरहृदयाः, अतो न कथयिष्य तीति ततो निरत्ता. ॥ मानिनीपक्षेऽप्येवम् ॥ नित्तिपक्षे चूनादिस्थानीयानि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि, जम्बादि स्थानीयान् पश्चप्राणान्, कदम्बनीपौचित्ताऽह कारौ पृच्छति ॥ चूनेति ॥ ये चाऽ ये विषया परार्थपरका आत्मशेषभूता यमुनास्था नीयमायापदशस्थिता । नोऽस्मामि श्रुतिभी राहतात्मनामस्मद् विचारविधुरचित्तानाम् । कृष्णस्य परमात्मन पदवी मार्ग वास तु स्वप्रकाशकस्य प्राप्त्युपाय सूचय तु । तथाच तदनुमापका भ व तो, न तु तदवभासका इति भावः ॥ ९ ॥ एमतिावडुलमानसा'माप्तात्य तदे या मार्गकथनप्रार्थनयोग्य मार्गस्मरणादू भूमीनिहितदृष्टयस्तस्या. सर्वत्र सत्वनावश्य तद्दर्शन सम्भाव्याहु । किं ते कृत क्षिति तपो बत केशपाधि- स्पर्शोत्सवात्पुलकिताङ्गरहैविभामि ।। अप्यडघिसम्भर उरुकमविकमाहा आहा वराहवपुष परिरम्भणन ॥ १०॥ किमिति ॥ हे क्षिति, ते त्वया कि कीदशनामधेय तपः कृ तम् । यध्यस्माभिरपि तप कृतमेव, तथापि तादृशफलानुकूल न कृतमऽतो महान खेद इत्याशयेनाहु ॥ बतेति ॥ यतो या त्व केशवस्याइघिस्पर्शनोत्सपो यस्या. सा । कश्च अश्च ईशश्च केशाः ब्रह्मविष्णुशिवास्तेऽस्य वश्यतया सतीति केशव । केशानिया ·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । . मकतया चाति गच्छतीति वा । तथाच तादृशस्य परमात्मनोऽधि स्पर्शोत्सवो, नास्पस्य तपसः फलमिति भावः । एतज्ज्ञापक चिह्न माहु ॥ अङ्गहरु पुलकिता विभासि विशेषेण शोभसे । तत्र वि- शेष पृच्छति ॥ अपि सम्भावनायाम् । किमयमुत्सवोऽङ्घ्रिस म्भव । सम्पति तबैकदेशे चरणस्पर्शसम्भूतः । यद्वा नैतावत्, कि तु पूर्वमेवोरक्रमस्य विविक्रमस्य वामनस्य पदा मर्याक्रमणाद धुना भगवचरणस्पर्शनासम तात् । अथवा, नैतावदेवाऽपि तु त तोऽपि पूर्व राहस्य वपुषा परिरम्भणेनालिगनेनेदानीमधिस्प शति स्मृनन । तथाचास्म साजात्य भवत्या अप्यतस्त पश्य ती व दर्शयति भाव ॥ अनभिज्ञापले, अहो किमथ तीर्थवासिनोऽमी नि न्य ते, यस्तमवश्य जानाति स प्रष्टव्य इत्युक्तवतीना म ये काचि त् क्षितिं सूचयामास, तत सर्वास्तामाहु ॥ किमिति ॥ हे क्षिति, त्वया कि तप कृतम् । पुलकितैरङ्गरुहै रडू कुरैः केशवस्याभिरूपा. केशा यस्य तस्य परमसु दरस्य कृष्णस्यास्याख़िस्पशोत्सवा वि भासिताशोत्सवजनके तपमि पृष्टे, अदत्तोत्तरा तामुपलक्ष्य स्वय मेवोत्प्रेक्ष त्योऽपि अयमद्मिसम्भव उत्सव उरुक्रमविक्रमजनित पीडारूपतपसो घा, आहोस्वि महावराहवपुष. परिरम्भणजनितव्य थारूपण तपमा । यद्वा, तञ्चरणस्पर्शजनितपुण्याद्वा । कि वा तत्परि रम्भणजनितपुण्येन । तथाच तत्पादस्पर्शादिरहितत्वाद दुर्भगानाम स्माक, तत्पादस्पर्शमनुभव ती सुभगा व करुणया त प्रदर्शयेति भाव ॥ मानिनीपक्षेऽप्येवम् ॥ निवृत्तिपक्षे, अथ क्षितिस्थानीय मन पृच्छति ॥ किमि ति ॥ हे क्षिते, त्वया कि तप.आलोचन कृतम् । विचारस्वरूप माविष्कु ति । केशान् ब्रह्मविष्णुरुद्रान् वष्टि इच्छति सृष्टयाय ऽयमिात केशवः परमात्मा। तस्याइघिरश इवाशो जीवात्मा। ममै " ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अ यायः । (३०)। १४५ वांशो जीवलोके जीवभूना सनातन' *युक्तनात् । तस्य स्प शनोत्सपो यस्या. सा पुलकित हपितरङ्गरुहै सङ्कल्पविकल्पात्म वृत्तिभिविभासि । स उत्सव कि यथोक्ताधिस्पर्शसम्भव' । यदा उरुक्रमस्यान्तर्यामिणो विक्रमात प्रेरणारूपपराक्रमात् । आहोखिद् वराहस्य वपुषश्चेतनस्वरूपस्य परिरम्भणेनेति ॥१०॥ एष व्याकुलमानसा अकस्माद हरिणी दृष्ट्वा तामेव पृच्छन्ति । अप्येणपत्न्युपगत प्रिययह गात्रै- स्तन्वन् दृशा सखि सुनितिमच्युतो वः।। कान्ताङ्गसङ्गकुचकुकुगर जिताया कुन्दस्रजः कुलपतरिह नाति गन्धः ॥ ११॥ अपीति ॥ हे कृष्णसारपनि, अत एन, हे सखि, तत्पतित्वेन समनेत्रत्वेन भीरुत्वादिधर्मसाधम्र्पण भवत्या अस्मत्सखित्वम् । अतो वो युष्माकम् अपि किम् उपगतो मिलित । इहास्मिन वने प्रियया सह गच्छन् सृ दरैर्मुखपाहादिभिः स्वगात्रैर्भवतीना दृशा मान तिपरमसुख न चन् विस्तारयन् । यतोऽयुत परमात्मा सदुप मो नेत्रादेः परमान दजनक एवेति भाव । ननु प्रियासाहिस क थमवगतमित्याशङ्कयाहु ॥ कातेति ॥ का ताया अङ्गेन कुडम रञ्जिताया. कुलपतर्गोपीसमुदायस्वामिन जो मालाया गध इह वानि आगच्छति । तथाऽनुभूतगमत्यभिज्ञ या मिसमाहित्य निश्ची यत इति भाव । अवेणपत्नीत्यनेन, पन्युन यज्ञसयोगे इति स्मर णादेणाना ज पा तरे याज्ञिकत्वाचनन तत्पनीनां यज्ञपनीत सचितापनि हाशमा । उपगन इति तद्भाग्यमासा ।शामि स्यादिना तन्मेनपशमा । अच्युत इति परमानन्दप्राप्तियाग्यता । का तेत्यादि इयप्रणमा । कु-स्य शुभ्रतया कुड्मशोभायोग्यता।

·रासपचा-यायीव्याख्यायाम । डोन स्थानस्य गम्चौरमा पथ । पानीति तसतप्रति व्ययमाला || अनभिज्ञापले अहो पुरक्रिताप प्रभावान प्रिय चरणसरोजैान समाप्तमहतिगाती क्षितिरिय न दात, यद्वान त्युत्तर दातुममपर्था जहा न प्रष्टयां, किन्तु चेतन कश्चिद प्र व्य इति चिनय त्योऽकस्मान काश्विद्धरिणी शाहु ॥ हे सखि एणपत्रि, अम्युन कि त्वयापगन सपास । ना दृष्टिगोचर ए व सम्पति कचिद्वगते, न तु वत्ता प्रियुक्त इति सचयितुम् अच्युत इत्युक्तम् । तत्राम ॥ पियपी॥ ननरभावान वाग्ने म चलिना नामवलोमा इय-- TL डाल के ब्रवीमि, ल दाया म्यव, मत्न आगम्यतामिात मूचय त्यसो गच्छ ती ग्रीवा प रानव मुहुरस्मान् पपान । त । एपेचात निदये न दावने दया यतीति नाम गलत्या देवात् कापि गता तामन्ष्ट्वा परस्पर पच्छ TA स्माऽहो समनिकारणी न इश्यनेक गलति । तन काचि दवीत्रै कृष्णो पराने । सा त गद्यान्न सूच करवदोपापलापा थै कचित निशोहनति श्रु-जानना स्थिता, देवानागतमोरभ्यमा घ.यागे मत्य पन्यवक्तगव सत्यापनि पर्ष गुमराहु ॥ कान्ले ॥ गोपीकुलरमणम्य तम्य गोगीरापुदाय हायक येव कयाचि त् का तया रममाणस्थान्याय पश्यतेति कुलपतिपदासाय. ॥ मानसीपक्ष, भगवार राधया महातहित इनि पूर्व स्पष्टमनुत्तमर्थ मपत्री या सुखन म ये व्यञ्जयाँ त तस्या सौभाग्यातरक बोतगितु म् । त्र क्षितेरण्य माता अहो सर्वदास्यत्वार्थापरायणम्या ऽस्मान् विहाये काफिलो गमन कथ जानमिात विचारपराणा म ये कापिटमोचन् । सत्यमेन कगा। पद प्रतया तीन स्यालिनि । त- तश्च दिवाना एस पयरत्यनारा गन्यमानाय कयाचित्रीत इ खनुमाय देगदागा गामेनारलेोगाऽहो इय अोननेत्रादिमती ·, गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्याय: । (३०)। १७ शास्यनीति मत्वा ता पुन्छ । ॥ हे सख, एणपत्रि, अन्युनो वो युष्माक समीप गत किम् । पनु प्रत्यह गच्छनि किमा श्चयमि त्याशझ्याहु ।। भियया ॥ यतो भवदूरशाप कि कान ददसन्धी तिदृश्यते इत्याहु ॥ गांरिति ॥ ननु नियया भव गरा इति क थ ज्ञात इति चेत् तनाहु ॥ कान्लेति ॥ सैव प्रिया, न नयम् । त यैवाऽप्रच्युतोऽस्माक तु विहाय गन । कुलपनेस्तस्य पम्य नो चितमितीच्या व्यज्यते । यद्वा, इहास्मिन बने वा दशा गात्रे मु निर्ति तवन प्रियया सह सङ्गत. कि वर्तते । नेति न तव्यमि त्याशयेनाहू ॥ का तति ॥ नितिपक्षे, अथ मुगीस्थानीयो बुद्धि पृच्छति ॥ अपीति ॥ हे मरिख बुद्धे वो दृशा वृत्तीना गात्रस्तव वृत्त्यान्छिनचेतनरूपैर्मात्रै मुनिति त वन् मियया ब्रह्ममतिपादिकया तस्थमस्यादिरूपया मु ख्यया श्रुत्या स उपगत. सगत, डहात करण वर्तते किम् । यत. कान्तस्य परमात्मनोऽङ्गमहाय प्रतिपाद्यप्रतिपार कसवन्याय कुन योस्तत्स्थानीयोपासनानिष्कामायणा कुटुमेन तज्जानतनिवि दिषया रजिताया कुलपो क्षेत्रवामिना 'धदात्मनस्तरसम्म ध न्या कु दस्रजम्न स्थानीय शुद्धमत्ययमालाथा मध इह पाति का स्पादिरूपसुग युक्ता प्राणचेष्टाऽत्र श्याने इत्यर्थ ॥१॥ ततो दैवात का५ गताया हारण्या फलभारेण नत्रासान त्याँस्तरूनवलोक्य, भगवत रष्ट्वा प्रणता इनि माया, प्रियासहितस्य गतिषिलासान् सम्भाषय त्यस्ता पृच्छति। बाहु प्रियास उपधाय गृीतपमा रामानुजस्तुलपिकालिपुले दानो । अबीयमान इह बस्तव प्रणाम ·१४८ रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । किं वाऽभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकै ॥ १२॥ बाहुमिति ॥ प्रियाया स्कधे उपधाय द्वितीयहस्तेन गृहीत पद्म येन सरामानुज'-अनागनामाऽस्मस्पति, मदा धैस्तुलसिकास बधिभ्रमरसमुदायैर-वीयमानोऽनुगम्यमान । अनन प्रियासाहि त्यमनुमीयते । तुलसिका विहाय तदङ्गलिप्तोकसौरभद्रव्यसुग न्धलोभावनुगच्छ तीति । तथेह बने चरन हे तर प्रणाम च म णयावलोकै प्रेमपूर्वकरवलोकनैरभिन दात कि, न वाभिन दतीति प्रश्न । यद्वा तथा चरन् अभिन दति आन द पामोति, व प्रणाम चाभिन दत्यऽनुमोदति किम् ॥ अनभिज्ञापक्षे तादृश ग धमाघ्राय तत्र स्थितास्तवत्यान् रक्षान् पृच्छा त ॥ हे तरख किमर्थ प्रणाम कुरुत कृष्णप्रसादार्थमितिचतु, स किमिह चग्न थ. मणाममभिन "दति । यद्यपि भवन्त: साधव परोपकारशीला अनुकम्प्यास्त थापि भवदीयप्रणाम नाभिन दतीति वय जानीमः । कुत इत्या- माया तस्या यत्रासक्तचित्तस्य कार्यान्तरव्यग्रत्वान्नास्त्यालोकना ऽकाश इति सामूयमाहुः ॥ बाहु वामभुज प्रियास्कन्धे उपधाय तत्कोमलत्वमालोच्य । किञ्च राधायास्त मुखगधनोत्पतिष्णूना भ्रमराणा निवारणथमेव दक्षिणकरगृहीतपन । तथाचादौचरन-तद्गतिविलासव्यग्र ,पुनश्च तत्सर्वंकतानमानसश्चा ऽतो न तस्या यम दृष्टिमसारणावकाश इति भाष । एतेन, ननु तामेवास्मान् दर्शयितुमागत कथमस्मत्मणाम नाभिन देदित्याश झापि निरस्ता । तेन निवारिता एव एते भ्रमरा अनुगच्छन्तीत्या हु ॥ तुलसिकति ॥ ननु भ्रमरकुलानामबानुपद गच्छतत्याश याहुः ॥ मदा धेरिति ॥ मदो मत्ता मदान्धैरनुगम्य ते, भव्य जनैस्तु मदा धा नानुगन्तुमुचिता इति भाव ॥ रामानुज इति कठोरतामभिव्यज्जयति। अभिन दतीतिवर्तमानापदेशाच्छाखाना- ·, गूढार्थदीपिकायाम् । २ अन्याय । (३०)। १४९ मनुत्थानाच कचिद्दर्शनयोग्यस्थाने स्थित इवि सूचयन्ति । अभिनन्द नाक्षेपाच किमर्थ नम्रीभुता., शाखा उत्थाय समाहिता सन्तो- ऽस्मचितचोर स्वाज्ञाकर नि शङ्क सूचयतेति ध्यायति ॥ नित्तिपक्षे, वृक्षस्थानीयान् सघातान पृच्छति ॥ बाडुमिति ॥ प्रियाया मायाया असे पाहु निधाय तामधिष्ठाय गृहीत पद्म जगदुपा- दानभून पुष्कररूप येन स यतोरामा माया अनुजा अधीना यस्य स. लसि-प्रकाशशील क सुख तदीयमकर दास्वादनपरै परमहस- लक्षणाऽलिकुलैब्रह्मान दलक्षणमदेन विषयदर्शनराहतैरनुगम्य मान इह सघातेषु चरन्, हे तरव प्रणाम नमस्कारादिलक्षणकर्म कि- मभिदति । तथाचाभिनन्दनकर्तारमात्मान भवन्ता किं जान- न्तीत्यर्थ ॥१२॥ अहो किमर्थ तरबः पृच्छ्य ते । स्वस्त्रीसन्निधौ परस्त्रीभिः सह भाषण न करिष्यन्तीत्यत एता. स्वल्पा. प्रष्टव्या इति काश्चिदाहुः पृच्छनेमा लता बाहूनप्याश्लिष्टा वनस्पते ॥ नून तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३॥ पृच्छति ॥हे सख्य इमा दृश्यमाना, लता' पृच्छत । ननु यथा स्वसन्निधौ स्वपतीनामस्माभि सह भाषण दुर्घट तथा स्वप- तिसगतानामाप्तां हृदे मनसां गतिदुर्घटेत्याशङ्याहु ॥ बाहूनिति ॥ यन्यपि वनस्पते शाखालक्षणान् भुजानाश्लिष्टास्तथापि नून नि श्चयेन तस्प श्रीकृष्णस्य करजैनदै स्पृष्टा यत. पुलकानि विभ्रति । अहो सर्वरसोपमही अस्मत्मेष्टरस । स्वपतिरसाविष्टानामपि तत् स्पृहादर्शनात् । न हि स्वपतिसगताचीहपुलकोद्गम. सभवतीति भाव।। सममेतदितरपक्षयोरपि । नितिपक्षे, हे सख्यो बनस्पतेः सघातलक्षणस्य वृक्षस्य वि- ·रासपश्चाध्यापाण्याख्यायाम् | षयलक्षणान वाहूनण्याश्लिष्टा इमा लतास्त स्थानीयरागद्वेषादय इद्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितापित्युक्तत्वात् । न तस्य चिदात्मन करा. प्रत्ययास्तत्र जातेन मादुर्भूतेन चेतनेन स्पृष्टा अहो उत्पुलकानि विभ्रति सचेतनयाऽवभाम त इत्यर्थः ॥१३॥ उ मत्तकवत् पमच्छुरियतद अपश्चित, सदुपसंहरन, रमापते स्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिका इति यदुक्ततत्मपञ्चयितुमुपक्रमते इत्यन्मत्ताचो गोप्य कृष्णान्वेषणकातरा ॥ लीलाभगवतस्तास्ता ह्यनुचकुम्तदात्मिक ॥१४॥ इतीति ॥ इत्येवमकारेणो मत्ताचो गोप्य' । ह्रस्वश्छा दसः। यदा उ मत्तस्य वच इव वचो यासा ताश्च ता गोप्यश्च । यद्वा, उन्मत्त वद् एतावत, ततो गाप्य. कृष्णा वेषणार्थकातरा अतिथिहला भगवत स्तास्ता लीला अनुचक्र - अनु छतवत्य । यतस्तदात्मिका तस्मिन् गाढासरस्पा तदभेदमापमा इत्यर्थ । यद्वा तस्मिन् श्रीकृष्णे आ रमा चित्त यासा ता । तथाच तीन गाने तदात्मकत्वस्फूर्त्या कृष्णानुकरणम् । तदासक्तिपावल्याद्वा । पृतनाप करण तु कृष्ण विषयातहेतुकभयादिजनितपूतनाग्रात्मकत्वस्फूर्या व्याघ्रादिम- दो मत्तस्य व्याघायनुकरणवत् । अतो न प्रेमविरुद्धभावसकरः। यदा प्रतिकूलानामनुकरण, योगमायैव तन्म ये गोपीस्वरूपा भूत्वा तत्तलीलासिद्धार्थ चकार । यद्वा तत्तलीलाविशिष्ट भगवति अ न्तराविर्भूते बहिस्तल्लीलादर्शनस्य साक्षादसभवात् तथानुकरण कृ तवसः । तत्रोत्कृष्टाः कृष्णरूप, म यमा वलरामादिरूप, निकृष्टाः पूतनादिरूपम् । कृष्णस्य सदान दरूपस्य परमात्मनोऽन्वेषणे का तरा व्यग्राः। कातग्य प्राप्ता इति वा । तत पड्गुणैश्वर्यसम्पन्न- स्प परमात्मनः सबन्धि यस्तास्ता लीला हि मसिद्धा अनुचकु.। +

·गूढ र्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)।
भगवत्कृत तत्तलीलानुकरण वर्णयामासु । वाच्यवाचकयोरभेदाद
नुचक्रुरि युक्तामति सूचयितुमाह ॥ तदात्मका ॥द्वे वाप ब्रह्मणो
रूपे पर चापर चेत्यादिश्रुत ॥४॥
अतिष्ट्रिरणोति ।
कस्याश्चत्पूतनायन्त्या कृष्णायन्त्यापबत स्तनम् ।।
तोकायेत्या रुदत्यन्या पदाहन शकटायतीम् ॥१५॥
कम्याश्चिद गोप्या. पूरानावदाचर या काचित् कृष्णवदाच
रन्ती अ३ कग इत्युक्तवती, ता कृष्णबुन्याङ्के कृतवत्यास्तस्या.
स्तनमपिगत् । यालच्छपते तान क्रियते । अताऽसुपानसामा-
भावाद सापानमात्रभुक्तम् । तस्यापि द्वेषभावनाभावा मरणाभा-
व. । करणान् तोकायित्वा तोकपदाचरित्वा तोकमारमान
मवेति कानोकादात्मान वृत्तात वा । शकटायर्ती शकटवत स्थि-
ता पाचरणनाइन् ।
त्तिा काचित पूतनारदाचरण न परमात्मान वर्णयामात ।
काचिा कृषगरूपण स्तनपानम कुर्वती काचित् ताकरूपमनु-
कृत्य रोमकुछ कटरूप पन्नमात्मान चरणे। हननमनुकुर्वत
निरूपयामामत्यर्थ । एमग्रऽपि ॥ ५॥
दैत्यायित्मा जहारान्यामका कृष्णामभावना ।।
ग्गिामाम काप्यघी कपनी पापनि स्वन ।। १६॥
अगा तगार्नदैत्यवदात्मान कृत्वा कृष्णार्भ तस्य बाल्य
भावय नीमपरा जहार । कापि अद्धी कर्पनी घोपनि स्वनैरिया-
मास चातानी ॥६॥

·१५२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तस्कृत वृदावनविहारलीलानुकरणमाह ॥ कृष्णरामायित हु तु गोपायन्त्यश्च काश्चन ॥ वत्सायती हन्ति चान्या तका तु बकायतीम् ॥१७॥ द्वे गोप्यौ कृष्णरामायिते कृष्णरामवज्जाते । काश्चन गोपा यन् यो गापबालानुकरण कृतवत्य । काश्चन वत्सरूपाश्च जाता इ स्पादिद्यम् । तत्र वरलासुरपदाचर ती काविदन्या बलरामरूपा, मलमो निहतोऽनेन वसको धेनुकादय, * इत्यनुसारेण हात हननमतुकरोति स्म । काश्चिद्धकवदाचर तीमन्या कृष्णरूपा हन्ति स्म ॥१७॥ अथ ताकत गवाहानादिलीलानुकरणमाह । आहूय दूरगा यहत कृष्णस्तमनर्गततीम् ॥ वेणु कणन्ती क्रीडन्तीमन्या शमन्ति साध्विति ॥ १८ ॥ आहूयेति ॥ तत्र काश्चन गोरूपा जाता• काश्चन गोपालरू पास्तत्र यदत् कृष्णो दूरगा आह्वयन् वेणुकणन करोति तद्वत् त कृष्णमनुकुती दूरगा गोरूपा गोपीराहूय वेणु कण ती क्रीदती कागद-या गोपरूपा सापति शसात स्म ॥१८॥ कस्या चित् सभुज न्यस्य चलन्त्याहाऽपरा ननु । कृष्णाऽह पश्यत गति ललितामिति तन्मना ॥ १९ ॥ गापरूपाया कस्याश्चिदऽपरा कृष्णरूपा भुज निधाय चल न्ती आह, ननु कृष्णोऽह, ललिता मदायां गति, हे गाप्य पश्यते ति । यत स्तस्मिन्मनो यस्या' सा अतस्तदावेशात तद्रपा जाते ति भाव । पपपीय लीला पूर्वमनुक्ता तथाप्यत्र तदनुकरणस्यो ·. गर्दाथदीपिकापाम् । २ अध्यायः । (३०)। १५३ तत्याजातेति द्रष्टव्यम् ॥ १९ ।। मा भैष्ट वातवर्षांभ्या तत्त्राण विहित हि व ॥ इत्युक्त्वैकन हस्तेन यतन्त्युनिदधेऽम्बरम् ॥ २०॥ अपरा कृष्णरूपा, भीता इवावस्थिता गोपादिरूपा, हे गो पादयो वातभ्यिा भयहेतुभूतान्या मा भैष्ट । ताभ्या वातवर्षाभ्या मया त्राण विहितमित्युतका पनवती एकेन हसोनाऽम्बर मुत्तरीय व स्त्रमुनिदधे जव धृनवती ॥ २० ।। आरुबैका पदाक्रम्य शिरस्याहापरा नृप । दुष्टाऽहे गच्छ जातोऽह खलाना ननु दण्डधृक् ॥२१॥ एका कृष्णरूपा कालियरूपा काश्चिचरणेनाक्रम्य तस्या. शिरसि आरुह्याह-हे दुऽष्टाहे, इतोगच्छ । ननु निश्चयेन खलानामह दण्डधुर जातः। शिर स्थितिवृक्षशाखामालम्ब्य, अन्त करणे भ गवत आवेशान्निरालम्बतयैव वा । यथा तदीययात्मन. शक्त्या वे- शा तरस्य नृपस्येति सबोधनाशय ॥ २५ ॥ तत्रैकोवाच गोपाला दागाग्नि पश्यतोल्वणम् ॥ चर्तेष्याश्वपिधध्व बो बिधास्ये क्षेममनसा ॥ २२ ॥ तत्र तासुम ये एका कृष्णरूपा गोपरूपा उवाच । हे गोपा: उल्वण दावाग्नि, पश्यत शीघ्र चशूपि पिध-वम् । निश्चयेनासा क्षेम विधास्ये । अत्र विरहेण दावाग्निदर्शन, भावनया वा । अ- न्यासा तु तस्या वस्तुतो भगवद्भावभानात् सतस्त्राणप्रार्थना । ए- वमेव वातवर्षस्थलेऽपि । अस्पतमत्तानामेव भगवद्भावोदयात् ॥२२॥ बहाऽन्यथा सजा काचित् तन्वी तत्र उलूखले ॥ २० ·रासपश्चाभ्यायीच्याख्यायाम् । भाता सुदृक् पिधायास्य भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३॥ तत्र तासु म ये अन्यया यशोदारूपया काचित् कृष्णरूपा तन्वी अत्यन्तसकुमारविग्रहा मालया उलूखलरूपाया कस्याचिद्रद्धा भीना मुष्ठदृष्टियुक्ता, सुनयनमास्य वा हस्तेनाच्छाद्य भीत्यनुकर ण कृतवती ॥ २३॥ एवमनुकरण कृत्वा पुनरपि तथैर पृच्छमाना भगवत. पदा नि ददृशुरित्याह। एव कृष्ण पृच्छमाना तृन्दावनलतातरून् ।। व्य चक्षत बनाइशे पदानि परमात्मनः ।। २४ ॥ एवमिति । तथाच गानोन्मादे भगवल्लीलानुकरणोत्साहे प्रश्न इत्येव भ्रममाणानां तासा भगव प्रसादेन समाहितताप्राप्तौ तच्चरण दर्शन जातमित्याशयेनाह ।। व्यचक्षतनि ॥ परमात्मन' परमेश्वरस्य श्रीकृष्णात्मनावतीर्णस्य परमप्रष्टस्येति वा । कस्मिंश्चिद् बनमदे को भूमौ सरनानि पदानि दृष्टवत्यः ।। निवृत्तिपक्ष, चित्तैकाग्रतासिद्धयर्थ भगवत्कृतलीलानुकरण व यन्त्यः पुनस्तद वेपणपकारं बोधयात्यो, वनोद्देशे अन्तःकरण क्षणस्य साविकप्रदेशे पदानि चिदाभासलक्षणानि चिल्लक्ष पपदज्ञापकानि तत्प्रतिकृतिभूतानि व्यचक्षत तदवलोकन निरूप- यामासरित्यर्थः ॥२४॥ तानि दृष्टा परस्परमाहु॥ पदानि व्यक्तमतानि नन्दसनोमहात्मन ॥ लक्ष्यन्ते हि ध्वजाऽम्भोजवजाऽड्कुशयवादिभि ॥२५॥ पतानि पदानि स्पष्ट नन्दसूनोर्महात्मनः सन्ति । परमात्मनो ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः । (३०)। १५५ नन्दसूनुत्वेनाऽपतीर्णत्वात् तत्पदाना सविलक्षणत्वादिति भा व. । यद्वा, नारायणसमो गुणैरित्युक्तत्वा महात्मन सर्वोत्कृष्ट स्य । हि यतो बजादिभिलक्ष्यन्ते बजादीना धारणास्थानायुक्त स्कान्दे ।दक्षिणस्य पदाऽपमूले चक्र विभयंज * तवभक्तजन स्थारिषड्वर्गच्छेदनाय स ।मयमा लिमुले च पर कमल मच्युत' । ध्यातचित्तद्विरेफाणा लोभनायातिशोभनम् । पद्यस्यायो घजधते सर्वानर्थजय वजम् । कनिष्ठामूलतो वा भक्तपावाद्रिभेद नम् । पाणिमयेऽङ्कुश भक्तचित्तेभ-वशकारिणम् । भोगसम्म न्मय धत्ते यवमङ्गुष्ठपर्वणि । मादपदात् स्वस्तिकादिसग्रहा। थाच श्रीकृष्णमेव प्रकृत्य पाये । पोडशैत्र तु चिह्नानि मया दृष्टा नि तत्पदे * दक्षिणे चाष्ट चिहानि इतरे सप्त एव च । वजा पद्म तथा बज्रमशो यव एव च । स्वस्तिक चौरेखा च अष्टको ण तथाऽभम् । इन्द्रचाप त्रिकोण च कलशश्चाऽर्द्ध चन्द्रकम् । अम्बर मास्यचिह्न च गोष्पद सप्तम स्मृतम् । षोडशा च तथा चि ह शृणु देवपिसत्तम । जम्बूफलममाकार दृश्यते यपकुवाच दिति । बाल वजातपश्च चिहित चरणद्रयमिति तापिन्धुक्तः। चक्राङ्कितपदान तेति बाराहाच । चक्रशड्ढाऽऽतपनै सहकोनविंश- तिः । तत्र सर्वचिह्नानि श्रीकृष्णपादयारेष । तदुक्त पाने । अ का येनानि भो विद्वन् दृश्यते तु यदा तदा * कृष्ण रुप तु पर ब्रह्म सुविज्ञात न सय, द्वय चाच वय चाथ चत्वार, पश्च चैव च । दृश्य ते वैष्णवश्रेष्ठ अनारे कयञ्चनेति ॥ नितिपक्षे न दमूनो आन दरूपमूर्यस्य परमात्मन एना निचिदाभासलक्षणानि पदानि व्यक्तम् । किश्च भगवच्चरणारविद स्थध्वजादिभि यात स्वचरण सक्ति-सर्वानर्थविजय-पापयापना ध्वस-मदनित्ति-वैराग्यादिजाकैयुक्तानि लक्ष्यन्ते । तथाच सत्य ·रासपश्चा-यायीच्याख्यायाम् । गुणे उदिक्ते भगवच्चरणारवि द यानाद्यासक्तेऽत करणे कामको धादिनित्या पुन. पुनर्भगवद्ध्यानात्मप्रत्ययनिष्ठचिदाभासभंगव स्वरूपपर्यन्त सगच्छमानस्तरखरूपप्राप्तिरिति भावः ॥५॥ तैस्तै पदैस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबला ॥ वधाः पदैः सुपृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन् ॥ २६॥ भगवत पदानीति निश्चित्य तैस्तैस्तथाभूतैरेव भुवि सलग्न पदैः पदवी मार्गमन्वेषण कुर्वत्यः स्वभावत एवाऽबला, विहारावे. षणाभ्या विशेषतो बलहीना. कृताः, वध्वा श्रीमत्या राधाया प दैबि सलग्नै सपृक्तानि मिलितानि विलोक्य त म ये तयेा चत्यो मानि यः काश्रिदाता मोहिताः सत्य समवन् पथममात विहलत्वात्तत्पदोपरि तासा दृष्टिन पतिता । भगवत्पददर्शनेनेषत्स माहिताना किश्चिद् दूरे गसाना तदुपारी दृष्टि पतितेति ज्ञेयम् ॥ नितिपक्षे तैस्तयधोक्तरेकाग्रता प्राप्तः साभासमत्ययरग्रे भगवत्स्वरूपा वेषण प्रतिपादय त्योऽबला प्रत्यक्षादिभिर्वादानुवा दपरत्वामिला, द्वा सुपर्णेत्याद्या भेदानुवादिय' श्रुतयो मुख्य- वधुस्थानीयायास्तत्वममिश्रुतेत्रिभि पदै मुक्तानि तदर्थविचार परत्वेन तत्समिश्राणि विलोक्यार्ता. सत्य समब्रुवन् ॥२६॥ यदत्रुबस्तदाह । कस्या पदानि याताया पश्यध नन्दसूनुना ॥ असन्यस्तप्रकोष्ठाया करेणो करिणा यथा ॥ २७॥ कस्या इति ॥ अहो लघुत्वनिम्नत्वादिचिह्नश्चिह्नितत्वात् स्त्रिया एतानि पदानि वर्तते । तथापि कस्या अस्माक म ये क स्या। । नवग्रामा तरखिया' । यतो दसूनुना सह याताया. ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अन्याया । (३०)। १५७ अ यस्याः मेष्टमाहिस न सम्भाति । तथाच का वा निदुरा प्रेष्ट मेकान्ते नीतवती सा निश्चेतव्येति भाव । तत्रापि तेन स्क'धे न्यस्त प्रकोष्ठभागो यस्या सा। पदानामनुपृक्तत्त्रादिद ज्ञानव स्य । तच्च तस्या रात्रौ सुखेन नयनार्थ दूरेऽवला बला भयनार्थ बा, रसाधिव्यस्य वा तदनुरूप दृष्टान्तमाह ॥ करिणा हस्तिना करे- णोहस्ति या यथा । एतन तस्या तस्य प्रीत्यतिशय, काममदा- क्रान्तता तदधीनता चेति ध्वनितम् ॥ निवृत्तिपक्षे, एतानि पक्षोक्तप्रत्ययेषु प्रविष्टानि पदानि क स्याः। न दमूनुना परमात्मना मह याताया मतिपादकभावेन सहप्रविष्टाया' । तत्राप्यनेन परमात्मना असे शुद्धचननलक्षणे मागे “यस्त प्रकोष्ठस्थानीयस्तपादभागो यस्याः । साहित्ये दृष्टान्त । तथाच का वा अहेतुप्रतिपादने समर्थे यापाततस्ता श्रुतय उक्तवत्य इति भावः ॥ २७॥ तत्महदावा आहु । अनयाऽऽराधितो नून भगवान् हरिरीश्वर ॥ यन्नो विहाय गाविन्द प्रीता यामानयद्रह ॥२८॥ अनयेति ॥ तत्राभिज्ञापले, अनया तेन साद्ध यातया सख्या नून भगवान् आराधित । यद्यप्पस्माभिरप्याराधितस्तथाप्यनया य थाराधितस्तथा नाराधित । फलौलक्षपदर्शनात् । नचास्माभिरपि तथैवाराधित इति भ्रमितव्यम् । आराधनतारतम्यस्य तेन सम्यम् ज्ञात्वैव फलपदानपत्तत्वात् । यतो भगवान् अत व विलक्षण मनत्या मम समान सुख दत्तवानिति तदीयदु खस्य ह र्ता । ननु तदाराधनपराणामस्माकम तर्धानेन किमिति दुख द- त्तवानिति चेत् तनाहु ॥ ईश्वर कर्तुमकर्तुम यथा च कतु सम हरि, ·१५८ रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । र्थ । तत्कल्पक विलक्षण फलमावेदयन्ति ॥ यद्यस्मानोऽस्मानस र्वा विहाय पीत. सन् या रह एकान्तमनयत् । गोविन्द साधार णोऽपि सर्वेन्द्रियग्राहकस्तस्या असाधारणो जात इत्यहो तस्या उत्कर्षातिशय इति भाव । अनभिज्ञापले, अनया जन्मान्तरे नुन निश्चयेन हरि१' खहर्ता महाविष्णुराराधितो, न त्वस्माभिः । त नापि भगवत्वेनेश्वरत्वेन च । यतोऽत्र भाग्यातिशय परमस्वात न्य च तथा लब्धामित्याशयेनाहु ॥ भगवानीश्वर इति ॥ यतः सर्वासा रक्षणेन लब्धगोपि दनामाऽपिनो विहाय प्रीतो या रहो उनयत् । अनेन, राधयत्याराधय बाराध्यते धा राधेत्यर्थात् तमाम सूचितम् । तथाच ताशी राधैत्राऽतस्तस्या एव पदानीति किम र्थममूयया, कस्या इत्युक्तवतीभिरिति भावः । स्पष्ट नामाग्रहण प्रतिपक्षाणा गोपीना राधाया वा सकोचात । मुनिना तु ब्रह्म वर्तादौ तमाम्न स्पष्टमुक्तताव तत एव गोपीना मानिनीना ज्ञात न्यानीति कस्या अपि नामानुत्स्या भूचितम् । परोक्षमिया हि देव। इति यायश्वानुसृतः । एतद्य यस्य गम्भीरार्थकत्व च ध्व नितम् ।। मानिनीपक्ष, हे अनया परमोत्कर्षवत्या राधायाः स्पर्धा द्याचरणरूपान्यायवत्य , हरि सर्वासा सामा यतो मनोहर्ता श्री कृष्णो राधित पृथक्तया राधामेन प्राप्त । शकम्पादित्वात् पररूपम् । यद्वा, राधा सर्वापेक्षयाधिक्येन मिया सजाता अस्ये ति तारकादित्वादित । यतो भगवान कामातुर , श्रीमानिति वा, कीर्तिमानिति वा । भग श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीतिष्वि स्पमर । तथापीघर' । ग्रहणपलायनपश्चनादौ पमर्थ । यद् य स्माद् गा इन्द्रियाणि वि दनिवि दयति वा गोवि दस्तया परस्पर रमणाभिलाषु । श्रीराधाया पदचिह्नान्येकोनविंशतिसख्याका न्युक्तानि । तत्र वामचरणे यवचक्रच्छनालयो वरेखाकमल-ज ·, गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। वल्लीपुष्पाऽङ्कशार्द्धचन्द्रा इत्येकादश । दक्षिणचरणे शङ्खगदावेदी कुण्डलशक्तिपर्वतरथचामराणीत्यष्टौ ॥ निवृत्तिपक्षे, तत्पक्षपातिय , पेदास्यमिद सर्व, तत्सत्य, स आत्मान, नेह नानास्ति कश्चनेत्याचा आहुः ॥अनया नून भगवा न जगत्पालका, हारे. सहर्ता, ईश्वर उत्पादक आराधिनः पति पादित । अखण्डैकरसस्य प्रातपादनेन तत्स्वरूपस्य भगवत्वादेःप्र- तिपादितत्वात् । यद् यस्मात सकलश्रुातगम्यत्वाद गोविन्दोऽपिपी तासन् नो विहाय या रह' अनयत् । तज्जन्यचरमत्तिविषयत्व- मगच्छदिति भाव' ॥ २८॥ तटस्थास्तु-अहा किमथ विवादो भवतीभिरारब्धः, मखी चरणोपारे दृष्टिं दत्वा भगवञ्चरणाब्जरेणून पश्यतेत्याहु । धन्या अहा अमी आल्यो गोविदाध्यब्जरणा ॥ यान ब्रह्मशो रमा दवी दधुर्मूर्यधनुत्तय ॥२९॥ ध या इति ॥ आल्य सख्यो गोविरस्य परमात्मनश्वरण- कमलरेणवोऽमी उपलभ्यमाना अहो आश्चरण धया आतपुण्या । यान् रेणन ब्रह्मा ईथो महादेवा रमादवी उपादानशक्ति , अघ- स्य स्वस्वाधिकारे सम्भावितस्य दापस्य विरहदु खस्य वा नि- सय मूनि दधु । तथाच तद्वियोगजनकदापनिवृत्तये तदारण कतव्यमिति भावः । स्ववचास विश्वासाथ मम्बोधयति ॥ हे आल्य इति ॥ अनभिज्ञापले, अहो तत्स्पर्शाऽभावे रेणुतोऽपि वय तु जा इति भावः । मेम्णोऽसतोऽपि माहात्म्यस्य स्फारकत्वस्वा- भाव्यात प्रेमकतैवेय रेणुमाहात्म्यभावना। यथा भरतेन, किंवा अरे आचरितम् इत्यादिना मृगपदस्पर्शेन भुवो भाग्य वर्णितम् । मानि नीपले, यया रेणवस्तथात्माऽप्यतो नास्ति मात्सर्यकृत्यमिति भावः॥ . -

·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् ।
.
नित्तिपक्षे,सत्य ज्ञानमगत बम, सर्व खल्विद ब्रह्म तज्जला
निति शा त उपासीतेत्यान्यास्तटस्था पाहु ॥ हे सरुय', अहो
अमी गोविन्द स्यौपनिषदस्य परमात्मन सम्बधिनस्त झ्यानास्प
दस्प हृदयकमलस्य रेणवस्तबस्था सुनाश्चिमात्यया धया याँ
स्तथाभूतान् प्रत्ययान ब्रह्मादयो देव्या वेदशरीराया' सरस्वत्या
मून मस्तके दवु, वेदान्तार्थाखण्डाचेदेकरसपरमात्मस्वरूपानुस
धानपराः समाधिस्था बभूवु अघस्य विक्षेपस्य निवृत्तये ॥२१॥
पुनस्तामतिपक्षा अहो किमुच्यते भवतीभि., समाहितमनसा
मिय कथा, न तु क्षुब्धाचतानामित्याशयेनाहुः ।
तस्या अमूनि नः क्षोभ कुर्वन्त्युच्चे पदााने यत् ॥
यैकापहृत्य गोपीना रहे। भुङ्गेऽच्युताऽधरम् ॥३०॥
तस्या अमूनि अशक्यादर्शनानि पदानि नोऽस्माक चियुक्ताना
मुच्चैः क्षोभ व्याकुलता जनयन्ति । यतो या सर्वासा गोपीना स
मानमच्युताऽधरमेकाऽपहृत्य तत्रापि रहसि स्थित्वा भुझे । ननु
बहुस्त्रीसबन्धवशादुपरति पाप्तस्य भगवतः कुतोऽवराऽयतदानाय
प्रवृत्तिः समाध्यते इत्याशङ्कानिरासायाऽच्युत इत्युक्तम् । तथाचा
अच्युतस्य नास्ति विरनतासभावनेति भावः । यद्वा तद्विरहदुःखा
दप्यस्माक तस्यास्तत्सयोगज य दु ख महदुत्पमित्यच्युतपदन व
नितम् । तया न पच्युत इत्यर्थावगमात् ॥
निवृत्तिपक्षे, पुनस्तद्विदर्थिका आहु ॥ यस्या उक्तश्रुत
रुचैः सर्वोत्कृष्टतेनानुसधीयमानानि पदानि ना क्षोभ स्वार्थम
च्युतिलक्षण जनयन्ति यतो का सर्वासा श्रुतीना मतिपाद्यपर्थपच्यु
ताधरेमकरसानन्दस्वरूप रहो भुते । तत्तत्पतिपायावशिष्ट्यादी
द्वशेष्यमात्रमपहृत्य सर्वविशेषविनिर्मुक्त प्रतिपादयतीत्यर्थः॥३०॥

