·liedeste Sanraha Series
MAN
1846
"C"
KADAMBARI SANGRAHA
***
PURVA HAGA
MAHASH0001-.YA
PANDITHARAJA R. V. KRISHNAMACHARIAR
ABHINAVA MTIH DANA,
3699
BM

·प्रा
संग्रहकल्पलतायाः प्रथमा मञ्जरी।
39॥ कादम्बरीसंग्रः॥
॥ पूर्वभागः ॥
"अभिनवभट्टबाण-शब्दतर्कालंकारविद्याभूषण-"
" पण्डितराज" बिरुदभाजा वात्स्यचक्रवर्तिना
महामहोपाध्यायेन रायपेट्टै कृष्णमाचार्येण
समुद्धृत्य संकलितः।
(पञ्चमं मुद्रणम्)
मदरास् मैलापूर नगरस्थ
श्रीबालमनोरमामुद्रायन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितः
न्यम् ]
१९३९
[रू. १-८-

·PLACED ON THE SHELF
Dato h:9.90
WA
-
PER
SRI VENKATESW
CENTRAL
RESEA? CENTRE
Acc. No
23.6.99
Date
TIRUPATI.
015,30620,1

·v.v.8. Krishnamorithy,
PREFACE
There are not many prose works in Sanskrit
literature ; so much so that this paucity is generally
believed to be the cause of Sanskrit not being a
spoken language. Though this is not the place for an
examination of the correctness of this theory, there is
no denying the fact that the number of prose works
in Sanskrit can be counted on one's fingers. It is
also undisputed that of all the authors of extant
Sanskrit prose works, Bāņa is the most famous, and
even among Bana's works Kādambarī is admittedly
by far the best in point of style, diction, majesty and
flow. Its plot is most skilfully woven, its style is
most elegant and musical. Its descriptions are
always realistic, and its characters are life-like anc
consistent to a very unusual degree. The feeling
and emotions delineated in it are quite natural. Ir
short it is one of the ornaments of Indian classica
literature; its study invigorates its readers and
refreshes the depressed. On his representation o
Kādambarī in particular, Bāņa has spent all hi
wealth of observation, fulness of imagery and keen
ness of sympathy. His flight of imagination is suc]
that even after the most exhaustive description h
feels that it is not enough and so adds the word
इत्येतानि चान्यानि च ।

·iv
Even such a masterpiece is, I am afraid, n
widely read and appreciated. In the midst of t]
multifarious subjects to which he has to direct !
attention, the student has not the time enough 1
a patient study of the whole work. In some cas
it may be the inability to comprehend the force o:
work which has always attracted several of t
best intellects of the East. Even some Pand
allege that since Kādambarī does not treat of a
of the acknowledged sacred personages with t
Purāṇas as its background, it is not worth th
while to waste their precious time and energy or
study of this book. True it is, it would have be
far better if Bāņa had taken his theme from any
the several Purāņas which form the fountain
almost all the classical Sanskrit works. But t
story, taken as it is with slight modifications
names from the Brihatkathā, was evidently chos
since it tallied with the author's own life-story
the guise of that of the parrot Vaišampāyana. T
fact will be clear from a perusal of both Kādamb
and Harshacharita.
Though the Uttarabhāga or the second pa
which is a continuation of the story by the auth,
son, is not as great a masterpiece as the Pūrvabi
ga, still it may safely be said that only the son
Bāņa could have completed the story as he has do

·e For the past ten years I have been a close ident of Kādambarī, and every time I read it, I und new and hidden meanings of several passages hich did not strike me before. So much was I ruck with this richness of meaning and wealth of jagination that I was constantly trying to find out me method whereby I could present it to the ablic in such a manner that the readers might ppreciate its real worth without getting tired of le long and verbose descriptions contained in it. i one of my several interviews with Rao Bahadur 1. Rangachariar Avl., Professor of Sanskrit and omparative Philology, Presidency College, Madras, suggested to me the idea of condensing the ncient Sanskrit Prose works, especially Kadambarī nd Harshacharita, in such a way as to suit modern astes, preserving at the same time as much as ossible the very words of the original. According- Ý I most eagerly worked out the idea, since it olved the problem I was brooding upon for a long ime, with the result that I am now able to present his, the first of Gadya Sangraha series to the Jublic. In this Kādambari Sangraha I have eliminated all such descriptive portions as are unnecessarily ong, all pun upon words which are rather uninteresting and also all repetitions which do not exemblify the author's thorough mastery of Sanskrit ·vi aguage and his skill in using felicitous expressions opportunity affords. But I have used throughout, e very words of Bāņa (just altering the forms of rbs wherever the work of compilation necessijed it) retaining all such descriptive passages, d elegant similes and metaphors as will interest odern readers. As far as possible I have retained passages, conversational as well as delineatory of elings and emotions. I regret much that pressure space compelled me to strike out some portions of at fine piece of successful realism viz., Sukanāsa's vice to Chandrāpīda, (which, by the way, is a asterly review of the dangers to which men in alted positions are of necessity exposed) as also of e excellent description of the old Dravida pārmika. I have tried my best to keep up in this mpilation, the elegance and the charm of the iginal ; how far I have succeeded in my earnest deavours, I leave my readers to judge. In this nnection I may be permitted to print here the tter of Rao Bahadur M. Rangachariar Avl.. ritten after a perusal of this work. Triplicane, y Dear Pandit, 15-3-06 am so glad that you have been able to rry out my suggestion regarding the Kādambari engraha so well. From what I have known of I

·vii
your work, I believe it will prove of great use in
the hands of Sanskrit students and make it easy
for them to appreciate the story as well as the
style of Kādambarī.
Yours with sincere regards,
M. Rangachar.
If my humble work achieves the above purpose,
if it finds a place in the hands of every Sanskrit
student and creates in him a taste for the style
of Kadambarī, I would consider myself amply
rewarded for my labours.
I have generally followed the readings adopted
by Dr. Peterson in his edition of Kādambarī,
which, I may say, is very carefully edited.
Trichinopoly
21-3-1906.
R. V. KRISHNAMACHARIAR,
V.V. krishnamoorthy.
list-moditis

·PREFACE TO THE FIFTH EDITION.
In this edition of the work, I have carried ou
several improvements in punctuation, particularl
the quotation marks, which will greatly facilitat
an easy understanding of the text.
I have grea
pleasure in expressing my gratitude to the Pro
prietor, Sri Balamanorama Press, Mylapore, Madre
for the neat execution of this edition of the boo
and the expeditious printing at short notice.
heter The biateness of their
ing's plifferent at limbs and qualities, are
described as being presided
rept deisies condeædeyty i fit aporeaza
वाय
Lagana who is to other than all the gore
lashere brought att
24-7-1939.
R. V. KRISHNAMACHARIAF
by
of Fay Beltyper
ve unitated

·॥ श्रीः ।। ॥ कादम्बरीसंग्रहः ॥ -:0: ॥ पूर्वभागः ॥ पाकशासन ess 65 SHAN - ములాయిము వసు इवापरः चतुरुदधिमालामेखलाया भुवो भर्ता, प्रतापा राँगाव- तसमस्तसामन्तचक्रः, कर्ता महाश्वर्याणाम् , आहर्ता ऋतूनाम् , आदर्शः सर्वशास्त्राणाम् , उत्पत्तिः कलानाम् , कुलभवनं गुणानाम् , आश्रयो रसिकानाम् , राजा शूद्रको नाम ।। - यश्च मनसि धर्मेण, कोपे यमेन, प्रसादे धनदेन, प्रतापे वह्निना, भुजे भुवा, दृशि श्रिया, वाचि सरस्वत्या, मुखे शशिना, प्रज्ञायां सुरगुरुणा, रूपे मनसिजेन, तेजसि सवित्रा व वसता, सर्वदेवमयस्य प्रकटितविश्वरूपाकृतेरनुकरोति भग- तो नारायणस्य ॥ 3 तस्य च राज्ञो जलावगाहनायातजयकुञ्जरकुम्भसिन्दूरसं- व्यायमानसलिलया वेत्रवत्या सरिता परिगता विदिशाभिधाना नगरी राजधान्यासीत् ।। बले मरुता, 5. వచ్చిన ·कादम्बरीसंग्रहे - स तस्यामवजिताशेषभुवनमण्डलतया विगतराज्यचिन्ताभार नेवृतः, वलयमिव लीलया भुजेन भुवनभारमुद्वहन् , अमरगुरुमपि पज्ञयोपहसद्भिरनेककुलक्रमागतैरसकृदालोचितनीतिशास्त्रनिर्मल मनोभिरलुब्धैः स्निग्धैः प्रबुद्धैश्चामात्यैः परिवृतः, समानवयोविद्या- ठंकारैरग्राम्यपरिहासकुशलैरिङ्गिताकारवेदिभिः केसरिकिशोरकै- रेव विक्रमैकरसैरपि विनयव्यवहारिभिरात्मनः प्रतिबिम्बैरिव राजपुत्रैः सह रममाणः प्रथमे वयसि सुखमतिचिरमुवास । तस्य वातिविजिगीषुतया महासत्त्वतया च तृणमिव लघुवृत्ति स्त्रैणमाक- छयतः प्रथमे वयसि वर्तमानस्यापि रूपवतोऽपि संतानार्थिभिर. मात्यैरपेक्षितस्यापि वनिताव्यतिकरस्योपरि द्वेष इवासीत् । सत्यपि लावण्यवति विनयवत्यन्वयवति हृदयहारिणि चावरोधजने, स कदाचित्स्वयमारब्धमृदङ्गवाद्यः संगीतकप्रसङ्गेन, कदाचिन्मृगया व्यापारेण, कदाचित्काव्यप्रबन्धरचनेन, कदाचिच्छास्त्रालापेन कदाचिदाख्यानकाख्यायिकेतिहासपुराणाकर्णनेन, कदाचिदालेख्य विनोदेन, कदाचिद्वीणया, कदाचिद्दर्शनागतमुनिजनचरणशुश्रूषया कदाचिदक्षरच्युतकमात्राच्युतकबिन्दुमतीगूढचतुर्थपादप्रहेलिकाप्र- दानादिभिः, वनितापराङ्मु खः सुहृत्परिवृतो दिवसमनयत् यथैव च दिवसम् , एवमारब्धविविधक्रीडापरिहासचतुरैः सुहृद्भि रुपेतो निशामनैषीत् ।। 5 एकदा तु नातिदूरोदिते भगवति सहस्रमरीचिमालिनि राजानमास्थानमण्डपगतमङ्गनाजनविरुद्धेन वामपाविलम्बिन कौक्षेयकेण भीषणरमणीयाकृतिः प्रतीहारी समुपसृत्य क्षितितलनि , ·पूर्वभागः । MY हितजानुकरकमला सविनयमब्रवीत्-“देव, द्वारस्थिता सुरलो- कमारोहतस्त्रिशङ्कोरिव कुपितशतमखहुंकारनिपातिता राजलक्ष्मी- दक्षिणापथादागता चाण्डालकन्यका पञ्जरस्थं शुकमादाय देवं विज्ञापयति-'सकलभुवनतलसर्वरत्नानामुदाधिरिवैकभाजनं देवः । विहंगमश्चायमाश्चर्यभूतो निखिलभुवनतलरत्नमिति कृत्वा देव- पादमूलमादायागताहमिच्छामि देवदर्शनसुखमनुभवितुम्' इति । एतदाकर्ण्य देवः प्रमाणम्" इत्युक्त्वा विरराम । उपजातकुतू- हलस्तु राजा समीपवर्तितां राज्ञामालोक्य मुखानि को दोषः । प्रवेश्यताम्' इत्यादिदेश॥ अथ प्रतीहारी नरपतिवचनानन्तरमुत्थाय तां मातङ्गकुमारी प्रावेशयत् । प्रविश्य च सा नरपतिसहस्रमध्यवर्तिनम्, अवलम्बि- तस्थूलमुक्ताकलापस्य कनकशृङ्खलानियमितमणिदण्डिकाचतुष्टयस्य गगनसिन्धुफेनपटलपाण्डुरस्य नातिमहतो दुकूलवितानस्याधस्ता- दिन्दुकान्तमणिपर्यङ्किकानिषण्णम् , उद्धूयमानकनकदण्डचामरक- लापम्, अमृतफेनधवले गोरोचनालिखितहंसमिथुनसनाथंपर्यन्ते चारुचामरपवनप्रनर्तितदशे दुकूले वसानम्, अतिसुरभिचन्दनानु- लेपनधवलितोरःस्थलम् , उपरिविन्यस्तकुङ्कुमस्थासकम् , धौतपट्टायतमष्टमीचन्द्रशकलाकारमूर्णासनाथं ललाटदेशमुद्वहन्तम्, अपरिमितपरिवारजनमप्यद्वितीयम् , अविरतप्रवृत्तदानमप्यमदम् , राजानमद्राक्षात् ॥ आलोक्य च सा दूरस्थितैव वेणुलतामादाय नरपतिप्रबोध- नार्थमसकृत्सभाकुट्टिममाजघान ; येन सकलमेव तद्राजकमेकपदे V अमलकल- ·कादम्बरीसंग्रहे , , न वेणुलताध्वनिना युगपदावलितवदनमवनिपालमुखादाकृष्य क्षुस्तदभिमुखमासीत् ।। अवनिपतिस्तु दूरात् 'आलोकय' इत्यभिधाय प्रतीहार्या नेर्दिश्यमानां ताम् अनवरतकृतव्यायामतया यौवनापगमेऽप्यशि. थेलशरीरसंधिना पुरुषेणाधिष्ठितपुरोभागाम्, आकुलाकुलकाकपक्ष- रिणा कनकशलाकानिर्मितं पञ्जरमुद्वहता चाण्डालदारकेणानु- म्यमानाम् , आगुल्फावलम्बिना नीलकञ्चुकेनावच्छन्नशरीराम् , परि रक्तांशुकरचितावगुण्ठनाम् , मेखलादाम्ना परिगतजघनस्थ- गम् , अतिस्थूलमुक्ताफलघटितेन शुचिना हारेण कृतकण्ठग्रहाम् , श्रेयमिव हस्तस्थितकमलशोभाम् , यक्षाधिपलक्ष्मीमिवालकोद्भासि- तीम् , अचिरोपरूढयौवनामतिशयरूपाकृतिमनिमेषलोचनो ददर्श ।। समुपजातविस्मयस्य चाभून्मनसि महीपतेः-"अहो विधा- पुरस्थाने रूपनिष्पादनप्रयत्नः । तथा हि-यदि नामेयमात्मरूपो- हसिताशेषरूपसंपदुत्पादिता, किमर्थमपगतस्पर्शे कृतं कुले जन्म । मन्ये च, मातङ्गजातिस्पर्शदोषभयादस्पृशतेयमुत्पादिता जापतिना ; अन्यथा कथमियमक्लिष्टता लावण्यस्य । न हि कर- जलस्पर्शक्लेशितानामवयवानामीदृशी भवति कान्तिः” इत्येवमादि चन्तयन्तमेव राजानमीषदवगलितकर्णपल्लवावतंसा प्रगल्भ- वनितेव कन्यका प्रणनाम । कृतप्रणामायां च तस्यां मणि- कुट्टिमोपविष्टायां स पुरुषस्तं विहङ्गमादाय पञ्जरगतमेव किंचिदुप- मृत्य राज्ञे न्यवेदयत् ; अब्रवीच-"देव, विदितसकलशास्त्रार्थः, वेदिता गीतश्रुतीनाम् , काव्यनाटकाख्यायिकाख्यानकप्रभृतीनाम- ·पूर्वभागः। परिमितानां सुभाषितानामध्येता स्वयं च कर्ता, गजतुरगपुरुषस्त्री- लक्षणाभिज्ञः, सकलभूतलरत्नभूतोऽयं वैशम्पायनो नाम शुकः; सर्वरत्नानां चोदधिरिव देवो भाजनमिति कृत्वैनमादायास्मत्स्वामि- दुहिता देवपादमूलमायाता । तदयमात्मीयः क्रियताम्” इत्युक्त्वा नरपतेः पुरो निधाय पञ्जरमसावपससार ।। अपसृते च तस्मिन् , स विहंगराजो राजाभिमुखो भूत्वा समुन्नमय्य दक्षिणं चरणमतिस्पष्टवर्णस्वरसंस्कारया गिरा कृत- जयशब्दो राजानमुद्दिश्यामिमां पपाठ- स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः । चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ।। राजा तु तां श्रुत्वा संजातविस्मयः सहर्षमासन्नवर्तिनमति- वयसमग्रजन्मानमखिलमन्त्रिमण्डले प्रधानममात्यं कुमारपालित- नामानमब्रवीत्-" श्रुता भवद्भिरस्य विहंगमस्य स्पष्टता वर्णोच्चा- रणे, स्वरे च मधुरता ? प्रथमं तावदिदमेव महदाश्चर्यम् , यदयम- संकीर्णवर्णप्रविभागामभिव्यक्तमात्रानुस्वारसंस्कारयोगां विशेष- संयुक्तां परिस्फुटाक्षरां गिरमुदीरयति । तत्र पुनरपरम्-अभिमत- विषये तिरश्चोऽपि मनुजस्येव संस्कारवतो बुद्धिपूर्वा प्रवृत्तिः । तथा हि-अनेन समुत्क्षिप्तदक्षिणचरणेनोच्चार्य जयशब्दमियमार्या मामुद्दिश्यातिस्फुटाक्षरं गीता । प्रायेण हि पक्षिणः पशवश्च भयाहारनिद्रासंज्ञामात्रवेदिनो भवन्ति । इदं महच्चित्रम्” इत्यु- क्तवति भूभुजि कुमारपालितः किंचित्स्मितवदनो नृपमवादीत्- "देव, किमत्र चित्रम् । एते हि शुकशारिकाप्रभृतयो विहंगमविशेषा ·कादम्बरीसंग्रहे - -- पाश्रुतां वाचमुच्चारयन्तीत्यधिगतमेव देवेन । तत्राप्यन्यजन्मो- त्तसंस्कारानुबन्धेन वा पुरुषप्रयत्नेन वा संस्कारातिशय उप- यत इति नातिचित्रम् । अन्यत्-एतेषामपि पुरा पुरुषाणामिवा- परिस्फुटाभिधाना वागासीत् । अग्निशापात्त्वपरिस्फुटालापता कानामुपजाता, करिणां च जिह्वापरिवृत्तिः” इति । एवमुच्चार- येव तस्मिन् , अशिशिरकिरणमम्बरतलस्य मध्यमारूढमावे-- पन्नाडिकाच्छेदप्रहतपटुपटहनादानुसारी मध्याह्नशङ्खध्वनिरुद- ष्ठत् । तमाकर्ण्य च समासन्नस्नानसमयो विसर्जितराजलोकः. तिपतिरास्थानमण्डपादुत्तस्थौ ।। अथ चलति महीपतावन्योन्यमतिरभससंचलनचालिता- दपत्रभङ्गमकरकोटिपाटितांशुकपटानाम् , गमनप्रणामलालसा- महमहमिकया, वक्षःस्थलप्रेङ्खोलितहारलतानाम् , उत्तिष्ठतामा- दितिमहान्संभ्रमो महीपतीनाम् । इतश्चेतश्च निष्पतन्तीनां न्धदेशावसक्तचामराणां चामरग्राहिणीनां पदे पदे रणित- गीनां मणिनूपुराणां निनादेन, प्रतीहारीणां च पुरः ससंभ्रमं मुत्सारितजनानां भवनप्रासादकुञ्जषूच्चरितप्रतिशब्दतया दीर्घता- गतेनालोकशब्देन, प्रचलितजनचरणशतसंक्षोभभयादपहाय सुमप्रकरमुत्पततां च मधुलिहां हुंकृतेन, संक्षोभादतित्वरितपद- वृत्तैरवनिपतिभिः केयूरकोटिताडितानां कणितमुखररत्नदाम्नां च णिस्तम्भानां रणितेन सर्वतः क्षुभितमिव तदास्थानभवनमभवत् ।। अथ विसर्जितराजलोकः 'विश्रम्यताम्' इति स्वयमेवाभि- ाय तां चाण्डालकन्यकाम् , 'वैशम्पायनः प्रवेश्यतामभ्यन्तरम् ·Lts.. पूर्वभागः । , इति ताम्बूलकरङ्कवाहिनीमादिश्य, कतिपयाप्तराजपुत्रपरिवृतो नरपतिरभ्यन्तरं प्राविशत् । अपनीताशेषभूषणश्च दिवसकर इव विगलितकिरणजालः समुपाहृतसमुचितव्यायामोपकरणां व्याया- मभूमिमयासीत् । स तस्यां च समानवयोभिः सह राजपुत्रैः कृतमधुरव्यायामः, तत्कालं विरलजनेऽपि राजकुले समुत्सार- णाधिकारमुचितमाचरद्भिर्दण्डिभिरुपदिश्यमानमार्गः, गन्धोदक पूर्णकनकमयजलद्रोणीसनाथमध्याम् उपस्थापितस्फाटिकस्नानपी- ठाम् एकान्तनिहितैरतिसुरभिगन्धसलिलपूर्णैः स्नानकलशैरुप- शोभितां स्नानभूमिमगच्छत् ।। ततश्च तत्र निर्वर्तिताभिषेको विषधरनिर्मोकपरिलघुनी धवले परिधाय धौतवाससी, अतिधवलजलधरच्छेदशुचिना दुकूलपटपल्लवेन कृतशिरोवेष्टनः, संपादितपितृजलक्रियो मन्त्रपूतेन तोयाञ्जलिना दिवसकरमभिप्रणम्य देवगृहमगमत् । उपरचित- पशुपतिपूजनश्च निष्क्रम्य देवगृहान्निर्वर्तिताग्निकार्यो विलेपनभूमौ मृगमदकर्पूरकुङ्कुमवाससुरभिणा चन्दनेनानुलिप्तसर्वाङ्गो विरचि- तामोदिमालतीकुसुमशेखरः कृताम्बरपरिवर्तो रत्नकर्णपूरमात्रा- भरणः समुचितभोजनैः सह भूपतिभिराहारमभिमतरसास्वाद- जातप्रीतिरवनिपो निर्वर्तयामास ।। परिपीतधूमवर्तिरुपस्पृश्य च गृहीतताम्बूलस्तस्मात्प्रमृष्ट- मणिकुट्टिमात्प्रदेशादुत्थाय, नातिदूरवर्तिन्या ससंभ्रमप्रधावितया प्रतीहार्या प्रसारितं बाहुमवलम्ब्य, अभ्यन्तरसंचारसमुचितेन परिजनेनानुगम्यमानः, धवलांशुकजवनिकापरिगतपर्यन्ततया '।

·कादम्बरीसंग्रह . टिकमणिमयभित्तिबद्धमिवोपलक्ष्यमाणम् , अतिसुरभिणा मृग- भेपरिगतेनामोदिना चन्दनवारिणा सिक्तशिशिरमणिभूमिम् , कीर्णसालभञ्जिकानिवहेन गन्धसलिलक्षालितेन कलधौतमयेन भसंचयेन विराजमानम् , कुसुमामोदवासितप्रच्छदपटेन पट्टोप- ताध्यासितशिरोधाम्ना शयनेन सनाथीकृतवेदिकम् आस्थान- डपमयासीत् । तत्र च शयनतलनिषण्णः क्षितितलोपविष्टया : शनैरुत्सङ्गनिहितासिलतया खगवाहिन्या नवनलिनदल- मलेन करसंपुटेन संवाह्यमानचरणस्तत्कालोचितदर्शनैरवनि- भिरमात्यैर्मित्रैश्च सह तास्ताः कथाः कुर्वन्मुहूर्तमिवासांचक्रे । । नातिदूरवर्तिनीम् ‘अन्तःपुराद्वैशम्पायनमादायागच्छ' इति पजाततद्वृत्तान्तप्रश्नकुतूहलो राजा प्रतीहारीमादिदेश ।। अथ मुहूर्तादिव वैशम्पायनः प्रतीहार्या गृहीतपञ्जरः कनकवे- तावलम्बिना किंचिदवनतपूर्वकायेन सितकञ्चुकावच्छन्नवपुषा चुकिनानुगम्यमानो राजान्तिकमाजगाम । क्षितितलनिहितकर- स्तु कञ्चुकी राजानं व्यज्ञापयत्----"देव, देव्यो विज्ञापयन्ति- देशादेष वैशम्पायनः स्नातः कृताहारश्च देवपादमूलं प्रतीहार्या r:" इत्यभिधाय गते च तस्मिन् , राजा वैशम्पायनमपृच्छत्- वेदभिमतमास्वादितमभ्यन्तरे भवता किंचिदशनजातम्' इति । त्युवाच- "देव, किंवा नास्वादितम् । आमत्तकोकिललोचन- वर्नीलपाटलः कषायमधुरः प्रकाममापीतो जम्बूफलरसः। हरि- रभिन्नमत्तमातङ्गकुम्भमुक्तरक्तामुक्ताफलत्विषि खण्डितानि दा- बीजानि । नलिनीदलहरिन्ति द्राक्षाफलस्वादूनि च दलितानि ·पूर्वभागः। ९ ? स्वेच्छया प्राचीनामलकीफलानि । किं वा प्रलपितेन बहुना। सर्व- मेव देवीभिः स्वयं करतलोपनीयमानममृतायते” इति । एवंवादिनो वचनमाक्षिप्य नरपतिरब्रवीत्-."आस्तां तावत्सर्वमेवेदम्। अपन- यतु नः कुतूहलम् । आवेदयतु भवानादितः प्रभृति कात्न्येन आत्मनो जन्म । कस्मिन्देशे भवान्कथं जातः ? केन वा नाम कृतम् ? का माता ? कस्ते पिता? कथं वेदानामागमः ? कथं शास्त्राणां परि- चयः ? कुतः कलाः समासादिताः ? किं जन्मान्तरानुस्मरणम् उत वरप्रदानम् ? अथवा विहंगवेषधारी कश्चिच्छन्नं निवससि ? क वा पूर्वमुषितम् ? कियद्वा वयः ? कथं पञ्जरबन्धः ? कथं चाण्डाल- हस्तगमनम् ? इह वा कथमागमनम् ?' इति । वैशम्पायनस्तु स्वय. मुपजातकुतूहलेन सबहुमानमवनिपतिना पृष्टो मुहूर्तमिव ध्यात्वा सादरमब्रवीत्-"देव, महतीयं कथा । यदि कौतुकमाकर्ण्यताम्- | अस्ति पूर्वापरजलनिधिवेलावलग्ना... मध्यदेशालंकारभूता; मेखलेव भुवः,) वनकरिकुलमदजलसेकसंवर्धितैरतिविकचधवल- कुसुमनिकरमत्युञ्चतया तारागणभिव शिखरदेशलग्नमुद्वहद्भिः पाद- पैरुपशोभिता, मधुमदोपरक्तकेरलीकपोलकोमलच्छविना संचर- द्वनदेवताचरणालक्तकरसरञ्जितेनेव पल्लवप्रचयेन संछादिता, प्रेता- धिपनगरीव सदासंनिहितमृत्युभीषणा महिषाधिष्ठिता च, कात्या- यनीव प्रचलितखगभीषणा रक्तचन्दनालंकृता च, क्वचित्प्रलय- वेलेव महावराहदंष्ट्रासमुत्खातधरणिमण्डला, क्वचित्समरभूमिरिव शरशतनिचिता, कचिन्नारायणमूर्तिरिव तमालनीला, क्वचिद्वि- राटनगरीव कीचकशतावृता, विन्ध्याटवी नाम ।। - ॥)

·कादम्बरीसंग्रह AN , तस्यां च दण्डकारण्यान्तःपाति, सकलभुवनतलख्यातम् , पत्तिक्षेत्रमिव भगवतो धर्मस्य, दक्षिणाशामुखविशेषकस्य सुरलो- देकहुंकारनिपातितनहुषप्रकटप्रभावस्य भगवतो महामुनेरगस्त्य- भार्यया लोपामुद्रया स्वयमुपरचितालवालकैः करपुटसलिलसे- वर्धितैः सुतनिर्विशेषैरुपशोभितं पादपैः, तत्पुत्रेण च गृहीतव्रते- बाढिना गृहीतहरितपर्णपुटेन प्रत्युटजमटता भिक्षां दृढदस्युनाम्ना वेत्रीकृतम् , सरिता च गोदावर्या परिगतम् , आश्रमपदमासीत् ।। यत्र च दशरथवचनमनुपालयन्नुत्सृष्टराज्यो रामो महा- नेमगस्त्यमनुचरन्सह सीतया लक्ष्मणोपरचितरुचिरपर्णशालः बवट्यां कंचित्कालं सुखमुवास । यत्र च पीतोद्गीर्णं जलनिधि- उमिव मुनिना निखिलमाश्रमोपान्तवर्तिषु विभक्तं महादेषु ! यायतश्च यस्मिन् दशरथसुतशरनिपातितो योजनबाहोर्बाहुरग- प्रसादनागतनहुषाजगरकायशङ्कामकरोदृषिजनस्य ।। (तस्य चैवंविधस्य संप्रत्यपि प्रकटोपलक्ष्यमाणपूर्ववृत्तान्त- गस्त्याश्रमस्य नातिदूरे जलनिधिपानप्रकुपितवरुणोत्साहितेना- यमत्सरात्तदाश्रमसमीपवर्त्यपर इव वेधसा महाजलनिधि- पादितः, अम्बुरुहमधुपानमत्तकलहंसकामिनीकृतकोलाहलम् , नेलोल्लासितकल्लोलशिखरशीकरारब्धदुर्दिनम् , एकदेशावतीर्ण- नेजनापूर्यमाणकमण्डलुकलकलध्वनिमनोहरम, उद्वासिताप- नां देवतार्चनोपयुक्तकुसुमाभिलतामण्डपतलस्थितशिखण्डिमण्ड- रब्धताण्डवाभिरनेककुसुमपरिमलवाहिनीभिर्वनराजिभिरुपरुद्ध- एम्, अपरसागराशङ्किभिः सलिलमादातुमवतीणैर्जलधरैरिव .

