·श्रीमच्छंकराचार्यप्रणीतभाष्योपेतम
विष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्.
सुकठणकरोपाव्ह भवानीशंकर शर्मणा
संशोधितम्
पंडित-ज्येष्ठाराम मुकुंदजी मूनुना
विठ्ठलमसादशर्मणा
'नेटिव ओपिनियन' मुद्रणालये मुद्रापित
शके १८३२ सन १९१०
मूल्यं १० कलाः

·सर्वेअधिकाराः प्रकाशयित्रा नियंत्रिताः
BHAR
SN.
NAMIL.
25050
OBRARY

·अनुक्रमणिका. नाम ... ... ... ९९, १२० ... ... ... ... ९२ ७७ ... ... ... का नाम श्लोकः अनंतजित् अनंतात्मा अनंतरूपः ११३ १५,६४ अनंतश्री: अनादिः अनादिनिधनः १८ ३७ अनामयः ८६ २० अनिर्देश्यवपुः... ३२, ८३ अनिमिषः १०२ अनिरुद्धः ३३,८१ २४,४८,७२ अनिलः ३८,१०० २४, ३५, ६९ अनिवर्ती ७२ अनिर्विण्णः ६०,१ब १०३ अनिवृत्चात्मा अनीशः ८० अनुकूलः अनुत्तमः २२ ५२ अनेकमूर्तिः ใน, अन्नम् १०८ अनादः ११८ अपराजितः ८९,१०५ अपांनिधिः ४८ अप्रतिरथः १०२,२९ अप्रमत्तः अप्रमेयः अप्रमेयात्मा ४५,८९ अभिप्रायः अमः अक्रूरः अक्षरः अक्षाभ्यः अप्रजः अग्रणी: अग्राह्यः अचलः अचिंत्यः अच्युतः अजः अजितः अणुः अंतक: अतींद्रः अतींद्रियः अतुल: अदृश्यः अद्भुतः अधिष्ठानं अधृतः अधोक्षजः अनघः अनयः अनर्थः अनलः अनंतः ... ... ... .... .. ... ... ... अ५ ... ...

·श्लोकः ... ... नाम ॐ१९. असंख्येयः अहः अहःसंवर्तकः ... २३ ३८ आ. ... २२ ... ... ... आत्मयोनिः आत्मवान् आदित्यः आदिदेवः आधारनिलयः आनंदः आनंदी आवर्तनः आश्रमः १८,७३ ४९,६५ ११५ ... ... ३८ १०४ ... नाम श्लोकः अंभोनिधिः अमरप्रभुः अमानी अमितविक्रमः ६८,८१ अमिताशनः अमूर्तिः अमूर्तिमान अमृतः २६ अमृतपः ६७ अमृत्युः अमृतवपुः अमृताशः अमृतांशूद्भवः... ४४ अमेयात्मा २४, ३२ अमोघ. २५, ३० अयोनिजः अरविंदाक्षः अरोद्रः ११० अर्कः अर्चितः ८१ अर्चिष्मान् अर्थः अर्हः १०६ अविज्ञाता अव्यतः अव्यंगः अव्ययः अशोकः अश्वत्यः असत् ... इंद्रकर्मा इष्टः ९७ ... ... chir ... ईशानः ईश्वरः २१ .... ... उ. ५८ ... २७ ११२ ... ... ८० उत्तर: उत्तारण: उदीर्णः उदुंबरः उद्भवः उपेंद्रः ... १०१ ... ...

·नाम श्लोक नाम श्लोक ८३ ८३ ऊर्जितः ऊर्जितशासनः उर्ध्वगः ३० ११० कामदेवः कामपाल: कामप्रदः कामहा कारणम काल: कालनेमिहा किम् कुंडली ... ऋतुः ५८ ५८ R ... ... ... ११० १०० ... ... एक: एकपात् ९५ एकात्मा ११६ ओ. भोजस्तेजोयुतिधरः ४३ ८१ ... ... ९७ A २२,७० औषधम् ... ६४ क. २०, ७२ २८ ... ८३,९७ कुंमः कुमुदः कुवलेशयः कृतकर्मा कृतज्ञः कृतलक्षण: कृष्णः कृताकृतः कृतागमः कृतांतकृत कृतिः कृशः केशवः केशिहा क्रतुः क्रमः क्रोधकृत मोघहा ... ७० २२ १०३ ... ... कथित. कनकागदी कपिः कपिलः कपदः करणम् कर्ता कवि. कोतः कामः कामी कामकृत ... ૮૨ ... ... ... ५४,४७ २७ ४५,८३ ... २२ ४७ ४७ ४५ ८३ ४५ ... ... ... ...

·(४) नाम श्लोक नाम श्लोक ... ६०,१०४ १९०,१२० ... क्षमिणांवरः क्षरम् क्षामः क्षितीशः क्षेत्रज्ञः क्षेमकृत क्षोमणः ... ... ... ७७ ... ... ५४ ... ... ख. ... ... संपरशुः ७४ चक्रगदाधरः... चक्री चतुर्गतिः चतुर्दष्ट्रः २८ चतुर्बाहुः ९५ चतुर्भावः ९५ चतुर्भुजः २८ चतुर्मुर्तिः ९५ चतुरात्मा चतुरस्रः चतुर्वेदविद् ९५ चतुर्ग्रहः चंदनामदी १२ चंद्रांशुः ९२ चाणूधिनिपूदनः १०१ ... २८,९५ ... ७३ ... ... ९४ १२० २८,९५ .. ... ... गतिसत्तमः गदाग्रज गदाधरः गमस्तिनमि गभीर गमीरात्मा गरुडदजः गहनः ग्रामणी गुणभृत् ... ... ५१ ५४,७१ ३७ १०३ ... ... ... गुरुतमः छिन्नसंशयः ज. जगतःसेतुः ४४ जगदादिजः जनजन्मादिः... ११४ जननः जनार्दनः जनेश्वरः जन्ममृत्युनपातिगः११६ ५४ ... .. ... ६६,७६ ... गोपतिः गोता गोरिंदा गोविदापति. गोहितः .. ... नयः नयंता ... ...

·नाम श्लोक मोका नाम तेजोवृषः त्वमा ... ... १९ ... द. ... ... ५८, १११ ... जितक्रोधः जितमन्युः जितामित्रः जीवः जीवनः जेता ज्येष्ठः ज्योति ज्योतिर्गणेश्वरः ज्योतिरादित्य ज्ञानगम्य ज्ञानमुत्तमः दक्ष. दक्षिणः दमः दमनः दमयिता दर्पदः ... १०७ ७९ १०५ दर्पहा ... ... १०५ ५३ ७४ दंडः दामोदरः दारुणः दाशाहः दिविस्पृक् दिशः दीप्तमूर्तिः दुर्गः ७४ ... ... ... दुर्जयः ... ... तत् तत्त्वम् तत्वविद् तंतुवर्धनः तारः ५०,११७ तारण: त्रिककुब्धाम ३० विदशाध्यक्षः... ७० विपदः त्रिलोकधुक् ९३ त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः ८२ निविक्रमः ६९ त्रिसामा ७५ तीर्थकरः तुष्ट ५५ ... ... २२ दुर्मर्षणः दुरतिक्रमः दुराधर्षः दुरारिहा दुरावासः दुर्लभः दुष्कृतिहा दुस्वपनाशनः ... ... ... ... ... ११२ ... ७२ ...

·(६) नाम श्लोकः नाम श्लोकः ... न. ... हप्तः- देवः देवकीनंदनः . देवमृद्गुरुः देवेशः श्रुतिधरः द्रविणप्रदः ... ... ... ६९ १२० ... ७४ ... ७९ ... ... ९३ ... २२ १०५ ... नक्षत्रनमिः नक्षत्री नंदः नंदकी नंदनः नंदिः नयः नरः नहुपः नारसिंहवपुः नारायणः निर्गुणः निग्रहः निधिरव्ययः निमिषः नियम. नियंता निर्वाणम् निवृत्तात्मा निष्ठा नेता नेयः ... ... ... ... ... १०३ ९४ १७ ... ... ९३ ५६ ६४ ३०,१०५ १०५ ... धनंजयः धन्यः धन्दी धनुर्धरः धनुर्वेदः धनेश्वरः धरणीघरः धराधरः धर्मः धर्मकृत् धर्मगुप् धर्मयूपः धर्मविदुत्तमः धर्माध्यक्षः धर्मी धाता धातुरुत्तमः घाम धुर्यः घृतात्मा धृताशी भुवः .. ... ... ... ३८,७७,९६ ५६ २८ ... ३७ ... ... १०,११५ नेकः ... ... ... ४९ नेककर्मकृत् नेकजः निकमायः नैकरूपः नेकशृंगः नेकामा ... ४६ ... ... ९२ ... - ...

·(७) श्लोक . ... ६७. ११,५७ १६ ... ... १८,७२ ... ... ... ... ११५ ... ... ... ... ... ... " ... .. ... नाम. श्लोकः नाम न्यग्रोधः पुरुजित् न्यायः ३७ पुरुषः पुरुषोत्तमः प. पुरुसत्तमः पणः पुष्कराक्षः पदमनुत्तमम् पुष्टः पद्मगर्भ: पुष्पहासः पद्मनाम: १९,३४, ५१ पूर्णः पद्मनिभेक्षणः पनी पूतात्मा पूरयिता परमः पृथः परमस्पष्टः पेशलः परमात्मा 'परमेश्वरः ५४ प्रकाशनः परमेष्ठी ५८ प्रकाशात्मा परार्दिः प्रग्रहः प्रजागरः परायणम् परिग्रहः ५८ प्रजापतिः पर्जन्यः प्रजामवः पर्यवस्थितः ११२ प्रणवः 'पवनः ४५ प्रतर्दनः पवित्रम् २० प्रत्ययः पापनाशन: ... प्रतापनः पावनः प्रतिछितः पुंडरीकाक्षः २५ प्रपितः पुण्य: ८६,११२ प्रयुम्नः पुण्यकीतिः प्रधानपुरुषेश्वरः पुण्यश्रवणकीर्तनः १११ प्रपितामहः पुनः २९ प्रमद पुरंदर ४९ पुरातनः प्रतः १११ ४२ ४३ ९४ ... ... २१, ३४ २३ ५७,११५ ... ... २० ... २३ ... ... ४८ ... ... ... ... ११७ १७ १५,४५ ... ... ... ...

·नाम नाम श्लोक ... ... ... ...१०२ ११३ ... ... ... ... " ... ... ... ... प्रमाणः म. प्रमोदनः मक्तवत्सलः प्रसन्नात्मा ३९ प्राग्वंशः (भगवान् ७३ मगहा प्राणः २१,४८,५७ मा प्राणजीवनः प्राणदा भयकृत २१, ४८,५७, ११५ प्राणनिलयः भयनाशनः १०२ (भयापहः प्राणमृत् मांशुः मानुः प्रियकृत मारभूत माव: प्रियाह: १४ |मावनः १७ प्रीतिवर्धनः मास्करयुतिः... ४३ व. भिषा ७५ भीमः वधु: बहुशिरा: मीमपराक्रमः... ११४ २६ बीजमध्ययम् मुजगोत्तमः ३४ म बोलक्ष्मीः... ११४ बृहत् ४९ बृहद्रानुः भूगर्भः २१ बृहपः भूतहत बझकृत ८४ भूतमन्यभवनमः महाशः ८४ मृतमन्यमवन्नायः ४५ दम्यः मतमावनः १४ ब्रह्मविद् ८४ মুম্বই वाविवर्धनः ८५ मृतमहेश्वरः द्रमा मनात्मा बी मतादिः ब्राम्हण ८४ मतावासः ८९ बाम्हणपिया... ४ मितिः १२,११४ ... ... ... ... ... .. ... " ... ... ... ... ८० ·(९) नाम श्लोकः नाम श्लोकः ... ... ... ... .. ... ... " भूषणः ८० महाधनः भर्भुवःस्वस्तरुः ११७ महान् १०३ भूरिदक्षिणः महानिधि भूशयः महाबलः भेषजम् ७५ महाबुद्धिः ૨૨ मोक्ता २९,६६,१०८ महाभागः ५२ भोजनम् २९ महाभूतः ९९ प्राजिष्णुः महाभोगः ५९ महामखः ६० महामनाः ७२ मंगलंपरम् २० महामायः मंत्र: ४३ महामूर्तिः मधुः ३१ |महायज्ञः मधुसूदनः २१ महायज्वा १९ महावराहा मनोजवः ८७ महावीर्यः ૨૨ -मनोहर ६२ महाशक्तिः ३२ मरीचिः महाशनः ४६ महर्दिः ५१ महाशंगः ७० महर्षि कपिलाचार्यः ७० महास्वनः महाकर्मा महा-हदः ९९ महाक्रतुः भहाहः महाक्रमः महाहविः महाकोशः महीधरः ४७,५३ महाक्षः महीमा महागतः महेन्यः महातपाः महेंद्रः महातेजाः महेष्वासः महादेवः महोत्साहः ३१ महाधिक महोदधिशयः... ६८ महापुतिः ३२ महोरगः ... ... ३४ ... ... ... ८१,९७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ३९, १०७ ... " ... २१, ४२, ८७ विरजः " ... ... २५, ८७ ... ... श्लोकः नाम नाम श्लोकः चरारोहः विदिशः ....११३ विधाता चरुणः वंशवर्धनः विधेयात्मा ७९ विनयः वषट्कारः १४ दिनयितासाक्षी वत्सरः वत्सलः विभुः वत्सी विमुक्तात्मा ५६ वसुः विराम वसुदः ४२ विरोचनः चसुप्रदः "... विविक्तः ४१ सुमनाः वसुरेताः ८७ विशिष्टः ४०,४७ चन्हिः ३८ নিহাক্কানা वाग्मी ४२ विशोकः ८० वाचस्पतिः विशोधनः ८१ वाचस्पतिरुदारधी ३६ विश्राम: ५८ वाजसनः विश्रुतात्मा यामनः विश्वम् वायुः विश्वकर्मा १९ वायुवाहनः विश्वदक्षिण: ५८ चारुणः विश्वधृक ३९ वासवानुजः ४८ विश्वबाहुः यासुदेवः ४९,८७,८९विश्वभुक् विकर्ता विश्वमूर्तिः विक्रमः २२ विश्वयोनिः २६, २९ विक्रमी २२, ११० विश्वरेता. २३ विक्षरः ५३ विश्वात्मा विजयः २९ विषम. ९२ विनितारमा विष्णु. १४,४१,८३ विदारण विष्वक्सेन. २७ विदत्तमः विस्तार. ... . ... ... ४९, १०४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·नाम ". व्यापी ... ... ... ... ... ... ... वृषकर्मा वृषपर्वा ... ... ... ... ... ... ... ... श्लोकः नाम श्लोकः विहायसगतिः... १०७ व्याप्तः वीतमयः ६३ वीरः ५६, ८२,८३ व्याल: २३ वीरबाहुः ६२ श. वीरहा ३१,९२,११२ शक्तिमतश्रेिष्ठः... ५६ वृक्षः ७२ शंखभृत १२० वृद्धात्मा शतमूर्तिः वृपः ४७ शताननः ९० २५ शतानंद: ४१ शतावर्तः वृषप्रियः दृषमः शत्रुघ्नः वृषमाक्षः शत्रुजित् वृषाकपिः शत्रुतापनः २४ शब्दसहः ११० वृषाकृति: २५ वृषाही शब्दातिगः " ४१ दृषोदरः शंभुः १८ शमः ५३ शरणम् २३ २७ शरमः वेदविह शर्म २३ वेदांगः शरीरमृत् ५१ शरीरभूतमृत् वेधाः ७२ श: कुंटः वसानः शर्वरीकरः ११० शशबिंदुः शोगधन्दा व्यनरूपः ... १२० शांतः व्ययः ध्यरतापः शातिदः घ्यवस्थान: शाश्वतः ग्यादिशः शाश्वतस्थाणु... ... वेगवान ५२ ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ...

·नाम श्लोकः नाम श्लोक ८० ... ७८ ७५ " ... शाश्वत स्थिरः शांतिः शास्ता शिखंडी शिष्टकृत शिष्टेष्टः शिपिविष्टः श्रीविभावनः श्रीशः श्रुतिसागरः शृंगी श्रेष्ठः श्रेयः ... ४७ ४० २१ ७८ ... ४२ स. शिवः १५,७७ ३०,४० ७६,९७ ... ... सत्कर्ता ... ... " ... ... ... संकर्षणः ७२ शिशिरः संक्षेप्ता शुचिः सर्गः शुचिश्रवाः २६ शुभांगः संग्रहः शुमक्षणः सत् शून्यः ९२ सत्कीर्तिः शूरजनेश्वरः ८२ सत्कृतः शूरसेनः ८८ ८८ सत्कृतिः शोकनाशनः ८० सत्ता शौरिः ५०,८२ सद्गतिः सतागतिः प्रमणः श्रीकरः ७८ संतः ११२ श्रीगर्भ: सदामी १०८ श्रीदः सदायोगी श्रीघर: संघाता श्रीनिधि. संधिमान् श्रीनिवास. सनात् श्रीपति. सनातनतमः श्रीमतावर মুলিয়: ८८ মান १६,३२,३७७८ मन्यासात् श्रीपरसपना.... सत्परायणः ८८ श्रीवास: उत्पपाचा... ...१०४ ... ... ... ... न " ... ... ... ३२,७८ ... " ...

·•(२४) . ... ... 4 ... ... ... ... ... ... ... २५ ... ... ... नाम श्लोकः नाम श्लोकः सपिता ११७ सर्वगः २७ सप्तजिन्हः सर्वज्ञः ६१,१:० सप्तधाः १०२ सर्वतश्चक्षुः co सप्तवाहनः सर्वतोमुखः १०० संप्रतदनः ३८ सर्वदर्शन: २३ संभवः सर्वदर्शी सद्भुतिः ८८ सर्वहक ३५ समः सर्वदृग्व्यास:... ७४ समयज्ञः ५२ सर्वप्रहरणायुधः १२० समात्मा २५ सर्वयोगविनिम्मृतः २४ समावर्तः सर्वलक्षणलक्षण्यः ५२ संमितः २५ सर्ववागीश्वरेश्वरः ९९ समितिंजयः ५२ सर्वविजयी समीरण: ३७ सर्वविद्भानुः २७ समीहनः सत्यः २५,३६,१०६ सर्वसहः १०५ सत्यधर्मपराक्रमः ४४ सर्वादिः २४ सत्यधर्मपरायणः १०६ सर्वामुनिलयः सत्यधर्मा संवृतः सत्यपराक्रमः सर्वेश्वरः २४ सत्यमेधाः संस्थानः ។។ सत्यसंध. सहः ५३ सहनजित् सवः ९१ सहस्रपात् ३७ सविता १०७ सहस्रमूर्धा संवत्सरः २३,५८ सहस्राक्षः सत्वस्थ: सहस्रार्चिः १०२ सत्ववान सहस्रांशुः सर्वः सहिष्णुः २९,७३ सर्वकामदः १०४ साक्षी ... सर्वशखभृतावर. ... ६९ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·नाम श्लोकः श्लोकः ३९ ... १०७ २३ ... ... ... ... साधु साम सामगः सामगायन: सात्वतापतिः सात्विकः ... ... ९८ |सुरुचिः सुरेशः सुरेश्वरः सुलभ सलोचनः सुवर्णबिद्यः |सुवर्णवर्णः सुवीरः सुनत. सुषेणः ९९ .. १०६ २२,१०१ ९२ ... ११४ ७१ ... ... सूक्ष्मः ... सूर्यः ... ... ६२, १०८ ३४ ९७ ... ... ... सिद्धसंकल्पः सिद्धार्थः सिद्धिः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः सिंहः सुखदः सुघोपः सुतपा. सुतंतुः सुंदः सुंदर. सुदर्शनः सुधन्दा सुपर्णः सुप्रसाद सुमुज. सुमुखः सुमेधजः सुयामुनः मुराध्यक्ष सुरानंद. सुरारिहा ... " ... " " ... ३४,१०४ सोमः ६७ सोमप- स्कंदः स्कंदधरः ४९ स्तवप्रियः |स्तव्य स्तुति स्तोता स्तोत्रम् स्थविरस्थाणु ... स्थविरोधुवः स्थविष्ट १९,६० स्थाणु १७,२६, ५९ स्थानदः ३५ १०३ स्पष्टः ... ... ४२ ६२ ... ८८ ... .. २८ स्थिरः ... ... ...

·नाम श्लोकः नाम शोकः . स्वामाव्यः स्वास्यः ६९ १०३ ... ... ... ૮૨ हरिः हलायुधः हविः हविहरिः ७३ ८७ स्पष्टाक्षरः नग्वी मेधा स्वक्षः स्वधृतः स्वयंजातः ११९ स्वयंभूः १८ स्वक्शः ६३ स्वस्तिकृत् १०९ स्वस्तिदः स्वस्तिदक्षिणः... स्वस्तिभुक स्वस्ति . स्वंगः ७९ स्वांगः ७२ -स्वापन: ६३ ... ... हंसः " ... " ५२ ३४ २१, ५७ ३४ १०७, १०८ १९ ५३ ९२ ... हिरण्यगर्भः हिरण्यनामः हुतभुक् हषीकेशः हेतुः हेमांगः . ... . ... ... इति अनुक्रमाणका समासा ·श्रीमद्भाष्यकृता प्रामाण्येनोपन्यस्तानां ग्रन्थाना ग्रंथकृतां च नामनिर्देशः। अग्रिपुराणम् अंतर्यामिवाह्मणः आत्मबोधोपनिषद् आपस्तंत्रस्मृतिः ईशावास्योपनिषद् सम्वेदः ऐतरेयोपनिषद् कठोपनिषद् कात्यायनः केनोपनिषद्. छादोग्योपनिषद् तेत्तिरीयोपनिषद् धातुपाठः नरसिहपुराणम् पद्मपुराणम् पराशरः पाणिनिव्याकरणम् वृहदारण्यकोपनिषद् ब्रह्मपुराणम् ब्रह्मसूत्रम् भगवद्गीता भविष्योत्तरपुराणम् मंडूकोपनिषद् मनुस्मृतिः महाभारतम् बृहन्नारायणम् मांडूक्योपनिषद यास्क: लिंगपुराणम् वाल्मीकिरामायणम् विष्णुतिलकः विष्णुधर्मः विष्णुपुराणम् [वृद्धशातातपः व्यासस्मृतिः श्रीस्तुतिः श्वेताश्वतरम् सनत्कुमारः स्वाध्यायबाणः हरिवंशः ·श्रीमच्छांकरभाष्योपेतम् । विष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् ॥ श्रीगणेशायनमः । श्रीशौ जयतः । सच्चिदानन्दरूपाय क. पणापालिष्टकर्मणे । नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे॥ १॥ कृष्णद्वैपायनं वन्दे सर्वलोकहिते रतम् ॥ वेदाजभास्कर व्यासं श- मादिनिलयं मुनिम् ॥ २ ॥ सहस्रपूर्तेः पुरुषोत्तमस्य सहस्रनेत्रान- नपादबाहोः ॥ सहस्रनाम्नां स्तवनं प्रशस्तं निरुच्यते जन्मजरा- 'दिशान्त्यै ।। ३ ॥ वैशंपायनो जनमेजयमुवाच- । श्रुत्वा धर्मानशेपेण पावनानि च सर्वशः ॥ युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभापत ॥ १ ॥ श्रवेति । धर्मानभ्युदयनिापसोत्पचिभूतान्येदलक्षणा- नशेपेण कास्न पावनानि पापक्षपकारणानि च सर्वशः सर्वप्रकारैः श्रुत्वा युधिष्टिरो धर्मपुत्रः शान्तनवं शन्तनुसुते भीष्मं सकलपुरुषार्थसाधनमल्पमयासमनल्पफलमनुक्तमितिकृत्वा पुनर्भय एव अभ्यभापत प्रश्नं कृतवान् । किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।। स्तुवन्तःकं कमर्चन्तःप्राप्नुयुर्मानवा शुभम्।।२॥ किमिति । किमेंक दैवतं देव इत्यर्थः । स्वार्थे तद्धितविधा- नात् । लोके लोकनहेतुभूते समस्तविद्यास्थाने उक्त पदाझ्या प्रवर्तन्ते सौ इति पथमः प्रश्नः । किंवाये अस्मिल्लोके एक परापणं किं परमयनं प्राप्तव्यं स्यानम् । यस्मि- निरीक्षित 'भिद्यते दृदयग्रन्थिलियन्ने सर्वसंशयाः ॥ सीयन्ते - . परायणम् ।

·--- (२) चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे। ' यस्य विज्ञानमात्रेण आनन्द लक्षणो मोक्षः माप्यते, यद्विद्वान विभेति कुतश्चनेति, यत्मविष्टस न विद्यते पुनर्भवः यत्य च वेदनातदेव भवति, यदिहापापर पंथा नृणां नास्ति तदुक्तमे परायणं लोके किमिति द्वितीय मनः । के कतमं देवं स्तुवन्तो गुणसंकीर्तनं कुर्वन्तः के कत देवमर्चन्तः बाह्यमाभ्यन्तरं चार्चनं बहुविध कुर्वन्तः मानवा मनुसुताः शुभ कल्याणं स्वर्गादिफलं प्राप्नुयुः लभेयुरिति पुन मशवयम् । को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।। किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसाबंधनात् ॥ ३॥ को धर्मः पूर्वोक्तलक्षणः सर्वेषां धर्माणां मध्ये भवतः परमः मकृष्टो मतः अभिप्रेतः इति पञ्चमः प्रश्नः । किं जपन्नित्यादि कि नप्यं जपन् उच्चोपांशुमानसलक्षणं जपं कुर्वन् जन्तुः जनन धर्मा अनेन जन्तुशब्दन च जपार्चनादिषु यथायोग्यमधिकार सूच पति । जन्मसंसारबन्धनात् जन्माज्ञान पिभितानामविद्या कार्याणामुपलक्षणम् । संसारो पिया ताभ्यां यदन्धनं तस्मामु यते पुक्तो भवतीति पष्ठ, प्रश्नः 'जमसंसारकायनात् । इतीद मुपलक्षणम् । इतरेप फलानामप्येतनदणं मोक्षस्य भाधान्य स्थापनार्थम् । भीम उत्तरमुवाच -- जगत्लभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।। स्तुवन्नामसहस्रेण पुरुपः सततोत्थितः ॥ ४ ॥ सोपों शत्रूणां भयहेतुभीष्मः । पोलादीनां प्रवक्ता सर्वज्ञः। किममिति पद प्रश्नाः कृताः तर पायात्योऽनन्तरो जप्यविशेपस्य पष्ठः मनोऽनेन श्लोकेन परिहीयते । जगत् स्थावरजङ्गमात्म ·. तस्य प्रभु स्वामिनं देवदेवं देवानां देवम् अनन्तं देशतः फालतो वस्तुतधापरिच्छिन पुरुपोत्तमं क्षराक्षराभ्यां कार्यकार. गाभ्यामुत्कृष्ट नामसहस्रेण नाम्नां सहस्रेण स्तुवन गुणान्स- कर्तियन् सततोत्थितः निरन्तरमुद्युक्तः पुरुषः पूर्णत्वात् पुरि शयत्वादा पुरुप स च सर्वदुःखातिगो भवेदिति सर्वत्र सम्बध्यते उत्तरेण श्लोकेन चतुर्थः प्रश्नः समाधीयते । तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।। ध्यायंस्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥५॥ तमेव च अर्चयन्यावार्चनं कुर्वन् नित्यं सर्वेषु कालेषु भक्तिभंजनं तात्पर्येण तया भक्त्या पुरुषमव्ययं विनाशक्रि- पारहितं ध्यायन आभ्यन्तराभ्यर्चनं कुर्वन् स्तुवन् पूर्वोक्तेन । नमस्यन् नमस्कारं कुर्वन् पूजाशेपभूतमुभयं स्तुतिनमस्कारलक्ष- णं कुर्वन्यजमानः पूजकः फलभोक्ता अथवा अर्चपन्नित्यमने- नोभपविधमर्चनपुच्यते । ध्याय-स्तुवन्नमस्यनिति मानसं कायि- कंचाचिकं चोच्यते तृतीयं प्रश्नं परिहरति उत्तरैसिभि पादैः । अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।। लोकाध्यक्ष स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत्।।६।। अनादिनिधन पइभाववर्जितं विष्णुं व्यापनशीलं सबै लोक्प- ते इति लोको दृश्यवर्गः तस्य नियन्तृणां ब्रह्मादीनामपीश्वरत्वा- सर्वलोकमहेश्वर. ते के दृश्यवगै साभाविकन चोधन साक्षात्प. इयतीति लोकाध्यक्ष नित्यं निरन्तरं स्तुयन्सर्वदुःखातिगो भवे. दिति । त्रयाणां साधारणं फलपचनं सर्वाग्याध्यात्मकादीनि दुःखा- पतीत्य गच्छनीति सर्वदुःखातिगो भवेत् स्यात् ।