·गूढार्थदीपिकाचाम् । २ अ-याय (३०” अहो माऽस्तु कलहस्तस्पदानि सम्पति न दृश्यन्ते इति सद- स्थाभिरुक्ते सति, अहो सत्य तत्पदाभ्यत्रासिन् मदेवो न लक्ष्यन्ने इति तद्वाक्ये सर्वाभिरङ्गीकृते तदन्तरगा. काश्चित् सुहृद आहु ॥ न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नून तृणाकुरै ॥ खिद्यत्सुजाताघितलामुन्निन्ये प्रेयसी प्रिय ।।३१।। नेति । अहो सा प्रेयसा विश्लिष्टेति न भ्रमितव्य, कि तु तामुन्निन्ये बाहुभ्यामुत्थाप्य स काटभागे गृहीतवानतस्तस्या. प दा यत्र न लक्ष्य ते इत्येव निश्चयेन जामव्यम् । उन्नयनतिमत्त माहु ॥ वृणाङ्करै खियती मुजाते अघितले यस्यास्ताम् । नन्वेव हि स्कन्धमारोपितवानिति कुतो न करप्यत इतिचेन् - बाहु ॥ प्रेयसीम् ॥ रसाविर्भावकर खेदाजनक कटिभागारोप णमेव तादृश्या' समुचितमिति भावः । ननु खिनपादा तत्रैव कुतो न स्थितेत्याशझ्याहुः ॥ मिय ॥ यतस्तस्या अपि अविश्लेषो यथा तथा परिरम्भणीयाऽभीष्ट इति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे, अह ब्रह्मास्मीत्यायास्तदेकार्थपतिपादिका आ हु ॥ तस्याः पदानि अवाखण्डैकरसे परमात्मनि न लक्ष्य ते क्तिवत्या प्रवृत्तानि नोपलभ्यतेऽनो नून तृणाङ्करस्थानीय र्षाच्याऽौ. खियती मुजाते एकाऽर्थनिष्ठत्वात् समानाधिकरण भूने अघितले कोमलपद यस्यास्तामुनि ये । उद् अर्व शक्ति वचे पच्याव्य भागत्यागलक्षणया सर्वोत्तम स्वरूपमानन्देकरसमा शोधितवान् । यत. मेयती प्रिया, समर्गामगिसम्यग्ज्ञानहतु पाव प्रेयसी, स्वय च तदेकपरायास्तस्या प्रिय इति भाव ॥१॥ एनच्छुत्वा अधिकमन्नानि मेष्टपदानि च दृष्ट्वाऽतिक्षुब्धस्वा तास्तटस्थाभिमुख्य प्रतिपक्षा बाहु। पा ·रासपश्चा यायीव्याख्यायाम् । - इमान्यनिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् ॥ गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराकान्तस्य कामिनः ॥३२॥ इमानीति ॥ अहो सत्यमुक्तमेताभिर्यतो वधू कामिनो न तु पेमिण , प्रेमवतीनामस्माक त्यागाद, कृष्णस्येमानि उपलभ्यमा नानि पदानि भाराका तानि यतोऽधिकमग्नानि पश्यत स्थित्वा विचारयत यतो भवत्यो विचारचतुरा इनि गोप्य इति सम्बोधना ऽऽशय । कामिन इत्यादिपदैरसूया व्यज्यने । तयाच स्थूलदहाया पवा सुकुमारशारीरेणाद्वहन भारेण पीडाकरमसन्तकामिचेष्टित म । पददर्शनादयविकखेदकमिति भावः ॥ निसिपक्षे, सर्वकाम इत्यादिश्रुतय आहु. ॥ हे गोप्य , पा लनशक्तिमत्परमात्मस्वरूपप्रतिपादनपरा यथोक्तश्रुतिलक्षणां वधू वहतो यथोक्तरीत्या प्रतिपादकत्लेन धारयत इमानि कृष्णस्य स दानन्दविग्रहस्य सिरक्षादिकामनाविशिष्टस्य पदानि ध्यानयोग्या ऽधिकारीकरणप्रत्ययलक्षणानि । अव्यक्ता हि गतिर्दु ख देह पनिपाप्यत इत्युक्तत्व द भाराका तानि यथोक्तश्रुत्यर्थवदना ऽसमर्थानि पश्यत ॥ ३२ ॥ अहो एतावतैय क्षुब्धस्खा ना' सम्पन्नाः " प्रेयसा तु मेयस्य ऽर्थेऽ यदपि यत् कृत तत् पश्यतेति तत्सुहृद आहुः । अत्रावरोपिना कान्ता पुष्पहतोर्महात्मना । अत्र प्रसूनापचय प्रियार्थ प्रेयमा कृत ॥ प्रादाक्रमणे एन पश्यनाऽसफले पद ॥ ३३ ॥ अप्रति ॥साईन। भत्र पुप्पहेनार्महात्मना चतुरशिरोमणिना ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्याय. । (३०)। १५१ काता अबरोपिता । महे केशप्रसाधनोत्सवे पात्मा मनो यस्य इति वा ॥ अत्र तु मसूनाना पुष्पाणामवचया पियाया अर्थे प्रेयसा कृतः । पुष्पहेतो. पियार्थे इत्यनन तत्प्रियार्थमेवावरोपण, न तु भारजनितश्रमनिवृत्यर्थमिति चितम् । नन्धिद कुनो हात मियाशय हुः ॥ प्रपदा-या पादाग्राभ्याम् आक्रमण मुको यत्र ते असकले पदे पश्यत सम्पूर्णयोस्तयोर्भुवि चिहानवलाकनात्म तिपक्षाभिमाय पदे इति द्वित्वम् । तेन, पदा यत्र महात्मन इति विष्णुपुराणोक्तबहुत्वेन पूर्वोक्तबहुत्वेन च न विरोधः ॥ निवृत्तिपक्ष, नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽस्ति श्रोते पाया स्तपक्षपाति प आहु' सार्दैन । अवैषु ध्येयाकारतायोग्यप्रत्ययेषु महात्मना यथोक्तकान्ता, अवरोपिता स्वार्थवोधकत्वाद्रहिता । कुत इत्यत पाहु. । पुष्पस्य तदाकारवृत्तिलक्षणफलहेतुभूतचिका पलक्षणस्य हेतो, एषु प्रत्ययेपु प्रियाया अर्थस्याविभावार्थमैका ग्यलक्षणपुष्प सञ्चयः मेयसा सम्पादितः । यत. पदाभ्या पदयो ी वाच्यार्थाभ्यामाक्रमण ययोस्ते, अमकले जीवत्वोपासकल्पेश्वर वोपास्यत्वाकान्ते पदे चैतन्य पश्यत ॥ ३३ ॥ केशप्रसाधन त्वत्र कामिन्या कामिना कृतम् ।। तानि चूहयता कान्तामुपविष्टमिइ ध्रुवम् ॥ ३४ ॥ इद श्रुत्वा सम्यक सद्भविभागमवलोक्य कृष्णजानवतरुपवि छायास्तस्याश्चिह्नमालक्ष्प विपक्षा माह ॥ केशेत्यर्दैन ॥ अहो ऽत्ययुक्तम् । यतोऽत्र कामिया, न तु ममत्रत्याः । स्वमखीर्वश्चयि स्वा एका गृहीत्वा गतत्वात् कामिना, न तु प्रमिणा मेमरतीना नामस्माक विरहपीडाननुसंधानात् । केशानां प्रसाधन वेण्याका रेणाऽऽपीडाकारेण का देवद तकङ्कतिकया नखैर्वा कृतम् । तुशब्दो .

·रासपश्चा"यायीव्याख्यायाम् । विपक्षनिराप्ताः । न वत्र मानार्थ मुफ्वेशन सभवति । द्वयोरषि कामाक्रान्तत्वादिति सूचयितु, कामिन्या इत्यादि ॥ अहो सत्य मिति तत्सुहृद आहुः ॥ तानीत्यर्दैन ॥ कान्तामधिकृत्य तानि पुष्पाणि चूडाकारेण बनता धुवमुपविष्टम् । यद्वा चूडायां पुष्प मधेशनमुत्थितेनाऽपि भवति, अतस्तानि क्रमेण चूडाया निवेश- यता कानासमीपे विषमुत्थितमपि धुवम् । अतस्त सादृश्य दु. लभमनः किमर्थ स्पर्द्धया खिन्ना भवतेति भावः ॥ नितिपक्षे, अत' पर पराजितास्तत्पक्षमनुमोदयन्ति ॥ केशम- साभामिति।कामिन्यास्तत्पतिपादनकामनावत्यास्तत्पदप्रतिपायस्य केशस्य ब्रह्मायधीशस्य प्रसाधनमत्र ध्येयाकारमत्ययेषु कामिना स्वाऽनुगृहीतमोक्षाऽभिलाषुपभुणा कृतम् । नश्वमसि श्रुतिलक्षणां का तामधिकृत्य तानि तक्रममीति पदानि चूढयता चूढास्थानीय कव्यक्तिपरत्व नयताऽधिकारिणा सहोपविष्टमभिन्नतया स्थित. मित्यर्थः ॥ ३४ ॥ एव गोपीमुखेनैव राधया सह भगवल्लीलामुपवर्य स्वयमाह शुक. रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः॥ कामिना दर्शयन् दैन्य स्त्रीणा चैव दुरात्मताम्॥३५॥ रेम इति ॥ अत्मनि सरूप एष रतो, न तु ज्यादौ । अत एवाऽखण्डितः स्वस्वरूपादच्युतस्तथाभुतोऽपि भगवॉस्तत्प्रेम- वशीकृतस्तया राधया यथा ताभिस्तति तथा रेमे चेत्यर्थः । यद्वा अवण्डित । अस्या सकाशादविच्युतः सन् । यद्वा अप्यर्थे च । आत्मरतोऽपि आत्मारामोऽपि अखण्डितोऽपि स्त्रीविभ्रमर नाकष्टोऽपि तया रेप । ननु तथाभूतः किमर्थ रेम इत्याशा लोकोपदेशार्थमेव विडम्बन चकारेत्याह ॥ कामिनामिति ॥ का ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्याय।। (३०)। १६५ मिनस्वेत्रमवातिदीना भवति दैन्येन चैवमेन्त्र निरोध प्राप्नुवन्तीत्यु- पंदिशस्तेषामनुकरण कृतवानिति । तथा स्त्रीणा दुरात्मता दौश्य दर्शयन् । चशीकृतपुरुपे दौष्टयमेव कुर्व तीत्युपदिशन्नेव कृतघानि- स्पयः। तथाच कामवशेः खीवशैश्च न भाव्यमिति लोकान शिक्ष यामामेति भावः । यद्वा इदृशमेमाविहीना कामिन. कामियश्व स्व क्रीडयापरास्तर्शिता इत्याह ॥ कामिनां देहेन्द्रियतर्पणेच्छारूपका मस्वभावाना दैन्य दुर्गतत्व स्त्रीणामापे ताशीना तदन्यासा दु रात्मता दुर्गतनायकवशीकारेण गर्वादिदुष्टस्वभावता दर्शयन्नित्य र्थ, । यद्वा, कामिमि मुरतमार्थनादिपरीनर्भवितव्य, स्त्रीमिस्तत्रा- समतिपराभिर्दुरात्मभिर्भवितव्यमिति रसिकान बोधयन्नित्यर्थ ।। निवृत्तिपक्षे, सर्वश्रुतिविरोधनित्त्या तया रेगे तत्प्रतिपाद्यो- ऽख महत , अखहै ऽकरसः सर्वकामविनिर्मुक्ता, अन एवात्मारा- श्वाचकाराभ्या, सत्यज्ञानान तान दस्वरूप अधिकार्य-ताकरण- वृत्यारूढो जात इत्यर्थः । न चाऽस्ति द्वा सुपर्णा सयुजा सखा- या समाने वृक्षे परिषस्वजाते तयोरया पिप्पल स्वाद्वयनभन्न- न्योऽभिचाकशीतीतिश्रुतिविरोधः । तत्मकरणपर्यालोचनयास्य म- वस्याभेदपरत्वावगमात् । तथाहि । ब्रह्मवेदमस्त पुरस्तादिति वा- क्ये ब्रह्मणः सर्वात्मत्वे निर्दिष्टे, ननु ब्रह्मणो भोक्त्रभेदाद् भोक्त स्वमपि स्यादतो न युक्त सर्वात्मत्वमिसाशङ्कानिरासायाऽय मन्त्र पठ्यते । यो द्वौ बिम्बमतिषिम्पभूतो जीवेश्वरावस्मिच्छरीरे ब- सेंते तयोर्मध्ये यो बुद्धिप्रतिबिम्बभूतस्तदभेदाध्यासात् तद्धमाभि मानी कर्मफल भुक्ते स एवान्य. बुद्धितादात्म्यरहित मन स्वरूप भूतचैतन्यात्मना भोगरहित. प्रकाशते । औदासी यवोधाभ्यां चैतन्य मात्रमुच्यते । तथाच भोगानुवादो भोगनिषेवशेष इति । न च समाने वृक्षे पुरुषो निमग्न, अनीवाया शोचति मुद्यमान , जुष्ट यदा , .

·रासपश्चा-यायी व्याख्यायाम् । पश्यत्य यमीशमस्य माहमानमिति वीतशोक इत्युत्तरश्रुतिविरोधः । अस्पा' पूर्वोक्तानशनस्य स्वाभाविकत्ववोधनायकत्वात् । तथाहि । जीवेश्वरपुरुषाश्रये शारीर पुरुषो बुद्धयुपहितो निमग्नः कर्तृत्वाभि मानी, अत एप, मुामान तत्कारणमोहावृतोऽनीशया स्वस्यानन्द रूपेश्वरभावामतीत्या शोचति विषयागमापायनिमित्त दुखमनुभ वति । जुष्ट कार्यकारणमघाते. सेवितम् अपिकेकिभिस्तदात्मतया गृहीत यदाऽधिकारी, अन्य विवेकात् शरीरत्रयात् पृथम् भूत त साक्षिायावगतशोधितत्वम्पदार्थमीश सन्त पश्यति तदास्यात्मत्वेन अवगतस्य महिमानमपरिच्छिन्नन दात्मताम् इति पति ना तरीयक तया वीतशोकः सर्वानर्थविनिर्मुक्त । यदा, जुष्ट विवकवैराग्यादि भिः प्रक्षालिताशयमलैः सनकादिभिनैरन्तर्येणात्मत्वेन सेव्यमा नम्, अ य कार्यकरणसघातादिलक्षणमीश यदा पश्यतीति। नापि, पृथगात्मान पारतार च मत्वा जुष्ट ततस्तेनामृतत्वमेतीति विरोधः। न ह्यात्मान मेरितार च पृथङ्मत्वाऽमृतत्वमतीति श्रुयर्थः । पाम राणामपि तादृशमननसत्त्वेनाऽमृतत्वमाप्तिमसद्भात । किन्तु शरीरा यभेदेन गृहीतमात्मान पृथइमत्वा पृथक्कृतमात्मान प्रेरितार च मत्वा ईश्वरत्वेन च निश्चित्य अमृतत्वमेतीति । तस्मानास्तिक याचिदपि श्रुत्या तस्याः श्रुतेविरोध' । तत्र को मोहः का शोक एकत्वमनुपश्यता, यमद-यन्नास्ति कस्मान्नु विभेमि तदिदमप्येत- हि य एवं वेदाऽह ब्रह्मास्मीति, स इद सर्व भवति, पदरमन्तर कुरुते अथ तस्य भय भवति, मृसो स मृत्युमामोति य इह नाने प पश्यति, नाव काचन भिदास्यत्र भिदामिव मन्यमानः शतधा सहस्रधा पियो मृत्योः स मृत्युमाप्नोतीत्याग्रा श्रुतयो भेदमपा कुर्वन्यस्तस्याभेदश्रुत्यैव मुख्य रमणमादयतीति सक्षेप. विपक्ष दोष दर्शयन् रेमे इत्याह ॥ कामिना पुरुषाणा श्रुत्यर्थविचारा ·- गूढार्थदीपिकायाम् । २ अयायः (३०)। ऽधिकृताना दै यमनीशत्वाभिमानेमानर्थजालपातिं दर्शयस्तथावि धाना स्त्रीणा चैव दुरात्मना दुष्टात्मरूपता ससारानास्पदजीवा- स्मतां वर्षायन । यथोक्तश्रुसर्थविचारविधुरस्य पुरुषादेरनर्थनित- त्यभाव बोधयन्तीत्यर्थ । तथाच श्रुति यदा चर्मपदाकाश वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दु खस्या तो भविष्यतीति ॥ ॥३५॥ इत्येव दर्शयन्त्यस्ताथेरुर्गोप्यो विचतसः ।। या गोपीमनयन कृष्णो विहायान्या स्त्रिया वने ॥ ३६॥ सा च मेने तदात्मान वरिष्ठ सर्पयोषिताम् ॥ हित्वा गोपी. कामयाना मामसौ मजते प्रिय ॥३७॥ अथेतरगोपीकतनालीलावर्णनमुपसहरति इत्येव भगवल्लीला' परस्पर प्रदर्शय त्यभेरु' । यतो, गोप्यः ॥ गोपरूपेणावतीणस्य भगवत सम्बधि य । वस्तुस्वभावादेव गोपालजे तस्मिन् मेमवत्यो, न तु शास्त्रेण भगादीया जाना । विचरत्यश्च विचेतसो जाना: प्रकारत्रयस्यापि समाप्तवादित्यव्याकुलमानसा बभूवुरियर्थः॥ अथ पभानुनदिन्या विश्लम्भाश वर्णयितु पीठिका रच- यति ॥ कृष्णः सदान दरूपस्तस्यामान दमाविर्भावयितु यो गे.पी- मानयत् । अन्या स्त्रियो वने निहाय । अ यासु स्त्रीत्व प्रगल्भता मालाक्य तामा त्यागः । तस्या गोपीत्व मुग्धात्वमालक्ष्य नयन मिति द्योतयितु स्त्रियो, गोपीमित्युक्तम् ॥ निवृत्तिपक्षे, इत्येवम् अविचेनम समाहितचित्तस्य पुरुषस्य ब्रह्मस्वरूप दर्शय त्यस्तस्या त करणटात्तषु विचेला । अन्याः श्रुतिलक्षणा. खिया बन अत करणे या गोपी कृष्ण. सदा - ·५०८ + रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । ऽऽन दस्वरूप परमात्मा अनयत् मम रूपाचवोधिकेयमित्यवभा सयत् ॥ ३६॥ तस्यास्त्यागे निमित्तमाह ॥ सा चेति ॥ चकारात् पूर्व स र्वासां स्मयो जात इदानीं तस्यामिति गम्यते । सर्वाभ्य उत्कृष्ट मारमान म यमानाया. साधारण रमण स्मयकर नासीदधुना त्व ऽसाधारण, तस्मात सापि गर्व प्राप्ता । अनेन समुदायदोषण भग वाम त्यजति, कि तु प्रत्येकदोषणेत्यपि ध्वनितम् । साऽपि स चर्चामा योपिता म ये आत्मान परमोत्कृष्ट मेने । सन्निमित्त तच्चेतसि स्फुरितमाह ॥ कामयाना. ॥ कामयमानाः, कामो यानमागमनसाधन यामामति वा गोपी स्वभोग्या अपि हित्वा सर्वासामपि साधार ण्येन प्रिय , असौ सर्वोत्तमो मामेका भजते मन्मनोऽनुकूलमाचर- ति इति विचार्येत्यर्थ.॥ नितिपक्षे सापि श्रुतिरात्मान सर्वश्रुतीनां मध्ये श्रेष्ठ मेने यस. सर्वा अपि गोपी: स्वप्सम्बधिनी. स्वप्रतिपादनकामनावती हित्वा असौ प्रत्यगभिन्न परमात्मा प्रिय आन दघनो मां भजते मत्मतिपाद्यता प्राप्तः । महावाक्पश्रुतिबो य. परमात्मेत्यधिकारि चेतसि स्फुरितमिति भावः ॥ ७ ॥ ततो गत्वा धनादेश दृप्ता केशवमब्रवीत् ॥ न पारयेऽह चलितु नय मा यत्र ते मन ॥ ३८॥ तत इत्यव मनसि स्फूर्यन तर तेनैव सार्द्ध कस्मिंश्चित् म देशे प्रियेण सहैव गत्वा अखर्वगर्वाक्रान्तस्वान्ता सा, केशव स्व स्या केशान् वयते अध्नाति तम् । तथाच स्वाधीनका तायास्त स्या रसायहो दर्पो जात इति भावः । रमणबहुवनभ्रमणादिना जातश्रमाऽहमत. पर चलितु न पारये न शक्ता भवामि । ननु ·गूढार्थदीपिकायाम | २ अध्यायः (३०) मो मुग्धे ताभ्यो दरमग्रेऽतिमनोज्ञस्थान वर्तते तत्पर्यन्त यथाकथ- चिचलनीयमितिचेत् तत्राद ।। नयेति । एवं तहि पूर्ववन्मामक्के निधाय वमेव नय प्रापय, अह तु पदमात्रमपि गन्तु न पातत्यर्थः । मनु किं पोषाधरणपुष्पतरूपायनाद्यर्थ पुष्पोद्यान नयामि, कि पा यमुनापुलिन तब विहाराद्यमित्यपेक्षायामाह || यत्र ते मनः अनेनाऽऽलस्यमनुमोदन च सूचितम् । यद्वा स्वमेमरज्जो मानव धन कान्त निश्चित्य माप्तगर्वा केशव ब्रह्मादिसमस्तखामिन देहादि सम्बन्धातीत प्रत्यब्रवीत् ।। निवृत्तिपक्षे, ततोऽत.करणलक्षणस्य धनस्य उद्देघो श्रेष्ठप्रदेशे शोभनमत्यये गत्वा अहमेव प्रत्ययभिमबह्मावभासिकेति गर्ववती ब्रह्मायाधिष्ठानभूत परमात्मानमब्रवीत् । अह चलितु स्वार्थाच्च्याव- पितु केनापि प्रमाणेन, वादिना वा न शक्या । अतस्त्वत्सबधाऽधि कारिमनो यवाऽखकरसे खयि धर्तते तवेष मा नय तहमतिपा दकत्येनैव मा स्थापय । तथाच यथोक्तश्रुतिवेयत्व प्रमणोऽस्ती- ति विकिचेतसि स्फुरितमिति भाव. ॥ ३८॥ तखत्वा भगवतैव विचारितम् । अनया मा स्वाधीनमत्रगत्य अपालस्पादिमय नर्मवाक्यमुक्तमतो नर्मवाक्यमुक्तका तर्धान कार्यम् । तथावश्यकम् । पत एतेनैतच्छुङ्गाररसपोषण, महामेमवत्या अस्पा मद्वियोगजनितदपाया अबलोकन मत्मश्लेषजनितसौभाग्यमबलो क्याऽतिविस्मिानस्वा तानातासां परमचमत्कारमि धुनिम अनक राया असाधारण्या अस्या मद्विरहावस्थापा दर्शनपूर्वक सर्वा भिरभिरमणाऽनुकूलस्मैकमत्यस्य मम्पादन च सेत्स्पतीति तदन दभिमेत्याह॥ एवमुक्त प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति ।।

·१७० रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । ततश्रान्तर्दधे कृष्ण सा बधूरन्धतप्यत ।। ३९ ॥ एवमिति । एवमुक्ता श्रीकृष्णो मम स्कन्ध आरुह्यतामिति प्रियामाहायदा, कन्यामकाण्ड काय चेति कोशात स्कध का प.सच योग्यत्वादरूप । साऽपि तत्कन नर्माऽयुटू वा तत्स्क म्भमागेनु प्रता । ससस्पत्यानतरमेवाऽन्तर्दध । यत कृष्ण: मदानन्दस्वरूपोऽ तईधे, अत. सासदर्शनकजीवना वधू. परमप्रिया विश्लपासहा अ सियत परम पश्चातापमगच्छत् । तेन च बहुधा विललाप॥ शितिपक्षे, एवमुक्त परमात्मा स्कन्ध स्थानीयमेकदेश विशेष्य नैवल्यमानयारुधन पनिपायवामित्येव विधामाह । भाग लक्षणया चैत यमाकत यथोक्तश्रुवेरधिकारिणावगतमित्यर्थः । ततो यथोक्तश्रुत्या ब्रह्मणः सुवेबवावगया तर कृष्णः अपरि च्छिन्नमदान दखरूप परमात्मा असईधे परिच्छिमताप्राप्त्याऽपि जातनां गन' । यदि म यसे सुनेदेति, दहरमेव नून त्वत्थ, म विज्ञान विजासतामित्यादिश्रुने । सा वधू' तल्लक्षणा श्वतिर बत प्यत पुन पुनरनधिकारिणा विचारिता, अहो अस्य ब्रह्मण. श्रुति वेधता कथामिति ।। ३९ ।। तरकविलापमाह। हा नाथ रमण प्रेष्ट कासि कासि महाभुज ॥ दास्यास्ते कृपणाया मे नख दर्शय सन्निधिम् ॥४॥ हात ॥ आतिसबोधनमिद मर्वत्र योज्यम् । हा नाथ स्वामिन पालक हा रमण मियाचिन मुखमद, हा प्रेश प्रेमविस्तारक । त थाच गावधस्य तच मद्वियुक्ततगाऽवस्थान नोचितमित्याशयेनाह ॥ कासीति ॥ आलिगन स्मृवाह ॥ महाभुज ॥ दैन्येनाह ॥ ते ·- गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यापः । (३०)। ११ दास्याः ॥ सख्यादौ अयोग्यायास्तत्रापि कृपणाया पवरिषदुख सोळुमशक्तायाः परिहतु पाऽजान त्या मम, सनिधि दर्शय स निहितोऽस्मीति झापय । यतस्त्व सखा, मुख्यसख्या अपराधा-क्ष मतव्या एवेति भावः। यद्वा, हा हेति पश्चातापे। अयुक्त जातमित्य र्थः । यद्यपि मया अयुक्त कृत, तथापि त्वया नाह त्याज्या, कि न्तु दोष एवोपेक्षणीयो, यतस्त्वमेव मम स्वामीत्याशयेनाह॥ नाथ ॥ ननु सकटप्राप्तौ साहाग्य करिष्यामीतिचेत् तबाह ॥ हे रमण । तथाच रमणस्य भोक्तुस्तव भोग्याया मे त्वत्तो रेऽव स्थान परमसकटरूप, तस्मात् त्राण कर्तुं योग्योऽसीति भाव । ननु भोग्येच्या भोक्तान पवर्तते, कि तु खेच्छया। तथाच ममेच्छा भावात् कथं रमणे मतिरित्याशमाह ॥ हे मेष्ट ॥ यद्यप्पच, तथापि मम प्रीतिविषयस्याभावाचद्विरह मरणमेव सम्भाव्यतेऽता ऽनुग्रहबुझ्या तथा कुर्वित्यभिप्रायः । अतस्तथाभूत स्व कापि गन्तु मयोग्योऽत्रैव स्थाः । अह व्याकुलत्वाजानामि तत' पृच्यामि कासीति । अदिति कथय, नोचद् गच्छन्ति मम माणा इत्याशयेन पुनराह कामीति ॥ इत्युक्त्वा भूमौ निपतिता मूछाभिमुखा उ स्थानार्थे सबोधयति ॥ हे महाभुजति ॥ यतस्तववाह दामी, तत्रापि सम्पनि कृपणा तस्या मम सभिधि दर्षाय ॥ हे सखे ॥ सख्युस्तवेदमुचितमिति भाव । यद्वा, हे नाथ, स्वदेकपाणाया स्त्वदधीनाया इमे प्राणा सम्मति ग तुकामा मया रक्षितुमाया, अतस्तानागत्याशु सरक्षेत्याधाय । तद्पने तपास्य तदुख भविष्य सि । सर्वापक्षयोत्कृष्त्वेन समताया मयि मृतायाम यत्र रतिमल भमानस्य पश्चात्तापेन रोदनावश्यम्भावादित्याशयेगाह ॥हे रम णेति ॥ न-वस्तु मम दुख, तव तेन किमितिचेत् तबाह ॥ मष्टे- ति ॥ मेष्टस्य तव दुख कोटिगुणित समग्येर फलिष्यतीत भाव.

·१७२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मनु सर्वथा निर्गन्तु प्रवृत्ता. प्राणा मयापि कथ सरक्ष्या इतिचेत तत्राह ॥ हे महाभुज, कासि कासि । झटिल्यागत्य स्वभुजमतसभीवनौ- पपेन मुकरन्तद्रक्षण सम्पादयेति भावः । नन्वेव तर्हि, न पारये 5 चलितुमित्येव किमर्थमुक्तवत्पसि, ततः सापराधां वो न स्पृशामीवि चेव तबाह ॥ दास्यास्ते ॥ यद्यपि तदानीं प्राप्तगर्व पाडलस्यादिवघात तथोक्त, सम्पति तु तन्निरच्या दासीभाष मामास्मि, तत्रापि कुपणा परमदीना जातास्मि । तता समैवोचि- ता। इतः पर मरणस्यैवावशेषादपराऽधनिमित्तस्य दोषस्य निवृत्त स्वान कोप इति भावः । किश्श वस्तुतो नास्ति ममापराधस्त्वयैव दास्ययोग्याया मम सख्य कृत, तदनुरूप च मयाऽनुष्ठितमित्या- शायेनाह ॥ हे सख इति ॥ ननु नास्ति मम कोप इतिचेत् तहि स निधि दर्शय। प्रसन्ना सन् मत्समीपे आगतोऽसिचेत तत्तहिं विरह व्याकुलस्वान्ताया पश्चात्तापदु खेनान्धीतनेवाया मम सनिधि स्पर्शादिना दर्षाप, पश्वाद अवाहिता सती द्रक्ष्यामीति भावः। एवं विलप ती भगवत्पमादिकमलब्धवती तत पर विलापेऽप्यक्षमा मूच्छिता सती भूमावपतदिस्यपि नेयम् । मोहितां ददृशुरिति वक्ष्य- माणानुसारात्॥ निवृत्तिपक्ष, अथ ब्रह्मणः साक्षात्स्ववेद्यस्वाभिमान विहाय स्वजन्यवृत्यावरणनिहत्त्या सन्निधि प्रार्थयते ॥ हा नायति ।। हेति स्वज यत्तिरहितानाक्रोशाति ॥ हे नाथ, सर्वेश्वर, हे रमण, जग- सष्टिस्थितिमङ्गलक्षणक्रीडापरायण-तत्पदार्थ, हे प्रष्ट वरप्रेमास्पद महाभुजाऽसख्यातभुजाऽऽदिमहेश्वर-स्वम्पदार्थ, असि असीत्येक नवकुलस्तवोपदेशपराया अधिकारिभिर्मदांग्रहे कृपणाया दीनता माप्ताया मम कचित् कचित् सखे निरुदै रिद्रियैः सह रममाणे ४ देऽन्त करणे, सनिधिम् आवरणनाशकवश्युत्थानेन मत्यतिपाद्यता -- ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यापः।(३०) ।७३ मकटयेत्यर्थः॥४०॥ अथ ता अपि तवाशु समागता इत्याह । अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्ग गोप्योऽविदूरतः॥ दहशु प्रियविश्लषमाहिता दुखिता सखीम् ॥ ४॥ भगवतो मार्ग प्रगपमाणा गोध्या, अविदूरतः समीप एव ता दुखिता प्रियविश्लेषजन्येन तापेन मूच्छिता समानदु खाक्रान्तत्वात सखी तयाभूतां दृष्ट्वा विगतष्यस्तिा वस्त्रवातादिना सचेतना कृतवस्य इत्यपि द्रष्टव्यम् ॥ नितिपक्षे, भगवतो मार्ग विदूतोऽविच्छ त्यो गोप्य प रमात्मसवन्धि यः श्रुतयो दुखिता आसन् । अहोऽस्माक साक्षा त्परमात्मप्रतिपादिका नास्तीति । यदा मुख्यामपि सी समान विषयत्वात प्रियेण चिदात्मना योऽय विशेषेण श्लेषो वास्या- चकत्वलक्षणसव धस्तत्र मोहितामत एष दाखिता ददृशुस्तदा प त्किश्चित स्वास्थ्य प्राप्ता इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ तया कथितमाकर्ण्य मानप्राप्तिं च माधवात ॥ भवमान च दौरात्म्याद विस्मय परम ययु ॥ १२॥ आये सखि किं वृत्तमिति ताभिः पृष्टया तया हे सख्यो मुग्धाऽहतेन नीतेत्यादिनिश्चयपर्यन्त कथित वृत्तमाकर्ण्य तत्र मा पवालक्ष्मीपतेः कान्तिपत सुन्दरादा मानप्राप्ति चाकमे दौरा- स्म्यात स्वदोर्जयादवमान स्पागलक्षण चाकये परम विस्मय पषुः । अहो महान्तमिय मान लब्धवती, स चैवविध मान दला कथमवमानं कृतवानाश्चर्यमिदमित्येव परम विस्मय मासवत्प। मित्तिपक्षे, तया यथाश्रुत-तक्वम्पदार्थयोरभिन्नत्व कथित ,

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
माकर्य पायवाद स्वजन्यब्रह्मविद्यापतेर्मानस्य मामाण्यस्य पाहि
चाकी, दूरे आत्मा शुद्धचिदानन्दघनो निर्विघोषो पस्याः
सा दूरात्मा तद्भावो दौरात्म्य, तस्माद्वागविषयप्रतिपादकत्वादब
मान तद्विषयकममानुत्पादकत्व चाकाहो लब्धप्रामाण्याया अस्याः
कथममामाण्यमिति परमविस्मय ययुरित्यर्थ ॥ ४२ ॥
सतस्ता हस्ते धृत्वोत्थाप्य तया सहिता अन्वषणे महत्ता इत्याह ।
ततोऽविशन् बन
चन्द्रज्योत्स्ना यावहिभाव्यते ॥
तम प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुहरे ॥ ४३ ॥
तत इति ॥ ततो विस्मयप्राप्त्यनन्तर पदचिहाना बने म
वेशमालक्ष्प वनमावान् तत्र यावत्पर्यन्त वृक्षाणा विरलत्वाचन्द्र
ज्योस्ना विभाव्यते तावत् । ततो निबिडक्षेषु घनीभूततमामविष्ट
पदचिरालक्ष्य हरेरन्वेषणाभिटताः । स्त्रीवाद भयेन तमो ना
विशभिति भावः । यदा हरे। सषधि यस्तथाच तत्र धूर्तान्तरा
स्थितिशङ्कया न प्रविष्टा इति भावः । यदा, अस्मासु तमः प्रवि
टासु सतीषु स वहिनि स्टस गमिष्यतिचेत् सर्वथा न मिलिष्यतीति,
न तत्र मवेश इत्याशयः । यद्वाऽस्मासु पविष्टासु सभ्रमाद धकारे
पलायनपरायणस्य परमसुकुमारपादाधवयवस्य मेष्टस्य खेदो
भविष्यतीति विचार्य निवत्ता इत्यभिमायः। अथवा प्रकाशक
रागस्य भरावतोऽत्र प्रवेशे तमामवेशो न सभवतीति तन मविष्ट
तम आलक्ष्य तर्कयित्वा निवहतुरित्याशग्नः ॥
निवृत्तिपक्षे, ततो विस्मय प्राप्यानतर यानाद्ववकलक्षणच द्र
स्य ज्योत्स्ना तव तत्पदार्थे तत्सकाशो विभाच्यते ताबदतभिरसना
थपविशन् । अग्रे चैतन्यधने परमात्मनि तम. प्रविष्ठभकाशात
सामर्थ्याद् आलक्ष्य हरे, सन्धि प. श्रुतयो निवरतु ॥४३॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः (३०)। १७६ तन्मनस्कास्तदालापास्तावेचेष्टास्तदात्मिका ॥ तद्गुणानेव गायन्त्यो नात्मागारााण सस्मरु ॥४॥ ननु सर्वथा कृष्णमलब्धनत्यः प्राप्तपरिश्रमा: स्वगृहान प्रति कुतो न गता इतिचत् तबाह ॥ नात्मागाराणि सस्मरु । आ- स्मान परिश्रमादित्युक्त, देह गृहागाराणि गृहॉस्तत्रत्यानि वस्तूनि चन स्मृतवस्य । स्मरण विना कथ गमनादिक तासां भवेदि ति भावः । ननु कुतो न सस्मारित्याशङ्कयाह ॥ तमनस्का इति ॥ तस्मिन् भगवति मना यामां ताः। तथाच स्मरणकरणस्य मन- सो भगवति प्रावष्टत्तात् कथम यस्मरण भवेदिति भावः ॥ आ लापद्वारापि स्मरण वारयति ॥ तदालापास्तत्सबन्ध्यालापो पा सांतातथाच गृह न भति गतव्यमितिभाषणे कस्या अध्यव काशो न जात इति भावः ॥ नापि हस्तादिसझया सुचनावका याः कस्या अप्यासीदित्याशयेनाह ॥ तस्यैव विचेष्टा पूर्वकथा या- सां ताः । ननु कदाचि मनसा गेहायनुसधान कुतो न जातमि तिचेत् तत्राह ॥ तदात्मिका' ।। स आत्मा यासा ताः । तथाचा ताईतात्मनां तामा तदन्यानुस धानादिक दुर्लभमिति भावः । किन गेहादिस्पतिसपादक दुरदृष्टमपि नोस्थित, तमाशकतद्गुणकीर्तन- परवादित्याह ॥ तदिति ॥ गुणान् गोवईनोद्धरणादिना गोकुल रक्षणादीन् । यद्रा, यत. काश्चित् त मनस्काः, अहो मेष्ट' सम ति कुत्र वर्तते, कय मि लेष्यतीत्यादिततिपय कमनोराज्यपरा । काचित तदालापा । अहो अस्मान् विहाय कथ गत, इतः परं कु प्रान्वेषणीय इत्यादितद्विषयकवार्तालापपराः । काश्चित् तद्विचे टाः पूतनास्तनपानादितद्विचेष्टाकरणपरा. | काश्चित्तदात्मिकास्त स्मिल्लीनमनस्कत्वात् समाधिस्था व तदेकस्फूर्तया । काश्चित ·रासपचा पापीच्यारूपापाम् । . सद्गुणानेष गायन्स्पः सत्यस्तदाऽऽस्मागाराणि न सस्मरः । पहा कदाचित् तन्मनस्काः कदाचन तदाळापा इत्येव योग्यम् ॥ निपिपले, काश्चित तन्ममस्कार, प्रत्यगभिमनमविषयका भिमायाः। काश्चित साक्षादेव तदालापा, सत्पत्वादिरूपेण तस्य मतिपादिकाः । काश्वित् तद्विचेष्टा., सर्जनादिरूपतचेष्टामतिपादि काः । काश्चित् तदास्मिकाः, तस्मिन्मात्मा समाप्तिसाधनधान्या दिरूपास आत्मवत्वेन वा प्रतिपायो यास ताः कारागृहस्थानी यानि तानि । काश्चित्तद्गुणान् सर्ववत्वसर्वेश्वरत्वादिरूपाने गा पत्य आत्मनोऽगाराणि अज्ञानाहारादीनि न सस्मकः । परमा ऽर्थत्वेन न मतिपादयामासरित्यर्थः ॥ ४४ ॥ पुनर्विरहव्याकुलचिता परस्पर विचारयामासुः । अहो कुत्र गत्वा तद वेषण विधेयमिति कयाचिदुक्ते, अहो अन्वेषण प्रिय स्य क्लेषामात्रावहम् । समीपमागता अस्मानालक्ष्य पळायनपरस्य क्लेशावश्यम्भावादित्य याभिरभिहिते, अहो सत्य तस्य करुणा विना तत्माप्तिर्दुर्घटाउतस्तस्मात्युपायो विधेय इत्यपराभिः कथन पूर्व विचार्य तत्कीर्तनमेव बलवदुपाय निश्चिय तदर्थ पुनः काकिन्या। पुलिनमागता इत्याह । पुन पुलिनमागत्य कालिन्द्या. कृष्णभावना ॥ समवेता जगु कृष्ण तदागमनकाइक्षिताः ॥ ४५ ॥ पुनरिति ॥ यत्र प्रेमपूर्व सगम आसीत् तदेव कालिन्धाः पुलिन स्वमुखहेतुभूतमसरच्छन्दम् । यत्र वस्तु लुप्यते तत्रैवान्विष्यत इत्याशयेनागत्य गुसकृष्णभावनाः । मेष्टमेव भावयति ध्यायन्ति सथा तस्य श्रीकृष्णस्यागमन काशित पासा ता., समवेता मिलता समः कृष्णमेव जगुरू-गान चक्रुः । विरहजनकदोपनिवृश्य

·गूढार्थदीपिकापाम । २ अध्याय (३०)
ऽयं तस्य करुणोत्पश्यर्थं चोचैर्गान, तदर्थं च समवेतत्वम् । कस्पा
आप भाग्यात् स्नेहेन कृपया वाऽऽगच्छेदित्याशयेन वा समवेता।
अन्य काश्चिदादाय पुन, पलायन कुर्यादित्याशयेन पा ॥
निहात्तिपले,पुनर्मायालक्षणाया. कालिन्या. पुलिन इति ।। ४५ ।।
इति श्रीमद्भागवतव्याख्या गूढार्थदीपिकाया
दधामस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ १० ॥२॥