·पूर्वभागः । . . , बहलपङ्कमलिनैर्वनकरिभिरनवरतमापीयमानसलिलम् , अगाधम् ,. अप्रतिमम् , अपां निधानं पम्पाभिधानं पद्मसरः ।। तस्यैवंविधस्य पद्मसरसः पश्चिमे तीरे दिग्गजकरदण्डानुका-. रिणा जरदजगरेण सततमावेष्टितमूलतया बद्धमहालवाल इव, दि- क्चक्रवालपरिमाणमिव गृह्णता भुवनान्तरालविप्रकीर्णेन शाखासं- चयेन प्रलयकालताण्डवप्रसारितभुजसहस्रमुडुपतिशकलशेखरमिव विडम्बयितुमुद्यतः, परिपीतसागरसलिलैगगनागतैः शाखान्तरेषु निलीयमानैः क्षणमम्बुभरालसैराीकृतपल्लवैर्जलधरपटलैरप्यदृष्ट- शिखरदेशः, तुङ्गतया नन्दनवनश्रियमिवावलोकयितुमभ्युद्यतः, नलिननाभ इव वनमालोपगूढः, नवजलधरव्यूह इव नभसि दर्शितोन्नतिः, अखिलभुवनतलावलोकनप्रासाद इव वनदेवतानाम् , अधिपतिरिव दण्डकारण्यस्य, महान् जीर्णः शाल्मलीवृक्षः ।। तत्र च शाखाग्रेषु कोटरोदरेषु पल्लवान्तरेषु स्कन्धसंधिषु जीर्णवल्कलविवरेषु महावकाशतया विस्रब्धविरचितकुलायसह- स्राणि दुरारोहतया विगलितविनाशभयानि नानादेशसमागतानि शुकशकुनिकुलानि प्रतिवसन्ति स्म । यैः परिणामविरलदलसंहति-pos रपि स वनस्पतिरविरलदलनिचयश्यामल इवोपलक्ष्यते दिवानिशं' निलीनैः । ते च तस्मिन्वनस्पतावतिवाह्यातिवाह्य रजनीमात्मनीडेषु, प्रतिदिनमुत्थायोत्थायाहारान्वेषणाय नभसि विरचितपतयः, दिवसकररथतुरगप्रभानुलिप्तमिव गगनतलमुपपादयन्तः, संचारि- णीमिव मरकतस्थली विडम्बयन्तः, सेन्द्रायुधमिवान्तरिक्षमादधाना विचरन्ति स्म शुकशकुनयः । कृताहाराश्च पुनः प्रतिनिवृत्यात्मकुला- y al or sath is added a future sense come कम + पति = वनस्पति '.. स् becomes ·१२ कादम्बरीसंग्रहे यावस्थितेभ्यः शाबकेभ्यो विविधान्फलरसान्कलममञ्जरीविकारांश्च चञ्चुपुटेन दत्त्वा दत्त्वा, अधरीकृतसर्वस्नेहेनासाधारणेन गुरुणा- पत्यप्रेम्णा तस्मिन्नेव क्रोडान्तर्निहिततनयाः क्षपाः क्षपयन्ति स्म ।। एकस्मिंश्च जीर्णकोटरे जायया सह निवसतः पश्चिमे वयसि वर्तमानस्य कथमपि पितुरहमेवैको विधिवशात्सूनुरभवम् । अति- बलया चाभिभूता ममैव जायमानस्य प्रसववेदनया जननी मे लोकान्तरमगमत् तरमगमत् । अभिमतजायाविनाशशोकदुःखितोऽपि खलु तातः सुतस्नेहादन्तर्निगृह्य पटुप्रसरमपि शोकम् , एकाकी मत्सं- वर्धनपर एवाभवत् । अतिपरिणतवयाश्च, अवस्रस्तांसदेशशिथिला- मपगतोत्पतनसंस्कारां पक्षसंततिमुद्वहन् , उपारूढकम्पतया च संतापकारिणीमङ्गलग्नां जरामिव विधुन्वन् , स्फुटिताग्रकोटिना वञ्चुपुटेन परनीडनिपतिताभ्यः शालिवल्लरीभ्यस्तण्डुलकणानादा- यादाय तरुमूलनिपतितानि शुककुलावदलितानि फलशकलानि समाहृत्य परिभ्रमितुमशक्तो मह्यमदात् । प्रतिदिवसमात्मना च मदुपभुक्तशेषमकरोदशनम् ।। एकदा तु प्रभातसंध्यारागलोहिते अपरजलनिधितटमवतरति चन्द्रमसि, ब्रजति विशालतामाशाचक्रवाले, आतप्तलाक्षिकतन्तुपा- इलाभिरायामिनीभिरशिशिरकिरणदीधितिभिः पद्मरागरत्नशलाका- संमार्जनीभिरिव समुत्सार्यभाणे गगनकुट्टिमकुसुमप्रकरे तारागणे, झपाजलजडकेसरं कुसुमनिकरमुदयगिरिशिखरस्थितं सवितार- 'मेवोद्दिश्य पल्लवाञ्जलिभिः समुत्सृजति कानने, धर्मपताकास्विव पमुन्मिषन्तीषु तपोवनाग्निहोत्रधूमलेखासु, विघटमानकमलखण्ड- . - - ad, ·१ Rehabi.m.. , , पूर्वभागः । (Part मधुशीकरासारवर्षिणि निशावसानजातजडिम्नि मन्दमन्दसंचारिणि प्रवाति प्राभातिके मातरिश्वनि, मधुलिहां कुमुदोदरेषु धनघटमान- दलपुटनिबद्धपक्षसंहतीनामुच्चरत्सु हुंकारेषु, प्रभातशिशिरमारुताहत- मुत्तप्तजतुरसाश्लिष्टपममालमिव सशेषनिद्राजिह्मतारं चक्षुरुन्मील- यत्सु शनैः शनैरूपरशय्याधूसरक्रोडरोमराजिषु वनमृगेषु, विजृम्भ- माणे श्रोत्रहारिणि पम्पासरः कलहंसकोलाहले, स्पष्टे जाते प्रत्युषसि, न चिरादिव दिवसाष्टमभागभाजि स्पष्टभासि भास्वति भूते, प्रया- तेषु यथाभिमतानि दिगन्तराणि शुककुलेषु, कुलायनिलीननिभृत- शाबकसनाथेऽपि निःशब्दतया शून्य इव तस्मिन्वनस्पती, स्वनीडा वस्थित एव ताते, मयि च शैशवादसंजातबलसमुद्भिद्यमानपक्षपुटे तातस्य समीपवर्तिनि कोटरगते, सहसैव तस्मिन्महावने, संत्रासित- सकलवनचरः, सरभसमुत्पतत्पतत्रिपक्षपुटशब्दसंततः, भीतकरि- पोतचीत्कारपीवरः, परिभ्रमदुरोणवनवराहरवघर्घरः, गिरिगु- हासुप्तप्रबुद्धसिंहनादोपबृंहितो मृगयाकोलाहलध्वनिरुदचरत् ॥ आकर्ण्य च तमहमश्रुतपूर्वमुपजातवेपथुरर्भकतया जर्जरित- कर्णविवरो भयविह्वलः समीपवर्तिनः पितुः प्रतीकारबुद्धथा जराशिथिलपक्षपुटान्तरमविशम् ।। अनन्तरंच सरभसमितो गूज यूथपतिलुलितकमलिनीपरिमलः इतः क्रोडकुलश्यमानभद्रमुस्तारसामोदः, इतो वनमहिषविषाण- कोटिकुलिशभिद्यमानवल्मीकधूलिः, इतो वनगजकुलम् , इत महिषबृन्दम् , इतो मृगपतिनखभिद्यमानकुम्भकुञ्जररसितम्, इय- मार्द्रपङ्कमलिना वराहपद्धतिः, इयमभिनवशष्पकबलरसश्यामला . इलो वन- ·23 Nov 170 कादम्बरीसंग्रह ४ TE ON SONG , . . रेणरोमन्थफेनसंहतिः, एषा निपतितरुधिरबिन्दुसिक्तशुष्कपत्र- टला रुरुपदवी, एष नखकोटिविलिखितविकट पत्रलेखो रुधिर- टलः करिमौक्तिकदलदन्तुरो मृगपतिमार्गः, इयमटवीवेणिकानु- ारिणी पक्षचरस्य यूथपतेर्मदजलमलिना संचारवीथी, चमरीप- हरियमनुगम्यताम् , त्वरिततरमध्यास्यतामियं वनस्थली, तरुशि रमारुह्यताम्, आलोक्यतां दिगियम् , आकर्ण्यतामयं शब्दः, ह्यतां धनुः, अवहितैः स्थीयताम् , विमुच्यन्तां श्वानः, इत्यन्यो यमभिवदतो मृगयासक्तस्य महतो जनसमूहस्य तरुगहनान्तरि- विग्रहस्य क्षोभितकाननं कोलाहलमशृणवम् ।। अथ नातिचिरादिव गिरिविवरविजृम्भिप्रतिवादगम्भी. ग शबरशरताडितानां केसरिणां निनादेन, सरभससारमेयविलु। मानावयवानामालोलकातरतरलतारकाणामेणकानां च करुण- जितेन, तरुशिखरसमुत्पतितानामाकुलाकुलचारिणां च पत्ररथानां लाहलेन, सर्वतः प्रचलितमिव तदरण्यमभवत् । अचिराच्च शान्ते तस्मिन्मृगयाकलकले, मन्दीभूतभयोऽहमुपजातकुतूहलः तुरुत्सङ्गादीषदिव निष्क्रम्य कोटरस्थ एव शिरोधरां प्रसार्य त्रासतरलतारकः शैशवात्किमिदमिति समुपजातदिदृक्षस्तामेव शं चक्षुः प्राहिणवम् ॥ अभिमुखमापतच्च तस्माद्वनान्तरात् , अन्तकपरिवारामिव रिभ्रमन्तम् , अशुभकर्मसमूहमिवैकत्र समागतम् , अनवरतशर- करवर्षिरामनिहतखरदूषणबलनिवहमिव तदपध्यानात्पिशाचता- DOS WOR " के ·: पूर्वभागः । SSUE RA of my . . Emiram मुपगतम् , अनेकसहस्रसंझयम्, अतिभयजर्मनमुत्पातवेतालबात- मिव शवरसैन्यमद्राक्षम् Aau मध्ये च तस्यातिमहतः शबरसैन्यस्य, प्रथमे वयसि वर्त मानम् , एकलव्यमित्र जन्मान्तरागतम् , आजानुलम्बेन कुञ्जर- करप्रमाणमिव गृहीत्वा निर्मितेन, भुजयुगलेनोपशोभितम् , अवि- रतश्रमाभ्यासादुल्लिखितोदरम् , इभमदमलिनमालानस्तम्भयुगल- मुपहसन्तमिवोरुदण्डद्वयेन, उपजातपरिचयैरनुगच्छद्भिः श्रम- वशारविनिर्गताभिः स्वभावपाटलतया शुष्काभिरपि हरिणशो- णितमिव क्षरन्तीभिर्जिह्वाभिरावेद्यमानखेदैः स्थूलवराटकमालिका- परिगतकण्ठैर्महावराहदंष्ट्राप्रहारजर्जरैरल्पकायैरपि महाशक्तित्वा- दनुपजातकेसरिव केसरिकिशोरकैरनेकवर्णैः श्वभिरनुगम्यमानम् , अंशावतारमिव कृतान्तस्य, सहोदरमिव पापस्य, सारमिव कलि- कालस्य, मातङ्गकनामानं शबरसेनापतिमपश्यम् । अभिधानं तु पश्चात्तस्याहमऔषम् ।। आसीच्च मे मनसि-"अहो! मोहप्रायमेतेषां जीवितम् , साधुजनविगर्हितं च चरितम् । तथाहि-पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः । आहारः साधुजननिन्दितो मधुमासादिः । शास्त्रं शिवारुतम् । समुपदेष्टारः सदसतां कौशिकाः । परिचिताः श्वानः । मित्राणि क्रूरकर्मसाधनानि धनूंषि । क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः । पशुरुधिरेण देवतार्चनम् । चौर्येण जीवनम् भूषणानि भुजङ्गमणयः । वनगजमदैरङ्गरागः । यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति, तदेवोत्खातमूलमशेषतः कुर्वते” इति चिन्तयत्येव मयि ·कादम्बरीसंग्रह सरस ఆలస్యము स शबरसेनापतिरटवीभ्रमणसमुद्भवं श्रममपनिनीषुरागत्य तस्यै शाल्मलीतरोरधश्छायायामुपाविशत् अन्यतमस्तु शबरयुट ससंभ्रममवतीर्य, ...तस्मात्करयुगपरिशोभिताम्भसः वैदूर्यद्रवानुकारि अत्यच्छतया स्पर्शानुमेयमम्भः कमलिनीपत्रपुटेन प्रत्यग्रोद्धृताश्च धौतपङ्कनिर्मलमृणालिकाः समुपाहरत् । आपीत सलिलश्च सेनापतिस्ता मृणालिकाः क्रमेणादशत् । अपगतश्रम श्वोत्थाय परिपीताम्भसा सकलेन तेन शबरसैन्येनानुगम्यमान शनैः शनैरभिमतं दिगन्तरमयासीत् ।। एकतमस्तु जरच्छबरस्तस्मात्पुलिन्दबृन्दादनासादितहरिण पिशितः पिशितार्थी तस्मिन्नेव तरुतले मुहूर्तमिव व्यलम्बत अन्तरिते च शबरसेनापतौ स जीर्णशबरः पिबन्निवास्माकमायण V सुचिरमारुरुक्षुस्तं वनस्पतिमा मूलादपश्यत् । उत्क्रान्तमित तस्मिन्क्षणे तदालोकनभीतानां शुककुलानामसुभिः । किमिव हि दुष्करमकरुणानाम् ? यतः स तमेनकसालँतुङ्गमभ्रंकषशाखा. शिखरमपि सोपानैरिवायत्नेनैव पादपमारुह्य ताननुपजातोत्पतन- शक्तीन् कांश्चिदल्पदिवसजातान् गर्भच्छविपाटलाञ्छाल्मलीकुसु- मशङ्कामुपजनयतः, कांश्चिदुद्भिद्यमानपक्षतया नलिनसंवर्तिकानु- कारिणः, प्रतीकारासमर्थानेकैकतया फलानीव तस्य वनस्पतेः शाखान्तरेभ्यः कोटरेभ्यश्च शुकशाबकानग्रहीत् । अपंगतातूंश्च कृत्वा क्षितावपातयत तातस्तु तं महान्तमकाण्ड एव प्राणहरमप्रतीकारमुपप्लवमुप- नतमालोक्य द्विगुणतरोपजातवेपथुर्मरणभयादुद्भान्ततरलतारकां ॥ LAronce (ACen a sudden sh so ke darot_ ·being at a los af todo । शुकरि अवतीर्य पूर्वभागः । शमितस्ततो दिक्षु विक्षिपन् , पक्षसंपुटेनाच्छाद्य मा तत्कालो- चितं प्रतीकारं तदेव मन्यमानः, स्नेहपरवशो मद्रक्षणाकुल: किंकर्तव्यताविमूढः क्रोडविभागेन मामष्टभ्य तस्थौ । असावपि पापः क्रमेण शाखान्तरैः संचरमाणः, कोटरद्वारमागत्य जीर्णासित- भुजंगभोगभीषणं प्रसार्य वामबाहुम , अतिनृशंसो मुहुर्मुहुर्दत्त चञ्चुप्रहारमुत्कूजन्तमाकृष्य तातमपगतासुमकरोत् । मा स्वल्पत्वाद्भयसंपिडिताङ्गत्वात्सावशेषत्वादायुषः कथमपि पक्ष- पुटान्तरगतं नालक्षयत् । उपरतं च तमवनितले शिथिलशिर- धरमधोमुखममुञ्चत् । अहमपि तच्चरणान्तराले प्रवेशितशिरोधरी निभृतमङ्कनिलीनस्तेनैव सहापतम् । अवशिष्टपुण्यतया तु पवन- वशसं पुञ्जितस्य महतः शुष्कपत्रराशेरुपरि पतितमात्मानमपश्यम् । अङ्गानि येन मे नाशीर्यन्त । यावच्चासौ तस्मात्तरुशिखरान्नाव- तावदहमवशीर्णपर्णसवर्णत्वादस्फुटोपलक्ष्यमाणमूर्तिः, पितरमुपरतमुत्सृज्य, नृशंस इव प्राणपरित्यागयोग्येऽपि काले कालान्तरभुवः स्नेहरसस्यानभिज्ञः, जन्मसहभुवा भयेनैव केवलसमिभयमानः, किंचिदुपजाताभ्यां पक्षाभ्यामीषत्कृ- तावष्टम्भो लुठन्नितस्ततः, कृतान्तमुखकुहरादिव विनिर्गतमात्मानं मन्यमानः, नातिदूरवर्तिनस्तमालविटपिनो मूलदेशमविशम् ।। ताञ्छुकशिशूनेकलतापाशसंयतानाबध्य, सेनापतिगतेनैव वमना तामेव दिशमगच्छत् । मां तु लब्धजीविताशं प्रत्यग्रपितृमरणशो- कशुष्कहृदयमतिदूर पातादायासितशरीरं संत्रासजाता सर्वाङ्गोप- तरति, बालतया 2 ·कादम्बरीसंग्रह V. पातुं इटा. , , पिनी बलवती पिपासा परवशमकरोत् । अनया च काल- लया सुदूरमतिक्रान्तः स पापकृदिति परिकलय्य, किंचिदुन्न- मेतकंधरो भयचकितया दृशा दिशोऽवलोक्य, तृणेऽपि चलति जुनः प्रतिनिवृत्त इति तमेव पदे पदे पापकारिणमुत्प्रेक्षमाणो नष्क्रम्य तस्मात्तमालतरुमूलात्सलिलसमीपमुपसर्तुं प्रयत्नमकरवम् ।। V अजातपक्षतया च नातिस्थिरसंचारस्य, मुहुर्मुहुर्मुखेन पत. T:, मुहुस्तिङिपतन्तमात्मानमेकया पक्षपाल्या संधारयतः, क्षिति- लसंसर्पणभ्रमातुरस्य, अनभ्यासवशादेकमपि दत्त्वा पदमनवरत- पुन्मुखस्य स्थूलस्थूलं श्वसतः, धूलिधूसरस्य संसर्पतो मम समभू- मनसि ---"अतिकष्टास्वप्यवस्थासु जीवितनिरपेक्षा न भवन्ति अलु जगति सर्वप्राणिनां प्रवृत्तयः । नास्ति जीवितादन्यद् भिमत- रमिह जगति सर्वजन्तूनाम् । एवमुपरतेऽपि सुगृहीतनाम्नि ताते पदहमविकलेन्द्रियः पुनरेव प्राणिमि । धिङ्मामकरुणमात निष्ठुर- कृतज्ञम् । अहो सोढपितृमरणशोकदारुणं येन मया जीव्यते । उपकृतमपि नापेक्ष्यते । खलं हि खलु मे हृदयम् । मया हि- लोकान्तरगतायामम्बायां नियम्य शोकवेगम् , आ प्रसवदिवसा- परिणतवयसापि सता तैस्तैरुपायैर्मसंवर्धनक्लेशमतिमहान्तमपि नेहवशादगणयता यत्तातेन परिपालितः, तत्सर्वमेकपदे विस्मृतम् । अतिकृपणाः खल्वमी प्राणाः । यदुपकारिणमपि तातमद्यापि कापि गच्छन्तं नानुगच्छन्ति । सर्वथा न कंचिन्न खलीकरोति जीवित- 25 Coral hicho कृष्णा । यदीगवस्थमपि मामयामायासयति जलाभिलाषः । मन्ये अगणितपितृमरणशोकस्य निघृणतैव केवलमियं मम सलिल- च, ·पूर्वभागः । १९ --- शुद्धिः । अद्यापि दूर एव सरस्तीरम् । अस्फुटानि हि श्रूयन्ते सरसितानि । दिवसस्य चेयमतिकष्टा दशा वर्तते । रविरम्ब- मध्यवर्ती स्फुरन्तमातपमनवरतमनलधूलिनिकरमिव विकिरति । अधिकामुपजनयति तृषामातपस्पर्शसंतप्तपांसुपटलदुर्गमा । अतिप्रबलपिपासावसन्नानि गन्तुमल्पमपि मे नालमङ्ग- ।। अप्रभुरस्म्यात्मनः । सीदति मे हृदयम् । अन्धकारतामु- ति चक्षुः । अपि नाम खलो विधिरनिच्छतोऽपि से मरण- पपादयेत्” इत्येवं चिन्तयत्येव मयि-तस्मात्सरसो नाति र्तिनि तपोवने जाबालि म महातपा मुनिः प्रतिवसति स्म । यश्च हारीतनामा तापसकुमारकः सनत्कुमार इव सर्व. वदातचेताः, सवयोभिरपरैस्तपोधनकुमारकैरनुगम्यमानस्ते. सकलविषयोपभोगनिवृत्त्यर्थमुपपादितेन ललाटपट्टके त्येनेव भस्मत्रिपुण्ड्रकेणालंकृतः, विषाणशिखरोत्खातामुद्वहत मृदमुपजातपरिचयेन नीवारमुष्टिसंवर्धितेन तपोवनमृगेणानु ::, तदेव कमलसरः सिष्णासुरुपागमत् ॥ . प्रायेणाकारणमित्राण्यतिकरुणाणि च सदा खलु भवन्ति | चेतांसि । यतः स मां तदवस्थमालोक्य समुपजात । समीपवर्तिनमृषिकुमारकमन्यतममब्रवीत्-"अयं कथमपि शिशुरसंजातपक्षपुट एव तरुशिखरादस्मात्परिच्युतः। श्येन परिभ्रष्टेन वानेन भवितव्यम् । तथा हि-अतिदवीयस्तय तस्य, अल्पावशेषजीवितोऽयमामीलितलोचनो मुहुर्मुहुर्मुखेन ति । मुहुर्मुहुरत्युल्बणं श्वसिति । मुहुर्मुहुश्चञ्चुपुटं विवृणोति a state पथा, 3 ।... 9 devo ·" esfoeso go arog - ६ कादम्बरीसंग्रह 4.es - sarvances is avv sty . (esurve) 2) न शक्नोति शिरोधरां धारयितुम् । तदेहि । यावदेवायमसुभिर्न वियुज्यते, तावदेव गृहाणेमम् । अवतारय सलिलसमीपम्' इत्यभिधाय तेन मां सरस्तीरमनाययत् । उपसृत्य च जलसमीप- मादाय स्वयं मां मुक्तप्रयत्नमुत्तानितमुखमङ्गल्या कतिचित्सलिल- बिन्दूनपाययत् । अम्भःक्षोदकृतसेकं च समुपजातनवीनप्राणमुप- तटप्ररूढस्य नलिनीपलाशस्य जलशिशिरायां छायायां निधाय, समुचितमकरोत्स्नानविधिम् । अभिषेकावसाने च प्रत्ययभन्नै- रुन्मुखो रक्तारविन्दैर्भगवते सवित्रे इत्त्वार्घमुदतिष्ठत् । आगृहीत? धौतधवलबल्कलच मां गृहीत्वा तपोवनाभिमुखं शनैरगच्छत् ।। अनतिदूरमिव गत्वा दिशि दिशि सदासंनिहितकुसुमफलै- स्तारकावर्षमिवाधर्मविनाशपिशुनं कुसुमनिकरमनिलचलितमनव- रतमतिधवलमुत्सृजद्भिः काननैरुपगूढम् , अनवरताज्याहुतिप्रीत. श्चित्रभानुभिः सशरीरमेव मुनिजनममरलोकं निनीषुभिरुद्धूयमान- धूमलेखाच्छलेन आबध्यमानस्वर्गमार्गगमनलोपानसेतुमिवोपलक्ष्य- माणम् , अनवरतश्रवणगृहीतवषट्कारवाचालशुककुलम् , परि. चितशाखामृगकराकृष्टिनिष्कास्यमानप्रवेश्यमानजरदन्धतापसम् , उपचर्यमाणातिथिवर्गम् , उद्दिश्यमानश्राद्धकल्पम् , व्याख्याय- मानयज्ञविद्यम् , आलोच्यमानधर्मशास्त्रम् , वाच्यमानविविध- पुस्तकम् , विचार्यमाणसकलशास्त्रार्थम् , अदृष्टपूर्व कलिकालस्य, अपरिचितम् अनृतस्य, अश्रुतपूर्वम् अनङ्गस्य, अतिरमणीयमपर- मिव ब्रह्मलोकमाश्रममपश्यम् ।। यत्र च मलिनता हविधूमेषु न चरितेषु, मुखरागः शुकेषु. Gaa aom MA.C ... So Kya ·NCR . an- KHANCanada Fero. ROMunaso soole पूर्वभागः । २१ न कोपेषु, तीक्ष्णता कुशाग्रेषु न स्वभावेषु, चञ्चलता कदलीदलेषु न मनःसु ।। तस्य चैवंविधस्य मध्यभागमण्डलमलंकुर्वाणस्य रक्ताशोक- तरोरधश्छायायामुपविष्टम् , आयामिनीभिः पलितपाण्डुराभिरम- रलोकमारोढुं पुण्यरज्जुभिरिवोपसंगृहीताभिर्जटाभिरुपशोभमानम् , अतिचपलानामिन्द्रियाश्वानामन्तः संयमनरज्जुभिरिवातताभिः कण्ठनाडीभिर्निरन्तरसंबद्धकंधरम् , स्थैर्येणाचलानां गाम्भीर्येण सागराणां तेजसा सवितुः संविभागमिव कुर्वाणम् , वैनतेयमिव स्वप्रभावोपात्तद्विजाधिपत्यम् , शंतनुमिव प्रियसत्यव्रतम् , भगवन्तं जाबालिमपश्यम् ।। अवलोक्य चाहमचिन्तयम्-" अहो प्रभावस्तपसाम् । इयमस्य शान्तामि मूर्तिरुत्तप्तकनकावदाता परिस्फुरन्ती सौदाम- नीव चक्षुषः प्रतिहन्ति तेजांसि | सततमुदासीनापि महाप्रभाव. तया भयमिवोपजनयति प्रथमोपगतस्य । नित्यमसहिष्णु तपस्विनां तनुतपसामपि तेजः प्रकृत्या भवति । किमुत सकल. भुवनतलवन्दितचरणानामनवरततपःक्षपितमलानां करतलामल. कफलवदखिलं जगदालोकयतां दिव्येन चक्षुषा भगवतामेवं विधानामघक्षयकारिणाम् । पुण्यानि हि नामग्रहणान्यपि महा मुनीनाम् , किं पुनदर्शनानि । धन्यमिदमाश्रमपदम्, अयमाधि पतिर्यत्र । अथवा भुवनतलमेव धन्यमखिलमनेनाधिष्ठित्तमवनि तलकमलयोनिना । पुण्यभाजः खल्वमी मुनयः, यदहर्निशमन मपरमिव नलिनासनमपगतान्यव्यापारा मुखावलोकननिश्चय . 238 OPART ·कादम्बरीसंग्रह .. , दृष्टयः पुण्याः कथाः शृण्वन्तः समुपासते । चतुर्मुखमुखकमल वासिभिश्चतुर्भिर्वेदैः सुचिरादिव द्वितीयमिदमपरमुचितमासादिर स्थानम् । नियतमिह सर्वात्मना कृतावस्थितिना भगवता परि भूतकलिकालविलसितेन धर्मेण न स्मयते कृतयुगस्य । धरणि तलमनेनाधिष्ठितमालोक्य न वहति नूनमिदानीं सप्तर्षिमण्डलनि वासाभिमानमम्बरतलम् । प्रायो महाभूतानामपि दुरभिभवानि भवन्ति तेजांसि । सर्वतेजस्विनामयं चानणीः । द्विसूर्यमिवाभाति जगदनेनाधिष्ठितं महात्मना । एष प्रवाहः करुणारसस्य, संतरण. सेतुः संसारसिन्धोः, आधारः क्षमाम्भसाम् , परशुस्तृष्णालता. गहनस्य, दिवसकरो मोहान्धकारस्य, कुलभवनम् आचाराणाम् . आयतनं मङ्गलानाम , प्रतिपक्षः कलिकालस्य, कोशस्तपसः, सखा सत्यस्य, क्षेत्रमार्जवस्य, प्रभवः पुण्यसंचयस्य, अवशो विषयाणाम् , अनभिमुखः सुखानाम् । अस्य भगवतः प्रसादा- देवोपशान्तवैरमपगतमत्सरं तपोवनम् । अहो प्रभाबो महात्म- नाम् । अत्र हि शाश्वतिकमपहाय विरोधम् , उपशान्तात्मान- स्तिर्यञ्चोऽपि तपोवनवसतिसुखमनुभवन्ति । तथा हि-एष विशति शिखिनः कलापमातपाहतो निःशङ्कमहिः । अयमुत्सृज्य मातरमजातकेसरैः केसरिशिशुभिः सहोपजातपरिचयः प्रक्षर- क्षीरधारमापिबति कुरङ्गशाबकः सिंहीस्तनम्” इति । एवं चिन्तयन्तमेव मां तस्यामेवाशोकतरोरधश्छायाया- मेकदेशे स्थापयित्वा, हारीतः पादावुपगृह्य कृताभिवादनः पितुर- ततिसमीपवर्तिनि कुशासने समुपाविशत् । आलोक्य तु माम् , , ·पूर्वभागः । . सर्व एव मुनयः ‘कुतोऽयमासादितः शुकशिशुः' इति तर निमपृच्छन् । असौ तु तानब्रवीत्- अयं मया स्नातुमितो गर कमलिनीसरस्तीरतरुनीडपतितः शुकशिशुर्दूरनिपतनविह्वलतन पावशेषायुरासादितः । तपस्विदुरारोहतया च तस्य वनस्पर क्यते स्वनीडमारोपयितुमिति जातदयेनानीतः । तद्यावद प्ररूढपक्षतिरक्ष मोऽन्तरिक्षमुत्पतितुम् , तावदत्रैव कस्मिंश्चित प्रमतरुकोटरे मुनिकुमारकैरस्माभिश्चोपनीतेन नीवारकणनिक फलरसेन च संवय॑मानो धारयतु जीवितम् । अनाथपरिपार हे धर्मोऽस्मद्विधानाम् । उद्भिन्नपर्लतिस्तु गगनतलसंचरणसम bridhi यास्यति, यत्रास्मै रोचिष्यते इहव वोपजातपरिचयः स्थाा इत्येवमादिकमस्मत्सं बद्धमालापमाकर्ण्य किंचिदुपजातकुतूह भगवाञ्जाबालिरीषदावलितकंधरो मामतिप्रशान्तया दृष्ट्या द्र सुचिरमुपजानुप्रत्यभिज्ञान इव पुनः पुनर्विलोक्य, ‘स्वस्यैवाति यस्य फलमनेनानुभूयते इत्यवोचत् । स हि भगवान्काल: दर्शी तपःप्रभावादिव्येन चक्षुषा सर्वमेव करतलगतमिव जा वलोकयति । वेत्ति जन्मान्तराण्यतीतानि । कथयत्यागामि प्यर्थम् । यतः सर्वैव सा तापसपरिषच्छ्रुत्वा विदिततत्प्रभ 'कीशोऽनेनाविनयः कृतः, किमर्थं वा कृतः, जन्मान्तरे कोऽयमासीत्' इति कौतूहीलन्यभवत् । उपनाथितवती च भगवन्तम्-" आवेदय, प्रसीद भगवन् , कीदृशस्याविना फलमनेनानुभूयते। कश्चायमासीजन्मान्तरे । विहगजातौ कथ संभवः। किमभिधानो वायम् । अपनयतु नः कुतूहरू , ।

·कादम्बरीसंग्रहे " आश्चर्याणां हि सर्वेषां भगवान् प्रभवः इति ॥ एवमुपयाच्यमानस्तु तपोधनपरिषदा स महामुनिः प्रत्य- वदत् - "अतिमहदिदमाश्चर्यमाख्यातव्यम् । अल्पशेषमहः । प्रत्यासीदति च नः स्नानसमयः । भवतामप्यतिक्रामति देवार्चन- विधिवेला । तदुत्तिष्ठन्तु भवन्तः । सर्व एव तावदाचरन्तु यथोचितं दिवसव्यापारम् । अपराहसमये भवतां पुनः कृतमूलफलाशनानां विस्रब्धोपविष्टानामादितः प्रभृति सर्वमावे- दयिष्यामि-योऽयम् , यच्चानेन कृतमपरस्मिञ्जन्मनि, इह लोके यथास्य संभूतिः । अयं च तावदपगतलमः क्रियतामाहारेण । नियतमयमप्यात्मनो जन्मान्तरोदन्तं स्वप्नोपलब्धमिव मयि कथयति सर्वमशेषतः स्मरिष्यति" इत्यभिदधदेवोत्थाय सह मुनिभिः स्नानादिकमुचितं दिवसव्यापारमकरोत् ।। अनेन च समयेन परिणतो दिवसः । अपरसागराम्भसि पतिते दिनकरे पतनवेगोत्थितमम्भःशीकरनिकरमिव तारागण- मम्बरमधारयत् । क्षयमुपगतायां संध्यायां तद्विनाशदुःखिता कृष्णाजिनमिव विभावरी तिमिरोद्गममभिनवमवहत् । अपहाय मुनिजनहृदयानि सर्वमन्यदन्धकारतां तिमिरमनयत् । विगलित- सकलोदयरागं रजनिकरबिम्बमम्बरापगावगाहधौतसिन्दूरमैराव- तकुम्भस्थलमिव तत्क्षणमलक्ष्यत । शनैः शनैश्च दूरोदिते भगवति हिमततिस्रुति, सुधाधूलिपटलेनेव धवलीकृते चन्द्रातपेन जगति, 2 अर्धयाममात्रावखण्डितायां विभावर्याम् , हारीतः कृताहारं मामा- दाय सर्वैस्तैः सह मुनिभिरुपमृत्य, चन्द्रातपोद्भासिनि तपोवन- ·पूर्वभागः। २५ । कदेशे वेत्रासनोपविष्टं पितरमवोचत्-" हे तात, सकलेयमाश्चर्यः श्रवणकुतूहलाकलितहृदया समुपस्थिता तापसपरिषदाबद्धमण्डला प्रतीक्षते । व्यपनीतश्रमश्च कृतोऽयं पतत्रिपोतः । तदावेद्यताम् , यदनेन कृतमपरस्मिञ्जन्मनि, कोऽयमभूत् , भविष्यति च” इति एवमुक्तस्तु स महामुनिरग्रतः स्थितं मामवलोक्य, तांश्च सर्वाने काप्राञ्छ्रवणपरान्मुनीन्बुद्धवा, शनैः शनैरब्रवीत् । श्रूयतां यदि कुतूहलम् ॥ अस्ति सकलत्रिभुवनललामभूता, आत्मनिवासोचित भगवता महाकालाभिधानेन प्रमथनाथेनापरेव पृथिवी समुत्पा दिता, द्वितीयपृथिवीशङ्कया च जलनिधिनेव रसातलगम्भीरेण जलपरिखावलयेन परिवृता, पशुपतिनिवासप्रीत्या गगनपरिसरो ल्लेखिशिखरमालेन कैलासगिरिणेव सुधासितेन प्राकारमण्डलेन परिगता, प्रकटशङ्खशुक्तिमुक्ताप्रवालमरकतमणिराशिभिश्चामीकर चूर्णवालुकानिकरचितैरायामिभिरगत्यपरिपीतसलिलैः सागरिव महाविपणिपथैरुपशोभिता, सततप्रवृत्ताध्ययनध्वनिधीतकल्मषा, भगवतो महाकालस्य शिरसि सुरसरितमालोक्य समुपजातेय येव सततसमाबद्धतरङ्गभ्रुकुटिलेखया सिप्रया परिक्षिप्ता, सकल. भुवनख्यातयशसा हरजटाचन्द्रेणेव कोटिसारेण मैनाकेनेवा. विदितपक्षपातेन जिनधर्मेणेव जीवानुकम्पिना वदान्येन दक्षेण स्मितपूर्वाभिभाषिणा शिक्षिताशेषदेशभाषेण महाभारतपुराण रामायणानुरागिणा बृहत्कथाकुशलेन श्रुतरागिणा सुभाषितव्य सनिना विलासिजनेनाधिष्ठिता, सशैलेव प्रासादैः, सशाखानगरेव ·SAS २ कादम्बरीसंग्रहे V 6 , , महाभवनैः, गरुडमूर्तिरिवाच्युतस्थितिरमणीया, विजितामरलोक- द्युतिरवन्तिपूजयिनी नाम नगरी ।। यस्यां च निशि निशि पवनविलोलैर्दुकूलपल्लवैरुल्लसद्भि- मालवीमुखकमलकान्तिलज्जितस्येन्दोः कलङ्कमिवापनयन्तो दूर- प्रसारितोर्ध्वध्वजभुजाः प्रासादा लक्ष्यन्ते । यस्यां सुरासुरचूडा. मणिमरीचिचुम्बितचरणनखमयूखोऽन्धकारातिर्भगवानुत्सृष्टकैला- सवासप्रीतिर्महाकालाभिधानः स्वयं निवसति ।। तस्यां चैवंविधायां नगर्याम् , नलनहुषययातिधुन्धुमारभ- रतभगीरथदशरथप्रतिमः, फलितशक्तित्रयः, नीतिशास्त्राखिन्नबुद्धिः, अधीतधर्मशास्त्रः, तृतीय इव तेजसा कान्या च सूर्याचन्द्रमसोः दशरथ इव सुमित्रोपेतः, पशुपतिरिव महासेनानुगतः, अवतार इव धर्मस्य, प्रतिनिधिरिव पुरुषोत्तमस्य, परिहृतप्रजापीडो राजा तारापीडो नामाभूत् ॥ यं च रतिप्रलापजनितदयाहृदयहरनिर्मितमपरं मकर केतुममंस्त लोकः । यस्य च दिष्टवृद्धिमिव शुश्राव, उपदेशमिव जग्राह, मङ्गलमिव बहु मेने, जजाप, आगमवचनमिव न विसस्मार चरितं जनः ।। तस्य च राज्ञो निखिलशास्त्रकलावगाहगम्भीरबुद्धिः, आ शैशवादुपारूढनिर्भरप्रेमरसः, नीतिशास्त्रप्रयोगकुशलः, महत्स्वपि कार्यसंकटेष्वविषण्णधीः, धाम धैर्यस्य, स्थानं स्थितेः, सेतुः सत्यस्य, धाता धर्मस्य, बृहस्पतिरिव सुनासीरस्य, वसिष्ठ इव ६.१ मन्त्रमिव जजाप,

·''
पूर्वभागः ।
दशरथस्य, सर्वकार्येष्वाहितमतिः, अमात्यो ब्राह्मणः शुकनासे
नामासीत् ।।
यस्यानेकचारपुरुषसहस्रसंचारनिचिते चतुरुदधिवलयपरि
क्षेपप्रमाणे धरणितले भवन इवाविदितमहरहः समुच्छसितमति
राज्ञां नासीत् ।।
स राजा बाल एव सुरकुञ्जरकरपीवरेण राजलक्ष्मीलीलो
पधानेन
बाहुना
विजित्य सप्तद्वीपवलयों वसुंधराम् , तस्मिशुक
नासनानि मन्त्रिणि सुहृदीव राज्यभारमारोप्य, सुस्थिताः प्रजा
कृत्वा, शिथिलितपृथिवीव्यापारः, प्रायो विषयसुखान्यनुबभूव ।।
शुकनासोऽपि महान्तं तं राज्यभारमनायासेनैव प्रज्ञाबले
बभार । यथैव राजा सर्वकार्याण्यकार्षीत् , तद्वदसावपि द्विगुणी
तेन तुरळ.
कृतप्रजानुरागश्चक्रे ।।
एवं तस्य राज्ञो मन्त्रिविनिवेशितराज्यभारस्य यौवनसुख
मनुभवतः कालो जगाम । भूयसा च कालेनान्येषामपि जीव
लोकसुखानां प्रायः सर्वेषामन्तं ययौ । एकं तु सुतमुख दर्शनसुरु
न लेभे । यथा यथा च यौवनमतिचक्राम, तथा तथा विफल
मनोरथस्यानपत्यताजन्मावर्धतास्य संतापः। नरपतिसहस्रपरिवृत
मप्यसहायमिव, चक्षुष्मन्तमप्यन्धमिव, आत्मानममन्यत ।।
अथ तस्य, चन्द्रलेखेव हरजटाकलापस्य, कौस्तुभप्रभेत
कैटभारातिवक्षःस्थलस्य, चन्दनवनराजिरिव मलयस्य, फणा
मणिशिखेव शेषस्य, भूषणमभूत्रिभुवनविस्मयजननी सकलान्तः
पुरप्रधानभूता महिषी विलासवती नाम ॥

·२८ कादम्बरीसंग्रहे ? एकदा च स तदावासगतः, तां चिन्तास्तिमित दृष्टिना शोकमूकेन परिजनेन परिवृताम् , अनतिदूरवर्तिनीभिश्चान्तःपुर- वृद्धाभिराश्वास्यमानाम् , अविरलाश्रुबिन्दुपातार्दीकृतदुकूलाम् , अनलंकृताम् , वामकरतलविनिहितमुखकमलाम् , असंयताकुला- लकाम् , सुनिबिडपर्यङ्किकोपविष्टां रुदतीं ददर्श । कृतप्रत्युत्थानां च तां तस्यामेव पर्यङ्किकायामुपवेश्य, स्वयं चोपविश्य, अविज्ञातबाष्पकारणः, भीतभीत इव करतलेन विगत- बाष्पाम्भःकणौ कुर्वन्कपोलौ, भूपालस्तामवादीत् - 'देवि, किमर्थ- मन्तर्गतगुरुशोकमन्थरमशब्दं रुद्यते । प्रश्नन्ति हि मुक्ताफलजाल- कमिव बाष्पबिन्दुनिकरमेतास्तव पक्ष्मपतयः। किमर्थं च कृशो- दरि, नालंकृताऽसि ? वालातप इव रक्तारविन्दकोशयोः किमिति न पातितश्चरणयोरलक्तकरसः? केन कारणेन न विभूषिता हारेण शिरोधरा ? इमां च केन हेतुना मानिनि, धारयस्यनुपरचितगो- रोचनाबिन्दुतिलकामसंयमितालकिनी ललाटरेखाम् ? प्रसीद, निवेदय देवि, दुःखनिमित्तम् । किं कचिन्मयापराद्धम् , अन्येन वा केनचिदस्मदुपजीविना परिजनेन ? अतिनिपुणमपि चिन्तयन्न पश्यामि खलु स्खलितमल्पमप्यात्मनस्त्वद्विषये । त्वदायत्तं हि मे जीवितं च राज्यं च । कथ्यतां सुन्दरि, शुचः कारणम् इत्येवमभिधीयमाना विलासवती यदा न किंचित्प्रतिवचः प्रति- पेदे, तदा विवृद्धबाष्पहेतुमस्याः परिजनमपृच्छत् || Lemove रव अथ तस्यास्ताम्बूलकरङ्कवाहिनी सततप्रत्यासन्ना मकरिका जाम राजानमुवाच---'देव, कुतो देवादल्पमपि परिस्खलितम् । " , ·पूर्वभागः । ७ अभिमुखे च देवे का शक्तिः परिजनस्यान्यस्य वा कस्यचिदपर छम् । किं तु विफला किल चिरमस्मीत्ययमस्या देव्याः संतापः सुमहांश्च कालः संतप्यमानायाः। प्रथममपि स्वामिनी शयनना भोजनभूषणपरिग्रहादिषु समुचितेष्वपि दिवसव्यापारेषु कथं का मपि परिजनप्रयत्नात्प्रवर्त्यमाना सशोकैवासीत् । देवहृदयपीड परिजिहीर्षया न दर्शितवती विकारम् । अद्य तु चतुर्दशीति भः वन्तं महाकालमर्चितुमितो गतया तत्र महाभारते वाच्यम द्रुतम्---' अपुत्राणां किल न सन्ति लोकाः शुभाः; • नरकात्रायत इति पुत्रः' इति । एतच्छ्रुत्वा भवनमागत्य परिजरे सशिरःप्रणाममभ्यर्थ्यमानापि नाहारमभिनन्दति, न भूषणपा ग्रहमाचरति, नोत्तरं प्रतिपद्यते, केवलमविरलबाष्पाबन्दुकलु मुखी रोदिति । एतदाकर्ण्य देवः प्रमाणम्” इत्यभिधाय विरराम विरतवचनायां च तस्यां भूमि पालस्तूष्णीं मुहूर्तमिव स्थित दीर्घमुष्णं च निश्वस्य निजगाद ... "देवि, किमत्र क्रियतां दैवार वस्तुनि ! अतिमात्रमलं रुदितेन । न वयमनुग्राह्याः प्रायो देवर नाम् ! आत्मजपरिष्वङ्गामृतास्वादसुखस्य नूनमभाजनमस्माकंह यम् । अन्यस्मिञ्जन्मनि न कृतमवदातं कर्म । जन्मान्तरकृतं हि : फलमपनयति पुरुषस्येह जन्मनि । न हि शक्यं दैवमन्यथा कर्तु भियुक्तेनापि । यावन्मानुष्यके शक्यमुपपादयितुं तावत्सर्वमुपपा ताम् । अधिकां कुरु देवि, गुरुषु भक्तिम् । द्विगुणामुपपादय दे तासु पूजाम् । ऋषिजनसपर्यासु दर्शितादरा भव । परं हि दै मृषयः । यत्नेनाराधिता यथासमीहितफलानामतिदुर्लभानार - ।

·कादम्बरीसंग्रहे वराणां दातारो भवन्ति । श्रूयते हि-पुरा चण्डकौशिकप्रभावान्म- गधेषु बृहद्रथो नाम राजा जरासंधं नाम तनयं लेभे । दशरथश्च राजा परिणतवया विभण्डकमहामुनिसुतस्य ऋश्यशृङ्गस्य प्रसादा- दवाप चतुरः पुत्रान् । अन्ये च राजर्षयस्तपोधनानाराध्य पुत्रदर्शना- मृतास्वादसुखभाजो बभूवुः। अमोघफला हि महामुनिसेवा भवति । 'अहमपि खलु देवि, कदा समुपारूढगर्भभरालसामापाण्डुमुखीं देवी द्रक्ष्यामि । कदा मे तनयजन्ममहोत्सवानन्दनिर्भरो हरिष्यति पूर्णपात्रं परिजनः । कदा हारिद्रवसनधारिणी सुतसनाथोत्सङ्गा मामानन्दयिष्यति देवी । कदा सौषधिपिञ्जरजटिलकेशः, निहित- रक्षाघृतबिन्दुनि तालुनि विन्यस्तगौरसर्षपोन्मिश्रभूतिलेशः, गोरो- चनाचित्रकण्ठसूत्रग्रन्थिः, उत्तानशयः, दशनशून्यस्मिताननः पुत्र- को जनयिष्यति मे हृदयालादम् । कदा गोरोचनाकपिलद्युतिः, अ- न्तःपुरिकाकरतलपरंपरासंचार्यमाणमूर्तिः, अशेषजनवन्दितः, मङ्ग- लप्रदीप इव मे शोकान्धकारमुन्मूलयिष्यति चक्षुषोः। कदा च क्षितिरेणुधूसरो मण्डयिष्यति मम हृदयेन दृष्ट्या च सह परिभ्रम- न्भवनाङ्गणम् । कदा मातुश्चरणयुगलरागोपयुक्तशेषेण पिण्डालक्त- करसेन वृद्धकञ्चुकिनां विडम्बयिष्यति मुखानि' इत्येतानि च अन्यानि च मनोरथशतानि चिन्तयतोऽन्तः संतप्यमानस्य प्रयान्ति मे रजन्यः । मामपि दहत्येवायमहर्निशमनल इवानपत्यतासमुद्भवः शोकः । शून्यमिव मे प्रतिभाति जगत् | अफलमिव पश्यामि राज्यम् । अप्रतिविधेये तु विधातरि किं करोमि । तन्मुच्यतामयं देवि, शोकानुबन्धः । आधीयतां धैर्ये धर्मे च धीः । धर्मपरायणा- - ·पूर्वभागः । ३१ - नां हि सदा समीपसंचारिण्यः कल्याणसंपदो भवन्ति" इत्येवम- भिधाय, सलिलमादाय स्वयमाननमस्याः साश्रुलेखं ममार्ज । पुनः पुनश्च प्रियशतमधुराभिः शोकापनोदनिपुणाभिर्धर्मोपदेशगर्भाभि- म्भिराश्वास्य, सुचिरं स्थित्वा, नरेन्द्रो निर्जगाम ।। निर्गते च तस्मिन् , मन्दीभूतशोका विलासवती यथाक्रिय- माणाभरणपरिग्रहादिकमुचितं दिवसव्यापारमन्वतिष्ठत् । ततः प्रभृति सुतरां देवताराधनेषु ब्राह्मणपूजासु गुरुजनसपर्यासु चादर- वती बभूव । यद्यच्च किंचित्कुतश्चिच्छुश्राव, गर्भतृष्णया तत्तत्सर्वं चकार । न महान्तमपि क्लेशमजीगणत् । अनवरतदह्यमानगुग्गुलु- बहुलधूपान्धकारितेषु चण्डिकागृहेषु धवलाम्बरशुचिमूर्तिरुपोषिता हरितकुशोपच्छदेषु मुसलशयनेषु सुष्वाप। पुण्यसलिलपूर्णैर्विविध- कुसुमफलोपेतैः क्षीरतरुपल्लवलाञ्छनैः सर्वरत्नगर्भेः शातकुम्भकुम्भै- र्गोकुलेषु वृद्धगोपवनिताकृतमङ्गलानां लक्षणसंपन्नानां गवामधः सस्नौ । प्रतिदिवसमुत्थायोत्थाय सर्वरत्नोपेतानि हैमानि तिल- पात्राणि ब्राह्मणेभ्यो ददौ । महानरेन्द्रलिखितमण्डलमध्यवर्तिनी विविधबलिदानानन्दितदिग्देवतानि बहुलपक्षचतुर्दशीनिशासु चतुष्पथे स्नपनमङ्गलानि भेजे । प्रसिद्धेषु नागकुलह्रदेषु ममज । अश्वत्थप्रभृतीनुपपादितपूजान्महावनस्पतीन्कृतप्रदक्षिणा ववन्दे । दोलायमानमणिवलयेन पाणियुगलेन स्नाता स्वयमखण्डसिक्थ- संपादितं रजतपात्रे परिगृहीतं वायसेभ्यो दध्योदनबलिमदात् । स्वयमुपहृतपिण्डपात्रान्भक्तिप्रवणेन मनसा सिद्धादेशान्नग्नक्षपण- कान्पप्रच्छ । विप्रश्निकावचनानि बहु मेने । निमित्तज्ञानुपचचार । ।

·कादम्बरीसंग्रहे शकुनज्ञानविदामादरमदर्शयत् । अनेकवृद्धपरंपरागमागतानि रह. स्यान्यङ्गीचकार । दर्शनागतं द्विजजनमात्मजदर्शनोत्सुका वेदश्रु- तीरकारयत् । अनवरतवाच्यमानाः पुण्यकथाः शुश्राव । गोरो- चनालिखितभूर्जपत्रगर्भान्मन्त्रकरण्डकानुबाह । परिजनोऽपि चास्याः सततमुपश्रुत्यै निर्जगाम । तन्निमित्तानि च जग्राह । शिवाभ्यो मांसबलिपिण्डमनुदिनं निशि समुत्ससर्ज । स्वप्नदर्श- नाश्चर्याण्याचार्याणामाचचक्षे । चत्वरेषु शिवबलिमुपजहार ।। एवं च गच्छति काले, कदाजिद्राजा क्षीणभूयिष्ठायां रज- न्याम् , स्वप्ने सितप्रासादशिखरस्थिताया विलासवत्या आनने सक- लकलापरिपूर्णमण्डलं शशिनं प्रविशन्तमद्राक्षीत् ! प्रबुद्धश्चोत्थाय, तस्मिन्नेव क्षणे समाहूय, शुकनासाय तं स्वप्नमकथयत् । स तं समु- पजातहर्षः प्रत्युवाच- "देव, संपन्नाः सुचिरादस्माकं प्रजानां च मनोरथाः । कतिपयैरेवाहोभिरसंदेहमनुभवति स्वामी सुतमुख- 'कमलावलोकनसुखम् । अद्य खलु मयापि निशि स्वप्ने धौतसकल. वाससा शान्तमूर्तिना दिव्याकृतिना द्विजेन विकचं पुण्डरीकमुत्सङ्गे देव्या मनोरमाया निहितं दृष्टम् । आवेदयन्ति हि प्रत्यासन्नमानन्द- मनपातीनि शुभानि निमित्तानि । अवितथफलाश्च प्रायो निशा. वसानसमयदृष्टा भवन्ति स्वप्नाः। सर्वथा न चिरेण मान्धातार. मिव धौरेयं सर्वराजर्षीणां भुवनानन्दहेतुमात्मजं जनयिष्यति देवी; येनेयमविच्छिन्नसंताना भविष्यति कुलसंततिः स्वामिनः” इति । एवमभिधानमेव तं करण गृहीत्वा नरेन्द्रः प्रविश्याभ्यन्तर- मुभाभ्यामपि ताभ्यां स्वप्नाभ्यां बिलासवतीमानन्दयांचकार ।।