·तमेव स्तुत्यं विशिनाष्टि ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञ लोकानों कीर्तिवर्धनम् ॥ लोकनाथं महतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥ ७ ॥ बालण्यमिति ब्रह्मणे ( सटे ब्राह्मणाय तपसे श्रुतये हितम् ।। सर्वान्धर्माजानातीति सर्वधर्मज्ञः तम् । लोकानां प्राणिनां कीर्ति पैशांसि स्वशत्त्यनुभवेशेन वर्धयतीति तम् । लोक थ्यते याच्यते लोकानुपतापयते चास्ते लोकानामीप्ट इति वा लोकनायः तं मह- ब्रह्म विश्वोत्कर्षेण विद्यमानत्वात् । भूतं परमार्थसत्यं सर्वभूतानां भवः संसारो यत्सकाशादुद्भवतीति सर्वभूतोद्भवस्तम् । पञ्चम मश्नं परिहीयते- एप मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ॥ यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा॥८॥ एप इति । सर्वपां वेदलक्षणानां धर्माणामेप वक्ष्यमाणो धर्मों ऽधिकतम इति मे मतोऽभिप्रेतः । यद्भक्त्या तात्पर्येण पुण्डरीकाक्षं हदयपुण्डरीके प्रकाशमानं घामुदेवं स्तवैगुणसंकीर्तनलक्षणः स्तुतिभिः सदाचेत्सत्कारपूर्वकमर्चनं करोति नरो मनुष्य इति यत् पप धर्म इति सम्बन्धः । अस्य स्तुतिलक्षणस्यार्चनस्याधिक्ये कि- कारणमुच्यते । हिंसादिपुरुपान्तरद्रव्यदेशकालादिनियमान- पेक्षलाचाधिश्ये कारणम् । 'ध्यायन्कृते यजन्य त्रेतायां दापरेड चयन् ॥ पदामोति तदामोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥' इति विष्णुपुराणे। नयनव तु संसिद्धपेद्दाह्मणो नात्र संशयः।।कुर्याद- न्यमवा दुर्यान्मंत्रो ब्राह्मण उच्यते । ' इति मानवं वचनमेतत्सर्व- मभिप्रेस 'एप मे सर्वधर्माणां धोऽधिकतमो मत' इत्युक्तम् ।

·द्वितीयं मनं समाधत्ते- परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ॥ परमं यो महद्रह्म परमं यः परायणम् ॥९॥ परमामति । परमं प्रकृष्ट मइव इत्तेजश्चैतन्पलक्षणं सर्वार- भासकम् । श्रुतिश्च 'येन सूर्यस्तपति तेजसद्धस्तदेव ज्योतिपा व्योतिर्न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम् ' इत्यादिश्रुतेः । ' यदा- दित्यगतं तेन' इत्यादि स्मृतेश्च । परमं तपस्तपत्याज्ञापयतीति तपः 'य इमं च लोकं परमं च लोकं सर्वाणि च भूतानि योऽत्तरो यम- पति' इत्यन्तर्यामिवामणे सर्वनियन्तृत्वं श्रूयते। भांपास्मादातापरते' इत्यादि तैत्तिरीयके । तपतीप्ट इति वा तपः भपिदिति सूर्यः भीष्मास्मादमिश्चन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः' इत्यादि च तम्यैश्वर्यम् । अनवच्छिन्नमतिमहत्त्वम् ‘एप सर्वेश्वर ' इत्यादिश्रुतेः । परम सत्यादिलक्षणं ब्रह्म महनीयतया महत् परमं प्रकृष्टं परायणं पुनरावृत्तिशंकारहितं परमप्रहणात्सर्वत्र परं तेज आदित्यादिक व्यावत्यते । सर्वत्र 'यो देव' इति विशेप्यते । यो देवः परमं तेजः, परमं तपः, परमं ब्रह्म, परमं परायणम्, स एकः सर्वभूतानां परापणमिति वाक्यार्थः। इदानीं मथमप्रश्नस्योत्तरमाह पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययःपिता॥१०॥ पवित्राणामिति । पवित्राणां पवित्रं पावनानां तीर्यादीनां पर- मस्तु पुमान् । ध्यातो दृष्टः कीर्तितश्च स्तुतः संपूजितः स्मृतः मणतः पाप्मनः उन्मूलयतीति परमं पवित्र संसारबंधहेतुभूत पुण्यापुण्यात्मकं कर्म तत्कारणं चाज्ञानं सर्व नाशपस्ययायात्म्य जाननेति वा पवित्राणां पवित्रम् । 'रूपमारोग्यमोथ भोगांश्चैवा.

·नुपलिकान् ॥ ददाति ध्यायतो नित्यमपवर्गमदो हरिः । समु- सज्याखिलं चान्यः सोऽच्युतः किं न चिन्त्यते ॥ ध्यायेनारायण देवं स्नानादिषु च कर्मसु । प्रायश्चितं हि सर्वस्य दुष्कृतस्येति वै श्रुतिः । अतिपातकयुक्तोऽपि ध्यायन्निमिपमच्युतम् । भूयस्तपस्वी भवति पंक्तिपावनपावनः । आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । इदमेक सुनिप्पनं ध्येयो नारायणः सदा ॥ हरिरेका सदा ध्येयो भवद्भिः सत्वसंस्थितैः ॥ ओमित्येवं सदा विमाः पठत ध्यात केशवम् ॥ भियते हृदयग्रन्थिश्छिद्यते सर्वसंशयाः ॥क्षी यंते चास्यकणि तस्मिन्टष्टे परावरे ॥ यन्नामकीर्तनं भक्त्या वि- लापनमनुत्तमम् ॥ मैत्रेयाशेपपापानां घातूनामिव पावकः ।। अवशे- नापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः । पुमान्विमुच्यते सद्यः सिंहन- स्तै गरिव ।। ध्यायकृते यनन्य स्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् ॥ यदा- मोति तदामोति कलौ संकहिँ केशवम् ॥ हरिईरति पापानि दुष्ट- चित्तैरपि स्मृतः ॥ अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ।। ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि वासुदेवस्य कीर्तनात् ॥ तत्सर्व विलयं याति सोयस्थं लवणं यथा ॥ यस्मिन्यस्तमतिर्नयाति नरकं स्वर्गोऽपि य. चिन्तने विश्नो यत्र निवेशितात्ममनसा ब्राह्मोऽपि लोकोऽल्पकः । मुक्ति चेतसि यत्स्यितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्ययः किं चित्रं तदषं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते ।। शमायालं जलं वन्हेस्तम- सो भास्करोदयः॥ शान्तिकाले वाघस्य नामसंकीर्तनं हरेः ॥ हरे- नमिव नामेव नामैव मम विनम्।।कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यया ।। स्तुत्वा विष्णुं वासुदेवं विपापो जायते नरः ॥ वि. प्णोः संपूजनानित्यं सर्वपापं प्रणश्यति ॥ सर्वदा सर्वकार्येषु ना- स्ति तेपापमङ्गलम् ॥ येपां हृदिस्थो भगवान्मगलायतनं हरिः ।। गंगास्नानसहस्रेषु पुष्करस्नानकोदिषु ॥ यत्पापं विलयं याति स्मृते नस्पति तद्वरी ॥ प्रायश्चित्तान्योपाणि तपः कर्मात्मकानि वै ॥ यानि तपामशेपाणां कृष्णानुस्मरणं कलिकल्मपमत्युग्रं नरकार्तिमदं नृणाम् ॥

·अयाति विलयं सयः सकृयत्रापि संस्मृते ॥ सकृत्स्मृतोऽपि गोविन्दो नृणां जन्मशतैः कृतम् ॥ पापराशिं दहत्याशु तूलराशि- मिवानलः ॥ ययामिरुद्भूतशिखः कक्षं दहति सानिलः ॥ तथा चित्तस्थितो विष्णुयोगिनां सर्वकिल्विपम् ॥' ईश्वरो देवीं प्रत्याह मुक्तिकारणम् ' यावज्जीवं प्रणवमथका वर्तयेद्रौद्रियं वा याजुयं व- सतिमथवा वारणस्यां विदध्यात् ।। हित्वा लजां कलिमलकुलच्छे- दनानीरयेद्वा विष्णो मान्यनिशमधवा मुक्तिरेपा चतुर्षा ॥ जना- दन भूतपात जगद्गुरु स्मरन्मनुष्यः सततं महामुने । दुःखानि सर्वाण्यपहन्ति साधयत्यशेपकार्याणि च यान्पभीप्सते ॥ कलाव आपि दोपाढ्य विषयासक्तमानसः ॥ कृत्वापि सकलं पापं गोवि- न्द संस्मरञ्छुचिः।। वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु।। तस्यान्त- रायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥ लोकत्रयाधिपतिमप्रतिममभाव मीपत्मणम्य शिरसा प्रभविष्णुमशिम् ।। जन्मान्तरमलयकल्पसह- सजातमाशु प्रणाशमुपयाति नरस्य पापम् ॥ एकोऽपि कृष्णे सुकृ- तमणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः ॥ दशाश्वमेधी पुनरेतिजन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्यु. तम् ॥ ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ शाठये- नापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये ॥ संसारस्थूलबन्धानामुद्वेजन- करो हि सः ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेभ्यः पङ्गलं मुर्ख सत्साधनं तत्र ज्ञापकं च तेपामपि परमानन्दलक्षणं परं मालमिति मजलानां च मङ्गलम् । दैवतं देवतानां च देवः घोतनादिभिः समुत्कर्पण वर्तमानत्वात् । भूतानां योज्यपालपातिक ता जनको स एवं दैवतं लोके इति वाक्यार्थः एक सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ॥ कर्माध्यक्षा सर्वभूता- धिवासः साक्षी चेताः केवलो निर्गुणश्च ॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै ॥ त ह देवमात्मयुद्धिप्रकाशं मुमुक्षु शरणमई प्रपये । ' इतिश्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिपदि । 'सेपदेवतैक्षत 'इति छान्दोग्ये । ननु कथमेको देवो जीवभेदात् ।

·. इति पृष्टैकदैवतविपयत्वात् । यत्र पुतिकशब्दप्रयोगस्तत्र 'विष्णुः' विशेष्यः । यत्र स्त्रीलिंगशब्दप्रयोगस्तत्र 'देवता' विशेष्यते । यत्र नपुंसकभयोगस्तत्र 'ब्रह्म' विशेपणीयम् ॐ विश्वं विष्णुर्वपट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः । भूतकृतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥ १४ ॥ 'यतः सर्वाणि भूतानि ' इत्यारभ्य जगत्पत्तिस्थितिलयकार- णस्य ब्रह्मणः एकदैवतत्वेनाभिहितत्वादादावुभयविधं ब्रह्म विश्वशब्देनोच्यते । विश्वस्य जगतः कारणत्वेन विश्वमित्युच्यते ब्रह्म । आदौ तु 'विश्वम्' इति कार्यशब्देन कारणग्रहणं । कार्यभूत विरिञ्च्यादिनामभिरुपपन्ना स्तुतिर्विष्णोरिति दर्शयितुम् । यद्वा परस्मात्पुरुपान्नभिन्नमिदं विश्वं परमार्थतः सदस्ति । अथवा विश्वं ब्रह्म ' तत्पृष्ट्वा तदेवानुपाविशत् ' इति श्रुतेः । किञ्च सं- हृतौ विशन्ते सर्वाणि भूतान्यस्मिन्निति विश्वं ब्रह्म 'य-प्रयन्त्य- भिसंविशन्ति ' इति श्रुतेः। तथाहि 'सकलं जगत्कार्यमेप विशत्यत्र चाखिलं विशत्युभयथापि विश्वं ब्रह्म' इति श्रुतेः । नाचिकेत- सा पृष्टे मृत्युरुवाच 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्' इत्यारभ्य 'स- चें वेदा यत्सदमामनन्ति । तपांसि सर्वाणि च यद्वदति । यदिच्छ न्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति । तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि । ॐ मित्येतत् । एतद्धवाक्षरं ब्रह्म एतद्धचेवाक्षरं परम् ॥ एतद्धयेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् । ॐ मिति ब्रह्म ॐ मितीदं सर्वम् । तद्यथा शंकुना सर्वाणि पर्णानि संतृणानि एवमोंकारेण सर्वा-वार संतृणा दोमाइसिमितिले पूनावाखोमपरंः प्रणोऽव्ययः । साम्य प्रणवो शादिमध्यमन्त स्तथैव च ॥ एवं हि प्रणां ज्ञात्वा व्यश्रुते तदनन्तरम् | प्रणा हीश्वरं विशसस्य हृदये स्थतम् ॥ सर्वव्यापिनमोसारं मत्वा धीरो न शोचति ॥

·. . अमात्रानन्तमात्रश्च द्वैतस्योपशमः शिवः ॥ ॐ कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ॥ ॐतद्ब्रह्म । ॐ तहायुः तदात्मा ॐ तत्सत्यम् । ॐ तत्पुनिमः' इत्यादिश्रुतिभिः पित्येका क्षरं ब्रह्म' 'रसोऽहमप्सु कौंतेय मभास्मि शशिसूर्ययोः। प्रणव सर्ववेदेषु गिरामस्म्येकमक्षरम् ॥ आयं तु त्र्यक्षरं ब्रह्म त्रयी यस्मिन्मतिष्ठिता ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म माणायामः परं तपः। प्रण वाद्यास्तथा वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः ॥ वाङ्मयं प्रणवं सर्व तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् ।।' इत्यादिस्मृतेश्व 'विश्व' शब्देन ॐ कारोऽप्यभिधीयते वाच्यवाचकयोरत्यभेदाभावात् । विश्वमित्यों- कार एव ब्रह्मेत्यर्थः। 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तुजलानिति शान्त उपासीत ' इति । एतदुक्तं भवति यस्मात्सर्वमिदं विकारजात ब्रह्म तजत्वातल्लयत्वाचदनन्तत्वाच । न च सर्वस्यैकात्मकत्वे रागादयः संभवन्ति ' तस्माच्छान्त उपासीत' इति श्रुतेः । 'श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ॥ आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ।। आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ निर्गुणः परमात्मात्र देहं व्याप्य व्यवस्थितः ।। तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लाये ।। यद्यागमैन विन्देयं तमहं भूतभावनम् ॥ क्रमेयं त्वां गिरि चेमं हनूमानिव सागरम् ॥ वद्धवैराणि भूतानि द्वेषं कुर्वन्ति चेत्ततः ॥ शोच्यान्यहोऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीपिणाम् ॥ एते भिन्नदृशो दैत्या विकल्पाः कथिता मया ॥ कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्रूयतां मम ॥ विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोः सर्वमिदं जगत् ।। द्रष्टव्यमात्मवत्त स्मादभेदेन विचक्षणैः ॥ समुत्सृज्यासुरं भावं तस्मायूयं तथा वयम् ॥ तथा यत्नं करिष्यामो यथा माप्त्याम नितिम् ।। सर्वत्र दैत्याः समतामुपेत समत्वमाराधनमच्युतस्य । न मन्त्रादिकतस्तात नच नैसर्गिको मम ।। प्रभाव एप सामान्यो यस्य यस्याच्युतो हदि । अन्येषां यो न पापानि चिन्तयत्यात्मनो यथा ।। तस्य पापागमस्तात हेत्वभावान विद्यते ॥ कर्मणा मनसा वाचा पर- पीडां करोति यः ॥ तद्दीनं जन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम् ।। २ ·तमदमानमत्सराणां व्रज भट दूरतरेण मानवानाम्' इत्यादिवचनैवैष्ण- वलक्षणस्यैवंप्रकारत्वाच्च हिंसादिरहितेन विष्णोः स्तुतिनमस्कारादि कर्तव्यमिति। श्रद्धया देयमश्रद्धयाध्देयंश्रद्धयाग्निः समिध्यत' इत्या दिश्रुतेः । 'श्रद्धापूतं वदान्यस्य इतमश्रद्धयेतरत् । इमं स्तवमधी- यानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ अश्रोत्रियं श्राद्धमधीतमनतमदक्षिणं यज्ञमनृविजा हुतम् ।। अश्रद्धया दत्तमसंस्कृतं हविर्भागाः पडेते तव दैत्यसत्तम ॥ पुण्यमद्वेपिणां यच मद्भक्तद्वेपिणां तथा ॥ क्रयविक्रय सक्तानां पुण्यं यच्चाग्निहोत्रिणाम् ॥ अश्रद्धया च यद्दानं यनता ददतां तथा ॥ तत्सर्व तब देवेन्द्र मत्प्रसादानविष्यति ॥ 'अश्र दया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ॥ असदित्युच्यते पार्थ न च तत्मेत्य नो इह ॥' इत्यादिस्मृतिभिश्च श्रद्धया स्तुतिनमस्का- रादि कर्तव्यमश्रद्धया न कर्तव्यम् । 'ॐ तत्सदितिनिर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः इति भगवदचनात्स्तुतिनमस्कारादिकं कर्म सात्विकं विगुणमपि श्रद्धापूर्वकं ब्रह्मणोऽभिधानत्रयमयो- गेण सगुणं सात्विक संपादितं भवति] । आत्मानं विष्णु ध्यात्वाऽर्चनस्तुतिनमस्कारादि कर्तव्यम् । 'ना विष्णुः कीर्तये- विष्णुं नाविष्णुर्विष्णुमाप्नुयात् इति महाभारते कर्मका- ण्डे । 'सर्वाण्येतानि नामानि परस्य ब्रह्मणोऽनघ ।' सर्वकामानवाप्नोति समाराध्य जगद्गुरुम् ॥ तन्मयत्वेन गोविन्द- मित्येतद्दाल्भ्य नान्यथा ॥ तन्मयो वाञ्छितान्कामान्यदवाप्नोति मा- नवः । इति विष्णुधर्मे । 'सर्वभूतस्थितं यो मां भनत्येकत्वमा स्थितः ॥ सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ।।' इति भगर- दीतासु । अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्य जातम् ॥ईट्टङ् मनो यस्य न तस्य भूपो भयोद्भवा द्वंदगदा भवन्ति' इति विष्णुपुराणे ॥ गुरोर्यन परीवादो निन्दा वापि प्रवर्तते ॥ कौँ तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽयतः ॥ तस्माद्रीवाचार्य स्वरूपेणावतिष्ठतीति' व्यासस्मृतेः । 'वरं हुक्तवहज्वालापुञ्जस्या न्तर्व्यवस्थितिः । न शौरिचिन्ताविमुखजनसंवासैवंशसम् ' इविका- - ·- त्यायनवचनाद्यत्र देशे वासुदेवनिन्दा तत्र वासो न कर्तव्यः । एतदुक्तं भवति । ' यस्य देव परा भक्तिर्यया देवे क्या गुरी ।। त । स्यने कथिता होः प्रकारान्ते महात्मनः ॥ इनिश्वेताश्वतरमन्त्र- वर्णाद्धरी गुरी च परा भक्तिः कार्येति । 'अवशेनापि यन्नान्नि कीर्तिने सर्वपातकः । पुमान्विमुच्यते सद्यः सिंदत्रस्तऍगरिव ॥ ज्ञानतोऽज्ञानतोवापि वासुदेवस्य कीर्तनात् ॥ तन्स विलयं याति तोय लवणं यया । कलिकल्मपमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् ।। प्रयानि विलयं सयः सकृत्कृष्णस्य संस्मृतः ।। सकृत्स्मृतोऽपि गो- विन्दो नृणां जन्मगनः कृतम् ॥ पापराशिं दहत्याशु तलाशिमि- वानलः । सकृदुश्चरितं येन हरिरित्यारद्वयम् ॥ वद्धः परिकरस्तेन मोहाय गमन प्रति ।।' 'एकोऽपि कृष्णस्य कृतः प्रणामो दशा- श्वमेधावस्येन तुल्यः ॥ दशाश्वमेधी पुनरेनि जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ।।' एवमादिवचनैः श्रद्धाभत्तयोरभावेऽपि नाम- संकीर्तनं समस्तदुरितं नाशयनीति मन्तव्यं किमुत नामसहस्र नाशयतीति । 'मनसा अग्रे संकल्पयत्यय वाचा व्याहरति। मनसा यद ध्यायनि तद्वाचा वदनि' इति श्रुनिभ्यां स्मरणं ध्यानं च नामसंकी- तेनेननम्। नामशक्तितात्पर्यावधारणं यस्मिन्यस्तमर्तिनयानिनर- कैम्बर्गोऽपि यचिन्नने वियोपत्र निवर्णितच मनसि ब्रामोऽपिलोकोऽ सरा मुक्तिं चेनसियः स्थितोऽमपियाँ घुमांददायव्ययः किंचित्रं नदयं मयाति दिल्लयं तत्रान्युने वीनित ॥' इति विष्णुपुराणान्ने श्रीपाराशरेणोपमहनम् ॥ आयव्य सर्वग्रामाणि विचार्य च पुनः पुनः ॥ इदमै मुनिमग्नं ध्येयो नागयणः सदा ॥ ' इति श्रीमहाभारताने भगवता श्रीपदव्यामेनोपमहतम् । 'हरिका महाध्ययो मानिःमन्वयितः।।७ मिन्येवं सदा विनाः पदवं ध्यान केनरम् || पति हरिवंगे। कलामयातायां 'हॉररको ध्यातव्यः' न्युन पायीणा, एनमममिन्य ' एप में मार्मागां पोकीमतमो मतः' त्याधियमुनम् । 'किमा मिति''पतः मागि' इत्यादिना परमानं नदिभगवनी- .

·. शून्य इत्यर्यः ।। तामिति व्याख्यातम् । तस्किमियाकांक्षायामाह 'विष्णुः' इति । तथाच ऋग्वेदे 'तमुस्तोतारः पय॑ यथाविद ऋतस्य गर्भ जनुपा पिपर्तन । अस्य जानन्तो नाम चिधिवक्तन नमहस्ते विष्णो सुमतिं भनामहे ॥ इत्यादि श्रुतिभिविष्णोर्नामसंकीर्तनं सम्यग्ज्ञानमाप्तये विहितम् । तमेव स्तोतारः पुराणं यथाज्ञानेन सत्यस्य गर्भ जन्म समाप्तिं कुरुत । जानन्त आ अस्य विष्णोर्नामापि आवदत अन्ये वदन्तु मा वा । हे विष्णो वयं ते सुमति शोभनं महः भजामहे । इति श्रुतेरभिमायः । वेवेष्टि व्यामोतीति विष्णुः । विगेयाप्त्यभि धायिनो नुमत्ययान्तस्य रूपं 'विष्णुः' इति । देशकालवस्तुपरिच्छेद व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका स्थिता।क्रमणाचाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञित' इति महाभा- रते । ' यच किंचिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।। अन्तर्वहिश्च त सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ॥' इत्यादिश्रुतेर्तृहन्नारायणे । सर्वभूतस्थमेकं नारायणकारकरूपमेकाकारं परं ब्रह्म शोकमोह 'विनिर्मुक्त विष्णुं ध्यायनसीदति' इत्यात्मवोधोपनिषदि । वि- शतेवळ 'नु' प्रत्ययान्तस्य रूपं विष्णुरिति । 'यस्माद्विश्वमिदं सर्व तस्य शक्त्या महात्मनः ।। तस्मादेवाच्यते विष्णुर्विशधातो: मवेशनात् ।। इति विष्णु पुराणे । यदुद्देशेन वपक्रिया स वपदकारः। यस्मिन्यज्ञे वा वपरक्रिया स वपद्कारः । 'यज्ञो वै विष्णुः इति श्रुतेर्थज्ञो वपद्कारः वपदकागदिमन्त्रात्मना देवान्मीणयतीति चा । 'प्रजापतिश्च वपदकारश्च ' इति श्रुतेर्देवता वा । भूतं भव्यं भवच भूतभव्यभवन्ति । तेषां प्रभुर्भूतभव्यभवत्प्रभुः । कालभेद- मनात्य सन्मात्रपतियोगिकमैश्वर्यमस्येति प्रभुत्वम् । रजोगुणं समाश्रित्य भूतानि विरञ्चिरुपेण करोतीति भूतकृत् तमोगुण- मधिष्ठाय रुद्रात्मना भूतानि निकृन्तति क्षिणोति, हिनस्ति इति वा भूतकृज्ञेयः । सत्वगुगमाधष्ठाय भूतानि विभर्ति पालयति धारयति पोपयति वा भूतभृत् । पपञ्चरूपेण भवतीति केवलं भव- त्येवेति भावः । भवनं भावः सत्तात्मको वा । भूतात्मा भूनाना- ·(१८) मात्मांतर्यामीति वा — भूतानामन्तयोमी' इति श्रुतेः । भूतानि भावयति जनयति वर्षयतीति वा भूतभावनः । भूतकृदादिभिर्गुण तन्त्रत्वं प्राप्त प्रतिपिच्यते ॥ १४ ॥ पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ॥ अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च।।१५।। पूतात्मेति । पूत आत्मा यस्य स पूतात्मा कर्मधारयो वा । केवलो निर्गुणश्चेति श्रुतेः । गुणोपरागः स्वेच्छान्तः पुरुपस्पेति कल्प्यते । (१० इति दश नामानि व्याख्यातानि)। परमश्था- सावात्मा च परमात्मा कार्यकारणविलक्षणो नित्यशुद्धमुक्तस्वभावः। मुक्तानां परमा उत्कृष्ट गर्गिन्तव्या देवता । पुनरावृत्यसंभवात्तद्गत- स्पति मुक्तानां परमा गतिः । 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते । इति भाववचनम् । नव्येति नास्य व्ययो विनाशो' विकारो वा विद्यते इत्यव्ययः । 'अनरोऽमरोऽव्यय' इति श्रुतेः । पुरं शरीरं तस्मिञ्ोते पुरुषः । ' नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावः सम- न्वितम् ॥ च्याप्प शेते महात्मा यस्तस्मात्पुरुष उच्यते' इति महा- भारते । यदा अस्तेर्व्यस्ताक्षरयोगिन आसीत्युरा पूर्वमेवेति विग्रई- कृत्वा व्युत्पादितः पुरुषः । 'पूर्वमेवाहमासं सत्पुरुषस्य पुरुषत्वम् । इति श्रुतेः । पुरुषु भूरिषु उत्कर्पशालिपु सीदतीति वा पुराण फलानि रानि ददाति पुरुणि भुवनानि संहारसमये अस्यति अन्तं करोति वा पूर्णत्वाद्वा सदनत्वाद्वा पुरुषः । पूरणात्सदनाच्चैव ततोऽसी पुरुषोत्तमः' इति पञ्चमवेदे । साक्षादव्यवधानेन स्वरूप वायन पश्यति समिति साक्षी । ' सासादष्टरि संज्ञायाम् ' इति पाणिनिवचनादिन्यत्ययः । क्षेत्रं शरीरं जानातीति क्षेत्रज्ञः । 'आनो नपुमर्गे कः' इति कात्ययः । 'क्षेत्रझं चापि प्रा विद्धि' इति मगरद्वचनात् । क्षेत्राख्यानि शरीराणि तेषां चैव ययागुखम्।। तानि वत्ति स योगात्मा तनः क्षेत्र उच्यते' इति ब्रह्मपुराणे स .. -- .