·रासपश्चाध्यायीचयाख्यायाम् । अथैकत्रिंशोऽयायः॥ एकत्रियो शुभाध्याये गोपिकागीतसके । भार्थयात्यो जगु कृष्ण प्रेम्णा गाप्य इतीर्यते ॥१॥ अहो तस्प कलगीतेनाष्टा यथा तदा तक प्राप्तास्तथा सो ऽप्यस्मद्रीनाकृष्टोऽस्मदतिक मास्यतीस्याकायेन गानमचाना अगलियाणां गानमुदाहरति ॥ श्रीगोप्य ऊचुः ॥ जपति नेऽधिक जन्मना ब्रज श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि ॥ दयित दृश्यता दिक्षु तावकास्त्वयि धृतासवस्त्वा विचिन्वते १ जयतीति । मङ्गलार्थमादौ अयतीति प्रयोगः । तथाच मङ्गला ऽर्थकलादादौ क्रियापदप्रयोगो न दोषावहः । अहो बजकृतार्थ सार्थकतावतारण त्वया सर्वोऽपि ब्रज' कता कतस्तत्रत्या वय किमर्थमुपेक्ष्य ते इत्याशयेनाहुः ॥ तवाजस्य ज-मनाऽऽदिकारण विरस्य ज मना स्वेच्छामात्रविलासितेन जमना प्रादुर्भावेण ब्रज स्तरस्थानत्ताजयति समस्तभूमिभुव स्वलोकप्रदेशेभ्यः सर्वेभ्यो जमोका तेभ्य उ कर्षण पतते । तपाप्यधिक वैकुण्ठादपि जयति पचाप ल माप भगान वतते तथाप्यवविध जमादायैवविधा लीला नाकारता यापज भस्था मिथुरा, तथापि तनत्यानातदनुपल म्भान् । दीवसुदेवाभ्यामपि न दयशोदावन तु ज मोपलब्ध मपि तु विष्णुस्वरूपदर्शनमात्रम् । अत्रत्यलीलादर्शन तु सर्वस्या ऽपि दुबारमतो बज एवोकृष्टतम इति भावः । ननु मज्जन्मना ब्रजस्य परमोत्कर्पो भरनीमि' कथमवगन इतिचेत् तत्राहुः ॥ श्रय त इति ॥ हि यस्मादिन्दिरा श्रीरत्र जे श्रयते । वैकुण्ठे तु सैव प्राधान्यात सर्वैराश्रीयत इत्यर्थः । तत्र हि शश्वद सर्वदा तु से ·गूढार्थदीपिकायाम् । २ अध्यायः(.) १७९ बनित्या भार्याऽतस्तस्या नैश्चिन्याम सर्वदाऽऽअपणमावस्यक- मन तु बहीना सपनीनामस्माक सवादवसरलाभाय सर्वदा सेवन म। पुकतत् । पतिव्रताशिरोमणिभूतापास्तस्या, भक्तमनुप्रदा तिशय ख्यापयितुम याधीनतया वर्तमानस्य पत्युरनुवर्तनामिति भावः । यस्मादस्मदर्थमत्र भवतो जाम, वस्माञ्च मास्ति लक्ष्म्पा भय तयाऽङ्गीकृतत्वादतो, हे दयित, हश्यतां त्वया प्रत्यक्षीभूप ताम् । प्राणप्रियस्य मबक्ष तव प्राणस्थितिसाधनमिति सवोधना काया । किश्श तावका व्रजस्त्रियस्वा दिक्षु विचिन्वते । तथाचाना- ऽनुग्रहार्थमवतीर्णस्य तब ब्रह्मादिभिर वेषणमुचित, न तु ब्रजवा. सिभिरिति भावः । ननु युष्माक ताशी भक्तिर्नास्ति इति कृत्वा- Sइ तिरोहित इतिचेद सबाहु त्वयि पता भगवमाणा: सन्द्रि याणियाभिस्तास्तथाचैवविधात्वदीयानाम् अनाथचादिक्षु भ्राम्प- तीनामिद महदसगतमिति महदैन्य व्यज्यते ॥ अनभिज्ञापले, दयित, तेज मना वजस्य सर्वोऽपि जनोऽधिकं जयति । यहिनमा रभ्यान तव जन्म जात तदिनमारभ्य प्राण्डस्थेषु मध्ये कस्यापित दपि प्रजवासिनो माये कस्यापि पराजयो न जात इत्यैार्यप परा काष्ठा ध्वनिता ॥ इन्दिरा सपदादिरूपा श्रीरपि अब बजे शाश्वनिरन्तर श्रयते। श्रीरिति स्वनामसार्थक्याय ब्रजमलपृत्य वर्तते हि मसिद्धगिदमिदानी लोकवये । तथाच, नारायणसमा गुणे रिति ज्योतिर्विदग्रगण्येन गर्गाचार्येण भवज मपवे लिखितत्या नारायणसमत्व स्वग्यनुभूयते बजे वैकुण्ठतुल्यत्वम् । अवोऽस्माक विरहरहितवैकुण्ठवासिसमानत कुनो नास्ति । तस्मादस्मास्वपि तथात्व सम्पादमितुमवश्यमस्माभिर्भधान दृश्यताम् । नच वैकुण्ठ वासिना नारायण इव युष्माक नाह प्रेष्ट इति चेत् लबाडु ॥ दिक्षु तावका इति ॥ सर्वासु दिक्षु यावापाचाप्यस्माभिरविष्य ·१८० रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ते, तथापि भवान लभ्यते तत्र वय किं कुर्म इति भावः । तत्रापि तावका त्वदनन्या, अत एव त्वामेव । अनेनासमाहितता निरस्ता। मनु परोक्षार्थ तिरोहितेन मयाऽवगत- नाद्यापि युष्ममेमपरिपा कास्था सम्पन्ना । मद्विरहेऽपि जीवनदर्शनादितिचेत् तत्राहुः॥ स्वाय स्वरमाप्त्याशया धृतासबो जीवन्तीत्यर्थः । तचित्त्या तु सावकाना जीवन दुर्लभमतो झटिति दृश्यताम्।मरणपर्यन्तपरीक्षा पा अनुचितत्वादिति भावः ॥ मानिनीपले, लव व्रजा पासा- मस्माक जन्मना अधिक जयति श्रीश्च शवदत्रैव श्रयते, तथा तास्तायकास्त्वा विचि यत इति दृश्यता ज्ञायताम् । परमोत्कर्षेच योदिहेतुभूतस्वजनदुखाऽपरिशानरूपमा य नोचितमिति भावः । न च साधारणसम्बधा, कि तु मेष्टो भवानिति सम्बोधनाशयः। किञ्च, स्वयि धृतासवस्त्वत्पाप्याशया धृतजीवनाः । तथाच तमि दृस्या मृतावस्मासु तवााप परमोत्कर्षादिक न स्थास्यतीति भावः। यदा, ननु दयिते मयि वियुक्त भवतीनामेतावत्पर्यन्त कथमा णा देहे स्थिता इतिचेत् तत्राहु ॥ त्वयोति ॥ कठोराधिारोमणि भृते असख्यातस्वसखीजनपरमतापहेतुक्रीडापरे स्वीयदु'खजनित मुखाऽम्युधिमग्ने धृताः स्थापिता: प्राणाः याभिस्ताः । तथाच पथा स्वगृहे दक्षमानेऽप्यन्यदीपगृहस्थ पस्तु न दहा तथा स्वयि स्थितत्वादस्मरमाणानामेतावत्पर्य-त रखा जातेति भावः । यद्वा यद्यपि तव जन्मना वजोऽधिक जयति श्रीश्च शाश्वतत्रैव श्रयते त- थापि ध्यैवेद सर्वम् । यतस्त्वयि घृतासवस्त्वदर्पितमाणादयस्ता- वक्रास्त्वा विचिन्वते । अघापि दुखिता एव सन्ति, तस्मात मुह दननुमाहिकाया समृद्धयर्थ्य दृश्यता ज्ञायताम् । तद्वैयर्थ्यपरि- हाराय प्रत्यक्षीभूयतामिति वा । दयितलाव तवेद हित बदाम इति सम्बोधनाशय.॥

·. गूदार्थदीपिकायाम् । २ अध्याय' । (२१)। १८१ नितिपले, अधिष्ठानभूतचिदात्मनैवेद देहरदिसमस्त बोभत इति श्रुतय आहु. ॥ जयतीति ॥ हे दयित परप्रेमास्पद तब ज- न्मना मादुर्भावण जो देहेन्द्रियसघातोऽधिक जयति सत्तास्फ तिमत्तयाऽवभासते तथेन्द्रियशोभाप्यत्रैव निर तर श्रयते सौन्द र्यादिगुणाकान्ततया प्रतीयते । तस्माद् यस्यात्मनस्तव सत्तादिना मिथ्याभूतस्यात्य तमलिनस्याऽप्येव प्रतीतिस्तेन त्वया दृश्यताम् । विद्वदनुभवविषयत्व प्राप्यताम् । के ते विद्वास इत्यपेक्षायाहु ।। ये त्वयि धृवासवस्तावकारा। तानि सर्वाणि सयम्य युक्त आसीतम पर, मच्चित्ता पद्गतपाणा इत्यादिनोक्तलक्षणा भवदीयारवां सर्वाधिष्ठानभूत परमात्मान विचिन्वते अ वेषणपरा सति । तथाच पञ्चकोशविवेचनात्मका वेषणप्रकार उक्तस्तैत्तिरीयश्रुतौ । तस्मा द्वा एतस्मादभरसमयाद योऽन्तरात्मा प्राणमयः । तस्माद्वा एत स्मात माणमयाद पोऽन्तरात्मा मनोमयः । तस्माद्वा एतस्मान्मनो मयादन्योऽन्तरात्मा विज्ञानमय । तस्माद्रा एतस्माद्विज्ञानमया- दन्योऽन्तरात्माऽऽन दमयस्तस्य प्रियमेव शिरो मोदो दक्षिण प- क्ष' प्रमोद उत्तर. पक्ष आन द आत्मा ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठा असम्मेव साभवस्पसद् ब्रह्मेति वेदचेत्, अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेन सतो विदुरिति । यद्रा व्रज' श्रुतिकदम्बस्तव जन्मना प्रादुर्भावेण प्रकट वेदार्थभूतेन त्वयाऽधिक जयति शोभा च महतीं पामोति। हि यस्मादतो ये त्वपि धृतासवस्त्वा विचिवते तेषा श्रुतिकदम्बे भ वान श्यतामित्यर्थः । यद्वा तवाविर्भावेण व्रजा सघातोऽधिक जयति, श्रीश्च विद्वदेहादौ शश्वच्छ्रयते । अतो ये विचि बते तेपा रचय ताम् । एषु पयेषु पादद्वितीयाक्षरहलैक्प केषुचित पादेषु प्रथमस समाक्षरहलैक्यमालङ्कारिकसमयसिद्धमावात् कचिदैक्यमिति द्र- व्यम् । एकादभाक्षरे विष्टुप्सकाके छ दास चतु षष्टयुत्तरपटशत ·१८४ रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । दोषपरिहारायागम्यतामिति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे, तब दर्षाननैव ससारनित्तिर्नान्यथेत्याहु ॥धार दिति । शरत्कालीनजलव स्वच्छे आशये अत'करणे ते तव हशा दर्शनेन किं किमप्यनिर्वचनीयमझाने शुरकस्य सत्तद्विषयस्य दा सिकास्तत्तदाकारा अन्ताकरणवृत्तीश्च निघतो नाशयतो विदुष इह वधो नाशोज ममरणलक्षणसतिप्रवेशलक्षणोन भवति । तथाच श्रुतय. आत्मन्येवात्मान पश्येत् । तरति शोकमात्मवित् । ब्रह्मविदा- मोति परम् । न स पुनरावर्तत इत्याद्याः । अज्ञानत कार्ययोजनानि वर्मत्वमुक्तमित्याशयेनाह. ॥ असाधुजातमनिर्वचनीयोत्पत्तिमद, यत् सरसिज सद्रूपब्रह्मलक्षणे सरसि अधिष्ठाने प्रतीत कमलस्था- नीयमान तदुदरश्रीश्च तदुभय मुष्णाति नाशयतीति तथा तये स्पर्थः॥२॥ किञ्च बहुभ्यो मृत्युभ्यो रक्षित्वा विरहामिना मारणाय म वृत्तौ निमित न विथ इत्याशयेनाहु । विषजलाप्ययाद व्यालराक्षसाद वर्षमारुताद्वैधुतानलात्॥ वृषमयात्मजाद्विश्वतो भयावृषभ ते वय रक्षिता मुहु ॥३॥ विषेति॥ विषजल कालियहदजल तेनाप्ययो गोपानां नामा स्तस्मात् ।व्याळराक्षसाद् वत्सपालान गिलतोऽघामुराद पत्सपाला- विरक्षणेन परम्परया वयमपि रक्षिता. । वर्षयुक्ता मारुताद् वैद्यु तीनलादणानिपाताचेन्द्रकताद् गोवर्द्धनधारणेन । साक्षाद् वृषो - भासुरारिष्टः । मयात्मजाद् व्योमामुरात् । तचरितमने वक्ष्यमाण मपि गसोत्सवात् पूर्व जातमिति द्रष्टव्यम् । वलीलाया आत बास्य एय योग्यत्वात् । किं बहुना अ यस्मादपि सर्वतो भयाद, हे झापा सर्वोत्तम पप रक्षिताः। तथाच यथा श्रेष्ठत्वात् पूर्व रक्षि ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यापः (३१) १८५ तास्तथेदानीमपि दर्शनप्रदानेनास्पद्रक्षणमेवोचित, न तु स्वभाव स्याग इति भावः ॥ अनभिज्ञापले, तत्र तत्र स्वरक्षणेन यथा वये रक्षितास्तथेदानीमपि स्वप्रकटनेन रक्षणीया इति भावः ॥ मानिनीपले, ननु पदि भवतीनां षधी ममाऽभीमिता स्याद सहि भवयो न राक्षता' स्युरित्याशयाहु ॥ विपेति ॥ तथाच वहस्तन वधार्थमेव रक्षिता इति वर्तमानकालीनया प्रवरपा द्वायत इति भावः। तत्र तत्र रक्षणपरायणे श्रेष्ठत्वेन ख्याते त्वयि विश्व स्तानामस्माक घातो नोचितो, विश्वासघातास्यकर्मकर्तृत्वायोग्य. स्वाच्छेहस्य तवेति सवोधनाशय. । निवृत्तिपक्षे, किश्चास्माकमपि तव तत्वज्ञानादेव रक्षण भ. पति, ना यथेत्याहुः ॥ विपेति ॥ ते तव ज्ञानादिति शपः। हे - पभ क्षराक्षरातीतपुरुषोत्तम, तब मानाद्धेतुभूतादधिकारिभिस्वद- नुग्रहेण सपादितात्पुन पुनर्वय रक्षिना जाता.परमात्मज्ञानस्य वि शेषणानि विषरूपस्य, विभेखल्पश्रुतादेदो मामय प्रहरिष्यतीति भ- पहेतुस्खेनाभितस्य जलस्य, इलयारभदाजडस्यारपश्रुतस्याप्यया- त् पलायनकरात् । पुनश्च व्यालाना बहुश्रुनत्वेऽपि विपरीता- थकल्पकत्वात खलाना, राक्षसाद राक्षमवद्भयङ्करात् । व्यालो दुष्टगने सर्व खले श्वापदसिंहयोरिति मेदिनी । पर्पस्य दुखदृष्टे- मारुताद वातवत्तनाशकराद । तत्र को मोह क' शोक एकत्व- मनुपश्यत इत्यादिश्रुतेः । तथा वैगुताद विधुद्वद् निष्प्रभतरणा- दिस्थानीय ज्ञान वैद्युतम् । विद्युत्तहिति स याया खिया त्रिषु तु निष्पभ इति मेदिनी । तदेव वैद्युत, तत्सम्ब- यहङ्कारादिक वा। तस्याऽनलादनलबहाहकात् । तथा दृषमयात्मजाद् भगवदारापन लक्षण निष्काम कर्म नित्यादि समा यात सुपशब्दप्रतिपाद्यम् । तन्मयादात्मनोऽत करणाजातात् । अत एव, विश्वत. सर्वतः , । २४ ·१८३ रासपश्चाध्यायी व्याख्यायाम् । अभयात् सर्वप्रकारणाऽनुच्छेद्यात् । हेतुबाधेन सर्वभयोच्छेदकरादि तिना । द्वितीयाद भ । भवतीनि श्रुते ॥३॥ युक्त च स्मदादरक्षण, तदर्थमेव न दन दनविग्रहात्मनाऽऽवि भूतलादिसाशये पाहु । न खलु गोपिकानन्दनों भगा नखिलदेहिनामन्तरात्मक् ॥ विखनसार्थितो विगप्तय सख उदेयिवान् सात्वता कुले ॥ ४ ॥ नेति ॥ गोषिकाया यशोदाया नन्दन सुतो भवान्न भवती ति परिद्धम् । किन्तु ममाणिना योऽ तरात्मा तस्य दृक् माक्षी अ तर्यामी भवान् एपम्भूनोऽपि पिखनसा ब्रह्मणाऽथितो विश्वस्य रक्षणाय माथित ' सन् मात्वता यादवाना कुल उदेयिवान् पादु भूत । नवजाननीभि किमि युक्त-निघ्नतो नेह किं वध इति तस्मात्तिरोहिन एप स्थास्यामि, यथा युष्मक कदापि दर्शन न भवेनिया काहु ॥ मख हाने । तथाच भवहत्तसख्यानुरूपेय मुक्ति करुणोद्दीपिका, न तु कापावहाऽतो विश्वगोपनाय प्रादु (तस्य तब न म यगताना स्वय सवीभावावेशिताना करुणया कालनमेवानस्पमि ने भाव । यद्वा समान्तरत्यभिज्ञस्य तपास्पद त करणीप्रमानरेकोपरि दृष्टिः कर्तुयुक्ता, न तु दोभासोपाल म्भारपारिगणनेत्याशयेनाहु ॥ नति ॥ अनभिज्ञापले, तथाच कालयमा नारना स्वीयरक्षणादिना लाकोत्तरसामर्थ्यप्रकटनाद्वय मव तर्कयाम इत्याशयेनाडु ॥नति ॥ खलुशब्दो वितर्के । सर्वापेक्ष याऽल्पबलाया गोप्या मुतो भवान, कि तु सर्वदेहिनामन्तरात्म ·१८७ गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय । (३१)। दृगिति तयतेऽस्माभिः । ननु सन्तिर्यामिणो मम देहिभावेन क थमुत्पत्तिरित्याशङ्ख्याहुः ॥ विखनसेति ॥ सास्वना साचिका ना सज्जानाना कुले विश्वगुप्तये उन चित्रान् । तस्मात तवाविभागो, न तु ज माsत सर्वपालनायावतीर्णस्य तव सखीनामस्माकमुपेक्षा नोचिता । दोऽप्यस्माक त्वदुत्कर्षहेतुरत कोप बिहायाग तव्य मिति भावः ॥ मानिनीपले अहो नि यशिरोमणिरय के इति बहू विचार्य यथाऽस्माभिर्भपानिश्चितस्तथेत्याशयनाऽऽहु* ॥ नेति ।। भवान् करुणाहीनः मयसीदु खाया तदाविष्टस्वा ताया श्री यशोदाया न दनस्तदीयाना दुखदत्तादान दजनक सुतो न भवति । तहि कोऽह निश्चिन इतिचेतनाहु ॥सर्वप्राणिनाम तर्यामी स एव परमदु खरना दुख पश्य नपि तद त मुख वमात । सवा न्त स्थस्य तस्याबहिराविर्भावे निमित्तमपि वय विन इत्याहु ॥ दि खनसोति ॥ स्वष्टिद्धिमभीप्सना ब्रह्मणा विश्व गुप्तये मार्थिता-व- द्भत्या जीवानामोक्षो भवत्यतस्त्वमवतीर्य गुप्तस्तिष्ठतदेश्वरवादिना मपि स्वीश्वरम य म यमानानामपि मोक्षो दुर्लभो भविष्यति, तत एव मे मदिर्भविष्यतीति विधिवाज्छिासियथ परदारपरद च्यचौर्यादिक स्वस्तभावप्रतिकूल खगोपनार्थमह्री तु साव तो कुले उदयिवान् । अत एव परदाराणामस्माक सख्यमाश्रित वानिति सबोधनाशय । यद्याप स्वगोपनाथमेव वं प्रत्तस्त थाप्यस्मद्दु खकरमौदासीन्य किामनि स्वज्ञापक चिह्न पुन गृहीतवानत स्वप्रकटनामपादक तत् सर्वथा पाश्रयणीयमि ति भाव । यो विश्वस्य प्रपञ्चस्य माक्षपार्गेऽपत्ति मानेन सरक्षणार्थ साचता दया दिसाक्तिकधमता कुले तेपामपि ततो वैमुख्यसम्पादनार्थमुदेयिवान् अस्माकमपि स्वधर्माष्ट्रिच्युनिमिय ध सख्य गृहीतवानिति सम्बोधनाशय । यद्वा प्रथम निर्दिष्टस्य

·१८८
,
रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
नत्र सर्वपादैः सम्बन्ध । भवान् गापिकानन्दना न खलु प्रसिद्ध
सद्रक्षणाद् व्याश्चत्वात् । नाप्यखिलदेहिना हृद्गतभावः । अ
स्म मनोगतप्रेमातिरेकाज्ञानात् । तथा विखनसा, न हिस्यात सर्वा
भूतानीत्यादिवेदवाक्यविश्वगुप्त्यर्थ न माथितो, यथोक्तमार्थना
वाक्यमपि न श्रुतवान्, अस्मद्धिमापरायणस्वाद । नाऽपि सा
स्वतां कुल उदेयिवान तत्कुलोचितत्क्रपालुवाघदर्शनात् । तथा त
धर्मासम्पादनाद् यथैव गापिकान दनत्यादिना ख्यातोऽसीति भा-
या। अत एव सखित्वेन ख्यात सखा न भवसि पात्रुधर्माका-
तत्वादित्याशयेन सम्बोधयति, हे असख्य इति ॥
नितिपक्षे, खलुशब्दो निषेधे । भवान् गोपिकानां श्रुती
नामस्माकमानन्दकरो न भवतीति न, यतोऽखिलदेहिनामन्तरात्म
हक् । यो विज्ञाने तिष्ठन विज्ञानम तरो यमयति य विज्ञान न वेदैप
आत्मान्तर्याम्यऽमृत इति श्रुने । विशेषेणाखनति पदार्थ वि
चारयतीति विखना विद्वान् तेनार्थितो विषयीभूतमोक्षरूपो विश्व
स्य सर्वस्प सकार्यकारणसद्धातस्य गुप्तये सखः खैरिद्रियैः सह
वर्तमानः सन् सवरता मनआदीना समुदाये उदेयिवान् ।
नेन जीरेना-मनाऽनुमविश्य नामरूपे व्याकरवाणि । अपरेपमित
स्वन्या प्रकृति विद्धि मे पराम * जीवभूता महाबाहो ययेद धा.
यते जगदिति श्रुतिस्मृतिभ्याम् ॥४॥
तस्मात स्वद्भक्तानामस्माकमेतत्मार्थनाचतुष्टय सम्पादयेत्या ।
विरचिताभय वृष्णिधुर्य ते
चरणमीयुषा ससतेभयात् ॥
करसरोरुह कान्तकामद
शिरसि धहि न श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अ याय' । (३१)। १८९ विरचितेति, चतुर्भिः ॥ करसरोरुह नोऽस्माक शिरसि धेहि तत्र स्थापनेनान्त'करणस्थस्य तापस्योपशमो भविष्यतिसरारुहात्मक स्यात्य तशीतलत्वादिति सरोरुहपदेन सचितम् । न केवल ता पोपशामक कि तु कामद सकलमनोरथपूर्तिकरम् । ननु स्वकान्त स्येद कृत्यमिति चेत् तबाहुः ॥ कातेति ॥ ननु योगि येय क स्यापि कान्तो न भवति, कुतो भवतीनामित्याशयाडु ॥ श्रि य करस्य ग्रहो ग्रहण येन तत् । यथा तत्र गृहस्थो भगवान् यथा श्रिय हस्ते गृहीतयॉस्तस्मानिछरसि हस्त धारयतु, नास्ति किश्चि द्वाधकमिति भावः । ननु श्रियो विधिपूर्वक हस्तग्रहणम्भवतीना शिरोग्रहणे को हेतुरस्तीति चेत्तत्राहु ॥धारणमीयुपा तब शरणा गतत्वाभिलाषाणां विरचितमभय येन तत् । एवञ्च विवाहितापेक्ष यापि शरणागतानामस्माक कामशत्रो. सकाशात् पालनमत्या वश्यकम् । शरणागतपालनस्येश्वरस्य तब निजधर्मसात् । ननु तथापि निषिद्धोऽय प्रकारा सर्वथापि वर्जनीय इतिचेत् तत्राहु ॥ वृष्णिधुर्य, यदुकुलोद्भवस्य बहुस्त्रीकस्य कृष्णेशिधुर्य श्रेष्ठो भवान, पतित्वेन वृतोऽस्माभिरतो नास्ति दोष । तस्माद् दृष्टादृष्ट दुखमपाकर्तु योग्योऽसीति भावः । यद्वा यस्माद्विश्वस्य गुप्तये भ गवत उदयस्तस्मादावश्यकत्वावधाऽस्मद्रक्षण तथा वयायस्य वि धेयामत्याहु ॥ विरचितेति ॥ मदीया भवत्य इत्याश्यामनाथ क रमरोरुह न शिरसि निधेहि तत्स्थापनेन त्रिवर्गसिद्धिरस्माक भविष्यतीत्याशयेनाडु ॥ कामदम् ॥ यतोऽस्मत्का तत्वेनावतीर्ण स्य भगवतोऽस्मन्मनोरथपूर्तिरावश्यकीत्याशयेन सम्बोधयन्ति ॥ का तति ॥ ननु भवतीना सति पतयोऽत कथमह काता, कथ च पदस्तसरोरुह कामदमितिचेत् तत्राहु । श्रीकरग्रहम् ॥ यथा श्रीपतित्वेन प्रसिद्धा अपि न बस्तुत. श्रिय. पतय , कि तु सुव ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । स दिमायिकरूपापनायास्तस्याः । अत एव भगवद्धस्तकमल त स्करग्रह, तथाऽस्माकमपि मायिकरूपान्तरमभर्खास्ते । मुख्यस्तु कातो भवानेवात एबास्मान स्वीकृतवानित्याशय ॥ किश्च, एनेर्भयाच्छरणमीयुपा विरचिताभय मोक्षपद चरण प्रपन्नानामि- त्यर्थ । सर्वस्य मनोरथानुरूपफलप्रदानाय वृष्णिषु श्रेष्ठत्वेन भ वानवतीर्ण इत्याशयेनाहु ॥ वृष्णिधुर्य ॥ अनभिज्ञापले, युष्मत्या र्थनामाकर्ण्य स्वस्मॅिस्तत्करणसामर्थ्यमवधााह मकाटिनो भविष्या मीति तदभिमायमालक्ष्य सुकर प्रार्थयति ॥ हे का त, करसरोरुह नः शिरसि धेहि । किमर्थमितिचत् तत्राडु' ॥ कामदम् ॥ शरण हारपरस्य कामस्य खण्डनकर तदुद्दीपक च । अनेन रतिमार्थनमपि व्यायन्ति । अ यथा सर्वाप्यस्माकम् अलक्रिया का ताननुमोदना द् वृथाभविष्यतीत्याश येनाहुः ॥ श्रीकरः सर्वशोभापूर्तिकर ग्रहो येन यत्कर्तृक शिरोग्रहण सर्वालङ्कारशोभाकरमिति यावत् । न वा र्यमार्गाद् यद्भय तत्सत्त्वे कथ तेन सुख भविष्यतीति चेत्तत्राहुः ॥ सम्यक्स्तेार्गायद्भय तदुल्लङ्घनज य तस्मादपि तप शरण गता ना विरचिताभयम् । इन्द्रादेरपि पराजय कर्तुं समर्थस्य तव त्वदी यानां च नास्ति स मार्गादपि भयम् । प्रबलेन खया मवर्तितस्य समार्गत्वात् । तदुक्त, सर्व बलयता पथ्य सर्व बलवता शुचि * सर्व बलवता धर्म सर्व यलवता स्वकमिति । मागय वसुदेवस्ये त्यनुरोधेन वृष्णिवुयेति सम्बोधनम् । तथाच पालनशक्तिमत स्तबास्म पालनमेवोचितमिति तदाशय ॥ मानि-नीपले, मोऽस्माक म ये तब सत. सम्यक्पलायनादितोऽपि दूरवीरोधानाधनय तस्माच्छ रण मासाना शिरसि करसरोरुह निधेहि । यत पूर्व वि रचितमभय येन । जमान्तरे क्षत्रवशोद्भववाद भयमदत्वमुचितमेव सब हमस्येति द्योतय त्य सम्बोधयति ॥ हे वृष्णिधुय्येति ।

·गूदार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। ११ पुनश्च हे तत्कान्त ॥ तामा कामद । तथाच का तभावमङ्गीकृत्य येन हस्तकमलन काम दत्तयॉस्तस्याधुना शिरमि स्थापने को वि. लम्ब इति भाव । पुनश्च, श्रीकरग्रहम् ॥ शोभाकरग्रहणयोग्यम् । तथाच तदभावे तासा शिर एव पातप्यतीति भावः ॥ निद्वात्तपक्षे, अत स्वस्वरूपप्रकाशनार्थ व कुर्विति प्रार्थयन्ति। विरचितेति ॥ हे वृष्णिपुर्य, णा नि श्रेयमार्थ गृहीतकृष्णाद्य- बतार, तव शरणम युपा भगश्चित्तत्वादिप्रपन्नलक्षणवता श्री करग्रह मोक्षश्रीसम्पादकमाग्रह नोऽस्माक श्रुतीना शिरसि म सतके उपनिषद्भ ग क नद्रूपो रसो, ब्रह्मान दात्मकरस राति 4- दातीते करमरस्त्व निधेहि । श्रीकति मम्बोधन वा । तथात्वे सति मत्माप्तिस्तेपा सुकरेत्याहु ॥ हे कान्त । अस्मत्मतिपाद्य, काम यति खण्ड यतीति त मनत्रामनोच्छेदकरम् । पुनश्च, अरुहम् अरूणि वेद रूपशब्दप्रमाणाद बाह्यानि मतानि हतीति तथा तम् । अत एव सस्तेर्भयाद्विराचताभयम् । एवम्भूतग्रहस्य त्वत्कृपा विनोदयासम्म वात्तदथ वा पापयाम इति भाव ॥ ५ ॥ अपरा पर्थयन्ति। ब्रज जनाहिन् वीरयाषिता निजजनस्मयध्वसनस्मित ।। भज सख भवकिङ्करी स्म नो जलरुहानन चारु दर्शय ॥६॥ व्रजजनातिहन ब्रजजनपीडानाशाय कृतावतार । तथाच खावतारसामा यप्रयोजनमवलोक्याप्यस्मन्गतिनाशन तवोचिन मान घातोऽधिका काचिदातिरस्त्यस्माकमिति भावः । किञ्च, हे ·१९२ रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । योपिता वीर दानशुर ब्रह्मादिभिरण्यशक्यपूरणाया अस्मदिच्छा या पूरक । ननु सत्यमेव तथापि भवतीना मानरूप दोषमवलो क्य तन्निरासाय तिरोहितोऽस्मीतिचेत् तत्राहु ॥ निति ॥ नि जजनानामस्मदादिस्वसेवकाना स्मयस्य गर्वस्य ध्वसन स्मित प स्थ । तथाच स्मितमात्रस्यैषोत्कटप्रार्थनोत्पादनेन तमाशकस्य सम्म वात किमर्थ तिरोधानाय प्रवृत्तोऽसीति भाव ।। स्मितेन हास सङ्कचेनैव गर्व वसो भवतीति वा । अताऽस्मान् भज सेवय । ननु पालनपार्थनाधिकारवतीना, भजेति मार्थनादद्यापि स्मया न निवृत्त इति गम्यत इतिचेत् तत्राहु. ॥ भवकिङ्करीरिति ॥ स्म कृतसेपनसदृशभवत्कर्वकसेवनेनैवास्म पालन नान्यथा । तच्चाव श्यकम् । ये यथा मा प्रपद्य ते बॉस्तथैव भजाम्यहमितिभवत्पति ज्ञाससार तदनुसारेण गृहीतसखिभावस्य यधोक्तपार्थनायामनी चित्यशङ्का नो कार्येति योतनाय सबोधयन्ति ॥ हे सख इति ।। अस्मत्कैकार्य प्रसिद्धम् । यद्रा यथेच्छास्ति तथा कुरु, सप्रति तु कमलात्मक स्त्रमुख चारुमनोहरमस्माक दर्शयेति सदैन्य प्रार्थनम॥ अनभिज्ञापक्षे, हे वीर प्रदेयस्य दाने समर्थ नोऽस्मान् भजाऽस्म निकट सर्वदा तिट । प्रथम तु चारु जलरुहानन योषितामचलाना नो दर्शय । यतो, ह ब्रजजनातिहम् ॥ अ यथास्म मरणावश्यम्भा वादातिनाशनवतभङ्ग स्यादिति भावः । गर्ष वसनाया तर्धान ना चित, तस्य सुकरोपायसा यत्वादित्याशयेनाहुः ॥ निजेति ॥ मनु पूर्व कुतो गर्व कृतवस्य इन्याशय किंकरीणामप्यस्माक त्वयै व सहयपदे स्थापितत्वादियाशयेनाहु ॥ सखे, भवकिङ्करीरिति । यदा अस्मत्याग एवं यदि तवाग्रहस्ताई सपत्यस्म मरणकाले चारु खमुखपय सदर्शय, दृष्ट्वा प्राणत्याग करिष्याम इत्यर्थ ॥ मा निनीपले, ब्रजजनातिहापि योषिता वीरस्तधे समर्थः । अत पर ·गूढार्थदीपिकापाम् । ३ अध्यायः (३१) निजजने या स्मथस्तेन, निजजनस्मय वसन स्मित यस्य । अतो पथोक्तपतिं दृष्ट्वा वयमपि सम्प्रति मरणायोद्युक्तास्तस्मात् तवा स्मजीवनमपेक्षित भवेत्तर्हि शाघमागत्य भवकिङ्करीरस्मान् म ज सेवनायाश्रय । बाट प्रति बाठ कुर्यादि-युक्तत्वाद्यथा मखापि भवानस्मददुखाय तिरोहितस्तथा सख्योऽपि वय तव दुखाय धू तशिरोमणेस्तवाग्रे तिरोधानसामथ्याभावान्मरिष्याम इति सूच यन्त्य सम्बोधयन्ति ॥ हे सख इति ॥ किञ्च झटिति जलरुहानन चारु दर्शय अ यथा पश्चात्ताप करिष्यसीति भावः । यद्वा, जि- घासन्त जिघासीयादित्युक्तत्वात् सर्वा दण्डायितु किमर्थं प्रत्तो ऽस्यत एता भवकिङ्करी, भज यथा सेवय, नोऽस्माक तु चारु जलरुहाननमात्र दर्शय । अपकर्तुरपि सख्युर्मुखदर्शनेच्छा न नि- वर्तते । इद प्रार्थयाम । किं कुर्म इति, सख इति सम्बोधनाशयः॥ निवृत्तिपक्षे, स्वानुग्रहादुपनिषत्सू लम्याग्रहस्प ब्रजो वेद स्तत्सम्बन्धिन आस्तिकशिरोमणिभृतस्य जनस्याति ज ममरण- लक्षणसतिदु ख हरतीति तथा। यतो योषिता श्रुतिलक्षणस्त्रीणा- मस्माकमस्मदीयाना च रक्षणे परमसमर्थ ॥ रक्षणप्रकारमाहु.॥ निजजनाना स्वभक्ताना स्मपस्याऽहङ्काराविदोषस्य बसनाप स्मित म दहासो यस्य । हासोजनो मादकरी च मायेति हासना- दाभिधेयाया: सर्वानर्थवीजभूताया मायाया मन्दल स्वभक्तेष्व- वर्तन तस्मात, सखे सर्वदास्मत्सपृक्त, भवकिङ्करीभवत्प्रतिपादन- रूपसेवापरायणा, अस्मत्पतिपायतामाश्रयातथाच विवेक्य त करणे- ऽस्मत्यतिपात्रता प्राप्य, तस्य जलरूहस्य चतुर्दशभुवनात्मकपुष्कर- स्य कमलस्य चानन सत्तास्फूर्तिपद स्वरूप दर्शय । को होघाड या- तक प्राण्याद् यदेष आकाश आन दो न स्यादित्यानिश्रुत्या स सत्तास्फूर्तिद परम स्म पतिपादिन इति प्रकाशयेत्यर्थः ॥६॥ . २५ ·रासपश्चाभ्यायीच्याख्यायाम् । अ या प्रार्थयति॥ प्रणनदाहना पापकर्षण तृणचगनुग श्रीनिकेतनम् ।। फणिफणार्पित ते पदाऽम्बुज कृणु कुचषु न कन्धि हुन्छयम् ॥ ७॥ पणतति ॥ पाऽम्बुज न. कुचेषु कृणु कुरु बहुवचन समु वागभिमायेण । नेत्वदीयानां न इति वा । ननु विरहानलज्वा लातसेषु स्तनेष्वतिसुकुमार चरणस्थापनमार्थन नोचितमिति चेत तत्राहु ॥ फणिन. कालियस्य शेषस्य फणासु अर्पितम् । तथाच परमकोमलमपि विलक्षणशक्तिमान केनापि पीडयितु शक्य मिनि भाव । ननु तथापि स्तने चरणस्पर्शो नोचित इतिचेत्तत्रा हु.॥ श्रीनिकेतनम । लक्ष्म्यावासस्थानम् । तथाच श्रीयंत्र स बदा निति तस्य स्तनपु स्पर्शsवासा क म देह इति भाव । मनु, कामाक्रानावन्तलया निशाना युष्माकमनुरोधो नोधित इनिचेन तत्राहु ॥ तणचरानगम् ॥ यथा भगवता पाल्यमाना अपि गावस्तृण परित्यज्याऽमत नाननिता कि तु तणमेत्र तासा ममत नथापि कपालुना त्वया नोपक्ष्य-सेऽपि तु तदनुराध एव किगत, नगरदीया अपि पय ययपि कामासक्तास्तथापि नो पक्ष्या इति भाव । ननु नथाप युष्माकम जोन्द्रयतादिसम्पादक पाप व तस्तस्मथ कथ मत्या स्पर्माधिकारस्तस्मात्तानवर्तक कर्मानुष्ठानानन्तर तथा करिष्यामीनिचेन तत्राहु ॥ प्रणनदेहिनां पापकर्षण प्रकर्षण धर्मत्यागपूर्वक ये नता देहाभिमाननिवर्तक तत्वज्ञानरहिताश्च तपा पावावर्तकयो स्वधर्मतत्वज्ञानयोरभावात ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अन्याय । (११)। १९५ स्वपदाऽम्बुजमेव स्मृत दृष्ट स्पृष्ट पातभिपत क न म्यदतस्तथ भूता नामस्माक तेनैपापनिष्टत्तिसभवान्नानुष्ठाना नरमपक्षितमिति भाव तब तदर्पयित्वा हृच्छय काम कृन्धि विनाशय । तयाच न पापनिवृत्ति रस्माकमभिलपिता,कि तु कामस्य निटत्तिशित भाव । यद्वा भवत्यः कामोपाधिकपीतिमत्यो न दर्शनमात्रस्याधिकारिण्य इतिचत तवा हुरेवश्चेत्तहि तत्सतिबन्धक काममेत्र कन्धि कथमित्यपेक्षायामाहु ॥ ना कुचेषु स्वपदाऽम्बुज कु: । ननु न जानु, काम कामानामुपभोगेन शाम्यति * हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवद्धत इत्युक्तत्वा व तस्मापतेन न तबित्तिर्भविष्यति, किन्तु प्रत्युताभित्रदिरि ति शङ्कापि पदस्थापन पार्थनया निराकता । हस्तस्थापनस्थ तदभि वृद्धिहेतुत्वात् । ननु तत्स्थापनस्याऽभिवाददतुत्वाभावेऽपि कथ सबित्तिहेतुत्वमित्याशाहु ।। फणीति । तथाच कालियफणा- पंगेन यमुनाइदस्य निर्विवत त्वया मपादितम् । तद् दृष्ट्वा देह लक्षणफणिनः कुचलक्षणफणार्पणेन यमुनादस्थानीयहृदयस्प कामरूपविषस्य नि मरणेन निवित्तपादनममर्थत्वमित्यनुमीमह इति भावः । न केवल दोपनि कमात्र कि तु गुणाधायकमपीति योननायोक्त- श्रीनिकेतनम् । तथाच तत्वादर्पज्ञानादिलक्ष- णश्रिया स्पर्कपाबेणाधायकमिति भाव । ननु परमोत्कृष्टस्य मत्पदा- ऽम्बुजस्य स्पर्शोऽपि दुर्लभ इसाङ्क निरासायोक्त-तणचराउनु गम् ॥तयाचास्मदाधिकाराभावेऽपि तब करणया तस्य मौलभ्यामति भाव' । ननु तथापि पापनि ति विना कथ तत्सम्भव इत्याशङ्का निवृत्यर्थमुक्त- प्रणति। अनभिज्ञापले म हृत्तापशाा नकरोप लेपौषधमिव बहिदि अङ्गमङ्गमभीष्म पो दै येन चरणमङ्गमे व प्रार्थयते ॥ पणतेति ॥ ते पदाऽम्बुजमा क तमेषु कुचेषु नि धेहि । मनु पापभयानैव कर्तुं शक्रोमीति चेत् तत्राहु ॥ पण ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । नलकूबरादीनां स्थावरवादिपदपापस्य कर्षणमतस्तेन तव का पा पमाप्तिसमावनेति भाव । यद्वा, ननु किमिति करपवस्थापन न मागेत इस्याशा वापराधनित्यर्थमादौ पदाऽम्बुजस्थापनमे व मात इत्याशयेनाहु ॥ मणतेनि ॥ प्रणतानामस्मदादीनामप राधनाशकामत्यर्थः। ननु नैव प्रार्थनाय, कठिनेषु तेषु स्थापनेन मृदुलस्य वरणस्य पीढोदयादित्याशङ्कयाहु ॥ तृणाचरानुगम् ।। तृणशराबत्य तकठोरवस्तुपु स्थापनादेवकतेनाधिक दुःखमिति भावः । अनेन यथा तृणचरानुग्रहनशात तदनुगमनजन्यपादपीटा स्वया न गण्यते तथास्पदनुग्रहशादपि सा न गणनीय पाप व नितम् । ननु नानारत्नालङ्कारालङ्कनेषु युष्मरकुचेषु पादार्पण न शोभत इतिचेत् तत्राहु ॥ श्रीनिकेतनम ॥ नखचन्द्रादिशोभास्प दस्वात्ततोऽप्यधिकालकृतिकरमिति भावः । ननु युष्मद्धदयस्थता पजन्यदाह कथ सोडु शक्य इतिचेत् तत्राहु ॥ फणीति ॥ भव तु किं तत इति चेत्तत्राहु ॥ हृच्छय काम कन्धि, पश्चाद्यथा कामोपशमः स्यात्तथा कुरुष्वेति भाव ॥ मानिनीपले, ननु युष्म दर्शनमात्रस्य कामोद्दीपनत्वान्मानवतीना युष्माकमालिङ्गनादेर्दुर्घट स्वात कामबाधाभयामाहमाविर्भवामीतिचेत् तवाहु ॥ प्रणतेति ॥ अहो सत्यामिद, तथाप्याग तव्यमागत्य चन. कुचेषु यथाकथाभ त पदाऽम्बुज कृणु । एतावन्मात्रमस्माभिरनुज्ञायत इति भावः । मन्वेतावता मम प्रयोजन कथ भवतीति चेत् तत्राहु ॥ कृधीति ॥ अस्माक लोकोत्तरसोदर्यबादेतात्रतैव तव च्युतिर्भविष्यतीति व्य झ्या । ननु सर्वोत्तमाना युष्माक पदेन स्पर्शे कृते पाप भविष्य तीति नाइ तथा कतु शक्नोमीति चेत्तवाहु. ॥ प्रणतेति ॥ ननु प रमकोमलस्य पदाऽम्बुजस्यातिकठोरयुष्मकुचस्पर्कन पीडा भविष्य ति, तथाच तया व्याप्तहृदयस्य मम रसाविर्भावो दलभस्तत. करा ·गूदार्थदीपिकायाम् । ३ अभ्यायः । (३.)। १९७ 5म्बुजार्पणमनुज्ञायतामितिचेत्तत्राहुः ॥ तृणेति ॥ अहो मत्यक्षाप लापपरायण धूर्तशिरोमणे तृणशकरायपेक्षयाऽप्यस्मरकुचा. किं कठोरा इति भाव । ननु भवतु, यथाकथश्चित्स्थापयिष्यामि, तथा पि तेन कुचाना शोभा नङ्क्षचतीति चेत्तत्राहु ॥ श्रीति ॥ शोभा नित्तिभय न काय, तव चरणस्य शोभास्पदत्व वस्मामिहीयत इति भाव। ननु मदीयेन तिरोधानरूपापराधेन भवतीनाम" करणे म हाक्रोधो वर्तते । तथाच क्रोधानलज्यालया तदाहावश्यम्भावात क थ रसानुभव इतिचेत्तत्राहु ॥ फणीति ॥ अहो किमिसेवमनु- भूता तसामर्थ्यानामग्रतो बहुविधचातुग्य प्रकाश्यते त्वया, न हि कालियविषाऽदग्धस्या येन केनचिद्दाह सम्भवतीति भाव । तस्मा जय विहायागतव्यमिति भाव ॥ निवृत्तिपक्षे, मावत करणयुदि विनद कय भविष्यतीति चेत् साऽपि सदधीनेत्याशयेनाहु ॥णतेति ॥ तव पदाऽम्बु- जोपासनन हि तस्य शुद्धिर्भवत्यतस्तन कुचेषु कर्मोपासनप्रतिपा दनभागेषु कुरु भगवत्पदाऽम्बुजाराधनमेव कर्मोपासनाकाण्डयारर्थ इत्यधिकारिचेतसि प्रकाशये अर्थः । यतस्तव पदाऽम्बुज फणिन शेषस्य फणास्वर्पितम् । तथाच नारायणपरा बेदा नारायणपरा मखाः * नारायणपरा योगा नारायणपरा क्रिया इत्युक्तत्वाच्छेप पापिनो नारायणस्य भगवतस्तष पदाऽम्बुजमेवनमेव काण्डद्वयार्य इति भावः । यतश्च श्रीनिकेतन भोगमोक्षश्रीप्रदम् । यतश्च साध कानुग्रहार्थ रामकृष्णाद्यात्मनाऽवतीर्णस्य तव तृणचराऽनुगम् । गोमगायनुगमनपरम् । तृणचरैस्त्यक्तसर्वभोगैस्तपस्विभिरनुगम्यत आराध्यत इति तदिति वा । यतश्च प्रकर्षेण नतिमात्रमपि कृतवता देहिना समस्ततापोच्छेदकम् । तदुक्तम् । एकोऽपि कृष्णस्य कृत. प्रणामो दशाश्वमेधाऽवभूथेन तुल्य. * दशाश्वमेधी पुनरेति ज म .