·पूर्वभागः । । कतिपयदिवसापगमे च देवताप्रसादात्सरसीमिव प्रतिमा- शशी विवेश गर्भो विलासवतीम् । शनैः शनैश्च प्रतिदिनमुपचीयमा- नगर्भा मन्दं मन्दं संचचार । मुहुर्मुहुरनुबद्धविजृम्भिकमाजिमित- Vलोचना सालसं निशश्वास । तथावस्थां तामहरहः स्वयमनेकरसवा- ञ्छितपानभोजनामालोक्य, इङ्गितकुशलः परिजनो विज्ञातवान् ।। अथ तस्याः सर्वपरिजनप्रधानभूता कुलवर्धना नाम महत्त- रिका, प्रशस्ते दिवसे प्रदोषवेलायाम् , अभ्यन्तरास्थानमण्टप- गतम्, अनन्तरमुत्तुङ्गवेत्रासनोपविष्टेन समुपारूढविस्रम्भनिर्भरा- स्तास्ताः कथाः शुकनासेन सह कुर्वाणं भूमिपालमुपसृत्य, रहः कर्णमूले विदितं विलासवतीगर्भवृत्तान्तमकार्षीत् ।। तेन तु तस्या वचनेनाश्रुतपूर्वेणासंभाव्येनामृतरसेनेव सिक्त- सर्वाङ्गस्य राज्ञः शुकनासमुखे तत्क्षणं पपात चक्षुः । अनालो- कितपूर्वं तु हर्षप्रकर्षमभिसमीक्ष्य भूपतेः, कुलवर्धनां च स्मित- विकसितमुखीमागतां दृष्ट्वा, तस्य चार्थस्य सततं मनसि विपरि- वर्तमानत्वादविदितवृत्तान्तोऽपि तत्कालोचितमपरमतिमहतो हर्षस्य कारणमपश्यन् , शुकनासः स्वयमुत्प्रेक्ष्य समुत्सर्पितासनः समीप- तरमुपसृत्य नातिप्रकाशमाबभाषे--" देव, किमस्ति किंचित्तस्मि- न्स्वप्नदर्शने सत्यम् ? अत्यन्तमुत्फुल्ललोचना हि कुलवर्धना दृश्यते । देवस्यापीदमानन्दजलपरिप्लुतं तरलतारकं विकसदावेदयति मह- प्रहर्षकारणमीक्षणयुगलम् । उपारूढमहोत्सवश्रवणकुतूहलमुत्सुको- त्सुकं क्लाम्यति मे मनः । तदावेदयतु देवः किमिदम्” इत्युक्तवति तस्मिन् , राजा विहस्याब्रवीत्-“यदि सत्यमनया यथा कथितं ? 3 ·Recem पद कादम्बरीसंग्रह 18yes. कल्या- १. तथा, सर्वमवितथं स्वप्नदर्शनम् । अहं तु न श्रद्दधे । कुतोऽस्मा-- 1. कमियती भाग्यसंपत् । अभाजनं हि वयमीहशॉनां प्रियवचन- श्रवणानाम् । अवितथवादिनीमप्यहं कुलवर्धनामेवंविधानां णानामसंभावितमात्मानं मन्यमानः, विपरीतामिवाद्य पश्यामि । तदुत्तिष्ठ, स्वयमेव गत्वा किमत्र सत्यमिति देवीं पृष्ट्वा ज्ञास्यामि इत्यभिधाय विसृज्य सकलनरेन्द्रलोकम् , उन्मुच्य स्वाङ्गेभ्यो भूषणानि कुलवर्धनायै दत्त्वा, सह शुकनासेनोत्थाय, हर्षविशेष- निर्भरेण त्वर्यमाणो मनसा, पुरः संसर्पिणीनामनिललोलस्थूलशि- खानां प्रदीपिकानामालोकेन समुत्सार्यमाणकक्ष्यान्तरतिमिरसंहति-- జరుపాటి रन्तःपुरमयासीत् ।। तत्र च सुकृतरक्षासंविधाने नवसुधानुलेपनधवलिते प्रज्व- लितमङ्गलप्रदीपे पूर्णकलशाधिष्ठितद्वारपक्षके वासभवने, भूति- लिखितपत्रलताकृतरक्षापरिक्षेपं शिरोभागविन्यस्तधवलनिद्रामङ्ग-. लकलशं गर्भोचितं शयनतलमधिशयानाम् , कनकपात्रपरिगृहीतै- रविच्छिन्नविरलावस्थितदधिलवैरग्रथितकुसुमाञ्जलिसनाथैः पूर्ण- भाजनैर्गोरोचनामिश्रगौरसर्षपैश्च सलिलाञ्जलिभिश्चाचारकुशलेना- न्तःपुरजरतीजनेन क्रियमाणावतरणकमङ्गलां विलासवतीं ददर्श ।। संसभ्रमपरिजनप्रसारितकरतलावलम्बनावष्टम्भेन वाम- जानुविन्यस्तहस्तपल्लवमुत्तिष्ठन्ती विलासवतीम् 'अलमलमत्या- दरेण । देवि, नोत्थातव्यम्' इत्यभिधाय सह तया तस्मिन्नेव शयनीये पार्थिवः समुपाविशत् । प्रमृष्टचामीकरचारुपादे धवलो... पच्छदे चासन्ने शयनान्तरे शुकनासोऽपि न्यषीदत् ॥

·पूर्वभागः । अथ तामुपारूढगीमालोक्य, हर्षभरमन्थरेण मनसा प्रस्तुत परिहासो राजा 'देवि, शुकनासः पृच्छति-यदाह कुलवर्धना किमपि, तत्कि तथैव' इत्युवाच ! अथाव्यक्तस्मितच्छुरितकपो. लाधरलोचना लज्जया विलासवती तत्क्षणमधोमुखी तस्थौ ।। ततः क्रमेण यथासमीहितगर्भदोहदसंपादनप्रमुदिता, पूणे प्रसवसमये, पुण्येऽहनि, अनवरतगलन्नाडिकाकलितकालकलैर्बहि- रागृहीतच्छायैर्गणकैर्गृहीते लग्ने, प्रशस्तायां वेलायाम् , सकल. लोकहृदयानन्दकारिणं विलासवती सुतमसूत ।। तस्मिञ्जाते, सरभसमितस्ततः प्रधावितस्य परिजनस्य चरणशतसंक्षोभचलितक्षितितलः, विस्फार्यमाणान्तःपुरजनाभरण- झंकारमनोहरः, पूर्णपात्राहरणविलुप्यमानवसनभूषणः, राजकुले दिष्टवृद्धिसंभ्रमोऽतिमहानभूत् । अनन्तरं च मङ्गलपटहपटुरव- संवर्धितेन अनेकजनसहस्रकलकलबहुलेन त्रिभुवनमापूरयता उत्सवकोलाहलेन सान्तःपुराः सप्रकृतयः सराजलोकाः सबाल- वृद्धा ननृतुरागोपालमुन्मत्ता इव हर्षनिर्भराः प्रजाः ।। पार्थिवस्तु तनयाननदर्शनोत्सवहृतहृदयोऽपि, दिवसवशेन मौ हूर्तिकगणोपदिष्टे प्रशस्ते मुहूर्ते, निवारितनिखिलपरिजन:, शुक- नासद्वितीयः, मणिमयमङ्गलकलशयुगलाशून्येन संनिहितकनकमय- हलमुसलयुगेन वन्दनमालान्तरालघटितघण्टागणेन द्वारदेशेन विराजमानम् , उभयतश्च द्वारपक्षकयोमर्यादानिपुणेन हरिद्राद्रव- विच्छुरणपरिपिञ्जराम्बरधारिणी भगवती षष्ठीदेवीं कुर्वता विन्य- ।

·कादम्बरीसंग्रहे I" स्तालक्तकपटलपाटलमध्यमभागौ सूर्याचन्द्रमसावाबध्नता चन्दन- जलधवलितेषु भित्तिशिखरभागेषु पश्चरागविचित्रचेलचीरकलाप- चिह्नामापीतपिष्टपङ्काङ्कितां वर्धमानपरम्परामन्यानि च प्रसवगृह- मण्डनमङ्गलानि संपादयता पुरन्ध्रिवर्गेण समधिष्ठितम् , उपद्वार- संयतविविधगन्धकुसुममालालंकृतजरच्छागम् , अध्ययनमुखर- द्विजगणविप्रकीर्यमाणशान्त्युदकलवम् , अनेकवृद्धाङ्गनारब्धसूति- कामङ्गलगीतिकामनोहरम् , अविच्छिन्नपठ्यमाननारायणनामसह- स्रम् , सूतिकागृहमपश्यत् । अम्भः पावकं च स्पृष्ट्वा विवेश ।। प्रविश्य च प्रसवपरिक्षामपाण्डुमूर्तेरुत्सङ्गगतं विलास- स्वप्रभासमुदयोपहतगर्भगृहप्रदीपप्रभम् , अपरित्यक्तगर्भ रागत्वादुदयपरिपाटलमण्डलमिव सवितारम् , अपरसंन्ध्यालोहि- तबिम्बमिव चन्द्रमसम् , विद्रुमकिसलयदलैरिव बालातपच्छेदैरिव पद्मरागरश्मिभिरिव रचितावयवम् , उद्भासमानैः सहजभूषणै- रिव महापुरुषलक्षणैरुपेतम् , आह्लादहेतुमात्मजं ददर्श । विगत- निमेषनिश्चलपक्ष्मणा चक्षुषा पिबन्निव मनोरथसहस्रप्राप्तदर्शनं सस्पृहमीक्षमाणस्तनयाननं मुमुदे । कृतकृत्यं चात्मानं मेने । समृद्धमनोरथः शुकनासस्तु शनैः शनैरङ्गप्रत्यङ्गान्यस्य निरूपयन् , प्रीतिविस्तारितलोचनो भूमिपालमवादीत्- "देव, पश्य पश्य- अस्य कुमारस्य गर्भसंपीडनवशादपरिस्फुटावयवशोभस्यापि माहा- म्यमाविर्भावयन्ति चक्रवर्तिचिह्नानि । तथा हि-अस्य संध्यांशु- रक्तबालशशिकलाकारे ललाटपट्टे नलिननालभङ्गतन्तुतन्वीयमूर्णा परिस्फुरति । रक्तोत्पलकलिकालोहिततलौ भगवतो विष्टरश्रवस - ·पूर्वभागः । ३. जातः । - इव शङ्खचक्रचिह्नौ प्रशस्तलेखालाञ्छितौ करौ । एष च दुन्दुभे रिवातिगम्भीरः स्वरयोगोऽस्य रुदतः श्रूयते” इति । एवं कथयत्येव तस्मिन् , ससंभ्रमापसृतेन राजलोकेर दत्तमार्गः, त्वरितगतिरागत्य, मङ्गलनामा पुरुषः पादयोः प्रणम्य राजानं व्यजिज्ञपत्-'देव, दिष्टया वर्धसे । प्रतिहतास्ते शत्रवः । चिरं जीव । जय च पृथिवीम् । त्वत्प्रसादादत्रभवतः शुकनासस्यापि ज्येष्ठायां ब्राह्मण्यां मनोरमाभिधानायां तनयो श्रुत्वा देवः : प्रमाणम्” इति ॥ अथ नृपतिरमृतवृष्टिप्रतिममाकर्ण्य तद्वचनं प्रत्यवदत्- 'अहो कल्याणपरंपरा । सत्योऽयं जनप्रवादः- यद्विपद्विपदम् , संपत्संपदमनुबध्नातीति' इत्यभिधाय प्रीतिविकसितमुखः सरभस. मालिङ्गय विहसन् स्वयमेव शुकनासस्योत्तरीयं पूर्णपात्रं जहार उत्थाय च तथैव तेन चारणगणेन विविधमुखवाद्यकृतकोलाहलेन पठता गायता चानुगम्यमानः, शुकनासभवनं गत्वा द्विगुणतर मुत्सवमकारयत् ।। अतिक्रान्ते च षष्ठीजागरे, प्राप्ते दशमेऽहनि, पुण्ये मुहूर्ते गाः सुवर्णं च कोटिशो ब्राह्मणसात्कृत्वा, "मातुरस्य मय परिपूर्णमण्डलश्चन्द्रः स्वप्ने मुखकमलमाविशन्दृष्टः” इति स्वप्नानुरू. पमेव राजा स्वसूनोः चन्द्रापीड इति नाम चकार । अपरेयुः शुकनासोऽपि कृत्वा ब्राह्मणोचिताः सकलाः क्रियाः, राजानुमतमा त्मजस्य विप्रजनोचितं वैशम्पायन इति नाम चक्रे । क्रमेण कृतचूडा करणादिबालक्रियाकलापस्य शैशवमतिचक्राम चन्द्रापीडस्य ।। ।

·३८ कादम्बरीसंग्रह , १ तारापीडः क्रीडाव्यासङ्गविघातार्थं बहिर्नगरादनुसिप्रम् अर्धक्रोशमात्रायामम् , अतिमहता तुहिनगिरिशिखरमालानुकारिणा सुधाधवलेन प्राकारमण्डलेन परिवृतम् , अधःकल्पितव्यायामशालं विद्यामन्दिरमकारयन्। सर्वविद्याचार्याणां च संग्रहे प्रयत्नमति- महान्तमन्वतिष्ठत् ॥ तत्रस्थं च तं केसरिकिशोरकमिव पञ्जरगतं कृत्वा प्रति- षिद्धनिर्गमम् , आचार्यकुलपुत्रप्रायपरिजनपरिवारम् , अपनीता- शेषशिशुजनक्रीडाव्यासङ्गम् , Vअनन्यमनसम् , अखिलविद्योपा. दानार्थमाचार्येभ्यश्चन्द्रापीडं शोभने दिवसे वैशम्पायनद्वितीयम- यांबभूव । प्रतिदिनं चोत्थायोत्थाय सह विलासवत्या विरलपरिजनस्तत्रैव गत्वैनमालोकयामास राजा ।। चन्द्रापीडोऽप्यनन्यहृदयतया तथा नियन्त्रितो राज्ञा, अचिरेणैव कालेन यथास्वमात्मकौशलं प्रकटयद्भिः पात्रवशादुप- जातोत्साहैराचार्यैरुपदिश्यमानाः सर्वा विद्या जग्राह हि-पदे, वाक्ये, प्रमाणे, धर्मशास्त्रे, राजनीतिषु, व्यायाम- विद्यासु, सर्वेष्वप्यायुधविशेषेषु, रथचर्यासु, गजपृष्ठेषु, तुरं- गमेषु, वीणावेणुमुरजप्रभृतिषु वाद्येषु, भरतादिप्रणीतेषु नृत्त- शास्त्रेषु, नारदीयप्रभृतिषु गान्धर्ववेदविशेषेषु, । शकुनिरुतज्ञाने, यन्त्रप्रयोगे, विषापहरणे, सुरङ्गोपभेदे, तरणे, लङ्घने, प्लुतिषु, आरोहणे, सर्वलिपिषु, सर्वदेशभाषासु, अन्येष्वपि कलाविशेषेषु परं कौशलमवाप ।। सहजा चास्याजस्रमभ्यस्यतो वृकोदरस्येव शैशव एवावि- तथा ·पूर्वभागः । asji us ३६ भूव सर्वलोकविस्मयजननी महाप्राणता । एकैकेन कृपाणप्रहारेण बाल एव तालतरून्मृणालदण्डानिव लुलाव । दशपुरुषसंवाहन योग्येन चायोदण्डेन श्रममकरोत् । ऋते च महाप्राणतायाः सर्वाः भिरन्याभिः कलाभिरनुचकार तं वैशम्पायनः । चन्द्रापीडस्य हु सकलकलाकलापपरिचयबहुमानेन शुकनासगौरवेण सहपांसुक्रीड. नतया च सर्ववित्रम्भस्थानं द्वितीयमिव हृदयं वैशम्पायनः पर मित्रमासीत् ! निमेषमपि तेन विना स्थातुमेकाकी न शशाक वैशम्पायनोऽपि तं न क्षणमपि विरहयांचकार ।। एवं तस्य सर्वविद्यापरिचयमाचरतश्चन्द्रापीडस्य यौवना. रम्भः प्रादुर्भवन् रमणीयस्यापि द्विगुणां रमणीयतां पुपोष लक्ष्म्या सह वितस्तार वक्षःस्थलम् । बन्धुजनमनोरथैः सहापूर्य- तोरुदण्डद्वयम् । स्वरेण सह गम्भीरतामाजगाम हृदयम् ।। एवं च क्रमेण समारूढयौवनारम्भं परिसमाप्तसकलकला- विज्ञानम् अधीताशेषविद्यं चावगम्य, अनुमोदितमाचार्यैश्चन्द्रापी- इमानेतुं राजा बलाधिकृतं वलाहकनामानमाहूय प्राहिणोत् ।। स गत्वा विद्यागृहं द्वाःस्थैः समावेदितः प्रविश्य, शिरसा प्रणम्य, सविनयमासने राजपुत्रानुमतो न्यषीदत् । स्थित्वा च मुहूर्तमात्रं वलाहकश्चन्द्रापीडमुपसृत्य दर्शितविनयो व्यजिज्ञपत्- कुमार, महाराजः समाज्ञापयति पूर्णा नो मनोरथाः * अधीतानि शास्त्राणि । शिक्षिताः सकलाः कलाः । गतोऽसि सर्वास्वायुधविद्यासु परां प्रतिष्ठाम् । अनुमतोऽसि निर्गमाय विद्यागृहात्सर्वाचार्यैः । उपगृहीतशिक्षमवगतसकलकलाकलाप ·कादम्बरीसंग्रहे पौर्णमासीशशिनमिव नवोद्गतं पश्यतु त्वां जनः । दर्शनं प्रति । समुत्सुकान्यतीव सर्वाण्यन्तःपुराणि । अयमत्र भवतो दशम वत्सरो विद्यागृहमधिवसतः। प्रविष्टोऽसि षष्ठमनुभवन्वर्षम् एवं संपिण्डितेनामुना षोडशेन प्रवर्धसे । तदद्यप्रभृति निर्गर दर्शनोत्सुकाभ्यो दत्त्वा दर्शनमखिलाभ्यो मातृभ्यः, अभिवाद्य च गुरून्, अपगतनियन्त्रणो यथासुखमनुभव राज्यसुखानि । संमा नय राजलोकम् । पूजय द्विजातीन् । परिपालय प्रजाः । आनन्दर बन्धुवर्गम् ।' अयं च ते त्रिभुवनैकरत्नमनिलगरुडसमजव इन्द्रा युधनामा तुरंगमः प्रेषितो महाराजेन द्वारि तिष्ठति । एष खल देवस्य पारसीकाधिपतिना त्रिभुवनाश्चर्यमिति कृत्वा ‘जलधिः जलादुत्थितमयोनिजमिदमश्वरत्नमासादितं मया महाराजाधिरोह णयोग्यम्' इति संदिश्य प्रहितः । तदयमनुगृह्यतामधिरोहणेन इदं च विनयोपपन्नानां कुलक्रमागतानां राजपुत्राणां सहस्रं परि. चर्यार्थमनुप्रेषितं तुरंगमाधिरूढं द्वारि प्रणामलालसं प्रतिपालयति' इत्यभिधाय विरतवचसि वलाहके, चन्द्रापीडः पितुराज्ञां शिरसि कृत्वा, नवजलधरध्वानगम्भीरया गिरा ‘प्रवेश्यतामिन्द्रायुधः इति निर्जिगमिषुरादिदेश ॥ अथ वचनानन्तरमेव प्रवेशितम् , उभयतः खलीनकनककट. कावलग्नाभ्यां पदे पदे कृताकुञ्चनप्रयत्नाभ्यां पुरुषाभ्यामवकृष्य. माणम् , ऊर्ध्वकरपुरुषप्राप्यपृष्ठभागम् , अतिनिष्टुरेण मुहुर्मुहुः प्रक- म्पितोदररन्ध्रेण हेषारवेण निर्भर्त्सयन्तमिवालीकवेगदुर्विदग्धं गरु मन्तम् , उत्कीर्णमिव जङ्घासु, विस्तारितमिवोरसि, श्लक्ष्णीकृत- ·4 पूर्वभागः। स्य मेव मुखे, त्रैलोक्यसंचरणसहायमिव मारुतस्य, वेगसब्रह्मचारि मिव मनसः, सकलभुवनाहिमश्वातिशयमिन्द्रायुधमद्राक्षीत् । दृष्टा च तमदृष्टपूर्वमशेषलक्षणोपपन्नमश्वरूपातिशयम् , नतिधीरप्रकृतेरपि चन्द्रापीडस्य पस्पर्श विस्मयो हृदयम् । आसी. मनसि-" सरभसविवर्तनवलितवासुकिभ्रमितमन्दरेण निता जलनिधिजलम् , इदमश्वरत्नमनभ्युद्धरता, किं नाम रत्नमु. इतं सुरासुरलोकेन । उच्चैःश्रवसा विस्मितहृदयो वञ्चितः खलु लनिधिना शतमखः । मन्ये च भगवतो नारायणस्य चक्षुर्गो- परतामियता कालेन नायमुपगतः, येनाद्यापि तां गरुडारोहण- यसनितां न परित्यजति । अहो खल्वतिशयितत्रिदशराजसमृद्धि. रेयं तातस्य राज्यलक्ष्मीः, यदेवंविधान्यपि सकलत्रिभुवनदुर्लभानि नान्युपकरणतामुपगच्छन्ति । अतितेजस्वितया महाप्राणतया च दैवतेवेयमस्याकृतिर्यत्सत्यमारोहणे शङ्कामिव मे जनयति । वतान्यपि हि मुनिशापवशादुज्झितनिजशरीरकाणि शापवच गोपनीतानि शरीरान्तराण्यध्यासत एव । असंशयमनेनापि महा- मना केनापि शापभाजा भवितव्यम् । आवेदयतीव मदन्तःकरण- स्य दिव्यताम्” इति विचिन्तयन्नेवारुरुक्षुरासनादुदतिष्ठत् ।। मनसा च, तं तुरंगममनुपसृत्य 'महात्मन्नर्वन् , योऽसि गोऽसि । नमोऽस्तु ते । सर्वथा मर्षणीयोऽयमारोहणातिक्रमोऽ- माकम् । अपरिगतानि दैवतान्यप्यनुचितपरिभवभाजि भवन्ति त्यामन्त्रयांबभूव । विदिताभिप्राय इव स तमिन्द्रायुधश्चटुल- शरःकेसरसटाहत्याकूणिताकेकरतारकेण तिर्यक्चक्षुषा विलोक्य ·४२ कादम्बरीसंग्रहे Lo ताप ०० अनन्त हेषारवमकरोत् । अथानेन मधुरहेषितेन दत्तारोहणाभ्यनुज्ञ इवें न्द्रायुधमारुरोह चन्द्रापीडः । समारुह्य तं प्रादेशमात्रमिव त्रैलोक्र मखिलं मन्यमानो निर्गत्य, अतिनिष्टुरेण खुरपुटानां रवेण हेषिते च बधिरीकृतसकलभुवनविवरमदृष्टपर्यन्तमश्वसैन्यमपश्यत् । त सागरजलमिव चन्द्रोदयेन चन्द्रापीडनिर्गमेन सकलमेव संचच लाश्वीयम् । अहमहमिकया च प्रणामलालसाः सरभसापनीतार पत्रशून्यशिरसः परस्परोत्पीडनकुपिततुरंगमनिवारणायस्ता राज 'पुत्रास्तं पर्यवारयन्त । एकैकशश्च प्रतिनामग्रहणमावेद्यमाना वल SP - Numeral Adu हकेन ते दूरावनतैः शिरोभिः प्रणेमुः ।। चन्द्रापीडस्तु तान्सन्मिानयित्वा यथोचितम् , तुरंगमाधिरूढेनानुगम्यमानो वैशम्पायनेन, स्थूलमुक्ताकलापजाल कावृतेनोपरि चिह्नीकृतं केसरिणमुद्वहतातिमहता कार्तस्वरदण्डे ध्रियमाणेनातपत्रेण निवारितातपः, जय जीवेति च मधुरवचस मङ्गलप्रायमनवरतमुच्चैः पठता वन्दिजनेन स्तूयमानः, नगराभि मुखः प्रतस्थे ॥६.P क्रमेण च तं समासादितविग्रहमनङ्गमिवावतीर्णं नगरमा मनुप्राप्तमवलोक्य, सर्व एव परित्यक्तसकलव्यापारो जनः सम जनि । “अहो वयमतिपुण्यभाजः, यदिमाममानुषीमस्याकृति मन्तःसमारूढप्रीतिरसनिष्यन्दविस्तारितेन लोचनयुगलेनानिवारि ताः पश्यामः । सफला नोऽद्य जाता जन्मवत्र सर्वथा नमोऽर । रूपान्तरधारिणे भगवते चन्द्रापीडच्छद्मने पण्डरीकेक्षणाय” इस वदन्नारचितप्रणामाञ्जलिनगरलोकः प्रणनाम । सर्वतश्च समप & peculiari - ·पूर्वभागः । ४३ 385- , 0 वृतकवाटपुटप्रकटवातायनसहस्रतया चन्द्रापीडदर्शनकुतूहलान्नगर. मपि समुन्मीलितलोचननिवहमिवाभवत् । क्रमेण च चन्द्रापीडो राजद्वारमासाद्य तुरंगमादवततार ।। अवतीर्य च करतलेन करे वैशम्पायनमवलम्ब्य, पुरः सविनयं प्रस्थितेन वलाहकेनोपदिश्यमानमार्गः, त्रिभुवनमिव मे पुञ्जीभूतम् , आगृहीतकनकवेत्रलतैः सितवारवाणधारिभिः महा. प्रमाणैर्दिवानिशमालिखितैरिवोत्कीर्णैरिव तोरणस्तम्भनिषण्णैार. पालैरनुज्झितद्वारदेशम् , अन्तर्गतायुधनिवहाभिराशीविषकुलसं. कुलाभिः पातालगुहाभिरिवातिगम्भीराभिरायुधशालाभिरुपेतम्, अनवरतसंगीतमृदङ्गध्वनिमामीलितलोचनत्रिभागेण तवामदशन कोटिनिषण्णहस्तेन निश्चलकर्णतालेनाकर्णयता गन्धमादननाम्ना गन्धहस्तिना सनाथीकतैकदेशम, उज्ज्वलुपट्टकम्बलपटप्रावारित. पृष्ठैश्च भूपालवल्लभैर्मन्दुरागतैस्तुरंगमैरुद्भासितम्, अधिकरण- मण्डपगतैश्चार्यवेषैरत्युच्चवेत्रासनोपविष्टैर्धर्ममयैरिव धर्माधिकारि. भिर्महापुरुषैरधिष्ठितम् , अधिगतसकलग्रामनगरनामभिरेकभवन- मिव जगदखिलमालोकयद्भिरालिखितसकलभुवनव्यापारतया धर्म- राजनगरव्यतिकरमिव दर्शयद्भिरधिकरणलेखकैरालिख्यमानशा- सनशतसहस्रम् , आस्थानमण्डपगतेन च यथोचितासनोपविष्टेन भावयता नरपतिकृतकाव्यसुभाषितानि गृह्णता कविगुणान् मूर्धा- भिषिक्तेन सामन्तलोकेनाधिष्ठितम् , एकदेशनिषण्णचामीकरशृङ्ख लासंयतश्वगणम् , अनेककुब्जकिरातवर्षवरबधिरवामनकमूकसंकु. लम् , इभपतिमदपरिमलामर्षजृम्भितैश्च निष्कूजद्भिः पञ्जरकेसरि. na neoreea ·कादम्बरीसंग्रहे 1200000 , ०/५ 3 भिरुद्भास्यमानम् , जलधरसनाथमिव कृष्णागुरुधूमपटलैः, सब लातपमिव रक्ताशोकैः, सतारागणमिव मुक्ताकलापैः, सवर्षांसा यामिव धारागृहैः, सतटिल्लतमिव हेममयीभिर्मयूरयष्टिभिः, सगृ दैवतमिव सालभजिकाभिः, उत्कृष्ट कविगद्यमिव विविधवर्णश्रेषि प्रतिपाद्यमानाभिनवार्थसंचयम् , संध्यासमयमिव दृश्यमानचन्द्र हा पीडोदयम् , बलभद्रमिव कादम्बरीरसविशेषवर्णनाकुलम् , दिन - मुनिगणमिव कलापिसनाथश्वेतकेतुशोभितं राजकुलं विवेश ॥ ससंभ्रमोपगतैश्च कृतप्रणामैः प्रतीहारमण्डलैरुपदिइन मानमार्गः, पदे पदे चाभ्यन्तरविनिर्गताभिराचारकुशलाभिरन्त 3 पुरवृद्धाभिः क्रियमाणावतरणमङ्गलः, भुवनान्तराणीव विवि प्राणिसहस्रसंकुलानि सप्त कक्ष्यान्तराण्यतिक्रम्य, कुलक्रमागतै * दात्तान्वयैरनुरक्तैः सर्वतः शरीररक्षाधिकारनियुक्तः पुरु २ परिवृतम् , हंसधवलशयनतले निषण्णं पितरमपश्यत् ।। 'आलोकय' इति च प्रतीहारवचनानन्तरमतिदूरावनते ६ शिरसा कृतप्रणामम् ' ए हि' इत्यभिधानः, दूरादेव प्रसारित भुजयुगलः, तं पिता विनायावनतमालिलिङ्ग । आलिङ्गितोन्मुक्त पितुश्चरणपीठसमीपे पिण्डीकृतमुत्तरीयमात्मताम्बूलकरङ्कवाहिन सत्वरमासनीकृतम् 'अपनय' इति शनैर्वदन्नग्रचरणेन समुत्सार चन्द्रापीडः क्षितितल एव निषसाद । अनन्तरनिहिते चास्यास राज्ञा सुतनिर्विशेषमुपगूढो वैशम्पायनो न्यषीदत् । मुहूर्तमि स्थित्वा 'गच्छ वत्स, पुत्रवत्सलां मातरमभिवाद्य दर्शनलालर यथाक्रम सर्वा जननीदर्शनेनानन्दय' इति विसर्जितः पित्रा, सरि in ero and ·पूर्वभागः। नयमुत्थाय, निवारितपरिजनः, वैशम्पायनद्वितीयः, अन्तःपुर- प्रवेशयोग्येन राजपरिजनेनोपदिश्यमानवा अन्तःपुरमाययौ ॥ तत्र धूवलकचुकावच्छ्न्नशरीरैरनेकशतसंख्यैः समन्तात्प- रिवृतां शुद्धान्तान्तर्वशिकः, अतिप्रशान्ताकाराभिश्च कषायरक्ता- म्बरधारिणीभिभूतपूर्वाः पुण्याः कथाः कथयन्तीभिर्जरत्प्रबजिता- भिर्विनोद्यमानाम् , समुपसृत्य मातरं ननाम ।। सा तु तं ससंभ्रममुत्थाप्य, सत्यप्याज्ञासंपादनदक्षे पार्श्व- परिवर्तिनि परिजने स्वयमेव कृतावतरणका, हृदयेनान्तःशुभ- शतान्यभिध्यायन्ती, मूर्धन्युपावाय, तं सुचिरमाशिश्लेष । अनन्तरं च तथैव कृतयथोचितसमुपचारमाश्लिष्टवैशम्पायना स्व- यमुपविश्य विनयादवनितले समुपविशन्तमाकृष्य बलादनिच्छ- न्तमपि चन्द्रापीडमुत्सङ्गमारोपितवती । ससंभ्रमपरिजनोपनीता- यामासन्धामुपविष्टे च वैशम्पायने, चन्द्रापीडं पुनःपुनरालिङ्गथ, ललाटदेशे वक्षसि भुजशिखरयोश्च मुहुर्मुहुः करतलेन परामृशन्ती विलासवती तमवादीत् - "वत्स, कठिनहृदयस्ते पिता, येनेय- माकृतिरीदृशी त्रिभुवनलालनीया क्लेशमतिमहान्तमियन्तं कालं लम्भिता । कथमसि सोढवानतिदीर्घामिमां गुरुजनयन्त्रणाम् । अहो बालस्यापि सतः कठोरस्येव ते महद्धैर्यम् । अहो विगलित- शिशुजनक्रीडाकौतुकलाघवमर्भके त्वयि हृदयम् । अहो गुरुजन- स्योपरि भक्तिरसाधारणी । सर्वथा यथा पितुः प्रसादात्समस्ता- भिरुपतो विद्याभिरालोकितोऽसि, एवमचिरेणैव कालेनानुरूपाभि- वधूभिरुपेतमालोकयिष्यामि” इत्येवमभिधाय लज्जास्मितावनतं -- ·कादम्बरीसंग्रहे , कपोले पर्यचुम्बदेनम् । एवं च तत्रापि नातिचिरमेव स्थित्व क्रमेण सर्वान्तःपुराणि दर्शनेनानन्दयामास । निर्गत्य च राज कुलद्वारावस्थितमिन्द्रायुधमारुह्य तथैव तेन राजपुत्रलोकेनान गम्यमानः, शुकनासं द्रष्टुमयासीत् ।। समन्ततो विविधशास्त्रानोन्मीलितबुद्धिलोचनैः शाक्यम् निशासनपथधौरेयै रक्तपटैः पाशुपतैर्द्विजैश्च दिवानिशमासेव्यमा शुकनासगृहद्वारमासाद्य, राजकुल इव राजपुत्रो बाह्याङ्गण ए तुरंगादवततार । द्वारदेशावस्थापिततुरंगश्च वैशम्पायनमवलम्बर नवनवसुधावदातप्रासादसहस्रनिरन्तरं द्वितीयमिव राजकुलं शुव नासभवनं विवेश । प्रविश्य चानेकनरेन्द्रसहस्रमध्योपविष्टमपरमि पितरमुपदर्शितविनयो दूरावनतेन मौलिना शुकनासं ववन्दे ।। शुकनासस्तं ससंभ्रममुत्थायानुपूर्येणोत्थितराजलोकः साद रमभिमुखदत्ताविरलपदः प्रहर्षविस्फारितलोचनागतानन्दजलकण सह वैशम्पायनेन प्रेम्णा गाढमालिलिङ्ग । आलिङ्गितोन्मुक्त सादरोपनीतमपहाय रत्नासनम् , अवनावेव राजपुत्रः समुप विशत् । तदनु च वैशम्पायनः ।। समुपविष्टे च राजपुत्रे शुकनासवर्जमन्यदखिलमवनिपाल चक्रमुज्झितनिजासनमवनितलमभजत । स्थित्वा च तूष्णीं क्षणमिर शुकनासः समुद्गतप्रीतिपुलकैरङ्गैरावेद्यमानहृदयहर्षप्रकर्षः, तमत्र वीत् - "तात चन्द्रापीड, अद्य खलु देवस्य तारापीडस्य समाप्त विद्यमुपारूढयौवनमालोक्य भवन्तम् , सुचिराद्भुवनराज्यफल प्राप्तिरुपजाता । अद्य समृद्धाः सर्वा गुरुजनाशिषः । अद्य फलि ·पूर्वभागः । तमनेकजन्मान्तरोपात्तमवदातं कर्म । अद्य प्रसन्नाः कुलदेवताः । न ह्यपुण्यभाजां भवादृशास्त्रिभुवनविस्मयहेतवः पुत्रतां प्रति- पद्यन्ते । केदं वयः । केयममानुषी शक्तिः । क चेदमशेषविद्याग्रहण- सामर्थ्यम् । अहो, धन्याः प्रजाः, यासां भरतभगीरथप्रतिमो भवा- नुत्पन्नः पालयिता । किं खलु कृतमवदातं कर्म वसुंधरया, ययासि भर्ता समासादितः । सर्वथा कल्पकोटीमहावराह इव दंष्ट्रावलयेन वह बाहुना वसुंधराभारं सह पित्रा” इत्यभिधाय च, स्वयमा- भरणवसनकुसुमाङ्गरागादिभिरभ्यर्च्य विसर्जयांचकार ॥ विसर्जितश्चोख्यायान्तःपुरं प्रविश्य, दृष्ट्वा वैशम्पायनमातरं मनोरमाभिधानाम् , निर्गत्य समारुह्येन्द्रायुधम् , पित्रा पूर्वकल्पितं प्रतिच्छन्दकमिव राजकुलस्य कुमारो भवनं जगाम । गत्वा च 7 श्रीचण्डपावस्थिते शयने मुहूर्तमुपविश्य, सह तेन राजपुत्रलोके- लाभिषेकादिकमशनावसानमकरोदिवसविधिम् । अभ्यन्तरे च स्वशयनीयगृह एवेन्द्रायुधस्यावस्थानमकल्पयत् ।। एवंप्रायेण चास्योदन्तेन तदहः परिणतिमुपययौ । गगन- तलादवतरन्त्या दिवसश्रियः पद्मरागनूपुरमिव स्वप्रभापिहित- रन्धं रविमण्डलमुन्मुक्तपादं पपात । कमलिनीपरिमलपरिचया- गतालिमालाकुलितकण्ठं कालपाशैरिव चक्रवाकमिथुनमाकृष्यमाणं विजघटे ॥ क्रमेण च प्रतीचीकर्णपूररक्तोत्पले लोकान्तरमुपगते भग- वति गभस्तिमालिनि, कमलिनीनिपीतमातपमुन्मूलयितुमन्धकार- .