·एव । न भरतीत्यक्षरः । अनातेरश्नोतर्वा सरप्रत्ययान्तस्य रूप- मक्षर इति । एवकाराक्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरभेदः परमार्थतः 'तत्वमसि' इत्यादि श्रुतेः । चकारान्यावहारिको भेदः प्रसिद्धरमान- त्वात् ॥१५॥ योगो योगविर्दी नेता प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ नारसिंहवपुः श्रीमान्केशवः पुरुषोत्तमः ।।१६।। योग इति । 'ज्ञानेन्द्रियाणि सर्वाणि निरुध्य मनसा सह ।। एकल्लभावनायोगः क्षेत्रज्ञ परमात्मनोः ॥' तदवाप्यतया योगः । योगं विन्दन्ति विचारयन्ति जानन्ति लभन्त इति पा योगविद- स्तेपी नेता ज्ञानिना योगक्षेमवहनादिनेतियोगविदां नेता । मधानं प्रकृतिर्माया पुरुषो जीवस्तयोरीश्वरः प्रधानपुरुपेश्वरः । (२०) नरस्यावयवाः सिंहस्यावयवाश्च यस्मिल्लक्ष्यन्ते तद्वपुर्यस्य स नारसिंहवपुः । यस्य वक्षसि नित्यं वसति श्रीः स श्रीमान् । अभि- रूपाः केशा यस्य स केशवः। 'केशाहोऽन्यतरस्याम्' इति व प्रत्ययः प्रशंसायाम् ।' यद्वा कच अश्व ईशश्व केशास्त्रिमूर्तयस्ते यहशेन वर्तन्ते स वा केशवः । केशिवधाहा केशवः । यैव दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन ॥ तस्मात्केशवनाम्ना त्वं लोके शेयो भविष्यसि ।। इति विष्णुपुराणे श्रीकृष्णं प्रति नारदवचनं । 'प्रपोदरादित्वाच्छन्दसाधुत्वकल्पना । पुरुषाणामुत्तमः पुरुषो- त्तमः । अत्र 'न निर्धारणे' इति षष्ठीसमासप्रतिषेधो न भवति । जात्याद्यनपेक्षयाऽसमर्थत्वात् । यत्र पुनर्जातिगुणक्रियापेक्षया पृथक्कियते तत्र समर्थत्वानिपेषः प्रवर्तते । 'मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः' । 'गवां कृष्णा गौः संपन्नक्षीरतमा' । ' अध्वगानां धाव- शीघ्रतमः' इति अथवा पञ्चमीसमासः । तथाच भगवचनं 'यस्मात्सरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १६ ॥ . यस्मात ·- (२०) सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिनिधिरव्ययः॥ सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥१७॥ सर्व इति । 'असतच सतश्चैव सर्वस्य प्रभवाप्ययात् ।। सर्वस्य सर्वदा ज्ञानात्सर्वमेन प्रचक्षते ॥' इतिभगवदयासपचनात्सर्वः।' शृणाति सकलाः मजाः संहरति संहारयति वा शर्वः । निस्वैगुण्य. तया शुद्धत्वाच्छिवः। स ब्रह्म स शिव इति अभेदादेशाच्छिवादिना ममिहरिव स्तूयते । स्थिरत्वात्स्थाणुः । भूतानामादिकारणत्वादि- तिभूतादिः । प्रलयेऽस्मिन्सर्व निधीयत इति निधिः 'कर्मण्याधिक- रणे च ' इति किमत्ययः । स एव निधिविशिष्यते अव्ययोविन- श्वरो विधिरित्यर्थः ( ३० ) स्वेच्छया समीचीन भवनं यस्य स संभवः । संभवामि युगे युगे' इति भगवद्वचनात् । तथा दुष्टविनाशाय साधूनां रक्षणाय च ॥ स्वेच्छया संभवाम्येवं गर्भ- दुःख विवर्जितः ॥ इति सर्वेषां भोक्तॄणां फलानि भावयतीति, भावनः । सर्वफलदातृत्वं 'फलपेतदुपपत्तेः' इत्यत्र प्रतिपादितम् । प्रपञ्चस्याधिष्ठानलेन धारणाग्दो । प्रकर्पण महाभूतानि अस्मा. ज्जायन्त इति प्रभवः । प्रकृष्टो भवो जन्मास्यति वा । सर्वासु क्रियासु सामर्थ्यातिशयात्रभुः । निरुपाधिकमैश्वर्यमस्येति ईश्वरः एप सर्वेश्वर' इति श्रुतेः ॥ १७ ॥ स्वयंभूः शम्भुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।। अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः||१०|| स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः स एव स्वयमुद्रभी' इतिमान वचनम् । येपामुपरि भवति यश्वोपरि भवति स स्वयमिव भवतीति स्वयंभूः ' परिमूः स्वयंभूः' इतिमन्त्रवर्णात् । अयवा स्वयंभूः परमेश्वरः। स्वयमेव स्वतन्त्रो भवति सर्वदा न परतन्त्र इति 'पराश्नि खानिव्यनृणास्वयंभः' इति मन्त्रवर्णानाशं सुखं भक्तानां भावपनी- निशम्भुः। आदित्यमण्डलान्तस्यो हिरण्मयः पुरुष आदित्यः। हाद- शादित्येषु विष्णुर्श' आदित्यानामहं विष्णुः' इत्युक्तः । अदितेर- ·(२१) खण्डिताया मद्या अयं पतिरिति वा । ' इयं वा अदितिः । मही देवी विष्णुपलिम्' इति श्रुतेः । यथादित्य एक एवानेकेषु जल- भाजनेषु अनेकवत्प्रतिभासते एवमनेकेषु शरीरेषु एक एवात्माने- कवलतिभासत इत्यादित्यसाधाहादित्यः । पुष्करेणोपमिते अक्षिणी यस्येति पुष्कराक्षः । (४०) महानूर्जितः स्वनः शवः श्रुतिलक्षणो वा यस्येति महास्वनः । ' सन्महद् ' इत्यादिना समासे कृते 'आत्महतः समानाधिकरणजातीययोः' इत्यात्वम् ।' अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यग्वेदो यजुर्वेद ' इत्यादि श्रुतेः । आदिर्जन्म निधनं विनाशस्तवयं यस्य न विद्यते सोऽना दिनिधनः । अनन्तादिरूपेण विश्वं विभीति धाता कर्मणां त- स्फलानां च विधाता । अनन्तादीनामपि धारकत्वादिशेपेण दधा- तीति वा । धातुरुत्तम इति नामकं सविशेषणं सामानाधिकरण्येन सर्वधातुभ्यः पृथिव्यादिभ्य उत्कृष्टश्चिद्धातुरित्यर्थः । धातुर्विरि- ञ्चेरुत्कृष्ट इति वा । नामद्वयं वा कार्यकारणप्रपञ्चधारणाचिदेव 'धातुरुक्तः । सर्वेपामुत्कृष्टानामतिशयेन उढ़तत्वादुत्तमः ॥१८॥ अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ।। विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः।१९॥ शब्दादिरहितत्वान्न प्रत्यक्षगम्यः । नाप्यनुमानविपयः । त- ज्याप्यलिङ्गाभावात् । नाप्यु मानसिद्धो निर्धर्मत्वेन सादृश्याभा वात् । नाप्यर्थापत्तिपाद्यस्तदिनानुपपद्यमानस्पासम्भवात् । नाप्प भावगोचरो भावत्वेन संमतत्त्वात् । अभावसाक्षित्वाच पष्ठममा- 'णस्य ! नापि शास्त्रप्रमाणवेद्यः प्रमाणजन्यातिशयाभावात् । यद्येवं शाखयोनित्वं कथमुच्यते । प्रमाणादिसासित्वेन प्रकाशस्वरूपस्य- प्रमाणाविषयत्वे अध्यस्तानपनिवर्तकत्वं न शास्त्रप्रमाणत्वमित्य ममेयः साक्षित्वान् । हपीकाणींद्रियाणि तेपामीनः क्षेत्रज्ञरूपमा । पद्धन्द्रियाणि यस्य पशे वर्तन्ते स परमात्मा । यस्य वा सूर्यरूपस्य ·(२२) चन्द्ररूपस्य जगत्मीतिकरा हृप्याः केशा रश्मयः हृषीकेशः पृपोदरा- दित्वात्साधुत्वम् । तथोक्तं मोक्षधर्मे ' सूर्यचन्द्रमसौ शश्वदंशुभिः केशसंज्ञितैः ॥ वोधयन्स्थापर्यश्चैव जगदुत्तिष्ठते पृथक् । वोधनात्स्था पनाचैव जगतो हर्पणं भवेत् । अग्निष्टोमकृतैरेव कर्मभिः पांडुनन्द न । हपीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः ॥ इति । जगत्कारणं पद्मं नाभौ यस्येति पद्मनाभः ' अजस्य नाभावाप्येकमर्पितम्' इति श्रुतेः । अमराणां मभुरमरमभुः । विश्वं कर्म क्रिया क्रियत इति जगत्कर्म विश्वं कर्म यस्य विश्वकर्मा । विचित्रनिर्माणशक्तिमत्वाद्वि- श्वकर्मा त्वष्टा तत्सादृश्याद्वा (५०) मननान्मनुः 'नान्योऽतोऽस्त मन्ता' इति श्रुतेः । मन्त्री वा प्रजापतिर्वा । संहारसमये सर्वभूत- तनूकरणत्वात्वष्टा तक्षतेस्तनूकरणार्थत्वामत्ययः । अतिशयेन स्थूल: स्थविष्टः । पुराणः स्थविरः ' एकं ह्यस्य स्थविरस्य नाम इति श्रुतेः । वयोवचनो वा स्थिरत्वाद्भुवः स्थविरो ध्रुव इत्येक- मिदं नाम सविशेषणम् ॥ १९॥ अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः । प्रभूतन्त्रिककुधाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥ २० ॥ कर्मेन्द्रियन गृद्यत इत्यग्राय इत्यर्थः ' यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ' इति श्रुतेः । शश्वत्सप कालेषु भवतीति शाधनः 'शाश्वतं शियमच्युतम् ' इति श्रुतेः ।' कृषिभूवाचकः शब्दो नव नियतिवाचकः ॥ विष्णुप्तद्भाययोगाच्च रप्णो भवति शाधन' इति प्यासाचनात्सच्चिदानन्दात्मकः कृष्णः । 'कृपामि पृथिवीं पार्य मुन्ना कार्णायसो हल्ला कृष्णो वर्णध में यस्मात्तस्मा- तणाऽमनुन ।। इति या कृष्णः । लोहित अक्षिणी यस्य स गहिनासः । समापभो लोहितास' इति श्रुतः । प्रलये भूनानि नदपनि दिनम्नानि प्रतर्दनः । शानिदिभिगुणः संपन्नः प्रभूनः (६०) गर्भाशेमध्यभेदन निगृणां यमुभामविधामनि किन्यामन्य- पमिदं नाम । येन पुनानि यो या पुनानि ऋषिदेवता या तत्परिनम्।

·(२३) 'पुत्र संज्ञायाम् । 'करिचर्पिदवत्तयोः' इति भगवत्पाणिनिस्म- रणादित्रमत्ययः । ' अशुभानि निराचष्टे तनोति शुभसन्ततिम् ।। स्मृतिमात्रेण यत्पुंसां मङ्गलं ब्रह्म तद्विदुः ॥' इति विष्णुपुराणे कल्याणरूपत्वान्मङ्गलम् । स सर्वभूतेभ्य उत्कर्पतरं मङ्गलमित्येक- मिदं नाम सविशेषणम् ॥ २०॥ ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः॥ हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥ २१ ॥ सर्वभूतनियन्तृत्वादीशानः । प्राणान्ददाति चेष्टयतीति माणदः * कोयवान्यात्कः पाण्यात्' इति श्रुतेः । यद्वा प्राणान्कालात्मना द्यति खण्डयतीति माणान्दापयतिगोधयतीति ददातिलुनातीति वाप्राणदः। प्राणितीति माणः क्षेत्रज्ञः परमात्मा वा 'प्राणस्य प्राणम्' इति श्रुतेर्मु- ख्यप्राणो वा । वृद्धतमोज्येष्ठः। ज्येच ' इत्यधिकारे वृद्धस्यच इति वृद्धशब्दस्य ज्यादेशविधानात् । प्रशस्यतमः श्रेष्ठः 'प्रशस्यस्य थ' इति श्रादेश विधानात् 'पाणी वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्टश्च ' इति श्रुतेः मुख्यमाणोवा ' ज्यष्ठय' इत्याधिकरणसिद्धत्वात् । सर्वकारण- वाहा ज्येष्टः । सर्वातिगयत्वाद्वा श्रेष्ठः । ईश्वरत्वेन सर्वासां मना- नां पतिः प्रजापतिः । हिरण्मयाण्डान्नतित्वाद्धिरण्यगर्भः । विरि. न्यात्मना वा हिरण्यगर्भः । हिरण्यगर्भः समवर्ततान' इति श्रुतेः । (७०) भूगर्भो यस्य स भूर्गमः। मायाः श्रियो घवः पतिर्मायकः। मधु- विघावोध्यत्वादा मायकः । 'मानाद्धयानाय योगाच विद्धि भारत मापम् ' इति व्यासवचनादा माययः । मनामानं दत्य मुदितमानिति मधुसूदनः। कर्णमिश्रो चापि मनाममहामुरम्।। ब्राह्मणोऽपचितिं कुर्वअयान पुरषोत्तमः ॥ तस्य तान परादेव 'देवदानसानगः ॥ मामूदनमित्यापपच जनार्दनम् ॥ ! इति श्रुतेः ॥२१॥ .

·, - (२४) ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ॥ अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥२२॥ सर्वशक्तिमत्तया ईश्वरः । विक्रमः शौर्यं तद्योगाद्विक्रमी' धनुर- स्थास्तीति धन्ची। ब्रीह्यादित्वादिनिप्रत्ययः। 'रामः शस्त्रभृतामहम् ।। इति भगवद्वचनात् । मेधा बहुग्रन्थावधारणसामर्थ्य सा यस्यास्तीति मेधावी ' अस्मायामेधासनोविनिः । इतिपाणिनिवचनाद्विनिम- त्ययः सलोपश्च । विचक्रमे जगद्विश्वं तेन विक्रमः । विना गरुडेन पक्षिणा क्रमणाद्वा विक्रमः ‘क्रमणात्क्रमहेतुत्वाद्वा क्रमो विष्णुः' इति मनुवचनात् । अविद्यमान उत्तमो यस्मात्सोऽनुत्तमः यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् ' इति श्रुतेः । 'नत्वत्समोऽस्त्यभ्य धिकः कुतोऽन्य' इति स्मृतेश्च (८०) दैत्यादिभिर्धयितुं न शक्यत इति दुराधर्षः । प्राणिनां पुण्यापुण्यात्मकं कृतं कर्म जाना- तीति कृतज्ञः । पत्रपुष्पादिकं स्वल्पमपि प्रयच्छतो मोक्षं ददातीति वा कृतज्ञः । पुरुषमयत्नः कृतिः क्रिया च हिंसा वा कृतिः सर्वा- स्मकत्वात्क्रियाधारकत्वेन लक्ष्यते । कृतेति वा कृतिः । स्वमहि- नि प्रतिष्ठितत्वादात्मवान् ‘स भगवः कस्मिन्मतिष्ठितः स्वे महि- नि' इति श्रुतेः ॥ २२॥ सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।। अहः संवत्सरोः व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः २३॥ सुराणां देवानां शोभनदातृणां वा ईशः । आर्तानामातिहरवा च्छरणम् । परमानन्दरूपत्वाच्म । विधस्य कारणत्वाद्विश्वरताः सर्वाः मजा यत्सकाशादुद्भवन्तीति स मनाभवः । मकाशरूपत्वा. दहः । (९०) कालात्मना स्थितो विष्णुः संवत्सर इत्युक्तः । व्या पट्टद्दीतुमराम्यत्पत्वावधालः । प्रतीतिः प्रज्ञा प्रत्ययः 'प्रशानं इति श्रुनेः सर्वदर्शनात्मकान्यक्षीणि यस्य दशेनः ।। २३ ॥ . स सर्व- ·. . (२५) , अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः । वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःमृतः ॥ २४ ॥ न जायत इत्यनः 'नजातो न जानिप्यते' इति श्रुतेः । 'नहि 'जातोन जायेऽहं न जनिष्टः कदाचन ॥क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादह मनः स्मृनः ॥' इति महाभारते । सर्वेपामीश्वराणामपीपरत्वात्स बैंधरः एप सर्वेश्वर' इति श्रुतेः । नित्यनिप्पन्नरूपत्वासिद्धः सर्ववस्तुए, संविदूपत्यानिरतिशयत्वाकलापत्याद्वा सिद्धिः । स्वर्गादीनां विनाशिवाइफलत्वम् । सर्वभूतानामादिकरणत्वासं यदिः । स्वम्पसामान च्यवते न च व्यवाशिष्यन इत्यच्युतः। 'भावतं शियमच्यनम्' इति श्रुतेः। तथा च भगवद्वचनं ' यस्मान्न न्युनपूर्वोऽहमच्युतस्तेन कर्मणा' ॥ इति ( १०० ) नाम्नां मनमा विवृतम् । विश्व, परमात्मा, नारसिंहवपुः, संभवो, मास्त. नो, मनः, निककुमाम, भगी, दुराधर्षः, संवत्सरः । वर्षगासव कामानां धो वृपः । कान् नोपामिमापदिनि करािहः । वृष साकपिम्पत्याग वृषाकपिः । 'कपिराइ : श्रेष्ठन धर्मय वृप उत्पते । तस्माहपाकपि माह कम्पो मां मनापनिः ।' इति महा भारते । इयानिति पार्ने परिक्ठतं न सम्पतं आत्मा अस्येन्यमेपा ग्मा । समयरिनिर्गतः गायोगविनिामृतः । ' असहापर्य पुरुष पनि श्रृंगः । नानागागानायगादयणान्यादा गर्मयोग निमनः ॥ २४ ॥ - ·. (२६) रूपत्वात्परमात्मा सत्यः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म इति श्रुतेः । मूर्तीमूर्तात्मकत्वाद्वा 'सच्चत्यच्च अभवत् ' इतिश्रुतेः । सदिति प्राणोऽस्तीत्यन्नं यामति दिवाकरस्तेन प्राणान्नादित्यरूपत्वाद्वा सत्यः । सम आत्मा मनो यस्य रागद्वेपादिभिरदूपितः स समात्मा । ' सम आत्मेति विद्यात् ' इतिश्रुतेः सर्वैरप्यर्थनातैः परिच्छिन्नो मितः सर्वैरपरिच्छिन्नोऽमित इत्यसंमितो वा सर्वविका- ररहितत्वात्समः । मया लक्ष्म्या सहवर्तत इति वा समः । पूनितः स्ततः संस्मृतो वा सर्वफलं ददाति न वृधा करोतीत्यमोघः । अवितथसंकल्पाद्वा ' सत्यसंकल्प 'इति श्रुतेः । (११०) हृदयस्थं पण्डरीकमश्नुते तत्रोपलक्षित इति पुण्डरीकाक्षः । हत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थम् ' इति श्रुतेः। पुण्डरीकाकारे उभे अक्षिणी अस्पेति वा । धर्मलक्षणं कर्म यस्येति स वृपकर्मा । धर्मार्थमाकृतिः शरीरं- यस्येति स वृपाकृतिः 'धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे इति भगवद्वचनात् ।।२५॥ स्दो बहुशिरा वभुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ॥ अमृतः शाश्वतस्थाणुवरारोहो महातपाः|| २६ ।। संहारकाले प्रजाः संहरन्रोदयतीति रुद्रः । रुतं राति ददाती- ति वा रुद्रः रुनुःखं कारणंवा द्रावयतीति वा रुद्रः 'रुद्रमित्युच्यते तस्माच्छिवं परमकारणम् ' इति लिङ्गपुराणवचनाद । यानि शिरांस्यस्येति बहुशिराः 'सहस्रनी' इति श्रुतेः । विभर्ति लोकानिति पभ्रुः । विश्वस्य कारणत्वाद्विश्वयोनिः । शुचीनि श्रवांसि नामानि श्रवणीयान्यस्येति शुचियाः । न विद्यते मृत मरणमस्येति अमृतः ' अनरोऽमर' इति श्रुतेः ।। नाश्वतयासी स्थाणुयेति शाश्वतस्थाणुः । (१२. ) र आरोहोऽङ्को यस्येति वरारोहः । वरमारोदणं यस्मिनिति वा । आम्दानां पुनरावृत्यसम्भ चात् 'न स पुनरावर्तते ' इति श्रुनेः । 'यं प्राप्य न निवर्तन्ते -- ·(२७) तद्धाम परमं मम' इति भगवद्वचनात् । महत्सृज्यविषयं ज्ञानमस्येति महातपाः ।। २६ ।। सर्वगः सर्वविद्धानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ॥ वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित्तविः||२७|| सर्वत्र गच्छतीति सर्वगः । कारणत्वेन व्याप्तत्वात् । सर्वत्र सर्व वेत्ति विन्दतीति वा सर्ववित् । भातीति भानुः । तमेव भान्त- मनुभाति सर्वम् ' इति श्रुतेः पदादित्यगतं तेज' इत्यादि स्मृतेश्च । सर्वविच्चासौ भानुश्च सर्वविद्भानुः । विष्वगव्ययं सर्व इत्यर्थे । विष्वगञ्चते पलायन्ते दैत्यसेना यस्य रणोद्योगमात्रेणेति विष्णक्सनः । जनानर्दयति हिनस्ति नरकादीन्गमयतीति वा जनैः पुरुषार्थमभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणं याच्यत इति जनार्दनः । घेदयतीति वेदः । ' तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञाननं तमः नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता' इति भगवचनात् । सर्वे वेदाः सर्वविद्याः सशास्त्राः सर्वे यज्ञाः सर्व ईज्यश्च कृष्णः । विदुः कृष्णं · ब्राह्मणास्तत्त्वतो ये तेपां राजन्सर्चयज्ञाः इति महाभारते । वेदे विद्यते इति वेदवित् । अव्यगो ज्ञानादिभिः परिपूर्णोऽविकल इत्युच्यते । व्यङ्को व्यक्तिर्न विद्यत इत्यव्यङ्गो वा ' अव्यक्तोऽयम्' इति भगवद्वचनात् । वेदा अङ्गभूता यस्य स वेदाङ्गः । (१३० ) वेदान्विचारयतीति वेद- विद । क्रान्तदर्शी कविः सर्वम् 'नान्यतोऽस्ति द्रष्टा' इति श्रुतेः । 'कविर्मनिपी' इति मन्त्रवर्णात् । लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ॥ चतुगत्मा चतुर्ग्रहश्चतुर्दष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ २८ ॥ लोकानध्यक्षयतीनि लोकाध्यक्षः । सर्वेषां लोकानां मापान्यनोप- द्रष्टा । लोकपालादिसुराणामध्यक्षः सुराध्यक्षा ! धर्मापमों साक्षा- दीक्षतेऽनुरूपं फलं दातुं तस्माद्धर्माध्यक्षः । कृतश्च कार्यरूपेण अ समाप्ताः ॥ - ·-~- (२८) कृतश्च कारणरूपेणेति कृताकृतः । सर्गादिपु पृथक् पृथग्विभूतय- श्वतस्रः सन्त्यस्येति चतुरात्मा 'ब्रह्मदक्षादयः कालस्तथैवाखिलज- न्तवः।। विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः । विष्णुमन्वादयः काल: सर्वभूतानि च द्विज ॥स्थितेनिमिनभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः ॥ रुद्रः कालोऽन्तकाद्याच समस्ताश्चैव जन्तवः । चतुर्था प्रलयायैता जनार्दनविभूतयः ॥' इति विष्णुपुराणे । 'व्यूह्यात्मानं चतुर्धा वै वासुदेवादिमूर्तिभिः ।। सृष्टयादीन्त्रकरोत्येप विश्रुतात्मा जना- र्दनः ॥' इति व्यासवचनाचतुर्दूहः । दंष्ट्राश्वतस्रोऽस्येति चतुर्दगो नृसिंहविग्रहः । यद्वा सादृश्याच्छृङ्गदंप्लेत्युच्यते ' चत्वारि शृङ्गा इति श्रुतेः । चत्वारो भुजा अस्येति चतुर्भुजः ॥ (४०) ॥ २८ ।। भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ॥ अनयो विजया जेता विश्वयोनिःपुनर्वमुः।।२९।। प्रकाशैकरसत्वाभाजिष्णुः । भोज्यरूपतया प्रकृतिर्माया भोजनमुच्यते । पुरुपरूपेण तां भुनक्कीति भोक्ता । हिरण्याक्षादी- न्सहते अभिभवतीति सहिष्णुः । हिरण्यगर्भरूपेण जगदादावुत्पद्य- ते स्वयामिति जगदादिजः । न विद्यतेऽघमस्येति अनघः 'अप- हतपाप्मा' इति श्रुतेः । विजयते ज्ञानवैराग्यश्वर्यादिभिर्गुणैर्विश्व- मिति विजयः। यतो जयत्यतिशयेन स्वभावतोऽतो जता । विश्व थासौ योनिश्चेति विश्वयोनिः । पुनः पुनः शरीरेषु वसति क्षेत्रज्ञ- रूपेणति पुनर्वसुः ॥ २९ ॥ उपेंद्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ।। अतीन्द्रः संग्रहः सों धृतात्मा नियमो यमः३० इंद्रपुपगतोऽनुनत्वेनेन्युपेन्द्रः । यदा उपरि इन्द्र उपेन्द्रः 'ममो. परि यचन्द्रस्त्वं स्थापितो गोभिरीश्वरः ।। उपेन्द्र इति कृष्ण त्यां गास्यन्ति भरि देवताः ।।' इति हरिवो । बलिं यामनम्पेण

·याचितवानिति वामनः । संभजनीय इति वा ' मध्ये वामनमासीनं
"विश्वेदेवा उपासते' इति मन्त्रवर्णात् । स एव जगत्रयं क्रममाणः
प्रांशुरभूदिति प्रांशुः । ' तोये तु पतिते हस्ते वामनोऽभूदवामनः॥
सर्वदेवमयं रूपं दर्शयामास वै प्रभुः ॥' भूः पादौ द्यौः शि-
रथास्य चन्द्रादित्यौ च चक्षुपी ।। ' इत्यादि विश्वरूपं दर्शयित्वा
तस्य विक्रमतो भूमि चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे ।। नभः प्रक्रममाग-
स्य नाभ्यान्ती समवस्थितौ ॥' इति प्रांशुत्वं दर्शयति हरिवंशे ।
न मोघं चेष्टितं यस्य सोऽमोघः । स्मरतां स्तुवतापर्चयतां च पाव-
नत्वाच्छुचिः अस्य स्पर्शश्व महाशुचिः' इति मन्त्रवर्णात् ।
वलप्रकर्षशालित्वादूर्जितः । अतीत्येन्द्रं स्थितो ज्ञानेश्वर्यादिभिः
स्वभावसिद्धरित्यतीन्दः । सर्वेषां प्रकृतिसंग्रहात्संग्रहः । सृज्यरूप-
त्यात्सर्गहेतुत्वाद्वा सर्गः । एकरूपेण जन्मादिरहिततया धृत आत्मा
येन स धृतात्मा । (१६० ) स्वेपु स्वेप्पधिकारेषु प्रजा नियमय-
तीति नियमः । अन्तर्यच्छतीति यमः ॥ ३० ॥
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ॥
अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः।३१।
निःश्रेयसाथिभिर्वेदनाहत्यावेद्यः । सर्वविद्यानां वेदिवृत्त्वावः।
सदा आविर्भूतस्वरूपत्वात्सदायोगी । धर्मत्राणाय वीरानसुरान्भ.
टान्हन्तीति वीरहा । मापा विद्यायाः पतिर्माधवः 'मा विद्या च
हरेः मोक्ता तस्या ईशो यतो भवान् ॥ तस्मान्माधवनामासि धवः
स्वामीति शद्धितः ॥' इति हरिवंशे । यथा मधु पर भीतिमुत्पा-
दपति अयमपि तथेति मधुः । शब्दादिरहितत्वादिन्द्रियाणामविषय
इत्यत्तीन्द्रियः 'अशन्दमस्पर्शम् ' इति श्रुतेः । मायादीनामपि
मायाकारित्वान्महामायः 'मम माया दुरत्यया' इति भगवद्वचना
(१७० ) जगदुत्पतिस्थितिलपार्यमुद्युतत्वान्महोत्साहः । बलिना.
मपि वलाचान्महायलः ॥ ३१ ॥