·११८ रासपश्चान्यायीच्याख्यायाम् । कृष्णपणामी न पुनर्भवायेतिाएवम्भूतेन काण्डद्वयप्रतिपादितेन स म्यगुपासितेन निजजनस्य हृच्छय काम कृधि विनाशयेत्यर्थ ॥७॥ अपरा एतावता दू खनिटन्तिमपश्यन्त्य प्रार्थनाना किं दा. रिद्यमिति विचित्य परमोत्कृष्ट वस्तु मार्थयन्त । मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण ॥ विधिकरारिमा धीर मुह्यती- रधर सीधुनाऽऽप्याययस्य न ॥ ८ ॥ मधुरयेति मा हि पार्थव्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोन या स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यानि परा गतिम् । को न्य प्रतिजानीहि न मे भक्त प्रणश्यति । सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेक शरण ज । अह त्वा सर्वपापेभ्यो माक्षयिष्यामि मा शु च इत्यादिरूपया मधुरया अर्थतोऽत्यन्तमिष्टया पल्गूनि मनोज्ञानि वाक्यानि यस्या तया शब्दतोऽप्यत्यर्थ मधुरया। अत एव, बुध मनोज्ञया बुधानां विदुषा हूयया विधिकरी: किङ्करीरस्मान् । तथाच नास्माकमविचारतो पद्वतिरिति भाव । सपति तिरोधानलक्षणया लीलया मुह्यती मी मरणपूर्वावस्या लभमाना इमा शटल्यागस्य द्रष्टव्याः । हे पुष्करेक्षण पुष्करे हृदयकमल इक्षण यस्य सः । तथाचा-तर्यामिणा वपा सर्व बायन एव, नास्ति विज्ञापनकृत्यमिति भाव विशालनेत्रेणतयेदमागत्य प्रत्यक्षेणोपलब्धव्यमिति वा । दृष्ट्वा च स्वाधराऽमृतेन नोऽस्मानाप्पाययस्व मजीक्य । यतो हे वीर, नि जजनातिनिराकरणमेव शर्यकत्यमिति भार या स्वभावत एवा जाकरी समति विराख। मुह्य नीरस्म नागल्यापाययख । कथ ·गृढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय।()। १११ मिनि चेदादो गिरा । न तु वाणीमानेण कथ मोहनिसिरिति चे समादु. ।। मरगति ।। मायामयस्य मोहस्य मचिदानन्दरूपस्य तव मुखानि सनया माधुरर्थच्यातया तापनि तिरतश्य भविष्य तीति भाव । तथापि मत्यषियहिनार्थकत्वावल्गनि वाक्यानि यायो सा। तत्रापि बुधम गोजया ज्ञानरूपया । यच तन्नित्तौ पतिबन्ध- क तदप्याग याविषयाशये नाहु ॥ पुष्करेक्षण । तथाच लो कातरसौदर्याचलतविग्रह दर्शियित्वा तदर्शनाभिलाप निव- तय तथाऽपराऽमनपानेच्छामपि तत्पदानन पूरयेत्याशयेनाहु ॥ अपरेति ॥ सर्वमी क पदातु च ममर्योऽमानि द्योतयन्त्य स म्बोधयनि ॥ हे वीरति ॥ अनभिज्ञापले, न केवल बहिदि लेप मात्रेणास्य तापस्य शान्ति कत्तु शक्या कि वनोपायबाहुल्यम- पेक्षितमित्याहु ॥ मधुरयति ।। नोऽस्मानाप्याययस्वाSS 'दय यतो मुह्यतीरूप, त्या दशा प्राप्ता कथमिति चेत् तत्राहु ॥ गिरा तत्रापि, न मनियात नजमिति वनवस्कोरया, कि तु मधुरया । नापि, स्वागतमिनियत, प्रतारणरूपयेत्याहू ॥ वरगुवाक्यया ॥ य यपि मुग्धानामस्माक नास्नि विवेकस्तथापि त्वया बुधजनमनो- वैव सा प्रयोक्तव्येत्याशयेनाहु ॥ बुधे ॥ तथाचैवविधया गिरा वय वक्तव्या इत्येका मूच्छानिवृत्त्युपाय' । द्वितीयमाहुः ॥ हे पुष्करेक्षण । तथाच कमलपद्विशालनेत्राभ्यां चय सम्यम् द्रष्टव्या इति भाव । तृतीयमाडु' ॥ अमरोति । तथाभूतम् । अमृतरूपमोप धमतानामप्यु जीवनकर पाययितव्यमिति भाव । तत्रापि चिल बो नोचित इ य हु ॥ इमा क्षणमात्रमपि विलम्यामहा । ननु भम का भवत्यो यदथमेरविधपारश्रमो मया कत्तव्य इत्याशशा हु ॥ विधिकरी रिति ॥ नथाप्यनल्पमिदमौषध दातु न शक्कामी- तिचेत् तबाह । बीर ॥ परमादारवाद दानशूर सर्वस्वमपि दातु .

·२०० रासपश्चाध्यायाच्याख्यायाम् । समर्थ । यद्वा यथोक्तोपायेन गतमूर्छा भवत्यो यथोक्तोपायकस दाय मा कि प्रदास्यथेति चेत्तत्राहुः ॥ विधिकरीरिति ॥ जन्म जमान्तरेषु तब किङ्को भविष्यामो, न वाऽन्यत् किश्चित तुभ्य दातु षष योग्यास्तस्मादेतस्मतिनिधिभूतस्येतरवस्तुनोऽभावा छरीरमेवार्पयिष्याम इति भाव । तावतापि नास्ति ऋणपरिहारो यपि तथापि दानशूरेण त्वया न किमपि विचार्य, प्रत्युपकारान पेक्षदानस्यैव सात्विकत्वाभिधानात् ॥ मानिनीपक्षे, ननु नैतावता मम दृच्छ यस्य शान्तिर्भविष्यति, तदुपशामकमस्त्येक युष्मन्सनिधी वस्तु तथापि भयान्न तत्मार्थयामीति सदैन्यप्रार्थनामालक्ष्याहुः ।। मधुरयेति ॥ कठोरा भव मृद्री वा प्राणस्त्वमसि राधिके * अस्ति नाया चकोरस्य चन्द्रलेखा विना गतिरित्यादिरूपया मधुरया व ल्गुवाक्यया मतारणरूपया अत एवाऽबुधमनोज्ञया गिरा पूर्व तव वचनकर्यो वय जाता, अत एव सपति प्रतारणफलभोगसमये मु हान्त्य मरणोपात्यदशामाता यद्यप्येव तथापि सजनैरपकर्ताप्युप कत्तव्य इति न्याममनुसत्यास्माभिरनुज्ञायतेऽस्माकमधराऽमृतेन स्वात्मानमाप्याययस्वागत्यालादय भयात्तिरोहितो मा तिष्ठति भा व । लक्षणधनुर्द्रयेक्षणलक्षणाऽक्षयवाणधीरो वीरशिरोमणिस्व किमर्थ विभेषीति सबोधनद्वयाशयः ।। नित्तिपने, तस्मात्साधकानुग्रहार्थ लीलाविग्रहमादाय, न हि ज्ञानेन सदृश पवित्रमिह विद्यते * उदाराः मर्व पवैते बानी सात्मैव मे मतम् । क्षेत्रज्ञ चापि पा विद्धि सर्वक्षेत्रेपु भारत, अना दिमत्पर ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते, यदा भूतपृथग्भावमेकस्थम नुपश्यति, तत एव च विस्तार ब्रह्म सपयते तदेत्यादिरूपया मधु स्या यथाभूनार्थप्रतिपादकतालगुचाक्यया । अत एव बुधजनमनो ज्ञया तवोठपुटनि मृताऽमृतरूपया नाऽस्मान् आप्याययस्व । य - ·गूढार्थदीपिकापाम् । ३ अध्याय (३१) तस्तत्तद्वाघुझावितमियाभूताऽतिकर्कशतर्काऽतिपुष्टवादा-धकारेण, मुह्यतीनचौपेक्ष्या, यतो विधिकरीभवन्गाज्ञारूपविधिप्रतिपादिका स्तव किङ्करीभूता । अतस्तथाभूतया गिराऽवश्यमस्मानू पालय । अनेन धर्मसस्थापनरूप पालनहेतुरुक्त । साधुपरिवाणरूप यो न्त्यि सबोधयति ॥ पुष्करेक्षण ॥ सौ दादिगुणालतविग्रहे ण स्वास्मिन्नासक्तिसपादनेनास्मा परिपालयेति भाव । अस्मत्पा लनाय दुष्कृतिनोऽपि नाशयत्याशयेनाहु ॥ चीरेति ॥८॥ तर कथाऽमृत तप्तजीवन कविमिरीडित कल्मषापहम् ।। श्रवणमङ्गल श्रीमदातत भुवि गृणन्नि य भूरिदा जना ॥ ९ ॥ ननु युष्माक मेमातिरेकपरीक्षार्थम तर्हितोऽह, ततथ समति जातवानह नाद्यापि भवत्यो मत्प्रेमातिरेकभूमिमारूढा, मदिरहेऽपि जीवनधारणादित्याशवा,नास्माकमपराधस्तव कथा त्यत्सागुणा ऽस्मानीवयति, वय कि कुर्म इत्याशयेनाहुस्तवति ॥ तव कथाऽमृत म, अत एव तप्तानामस्म क जीवनम् । तन ममाणमाहु ॥ कवि मि का तदर्शिभि सर्वज्ञेर्नारददिभिरीडित स्तुतम् । एतेन म सिद्धाऽमृतादुत्कष्टव मूचितम् । ताद्धावपया था स्तूयते, न तु कविभि । किश्च कल्मषापहम् । न हि ममिहतत् कल्मष निवर्त यति, कि तु निवृत्तकल्मपप्राप्यमिद तु तन्नाशार्थ साधनान्तर नापेक्ष त इति भावः । किञ्च, श्रवणमङ्गलम् ॥ न हि तच्छवणमात्रेण मङ्गलगदमिद श्रवणमात्रण मङ्गलरूपम् । किश्च, श्रीमत् ॥ प्रसिद्ध तु तद् न श्रीमदम, इद मोक्षश्रीपर्यत समस्तश्रीप्रदम् । यदा श्रीमत्सु शान्त, तत्तु मादकम् । तत्राप्यानत चतुर्दशभुवनेषु व्या ·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम | में प्रसिद्धन्तु नवम । अतो ये भाव गृणन्ति तेऽस्माक बहुमदाः परमोपकारकास्तस्मादेन वेधषड्गुणयुक्तन भवत्तस्येन जीवनहेतुत्या दतिरोहितत्वाश्च किश्चि-पिकेन च तय कथाऽमृतेन वत्मात्य जीवामोऽतो न य परीक्षायोग्या , कि स्त्रनुकम्प्या इति भा धः ॥ अनभिज्ञापले अहो महनि सकटे निमनाना मरणमप्यस्मा कान भवति, किं कुर्म इत्याशेयनाहु ॥ तब कथालक्षणममृत प्रा साना मरणयोग्यानामप्यस्माक जीवनसाधन जातम् । गनु कुन स्तलभ्यत इतिचेत तत्राहू ॥ कविभि पूतनाघातादिकाना भव भारताना गतिविशेषाचनाया कुशलेरीाडते स्तुतम् । उत्तमश्लोक नलादिचरितात कल्मषनिवर्तकम् । श्राणमात्रेण मङ्गलकर च यत श्रीमत् शोभायुक्तम् । न चैवविध कश्चित् स्थानमास्त यव तन्नास्तीसाहू ॥ आनत व्याप्त, यतो ये भूरिदा महा तो दा सारस्त उत्तम श्लोकाश्च । भुाव गर्षस्थामपि भूमौ तत्र तत्र स्थिता गृणन्ति । तस्मात् किमर्थ स्वविग्हमताप भोजयितु स्वकथाऽमृतन जीव यमि। यदि मशा तपानागमननिश्चय स्याहि किश्चिदस्म मरणोपाय रनायेत्या निश्चित नया पठायस्वेति भाव' । यद्वा, ननु मकथा क्षणमात्रजीवन धार्यतामिति चेत् तत्राहुस्तक कथैव म तिरुद्दीपनविषया मरणमापन यनस्तप्ते तैलादी जीवन जलमिव । अन कारभिरननुभूत धकल्पनाकुशलरेव करमपापहरेनेडित स्तु नम् । दुखभागेन कल्मप नकिमिति वा । तथा श्रवणमङ्गल मापातरम्पमतो व्यर्थ गेग श्रीमदेन सौन्दर्याखर्वगण सर्वत्र प्रस्ट तम | मादस्मन्ये गृणान्त ते भारदा महाघातुका । दा विखण्डन इान स्मरणात । तस्मादल तव कथयोत भाव ॥मा निनीपक्ष नगनेक गुणवलेन यन्कयामत कधिभिरीडित तस्मि भोप माय भवबी नुरज्यन्त इत्पाशाहुः ॥ सब कथति ॥

·- गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय ।(३१)। ०३ कपिभिरतिशयोक्तिपरस्तप्तजीवनस्वादिरूपेणेहिनम पतयथाऽमृत भूरिदा उदारा अस्मत्तुल्या जना श्रीमदेन तत व्याप्त गुणन्ति । अतो नास्माभिस्त्वग्यनुरज्यत इति भाव ॥ निवृत्तिपक्षे, किच, तब चरित्रकथाऽमनपानेनानेकेष मुद्धा रो भविष्यतीत्याहु ।। तब कथाऽमून, पत , तप्ताना विविधतापनप्ता- मां जीवन तापनिवर्तकम् । यदा, पीता गाव इतिवत्तप्तान ज्ञानना जीवनरूपम् । तप आलोचन इति स्मरणात् । यता कविमिक्ष विद्भिः सनकादिभिराडितम् । किश्च, न तब कथाऽमृतमविनाक छचा द्रायणादिकर्मापेक्षेत्याहू ॥ कलापापहम् ॥ कथान्तरायभू तनिरयपदपापकर्मनिवर्नकम् । तत्रापि श्रवणमङ्गलम् ॥ कला दिघोररूपत्वाच्छवणऽप्यमङ्गलम, बोदारचरिताऽमृत तु श्रवणा- मात्रेणाप्यानन्दप्रदम् । नचापातरम्यमपि तु श्रीमद् वास्तवमम- स्तोद्धारशोभाल कृतम् । अत एवातत सर्वत्र व्याप्त, म स्वेकदेशि तस्माचे भुवि अधिकारभूमौ गृणति ते भूरिदा महान्नो दातार' सर्वपज्ञानुष्ठानसरस्वदक्षिणादिफलपन्त । यद्वा ये जन्मान्तरेषु भू रिदास्त एवास्मिा मनि गृणन्ति । यद्रा मुमुक्षूणामतुग्रहार्थे ये गृणति भूरिदा जना, अभयदानसमै दान नास्तीत्युक्तवाद अभयदानवेनानस्पदा । यद्रा, ये गृणन्ति ते, भूरिदाश्च ते अज। विष्णुस्वरूपाश्च । हे भूरिदेति वा । तस्मालीलाविग्रहमादायास्मदु द्वारो लोकोद्धारश्वावश्य सम्पाय इति भावः ॥ ९ ॥ ननु यावद्रमण जात तावतैव सनोषो विधय, इत पर चम कथाऽमृतपानेन जीवतीभिमयानमेव सपायमिति चेत् तबाह प्रहसित प्रिय प्रेमवीक्षण विहरण च ते ध्यानमङ्गलम् ॥

·२०४ रासपश्चा यायीव्याख्यायाम् । रहसि सविदो या हदिस्पृश कुहक नो मन क्षोभयन्ति हि॥१०॥ महसितति हेमिय, हे कुहक, यद्यपि परमात्मा त्व कप उलीलयाऽस्मत्मियविग्रह प्रकटितवास्तथापि सद्विपयकरमणेच्छा ऽस्माक न निर्माते । तादृशदोषरशादेव मन स्थिर न भवनि । तत्र भगनतस्तव प्रहसित प्रेमपूर्वकवीक्षण विहरण क्रीडन च एतत्रित य ध्यानेऽपि मङ्गल, तथा रहमि या. सपिद क्रीडासकेता हदि स्पृश अत करणे प्रविष्टास्तेऽस्माक मन क्षोभयन्ति क्षणमात्र तदनुसधानपरायणमपि मन हा मप्रति भगवत्पहसितादिक नोष सभ्यत इति वृत्युदये क्षुब्ध भवति । महसितादयो यद्यपि गुणास्त थाप्यस्यापिरहदशाया दोपा जाता, आतो वय कि कुर्म इति । बहू बचनेन बढीनामनुभव प्रमाणयन्ति। हिशब्देन प्रसिद्धि योतयति॥ अभिज्ञापले, तब कथाया क्रियमाणाया तत्र ना-तरीयकतया स्मृनानि प्रहसितादीनि मारकाणि बहूनि स्मृतिपथमारुह तीत्या हु' ॥ पदसित पकणोई सितम् । अस्मान दृष्दैवात्यन्तप्रसन्नता विष्करणरूप तव प्रहसित समति स्मृत सदस्म मन क्षोभकर भन न । यतो हे प्रिय प्रियेण समक्षे कृत यदानन्दायह महसित तस्य विरहदशायां मरणावहमेष भवतीति भावः । तथा महासान तर यत् प्रेमपूर्वक वीक्षण विशिष्ट शोभनमीक्षण कटाक्षद्वारा च केवल घा तत् । तथा विहरण सखिभि सखीभिर्पिहार. विशपेण वेणु नादादीना हरणमाकारणमिति वा । एतत्वितयम् अ-यानमहल ध्याने स्मरणे मङ्गलसरूप न भवति, किन्तु दर्शन एव । तथा र हस्येका ते या सपिदस्ता अपि यतो हृदिस्पृश. फलपर्यवसायि न्य' सत्यो हृदयविलौकस' । तदेतत्परमसुखकरमपि सर्व तवानया ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अ याय' । (३१)। २०५ कपटमाटरपा परमदुखावह सम्पन्न मत्याशपेन समोधयन्ति ॥ हे कुहकेति ॥ हि निश्चित क्षोभयन्ति । अत्र सशय बिहाय स्वकुहक तानिरामायास्म-मन क्षोभ निवर्तयेति भाव ॥ मानिनीपले, अहोऽस्माभिरदीर्घदर्शिवादबुद चैव यदनुष्ठित तस्य फलमिदानी मुपस्थितमित्याशयेनाहु ॥पहासनेति॥ त्वया सह यदस्माक प्रह सित यच मियस्य तब प्रमपूर्वक वीक्षणम् । हे प्रियेति वा। प्रिय मत्वेनि भाव । विहरणम् एतत्त्रय ते याने अहो एतामा कदा महमि तादिक द्रक्ष्यामीति चि तने मङ्गलम् । यावत्तादृश तव चि सन स्थित तावदेव त्वत्कर्तृकप्रार्थनादिरूपमस्माकममहल स्थितम् । स मति तय चिन्तनसिद्धावमरेऽस्माक परममङ्गल जातमिति भाव । तथा रहसि यास्तव हृदिस्पृश सविदस्ताश्च नो मन क्षोभयन्ति । अहो नाय प्रहसितादिपात्रभूत स्थितोऽतो वथैवानभिज्ञस्याकृतज्ञ शिरोमणिभूतस्याग्रे पहसितादिकमनुष्ठित कु टल रूविजृम्मैश्चरणा पातयोवस्थितस्तस्मा मोरुथैण विपरीतमनु ठनमत किं कुर्म इत्येव स्मृतानि महमितादीनि नो मन पुन पुनव्यायनि । हिनि श्चितम् । यथा कश्चिदश्चक सेत्रको भूत्वा देन्यसेवनादिना मनो रअयित्वा सम्मिन् विश्वासमुत्पाय मादकवस्तु प्रदाय सस्विमा दाय पलायते तथा त्वमपि कृतवानसि । अहो कष्ट, किं कुर्म इति कार्याविशेन सबोधयति ॥हे कुहकेति ॥ निरतिपक्षे, एक रूपोऽपि स्व जीबरूपेण स्वस्यैव वश्वको जातस्तस्य वश्च हेतुभूतानि चेष्टिनानि नो दुखकराणीसाशयेना हु ॥ प्रेति ॥ दु खे सुखताभ्रमस्तथा, हे प्रिय अनित्यासत्येषु नि त्यत्वसत्यत्तभ्रम । तद्विपयाणा प्रेमपूर्वकमीक्षण तथाऽशुचौ सु चितभ्रमाद्विहरण तदेतत्त्रय ध्यानेऽपि न मङ्गलम् । तथा रहमि विषयमभोगमद्वेनास्तत्रापि हृदयमविष्टा । सम्यगुत्पादिताभिनिवे ·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । शा एतानि कुहकत्व प्राप्तस्य तव चेष्टितानि नो मन लोभयन्ति अहो किमिति नित्यमुक्तपरमात्मना स्वबन्धचेष्टिमान्याश्रितानीति क्षोभ जनयन्ति हि निश्चितम् ॥१०॥ चलसि यद ब्रजाचारयन् पशू- नलिनसुन्दर नाथ ते पदम् ॥ शिलतृणाकुरै सीदतीति न कलिलता मन कान्त गच्छति ॥ ११ ॥ अहोरात्रौ परमकोमलपदपकृतपलायनस्यास्म-स्वामिना का वा पीडा जाना स्यादि अनुसन्धाय तु भूविस्थामवानुधावत्यस्म न्मनो यतो दिनेऽपि पदा व जाञ्चलसि तदाऽपि मुविस्थामेव गच्छतीगाशयेनाहु ॥चलसीति ॥ ययदा व्रजात् पशून चारयन् चलसि तदा हे नाथ नलिनात् स्थलकमलादपि सुन्दर कोमल ते पद गिलैः सशूकवन्यधा पकणिशे तणकुशकाशादिनीपणाग्रतृणैर रैश्च सद्यो भूगि निर्भिय नि सनै मीदति क्लश्यादति नो मन कलिलतामसास्थप गच्छति प्रामोति । तत्र प्रजादिति पातरारभ्य खेद । चलमीति चलनात खेद । त्व चरमीत्युक्त्या तव पद वस्मान विहाय न गच्छति, त्वमेव बलात् तबालयातीनि चिाम । तत्रापि पचन चारयन् पशवश्व पर्वतारण्याच्छरूपाया भुमौ च रस्ति, तदनुगमन च नग्नपझ्या भूम्याउनुग्रहार्थ पाल्या चर्मणा ऽपरिधेयताबुद्ध्या पादुकाग्रहण त् । नलिनरूपनाच कोमले स्थाने अस्पाक वा अङ्के स्थातु योग्यम् । नाथेति सवोधनाद् नहाएमात्राओं नियोज्याः सन्ति तथापि स्वय चकसीत्यत्य ताश्चर्याम त वनितम्। का ति सबोधात्तदतदस्मद् खावहीमति चितम् ॥ अनभिज्ञापले, किध,स्वस्मिनत्यन्नाद्रस्वान्तास्वस्मासु कपटाचरण नम्पायपमित्या - ·- गूढार्थदीपिकायाम् । ३ मध्यायः । (१)। २०७ हु • ॥ चलमीति ॥ यदा, न केवलम (नवास्मद्दु खाय स्त्रात्मान दुखपस्यपि तु सर्वदैव तवेय रीतिरित्याहु ॥ चलसीति ॥ क विना व्याकुरनाम । यद्वा कलिं कलह लागि गृहानीति कलिल तस्य भाव काललना कलहकर्तता, ता गच्छति प्राप्नोति । वाकलह करोनीति यात । तथाहि अहो पने भ्रपत कृष्णस्य परम कोमल पद सीदान, रमा नेत्र, तथा चेत् मत्यह तत्र न गछेत् । तस्माद किम वृधा खि पमि। अयि निद्विगोपालिका मदीय पादयुगल स्थलपमादप कोमलर कि न पश्यत । अरे मुग्धमन वालुकामय सुकोमले पाय पर स्थापयत्यतो न सीदति । तवापि पिचारधि धुरा पशा किनथाभो स्थले चर त्यतस्तान चारयस्तदनुगच्छ ति तदासदीय पर शिलादिभि कथ न सीदति । अरे मेमा ध विशालनबाऽमो सदुपरि पद कमथ स्थापयति । अपि पेमलेशेनापि विधुरा तदनुभ्रमणकाले तदूपर्यश्य पद पतत्येष, तेन च पी हा भवत्येव । अहो भो भ्रानश्वेन. सत्य पुक्त वया, नास्त्यता वस्मदधीनो येन वय त चारयामोऽन एविधदुःख सहन्त्यो जी चेम । अप्पयोर विधाना मृष्टत्वात् । भो दुखि यो जीवन्तु भ वत्योऽह तु युष्मरकानपददु ख द्रष्टु नालमतो युष्मदेहेच प्राणा सार्द्धम पुनै। यागीनि ॥ मानिनी पक्षे, अहो पृथत्र वय त्वामुपाल न्धु मवृत्ता । स्वाड्रेषु दयालेशरहि स्या-पत्र तत्पसत्यभावादि त्याशयेनडु ॥ चलनीति ॥ हे नाथ योभनवस्तुपालनोपतापनस्व भान । यदा परन् चारयन चलास नदा शिलादिभि परमकोमल पद सीदति, नो मन कलिला दयया आभाव गच्छति परम कठोरामकरणस्य ता तु नत्र करणालेयोऽपि नोपयते । अन कातकस्य स्वकीयस्य परकीयस्य च सुखस्या त नाशक । तथाचैवान पाठिचित्तस्तु विधातमो कोऽपि नासीमास्ति न ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भविष्यति चेति भाव ॥ निशातपक्षे, पुन क्षोभकरा तच्चेष्टामावेदयति ॥ यत् यदा प्रजादेहम यात् पशूनिद्रियलक्षणान् चारयन् विषयलक्षण मार्गषु भ्रामयन, स्वयमपि चलसि, अह श्रोता स्पष्टत्याधभिमान वान् भास तत् सदा पद्यते गम्यो इति पद सच्चिदान दघनस्व रूप नलिन चतुर्दशभुवनात्मकपद सुन्दर यन पदाधिष्ठित सत्सु दरतया प्रतीयते तत् तथाभूतपद यथोत्या शिलनृणाङ्करस्थानी परा यात्मकाधिदैविकाधिभौतिकमज्ञैर्दुग्वैः सीदतीति कृत्वा नो मन कलिलता व्याकुलता गच्छति । यतो हे नाथ सतन्त्रस्य तवेव विध पारत व्ययासाय दुखापभोगो नोचित इति भाव । किञ्च, हे का त, कस्य सर्वस्यापि सुखस्यान्त' परिसमाप्तिरतर्भावो यस्मिन् सः । तथाच यथा सा गुष्कास्थिचर्वण कुनि स्पद तनि मृत रुपिरमस्थिमबन्धि म यते तथा स्वरूपभूत सुख विषयमबाध मत्वा तदर्थ तथा खेद प्राप्नुव त वामालाच्यास्माक खेदोभ वतीति भावः ॥ १ ॥ दिनपरिक्षये नीलकुन्नलै चनरुहानन बिभ्रदावृतम् ॥ धनरजस्थल दशयन्मुहु- मनासे न स्मर पीर यच्छसि ॥ ११ ॥ भगवतस्त्वस्मदभाग्यवशात् करुणा नोत्तयते इसाशयनाडु ॥ दिनेति ॥ दिनस्य परिक्षये स याकाले । परिक्षयपदेन दिने प्रद षोभनित । दिनपरिक्षये आगत्य आयासीति भार । प्रविष्टा न्धकारक लेऽप्यागतः कमलरूपमानन नीलवणे कु तलैराहत स ·- गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय: (३१) २०९ भ्यगदृश्यमान, तत्रापि, धन गोधनवित्तपोरितिकोशागोरजोच्याप्तम्। इतस्तत प्रेक्षणेन पुन पुनदर्शयन्नपि नो मनसि स्मर काममय यच्छसि, न त्वङ्गमङ्गम् । तत्रापि कामबाणैर्वर्धयन् वीरत्वमेव प्रकटय सीति सबोधनाशय । अनभिज्ञापले, व तु सयोगसमयेऽप्यस्मद्- दुःखायैव यतस इत्याशयेनाहु ॥ दिनस्य विरहनिमित्तत्वात परम शत्रो. परिक्षये सम्पगूनाशे मायकाले । अनेनोद्दीपनकाल उक्तः। भ्रमरकुलमालाइतजलजवनीलकु तलावृत मुखम् इत्यालम्चनस्य सौन्दर्यातिशयो व्यज्यते । तत्रापि धनरजस्वलमिति गोपोचितपेषे णोद्दीपनम् । तादृश मुख सर्वतो व्यावतनेन पुन. पुनदर्शयन् । तेन स्वापेक्षा सूचयन ना मनसि स्मर स्मरणमात्रेणापि क्षोभक र बलायच्छसि अर्पयामि । हे वीर अत्रैव त्व वीरो, न तु काम युद्धेऽत एव सर्वदा स्मरमेव यच्छमि, न त्वगप्पगमिति तब सर्व सकपटमेव चेष्टितमस्माक तु तत्सकल प्रेममयमिति भावः ॥मानिनी पक्षे, यथा दया विहाय स्वारे स्वया चेष्टित तथाऽस्मासपी स्याहु ॥ दिनेति ॥ तथाभून मुख मुहुर्दर्शयन्नो मनसि स्मर य च्छमि । तथाचास्मान् कामयुद्राय बलात्कारणोद्योज्य सम्मति त युद्धावसरे पलाग्य गतोऽमीति दृष्ट तव वीरत्वमित्याशयेन स बोधयन्ति ॥ हे वीरेति ॥ निवत्तिपले, तथा दिनस्य तत्स्थानीयस्य विवेकस्य परिक्षये पनरुहस्य यथोक्तपास्यानन समास्फूर्तिमदचैत य नीलकु तल स्थानीयै घटपटादिमत्यराकृत बिभ्रत् । तथा धनरजस्वल वित्ता- धर्थ विक्षेपोत्पादकेन रजोगुणेनावृत पुन पुनस्तत्तजन्मसु दर्श योऽस्माक मनसि स्मरमान यच्छमि । स्मेत्याश्चरें । यतस्त्व वीर' अविवेकादिसमस्तशत्रुपराजये समर्थ इत्याशयेन सबोधयतिरे वीरेति ॥ १२॥ " ·२१० रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । ननु यद्यह करुणारहितस्तलि मया युष्माकमिति तत्कोपमा शक्का, हे भगवन वय त्वयि दोषमारोपयाम , किन्तु स्वम दभाग्य वर्णयाम । इतस्तर सगमप्रतिबन्धकदोषनिरासायेत्थ प्रार्थ स्थाशयेनाहु.। प्रणनकामद पनजार्चित धरणिमण्डन ध्ययमापद ॥ चरणपङ्कज शतम च ते रमण न स्तनपर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥ प्रणोनि ॥ते तव चरणकमल न. स्तनवर्पय । यद्यपि त्व दीय चरणमरोजम नह दयेऽस्माभिः स्थापयिषित, तथापि तत् तत्र स्थापयितुमशक्यमतम्तत्र त्वमेव स्थापय । चरणस्यापि पड्डिधै श्वग्यसपन्नत्वात्तस्थापनेस्मा सर्वप्रयोजन सेत्स्यतीत्याशयेन सत्रमतिपादकानि विशेषणानि । तत्र मकपेण नलानामनन्यशर णाना कामपदमभिलपितममम्तैश्वर्यमद पदपम तत स्तब्धग्रही तुमशक्यमत प्रणनेत्युक्तम् । पमनेन ब्रह्मणा पद्मजया लक्ष्म्या च अञ्चित मिति धर्माधारतोक्ता । तथा धरण्या मण्डनमलङ्करणरूपमनेन यशाऽधिकरणना निमपिता । तथा आपदि ध्येय श्रीमदानेना पानातकमिति श्रियोऽधिकरणता कथिता । शतम कल्याणतम मिति पेराग्यज्ञानाश्रयता दर्शिता । ततश्च हदयस्थ कामाधि ना शयति बनयन्त्य, सम्बोधयति ॥ ह आधिहमिति ॥ तत्रि- पुत्तिराप नेतापता, कि तु रमणे कृत इत्याषायेनादु ॥ हे रमणे ति ॥ एवश्चान्येपा तत्तत्फल पदमप्यस्माक यथोक्तफलमात्रमदम स्त्विात भाव । यद्वा, चरणपङ्कजमस्माक स्तनेषु अपर्य । एतावते बास्माक मनोरथपूर्तिर्भविष्यति । तस्य सर्वफलपदवादियाशयेन ·- गूदार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय (३१)। २११ भाहु ॥ पणतेति ॥ एवं ब्रह्म सत्पादिभिरपि नदेवाचितम् । किच घरणिमण्डनमतोऽस्म स्तनमण्डन कध न भविष्यतीति भाव । कि श्व ध्यानमात्रेणापामवर्तक, स्पर्शन तापल्ले शोऽपि न तिन ति भाव । किश्च, शतम मोक्षपर्य तालिमम्पादकम् । ततश्च तरप- दशेनास्माक मोक्षोऽपि नालम्प इति भाव नचास्ति भगवतोऽस्मा क चानन कश्चिदोप इत्याशयेनाहु ॥ हे रमणेति ॥ किश्च सम साधिनाशाय कृतावतारस्य तवावश्य स्वीयानामस्माकमाधिनाश. कर्तब्य इबाशयेनाडु ॥हे आधिहमिति ॥ अनभिज्ञापले, अत समति कपट विहायर कुर्विति प्रार्थ नामावेदयति ॥प्रेति ॥ प्रणताना नाग-तत्पल्यानीना कामप्रद सार्थप्रदम् । अत एष वत्साहरणा ते पद्मजेनाञ्चित्तम् । धरणि ध्वजादिचिट्ठमण्डयतीति तथा । अनेन कपालुत्व सौन्दर्यातिशयन व चदर्शितम् । तथाऽऽपदि ध्येय मह दावातवर्षायापन्निव तकत्वेनानुभूतम् । एव सुखसाधनत्वमभिधाय सुखरूपत्वमाहु ॥ पातममिति । एतावताप्यस्मदाधिनाशे तव किंछियत इत्याशयेन भाहु ॥ हे आधिहन ॥ तन्त्र तर्पणयोग्यश्च स्वमित्याशयेनाहु । हे रमणेति ।। यद्वा तेन तवापि मुखमेव भविष्यत्यतो न वयम् । आयासकरे कर्मणि त्वा मेरयाम , व तु स्वार्थाविरुद्धमध्यस्मत्प्रयोजन न सम्पादयस्यत्यन्तमाश्चर्यमिति बनयन्य. सम्बोधयन्ति ॥ हे रमणेति ॥ मानिनीपले, ननु युष्मदर्शना मम मनसि कामोद्दीपने तच्छा त्युपाय को वा भवतीभिर्विचार्याङ्गीकृत इति चेत् तत्राहु । चरणपङ्कज स्वीय नस्तनेष्वर्षय । तेन च स्वकीयाधि नाशयेत्याश पेनाहु ॥ हे आतिहन ॥ यत एतावतैव रतिसुखमवाप्स्यमीत्याश येना ॥ हे रमणेति ॥ नचैतावताऽस्माक मानहानिस्तव पादपद्म स्य सर्वकामपदत्वात सर्वेराहतत्वाचेत्याशयेनाहु.॥मणवेत्यादि । + ·२१२ रासपश्चाभ्यायीच्याख्यायाम् । निवृतिपक्षे, तस्मात्स्वात्मत्वेनाभिमतस्य जीवात्मनो यथोक्ता- समातिप्रवाहोपशमार्थ स्वचरणसरोज नस्तनेषु कर्मोपासनापरभा गेषु अर्पय । ते ताशयेदभागा भगवच्चरणारविन्दार्चन यानपरा इत्यधिकारिचेतस्याविर्भावय । ततश्च तदर्चन यानपरस्य तस्य स 4 सेत्स्पतीत्याशयेनाहुः ॥ प्रणतेति ॥ अत एव ब्रह्मादिभिरच्चि तम् । भक्तपारवश्यमाह ॥ धरणीति ॥ स्वीकृतरामकृष्णावता रस्य तत् आपदि गजे द्रादिभिर्येय शतमम् आराधित ज्ञानोदय- द्वारा मोक्षसुख प्रद जीवरूपेण ससरणमीश्वररूपेण नित्यमुक्ततया ऽवस्थानमाराधकभावश्चेत्येतत्मर्व तव लीलामात्र, न तु वस्तुत इत्याशयेनाहुः ॥हे रमणेति ॥१३॥ इद तु स्वदोपनिरत्यर्थमस्माभिः प्रार्थित, स्व प्रसमश्वेताई मुख्यमस्मदीय मार्थनीय शृण्वित्याशयेनाहु.॥ सुरतवईन शोकनाशन स्वरितवेणुना सष्ठ चुम्बितम् ॥ इतररागविस्मारण नृणा पितर बीर नस्तेऽधराऽमृतम् ॥ १४ ॥ सुरतेति ॥ हे वीर, स्वस्याधरामृत वितर दहि । नन्वनेन किं भविष्यतीतिचेत्तत्राहु' ।। मुरतेति ॥ यथा वहन्नभोजनानुकूला क्षुत् तत्करेण रमनोबोध्यते तथाऽपरिच्छि सकामेन त्वया सभोगयोग्य तासिदय परिछिन्नस्यास्मत्कामस्य वर्द्धनम् । तत्रापि न लौकिक साम्यमित्याशयेनाहु ॥ शोकस्य नाशन मोक्षपदमपि । लौकि के नैव, तस्य प्रत्युत शोकोत्पादकत्वात् । किश्च स्वरितेन नादि तेन वेणुना सुष्टु चुम्बित परमभक्तेन वेणुना लोकोत्तरमाहात्म्य ·गूदार्थदीपिकायाम् । ३ अ यायः । (३१)। २.३ पपेन गीत, ब्रह्मलोकपर्य" ख्यातकीतीति यावत् । अत एवं नृणामपि इतरेषु सार्वभौमादिसुखेषु रागमिच्छा विस्मारयति वि- लाययति तथा तत् । किमुत वक्तप्यमस्माकमतो तदेवास्माकमपेक्षि तत्वादवश्य देहीत्यर्थः । यद्यपीदमनल्प वस्तु तथापि दानशूरा णां किमयदेय न भवतीत्याशयेन सबोधयति ।। वीरेति ॥ यदा वृणा स्वरितवेणुना चुम्बित सव तच्छिद्रद्वाराऽऽनन्दरूपेण निस त्व स्वस्य कर्णद्वारा हृये प्रविष्ट सत् इतररागविस्मारणे स्वरित- वेणुरूपेण परिणतेनात करणेन चुम्बिन सदिति वाऽस्माक तु सा क्षात्तद्ग्रहणेऽधिकारात साक्षादेव हि । यत. साक्षादेव पीत सद् अस्माक सुरतवर्द्धन शोकनाशन च भविष्यतीत्यर्थ. ॥ अनभिज्ञापले, हे वीर, यदि व स्मरयुद्धकातरस्तईि स्तनेषु चरणाम्बुजमर्पण । य- दि च सुरतसमरमतिभटमियजनविजयसमर्थस्तधराऽमृत देहाति भाव । ननु दत्तमेव पूर्व, किमिति पुनस्तदेव प्रार्थ्यत इत्याशयो क्त-सुरतस्य प्रेममयस्य भोगेच्छा वर्द्धयतीति तत् अनेन तस्य मध्वादिव मादकता, तत्र तस्य भावश्च दर्शित । अत एवं वद्विरहादिजनितशोकस्य नाशन, तत्रापि स्वरितवेणुना सुष्टु चुम्वित नादाऽमृतवासितमिति भावः । ननु लोकयशोनाश- निवन्धनशोकोत्पादकत्वात कथ सर्वधा शोकनाशनमित्युक्त मित्याशयोक्तम्- इतरषु लोकद्वयभोग्येपु राग विस्मारयतीति । एवञ्च निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति भाव' । तवापि नृणाम् । अनधिकारिणामपि यथा राहो मुरादिरागविस्मारकम अमृत जात तद्वद । किमुत नारीणा तत्राप्यस्माकमिति भाव।। यद्वा नृणां माये तव यदेवविधमधराऽमृत तन्नो देहीत्यर्थः॥ मानिनीपले,ननु नैतावता ममा त करणनिष्ठदाहस्य निवृत्तिभविष्य- तीत्यतोऽ यदपि किश्चित् तदुपशामक कर्म ज्ञायतामिति प्रार्थयात ·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । मिवालक्ष्म विरहव्याकुलत्वादीपत्तिरोहितस्वभावाः सर्वमप्यनुजा नन्ति ।। सुरतेति ॥ नोऽस्माकमधराऽमृत ते तुभ्य स्वस्मै वितर देहि तेन तब मनोरथपूर्तिर्भविष्यति । यन मुरतवर्द्धन शोकस्याऽस्म दप्राप्तिहेतुकस्य नाशनम्।अनुभूतपूर्वस्वादन सशयो न कर्तव्य इत्या शयेनाहुः ॥ स्वरितो वेणुर्यस्य तेन त्वया पूर्व मुष्ठुचुम्बितम् ।कि श्वेदममृत वागगोचरमात्रानुभूतमाहात्म्यमित्याहुः । इतरेषा सर्वेषा मपि नृणा योपिदधरामृतमितरागविस्मारकत्वेन मसिद्धम् । असुन राणा मोहि यधराऽमृतपानाSSशया क्षीरोदमथनोत्थाऽमृतविषयक रागस्य त्यक्तत्वादिति भावः । तथापि यथोक्ताऽमृतास्वादनसमये मायो नायकस्य पराजयो भवत्यतस्वया तदा नो वीरता विधे. या, नो चेदुपहास्यो भविष्यसीति हितैषित्वात प्रथममेव त्वा सूच पाम इत्याशयेन सबोधयति ॥ हे धीरेति ॥ नितिपक्षे, ततश्च भवदर्चन पानाभ्या येषामन्तःकरण शुद्धि मैकाग्य च माप्त तेषा विधेकत्रैराग्यादिसाधनसपनानामधिका रिणा नृणा धारयत्यज्ञानादिक समिति धरः सर्वाधिष्ठानभूतपरमा स्मा तस्य सम्बोधन, हे धर । ते ना, यथोक्तस्य तव प्रतिपादि कानामस्माकमुपनिषदाममृतम् । अस्मच्छवणजन्य ज्ञानाऽमृत वि तर करुणया देहि । यतस्त्वमेव वीर', न हि ज्ञानेन सदृश पषि अमिह विद्यते * इत्युक्तस्वात् सर्वोत्तमज्ञानाऽमृतदानत्वात्तदान शूरस्तदन्त करणवृत्यारूढः सन्, तर ज्ञानादिसमस्तशत्रुथ्वसकर स्वाधुद्धशूरश्चेद, ददामि बुद्धियोग त पेन मामुपयाति ते, तेषा पेवानुकम्पार्थमित्यादि बनयन्त्यः, हे वीरेति ॥ न च स्वस्य व दमित्रज्ञानवतस्त्वत्प्रतिनिधि शवया । मियो हि ज्ञानिनोऽसर्थ मित्याशयेनाहु ॥ मुरतस्य परस्परपीते वर्द्धनम् । न चैतदमृत विना जीवस्य शोकनिवृत्ति सम्भवतीत्याशयेनाहुः ॥ शोकस्य तदुप ·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्यायः । (३१)। २१५ लक्षितबन्धस्य नाशनम् । तरति शोकमात्मवित, ब्रह्मविदामोति पर, तमेव विदितानिमृत्युमेति ना य प था विद्यते इति श्रुते।। नचैतदस्मद्विचारम तरा लभ्यमित्याशयेनाहुः ॥ स्वरितो ध्वनि ध्यजितो वेणुस्थानीय उपनिषत्कदम्बो येन तेन वेदाताभ्यासत्रता पुरुपेण सुष्ठ चुम्बित सम्यगास्यादितम् । वेदान्तविज्ञानमुनि- श्चितार्था इत्यादिश्रुते । आत्मपदार्थेषु राग एवानर्थकर, । स च मिथ्याज्ञानाविजृम्भितस्तत्वज्ञानाऽमृतेन मिथ्याज्ञाननिवृश्या निवर्तते इत्याहुरितरत्रानात्मपदार्थेषु यो रागस्तस्य नाशकम् । प लकवा चापर लाभमित्युक्त याद ॥१४॥ अटति यहवानह्नि कानन खुटियुगायते त्यामपश्यताम् ॥ कुटिलकुन्तल श्रीमुख च ते जड उदीक्षता पक्ष्मकृद् दृशाम् ॥ १५ ॥ अहो अपराऽमृतायोग्यकालेऽपि रहिरहोऽस्माकमसध', किमु वक्तव्यमस्या रात्रावित्याशयेनाहु ॥ अटतीति ॥ भवान् स्वतन्त्रो वारयितुमशक्यो यदा दिने दिने कानन वृदावन प्रति अटति गच्छति तदा त्रुटि क्षणस्य कश्चिदशोऽपि वामपश्यता प्रमस्थाना सर्वमाणिना युगक्त प्रतीयते, किमु बक्तव्यमस्माकम् । पुनश्च कश्चिहिनस्य परिक्षये जज प्रत्यागतस्य तब कुटिल्कुतला नन श्रीमुख मुचरीक्षमाणाना पाणिना दृशा पल्मकद् ब्रह्मा जड) मन्दः । भवच्छीमुग्वापेक्षयानि मुद्रसुखविषयदशनाथ देवाना पक्षम न कृतवान् । अलाकिकविषयदर्शनपराणामस्मदादीना तु तत्क तषान् । काल च महात कृतवानतस्तस्य जडत्व स्पटमेवेति भाव - ·रासपश्चाध्यायीच्याख्यायाम् । तथाच निमेषप्रतिबन्धोऽपि यवासहादुःखपदस्तत्रैवविधसमये बहु काल त्वद्विरह कथ सहामस्तस्मात कपा कुर्विन्याशयः ॥ अनभिज्ञा पक्षे, किश्च प्रत्यह क्षणमपि सददर्शने दुख, दर्शने च सुखमनुभूय सर्वसङ्गपरित्यागेन यतय इव स्वामुपगता., स वेवविधा अप्य स्मान् परित्यज्य गत इत्यहो कष्टमिति सकरुणमाहु' ।। अटतीति । सामपश्यना त्रुटिरपि युगायते, व तु सूर्योदयादारभ्य तदस्तप र्य त वनमटति । नापि तत्र गमन यदा सार्थक भवेत्तर्हि स्याद्यथा कथञ्चित्स तोपःपर तु दिनमात्र वृथा काननमेवाटति, अस्माक तु तदत्य तमसह्यमिति भावः । दर्शासमये निमेषमात्रमप्यन्तरमसह्य मिति दर्शनसुखमुक्तम् । उदीक्षता म ये य पक्ष्मच्छेदक स ए घाऽजड' प्रतिव धकनिवर्तकत्वात् कुशल इति वा । तथाच तत्पति च धकस्यागग्यापि छेदनीयत्वात् तत्सुखस्योत्कर्ष इति भावः।य दा अस्माकमय सुखजनक इति भ्रमाद्वय दुखसमुद्रे पतिता., विचारे कृते दु पजनकसमेव सिध्यति । सर्वदा तथैव तब प्रवृत्तिदर्शना दित्याशयेनाहु ॥ अटतीति ॥ तथाच प्रयोजन विना चिरकाल बने भ्रमण दर्शनकाले कुटिलकु तलेर्मुखस्याच्छादन चेत्येतत्सर्व केवलमस्मद्दु खायेत्यर्थः । किश्च तवैव कोऽपराधो, दैवमप्यस्मद् दुखाय बद्धपरिकरमित्याहु ॥ पक्ष्मकृदिति ॥ तस्माद् बहु जा तमित पर करुणा विधेयेति भावः ॥मानिनीपक्षे, ननु सम्पतीपदू गौथिल्य जात वर्तते, प्रकटिते तु मयि पुनर्गगिरिशृङ्गारूढा भ विष्यथ इतिचेदस्मदर्थ नागम्यता, यासा तु स्वदर्शनादर्शनयो। मुखदु खनागरपोशस्तदर्थमेवागम्यतामित्याशयेनाहुः ॥ अटतीति॥ निवृतिपक्षे, यथोक्तज्ञानाऽपतरहिताना क्षणमात्रमपि कालो दुखकालत्वान्महानित्याहु ॥ अटतीति ॥लामपश्यतामहि अविद्या लक्षण दिने सरगतिलक्षण यत कानन तुद्भवान् यति तत्र त्रा ·गूदार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय: (३१) २१७ कुाटेल - रपि कालो युगवद भवति । मुख निसरणे वक्त्र इति कोशाद प्रयो धर्मादिसम्पत्तेनि.सरण यस्मात् तथाभूत चेतन, इन्तलो जयो विषयाभिमुखो वेगो यस्य तारशमुदीक्षता मध्ये स्तुप त्वमा पर्थ दशा चक्षुराधाना पक्षमनिरोधक. स एवं भजनश्चेतनत्वरस्वरूप इत्यर्थः ॥ १५ ॥ पतिसुतान्वयभ्रायान्धा नतिविलध्यतेऽन्त्यच्युताऽऽगताः॥ गतिविवस्तवोद्गीतमोहिता. कितव योषित करत्यजन्निशि ॥ १६॥ किच, सर्वथा अत्याज्या अस्मान् किमर्थं त्यक्तवानसीति न विम इत्याशयेनाहुः ॥ पतीति ।। हे अश्युत भगवतोऽमयुतस्वरूप पद कदापि तेन वियोगो न भविष्यतीति विचार्य पतय' मुता: अन्वयो वश भ्रातरं बान्धवा' सबम्धिन एते सर्वथाऽप्यलढयास्ता मप्यतिलहप नवामित समीप आगता । यतस्व गतिवित कम्ोपा सनझानफलहानातत्मदानाय साक्षाद्रष्टा । सर्वा अपिगतयो भगवत एव भवतीति । वय वा गतिविद । पत्यादिभजने भगवद्भजने च गतितारतम्यविद इति वा । किश, वयाप्याकृष्टा इत्याह ।।त पोद्रीते नोचीतेन मोहिताः पत्यादिवैमुख्यापादकेन गिताऽभूतेन स्वयैव स्वस्मिनामक्तचिता. सपादिता कस्त्यजेत् । यस्त्वं ख स्मिभासता स्वयमाहूय फलमदत्वा स्यक्तवान् स भगवान के इति मविश इत्यर्थः । ननु खपत्यादिसन्निधावेवेत' पर गन्तव्यमिति चेत् तबाह ॥ कितवानां स्वरस्वरूपानभिजवाद स्वपरवश्वका मा सबन्धि य खिय । अतस्तदाभिमुख्य कदापि मास्तु, स्वदेक ·रासपचा यायीव्याख्यायाम् । शारणा वय त्वयैव रक्षणीया इति भाव' । अनभिज्ञापले, आस्तां तत्, अन्य तु अत्यन्तमनुचित कृतमित्याहु ॥ पत्यादीनतिक्रम्प सव समीपमागता , यतस्तवोत्कृष्नोतिन मोहिता. । यतस्तव गतिविद । अस्मन्मोहकान् गीतगतिविशेषाानतः । उद्गीतेन मोहिता अवश्यमागमिष्य तीत्यस्माक गतिविद इति पा । यद्वा तब गति स्वभाव जानम्त्यो विदग्धा अपि वय मोहनम-नात्मकेन उद्गानेन मोहिता एव स्वयमबाहूता योषितो निशि अरण्ये त्वाम् ऋन कस्त्यजत् । क पि खियो न त्याज्यास्तत्रापि निर्जनयन, तत्रा पि निशि, तत्रापि यदर्थमाहुतास्तददत्वोति तवैव शठस्यैवविध चे ष्टित सम्भवति, ना यस्येति किनवेति सबोधनाशय । यद्वा, हे कितप एवविध कितयोऽपि कश्चिमास्ति । स हि कैनवालब्ध वस्तु स्वी करोति, न तु तिरस्करोतीति भाव । तथाच नास्त्यस्मश्यागे किम पि कारणम् । पच्युतिलक्षण तु तत् त्वयि नास्त्यवेत्यच्युतेति स बोधनाशय ॥ मागिनीपक्षे, तिष्ठत्वस्मदर्थ गमनागमनविचार एतास्तु पत्यादीनतिलकप तव समीपमुपागता किमर्थ त्यक्तवा नसत्याहू ।। पतीति ।। कयुतिरहिन मत्वा समागतास्व तु खय- मेव पलायित इत्याश्चर्यामात अच्युतेति सबोधनाशय । शठ म ति शठ कुर्यादिति न्यायमजानन वृथैव कितवः सपनाऽसि । सन् रला पति कैतव्याचरणादित्याशयेनाहु ॥ हे कितवेति ॥ निवृत्तिपक्षे, एवविधाधिकारिणमपक्ष्येव पत्यादिस्थानीयान न वादिना वाऽतिविलवय, हे अच्युत, स्वरूपायबोधिका या स्तयोगीतेन-समन्वयात, स विजिशासितव्य ,सोऽवेष्टव्य इत्यादि रूपेण, मायै-विवेकज्ञानाय तत्पदलेनोहता., कितवेन कैनव्येन व्याजेन योपित. स्वाभीष्टपतिपरायणा पोषित इव परब्रह्मणि तात्पर्येण सगता अस्मान को वा विद्वानिधि कर्मादिरूपेण परि ·गूदार्थदीपिकापाम् । ३ मध्याय: । (१)। णतायामविधायां निशि त्यजेत् क्षिपे, ब्रह्मातिरिक्तपरत्वपनि पादनेनान्धगर्ने क्षपयेत् पातयेत् सजेत् स विद्वानित्यर्थ ॥१६॥ रहसि सविद हृच्छ यादय प्रहसितानन प्रेमवीक्षणम् ॥ बृहदुर श्रियो वीक्ष्य धाम से मुहुरातिस्पृहा मुहाते मन ॥ १७ ॥ ननु किमर्थ परमेश्वरबुद्धिमाच्छाद्य रमणधुदि कृतवत्पो प थेदानी दुखसागरे निमग्रा. । आरत्यज्यता सा बुद्धिरित्याशा तव स्वरूपमेव तारशबुद्धिमुत्पादितवान्, सा चदानीमस्माभिर्निर्व तयितुमशक्येत्याशयेनाहु ॥ रहसीति ।। रहसि सविद सङ्केता यस्मात् । अलुगापः । यस्य कामस्योदयो येन । प्रहसितमानन यस्य, प्रेमपूर्वक वीक्षण पस्य तथाभूत वा श्रिया स्थान तव बृहदक्ष स्थल च पुनः पुन वक्ष्यास्थितानामस्माकम् । अतिस्पृहा जाता तया चास्म मनस्त स्मात्यभवान-मुखते पुन पुनर्वाजा मामोतीत्यर्थ । यदा भाव किवत स्पृहिस्तथाचाम मनो वीक्ष्य तया गुह्यतीत्यर्थः । अ तिस्पृहमिति कचित पाठ. । यदा स्पृहात्पत्तौ कारणत्रय-रहसि सविद्रूपमेक, कामोदयकर मेमपूर्वकवीक्षणविशिष्ट प्रहसिताननमिः ति द्वितीय, श्रियो धाम विशालमुरश्च तृतीयम् । तथाच त्वदीय मोहिनीविग्रहमालोक्य दग्धकामो महारुद्रोऽपि यत्र मोहितस्तत्र त- तोऽपि कोोटगुणितसौन्दर्यादिविशिष्ट त्वयि सति बराकीणाम- स्माक व्यामोहे किं चित्रमिति भावः ॥ अनभिज्ञापले, स्वदर्शन ज-यत्वदगसङ्गस्पृहा स्ववियुक्तानामस्माक रोगरूपा सपनाश्ता