·कादम्बरीसंग्रहे गत्वा पितुः समीपे Khor पल्लवेष्विव विशत्सु रक्तकमलोदराणि मधुकरकुलेषु, शनैः शनैश्च गलिते संध्यारागे, दिक्षु दिक्षु विक्षिप्तेषु संध्यादेवतार्चनबलिपिण्डेषु, कृतराजस्वस्त्ययनेषु निष्क्रामत्सु पुरोहितेषु, प्रज्वलितदीपिकासहस्र- प्रतिबिम्बचुम्बितेषु कृतविकचचम्पकदलोपहारेष्विव मणिभूमि- कुट्टिमेषु, सूर्यकान्तमणिभ्य इव संक्रान्तानलेषु ज्वलत्सु मानिनीनां शोकविधुरेषु हृदयेषु, प्रवृत्ते प्रदोषसमये, चन्द्रापीडो राजकुलं मुहूर्तं स्थित्वा, दृष्टा च विलासवतीम् , आगत्य स्वभवनम् , शयनतलमधिशिश्ये ॥ Jasses है। प्रभातायां च निशीथिन्याम् , समुत्थाय समभ्यनुज्ञातः पित्रा, अभिनवमृगयाकौतुकावकृष्यमाणहृदयः, भगवत्यनुदित एव सहस्ररश्मौ, आरुह्येन्द्रायुधम् , अग्रतो बालेयप्रमाणाना- कर्षद्भिश्वामीकरशृङ्खलाभिः कौलेयकान् कोदण्डपाणिभिः श्वपोष- कैरनवरतकृतकोलाहलैः प्रधावद्भिर्द्विगुणीक्रियमाणगमनोत्साहः, बहुगजतुरगपदातिपरिवृतो वनं ययौ । तत्र च कर्णान्तावकृष्ट- मुक्तैर्नाराचैर्वनवराहान् केसरिणः कुरङ्गकांश्च सहस्रशो जघान । अन्यांश्च जीवत एव महाप्राणतया स्फुरतो जग्राह ।। समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि, वनात् , स्नानोत्थितेनेव श्रमसलिलबिन्दुवर्षमनवरतमुज्झता श्रमशिथिलमुखगलितफेनिल- रुधिरलवेनेन्द्रायुधेनोह्यमानः, दूरविच्छिन्नेन पदातिपरिजनेन शून्यीकृतपुरोभागः, प्रजवितुरंगमाधिरूढेरल्पावशिष्टैः सह राज- पुत्रैः ‘एवं मृगपतिः, एवं वराहः, एवं शरभः' इति । तमेव मृगयावृत्तान्तमुच्चारयन् , स्वभवनमाजगाम ।। Book ני Dostio End ·पूर्वभागः । ४ । म , अवतीर्य तुरंगमात्ससंभ्रमप्रधावितपरिजनोपनी समुपविश्यासने, वारवाणमवतार्य, अपनीय च शेषं तुरंगम धिरोहणोचितं वेषपरिग्रहम् , इतस्ततः प्रचलिततालवृन्तपवन। पनीयमानश्रमो मुहूर्त विशश्राम । विश्रम्य च मणिरजतकनक कलशशतसनाथां स्नानभूमिमगात् । निर्वर्तिताभिषेकव्यापारस्य कृतदेवतार्चनस्याङ्गरागभूमौ समुपविष्टस्य, राज्ञा विसर्जित राजकुलपरिचारिकाः पटलकविनिहितानि विविधान्याभरणा माल्यान्यङ्गरागान्वासांसि चादाय, पुरतस्तस्योपतस्थुः, उपनि न्युश्च । यथाक्रममादाय च ताभ्यः प्रथम स्वयमुपलिप्य वैशम्पाय नम् , उपरचिताङ्गरागः, दत्त्वा च समीपवर्तिभ्यो यथार्हमाभरण वसनाङ्गरागकुसुमानि, आहारमण्डपमगच्छत् ।। तत्र च द्विगुणीकृतकुथासनोपविष्टः, समीपोपविष्टेन तद्नु णोपवर्णनपरेण वैशम्पायनेन यथार्ह भूमिभागोपवेशितेन राजपुत्र लोकेन 'इदमस्मै दीयताम् , इदमस्मै दीयताम्' इति प्रसाद विशेषदर्शनसंवर्धितसेवारसेनाहारविधिमकरोत् । उपस्पृश्य च गृहीतताम्बूलस्तस्मिन्मुहूर्तमिव स्थित्वा, इन्द्रायुधसमीपमगमन् तत्र चानुपविष्ट एव तद्गुणोपवर्णनप्रायालापाः कथाः कृत्वा स्वयमेवेन्द्रायुधस्य पुरो यवसमाकीर्य निर्गत्य राजकुलमयासीत् तेनैव क्रमेणावलोक्य राजानम् , आगत्य निशामनैषीत !! अपरेाश्च प्रभातसमय एव सर्वान्तःपुराधिकृतम् , अनु मार्गागतया शक्रगोपकालोहितरागेणांशुकेन रचिताव गुण्ठनय समसुवृत्ततुङ्गनासिकया विकसितपुण्डरीकधवललोचनया महानु 4 ·कादम्बरीसंग्रहे MARA भावाकारयानुगम्यमानं कन्यकया, कैलासनामानं कञ्चुकिन- मायान्तमपश्यत् ॥ Juniav over स कृतप्रणामः समुपसृत्य क्षितितलनिहितदक्षिणकरो वि- ज्ञापयामास-"कुमार, महादेवी विलासवती समाज्ञापयति- " इयं खलु कन्यका महाराजेन पूर्व कुलूतराजधानीमवजित्य कुलूतेश्वरदुहिता पत्रलेखाभिधाना बालिका सती बन्दीजनेन सहा- नीयान्तःपुरपरिचारिकामध्यमुपनीता । सा मया विगतनाथा राजदुहितेति समुपजातस्नेहया दुहितृनिर्विशेषमियन्तं कालमुप- लालिता संवर्धिता च । तदियमिदानीमुचिता भवतस्ताम्बूलकरङ्क- वाहिनीति कृत्वा मया प्रेषिता । न चास्यामायुष्मता परिजन- सामान्यदृष्टिना भवितव्यम् । स्वचित्तवृत्तिरिव चापलेभ्यो निवा- रणीया। सुहृदिव सर्वविसम्भेष्वभ्यन्तरीकरणीया । दीर्घकाल- संवर्धितस्नेहतया सुतायामिव हृदयमस्यामस्ति मे । नियतं स्वयमे- वेयमतिविनीततया कतिपयैरेव दिवसैः कुमारमाराधयिष्यति । अविदितशीलश्चास्याः कुमार इति संदिश्यते । सर्वथा तथा कल्याणिना प्रयतितव्यम् , यथेयमतिचिरमुचिता परिचारिका ते भवति" इत्यभिधाय विरतवचसि कैलासे, कृताभिजातप्रणामां पत्रलेखामनिमिषलोचनं सुचिरमालोक्य, चन्द्रापीडः । यत्यम्बा' इत्येवमुक्त्वा कञ्चुकिनं प्रेषयामास । पत्रलेखा तु ततः प्रभृति दर्शनेनैव समुपजातसे वारसा, न दिवा, न रात्रौ, न सुप्तस्य, नासीनस्य, नोत्थितस्य, न भ्रमतः, राजकुलगवस्य; छायेव राजसूनोः पावं मुमोच । चन्द्रापीडस्यापि यथाज्ञाप- ·पूर्वभागः । तस्यां दर्शनादारभ्य प्रतिक्षणमुपचीयमाना महती प्रीतिरासीत् आत्महृदयाव्यतिरिक्तामिव चैनां सर्वविस्रम्भेष्वमन्यत । एवं समतिक्रामत्सु केषुचिदिवसेषु, राजा चन्द्रापीडरू यौवराज्याभिषेकं चिकीर्षुः, प्रतीहारानुपकरणसंभारसंग्रहार्थ मादिदेश ॥ समुपस्थितयौवराज्याभिषेकं च तं कदाचिदर्शनार्थमागत मारूढविनयमपि विनीततरमिच्छशुकनासः सविस्तरमुवाच- "तात चन्द्रापीड, विदितवेदितव्यस्याधीतसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पम प्युपदेष्टव्यमस्ति । केवलं च निसर्गत एवाभानुभेद्यम् अप्रदीप प्रभापनेयम् अतिगहनं तमो यौवनप्रभवम् । अपरिणामोपशम दारुणो लक्ष्मीमदः । कष्टमनञ्जनवर्तिसाध्यमपरमैश्वर्यतिमिरान्ध त्वम् इत्यतो विस्तरेणाभिधीयसे । गर्भेश्वरत्वम् , अभिनवयौवन त्वम् , अप्रतिमरूपत्वम् , अमानुषशक्तित्वं चेति महतीयं खल्व नर्थपरंपरा । सर्वाविनयानामेकैकमप्येषामायतनम् । किमुत सम चायः। यौवनारम्भे च प्रायः शास्त्रजलप्रक्षालननिर्मलापि कालुष्य मुपयाति बुद्धिः । अपहरति च वात्येव शुष्कपत्रं समुद्भूतरजो. भ्रान्तिरतिदूरमात्मेच्छया यौवनसमये पुरुषं प्रकृतिः । नाशयति च दिमोह इवोन्मार्गप्रवर्तकः पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु । भवा- दृशा एव भवन्ति भाजनान्युपदेशानाम् । अपगतमटेहि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयो विशन्ति सुखमुपदेश गुरुवचनममलमपि सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूल मभव्यस्य ।(इतरस्य तु करिण इव शङ्खाभरणमा नशामासमुंद 015,30620, 23699 Dob । INE subedundutainmdasatanit.lndain HINine-launtiat-Anusan stransmissinatantamataonline.

·कादम्बरीसंग्रहे 2MGAON यमधिकतरमुपजनयति । हरति च सकलमतिमलिनमप्यन्धकार- मिव दोषजातं प्रदोषसमयनिशाकर इव गुरूपदेशः । अयमेव चानास्वादितविषयरसस्य ते काल उपदेशस्य । कुसुमशरशरप्रहा- रजर्जरिते हि हृदये जलमिव गलत्युपदिष्टम् । अकारणं च भवति दुष्प्रकृतेरन्वयः श्रुतं वा विनयस्य । चन्दनप्रभवो न दहति किमनलः ? किंवा प्रशमहेतुनापि न प्रचण्डतरीभवति बडबानलो वारिणा? गुरूपदेशश्च नाम पुरुषाणामखिलमलप्रक्षालनक्षममजलं स्नानम् , अनुपजातपलितादिवैरूप्यमजरं वृद्धत्वम् , असुवर्णविर- चनमग्राम्यं कर्णाभरणम् । विशेषेण तु राज्ञाम् । विरला हि तेषामुपदेष्टारः । प्रतिशब्दक इव राजवचनमनुगच्छति जनो भयात् । उद्दामदर्पश्वयथुस्थगितश्रवणविवराश्चोपदिश्यमानमपि ते न शृण्वन्ति । शृण्वन्तोऽपि च गनिमीलितेनावधीरयन्तः, खेदयन्ति हितोपदेशदायिनो गुरून् । अहंकारदाहज्वरमूर्छान्ध- कारिता विह्वला हि राजप्रकृतिः ।। आलोकयतु तावत्कल्याणाभिनिवेशी लक्ष्मीमेव प्रथमम् । इयं हि लक्ष्मीः क्षीरसागरात् , इन्दुशकलादेकान्त वक्रताम् , उच्चैःश्रवसश्चञ्चलताम् , कालकूटान्मोहनशक्तिम् , मदिराया मदम् , कौस्तुभमणेरतिनैष्ठुर्यम् इत्येतानि सहवासपरिचयवशाद्विरहविनो- दचिह्नानि गृहीत्वैवोद्गता । न ह्येवंविधमपरमपरिचितमिह जगति किंचिदस्ति, यथेयमनार्या । लब्धापि खलु दुःखेन परिपाल्यते दृढ़गुणपाशसंदाननिस्पन्दीकृतापि नश्यति । न परिचयं रक्षति ! नाभिजनमीक्षते । न कुल क्रममनुवर्तते । न शीलं पश्यति । न है ·पूर्वभागः । geneh esive Absolute. श्रुतमाकर्णयति । न धर्ममनुरुध्यते । न त्यागमाद्रियते । न विशेषज्ञतां विचारयति । गन्धर्वनगरलेखेव पश्यत एव नश्यति । अद्याप्यारूढमन्दरपरिवर्तभ्रान्तिजनितसंस्कारेव परिभ्रमति । पारुष्यमिवोपशिक्षितुमसिधारासु निवसति । दिवसकरगतिरिव पकटितविविधसंक्रान्तिः। पातालगुहेव तमोबहुला । प्रावृडि. वाचिरद्युतिकारिणी । स्वल्पसत्त्वमुन्मत्तीकरोति । सरस्वतीपरि- गृहीतमीग्रयेव नालिङ्गति जनम् । गुणवन्तमपवित्रमिव न स्पृशति । उदारसत्त्वममङ्गलमिव न बहु मन्यते । सुजनमनि- मित्तमिव न पश्यति । अभिजातमहिमिव लङ्घयति । शूरं कण्ट- कमिव परिहरति । दातारं दुःस्वप्नमिव न स्मरति । विनीत पातकिनमिव नोपसर्पति । मनस्विनमुन्मत्तमिवोपहसति ॥ यथा यथा चेयं चपला दीप्यते, तथा तथा दीपशिखेव कज्जलमलिनमेव कर्म केवलमुद्वमति । तथा हि--इयं संवर्धन- वारिधारा तृष्णाविषवल्लीनाम् , व्याधगीतिरिन्द्रियमृगाणाम् , परा. मर्शधूमलेखा सच्चरितचित्राणाम् , विभ्रमशय्या मोहदीर्घनिद्रा- गाम् , आवासदरी दोषाशीविषाणाम् , अकालप्रावृट् गुणकलहंस- कानाम् , प्रस्तावना कपटनाटकस्य, राहुजिह्वा धर्मेन्दुमण्डलस्य ।। न हि तं पश्यामि, यो ह्यपरिचितयानया न निर्भरमुपगूढः यो वा न विप्रलब्धः। नियतमियमालेख्यगतापि चलति, श्रुता. प्यतिसंधत्ते, चिन्तितापि वश्चयति । एवंविधयापि चानया दुरा चारया कथमपि दैववशेन परिगृहीता विक्लबा भवन्ति राजानः सर्वाविनयाधिष्ठानतां च गच्छन्ति । तथाहि-अभिषेकसमय , , ·कादम्बरीसंग्रहे एवैषां मङ्गलकलशजलैरिव प्रक्षाल्यते दाक्षिण्यम् । अग्निकार्य- धूमेनेव मलिनीभवति हृदयम् । उष्णीषपट्टबन्धेनेवाच्छाद्यते जरागमनस्मरणम् । आतपत्रमण्डलेनेवापवार्यते परलोकदर्शनम् । चामरपवनैरिवापहियते सत्यवादिता । वेत्रदण्डैरिवोत्सार्यन्ते गुणाः । तथाहि केचिद्धनलवलाभावलेपविस्मृतजन्मानः, वि- विधविषयग्रासलालसैः पञ्चभिरप्यनेकसहस्रसंख्यैरिवेन्द्रियैराया- स्यमानाः, प्रकृतिचञ्चलतया लब्धप्रसरेणैकेनापि शतसहस्रतामि- वोपगतेन मनसाकुलीक्रियमाणा विह्वलतामुपयान्ति । धनोष्मणा पच्यमाना इव विचेष्टन्ते । गाढप्रहाराहता इवाङ्गानि न धार. यन्ति । कुलीरा इव तिर्यकपरिभ्रमन्ति । अधर्मभग्नगतयः पङ्गक इव परेण संचार्यन्ते । मृषावादविपाकसंजातमुखरोगा इवाति- कृच्छ्रेण जल्पन्ति । आसन्नमृत्यव इव बन्धुजनमपि नाभिजा- नन्ति । उत्कुपितलोचना इव तेजस्विनो नेक्षन्ते । कालदष्टा इव महामन्त्रैरपि न प्रतिबुध्यन्ते । तृष्णाविषमूछिताः कनकमयमिव सर्वं पश्यन्ति । इषव इव पानवर्धिततैक्ष्ण्याः परप्रेरिता विना- शयन्ति । श्मशानाग्नय इवातिरौद्रभूतयः । श्रूयमाणा अपि प्रेत- पटहा इवोद्वेजयन्ति । चिन्त्यमाना अपि महापातकाध्यवसाया इवोपद्रवमुपजनयन्ति । अनुदिवसमापूर्यमाणाः पापेनेवाध्मात. मूर्तयो भवन्ति । तदवस्थाश्च वल्मीकतृणाग्रावस्थिता जलबिन्दक इव पतितमप्यात्मानं नावगच्छन्ति !! अपरे तु स्वार्थनिष्पादनपरैर्धनपिशितग्रासगृधेरास्थाननलिनी- धूर्तबकैः, द्यूतं विनोद इति, मृगया श्रम इति, पानं विलास इति, ·पूर्वभागः । गुरुवचनावधीरणम् अपरप्रणेयत्वमिति, परिभवसहत्वं क्षमेति, स्वच्छन्दता प्रभुत्वमिति, देवावमाननं महासत्त्वतेति, तरलता उत्साह इति, दोषानपि गुणपक्षमध्यारोपयद्भिरन्तः स्वयमपि विहसद्भिः प्रतारणकुशलैधूतॆरमानुषोचिताभिः स्तुतिभिः प्रतार्य- माणाः, वित्तमदमत्तचित्ताः, निश्चेतनतया तथैवेत्यात्मन्यारोपि. तालीकाभिमानाः, मर्त्यधर्माणोऽपि दिव्यांशावतीर्णमिव सदैवत- मिवातिमानुषमात्मानमुत्प्रेक्षमाणाः, प्रारब्धदिव्योचितचेष्टानुभा. वाः, सर्वजनस्योपहास्यतामुपयान्ति । आत्मविडम्बनां चानुजी- विना जनेन क्रियमाणामभिनन्दन्ति । मनसा देवताध्यारोपण- प्रतारणादन्तःप्रविष्टापरभुजद्वयमिवात्मबाहुयुगलं संभावयन्ति । त्वगन्तरिततृतीयलोचनं स्वललाटमाशङ्कन्ते । दर्शनप्रदानमप्य- नुग्रहं गणयन्ति । दृष्टिपातमप्युपकारपक्षे स्थापयन्ति । संभाषण- मपि संविभागमध्ये कुर्वन्ति । आज्ञामपि वरप्रदानं मन्यन्ते । स्पर्शमपि पावनमाकलयन्ति । मिथ्यामाहात्म्यगर्वनिर्भराश्च न प्रणमन्ति देवताभ्यः। न पूजयन्ति द्विजातीन् । न मानयन्ति मान्यान् । नाभ्युत्तिष्ठन्ति गुरुन् । अनर्थकायासान्तरितविषयो- पभोग इत्युपहसन्ति विद्वज्जनम् । जरावैक्लब्यप्रलपितमिति पश्यन्ति वृद्धजनोपदेशम् । आत्मप्रज्ञापरिभव इत्यसूयन्ति सचि- वोपदेशाय । कुप्यन्ति हितवादिने । सर्वथा तमभिनन्दन्ति, तमा- लपन्ति, तं पार्श्वे कुवन्ति, तेन सह सुखमवतिष्ठन्ते, तस्य वचनं शृण्वन्ति, तत्र वर्षन्ति, योऽहर्निशमनवरतमुपरचिताञ्जलिरधिदैव- तमिव विगतान्यकर्तव्यः स्तौति, यो वा माहात्म्यमुद्भावयति ।।

·५६ कादम्बरीसंग्रहे , , किं वा तेषां सांप्रतम् , येषामतिनृशंसप्रायोपदेशनिघृणं कौटिल्यशास्त्रं प्रमाणम् , अभिचारक्रियाक्रूरैकप्रकृतयः पुरोधसो गुरवः, परातिसंधानपरा मन्त्रिण उपदेष्टारः, सहजप्रेमाद्रहृदया- नुरक्ता भ्रातर उच्छेद्याः ।। तदेवंप्रायेऽतिकुटिलकष्टचेष्टासहस्रदारुणे राज्यतन्त्रेऽस्मिन् , महामोहकारिणि च यौवने, कुमार, तथा प्रयतेथाः ; यथा नोपह- स्यसे जनैः, न निन्द्यसे साधुभिः, न धिक्क्रियसे गुरुभिः, नोपा- लभ्यसे सुहृद्भिः, न शोच्यसे विद्वद्भिः । यथा च न प्रहस्यसे विटैः, न प्रतार्यसे कुशलैः, नावलुप्यसे सेवकवृकैः, न प्रलोभ्यसे वनिताभिः, नापहियसे सुखेन । कामं भवान्प्रकृत्यैव धीरः, पित्रा च महता प्रयत्नेन समारोपितसंस्कारः। तरलहृदयमप्रतिबुद्धं च मदयन्ति धनानि । तथापि भवद्गुणसंतोषो मामेवं मुखरीकृत. वान् । इदमेव च पुनः पुनरभिधीयसे--विद्वांसमपि सचेतनमपि महासत्त्वमप्यभिजातमपि धीरमपि प्रयत्नवन्तमपि पुरुषमियं दुर्विनीता खलीकरोति लक्ष्मीरिति । सर्वथा कल्याणैः पित्रा क्रिय- माणमनुभवतु भवान्यौवराज्याभिषेकमङ्गलम् । कुलक्रमागतामुबह पूर्वपुरुषैरूढां धुरम् । अवनमय द्विषतां शिरांसि । उन्नमय बन्धु. वर्गम् । अभिषेकानन्तरं च प्रारब्धदिग्विजयः परिभ्रमन्विजितामपि तव पित्रा सप्तद्वीपभूषणां पुनर्विजयस्व वसुंधराम् । अयं च ते कालः प्रतापमारोपयितुम् । आरूढप्रतापो हि राजा त्रैलोक्यदर्शीव सिद्धादेशो भवति" इत्येतावदभिधायोपशशाम ।। उपशान्तवचसि शुकनासे, चन्द्रापीडस्ताभिरमलाभिरुप- ।

·पूर्वभागः। : देशवाग्भिः प्रक्षालित इवोन्मीलित इव पवित्रीकृत इवोद्भासित इव प्रीतहृदयो मुहूर्तं स्थित्वा स्वभवनमाजगाम ।। ततः कतिपयदिवसापगमे च, राजा स्वयमुत्क्षिप्तमङ्गल- कलशः सह शुकनासेन, पुण्येऽहनि, पुरोधसा संपादिताशेष- राज्याभिषेकमङ्गलम् अनेकनरपतिसहस्रपरिवृतः, सर्वेभ्यस्तीर्थेभ्यः सर्वाभ्यो नदीभ्यः सर्वेभ्यश्च सागरेभ्यः समाहृतेन सर्वौषधिभिः सर्वफलैः सर्वमृद्भिः सर्वरनैश्च परिगृहीतेनानन्दबाष्पजलमिश्रेण मन्त्रपूतेन वारिणा सुतमभिषिषेच । अभिषेकसलिलादेहं च तं लतेव पादपान्तरं निजपादपममुञ्चत्यपि तारापीडं तत्क्षणमेव संचक्राम राज्यलक्ष्मीः । अनन्तरमखिलान्तःपुरपरिवृतया च प्रेमाहृदयया विलासवत्या स्वयमा पादतलादामोदिना चन्दने- नानुलिप्तमूर्तिः, तत्कालप्रतिपन्नवेत्रदण्डेन पित्रा स्वयं पुरः प्रारब्धसमुत्सारणः, सभामण्डपमुपगम्य, काञ्चनमयं शशीव मेरुशृङ्ग चन्द्रापीडः सिंहासनमारुरोह ।। आरूढस्य चास्य कृतयथोचितसकलराजलोकसंमानस्य मुहूर्त स्थित्वा दिग्विजयप्रयाणशंसी प्रस्थानदुन्दुभिरामन्थरं दध्वान । ततो दुन्दुभिरवमाकर्ण्य 'जय जय' इति च सर्वतः समुद्भुष्य- माणजयशब्दः, सिंहासनासह द्विषतां श्रिया संचचाल चन्द्रा- पीडः । समन्तात्ससंभ्रमोत्थितैरनुगम्यमानो नरपतिसहस्रैः, आस्थानमण्डपानिरगात् । निर्गत्य च पूर्वारूढया पत्रलेखया समध्यासितामुचितमङ्गल्यालङ्कारां करेणुकामधिरुह्य, मुक्ताफल- "जालिना शतशलाकेनातपत्रेण निवार्यमाणातपो निर्गन्तुमारेभे ॥

·कादम्बरीसंग्रहे - , आगत्य विनिर्गतश्च बहुलसिन्दूररेणुपाटलेन क्षितितलदोलायमान स्थूलमुक्ताकलापावचूलेन सितकुसुममालाजालशबलशिरसा संलग्न संध्यातपेन तिर्यगावर्जितश्वेतगङ्गाप्रवाहेण तारागणदन्तुरितशिखर शिलातलेन मेरुगिरिणेव गन्धमादनेनानुगम्यमानः, कनकालङ्कार प्रभाकल्माषितावयवेन च समाकृष्यमाणेनेन्द्रायुधेन सनाथीकृत पुरोभागः, शनैः शनैः प्रथममेव शातक्रतवीमाशामभिप्रतस्थे ।। उच्चलितस्य चास्य, स्वभवनादुपपादितप्रस्थानमङ्गलः, धवल. दुकूलवासाः, सितकुसुमाङ्गरागः, महता बलसमूहेन नरेन्द्रबृन्दै श्वानुगम्यमानः, धृतधवलातपत्रः, द्वितीय इव युवराजः, त्वरित. पदसंचारिण्या करिण्या वैशम्पायनः समीपमाजगाम । च रजनिकर इव रवेरासन्नवर्ती बभूव । अनन्तरमितश्चेतश्च 'निर्गतो युवराजः' इति समाकर्ण्य प्रधावतां बलानां भरेण तत्क्षणमाचकम्पे मेदिनी । क्षणेन च तुरगमयमिव महीतलम् , कुञ्जरमयमिव दिक्चक्रवालम् , आतपत्रमण्डलमयमिवान्तरिक्षम् । इभमदगन्धमय इव समीरणः, भूपालमयीव प्रजासृष्टिः, आभर. णांशुमयीव वृष्टिः, किरीटमय इव दिवसः, जयशब्दमयमिव त्रिभुवनमभवत् ॥ बलबहुलकोलाहलभीता इव धवलध्वजनिवहनिरन्तरावृता ययुः कापि दश दिशः । मलिनावनिरजःसंस्पर्शशङ्कितमिव समद- गजघटावचूलसहस्रसंरुद्धमतिदूरमम्बरतलमपससार । प्रबलवेत्रि. वेत्रलतासमुत्सार्यमाणा इव तुरगखुररजोधूसरताभीता इवार्ककि- रणा मुमुचुः पुरोभागम् । इभकरशीकरनिर्वापणत्रस्त इवातपत्र. - ·पूर्वभागः । . --- संछादितातपो दिवसो ननाश । क्रमेण प्रसर्पतो बलस्य पुरः प्रधावतां जनकदम्बकानां कोलाहलेन, तारतरदीर्घेण च काह- लानां निनादेन, खुररवविमिश्रेण च वाजिनां हेषारवेण, अन- वरतकर्णतालस्वरसंपृक्तेन च दन्तिनामाडम्बररवेण, मङ्गलशङ्ख- शब्दसंवर्धितध्वनीनां च प्रयाणपटहानां निनादेन, मुहुर्मुहुरितस्त- तस्ताड्यमानानां डिण्डिमानां च निस्वनेन, जर्जरीकृतश्रवणपुटस्य मूठेवाभवजनस्य ॥ क्रमेण च विकचकुवलयवनमिव नवोदकेन गगनतलमव- ष्टभ्यमानमलक्ष्यत क्षीरोदफेनपाण्डुना क्षितिक्षोदेन । बहुलरजो- धूसरितमशिशिरकिरणबिम्बमवचूलचामरमिव निष्प्रभमभवत् । दुकूलपट्टधवला कदलिकेव कलुषतामाजगाम गगनापगा नरपालबलभरमतिगुरुमसहमाना पुनरिव भारावतारणार्थममर- लोकमारुरोह रजोमिषेण मही ।। अथ दन्तिनां दिशि दिशि करविवरविनिःसृतैः शीकरा- सारैः हेषारवविप्रकीर्णैश्च वाजिनां लालाजललवजालकैरुपशमिते रजसि, पुनरुपजातालोकासु दिक्षु, सागरसलिलादिवोन्मग्नमालो- क्य तदपरिमाणं बलम् , उपजातविस्मयः सर्वतो दत्तदृष्टिवैश- म्पायनश्चन्द्रापीडमाबभाषे- "युवराज, किं न जितं देवेन महा- राजाधिराजेन तारापीडेन, यजेष्यसि । का दिशो न वशीकृताः, या वशीकरिष्यसि । कानि दुर्गाणि न प्रसाधितानि, यानि प्रसाधयिष्यसि । कानि रत्नानि नोपार्जितानि, यान्युपार्जयिष्यसि । कैन विरचितः शिरसि बालकमलकुमलकोमलः सेवाञ्जलिः । ।

·कादम्बरीसंग्रहे कैर्न घृष्टाः पादपीठे चूडामणयः । कैर्न प्रतिपन्ना वेत्रलताः । कैर्नोद्भूतानि चामराणि । कै!च्चारिता जयशब्दाः । एते हि दशरथभगीरथभरतदिलीपालकमान्धातृप्रतिमाः कुलाभिमानशा- लिनः सोमपायिनो मूर्धाभिषिक्ताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाचूडा- मणिपल्लवैरुद्वहन्ति मङ्गल्यां भवञ्चरणरजःसंहतिम् । एतानि चाप्य- मीषामाप्लावितदशदिगन्तरालानि सैन्यानि भवन्तमुपासते । तथा हि-पश्य पश्य यस्यां यस्यां दिशि विक्षिप्यते चक्षुः, तस्यां तस्यां रसातलमिवोद्गिरति, वसुधेव सूते, ककुभ इव वमन्ति, गगनमिव वर्षति, दिवस इव सृजति बलानि । अपरिमितबल- भराक्रान्ता, मन्ये, स्मरति महाभारतसमरसंक्षोभस्याद्य क्षितिः। एष शिखरदेशेषु स्खलितमण्डलो ध्वजान् गणयन्निव कुतूहला- द्भमति कदलिकावनान्तरेषु मयूखमाली । सर्वथा चित्रम् , यन्नाद्य विघटितसकलकुलशैलसंधिबन्धा सहस्रशः शकलीभवति बलभरेण धरित्री, यद्वा बलभरपीडितवसुधाधारणविधुरा न चलन्ति फणिनां पत्युः फणाभित्तयः” इति ॥ एवं वदत एव तस्य युवराजः, तृणमयप्राकारमन्दिरसह- स्रसंबाधामुल्लासितधवलपटमण्डपशतशोभिनीमावासभूमिमवाप । तस्यां चावतीर्य राजवत्सर्वाः क्रियाश्चकार । सवैश्च तैः समेत्य नरपतिभिरमात्यैश्च विविधाभिः कथाभिर्विनोद्यमानः, तं दिवसम- शेषमभिनवपितृवियोगजन्मना शोकवेगेनायास्यमानहृदयः, दुःखे- नात्यवाहयत् । अतिवाहितदिवसश्च यामिनीमपि, स्वशयनीयस्य नातिदूरे निहितशयननिषण्णेन वैशम्पायनेन, अन्यतश्च समीपे ·पूर्वभागः । , क्षितितलविन्यस्तकुथप्रसुप्तया पत्रलेखया सह, अन्तरा पितृसक्तम् , अन्तरा मातृसंबद्धम् , अन्तरा शुकनासमयं कुर्वन्नालापम् , नात्यु- पजातनिद्रः प्रायेण जाग्रदेव निन्ये । प्रत्यूषे चोत्थाय, तेनैव क्रमेणानवरतप्रयाणकैः, प्रतिप्रयाणकमुपचीयमानेन सेनासमुदायेन जर्जरयन्वसुंधराम् , चूर्णयन्काननानि, समीकुर्वन्विषमाणि प्राति- ष्ठत । शनैः शनैश्च स्वेच्छया परिभ्रमन् , नमयन्नुन्नतान् , उन्न- मयन्नतान् , आश्वासयन्भीतान् , रक्षन् शरणागतान् , उन्मूलयन् विटपकान् , उत्सादयन्कण्टकान् , अभिषिञ्चन्स्थानस्थानेषु राज- पुत्रान् , समर्जयनत्नानि, प्रतीच्छन्नुपायनानि, गृह्णन्करान् , आ- दिशन्देशव्यवस्थाः, स्थापयन्स्वचिह्नानि, कुर्वन्कीर्तनानि, लेखयन् शासनानि, पूजयन्नग्रजन्मनः, प्रणमन्मुनीन् , पालयन्नाश्रमान् , जनयञ्जनानुरागम् , प्रकाशयन्विक्रमम् , आरोपयन्प्रतापम् , उपचिन्वन्यशः, विस्तारयन्गुणान् , प्रख्यापयन्सच्चरितम् , पृथिवीं विचचार । प्रथमं प्राचीम् , ततस्त्रिशङ्कतिलकाम् , ततो वरुणला- ञ्छनाम् , अनन्तरं सप्तर्षिताराशबलां दिशं विजिग्ये । वर्षत्रयेण चात्मीकृताशेषद्वीपान्तरं सकलमेव चतुरम्भोधिखातवलयपरिखा- प्रमाणं बभ्राम महीमण्डलम् । ततः क्रमेणावजितसकलभुवनतलः, प्रदक्षिणीकृत्य वसुधां परिभ्रमन् , कदाचित्कैलाससमीपचारिणां हेमकूटधाम्नां किरातानां सुवर्णपुरं नाम निवासस्थानं नातिविप्र- कृष्टं पूर्वजलनिधेर्जित्वा जग्राह । तत्र च निखिलधरणितलपर्य- टनखिन्नस्य निजबलस्य विश्रामहेतोः कतिपयान्दिवसानतिष्ठत् ।। एकदा तु तत्रस्थ एवेन्द्रायुधमारुह्य, मृगयानिर्गतो विचरन् ·४ कादम्बरीसंग्रह स्याचिरादपक्रान्तस्य च महतो वनगजयूथस्य चरणोत्थापित पङ्कपटलैराीकृतं मार्गमद्राक्षीत् ।। उपजातजलाशयशङ्कश्च तं प्रतीपमनुसरन् , उग्रीवहश्यैरु परि छत्रमण्लाकारैः सरलसालसल्लकीप्रायैरविरलैरपि निःशाखतय विरलैरिवोपलक्ष्यमाणैः पादपैरुपेतेन गन्धपाषाणपरिमलामोदिन वेत्रलताप्रतानप्ररूढवेणुना कैलासतलेन कंचिदध्वानं गत्वा तस्यैव कैलासशिखरिणः पूर्वोत्तरे दिग्भागेऽत्यायतं तरुखण्डं ददर्श तं च कमलमधुपानमत्तानां श्रोत्रहारिभिः कलहंसानां कोलाहलै राहूयमान इव प्रविवेश ।। प्रविश्य च तस्य तरुखण्डस्य मध्यभागे मणिदर्पणमिव त्रै लोक्यलक्ष्म्याः, स्फटिकभूमिगृहमिव वसुंधरादेव्याः, निर्गमन- मार्गमिव सागराणाम् , त्रिभुवनपुण्यराशिमिव सरोरूपेणावस्थि- तम् , वैदूर्यगिरिजालमिव सलिलाकारेण परिणतम् , आपूर्णपर्यन्त. मप्यन्तः स्पष्टदृष्टसकलवृत्तान्ततया रिक्तमिवोपलक्ष्यमाणम् , प्रति. मानिभेनान्तःप्रविष्टं सकाननशैलनक्षत्रग्रहचक्रवालं त्रिभुवनमुद्भिन्न- पङ्कजेनोदरेण नारायणमिव बिभ्राणम् , असकृत्पितामहपरिपूरित- कमण्डलुपरिपूतजलम् , अनेकशो वालखिल्यकदम्बककृतसंध्योपा- सनम् , बहुशः सलिलावतीर्णसावित्रीभग्नदेवतार्चनकमलसहस्रम् , सहस्रशः सप्तर्षिमण्डलस्नानपवित्रीकृतम् , क्वचिद्वरुणहंसोपात्त- कमलवनमकरन्दम् , कचित्त्र्यम्बकवृपभविषाणकोटिखण्डिततट- शिलाखण्डम् , कचिद्यममहिषशृङ्गशिखरविक्षितफेनपिण्डम् , क्वचिदैर रावतदशनमुसलखण्डितकुमुदखण्डम् , अदृष्टान्तम् , अति- , ·पी पूर्वभागः । ६ 64 । मनोहरम् , आह्नादनं दृष्टेः, अच्छोदं नाम सरो दृष्टवान् ।। आलोकमात्रेणैवापगतश्रमो दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत्- "अहो निष्फलमपि मे तुरगमुखमिथुनानुसरणमेतदालोकयत सरः सफलतामुपगतम् । अद्य परिसमाप्तमीक्षणयुगलस्य द्रष्टव्य दर्शनफलम् । आलोकितः खलु रमणीयानामन्तः । दृष्ट आह्लाद जीयानामवधिः । वीक्षिता मनोहराणां सीमान्तलेखा । प्रत्यक्षीकृत प्रीतिजननानां परिसमाप्तिः । विलोकिता दर्शनीयानामवसान भूमिः । इदमुत्पाद्य सरःसलिलममृतरसमुत्पादयता वेधसा पुन रुक्ततामिव नीता स्वसृष्टिः । इदमपि खल्वमृतमिव सर्वेन्द्रियाह्न। दनसमर्थम्-अतिविमलतया चक्षुषः प्रीतिमुपजनयति । शिशिर तया स्पर्शसुखमुपहरति । कमलसुगन्धितया ब्राणमाप्याययति हंसमुखरतया श्रुतिमानन्दयति । स्वादुतया रसनामाह्लादयति नियतं चास्यैव दर्शनतृष्णया न परित्यजति भगवान्कैलासनिवा सव्यसनमुमापतिः । न खलु सांप्रतमाचरति जलशयनदोहा देवो रथाङ्गपाणिः, यदिदममृतरससुरभिसलिलमपहाय, लवण • रसपरुषपयस्युदन्वति स्वपिति । नूनं चेदं न प्रथममासीत्सरः येन प्रलयवराहघोणाभिघातभीता भूतधात्री कलशयोनिपानपरि कलितसकलसलिलं सागरमवतीर्णा; अन्यथा यद्यत्रागाधानेक पातालगम्भीराम्भसि निमग्ना भवेन्महासरसि, किमेकेन महा वराहसहस्रैरपि नासादिता भवेत् । नूनं चास्मादेव सलिललेश मादायादाय महाप्रलयेषु प्रलयपयोदाः प्लावयन्ति भुवनान्तगणि यत्सृष्टेराक्सलिलमयं ब्राह्माण्डरूपमादौ भुवनमभूत मन्ये च, 5 ·कादम्बरीसंग्रहे तदिदं पिण्डीभूय सरोव्यपदेशेनावस्थितम्” इति विचारयन्नेव, तस्य शिलाशकलकर्कशवालुकाप्रायम् , विद्याधरोद्धृतसनालकुमुद- कलापार्चितानेकचारुसैकतलिङ्गम् , दक्षिणं तीरमासाद्य तुरगा- दवततार॥ अवतीर्य च व्यपनीतपर्याणमिन्द्रायुधमकरोत् । क्षितितल- लुठितोत्थितं च गृहीतकतिपययवसमासं सरोऽवतार्य, पीतसलि- लमिच्छया स्नातं चोत्थाप्य, अन्यतमस्य समीपवर्तिनस्तरोर्मूल- शाखायामपगतखलीनं हस्तपाशशृङ्खलया कनकमय्या चरणी बद्धा पुनरपि सलिलमवततार । ततश्च प्रक्षालितकरयुगलश्चातक इव कृत्वा जलमयमाहारं सरःसलिलादुद्गात् । प्रत्यग्रभग्नशि- शिरैश्च समृणालकैलकणिकाचितैः कमलिनीपलाशैलतामण्डप- परिक्षिप्ते शिलातले स्रस्तरमास्तीर्य, निधाय शिरसि पिण्डीकृत- मुत्तरीयम् , निषसाद । मुहूर्तं विश्रान्तश्च, तस्य सरस उत्तरे तीरप्रदेशे समुच्चरन्तम् , उन्मुक्तकबलेन निश्चलश्रवणपुटेन तन्मुखी- भूतेनोद्रीवेणेन्द्रायुधेन प्रथममाकर्णितम् , श्रुतिसुभगं वीणातन्त्री- झंकारमिश्रममानुषं गीतशब्दमशृणोत् । श्रुत्वा च, विगतमर्त्यसंपाते प्रदेशे गीतध्वनेः संभूतिः' इति समुपजात- कौतुकः, कमलिनीपत्रस्रस्तरादुत्थाय, तामेव गीतसंपातसूचितां दिशं चक्षुः प्राहिणोत् । अतिवीयस्तया तु तस्य प्रदेशस्य, प्रयत्न- व्यापृतलोचनोऽपि विलोकयन्न किंचिद्ददर्श । तमेव केवलमन- वरतं गीतशब्दं शुश्राव । कुतूहलवशाच्च गीतध्वनिप्रभवजिज्ञासया कृतगमनबुद्धिः, दत्तपर्याणमिन्द्रायुधमारुह्य, प्रियगीतैः प्रथम- 'कुतोऽत्र V ·पूर्वभागः । ६ प्रस्थितैरप्रार्थितैरपि वनहरिणैरुपदिश्यमानवा, पश्चिमया स स्तीरवनलेखया, निमित्तीकृत्य तं गीतध्वनिमभिप्रतस्थे । क्रमेण च संमुखागतैरच्छनिझरजलकणजालजनितजार मभिः पुण्यैः कैलासमारुतैरभिनन्द्यमानः, गत्वा च तं प्रदेशम शुकशतमुखनखशिखरशकलितफलस्फीतैः, जलधरजललुब्धमुग चातकध्वानमुखरिततमालखण्डैः, इभकलभकोल्लूनपल्लववेल्लिन लवलीवलयैः, अविरलफलनिकरावनतनालिकेरवनैः, अन्तरान्त कैलासतरङ्गिणीतरङ्गितसिकतिलतलभूमिभागैः पादपैः परिवृतम् चन्द्रप्रभनाम्नस्तस्य सरसः पश्चिमे तीरे कैलासपादस्य भूतलभा संनिविष्टम् , भगवतः शूलपाणेः शून्यं सिद्धायतनमपश्यत् ।। तच्च प्रविश्याद्राक्षीत् , चतुःस्तम्भस्फटिकमण्डपिकाता प्रतिष्ठितम् , अमलमुक्ताशिलाघटितलिङ्गम् , अशेषत्रिभुवनवन्दि चरणम् , चराचरगुरुम् , चतुर्मुखम् , भगवन्तं त्र्यम्बकम् ।। । तस्य च दक्षिणां मूर्तिमाश्रित्याभिमुखीमासीनाम् , उपरी तब्रह्मासनाम् , अतिविस्तारिणा सर्वदिङ्मुखप्लावकेनातिदीर्घका संचितेन तपोराशिनेव विसर्पता देहप्रभावितानेन सगिरिकान दन्तमयमिव तं प्रदेशं कुर्वतीम् , पञ्चमहाभूतमयमपहाय द्रवर त्मकमङ्गनिष्पादनोपकरणकलापं धवलगुणेनेव केवलेनोत्पादितार क्षीरोदधिदेवतामिव सहवासपरिचितहरचन्द्रलेखोत्कण्ठाकृष्टार त्रयीमिव कलियुगध्वस्तधर्मशोकगृहीतवनवासाम् , श्वेतद्वीपलक्ष मिवान्यद्वीपावलोकनकुतूहलागताम् , धर्महृदयादिव निर्गता शङ्खादिवोत्कीर्णाम् , मुक्ताफलादिवाकृष्टाम् , इयत्तामिव धवलिम ·कादम्बरीसंग्रहे - जटापाशग्रथितमुत्तमाङ्गेन मणिमयं नामाङ्कमीश्वरचरणद्वयमुद्व- हन्तीम् , अयुग्मलोचनसकाशात्प्रसादलब्धेन चूडामणिचन्द्रमयूख- जालेनेव मण्डलीकृतेन ब्रह्मसूत्रेण पवित्रीकृतकायाम् , उत्सङ्गगतां च स्वसुतामिव सूक्ष्मशङ्खखण्डिकाङ्गुलीयकपूरिताङ्गुलिना त्रिपुण्डू- कावशेषभस्मपाण्डुरेण प्रकोष्ठबद्धशङ्खखण्डकेन दन्तमयीं दक्षिण- करेण वीणामास्फालयन्तीम् , सुमधुरया च गीत्या देवं विरूपा- क्षमुपवीणयन्तीम् , प्रत्यक्षामिव गन्धर्वविद्याम् , निर्ममाम् , निरहंकाराम् , निर्मत्सराम् , अमानुषाकृतिम् , दिव्यत्वादपरिज्ञाय- मानवयःप्रमाणामप्यष्टादशवर्षदेशीयामिवोपलक्ष्यमाणाम् , प्रतिपन्न- पाशुपतव्रतां कन्यकां ददर्श ॥ ततोऽवतीर्य, तरुशाखायां बद्धा तुरङ्गमम् , उपमृत्य भग- वते भक्त्या प्रणम्य त्रिलोचनाय, तामेव दिव्ययोषितमनिमेषपक्ष्म- णा निश्चलनिबद्धलक्ष्येण चक्षुषा पुनर्निरूपयामास । उदपादि चास्य तस्या रूपसंपदा कान्त्या प्रशान्त्या चाविर्भूतविस्मयस्य मनसि- "अहो जगति जन्तूनामसमर्थितोपनतान्यापतन्ति वृत्तान्तान्त- राणि । तथा हि-मया मृगयायां यदृच्छया निरर्थकमनुबध्नता तुरंगमुखमिथुनम् , अयमतिमनोहरो मानवानामगम्यो दिव्य- जनसंचरणोचितः प्रदेशो वीक्षितः । अत्र च सलिलमन्वेषयता हृदयहारि सिद्धजनोपस्पृष्टजलं सरो दृष्टम् । तत्तीरलेखावि- श्रान्तेन चामानुषं गीतमाकर्णितम् । तच्चानुसरता मानुषदुर्लभ- दर्शना दिव्यकन्यकेयमालोकिता। न हि मे संशीतिरस्या दिव्यतां प्रति । आकृतिरेवानुमापयत्यमानुषताम् । कुतश्च मर्त्यलोके -