·(३०)
महाबुद्धिमहावीर्यों महाशक्तिर्महाद्युतिः ।।
अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक्॥३२॥
बुद्धिमतामपि बुद्धिमत्वान्महावद्धिः । महदुत्पत्तिकारणमविद्याल-
क्षणं वीर्यमस्येति महावीर्यः । महती शक्तिः सामर्थ्यमस्येतिमहाशक्तिः
महती द्युतिर्वाह्याभ्यन्तरा वास्येति महाद्युतिः 'स्वयंज्योतिश्च
इति श्रुतेः । 'ज्योतिपां ज्योतिः' इत्यादेश्च । इदं तदिति निर्देष्टुं
यन्न शक्यते परस्मै असंवेद्यत्वाचदनिर्देश्यं वपुरस्पति अनिर्देश्यवपः।
ऐश्वर्यलक्षणा समग्रा श्रीर्यस्य स श्रीमान् । सर्वैः पाणिभिरमेया
बुद्धिरात्मा यस्य सोऽमेयात्मा । महान्तमति गिरि मन्दरं गोवर्द्धनं
च अमृतमथने गोरक्षणे च धृतवानिति महाधिक । पान्तोऽ
यम् । (१८०)॥ ३२ ॥
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः॥
अनिरुद्धः मुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः३३
महानिप्यास इपुक्षेपो यस्य स महेप्यासः । एका प्लुतां
महीं च यभारेति महीभर्ता । यस्य वक्षस्यनपायिनी श्रीसति स
श्रीनिवासः । सनां वैदिकानां पुरुषार्थसाधनहेतुः सतां गतिः । न
केनापि प्रादुर्भपुनिरुद्ध इत्यनुरन्दः । मुरानानन्दयतीतिमुरानन्दः।
'नष्टां ये घरणी पूर्वमविदं ये गुहागनाम् ॥ गोविन्द इति तेनाई
देवाग्भिग्पटुतः॥' इति मोक्षसाचनाद्रोपिन्दः । 'अई फिलन्द्रो
देवाना तं गवामिन्दतां गतः ॥ गोपिन्द इति लोकास्त्वां स्तोप्य.
नि भुपि गाधनम् ॥ "गारपा भरतो वाणी तां च चिन्दयते
भान् । गारिन्दानु नतो देवमुनिभिः कथ्यते भगन् ॥' इनि
पारिवो । गाणी नां पिन्दनीति गोपिदः तेषां पनिमिषणति
गाग्दिांतिः ॥ १॥

·(१) मरीचिर्दमनो हंसः सुवर्णो भुजगोत्तमः ।। हिर- ण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः॥ ३४ ॥ तेजस्विनामपि तेजस्वित्वान्मरीचिः । 'तेजस्तेजस्विनामहम् ' इति भगवद्वचनात् । स्वाधिकारात्प्रमाद्यन्तीः प्रजा दमयितुं शील- मस्य वैवस्वतादिरूपेणेति दमनः (१९० ) 'अहं स' इति तादात्म्यभावितः संसारभयं इन्तीति हंसः । पृपोदरादित्वाच्छन्द- साधुत्वम् । हन्ति गच्छति सर्वशरीरेष्विति वा हंसः 'हंस शुचिपत्' इति मन्त्रवर्णात् । शोभनधर्माधर्मरूपपर्णत्वात्सपर्णः 'द्वासुपर्णा ' इति मन्त्रावर्णात् । शोभनं पर्ण यस्येति वा सुपर्णः। 'सुपर्णः पत- तामस्मि' इति भगवद्वचनात् । भुजेन गच्छतामुत्तमो भुजगोत्तमः । हिरण्यमिव कल्याणा नाभिरस्येति हिरण्यनाभः। वदरिकाश्रमे नर- नारायणरूपेण शोभनं तपश्चरतीति सुतपाः ‘मनसश्चेन्द्रियाणांच होकायं परमं तप ' इति स्मृतेः । पममिव सुवर्तुला नाभिरस्यति । हृदयपद्मस्य नाभी मध्ये प्रकाशनाद्वा पमनाभः । पृपोदरत्वात्साधु त्वम् । प्रजानां मतिः मजापतिः ॥३४ ।। अमृत्युः सर्वहक्सिंहः सन्धाता सन्धिमास्थिरः। अजो दुर्मर्पणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा॥३५॥ मृत्युर्विनाशस्तद्धेतुर्श यस्य न विद्यत इत्यमृत्युः । माणिनां कृताकृतं सर्व पश्यति स्वाभाविकन वोधेनेति सर्वछ । हिनस्तीति सिंदः पृपोदरादित्वात्साधुत्वम् । ( २०० ) इति नाम्नां द्वितीय शनं विवृतम् । वृपाकपिः, पुण्डरीकाक्षो, वरारोहो, वेदविद । भ्रानि- ष्णु, रुपेन्द्रो, नियमो, महोत्साहो, महेप्यासो, हंसः कर्मफल: पुरुषान्सन्धत्त इति सन्धाता। फलभोक्ता च स एवेति सन्धिमान् । सदैकरूपत्वात्स्यिरः । अनति गच्छति क्षिपति इति वा अनः । पपितुं सोई दानवादिभिर्न गम्यत इति दुर्मर्पणः । श्रुतिम्मृन्यादि- मिः सोपामनुशिष्टिं करोनीति गारता । विशेषण धृतो पन सत्य. -~- ·(३२) ज्ञानादिलक्ष भात्माऽतो विश्रुतात्मा । सुरांरीणां निहन्तृत्वा- सुरारिहा । ५॥ गुरुमुन्नमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः॥ निमिपोऽनिमिपः खग्बी वाचस्पतिरुदारधीः ३६। सर्वविधानामुपदेष्ट्रत्वात्सर्वेषां जनकत्वाद्वा गुरुः । विरिंच्या- दीनामपि ब्रह्मविद्यासंप्रदायकत्वाद्गुरुतमः ‘यो ब्रह्माणम् ' इति मन्त्रवर्णात् । (२१०) धाम ज्योतिः । नारायणः परो ज्योति' इति मंत्रवर्णात् । सर्वकामानास्पदत्याद्वा धाम परं ब्रह्म परं धाम इति श्रुतेः । सत्यलक्षणधर्मरूपत्वात्सत्यः तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति ' इति श्रुतेः । सत्यस्य सत्यमिति वा सत्यः 'प्राणा पै सत्यं तेषां वै सत्यम् ' इति श्रुतेः । सत्यः अवितथा पराक्रमो यस्य स सत्यपराक्रमः । निमीलिते यतो नेत्रे योगनिद्रयातो निमि पा । नित्यमबुद्धस्वरूपत्वादनिमिपः । मत्स्यरूपतया वा आत्म- रूपतया वा अनिमिपः भूततन्मात्ररूपां वैजयन्त्याख्यां नज नित्यं विभीति सम्वी । वाचो विद्यायाः पतिर्वाचस्पतिः । सर्वा- र्यविपया धीवुद्धिरस्येत्युदारधीरीति पदवयमेकं नाम ॥ ३६ ।। अग्रणीामणीः श्रीमान्यायो नेता समीरणः ।। सहस्त्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्।३७ अग्रं विमकृष्टं पदं नयति मुमुक्षुमित्यग्रणीः । भूतग्रामस्य नेतृ- त्यानामणीः । श्रीः कान्तिः सर्वातिशायिनी अस्येति श्रीमान (२१० ) प्रमाणानुग्राहको भेदकरस्तको न्यायः । जगद्यन्ननि हको नेता । वसनरूपेण भूतानि चेष्टयतीति समीरणः। सहस्राणि मूर्दानो अस्येति सहसूखा । विवस्य आत्मा विश्वात्मा । सहसा ध्यक्षीम्पाणी वा यस्य सहवासः । सहस्राणि पादा अस्येति स. हसपा ' सहसशीपा पुरुषः सहस्त्रातः सहसपात्' इति श्रुतेः ॥३७|| 4 ·(३३) आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृत्तः संप्रमर्दनः।। अहःसंवर्तको वन्हिरनिलो धरणीधरः॥३८॥ आवर्तयितुं शीलमस्येत्यावर्तनः। संसारबन्धानिवृत्त आत्मा स्व- रूपमस्येति । निवृत्तात्मा ! आच्छादिकयाविद्यया संवृतत्वात्संवृतः।' (२३०) सम्यक्पमर्दयतीति रुद्रकालाद्याभिर्विभातीभारति संप्रमर्द. नः। सम्यगन्हां प्रवर्तनात्सूर्योऽहासंवर्तकः । वहनाद्वन्हिः । अनादा- नादनिलः । शेषदिग्गजादिरूपेण वराहरूपेण वा धरणी धत्ते. इति धरणीधरः ॥ ३८॥ सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधग्विश्वभुग्विभुः ।। सत्कर्ता सत्कृतःसाधुर्जन्हुर्नारायणो नरः।। ३९ ॥ शोभनः प्रसादोऽस्येति अपचारवतां शिशुपालादीनामपि मोक्षमदातृत्वादिति सुप्रसादः। रजस्तमोभ्यामकलुपित आत्मांतःक- रणं यस्येति । करुणाईस्वभावत्वाहा प्रसन्नात्मा ! कारुणिक इत्य- यः । विश्वं धृतवानिति विश्वकृत । विश्वं भुङ्क्ते भुनक्ति पालय- तीति वा विधभुक् । (२४०) हिरण्यगर्भादिरूपेण विविध भवनीति विभुः 'नित्यं विभुम्' इति मन्त्रवर्णात् । सत्करोति पूज- यतीति सत्कर्ता । पूनितैरपि पूजितः सत्कृतः । न्यायमवृत्ततया साधुः । साधयति साध्यभेदानुपादानात्साध्यमात्रसाधको चा। जनान्सहारसमयेऽपन्हुतेऽपनयतीति जन्हुः । जहात्यविदुपो भक्ता- नयति परं पदमिति चा | नर आत्मा ततो जातान्याकाशादीनि नाराणि कार्याणि तानि कारणात्मना व्याप्नोत्यतथ तान्यपनमस्यति नारायणः यच किंचिजगत्सर्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहि- । थ तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ।। इति मन्त्रवर्णात् । 'नरा- ज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदुः ।। तान्येव चायनं तस्य नेन नारायणः स्मृतः ।। इति महाभारते । नरागामपनत्वात्सल्य .

·(३४) इति वा ' यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इति श्रुतेः । 'नाराणामयनं यस्माचस्मान्नारायणः स्मृतः' इति ब्रह्मवैवर्तात् । ' आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्व तेन नारायणः स्मृतः ।' इति मनुवचनाद्वा नारायणः । ' नारायणाय नम इत्य- मुमेव सत्यं संसारपोरविपसंहरणाय मन्त्रम् । शृण्वन्तु भव्यमतयो यतयोऽस्तरागा उच्चस्तरामुपदिशाम्यहमूर्ध्वयाहुः ।' इति नरसिंह पुराणे । • नयतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातन' इति व्यासवचनात् ॥ ३९॥ असंख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।। सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदःसिद्धिसाधनः४० यस्मिन्संख्या नामरूपभेदादि न विद्यते सोऽसंख्येयः । अप्रमेय आत्मा स्वरूपमस्येत्यप्रमेयात्मा । अतिशेते सर्वमतो विशिष्टः 'वि, श्वतः परमं नित्यम्' इति श्रुतेः । ( २५०) शिष्टं शासनं तत्क- रोतीति शिष्टकृत् । शिष्टान्करोति पालयतीति वा सामान्यवचनो धानुर्विशेषवचनो दृशः ' कुरु काष्ठानि' इत्याहरणे यथा तद्वदिति शिष्टकृत् । निरञ्जनः शुचिः । सिद्धो निवृत्तः अर्थ्यमानोऽर्थोंs स्येति सिद्धार्थः ' सत्यकाम' इति श्रुतेः । सिद्धो निप्पन्नः संक- सोऽस्येति सिद्धसंकल्पः 'सत्यसंकल्प' इति श्रुतेः । सिद्धिफलं कर्तृभ्यः स्वाधिकारानुरूपतो ददातीति सिद्धिदः । सिद्धेः साधक- वासिद्धिसाधनः ॥ ४० ॥ वृपाही वृपभो विष्णुर्वपपर्वा वृपोदरः ।। वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः॥४१॥ वृषो धर्मः पुण्यं तदेवादः प्रकाशसाधावादशाहमभृतिपादः -सोऽस्पास्तीनि वृपाही । वृपाइ इत्यत्र 'राजाहः सखिभ्यटच इति समासान्तष्टमत्ययः । वर्पत्येष भक्तेभ्यः कामानिति वृषभः । - ।

·यास्केनोक्तं विष्णुर्विचक्रमणात् ' इति विष्णुः । वृषरूपाणि सोपान पर्वाण्याहुः परं धामारुरुक्षोरित्यतो वृषपर्वा (२६० ) प्रजा व- पैति चोदरं तस्येति वृपोदरः । वर्षयताति वर्धनः । प्रपंचरूपेण वर्धत इति वर्धमानः । इत्थं वर्द्धमानोऽपि पृथगेववातिष्ठत इति विविक्तः । श्रुतयः सागररूपे निधीयन्त इति श्रुतिसागरः । ४१ । सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः ॥ नैकरूपो बृहदूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः॥४२॥ शोभना भुजा जगदक्षाकरा यस्येति सुभुज । पृथिव्यादीन्यपि धारकाण्यन्यैर्धारयितुमशक्यानि धारयन केनचिद्धारयितुं शक्य इति दुर्धरः । दुःखेन ध्यानसमये मुमुक्षुभिर्हदयेधार्यत इति वा दुर्धरः । यतो निस्सृता ब्रह्ममयीचाक्तस्माद्वाग्मी । महांथासाविन्द्रश्च महेन्द्र: ईश्वराणामरीश्वरः। वसु धनं ददातीति वसुदः 'अन्नादो वसुदान' इति श्रुतेः । (२७०)। दीयमानं तद्वस्वपि स एवेति वा वसुः । आच्छादयत्यात्ममाययेति वा चमुः । अन्तरिक्ष एव वसति भास्कर इत्यसाधारणेन वसनेन चा वमुः ' बसुरन्तरिक्षसद् ' इति श्रुतेः । एक रूपं न विद्यत इति नैकरूपः 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत्ते ' इति श्रुतेः । ' ज्योतीपि रूप ' इत्यादिस्मृतेश्च । बृहन्मह- सुधातलं विभ्रद्वाराहादिरूपमस्येति बृहपः । शिपयः पशवस्तेषु प्रतिष्ठते यज्ञरूपेणेति शिपिविष्टः 'यशो वै विष्णुः। पशवः शिपिर्य- स एव पशुप प्रतितिष्ठति' इति श्रुतेः । शिपयो रश्मयस्तेपु निविष्ट इति या । 'शैत्याच्छशयनयोगाच शीति वारि प्रचक्षते । तत्पा- नादुक्षणाचैव शिपयो रदमयो मताः ॥ तेषु प्रवेशादिशः शिपि- विष्ट इहोच्यते !' सर्वेषां प्रकाशनशीलत्वात्मकाशनः ॥ ४२ ॥ ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा मता ॥ ऋद्धःस्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः॥२३॥ ओनः माणवलं सेनः शीर्पादयो गुणाः शुतिदीप्तिस्ता धारपती ·(३६) त्योजस्तेनोद्युतियरः । अथवा ओजस्तेज इति नामद्वयं 'वल वल- वतां चाहं तेजस्तेजस्विनामहम् ' इति भगवद्वचनात् । ज्ञानलसगां- दीप्तिं धारयतीति शुतिधरः । प्रकाशस्वरूप आत्मस्यि स प्रका- शात्मा । सवित्रादि विभूतिभिर्विश्वं प्रतापयतीति प्रतापनः । (८०) धर्मज्ञानवैरान्पादिभिरुपेतत्त्वावृद्धः । समुदातोंकारलक्षणमस्पेति- स्पटाक्षरः । ऋग्यजुः सामलक्षणो मन्त्रः । मन्त्रवाच्यत्वादा मन्त्रः संसारतापतिग्मांशुतापतापितचेतसां चन्द्रांशुरिवाल्हादकरत्वाचन्द्रा- शुः । भास्करद्युतितावादास्करातिः ॥ ४३ ।। अमृतांशूद्भवो भानुः शशविन्दुः सुरेश्वरः॥ औप, जगतःसेतुः सत्यधर्मपराक्रमः॥१४॥ अमृतांशुचन्द्रोऽमृतमथने तस्पोद्भवो पस्मात्सोऽमृतांशुद्धसभाती- ति भानुः ‘तमेव भान्नमनुभातिसर्वम् ' इति श्रुतेः । शशइव बिन्दु उनमस्यति गशविन्दुश्चन्दः । तद्वत्सनाः पुष्णातीति शविदुः 'पुष्णामि चौपपीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मक' इति भगवद्वचनात् । मुराणां देवानां शोभनदानुगां चेश्वः मुरेश्वरः । संसाररोगभेषजत्वादोपयम् । जगतां समुत्तारणहेतृत्वादसंभेदक रत्वादा सेनुवर्णाश्रमादीनामितिनगतःसेतुः स एव सेतुर्वि- धारण एप लोकानापसंभेदाय' इति श्रुतेः । सल्या अवितथा धर्मज्ञानादयो गुणाः पराकमय यस्य स सन्यधर्मपराक्रमः॥४४॥ भृतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः । कामहा कामकृकांतः कामः कामप्रदः प्रभुः४५॥ भूतभव्यभवता भूनग्रामाणा नायस्तर्याच्यने नानुनपति तेपा- मीष्ट चाम्नानि वा भनभन्यमानायः । ( ३००) इति नाम्नान: तीय शनं रिमृतम् । पान इनि पान 'पानः परनामास्म' इनि भगगनात् । पारपनीति पारनः ‘भीपाम्मावाला पाते। इति यो । आनावाणानान्मन्येन गतीनि नारोनल नातीति ·- (३७) अलतेर्गन्धर्वाचिनोन पूर्वाहा ' अगन्धमरसम् ' इति श्रुतेः । अलं पर्याप्तमस्य न विद्यत इति वा अनित्यनेन लोको वाऽनलः । का- मान्दन्ति मुमुक्षणां भक्तानामिति कामहा ॥ कामिनां कामान्करो- तीति कामकृत् । कामः प्रद्युम्नस्तस्य जनकत्वाद्वा । अभिरूपतमः कान्तः । काम्यते पुरुषार्यकांक्षिभिरितिकामः । भक्तेभ्यः कामान्म कर्पग ददातीति कामप्रदः । प्रकपेण भवनालभुः ॥ ४५ ॥ युगादिकृयुगावर्तो नैकमायो महाशनः ।। अदृश्यों व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित।।४६॥ युगादेः कालभेदस्य कर्तृत्वाागादिकृत । गुगादीनामारम्भ करोतीति वा युगादिकृत् । (३१० ) युगानि कृतादीन्यावर्तय- तीति कालात्मना तस्माद्यगावर्तः । नैका माया विद्यते वव्हीाया च- इतीति नकमायः । 'नलोपो नत्रः' इति नकारलोपो न भवति । यकारानुबन्याहितस्यापि नकारस्य प्रतिपेघवाचिनो विद्यमानत्यान् । कल्पान्ते सर्वग्रसनान्महदशनमस्येति महाशनः । सर्वेषां शुद्धीन्द्रि- याणामगम्योऽश्यः । स्थूलरूपेण व्यक्तं स्वरूपमस्पेति व्यक्तरूपः मुरारीणां सहस्राणि जयतीति सहस्रजित् । सर्वाणि भूतानि युद्ध- क्रीडादिपु सर्वत्र अचिन्त्यक्तितया जरतीत्यनन्तजिन् । ४६ । इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखंडी नहुषो वृपः ।। कोधहा कोधकर्ता विश्ववाहुर्महीधरः ॥ १७॥ परमानन्दकन्येन प्रिय इष्टः । योन पुनित शनि या इष्टः । ससामन्नमिलेन विशिष्टः । मिष्टानां विदुपापिष्टः मिष्टेटः । निश श मध्यति या निटेष्टः । 'पिपी हि मानिनोपर्यमई मम मम मियः' इति भगदानात् । निरिष्टः पूनिन इनि रा निष्टः । निपटा करापोऽनारोप्रति मिग्पन्नों । गोपरि यता नानि प्लानि मापानी नापः । पद पपने । समानां , ·4 (३८) चर्पणपो धर्मः 'वृपो हि भगवान्धर्मः स्मृतो लोकेषु भारत ॥ नघण्टु- कपदाख्यातैर्विद्धि मां वृषामित्युत' इति महाभारते । साधूनां क्रोधं हन्तीति क्रोधहा । असाधुपु क्रोधं करोतीति क्रोधकृत् । क्रियता इति कर्म जगत्तस्य कर्ता एप पुरुषाणां यः कर्ता यस्य वैतत्कर्म सवैवेदितव्य' इति श्रुतेः क्रोधकृतां दैत्यादीनां कर्ता छेदक इत्येकं. वा नाम 1 विश्वेषामालम्बनत्वेन विश्वे वाहवोऽस्येति विश्वतो वाहवो ऽस्येति वा विश्ववाहुः । विश्वतो वाहुः' इति श्रुतेः । मही पूजा धरणी वा धरतीति महीधरः ॥ ४७॥ अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।। अपां निधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः॥४८॥ पड्भावावकाररहितत्वादच्युतः शाश्वतं शिवमच्युतम् ' इति श्रुतेः । जगदुत्पत्त्यादिकर्मभिः प्रख्यातः प्रथितः। सूत्रात्मना मजा माणतीति प्राणः प्राणो वा अहमस्मि' इति बच्चाः । 'वायुर्वे गौतमम् ' इति श्रुतेः । ( ३३०) सुराणामसुराणां च माणं बलं ददाति यति वेति माणदः । अदित्यां कश्यपाद्वासवस्यानुजो जात इति वासवानुजः । आपो यत्र निधीयन्ते सोऽपानिधिः 'सरसाम- मि सागरः' इति भगवद्वचनात् । अधिष्ठिति भूतानि उपा- दानकारणत्वेन ब्रह्मेत्यधिष्ठानम् ‘मत्म्यानि सर्वभूतानि ' इति भगवद्वचनात् । अधिकारिभ्यः कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छन्नप्रमाद्य-' तीति अप्रमत्तः । स्वे महिम्नि स्थितः प्रतिष्ठितः स भगवः कस्मीन्मितिष्टितः स्वे महिन्नि' इति श्रुतेः ॥४८॥ स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ॥ वासुदेवो वृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः ॥ ४९ ॥ स्कन्दत्यमतपेण गन्धति वायुरूपेण शोपयतीतिवा स्कन्दः। स्क- न्दधर्मपयं धारयतीति स्कन्दधरः । धुरं वहति समस्तभूतजन्मादिलक्ष

·(३९)
गामिति धुर्यः । अभिमतान्वरान्ददातीति वरदः। वराङ्गां दक्षिणां
ददाति यजमानरूपेणेति वा वरदः 'गावरः' इति श्रुतेः। (३४०)
मरुतः सप्वाहादीन्वायतीति वायुवाहनः । वसति वासयति
आच्छादयति वा स्वयमिति वासुः । दीव्यति क्रीडते विजिगीपते
च्यवहरति द्योतते स्तूयते गच्छतीति वा देवः । वासुश्चासौ देवश्व
वासुदेवः 'छादयामि जगत्सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ॥ सर्वभू-
ताधिवासश्च वायुदेवस्ततः स्मृतः ।। वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्दे-
चयोनितः ॥ वासुदेवस्ततो ज्ञेयो योगिभिस्तत्वदशिमिः ।' इति
उद्योगपर्वणि । 'सर्वत्रासौ समस्ते च वसत्यत्रेति वै यतः ॥ ततः
स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपश्यते । सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति
परमात्मनि ।। भूतेषु च सर्वान्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः ।।" इति
व विष्णुपुराणे । 'वृहन्तो भानवो यस्य चन्द्रसूर्यादिगामिनः ।।
विश्वं जगद्भासयति स वृहदानुरुच्यते।।' आदिः कारणं स चासो
देवधेत्यादिदेवः । सुरशत्रूणां पुराणां दारणात्स पुरन्दरः 'वाचं-
यमपुरन्दरौ च ' इति भगवता पाणिनिना निपातनात् ।। ४९॥
-
अशोकस्तारणस्तारः शुरःशोरिर्जनेश्वरः ।।
अनुकुलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः॥५०॥
शोकादिपडूमिवजितोऽशोकः । संसारसागरात्तारपतीति ता-
रणमा गर्भजन्मजरामृत्युलक्षणाझ्यात्तारयतीति तारः। शूरो विक्रम-
चत्तया । शूरस्पापरयं वासुदेवरूपा यद्वा शूरकुलोद्भवत्वाच्छोरिक।
जनानां जन्तूनामीश्वरो जनेश्वरः । आत्मत्वेन हि सर्वेषामनुकूलः ।
नहि स्वस्सिन्मातिकूल्यं स्वयमाचरतीत्पनुकूलः । धर्मगाणाय शतमा-
चर्तनानि प्रादुर्भावा अस्पति शतावर्तः । यदा नाशिते प्राणरूपेण
आर्तत इति वा । पर्व हस्ते विद्यत इति पनी । पद्मनिभे ईसणे
दशावस्पति पथनिमेक्षणः ॥५०॥

·(४०) पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ॥ महर्ऋिद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः।।५१॥ पद्मस्य नाभी कर्णिकायां स्थित इति । पद्माक्षत्वादरविन्दाक्षः। पदस्य हृदयाख्यस्य मध्ये कर्णिकायामुपास्यत्वात्पमगर्भः । पोपय- ननरूपण प्राणरूपेण वा शरीरिणां शरीराणि धारयञ्छरीर भृत् । स्वयं मायया शरीराणि विभीति वा शरीरभृत् । महती ऋद्धिर्विभूतिरस्येति महर्दिः । प्रपञ्चरूपेण वर्तमानत्वाद्धः । वृद्धः पुरातन आत्मा यस्येति वृद्धात्मा ॥ महती अक्षिणी महान्त्य- सीणि वा अस्पति महासः । गण्डाको धजो अस्येति गरुड- ध्वजः ।। ५१ ॥ अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविहरिः ।। सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान्समितिञ्जयः।।५।। तुलोपमानमस्य न विद्यत इत्यतुलः 'न तस्य प्रतिमास्ति यस्य नाम महद्यश. ' इति श्रुतेः। 'न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽ न्यः' इति स्मृतेश्च । शराः शरीराणि शीर्यमाणत्वात्तेपु प्रत्यगात्म- तया भातीति गरभः । विभेत्यस्मात्सर्वमिति भीमः । ' भीमादयोऽ पादाने' इति पाणिनीस्मृतेः । सन्मार्गवर्तिनामभीम इति वा । समयं मरणयोगं जानाति सृष्टिस्थित्यन्तकालविन् । पदसमयान्का- लाखानातीति सर्वभूनेपु समत्वं यजनं साध्वस्येति वा समयज्ञः । समत्वमाराधनमच्युतस्य इति प्रल्हादवचनम् । यज्ञेषु हविर्भागं हरतीति हविहरिः 'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ' इति भगवद्वचनात् । अथवा हुयने हविपनि हविः । अवघ्नन्पुरुपं पशुम् ' इति हविष्वं श्रूयते स्मृनिमात्रेण पुंसां पापं हरनीति हरिद्वर्णाद्वा हरिः । ' हराम्य हि स्मर्तृणां हविर्भागं ऋनुप्पदम् ।। वर्णश्च मे हरिच्छेष्टस्तस्मादरिरहं समयज्ञः ·(४१) स्मृतः ॥' इति व्यासवचनात् । सर्वलक्षणैः प्रमाणानं जायते यत्तदिनिर्दिष्टं सर्वलक्षणम् । तत्र साधुः सर्वलक्षणलक्षण्यः । तस्यैव परमार्थत्वात् ( ३६० ) लक्ष्मीर्यस्य वक्षसि वसतीति लक्ष्मीवान् । समिति युद्धं जयतीति समितिञ्जयः ।। ५२ ।। विक्षरो रोहितो मार्गों हेतुर्दामोदरः सहः॥ महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥ ५३ ॥ विगतः क्षरो नाशो यस्यासौ विक्षरः । स्वच्छंदतया रोहितां गात मत्स्यविशेपमूर्ति वा वहनरोहितः । मुमुक्षवस्तं देवं मार्ग- यन्ति मार्गः । परमानन्दो येन प्राप्यते स मार्ग इति वा । उपादानं निमित्तं च कारणं स एवेति हेतुः । दमादिसाधनेनोदारोत्कृष्टा पति तया गम्पत इति दामोदरः 'दमादामोदरं विदुः' इति महाभारते । यशोदया दाम्नोदरे वद्ध इति वा दामोदरः 'तयो. मध्यगतं वद्ध दाम्ना गाई तयादरे । ततश्च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात् । ' इति ब्रह्मपुराणे । दामानि लोकनामानि तानि यस्पोदरान्तरे ॥ तेन दामोदरो देवः श्रीधरः श्रीसमाश्रितः ॥ सर्वानभिभवति क्षमत इति वा सहः । महीं गिरिरूपेण धरतीति महीधरः ‘वनानि विष्णुगिरयो दिशश्न ' इति पराशरोक्तेः । स्वेच्छया धारयन्मही देहं वा । महान्ति प्रकृष्टानि भोजनानि विभाग- जन्यानि भक्त इति महाभागः ( ३७०) । वेगो जस्तहान्वेगवान् * अनेनदेकं मनसो जवीय' इति श्रुतेः। संहारसमये विश्वमश्नाती- त्यमिताशनः ॥ ५३॥ उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ॥ करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गृहः।।५।। मपश्चोत्पत्सुपादानकारणयादुद्भवः । गनो भामगारादिनि चा। सर्गकाले प्रति पुरुष र मरिश्य क्षोभयामामनि सोमणः । .