·२२० रासपश्चाध्यापीध्याख्यायाम् ।
स्वामड्रेन तश्चिकित्सा त्वयाऽवश्य विधेयेत्याहुभ्याम् । पूर्व-
मस्माक कामो न स्थित । तव महसितयुक्तस्य मुखस्य दर्शनेन
उदय प्राप्तः, प्रेमपूर्वक वीक्षणेन स्थिरता गत , ततो रहसि स-
विदा सम्भोगचातुर्पसूचनेनातिसौन्दर्यविशिष्टस्य विशालस्योर-
सो दर्शनाजातेन स्वयोग्यताज्ञानेन चोत्कण्ठा तच्छान्तिस्पृहो-
स्पना। तद्विषयालाभासयुक्त मन केवल मुहर्मुहुर्मुह्यते, मृत्युरपि ना
यात्यत उभयभ्रष्टानां जीवनमरणान्यतररहितानाम् अस्माक घिम्
जीवनमित्यर्थः ।। मानिनीपो, यद्यपि भवान् सम्मति परोक्ष
स्तिष्ठति तथापि त्वदीयमनसोऽवस्था पय सम्पगवगच्छाम इत्या
शयेनाहुः ॥ अस्मत्कृत स्वत्तोषार्थ सङ्केत तथा कामोदये हेतुभूत
प्रेमवीक्षण, महसिनयुक्तमस्मदीय मुख, श्रिया स्थानमुरास्थल च
वीक्ष्य तस्मातिस्पृहपा तब मनो मुह्यति तथाप्यस्मदुखार्थ तारया
दुाखमपि सहसे, न त्यागच्छ स्यत. किं वक्तव्यमाश्चर्यं तव हृदयस्प
माहात्म्यामिति भावः ॥
निवृत्तिपक्षे, ययप्येव तथापि कामिनोऽस्मदभिप्राय ना.
शयन्तीत्याहु ॥ ममदाता रहसि सविद, तथा तदीय यथोक्तमा
मन पयोक्तमुरश्च वीक्ष्य कामरूपेण स्थितस्य तब जातया स्पृश्या
अस्माक मनो मुद्यते तात्पर्यव्यसास भजत इत्यर्थः ॥ १७ ॥
खदुःखनिहत्तेरनायाससाध्यतामावेदयति॥
ब्रजवनीकसा व्यक्तिरङ्ग ते
वृजिनहन्त्र्यल विश्वमङ्गलम् ॥
त्यज मनाक्च नस्त्वत्स्यूहात्मना
स्वजनहगुजा यनिषूदनम् ॥ १८॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय: । (३.)। २२. प्रजेति ॥हे करुणानिधे तवाभिव्यक्ति सपी यजीकसा पनौकसा च विशेषणात्यर्थं वृजिनहनी दु खनिरसनी । अतो दुःखमदानाया तर्धानमनुचितमिति भाषः । यद्रा जिनस्य पा पस्य नाशिका । तथाच स्वागसङ्गमतिबाधक पापमभिनाशयितु समस्यान्तीने प्रयोजन न पश्याम इति भाव । किञ्च, विश्वस्य सर्वस्यासर्थ मगलरूपा । तथाच विशेषसम्ब धरतीनामस्माक स प्रति विपरीता सम्पन्नेत्यहोऽस्मदभाग्यमहिमति भावः । अत. स्वाभिव्यक्त्यनुरूपैत्र चेष्टा न्याग्येत्याशयेनाडु ॥ नोऽस्माक मना गीपदायासरहितत्याग किश्चित् त्यजा अस्मभ्य हि अनादरेणापि स्वया कृतेऽस्मत्कार्य भविष्यतीति ज्ञापयितु त्यजेत्युक्तम् । यतस्व स्येव स्पृहायुक्त आत्मा अतकरण यासाम् । तथाचोत्कटस्पू हायुक्तान्त करणानामादरानादरविचार. कुलस्त्य इति भाव । किं त्याज्यमित्याकाङ्खायामाहु ॥ स्वजनाना गोपीनां हृदयरो गाणा यदेव नितरा सूदन नाशन भवति तदेव तदभिशस्त्व देहि, तन्नाम न वक्तव्यमिति भावः ॥ मनागिति याचकरीत्या । वस्तु तस्तु हगुजामिति बहुवचनेन, निषूदनमित्यत्र निशब्देन च चि रकाल निर तर च लाकोत्तरागसङ्गसुख भार्थनीयत्वेनाभिमेत वनितम् ॥ अनभिज्ञापक्षे, खरोगोपशामकौषधमदानोत्माहम् उत्पादयितु पाचकरीतिमनुसर स्प स्तुवन्ति ॥ तब व्यक्ति महाजनस्य दु खस्य पापस्य च हन्त्री । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमजस्तरिष्यथेति गर्गाचार्येणोक्तत्वात् पूतनानि सहारेण नलकूबरायुद्धारण चत स्वस्यानुभूतत्वाच्च । किञ्च, नैतावदाप तु सर्वस्यापि मगलरूपा। तव जन्मप्रभृति कायमङ्गलस्यादर्शनात् । एव स्तुत्या स्वाभि मुख नियमालक्ष्याहुः॥मनागीपत्, न तु बहु, तवावश्य पक्तव्यमेव ·२२२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । देहि यजा किं तदित्यपेक्षावन्तमिवालक्ष्य भिक्षुपादमसार यायमा श्रित्याहु' ।। स्वजनेति ॥ तथाच केषाश्चिद दुःखस्य नाशक', केषा श्चि मगलरूपफलविशेषस्य प्रदाता, अस्माक तु रोगस्य निवर्तको भवान्न तत्र कार्पण्य तयोचितमिति भारोमानिनीपक्षे, जमप्रभू ति यादृशस्तव स्वभावः स्थितः सम्प्रत्यपि तथाभूत पवास्माक मपेक्षित इत्याशयेनाहुः ॥ बजेति ॥ तथाच यथास्माकमपि दुवं न भवे मगल च स्यात् तथात्वयानुष्ठयमिति भावः । तहि कथ मेव भवेदितिचेत् तत्राहु ॥ त्यजेति ॥ हे स्वजन, नोऽस्माक यद हृदयकान्तीना निषूदनमीपदादासीन्य तत् त्यज यतस्वकर्तृका या स्पृहा तस्यामात्मा मनो यासा वत्कृतमानासक्तचेतसा तथा च सप्रति स्वीकृतमीपदौदासीन्य विहायाऽऽगत्य पूर्ववत् प्रार्थना दिक कुर्वित्याशय ॥ निवृत्तिपक्षे, तस्माद् यथाऽस्मत्सरक्षण जीवाना समुद्धार श्व भवेत तथा स्वया कृपा विधेयेति प्रार्थयन्ते ॥ बजेति ॥बज- स्य वेदस्य मसारारण्यपतिताना जीवाना चाव, जिनहन्त्री सर्वा ऽनर्थनिवृत्तिकरी । तथा विश्वस्याल मङ्गलरूपा परमानन्दाविर्भाव करी परमात्मस्तव व्यक्ति साक्षात्कार' । तस्मात् स्वजना ना स्वभक्तानामज्ञानाहङ्कारादिलक्षणरोगाणां यनिषूदन तदस्म सवधिविज्ञानलक्षण किंचित् स्वजनेभ्यो देहि । यतस्वाद्विपया पाऽस्मजिज्ञासा तत्कर्तव्यतायामात्माभिमायो यासाम् । तथाचौ पनिषदेन स्वविज्ञानेन स्वजनामुद्धरेति भाव ॥१८॥ एव बहूक्ते' परविरहव्याकुलस्वा ता गतधैर्या रुद त्य आहुः। यत्ते सुजातचरणाऽम्बुरुह स्तनेषु भीता शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु॥

·गूदार्थदीपिकायाम् । ३ अध्याय । (३१)। २२१ तेनाटवीटमसि तव्यथते न किंस्वित् कूदिभिर्धमति धीवदायुषा न ॥१९॥ इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे रासपश्चाध्याच्या- मेकत्रिंशोऽध्याय ॥ ३१ ॥ (३)॥ पदिति ॥ यत्तव सुजात चरणकमल स्तनेषु भीता सत्य बाने दधीमहि भयेन शनर्धारण हेतु -कर्कशेपु। न वेव हि किमर्थ धारयथेति चेत्तत्राहु ॥हेमय, स्वसुखार्थ धाष्ट्र्थेन धारयाम. तत्रापि सुजाताम्बुरुहरूपत्वान सुगन्धिशीतल हृदयस्थतापापशा मकम् । मियपदमितस्तद्धारणामति मूचनार्यमुक्तम्-सुजातेति ॥ त्व तु तादृशकोमलेनास्मान् पारत्यज्यास्मद्वेषेण सपति रात्री अटवी शर्करादिव्याप्तमरण्यमटसि भ्रमसि । कि स्वित् तत्पादपम तत्रत्य शर्करादिभिर्न व्यथत । यद्यपि तेन तादृशवने भ्रमणेन तद् व्यथ ते, न बोत सदेहो भवति, तथा नास्माक सदेहोऽस्मदोषवशात पलायितेन त्वया तदव्यधामगणयित्वा भ्रमणाश्रितस्वाद व्यथत एवेति निश्चयात् । तथाच स्वमुग्वहेतुस्वात्तत्पीहापि यद्यस्माक मसला, तदा परमदु खकारणभूता बनभ्रमणजनितव्यथा खस- तमाऽतोऽस्माक बुद्धिस्तामनुस धाय भ्रमनि घूर्णत इत्पर्ध । यसो भवदायुषां भवदेकमाणानामस्माक तादृशभवत्पादपीडानुसधा नेन मरणमेवोपस्थितमहो कटामिात भावः ॥ अनभिज्ञापक्ष, अहो यत् प्रायते तन्मयाऽवगन, तथापि पदीय पादसरोज युष्मस्त नेषु स्थापित व्यथामवामोति, तेषा कठोरत्वादतो भवतीना प राक्ष बन एन भ्रमामीत्याशङ्का सरोदनमतिचित्रमाहु ॥ यदिति॥ तथाचातिसकुमारत्वात् पीडाशयाऽस्माभिः कठारेषु स्तनेष ·२२४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । शनैः शनै, स्थाप्यते, तेन त्वमटवीमटसीयतिचित्ररूपोऽन्यायस्तो व शोभत इति भावः । स्तनस्पर्शजनित खासहन, कूष्पादि पर्यो व्यथासहन च किनिवन्धनमिति तु षय न विम इत्यप्यनेन ध्वनितम् । तर मनसोऽवस्था को वेद कीहशो वर्ततेऽस्माक बु द्विस्तु सशयचक्रारूदा स्थैर्य न लभते, कि कुर्म इत्याहु ॥ तद् भ्यथने परमसुकुमारस्वादाहो स्विन्न व्यथते, भ्रमणे प्रवृत्तत्वादिति इयो पक्षयोरेकस्यानिर्धारणादस्मद्धीभ्रमति । तथाहि । अहो तस्य पद तु व्यथते, तथाप्यसावस्मास्विव स्वाङ्गेष्वपि निर्दय ।किवाऽस्म ददु खार्थ स्वाङ्ग दू खमुत्पाद्य सहते, कि बाऽस्मददुःखज य मुखन दु खमपि सुखमेव मन्यते, किं वा दैववशादिरह प्राप्त प्रेमभराका तस्वान्तस्यादुन्माददशा प्रविष्टस्तस्पीडा नानुस धत्त । त्यादिमथमपक्षानुकूलतर्कन प्रति धावति । कि ससर्गजा दोष गुणा भव तीति न्यायायथा हृदयमतिकोमलमध्यस्मकठोरकुच स नातिकठोरमभूत् तथा स्वत्पदाऽम्बुजमप्यतो न व्यथते । किं वा सुकुमारसङ्गेम कृदय. कोमलता गता., किंवा भूमिरेष कारण्या माधुर्यरसास्वादनाय वा तदा स्वजिहां स्थापयति, कि पा कयाचिदि द्रजालविद्यया भूमि स्पृशतीत्यादिद्वितीयपक्षेत- कौन प्रति धावति । ननु मिथ्येद, पाणधारणादिति चेतमाहुः ।। भवस्व समर्पितमायुर्यासापत सुखिनि स्वयि स्थितत्वाम्म नश्य तीति भाव ॥ मानिनीपक्षे, अतिकोमलचित्तस्य परमसुकुमा सवयवस्य स्वभावविपर्ययमालक्ष्य वयमतिण्याफुला: सपना, कि कुर्म इत्याशयेनाडू. ॥ यदिति ॥ कुचाना कठोरत्वाचरण स्यातिसुकुमारत्वाद्धारणे मीयसे इति कृत्वा तदारणम् । य तो हि गिय । तथाच तब सयोगोऽप्यस्माक दुःखहेतुरेव, यत' कुराना कारत्वे तव पादप डामयुक्त दुख, व्रतादिना तरकोमल .

·। दार्थदीपिकापाम् । ३ अध्याय (३१) २२५ स्त्रमार्थनाया सब दु खानुसन्धानेन दु खमिति भावः । ताइयोनापि स्वमटबीमटसि । तत्तु निश्चयेन व्यथत एव, तब तु तस्मिनषि दया नोत्पयतेऽतस्तत्रस्वभावविपर्ययमालक्ष्यास्मद्धार्धमतिमरणमूळ गन्तु प्रता, स त्वस्मद्विहितोऽत्रशिष्टास्मदायुभिरपि चिर मुखेन न विहरसीत्याशयेना ॥ भवत्पर्पिताऽऽयुपामिति ॥ नितिपक्ष, जीवरूपेण ससरण तु नास्मभ्य रोचतेऽत: पुनरपि बदाम इत्याशयेनाडू. ॥ यदिति ॥ तव परब्रह्मणो यत् साधकानुग्रहार्थं प्रकटित सगुण स्वरूप धजाते चरणाऽम्बुरुहे य स्य तदपि कठिनानुष्ठानप्रतिपादकेषु स्तनस्थानीयेषु कोपासना प्रतिपादकयागेषु, अहो निर्गुणस्य निरवयवस्य कथमर्चनादिक प्रतिपादयाम इति भीता सत्य शनै साधकचित्तशुझ्यादिक्रमेण तस्य ज्ञानोदयार्थ दधीमहि । तेनैव जीवस्व प्राप्तेन रूपेण ससारा टवीमटसि तत् किंस्विन व्यथते । किन्तु व्यथत एव । तत्रत्यै कूर्णादिस्थानीयैराध्यात्मिकादिदु खै । यद्वा किं व्यथते न वेति अस्माक पीभ्रमति । अनेन ससारस्वानिर्वचनीयत्व बोधितम् । यतो भवबोधनार्थमेवास्माक प्रादुर्भावोऽत एवं बदाम इत्याहु.॥ भवदिति ॥११॥ इति श्रीधनपतिमूरिविनिमिनाया ग्रहार्थदीपिकाया एकत्रिंशोऽध्याय ॥ ३१ ॥ (३)॥

·रासपचा पायीच्याख्यायाम् । अथ यात्रिंशोऽध्यायः॥ द्वात्रिंशे गोपिकाऽऽलापविलिबहादयोऽच्युतः ॥ तासामाविहितस्ताश्च पूजित सत्यपूजयत् ॥ ॥ इत्थ विरहव्याकुलचेतसा चेष्टावणनमुपसहरसि ॥ श्रीशुक उवाच ॥ इति गोप्य प्रगायन्त्य प्रलपन्त्यश्च चित्रधा॥ रुरुदु सुस्वर राजन् कृष्णदर्शनलालसा ॥१॥ इनीति । इत्येव पूक्तिमकारण सर्वा एव गोय. प्रकर्षण उच्चैः परमभेम्णा गाय त्या, तथा चित्रधा अनेकप्रकारेण मल पत्य. विरहत्य, कुलस्वादनर्धकान्यपि वचासि प्रयुञ्ज त्य । एवं कृतेऽपि यदा पेटदर्शन न जात तदा सुखर करुणोत्पादकदीर्घ खरेण रोदन कृतवत्य । एतत् मर्ष म स्वदेहरक्षाद्यर्थ, कि तु कृष्णदर्शने लालसा उत्कटोत्कण्ठा यामां ता । यथा दुखिता दुखनिवृत्यर्थ राजाग्ने रोदनेन तानिवेदयन्ति तद्वदिति सम्बोधना माय॥ नित्तिपो, गोप्य श्रुतयो मुख्याधिकारिण प्रति प्रकर्षण मुख्यतात्पर्येण परमात्मानमेव गायन्त्य कर्म प्रति प्रलप त्य, अ मर्थकवचनतेन प्रतिपयमाना परमजद पति रुरुदु: हा महामू खोऽय सर्वथास्मद्विमुख इति रोदनमेव कुर्वन्यः । अधिकार्यभाव उपदेशपायाना रोवनरूपत्वाभिधानात् । यत कृष्णस्य सदा न दरूपस्य परमात्मनो दर्शन जीवानां मोक्षार्थ भवत्विति लालसा पासो ता. । आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । ॥ तत पर भगवानप्यन्तर्धानतया स्थातु नापाकत, कि त्वति ·गूबार्यदीपिकापाम् । ४ अध्याप: । (२२)। २२७ प्रयलेन तस्मेम्णा समाकृष्टचेता आविर्भूत इत्याह ।। तासामाविरभूच्छौरि स्मयमानमुखाऽम्बुज ॥ पीताऽम्बरधरा स्रग्बी साक्षान्मन्मथमन्मथः ॥२॥ तासामिति ॥ मया ततामद सर्व जगदव्यक्तमूर्सिने युक्तस्य रूपेण तावत्काल स्थित पुनस्तदभीष्टो वासुदेवात्मना आविर्भूत । एव दु खनिटत्यनुकूल शौर्य प्रकटनीय, सर्वदु खनिरासाय यदु- वोऽवतीर्णत्वात् । स्वापराधाङ्कया ग्कायमानमानसास्नास्तोषयितु स्मयमान स्मितयुक्त मुखपम यस्य सः । तथाच भवतीना विरह बैक्लव्यदर्शनार्थमह तिरोहिता, न तु किश्चिद्योष मनसि निधा पातो यथोक्तजन्यमबलाक्पातिपसोऽहमिति सूचयनित्यर्थः तत्तोपोत्पादक तस्वरूप चाह ॥ पीताम्बरधर, लक्ष्म्या सह रम णयोग्येन बैकुण्ठ स्वरूपेण । अत एव स्रग्वी ब्रह्मणा लक्ष्म्या या समर्पितया मालया अलङ्कन' । तथापि केवलकरुणयैवाऽऽविर्भ तो, न सु कामकृताऽऽकर्षणेनेति बोधनायाह ॥ मासाद् यो म मथमन्मधस्तस्य चैवम्भूतस्य नास्ति कामवश्यतासम्भावने ति भाव. ॥ अनभिज्ञापक्षे, दुखित शुक , क्षत्रियजातित्वाचा प्रेमभराकान्तामु शौर्य प्रकटितवानिति धातयितु शौरिरित्युक्त पान । अत एव दु खितास्वपि तासु समयमानमुखाम्बुजस्तत्रापि या कामाधिष्ठातृदेवस्तस्यापि ममथ' खस्मि मन सक्तिकर । स- इशामु हासानौचित्यमभिप्रेत्य हाससकोचार्य मुखाग्रे हस्तेन पी ताम्बरधर स्रग्वी वनमालया शोभभान साक्षान्मन्मथम मथ इति । तासां ताशस्यापि विरहदु खस्य विस्मरणार्थ तादृश इति भा- पः ॥ मानिनीपक्षे, शौरिरपि तत्प्रेमपराधीनत्वादाविरभूत् । स्मय मानमुखाम्बुजः । अहो हासार्थ मयेदमनुष्ठितमतः कामो न ·२२८ रासपचा यायीव्याख्यायाम् । विधेय इति सूचनार्थ तथाभूतः । अन्तस्तुष्यबहिविरहात् सतम एवं ति भावः । अत एवापराधक्षमापनार्थ स्कन्धाभ्या पुरोलम्बिनीकस्य पद्धहस्ताभ्यां पीताम्बरधरः। युष्मपरिधापितामेव माला धारयन् । युष्मान् स्मरमेव कचिदेकाते विकलिचित्त एवाह स्थितो, न तु कयाचिद्रममाण इत्यम्लानपुष्पा मालामवलोक्य मतीयतामिति र चयनिवेति भावः। ननु तथापि तासा कोपनिवृत्ति कथ जातेल्या शामा ॥ साक्षादिति ॥२॥ तत किंवृत्तमित्यपेक्षायामाह । त विलोक्यागत प्रेष्ट प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला. ॥ उत्तस्र्युगपत् सर्वास्तन्व प्राणमिवागतम् ॥३॥ तषाभूतमागत विलोक्य तासां विहलतादशायामाविर्भूतत्वात तच्छरीरसुगन्धाघ्राणादिना ससज्ञाः सत्य, अहो आगतोऽय मेष्ट इत्यमन्यन्तेति सूचयितुमागतमित्युक्तम् । मीत्या विकसितनेवप आनीतिमावस्याव कोपनिया ताहशा जाता इति भावः। त प्राप्यऽबलास्तरातीकारबलरहिता पदा विरहेण कृषता गताः । पलरहिता अपि । यता, भेष्टम् ॥ तदर्शनमात्रेणागतवला इति भावः । सर्वा अपि युगपदेवोत्तस्थुः । आगत प्राण प्राप्य तन्वः करचरणादया शरीरावयवा यथा । यद्रा, स्यक्तायनेकानि योगि शरीराणि प्राण माथ्य यथा युगपदुतिति तद्वत । एक एव कृष्ण स्तासां प्राण इति थोपनाप, माणमित्येकवचनम् ॥ ३॥ तत्र युगपस्थितानां सर्वासा मध्ये मुख्यानां पृथक्वेलिता 'या। काचित् कराऽम्बुज शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा ॥