·पूर्वभागः ।
६
आगम्यताम
"
संभूतिरेवंविधानां गन्धर्वध्वनिविशेषाणाम् । तद्यदि मे सहा
दर्शनपथानापयाति, नारोहति वा कैलासशिखरम् , नोत्पत
वा गगनतलम्,
ततः 'का त्वम्, किमभिधाना वा, किम
प्रथमे वयसि प्रतिपन्ना व्रतम् ?' इति सर्वमेतदेनामुपमृत
पृच्छामि । अतिमहानयमवकाश आश्चर्याणाम्" इत्यवध
तस्यामेव स्फटिकमण्डपिकायामन्यतमं स्तम्भमाश्रित्य समुपविष्ट
गीतसमाप्त्यवसरं प्रतीक्षमाणस्तस्थौ ।
अथ गीतावसाने सा कन्यका समुत्थाय प्रदक्षिणीकृ
कृतहरप्रणामा, परिवृत्य चन्द्रापीडमाबभाषे-"स्वागतमतिथये
कथमिमां भूमिमनुप्राप्तो महाभागः । तदुत्तिष्ठ ।
अनुभूयतामतिथिसत्कारः इति । एवमुक्तस्तु तया संभाषण
त्रेणैवानुगृहीतमात्मानं मन्यमानः, उत्थाय भक्त्या कृतप्रणाम
'भगवति, यथाज्ञापयसि' इत्यभिधाय दर्शितविनयः शिष्य :
तां व्रजन्तीमनुवबाज । व्रजंश्च समर्थयामास----"हन्त, ताव
मां
दृष्टा
तिरोभता । कृतं हि मे कुतूहलेन प्रश्नाशया हृदि पदर
यथा चेयमस्यास्तपस्विजनदुर्लभदिव्यरूपाया अपि दाक्षिण्यातिश
प्रतिपत्तिरभिजाता विभाव्यते; तथा संभावयामि नियतमिय
खिलमात्मोदन्तमभ्यर्थ्यमाना मया कथयिष्यति” इति । एवं
कृतमतिः पदशतमात्रमिव गत्वा, अन्तःस्थापितमणिकमण्ड
मण्डलाम् ,
एकान्तावलम्बितयोगपट्टिकाम् , विशाखिकाशिखर
बद्धनालिकेरीफलवल्कलमयधौतोपानद्युगोपेताम् , शङ्खमयेन भिर
कपालेनाधिष्ठिताम् , संनिहितभस्मालाबुकां गुहामद्राक्षीत् । तस्य

·कादम्बरीसंग्रहे मनभिभवनीयामात्मीयां कुर्वन्ति । सर्वथा न हि कंचन न स्पृशन्ति शरीरधर्माणमुपतापाः । बलवती हि द्वंद्वानां प्रवृत्तिः । इदमपरमधिकतरमुपजनितमतिमहन्मनसि से कौनुन्नमस्या बाष्प- सलिलपातेन । न ह्यल्पीयसा शोककारणेन क्षेत्रीक्रियन्ते एवंविधा मूर्तयः । न हि क्षुद्रनिर्घातपाताभिहता चलति वसुधा” इति संवर्धितकुतूहलश्च शोकस्मरणहेतुतामुपगतमपराधिनमिवात्मानमः वगच्छन् , उत्थाय प्रस्रवणादञ्जलिना मुखप्रक्षालनोदकमुपनिन्ये । सा तु तदनुरोधादविच्छिन्नबाष्पजलधारासंतानापि किंचित्कषा- यितोदरे, प्रक्षाल्य लोचने, वल्कलोपान्तेन वदनमपमृज्य, दीर्घ-- मुष्णं च निःश्वस्य, शनैः प्रत्यवादीत्-“राजपुत्र, किमनेनाति- निघृणहृदयाया मम मन्दभाग्यायाः पापाया जन्मनः प्रभृति वैराग्यवृत्तान्तेनाश्रवणीयेन श्रुतेन । तथापि यदि महत्कुतूहलम् , तत्कथयामि । श्रूयताम्--- एतत्प्रायेण कल्याणाभिनिवेशिनः श्रुतिविषयतामापतित- मेव ---यथा विबुधसमन्यप्सरसो नाम कन्यकाः सन्ति । तासां चतुर्दश कुलानि । एकं भगवतः कमलयोनेर्मनसः समुत्पन्नम् । अन्यद्वेदेभ्यः संभूतम् । अन्यदग्नेरुद्भूतम् । अन्यत्पवनात्प्रसूतम् । अन्यदमृतान्मथ्यमानादुत्थितम् । अन्यजलाज्जातम् । अन्यदर्क-- किरणेभ्यो निर्गतम् । अन्यत्सोमरश्मिभ्यो निष्पतितम् । अन्य- मेरुद्भूतम् । अन्यत्सौदामनीभ्यः प्रवृत्तम् । अन्यन्मृत्युना निर्मितम् । अपरं मकरकेतुना समुत्पादितम् । अन्यत्तु, दक्षस्य प्रजापतेरतिप्रभूतानां कन्यकानां मध्ये द्वे सुते मुनिररिष्टा च ·पूर्वभागः। बभूवतुः, ताभ्यां गन्धर्वैः सह कुलद्वयं जातम् । एवमेतान्येकत्र चतुर्दश कुलानि । गन्धर्वाणां तु दक्षात्मजाद्वितयसंभवं तदेव कुलद्वयं जातम् । तत्र मुनेस्तनयश्चित्रसेनादीनां पञ्चदशानां भ्रातृ. णामधिको गुणैः षोडशश्चित्ररथो नाम । स किल सर्वेषां गन्धर्वा- णामाधिपत्यं शैशव एवाप्तवान् । इतश्च नातिदूरे तस्यास्माद्भारत- वर्षादुत्तरेणानन्तरे किंपुरुषनाम्नि वर्षे वर्षपर्वतो हेमकूटो नाम निवासः । तत्र च तद्भुजयुगपरिपालितान्यनेकानि गन्धर्वशत- सहस्राणि प्रतिवसन्ति । तेनैव चेदं चैत्ररथं नामातिमनोहरं काननं निर्मितम् । इदं चाच्छोदाभिधानमतिमहत्सरः खानितम् । अयं च भवानीपतिरुपरचितो भगवान् । अरिष्टायास्तु पुत्रस्तुम्बु- रुप्रभृतीनां सोदर्याणां षण्णां ज्येष्ठो हंसो नाम जगद्विदितो गन्धर्वः, तस्मिन्द्वितीये गन्धर्वकुले गन्धर्वराजेन चित्ररथेनैवाभिषिक्तो बाल एव राज्यपदमासादितवान् । अपरिमितगन्धर्वबलपरिवारस्य तस्यापि स एव गिरिरधिवासः। यत्तु तत्सोममयूखसंभूतानाम- पसरसा कुलम् , तस्मात्किरणजालानुसारगलितेन सकलेनेव रज- निकरकलाकलापलावण्येन निर्मिता त्रिभुवननयनाभिरामा भगवती द्वितीयेव गौरी गौरीति नाम्ना हिमकरकिरणावदातवर्णा कन्यका प्रसूता । तां च द्वितीयगन्धर्वकुलाधिपतिहंसः प्रणयिनीमकरोत् । सा तु हंसेन संयोजिता सशसमागमोपजनितामतिमहती मुद- मुपगतवती । निखिलान्तःपुरस्वामिनी च तस्याभवत् ॥ तयोश्च तादृशयोर्महात्मनोरहमीदृशी विगतलक्षणा शोकाय केवलमनेकदुःखसहस्रभाजनमेकैवात्मजा समुत्पन्ना। तातस्त्वन- ·कादम्बरीसंग्रहे पत्यतया सुतजन्मातिरिक्तेन महोत्सवेन मजन्माभिनन्दितवान् अवाप्ते च दशमेऽहनि कृतयथोचितसमाचारो महाश्वेतेति यथार्थ मेव नाम कृतवान् । साहं पितृभवने बालतया कलमधुरपलापि नी वीणेव गन्धर्वाणामङ्कादत संचरन्ती, अविदितस्नेहशोकायास मनोहरं शैशवमतिनीतवती । क्रमेण च कृतं मे वपुषि वसन्त इव मधुमासेन, मधुमास इव नवपल्लवेन, नवपल्लव इव कुसुमेन कुसुम इव मधुकरण, मधुकर इव मदेन, नवयौवनेन पदम् ।। अथ विजृम्भमाणनवनलिनवनेषु सकलजीवलोकहृदयानन्द दायकेषु मधुमासदिवसेषु, एकदाहमम्बया सह मधुमासविस्ता रितशोभं प्रोत्फुल्लनवनलिनकुमुदकुवलयकह्रारमिदमच्छोदं सर स्नातुमभ्यागमम् । अत्र च बहुलकुसुमरजःपटलमग्नकलहंसपद लेखमतिरमणीयमिदं तीरतरुतलमिति स्निग्धमनोहरतरोदेशदर्शन लोभाक्षिप्तहृदया सह सखीजनेन व्यचरम् ॥ एकस्मिंश्च प्रदेशे झटिति वनानिलेनोपनीतम् , निर्भरवि कसितेऽपि काननेऽभिभूतान्यकुसुमपरिमलम् , विसर्पन्तम् , अह महमिकया मधुकरकुलैरनुबध्यमानम् , अनाघ्रातपूर्वममानुषलोको चितं कुसुमगन्धमभ्यजिघ्रम् । 'कुतोऽयम्' इत्युपारूढकुतूहल चाहं मुकुलितलोचना तेन कुसुमगन्धेन मधुकरीवाकृष्यमाण कतिचित्पदानि गत्वा, हरहुताशनेन्धनीकृतमदनशोकविधुरं वसन्त मिव तपस्यन्तम् , अतितेजस्वितया प्रचलतटिल्लतापञ्जरमध्यगत मिव विभाव्यमानम् , एकेन सनालवकुलफलाकारं कमण्डलुम् अपरेण च स्फटिकाक्षमालिकां करेण कलयन्तम् , आत्मतेजस .

·A PRESEVERY पूर्वभागः । ३. ११H SUERA- , विजित्य सवितारमागृहीतेस परिवैषमण्डलेनेव मौजमेखलागुणेन परिक्षिप्तजघनभागम् , अलंकारमिव ब्रह्मचर्युस्य, यौवनमिव धर्म- त्य, विलासमिव सरस्वत्याः, स्वयंवरपतिमिव सर्वविद्यानाम् , संकेतस्थानमिव सर्वश्रुतानाम् , आत्मानुरूपेण सवयसा परेण देवतार्चनकुसुमान्युच्चिन्वता तापसकुमारेणानुगतम् , अतिमनोहरं स्नानार्थमागतं मुनिकुमारकमपश्यम् ।। तेन च कर्णावतंसीकृतां कृत्तिकातारास्तबकानुकारिणीम- दृष्टपूर्वां कुसुममञ्जरीमद्राक्षम् । अस्याः परिभूतान्यकुसुमामोदो नन्वयं परिमल इति मनसा निश्चित्य तं तपोधनयुवानमीक्ष- माणाहमचिन्तयम्-"अहो रूपातिशयनिष्पादनोपकरणकोश- स्याक्षीणता विधातुः । यत्रिभुवनाद्भुतरूपसंभारं भगवन्तं कुसु- मायुधमुत्पाद्य, तदाकारातिरिक्तरूपराशिरयमपरो मुनिमायामयो मकरकेतुरुत्पादितः । मन्ये च, सकलजगन्नयनानन्दकरं शशि- बम्बं विरचयता, लक्ष्मीलीलावासभवनानि कमलानि सृजता, प्रजापतिना प्रथममेतदाननाकारकरणकौशलाभ्यास एव कृतः । अन्यथा किमिव हि सदृशवस्तुविरचनायाः कारणम् । अलीकं वेदम् , यथा किल-सकलाः कलाः कलावतो बहुलपक्षे क्षीय- माणस्य सुषुम्नानाम्ना रश्मिना रविरापिबतीति । मन्ये- बल्वस्य गभस्तयः समस्ता वपुरिदमाविशन्तीति । कुतोऽन्यथा रूपापहारिणि क्लेशबहुले तपसि वर्तमानस्येदं लावण्यम्" इति वेचिन्तयन्तीमेव मामविचारितगुणदोषविशेषो रूपैकपक्षपाती ताः ।

·कादम्बरीसंग्रहे उच्छृसितैः सह विस्मृतनिमेषेण किंचिदामुकुलितपक्ष्मणा दक्षिणेन चक्षुषा सस्पृहमापिबन्तीव, किमपि याचमानेव, हा हा किमिदमसांप्रतमतिद्वेपणमकुलकुमारीजनोचितमिदं मया प्रस्तुत- मिति जानानाप्यप्रभवन्ती करणानाम् , स्तम्भितेव, लिखितेव, केनापि विधृतेव, निस्पन्दसकलावयवा तमतिचिरं व्यलोकयम् । अनन्तरं च मेऽन्तर्मदनावकाशमिव दातुमाहितसंताना निरीयुः श्वासमरुतः । स्वेदसलिललवलेखाक्षालितेवागलल्लज्जा ।। आसीच्च मम मनसि-"शान्तात्मनि दूरीकृतविषयव्यति. करेऽस्मिञ्जने मां निक्षिपता किमिदमनार्येणासदृशमारब्धं मनसि. जेन । एवं च नामातिमूढं हृदयमङ्गनाजनस्य । यदनुरागविषय योग्यतामपि विचारयितुं नालम् । केदमतिभास्वरं धाम तेजस तपसां च । क च प्राकृतजनाभिनन्दितानि मन्मथपरिस्पन्दि तानि । नियतमयं मामेवं मकरलाञ्छनेन विडम्ब्यमानामुप. हसति मनसा । चित्रं चेदम्-यदहमेवमवगच्छन्त्यपि न शक्नोम्यात्मनो विकारमुपसंहर्तुम् । कथमनेन क्षणेनाकारमात्रा लोकनाकुलीभूतमेवमस्वतन्त्रतामुपैत्यन्तःकरणम् । यावदेव सचेत नास्मि, यावदेव च न परिस्फुटमनेन विभाव्यते मे मदनदुश्चेष्टि तलाघवमेतत् , तावदेवास्मात्प्रदेशादपसर्पणं श्रेयः । कदाचिद नभिमतस्मरविकारदर्शनकुपितोऽयं शापाभिज्ञां करोति माम् अदूरकोपा हि मुनिजनप्रकृतिः' इत्यवधार्य, अपसर्पणाभि लाषिण्यहमभवम् । अशेषजनपूजनीया चेयं जातिरिति कृत्व तस्मै प्रणाममकरवम् ।। , ·पूर्वभागः। अथ कृतप्रणामायां मयि, दुर्लचशासनतया भगवतो मनो- भुवः, अविनयबहुलतया चाभिनवयौवनस्य, चपलतया च मनो- वृत्तः, तथा भवितव्यतया च तस्य तस्य वस्तुनः, किं बहुना, मम मन्दभाग्यदौरात्म्यात् , अस्य चेदृशस्य क्लेशस्य विहितत्वात् , तमपि मद्विकारदर्शनापहृतधैर्य प्रदीपमिव पवनस्तरलतामनयदनङ्गः । तया तु तस्यातिप्रकटया विकृत्या द्विगुणीकृतमदनावेशा, तत्क्षण- महमवर्णनयोग्यां कामप्यवस्थामन्वभवम् । प्राप्तप्रसरा चोपमृत्य तं द्वितीयमस्य सहचरं मुनिबालकं प्र- णामपूर्वकमपृच्छम्-'भगवन् , किमभिधानः? कस्य चायं तपोधन- युवा ? किंनाम्नस्तरोरियमनेनावतंसीकृता कुसुममञ्जरी ? जनयति हि मे मनसि महत्कौतुकमस्याः समुत्सर्पन्नसाधारणसौरभोऽयम- नाघ्रातपूर्वो गन्धः” इति । स तु मामीषद्विहस्याब्रवीत्-"बाले, किमनेन पृष्टेन प्रयोजनम् । अथ कौतुकमावेदयामि । श्रूयताम्- अस्ति खलु सकलत्रिभुवनप्रख्यातकीर्तिः, महामुनिर्दिव्य- लोकनिवासी श्वेतकेतुर्नाम । तस्य च कदाचिद्देवतार्चनकमलान्युद्धर्तु मन्दाकिनीमवतरतत्रिभुवनसुन्दरं रूपमास्वादयन्त्या मन्मथवि- कृताया विकचपुण्डरीकोपविष्टाया देव्या लक्ष्म्याः सद्य एव कुमार एष समुदपादि । ततस्तमुत्सङ्गेनादाय सा भगवन्, गृहाण, तवायमात्मजः इत्युक्त्वा तस्मै श्वेतकेतवे ददौ । असावपि बालजनोचिताः सर्वाः क्रियाः कृत्वा, तस्य पुण्डरीकसंभवतया तदेव पुण्डरीक इति नाम चक्रे । प्रतिपादितव्रतं च तमागृहीत- सकलविद्याकलापमकार्षीत् । सोऽयम् । - ·कादम्बरीसंग्रहे -- कमलकनिष्ठिकानखशिखरेणाभिलिख्य, 'इयं पत्रिका त्वया तर कन्यकायै प्रच्छन्नमेकाकिन्यै देया' इत्यभिधायार्पितवान्” इत्र स्वा च सा, ताम्बूलभाजनादाकृष्य तामदर्शयत् । अहं तु तस्य करतलादादाय तां वल्कलपट्टिकां तस्यामिमामभिलिखितामाय मपश्यम्- दूरं मुक्तालतया बिससितया विप्रलोभ्यमानो मे । हंस इव दर्शिताशो मानसजन्मा त्वया नीतः ।। अनया च मे दृष्ट्या दोषविकारोपचयः सुतरामक्रिया मनसः, येनाकुलीक्रियमाणा सरिदिव पूरेण विह्वलतामभ्य गमम् । तां च द्वितीयदर्शनेन समासादितत्रैलोक्यराज्याभिषेका मिव मन्यमाना, कपोलयोरलकलताभङ्गेषु च सोपग्रहं स्पृशन्ती विपरीतमिव परिजनस्वामिसंबन्धमुपदर्शयन्ती, “तरलिके, कथर कथं स त्वया दृष्टः, किं किमभिहितासि तेन, कियन्तं कालमव स्थितासि तत्र, कियदनुसरन्नस्मानसावागतः” इति पुनः पुन पर्यपृच्छम् । अनयैव च कथया तया सह तस्मिन्नेव प्रासादे तथैव प्रतिषिद्धाशेषपरिजनप्रवेशा दिवसमत्यवायम् ।। अथ लोहितायति गगनतलोपान्तावलम्बिनि रविबिम्बे, मुकुलितरक्तपङ्कजपुटप्रविष्टमधुकरावलीषु रविविरहमूर्छान्धका- रितहृदयास्विव प्रारब्धनिमीलनासु पद्मिनीषु, सा छत्रग्राहिण समागत्याकथयत्-'भर्तृदारिके, तयोर्मुनिकुमारयोरन्यतरो द्वारि तिष्ठति, कथयति च-अक्षमालामुपयाचितुमागतोऽस्मि' इति ।। अहं तु मुनिकुमारनामग्रहणादेव स्थानस्थितापि गतेव ·पूर्वभागः । द्वारदेशम् , समुपजाततदागमनाशङ्का समाहूयान्यतमं कञ्चुकि- नम् ‘गच्छ, प्रवेश्यताम्' इत्यादिश्य प्राहिणवम् ।। अथ मुहूर्तादिव तं तस्य मकरकेतनस्येव वसन्तसमयम् , वसन्तसमयस्येव दक्षिणानिलम् , अनुरूपं सखायमृषिकुमारकं कपिञ्जलनामानमागच्छन्तमपश्यम् । अन्तिकमुपगतस्य चास्य पर्याकुलमिव शून्यमिवाकारमलक्षयम् । उत्थाय च कृतप्रणामा सादरं स्वयमासनमुपाहरम् । उपविष्टस्य च बलादनिच्छतोऽपि प्रक्षाल्य चरणौ उपज्योत्तरीयांशुकपल्लवेन, अव्यवधानायां भूमा- वेव तस्यान्तिके समुपाविशम् । अथ मुहूर्तमिव स्थित्वा किमपि विवक्षुरिव, स तस्यां मत्समीपोपविष्टायां तरलिकायां चक्षुर- पातयत् । अहं तु विदिताभिप्राया दृष्ट्यैव 'भगवन् , अव्यति- रिक्तेयमस्मच्छरीरात् । अशङ्कितमभिधीयताम्' इत्यवोचम् ।। एवमुक्तश्च मया कपिञ्जलः प्रत्यवादीत्-" राजपुत्रि, किं ब्रवीमि । वागेव मे नाभिधेयविषयमवतरति त्रपया । क कन्द- मूलफलाशी शान्तो वननिरतो मुनिजनः । कायमनुपशान्तजनो- चितो विषयोपभोगाभिलाषकलुषो रागप्रायः प्रपञ्चः । सर्वमेवानु- पपन्नम् । आलोकय, किमारब्धं दैवेन । अयत्नेनैव खलूपहासा- स्पदतामीश्वरो नयति जनम् । न जाने किमिदं वल्कलानां सदृशम् । उताहो जटानां समुचितम् । किं तपसोऽनुरूपम् । आहोस्विद्धर्मोपदेशाङ्गमिदम् । अपूर्वेयं विडम्बना । केवलमवश्य- कथनीयमिदम् । अपर उपायो न दृश्यते । अन्या प्रतिक्रिया नोपलभ्यते । अन्यच्छरणं नालोक्यते । अन्या गतिर्नास्ति ।

·८४ कादम्बरीसंग्रह ? अकथ्यमाने च, महाननर्थोपनिपातो जायते । प्राणपरित्यागेनापि रक्षणीयाः सुहृदसव इति कथयामि ।। अस्ति-भवत्याः समक्षमेव स मया तथा निष्ठुरमुपदर्शित- कोपेनाभिहितः । तथा चाभिधाय परित्यज्य तम् , तस्मात्प्रदेशा- दुपजातमन्युः, उत्सृष्टकुसुमावचयः, अन्यं प्रदेशमगमम् । अपया. तायां भवत्यां मुहूर्तमिव स्थित्वा, 'एकाकी किमयमिदानीमाचरति' इति संजातवितर्कः, प्रतिनिवृत्य, विटपान्तरितविग्रहः, तं प्रदेशं व्यलोकयम् । यावत्तत्र तं नाद्राक्षम् , आसीच्च मे मनस्येवम्- 'किंनु मदनपरायत्तचित्तवृत्तिस्तामेवानुसरन् गतो भवेत् ? गतायां च तस्यां लब्धचेतनो लजमानो न शक्नोति मे दर्शनपथमुपगन्तुम् ? आहोस्वित्कुपितः परित्यज्य मां गतः ? उतान्वेषयन्मामेव प्रदेश- मन्यमितः समाश्रितः स्यात् ?' इत्येवं विकल्पयन् , कंचित्काल- मतिष्ठम् । तेन तु जन्मनः प्रभृत्यनभ्यस्तेन तस्य क्षणमप्यदर्शनेन दूयमानः पुनरचिन्तयम्-'स कदाचिद्धैर्यस्खलनविलक्षः किंचिद- निष्टमपि समाचरेत् । न हि किंचिन्न क्रियते ह्रिया । तन्न युक्तमे नमेकाकिनं कर्तुम्' इत्यवधार्य, अन्वेष्टुमादरमकरवम् । अन्वेषयंश्च यथा यथा नापश्यं तम् , तथा तथा सुहृत्स्नेहकातरेण मनसा तत्त- दशोभनमाशङ्कमानः, तरुलतागहनानि चन्दनवीथिकालतामण्डपान् सर:कूलनि च वीक्षमाणः, निपुणमितस्ततो दत्तदृष्टिः, सुचिरं व्यचरम् ॥ अथैकस्मिन्सरःसमीपवर्तिनि निरन्तरतया कुसुममय इव मधुकरमय इव परभृतमय इव मयूरमय इवातिमनोहरे वसन्त- , ·पूर्वभागः । ८५ , मभूमिभूते लतागहने कृतावस्थानम् , उत्सृष्टस कलव्यापारतया खितमिव उत्कीर्णमिव स्तम्भितमिव उपरतमिव प्रसुप्तमिव गसमाधि स्थमिव निश्चलमपि स्ववृत्ताच्चलितम् , शापप्रदानभया. बादत्तदर्शनेन कुसुमायुधेन संताप्यमानम् , अतिनिस्पन्दतया यनिवासिनीं प्रियां द्रष्टुमन्तःप्रविष्टैरिवासह्यसंतापसंत्रासप्रलीनै- व मनःक्षोभप्रकुपितैरिवोन्मुच्य गतैरिन्द्रियैः शून्यीकृतशरीरम् , स्पन्दनिमीलितेनेक्षणयुगलेन बाष्पजलदुर्दिनमुत्सृजन्तम् , अलि- वहनिपीयमानपरिमलैरुपरि पतद्भिश्चम्पककुमलैस्तप्तशरशल्य- रेव सधूमैः कुसुमशरेण ताड्यमानम् , प्रभातचन्द्रमिव पाण्डु- I परिगृहीतम् , निदाघगङ्गाप्रवाहमिव क्रशिमानमागतम् , अन्त- मानलं चन्दनविटपमिव म्लायन्तम् , अन्यमिव, अदृष्टपूर्वमिव, परिचितमिव, जन्मान्तरमिवोपगतम्, परां कोटिमधिरूढं मथावेशस्य, अनभिज्ञेयपूर्वाकारं तमहमद्राक्षम् ॥ अपगतनिमेषेण चक्षुषा तदवस्थं चिरमुद्वीक्ष्य समुपजात- पादो वेपमानेन हृदयेनाचिन्तयम्-' एवं नामायमतिदुर्विषह- गो मकरकेतुः । येनानेन क्षणेनायमीहशमवस्थान्तरमप्रतीकार. नीतः । कथमेवमेकपदे व्यर्थीभवेदेवंविधो ज्ञानराशिः । अहो [ महच्चित्रम् । तथा नामायमा शैशवाद्धीरप्रकृतिरस्खलितवृत्ति- । चान्येषां च मुनिकुमारकाणां स्पृहणीयचरित आसीत् । अद्य तर इव परिभूय ज्ञानम् , अविगणय्य तपःप्रभावम् , उन्मूल्य म्भीर्यम् , मन्मथेन जडीकृतः । सर्वथा दुर्लभं यौवनमस्खलि. इ' इति । उपसृत्य च तस्मिन्नेव शिलातलैकपार्श्वे समुपविश्य .

·कादम्बरीसंग्रहे अंसदेशावसक्तपाणिः, तमनुन्मीलितलोचनमेव 'सखे पुण्डरीक, कथय किमिदम्' इत्यपृच्छम् ॥ अथ सुचिरसंमीलनालग्नमिव कथमपि प्रयत्नेनानवरतरोद. नवशादुपजातारुणभावमश्रुजलपटलपूरप्लावितमुत्कुपितमिव सवे- दनमिव स्वच्छांशुकान्तरितरक्तकमलवनच्छायं चक्षुरुन्मील्य, मन्थरया दृष्ट्या सुचिरं विलोक्य माम् , आयततरं निश्वस्य लज्जाविशीर्यमाणविरलाक्षरम् , 'सखे कपिञ्जल, विदितवृत्ता- न्तोऽपि किं मां पृच्छसि' इति कृच्छ्रेण शनैः शनैरवदत् । अहं तु तदाकर्ण्य, तदवस्थयैव, 'अप्रतीकारविकारोऽयम् , तथापि सुहृदा सुहृदसन्मार्गप्रवृत्तो यावच्छक्ति सर्वात्मना निवारणीयः' इति मनसावधार्य, अब्रवम्-'सखे पुण्डरीक, सुविदितमेतन्मम । केवलमिदमेव पृच्छामि । यदेतदारब्धं भवता, किमिदं गुरुभि- रुपदिष्टम् ? उत धर्मशास्त्रेषु पठितम् ? उत धर्मार्जनोपायोऽयम् ? उतापरस्तपसां प्रकारः ? उत स्वर्गगमनमार्गोऽयम् ? उत व्रतरह- स्यमिदम् ? उत मोक्षप्राप्तियुक्तिरियम् ? आहोस्विदन्यो नियम- प्रकारः ? कथमेतद्युक्तं भवतो मनसापि चिन्तयितुम् , किं पुन- राख्यातुमीक्षितुं वा । किमप्रबुद्ध इवानेन मन्मथहतकेनोपहासा- स्पदतां नीयमानमात्मानं नावबुध्यसे । मूढो हि मदनेनायास्यते । का वा सुखाशा साधुजननिन्दितेष्वेवंविधेषु प्राकृतजनबहुमतेषु भवतः। स खलु धर्मबुद्धया विषलतावनं सिञ्चति, कुवलयमालेति निस्त्रिंशलतामालिङ्गति, कृष्णागरुधूमलेखेति कृष्णसर्पमवगृहते, रत्नमिति ज्वलन्तमङ्गारमभिस्पृशति, मूढो विषयोपभोगेष्वनिष्टानु- - ·पूर्वभागः । , बन्धिषु यः सुखबुद्धिमारोपयति । अधिगतविषयतत्त्वोऽपि कस्मात्खद्योत इव ज्योतिर्निर्वीर्यमिदं ज्ञानमुद्वहसि । यतो न निवारयसि प्रबलरजःप्रसरकलुषितानि स्रोतांसीवोन्मार्गप्रस्थिता- नीन्द्रियाणि, न नियमयसि च क्षुभितं मनः । कोऽयमनङ्गो नाम । धैर्यमवलम्ब्य निर्भयंतामयं दुराचारः' इत्येवं वदत एव मे वचनमाक्षिप्य, प्रतिपक्ष्मान्तरालप्रवृत्तबाष्पवेणिकं प्रमृज्य चक्षुः, करतलेन पाणौ मामवलम्ब्य, अवोचत्--'सखे किं बहुनोक्तेन । सर्वथा स्वस्थोऽसि । आशीविषविषवेगविषमाणामेतेषां कुसुम- चापसायकानां पतितोऽसि न गोचरे । सुखमुपदिश्यते परस्य । यस्य चेन्द्रियाणि सन्ति, मनो वा विद्यते, यः पश्यति वा, शृणोति वा, यो वा शुभमिदं न शुभमिदमिति विवे- क्तुमलम् , स खलूपदेशमर्हति । मम तु सर्वमेवेदमतिदूरापेतम् । कथमप्येवमेवायत्नविधृतास्तिष्ठन्त्यसवः । दूरातीतः खलूप- देशकालः । समतिक्रान्तो धैर्यावसरः । गता प्रतिसंख्यानवेला । अतीतो ज्ञानावष्टम्भसमयः । केन वान्येनास्मिन्समये भवन्त- मपहायोपदेष्टव्यम् , उन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं वा करणीयम् । कस्य वान्यस्य वचसि मया स्थातव्यम् । को वापरस्त्वत्समो मे जगति बन्धुः । किं करोमि, यन्न शक्नोमि निवारयितुमात्मानम् । इयमनेनैव क्षणेन भवता दृष्टा दुष्टावस्था । तद्गत इदानीमुपदेश- कालः । यावत्प्राणिमि, तावदस्य मदनसंतापस्य प्रतिक्रियां क्रिय- माणामिच्छामि । पच्यन्त इव मेऽङ्गानि । उत्कथ्यत इव हृद- न्यम् । प्लुष्यत इव दृष्टिः । ज्वलतीव शरीरम् । अत्र यत्प्राप्त वा, श्रुतमवधारयति ।

·८८ कादम्बरीसंग्रहे कालम् , तत्करोतु भवान्' इत्यभिधाय तूष्णीमभवत् ।। एवमुक्तोऽप्यहमेनं प्राबोधयं पुनः पुनः। यदा शास्त्रोपदेश- विशदैः सनिदर्शनैः सेतिहासैश्च वचोभिः सानुनयं सोपग्रह चाभिधीयमानोऽपि नाकरोत्कर्णे, तदाहमचिन्तयम् -- 'अति. भूमिमयं गतो न शक्यते निवर्तयितुम् । इदानीं निरर्थकाः खलू. पदेशाः । तत्प्राणपरिरक्षणेऽपि तावदस्य यत्नमाचरामि' इति कृत. मतेः, मुहुर्मुहुरन्यदन्यन्नलिनदलशयनमुपकल्पयतः, मुहुर्मुहुश्च- न्दनचर्चामारचयतः, मुहुर्मुहुश्च स्वेदप्रतिक्रियां कुर्वतः, कदली-- दलेनानवरतं वीजयतः, समुदभून्मे मनसि चिन्ता-'नास्ति खल्वसाध्यं नाम भगवतो मनोभुवः । कायं हरिण इव वनवास. निरतः स्वभावमुग्धो जनः । क्व च विविधविलासरसराशि- गन्धर्वराजपुत्री महाश्वेता। सर्वथा न हि किंचिदस्य दुर्घट दुष्करमनायत्तमकर्तव्यं वा जगति । दुरुपपादेष्वप्यर्थेष्वयमव- ज्ञया विचरति । नायं केनापि प्रतिकूलयितुं शक्यते । का वा गणना सचेतनेषु । अपगतचेतनान्यपि संघटयितुमलम् । यद्यस्मै रोचते, कुमुदिन्यपि दिनकरकरानुरागिणी भवति । कमलिन्यपि, शशिकरद्वेषमुज्झति । निशापि वासरेण सह मिश्रतामेति । ज्यो- स्नाप्यन्धकारमनुवर्तते । किं वा तस्य दुःसाधमपरम् । एवंविधो येनायमगाधगाम्भीर्यसागरस्तृणवल्लघुतामुपनीतः । क तत्तपः । केयमवस्था । सर्वथा निष्प्रतीकारेयमापदुपस्थिता । किमिदानी कर्तव्यम् । किं वा चेष्टितव्यम् । कां दिशं गन्तव्यम् । किं शर- णम् । को वोपायः । कः सहायः । कः प्रकारः । का युक्तिः । । - ·पूर्वभागः। कः समाश्रयः । येनास्यासवः संधार्यन्ते । केन वा कौशलेन, कतमया वा युक्त्या, कतरेण वा प्रकारेण, केन वावष्टम्भेन, कया वा प्रज्ञया, कतमेन वा समाश्वासनेन, अयं जीवेत्' इत्येते चान्ये च मे विषण्णहृदयस्य संकल्पाः प्रादुरासन् ।। पुनश्चाचिन्तयम् -'किमनया ध्यातया निष्प्रयोजनया चिन्तया । प्राणास्तावदस्य येन केनचिदुपायेन शुभेनाशुभेन वा रक्षणीयाः । तेषां च तत्समागममेकमपहाय नास्त्यपर: संरक्षणोपायः । बालभावादप्रगल्भतया च तपोविरुद्धमनुचितमु पहासमिवात्मनो मदनव्यतिकरं मन्यमानो नियतमेकोच्छ्रासाव शेषजीवितोऽपि नायं तस्याः स्वयमभिगमनेन पूरयति मनोरथम् अकालान्तरक्षमश्चायमस्य मदनविकारः । सततमतिगर्हितेना कृत्येनापि रक्षणीयान्मन्यन्ते सुहृदसून्साधवः । तदतिद्वेपणमकर्त व्यमप्येतदस्माकमवश्यकर्तव्यतामापतितम् । किं चान्यक्रियते का चान्या गतिः । सर्वथा प्रयामि तस्याः सकाशम् । आवे दयाम्येतामवस्थाम्' इति चिन्तयित्वा, कदाचिदनुचितव्यापार प्रवृत्तं मां विज्ञाय संजातलज्जो निवारयेदित्यनिवेद्यैव तस्मै, तत्प्रदे शात्सव्याजमुत्थायागतोऽहम् । तदेवमवस्थिते यत्रावसरप्राप्तम् ईशस्य चानुरागस्य सदृशम् , अस्मदागमनस्य चानुरूपम् आत्मनो वा समुचितम् , तत्र प्रभवति भवती” इत्यभिधाय किमियं वक्ष्यतीति मन्मुखासक्तदृष्टिस्तूष्णीमासीत् ।। अहं तु तदाकर्ण्य, सुखामृतमये हृद इव निमग्ना, सर्वा ·कादम्बरीसंग्रहे न्तयम् लोपजातया लज्जया किंचिदवनम्यमानवदनत्वादस्पृष्टकपोलोदरैरा- नन्दबाष्पजलबिन्दुभिः स्रवद्भिरावेद्यमानप्रहर्षप्रसङ्गा तत्क्षणमचि- ---"दिष्ट्या तावदयमनङ्गो मामिव तमप्यनुबध्नाति । यत्सत्यमेतेन मे संतापयताप्यंशेन दर्शितानुकूलता । यदि च सत्य- मेव तस्येदृशी दशा वर्तते, ततः किमिव नोपकृतमनेन । किं वा नोपपादितम् । को वानेनापरः समानो बन्धुः । कथं वा कपि- जलस्य स्वप्नेऽपि वितथा भारती प्रशान्ताकृतेरस्माद्वदनानिष्का- मति । इत्थंभूते किं मयापि प्रतिपत्तव्यम्” इत्येवं विचारयन्ती- मेव प्रविश्य ससंभ्रमा प्रतीहारी मामकथयत्- 'भर्तृदारिके, त्वमस्वस्थशरीरेति परिजनादुपलभ्य महादेवी प्राप्ता' इति । तच्च श्रुत्वा कपिञ्जलो महाजनसंमर्दभीरुः सत्वरमुत्थाय, 'राजपुत्रि, महानयमुपस्थितः कालातिपातः । भगवांश्च भुवनत्रयचूडामणि- रस्तमयमुपगच्छति दिवसकरः। तद्गच्छामि । सर्वथाभिमतसुह- प्राणरक्षादक्षिणार्थमयमुपरचितोऽञ्जलिः । एष मे परमो विभवः' इत्यभिधाय, प्रतिवचनकालमप्रतीक्ष्यैव, पुरोयायिनाम्बायाः परि- जनेन सर्वतः संरुद्धे द्वारदेशे कथमप्यवाप्तनिर्गमः प्रययौ । अम्बा तु मत्समीपमागत्य सुचिरं स्थित्वा स्वभवनमयासीत् । तया तु तत्रागत्य किं कृतम् , किमभिहितम् , किमाचेष्टितम् , इति शून्यहृदया सर्व नालक्षयम् ॥ गतायां च तस्याम् , अस्तमुपगते भगवति सवितरि, तिमिरेणावष्टभ्यमाने जीवलोके, किंकर्तव्यतामूढा तामेव तरलि- कामपृच्छम्-"अयि तरलिके, कथं न पश्यसि-दृढमाकुलं मे , ·पूर्वभागः । or - हृदयम् । अप्रतिपत्तिविह्वलानि चेन्द्रियाणि । न स्वयमण्वा कर्तव्यमलमस्मि ज्ञातुम् । उपदिशतु मे भवती, यदत्र सांप्रतम् अयमेवं त्वत्समक्षमवाभिधाय गतः कपिञ्जलः । यदि तावरि तरकन्यकेव विहाय लज्जाम् , उत्सृज्य धैर्यम् , अवमुच्य विनयम अचिन्तयित्वा जनापवादम् , अतिक्रम्य सदाचारम् , उल्लङ्घ शीलम् , अवगणय्य कुलम् , अङ्गीकृत्यायशः, रागान्धवृत्ति अननुज्ञाता पित्रा, अननुमोदिता मात्रा, स्वयमुपगम्य ग्राहया। पाणिम् । एवं गुरुजनातिक्रमादधर्मो महान् । अथ धर्मानुरोधारि तरपक्षावलम्बनद्वारेण मृत्युमङ्गीकरोमि, एवमपि प्रथमं तावत्- स्वयमागतस्य प्रथमप्रणयिनस्तत्रभवतः कपिञ्जलस्य प्रणयप्रस भङ्गः । पुनरपरम्- यदि कदाचित्तस्य जनस्य मत्कृतादाशाभग प्राणविपत्तिरुपजायते, तदपि मुनिजनवधजनितं महदेनो भवेत इत्येवमुच्चारयन्त्यामेव मयि, आसन्नचन्द्रोदयजन्मना विरलविर नालोकेन धूसरतां वासवी दिगयासीत् ।। ततः शशिकेसरिकरविदार्यमाणतमःकरिकुम्भसंभवेन मुत्त फलक्षोदेनेव धवलतामुपनीयमानं पश्चिमेतरदिन्दुधाम्ना दिगन्त मदृश्यत । शनैः शनैश्चन्द्रदर्शनान्मन्दमन्दस्मिताया दशनप्रभे ज्योत्स्ना निष्पतन्ती निशाया मुखशोभामकरोत् । तदनु रसातल दवनीमवदार्योद्गच्छता शेषफणामण्डलेनेव रजनिकरबिम्बेनाराज रजनी ॥ अथ तं प्रत्यासन्नसमुद्रविद्रुमप्रभापाटलितमिवाभिनवोद रागलोहितं रजनिकरमुदितं विलोकयन्तीम् , अन्धकारितहृदयार ·९२ कादम्बरीसंग्रहे तरलिकोत्सङ्गविधृतशरीराम् , मूर्छा मां निमीलितलोचनाम- कार्षीत् । अचिरेण च संभ्रान्ततरलिकोपनीताभिश्चन्दनचर्चाभि- तालवृन्तानिलैश्चोपलब्धसंज्ञा, तामेवाकुलाकुलां रुदतीं तरलि- कामपश्यम् । उन्मीलितलोचनां च मां सा कृतपादप्रणामा बद्धा- जलिरवादीत्- ‘भर्तृदारिके, किं लज्जया गुरुजनापेक्षया वा। सीदं । प्रेषय माम् । आनयामि ते हृदयदयितं जनम् । उत्तिष्ठ, वयं वा तत्र गम्यताम्' इत्येवंवादिनी ताम् 'उत्तिष्ठ, यथाकथंचि- नुगतजीविता संभावयामि हृदयदयितं जनम्' इत्यभिधाना थंचिदवलम्ब्य तामेवोदतिष्ठम् । उच्चलितायाश्च मे दुर्निमित्त- नेवेदकमस्पन्दत दक्षिणं लोचनम् । उपजातशङ्का चाचिन्तयम- इदमपरं किमप्युपक्षिप्तं दैवेन' इति ।। अथ नातिदूरोद्गतेन चन्दनरसनिर्झरनिकरानिव क्षरता मृतसागरपूरानिवोद्भिरता चन्द्रमण्डलेन प्लाव्यमाने ज्योत्स्नया वनान्तराले, महावराहदंष्ट्रामण्डलनिभेन शशिना क्षीरसागरो- रादिवोद्भियमाणे महीमण्डले, चन्द्रोदयानन्दनिर्भरे विलासमय व प्रीतिमय इव जीवलोके, प्रदोषसमये, गृहीतविविधकुसुम- म्बूलाङ्गरागपटवासचूर्णया तरलिकयानुगम्यमाना, रक्तांशुकेन तशिरोवगुण्ठना, केनचिदात्मीयेनापि परिजनेनानुपलक्ष्यमाणा, स्मात्प्रासादशिखरादवातरम् ।। अवतीर्य च प्रमदवनपक्षद्वारेण निर्गत्य तत्कालोचितैरा- पैस्तया सह तमुद्देशमभ्युपागमम् । तत्र च मार्गलताकुसुमरजो- सरं चरणयुगलं कैलासतटाञ्चन्द्रोदयप्रतचन्द्रकान्तमणिप्रस्रवणे .