·(४४) माणिति क्षेत्रज्ञरूपेण प्राणात्मना चेहपन्या प्राणः चेष्टा करोति श्वसनरूपेण ' इति विष्णुपुराणे । यति खण्डयति प्राणिनां प्राणाः मलयादिप्विति माणदः । प्रणीति मणमतीति वा प्रणवः तस्मा- दोमिति प्रणौति । इति श्रुतेः । प्रणम्यत इति वा प्रणवः 'मण- मन्तीह यं वेदाः सोऽस्मात्पणवउच्यते।' इति सनत्कुमारवचनात। अपश्चरूपेण विस्तृतत्वात्पृथुः । ( ४१०) हिरण्यगर्भभूतसंभूति- कारणं हिरण्मयमण्डं यद्वार्यसम्भूतं तदस्य गर्भ इति हिरण्यगर्भः । त्रिदशशत्रून्हन्तीति शत्रुघ्नः । कारणत्वेन सर्वकार्याणां व्याप्तत्वा- व्याप्तः । वाति गन्धं करोतीति वायु: 'पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च इति भगवद्वचनात् । ' अघो न क्षीयते जातु यस्मात्तस्मादधोक्षजा' इति उद्योगपर्वणि 'धौरन्तरित पृथिवी वाधस्तयोपस्मादजायत । मध्ये वैराजरूपेण ' ते वा अधोक्षजः । अधोभूते प्रत्यक्प्रवाहिते अक्षगणे जायत इति वा अधोक्षजः 'अधोभूते ह्यक्षगणे प्रत्यग्रूप- मवाहिते । जायते तस्य वै ज्ञानं तेनायोक्षज उच्यते ॥५७॥ ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः । उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः॥५८|| कालात्मना ऋतुशब्देन लक्ष्यत इति ऋतुः कालः । शोभनं निर्वाणफलं दर्शनं ज्ञानमस्येति सुदर्शनः । शुभे दर्शने ईक्षणे 'पद्मपत्रायते अस्येति वा । स्वेच्छया सुन्दर देहं वहति सुखेन दृश्यते भक्तरिति वा सुदर्शनः । कलयति समिति काल: 'कालः कल- यताम् । इति भगवद्वचनात् । परमे प्रकृष्टे स्त्र महिन्नि हृदयाकाशे स्थातुं शीलमस्येति परमेष्टी ' परमेष्ठी विभ्राजते' इति मन्त्रवर्णात् । शरणार्थिभिः परितो गृह्यते सर्वगतत्वात्परितो ज्ञायते इति वा पत्र- पुप्पादिकं भक्तरर्पित परिगृहातीति वा परिग्रहः । (४२०) मर्यादीनामपि भयहेनुलादुनः भीपास्माद्वातः पवते भीपोदेति सूर्य' इति श्रुतेः । संवसन्ति भूतान्यस्मिन्निति संवत्सरः । जगद्रूपेण ·(४५) वर्तमानत्वात्सर्वकर्माणि क्षिप्रं करोतीति वा दक्षः । संसारसागरे क्षुत्पिपासादिपडूमिभिस्तरङ्गिन्तरविद्याधर्महालेशेश्च वशीकृतानां विश्रांति काङ्ग्रमाणानां विश्रामं मोसं करोतीति विश्रामः । विश्व- स्माकर्मणो दक्षिणः शक्तो विधेषु कर्मसु दाक्षिण्याद्वा विश्वद- क्षिणः ॥५८॥ विस्तारः स्थावरस्थाणुः प्रमाण बीजमव्ययम् ॥ अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः।५९॥ विस्तीर्यन्ते समस्तानि जगन्ति यस्मिन्निति विस्तारः । स्थिति शीलत्वात्स्थावरः । स्थितिशीलानि पृथिव्यादीनि तिष्ठन्त्यस्सि निति स्थाणुः । स्थावरश्चासौ स्थाणुश्व स्थावरस्थाणुः । संविदा- स्मना प्रमाणे प्रत्यक्षादिममाणं वा । अन्यथा भावव्यतिरेकेण कार- णमिति वीजमव्ययम् । सुखरूपत्वात्सर्वैरर्थ्यत इत्यर्थः ( ४३०) न विद्यतेयः प्रयोजनमाप्तकामत्वादस्यत्यनर्थः । महान्तः कोशा- अन्नमयादयश्छादका अस्येति महाकोशः । महान्भोगः सुखरूपोऽ स्येति महाभोगः । महद्भागसाधनलक्षणं धनमस्येति महाधनः॥२९॥ अनिर्विष्णः स्थविष्ठोऽभूधर्मयूपो महाधनः ।। नक्षत्रनेमिनक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः॥३०॥ अवाप्तसर्वकामत्वानिर्वेदोऽस्यन विद्यतइत्यनिर्विष्णः। वैराजरू- पेण स्थितः स्थविष्टः 'अग्निर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्यो' इति श्रुतेः । अ- जन्मा अभूः अथवा भवतीति भूः। भूसत्तायां सम्पदादित्वाद्भवतेः किए । मही वा ! यूपे पशुजन्समाराधनात्मका धर्मास्तन्न वध्यन्त इति धर्मयपः । यस्मिन्नपिता मखा यज्ञा निर्वाणलक्षणं फलं प्रयच्छन्तो महान्तो जायन्ते स महामखः । 'नक्षत्रतारकैः सार्धं चंद्रसूर्यादयो ग्रहाः। वायुपाशमयपर्निवद्धा ध्रुवसंहिते॥ सज्योतिषां चक्रं भ्रामपं स्तारामयस्य शिंशुमारस्य पुच्छदेशे व्यवस्थितो ध्रुवः । तस्य शिशुमा- ·(४६) रस्य ज्योतिश्वकस्य नेमिवर्तमानस्य हृदयं विष्णुरिति कथितो नक्षत्र- नेमिः शिंशुमारवर्णने विष्णुहृदयम् ' इति स्वाध्याय ब्राह्मणे श्रूयते (४४० ) चन्द्ररूपेण नक्षत्री नक्षत्राणां महं शशी' इति भगव- द्वचनात् । समस्तकार्येषु समर्थः क्षमः क्षमत इति वा क्षमः 'क्षम- या पृथिवीसमः इति वाल्मीकिवचनात् । सर्वविकारेप क्षयितेपु स्वात्मनावस्थित इति क्षामः क्षायो मः' इति निष्ठातकारस्य मकारादेशः । सृष्टयाद्यर्थे सम्यगाहते समीहनः ॥६॥ यज्ञ ईज्यो महेज्यश्च ऋतुः सत्रं सतांगतिः ।। सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम्।।६१॥ सर्वयज्ञस्वरूपत्वायज्ञः । सर्वेषां देवानां यज्ञाकारेण वर्तत इति वा यज्ञः “ यज्ञो वै विष्णुः" इतिश्रुतेः । यष्टव्योऽप्ययमेवयज्ञफलदा- तृत्वादितीज्यः “ये यति महँः पुण्यैर्देवतादीन् पितृनपि । आत्मा- नमात्मना नित्यं विष्णुमेव यति ते " इति हरिवंशे । सर्वासु देवतासु यष्टव्यासु प्रकर्षणायमेव यष्टव्यो मोक्षफलदातृत्वादिति पहेज्यः । यूपसहितो यज्ञः क्रतुः । असनोपायिचोदनालक्षणं सत्रं सतस्त्रायत इतिवा सत्रं । सतां मुमुक्षुणां नान्या गतिरिति सतांगतिः । (५०) सर्वेषां प्राणिनां कृताकृतं सर्व पश्यतीति स्वाभाविकेन बोधेनेति सर्वदशी । स्वभावेन विमुक्तआत्मास्येति विमुक्तात्मा " विमुक्तश्च विमुच्यत" इतिश्रुतेः । सर्वश्चासौ ज्ञश्चेति सर्वज्ञः " इदं सर्वं यदयमात्मा" इति श्रुतेः ज्ञानमनुत्तममित्येतत्स- विशेषण के नाम ज्ञान प्रकृष्टमजन्यमनवच्छिन्नं सर्वस्प साधकतम- मिति ज्ञानमुत्तमम् “ सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म " इति श्रुतेः।। ६१ ॥ सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः मुघोपः सुखदः सृहत् ॥ मनोहरो जितक्रोधो वीरवादुर्विदारणः ॥ ६२ ॥ शोभनं व्रतमस्येति सुत्रतः “ सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति तु याचते । अभयं सर्वथा तस्मै ददाम्येतहतं मम" इति श्रीरामा- ·(४७) यणे रामवचनम् । शोभनं मुखमस्येति सुमुखः । 'प्रसन्नवदनं चारू पद्मपत्रायतेक्षणम्' इति श्रीविष्णुपुराणे वनवासे मुमुखत्वाद्वा दाश- रथी रामः सुमुखः “स पितुर्वचनंश्रीमानभिपेकपरं मियम् । मनसा पूर्वमासाय वाचा प्रतिगृहीतवान् । इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पंच च । वर्षाणि परमपीतः स्थास्यामि वचने तव । न वनं गंतुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम् । सर्वलोकातिगस्यैव मनो रामस्य विव्यथ " इति न व्ययां प्राप्तवान् इति रामायणे महाभारते च सर्वविद्योपदेशेन वा सन्मुखः “ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै" इत्यादिश्रुतेः । शब्दादिस्थूलकारणरहित- स्वाच्छन्दादयो ह्याकाशादीनामुत्तरोत्तरस्थूलत्वकारणानि तदभा- वात्सूक्ष्मः सर्वगतं सूक्ष्मम्' इति श्रुतेः। शोभनो घोपो वेदात्मकोड स्येति मेघगंभीरयोपत्वाच्च सुघोपः । सदवृत्तानां सुखं ददात्यस- दृतानां सुखं खंडयतीति वा सुखदः । प्रत्युपकारनिरपेक्षतयोप- कारित्वात्सुहृत (४६०) निरतिशयानंदरूपत्वान्मनोहरतीति मनो. हरः “यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति ' इतिश्रुतेः । जितः क्रोधो येन स जितक्रोधः । वेदमर्यादास्थापनार्थ नतु कोपवशादि- त्यतत्रिदशशत्रून्निनन्वेदमर्यादां स्थापयन् विक्रिमशाली वाहुरस्येति चीरवाहुः । अधार्मिकान् विदारयन्विदारणः ।। ६२ ।। स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।। वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः॥६३|| प्राणिनः स्वापयन्नात्मसंवोधविधुरान् मायया कुर्वन् स्वापनः । स्वतंत्रः स्ववशः । जगदुत्पचिस्थितिलयहेतुत्वात् । आकाशवत्सर्व- गतत्वाव्यापी ' आकाशवत्सर्वगतश्चनित्य' इति श्रुतेः। कारणत्वेन सर्वकार्याणां व्यापनाव्यापी । जगदुत्पायाधनेकरूपाणि निमित्त- विभूतिभिः अनेकधा तिष्ठनकात्मा । जगदुत्पत्तिसंपत्तिविपत्तिम- भृतिकर्माणि करोतीति नैकर्मकृत् । वसत्यपाखिलमिति वत्सरः वत्सं रातीतिबा ॥ (४७०) भक्तस्नेहिलाद्वत्सला " घत्सांशाभ्यां ·(४८) कामयल " इति लटच् प्रत्ययविधानात् । वत्सानां पालनाद्वत्सी । जगत्पितुस्तस्य वत्सभूताः प्रजा इति वा वत्सी । रत्नानि गर्भभू- तानि अस्येति समुद्रः रत्नगर्भः । धनानामीश्वरः धनेश्वरः ॥ ६३ ॥ धर्मगुव धर्मकृद्धर्मी सदसत्तरमक्षरम् ॥ अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥६॥ धर्म गोपायतीति धर्मगुप् " धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युग" इति भगवद्वचनात् । धर्माधर्मविहीनोऽपि धर्ममर्यादास्थापनार्थ धर्ममेव करोतीति धर्मकृत् । धर्मान् धारयिता धर्मी अवितथं परं ब्रह्म सत् “ सदेव सौम्येदम् " इति श्रुतेः । अपरं ब्रह्मासत् भपंचरूपेण । 'वाचारंभणं विकारो नामधेय' इति श्रुतेः । सर्वाणि भूतानि क्षरम् ।। (४८० ) कूटस्थोऽक्षरम् । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यत" इति भगवद्वचनात् । आत्मनि कर्तृत्वादि विज्ञानं कल्पितमिति तद्वासनावकुंठितो जीवोऽविज्ञाता । आदित्या- दिगता अंशयोस्यैवेत्ययमेव मुख्यः सहस्रांशुः " येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध " इति श्रुतेः “ यदादित्यगतं तेज" इत्यादिम्मृतेश्च । विशेषण शेपदिग्गजभूधरान् सर्वभूतानि वा विदधातीति विधाता । नित्यनिष्पन्नचैतन्यरूपत्वात्कृतलक्षणः । कृतानि लक्षणानि शास्त्रा- ण्यनेनेति या कृतलक्षणः " वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्व जना- दनात् " इत्यत्रैव वक्ष्यति । सजातीयविजातीयव्यवच्छेदकं लक्षणं सर्वभावनाकृतमनेनेति वा कृतलक्षणः आत्मनः श्रीवत्सल- क्षणं वक्षसि तेन कृतमिति वा कृतलक्षणः ॥ ६४ ।। गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः।। आदिदेवो महादेवो देवेशो देवमृद्गुरुः ।। ६५ ।। गभस्तिचक्रस्य मध्ये सूर्यात्मना स्थित इति गभस्तिनेमिः । सन्च गुणप्रकाशक प्राधान्येनाधितिष्टनीति सर्वप्राणिषु तिष्ठत्तीति वा ·(४९) सत्वस्थः । विक्रमशीलवात्सिंहत्सिंहः। नृशब्दलोपेन सत्यभामाभा. मोतिवद्धा नृसिंहः सिंहः । भूतानां महानीश्वरो भूतेन सत्येन स एव परमो महानीश्वर इति वा भूतमहेश्वरः सर्वभूतान्यादीयन्तेऽनेनेत्यादिः आदिवासौदेवश्चेत्यादिदेवः।(४९०) “ सर्वान्भावान्परित्यज्या- स्मज्ञानयोगैश्वर्ये महति महीयते तस्मादुच्यते महादेवः" इतिश्रुतेः। देवानां प्राधान्याद्देवानामीशो देवेशः । देवान् विभीति देवभूव शकस्तस्यापि शासितेति देवभूदुरुः देवानांभरणात्सर्वविद्यानां भरणादा देवभृद्गुरुः ॥ ६५ ॥ उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः॥ शरीरभूतभृद्रोक्ता कपीदो भूरिदक्षिणः ॥ ६६ ॥ जन्मसंसारसागरादुत्तारयतीत्युत्तरः। सर्वोत्कृष्ट इति वा उत्तरः। "विश्वस्मादिंद्र उत्तर" इति श्रुतेः । गवां पालनाद्गोपवेषधरो गोपतिः। गौमही तस्याः पतित्वाहा गोपतिः। समस्तभूतानि पालयन् गोता। न कर्मणा न ज्ञानकर्मभ्यां वा गम्पते ज्ञानेनैव गम्यते इति ज्ञान- गम्यः । कालेनापरिच्छिन्नलात् पुरा भवतीति पुरातनः । शरीरा- रंभकभूतानां भरणात् प्राणरूपधरः शरीरभूतभृत् । पालको भोक्ता । निरतिशयानंदसंदोहसंभोगादा भोक्ता (५०० ) इति नानां पचशतं विवृतम् । कपिर्वराहः इंद्रश्चेति कपीद्रो चराहमूर्तिः कपी- नां वानरादीनांचेंद्रः कपीद्रो राघवो वा । भूस्यो यज्ञदक्षिणाः धर्म- मर्यादां दर्शयतो यज्ञ कुर्वतो विद्यत इति भूरिदक्षिणः ।। ६६ ।। सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजितत्पुरुसत्तमः ।। विनयोजयः सत्यसन्धो दाशाहः सात्वतांपतिः६० सोमं पिबति सर्वयनेषु यष्टव्यत्वाद्देवतारूपेणेति सोमपः। धर्ममा- दां दर्शयन्यजमानरूपेण वा सोमपः। स्वात्मामृतरसं पिपनमृतपः। मथितममृतमसुरैन्हीपमाणं रक्षिला देवान पाययित्वा स्वयमप्यपिष-

·(५०)
दिति वा । सोमरूपेणौषधीः पोपयन् सोमः । उमया सहवर्वत इति
शिवो वा सोमः । पुरुन बहून्जयतीति पुरुजित् । विश्वरूपत्वात्पुरुः ।
उत्कृष्टत्वात्सत्तमः पुरुचासौ सत्तमवेति पुरुसत्तमः । विनयं दंई
दुष्टानां प्रजानां करोतीति विनयः । समस्तान् जयतीति जयः ।
सत्या संघा संकल्पो यस्येति सत्यसंघः 'सत्यसंकल्प ' इति श्रुतेः
(५१०)। दाशो दानं तदर्हतीति दाशाई। 'दादान' इति धानु
पाठाद्दाशार्हकुलोद्भवत्वाद्वा दाशार्हः । सात्वतं नाम तंत्र तत्कारोति
तदाचष्ट' इति णिचि कृते 'किच' इति किणत्यये च कृते
परनिटि' इति णिलोपे च कृते पदं सात्वतःतेषां पतियोगक्षेमकर:-
सात्वतांपतिः ।। ६७ ॥
,
जीवो विनयिता साक्षी मुकुंदोऽमितविक्रमः ॥
अंभोनिधिरनंतात्मा महोदधिशयोंऽतकः ॥६॥
प्राणान क्षेत्रज्ञरूपेण धारयन् जीवः । विनायित्वं विनयितानां च
साक्षात्पश्यति मजानामिति विनयिता साक्षी । अथवा नयतेर्गतृवा-
चिनो रूपम् विनयिता । असाक्षी असाक्षादृष्टा आत्मातिरिक्त
वस्तु न पश्यतीत्यर्थः । मुक्तिं ददातीति युकुंदः । पृपोदरादित्वात्सा-
धुत्वम् वर्णाक्षरसाम्याभिरुक्तिवचनानैरुक्तानां मुकुंद इति निरुक्तिः।'
अमिता अपरिस्छिन्ना विक्रमास्त्रयः पादविक्षेपा अस्येत्यमितविक्रमः
अमितं विक्रमणं शार्यमस्येति वामितविक्रमः । अभासि दे-
वादयोऽस्मिनिपीपंत इत्यंभोनिधि तानिह वा एतानि चत्वार्यभांसि।
देवा मनुष्याः पितरोऽसुरा' इति श्रुतेः। सागरो वा 'सरसामस्मि-
सागर' इतिभगवद्वयनात् ।देशतः कालतो वस्तुतचापरिच्छिनत्वा-
दनंतात्मा । संहत्य सर्वभूतान्येकार्णवं जगत्कृत्वारः मोने इति महो-
दधिशयः । अंतं करोति भूतानामित्यंतकः " तत्करोति तदाचष्टे"
इति णिचि मत्पयेते "घुलतृचौ" इतिष्बुल् । तस्य “युवोरनाको
इत्यकादेशः ( ५२०)॥६८ ॥

·-- अजो महाहः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः।। आनंदो नंदनो नंदः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः॥१९॥ आविष्णोरजायतेति कामोऽजः । महः पूना तदर्हत्वान्महार्हः। स्वभावेन वै भाव्यो नित्यनिष्पन्नरूपत्वादिति स्वाभाव्यः । निर्जिता अमित्रा अन्तर्वर्तिनः रागद्वेषादयो वाह्या रावणादयश्च येनासौ जिता- मित्रः । स्वात्मामृतरसास्वादानित्यं ममोदते ध्यायिनां ध्यानमात्रेण प्रमोदं कुरुत इति वा प्रमोदनः आनन्दः स्वरूपमस्यत्यानंदः "एत स्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवति" इतिश्रुतेः । नंदय- तीति नंदनः। सर्वाभिरुपपत्तिभिः समृद्धो नंदः सुखं वैषयिकं नास्य विद्यत इति वा नंदः । 'यो वै भूमा तत्सुखं नाल्– मुखमस्ति ' इति श्रुतेः। सत्या धर्माज्ञानादयोऽस्येति सत्यधर्मा । यो विक्रमात्रिपु लोकेषु क्रांता यस्य स त्रिविक्रमः “त्रीणि पदा विचक्रम " इति श्रुतेः । “त्रिरित्येव त्रयो लोकाः कीर्तिता मुनिसत्तमैः । क्रमसे तांस्तथा सर्वोत्रिक्रमोस जनार्दन' इतिहरिवंशे ( ५३०)॥६॥ महर्पिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः॥ त्रिपदास्त्रिदशाध्यक्षो महाशृंगः कृतांतकृत ७०॥ महर्पिःकपिलाचार्य इतिप्लविशेपणमेकं नाम । महाशासावृपिश्चेवि महर्षिः कृत्स्नस्य देवस्य दर्शनात् अन्ये तु वेदैकदर्शनादृपयः । क- पिलश्चासौ सांख्यस्य शुद्धतत्वविज्ञानस्याचार्यथेति कपिलाचार्यः शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं सांख्यमित्यभिधीयते " इति व्यासस्मृतेः । "पिप्रभूतं कपिलं महांतम्" इति श्रुतेश्य "सिद्धानां कपिलो मुनिः" इति स्मृतेश्च । कृतं कार्य जगत् ज्ञ आत्मा ! कृतंच नवेतिकृतज्ञः । मेदिन्याः भूम्याः पतिर्मेदिनीपतिः । त्रीणि पदान्यस्पेति त्रिपदः । "त्रीणि पदा विचक्रम " इति श्रुतेः । गुणावेशेन संजातास्ति- सो दशा अवस्थास्तासामध्यक्ष इति त्रिदशाध्यक्षः।मत्स्यरूपी महति ·शृंगे प्रलयांभोधों ना बचा चिकीड इति महामृगः । कृतस्यात संहारं करोतीति कृतांतकृतकृतांतं मृत्यु कंतति वा कृतांतकृत् ।।७०॥ महावराहो गोविंदः सुपेणः कनकांगदी ।। गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥७१ ।। महांथासौ वराइवेति महावराहः । गोभिर्वाणीभिर्विदते वेदांतवाक्यैरिति वा गोविंदः ‘गोभिरेव यतो वेद्यो गोविंद स उदाहृत ' इति विष्णुतिलके । शोभना सेना गणात्मिका यस्येति सुपेण:(५४०) कनकमयान्यंगदानि यस्यसकनकांगदी। रहस्योपनिष द्विद्यावधित्वाद्गुहायां हृदयाकाशे निहित इति वा गुहाः । ज्ञानेश्वर्य- चलादिमिर्गभीरो गभीरः । दुःप्रवेशस्वाद्गहनः । अवस्था प्रयभावाभावसाक्षिस्वाद्गहनो वा । वाङ्मनसागोचरत्वाद्गुसः “ एए सर्वेषु भुतेषु गूढात्मा न प्रकाशत " शत श्रुतेः । "मनस्तत्वात्मकं चक्र बुद्धितत्त्वात्मिकां गदाम् । धारयल्लोकरक्षार्थमुक्तचक्रगदाधर " इति ॥ ७१॥ वेधाः स्वांगोजितः कृष्णो दृढः संकर्पणोच्युतः।। वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥७२|| विद्याति मृजतीति विधाता वेधाः । पृपोदरादित्वात्साधुत्वम्। सपमेव कार्यस्थकारणेऽग सहकार्यस्येति स्वांगः । न केनाप्यवता- रेपु नित इत्यजितः कृष्णद्वैपायनः कृष्णः 'कृष्णाद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् । को झुन्या पुंडरीकाक्षान्महाभारतकृद्ध- धे । ' इति विष्णुपुराणवचनात् ( ५५०) स्वरूपसामर्थ्यादेः मच्युत्यभावादृढः । संहारसमये युगपत्यनाः संकर्पतीनि संकर्षणः । नच्योतति स्थपदादित्यच्युतः। संकर्षणोऽच्युत इति नामकं सविशेष- णम् । वृणोति त्रियते वा वरुणः वरुणाशां सायंगत आदित्यो वरुणः ·" " '(५३) ‘स्वरश्मिसंवरणात्सायंगतः सूर्यो वरुणः "इमं मे वरुणश्रुधीहवम् इति मन्त्रवर्णात् 'वरुणो यादसामहम् ' इतिभगवद्वचनात् । वरुणस्या पत्यं वसिष्ठोऽगस्त्यो वा वारुणः । वृक्ष इवाचलतया स्थित इति वृक्षः 'वृक्ष वत्स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक ' इति श्रुतेः। व्याप्त्यर्थादक्षतेर्धातोः पुष्करोपपदादणि प्रत्यये सति पुष्कराक्षः हृदयपुंडरीके चिंतितः चित्स्वरूपेण प्रकाशत इति वा पुष्कराक्षः । सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि मनसैव करोतीति महामनाः " मनसैव जगत्सृष्टिं संहारं च करोति य" इति विष्णुपुराणे ।। ७२॥ भगवान भगहाऽऽनंदी वनमाली हलायुधः॥ आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुतित्वसमः७३ 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । वैराग्यस्य च मो. तस्य पण्णां भग इतीरिणा' स यस्यास्तीति भगवान् । त्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविधां च स चाच्यो भगवानिति " विष्णुपुराणे । ऐश्वर्यादिकं संहारसमये हंतीति भगहा । सुखरूपत्वादानंदी वा । सर्वसंपत्समृद्धत्वादानंदी (५६० ) भूततन्मात्रानिर्मितां वैजयंत्याख्यां वनमालां वहन् वन- माली । हलमायुधमस्येति हलायुधो बलभद्राकृतिः । दित्यां कश्यपाद्वामनरूपेन जात इत्यादित्यः । ज्योतिपि सवितृमंडले स्थितो ज्योतिरादित्यः ज्योतिश्वासावादित्यश्चेति वा । द्वंद्वानि शीतोष्णादीनि सहत इति सहिष्णुः । गतिश्रासौ सत्तपश्चे- नि गतिसत्तमः ।। ७३॥ सुधन्वा खंडपरशुरुणो द्रविणप्रदः॥ दिविस्पृक सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः७४ शोभनमिंद्रियादिमयं शाई धतुरस्यास्तीति सुधन्वा । शत्रूणां खंडनात् खंदः परशुरस्य जामदग्याकृतेरिति खंडपरशः शिवो वा उत्प- ·खंडापरशुरस्येतिया । सन्मार्गविरोधिनां दारुणत्वादारुणः । द्रविण घांछितं वित्तं भक्तेभ्यः प्रददातीति द्रविणमदः। (५७.) दिवस्प- शनादिविस्पृक् । सदृशां सर्वज्ञानानां विस्तारकृयासः सर्वद- ग्व्यासः । अथवा सर्ग च सा हक्चेति सर्वदृक् सर्वाकार ज्ञानं सर्वस्य दृष्टित्वाहा सर्वहन् । ऋग्वेदादिविभागेन चतुर्धा वेदा व्यस्ता आद्यो वेदः एकविंशतिधा कृतः, द्वितीय एकोत्तरशतथा कृतः, सामवेदः सहस्रधा कृता, अथर्ववेदः नवधा शाखाभेदेन कृतः अ. न्यानि पुराणानि व्यस्तान्यनेनेति व्यासः ब्रह्मा। वाचस्पतिरयोनि- जा वाचो विद्यायाः पतिर्वाचस्पतिः जनन्यां न जायत इत्ययोनिमः वाचस्पतिरयोनिज इतिसविशेषणमेकं नाम ॥ ७४ ।। त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेपर्ज भिषक् ॥ संन्यासकृच्छमः शांतो निष्ठा शांति परायणम्७५ वेदवतसमाख्यातैत्रिभिः सामभिः सामगैः स्तुत इति त्रिसामा । सामगायतीति सामगः । वेदानां मध्ये सामवेदः साम सामवेदोऽस्मि इति " भावद्वचनात् । सर्वदुःखोपशमलक्षणं परमा- नंदरूपं निर्वाणं वेदः । संसाररोगस्योषधं भेपनं यदा विभेत्यस्मा- दितिभेपनं । संसाररोगनिर्मोक्षकारिणी परां विधामुपदिशतीति भिपक “भिपक्तमं त्वा भिपजां शृणोमि" इति श्रुतेः । मोक्षार्थ चतुर्थमाश्रमं कृतवानिति संन्यासकृत् । ( ५८० ) सम्पासिना भाधान्येन ज्ञानसाधनं शमपाचा इति शमः यतीनां प्रशमो धर्मो नियमो वनवासिनाम् । दानमेव गृहस्थानां शुश्रूपा ब्रह्मचा- रिणाम् " इति स्मृतेः । 'तत्करोति तदावष्ट ' इति णिचि पचा- धचि कृते रूपम् । शमः सर्वभूतानां शमयितेति वा शमः । विषय. मुखेवसंगतया शांतः " निष्कलं निष्क्रिय शांतम्" इति सुते । प्रलये नितरां तत्रैव तिष्ठंति भूतानीति निष्ठा । समस्ताविद्यानि- वृत्तिः शांतिः सा घमेव । परममुत्कृष्टमयनं स्थानं पुनरावृचि शंकारहितमिति परायणम् । मुटिंगपक्षे बहुधीहिः ।।७५ ॥ " वेदानां " ·। शुभांगः शांतिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलशयः ।। गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृपभाक्षो वृपप्रियः॥७६।। सुंदरां तनुं धारयन् शुभांगः । रागद्वेषादिनिमोक्षलक्षणां शांति ददातीति शांतिदः । सर्गादौ सर्वभूतानि ससर्नेति स्रष्टा । को भूम्यां मोदत इति कुमुदः । कोः पृथिव्या वलनात् संवरणात कुवलं जलं तस्मिन् शेषोदरे शेत इति कुवलेशयः । शयवास- वासिप्वकालात्" इत्यलुक् सप्तम्याः । कुवलस्य पदरीफलस्य मध्ये शेते तसकः सोपि तस्य विभूतिरिति वा हरिः कुवलेशयः । कौ भूम्यां संशेरते इति सर्पाणामुदरं कुवलं तस्मिन् शेपोदरे शेते इति वा कुवलेशयः (५९०) गवां वृद्धयर्थ गोवर्धनं धृतवानिति गोभ्यो हितो गोहितः । गोभूमे रात्रतरणे स्वेच्छया शरीरग्रहणं कुर्वन् वा गोहितः । गोर्भूम्यादेः पतिर्गोपतिः । रक्षको जगत इति गोप्ता स्वात्मानं स्वमायया स्वमात्मानं संवृणोतीति वा गोप्ता। सर्वकामाभिवर्षके अक्षिणी यस्येति वृषभासः वृषो धर्मः स एव वा दृष्टिरस्येति वृषभाक्षः। वृपो धर्मः पियो यस्य स वृपमियः " वा प्रियस्य " इतिपूर्वनिपातविकल्पविधानात् परनिपातः ॥७६ ॥ अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।। श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतांवरः ७७ देवासुरसंग्रामात्र निवर्तत इत्यानिवती वृपप्रियत्वादत्रिनिवर्तत इति वा अनिवती स्वभावतो विपयेभ्यो निवृत्त आत्मा मनोऽस्येति निवृत्तात्मा । विस्तृतं जगत् संहारमपये सूक्ष्मरूपेण संक्षिपन संक्षे- मा। उपात्तस्य परिरक्षणं क्षेमं करोतीति क्षेमकृत् । नामस्मृतिमानेग पाक्यन् शिवः । इति नाम्नां पष्ठं शत विवृतम् । (६००) श्रीवत्ससंज्ञ चिन्हमस्य वक्षास स्थितामिति श्रीवत्सवक्षाः । अस्य वक्षसि श्रीरन- पायिनी वसतीति श्रीवासः । अमृतमथने सर्वान सुरामुरादीन् कि- हाय श्रीरेनं वरयामासेति श्रीपतिः। श्रीः परा शक्तिः तस्याः पति- ·िित वा पराम्प शक्तिर्विविधैव श्रूयत" इतिश्रुतेः । ऋग्यजुःसाम- लक्षणा" मां श्रीमतां विरिंच्यादीनां प्रधान इति श्रीमतांवरः "ऋचः स पपि सा हि श्रीरमृता सताम्" इति श्रुतेः।।७७|| श्रीदयः श्रीनिवासःश्रीनिंधिःश्रीविभावनः। श्रीधर श्रीकरः श्रेयः श्रीमाल्लोकत्रयाश्रयः।७६) श्रियं ददाति भक्तानामिति श्रीदः । श्रिय ईशः श्रीशः । श्री- मत्सु निलं समीति श्रीनिवासः श्रीशब्देन श्रीमंतो लक्ष्यते । सर्व- शक्तिमये ग्लाः थियो निधीयते इति श्रीनिधिः । कर्मानु- रूपेण वि यः सर्वभूतानां भावयतीति श्रीविभावनः। सर्व भूतानां ज अयं वक्षसि वहन् श्रीधरः। (६१० ) स्मरता स्तुवतामर्चपा । भक्तानां श्रियं करोतीति श्रीकरः। अनपायिसु- खावाप्तिलक्ष- यः तत्र परस्यैव रूपमिति श्रेयः । श्रियोऽस्य संतीति श्रीमान् । त्रयाणां लोकानामाश्रयत्वाल्लोकत्रयाश्रयः ॥७॥ स्वक्षः जंगः शतानंदो नंदिज्येतिगणेश्वरः ।। विजितात्मा विधेयात्मा सत्कतिछिन्नसंशयः ७९ शोभने पुंडरीकाभे अक्षिणी अस्येति स्वतः । शोभनान्यंगा- नि अस्येति संगः। एक एव परमानंद उपाधिभेदाच्छतधा भियत इति शतानंद: "एतस्यैवानंदस्यान्यन्यानि भूतानि मात्राम- “पजीवति " इते श्रुतेः । परमानंदविग्रहो नंदी । ज्योतिर्गणानामी- श्वरोज्योतिर्गणेश्वरः "तमेव भातमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमि- दं विभाति" इतिश्रुतेः “ यदादित्यागत तेज" इत्यादिस्मृतेश्च । विनित आत्मा मनो येन स विजितात्मा। (६२८)न केनापि वि. धेय आत्मा सरूपमस्येति अविधेयात्मा । सती अवितथा कीर्तिर- स्पेति सत्कीर्तिः। करतलामलकवस साक्षात्कृतवतः कापि संशयो नास्तीति छिन्नसंशयः ॥ ७९ ।।

·। उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतंस्थिरः ॥ भूशयो भूपणो भूतिर्विशोकःशोकनाशनः।।८०॥ सर्वभूतेभ्यः समुदिक्तवादीणः। सर्वतः सर्व स्वचैतन्यन पश्य- तीति सर्वतश्चक्षुः “विश्वतश्चक्षुः" इति श्रुतेः । न विद्यतेऽस्येश इत्य नीशः “न तयेशः कश्चन " इतिश्रुतेः । शश्वद्भवन्नपि न विक्रियां- कदाचिदुपैतीति शाश्वतस्थिर इति नामैकम् । लंकां प्रति मार्गमन्वेप- माणः सागरं मति भूमौ शेते इति भूशयः । स्वेच्छयावतारैहुभिर्भूमि भूपयन् भूपणः। भूतिभवनं सत्ता विभूतिर्वा सर्वविभूतीनां कारणत्वा- द्वा भूतिः । (६३०) विगतः शोकोऽस्य परमानदैकरूपत्वादिति विशोक । स्मृतिपात्रेण भक्तानां शोक नाशयतीति शोकना-- शन: ।। ८० ॥ अर्चिष्मानर्चितः कुंभो विशुद्धात्मा विशोधनः।। अनिरुद्धोप्रतिस्थः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥८॥ अर्चिप्मतो यदीयेनार्चिपा चंद्रसूर्यादयः स एव मुख्योचिष्मान्। सर्वलोकादिभिर्विरिंच्यादिभिरर्चितइत्यार्चितः । कुंभवदस्मिन्सर्वं मतिष्ठितमिति कुंभः । गुणत्रयातीततया विशुद्ध आत्मास्येति विशु- द्धात्मा । स्मृतिमात्रेण पापानां क्षपणात विशोधनः । चतुर्गृहे प्वनिरुद्धः (चतुर्गृहेषु वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धेष्वनिरुद्धग्रह- णात् ) । न निरुध्यते शत्रुभिः कदाचिदितिवानिरुद्धः । प्रतिप- क्षोऽस्य न विद्यत इत्यमतिरथः) प्रकृष्टं द्युम्नं द्रविणमस्येति प्रान्नः चतुर्ग्रहात्मा (६४०) अमितो विक्रमोऽस्येत्यमितविक्रमः ॥८॥ कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शुरजेनश्वरः ।। त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः८२ कालनेमिनमसुरं निजधानति कालनेमिनिहा । गणं विना ·" (५८) सणां कुलानि निहत्य राजत इति वीरः । विक्रमशालिवाहा वीरः 'शूरवीरविक्रांती ' इति धातुपाठात् । शूरकुलोद्भवत्वाच्छोरिक। शूरजनानां वासवादीनां शौर्यातिशयेनेट इति इति शूरजनेश्वरः । त्रयाणां लोकानामतर्यामितयात्मेति त्रिलोकात्माः । यो लोका अ. स्मात्परमार्थतो न भिद्यते इति वा त्रिलोकात्मा । त्रयो लोकास्तदा- ज्ञप्ताः स्वेषु स्वेषु कर्मसु वर्तत इति त्रिलोकेशः । केशसंज्ञिताः सूर्यादिसांता अंशवस्तदत्तया केशवः " अंशवो ये मकाशते मम ते केशसंशिताः । सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः इति महाभारते । ब्रह्मविष्णुशिवाख्याः शक्तयः केशसंशिताः । नद्वत्तया वा केशवः " या केशिन" इति श्रुतः । 'मत्केशो वसुधा- तले' इति केशशब्दः शक्तिपर्यायत्वेन प्रयुक्तः " को ब्रहोति समा- ख्यात ईशोऽहं सर्वदेहिनाम् । आवां तवांशसंभूतौ तस्मात्केशवना- मवान् " ति हरिवंशे । केशिनामानमसुरं इतवानिति केशिहा । सहेतुकं संसार हरतीति हरिः (६५०)॥ ८२ ॥ कामदेवः कामपाल कामी कांतः कृतागमः ।। अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनंतो धनंजयः ।। ८३ ।। . धर्मादिपुरुषार्थचतुष्टयं वांछद्धिःकाम्यत इति कामः स चासौदेवश्चेति कामदेवः । कामिनां कामान् पालयतीति कामपालः । पूर्णकामत्वा- स्कामी । कामोऽस्यास्तीति वा " सोऽकामयत" इति श्रुतेः) अभि- रूपतम देह वहन् कांतः । द्विपाराधीते कस्य हिरण्यगर्भस्य ब्रह्म णोंऽतो यस्मादिति वा कांतः । कृत आगमः श्रुतिस्मृत्यादिलक्षणो येन स कृतागमः। "वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वननादनात" इति चक्ष्यति श्रुतिस्मृती ममैवाने ' इतिभाववचनात् । इदं तदीदगेवेति निर्देषु यर न शक्यते । गुणायतीतत्वाद्रूपमस्येत्यनिर्देश्यवपुः । रोदसी व्याप्य कांतिरभ्यधिका स्थितास्येति विष्णुः व्याप्य मे रोदसी पार्य कातिरभ्यधिस स्थिता । कमगाहाप्यई पार्य विष्णु ·(५९) “ रित्यधिसंज्ञितः इति महाभारते । गत्यादिमत्त्वाहीरः वी गतिव्याप्तिप्रजनकात्यसनखादनेषु " इति धातुपागत् । व्यापित्वा- नित्यत्वात्सर्वात्मत्वादेशतः कालतो वस्तुतचापरिच्छिन्नत्वादनंतः " सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म इति श्रुतेः। " गंधर्वाप्सरसः सिद्धाः किनरोरचारणाः । नातं गुणानां गच्छति तेनानंतोऽयमव्यय " इति विष्णुपुराणवचनाचानंतः । यदिग्विजये प्रभूतं धनमजयत्तेन धनंजयोऽर्जुनः । "पांडवानां धनंजय" इति भगवद्वच- नात् (६६०)॥ ८३ ॥ ब्रह्मण्यो ब्रह्मद्रह्मा ब्रम्ह ब्रम्हविवर्धनः ॥ ब्रम्हविद्राम्हणो बम्ही ब्रम्हज्ञो ब्राम्हणप्रियः ८४ " तपो वेदाश्च जातिश्च ज्ञानं च ब्रह्मसंज्ञितम् " तेभ्यो हितत्वा- त्तवेदितृत्वाहा ब्रह्मण्यः । तप आदीनां कर्तृत्वाद्ब्रह्मकृत् । ब्रह्मा- स्मना सर्व मृजतीति ब्रह्मा । बृहत्वादहणलात्सत्यादिलक्षणं ब्रह्म " सत्यं ज्ञानमनंत ब्रह्म" इति श्रुतेः " मत्यस्तमितभेदं यत्सत्ता- मात्रमगोचरः । वचसामात्मसंवेष्टं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् " इति विष्णुपुराणे । तप आदीनां विवर्धनात् ब्रह्मविवर्धनः । वेदं वेदा- थै च यथावद्वोत्त विंदत इति वा ब्रह्मवित् । ब्रह्मात्मना ब्राह्मणा- स्मना समस्तानां लोकानां प्रवचन कुर्वन्वेदस्यायमिति ब्राह्मणः । ब्रह्मसंज्ञितास्तच्छेपभूता अस्य संतीति ब्रह्मी । वेदान् स्वात्मभूतान् जानातीतिब्रह्मज्ञः । ब्राह्मणानां प्रियो ब्राह्मणपियः ब्राह्मणाः प्रिया अस्येति चा "नत शपंतं परुपं वदतं यो ब्राह्मणं न प्रणमे- घधाहम् ।। स पापग्रह्मदेवाग्निदग्धो वन्यथ दंड्यश्च न चास्मदीयः' इति भगवद्वचनात् “यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनन् । भौ- मस्प ब्रह्मणो गये दीप्तमप्रिमियरणिः" इति १ महाभारते. (६७०) ॥८४॥ 4

·महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ॥
महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥ ८५॥
महांतः क्रमाः पादविक्षेपा अस्येति महाफमः " शं नो विष्णु
रुरुक्रम” इतिश्रुतेः । महज्जगदुत्पत्यादि कर्मास्येति महाकर्मा ।
यदीयेन तेजसा भास्करादयस्तेजस्विनस्तन्महत्तेजोऽस्येतिमहातेजाः
'येन सूर्यस्तपतितेजसेद्ध' इतिश्रुतेः ' यदादित्यगतं तेजो जगद्भा-
सयते खिलम् ।। यचंद्रमसि यच्चानौ तनेजो विद्धि मामकम् ॥
इति स्मृतेश्च । क्रौर्यशौर्यादिभिर्महद्भिः समलंकृत इति महातेजाः ।
महावासावुरगथेति महोरगः । " सर्पाणामस्मि वासुकिः इति
भगवद्वचनात् । महाश्वांसौ क्रतुश्चेति महाक्रतुः । " यथाश्वमेधः
ऋतुराइ ' इतिमनुवचनात् “ सोऽपि स एवेति " श्रुतेः । महां-
श्वासौ यज्या चेति लोकसंग्रहार्य यज्ञान् निवर्तयन् महायज्वा ।
महांश्वासौ यज्ञश्चेति महायज्ञः । “यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि"इति भगव-
द्वचनात् । महन्न तद्धविश्वेति ब्रह्मात्मनि सर्व जगत्तदात्मतया इयत
इति महाहविः । महाक्रतुरित्यादयो बहुव्रीहयो वा ।। ८५ ॥
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिःस्तोता रणप्रियः।
पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः||८६॥
सर्वैः स्तूयते न स्तोताकस्यचिदिति स्तव्यः। अतएव स्तवप्रिया
१६८०) येन स्तूयते तत्स्तोत्रं गुणसंकीर्तनात्मकम् । तद्धविरेवेति
स्तुतिः स्तवनक्रिया । स्तोतापि स एव । पियो रणो यस्य यतः
पंचमहायुधानि नंदकखड्डसहितानि धत्ते सततं लोकरक्षणार्थमतो
रणप्रियः । सर्वैः कामः सकलाभिः शक्तिभिश्च संपन्न इति पूर्णः न
केवलं संपूर्ण एव पूरयिता च सर्वेषां संपद्भिः स्मृतिमात्रेण कल्मपाण
सपयतीति पुण्यः । पुण्या कीर्तिरस्य यतः पुण्यमावइत्यस्य
कीर्तिदृणामिति पुण्यकीतिः । आंतरवायाधिभिः कर्मजर्न
पीड्यत इति अनामयः ॥ ८६ ॥

·" (६१) : मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वमुपदः ।। वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥ ८७ ।। मनसो वेग इव वेगोऽस्य सर्वगतत्वान्मनोनवः ( ६९०)। चतुर्दशविद्यानां वाह्यविद्यासमयानां च प्रणेता प्रवक्ता चेति तीर्थकरः । हयग्रीवरूपेण मधुकैटभी हत्वा विरियाय सर्गादी सर्वाः श्रुतीरन्याश्च विद्या उपदिशन् वेदवाह्या विद्याः सुरवैरिणां बंधनादि चोपदिशति इति पौराणिकाः कथयति । वसु सुवर्ण रेतोऽस्येति वसुरेताः "अप एव ससर्जादौ ताम् वीर्यमयासजत् ॥ तदंडमभवमिं सहत्रांशुसमपभम् इति वचनाद् ब्रह्मणः कारणं परमिति वसुरेताः । वसु धनं प्रकर्षेण ददाति साक्षाद्धना- ध्यक्षोऽयमितरस्तु तत्प्रसादादनाध्यक्ष इति वसुप्रदः । वसु प्रकृष्टं मोक्षाख्यं फलं भक्तेभ्यः प्रददातीति द्वितीयो वमुप्रदः । “विज्ञा- नमानंद वभ रातेदानुः परायणं तिष्ठमानस्य तद्विद " इति श्रुतेः। सुरारीणां वसूनि प्रकर्षणायः खंडयन् वा वसुमदः । वसुदेवस्या- पत्यं वासुदेवः । वसंति भूतानि यत्र तेपु वा वसतीति वसुः । छाद- यत्यात्मनः स्वरूपं मायति वा वसुः । अविशेषण सर्वविपयेषु तन्मनो वसतीति वसुः तन्मनोऽस्येति वसुमनाः। 'ब्रह्म हविः' इति भगवद्वचनाद्धविः ।। ८७॥ सदतिः सत्कृतिः सत्ता सतिः सत्परायणः॥ शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ।।८।। ' अस्ति ब्रह्मेतिचेद्वेद संतमेनं ततो विदुः' इति श्रुतेः। 5. म्यास्तीति ये चिदम्ते संतस्तैः प्राप्यत इति सदतिः । सती गति- वृद्धिः समुत्कृष्टास्पेति वा सदतिः । सती कृतिर्जगदुत्पत्यादिलस- णास्य यस्मात्तेन सत्कृतिः ॥ (७०० ) इति सप्तमं गतं विवृतम् सनातीयविनातीयस्वगतभेदरहितानुभूतिः सत्ता 'एकमेवाद्वितीय- म्' इति श्रुतेः । स एव परमात्मा चिदात्मको वोघो धदुधा भास- ६ ·(६२) मानत्वात्सद्भूतिः नानात्वातीताध्यमानत्यानसन्नाप्यसन् श्रीतोवा यौक्तिको वा बायः प्रपंचस्य विवक्षितः सतां तत्वविदों परं प्र एमपनमिति सत्परायणः । हनूपत्पमुखाः सैनिकाः शौर्यशालिनी यस्यां सनायां सा शूरसेना यस्य स शूरसेनः । यदूनां प्रधानता घटुश्रेष्ठः । सतां विदुषामाश्रय इति सन्निवासः । शोभना यामुना यमुनासबंधिनः परिवेष्टारोऽस्यति सुयामुनः गोपालवेपथरा यमुनापरिवेष्टारः पद्मासनादयः शोभना अस्यति वा सुयामुनः ।।८८॥ 'भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः ।। दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽधापराजितः ।। ८९॥ भूतान्यत्राभिमुख्यन वसंतीति भूतावासः " वसति त्वयि भू- तानि भूनावासस्ततो भवान्" इति हरिवंशे । जगदाच्छादयति माययेति वासुः स एव देव इति वासुदेवः । 'छादयामि जगत्सव भूत्या सूर्य इवांशुभिः' इति भगवदचनात् । सर्व एवासवः प्राणा जीवात्मके यस्मिन्नाश्रये निलीयते स सर्वासुनिलयः (७१०)। अलं पर्याप्तिः शक्तिसंपदा नास्य विद्यत इत्यनलः । धर्मविरुद्ध पथि तिष्ठतां दर्प इतीति दर्पहा । धर्मवर्मनि वर्तमानानां दर्ष गर्दै ददातीति दर्पदः । स्वात्मामृतरसास्वादनानित्यं प्रमुदितो दृप्तः न सक्या धारणा यस्य प्रणिधानादिषु सर्वोपाधिविनिर्मुक्तत्वात् । तथापि तत्मसादतः कैबिदाखेन धार्यते हृदये जन्मांतरसहस्रेषु भाव- नायोगाचस्माईर्धरः "केशोधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तवर्मनाम् । अव्यक्ता हि गतिर्मुखं देहवद्भिरवाप्यत" इति भगवचनात् । नां-. तर रागादिमियः शभिः पराजित इत्यपराजितः ।। ८९ ॥ विश्वमूर्तिमहामूर्तिदीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ . अनेकमृतिरव्यक्तः शतमतिः शताननः ॥९० ॥ विश्वा मूर्तिरस्य सन्मित्यादिति विश्वमूर्तिः । शेपपर्यवशायि नोऽस्य महती मूतिरिवि महामूर्तिः । ज्ञानमयी मृतिः स्वेच्या - ·(६३) जसी वा दीतिरस्पति दीप्तमूर्तिः । कर्मनिवधना मूर्तिरस्य न विद्य- त इति अमूर्तिमान् ॥ (७२०) अवतारेप स्वेच्छया लोकानामुप- कारिणीबव्हातर्मिजत इत्पनेकपूर्तिः । ययप्यनेकपूर्तिसं तथाप्यय- मीहश इति नव्यज्यत इति अव्यक्तः । नानाविकल्पना मूर्तयः संविदा- कृतेःसंतीति शतमूर्तिः ।यतो विश्वादिमूर्तित्वमत एव शताननः॥२०॥ एको नैकः सवः कः किं यत्तत्पदनुत्तमम् ॥ लोकबंधुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः॥९१॥ परमार्थतः सनातीयविजातीयस्वगतभेदविमुक्तत्वान्नकः। “एकमे- वाद्वितीयम्" इति श्रुतेः। मायया बहुरूपत्वान्नैकः। " इंद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते " इति श्रुतेः । सोमो यत्राभिपूयते सोऽध्वरः सवः । कशन्दः सूखवाचकः तेन स्तूयत इति कः "कं ब्रह्म" इति श्रुतेः ॥ सर्वपुरुषार्थरूपत्वाद्रीव विचार्यमिति ब्रह्म किं यच्छब्देन स्वतः सिद्धवस्तूदेशवाचिना ब्रह्म निर्दिव्यते इति ब्रह्म यत् " यतो वा इमानि भूतानि जायते " इति श्रुतेः (७३०) तनोतीति ब्रह्म तत् । ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणविविधः स्मृतः नात् । पद्यते गम्यते मुमुक्षुभिरिति पदम् यस्मादुत्कृष्टं नास्ति तदनुत्तमम् । सविशेपणमेक नाम पदमनुत्तममिति । आधारभूतेऽ स्मिन्सकला लोका वध्यंत इति लोकानां वंयुलेकबंधुः । लोकानां जनकत्वाज्जनकोपमो बंधुर्नास्तीति वा लोकानां बंधुकत्यं हिता- हितोपदेशं श्रुतिस्मृतिलक्षणं कृतवानिति वा लोकबंधुः । लोकनी- ध्यते याच्यते तानुपतपति तेभ्य आगास्ते तेपामीष्ट इति वा लोकनाथः । “नाथूनाधृयाशीपतपिश्चर्याशीप्पु" इति धानुपागन्। मधुले जातवान्माधरः । भक्तस्लेइवान् भक्तवत्सलः ॥११॥ सुवर्णवों हेमांगो वरांगवंदनांगदी ।। वीरहा विपमः शून्यो धृताशीरचलवलः॥९॥ गुवर्णस्य वर्ण इसवणोऽस्येति मुवर्णवर्णः । पदापश्या " इति भगवद्वच- ·पश्यते रूमवर्णम् " इति श्रुतेः । हेमेवांगं वपुरस्यति हेमांगः य एपोऽतरादित्यो हिरण्मयः पुरुप " इति श्रुतः । वराणि शोभनान्यंगान्यस्येति वरांगः । चंदनाहानैरंगः केयूरभूपित इति चंदनांगदी (७४०)। धर्मत्राणाय वीरानमुरमुख्यान् हिरण्यकशि पुप्रभृतीनरागादीश्च तीति वीरहा । समो नास्य विद्यते सर्पविल- क्षणात्वादिति विषमः " न लत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्य" इति भगवद्वचनात् । सर्वविशेपरहितत्वाच्छन्यवच्छ्न्यः । धृताः विगलिता आशिपः मार्थना अस्येति धृताशीः । न स्वरूपान्न सामर्थ्याना- वज्ञानादिकाद्गुणात् चलनं विद्यतेऽस्येत्यचलः | वायुरूपेण चलतीति चल: ।। ९२॥ अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधुक् सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥९३॥ अनात्मवस्तुप्वात्माभिमानो नास्ति स्वसंवेदनाकृतेरित्यमानी ! स्वमायया सर्वेषामनात्मनि स्वात्माभिमानं ददाति भक्तानां सत्कार पानं च ददाति अमिष्ठानां सत्कारं द्यति खंडयति तत्वविदामना स्मन्यभिमानं द्यति खंडयतीति वा मानदः सवैर्माननीयः पूजनीयः सर्वेश्वरत्वादिति मान्यः । चतुर्दशानां लोकानामीश्वरत्वालोक स्वामी (७५० )। त्रिलोकान धारयतीति बिलोकश्रृक् । शोभना मेधा महास्येति सुमेधाः " नित्यमसिच् प्रनामेधयोः " इतिसमा- सांतोऽसिप्रत्ययः । मेधेऽध्यरजायत इति मेधनः । कृतार्थो धन्यः। सत्या अवितया मेधास्येति सत्यमेधाः । अशेरशेपैः शेषाद्यैरशेप धरां धारयन् धराधरः ॥ ९३ ॥ तेजोवृपो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।। प्रग्रहों निग्रहो व्यग्रो नैकभृङ्गो गदाग्रजः।।९।। तेनसा भासा सर्वदा द्वादशादित्यरूपेण वर्षणानेजोवृपः । युनिसंगगता कांति धारयन् यतिधरः । सर्वमासभृतां श्रेष्ठः इति