·नवार्थदीपिकायाम् । ४ अध्याय: । (३२)। २२९ काचिद्दधार तहाहुमसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ।। काचिदिति ॥ चद्रावली श्यामा शव्या पद्या राधा ललिता विशाखा भट्रेत्यष्टौ मुख्यमख्य । तत्राद्याश्चतस्र. सरलस्वभावत्वा दक्षिणा:। उत्सराश्वतत्र वामनभावस्वान्मानिन्य । अत एवं मुनिनाऽपि सरलाना मध्य एकैकस्याश्चेष्टितमनोक्तम् । वामाना मध्ये खेकैकस्था एकैकवृत्तेनोक्तम् । तत्रादौ का तपराधीनाया दक्षिणाया वृत्तमाह ॥ काचिच्छरिदक्षिण करकमलम् अक्षालगा सहतइस्तदयेन जग्राह । तत्रापि मुदा परमहर्षेण भ्रमणमाप्तश्रम म त्वा स्पशौकण्ठ्यात करावलम्बनण्याजेन प्रेम्णा तरहीतवतीत्यर्थ । इय तु राधामतिस्पर्दिनी चद्रावलीसज्ञा । तथाचोक्त बिल्वमङ्गल, राधामोइनमन्दिरादुपगतश्चन्द्रावलीमृचिवान् राधे सेममिहेति तस्य पचन श्रुत्वाऽऽह चन्द्रावली * क सक्षेममये विमुग्धहृदये कम कष्टस्वधा राधा केति विलाजितो नतमुख स्मेरो हरि पातु व इति अथ द्वितीयाया' स्वाधीनका ताया दक्षिणायाश्चेष्टितमाह ॥ का चिच दनलित विरहतापोपशामक तस्य प्रष्टस्य बाइ स्क धे मुदा दधार । इय राधासुहद्भूता श्यामलाख्या सखी ॥४॥ काचिदञ्जलिना गृह्णात् तन्वी ताम्बूलचर्वितम ॥ एका तदधिकमल सतप्ता स्तनयोरधात् ॥५॥ अथ तृतीयाया: का ताधीनाया दक्षिणाया वृत्तमाह ॥ का चिौरेस्ताम्बूलचर्वित परमादरादलिना गृहीतवती, न केन इस्तेन, यतस्तन्वी कोमलाङ्गी तथा तद्ब्रहणयोग्या इय चन्द्रावली मुहद्भूता शैच्याभिधा सखी । अधैवविधाया एव चतुा वृत्तमाह ॥ एका तस्य वामभुजेन क्यामलाख्या सखीमवलम्ब्य तिष्ठत पेष्टस्य ·रामपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । दक्षिणमनिसरारुह स्वयमुपविष्टा सती स्तनयोरधारयत सतमा इयमपि चन्द्रावलीमुहद्भूता पमाख्या सखी ॥५॥ अथ वामासु प्रथमाया आनयामाया. प्रखराया. स्वाधीन कान्ताया वृत्तमा एका भ्रकुटिमाबध्य प्रमसरम्भावितला ॥ प्रतीक्षत् कटाक्षेपैः सदष्टदशनच्छदा ॥५॥ पका धुकुटिमाबल्य भुवौ कुाटलीय मेयसरम्भेण प्रणय कोपावशेन निहला सती सदष्टापराष्ठा भूत्वा, कटा. कटाक्षास्तैर्य आक्षेपाः परिभावास्तै स्ताडय ताक्षत । इष्टेऽपि गर्वमानाभ्यां बिब्बोका स्यादनादर इत्युक्तलक्षणो बिब्बोकारख्योऽयमनुभावः। सर्वात परित्यज्य या नीता पश्चात् स्यक्ता च । सेय श्रीराधारख्या मुख्या सखी गोपालतापि या गा धर्तीति नाम्ना ख्याता ॥६॥ अथ द्वितीयाया प्रखराया स्वाधीका ताया वामायावृत्तमाह। अपराऽनिमिषट्टरभ्या जुषाणा तन्मुखाऽम्बुजम् ॥ आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तचरण यथा ॥७॥ अपरा अनिमिषदूहरभ्याम् अनिमीलिताभ्यो हरभ्याम् अलि स्थानापन्नाभ्यां तत्रापि क्षरणशङ्कया अनिमिषिताभ्या तस्य पेष्ट स्य मुखाऽम्बुज तत्रत्यलाण्यामृतम् आसम तात् पीतमपि जु पाणा अत्रैवागमन करिष्यतीति मानपशान स्वस्थान एव स्थि स्वा सेषमाना नातृप्यत् उत्कण्ठातिशयादलबुद्धि न कृतवती । त प्रानुरूपदृष्टातमाह ॥ यथा ॥७॥ अथ तृतीयाया मन्या स्वाधीनकान्तावा यामायाश्चरितमाह।

·गूढार्थदीपिकायाम । ४ अन्याय' । (३२)। २३"
त काचिन्नेत्ररन्ध्रण हृदित्य निमील्य च ।।
पुलकाङ्ग्युपगूह्यास्त योगीवानन्दसप्लुना॥८॥
त प्रेष्ट नेवर घेण हदिकृत्य हरय नीत्वा प्रवेशनीयरूपस्यै
कत्वाद्र-भ्रेणत्येकवचनम् । तन्नि सरणभयान्नेत्र निमीत्य चत
म तरेवालिङ्य तज्ज यान दमग्ना पुलकाङ्गी रोमाञ्चिततनुरास्ते ।
अत्रैवागत्यालिङ्गन विधास्यानीति माननैयम्भूता सती संस्थान
एवं स्थिता । यथाऽऽविभूनान दे निमनो यागी समाधावास्ते
तद्वदित्यर्थः । इयमपि राधामुहृदभूता विशाखाऽभिधा सखी। एव
सत्याऽत्राभिहिना, अमी तु मरला भद्राख्या विष्णुपुराणेशाभ
ता। काचिदायानमालोक्य गाविदमनिहर्षिता * कृष्ण कृष्णेति
कृष्णेति माह ना यदुटेग्यदिनि । च द्रावल्यादिनामानि तु स्का द
मादमाहिताद्वारकामाहात्म्यादानुक्तानि ॥ ८॥
अथा यासा वृत्तमा ।
सर्वास्ता केशवालाकपरमोत्सवनिर्वृता ॥
जहुविरहज ताप प्राज्ञ प्राप्य यथा जना ॥९॥
सर्वास्ता गोप्य केशवस्प ब्रह्माचनुकम्पकस्य तेजोनिधेरव
लोकनाद्य परमोत्सवस्नेन निता आनन्दिता, विरहज प
ताप जहु । यथा प्राज्ञ परमेशर प्राप्य तदीया जना । यदा पा
जब्रह्मज्ञ प्राप्य मोक्षविरहज नाप मुमुक्षवस्त्यति । यद्रा प्राज्ञ
सौषुप्त पुरुष पाप्य विश्वतेज सपस्था जीवा ॥९॥
एवम्भूताभिस्ताभिर्भगवानपि विशषेण शुशुभ इत्याह ।
ताभिर्विधूतशोकभिभगवानच्युनो वृत ॥
व्यरोचताधिक तात पुरुष शक्तिभिर्यथा ॥१०॥

·रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम् । तामिरिति ॥ भगवान पडूविधैश्वर्यसपन्नोऽपि अच्युतः स्व स्वरूपादान दघनादपच्युतोऽपि विधूतशोकाभिस्ताभिरधिक तवापि विधाषणारोचन पुरुष स्वयमेव परमात्मा सत्वादिमि' पाक्तिभि यथा । यद्रा उपामको ज्ञानबलपर्यादिभिर्यथाअथवा पुरुष महा ताभिमानी सन्द्रियशक्तिभिर्यथा तथा स्वस्वरूपानतिरिक्ताभिः स्वशक्तिरूपाभि । याभिर्गोपागनाभिर्भगवत. क्रीडानुकरण सस समिति भाव । पुत्रवदनुकम्प्यत्वात् तवाग्रे मरोद रहस्य प्रकाशि तमिति तातसबोधनाशय । प्रमदाशतकोटिभिराकुलित इत्यागमो क्तेग्मख्याता गोप्यस्तासा मन्ये, पोडशैव सहस्राणि गोप्यस्तत्र समागता * चन्द्ररूपी मता कृष्णः कलारूपास्तु ता मता:* एकैकशस्ता सभिन्ना. सहस्रेण पृथक पृथगिति स्क दोक्ता पोड शसहस्राणि मुख्यास्तासामपि म ये महसूसख्याका मुख्यास्तत्रा प्युक्ता अष्टो मुख्यतरास्तत्रापि श्रीराधाचन्द्रावल्यौ मुख्ये । तथापि श्रीराधा परममुख्यतमेति विवेक ॥ सासामित्यत आरभ्य नित्तिपक्षे, तासां श्रुतीनां सब धी शौरि शूर, ससारविजय कर्तु प्ररत्तोऽधिकारिदेहस्तत्र स्थित वसु देवशम्दाभिधेयमन्त करण, तत्रैवोपलब्धियोग्यत्वाद्वासुदेव औपनि पद परमात्मा । तत्रैव सर्वसाधनसपनाधिकार्य-त.करणलक्षणे धन पाविग्भूत् । अह ब्रह्मास्मीति माक्षात्कारित । आत्म न्येवात्मान पश्योदत्यादिश्रुते । तत्रापि सगुण स्मयमानमु खा म्युअत्वानिरूपणानिश यान. । म एवं साक्षान्मन्मथश्चासौ म पथश्व सर्ववृत्तिमाक्षिरूप । प्रतियोधविदित मतमिति श्रुत तथाभूतमागतमधिकारचेतसि आविर्भूतमवलोक्यावला साक्षात प्रकाशनबालगहिना श्रुतय स्वानुकलाऽधिकारिणि पीत्यो फुला निकास पासा हर ज्ञान यामाम् । आधकारिणे प्रकाशिततमार्थ ·- - गूढाथदीपिकायाम्। अध्यायः (३२) मानाः सर्वाः काण्डत्रयात्मिका• पुगपदुत्तस्थुः । यथाभूतस्वार्थी भिमुखा जाता इत्यर्थः । काचिदित्यादौ जातावेकवचनम्। काश्चिदू भगवदवयवभूततत्तद्देवयजनप्रतिपादिका इति कर्मकाण्डश्रुतीनां तात्सर्य सूचितवान् । काश्चित्तदुपभुक्तविवादिग्रहणपरास्तदध्रि यानप्रतिपादिकाश्चेत्युपासनाकाण्डश्रुनीना तात्पर्य धनितवान् । काश्नि मुख्या, नेह नानास्ति किश्चन, मृत्यो स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीत्याचा भेददर्शनपरिक्रुद्धाः । काश्चित्तत्त्वमस्यह प्रयास्मीत्याद्या पदार्थद्वयाऽभेदपरा , काश्चिदात्मानमेव लोक मुपासीतेत्याचा निर्गुणोपासनपरा इति ज्ञानकाण्डश्रुतीना तात्पर्य भूचितवान् । सर्वा अपिताः केशवस्य परमात्मनो योऽधिका- रिण आलोक. साक्षात्कारस्तन परमोत्सवस्तेन निता अहो अय खात्मभूतपरमात्मान न जानातीति तदीयविरहाज्जातो यस्वापस्तज्ज हु. । ततश्च विधूतः शोको याभि मसमाभिरिति था, ताभिः श्रुतिभित: सगुणो निर्गुणश्चाधिक व्यरोचत सच्चिदान दस्वरू पतया मतिपाय सन् सम्पगशोभतेत्पर्थ ॥१०॥ ताः समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिन विभु ॥ विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्राशुसन्योहध्वस्तदोषातमः शिवम् ॥ कृष्णाया हरतरलाञ्चितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥ तदर्शनाहादविधूतगुजा मनोरथान्त श्रुतयो यथा ययु ॥ स्वैरुत्तरीयै. कुचकुड्कुमाङ्कितै- रचीक्लपन्नासनमात्मवन्धवे ॥ १३ ॥ - ·रासपश्चान्यायीव्याख्यायाम । मत काश्चिन पियाला काश्विद् भ्रूभङ्गवीक्षितः निभ्यै ऽनुनयमन्याश्च करस्पर्शन माधव इति विष्णुपुराणोक्तहेतुभिर्वि धृतशोकास्ता सम्यग् हम्तधारणप्रियाला पादिसमीचीनप्रकारेणा दाय सह गृहीत्वा रासक्रीडायोग्य कालिया' पुलिन निविंश्य सामिहर्ग रोचो गनुमबन्धनीयम् । कलि कलह यति खण्डयतीति कलि दस्तस्पा क या कालिन्दी । तथाच तत्पुलिने गोपीना पर सर मया च कलहो न भविष्यतीति तन्त्र नयनस्याशयः । विभु व्य पकवात् सर्गसमिकमत्यसपादक । तत्र नयने समर्थ इति वा। पुलिनस्य रासयोग्यतामाविष्करोति ॥ विकसत्कु दमदार सुर भिर्या रायुस्तस्मात पट्पदा यत्र ॥ पुनश्च शरत्कालीनच द्रकिरणानां समूहैवस्त दोषाया रा ध्यास्लमो यत्र तेन दिवसतुल्यकाललादत्यन्त शोभनम् । पुनश्च कृष्णसहशाणनामधेयाया भगवत्सख्या यमुनाया भगवद्रमणार्थ पुलिनभूमि मस्कृत्य स्थिताया हस्तरूपेस्तरङ्गराचिता आस्तृता कोमलवालुका यत्र । तर.. पुालन भूमे समतामम्पादनात्ते हस्तत्वनिरूपणम् । तथाच अलसुगन्धपुष्पवायुनादै. परिता पेष्टित मुपकाशवत् शीतल मम चेति बोधितम् ॥ अथ गोपीना कृत्यमाह। तस्य क्रीडोरमकस्य विभोर्दर्शनेन यो हादस्तेन नाशिताः सधिया यामाता मनाथस्यान्त पूर्णकामता ययुः। यथा श्रुतया परमात्मनि ममन्वय पाष्य कृतकृत्या भवन्ति तद्वत् । ततः सुस्थिर चित्ता मत्य कुचकुङ्कमेन स्वेदा नाङ्कित, स्वीयरुत्तरीथैरासम कृतवत्य । यत आत्मबन्धो, अभिज्ञापले, अतर्यामिणे, तदुत्तरपक्ष यो स्वष्टाय । तथाच ईदृशातरीयैस्तदासननिर्माणमुचितमेवेति भाव । एनाहो पूर्वमुपदेश कनु मतोऽस्माभिनिनारित आसीद कदाचिद खादव तिरोहित स्यादतोऽधुना प्रथम व्यासासनो ·गूढार्यदीपिकायाम | ४ अध्याय।। (३)। २१५ पायुपश्यैत-मुखारविमादुपदेश एवं ग्राम इत्याशयेनैव कर्तुं प्र हचा इति ध्वनिनम् ॥ नित्तिपक्षे,ता श्रुती. स्वप्रतिपादकस्वेन समादाय कालिन्या मायायास्तीर शुद्धान्त करण निर्विश्य, विभुचरोचत विकास मा सः । कुन्दम दारादिस्थानीयमनियमादिभिः सुरमियोऽनिल निरुद्धःप्राणवायुस्तेन निरुद्ध पद्पद षड्य! यत्र। पुनश्च शरत्का छस्थानीयन निष्कामभगवदाराधनलक्षणेन कर्मणोदितो यो वि धेकाख्यश्च द्रस्तस्य विचारलक्षणानामशूनां स दोहेन समूडेन च स्त रागद्वेषादिदोषलक्षणमासमन्तात् तमो यस्मिन् । अत एव शिव कल्याणरूप पुनश्च कृष्णाया अविधाया हस्तेईस्तलक्षणस्तरोरा स्मानामाज्ञानभेदैरचिता असस्पृष्टा कोमला वालुकास्थानीया त्यो यस्मिस्तस्य प्रत्याभिन्नस्य परमात्मनो दर्शनेन य आझाद स्तेन विधूतास्तद्वादिकल्पिता विपरीताभिप्रायरूपा हृदयरोगा या साता श्रुतयो मनोरयस्यारखण्डैकरसरूपपरमात्मप्रतिपादनाभिला पस्यान्त समाप्तिं ययु । कुचकुडुमेन कर्मोपासनाकाण्डकोधिनको पासनायनुष्ठानामादितपरमात्मानुरागेणाङ्कित । स्वी पैरुत्तरीय खजन्यपत्यपैरात्मबन्धवे औपनिषदाय परब्रह्मणे आसनमभिम्य क्तिस्थान कतवम॥११॥१२॥१३॥ तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगीश्वरान्तर्हदि कल्पितासनः ।। चकास गोपीपरिषद्गतोऽचित- बैलोक्यलक्षम्येकपद षपुर्दधत् ॥ १४ ॥ । भगवानपि वर स्वन्ताऽपि तब साभिरुत्तरी निर्मित ·. रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । आमने उपविष्ट', किश्च, योगीश्वरैब्रह्मादिमिरन्तहदि एकाग्ने मनसि कल्पितमासन यस्य तथाभूनोऽपि, यद्यप्येष तथापि गोपी परिषदतः तत्सभापतिस्ताभिस्ताम्बूलनमस्मितादिना अचिंता सन् अधिक शुशुभे । यतस्त्रैलोक्यस्य चतुर्दशभुवनस्य या सौदर्य लक्ष्मी तस्था एवं मुख्य पदमायतन पुनर्विग्रह दधत् मकटयन् सन् पदा गोपीपरिषद्तत्वादिरूपेण योगीश्वरान्ताईदि कल्पितासनः । अत्रोत्तरीयैरासनस्य निर्माणेऽपि तदन्तस्तादृशवस्त्रान्तरस्य स स्वाद, तत्क्षण एव भगवत्कृपया दिव्योत्तरीयोनवसम्भवाचन तास रसाभासकरी नम्रता शवया ॥ नितिपक्षे, तत्र योगीश्वरा तहदि कल्पितासनोभगवानीश्वर। स परमात्मा गोपीना गोपस्य स्वसत्तास्फूर्तिप्रदानेन सर्वपाल कस्य देवस्यावयोधनपराणा श्रुतीना समायस्तत्प्रतिपाद्यतया अर्चितः निखिमपञ्चशोभाया एवमधिष्ठानभूत वपुर्दधत् ॥४॥ एव यथोक्तासनोपर्युपविष्ट भगवन्त किश्चित् पमच्छरित्याह । सभाजयित्वा तमनगदीपन सहासलीलेक्षणत्रिभ्रमभ्रुना ।। सस्पर्शनेनाङ्ककृतानिहस्तयो सस्तुत्य ईधरकुपिता बभापिरे ॥ १५॥ सभाजयित्वेति ॥ त सम्गान्य ईषत्कुपितास्ता पभापिरे । पत• काम नानाविलासैपियगीति अनगदीपनम् । केन सम्मा न्येत्यपेक्षायामाह ॥ हासलीलापूर्वक यदीक्षण तेन विभ्रमो वि. लासो यस्याः, तया धुवा। पुनश्चाङ्कीकृतयोः स्वस्खाले गृहीतयो रधिहस्तयोः सस्पर्शनेन । ततश्व सस्तुत्य भवानेवास्माक गति ·गूढार्थदीपिकायाम् । ४ अध्यायः । (१२)। २३७ परमानन्दमद इत्पेवमादिवचनै स्तुत्वा बभापिरे ॥ मानिनापले, स्वहासलीलेक्षण भ्रमभुवा अनङ्गस्य दीपन यस्य त, तेनैव स्वाङ्के कृतयोरद्मिहस्तयो सस्पर्शनेन सस्तुत्याहो तब करचरणकमलयोरपूर्व शैत्य यासस्पर्शादस्मत्तापोऽपि निव हते । तस्मात् सम्पति तापानभिज्ञश्च द्रवत् सर्वदा सख्येवासीति ध्याजेन स्तुत्वा तदर्शनादिना कोपस्य कुण्ठितत्वादीपरकुपिता पभाषिरे ॥ निवृत्तिपक्षे, अनङ्गस्य सबासनस्य सकारणस्य कामादेदीप नम् । तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानज तम. * नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतेति । सहासलीलापूर्वकेणेक्षणासख्यातजग दुत्पादकेन तत्सहितेन विभ्रमवत्या भुवा तत्प्रलय हेतुभूतया उप- लक्षितम् । अघिहस्तयोरित्युपलक्षणम् । स्वस्मिन् प्रतिपायाना मतख्यातावयवानां सस्पर्शेन दूरत सहस्रशीर्पा इत्यादिना प्रति पादनेन सस्तुत्य । अहो अस्माकमप्यगम्प इत्येवमीपरकुपिता ब. भाषिरे । तथाचैवविधानां श्रुतीनां कथमगम्य परमात्मेत्यधिका- रिचेतसि शङ्का समुत्थितेति भाव' ॥ १५॥ अहो विज्ञातमस्माभिर्भवत उपदेशकरणे महत्युत्कण्ठा वर्तते उता सम्म यस्मत्मश्नानुसारेण यथेष्टमुपदिश्य तेन च प्रसनो भ. घेति योतयन्त्यस्तस्याकृतज्ञता तमुखेनैवोद्घाटयितुकामा गूदा- ऽभिप्राया लोकवृत्तान्तमिव पृच्छन्ति । गोप्य ऊचुः॥ भजनोऽनुभजन्त्येके एक एतद्विपर्ययम् ॥ मोभयाश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो ॥१५॥ भजत इति ॥ भजता माणिना, अनु पश्चात केचिद् भजना- ·रासपश्चाध्यायीपाख्यायाम् । ऽनुसारेण भमन्ति । एके वेतद्विपर्षय यथा भवति तथा । म भजतोऽपि तवजनानपेक्षा भजन्ति । एकेतु उभयान् भजतो भजतश्च न भजन्ति । एतत्पक्षत्रयमपि सोदाहरण साधु सभ्यक् मोहि । सावधानतयदुत्तर वक्तव्यमिाते पोसयित, मो इति सम्बोधनम् ॥१६॥ तासामभिमायमवगत्य क्रमेणोचरमा । श्रीभगवानुवाच ॥ मिथो भजन्ति ये सख्य स्वार्थकान्तोधमा हि ते ॥ म तत्र सौहृद धर्म. सार्थाथै तद्वि नान्यथा ॥ १७ ॥ मिथ इति । ये मिथोऽ या5 य परस्परोपकाराकाडया मज मित ते स्वार्थ एकान्तत उधमो येषा तथाभूता । न त कश्चिद य भजति कि तु स्वात्मानमेव दृष्टफल थियात प्रसिद्ध चेदम् । बहवचैतदुदाहरणभूता, अतो नाधिकमत्र वक्तव्यमिति घोतनाय दिशब्दः । तत्र सत्कीर्तिकर सौहृदम्, निर्व्याजेन हितैपित्व ना स्ति । नापि धर्मों दृष्टोदेशात् । यद्वा, नानाविधे भजने सौहद धर्मः, किन्तु मित्रतालक्षणो धर्म ।हि यतस्तद्भजन स्वार्थ पशुना परस्परकण्डूयनसदृश नान्यथा । स्वार्थाभावे निवर्तते।हे सख्य इति सबोधयन युष्माक मम च नैवविध मित्रत्वमपि तु निरुपाधिक सख्यमिति थोतयति ॥१७॥ द्वितीयमनस्योचरमाह। भजन्त्यभजतो ये वै करुणा पितरौ यथा ॥ धर्मों निरपवादोऽत्र सौहद च सुमध्यमा ॥१८॥ मजन्तीति ।। ये अभजतोऽपि भजन्ति ते द्विधा-सपन्धरवि ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । '४ अध्याय' । (३२)। २१९ तास्तदन्तम । तपाद्या. करुणा दयालयो यथा, द्वितीया पितरी पथा । अत्र प्रथमपत निरपनादा धों, निरुपाधिकरवादनश्वर । द्वितीयपक्षे निरपवाद सौहृदम् । यदा पक्षद्वये निरपवादो धर्म सौ हद च । यदा अत्र सौहृदरूपा धर्मा निरपवाद । मुमभ्यमा इति सवाधयन् करुणाया सबन्धस्य च विषयमूना मत्रत्य इति सूचयति । श्लेषण शोभनो म पमप्रश्नो यासाता । सुष्ठुमभ्यमपक्षोदाहरण भूता भवस्य इति वा ज्ञापयान ॥१८॥ तृतीयप्रश्नम्योसरमाह। मजतोऽपि न वै केचिजन्त्यभजन कुत ॥ आत्मारामाश्चाप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह ॥१९॥ भजत इति ॥ ते चतुर्विधा केचिदात्मागमा अन्तर्मुखा , केचिदहिर्मुखा अपि पूर्णत्वादाप्तकामा उपकारापक्षारहिता । के चिदकृतज्ञा उपकारानपकारज्ञानविधुरा अत्य तमूढा । केचिद उपकर्ता गुरु स्मृत इत्युक्ता गुवादय उपकारिणस्मान् दृह्य तीति है । तथाच तदुपकार न जानन्ति प्रत्युतापकार प्रकुर्वन्ति ते अ तिकठिना इत्यर्थ ॥ निवृत्तिपक्षे समानार्थकम् ॥१९॥ एतेषु मध्ये भवान् क इत्यभिज्ञानापेक्षायाम,अहो मुखव परभकोटिप्रविष्ट इात सतुष्टा अक्षिणकोचे परस्पर गढास्मत मुखीर्मानिनीधा लक्ष्याह । नाहन्तु सख्यो भजनोऽपि जन्न् भजाम्यमीषामनुनिवृत्तये ।। - ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाग । यथाऽधनो लब्धधने विनष्टे तश्चिन्तयान्यन्निभूतो न वेद ॥ २०॥ एन मदर्थोज्झितलोकवद- स्वाना हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला ॥ मया परोक्ष भजता तिरोहित मासूयितु माईथ तस्गिय प्रियाः ॥ २१॥ न पारयेऽह निरयसयुजा स्वसाधुकृत्य विबुधायुषापि व ॥ यामाभजन दुर्जरगहशृङ्खला विवृश्च्य तह प्रतियातु साधुना ॥ २२॥ नेति ॥ हे सख्य, अह तु भजनोऽपि न भजामि । तुशब्देन पक्षा तरध्यायत्ति । तच्चामजन नाकतज्ञत्वादिनिब धन, किन्तु तदनुत्तिधारेच्छानिव धनमित्याशयेनाह॥अमीषा भजतांज तूनाम् अनुवृत्तये निरन्तर यानमत्यर्थ तान्न भजामि । जन्तुमात्र प्रति पदैव तदा सखीर्युषणाक प्रति किं वक्तव्यमिति सबोधनाशयः । तथाच कारुणिक परमसुहृदह, न वकृतज्ञ इति भावः । एतत् सहयातमाह ॥ यथेति ॥ यथा अधनो दरिद्रो दैववशालम्धधनो जात पुनश्च तस्मिलब्धे धने विनष्टे सति तस्य धनस्यैध चि तया निभूत पूर्ण , अ यत् क्षुत्पिपामादिकमपि न वेद । एव यो युष्माक मग्यनुत्तये परोक्षमदर्शन यथा लोकादित्यागे दुर्घला इनि तदाशयः। मया तिरोहित तिरोधाय स्थितम् ।यतो मदर्थों ज्झितलोकवेदस्वाना मदर्थमेव त्यक्तो लाको युक्तायुक्तामतीक्षणाद, पेदश्च धर्माधर्मानादराव, स्वज्ञातयश्च स्नेहसागाद पाभिस्तासाम् ।

·गूढार्थदीपिकापाम् । ४ अध्यायः (३२) २४१ न तु भवतीष्ववलासु बल प्रकटयितु मया तिरोहितमिति सूपराय सबोधनम् । हे अपला भिवस , तथा भजता युष्मप्रेमाकुठेन, अत एव तत् तस्मात प्रिय मासूयितु दोपरोपेण द्रष्टु युय मा अईम, न यो ग्याः स्थ । पथाह पुष्पाक प्रियस्तथैव यूयमपि मिया । अत्रार्थे सशयो न कर्तव्य इसाशयेन सबोधयति ।। हे पिया इति ।। मानिनी पक्षे, यद्यप्येव तथापि तादृश पिय मां मिया यूयमरसूपितु माईथे तिमा, भियस्य मियानु तथा मवृत्तेरनुचितत्वादिति भावः ॥ आस्तामिद परमार्थ तु मणुतेत्याह । नेति ॥ काममयत्वेन मीयमानाऽपि वस्तुतो मिलीम मयत्वेन निरवद्या निर्दोषा सयुग मद्विषयकचित्तैकाग्रता अङ्ग सगमो वा यासा तासा व स्वीयममीचीनप्रत्युपकारकृत्य वियु थायुषा देवायुपा बनायुषा वा विबुधाना ज्ञानिना मतेनायुषा- अपि न पारये, मत्युत हेतुलोकवेदमर्यादा विदृश्य नि शेष छित्वा मा मामभजन पारीराद्यर्पण कृतवाप । तथाचाभिज्ञापले, भजनस्य जीवधर्मत्वात्तादृशभजनस्य मयि दुर्लभ वान्न पारये । अनभिज्ञा पक्षे मम चित्तस्य पितृभ्रातृववादिष्वपि स्निग्यत्वात् न पारये ॥ मानिनीपले, मम चित बहीषु प्रेमयुक्त, न बन पा गतमतो न पारये । तत्तस्माद्युष्माकमेव साधुना माधुत्वेन मतियातु प्रत्युपकृत भनतु । तथाच युष्म सोशल्येनैव ममाऽनृण्य, न तु मकतनम त्युपकारेणेति भाच ॥ निवृत्तिपक्ष, मजोऽपि ज तूनह न भजामि, विषयतया तेषां मकटो न भवामि । किमर्थमिति चेत्तबाह अनुत्तये, प्रातबाधकिदि सत्वसिद्धये । एतत सदृष्टा नमाह ॥ यथेति ॥ पब रायुप्पाक मययनु वृत्तये मोंन्मिनलोकवेत्स्वाना विकिना परोक्ष भजना वर्तमा नेन मया परोक्षनया लब्धेनापि मया निरोहितम अनेन स्थितम। - ·रासपश्चाभ्यायीव्याख्यायाम् । सथाच यावद् ब्रह्मसाक्षात्कारो न भवति ताबवणाधात्तिा कर्तव्या पराक्षतया भातस्य तिरादित्वात् । तथाच भगरतो बादरा पणस्य सबम-आवृत्तिरसदुपदेशादितीति भावः । तस्मात् मि. पा,प्रतिपादकत्वेनाभिप्रेता यय प्रिय प्रतिपादकत्वेन समतं माम्। अहो अस्मद्विचारपरस्य झटिति प्रत्यक्षतया कुतो न भातीत्यस पितु माईथेत्यर्थ ॥ आस्तामिद जीवरूपेण बद्धस्य मम व धननिवारकाणां यु माकामुपकारस्य प्रत्युपकार वह न पक्ष्यामीत्याह ॥ नेति ।। निरत्रो कर्तृत्वादिदोषासस्पृष्टे माय सयुजा तात्पर्येण सगतानां वः खसाधुक्रत्य विबुधायुपाऽपि न पारये, यतो भवत्यो दुर्जरा देह गेहादिशृङ्गला मदीया' सटइन्य माभजन तत्तस्मात् युष्मरमाधुक्क सव साधुत्वेन पनियातु, श्रुतिकृतोपकारस्य प्रत्युपकार केनापि कर्तुमशक्य इत्यर्थ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ इति श्रीधनपतिमिप्रकृती गृढार्धदीपिकायो द्वात्रिंशत्तमोऽध्याप.॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । अध्याय । (१) २४५ अथ श्रपरिशोऽध्यायः ॥२३॥ प्रयलिशे ततोऽध्याये हरेलीला निरूप्यते ॥ बने अले च बहुधा राजभवनासर तथा ॥१॥ अथ रासोत्सव वर्णयिष्यमादौ भगवतोक्तानुनयवाक्येन ता: सम्यक् प्रसभा सम्पन्भाइस्याड ॥ श्रीशुक उवाच ॥ इत्थ भगवतो गोप्य श्रुत्वा वाच सुपेशला ॥ जहुविरहज ताप तदङ्गापचिताशिष ॥ १ ॥ इत्थ पूर्वोक्तप्रकारेण भगवतः पूर्णस्याइ भवतीनामधमर्ण इत्येवरूपा., गोप्या-भगवना स्वीयत्वेन स्वीकृता य न तु त्यक्ता इति निश्चयवत्या, तादृशाधिकाराऽयोग्या अपि वय भगवतैवमनु नीता इति मनसि विचारयन्त्य इति वा, वाच' श्रुता विरहज ताप जहु । यतो भगदाच सुपेशला अतिमनोहरा । आपातर म्यतानिरासाय मुपद प्रयुक्तम् । यतश्वोपचिताशिप, लब्धमनो- रथाः । यद्वा तस्य भगवतोऽब्रेन वपुषा करणायने उपचिता. समृद्धा आशिषो यास ताः । यद्यपि पूर्व तापत्याग उक्तस्तथापि ताशवाश्रवणादिना पुनर्विरहशङ्कानप्रगमाद्विरहजन्यतापत्याग पुनरुक्त'। तासा गोपीनामगस्पादिना लब्धमुखा इति पा । एतेन प्रश्नोसरसमाप्तौ मानशा त्या सदा आलिङ्गनचुम्बनादि- विलासा आसमिति सचिवम् ॥ निसिपले, अथ विश्वास परमात्मन श्रुतिभि. रमण बक्तुमुपक्रमते ॥ इत्थमिति ॥ भगवद्भाव पासस्य प्रत्यगात्मनो य

·रासपक्षाध्याथीव्याख्यायाम् ।
-
थोक्ता सुरेशला वाच श्रुत्वा लब्धमनोरथास्तदा, हे राजन्, त
सदादिभिः श्रुतिषु प्रत्याभिन्नपरमात्मप्रतिपादन नास्तीत्यादिना
प्रतिपादिततद्विरहाजात ताप जहु ॥२॥
तत्रारभन गोविन्दो रासक्रीडामनुव्रतः ।।
स्त्रीरत्नैरन्धित प्रीतैरन्योन्याबबाहुमि ॥२॥
तत्र ताभि सहैकमत्ये सति, तस्मिन् प्रदेश इति वा गोषि
दः स्त्रीरनै समन्धितो रासक्रीडामारभन । नटैग़हीतकण्ठानाम यो
म्यान्त करश्रियाम * नर्तकीनां भवेद्रासो मण्डलीभूय नर्तनमित्यु
क्त रासलक्षणम् । रसानां समूहो रासस्तन्मयी क्रीडेति तदव्यु
स्पतिः । एतदर्थमेव स्वीकृतगये द्राभिषेक इति वचयितु गोविन्द
इत्युक्तम् । भगवता साई रासक्रीडायोग्यता तासामेवासीदिति
सूचनाय स्नैरित्युक्तम् । तत्राप्यनुप्रतैस्तत्रापि ना यानुरोधन, कि
न्तु पीत. मीतिपूर्वकमुत्कटोत्कण्ठावद्भिः । कथमित्यपेक्षायाम यो
भ्य वा बद्धाः सथिता बाहवो याभिस्तै । तथाचा-योन्यावद्धवा-
हूनां भगवता गृहीतकण्ठाना नर्तन सम्मवृत्तमित्यर्थः ॥
निवृत्तिपले, तत्र श्रुतीनामैकमत्ये सति विद्वदनाकरण इति
वा । गोविन्दः श्रुत्यैकगम्यः परमात्मा श्रुतिलक्षणस्त्रीरनै श्रुति
महतकै रन्विता प्रतिपायमतिपादकमम्बन्धवान् । रसो वै स इति
श्रुस्या रस आनन्दरूप परमात्मा तदीयां सदाविर्भावकरी क्रीडा
श्रुतिप्रतिपाद्यतालक्षणां लीलामारभत । तत्र कापि श्रुतिरद्वितीयन
माननुस्ता न रिथता इत्याशयेनाह ।। अनुते ॥ तत्रापि न लिए
कपनया तत्र नीता इत्याशयेनाइ ॥ मीतारनि ॥ तत्रापि परस्पर
विरोधराहित्येनेत्याशयेना ॥ योन्येति ॥ परसरमावचा अविरोध
माता बाहुस्थानीया पाक्पार्था ये तः ॥२॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ८ अ याय । (३३)। २१५ चतुर्वर्णाधिकेन सार्द्धन तत्साहिय दर्शयति । रासोत्सव सम्प्रवृत्तो गापीमण्डलमण्डित ॥ योगेश्वरेण कृष्णेन तासा मध्ये हयाईयाः ॥ ३॥ रासेति ॥ तासा रासक्रीबालक्षण उत्सयो मनोविस्मापकाहाद रूपः सम्यक् प्रवृत्त । यथा उत्मबोऽनेकविधैमिणादिभिण्डि सो भवति तथाऽयमुत्सत्रो गापीना बहुविधैर्मगडलैर्मण्डित । क- थम्भूताना तासा, कृष्णेन कण्ठे गृहीतानाम् । कथम्भूतेन कृष्णेन द्वयोर्द्वयोर्म ये प्रविष्टेन । कृष्णपदेनानवच्छिन्नान दसमुद्रे ता सा निममता सूचिता । न वेकस्य कथमेककालमेवविध प्रवेश इत्याशङ्कानिरासायोक्त योगेश्वरेण ॥ योग अपारीतघटनापटी पसी महामायाशक्तिस्तस्या ईश्वरण । तथाच तादृशशस्या तस्य तथा प्रतीतिरित्याशयेनाह ॥ य श्रीकृष्ण स्त्रिय. स्वनिकट म न्येरन् । अत्र गोपीद्रयान्तरितः कृष्ण इत्युक्त्या गोप्यर्द्धमख्यक कृष्णमूर्तिसयुक्तो रासोत्सव । तेन गोपीममसख्यायमूर्तियुक्तेन पक्ष्यमाणेन तेन न पौनरुक्त्यम् । किश्चात्र न तावत्सख्याकमृतिस्वी कार., कि त्वेक एवातिलाघवेन तथा नृत्यति स्मात एच, य म ये रभित्युक्तम् । न तु तथा दृष्टवस इति । इय च भगवल्लीला परमो स्कृष्टा लक्ष्म्यादीनामपि प्रार्थनीया परमदुर्लभा चेति बो-यम् । रा सोत्सव इत्यारभ्य, कथालङ्कारार्थ पुरजनोपाख्याने नगरीवर्णनव द्रासवर्णनमतो निवृत्तिपक्षविवरणपत्रादुपरम्यते ॥ ३ ॥ प्रविष्टेन गृहीताना कण्ठे स्वनिकट स्त्रियः ॥ य मन्येरन्नमस्तावद्विमानशतसकुलम् ॥ ४॥ तावत् क्षणमेवौत्सुक्याकृष्टचेतसा सस्त्रीकाणा देवान विमान ।

·रामपश्चाध्यायीरुपाख्यायाम् ।
शतः सव्याप्त नभ आसीदति शेषः । स्वर्गसन्धितृत्तगीतादिक
तेषां तदानीं तुच्छमभूदिति सूचनाय दिवौकसामित्युक्तम् । रसा
तरव्यग्रतानिरासाय, सदाराणामित्युक्तम् । ननु भगवालीलाद्र
टुमधिकाराभावात् कथ तत्र मबत्ता इत्याशङ्कानिदृश्यर्थमुक्तमी
सक्योति । तत्रापि यावत तेषां दर्शनीय स्थित तावदेव तेषां दर्श
यामास भगवानिति द्रष्टव्यम् ॥ ८॥
देवा ऑप न केवल कौतुकद्रशर एत्र बभूयुरपि तु रासक्रीडाप
रिकरता ययुरित्याशय नाह ।
दिवौकसा सदाराणामौत्सुक्यापहृतात्मनाम् ।
ततो दुन्दुभयो नेदुर्निपतु पुष्पवृष्टयः ॥
जगुर्गन्धवपतय सस्त्रीकास्तधशोऽमलम् ॥५॥
ततस्तदन तर देवैर्वादिता दुन्दुभयो नेदुस्तथा तैरेव क्रिय
माणा' रहाधिष्ठानदेवतापूजार्थ स्तरणार्थ च पुष्पवृष्टयो निपेतुः।
नानाविधाना पुष्पाणा भिन्ना दृष्टय इति चोतनाय बहुवचम् ।
ततो गन्धर्वपतयो गानाधिकारिमुख्या विश्वावसुप्रमुखा जगुः ।
भगवान् श्रोष्यतीति मत्वा तत्पतयो जगुरित्याशय । वापिस
स्त्रीका प्रेमाविष्टत्वात् तत्त्वादव्यग्रचित्ता इात भावः । तत्रापि at
भगवल्लीलामालोक्य न तेषां भगवति विषयित्वबुद्धिरासीदित्या
मायेनाह॥ तस्य तादृशक्रीडायां निष्ठस्य भगवतो निमल यश इति
तथाच तहान शुद्धबुद्धीना तेषा मलनिवर्तकमभूदितिभाव ॥५॥
एव बाह्यवाद्यादिकमुक्त्रा नृत्यम ये रसोपयोगीनि वादित्राण्याइ ।
वलयाना नूपुराणाङ्किणीना च योषिताम् ॥
सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥६॥

·गूढार्थदीपिकायाम । ८ अ यायः । (३३)। २४७ पलयानामिति ॥ तवायुपरि योषिता वलयाना मध्ये नूपु राणां मध्ये किङ्किणीना शब्दो राममण्डले तुमुल. सकीर्णोऽभूत तत्रापि प्रियेण श्रीकृष्णेन सह वर्तमानानाम् । तथाच तक्रियायान कस्या अपि कृष्णविश्लेप आमादिति भाव । चकारण सगृहीतस्य करतालादिशब्दस्यामाधा य व्यज्यते । ननु महामायानटीनर्तकस्य भगवतस्तत्र नृत्यत का शाभेत्याशक्याह ॥ तत्रातिशुशुभे ताभिर्भगवान दचकीसुतः ॥ मध्ये मणीना हैमाना महामरकतो यथा ॥ ५ ॥ तत्रेति ॥ तत्र तस्मिन् रासमण्डले भगवानपि देवकीसुतोऽपि अत्यर्थ शुशुभे । सत्र दृष्टात । सौवर्णाना मणीना मध्ये मध्ये महामरकतो नीलमणिर्यथा शोभते तदत् गोपीयभिप्रायेणैव विनैव मध्यपदावृत्तिमेकवचनम् । यदा कदाचिन्मण्डलमा यगतो वेणु वादपन शुशुभे । तदुक्त विल्वमङ्गले । अगनाममइनामन्तरे माधवो माधव माधव चान्तरे चागना * इत्थमाकल्पिते मण्डले मध्यग सजगी वेणुना देवकीन दन इति ॥७॥ स पथा ताभि शुशुभे तथा ता अपि तेन विरेजुरित्याह । पादन्यासै जविधातभि सस्मितैर्भूविलासै भज्यन्मध्यैश्चलकुचपटै कुण्डलैर्गण्डलोले ॥ स्विधन्मुख्य कबरसनाग्रन्थय कृष्णवध्वो गायन्यस्त तडित इस ता मेघचके विरेजु ॥८॥ पादन्यासै सगीतशास्त्रात नृत्तानुकूलपादगतभेदै । भुजवि धुझिभिर-योन्याबद्धभुजानामाप यथाक्तकोहानुफूलै कम्पनविश । यदा कदानिदम्यो पारद्धयामुन्सश्याभिनया कृतभालने

·.
+
-
२४८ रासपश्चा-यायीव्याख्यायाम ।
सस्मिार्बुवा बिलासै., कार्यात कुण्डलीभवन्मभ्यभागः, चलगिः
कुचैस्त पटैश्च, गण्डेषु चञ्चलै कुण्डलै ,
खित स्वेदविद्वलकृतानि
मुखानि यासा,करेषु रशनासु च दृढा ग्रथयो यासा ता. अग्रन्थय.
शि थलग थय इति था, त कृष्ण गाय त्यो विरेजु । तत्रानेक
मात श्रीकृष्णो मेघचक्रमित्र, गोप्यस्ताडित इच, स्वेदबिन्दवस्तुपार इव
गीत गजितमित्यर्थात चिनम् । कृष्णव- व. कृष्णभोग्यस्त्रियः
वधूपदेन तस्यैव वस्तुतः स्वाभाविकाः स्त्रिय इति सूचितम् । स्थ
वधूनदेव चष्टा कृतवत्य इति वा । तडित इत्यनेन तथाभूता अपि
ता देवादिभिर्मेघचक्रे ताउत इव कदाचित् शोभमानाष्टा इसापे
ध्वनितम्॥८॥
केवलनत्यमुक्त्वा सङ्गीत तदाह ।
उच्चेजगर्नृत्यमाना रक्तकण्ठयो रतिप्रिया ॥
कृष्णाभिमर्षमुदिता यद्गीतनेदमावृतम् ॥ ९ ॥
नृत्यमाना नृत्यम्त्योऽप्युर्जगु शानजार्षः। नृत्ये मानो गर्व आदरे।
षा यामामिति वा । रक्तकण्ठ्य । नानारागैरनुरजितकण्ठाः स्निग्ध
कण्ठा इति वा । तथापि रतिरव मिया पासाम् । यद्वा गानफलमाह ।
रति. कृष्णकर्तृका प्रीति प्रिया यासाम् । ननु ताशचिर
कालीनतृस श्रमापनादस्तामा केन जात इत्याशझ्याह ॥ कृष्ण
सदार दरूपेण भेष्टेन कृत अभितो मर्प प्रोछनादिरूपस्ते.
मुदिता मोदसागरे निममा । किञ्च सद्गीतेन सर्वैरपि सर्प विस्मृत
तामा अपावस्मरणे किं चित्रमित्याह ॥ यासामुच्चैीतेनेद विश्व
माइतमागीत् । यद्वा यासा स्वय काल्पतेन षोडशसहस्रभेदभिने
गतिनेदमारत व्याप्तम् । यद्रा तद्विषयकेण लोकै. स्वोद्धारा
क्रियमाणन गीतेनेदमावतम् ॥ ९ ॥

·गूढार्थदीपिकायाम । ५ अन्याया (१३) अथ पञ्चभिस्तासा मेमचेष्टितान्याह । काचित्सह मुकुन्देन स्वरजातीरमिश्रिता ।। उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधुसाध्विति ॥ १० ॥ काचिदिति ॥ षड्जर्षभौ च गान्धारो मायम पञ्चमस्तथा। धैवतश्च निषादश्च सर्वे स्यु. श्रुतिसम्भवा. ॥ मयूरचातकच्छागकौश्चकोकिलदर्दुराः । मातङ्गाश्च क्रमेणाहुः स्वरानेतान मुर्दुगमान् । रागस्तु जायते यस्या. सा जातिभिधीयते । शुद्धा चाविकृता चेति सा द्विधा परिकीर्तिता ॥ शुद्धा' स्युर्जातयः सप्त ता. षड्जादिस्वराभिधाः । ता एव विकृता. सत्यो जाता विकृतसज्ञया ।। षड्जर्षभा च गान्धारी मयमा पञ्चमी तथा । धैवती चाय नैषदी शुद्धा पतास्तु जातयः-- इत्युक्तजातीरमिश्रिता जात्य तराससृष्टा मुकुन्देन सह जानन्य उकृष्टा कल्पयामास । यद्वा कृष्णोनीताभिरसङ्कीर्णा स्वरजाती पड्जादिखरालापगतीरुनिन्थे । सहशब्देन सख्यामाधान्पमुच्यते । ततश्च मीयमाणेन तेन साधुसाध्विति पूजिता समानिता । वीप्सा हर्षेण । इस ललितानाम्नी श्रीराधासखी ॥१०॥ तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्यै मान च बह्वदात् ॥ काचिद्रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः ॥ जग्राह बाहुना स्कन्ध लथहलयमालिका ॥ ११ ॥ .