·पूर्वभागः । ९३ लियन्ती, यस्मिन्प्रदेशे स आस्ते, तस्मिन्नेव चास्य सरसः मे तटे, पुरुषस्येव रुदितध्वनि विप्रकर्षान्नातिव्यक्तमुपालक्ष- । दक्षिणेक्षणस्फुरणेन च प्रथममेव मनस्याहितशङ्का, तेन रामवदीर्णहृदयेव, किमप्यनिष्टमन्तः कथयतेव विषण्णेनान्त- नना 'तरलिके, किमिदम्' इति सभयमभिदधाना वेपमान- यष्टिः, तदभिमुखमतित्वरितमगच्छम् ।। अथ निशीथप्रभावादूरादेव विभाव्यमानस्वरमुन्मुक्तात- म् " हा हतोऽस्मि । हा दग्धोऽस्मि । हा वञ्चितोऽस्मि । हा मेदमापतितम् । उत्सन्नोऽस्मि । दुरात्मन् मदनपिशाच पाप ण, किमिदमकृत्यमनुष्ठितम् । आः पापे दुष्कृतकारिणि दुर्वि- महाश्वेते, किमनेन तेऽपकृतम् । आः पाप दुश्चरित चन्द्र- डाल, कृतार्थोऽसीदानीम् । अपगतदाक्षिण्य दक्षिणानिलहतक, स्ते मनोरथाः; कृतं कर्तव्यम् ; वहेदानीं यथेष्टम् । हा वन् श्वेतकेतो पुत्रवत्सल, न वेत्सि मुषितमात्मानम् । हा निष्परिग्रहोऽसि । हा तपः, निराश्रयमसि । हा सरस्वति, वासि । हा सत्य, अनाथमसि । हा सुरलोक, शून्योऽसि । [, प्रतिपालय माम् । अहमपि भवन्तमनुयास्यामि । न मि भवता विना क्षणमप्यवस्थातुमेकाकी । कथमपरिचित दृष्टपूर्व इवाद्य मामेकपदे उत्सृज्य प्रयासि । कुतस्तवेयमति- रता । कथय त्वत् ऋते क गच्छामि । कं याचे । कं शरण- मि । अन्धोऽस्मि संवृत्तः । शून्या मे दिशो जाताः । निरर्थक वेतम् । अप्रयोजनं तपः । निःसुखाश्च लोकाः । केन सह ।

·९४ कादम्बरीसंग्रहे , परिभ्रमामि । कमालपामि । उत्तिष्ठ, देहि मे प्रतिवचनम् । क तन्ममोपरि सुहृत्प्रेम ? क सा स्मितपूर्वाभिभाषिता ?" इत्येतानि चान्यानि च विलपन्तं कपिञ्जलमश्रौषम् ।। तच्च श्रुत्वा, पतितैरिव प्राणैर्दूरादेव मुक्तैकताराक्रन्दा, सर- स्तीरलतासक्तित्रुट्यमानांशुकोत्तरीया, यथाशक्ति त्वरितैरज्ञातसम- विषमभूमिभागविन्यस्तैः पादप्रक्षेपैः प्रस्खलन्ती पदे पदे, केनाप्यु- क्षिप्य नीयमानेव तं प्रदेशं गत्वा, सरस्तीरसमीपवर्तिनि शशि- मणिशिलातले विरचितं मृणालमयं शयनमधिशयानम् , अतिनि- स्पन्दतया मत्पदशब्दमिवाकर्णयन्तम् , मनःक्षोभप्रायश्चित्तप्राणा- यामावस्थितमिव, 'मत्तः प्रियतरस्तवापरो जनो जातः' इति कुपितेनेव जीवितेन परित्यक्तम् , “कठिनहृदये, दर्शनमात्रकेणापि न पुनरनुगृहीतोऽयमनुगतो जनः' इति संप्रणयं मामुपालभमान- मिव चक्षुषा, किंचिद्विवृताधरतया जीवितमपहर्तुमन्तःप्रविष्टैरिवे- न्दुकिरणैर्निर्गच्छद्भिर्दशनांशुभिर्धवलितपुरोभागम् , मन्मथव्यथा- विघटमानहृदयनिहितेन वामेन पाणिना 'प्रसीद, प्राणैः समं प्राणसमे, न गन्तव्यम्' इति हृदयस्थितां मामिव धारयन्तम् , अन्तिकस्थितेन चाचिरोद्गतजीवितमार्गमिवोदीवेण विलोकयता तपःसुहृदा कमण्डलुना समुपेतम् , कपिञ्जलेन मदर्शनात् 'अब्रह्मण्यम्' इत्यूर्ध्वहस्तेन द्विगुणीभूतबाष्पोद्गमेनाक्रोशता कण्ठे परिष्वक्तम् , तत्क्षणविगतजीवितं तमहं पापकारिणी मन्दभाग्या महाभागमद्राक्षम् ॥ उद्धृतमूर्छान्धकारा च पातालतलमिवावतीर्णा, तदा .

·पूर्वभागः । 'काहमगमम् , किमकरवम् , किं व्यलपम्' इति सर्वमेव नाज्ञा- सिषम् । असवश्च मे तस्मिन्क्षणे किमतिकठिनतयास्य मूढहृदयस्य, किमनेकदुःखसहस्रसहिष्णुतया हतशरीरकस्य, किं विहिततया दीर्घशोकस्य, किं भाजनतया जन्मान्तरोपात्तस्य दुष्कृतस्य, किं दुःखदाननिपुणतया दग्धदैवस्य, किमेकान्तवामतया दुरात्मनो मन्मथहतकस्य, केन हेतुना, नोद्गच्छन्ति स्म, तदपि न ज्ञातवती । केवलमतिचिराल्लब्धचेतना दुःखभागिनी, वह्नाविव पतितमसह्य- शोकदह्यमानमात्मानमवनौ विचेष्टमानमपश्यम् । अश्रद्दधाना चासंभावनीयं तत्तस्य मरणम् आत्मनश्च जीवितम् , उत्थाय 'हा हा किमिदमुपनतम्' इति मुक्तार्तनादा, 'हा अम्ब, हा तात, हा सख्यः ' इति व्याहरन्ती, " हा नाथ जीवितनिबन्धन, आचक्ष्व-क्क मामेकाकिनीमशरणाम् अकरुण, विमुच्य यासि । पृच्छ तरलिकां त्वत्कृते मया यानुभूतावस्था । युगसहस्रायमाणः कृच्छ्रेण नीतो दिवसः । प्रसीद । सकृदयालप । दर्शय भक्त. वत्सलताम् । ईषदपि विलोकय । पूरय मे मनोरथम् । आर्तास्मि । भक्तास्मि । अनुरक्तास्मि । अनाथास्मि । बालास्मि । अगति. कास्मि । दुःखितास्मि । अनन्यशरणास्मि । मदनपरिभूतास्मि किमिति न करोषि दयाम् । कथय, किमपराद्धम् । किं व नानुष्ठितं मया। कस्यां वा नाज्ञायामाहतम् । कस्मिन्वा त्वदनुकूले नाभिरतम् । येन कुपितो दासजनमकारणात्परित्यज्य ब्रजन्न बिभेषि कौलीनात् । अलीकानुरागप्रतारणकुशलया किं वा मय वामया पापया, याहमद्यापि प्राणिमि । हा, हतास्मि मन्दभागिनी ·कादम्बरीसंग्रहे , कथं न त्वं जातः, न विनयः, न बन्धुवर्गः, न परलोकः । धिङ्मां दुष्कृतकारिणीम् , यस्याः कृते तवेयमीहशी दशा वर्तते । नास्ति मत्सदृशी नृशंसहृदया, याहमेवंविधं भवन्तमुत्सृज्य गृहं गतवती । किं मे गृहेण, किमम्बया, किं वा तातेन, किं बन्धुभिः, किं परिजनेन । हा, कमुपयामि शरणम् । अयि दैव, दर्शय दयाम् । विज्ञापयामि त्वाम् । देहि दयितदक्षिणाम् । भगवति भवितव्यते, कुरु कृपाम् । पाहि वनितामनाथाम् । भगवत्यो वनदेवताः, प्रसीदत, प्रयच्छतास्य प्राणान् । अव वसुंधरे। सकललोकानुग्रह- जननि रजनि, किमर्थं नानुकम्पसे । तात कैलास, शरणागतास्मि ते । दर्शय दयालुताम्" इत्येतानि चान्यानि च व्याक्रोशन्ती, कियद्वा स्मरामि, ग्रहगृहीतेवोन्मत्तेव व्यलपम् ॥ उपर्युपरि पतितनयनजलधारानिकरच्छलेन विलीयमानेव, तज्जीवितायेवात्ममरणाय स्पृहयन्ती, करतलेन कपोलयोललाटे अंसयोर्हृदये च परामृशन्ती, 'पुण्डरीक, निष्ठुरोऽसि । एवम- प्याता न गणयसि माम्' इत्युपालभमाना, मुहुर्मुहुरेनमन्वनयम् । मुहुर्मुहुः कण्ठे गृहीत्वा व्याक्रोशम् । 'अयि भगवन् , प्रसीद, प्रत्युज्जीवयैनम्' इति मुहुर्मुहुः कपिञ्जलस्य पादयोरपतम् । मुहुर्मु- हुश्च तरलिकां कण्ठे गृहीत्वा प्रारुदम्” इत्येवमात्मवृत्तान्तमावे- दयन्त्या एव तस्याः समतिक्रान्तं कथमप्यतिकष्टमवस्थान्तरमनु- भवन्त्या इव चेतनां जहार मूर्छा । वेगानिपतन्ती च शिलातले तां ससंभ्रमं प्रसारितकरः परिजन इव जातपीडश्चन्द्रापीडो विधृतवान् । अश्रुजलाईण च तदीयेनैवोत्तरीयवल्कलप्रान्तेन शनैः ·पूर्वभागः । - शनैर्वीजयन् , संज्ञां ग्राहितवान् । उपजातकारुण्यश्च बाष्प सलिलोत्पीडेन प्रक्षाल्यमानकपोलयुगलो लब्धचेतनामवादी- "भगवति, मया पापेन तवायं पुनरभिनवतामुपनीतः शोकः, येनेशी दशामुपनीतासि । तदलमनया कथया । संह्रियतामि यम् । अहमप्यसमर्थः श्रोतुम् । अतिक्रान्तान्यपि हि संकीर्त्य- मानानि प्रियजनविश्वासवचनान्यनुभवसमां वेदनामुपजनयन्ति सुहृज्जनस्य दुःखानि । तन्नाहसि कथं कथमपि विधृतानिमान सुलभानसून्पुनः पुनः स्मरणशोकानलेन्धनतामुपनेतुम्" इति ॥ एवमुक्ता दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य, बाष्पायमाणलोचना सनिर्वेदमवादीत्-" राजपुत्र, या तदा तस्यामतिदारुणायां हत निशायामेभिरतिनृशंसैरसुभिर्न परित्यक्ता, ते मामिदानी परित्यः जन्तीति दूरापेतम् । नूनमपुण्योपहतायाः पापाया मम भगवा नन्तकोऽपि परिहरति दर्शनम् । कुतश्च मे कठिनहृदयाया शोकः। सर्वमिदमलीकमस्य दुरात्मनः शठहृदयस्य। सर्वथाहमने त्यक्तत्रपेण निरपत्रपाणामग्रेसरी कृता। यया वज्रमय्येवेदमनुभूतम् , तस्याः का गणना कथनं प्रति । किं वा परमतः कष्टतरमाख्येय मन्यद्भविष्यति, यन्न शक्यते श्रोतुमाख्यातुं वा । केवलमस्ट वज्रपातस्यानन्तरमाश्चर्यं यदभूत् , तदावेदयामि । प्राणधारणकारणलव इवाव्यक्तो यः समुत्पन्नः, तं च कथयामि यया दुराशामृगतृष्णिकया गृहीताहमिदमुपरतकल्पं परकीयमिव भारभूतमप्रयोजनमकृतज्ञं च हतशरीरं वहामि । तदलं श्रूयताम् ततश्च तथाभूते तस्मिन्नवस्थान्तरे, मरणैकनिश्चया तत्तद्बहु विलप्य आत्मनश्च 7 ·९८ कादम्बरीसंग्रह , तरलिकामनवम्-'अयि उत्तिष्ठ, निष्ठुरहृदये, कियद्रोदिषि । काष्ठान्याहृत्य विरचय चिताम् । अनुसरामि जीवितेश्वरम् ' इति ॥ अत्रान्तरे, झटिति चन्द्रमण्डलविनिर्गतो गगनादवतीर्य, धवलदुकूलपल्लवकल्पितोष्णीषग्रन्थिः, कुमुदधवलदेहः, महाप्र- माणः पुरुषो महापुरुषलक्षणोपेतो दिव्याकृतिः, बाहुभ्यां मृणाल- धवलाङ्गुलिभ्यामतिशीतलस्पर्शाभ्यां तमुपरतमुक्षिपन् , दुन्दुभि- नादगम्भीरेण स्वरेण 'वत्से महाश्वेते, न परित्याज्यास्त्वया प्राणाः । पुनरपि तवानेन सह भविष्यति समागमः' इत्येवमा- हतः पितेवाभिधाय, सहैवानेन गगनतलमुदपतत् । अहं तु तेन व्यतिकरेण सभया सविस्मया सकौतुका चोन्मुखी 'किमिदम्' इति कपिञ्जलमपृच्छम् । असौ तु ससंभ्रममदत्त्वैवोत्तरमुदति- ष्ठत् । 'दुरात्मन् , क मे वयस्यमपहृत्य गच्छसि' इत्यभिधाय, उन्मुखः संजातकोपो बध्नन् सवेगमुत्तरीयवल्कलेन परिकरम् , उत्पतन्तं तमेवानुसरन्नन्तरिक्षमुदगात् । पश्यन्त्या एव च मे सर्व एव ते तारागणमध्यमविशन् । तेन द्वितीयेनेव प्रियतममरणेन कपिञ्जलगमनेन द्विगुणीकृतशोकायाः, सुतरामदीर्यत हृदयम् । किंकर्तव्यतामूढा च तरलिकामब्रवम्-'अयि, न जानासि ?--किमेतत्' इति । सा तु तदवलोक्य, स्त्रीस्वभावकातरा, तस्मिन्क्षणे शोकाभिभा- विना भयेनाभिभूता, वेपमानाङ्गयष्टिः, मम मरणशङ्कया च वराकी विषण्णहृदया सकरुणमवादीत्-" भर्तृदारिके, जानामि पापकारिणी । किं तु महादिदमाश्चर्यम् । अमानुषाकृति- मम तु न ·पूर्वभागः । or । रेष पुरुषः । समाश्वासिता चानेन गच्छता सानुकम्पं पित्रे भर्तृदारिका । प्रायेण चैवंविधा दिव्याः स्वप्नेऽप्यविसंवादिन्र भवन्त्याकृतयः । किमुत साक्षात् । न चाल्पमपि विचारयन्त कारणमस्य मिथ्याभिधाने पश्यामि । अतो युक्तं विचार्यात्मान मस्मात्प्राणपरित्यागव्यवसायान्निवर्तयितुम् । अतिमहत्खल्विदम श्वासस्थानमस्यामवस्थायाम् । अपि च तमनुसरन्गत एव कपिञ्जल तस्माच्च 'कुतोऽयम् ? को वायम् ? किमर्थं वानेनायमपगतार रुक्षिप्य नीतः१ क वा नीतः ? कस्माच्चासंभावनीयेनामुना पुन समागमाशाप्रदानेन भर्तृदारिका समाश्वासिता ?' इति सर्वमु लभ्य, जीवितं वा मरणं वा समाचरिष्यसि । अदुर्लभं हि मर मध्यवसितम् । पश्चादप्येतद्भविष्यति । न च जीवन्कपिञ्जर भर्तृदारिकामदृष्टा स्थास्यति । तेन तत्प्रत्यागमनकालावधयोऽ तावद्भियन्ताममी प्राणाः” इत्यभिधाना पादयोर्मे न्यपतत् । अ तु सकललोकदुर्लङ्घतया जीविततृष्णायाः, क्षुद्रतया च स्त्रीस्वभ वस्य, तया च तद्वचनोपनीतया दुराशामृगतृष्णिकया, कपिञ्जर प्रत्यागमनकाझ्या च, तस्मिन्काले तदेव युक्तं मन्यमाना, नोत्सा वती जीवितम् । आशया हि किमिव न क्रियते । तां च पा' कारिणी कालरात्रिप्रतिमां वर्षसहस्रायमाणां नरकमयीमिवानि मयीमिव उत्सन्ननिद्रा, तथैव क्षितितले विचेष्टमाना, तस्मिन्ने सरस्तीरे तरलिकाद्वितीया क्षपां क्षपितवती ।। प्रत्युषसि तूत्थाय तस्मिन्नेव सरसि स्नात्वा, कृतनिश्चर तत्प्रीत्या तमेव कमण्डलुमादाय, तान्येव च वल्कलानि ताम - , ·कादम्बरीसंग्रहे चाक्षमालां गृहीत्वा, बुद्धा निःसारतां संसारस्य, दृष्ट्वा च निष्ठुरता दैवस्य, चिन्तयित्वा चातिबहुलदुःखतां स्नेहस्य, अवधार्य चाका- ण्डभङ्गुरतां सर्वसुखानाम् , अविगणय्य तातमम्बां च, परित्यज्य सह परिजनेन सकलबन्धुवर्गम् , निवर्त्य विषयसुखेभ्यो मनः, संयम्येन्द्रियाणि, गृहीतब्रह्मचर्या, तस्य जनस्याश्रुमोक्षमात्रेण किल कृतज्ञतां दर्शयन्ती, तदनुरागकृशमिदमपुण्यबहुलमस्तमितलजम- मङ्गलभूतमनेकक्लेशायाससहस्रनिवासं दग्धशरीरकं बहुविधैर्निय- मशतैः शोषयन्ती, वन्यैश्च फलमूलवारिभिर्वर्तमाना, त्रिसंध्यमत्र सरसि स्नानमुपस्पृशन्ती शरणार्थिनी प्रतिदिनमर्चयन्ती देवम- नाथशरणं त्र्यम्बकम् , अस्यामेव गुहायां तरलिकया सह दीर्घ- शोकमनुभवन्ती चिरमवसम् । साहमेवंविधा पापकारिणी, निर्लक्षणा, निर्लज्जा, निःस्नेहा च, नृशंसा च, गर्हणीया, निष्प्रयो- जनोत्पन्ना, निष्फलजीविता, निरवलम्बना, निःसुखा च । किं मया दृष्टया पृष्टया वा कृतब्राह्मणवधमहापातकया करोति महा- इत्युक्त्वा पाण्डुना वल्कलोपान्तेन शशिनमिव शरन्मेघ- शकलेनाच्छाद्य वदनम् , दुर्निवारबाष्पवेगमपारयन्ती निवारयि- तुम् , उन्मुक्तकण्ठमतिचिरमुच्चैः प्रारोदीत् ।। चन्द्रापीडस्तु प्रथममेव तस्या रूपेण, विनयेन, दाक्षिण्येन, मधुरालापतया, निःसङ्गतया च, अतितपस्वितया च, शुचितया च, उपारूढगौरवोऽभूत् । तदानीं तु तेनापरेण दर्शितसद्भावेन स्ववृत्तान्तकथनेन तया च कृतज्ञतया हृतहृदयः सुतरामारोपित- प्रीतिरभवत् । आर्द्राकृतहृदयश्च शनैःशनैरेनामभाषत-"भगवति, , भागः ·पूर्वभागः । केशभीरुरकृतज्ञः सुखासङ्गलुब्धो लोकः, स्नेहसदृशं कर्मानुष्ठातुम शक्तः, निष्फलेनाश्रुपातमात्रेण स्नेहमुपदर्शयन् रोदिति । त्वया । कर्मणैव सर्वमाचरन्त्या किमिव न प्रेमोचितमाचेष्टितम् , ये रोदिषि । तदर्थं च जन्मनः प्रभृति समुपचितपरिचयः प्रेयानसंस्तुर इव परित्यक्तो बान्धवजनः । संनिहिता अपि तृणावज्ञयावधी रिता विषयाः । मुक्तान्यतिशयितशुनासीरसमृद्धीन्यैश्वर्यसुखानि मृणालिनीवातितनीयस्यपि नितरां तनिमानमनुचितैः संक्लेशैरुप नीता तनुः । गृहीतं ब्रह्मचर्यम् । आयोजितस्तपसि महत्यात्मा वनिताजनदुष्करमप्यङ्गीकृतमरण्यावस्थानम् । अपि चानायासे नैवात्मा दुःखाभिहतैः परित्यज्यते । महीयसा तु यत्नेन गरीया क्लेशे निक्षिप्यते केवलम् । यदेतदनुमरणं नाम, तदतिनिष्फलम् अविद्वज्जनाचरित एष मार्गः । मोहविलसितमेतत् । अज्ञानपढ़ तिरियम् । रभसाचरितमिदम् । क्षुद्रदृष्टिरेषा । मौर्यस्खलिर मिदम् , यदुपरते पितरि भ्रातरि सुहृदि भर्तरि वा प्राण परित्यज्यन्ते । स्वयं चेन्न जति, न परित्याज्याः । अत्र । विचार्यमाणे स्वार्थ एव प्राणपरित्यागोऽयमसह्यशोकवेदनाप्रतीकार त्वादात्मनः । उपरतस्य तु न कमपि गुणमावहति । न तावत्र स्यायं प्रत्युज्जीवनोपायः। न धर्मोपचयकारणम् । न शुभलोक पार्जनहेतुः। न निरयपातप्रतीकारः । न दर्शनोपायः । न परस्पर समागमनिमित्तम् । अन्यामेव स्वकर्मफलपरिपाकोपचितामसार वशो नीयते कर्मभूमिम् । असावप्यात्मघातिनः केवलमेनर ---- ·१०२ कादम्बरीसंग्रह . । नश्च । मृतस्तु नोभयस्यापि । स्मर तावत्-प्रियामेकपत्नी रति भर्तरि मकरकेतौ सकलाबलाजनहृदयहारिणि हरनयनहुताशन- दग्धेऽप्यविरहितामसुभिः, उत्तरां च विराटदुहितरं बालां बाल- शशिनीव नयनानन्दहेतौ विनयवति विक्रान्ते च पञ्चत्वमभि- मन्यावुपगतेऽपि धृतदेहाम् ।। प्रोन्मुच्येतापि जीवितम् , संदिग्धोऽप्यस्य समागमो यदि स्यात् । भगवत्या तु ततः पुनः स्वयमेव समागमसरस्वती समा- कर्णिता। अनुभवे च को विकल्पः । कथं च तादृशानामप्राकृता- कृतीनां महात्मनामवितथगिरां गरीयसापि कारणेन गिरि वैतथ्य- मास्पदं कुर्यात् । उपरतेन च सह जीवन्त्याः कीदृशी समागतिः ।, अतो निःसंशयमसावुपजातकारुण्यो महात्मा पुनः प्रत्युज्जीवनार्थ- मेवैनमुत्क्षिप्य सुरलोकं नीतवान् । अचिन्त्यो हि महात्मनां प्रभावः । बहुप्रकाराश्च संसारवृत्तयः । चित्रं च दैवम् । आश्च- योतिशययुक्ताश्च तपःसिद्धयः । अनेकविधाश्च कर्मणां शक्तयः । अपि च सुनिपुणमपि विमृशद्भिः किमिवान्यत्तदपहरणे कारणमा- शङ्कयते जीवितप्रदानात् ऋते । न चासंभाव्यमिदमवगन्तव्यं भगवत्या । चिरप्रवृत्त एष पन्थाः । तथा हि-अर्जुनमश्वमेध- तुरगानुसारिणम् आत्मजेन बभ्रुवाहननाम्ना समरशिरसि शराप- हृतप्राणम् , उलूपी नाम नागकन्यका सोच्छ्रासमकरोत् । अभि-- मन्युतनयं च परीक्षितमश्वत्थामास्त्रपावकपरिप्लुष्टम् उदरादुपरत- मेव निर्गतम् , उत्तराप्रलापोपजनितकृपो भगवान्वासुदेवो दुर्लभा- नसून्प्रापितवान् । अत्रापि कथंचिदेवमेव भविष्यति । तथापि ·पूर्वभागः । किं क्रियते । क उपालभ्यते । प्रभवति हि भगवान्विधिः बलवती च नियतिः । आत्मेच्छया न शक्यमुच्छ्रसितुमपि अतिपिशुनानि चास्यै कान्तनिष्टुरस्य दैवहतकस्य विलसितानि । क्षमन्ते दीर्घकालमव्याजरमणीयं प्रेम । प्रायेण च निसर्गर एवानायतस्वभावभङ्गुराणि सुखानि । आयतस्वभावानि ३ दुःखानि । तथा हि-कथमप्येकस्मिञ्जन्मनि समागमः, जन्मा न्तरसहस्राणि च विरहः प्राणिनाम् । अतो नाहस्यनिन्द्यमात्मान निन्दितुम् । आपतन्ति हि संसारपथमतिगहनमवतीर्णानामें वृत्तान्ताः । धीरा हि तरन्त्यापदम्” इत्येवंविधैरन्यैश्च मृदुभिरुप सान्त्वनैः संस्थाप्य ताम् , पुनरपि निर्झरजलेनाञ्जलिपुटोपनीते अनिच्छन्तीमपि बलात्प्रक्षालितमुखीमकारयत् ।। अत्रान्तरे च श्रुतमहाश्वेतावृत्तान्तोपजातशोक इव समुत्सृष्ट दिवसव्यापारो रविरपि भगवानधोमुखतामयासीत् । अथ क्षी दिवसे, महाश्वेता मन्दं मन्दमुत्थाय, भगवतीमुपास्य पश्चिम संध्याम् , कमण्डलुजलेन प्रक्षालितचरणा, वल्कलशयनीये सखेर मुष्णं च निःश्वस्य निषसाद । चन्द्रापीडोऽप्युत्थाय कृतसंध्याप्रण तस्मिन्द्वितीये शिलातले मृदुभिर्लतापल्लवैः शय्यामकल्पयत् उपविष्टश्च तस्याम् , पुनःपुनस्तमेव मनसा महाश्वेतावृत्तान्तमभात यत् । पुनः पप्रच्छ चैनाम्-'भगवति, सा तव परिचारि वनवासव्यसनमित्रं दुःखसब्रह्मचारिणी तरलिका क गता' इति अथ साकथयत्- महाभाग, यत्तन्मया कथितममृ संभवमप्सरसां कुलम् , तस्मान्मदिरेति नाम्ना मदिरायतेक्ष मा ·१०४ कादम्बरीसंग्रह कन्यकाभूत् । तस्याश्चासौ देवश्चित्ररथः पाणिमग्रहीत् । तयोश्च दुहितरत्नमुदपादि कादम्बरीति नाम्ना । सा च मे जन्मनः प्रभृति एकासनशयनपानाशना परं प्रेमस्थानमखिलविस्रम्भ धाम द्वितीय- मिव हृदयं बालमित्रम् । एकत्र तया मया च नृत्यगीतादिकलासु कृताः परिचयाः । शिशुजनोचिताभिश्च क्रीडाभिरनियन्त्रणनिर्भ- रमपनीतो बालभावः । सा चामुनैव मदीयेन हतवृत्तान्तेन समुप- जातशोका निश्चयमकार्षीत् - 'नाहं कथंचिदपि सशोकायां महा- श्वेतायाम् , आत्मनः पाणिं ग्राहयिष्यामि' इति । सखीजनस्य पुरतः सशपथमभिहितवती च-'यदि कथमपि मामनिच्छन्ती- मपि बलात्तातः कदाचित्कस्मैचिदातुमिच्छति, तदाहमनशनेन वा हुताशनेन वा रज्ज्वा वा विषेण वा नियतमात्मानमुत्स्रक्ष्यामि' इति । सर्वं च तदात्मदुहितुर्निश्चलभाषितं कर्णपरंपरया गन्धर्व- राजश्चित्ररथः स्वयमशृणोत् । गच्छति च काले, समुपारूढनिर्भ- रयौवनामालोक्य स ताम् , बलवदुपतापपरवशः क्षणमपि न धृतिमवालम्बत । एकापत्यतया च अतिप्रियतया च न शक्तः किंचिदपि तामाभिधातुम् , अपश्यंश्चान्यदुपायान्तरम् , 'इदमत्र प्राप्तकालम्' इति मत्वा, तया महादेव्या मदिरया सहावधार्य, क्षीरोदनामानं कन्चुकिनम् 'वत्से महाश्वेते, त्वद्व्यतिरेकेणैव दग्धहृदयानामिदमपरमस्माकमुपस्थितम् । इदानीं तु कादम्बरीमनु- नेतुं त्वं शरणम्' इति संदिश्य मत्समीपमद्यैव प्रत्युषसि प्रेषि- तवान् । ततो मया गुरुवचनगौरवेण सखीप्रेम्णा च क्षीरोदेन साधू सा तरलिका 'सखि कादम्बरि, किं दुःखितमपि जनम- ·पूर्वभागः। , तितरां दुःखयसि । जीवन्तीमिच्छसि चेन्माम् , तत्कुरु गुरुव चनमवितथम्' इति संदिश्य विसर्जिता । नातिचिरं गतायां - अनन्तरमेवेमां भूमिमनुप्राप्तो महाभागः” इत्यभिधा तूष्णीमभवत् ॥ अत्रान्तरे लाञ्छनच्छलेन विडम्बयन्निव शोकानलदग्ध मध्यं महाश्वेताहृदयम् , उद्वहन्निव कुमारवधमहापातकम् , उदगा त्तारकाराजः । क्रमेण चोद्गते शशाङ्कमण्डले, चन्द्रापीडः सुप्तामा लोक्य महाश्वेताम् , पल्लवशयने शनैः शनै समुपाविशत् । 'अस्य वेलायां किं नु खलु मामन्तरेण चिन्तयति वैशम्पायनः, किं व वराकी पत्रलेखा, किं वा राजपुत्रलोकः' इति चिन्तयन्नेर निद्रां ययौ ॥ अथ क्षीणायां क्षपायाम् , उषसि संध्यामुपास्य शिलात लोपविष्टायां पवित्राण्यघमर्षणानि जपन्न्यां महाश्वेतायाम् , निर्व र्तितप्राभातिकविधौ चन्द्रापीडे, तरलिका षोडशवर्षवयसा साव ष्टम्भाकृतिना गन्धर्वदारकेण केयूरकनाम्नानुगम्यमाना प्रत्युषस्ये प्रादुरासीत् । आगत्य च 'कोऽयम्' इत्युपजातकुतूहला चन्द्रा पीडं सुचिरमालोक्य, महाश्वेतायाः समीपमुपसृत्य, कृतप्रणाम सविनयमुपाविशत् । अनन्तरं चातिदूरानतेनोत्तमाङ्गेन प्रणम्य केयूरकोऽपि महाश्वेतादृष्टिनिसृष्टं नातिसमीपवर्ति शिलातलं भेजे समुपविष्टश्च तत्र तमदृष्टपूर्वं रूपातिशयं चन्द्रापीडस्य दृष्टु विस्मयमापेदे ॥ परिसमाप्तजपा तु महाश्वेता पप्रच्छ तरलिकाम 'वि , - ·कादम्बरीसंग्रहे - त्वया दृष्टा प्रियसखी कादम्बरी कुशलिनी । करिष्यति वा तदस्मद्वचनम्' इति । अथ सा तरलिका विनयावनतमौलिः, ईषदालम्बितकर्णपाशम् अतिमधुरया गिरा व्यजिज्ञपत् - "भर्तृ- दारिके, दृष्टा खलु मया भर्तृदारिका कादम्बरी । सर्वतः कुश- लिनी । विज्ञापिता च निखिलं भर्तृदुहितुः संदेशम् । आकर्ण्य च यत्तया संततमुक्तस्थूलाश्रुबिन्दुवर्ष रुदित्वा प्रतिसंदिष्टम् , तदेष तयैव विसर्जितः, तस्या एव वीणावाहकः केयूरकः कथ- यिष्यति” इत्युक्त्वा विरराम । विरतवचसि तस्यां केयूरकोऽ- ब्रवीत् -'भर्तृदारिके महाश्वेते, देवी कादम्बरी दृढदत्तकण्ठग्रहा त्वां विज्ञापयति- 'यदियमागत्य मामवदत्तरलिका, तत्कथय, किमयं गुरुजनवचनानुरोधः, किमिदं मच्चित्तपरीक्षणम् , किं गृहनिवासापराधनिपुणोपालम्भः, किं प्रेमविच्छेदाभिलाषः, किं भक्तजनपरित्यागोपायः, किं वा प्रकोपः । जानास्येव मे सहज- प्रेमनिस्यन्दनिर्भरं हृदयम् । एवमतिनिष्ठुरं संदिशन्ती कथमसि न लजिता । तथा मधुरभाषिणी केनासि शिक्षिता वक्तुम-. प्रियम् । स्वस्थोऽपि तावत्क इव सहृदयः कनीयस्यवसानविरसे कर्मणीदृशे मतिमुपसर्पयेत् । किमुतातिदुःखाभिहतहृदयोऽस्म- द्विधो जनः । सुहृदुःखखेदिते हि मनसि कैव सुखाशा, कैव निर्वृतिः, कीदृशा भोगाः, कानि वा हसितानि । येनेशी दशामुपनीता प्रियसखी, कथमतिदारुणं तमहं विषमिवाप्रिय- कारिणं कामं सकामं कुर्याम् । दिवसकरास्तमयविधुरासु नलि- नीषु सहवासपरिचयाच्चक्रवाकयुवतिरपि पतिसमागमसुखानि ..