·। (६५)
सर्वशस्त्रभृतांवरः । मक्तरुपतं पत्रमुप्पादिकं गृहातीति प्रग्रहः ।
धावतो विषयारण्ये दुतिंद्रियवाजिनः । तत्प्रसादेन रश्मिनेत्र बना
तीति वा प्रग्रहवत्मग्रहः । “प्रग्रहो रम्मौ वा " इति पाणिनित्रच-
नात् भग्रहशब्दस्य साधुत्वम् ।। (७६० ) स्ववशेन सर्व निगृ.
हातीति निग्रहः । विगतमग्रमंतो नाशोऽस्येति व्यग्रः । भक्त-
जनानामभीष्टप्रदानेषु व्यग्र इति वा व्यग्रः । चतुःशृंगो. नैकशृंगः
चत्वारि शृंगा त्रयो अस्प पादा द्वे शीर्प सप्त हस्तासो अस्य ।।
विधा बद्धो वृपभो रोरवीति महो देवो मयाँ आविवेश " इति
श्रुतेः। निगदेन मंत्रेणानेजायते इति निशब्दलोपं कृत्वा गदाग्रजः।
यहा गदो नाम श्रीवासुदेवावरजः तस्मादय जायत इति वा ग•
दाग्रजः ॥ ९४॥
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्ग्रहश्चतुर्गतिः॥
चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ।। ९५ ।।
चतम्रो मूर्तयो विरादसूत्रात्ममाकृततुरीयात्मानोऽस्येति चतुतिः।
सितारतापाताकृष्णाइति चतस्रो मूर्तयोऽस्येति वा चतुर्मुर्तिः ।
चन्वारो बायोऽस्येति चतुर्बाहुरिति नाम वासुदेवरुद्धम् । ' शरीर-
पुरुषः छंदःपुरुषः वेदपुरुपो महापुरुषः' इति वचोपनिपटुक्ता-
वन्यारः पुरुषाः व्यूहा अस्येति चतुर्व्यहः चतुर्णामाश्रमाणां वर्णानां
'च ययोक्तकारिणां गनियतुर्गतिः । रागदेपादिरहित वाचतुरं मन
आत्मास्येति मनादिरहंकारचित्ताग्यपुरुषार्थचतुष्टयात्मकत्वाद्वाय-
तुरात्मा । धर्मार्थकाममोसारख्यचतुष्टयं भवत्युत्पद्यते यस्मादिति चनु-
भर्भावः ( ७७०)। ययावदेत्ति चतुर्णा वेदानामयमिति चतुर्वेदवित् ।
एकः पादोऽस्यनि एकपात् 'पादोऽस्य विषा भूतानि' इति
अनेः । “विष्टभ्याहमिदं उन्लमेकांगेन स्पिना नगन्" भनि
स्मृतध ॥ १५॥

·(६६). न शवयत दति भगवद- समावर्ती निवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिरूमः ।। दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥२६॥ संसारचक्रस्य सम्यगावर्तक इति समावर्तः । सर्वत्र वर्तमान- लान निवृत्त आत्मा कुतोऽपीत्यानेवृत्तात्मा । निवृत्त आत्मा मनो विषयेभ्योऽस्यति वा निवृतात्मा । जतुं इति दुर्जयः । भयहेतुत्वादस्याज्ञा सूर्यादयो नातिकामंतीति दुरतिक्रमः " भयादस्यामिस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिद्रय वायुश्च मृत्यु(यति पंचम " इति मंत्रवर्णात् । महद्भय वामुग्रत- मिति च । दुर्लभया भक्त्या लभ्यत्वादुर्लभः । “ जन्मांतरसहसेषु तपोजानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्ण भक्तिः प्रजापते" इति व्यासवचनात् । " भत्त्या लभ्यस्त्वनन्यया चनाच । दुःखन गम्यते ज्ञायत इति दुर्गमः । अंतरायपतिहते? खादवाप्यत इति दुर्गः । दुःखेनावास्यते चित्ते योगिभिः समावा- विति दुरावासः (७८०) । दुर्गामिनी दानवादयस्तान हेतीति दु रारिहा ॥ ९६ ॥ 'शुभांगो लोकसारंगः सुतंतुस्तंतुवर्धनः ।। इंद्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ।। ९७ ।। शोभनरंगयेपत्ताच्छुभांगः । लोकानां सारं यत्तदृष्टातीति लोकसारंगः । " प्रजापति कानभ्यतपत्" इति श्रुतेः । लोक सारः प्रणवः तेन मतिपत्तव्य इति वा लोकसारंगः पृपोदरादित्या त्साधुत्वम् । शोभनस्तंतुर्विस्तीर्णः मपंचोऽस्यति मुतंतः । तमेव तंतुं वयनि छंदपतीति वा तंतुवर्धनः । इंद्रस्य कर्मव कर्मास्येतीद- कर्मा ऐश्वर्यकर्मत्यर्थः। महांति वियदादीनि भूतानि कर्माणि कार्या. प्पस्येति महाकर्मा । कृतमेव न कर्तव्यं किंचिदपि कर्मास्य विधत शनि कृतकर्मा । धर्मान्मकं कर्म कृतवानिति वा । कृतः घेदात्मक ·- (६७) आगमोऽनेनेति कृतागमः हमेद ' शी श्रुतेः ।। ९७ ।। अस्य महतो भूतस्य निधसितमेत- उद्भवः सुंदरः सुंदो रत्ननाभः सुलोचनः ।। अर्को वाजसनः शृंगी जयंतः सर्वविजयी।।९८॥ उत्कृष्टं भवं जन्म स्वेच्छया भजत इत्युद्भवः । उद्गतमपगतं ज- न्मास्य सर्वकारणत्वादिति वा उद्भवः । (७९०)विश्वातिशायि सौ- भाग्यशालिवात्सुंदरः। सुष्टु उन्दनीति मुंदः 'उदीलेवन' इतिधातोः पवाद्यच्आद्रीभावस्यवाचक: करुणाकर इन्ययः।पृपोदरादित्वात्पररू पत्वम् । रनशन्देन शोभा लक्ष्यते रनवत्सुंदरा नाभिरस्येति रवना- भः । शोभनं लोचनं नयनं ज्ञानं वास्येति सुलोचनः । ब्रह्मादिभिः पूज्यतमैरर्चनीयवादकः । वाजमन्नमर्थिनां सनोति ददातीति वाज- सनः । मलयांमाति शृंगवान् मत्स्यविशेषरूपः शृंगी । मत्वर्थीयोऽ तिशायने । अनि अतिशयेन जयति जयहेतु; अयंतः । सर्वविप- यज्ञानभस्येति सर्ववित् । आंतरान् रागादीन् बाह्यान् हिरण्याक्षा- दीश्च जेतुं शीलमस्योति जयी 'मजोरिनिः' इत्यधिकारे "जि. साक्ष" इत्यादिपाणिनीयवचनादिनिप्रत्ययः । सर्वविचासौ जयी चेति सर्वविजयीत्येकं नाम ॥ १८ ॥ सुवर्णविंदुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।। महा-हदो महागतों महाभूतो महानिधिः॥१९॥ विदवोऽवयवाः सुवर्णसदृशा अत्यति सुवर्णविदुः ।। खात्सर्व एव मुवर्ण ' इति श्रुतेः। शोभनो वर्णोऽक्षरं बिंदुश्च यस्मि- मंत्राल्मा वा सुवर्णविदुः (८०० नाम्नामष्टमं शतं रिवृतम् । सत्ता नलोऽनेकपूर्तिस्तद्वीरहात्रिलोकधुनिग्रहचतुर्वेदवित् दुरारिहा संदरः ॥ रागदेपादिभिः शब्दादिविपर्यश्च त्रिदशादिभिवन क्षुभ्यत इत्यक्षोभ्यः । सर्वेषां वागीश्वराणां ब्रह्मादीनाम परसर्वागीश्वरे- आमन- ·। (६८) . श्वरः । अवगाव सदानंद विश्वम्य मुखमासते योगिन इति महाइद इव महाइदः । गतवदस्य माया महती दुरत्ययेति महागतेः । मम माया दुरत्यया" इति भगवद्वचनात् । यद्रा गर्तशब्दो स्थप- र्याय इति नैरुक्तरुतस्तस्मान्महारयो महाग:महारथत्त्वमस्य प्रसिद्ध म् भारतादिषु । कालत्रयानवच्छिन्नस्वरूपत्वान्महाभूतः। सर्वभूता- नि यस्मिन्निधीयते महांश्वासौ निधियति महानिधिः ॥ ९९ ॥ कुमुदः कुंदरः कुदः पर्जन्यः पवनोनिलः ।। अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥१०॥ कुं धरणी भारावतारणं कुर्वन् मोदयतीति कुमुदः । मुदिरत्र णिजः । कुंदपुष्पतुल्यानि शुद्धानि धर्मानुबंधीनि फलानि राति द दातीति कुंदरः। कुंदपुष्पतुल्यानि शुद्धानि फलानि लात्यादत्त इति वा कुंदरः । रलयोवृत्येकत्वस्मरणात् । ॐ धरा दारयामास हि रण्याक्षजियांसया । वाराह रूपमास्थाय' इति चा कुंदर। कुंदोपम- सुंदरांगत्यात्स्वच्छस्फटिकवन्निर्पल कैदः । कुं पृथ्वी कश्यपायादा- दिति वा कुंदः 'सर्वपापविशुद्धयर्थे वाजिमेधेन चेष्टवान् । तस्मि- न्यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनंदनः । मारीचाय ददौ मीतः काश्य पाय वसुंधराम्' इति हारवंशे । कुं पृथ्वी द्यति खंडपतीति पर सुंदः । कुशब्देन पृथ्वीश्वरा लक्ष्यने " निःक्षत्रियों यश्च चकार मेदिनीपनेकशी पाहुपनं तथाच्छिनत् । यः कार्तवीर्यस्य स भार्गवो- नमो ममास्तु मांगल्यविवर्धनो हरिः” इति विष्णुधर्मे । पर्जन्य- दाध्यामिकादितापत्रयं शमयति सान्कामानाभिवतीति चा पर्जन्यः । (८१०) स्मृतिमात्रेण पुनातीति पवनः । इलति भेरणं करोतीति इलः तद्रहितवादनिलः इलति स्वपिति इत्पन्न इलस्तविपरीतः । नित्यमयुद्धस्वरूपत्यादितिवाऽनिलः अया निर्गहनायीलमत्ययांत रूपम् । नगद्दनो निल इति वा- स्वात्मानंदामृतमश्नातीत्यमृतागः । मथितममृत गुरान् पापयित्वा स्व. यं पानातीति वाऽमृताः । अमृता अनश्वराः अविनश्वरफरला.

·दाशावांच्छा अस्येति वा अमृताशः। मृतं मरणं तद्रहितं वपुरस्येत्यमू- तवपुः। सर्व जानातीति सर्वज्ञः यः सर्वज्ञः सर्वचित् । इति श्रुतेः 'सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ' इति भगवचनात्सर्वतोमुखः ॥ १० ॥ सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रजिच्छत्रुतापनः ।। न्यग्रोधोडंबरोऽश्वत्थश्चाणुरांध्रनिषूदनः ।।१०१ ।। पत्रपुष्पफलादिभिर्भक्तिमात्रसमर्पितैः सुखेन लभ्यत इति सुलभः 'पत्रेषु पुष्पपु फलेषु तोयेप्वक्रीतलभ्येषु सदैव सत्सु ।। भक्तैकलभ्ये पुरुपे पुराणे मुक्तौ कथं न क्रियते प्रयत्न' इति महाभारते । शोभनं व्रत नियतो मुंक्त भोजनानिवर्तत इति वा सुव्रतः । अनन्याधान सिद्धित्वात्सिद्धः । सुरशत्रव एवास्य शत्रवस्तान् जयतीति शत्रु- नित् ।। (८२०) सूरशत्रूणां तापनः शत्रुतापनः । न्यन अवाक रोहति सर्वेषामुपरि वर्तत इति न्यग्रोधः । पृपोदरादित्वादकारस्य धकारादेशः । सर्वाणि भूतानि न्यक्कृत्य निजमायां वृणोति निरणद्धीति वा न्यग्रोधः । अंवरादुद्गतः कारणत्वेनेत्युदंबरः । पृषोदरादित्वादेवोकारादेशः। यद्वोदंवरमन्नाद्यं तेन तदात्मना विश्वं. पोपयउदंबरः " ऊर्वाअन्नाद्यमुदुघरम् " इतिश्रुतेः ॥ चोपि न स्थातेत्यश्वत्यः पृपोदरादित्वादेव सकारस्य तकारादेशः । " उर्व- मूलोऽवाशाख एपोऽश्वत्थः सनातन " इति श्रुतेः “ऊर्ध्वमूल- पधाशाखमश्वत्यं माहुरव्ययम्" इतिस्मृतेश्च । चाणूरनामानमांध निपदवानिति चाणूरांधनिपूदनः ॥ १० ॥ सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तधाः सप्तवाहनः ॥ अमूर्तिरनघोऽचिंत्योभयकृद्रयनाशनः ॥१०॥ सहस्राण अनंतानि अचीपि यस्य स सहसादिः । दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेयुगपत्थिता । यदिभाः सदृशी सा स्पाभासस्तस्य ·(७० महात्मन " इति गीतावचनात् । सह निद्वा अस्पसंतीति सप्तजिहा अग्निरूपी! "काली कराली चमनोजवा च सुलेहिता याच मुथ 'प्रवर्णा । स्फुलिंगिनी विश्वरुचिश्व देवी ललायमाना इति सस जिव्हाः" इति मुण्डके। सप्त एधासि दीप्तयोऽस्यीत सप्तधा अग्निः। सप्त ते अग्ने समिधः सपजिव्हा" इतिमंत्रवर्गात् । सप्ताश्चा वाहनान्यस्येति । सप्तवाहनः सतनामको योवाहनमस्येति सप्त वाहनः "एको अघो वहति सप्तनामा " इति श्रुतेः । मूर्तिघन- रूपधारणं समर्थ चराचरलक्षणम् । " ताभ्योऽभितताभ्योमृतिरजा- यत" इति श्रुतेः । तद्रहितइत्यमूर्तिः । अथवा देहसंस्थानलक्षणमू- तिः सावयवा मूर्तिस्तद्रहित इत्यमूर्तिः (८३०) अर्घ दुरखं पापं च यस्य न विद्यत इत्यनयः । ममात्रादिसासित्वेन सर्वप्रमाणागोचर- स्वादचित्यः । अयमीदृश इति विश्वमपंचविलक्षणवेन चितयितुः मशक्यत्वाहाऽचिंत्यः । असन्मार्गवर्तिनां भयं करोति भक्तानां भयं कृततीति वा भयकृन् । वर्णाश्रमाचारवतां भयं नाशयतीति भयनाशनः " वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण पर: पुमान् । विष्णोरारा- ध्यते पंथा नान्यस्त तोपकारकः" इति पराशरवचनात् । तरारा- धितत्वाद्धयं नाशयतीति भयनाशनः ॥ १०२ ।। अयहत्तशः स्थूलो गुणभूनिर्गुणो महान् ।। अधृतः स्वधृतः स्वास्यःप्राग्वंशो वंशवर्धनः॥१०३।। सोम्यातिशयशालिवादणुः । “ एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदि. तव्य " इतिश्रुतेः । वृहत्वाहहणत्वाच ब्रह्म वृहत् । " महतो मही यान् " इति श्रुतेः । अस्थूलोमत्यादिना द्रव्यमतिपेघात कृशः । स्थूल इत्युपर्यते सर्वात्मनात् । सत्वरजस्तपसा सृष्टिस्थितिलय. कर्मस्वाधिष्ठातृत्वाद्गृणभृत् । परमार्थनो गुणाभावात् निगुगः " के- वन्ग निर्गुणश्य " इति श्रुतेः (८४०) । शब्दादिगुणरहितत्वा- निरनिमययूक्ष्मत्यान्नित्यशुद्धसर्वगतत्वादिप्रतिबंध कर्मजातं तर्कनोऽ ·“ (७१) पिवतुं न शक्यमत एव महान् । 'अशब्दास्पर्शश्चमहाशुचिः इत्या. पस्तंवस्मरणात् । पृथिव्यादीनां धारकाणामपि धारकत्वान्न केन चिड़ियत इति अधृतः । यद्येवमयं केन पार्यत इत्याशंक्याह । खेनैव आत्मना धार्यत इति स्वधृतः । ' स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वमहिन्नि' इति श्रुतेः । पमोदरदलताम्रममिरूपतममस्यास्य- मिति स्वास्यः । वेदार्थको महान् शब्दराशिः तस्य मुखानिर्गतः पुरुषार्थोपदेशार्थमिति वा स्वास्यः । अस्य महतो भूतस्य इत्यादिश्रुतेः । अन्यस्य वैशिनोवंशः पाश्चात्यः । पाश्चात्यो मूलपुरुषा- दग्विंश इति सूचितम् अस्य वंशः प्रपंचः स सर्ववंशात्मागेव न पाश्चात्य इति प्राग्वंशः। वंशं प्रपंचं वर्धयन् वा वंशवर्धनः।।१०३॥ भारभृत् कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः । आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णोवायुवाहनः॥१०॥ अनंतादिरूपेण भुयो भारं विभ्रद्भारभृत् । देवादिभिरयमेव परत्वेन कथितः । सैवर्वेदैः कथित इति वा कथितः " सर्वे वेदा यत्पदमामति । वेदैवसरहमेव वैद्यः " " वेदे रामायगे चैत्र पुराणे भारते तथा ॥ आदौ मध्ये तथा चांते विष्णुः सर्वत्र गीयते" इतिस्मृत्यादिवचनेभ्यः { " सोचनः पारमामोति तद्विष्णोः पर- मं पदम् ' इत्यायुक्तंकि तदध्वनो विष्णोयापनशीलस्य पार क. थितं परमं पदं विष्णः स तत्वमित्याकांक्षाया मिंद्रियादिभ्यः सर्वे भ्यः परत्वेन प्रतिपाद्यते । " इंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था" इत्यारभ्य पुरुपानपरं किंचित्सा काष्ठा सा परागतिः" इत्यतेन यः कथितः सः योगी ज्ञानं तेनैव गम्यत्वात् योगी । योगः समाधिः स हि स्वात्मनि सदा समाधत्ते स्वमात्मानं तेन वा योगी । अन्ये यो- गिनो योगांतरार्हन्यते तेन स्वरूपात प्रमायति अपं तु तदहित- खानेपानीश इति योगीशः । ८५० । सर्वान् कामान् सदा ददाती- ति सर्वकामदः । " फलवत उपपत्तेः" इति भगवता व्यासेनाभि- हितत्वात् । आश्रमवतां सर्वेषां संसारारण्ये भ्रमतां विश्रामस्थान- " ·“ । (२) स्वादाश्रमः । अविवेकिनः सर्वान् संतापपतीति श्रमगः । क्षामा क्षीणाः सर्वाः मनाः करोतीति क्षामः 'तत्करोति तदावटे । इति णिचि पचायचि कृते संपन्नः क्षाम इति । शोभनानि, पर्णानि छंदासि संसारतररूपेणास्येति सुपर्णः " छंदासि यस्य पनि" इति भगवद्वचनात् । वायुर्वहति यद्भीत्या भूतानाति स वायुवाहनः भीपास्माद्वातः पवते " इति श्रुतेः ॥ १०४ ॥ धनुर्धरो धनुर्वेदो दंडो दमयिता दमः॥ अपराजितः सर्वसहो नियंता नियमो यमः१०५ श्रीरामरूपेण धनुर्धारयामासति धनुर्धरः । स एव दाशरथिः धनुर्वेदं वेत्तीति धनुर्वेदः । दमनं दमयतां देड:"दंढो दमयतामस्मि" इति भगवद्वचनात् । वैवस्वतनरेंदादिरूपेण प्रजा दमयतीति दमायता (८६० ) दम्येषु दंडकार्यफलं तव स एवेति दमः । शत्रुभिर्न परानित इत्यपराजितः । सर्वकर्मसु समर्थ इति वा सर्वसहः । सर्वान् शत्रून् सहत इति वा सर्वसहः । सर्वान् स्वेषु स्वेषु कृत्येषु व्यवस्थापयतीति नियंता । न नियमो नियतिस्तस्य विद्यत इत्पनियमः । सर्वनियंतुनियंत्रेतराभावात् । नास्य विद्यते यमो मृत्यु रित्ययमः । अथवा यमनियमी योगांगौ तद्वत्वात्स एव नियम यमः॥१०५॥ सत्ववान सात्तिकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ॥ अभिप्रायः प्रिया)ऽहः प्रियकृतीतिधनः।१०६। शोर्यादिकं सत्त्वमापनि सत्त्ववान् । सत्वे गुणे प्राधान्येन स्थि- त इति साविकः । सत्सु साधुत्वात्सत्यः । सत्ये यथाभूतार्थकथने धर्मे च चोदनालाणे माण नियत इति सत्यधर्मपरायणः(८७०) अभिषपने पुरुषार्यकाशिमिराभिमुख्पेन प्रलयेऽस्मिन्नति जगदिति वाभिमायः । प्रियाणि इष्टान्पईतीति प्रियाईः " यद्यदिष्टतम लोके ·(७३) यचास्य दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता " इति स्मरणात् । स्वागतासनमशंसायॆपाधस्तुतिनमस्कारादिभिः पूजा- साधनैः पूजनीय इत्यईः । न केवलं प्रियाई एव स्तुत्यादिभिर्भ- जतां प्रियं करोतीति प्रियकृत् । तेपामेव प्रीतिं वर्धयतीति भीति- वर्षनः ॥ १०६॥ विहायसगतिज्योतिः सुरुचिर्दुतभुग्विभुः ॥ रविर्विरोचनः मर्यः सविता रविलोचनः॥१०७॥ विहायसमाकाशं विहाय गतिराश्रयो विहायसगतिः । विष्णु- पदमादित्यो वा स्वयमेव द्योतत इति ज्योतिः ॥ नारायणः पर ज्योति"इति यंत्रवर्णात् । शोभना द्युतिदीप्तिरिच्छा वास्येति सुरुचिः। समस्तदेवतोद्देशेन प्रवृत्तेप्वपि कर्मसु हुतं भुक्त भुनक्तीति वा हुत- भुक् । स सर्वत्र वर्तमानः त्रयाणां लोकानां विभुत्वाद्विभुः(४८०)। रसानादच इति रविरादित्यात्मा । विविधं रोचत इति विरो- चनः। सूते श्रियमिति सूर्योऽग्निर्वा । मूः मुवतेर्वा सूर्यशब्दो निपा- त्पते " राजसूयसूर्य" इति पाणिनिवचनात् । सर्वस्य जगतः असविता सविता " रसानां च तयाऽऽदानादविरित्यभिधीयते । मजानां त्वं प्रसवनात् सवितेति निगघसे " इति विष्णुपर्मोत्तरे । रविचनं चक्षुरस्येति रविलोचनः । “अनिमूर्धा चक्षुपीचंद्रस्या" इति श्रुतेः ॥ १०७॥ अनंतो हुतभुग्भोक्ताऽसुखदोऽनैकजोऽग्रजः ॥ अनिर्विष्णःसदामी लोकाधिष्ठानमडतः१०८) नित्यत्वात्सर्वगतत्वात् देशकाल्परिच्छेदाभावादनंतः । शेषरूपो चा। हुतं भुनक्तीति हुतभुक् । प्रकृति भोग्यां अचेतना धुक्त इति भोक्ता । जगत्पालयतीनि वा भोक्ता । भक्तानां मुखं मोक्ष- ·(७४) लक्षणं ददाति असुखं खंडयतीति वा सुखदः । धर्मगुप्तये असा ज्जायमानत्वादनैकनः (८९०) अगे जायत इत्यग्रजः हिरण्यगर्भः ।। " हिरण्यगर्भः समवर्तताये " इत्यादिश्रुतेः । आप्तसर्वकामत्वात्मा- प्तिहेत्वभावानिर्वेदोऽस्य नास्तीति अनिर्विणः । साधून्सत आभि- मुख्येन मृप्यते क्षमत इति सदा । तमनाधारमाधष्ठाय त्रिलोका- स्तिष्ठंतीति लोकाधिष्ठानं ब्रह्म "श्रवणायापि वहुभियों न लभ्यः । 'शृण्वंतोऽपि बहवो यं न विद्यु' । आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्वयों ज्ञाता कुशलानुशिष्ट " इति श्रुतेः । “ आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम्" इतिभगवद्वचनाच । स्वरूपशक्तिव्यापारकार्ये अद्भुतत्वा दद्भुतः ।। १०८॥ प्य सनात्सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः ॥ स्व- स्तिदः स्वस्तिकृत्स्वस्ति स्वतिभुक् स्वस्तिदक्षिण सनादितिनिपातः निरार्थवचनः। कालश्च परस्यैवेति विकल्पना कापि । “ परस्य ब्रह्मणो रूपं पुस्पः प्रथमं हिज । व्यक्ताव्यक्ते नथवान्ये रूपं कालस्तया परम्" इति विष्णुपुराणे । सर्वकारणत्वा- द्विरिंच्यादीनामपि सनातनानामतिशयेन सनातनत्वात्सनातनतमः। वडवानलस्य कपिलो वर्ण इव तद्रूपी कापिलः । कं जल रश्मिभिः पियन कपिः सूर्यः कार्वाही था। "कापर्वराहा श्रेष्ठश्च" इति भग- बदचनात् । अव्यये प्रलयेऽस्मिन्नपियति जगतीत्यप्ययः। (९००) शतिनानां नवम वातं रिमृतम् ॥ ॥ भक्तानां स्वस्ति मंगलं ददा- नीति स्वस्तिदः । तदेव करोतीति स्वस्तिकृत् । मंगलं स्वरूपमा- स्मीयं परमानंदलक्षणं स्वस्ति नदेव भुंक्त इति स्वस्तिभुर । भक्ताः नां मंगलं स्वस्ति भुनक्तीति वा स्वस्तिभुन् । स्वास्तिरूपेण दक्षते चते स्वस्ति विधातुं समर्थ इति या स्वस्तिदक्षिणः अथवा दक्षिण शब्दः आशुशारीणि वर्तते । शनिं स्वस्ति दातुमयमेर समर्थ इति " स्मरणादेव वृष्णस्य सिध्यति ससिद्धयः । स्मृते. सकलक- ·ल्याणभाजन यत्र जापते । पुरुषस्तमनं नित्यं ब्रजामि शरण हरि म् । स्मरणादेव कृष्णस्य पापसंघातपंगरम् । शतथा भेदमायाति गिरिर्वजतो यथा ॥" इत्यादिवचनेभ्यः ॥ १०९ ॥ अरौद्रः कुंडली चकी विक्रम्यूर्जितशासनः ॥ शब्दातिगःशब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ११० कर्म रौद्रं रागश्च रौद्रः पापं च रौद्रमेतत्रयं रौद्रमस्य नास्ति अवाप्तसर्वकामत्वेन रागद्वेपादेरभावादरौद्रः । शेषरूपभाकुंडली । यद्वा सांख्ययोगात्मके कुंडले मकराकारे अस्य स्त इति कुंडली सहस्रांशुमंडलोपमकुंडलधारणाहा कुंडली । समस्तलोकरक्षार्थ मनस्तत्वात्मकं सुदर्शनाख्यं चक्रं धत्त इति चक्री 'चलत्स्वरूपमत्य- तजवनांतरितानिलम् । चक्रस्वरूपं चमनो धत्ते विष्णुः करे स्थितम् ।' इति विष्णपुराणे। विक्रमः पादविक्षेपः शौर्य या यं चाशेपरूपेभ्यो विलक्षणमस्येति विक्रमी । श्रुतिस्मृतिलक्षणमूर्जितं शासनमस्पेति अनितशासनः । "श्रुतिस्मृती ममैवाशे यस्ते उल्लंघ्य वर्तते । आज्ञा- छेदी मम द्वेषी मन्नतोऽपि न वैष्णवः" इति भगवद्वचनात (९१०) शब्दप्रवृत्तिहेतूनां जात्यादीनामसंभवात् शब्देन वक्तुमशक्य- त्वाच्छन्दातिगः । “यतो वाचो निवर्तते अमाप्य मनसा सह । न शब्दगोचरैर्यस्य योगिध्येयं परं पदम् " इत्यादिस्मृतिभ्यः । सर्वे वेदाः तात्पर्येण तमेव वदंतीति शब्दसहः “सर्वे वेदा यत्पद- मामनंति"। "वैदेश्च सबैरहमेव वेध" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः तापत्रयाभितप्तानां विश्रमस्थानत्वारिडशिरः । संसारिणामान्या शर्वरीवच्छवरी ज्ञानिनां पुनः संसारः शर्वरी तामुभयेषां करोतीति शर्वरीकरः । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । न्यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः " इति भगवदच- नात् ।। ११०॥ । " ·(७६) अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणांवरः ॥ विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥११॥ कार्य नाम मनोधर्मः कोपनः आंतरः संतापः सा- भिनिवेशः अवाप्तसर्वकामत्वाकामामावादेव क्रौर्याभावः तस्मा- कार्यमस्य नास्तीत्यरः । कर्मणा मनसा वाचा वपुपा च शोभ- नत्वात्पेशलः । प्रद्धशक्तिः शीघ्रकारी समर्थ इति दक्षविशेपणत्रयं चैतत् परमेश्वरे अस्मिन्नियतमिति दक्षः । दक्षिणशब्दस्यापि दक्ष एवार्थः । पुनरुक्तिदोपो नास्ति शब्दभेदात् । अथवा दक्षते गच्छनि हिनस्तीति वा दक्षिणः “दक्षगतिहिंसनयोः" इतिचातुपाठात् । क्षमा- वतां योगिनां पृथिव्यादीनां च भारधारकाणां श्रेष्ठ इति क्षमिणांवर "समया पृथिवीसम" इति वाल्मीकिवचनात् ब्रह्मांडमखिलं वहन् पृथिवीच भारेण नादित इति पृथिव्या अपि वरो वा क्षमिणांवर समिणः शक्ताः अयं तु सर्वशक्तिमत्वात्सकलाः कियाः कर्तुं क्षम इति क्षमिणांवरः । निरस्तातिशयं ज्ञानं सर्वदा सर्वगोचरमस्यास्ति नेतरेपामिति विद्वत्तमः । वातं विगतं भयं सांसारिक संसारलक्षण- मस्येति वीतभयः सर्वेश्वरत्वान्नित्यमुक्तत्वाच्च । पुण्यं पुण्यकर अवणं कीर्तनं चास्येति पुण्यश्रवणकीर्तनः । “य इदं शृणुयानित्यम्" इति श्रवणफलवचनात् ॥ १११ ।। उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वपनाशनः ॥ वीरहा क्षणः संतो जीवनः पर्यवस्थितः।।११२॥ संसारसागरादुत्तारयतात्यत्तारणः । दुष्कृति पापसंहिता इतीति दुप्फतिहा। ये पापकारिणस्तान्हतीति वा दुप्कृतिहा। स्मरणादिकुर्नता सर्वेपी पुण्यं करोतीति पुग्यरूपत्वात्पण्यः। सर्वेषां श्रुतिस्मृतिलक्षणया. वाचा पुण्यमाचष्ट नर्थस्य सूचकान् दुःस्वमा दुःस्वमनाशनः । कि- प न् नाशपतीति ·(७७) विधाः संसारिणां गतीयुक्तिमदानेन तीति वीरहा । सत्त्वगुणम- विष्टाय जगत्रयं रक्षयन् रक्षणः । नंयादित्वात्कर्तरिल्युट् । सन्मागव- तिनः संतः तद्रूपेण विद्याविनयवृद्धये स एव वर्तत इति संतः । सर्वाः मनाः प्राणरूपेण जीवयन जीवनः (९३०)। परितः स- तो विश्व व्याप्प व्यवस्थित इति पर्यवस्थितः ॥.११२ ॥ अनंतरूपोऽनंतश्रीर्जितमन्युर्भयापहः ॥ चतुरस्रोगभीरात्मा विदिशोव्यादिशो दिशः११३ अनंतादिरूपेण विधपपश्चरूपणा वस्थितधेत्यन्तरूपः । अ- नैता अपरिमिता श्रीः परा शक्तिरस्येति अनंतश्रीः । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूपते " इति श्रुतेः । मन्युः क्रोधो जितो येन स नितमन्युः । भयं संसारज पुंसामपन्नन् भयापहः । न्यायसमवेत. थतुरश्चतुरस्रः । पुंसां कर्मानुरूपं फलं प्रयच्छतीति । आत्माआधि: स्वरूपं चित्तं वा गभीरं परिच्छेतुपशक्यमस्येति गभीरात्मा । वि. विधानि फलानि अधिकारिभ्यो विशेपेग दिशतीति विदिशः। विविधामाज्ञां शकादीनां फुर्वन् व्यादिशः। समस्तानां कर्मिणां कर्म- णां फलानि दिशन्वेदात्मनेति दिशः ॥ ११३ ॥ अनादि वोलक्ष्मीः सुवीरो रुचिरांगदः ।। जननो जनजन्मादिीमो भीमपराक्रमः॥२१॥ " आदिः कारणयस्य न विपत इत्यनादिः सवारणवान् । भूतानामाधारोभूर्भुवः सर्वभूतानामाश्रयत्न मप्तिदापा मम्पा भु. चोऽपि भरितिभूर्भरः । अयवा न केवलमसी भाभूगो लक्ष्मी शोभा नेनि भोलक्ष्मीः । अया पूर्भलोकः भुवोभरोसः तपोस्ट- स्मीरामरिया। आत्मविया न देवितम्' इति श्रीमना । मुम्भनरिक्षयोः नोभेनि पा भर्भवोनमी । गौमना किरिया ईरा ·" . (७८) गतयो यस्य स सुवीरः शोभनं विविध ईरणमस्पेति वा सुवीरू । रुचिरे कल्याणे अंगदे अस्येति विरांगदः । अंतून् जनयन् जनना ल्युटो बहुलग्रहणात्कर्तरि ल्युट् । जनस्य जनिमतो जन्म उद्भवस्तस्या दिमूलकारणामिति जनजन्मादिः । भयहेतुन्वादीमः 1 * भीमाद योऽपादान " इति पाणिनिवचनात् । “ महद्भयं वजमुद्रतम् इति मंत्रवर्णात् । असुरादीनां भयहेतुः पराकमोऽस्यावतारेविति भीमपराक्रमः ॥ ११४ ॥ आधारनिलयो धाता पुष्पहासः प्रजागरः ।। उगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणव पणः।।१९५|| पृथिव्यादीनां पंचभूतानामाधाराणामाधारत्वादाधारनिलयः । स्वात्मना धृतस्यान्यो धाता नास्तीत्ययाता । ' नघृतश्च 'इति स- मासांतविधिरनित्य ' इति कात्ययाभावः । संहारसमये सर्वमा धारयति धयति पिवतीति वा पाता । 'धेट्याणे ' इति धातुः (९५० ) । मुकुलात्मना स्थिताना पुप्पाणां हासवत् प्रपंच रूपण विकासोऽस्येति पुष्पहासः । नित्यप्रबुदरूपत्वात्मकण जागती- ति मजागरः । सर्वेषामुपरि तिष्ठन्नूर्ध्वगः । सतां कर्माणि सत्पथे- नाचरत्येप इति सत्पथाचारः । मृतान् परिसित्प्रभृतिजीवयन इति प्राणदः । मणवो नाम परमात्मनो वाचक ओंकारः तदभेदोपचारे- णाय मणवः । पणतिर्व्यवहारार्थस्तं कुर्वन् इति पणः । 'पणव्यव- हारे ' इति धातुः । " सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरः नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते" इति श्रुतेः । पुष्यानि कमाणि फलैः संगृह्याधि- कारिभ्यः मयच्छन् तल्लक्षणयेति वा पणः ॥ ११५ ॥ प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत् प्राणजीवनः ॥ तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजगतिगः॥११॥ भमितिः संविस्वयंममा प्रमाण । "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति श्रुतेः ।। "ज्ञानस्वरूपपत्यंत निर्मलं परमार्थतः । तदेवार्थस्वरूपेण भ्रांति ·(९) दर्शनतः स्थितम् " इति विष्णुपुराणे । प्राणा इंद्रियाणि यत्र जीवे निलीयते तत्परतंत्रलादेहस्य धारकाः माणापानादयो वा तस्मि- अक्लिीयते । प्राणितीति भाणो जीव परे पंसि निलीयत इतिः चा माणान् जीवांश्चात्मनि संहरस्तेषामा प्रय इति वा प्राणनिलयः १९६०) । पोपपन्नमरूपेण प्राणानिति । प्राणभृत् । प्राणिनो जीवयन् माणाख्यः पवनविते प्राणजीवनः " प्राणेन नापानेन पत्यों जीवति कयन । इतरेण तु जीवति यस्मिन्नेतानुपाश्रितो" इति मंत्रवर्णात् । तथ्यमपृतं सत्यं परमार्थसत्तत्वामित्येते एकार्थवा- चिनः परमार्धसतो ब्रह्मणो वाचकाः । तचं स्वरूपं ययावदेत्तीति तयाविन् । एकथासावात्मा चे येकात्मा । "आत्मा वा इदमेक एकाग्र आसीत्" इति श्रुतेः । “यञ्चामोत्ति यदादत्ते यचाति विप. यानिह । ययास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति गीयते " इति स्मृतेश्च । 'जायते अस्ति चर्यते विपरिणमते अपक्षीयते नश्यति' इति पदावविकारानतीत्य गच्छतीत जन्ममृत्युनरातिग इति "न जायते म्रियते वा विपश्चिद्" इति मंत्रार्णात् ।। ११६॥ भूर्भुवःस्वम्तहस्तारः सपिता प्रपितामहः ।। यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञांगो यज्ञवाहनः ॥११७॥ भूर्भुवःस्लाममाव्यानि त्रीणि ज्यादतिरूपाणि अपीस्गरागि चन्हचा आहतोमादिना जगप्रयं तरनेष्यते चेति भुस्यस्ताः। " अग्ना न्यस्ताहतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्यानायने वृष्टि टेरन ततः मना" इति मनुवचनात् । अयरा भूर्भुवःस्वस्तरः समाग्यो सरोकायमसारी भवःसस्तरः प्रयासमायं गेस्प बापाप्य निष्ठनीति का अपमानाः । संमार सागरागारपगारः । पणो ग! मरम्य गेरम्प जना इति सनि लिपस्स ममपि पितति मपितायाःयक्षामना प (२७. )। पानो पाना मामी रा यानिः । “हि सय ·झानां भोक्ता च ममुरव च" इति भगवचनात् । यजमानालना हृदयो योगी महासत्रमयो महान् । उपाकर्मेष्टिावकमवावर्त (८०) तिष्ठन् यज्वा । यज्ञा अंगान्यस्येति यज्ञांगो वराहमूर्तिः । ॥ वेदपादो यूपदंपः क्रतुहस्तथितीमुखः । अग्निजिव्हो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोराक्षणो दिव्यो वेदांतश्रुतिभूपणः । आज्यनासः सुवर्तुंड: सामयोपम्पनो महान । धर्मसत्यमयः श्रीमान् कमविक्रमसः क्रियः । प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुनानुमहाभुजः । उदात्री होमटिंगः फलवीजमहोपाधः । वारवंतरात्मा मंस्फिन विकृत सोमशेणितः । वेदीकंपो हविगंधी हव्यकव्यास्थिवेगवान् । भान्वंशकायो पुतिमान् नानादीसाभिरवितः । दक्षिणा भूपणः । नानाछंदोगतिपयो गुह्योपनिषदासनः । छापापन्नी सहायो वै येरुशृंग इवोजित" इति इरिवंशे । फलहेतुभूतान्यज्ञान चाहयतीति यज्ञवाहनः ।। १७ ।। यज्ञभूधज्ञवद्यज्ञी यज्ञमुग्यज्ञसाधनः ॥ यज्ञांतकृयज्ञगुह्यमन्त्रमन्नाद एव च ॥ ११८॥ यज्ञ विभीति पाति वा यनभृत् । जगदादौ तदंते च यज्ञ क. रोतीति कृतति वा यज्ञकृत् । यज्ञानां तत्समाराध्यात्मनां प्रधान तत्स मायानां शेतीति यज्ञी । पझं भुक्त भुनक्तीति का पज्ञभ । यत्र- साधनं तत्माप्ताविति पक्षसाधनः। यजम्यांत फलमाप्ति कुर्वन् यहांत- व । वैष्णन्यवंशंसनेन पूर्णाहुत्या पूर्ण कृत्वा यज्ञसमाप्ति करो- नीति वा यज्ञांतकृत् ( ९८०) यज्ञानां गुही ज्ञानयज्ञः इष्टफलाभि संधिरहितो का यज्ञः तदभेदोपचारात ब्रह्म यज्ञगुह्यम् । अद्यते अत्ति च भूदानीत्यनं । अनमनीत्यन्नादः। सर्व जगदनादिरूपेणानीपो मात्मकमेवेति दर्शयितुमेवकारः चशब्दः सर्वात्मनामेकस्मिन्पर- स्मिन्युसि समुचित्य वृत्ति दर्शयितुम् ।। ११८ ॥