·२५० रासपचाप्यायीच्याख्यानाम् ।
काचित्तु तदेव जास्युअपनमेव ध्रुव धुवाख्य तालविशेषक
स्वोमि ये उन तपती । तस्यै तथा गानपरायै बहु यथा स्यात् त
था मानम् अदाद् । बखालिङ्गनादिदानपूर्वक साधुवाद श्रीमुकुन्दः
कृतवान् । विशाखाख्यैषा श्रीराधासखी ॥ एवं नृत्यगीतादि
पराणा भगवता समानितानां मध्ये कस्याश्चिदतिमीतिविलसित
वृत्तमाह ॥ काचित् पार्श्वस्थस्य, गदा नन्दाधिपत्युचितांग
दाकारा यष्टिं विभति, गदति वर्णानिति गदा वशी मिति वा ।
तथाचानापामग्रहणस्य स्वानिरोधपरस्य मायाकुस्थानीयमतः
पेष्टस्य क प पाहुना जग्राह । यतो रासपरिश्रान्ता। यतः सौकुमा
यात श्रमकान श्लयन्तो बलया गलन्त्यो मल्लिकाश्च कदर
स्था यस्या. । तथाच विश्रमाय तथा प्रतिपरा मध्यस्थमेष्टस
निहिना स्वाधीनभर्तृका मियापदप्रतिपाचा सर्वाधिका श्रीराधिका
ऽभिधालङ्कतयमिति ध्वनितम् ॥७॥
तत्रैकासगत बाहु कृष्णस्योत्पलसौरभम् ॥
चन्दनालिप्तमाघ्राय हटरामा चुचुम्ब ह ॥ १२ ॥
ताम् मन्ये एका रासपरिश्रान्तस्येषदाराक्रान्तस्य च कृष्ण
स्य वामगन बाडु स्वभावत एव उत्पलतोऽप्यधिक सौरभ यस्य
सम् । तत्रापि चन्दनेनालिप्त चुचुम्ब । यतो हष्टरोमा अन्तर्मातुमा
क्यत्वाद्रापद्वारा बहिनि सूतेन हर्षेण युक्ता मागलभ्याख्योऽनुभा
योऽयम् । निशिकत्व सप योगे बुधैरुक्ता प्रगल्भतेत्युक्ते । श्यामला
ऽऽख्येषा सखी ॥१२॥
कस्याविनाट्यविक्षिप्तकुण्डलस्विषमण्डितम् ॥
गण्ड गण्डे सन्दधल्या अदात्ताम्बूलचर्वितम ॥ ३ ॥

·गूदार्थदीपिकापाम् | ५ अध्याय-1()। २५१ कस्याश्चित्तु नाव्येन नृत्येन विक्षिप्त पश्चले कुण्डले च स्वा भाविकी गण्डविद् समाहार । नाव्यविक्षिसकुटलस्विप तेन पण्डित स्वगण्ड श्रीकृष्णगण्डे श्रमनिरासमनारयेन सन्दधल्या. स योजयन्याः स्वसमुख कृत्वा ताम्बूलचवित मादान याख्यय सखी ॥३॥ नृत्यन्ती गायती काचित कूजन्नूपरमेखला ॥ पार्श्वस्थाऽभ्युतहस्ताब्ज श्रान्ताधात स्तनयो शिवम॥१४ भव काचित्पदाऽऽस्या सख्यो प्रोक्त इति ज्ञातव्यम् । सथाच जन्ती नूपुरे मेखला च यस्या. सा नृत्यन्ती काचित पार्थस्थाच्युतहस्ताज श्रमजनिततापनिवर्तकम् । अब शिव श्रम निश्पर्थमजलिना अधात् गृहीतवती । पूर्वपदस्तग्रहणाऽनुसाराव चन्द्रावलीसशेय सखी । काचित्तु गायन्ती तदस्तान शिव श्रान्ता सती श्रमनिरपथ ससानयोरपात् । चन्द्रावलीसाहचर्यात स्तनयो धारणस्य पूर्वसाम्याच पमाख्या चन्द्रावलीमुहदभूना सखीयम् । भद्रासमाष्टमी तु पूर्वषद्विष्णुपुराणादवगतम्या । काचित परिलसबाहु परिरभ्य चुचुम्नतम् । गोपीगीतस्तुतिभ्याजनिपुणा मधुसूदनग-- इति तत्रोक्त ॥१४॥ एष मुख्यानामधानां वृत्तममिषाय सर्वासा तदाह । गोप्यो लब्ध्वाऽभ्युत कान्न श्रिय एकान्तबल्लभम् ।। गृहीतकण्ठ्यस्त होम्या गायन्त्यस्त विजहिरे ॥१५॥ मोग्य इति ॥ अच्युत स्वस्वरूपात कदाप्यऽपच्युत श्रिय एकान्तवाहभम भम्यभिचरितममविषय, नतु तथास्वेन सम्ध का

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाधू
त लब्ध्या, तत्रापि तदोभ्यो ग्रहीतकण्ठ्यो मायस्यः सत्यो विज
हिरे । यद्वा श्रियः कान्तमात्र, स्वस्थ वेका तबल्लभम् । एतेन
श्रियोऽप्यधिकसौभाग्यमासामुक्तम् । वक्ष्यते च, नाऽय श्रियोग
अविना-तरते: प्रसाद इति ॥ १५ ॥
सब गायकेषु वादकेषु च सस्त्रीकेषु गन्धर्चादिषु सविशेषेषा
मुत्सु नृत्यत्सु चा यामेव वाद्यादिसम्पति दर्शयन्नुकसौभाग्य
स्फोरयति।
कर्णोत्पलालकांवटङ्ककपोलधर्म-
बक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवायै ।।
गोप्यः सम भगवता ननृतुः स्वकेश-
नस्तस्रजो भ्रमरागायकरासगोष्ठयाम् ॥ १६॥
कर्णेति, द्वाभ्याम् ॥ कर्णोत्पलैश्च अलकविटदै कुदिलकुन्त
लालकृतैः कपोलेश्व, धर्मः स्वेदबिन्दुभिश्च बक्त्रेषु श्रीरकोमा
यासामिति रासश्रमेऽपि शोभोक्ता । ननु श्रमेऽपि कुतो नृत्यम-
वृत्तिरित्याशङ्कयाह । भगवता सममिति ॥ तथाच तसाहित्या
मोऽपि ताभिर्न गणित इति भावः । यतश्च गोप्यः ॥ गोपस्य
भगवतः सबन्धिपः । तथाच भगवति नृत्पति तदनुयापिनीनां
तासां विरामो नोचित इति भावः॥ भगवता सममित्पनेन में
गव नृत्यसम तासा नृत्यमिति कथितम् । वलयाना नूपुराणां च
घोपाः शब्दायमानाः किङ्किण्यस्तद्रूपैर्वाधैादित्रै । पुनश्च भ्रमरा
एवं गायका यस्यां तस्या राससभाया ननृतु। अनेन लोकार
लक्षणता ध्वनिता । तदानी स्वकेशेभ्य. सस्ता विगलिताः सजो
याभ्यस्ताः । एतेन नृत्यगतिसन्तुष्टाः स्वकेशा सशिर.कम्प पादेषु
पुष्पदृष्टिमित चरित्युत्मेक्षा दर्शिता ॥१६॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अभ्याय. । (३३)। २५॥ पथा गोप्पो नानाविभ्रमगवता सह विजरेव भगवानपि स्वबिलासैस्ताभिः सह रेम इत्याह । एवं परिष्वङ्गकराभिमर्ष- स्निग्धक्षणादामविलासहासै ॥ रेमे रेमेशो ब्रजसुन्दरीभि यथार्भक स्वप्रतिबिम्बविभ्रम ॥ १७ ॥ एवमिति ॥ रमाया ईशः पतिरपि प्रजसुन्दरीभिरेव रेमे, न तये- ति रमातोऽपि तासा प्रेमाधिक्य सूचितम् । पदा, ननु माकृताभि स्ताभिरमाकृतो भगवान् कथ रेम इत्याशयाक्त,रमश इति । तथाच तास भगवदाइया रमा भविष्टाऽतस्तयैव भगवान् रेमे इनि भाष । तास्तस्या प्रवेशयोग्या इत्याशयेनाह ॥ वजसुदरीभिरिति ॥ यद्वा रमेशो धजसुन्दरीभिरिति पदयेन रमया परास्त्रीरूपपादाय रम- माणे भगवति द्वयोविलक्षणो रस उदभूत इति ध्वनितम् । पब पदार्थमाह ॥ परिष्वङ्गेति ॥ आश्लेषश्च तासा करालम्भन चत न्मुखादीना सप्रेमावलोकनम् उद्दामविलासः स्तनस्पर्शादिश्व भावव्यजक स्मित च तैस्तद्विलासानभिभूतस्यैव रतौ दृष्टात., यथाऽर्भक इति ॥ स्वपतिविम्बे विभ्रम क्रीडा यस्यैवम् । एतेन स्वीयमेव कलाकौशल सौग ध्यलावण्यमाधुग्र्यादिक च तासु सञ्चार्य साभि सह रेम इति दर्शितम् । यद्वा तासा रमणयोग्यताया दृष्टान्त । तथाच गुणलावण्यादिना स्वतुल्याभि. स्वबन्धुत्वयो- ग्याभिस्ताभिः रेमे । अत एवं पूर्व कमावत इत्युक्तम् । यद्वा य- था कश्चित् प्रतिबिम्बद्वारैव स्वमुखमाधुर्यमनुभवति तथा भगवा- नपि ताशस्वप्रेयसीद्वारैवेत्येनेन व्यज्यते । यदा यथाऽर्भको मुग्ध- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्तदत । तथाच तासु प्रेमाधीनत्वा-मौन्यमवाश्रितवान्न तु रमा- पामिव वैदर यमिति भावः । न वसख्याताभिः कथमेकस्य रमण मित्याशयाह ।। स्वमतिविम्प प्रतिरूपमेव विभ्रमो विलासो यस्य स । तथाचैकैकया प्रिय या सहैकैकस्वरूप. सन् रेमे इत्यर्थः । यदा परमेश्वरस्य नैवविधा लीला घटत इत्याशङ्कानिवृश्यर्थमुक्त यथार्भक इति ॥ तथाच यथा बाललीला कृतवाँस्तथेमामीति भावः।। पता यथोक्तक्रीडादिना भगवति दोषापत्तिर्न शमा इत्याशयेनाइ॥ खेति ॥ तथाच स्वमतिबिम्बभूताभिस्तभिर्विम्बभूतस्य परमेश्वरस्य क्रीडा कुर्वत का दोषासक्तिमभावनेति भावः । ननु तथापि कि मर्थ तथा कृतनानिति चेत् तबाह ॥ अर्भक इव ॥ तथाच बालकस्य कामक्रोधादिविनिर्मुक्तस्य विहारो यथा लीलामात्र, तथा भगवतोऽपि दृष्टयादिवदिदमपि विहरण लीला मात्रमिति भाव ॥१७॥ अथ रासक्रीडाविरामहेतु तासा भगवाहिलासैशकुलेन्द्रिप समाह। तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रिया केशान् दुकूल कुचपष्टिका वा ॥ नाञ्ज प्रतिव्योढुमल व्रजस्त्रियो विसस्तमालाभरणा कुरूहद्द ॥ १८॥ तदिति ॥ तस्याङ्गसबै प्रकृष्टा या मुत् हर्षस्तया विवशे न्द्रियाः । यत एवमता केशान् दुकूल कञ्चुर्की च शिथिलतांग तान्येतानि अअसा प्रतिव्योतु यथापूर्व धर्तु नाल, समर्था न बभूवुः। विसस्तानि मालाभरणानि यासा ता. । ननु केशादिशैथिरये हेतुभूतां क्रीडा लज्जा विहाय किमिति कर्तुं प्रत्ता इस्पाशकार ·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २५१ ब्रमनिय ॥नगरस्त्रीणा ताश स्वभाव इति भाव । तत्रापि राज यशोद्भवाना स्त्रीणा नथा प्रत्तिचितेति सबोधनाशय ॥१८॥ कृष्णविकीहित वीक्ष्य मुमहु खेचरस्त्रियः ।। कामादिता शशाङ्कट सगणा विस्मितोऽभवत्॥१९॥ साक्षाद्भगवता विक्रोड तीन तासा व्यालेन्द्रियस्वे किं चित्र, देवाघगनाना तु दर्शनमात्रादेव व्याकुलता सातत्याशा येनाह ।। कृष्णस्य सदान दरूपस्य परमात्मन विकीदितमलौकिक क्रीडन वीक्ष्य विशेषेणोपलभ्य कामादिता सत्यो देवादयो मु मुहु. विकलचित्ता बभुबु ॥ खजरस्त्रिय इत्यनेन तत्पनीना पुरुष त्वाद् गुह्यलीलादशनाभावो योगमायया सपादित इति मूचितम् । तत्सर्वमवलोक्य शशाङ्कश्चन्द्र सगण ज्यातिश्चक्रेण सर्वेण सहित विस्मितश्चकितहृदयोऽभवताअनेन चन्द्रादिग्रहणा गनिविस्मृतसाद कालदर्य सचितम् । तत्रापि योगमायया मर्वाऽपेक्षया याम- चतुष्टयात्मिका या जिनी तस्यापेर क्रीडानुकूलदैर्य सजात मिति द्रष्टव्यम् ॥१९॥ अथ रासान तर चिश्रम्य रहस्यता लीलामाह। कृत्वा तावन्तमात्मान यावतीगोपयापितः ॥ रेमे स भगवॉस्ताभिरात्मारामोऽपि लीलपा ॥ २०॥ कुत्तेति, द्वाभ्याम् ॥ यावत्यो गोपाङ्गना तारतम् आत्मान प्रकटीकृत्य ताभिः सह भगवान महाररसलीलया रेमे । रमण चेद पृथक् कुत्रेषु, तत्रैव वा योगमायया विरचितेषु नवीनेषु पर स्परमपश्येषु तदनुकूलमने शेधिनि ज्ञेयम । अनेन, कात्यायनि महामाये महायोगी यधीसरि * नन्दगोपमुन दोर पति म कुरु ते ·रासपञ्चान्यायीव्याख्यायाम् । नमः, इति प्रत्येक तासां प्रार्थनाया , याताऽबला बज सिब मयेमा रस्यथ क्षपा: * इति भगवता दत्तस्य वरस्य च चरिता ऽर्थकता पोधिता ॥ २० ॥ अथ तासु भगवत. कृपातिशयमाह। तासामानिरिहारेण श्रान्ताना वदनानि सः ।। प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शतमनाङ्गपाणिना ॥२१॥ तासामिति ॥ अत्यर्थ रमणात्मकेन विहारण, रनिविहारेणेति कचित् पाठः । श्रान्ताना बदनानि स. भगवान् पामजतात वापि स्वहस्तकमलेन । तत्रापि शानमेन । स्पर्शमात्रेण स्वभावतः सुखकरेण । तत्रापि कान्नोचितप्रेमविशेषेण । यत. करुणस्तत्व रिश्रम द्रष्टुमक्षमा । पाणिनेति चीननोपलेपनादेरुपलक्षणम् । त थाच तासा परिश्रममालक्ष्प तद्विहारान्नित्त, सन् तथा कृतवा नित्यर्थ ॥ २१ ॥ तत. पूर्णाऽखिलमनोरथाना पुनर्मिलिताना तामा प्रहृष्टानां कृत्यमाह। गोप्य स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलस्विड्- गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणन ॥ मान दधत्य ऋषभस्य जग कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदा ॥ २२ ॥ गोप्य इति ॥ स्फुरता कनककुण्डलाना कुन्तलानो च विषा या गण्डश्रीस्तया सुधितेनाऽमृतायितेन सहासावलोक नेन च गाय , ऋषभस्य पत्युभगवतो मान पूजां कुर्वत्य तस्य कृतानि जगुर्यत ॥ पुण्यान ॥ स्फुरदिति तन्वा, सुधितेति मनसा, .

·गूवार्थदीपिकापाम। अपापा () २५७ जगुरिति वाचेति विविध महर्षणमुक्तम् । पुनश्च तस्य भगवतो नखस्पर्शेन प्रमोदो यास ता ॥ २२ ॥ ततो ससोमवान्ते मातमवयस्नानमिव जलविहारमा । ताभिर्युत श्रममपोहितुमङ्गसङ्ग घृष्टनज स कुचकुड्कुमरजिताया ॥ गन्धर्वपालिभिरनुद्रुत आविशहाः श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिमसेतु ॥ २३ ॥ ताभिर्युन ॥ तासामगस न घृष्टाया मर्दिताया कुसुमजा, अत एव तासा कुचकुड्कुमेन रखिताया सम्बन्धिभि गन्धर्वपा लिभि । ग धर्क मृगभेदे स्याद्रायने खचरेऽपि चेति विश्वप्रकाशा गायनश्रेष्?भ्रमरैरनुद्रुन स कृष्ण । भगवदगसङ्गेन धृष्टसजा । अत एव खकुचकुदकुमेन रत्यावेशात मस्तेन रश्रिताखिलदेहा स्ताभिर्युतस्तामा श्रम निराकतु स्वयमपि श्रात. मन, वा' या मुन जलमाविशत् । श्रान्तायां हेतु -भिन्नमेतु । भिन्न सेतुर्ली लामर्यादा येन कृतलीलोद्धत्य इनार्थः । गजोऽपि विदारितवपत्ता त, श्रान्त' । गजस्यैव वेद विशेषणद्वयम । स्वय चातिकान्तलोक वेदमर्याद इति केचित ॥ २३ ॥ सोऽम्भस्थल युवतिभि परिषिच्यमान प्रेम्णेक्षितः प्रहमतीभिरितस्ततोऽङ्ग ।। वैमानिकैः कुसुमर्षिभिरीयमानो रमे स्वय स्वरतिरत्र गजन्द्रलील ॥ २० ॥ अङ्ग हे राजन्, सबोलाविलासचतुर युवतिाभ अलक्रीडा ·१५८ रामपभाभ्यापील्यारूपायाम | कर्तुमानसमर्थाभि अम्भमि इतस्ततः सर्वतः जो परिषिष्यमानः प्रेम्णक्षितश्च सप्रेक्षणेनान्तपि सिच्यमान । कचित प्रेम्णोति- त इति पाठ । पारपिच्यमान भेष्टमवलोक्य प्रकर्षण इसतीभि क्तदानीमाष पुष्पवर्षापरायणेविमानस्थितैर्दवादिभिः स्तूयमानः स्वय साक्षात्पुरुषोत्तमविग्रहो रमे । तत्र बान्ता गजेन्द्रस्यय लीला पस्य । अत्रैवम्भूतरमणकालेजाप वस्तुनः स्वरतिः । स्वस्मि व रतिर्यस्य, न बहि । नया तारशरमण कुतोऽपि भगवता स्व. महिम्न्येवावस्थानमेवामादति भाव । अत्र गोपीमण्डले, अम्भसि मेस्याये ॥४॥ स्थलजलक्रीडा वर्णयिस्ता बाकीडो वर्णयति । ततश्च कृष्णापवन जलस्थल- प्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे ॥ चचार भृङ्गप्रमदागणाऽऽवृतो यथामदच्युद् द्विरद करणुभिः ॥ २५ ॥ ततो यथोक्तक्रीडानन्तर च जलस्थलपुष्पाणां गन्धो पत्र तेन वायुना जुष्टानि दिशा तटानि अता यस्मिन् ताशे यमुना- या उपबने, सौगन्धासक्तानां भृङ्गाणा लावण्यासक्तानां ममदा नौ च गगैरावन मन् विचचार विकतवान् । यथा गजामदच्यु ततया भृगणाया करेणुभिश्चावतस्तद्वत् ॥ २५ ॥ पर प्रथमरात्रिकतरासक्रीडामभिधाषामुक्त सस्मरन अपररा निपुनस्पकारमानादशम्नुपमहरति । एवं शशाङ्काऽविराजिता निया स सत्यकामाऽनरताऽधलागण ।।

·गूढार्थदीपिकायाम् । ५ पापा । (१)। २५९ सिषेत्र आस्मन्यत्ररुसौरत संत्री शरकाव्यकथारसाश्रया॥२५॥ एमिति ॥ सः श्रीकृष्ण' अनुरकरखीकदम्बस्था, सर्वा अपि शशाङ्कोविराजिता शरदि भवाः काव्येषु कथ्यमाना ये रसास्तेषामश्रयभूता निशा. सेवितवान् । यदा, निशा इति द्विती पा अत्यन्तसयोगे । तथाभूनासु निशान शारदि प्रसिद्धा काव्येषु पा. कथास्ताः सिषेचे । सत्यसङ्कल्पस्य भगवतो रमणाधिकरण भूताः सर्वा भपि ता निशाः शशाङ्कांसपिराजिता एव सम्पमा इति योधनाय सत्यकाम इत्युक्तम् । तस्मिन्नभिरमणे तासा नै- स्यमेव स्थितमिति सूचनायाऽवलेत्युक्तम् । अत एवात्मन्येवावरुद्ध सौरतः चरमपातुर्न तु स्खलिनो यस्पति कामापेजयोक्ति । यदा, सद्वादशमासिका. । हायनोऽत्री भारत समा इनि कोशाद बारदि सवत्सरम- ये या श्री वृन्दावनीयकृष्णक्रीडाधिकरणीभूता पाश्रित्य भूतभविष्यद्वर्तमानकविकृतकाव्येषु पा. कथा, रसाय तेषामाश्रयभूता निशाः सिषेये। रममाणश्च भगवानात्म यारुदसौर त. आत्मनि मनास अवरुद्धा अवरुप स्थापिता सौरता सर तसम्बन्धनो भावा वियोककिलकिश्चितादय सलापप्रलापादयः पाम्पौरसक्थहर्षादय स्तम्भस्तेदवैवर्णादयः - निस्पर्शनाश्लेषाद पश्च येन स । यद्वा, एकन्यामेव रज पामसरूपाता. स्वयक पिता निशा स्वसङ्कस्पिनशशाङ्कशविराजिता । पर सत्पमत पासमानमम्पद ॥ २३॥ धमत्कृत रासलीलार भाकल्प सर्वसम्देहनिश्चये रामा पच्यादि।

·२६० रासपबायापीपाल्पाचाम् । सस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च। अवतीर्णी हि भगवानशेन जगदीश्वर ॥ २७॥ धर्मेति ॥ परित्राणाय साधूनाम् इत्युक्तस्यावू धर्मस्य सम्यक् स्थापनायतरस्याऽधर्मस्य च मकर्षण शमनाय भगवान जगदी। परोऽशेन बलदेवेन सहावतार्ण इति प्रसिद्धम् । भगवानिति पदेना अन्यथा पूर्ण कामस्यायतरण न घटत इति सूचयति । युक्त चैव भग- पतो जगत्परिपालनमिति घोतनाय जगदीश्वर इत्युक्तम् । यदा, अशेन जगदीश्वरः । तदुक्त-विष्ट-पाहमिद कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगदिति ॥२७॥ स कथ धर्मसेसूना वक्ता कर्ताऽभिरक्षिता॥ प्रतीपमाचर ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ २८॥ एवम्भूता सा, धर्मसेतूनां तत्पतिपादकवंदादीनां धक्ता । तत्रापि, न केवल वक्ता किन्तु सत्कर्ता तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य निर्मा ताच । किञ्च तदुक्ताऽऽचरणन तद्विरुद्ध नादिनिराकरणेन तव मतिपक्षबलवधादिना च रक्षिता पालक श्व, कथ प्रतीप धर्मसेवना मतिकूल परदाराभिमर्शनरूप साहसमथर्ममाचरतान केवल कला भक्षणादिवदधर्ममात्रमित्यर्थ । न बीशचोष्ठित कथ मया ज्ञातु शक्य मिति चेव तबाह ॥ हे ब्रह्मन् वेदमूर्ते सर्वज्ञ, तदभिनेति वा ॥२०॥ नचाप्तकामस्य भमवतो नाधर्मसस्पर्श इति चेत् तबाह । आप्तकामो यदुपति कृतवान् वै जगुप्सितम् ।। क्रिमाभिप्राय एतन्न सशय छिन्धि सुव्रत ॥२९॥ भागकाम इति । पचासकरमस्वी मुसरामिद जुगुप्सित कर्म .

·- पदार्थदीपिकापाम् । ५ अध्यायः । (३३)। २. कृतवान् । तथाचालकामस्यावतारावस्थायां यदना परमधामका- णा पत्युरेवविध कर्म निान्दतमेव । ननु किमेव परमेश्वरे दाष मुद्भावयितु महत्तोऽसीत्याशय, नाह तस्मिन् दोपमुद्भावयामि, किन्तु तदाचरणे तस्याभिप्राय पृच्छामीत्याइ ॥ किमिति ॥ कि मभिमाया कृतवान् एतन्नोऽस्माक सर्वेर्पा सशय छिपिान इति करचालनेन सशयाक्रान्तता दर्शितवान् । यथा ब्रमचर्यादि पुव्रतैर्भवद्भिस्तत्मतीपाचरण न क्रियते तद्वत्तस्यापि तदकरण शो भनमिति सबोधनाशयः । यद्वा, हे सशयच्छेदनलक्षणसुत्रत ॥२९॥ ईश्वराणामपि हटेन धर्मण्यतिक्रमेण साहसेन च दोषाभाव निश्चयात् परमेश्वरे कुतस्तच्छङ्कोत्थानमिति कमुत्पन्पायेन परि तु सामान्पत ईश्वराणा वृत्तमाह । श्रीशुक उवाच ॥ धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणा च साहसम् ॥ तेजीयसा न दोषाय वझे सर्वभुजो यथा ॥३०॥ धर्मेति ॥ ईश्वराणां प्रजापती द्रच द्रविश्वामिवादीनां धर्म- य व्यतिक्रम उल्लङ्घन, तथा साहस सहसा प्रवृत्तिरधर्माचरण च 'प, तत् तेजीयसा न दोषाय, प्रत्यवायाय न भवति । यथा च हे. सर्वभुज सर्वभुक्त दोपावह न भवति तद्वत् ॥ ३०॥ नन्वेव तहि यद्यदाचरति श्रेष्ठस्त सदवेतरोजन इति पायादि- रस्यापि तदनुष्ठान दोषावह न भविष्यतीति, तबाह । नैतत समाचरेजात मनसापि शनीश्वर ॥ वनश्यत्याचरन्माल्यायथा रुद्रा जुषन् विषम् ॥३१॥ नेवि सरस्व पतन्यनसाऽपि कदाचिदपि न समाचरेत् ।

·रासपश्चाभ्यापीच्यारूपायाम । वाचा देहेन समाचरेदिति किमु वक्तव्यम् । हियता अनीश्वर। देहादिपरतन्त्र । विपक्षे बाधकमाह ।। मौस्यात् सामोसामर्थ विवेकराहिल्याचदाचरन् मन् विशषेण मायशः । यया रुद्रव्य तिरिक्तो विष जुषन् भक्षयन् विनवधति सद्वद ॥ ११॥ ईश्वराणा वचः सत्य तथैवाचरित कचित् ॥ तेषा यत् स्ववची युक्त बुद्धिमॉस्तत् समाचरेत् ॥ ३२॥ तस्मादीश्वराणां वचः सत्य सर्वथाऽनुलनीयम् । साहस दाचारः प्रमाणमिति घण्टाघोषस्य का गतिरिति चेत् तत्राद। तथैवेति ॥कचित् तेषामाचरितमपि तथैव ससम् । तस्किमित्यपेक्षा पामाह ॥ तेषां पदाचरित तेषां वचसा युक्त तदेव बुद्धिमान् स म्पगाचरेदन्यथा निर्बुद्धिर्भवेत् । तथाच धर्मख्या सद्भिर्यदनु ष्ठित तदेव प्रमाणतयोपादेय, न सर्वमित्यर्थः ॥ ३२॥ ननु तेऽपि स्ववचोऽनुरूप कुतो नाचरन्ति इत्याशा स पचसो विधिनिषेधिरूपत्वाद, तेषा च तदप्रयोज्यत्वान स्वयंचनानु सरणमित्याशयेनाह। कुशलाचरितनैषामिह स्वार्थो न विद्यते ॥ विर्यये न चानर्थों निरहकारिणा प्रभो ॥ ३३ ॥ कुशलेति ॥ तथाचोक्त भगवता- नव तस्य कृतेनाऽर्थों माक तनेह कश्चन * इति । यतस्ते निरहङ्कारिण । तदुक्त-यस्थ नाई कृतो भायो बुद्धिर्यस्य न लिप्यत * इति । तथाच तषां तथा प्रति रेतन्छाखसार्थक्यामति भावः। यथा प्रभोस्तव न नामरूपनियम्यता सदलेषामपि नास्ति विधिनिषेधनियम्यतेति संबोधनाशयः ॥३३॥ किमुताखिलसाना तिर्यड्मय॑विणकसाम् ॥

·गूदार्थदीपिकायाम 1 6 अध्याय: (१)। २६॥ ईशितुश्चेशितव्याना कशलाकुशलान्यय ॥ ३४॥ तथाच यथोक्तरीत्या यदैव तदा निर्यगायखिलसवान नियम्यानामीशितुर्नियामकस्य सर्वकर्मणां यथायथ फलसदस्य स्वतन्त्रस्य परमात्मना नियम्याना कुशलाकुशलाभ्यामन्बयो निय म्यताकप सब क. कुन । सर्वथा न वियत इत्यर्थ ॥ ३ ॥ कि जीवानामपि तदनधिकारिमा नास्ति कर्मबन्धो पदा परमेश्वरस्य कुतस्तत्समन इत्याह । यत्पादपङ्कजपरागानषयतृप्ता योगप्रभावविधुताऽखिलकर्मबन्धाः ।। स्वर चरन्ति मुनगाऽपि न नह्यमाना- स्तस्येच्छयात्तषुप कुन एप बन्धः ॥ ३५ ॥ दिति ॥ यस्य भगवन पादपायो. परागाणा कान्ति लक्ष परेणूना नितरा सेवनेन ध्यानादिना तृप्ता अन्यत्र जाताऽलम्म सया यत्पादपङ्कजपरागेषु निषेवो येषा ते च ते तृप्ताश्चेति वा । एवम्भूता भागवनमधानास्वथा ज्ञानयोगमभावेण विधुता निराकता अखिलकर्मणां व धो येषा ते तत्वज्ञा मुनयोअप न नामानाक मभिरबध्यमाना. स्वैर विधिनिषेधककर्मविनिर्मुक्ताश्चरन्ति तस्य खेच्छया स्वीकृतनरदेहस्य परमेश्वरस्य कुतो पप । सनथाऽप तब नाऽऽशङ्कनीयमित्यर्थः । यद्वा, यद्भक्ता लब्धज्ञाना मुनयोऽपी विपारुपयम् ॥ ३५ ॥ एव मापीना परदारत्व सदभिमर्शनजन्यदोष चाङ्गीकृत्य समा हितम् । वस्तुतस्तु नास्ति सामा परदारस्वमनो नास्ति तसेमाकत दोपगन्धोऽपीस्वारा ·रासपाध्यायीच्यारूपापाम् । गोपीना तत्पतीना च सर्वेषामेव देहिनाम् ।। याऽन्तश्वरति सोऽध्यक्ष क्रीडननेह देहभाक् ॥३६॥ गोपानामिति ॥ य गोपीनां तत्पतीनां च, किश्च, सर्वेषामेव देहिनाम तर्जीवकपणान्तर्यामिरूपेण चरति स एषाध्यक्षस्तदेहा दिनिय ता की हनेन क्रीडा देहभाक् गृहीतलीलाविग्रहो, न स्व SEमदान्वित कर्मभोगाद्यर्थ देखभाक् । अतो नास्ति तत्र दोपगम्भ स्य शङ्कापीति भावः ॥ ३६॥ न बस्त्वेव, तथापि लोकदृष्ट्या निन्दितस्य कर्मणोऽनुष्ठाने भगवन कोऽभिप्राय इति चेत् तबाह । अनुग्रहाय भूताना मानुष देहमास्थित ॥ भजते तादृशी क्रीडा या श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥३७॥ अनुग्रहायेति ॥ भूतानां ससारिणामतृग्रहाय मानुषदेहमा स्थित । अतस्तादृशी क्रीडा भजते या श्रुत्वा तत्परः स्वक्रीसानु सन्धानपरो भवेत् । तथाच शृङ्गारसाकृष्टचेतसोत्पन्भवहिर्मुखा भपि मगरा भूत्वा उदधृतास्युरित्याभप्रायेण तदाचरणमितिभावः॥३७॥ न वेव प्रवृत्ते भगवति तत्पतीनाममूया कथ नोत्पन्नेत्याशयाह। नासूयन् खलु कृष्णाय माहितास्तस्य मायया ॥ मन्यमाना स्वपाश्वस्थान स्वान स्वान् दारान बजौकस ३. नति ॥ ब्रजौकस तपतय कृष्णाय नासूयन् यतस्तस्प योगमायया मोहताः। ननु कोऽसौ मोहो मूरूिप. किंवाऽय था भाषरूप इत्यपक्षायामाह || स्वस्वान् दारान् स्वपार्वस्थान भन्यमाना। एतेनाम्पेऽपि भिन्नाचारा. स्वचेष्टितमेव वदतीत्याश शापि निरस्ता। यथोक्तार्यरहितानामन्यथाचरणे पापिसावम ·गूढार्थदीपिकापाम् । ५ अ यापः।(३३)। २६५ मात् । तस्माद, न देवचरित चरेदित्युक्तवादेवविधा प्रवृत्तिन क- स्यापि मनुष्यस्य भवतीति भावः ॥ ३८ ॥ इस पर सशयमनुचित मन्पमान' खिम्नचित्त श्रीशुको रासक्रीडावर्णनमुपसहरति । ब्रह्मरात्र उपावृत्ते वासुदेवाऽनुमोदिता ॥ अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्य स्वगृहान् भगवत्प्रिया ॥३९॥ ब्रह्मरावे इति ।। ब्रह्मरात्रौ समासान्त आर्प । सस्पसङ्कल्प स्य भगवत सङ्कल्पवशाद् पामचतुष्टयात्मिकायां रजन्या सहस्त्र- युगपरिमिते यथोक्तलीलानिर्वाहके काले उपावृत्ते सम्यग् एकाम् आवृत्ति गते सति नचात्र विस्मय कार्य । भगवयोगमायया सर्वसम्भवात् । तथाच यथा वृदावनस्य कस्मिंश्चित प्रदेषो अस ख्यातानि ब्रमाण्डानि प्रतिष्ठितानि ब्रह्मणा दृष्टानि । यथा वा बाल्ये स्थितस्य स्वरपस्य खोदरस्योपर्यपरिमितानि दामानि बद्धाय ऽवलोकितानि ब्रजोकोभि । यथा वा भगवन्मुखे चतुर्दशभुवनानि रष्टानि श्रीयशोदया। तथा स्वल्पदेशे क्रीडायोग्यदेशस्य स्वल्पे काले तयोग्य कालस्य चानुभवे नास्ति किश्चिदपि चित्रम् । ब्रह्म रावाले मुहूर्ने उपात्त सती यनेन वासुदेवेनाऽनुमोदिताः । पामृदेवपदेना नरवस्थितेन तेन तासामन्तरगमनोयोग स्वयमेवो पाच बहिरप्यनुमोदिता । अत एवानिच्छ त्योऽपि स्वग्रहान् ययु.। भगवानेव प्रियो पाती ता । तथाच गमनागमानाभ्यां भगवत प्रियमेव यासा सम्पाद्यमिति भावः । यद्वा खगृहान् मति मता अपि भगवन मीसिविषया एवेति भाव ॥ ३९ ॥ अथ भगवत' कामविजयरूपसर्व लीलावतसरासक्रीडाषणा देर्यथायोग्यपरमो का फलमाद ॥

·रासपश्चान्यायी व्याख्याया।
विक्रीडित ब्रजधूगिरिद हि विष्णो
श्रद्वान्विनोऽनशृणुयादथ वर्णयेद् यः ॥
भक्ति परा भगति प्रतिलभ्य काम
हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरण धीर ॥४॥
इनि श्रीभागाने महापुराणे दशमस्कन्धे रासक्रीडा
नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्याय ॥ ३३ ॥
विक्रीडितमिति ॥ इद मया पर्णिन व्रजवधूभिविष्णोः पूर्ण
स्य कटानुरूपरूपाणि प्रकटीकृत्य विविध क्रीडित श्रद्धान्वितः
सर्वले कोद्धारार्थमाप्तकामेन भगवतेद विक्रीडन कृतमिति विश्वास
पुक्त योऽनु निश्चपेन संशयकलङ्करहितः शृणुयाद अनुदिन
वा शृणुयात् । अथ तथा य कीयेत् स भगवति पर प्रेमलक्ष
णां भक्ति प्रनिलभ्य भगवदनुग्रहादचिरेण धीरस्तत्ववित् सन् हू
दाग मर्वानर्थभूत काममाशु शीघमपहिनोति परित्यजति । तथाच
सर्वाननितिपरमान दमातरूप परमपुरुषार्थफलकोऽय पञ्चा-या
यात्मका अन्य परमादरेण श्रोतव्यो वर्णयितव्यश्चेति भावः ॥४०॥
श्रुतिगोपाङ्गनाभिर्य क्रीडत मत्सु मानसे ॥
बने त धनपत्याख्यो नौमि कृष्ण पगत् परम् ॥१॥
इति श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचार्यबालगोपालतीर्थश्रीपाद
शिष्णदत्तवभारतपरामकुमारमूनधनपतिनरिकतायों
श्रीमद्भागवतरावार्थदीपिकाया दशमस्कन्धे
अयस्त्रिंशोऽध्याय ॥ ३३ ॥