·पूर्वभागः । १०७ . . परित्यजति । किमुत नार्यः । अपि च, यत्र भर्तृविरहविधुरक परिहृतपरपुरुषदर्शना दिवानिशं निवसति प्रियसखी, कथमिव तन्मम हृदयमपरः प्रविशेज्जनः। यत्र च भर्तृविरहविधुरा तीव्रतकर्शिताङ्गी प्रियसखी महत्कृच्छ्रमनुभवति, तत्राहमवग- णय्यैतत् , कथमात्मसुखार्थिनी पाणिं ग्राहयिष्यामि । कथं वा मम सुखं भविष्यति । त्वत्प्रेम्णा चास्मिन्वस्तुनि मया कुमारि- काजनविरुद्धं स्वातन्त्र्यमालम्ब्य अङ्गीकृतमयशः, समवधीरितो विनयः, गुरुवचनमतिकान्तम् , न गणितो लोकापवादः, वनिताजनस्य सहजमाभरणमुत्सृष्टा लज्जा । सा, कथय, कथमिक पुनरत्र प्रवर्तते । तदयमञ्जलिरुपरचितः, प्रणामोऽयम् , इदं च पादग्रहणम् । अनुगृहाण माम् । वनमितो गतासि मे जीवितेन सह । मा कृथाः स्वप्नेऽपि पुनरिममर्थ मनसि' इत्यभिधाय तूष्णीमभूत्” इति ॥ महाश्वेता तु तच्छ्रुत्वा, सुचिरं विचार्य, , सुचिरं विचार्य, 'गच्छ, स्वयमे- वाहमागत्य यथार्हमाचरिष्यामि' इत्युक्त्वा केयूरकं प्राहिणोत् । गते च केयूरके, चन्द्रापीडमुवाच---" राजपुत्र, रमणीयो हेम- कूटः । चित्रा च चित्ररथराजधानी । बहुकुतूहलः किंपुरुष- विषयः । पेशलो गन्धर्वलोकः । सरलहृदया महानुभावा च कादम्बरी । यदि नातिखेदकरमिव गमनं कलयसि, नावसीदति वा गुरु प्रयोजनम् , अदृष्टचरविषयकुतूहलि वा चेतः, मद्वचन- मनुरुध्यते वा भवान् , ततो नार्हसि निष्फलां कर्तुमभ्यर्थनामि- ।

·कादम्बरीसंग्रहे तत्र दृष्ट्वा च मन्निर्विशेषां कादम्बरीम् , अपनीय तस्याः कुमति- मनोमोहविलसितम् , एकमहो विश्रम्य, श्वोभूते प्रत्यागमिष्यसि । मम हि निष्कारणबान्धवं भवन्तमालोक्यैव दुःखान्धकारभारा- क्रान्तेन महतः कालादुच्छ्रसितमिव चेतसा । श्रावयित्वा स्ववृत्तान्तमिमं सह्यतामिव गतः शोकः । दुःखितमपि जनं रम- यन्ति सज्जनसमागमाः । परसुखोपपादनपराधीनश्च भवादृशां गुणोदयः” इत्युक्तवती च चन्द्रापीडः 'भगवति, दर्शनात्प्रभृति परवानयं जनः | कर्तव्येषु यथेष्टमशङ्किततया नियुज्यताम्' इत्यभिधाय तया सहैवोदचलत् ।। क्रमेण च गत्वा हेमकूटम् , आसाद्य गन्धर्वराजकुलम् , समतीत्य काञ्चनतोरणानि सप्त कक्षान्तरणि, कन्यान्तःपुरद्वारम- वाप । महाश्वेतादर्शनप्रधावितेन दूरादेव कृतप्रणामेन कनकवेत्र- लताहस्तेन प्रतीहारजनेनोपदिश्यमानमार्गः प्रविश्य, असंख्येय- नारीशतसहस्रसंबाधम् , इयत्तां ग्रहीतुमेकत्र त्रैलोक्यस्त्रैणमिव संह- तम् , अपुरुषमिव सर्गान्तरम् , अनेककल्पकल्पनार्थमुत्पाद्य स्था- पितमिवाङ्गनाकोशम् , शृङ्गारमयमिव सौन्दर्यमयमिव कुतूहल- मयमिव कुमारः कुमारीपुराभ्यन्तरं ददर्श ।। यत्र च कन्यकाजनस्य लोचनान्येव कर्णोत्पलानि, निः. श्वासा एवाधिवासगन्धयुक्तयः, आलापा एव तन्त्रीनिनादाः, कर- तलान्येव लीलाकमलानि, निजदेहप्रभैवांशुकावगुण्ठनम् , कोम- लाङ्गुलिराग एव चरणालक्तकरसः । यत्र चालक्तकरसोऽपि चर. णातिभारः, अवतंसकुसुमधारणमपि श्रमः, सखीदर्शनेष्वकृत ·पूर्वभागः। हस्तावलम्बनमुत्थानम् अतिसाहसम् , कुसुमावचयेषु द्वितीयकुसुम- ग्रहणमप्ययुवतिजनोचितम् , कन्यकाविज्ञानेषु माल्यग्रथनम् अ- सुकुमारजनव्यापारः ।। तस्य चैवंविधस्य किंचिदभ्यन्तरमतिक्रम्य, इतश्चेतश्च परि- भ्रमतः कादम्बरीप्रत्यासन्नस्य परिजनस्य तांस्तानतिमनोहराना- लापान् शृण्वन्नेव, कादम्बरीभवनसमीपमुपययौ ।। पुलिनायमानम् उपवनलतागलितकुसुमरेणुपटलैः, काञ्चन- द्वीपायमानं चम्पकदलोपहारैः, सेवार्थमागतेनोभयत ऊर्ध्वस्थितेन स्त्रीजनेन प्राकारेणेव लावण्यमयेन कृतदीर्घरथ्यामुखाकारं मार्ग- मद्राक्षीत् । तेन चान्तर्निपतितमाभरणकिरणालोकं संपिण्डितं नदीवेणिकाजलप्रवाहमिव वहन्तमपश्यत् । तन्मध्ये च प्रतिस्रोत इव गत्वा प्रतिहारीमण्डलाधिष्ठितपुरोभागं श्रीमण्डपं ददर्श ।। तत्र च मध्यभागे, पर्यन्तरचितमण्डलोपविष्टेन अनेक- सहस्रसंख्येन परिस्फुरदाभरणसमूहेन कल्पलतानिवहेनेव कन्यका- जनेन परिवृताम् , नीलांशुकप्रच्छदपटप्रावृतस्य नातिमहतः पर्यस्योपाश्रये धवलोपधानन्यस्तद्विगुणभुजलतावष्टम्भेनावस्थि- ताम् , निपतितप्रतिबिम्बतयाधस्तान्मणिकुट्टिमेषु नागैरिवापह्रिय- माणाम् , उपान्ते च रत्नभित्तिषु दिक्पालैरिव नीयमानाम् , उपरि मणिमण्डपेष्वमरिवोत्क्षिप्यमाणाम् , अकृतपुण्यमिव मुञ्चन्ती बालभावम् , पादाभरणरत्नांशुलेखासंदेहदायिनीभिरतिकोमलतया नखविवरेण वमन्तीभिरिव रुधिरधारावर्षमङ्गुलिभिरुपेताभ्यां विद्रुमरसनदीमिव चरणाभ्यां प्रवर्तयन्तीम् , प्रजापतिकरदृढनि- " ·कादम्बरीसंग्रह . पीडितमध्यभागगलितं जघनशिलातलप्रतिघाताल्लावण्यजलस्रोत इव द्विधागतमूरुद्वयं दधानाम् , सर्वतः प्रसारितदीर्घमयूखमण्डले- नेय॑या परपुरुषदर्शनमिव निरुन्धता काञ्चीदाना नितम्बबिम्बस्य विरचितपरिवेषाम् , प्रजापतेः स्पृशतः सौकुमार्यादङ्गुलिमुद्रामिव निममा नाभिमण्डलीमावर्तिनीमुद्वहन्तीम् , नखकिरणविसरव- र्षिणा च माणिक्यवलयगौरवश्रमवशात्स्वेदजलधाराजालकमिव मुञ्चता करयुगलेन समुद्भासिताम् , अभिनवयौवनपवनक्षोभितस्य रागसागरस्य तरङ्गाभ्यामिवोद्गताभ्यां विद्रुमलतालोहिताभ्यामध- राभ्यां रक्तावदात स्वच्छकान्तिना च मदिरारसपूर्णमाणिक्यशुक्ति- संपुटच्छविना कपोलयुगलेन रतिपरिवादिनीरत्नकोणचारुणा च नासावंशेन गतिप्रसरनिरोधिश्रवणकोपादिव किंचिदारक्तापाङ्गेन लोचनयुगलेन च विराजमानाम् , उन्मदयौवनकुञ्जरमदराजिभ्यां भ्रूलताभ्यां मनःशिलापङ्कलिखितेन च वदनलग्नेन तिलकबिन्दुना विद्योतितललाटपट्टाम् , उत्कृष्टहेमतालीपट्टाभरणमयं कर्णपाशं दोलायमानमरकतमाणिक्यकुण्डलं दधतीम् , पाटलीकृतललाटेन सीमन्तचुम्बिनश्चूडामणेः क्षरतांशुजालेन प्रक्षाल्यमानदीर्घकेशकला. पाम् , रजनिजागरखिन्नस्य परिचितचक्रवाकमिथुनस्य स्वप्तुं क्रीडानदिकासु कमलधूलिवालुकाभिर्बालपुलिनानि कारयन्तीम् , आत्मसंवर्धितलताप्रथमकुसुमनिर्गमनिवेदनागतामुद्यानपालीमशेषा- भरणदानेन संमानयन्तीम् , उपनीतविविधवनकुसुमफलपूर्णपत्र. पुटामविज्ञायमानालापतया हासहेतुं पुनः पुनः क्रीडापर्वतपत्रश- बरीमालापयन्तीम् , गौरीमिव श्वेतांशुकरचितोत्तमाङ्गाभरणाम् , ·पूर्वभागः । १११ दिनमुखलक्ष्मीमिव भास्वन्मुक्तांशुभिन्नपद्मरागप्रसाधनाम् , कल्प. तरुलतामिव कामफलप्रदाम् , पुरः समीपे संमुखोपविष्टम् 'कोऽ. सौ ? कस्य वापत्यम् ? किमभिधानो वा ? कीदृशमस्य रूपम् ? कियद्वा वयः १ किमभिधत्ते ? भवता किमभिहितः ? कियञ्चिरं दृष्टस्त्वया ? कथं चास्य महाश्वेतया सह परिचय उपजातः । किमयमत्रागमिष्यति?' इति मुहुर्मुहुश्चन्द्रापीडसंबद्धालापं तद्रूप वर्णनामुखरं केयूरकं पृच्छन्ती कादम्बरीं ददर्श ॥ तस्य तु दृष्टकादम्बरीवदनचन्द्रलेखालक्ष्मीकस्य सागरस्ये वामृतमुल्ललास हृदयम् । आसीच्चास्य मनास-'शेषेन्द्रियाण्यपि मे वेधसा किमिति लोचनमयान्येव न कृतानि । किं वानेन कृत मवदातं कर्म चक्षुषा, यदनिवारितमेनां पश्यति । अहो चित्र मेतदुत्पादितं वेधसा सर्वरमणीयानामेकं धाम । कुत एते रूपाति शयपरमाणवः समासादिताः । तन्नूनमेनामुत्पादयतो विधेः कर तलपरामर्शक्लेशेन ये विगलिता लोचनयुगलादश्रुबिन्दवः, ते एतानि जगति कुमुदकमलकुवलयसौगन्धिकवनान्युत्पन्नानि' इत्येत चिन्तयत एवास्य तस्या नयनयुगले निपपात चक्षुः । तदा तस्य अपि 'नूनमयं स केयूरकेणावेदितः' इति चिन्तयन्त्या रूपातिशय विलोकनविस्मयस्मेरं निश्चलनिबद्धलक्षं चक्षुस्तस्मिन्सुचिरं पपात दृष्ट्वा च प्रथमं रोमोद्गमः, ततो भूषणरवः, तदनु कादम्बर समुत्तस्थौ । अथ तस्याः कुसुमायुध एव वेदमजनयत् ; ससंभ मोत्थानश्रमोऽपदेशोऽभवत् । ऊरुकम्प एव गतिं रुरोध; नूपुर रवाकृष्टहंसमण्डलमपयशो लेभे । निश्वासप्रवृत्तिरेवांशुकं च ·कादम्बरीसंग्रहे चकार, चामरानिलो निमित्ततां ययौ । आनन्द एवाश्रुजलमपा- तयत् ; चलितकर्णावतंसकुसुमरजो व्याज आसीत् । लज्जैव वक्तुं न ददौ ; मुखकमलपरिमलागतालिबृन्दं द्वारतामगात् । कादम्बरी तु कृच्छ्रादिव दत्तकतिपयपदा महाश्वेतां स्नेह- निर्भरं चिरदर्शनजातोत्कण्ठां सोत्कण्ठं कण्ठे जग्राह । महाश्वेतापि दृढतरदत्तकण्ठग्रहा तामवादीत्-“सखि कादम्बरि, भारते वर्षे राजा रक्षितप्रजापीडस्तारापीडो नाम । तस्यायं निजभुजशिला- स्तम्भविश्रान्तविश्वविश्वंभरापीडश्चन्द्रापीडो नाम सूनुर्दिग्विजय- सिङ्गेनानुगतो भूमिमिमाम् । एष च दर्शनात्प्रभृति प्रकृत्या मे निष्कारणबन्धुतां गतः। परित्यक्तसकलसङ्गनिष्टुरामपि मे सवि- शेषैः स्वभावसरलैर्गुणैराकृष्य चित्तवृत्तिं वर्तते । दुर्लभो हि दाक्षिण्यपरवशो निनिमित्तमित्रमकृत्रिमहृदयो विदग्धजनः । यतो दृष्टुममहमिव त्वमपि निर्माणकौशलं प्रजापतेः, निःसपत्नतां च रूपस्य, स्थानाभिनिवेशित्वं च लक्ष्म्याः, सद्भर्तृतासुखं च पृथि- व्याः, सुरलोकातिरिक्ततां च मर्त्यलोकस्य, सफलतां च मानुषी- लोचनानाम् , एकस्थानसमागमं च सर्वकलानां ज्ञास्यसीति बला- दानीतोऽयम् । कथिता चास्य मया बहुप्रकारं प्रियसखी । तदपूर्वदर्शनोऽयमिति विमुच्य लज्जाम् , अनुपजातपरिचय इत्यु- त्सृज्याविनम्भताम् ,अविज्ञातशील इत्यपहाय शङ्काम्, मयि, तथात्रापि वर्तितव्यम् । एष ते मित्रं च, बान्धवश्व, परिजनश्च” इत्यावेदिते तया, चन्द्रापीडः प्रणाममकरोत् ।। कादम्बरी तु सविभ्रमकृतप्रणामा महाश्वेतया सह पर्यङ्के यथा ·पूर्वभागः । । निषसाद । ससंभ्रमं परिजनोपनीतायां च हेमपादाहि पीठिकायां चन्द्रापीडः समुपाविशत् । महाश्वेतानुरोधेन दितकादम्बरीचित्ताभिप्रायाः संवृतमुखन्यस्तहस्तदत्तशव्दनि संज्ञाः प्रतिहार्ने वेणुरवान्वीणाघोषान्गीतध्वनीन्मागधीजयश सर्वतो निवारयांचक्रुः । त्वरितपरिजनोपनीतेन च सलिलेन म्बरी स्वयमुत्थाय महाश्वेतायाश्चरणौ प्रक्षाल्य, उत्तरीयांशुके ज्य, पुनः पर्यङ्कमारुरोह । चन्द्रापीडस्यापि कादम्बर्याः सखी नुरूपा जीवितनिर्विशेषा सर्वविसम्भभूमिर्मदलेखेति नाम्ना निच्छतोऽपि प्रक्षालितवती चरणौ । महाश्वेता तु कर्णाभरण वर्षिण्यंसदेशे सप्रेम पाणिना स्पृशन्ती, चामरपवनविधुति चालकवल्लरीमनुष्वजमाना कदम्बरीमनामयं पप्रच्छ । सखीप्रेम्णा गृहनिवासेन कृतापराधेवानामयेनैव कृच्छ्रादिव कुशलमाचचक्षे । मुहूर्तापगमे च ताम्बूलदान महाश्वेता तामभाषत - 'सखि कादम्बरि, संप्रतिपन्नमेव भिरस्माभिरयमभिनवागतश्चन्द्रापीड आराधनीयः। तदस्मै दीयताम्' इत्युक्ता च किंचिद्विवर्तितावनमितमुखी शनैरव्य 'प्रियसखि, लजेऽहमनुपजातपरिचया प्रागल्भ्यनानेन । त्वमेवास्मै प्रयच्छ' इत्युवाच सा ताम् । पुनः पुनरभिधी च तया कथमपि ग्राम्येव चिरादानाभिमुखं मनश्चके । मह मुखादनाकृष्टदृष्टिरेव साध्वसपरवशा पतामीति लगि कृतप्रयत्ना प्रसारयामास ताम्बूलगर्भ हस्तपल्लवम् । चन स्तु जयकुञ्जरकुम्भस्थलास्फालनसंक्रान्तसिन्दूरमिव स्वभाव 8 ·११४ कादम्बरीसंग्रहे प्रसारितवान्पाणिम् । तत्र च सा तेनानिबद्धलक्षशून्यप्रसारितेन हस्तेन स्वेदसलिलपातपूर्वकम् ‘गृह्यतामयं मन्मथेन दत्तो दास- जनः' इत्यात्मानमिव प्रतिग्राह्यन्ती ताम्बूलमदात् । गृहीत्वा चापरं ताम्बूलं महाश्वेतायै प्रायच्छत् ।। अथ सहसैव त्वरितगतिः, त्रिवर्णरागमिन्द्रायुधमिव कुण्डलीकृतं कण्ठेन वहता मन्थरगतेन शुकेनानुबध्यमाना, शारिका सक्रोधमवादीत्-" भर्तृदारिके कादम्बरि, कस्मान्न निवारयस्येनमलीकसुभगाभिमानिनमतिदुर्विनीतं मामनुबध्नन्तं विहङ्गापशदम् । यदि मामनेन परिभूयमानामुपेक्षसे, ततोऽहं नियतमात्मानमुत्सृजामि । सत्यं शपामि ते पादपङ्कजस्पर्शन' इत्येवमभिहिता तया कादम्बरी स्मितमकरोत् । अविदितवृत्तान्ता तु महाश्वेता 'किमियं वदति' इति मदलेखां पप्रच्छ । सा चाक- थयत्-“एषा भर्तृदुहितुः सखी कादम्बर्याः कालिन्दीति नाना शारिका । इयमस्य च परिहासनाम्नः शुकस्य भर्तृदारिकयैव पाणि- ग्रहणपूर्वकं जायापदं ग्राहिता । अद्य चायमनया प्रत्युषसि काद- म्बर्यास्ताम्बूलकरङ्कवाहिनीमिमां तमालिकामेकाकिनी किमपि पाठयन्दृष्टो यतः, ततः प्रभृति संजातेा कोपपराङ्मुखी नैनमु- पसर्पति, नालपति, न स्पृशति, न विलोकयति । सर्वाभिरस्माभिः प्रसाद्यमानापि न प्रसीदति” इति । एतदाकर्ण्य, स्फुटस्फुरितक- पोलोदरश्चन्द्रापीडो मन्दं मन्दं विहस्याब्रवीत्--" अस्त्येषा कथा, श्रूयत एवैतद्राजकुले कर्णपरंपरया, परिजनोऽप्येवमामन्त्रयते, बहिरपि जनाः कथयन्येवम् , दिगन्तरेष्वप्ययमालापो वर्तत एव,

·पूर्वभागः ।
अस्माभिरप्येतदाकर्णितमेव ; यथा किल-देव्याः कादम्ब
म्बूलवाहिनीं तमालिकां कामयमानः परिहासनामा शुको म
रवशो गतान्यपि दिनानि न वेत्तीति । तदयमास्तां तावद्वाम
परित्यक्तनिजकलत्रो निस्त्रपोऽनया सह । देव्यास्तु काद
कथमेतद्युक्तम्- यन्न निवारयतीमां चपलां दुष्टदासीम् ।
देव्यापि कथितैव निःस्नेहता प्रथममेव वराकीमिमां का।
मीदृशाय दुर्विनीताय विहङ्गाय प्रयच्छन्त्या । किमिदा
करोतु ? यदेतत्सापत्न्यकरणं नारीणां प्रधानं कोपका
अग्रणीविरागहेतुः, परं परिभवस्थानम् । इयमेव केव
धीरा, यदनयानेन दौर्भाग्यगरिम्णा जातवैराग्यया वि
नास्वादितम् , अनलो वा नासादितः, अनशनं वा नाङ्गी
न ह्येवंविधमपरमस्ति योषितां लघिम्नः कारणम् । यदि
दृशेऽप्यपराधेऽनुनीयमानानेन प्रत्यासत्तिमेष्यति, तदा धिरि
अलमनया, दूरतो वर्जनीयेयमभिभवनिरस्या । क एनां
लापयिष्यति, को वावलोकयिष्यति, को वास्या नाम ग्रही
इत्येवमभिहितवति तस्मिन् , सर्वास्ताः सह कादम्बर्या क्रीड
भाविता जहसुरङ्गनाः ॥
परिहासस्तु तस्य नर्मभाषितमाकर्ण्य जगाद-"धूर
पुत्र, निपुणेयम् । न त्वयान्येन वा लोलापि प्रतारयितुं श
एषापि बुध्यत एवैतावतीर्वक्रोक्तीः । इयमपि जानात्येव पा
जल्पितानि । अस्या अपि राजकुलसंपर्कचतुरा मतिः ।।
ताम् । अभूमिरेषा भुजङ्गभङ्गिभाषितानाम् । इयमेव हि
,
,

·११६ कादम्बरीसंग्रहे मजुभाषिणी कालं च कारणं च प्रमाणं च विषयं च प्रस्ताव च कोपप्रसादयोः” इति ॥ अत्रान्तरे चागत्य कञ्चुकी महाश्वेतामवोचत् -'आयु- ष्मति, देवश्चित्ररथो देवी च मदिरा त्वां द्रष्टुमाह्वयतः' इत्येवमभि- हिता च गन्तुकामा 'सखि, चन्द्रापीडः कास्ताम्' इति कादम्बरी. मपृच्छत् । असौ तु 'ननु पर्याप्तमेवानेकस्त्रीहृदयसहस्रावस्थान- मनेन' इति मनसा विहस्य प्रकाशमवदत्-" सखि महाश्वेते, किं त्वमेवमभिदधासि । दर्शनादारभ्य शरीरस्याप्ययमेव प्रभुः,. किमुत भवनस्य, विभवस्य, परिजनस्य वा । यत्रास्मै रोचते, प्रियसखीहृदयाय वा, तत्रायमास्ताम्" इति । तच्छ्रुत्वा महाश्वेता 'तदत्रैव त्वत्प्रासादसमीपवर्तिनि प्रमदवने क्रीडापर्वतकमणि-- वेश्मन्यास्ताम्' इत्यभिधाय, गन्धर्वराजं द्रष्टुं ययौ ।। चन्द्रापीडोऽपि तयैव सह निर्गत्य, विनोदाथ वीणावादि-- नीभिश्च वेणुवाद्यनिपुणाभिश्च सुभाषितपाठिकाभिश्च कादम्बरी- समादिष्टप्रतीहारीप्रेषिताभिः कन्याभिरनुगम्यमानः, पूर्वदृष्टेन केयूरकेणोपदिश्यमानमार्गः, क्रीडापर्वतमणिमन्दिरमगात् । गते च तस्मिन् गन्धर्वराजपुत्री विसर्म्य सकलं सखीजनं परिजनं च, परिमितपरिचारिकाभिरनुगम्यमाना, प्रासादमारुरोह । तत्र च शयनीये निपत्य दूरस्थिताभिर्विनयनिभृताभिः परिचारिकाभिर्विनो- द्यमाना कुतोऽपि प्रत्यागतचेतना चैकाकिनी तस्मिन्काले 'चपले, किमिदमारब्धम्' इति निगृहीतेव लज्जया, 'गन्धर्वराजपुत्रि, कथमेतद्युक्तम्' इत्युपालब्धेव विनयेन, ‘भीरु, नायं कुलकन्य- . ,

·पूर्वभागः ।
,
,
कानां क्रमः' इति गर्हितेव महत्त्वेन, 'दुर्विनीते, रक्षावि
इति तर्जितेवाचारेण, ' मूढे, मदनेन लघुतां नीतासि' इर
सितेवाभिजात्येन, 'कुतस्तवेयं तरलहृदयता' इति धि
धैर्येण, 'स्वच्छन्दचारिणि, अप्रमाणीकृताहं त्वया' इति
तेव कुलस्थित्या, अतिगुर्वी लज्जामुवाह ।।
समचिन्तयञ्चैवम् " अगणितसर्वशङ्कया तरल
दर्शयन्त्याद्य मया किं कृतमिदं मोहान्धया हताशया।
'हि--'अदृष्टपूर्वोऽयम्' इति साहसिकया मया न शा
* लघुहृदयां मां लोकः कलयिष्यति' इति निींकया नाका
कास्य चित्तवृत्तिः' इति मूढया न परीक्षितम् । 'दर्शनानु
मस्य न वा' इति तरलया न कृतो विचारक्रमः । प्रत्य।
वैलक्ष्यान्न भीतम् । गुरुजनान्न त्रस्तम् । लोकापवादानो
तथा च ' महाश्वेता दुःखिता' इति निर्दाक्षिण्यया नापेर
“आसन्नवर्ती सखीजनोऽप्युपलक्षयति' इति मन्दया न ला
* पार्श्वस्थितः परिजनः पश्यति' इति नष्टचेतनया न
स्थूलबुद्धयोऽपि तादृशीं विनयच्युतिं विभावयेयुः, कि
भूतमदनवृत्तान्ता महाश्वेता, सकलकलाकुशलाः सख्यो वा
कुलसंचारचतुरो वा नित्यमिङ्गितज्ञः परिजनः । ईदृशेष्वति
तरदृष्टयोऽन्तःपुरदास्यः । सर्वथा हतास्मि मन्दपुण्या ।
मेऽद्य श्रेयः, न लज्जाकरं जीवितम् । श्रुत्वैतं वृत्तान्तं किं
त्यम्बा तातो वा गन्धर्वलोको वा । किं करोमि । कोड:
। केनोपायेन स्खलितमिदं प्रच्छादयामि ।
.
कारः

·११८ कादम्बरीसंग्रहे कृता । चापलमिदमेतेषां दुर्विनीतानामिन्द्रियाणां कथयामि । क वानेन दग्धहृदयेन गृहीता गच्छामि । तथा महाश्वेताव्यतिकरण प्रतिज्ञा तथा च केयूरकस्य हस्ते संदिष्टम् । न खलु जानामि मन्दभागिनी-शठविधिना वा पूर्वकृतापुण्यसंचयेनं वा मृत्युहत-- केन वान्येन वा केनाप्ययमानीतो मम विप्रलम्भकश्चन्द्रापीडः ।' कोऽपि वा, न कदाचिदृष्टो नानुभूतो न च श्रुतो न चिन्तितो नोत्प्रेक्षितो मां विडम्बयितुमुपागतः; यस्य दर्शनमात्रेणैव संयम्य दत्तेवेन्द्रियैः, गृहीतगुणपणेन विक्रीतेव हृदयेनोपकरणीभूतास्मि । न मे कार्य तेन चपलेन” इति क्षणमिव संकल्पमकरोत् । कृतसंकल्पा तत्परित्यागसंकल्पसमकालप्रस्थितेन कण्ठलग्नेन पृष्टेव जीवितेन, ‘अविशेषज्ञे, पुनरपि प्रक्षालितलोचनया दृश्यतामसौ जनः प्रत्याख्यानयोग्यो न वा इति तत्कालागतेनाभिहितक बाष्पेण, पुनरपि तथैव चन्द्रापीडाभिमुखहृदया बभूव । तदेव- मस्तमितप्रतिसमाधानबला जालवातायनेन तमेव क्रीडापर्वतमव- लोकयन्त्यतिष्ठत् । तत्रस्था च सा तमानन्दजलव्यवधानोद्विग्नेव स्मृत्या ददर्श, न चक्षुषा । अङ्गुलीगलितस्वेदपरामर्शभीतेक चिन्तया लिलेख, न चित्रतूलिकया । तत्संगमकालातिपातासहेक मनो गमनाय नियुक्तवती, न परिजनम् ॥ चन्द्रापीडोऽपि प्रविश्य मणिगृहम् , शिलातलास्तीर्णायाम् उभयत उपर्युपरि निवेशितबहूपधानायां कुथायां निपत्य केयूर- केणोत्सङ्गे गृहीतचरणयुगलः, ताभिर्यथादिष्टेषु भूमिभागेषूपविष्टा- भिः कन्यकाभिः परिवृतः, दोलायमानेन चेतसा चिन्ता ·पूर्वभागः । विवेश-"किं तावदस्या गन्धर्वराजदुहितुः कादम्बर्याः सहभुव एते विलासा एवेशाः सकललोकहृदयहारिणः । आहोस्विदना राधितप्रसन्नेन भगवता मकरकेतुना मयि नियुक्ताः । येन म सास्रेण सरागेण कूणितत्रिभागेण चक्षुषा तिर्यग्विलोकयति मद्विलोकिता च धवलेन स्मितालोकेन दुकूलेनेव लज्जयात्मानमा वृणोति ।” पुनश्चाचिन्तयत्-"प्रायेण मानुष्यकसुलभा लघुत मिथ्यासंकल्पसहस्रैरेवं मां विप्रलभते । लुप्तविवेको यौवनमद मदयति मदनो वा । यतस्तिमिरोपहतेव यूनां दृष्टिरल्पमपि कालुष्ट महत्पश्यति । स्नेहलवोऽपि वारिणेव यौवनमदेन दूरं विस्तार्यते स्वयमुत्पादितानेकचिन्ताशताकुला कविमतिरिव तरलता किंचिन्नोत्प्रेक्षते । निपुणमन्मथगृहीता चित्रवर्तिकेव तरुणचित्त वृत्तिर्न किंचिन्नालिखति । संजातरूपाभिमाना कुलटेवात्मसंभाव ना न कचिन्नात्मानमर्पयति । स्वप्न इवाननुभूतमपि मनोरथ दर्शयति । इन्द्रजालपिञ्छिकेवासंभाव्यमपि प्रत्याशा पुरः स्थाप यति ।” भूयश्च चिन्तितवान्-'किमनेन वृथैव मनसा खेदि तेन । यदि सत्यमेवेयं धवलेक्षणा मय्येवं जातचित्तवृत्तिः, तद न चिरात्स एवैनामप्रार्थितानुकूलो मन्मथः प्रकटीकरिष्यति । एवास्य संशयस्य च्छेत्ता भविष्यति" इत्यवधार्योत्थायोपविश्य च ताभिः कन्यकाभिः सहा:र्गेयैश्च विपञ्चीवाद्यैश्च स्वरसंदेहविवादै सुभाषितगोष्ठीभिश्चान्यैश्च तैस्तैरालापैः सुकुमारैः कलाविलासै क्रीडन्नासांचक्रे । मुहूर्तं च स्थित्वा निर्गम्योपवनालोकनकुतूहला क्षिप्तचित्तः, क्रीडापर्वतकशिखरमारुरोह ॥ । । स ·१२० कादम्बरीसंग्रहे तं कादम्बरी तु दृष्टा, 'चिरयति' इति महाश्वेतायाः किल वर्मावलोकयितुं विमुच्य तं गवाक्षम् , अनङ्गाक्षिप्तचित्ता सौधस्योपरितनं तलं कैलासशिखरमिव गौर्यारोह । तत्र च विरलपरिजना, सकलशशिमण्डलपाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन निवार्यमाणातपा, चतुर्भिर्वालव्यजनैश्च फेनशुचिभिरुद्धूयमानैरुप- वीज्यमाना, मुहुश्चामरशिखां समासज्य, मुहुश्छत्रदण्डमवलम्व्य, मुहुस्तमालिकास्कन्धे करौ विन्यस्य, मुहुर्मदलेखां सखी परिष्वज्य, मुहुः परिजनान्तरितसकलदेहा नेत्रत्रिभागेणावलोक्य, मुहुर्निश्च- लकरविधृतामधरपल्लवे वीटिकां विनिवेश्य, मुहुरुद्गीर्णोत्पलप्रहार- पलायमानपरिजनानुसरणदत्तकतिपयपदा, विहस्य तं विलोक- यन्ती, तेन च विलोक्यमाना, महान्तमपि कालमतिक्रान्तं नाज्ञा- सीत् । आरुह्य च प्रतीहार्या निवेदितमहाश्वेताप्रत्यागमना, तस्मा- दवततार । स्नानादिषु मन्दादरापि महाश्वेतानुरोधेन दिवसव्या- पारमकरोत् । चन्द्रापीडोऽपि तस्मादवतीर्य, प्रथमविसर्जितेनैव कादम्बरीपरिजनेन निर्वर्तितस्नानविधिः, निरुपहतशिलार्चिताभि- मतदैवतः, क्रीडापर्वतक एव सर्वमाहारादिकमहःकर्म चक्रे ॥ क्रमेण च कृताहारः, क्रीडापर्वतकप्राग्भागभाजि मनोहा- रिणि मरकतशिलातले समुपविष्टः, दृष्टवान्सहसैवातिबहुलधाम्ना धवलेनालोकेन विलिप्यमानमम्बरतलम् ।। कुतूहलाचालोकानुसारप्रहितचक्षुः, अद्राक्षीत् अनल्पकन्य- काकदम्बपरिवृताम् , ध्रियमाणधवलातपत्राम् , उद्धूयमानचामर- द्वयाम् , कादम्बरीप्रतीहार्या वामपाणिना वेत्रलतागर्भेणार्द्रवस्त्रशक- ·पूर्वभागः। १२१ . विच्छन्नमुखं चन्दनानुलेपनसनाथं नालिकेरसमुद्गक मुद्वहन्त्या क्षणकरेण दत्तहस्तावलम्बाम् , केयूरकेण च निश्वासहार्ये गर्मोकशुचिनी धौतकल्पलतादुकूले दधता निवेद्यमानमार्गाम् , लतीकुसुमदामाधिष्ठितकरतलया च तमालिकयानुगम्यमानामा- च्छन्तीं मदलेखाम् ; तस्याश्च समीपे तरलिकाम् ; तया च तांशुकोपच्छदे पटलके गृहीतम् , सहभुवमिव चन्द्रमसः, समिव श्रियः, प्रतिमातारागणमिव जलनिधिजलादुद्धृतम् , शोराशिमिवैकत्र घटितं सर्वसागराणम् , शरच्छशिनमिव घन- क्तांशुनिवधवलितदिङ्मुखम् , प्रभावर्षिणमतितारं हारम् ।। दृष्ट्वा चायमस्य, चन्द्रापीडः, चन्द्रातपद्युतिमुषो धवलिम्नः कारणमिति मनसा निश्चित्य, दूरादेव प्रत्युत्थानादिना समु- वतेनोपचारक्रमेण मदलेखामापतन्ती प्रतिजग्राह ! सा तु स्मिन्नेव मरकतग्रावणि मुहूर्तमुपविश्य, स्वयमुत्थाय, तेन न्दिनाङ्गरागेणानुलिप्य, ते च द्वे दुकूले परिधाप्य, तैश्च मालती- सुमदामभिरारचितशेखरं कृत्वा, तं हारमादाय, चन्द्रापीड- वाच -- "कुमार, तवेयमपहस्तिताहंकारकान्ता पेशलता प्रीति- रवशं जनं किमिव न कारयति । ते ददात्यवकाश- वंविधानाम् । अनया चाकृत्या कस्यासि न जीवितस्वामी । ननेन चाकारणाविष्कृतवात्सल्येन चरितेन कस्य न बन्धुत्व- ध्यारोपयसि । एषा च ते प्रकृतिमधुरा व्यवहृतिः कस्य न यस्यतामुत्पादयति । कं वा न समाश्वासयन्त्यमी स्वभावसुकु- पारवृत्तयो भवद्गुणाः । त्वन्मूर्तिरेवात्रोपालम्भमर्हति, या प्रथम- प्रश्रय एव - ·१२२ कादम्बरीसंग्रहे । दर्शन एव विस्रम्भमुपजनयति । इतरथा हि त्वद्विधे सकल- भुवनप्रथितमहिम्नि प्रयुज्यमानं सर्वमेवानुचितमिवाभाति । तथा हि-संभाषणमप्यधःकरणमिवापतति । आदरोऽपि प्रभुता- भिमानमिवानुमापयति । स्तुतिरप्यात्मोत्सेकमिव सूचयति । उपचारोऽपि चपलतामिव प्रकाशयति । प्रीतिरप्यनात्मज्ञतामिव ज्ञापयति । विज्ञापनापि प्रागल्भ्यमिव ज्ञायते । सेवापि चापल. मिव दृश्यते । दानमपि परिभव इव भवति । अपि च, स्वयं- गृहीतहृदयाय किं दीयते । जीवितेश्वराय किं प्रतिपाद्यते । प्रथम- कृतागमनमहोपकारस्य का ते प्रत्युपक्रिया । दर्शनदत्तजीवित- फलस्य सफलमागमनं केन ते क्रियते । प्रणयितां चानेन व्यपदे- शेन दर्शयति कादम्बरी, न विभवम् । अप्रतिपाद्या हि परस्वता सज्जनविभवानाम् । आस्तां तावद्विभवः । भवादृशस्य दास्य- मप्यङ्गीकुर्वाणा नाकार्यकारिणीति नियुज्यते । दत्त्वात्मानमपि वश्चिता न भवति । जीवितमप्यर्पयित्वा न पश्चात्तप्यते । प्रणयि- जनप्रत्याख्यानपराङ्मुखी च दाक्षिण्यपरवती महत्ता सताम् । न च तादृशी भवति याचमानानाम् , यादृशी ददतां लज्जा । यत्सत्यममुना व्यतिकरेण कृतापराधमिव त्वय्यात्मानमवगच्छति कादम्बरी । तदयममृतमथनसमुद्भूतानां सर्वरत्नानामेकः शेष इति शेषनामा हारोऽमुनैव हेतुना बहुमतो भगवताम्भसा पत्या गृहमुपगताय प्रचेतसे दत्तः, पाशभृतापि गन्धर्वराजाय, गन्धर्व- राजेनापि कादम्बर्थे । तयापि त्वद्वपुरस्यानुरूपमाभरणस्येति विभावयन्त्या, नभःस्थलमेवोचितं सुधासूतेर्धाम न धरेत्यव- ।