·(८१) आत्मयोनिः स्वयंजातो वैखानः सामगायनः ।। देवकीनंदनः स्रष्टा क्षितीशःपापनाशनः॥११९॥ आत्मैव योनिरुपादानकारणं नान्यदित्यात्मयोनिः । निमित्त कारणमीप स एवेति दर्शयितुं स्वपंजात इति । 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा दृष्टांतानुपरोधात् ' इत्यत्र स्थापितमुभयकारणत्वं हरेः । विशपेण खननाद्वैखानः । धरणी विशेषेण खनित्वा पातालवासिनं हिरण्याक्ष- वाराहं रूपमास्थाय जघानेति पुराणे प्रसिद्धम् । सामा- नि गायतीति सामगायनः । देवक्याः सूतो देवकीनंदनः। 'ज्यो. तीपि शुक्राणि च यानि लोके त्रयो लोका लोकपालास्वयी च । त्रयोऽग्नयवाहुतयश्च पंच सर्वे देवा देवकीपुत्र एव" इति महामा रते । यतः स्रष्टा सर्वलोकस्य । क्षितर्भूमेरीशः क्षितीशः दशरथा- त्मनः (९९० ) कीर्तितः पूजितो ध्यातः स्मृतः पापराशिं नाश- पन् पापनाशनः । " पक्षोपवासाद्यत्पापं पुरुषस्य मणश्यति । प्राणायामशतेनैव तत्पापं नश्यते नृणाम् । माणायामसहस्रेण यत्पा नश्यति नृणाम् । क्षणमात्रेण उत्पापं होर्यानात्मणश्यति " वृद्धशातातपवचनम् ।। ११९ ॥

·"
(८२)
मगदां वहन् गदाधरः । रथांग चक्रमस्य पाणों स्थितं स स्यांग-
पाणिः । अतएवाशक्यशोभण इत्यक्षोभ्यः । केवलमेतावत्येवायुधा-
न्यस्येति न नियम्यते । अपि तु सर्वाण्यैव प्रहरणान्यायुधान्यस्पेति
सर्वमंदरणायुधः । आयुक्त्वेनामसिद्धान्यपि करजादीन्यस्यायुधानि
भवतीत्यंते सर्वमहरणायुध इति वचनम् । सत्यसंकल्पत्वेन सर्वेश्वरत्वं
दर्शयितुम् ।
एप सर्वेश्वर " इति श्रुतेः विचनं समातिं
योतयति ॐनम इति ओंकारश्यात मंगलायः “ओंकारचायशब्दय
द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । कंठं भित्त्वा विनिर्यातो तेन मांगलिकावुभौ"
इति वचनात् । अंते नम इत्युक्त्वा परिचरणं कृतवानिति “भूषि-
'धांते नम उक्ति विधेम इतिश्रुतेः । “धन्यं तदेव लग्न तन्नक्षत्र
तदेव पुण्यमहः । करणस्य च सा सिद्धिर्यत्र हरिः प्राइनमस्कि
यते " इति च । मागित्युपलक्षणम् । अंतेऽपि नमस्कारस्य शिष्टरा-
चरणाद् नमस्कारफलं मागेर दर्शितम् " एकोऽपिकृष्णस्य कृतः
प्रणामो दशाश्वमेधावभूषेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म
कृष्णपणामी न पुनर्भवाय " ।। "अतसीपुप्पसंकाशं पीतवाससम
च्युतम् । ये नमस्यति गोविंद न तेषां विद्यते भयम् । लोकत्र-
पाधिपतिममतिमाभावीपत्मणम्य शिरसा प्रभविष्णुपीशम् ।
मांतरभन्लयकल्पसहस्रनातमाशुभशांतिमुपयाति नरस्य पापम् ।।
(१०००) ।। १२० ॥ इति नाम्नां दशमशनं विवृतम् ।।
इतीद कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ।।
नानां सहस्रं दिव्यानामशेपेण प्रकीर्तितम्।१२१॥
इनीदमित्यतेन नाममदघमन्यूनानिरिक्तमिति दर्शयति । दिव्या
नाममानानां नानां सहसं ममानितमिनि वदता मारांतरे
'णापि मंग्योपतिर्दशिता ॥ १२१ ॥

·(८३) . य इदं शृणुयानित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।। नाशुभं प्राप्नुयाकिचित्सोऽमुत्रेह च मानवः१२२ प्रक्रमे " किंजपन्मुच्यते जंतुः" इति जपशब्दोपादानात् । कर्तियदित्पनेनापि विविधनपो लक्ष्यते । उच्चोपांशुमानसलक्षण- विविधः । य इदं शृणुयादित्यादिः । स्पष्टार्यः परलोकमात- स्थापि नहुपादावशुभप्राप्त्यभावं सूचयितुममुत्रेत्युक्तम् ।। १२२ ॥ वेदांतगो ब्राम्हणः स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत्।। वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्दः सुखमवाप्नुया१२३ वेदांतानामयं ब्रह्म गच्छत्यवगच्छतीति वेदांतगः । कि जपमन्मुच्यते अंतुर्जन्नसंसारखंयनात्" इतिवचनात् । जपकर्मणि साक्षान्मक्तिशंकायां कर्मणां साक्षान्मोक्षहेतुःसं नास्ति ज्ञानेनैव मोक्ष इति दर्शयितुं 'वेदांतगो ब्राह्मणः स्यात् ' इत्युक्तम् । कर्मणां स्वतःकरणशुद्धिद्वारेण मोक्षहेतुत्वम् । कपायपक्तिः कर्माणि शानं तु परमा गतिः ॥ कपाये कमिः पके ततो ज्ञान पवर्तते । नित्यं ज्ञानं समासाद्य नरो बंधात्समुच्यते । धर्मात्सुखं च ज्ञानं च मानान्मोक्षोऽधिगम्यते । योगिनः कर्म कुवैति संग त्यतात्म- सुद्धपे । कर्मणा बभ्यते जंतुविद्ययैव विपुच्यते । तम्माकर्म न कुवैति पतयः पारदर्शिनः । यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय दिनो- तमः । आत्मज्ञाने शमे च स्पाहेदाभ्यासे च यन्नवान् तपसा कल्पप इति विद्ययामृतमश्नुते । इति । सानमुत्पयने पुप्तां क्षयात्पापस्य कर्मणः। यथादर्शतले मख्य पश्य- त्यापानमात्मनि " इत्यादिस्मृनिभर 'तपेतं वेदानुपपनेन ग्रा- प्रणा विदिपति यन दानेन तामा नायोन' "येन केन- चिरातापि परेनापि दरियोमेनानुपनपना र भाति" इत्यादि- स्मृतिभ्यो मानादर मोसः। प्रमस्दिानानि परम् । सरति " इति मानवं वचनम् ·शोकमात्मवित् । ब्रह्माद्रह्मैव भवति । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्यति तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यतेऽयनायेति । ब्रह्मयो विद्वाननिमेति कृतश्चन । इह चेदवेदीदयसत्यमस्ति । नचेदिहावेश महती विनिष्टिः । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । न कर्मणा न मनया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । वेदांतविज्ञानसुनिश्चतार्थाः संन्यासयो- गायतयः शुद्धसत्याः । ते ब्रह्मलोके तु परांतकाले परामृताः परि- मुच्यति सर्वे " इत्यादिश्रुतिभ्यः । 'शूद्रा मुखमवाप्नुयात् ' इति अवगैनैव । न तु अपयझेन । " तस्माच्छूद्रोऽनवला ” इति श्रुतेः "थावयेचनुरी वर्गाकृत्वा ब्राह्मणमग्रत' इत्यादिना महाभारतादि श्रवणयनुज्ञायत । " मुगतिमियाळूपणाञ्च शूद्रयोनि इतिः” हरिवंशे यथ शूद्रः शृणुयात्स सुखमवामुपादिति व्यवहितेन संबंधवर्णि- कानां कौनयेदित्यन्तेन ॥ १२३ ।। धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममार्थी चार्थमाप्नुयात् ।। कामानवामुयाकामी प्रजार्थी चामुयात्मजाम ॥ १२४ ॥ भक्तिमान्यः सदोत्थाय शु- चिस्तद्तमानसः॥ सहखं वासुदेवस्य नाना- मेतत्सकीर्तयेत् ॥ १२५ ॥ यशः प्राप्नोति विपुलं ज्ञातिप्राधान्यमेव च।। अचलां श्रिय- मानोति श्रेयः प्रामोत्यनुत्तमम् ॥१२६ । न भयं कचिदामोति वीर्य तेजश्च विंदतिभव- त्यरोगोधुतिमान् बलरूपगुणान्वितः||१२७|| रोगातों मुच्यते रोगाद्रद्धोमुच्येत बंधनाद।। भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येतापन्नआपदः ।।१२८॥ दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषो- ·परितन नायरेण गमनापं पादपो न भनि। मामय (८५) तमम् ।। स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिप्त- मन्वितः ।। १२९ ॥ वासुदेवाश्रयो मयों वासुदेवपरायणः । सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १३० ॥ न वासुदेवभ- तानामशुभं विद्यते कचित् ।। जन्ममृत्युज- राज्याधिभयं नैवोपजायते ॥ १३१ ।। चक्षरादीनामात्मायुक्तेन मनसाधिष्ठिताना स्नेषु स्वेपु विपये. वनुम्पतः प्रवृत्तिः कामः । मनायत इति प्रजा संततिः ॥१२४॥ भक्तिमानित्यादिना भक्तिमतः शुचेः सततमुद्युक्तस्यैकाग्रचित्तस्य श्रदालोविशिष्टफलाधिकारिणः । फलविशेष दर्शयति ॥ १२५ ॥ ॥ १२६ ॥ १२७ ॥ १२८ ॥ १२९ ॥ १३०॥ १३१॥ इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।। युज्येतात्मसुखशांतिः श्रीधुतिस्मृतिकीतिर्भिः१३२ अदा आस्तिस्यबुदिः। भक्तिर्भजनतापर्यम् आन्मनः मुग्वं आयामुग्वं तेन च क्षात्यादिभिव युध्यते ॥ १२ ॥ नक्रोधोनच मात्सर्य न लोभो नाशुभामतिः।। भवंति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरपोलमे ||१३३॥ नमोपो न प मामन भो नागमापनिगिति वागनु. पन मलाः॥॥

·द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूमहोदधिः ॥
वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥१३॥
ससुरामुरगंधर्व सयक्षोरगराक्षसम् ।।
जगदशे वर्ततेदै कृष्णस्य सचराचरम् ।।१३५ ॥
इंद्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्रज्ञ एव च।।१३६॥
द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रेत्यादिना स्तुत्यस्य वासुदेवस्य माहात्म्यकथा-
नेनोक्तानां फलाना प्राप्तिवचनं यथार्थकथनं नार्थवाद इति दर्श-
यति ।। १३४॥ १३५॥ १३६ ।।
सर्वांगमानामाचारः प्रथमं परिकल्प्यते ॥
आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥१३७॥
ऋपयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः॥
जंगमाजंगमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥१३८||
योगोज्ञानं तथा सांस्यं विद्या शिल्पादिकर्म च॥
वेदाःशास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्व जनार्दनात्।।३९॥
एको विष्णुर्महस्तं पृथग्भूतान्यनेकशः॥त्रीलो-
कान्च्याप्य भूतात्माभुक्त विश्वभुगव्ययः।।१४०||
"सर्यागमानामापार मथमं परिकल्प्यते । आचारसभयो धर्ना
धर्मस्य मान्यन " इत्पननायतिरवायेन सर्वधर्माणामाचारपन
एपाधियर इनि दयति ॥ ३७॥८॥३९॥ ४० ॥

·(८७) इमं रतवं भगवतो विष्णोर्म्यासेनकीर्तितम् ।। पठेद्य इच्छेत्पुरुषः श्रेयःमाप्तुं सुखानि च ॥१४॥ विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।। भजति ये पुष्कराक्षं न ते यांति पराभवम्।।२।। अर्जुनउवाचा पद्मपत्रविशालाक्ष पद्मनाभ सुरोत्तम ।। भक्तानामनुरक्तानां त्राता भव जनार्दन ॥४॥ श्रीभगवानुवाच ।। यो मां नामसहस्रेण स्तो- तुमिच्छति पांडव ॥ सोऽहमेकेन श्लोकेन स्तुतं एव न संशयः॥ १४ ॥ नमोस्त्व. नंताय सहरमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोख्खा- हवे ॥ सहस्रनाम्ने पुरुपाय शाश्वते सहस्र- कोटीयुगधारिणे नमः ॥ १४५ ॥ . ॥ इति विष्णुनामसहस्रस्तोत्रम् ।। इमं स्तवमित्यादिनामसहस्रशाखाईन सर्वज्ञेन भगवता कृष्ण- द्वैपायनेन सालानारायणेन कृतमिति सवेरर्थिभिःसादरं पठितव्यं स फलसिद्धप इति दर्शयति । विश्वेश्वरमित्यादिना विश्वेश्वरोपास नादेव स्तोतारस्ते धन्याः कृतार्थाः कृतकृत्या इति "आदरेण यथा स्तौति धनवंत धनेच्छया । तथाचेद्विधकर्तारं को न मुरीत. नाद” इति व्यासवचनम् । 'भमादाकरीता कर्म मच्यवेतारेषु पत। स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः॥ १४१ ॥ १४ ॥ ॥ १४३ ॥ १४४॥ १४५।।

·(८८)
सहस्रनामसंबंधव्याख्या सर्वसुखावहा। श्रुतिस्मृतिन्यायमूला रवि-
ता हरिपादयोः ॥ १ ॥ इतिथीगोविन्दभगवत्पूज्यपादाचार्यशि
प्यश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशंकराचार्यविरचितं विष्णोर्न
मसहसभाप्यं समाप्तम् ।। एतेपा सहस्रनाम्नां संख्येयम् ।। अच्युनः
१०० ॥ सिंहः २०० ॥ युगादिकृञ् ३०० ॥ अनयः ४००
भोक्ता ५०० ॥ शिवः ६०० ॥ सस्कृतिः ७०० ॥ सुवर्णबिंदु
८०० ॥ अव्ययः ९०० ॥ सर्वप्रहरणायुधः १००० ॥
समाप्तम्.
VIDYA
BHA,
SN.........
BHAVAN
25052
LIBRARYA
raya

·शुद्धिपत्रम् । म. " २ १९ १७ लोकाना पक्षत्वाचा शाठये दच्युत्तो त्वमावा २ ९ १२ १२ २६ १२ २५ ७ ९ २८ २२ ३ ५ १० व्यश्रुते मद्वेषिणा तूलरशि न्तम॒तम् यह योमी द्रष्ट व्याव योगविदा विधि नाप्यनु यत्वा नई दवत भूर्गमः क्यत्यत्वा मापदिति समितः विष्णासेनः मगद विजेया लोकानां पेक्षत्वाचा शाध्ये दच्युतो त्वमेवा ब्रह्म व्यभुते मवेषिणां ठूलराशि ধুন यह यामी ट याव योगविदा निधि नाप्युप थीत्कनिन तर्द देवत भूगर्भः दपत्वा मपादिति समितः विष्वक्सेनः मगवद्ध २५ . २२ २२ २३ २३ २४ १ २४ २५ १४ २७ २७ २८ १२ विजयो त्यनिरुद्धः ७ ३१ ·भ मो २४ ३६ २६ १ २१ '४० ४२ ४५ ४५ १३ १५ २१ साक्षः स्यति श्रतेः वर्षण कस्मी पाणिनी स्पष्ट महद्भागे महाधनः जितत्पु तत्का सत्कतिछि देवा दनु वृतात्मा दुर्लभः श्वर दयर्थः चाणुरो अमाक साक्ष स्येति श्रुतेः वर्षणा कस्मि বার্ষিায় स्प: महगोग महामस: जित्यु तत्क सत्कीतिक दवा दमनु वृत्तात्मा दुर्लमः श्वरः यर्थ चापर अवाक १५ २२ . ९ २५ ५ - २१ स्वस्ति २३ स्वति शाह पात् शाई यात चायत मारमा ज्ञायते प्रति आम्मयु शातिश्री ·(२) मो. ३२ २४ ३६ ३८ ३८ २१ १७ १३ १५ ४२ ४५ ४९ २१ साक्षः स्यति अतेः वर्षण कस्मी पाणिनी स्पष्ट महद्भागे महाधनः जितत्पु तन्का सत्कतिछि देवा दनु वृतात्मा दुर्लभः श्वर दयर्थः चाणुरां अवाक म्राक्ष स्येति श्रुतेः वर्षणा कस्मि पाणिनीय स्पष्टः महद्भोग महामंसः जित्यु तल्क सत्कीर्तिश्ठि दवा दमनु वृत्तात्मा हुर्लमः श्वरः यर्थ चाणरा अवाक् १६ १५ २२ ६ ६३ ५ ९ २५ १५ ७० स्वस्ति १२ २३ शाई यात् कुत ज्ञायते ८४ स्वति शाङ्ग यात् कृत ज्ञायत इतिः आत्मायु क्षति:श्री ३ आत्मयु क्षातिश्री