·श्रीगणशाय मम । श्रीमद्भागवतीय-जन्माघस्येत्यायश्लोकविवृति । रसव्याख्या। बिबबर श्रीजगन्नाथसुधीविनिर्मिता। अथ कलिगलकलुषीकृतविचाना कलियुगोत्पन्नानां जना नामअसा श्रेयस्तमधिग तुकामाना तत्मातये परमकारुणिको भ. गवान् बादरायणो भगवद्गुणवर्णनमाधान्येन परमधर्मप्रतिपादक श्रीमद्भागवत पुराणम्पारिप्सुस्तस्मतिपाद्य सत्यात्मक परमधर्म ध्यायन् य यसमाप्तिमचयगमनाभ्याम-पानुपशिक्षयमादौ मसल- माचरति। ॐ जन्माघस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञरस्वराद् तेने ब्रह्मदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरया ॥ तेजोवारिमृदा यथा विनिमयो यत्र त्रिसों मृषा धाम्ना खेन सदा निरस्तकुहक सत्य पर धीमहि ॥१॥ ॐ जन्मेति ।। अत्रेत्य व्यवस्था । कृतयुगे साङ्गश्चतुष्पाद्धर्म: प्रेताऽऽदिषु क्रमेण पादशो हीनत्वात् कलौ धर्मपाद सत्य- मेवाऽवशिष्यते । पादास्तु-तप शौच दया सत्यमिति पादा विभोर्चेपेति । इदानीं धर्मपादस्ते सत्य निवर्तयेद्यत इति चात्रैव पक्ष्यति । तच मुख्य सत्य भगवता निर्णीतम् । सत्यश्च समदर्शन मिति । समशब्दो ब्रह्मवचनः । निर्दोष हि सम प्रति व भगवद् ·श्रीमदागवतीय-जन्माचस्पत्याचलोकविकृति । वचनात् । तस्य चाऽतिदुष्करस्वात् तत्साधनत्वेन वेदविद्भिः सस परिभाषितम् । तथाहि पाझे । दृष्टानुभूतमर्थश्चेदिष्टानिष्ट न गद ते* या भूतप्रवादो हि इत्येतत् सत्यलक्षणम् । तथा सत्यप तिपादकत्वात् सत्यविषयत्वात् सत्यमापकत्वाच्च नामसङ्कीर्तनादि भगवद्भजनमेव सत्यम् । अतो द्वापरान्ते पुराणविभागात काल युगोपनानामेवोपकारकत्व मुख्यमाभिप्रेत्य सत्यप्रधानत्वमेवास्य पुराणम्य युक्तम् । अन्पेषा जानादीना युगान्तरीयाधिकारविषय स्वेनानाप्युदाहरणत्वेनेदानीन्तनानां प्रायशोऽनधिकारित्वाच्चानु वादरूपत्व सगच्छते । तथा खनैव प्रतिज्ञा यामनन्तरपये, धर्मः मोनिकैतवोऽत्र परम इत्यादि । अन्यत्र च, रामेति वर्णद्वय मादरेण सदा स्मरन्मुक्तिमुपैति ज तुः * कलौ युगे कल्मषमानसा नामन्यत्र धर्म खलु नाधिकार ॥ हरेनीमैत्र नायैव नामैव मम जीवनम् कलौनास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिर यथा॥ कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तन धा पर नजदित्यादि। तथाच मनुः, सत्य भूयात् मिय यात्र छूयात मत्यमप्रियम् * प्रियश्च नात ब्रूयादेष धर्म सनातनः ॥ इत्यादि च शतश प्रमाणानि सन्ति । तेने व्याख्या सम्भव ति । यथा- मत्य सत्पात्मक धर्म धीमहि ध्यायेम । तयोभय विधसत्पात्मके धर्मेऽस्माक चित्तत्तिरस्तु । सत्पस्य समानाधि करण विशेषणद्वयम् । यथा, पर सर्वधम्मोत्कृष्टम् । तथाच गायत्री भाव्य, नास्ति सत्पात् परो धम्मो नानृतात् पातक परम् ** ने गायच्या. परो मन्त्रो न दव केशवात पर इत्यादि । पुना धान्ना खेन सदा निरस्त कुहकम ॥ स्वेन धान्ना स्वरूपेण प्रभा घेन वा, सदा कालत्रयेऽपि निरस्तकुहकम् । निरस्तः कुहको माया यास्मन् येन वा तत् । एवञ्च सप्तभिपधिकरणविशेषणै' सत्यस्य परमत्व स्फुटयति ॥ अमाद्यस्य यतोऽवयादिति ॥ यतो ·रसम्पाया। - पस्य सत्यस्य अन्वयात सबन्धाद् अस्य श्रीवासुदेवस्थाऽपिज न्मादि श्रीमूर्तिमादुर्भावो, मनुष्य नाट्यश्र, भवतीति शेष । अनेन भगवदशीकरणल भगवत्मापकत्वश्चास्य सत्यस्योक्तम् । वक्ष्य तिच, सत्यवत सत्यपर त्रिसत्यमित्यत्र । च समुच्चये । पुन , स्वराट् ॥ स्वेन स्वयमेच राजते, न तु दव्यदेशादिमाधनैः । अनेन पूर्णत्व सुसेव्यत्तश्चोक्तम् । पुना, य सत्यात्मको धर्म कवये स्वनिपुणाय, ब्रह्महूदा दरहस्येन, उपासनया सह, आदि सर्व कारणकारण ब्रह्म तेने प्रकाशितधान स्त्रनिष्ठेभ्यः । एतेन भून निर्देशेनाऽस्य प्रमाणसिदत्वमुक्तम् । नाऽस्त्यत्र ममाणापेक्षा ऐतिखस्पापि प्रमाणत्वात् । कथम्भूतम् ॥ आदि ॥ यत आदि मति सूरपो मुह्यन्ति तत् । अनेनाऽलभ्यमापकत्वमुक्तम् । पुना, इतरत । षष्ठीबहुवचने तसिल । इतरेषा सकामानाम् अर्षेषु प्रयोजनेषु धर्माऽर्थकामेषु अभिज्ञः । तदातृस्वेन निपुण । अनेर धतुर्वर्गप्रदत्वेन सर्वोपकारकत्व सर्वसेव्यत्वञ्च दर्शितम । पुमा पत्र पस्मिन् सत्ये सति विमर्गस्त्रयाणां तप शौचदयाना सर्गो विस्तार अमृषा ससम् । यथा तेजोवारिमा सो विस्तार सस्येस- त्येव अविनिमयो भवति व्यावहारिकसत्यतापमो भवति सथेति दृष्टा तः । सत्याभावे तपादीनां दम्भहेतुत्वनानर्थसापकत्वात् । एव यत्तदोनित्यसबन्धत्वेन त सत्यात्मक धम्म धीमहीति योज्य म॥१॥ यद्वाऽनेन पोन वर्णनीयस्यास्य महापुराणस्य दशलक्षणस्व स्मरन्, तेषु च नवभिलक्षणैर्लक्षित श्रीवासुदेव समग्रग्रन्थगोचर ध्यायन मगलमाचरति ॥ जन्मेति ॥ तानि च द्विनीपे वक्ष्य माणानि । यथा, अत्र सगों विसर्गश्च स्थान पोषणमूतयः मन्व-तरेगाऽनुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय ॥ दशमस्य विका ·- श्रीमद्भागवतीय-जन्मावस्येत्यावश्लोकविति । मवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान श्रुतेनाऽर्थेन चानसा इति ॥ यतः॥ चतुर्थीस्थाने तसिल् । यस्मै य श्रीवासुदेव मनुकूलयितु ज्ञातु वा । सति शोभनेऽत्र पुराणे, आयस्य महदा दिकरणवर्गस्य जम वर्ण्यते इति शेषः । तेन भूतमात्रेन्द्रियधिया जन्मसर्ग उदाहत * इत्युक्तलक्षणः सर्गों वर्ण्यते इयर्थ । चेति समुच्चये । पुना, अन्वयादितरः । अन्वयो वशविस्तारस्तस्यादि मान्बयादिरतिशयेना वयादितर पुरुषावतार. । विसों व य॑ते । विसर्गः पौरुषः स्पृत इति । पुन', अर्थेषु तत्तलोकपालनेषु प्रयोजनेषु अभिज्ञो निपुणस्त सल्लोकपालो वर्ण्यते । स्थितिकुण्ठ विजय इति । पुनः स्वराट् ॥ वे भक्ता राजन्तेऽनेन । मै राजते इति वा । स्वराद । अनेन पोषण वर्णितम् । पोषण तदनुग्रह इति । पुना, समावेद तज्ज-यज्ञान वाहरतीति ब्रह्महन् । वासना जतिपदवाच्या वर्णिता | ऊतयः कर्मवासना इति । यत यस्मि न सूरयो विद्वांसोऽपि मुह्यन्ति । अर्थात् सद्धर्मो मवतरपदवा कयो बर्यते । मन्वन्तराणि सद्धर्म इति । पुनः, यैर्भगवदवतारै स्तद्भक्तैश्च तेजोऽवारि भवसि धुवशोषण कर्म स्वीकृत ते च इशा वयन्तेऽर्थानेषा कथा इत्यर्थः । अवतारानुचरित हरेरस्यानुवर्ति नाम * पुंसामीपाकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपवृहिता इति । पुन: यव निरोधे मृदा मईयन्ति पीडयन्ति भूतानीति मृदो दुष्टरा जानस्तेषां यथा यथावद्विनिमयो विनाशो निरोधपदार्थों वर्णितः। निरोधोऽस्यानुशयनमात्मना सहशक्तिभिरिति । यति पदमुभ यत्र सम्बध्यते । यत्र यस्यां मुक्तो त्रयाणां गुणाना सर्गोऽभूषा वा मृषा भवति सा मुक्तिर्वण्यते । मुक्तिहित्वान्यथा कप स्वरूपे ण व्यवस्थितिरिति । पुनः, स्वेन धान्ना सदानिरस्तकुहक मम श्रीवासुदेवः। आश्रयपदार्थो वर्ण्यते । आभासश्व निरोधश्च यतवा ·रसण्याख्या। ऽध्यवसीयते स आश्रयः पर ब्रह्म परमात्मेति शन्यते इति तम् अ श्रीवासुदेव धीमहीति सम्ब प. । अस्यैव समानाधिकर णविशेषण-परमिति ॥ चतुर्म्यहमयज्यूहोपास्येषु श्रेष्ठम् । व्यधि करणविशेषणद्वयम् ॥ आ इति ॥ आसतेऽस्मिन् भूतानीति । आः। किब तस्यास्ते रूपम् । पुनः य श्रीवासुदेव कवये उपासकाय आदि सर्वकारण स्वरूप ब्रह्म तेने प्रकाशितवान् । एतेन वासुदेव स्मरणेनाऽस्य वाचकस्य द्वादशाक्षरमनोविवरणरूपमिद पुराण, तेनैव च मवाक्षरसमसरूयस्कन्धकल्पनश्च प्रतीयते इति ॥ २॥ यदा, न पूज्यते गुरुयंत्र नरैस्तत्राफला क्रिया इति स्मृते यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरावित्यादिश्रुतेश्च भगवान् घेदव्यासोऽ यानुपशिक्षयन् स्वयमपि स्वगुरु श्रीनारद नमस्य स्तदनुस्मरणात्मक मङ्गलमाचरति ॥ जन्मेति ॥ यः श्रीनारद', आ दिकवये श्रीवाल्मीकये, हृदा नमस्कारमात्रेणैव ब्रह्म श्रीरामस्वरूप तेने त धीमहि । अनेन स्वगुरो परमकृपालुता बोषिता । कथम्भू तो या, ज माघस्य यतोऽन्वयात् । यतो यस्य श्रीनारदस्या व यात् सततेरस्य वणनीयत्वेनोपस्थितस्य श्रीभागवतपुराणस्य ज न्मादि । जम आदिर्यस्यास्तित्वलक्षणस्य तज्ज मादि भविष्यतीति शेषः । नित्यस्यापि श्रीभागवतस्य लोकेऽस्मिन्नमसिद्धत्वात् पादु- भीवमात्र मत्तो भविष्यतीत्यर्थः । स्वगुरो सर्वज्ञतामाह, पदा. भ्याम् ॥ इतरता, अर्धवाभिज्ञ इति ॥ इस शान तत्र रत माता- ऽनुरागो विषयवैतथ्यदर्शनात् । ज्ञानश्च शास्त्रीयम् । यथाह-परोक्ष- मपरोक्षश्च ज्ञान द्विविधमिष्यते * परोक्षमस्थिर मोक्तमपरोक्ष तु सुस्थिरम् ॥ हेतूपदेशगम्यश्च परोक्ष तत् प्रचक्षते । अपरोक्ष पुन श्रेष्ठादनुवाना पजायते इति । तब परोक्षज्ञान दर्शितमपरोक्षमा- ह॥ भवभिज्ञ इति ।। अर्थो वस्तु परमात्मा तस्मिभिष्वभित्र ।

·६ श्रीमद्भागवतीय-जमावस्येत्याचलोकधिवृत्ति । यथा धनुर्थरो जनो लक्ष्योधनार्थमिथुप्रयोग चिरमभ्यस्य इष्य भिज्ञो भवति, तथा श्रीनारदोऽपि बहूज मसु भगवति लक्ष्ये मन इषुमभ्यस्य इदानी तथा जान इति । तज्ज्ञापक तस्य परमानद समाह ॥ स्वराडिति ॥ स्वरनिषादर्षभादिाभ' सहाऽवतीति । अन एव, विनिमय ॥ परिदान परीवतों नैमेयनिमयावपीत्यमरः । मिगतो मियो विपर्यासो यस्य स । अनेनास्य सर्वदाऽद्रया वस्थानमुक्तम् । एतदेव स्फोटयति ॥ यत्र यस्मिन् श्रीनारदे त्रि सर्गो मृषा त्रयाणा जाग्रदादीना सर्ग स्वभावो मृषा । सदा स माहितत्त्रात । यच्छब्दाना तदा(.) सम्बन्ध । त पर भगवद्भक्तेषु श्रेष्ठ सत्येऽभिनिविष्टत्वाच सत्य धीमहि । निर्गुणस्य ब्रह्मणो रामस्वरूपत्वाय त विशिनष्टि ॥ यथा येन श्रीरामस्वरूपेण ब्राम णा मुदा मर्दय नीति मृदो रावणादयो राक्षसास्तेषा तेजोऽवारि स्वीकृत नाशित वा । ननु तादृशानां नाशायेच्छामात्रमेवाल कि मिति माकन सत्रशेन रूपणेत्यगाह ॥ धाम्ना स्वेन सदा निरस्त कुहकम ॥ स्वेन धाम्ना श्रीरामनिग्रहेण सता साधूनाम् । आ सम्या निरस्त कुहको येन तत् । एतेन, परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम * धर्मसस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे इति बपतिज्ञा निष्पादिता । कथम्भुतास्ते ॥ मुखान्ति यत्सूरय ॥ यत् येषु मृत्सु सत्सु सूरयो विवेकिनोऽपि मुनयो मुह्यन्ति । व माननिर्देशेनाधापि तत्तुल्यै राजसतामसस्वभावैर्मुहातीति प्रत्यक्ष ज्ञापिनम् । अत एव ताशस्य श्रीरामचन्द्रस्य नामकर्माऽऽदि की नरयापि ते नवयन्तीति ॥३॥ यद्वाऽनेन पयेन सर्वेषां भगवद्भगवदीयाना पदार्थाना स्व रूप नमस्कुनि वक्तव्यत्वेन च हृदि भ्यायन् मङ्गलमाचरति ॥ (१)तदाम्तच्छब्देन ।

·रसध्याच्या ज मेति ॥ यतो याभ्यो देवकीवसुदेवाभ्या यव येषु च स्थानेषु मथुरागोकुलवृन्दावनद्वारकादिसज्ञेधु, अस्य सर्वकार्यकारणात्म कस्याखण्ड स्वरूपस्य । यद्वा, अकारो वासुदेवः स्यादित्येकाक्षरा तू, श्रीवासुदेवस्य वस्तुतो जमादिशून्यस्यापि ज"मादि अभू- दिति शेषः । आदिशब्देन वृद्धिस्थितिवाल्यको मारादिस्वर्गारोह णा सा लीला गृहा ते । अनु पश्चाज मान तर यश्च श्रीवासुदेवो यन्मिथुन नन्दयशोदारूपम् । अयात् अगमत् । यत्र च यायु लीलासु स्वेन धाम्ना तत्सदाधिकारिषु अधिकारतारतम्यत क चिनिर्गुणसच्चिदान दक दम दोहरूपेण, कचित् कोटिक दर्पदप परिमर्दनम्नु दरेण श्रीविग्रहेण ब्रह्म ब्रह्मानन्द तेने । तच ताश्च धीमहीति सर्वेषा यच्छब्दाना लिङ्गसम वयेन तदा सम्ब ध । आनन्द विभिनष्टि ॥ सदा निरस्नकुहकम् ॥ सता कृष्णक्रीडा कथादिपराणाम् । आ सम्यानरस्त कुहकमज्ञान येन तत् । तथा सत्यविषयत्वात् सत्यमापकताच सत्यम् । पर सर्वसुखाश्रयम । पदपक्षया यस्य सुखस्य समत्वमधिकलश्च नास्तीत्यर्थ 1 अन एव सदा तेपा विप्तर्गस्त्रिविधो भूनेन्द्रियदेवतारूप सगा, मृपा मिथ्याऽभूत् । देहेन्द्रिया यासाभावेन सदा समाहितत्वात् । के पाश्चित्तु अमृषा सत्य वाऽभूत् । ताश्च लीला क्रमेण निर्दिशति ॥ य श्रीकृष्ण इतरेषा बहिर्मुखा णा पूतनादीनामपि, अर्थेषु यथाधिकार भोगमोक्षलक्षणषु अभिज्ञो निपुण स्वय सम्पादक इत्यनेन राजसतामसदेत्यानि सुमारक्ष पणलीला, परमदयालुता च निरूपिता । पुन , खराट । खाश्च खे च से एकशेष । तै सै वत्मवत्मपालगोपालयादवकौरवादि- भि, गोगोपीयादवी कौरवीमभृतिभिश्व कौमारायवस्थासु यथोष योग यथावसर राजने इति सराव । तेन सबानुग्न हकल सर्वो .

·-
श्रीमद्भागवतीय-जन्मायस्थेत्याचश्लोकविकृति ।
पास्यत्वश्व स्वस्य दर्शितम् । विशेषतो ब्रह्ममोहनलीलामाह ॥ कप
ये कवि ब्रह्माणमान दयितुम आदि स्वरूप प्रपश्चाश्चित अपश्च-
यश्चितच तेने अदर्शयत् । अनेन, सर्व विष्णुमय जगत, नेह
नानास्ति किसनेत्यादिश्रुत्यों दर्शित । ननु किमाशय एवम-
तिरहस्य स्वरूपम् अदर्शयत्, तमाशयमाइ ॥ अमुह्यन्ति सूरय
इति ॥ सर्व खदिखद ब्रह्मत्यनया श्रुत्या प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धस्य
भपश्चस्य बाधेन सर्वनाऽखण्डब्रह्मज्ञानस्यातिदुर्घटत्वाद सूरथो
विदासोऽपि मुह्यन्ति । तादृशदर्शने असम्भावनाविपरीतभावना
दिभिर्व्याकुला भवन्ति । अनया लीलया श्रुत्युदाहरणरूपया तु
अमुह्यन्ति । अ इत्यव्यय निषेधे । लिडर्थो लट् लकारछान्दसः।
तेन सूरयो न मुद्येयुरिति सम्भावयितु तथाऽदर्शयदिति । सदपि
हृदा मनसा सङ्कल्पमात्रेणैव, न बहुप्रयत्नैरिति । विशेषतो रास
लीलामाह ॥ यत्र सेजोबारिमृदा यथा विनिमयो जातः। यत्र
रासलीलायापनन्तान-तमूर्ते स्वस्य तथा श्रीमतीनां गोपीनाथ
चमत्कृतक-दर्षकदम्बरूचिरतरमरीचिचयचुम्बितचारुमुखच द्रव द
चन्द्रिकासुषमाभिस्तेजसा सकलकलाधरादीनां ज्योतिर्गणानां म
काशकानामपि प्रकाश्यभाव तेने । तेन, न यत्र सूर्यो भाति न
चन्द्रनारक नेमा विधुतो भाति कुतोऽयमग्निः * तमेव भान्तम
नुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभातीत्यादिश्रुत्यर्थो दति
त' । तथा निजवणुकलरवेण वारिमृदा पारिणो यमुनाजलस्य
सदा स्वत प्रसरणस्वभावस्य स्तब्धत्वेन मृगावत कठिनख निश्च
लत्व, तथा मृदा मृझेदाना गोवर्द्धनतरुलताना स्थावराणामचेत
सामपि द्रवपुलकादिना जमचेतनधर्मत्वश्च तेने । अनेन कर्तुमक
तुम पथाकर्तुं समर्थत्वस्येश्वरत्वस्य सूचनेन स्वभक्तानां सर्वथा स
भीष्टसाधकत्व व्यअितम् ॥ ४॥

·सब्याख्या पा, अशदशसहस्रश्लोकात्मक श्रीमद्भागवतमालामन्त्र यो तयन् मन्त्रदेवतयोश्वाभेदमुपदिशन् भगवान कृष्णद्वैपायन श्री मद्भागवतमेव पायन् मङ्गलमाचरति ॥ ज मेति ॥ यत् श्रीमत्रा गवत यत' पुरुषस्य ज मादि अस्य = निरस्य ब्रह्मस्वरूप तेने । ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येतीति श्रुते । तद्धीमहीति सम्बन्ध । यतते इति यत् तस्य यतः प्रयत्न कुर्नता स्वनिधस्येत्यर्थः । प्रयको नाम, आत्मा माडरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मतव्यो निदिध्यासितश्य इति श्रीता । तब श्रवण तु, उपक्रमोपसहाराषभ्यासोऽपूर्वताफलम् * अर्थवादोपपत्ती व लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये इत्युक्तपलि समन प्रन्यस्य तात्पर्यावधारणम् । मननच, श्रवणावधारितेऽस्पर्थे रज स्तमोभ्यो माप्तस्याप्तम्भावनाविपरीतभावनादेस्तत्तदुक्तयुक्तिमि निरासः । निदिध्यासन तु, सशयादिशु यस्य शास्त्रार्थस्याविच्छिन धाराप्रवाहेनाऽनुचि तनमिति । अस्येत्पत्र असुधातोः कामत्य पस्य समास विनाऽपि ल्यवादेशश्छा दस' । आदोति ब्रह्मविशे पणम् । अनेनैव साख्याभिमता. षड्भावविकारा निरस्ताः । चे- ति समुच्चये । पुनः यत्पदोक्तस्प श्रीभागवतस्य सर्वशास्त्रे पर सर्वया श्रेष्ठत्वमतिपादकानि समानाधिकरणानि पविशेषणानि। पथा- अ वयात्, इतरत , अर्थेष्वभिज्ञ', खराद, धाम्ना खेन स दानिरस्तकुहक, सत्य परम् इति । तत्र, अन्वयः सन्ततिः। स ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजना वयावित्यमर । सा हि द्विधा । पुत्रपौत्रादिरूपा, शिष्यप्रशिष्यादिरूपा च । अ वयेन शिष्यादि स-तत्या अत्यते गम्यते प्राप्यने पाइत्यन्वयात् । यद्वा अनु प्रति पदम् अप शुभाऽध धर्मादिजनकम् आतयति पापयतीति अव यात् । यद्वा, अवयमनादिससारसम्बन्धम् अत्तीति अन्वयात, ससारनिवर्तकमित्पथः ॥ इतरत इति ॥ इत ज्ञान राति ददातीति .

·। १० श्रीमद्भागवतीय-अमावस्येत्याचली कविति । इतर, प्रथमैकवचने तसिल । अनेन ससारनिवर्तकत्वमुपपादितम्। पदा, अयादितरत इत्येकमेव पदम् । तत्र पश्चैव विशेषणानि । भत्र पक्षे अन्धपस्य ससारसम्बन्धस्य आदि मूलाशान, तत तरततर्तुका मस्येति षष्ठतम् । यत इत्यस्य विशेषणम् । पुनः, अर्थेष्वभिः खराट् इति पदव्यम् । अर्थेषु प्रकरणाऽभिधेयेषु ये अभिशा उ क्तयुक्त्या तात्पर्यावधारणचतुरास्तेषु स्वेन स्वरूपेण राजते इति । यद्वा, एकमेव पदम् । अत्र अर्थोऽवधारित वस्तु परमात्मा । तस्मि मिष्वभिशास्तलक्ष्यसाधने दक्षास्तेषु खराद् । तदुक्त कठोपनिष दि- आस्मान रधिन विद्धीयादिना । अत्रापि वक्ष्यति-आहुः शारीर रथमिन्द्रियाणि हयानभीपून मन इन्द्रियेशप * वरानि माना धिपणां च सूत सच बृहद धुरमीशरदृष्टम् ॥ अक्षं दामा पामधर्मधम्मौ चक्रेऽभिमान रथिन च जीवम् । धनार्ह तस्य प्रणष पठति शर तु जीव परमेव लक्ष्यमिति ॥ श्रीभागवतस्वरूप गौरीतन्त्रे श्रीशिवेनोक्तम् - प्रथमश्च द्वितीयश्च चरणौ द्वौ म कीर्तिनी * तृतीयश्च चतुर्थश्च द्वावूरू समुदीरिती ॥ पञ्चमो नाभिदेशश्च षष्ठो हृदयमेव च । सप्तमश्चाष्टमश्चैव याहू द्वौ परि कीर्तितौ ॥ नवमः स्कन्धदेशः स्यादशमो मुखमुच्यते । एका दशो भालतट द्वादशस्तु शिखोच्यते ॥ एव सर्व भागवत श्रीहरे म॒तिरुच्यो । रसिकास्तद्विजानन्ति नान्येषा पदमत्र हीति ।। यद्वा तत्स्वरूपमत्रैव वक्ष्यति । पथा, कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञाना दिभि सइ * कलौ नशामेष पुराणार्कोऽधुनोदित इति । अ प्रेद तनम् । विलोकतिमिरहर्ताऽर्को हि त्रिलोक्या एक, थायमेव, दिनेष्वेव, सावशेषमेष, अतिरोहितमेव तमो हन्ति, न सदा सर्वत। अय तु श्रामद्भागवताऽर्को प्रमाधन तान्तस्य लोकस्थाऽभ्य तर सिरोहितमपि तम. सर्वदा सर्वप्रकारेण निशेषमेव हन्तीति द्विती ·रसव्याया। याऊदयो विफल इत्यपि नाSानीयमिति । अस्यार्करूपकत्वमित्थमनुसन्धेयम । गगनमण्डलस्थो हि सू र्यो, द्वादशात्मा शीघमन्दसमगतिभिश्चलन् लघुदीर्घसमदिनानि भकटयन षट्सु ऋतुषु रसविशेषान् शीतोष्णादीननुभावयति तथा श्रीमद्भागवतार्कोऽपि द्वादशाक धाऽऽत्मा कर्मज्ञानोपासनागति भिश्चरन् भोगमाक्षप्रेमभक्तिमुखानि प्रकाशयन पत्सु झानेद्रि येषु लोकोत्सरान रसविशेषाननुभावयतीति । पुन , धाम्ना स्वेन सदा निरस्त कुहकम् ॥ स्वेन धाम्ना स्वरूपेण सघनघनश्यामद्धि भुजमुरलीधरनासुदेवरूपेण उक्तार्करूपेण वा सतां स्वनिष्ठानाम् ा सम्यम् निरस्त कुहक येन तव । पुनः सत्य सत्पविषयवाद । पुन परम् । उक्तयुक्त्या सर्वशास्त्रोत्तरम् । अव भात्र । भगवान् वेदव्यासो द्वापरान्ते वेदेतिहाससप्तदशपुराणानि विभज्य विचा र्यापि आत्मप्रसादमलभमानस्तत्र तत्रापरितुष्यन् परमकारुणिक तया सर्वेभ्यो वेदेतिहासपुराणादिभ्य.सार सार समुद्ध-याधिका रिजनचित्तमसादायैत पुराणश्चकार । प्रथमस्कन्धे प्रथमा पाय - प्रश्नः । त्वया खलु पुराणानीत्यारभ्य, अत साधोऽत्र पत् सार समुद्धृत्य मनीषया * ब्रूहि न श्रधानानां येनाऽऽत्मा मुमसीदतीत्यादिः । दशमस्कन्धे, इत्पशेषसमाम्नायपुराणोपनिष- द्रस: * समुदधृत इत्याधभ्यासश्च । सर्ववेदान्तसार हि श्रीभाग वतमिष्यते * इत्युपसहारश्चममेवाऽर्थमावेदयतीति । ननु, तेने इति भृतनिर्देशेन इदानीन्तनेषु स्वरूप न प्रकाशयतीत्येवावगम्यते। त बाह ॥ मुह्यन्ति यसरय इति ॥ ये शास्त्र कुशला. सूरयो हृदा नमनेन । अपलक्षणमेतकवणादीनाम् । श्रवणादिभक्तिरसावेशेन मुह्यन्ति रसविवशा भवन्तीति वर्तमानानर्देशेन तेषाश्च सदैव तनो तीत्याक्षिप्यते इति । रसविवशत्वचालङ्कारविद्भि. सासिकगुण- .

·१२ श्रीमन्नागवतीय-जम्माचस्येत्यापलीकविवृति । खेनोक्तम् । यथा, स्वेदस्तम्भोऽथ रोमाश्च स्वरभकोऽथ वेपथु' - पैवर्ण्यमश्रु मलय इस्पष्टौ सस्त्रिका मता इति । अवापि च-यदा विकारो नेत्रे जल गावरुहेषु हर्ष इति । गौरीतन्त्रे च, रसिकास्त द्विजानन्ति, नान्येषां पदमत्र हि * इति । पुनः कथम्भूतम् ॥ पत्र निसर्गो मृषा इति ॥ यत्र यस्मिन् भागवते विचारिते इनि शेषः । तिमृणामवस्थान जाग्रदादीनां सर्गः स्वभावो विश्वादि मपा भवति । तुरीयस्यैव सत्यत्वात् । यद्वा, प्रयाणां कायिकादीनां कर्मणां सर्गस्त्यागः सन्यासो मृपा भवति । तेषामपि भगवद- पितत्वेन भक्तिद्वारा तत्वज्ञानपर्यवप्तायित्वात । वासुदेवे भ गवति भक्तियोगः प्रयोजितः जनयत्याशु वैराग्य मानश्च यद हैतुकमिति वचनात् । यद्वा, पाणां ब्रह्मादीनां भेदयुक्ताना सगों निश्चयो मषा भवति । ववक्यधिकाशेनीपाधिकभेदस्यावास्तव- स्वात् । यद्वा प्रयाणां गुणाना मर्गः सृष्टिः । सर्वोऽपि मपश्चो मषा भवति। अज्ञानकार्यस्य जानकनिवर्यत्वाद् रज्जुसर्पवदिति । अव दृष्टान्तः ॥ कवये तेजोवारिमृदा यथा विनिमग इति ॥क पये कवे., तदर्थं वा । कविरत्र साख्यादिषास्त्रमा । विनिमयो ऽन्यस्मिन्नन्यप्रतीतिः । तेनाऽयमर्थः । तेजसो महाभूतभेदस्य वि- निमयो ग्रहनक्षत्रदीपादिः।वारिणो विनिमयो फेनोपलतुपारादि। मदो विनिमयो नगवृक्षादिः। ते तु अतिमूढस्य वस्तुतस्तत्वान्तर- तया प्रतीयते । कवेस्तु कार्यकारणभावेन कारणतयैव प्रतीयन्ते । यथा सौम्य केन मपिण्डेन सर्व मृणमय विशात भवति। वाचारम्भ ण विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यमित्पादिश्रुते।। कार्यकारण वस्वैक्यमर्शन पटतन्तुषद् - इतिस्मतेश्च । तथा श्रीमद्भागवते वि- चारिते सर्वाफ्यपि कार्यकारणानि परमकारणतया प्रतीय ते इति । नेह नानास्ति किश्चन, सर्व खल्विद अमेत्यादि । तथा सर्वे ·रसव्याख्या। १३ , विष्णुमय जगद, सकलमिदमहश्च वासुदेवा, वासुदेवा समिति स महात्मा मुदुर्लभ इत्यादिश्रुतिस्मृतिसारार्थस्यैवाऽत्र प्रतिपादनात । द्रव्य कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च * पासुदेवात परो ब्रह्मनचान्योऽर्थोऽस्ति तस्वत इत्यादिष्विति ॥५॥ पदा, यत्राधिकृत्य गायत्री पीते धावस्तर.. बाम रखधोपेत तद्भागवतमिष्यते इति मत्स्यपुराणात् । तथा, ग्रन्थोऽष्टा दशसाहस्रो द्वादशस्क सम्मितः * हयग्रीवब्रमनिया यत्र प्रवध स्वथा। गायध्या च समारम्भस्तद्वैभागवत विदुरिति वामनपुराणात् । गायत्रीभाष्यरूपोऽय द्वादशस्कन्धसयुतः अन्थोऽष्टादासाहस' श्रीमद्भागवताभिध इति गौरीत त्राचास्य पुराणस्य गायवीभाष्यरू- पत्व, गायध्यारम्भत्वश्च प्रतीयते। तच्छ गायत्रीभाष्य नाम तद्विवरणम् । तव जीवश्रयो। तचम्पदयोरेकत्वेनोपपादनम् । यत्ते कप कल्याणतम तसे पश्यामि, योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽहमस्मीति श्रुतेः। तच श्रीमद्भ. सर्व स्वामिपादैः मुविस्तर समग्रमन्थेनो पपादितम् । गायध्यारम्भस्तु, धीमहीति पदेनैव गायत्र्याः मा रम्भेण च गायच्याख्यब्रह्मविद्यारूपमेत पुराणमिति दर्शितमित्युक्त, न त्वानुपूर्येण । अत एवेदानी जन्माचस्पति पद्येन गाययों निरूप्यते । तथाबहुभिर्विशेषणैरुपपक्या चास्मिमेव पये सामान्यतो भाष्यरूपत्तश्योपपादित शेयमिति । तत्र गायपारम्भो नाम, तद सवितुर्वरेण्यमितिमात्रेणैवारम्भ इति च । पुराणस्य घेदविवरण रूपत्वाद् गायध्यर्थमतिपादकश्लोकेनाऽऽरम्भ एव गायत्र्यारम्भो विवक्षितो, न तु गायत्रीस्वरूपेण | तथा सति श्रुतिस्मृत्योर्मेंदाम तीतेरिति । तदुक्त स्मृती । पुराण धर्मशास्त्रश्च घेदार्थपारधृहण मिति । श्रवणातिरित्याहुः स्मरणात् स्पतिरुच्यते इत्यादि । श्रुतेरिया स्पतिरवगच्छदितिष्टिोक्तेश्च । तत्रादौ गायत्री पथा, ·१० श्रीमद्भागवतीय-जन्माचस्येत्यायश्लोकविवृति। तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयादिति। अस्या अर्थस्तु, तत् तस्य प्रसिद्धस्य देवस्य दिवि घोतमानस्य सरितुर्विश्वमसयकर्तुर्यो भर्गोऽज्ञानादिद्वैततृणमर्जको मण्डलस्था पुरुषविधोपस्तेजोरूपो नोऽस्माक जीवाना धिपो धीची. मचो दयात् हटाफलजनकेषु कर्मसु प्रेरयति त वरेण्य वरणीय स पौत्तम पुरुषम् आत्मलेन धीमहि ध्यायेम इत्याशसा ।। वस्तुता सवितुर्देवस्येत्यत्र उपचारे पष्ठी, राहो: शिर हातब तु । तेन यस मसिद्ध सविता देयो भर्ग. सर्वानर्थभजेको नो ऽस्माक थिय मचोदयात् वरेण्य धीमहीत्येव प्रतिभातीति मनसि निधाय भगवान कृष्णद्वैपायनो महलमाचरति ।। जमाद्यम्येति ॥ यत यस्मात सवितुरस्य विश्वस्य जन्मादि भवतीति शेषा,तस्थ सेजो भर्गो धीमहीति सम्ध धः । यच्छब्दस्य उद्देश्यसमर्पकत्वात सवित समर्पकत्व युक्तमेय भर्गपदस्य भर्जनकत्वाद्युक्तमेव तेजोपाध्यत्व मिति । तथोक्त योगिपाज्ञवल्क्येन । सविता सर्वभूताना सर्वमा पान मसूयते - सवनात् पवनाचैव मवितेत्युच्यते हि सः॥१॥ भ्रस्ना पाके भवेद्धातुर्यस्मात याचयते झासी । भ्राजते दीप्यते यस्पाजगचान्ते हरत्याप ॥कालामिरूपमास्थाय सप्ताचि सप्तर पिभि ।भ्राजय स्वरूपेण तस्माद्भर्ग स उच्यते। तथा च, भेति भीपयते लोकान् रेति रञ्जयते मजा: * ग इत्यागच्छत्यजन भ गवान् भर्ग उच्यते इति । यच्छब्देनोक्तस्य सवितुर्विशषण स्वरा डिति । स्व स्वर्गे आसम्यगटतीति स्वराद् । यद्रा स्वेन असाधार णस्तरूपेण राजते इति स्वराद । अनेन देवपद व्याख्यातम् । पदाह योगियाज्ञवल्क्यः । दीव्यते क्रीडते यस्माद्रोचते धोतते दिात्र * तस्मादेव इति मोक्त' स्तूयते सर्वदैवतैरिति । चा समु चय । पुनः कथम्भूता सविता ।। अरिमृदा हृदाय: ॥ अरिभिः ·रसन्याख्या। कामादिभि पीडा द्रयैर्वा मग ते पीड्य ते इति अरिमृदो बुद्ध्या दिपरत श्रा जीवास्तेषा हदाय' । हृत् अत करणम् । आययति दृष्टादृष्टार्थकर्मसु मेरयतीनि हृदाय । एनेन पदद्वयेन, धियो यो ना प्रचोदयादिति पदचतुष्टय व्याख्यातम् । यधाऽऽह स एव । चिन पामो वय भर्ग धियो यो न प्रचोदयात् धर्मार्थकाममाक्षेषु बु वित्ती पुन पुनारति ॥ धीमहीति रूपमेत्रोक्तम । यच्छब्देनैव सच्छब्द आक्षिप्यते । यथाह स एर, यच्छब्दनैव तच्छोन्दो यो व्य सतत बुधै * उदाहते तु तच्छब्दे यच्छन्द स्यादुदाहत इति । तेजमा विशेषण परमिति ।। पर पवाराममित्यर्थ । एतेन वरेण्य पदमाख्यातम् । एवमेभिरुक्तपदै सो गायम्पर्धा व्याख्यात । अवशिष्टानि पदानि भाष्यरूपत्वप्रतिपादनाय यथासम्भाविशपण तया योज्यानि । यथा तेजमोऽर यादितेजोच्यावर्तनाय वरेण्यत्व प्रतिपादनाय घ चत्वारि विशेषणानि- आदीति, पथा विनिमयो यत्र त्रिसों मषेति, पाम्ना खेन सदा निरस्तकुहकामिति, सत्य मिति च । तत्र आदिपदेन, तमेव भा तमनुभाति मव तम्प भामा सर्वमिद विभातीति श्रुते. सर्वतेजसा तेजस्वेन वरेण्यत्व सिद्धम् । एव यत्र, यस्मिन् सेजसि मपाऽपि निसर्ग प्रयाणा मायागुणाना सर्गो मुद्रियदेवतादिरूपो, यथा यथायदेव, पा एयार्थे । विनिमय सत्यरूपा व्यवहारदशायर्या भातीति शेष । तत् पत्सत्यतया मृपा सर्गोऽपि र जुसर्पबदधिष्ठानससव मदन प्रतीयत इत्यर्थ । म सलो बाय पुरुष इति श्रुतेः । माप्तत्रिसर्गसम्म ध वारयति ॥ धान्ना खेन सदा निरस्तकहकमिति ॥ सदा कालत्रयेऽपि स्वेन महमद निरस्त कुइक सद्भदोषो येन तत् । अत एव, मत्य सर्पभ्रमस्य अधिष्ठानायधिस्वाभ्यां रज्जुवन । कालत्रयव्यापिपूर्णमित्यर्थ । पुन यन इत्यस्य सवितृसमर्पकस्य अबाव्यातरेकाम्या कारणत्याप ·श्रीमद्भागवतीय-जन्माचस्येत्यावश्लोकविद्वति । पादक विशेषणम् ॥ अम्बयादितरत इति ॥ अन्धीयते नामकपा भ्यामन्यतया प्रतीयते इत्यन्वय कार्य तस्मात । इतरतश्च का र्यादन्यस्माच पधा पदेष नामरूपायो घटकारावादिसपा मती यते तेभ्यो भिभा च तथा । अनेन सर्वात्मकत्व सिद्धम् । तत्र सो ख्याभिमत प्रधानस्य सर्वात्मकत्व धारयन् विशिनधि ॥ अमुह्यन्ति पत् सूरयः कवये ब्रह्म तेने इति पद्भिः पदैः । पदित्यव्ययम् । पे सूरयो विवेकिना, कवये, कौति षेद याज्ञवल्क्यादिभ्यो वा । कस्य ब्रह्मणो विपक्षीति सङ्केत नाम, कावईसा, तस्मै । त मसा दपितुप । अमुवन्ति न प्रपत्ता भवन्ति, तेपा ब्रह्मस्वरूपभूत ज्ञान तेने तनोतीत्यर्थः । तत्र हेतुगर्भविशेषणम्- अर्थेष्वभिश. ॥ अर्थेषु भक्तानां तत्तत्प्रयोजनेषु अभिता सर्वमुपाय जानातीति अभिः । अपम्भाषः। ये भक्ता पवर्धेषु धर्मादिषु तत्तनिमित्त भजन्तोग मुखन्ति साँस्तु सर्वान् स्वय सर्वशो भगवान् विवेकिनो विधाप अर्थाथपैयस्तशोगावसरे तेषामर्थेष्वनर्थानुसन्धानेन वैराग्यमुस्पाय स्वरूप ददातीति परमकृपालुत्वसर्वशत्वजडविलक्षणस्वसन्तिी मित्वादि सम्पादितम् । यः सर्वशः सर्ववित्, सूर्य आत्मा जगत स्तस्थुपश्च, तच्चक्षुर्देवहित पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत, परोरजः सवितु- जर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेद जजान * सुरेतसाद' पुनराविषय चष्टे इस गृध्राण तृपद्रिनिरामिम इत्यादिश्रुतेः॥ ६॥ बासुदेवमसादेन वामदेवमसादिनी ।। कृता कृपालनेनेमा समीक्ष-at कृपालव ॥१॥ मोदन्ते पितरः प्रायोऽबहेलिकभाषितः ।। इति साहसमास्थाय कृतेय कृष्णतुष्टये ॥२॥ श्रीजगनाथनाथेन श्रीजगनाथशर्मणा ॥ जमावस्येतिपयस्य रसव्याख्या कृता मुदा ॥३॥ इति श्रीमद्भागवतीय-ज माघस्येत्याद्यालोकविज्ञप्ति रसध्याच्यासमाख्या सपूणों ।

·No text on this page.