·पूर्वभागः । १२३. न चापि । धार्यानुप्रेषितः । यद्यपि निजगुणगणाभरणभूषिताङ्गन्यष्टयो भवा-- दृशाः केशहेतुमितरजनबहुमतमाभरणभारमङ्गेषु नारोपयन्ति, तथापि कादम्बरीप्रीतिरत्र कारणम् । किं न कृतमुरसि शिलाश- कलं कौस्तुभाभिधानं लक्ष्म्याः सहजमिति बहुमानमाविष्कुर्वता भगवता शाङ्गपाणिना। न च नारायणोऽत्रभवन्तमतिरिच्यते । नापि कौस्तुभमणिरणुनापि गुणलवेन शेषमतिशेते । कादम्बरीमाकारानुकृतिकलयाप्यल्पीयस्या लक्ष्मीरनुगन्तुमलम् । अतोऽहतीयमिमं बहुमानं त्वत्तः । न चाभूमिरेषा प्रीतिप्रसरस्य । नियतं च भवता भग्नप्रणया महाश्वेतामुपालम्भसहस्रैः खेदयित्वा स्वात्मानमुत्स्रक्ष्यति । अत एव महाश्वेता तरलिकामपीमं हार- मादाय त्वत्सकाशं प्रेषितवती । तयापि कुमारस्य संदिष्टमेव- न खलु महाभागेन मनसापि कार्यः कादम्बर्याः प्रथमप्रणय- प्रसरभङ्गः” इत्युक्त्वा, तं तस्य वक्षःस्थले बबन्ध ।। चन्द्रापीडस्तु विस्मयमानः प्रत्यवादीत्-" मदलेखे, किमुच्यते । निपुणासि, जानासि ग्राहयितुम् । उत्तरावकाशमपह- रन्त्या कृतं वचसि कौशलम् । अयि मुग्धे, के वयमात्मनः । के वा वयं ग्रहणस्याग्रहणस्य वा । गता खल्वियमस्तं कथा। सौज- न्यशालिनीभिर्भवतीभिरुपकरणीकृतोऽयं जनो यथेष्टमिष्टेष्वनिष्टेषु वा व्यापारेषु विनियुज्यताम् । अतिदक्षिणायाः खलु देव्याः का- दम्बर्या निर्दाक्षिण्यमपि गुणा न कंचिन्न दासीकुर्वन्ति” इत्यु- क्त्वा च, कादम्बरीसंबद्धाभिरेव कथाभिः सुचिरं स्थित्वा, विसजयांबभूव मदलेखाम् । अनतिदूरं गतायां च तस्याम् , ·"१२४ कादम्बरीसंग्रहे : क्रीडापर्वतकगतमुदयगिरिगतमिव चन्द्रमसं चन्दनदुकूलहारधवलं चन्द्रापीडं द्रष्टुमुत्सारितवेत्रच्छत्रचामरचिह्ना निषिद्धाशेषपरि- जनानुगमना, तमालिकाद्वितीया, चित्ररथसुता पुनरपि तदेव सौधशिखरमारुरोह । तत्रस्था च पुनस्तथैव विविधविलासतरङ्गि- तैर्विकारिविलोकितै हारास्य मनः ।। अथ शनैः शनैरदर्शनमुपगते भगवति गभस्तिमालिनि, जातायां चादर्शनक्षमायां वेलायाम् , सौधशिखरावततार कादम्बरी, क्रीडापर्वतकनितम्बाच्च चन्द्रापीडः । उच्छ्रिते च ततो न चिरादिव कुसुमायुधाधिराज्यैकातपत्रे श्वेतभानौ, चन्द्रापीडो गृहकुमुदिन्यास्तीरे हरिचन्दनरसैः प्रक्षालितं कादम्बरीपरिजनोप- दिष्टं मुक्ताशिलापट्ट चन्द्रशीतलमधिशिश्ये । तत्रस्थस्य चास्यागत्या- कथयत्केयूरकः-- 'देवी कादम्बरी देवं द्रष्टुमागता' इति ।। अथ चन्द्रापीडः ससंभ्रममुत्थाय, आगच्छन्तीम् , अल्प- सखीजनपरिवृताम् , अपनीताशेषराजचिह्नाम् इतरामिवैकावली- मात्राभरणाम् , मदलेखया दत्तहस्तावलम्बां कादम्बरीमपश्यत् । आगत्य च प्रीतिपेशलतां दर्शयन्ती प्राकृतेव परिजनोचिते भूतले सा समुपाविशत् । चन्द्रापीडोऽपि 'कुमार, अध्यास्यतां शिला- तलमेव' इत्यसकृदनुबध्यमानोऽपि मदलेखया भूमिमेवाभजत । सर्वासु चासीनासु मुहूर्तमिव स्थित्वा, वक्तुमुपचक्रमे चन्द्रापीडः- "देवि, दृष्टिपातमात्रप्रीते दासजने संभाषणादिकस्यापि प्रसादस्य नास्त्यवकाशः । किमुतैतावतोऽनुग्रहस्य । न खलु चिन्तयन्नपि निपुणं तमात्मनो गुणलवमवलोकयामि, यस्यायमनुरूपोऽनुग्र- ·पूर्वभागः। १२५. हातिरेकः । अतिसरलता तवेयमपगताभिमानमधुरा च सुजनता, यदभिनवसेवकजनेऽप्येवमनुरुध्यते । प्रायेण मामुपचारहार्यमद- क्षिणं देवी मन्यते । धन्यः खलु परिजनस्ते, यस्योपरि नियन्त्रणा स्यात् । आज्ञासंविभागकरणोचिते भृत्यजने क इवादुरः । परो- पकारोपकरणं शरीरम् , तृणलवलघु च जीवितम् , अपत्रपे त्वत्प्रतिपत्तिभिरुपायनीकर्तुमेवमागतायास्ते । वयमेते, शरीरमि- दम् , एतज्जीवितम् , एतानीन्द्रियाणि; एतेषामन्यतरदारोपय परि- "ग्रहेण गरीयस्त्वम्” इति । अथैवंवादिनोऽस्य वचनमाक्षिप्य मदलेखा सस्मितमवादीत्---" कुमार, भवतु, अतियन्त्रणया खिद्यते खलु सखी कादम्बरी। किमर्थं चैवमुच्यते । सर्वमिद- मन्तरेणापि वचनमनया परिगृहीतम् । किं पुनरमुनोपचारफल्गुना वचसा संदेहदोलामारोप्यते” इति ॥ स्थित्वा च कंचित्कालं कृतप्रस्तावा, "कथं राजा तारा- पीडः, कथं देवी विलासवती, कथमार्यः शुकनासः, कीशी चोज्जयिनी, कियत्यध्वनि सा च, कीदृग्भारतं वर्षम् , रमणीयो वा मर्त्यलोकः” इत्यशेषं पप्रच्छ । एवंविधाभिश्च कथाभिः सुचिरं स्थित्वोत्थाय, कादम्बरी केयूरकं चन्द्रापीडसमीपशायिनं समा- दिश्य परिजनं च, शयनसौधशिखरमारुरोह । तत्र च सितदुकूल- वितानतलास्तीर्णं शयनीयमलंचकार । चन्द्रापीडोऽपि तस्मिन्नेव शिलातले निरभिमानतामभिरूपतामतिगम्भीरतां च कादम्बाः, निष्कारणवत्सलतां च महाश्वेतायाः, सुजनतां च मदलेखायाः, महानुभावतां च परिजनस्य, अतिसमृद्धिं च गन्धर्वराजलोकस्य, " ·कादम्बरीसंग्रहे १२६ रम्यतां च किंपुरुषदेशस्य मनसा भावयन् , केयूरकेण संवाह्यमान- चरणः क्षणादिव क्षणदां क्षपितवान् । अथ समुद्गते सवितरि, शिलातलादुत्थाय चन्द्रापीडः प्रक्षालितमुखकमलः कृतसंध्यानमस्कृतिः, गृहीतताम्बूलः, 'केयूरक, विलोकय, देवी कादम्बरी प्रबुद्धा न वा। क्क वा तिष्ठति' इत्य- वोचत् । गतप्रतिनिवृत्तेन च तेन 'देव, मन्दरप्रासादस्याधस्ताद- ङ्गनसौधवेदिकायां महाश्वेतया सहावतिष्ठते' इत्यावेदिते, गन्धर्व- राजतनयामालोकयितुमाजगाम । ददर्श च जटाजिनमौजीवल्कला- पाढधारिणीभिर्वर्णिचिह्नाभिस्तापसीभिरुपास्यमानाम् अन्तःपुराभ्य- हिताश्च सादरं नमस्कारैराभाषणैरभ्युत्थानैरासन्नवेत्रासनदानश्च समानयन्ती महाश्वेताम् , पृष्ठतश्च समुपविष्टेन किंनरमिथुने -मधुकरमधुराभ्यां वंशाभ्यां दत्ते ताने, कलगिरा गायन्या नारद- दुहित्रा पठ्यमाने च सर्वमङ्गलमहीयसि महाभारते दत्तावधानां कादम्बरीम् । समुपसृत्य कृतनमस्कारः, तस्यामेव सुधावेदिकायां विन्यस्तमासनं भेजे । स्थित्वा च कंचित्कालम् , महाश्वेताया वदनं विलोक्य, स्फुरितकपोलोदरं मन्दस्मितमकरोत् । असौ तु ताव- तैव विदिताभिप्राया कादम्बरीमब्रवीत्-" सखि, भवत्या गुणै- श्चन्द्रापीडश्चन्द्रकान्त इव चन्द्रमयूखैराीकृतो न शक्नोति वक्तुम् । जिगमिषति खलु कुमारः। पृष्ठतो दुःखमविदितवृत्तान्तं राज- चक्रमास्ते । अपि च, युवयोर्दूरस्थितयोरपि स्थितेयमिदानी कमलिनीकमलबान्धवयोरिव कुमुदिनीकुमुदनाथयोरिव प्रीतिरा अलयात् । अतोऽभ्यनुजानातु भवती" इति ।। । , ·पूर्वभागः । १२७ . , अथ कादम्बरी 'सखि, स्वाधीनोऽयं सपरिजनो जनः मारस्य स्व इवान्तरात्मा । क इवात्रानुरोधः' इत्यभिधाय, न्धर्वकुमारानाहूय ‘प्रापयत कुमारं स्वां भूमिम्' इत्यादिदेश । न्द्रिापीडोऽप्युत्थाय प्रणम्य प्रथमं महाश्वेताम् , ततः कादम्बरीम् , स्याश्च प्रेमस्निग्धेन चक्षुषा मनसा च गृह्यमाणः, 'देवि, किं वीमि । बहुभाषिणो न श्रद्दधाति लोकः । स्मर्तव्योऽस्मि परि- नकथासु' इत्यभिधाय, कन्यकान्तःपुरान्निर्जगाम । कादम्बरी- जमशेषकन्यकाजनो गुणगौरवाकृष्टः परवश इव तं ब्रजन्तमा हिस्तोरणादनुवबाज । निवृत्ते च कन्यकाजने, केयूरकेणोपनीतं जिनमारुह्य, गन्धर्वकुमारकैस्तैरनुगम्यमानः, हेमकूटात्प्रवृत्तो न्तुम् । गच्छतश्वास्य चित्ररथतनया न केवलमन्तः, बहिरपि व सर्वाशानिबन्धनमासीत् । क्रमेण च प्राप्य महाश्वेताश्रमम् , पच्छोदसरस्तीरे संनिविष्टमिन्द्रायुधखुरपुटानुसारेणैवागतमात्म- कन्धावारमपश्यत् । निवर्तिताशेषगन्धर्वकुमारश्च, सानन्देन [कुतूहलेन सविस्मयेन च स्कन्धावारवर्तिना जनेन प्रणम्यमानः, भवनं विवेश । संमानिताशेषराजलोकश्च वैशम्पायनेन पत्र- खया च सह ‘एवं महाश्वेता, एवं कादम्बरी, एवं मदलेखा, वं तमालिका, एवं केयूरकः' इत्यनयैव कथया प्रायो दिवस- नैषीत् । कादम्बरीरूपदर्शनविद्विष्टेव नास्य पुरेव प्रीतिमकरो- जिलक्ष्मीः । तामेव च धवलेक्षणामाबद्धरणरणकेन चेतसा वन्तयतो जाग्रत एव सा जगाम रात्रिः ।। अपरेशुश्च समुत्थिते भगवति रवी, आस्थानमण्डपगतः । , ·१२८ कादम्बरीसंग्रहे तद्गतेनैव मनसा, सहसैव प्रतीहारेण सह प्रविशन्तं केयूरक ददर्श । दूरादेव च क्षितितलस्पर्शिना मौलिना कृतपादपतनम् 'एोहि' इत्युक्त्वा प्रथममपाङ्गविसर्पिणा चक्षुषा, ततो हृदयेन, पश्चाद्भुजाभ्यां प्रधावितः प्रथितं तमालिलिङ्ग गाउम् । उपावेशय- चैनमात्मनः समीप एव । पप्रच्छ च-' -'केयूरक, कथय, कुश- लिनी देवी ससखीजना कादम्बरी, भगवती महाश्वेता च ?' इति । असौ तु तेन राजसूनोः प्रीतिप्रकर्षजन्मना स्मितेनैव स्नपित इवानुलिप्त इव सद्य एवापगताध्वखेदः प्रणम्यादृततरम- वोचत् - 'अद्य कुशलिनी, यामेवं देवः पृच्छति' इत्यभिधाय, अपनीयावस्त्रकर्पटावगुण्ठितं बिससूत्रसंयतमुखमाईचन्दनपङ्क- न्यस्तबालमृणालवलयमुद्रं नलिनीपत्रपुटमदर्शयत् । उद्घाट्य च तत्र कादम्बरीप्रहितान्यभिज्ञानान्यदर्शयत् । तद्यथा-मरकत- हरिन्ति व्यपनीतत्वञ्चि चारुमञ्जरीभाञ्जि क्षीरीणि पूगीफलानि, शुककामिनीकपोलपाण्डूनि ताम्बूलीदलानि, हरचन्द्रखण्डस्थूल- शकलं च कर्पूरम् , अतिबहुलमृगमदामोदमनोहरं च मलयजविले- पनम् । अब्रवीच-"चूडामणिचुम्बिनाञ्जलिना देवमर्चयति देवी कादम्बरी, महाश्वेता च सकण्ठग्रहेण कुशलवचसा, नमस्कारेण च मदलेखा, सचरणरजःस्पर्शेन च पादप्रणामेन तमालिका । संदिष्टं च तव महाश्वेतया-'धन्याः खलु ते, येषां न गतोऽसि चक्षुषोर्विषयम् । तथा नाम समक्षं भवतस्ते तुहिनशीतलाश्चन्द्र- मया इव गुणा विरहे विवस्वन्मया इव संवृत्ताः । स्पृहयन्ति खलु जनाः कथमपि दैवोपपादितायातीतदिवसाय ! त्वया वियुक्तं , ·पूर्वभागः । १२९ अपि च, " विनिवृत्तमहोत्सवालसमिव वर्तते गन्धर्वराजनगरम् । जानासि च मां कृतसकलपरित्यागाम् । तथाप्यकारणपक्षपातिनं भवन्तं द्रष्टुमिच्छत्यनिच्छन्त्या अपि मे बलादिव हृदयम् । बलवदस्वस्थशरीरा कादम्बरी । स्मरति च स्मेराननं स्मरकल्प त्वाम् । अतः पुनरागमनगौरवेणार्हसीमां गुणवदभिमानिनी कर्तुम् । उदारजनादरो हि बहुमानमारोपयति । अवश्यं सोढव्या चेयमस्मद्विधजनपरिचयकदर्थना कुमारेण । भवत्सुजनतैव जन- यत्यनुचितं संदेशप्रागल्भ्यम्” इत्युक्त्वा, एष देवस्य शयनीये विस्मृतः शेषो हारः प्रहितः” इत्युत्तरीयपटान्तसंयतं विमुच्य चामरग्राहिण्याः करे समर्पितवान् । अथ चन्द्रापीडः “महाश्वेताचरणाराधनतपःफलमिदम् , यदेवं परिजनेऽप्यनुस्मरणादिकं प्रसादभारमतिमहान्तमारोपयति देवी कादम्बरी" इत्युक्त्वा, तत्सर्वं शिरसि कृत्वा, स्वयमेव ज- ग्राह । तेन च स्पर्शवताह्लादिना सुरभिणा विलेपनेन विलिप्य, तमेव कण्ठे हारमकरोत् । आगृहीतताम्बूलश्च, मुहूर्तादिवोत्थाय, वामबाहुना स्कन्धदेशे समवलम्ब्य केयूरकम् , शनैः शनैर्गन्ध- मादनं करिणं द्रष्टुमयासीत् । तत्र च स्थित्वा क्षणमिव, तस्मै स्वयमेव शष्पकबलमवकीर्य, वल्लभतुरङ्गमन्दुराभिमुखः प्रतस्थे । गच्छंश्चोभयतः किंचित्किचिदिव तिर्यग्वलितवदनः परिजनं विलोकयांबभूव ॥ अथ चित्तज्ञैः प्रतीहारैः प्रतिषिद्धानुगमने निखिले समु. त्सारिते परिजने, केयूरकद्वितीय एव मन्दुरां प्रविवेश । उत्सारण. 9 ·१३० कादम्बरीसंग्रहे कुतूहलमुवाच-" भयसंभ्रान्तलोचनेषु प्रणम्यापमृतेषु मन्दुरापालेषु, इन्द्रायुधस्य पृष्ठावगुण्ठनपटं किंचिदेकपार्श्वगलितं समीकुर्वन् , उत्सारयं कूणितनेत्रत्रिभागस्य दृष्टिनिरोधिनी कुङ्कुम कापलां केसरसटाम खुरधारणीविन्यस्तचरणः, लीलामन्दं मन्दुरादारुदत्तदेहभरः सः केयूरक, कथय-मन्निर्गमादारभ्य को वा वृत्तान्तो गन्धर्वराजकुले ? केन वा व्यापारेण वासरमतिनीत. वती गन्धर्वराजपुत्री ? किं वाकरोन्महाश्वेता ? किमभाषत वा मदलेखा ? के वाभवन्नालापाः परिजनस्य ? भवतो वा को व्या- पार आसीत् ? आसीद्वा काचिदस्मदाश्रयिणी कथा ? ।” केयूर- कस्तु सर्वमाचचक्षे - "देव, श्रूयताम-निर्गते त्वयि देवी कादम्बरी सपरिजना सौधशिखरमारुह्य, तुरगधूलिरेखाधूसरं देवस्यैव गमनमार्गमालोकितवती । तिरोहितदर्शने च देवे, मदलेखास्कन्धनिक्षिप्तमुखी प्रीत्या तं दिगन्तं पश्यन्ती, सुचिरं तत्रैव स्थितवती । तस्माञ्च कथमपि सवेदमवतीर्य क्षणमिवा- स्थानमण्डपे स्थित्वा, उत्थाय तमेव क्रीडापर्वतकमागतवती, स्थितवान्देवः । तमुपेत्य च देवेनात्र शिलातले स्थितम , अत्र अत्र भगवानर्चितः शूलपाणिः, अत्र भुक्तम , भुक्तम, अत्र सुप्तम्' इति परिजनेन पुनरुक्तं निवेद्यमानानि देवस्यैव स्थान- चिह्नानि पश्यन्ती, क्षपितवती दिवसम । दिवसावसाने च कथ- मपि महाश्वेताप्रयत्नादनभिमतमपि तस्मिन्नेव स्फटिकमणिवेइमन्या- हारमकरोत् । अस्तमुपगते च भगवति रवौ, उदिते चन्द्र- मसि, तत्रैव कंचित्कालं स्थित्वा, करौ कपोलयोः कृत्वा किमपि यन्त्र स्नातम्, ·पूर्वभागः । १३१ - चिन्तयन्ती, मुकुलितेक्षणा क्षणमात्रं स्थित्वा, उत्थाय कृच्छ्रादुत्क्षि- पन्ती पदानि शय्यागृहमगात् । शयननिक्षिप्तगात्रयष्टिश्च ततः प्रभृति प्रबलया शिरोवेदनया विचेष्टमाना, दारुणेन च दाहरूपिणा ज्वरेणाभिभूयमाना, केनाप्याधिना मङ्गलप्रदीपैः कुमुदाकरैश्चक्रवा- कैश्च सार्धमनिमीलितलोचना दुःखदुःखेन क्षणदामनैषीत् । उषसि च मामाहूय देवस्य वार्ताव्यतिकरोपलम्भाय सोपालम्भ- मादिष्टवती ।। चन्द्रापीडस्तदाकर्ण्य जिगमिषुः 'अश्वोऽश्वः' इति वदन् , भवनानिर्ययौ। आरोपितपर्याणं च त्वरिततुरगपरिचारकोपनीत- मिन्द्रायुधमारुह्य, पश्चादारोप्य पत्रलेखाम् , स्कन्धावारे स्थापयि- त्वा वैशम्पायनम् , अशेषं परिजनं निवर्त्य च, अन्यतुरगारूढे- नैव केयूरकेणानुगम्यमानः, हेमकूटं ययौ । आसाद्य च कादम्बरी- भवनद्वारमवततार । अवतीर्य च द्वारपालार्पिततुरगः कादम्बरी- प्रथमदर्शनकुतूहलिन्या च पत्रलेखयानुगम्यमानः प्रविश्य, “क देवी कादम्बरी तिष्ठति" इति संमुखागतमन्यतमं वर्षवरमप्रा- क्षीत् । कृतप्रणामेन च तेन “देव, मत्तमयूरस्य क्रीडापर्वतकस्या- धस्तात्कमलवनदीर्घिकातीरे विरचितं हिमगृहमध्यास्ते” इत्यावे- दिते, केयूरकेणोपदिश्यमानवां गत्वा किंचिदध्वानम् , निरन्तर- नलिनीदलच्छन्नं हिमगृहमपश्यत् । ततश्च तत्र बहुविधान शिशि- रोपचारोपकरणकल्पनाव्यापारान् परिजनेन कृतान् क्रियमाणांश्च वीक्षमाणः, हिमगृहकस्य मध्यभागम् , हृदयमिव हिमवतः, जलक्रीडागृहमिव प्रचेतसः, कुलगृहमिव सर्वचन्दनवनदेवतानाम्, ·१३२ कादम्बरीसंग्रह PATH , संकेतसदनमिव सर्वप्रावृषाम् , आससाद । क्रमेण च तत्रान्तर्बहि- श्वातिबहलेन पिण्डहार्येणेवोपलिप्यमानोऽतिशीतलस्पर्शनामन्यता. त्मनो मनश्चन्द्रमयम् , कुमुदमयानीन्द्रियाणि, ज्योत्स्नामया- न्यङ्गानि, मृणालिकामयीं धियम् ।। एवंविधस्य च तस्यैकदेशे सखीकदम्बकपरिवृताम् , कुल्या भ्रमिभ्रमितेन कर्पूररसस्रोतसा कृतपरिवेषाया मृणालदण्डमण्डपि- कायास्तले कुसुमशयनमधिशयानाम् , अवतंसमधुकररवदहनदग्ध- मिव श्रोत्रमपाङ्गनिर्गतेनाश्रुस्रोतसा सिञ्चन्तीम् , मुहुर्मुहुर्भुजलतया तुषारशिलासालभञ्जिकामालिङ्गन्तीम् , मुहुः कपोलफलकेन कर्पूर- पुत्रिकामाश्लिष्यन्तीम् , मुहुश्चरणारविन्देन चन्दनपङ्कप्रतियातना- मास्पृशन्तीम् , कुसुमचापलेखामिव मदनारोपितगुणकोटिकान्त- तराम् , मधुमासदेवतामिव शिशिरहारिणी कादम्बरी व्यलोकयत् ।। अथ सा यथादर्शनमागत्यागत्य चन्द्रापीडागमनमावेदयन्तं परिजनमुत्तरलतारकेण चक्षुषा कथय, किं सत्यमागतः ? दृष्ट- स्त्वया ? कियत्यध्वनि ? कासौ” इति प्रतिमुखं निक्षिप्तेनानक्षरं, पप्नच्छ । प्रवर्धमानधवलिना चक्षुषा दृष्ट्वा च संमुखमापतन्तं तम् , दूरादेव वरारोहा संभ्रमच्युतोत्तरीयका, मणिकुट्टिमनिहितेन वामकरतलेन हस्तावलम्बनं निजप्रतिमामिव याचमाना, स्रस्त- केशकलापसंयमनश्रमितेन गलत्स्वेदसलिलेन दक्षिणकरेण समभ्यु- क्ष्येवात्मानमर्पयन्ती, चक्षुषा क्षरन्ती शिशिरमानन्दजलम् , किंचिदधोमुखी, तत्क्षणमपाङ्गभागपुञ्जिततारकया तन्मुखलग्नयेव दीर्घया दृष्ट्याकृष्यमाणा, कुसुमशयनादुत्तस्थौ । चन्द्रापीडस्तु " ·पूर्वभागः । समुपमृत्य पूर्ववदेव तां महाश्वेताप्रणामपुरःसरं दर्शितविनय अणनाम । कृतप्रतिप्रणामायां च तस्यां पुनस्तस्मिन्नेव कुसुमशयन समुपविष्टायाम् , प्रतीहार्या समुपनीतां जाम्बूनदमयीमासन्दिक पादेनैवोत्सार्य, क्षितावेवोपाविशत् ॥ अथ केयूरकः “देवि, देवस्य चन्द्रापीडस्य प्रसादभूमिरेष पत्रलेखा नाम ताम्बूलकरङ्कवाहिनी" इत्यभिधाय पत्रलेखामदर्श यत् । अथ कादम्बरी दृष्टा ताम् । "अहो मानुषीषु पक्षपात प्रजापतेः” इति चिन्तयांबभूव । कृतप्रणामां च तां सादर 'एोहि' इत्यभिधाय, आत्मनः समीपे सकुतूहलं परिजने दृश्यमानां पृष्ठतः समुपावेशयत् । दर्शनादेवोपारूढप्रीत्यतिशया २ मुहुर्मुहुरेनां सोपग्रहं करकिसलयेन पस्पर्श ।। चन्द्रापीडस्तु सपदि कृतसकलागमनोचितोपचारः, तद वस्था चित्ररथतनयामालोक्याचिन्तयत्-“ अतिदुर्विदग्धं हि । हृदयमद्यापि न श्रद्दधाति । भवतु, पृच्छामि तावदेनां निपुणा लापेन” इति । प्रकाशमब्रवीत् देवि, जानामि, कामरान निमित्तीकृत्य प्रवृत्तोऽयमविचलसंतापतन्त्रो व्याधिः । सुतनु सत्यम् , न तथा त्वामेष व्यथयति, यथास्मान् । इच्छामि देहदा नेनापि स्वस्थामत्रभवती कर्तुम् । उत्कम्पिनीमनुकम्पमानस्य कुस मेषु पीडया पतितामवेक्षमाणस्य पततीव मे हृदयम् । अनङ्ग तनुभूते ते भुजलते । गाढसंतापया च दृष्टया वहसि स्थलकम लिनीमिव रक्ततामरसाम् । दुःखितायां च त्वयि परिजनेs चानवरतकृताश्रुबिन्दुपातेन वर्तते मुक्ताभरणता । गृहाण व - ·१३४ कादम्बरीसंग्रह वराहाणि मङ्गलप्रसाधनानि । सकुसुमशिलीमुखा हि शोभते नवा लता” इति ॥ कुमार, किं. । अथ कादम्बरी बालतया स्वभावमुग्धापि, कन्दर्पणोपदि- ष्टयेव प्रज्ञया तमशेषमस्याव्यक्तव्याहारसूचितमर्थं भनसा जग्राह । मनोरथानां तु तावती भूमिमसंभावयन्ती, शालीनतां चावलम्ब- माना, तूष्णीमेवासीत् । केवलमुत्पादितान्यव्यपदेशा तत्क्षण स्मितालोकमकरोत् । ततो मदलेखा प्रत्यवादीत्---" कथययामि । दारुणोऽयमकथनीयः खलु संतापः । अपि च, कुमारभावोपेतायाः किमिवास्याः, यन्न संतापाय । तथा हि- मृणालिन्याः शिशिरकिसलयमपि हुताशनायते । ज्योत्स्नाप्यातपा- यते । ननु किसलयतालवृन्तवातैर्मनसि जायमानं किं न पश्य- सि खेदम् । वीरत्वमेव प्राणसंधारणहेतुरस्याः" इति । कादम्बरी तु हृदयेन तमेव मदलेखालापमस्य प्रत्युत्तरीचकार । चन्द्रापीडोs- प्युभयथाघटमानार्थतया संदेहदोलारूढेनैव चेतसा महाश्वेतया सह प्रीत्युपचयचतुराभिः कथाभिर्महान्तं कालं स्थित्वा, तथैव महता यत्नेन मोचयित्वात्मानम् , स्कन्धावारगमनाय कादम्बरी- भवनान्निर्ययौ ॥ निर्गतं च तं तुरंगममारुरुक्षन्तं पश्चादागत्य केयूरकोऽभि- हितवान्-“देव, मदलेखा विज्ञापयति-देवी कादम्बरी प्रथमदर्शनजनितप्रीतिः पत्रलेखां निवर्त्यमानामिच्छति पश्चाद्या- स्थति' इति । श्रुत्वा देवः प्रमाणम्" इत्याकर्ण्य चन्द्रापीडः "केयू- रक, धन्या स्पृहणीया च पेत्रलखा, यामेवमनुबध्नाति दुर्लभ , ·पूर्वभागः। १३५ देवीप्रसादः । प्रवेश्यताम्" इत्यभिधाय, पुनः स्कन्धावारमेवाज- गाम । प्रविशन्नेव पितुः समीपादागतमभिज्ञाततरं लेखहारकम. द्राक्षीत् । धृततुरंगमश्च प्रीतिविस्फारितेन चक्षुषा दूरादेवा- पृच्छत् अङ्ग, कच्चित्कुशली तातः सह सर्वेण परिजनेन, अम्बा च सर्वान्तःपुरैः ?" इति ॥ अथासावुपमृत्य प्राणामानन्तरम् ‘देव, यथाज्ञापयसि' इत्यभिधाय, लेखद्वितयमर्पयांबभूव । युवराजस्तु शिरसि कृत्वा, स्वयमेव च तदुन्मुच्य, क्रमशः पपाठ-"स्वस्ति । उज्जयिनीतः परममाहेश्वरी महाराजाधिराजो देवस्तारापीडः सर्वसंपदामायतनं चन्द्रापीडमुत्तमाङ्गे चुम्बन्नन्दयति । कुशलिन्यः प्रजाः। किंतु कियानपि कालो भवतो दृष्टस्य गतः। बलवदुत्कण्ठितं नो हृदयम् । देवी च सहान्तःपुरैर्लानिमुपनीता । अतो लेखवाचनविरतिरेव प्रयाणकालतां नेतव्या" इति । शुकनासप्रेषिते द्वितीयेऽप्यमुमे- वार्थं लिखितमवाचयत् । अस्मिन्नेवावसरे समुपसृत्य वैशम्पा- यनोऽपि लेखद्वितयमपरमात्मीयमस्मादभिन्नार्थमेवादर्शयत् ।। अथ 'यथाज्ञापयति तातः' इत्युक्त्वा, तथैव च तुरगाधि- रूढः प्रयाणपटहमवादयत् । समीपे स्थितं च महताश्वीयेन परि- वृतं महाबलाधिकृतं वलाहकपुत्रं मेघनादनामानमादिदेश- "भवता पत्रलेखया सहागन्तव्यम् । नियतं च केयूरकस्तामादा- यैतावती भूमिमागमिष्यति । तन्मुखेन च विज्ञाप्या प्रणम्य देवी कादम्बरी-' नन्वियं सा त्रिभुवननिन्दनीया निरनुरोधा निष्परिचया दुर्घहा प्रकृतिमानाम् , येषामकाण्डविसंवादिन्यः ·कादम्बरीसंग्रहे श्रीतयो न गणयन्ति निष्कारणवत्सलताम् । एवं गच्छता म स्मनो नीतः स्नेहः कपटकूटजालिकताम् । प्रापिता भक्तिरल काकुकरणकुशलताम् । पातितमुपचारमात्रमधुरं धूर्ततायामात र्पणम् । प्रकटितं वाङ्मनसयोभिन्नार्थत्वम् । आस्तां तावदार अस्थानाहितप्रसादा दिव्ययोग्या देव्यपि वक्तव्यतां नीर जनयन्ति हि पश्चाद्वैलक्ष्यमभूमिपातिता व्यर्थाः प्रसादामृत महताम् । न खलु तथा देवी प्रति प्रबललज्जातिभारमन्थर हृदयम् , यथा महाश्वेतां प्रति । नियतमेनामलीकाध्यारो वर्णितास्मद्गुणसंभारामस्थानपक्षपातिनीमसकृदुपालप्स्यते देवी तत्किं करोमि । गरीयसी गुरोराज्ञा प्रभवति देहमात्रकर हृदयेन तु हेमकूटनिवासव्यसनिना लिखितं जन्मान्तरसहर दास्यपत्रं देव्याः । सर्वथा गतोऽस्मि पितुरादेशादुज्जयिनी प्रसङ्गतोऽसज्जनकथाकीर्तनेषु स्मर्तव्यः खलु चन्द्रापीडचण्डार मा चैवं मंस्थाः, यथा-जीवन्पुनर्देवीचरणारविन्दवन्दनान मननुभूय स्थास्यति चन्द्रापीडः' इति । महाश्वेतायाश्च सप्रर्दा शिरसा पादौ वन्दनीयौ । मदलेखायाश्च कथनीयः प्रणाम मशिथिलः कण्ठग्रहः । गाढमालिङ्गनीया च तमालिका । अ द्वचनादशेषः प्रष्टव्यः कुशलं कादम्बरीपरिजनः । रचिताति च भगवानामन्त्रणीयो हेमकूटः” इति ।। एवमादिश्य तम् , 'सुहृदादिसाधनमक्लेशयता शनैः । गन्तव्यम्' इत्युक्त्वा वैशम्पायनं स्कन्धावारभरे न्ययुत । स मपि च तथारूढ एव कान्तकुन्तलतावनवाहिना तरुणतुरगः ·१३८ कादम्बरीसंग्रहे गल- रुधिरारुणयमकरतलास्फालितेनेव शोणितलवलोभलोलशिवालिह्य- मानलोहितलोचनेन लोहमहिषेणाध्यासिताञ्जनशिलावेदिकाम् , कचिदङ्कुरितामिव कुटिलहरिणविषाणकोटिकूटैः पल्लवितामिव सरसजिह्वाच्छेदशतैः कुसुमितामिव रक्तनयनसहस्रैः फलितामिव मुण्डमण्डलैरुपहारहिंसां दर्शयन्तीम् , शाखान्तरालनिरन्तरनि- लीनरक्तकुक्कुटकुलैश्च भयादकालदर्शितकुसुमस्तबकैरिव रक्ताशो- कविटपैविभूषिताङ्गनाम् , अवलम्बमानदीपधूमरक्तांशुकेन ग्रथित- शिखिगलवलयावलिना पिष्टपिण्डपाण्डुरितघनघण्टामालभारिणा त्रापुषसिंहमुखमध्यस्थितस्थूललोहकण्टकदत्तदन्तदण्डार्गलं त्पीतनीललोहितदर्पणस्फुरितबुद्दमालं कपाटपट्टद्वयं दधानेन गर्भगृहद्वारदेशेन दीप्यमानाम् , पतितकृष्णचामरप्रतिबिम्बानां च शिरश्छेदलग्नकेशजालकानामिव परशुपट्टिशप्रभृतीनां जीवविश- सनशस्त्राणां प्रभाभिर्बद्धबहलान्धकारतया पातालनिवासिनीमिवो- पलक्ष्यमाणाम् , रक्तचन्दनखचितस्फुरत्फलपल्लवकलितैश्च बिल्व- पत्रदामाभिर्वालकमुण्डप्रालम्बैरिव कृतमण्डनाम् , प्रलम्बकूर्चधरै- श्छागैरपि धृतव्रतैरिव कृष्णाजिनप्रावृताङ्गैः कुरङ्गैरपि प्रतिशयितै. रिव ज्वलितलोहितमूर्धरत्नरश्मिभिः कृष्णसपैरपि शिरोधृतमणि- दीपकैरिवाराध्यमानाम् , सर्वतः कठोरं वायसगणेन च रटता स्तुतिपरेणेव स्तूयमानाम् , स्थूलस्थूलैः सिराजालकैर्गोधागोलिका- कृकलासकुलैरिव दग्धस्थाण्वाशङ्कया समारूढर्गवाक्षितेन, अ- लक्ष्मीसमुत्खातलक्षणस्थानैरिव विस्फोटव्रणबिन्दुभिः कल्माषि- तसकलशरीरेण, अम्बिकापादपतनश्यामललाटवर्धमानार्बुदेन, ·पूर्वभागः । वादिदत्तसिद्धाञ्जनस्फुटितैकलोचनतया त्रिकालमितरलोचनाञ्ज दानादरश्लक्ष्णीकृतदारुशलाकेन, प्रत्यहं कटुकालाबुस्वेदप्रारब्ध न्तुरताप्रतीकारेण, कथंचिदस्थानदत्तेष्टकाप्रहारतया शुष्कैकभुजो शान्तमर्दनव्यसनेन, सूचीस्यूतसिरासंकोचितवामकराङ्गुलिना 'सम्यकृतरसायनानीताकालज्वरेण, जरां गतेनापि दक्षिणा थाधिराज्यवरप्रार्थनाकदर्थितदुर्गेण, दुःशिक्षितश्रमणादिष्टतिल आबद्धविभवप्रत्याशेन, हरितपत्ररसाङ्गारमषीमलिनशम्बूकवाहिना ट्टिकालिखितदुर्गास्तोत्रेण, धूमरक्तालक्तकाक्षरतालपत्रकुहकतन्त्र न्त्रपुस्तिकासंग्राहिणा, जीर्णमहापाशुपतोपदेशलिखितमहाकाल तेन, आविर्भूतनिधिवादव्याधिना, संजातधातुवादवायुना नासुरविवरप्रवेशपिशाचेन, प्रवृत्तयक्षकन्यकाकामित्वमनोरथ नामोहेन, वर्धितान्तर्धानमन्त्रसाधनसंग्रहेण, श्रीपर्वताश्चर्यवार्ता हस्राभिज्ञेन, असकृदभिमन्त्रितसिद्धार्थकप्रहतिप्रधावितैः पिशा गृहीतकैः करतलताडनचिपिटीकृतश्रवणपुटेन, अविमुक्तशैवाभि नेन, दुर्गृहीतालाबुवीणावादनोद्वेजितपथिकपरिहतेन, दिवसमेत शककणितानुकारि किमपि कम्पितोत्तमाझं गायता, स्वदेशमा. 'निबद्धभागीरथीभक्तिस्तोत्रनर्तकेन , गृहीततुरगब्रह्मचर्यतयान्य शागतोषितासु जरत्प्रव्रजितासु बहुकृत्वः संप्रयुक्तस्त्रीवशीकरण गैन, अतिरोषणतया कदाचिदुर्व्यस्ताष्टपुष्पिकापातोत्पादित धेिन चण्डिकामपि मुखभङ्गिविकारैर्भृशमुपहसता, कदाचि. वार्यमाणावासरुषिताध्वगारब्धबहुबाहुयुद्धपातभनपृष्ठकेन, क.

·कादम्बरीसंग्रह निपातोपलस्फुटितशिरःकपालभुग्नग्रीवेण, कदाचिजनपदकृतनवा- गतापरधार्मिकादरमत्सरोद्बद्धात्मना, निःसंस्कारतया यत्किचन- कारिणा, खञ्जतया मन्दं मन्दं संचारिणा, बधिरतया संज्ञा- व्यवहारिणा, रात्र्यन्धतया दिवाविहारिणा, · लम्बोदरतया प्रभूताहारिणा, अनेकशः फलपातनकुपितवानरनखोल्लेखच्छिद्रि- तनासापुटेन, सहस्रशः शयनीकृतासंस्कृतशून्यदेवकुलकालसर्पद- प्टेन, सर्वदा वसन्तक्रीडिना जनेनोत्क्षिप्तखण्डखटारोपितवृद्ध- दासीविवाहप्राप्तविडम्बनेन, अनेकायतनप्रतिशयितनिष्फलोत्था- नेन, मूर्खतामपि बहुव्यसनानुगतां प्रसूतानेकापत्यामिव दर्शयता, क्लेशमपि सर्वावयवज्वलितदीपिकादाहव्रणविभावितं बहुमुखमिव प्रकटयता, शुष्कवनलतानिर्मितबृहत्कुसुमकरण्डकेन, वेणुलतार- चितपुष्पपातनाङ्कुशिकेन, क्षणमप्यमुक्तकालकम्बलखण्डखोलेन, जरविडधार्मिकेणाधिष्ठितां चण्डिकामपश्यत् । तस्यामेव च वासमरचयत् ॥ अथावतीर्य तुरगात् , प्रविश्य भक्तिप्रवणेन चेतसा तां प्रणनाम । कृतप्रदक्षिणश्च पुनः प्रणम्य, प्रशान्तोद्देशदर्शनकुतूहलेन परिभ्रमन् , उच्चैरारटन्तमाकोशन्तं च कुपितं द्रविडधार्मिकमेक- देशे ददर्श । दृष्ट्वा च कादम्बरीविरहोत्कण्ठोद्वेगदूयमानोऽपि सुचिरं जहास । न्यवारयच्च तेन साधु संरब्धकलहानुपहसतः खसैनिकान् । उपसान्त्वनैश्च कथमपि प्रियालापशतानुनयैः प्रश- ममुपनीय, क्रमेण जन्मभूमिं जातिं विद्यां च कलत्रमपत्यानि विभवं वयाप्रमाणं प्रव्रज्यायाश्च कारणं स्वयमेव पप्रच्छ । पृष्टश्चा- ·पूर्वभागः । १४१ वर्णयदात्मानम् । अतीतस्वशौर्यरूपविभववर्णनवाचालेन तेन रामरज्यत राजपुत्रः । विरहातुरहृदयस्य तच्चरितं विनोदनता-. गात् । उपजातपरिचयश्चास्मै ताम्बूलमदापयत् ॥ अस्तमुपगते च भगवति सप्तसप्तौ, क्षितितललुठनपांसुल- वधूननानुमितोत्साहेषु पीतोदकेषु स्नानार्द्रपृष्ठतया विगतश्रमेषु निखातकुन्तयष्टिषु संयतेषु वाजिषु, चन्द्रापीडः परिजनेनैक- । संयतस्येन्द्रायुधस्य पुरः परिकल्पितं प्रतीहारनिवेदितं शय- पमगात् । निषण्णस्य चास्य तत्क्षणमेव पस्पर्श दुःखासिका यम् । अरतिगृहीतश्च विसर्जयांबभूव राजलोकम् । अति- भानपि नाललाप पार्श्वस्थान् । निमीलितलोचनो मुहुर्मुहुर्मनसा ITम किंपुरुषविषयम् । अनन्यचेताः सस्मार हेमकूटस्य । कारणबान्धवतामचिन्तयन्महाश्वेताप्रसादानाम् । जीवितफल- भेललाष पुनः पुनः कादम्बरीदर्शनम् । अपगताभिमानपेश- य नितरामस्पृहयन्मदलेखापरिचयाय । तमालिकां द्रष्टुमाच- ङ्क । केयूरकागमनमुत्प्रेक्षत । हिमगृहकमपश्यत् । उष्णमायतं रुक्तं निशश्वास । बबन्ध चाधिकां प्रीति शेषहारे । पश्चास्थितां यभागिनीममन्यत पत्रलेखाम् । एवं चानुपजातनिद्र एव ताम- गन्निशाम् । उषसि चोत्थाय, तस्य जरद्दविडधार्मिकस्येच्छया सृष्टैर्धनविसरैः पूरयित्वा मनोरथमभिमतम् , अभिरमणीयेषु देशेषु निवसन् , अल्पैरेवाहोभिरुज्जयिनीमाजगाम ॥ आकस्मिकागमनप्रहृष्टसंभ्रान्तानां पौराणां नमस्काराञ्जलि- ·कादम्बरीसंग्रहे कया च प्रधावितादतिरभसहर्षरसविह्वलात्परिजनात् 'द्वारि दे चन्द्रापीडो वर्तते' इत्युपलभ्य, अस्य पिता प्रहर्षनेत्रजलबिन्द वर्षी, प्रत्यासन्नवर्तिभिः प्रतिपन्नासिवेत्रच्छत्रकेतुचामरैरनुगम्य मानो राजसहः, चरणाभ्यामेव प्रत्युजगाम । दृष्ट्वा च पितरम् दूरादेवावतीर्य वाजिनः, चूडामणिमरीचिमालिना मौलिना मह मगच्छत् । अथ प्रसारितभुजेन ‘एोहि' इत्याहूय पित्रा सुचि गाढमुपगूढः तत्कालसंनिहितानां च माननीयानां कृतनमस्कार करे गृहीत्वा विलासवतीभवनमनीयत राज्ञा। तयापि तथै सर्वान्तःपुरपरिवारया प्रत्युद्गम्याभिनन्दितागमनः, कृतागमनम ङ्गलाचारः, दिग्विजयसंबद्धाभिरेव कथाभिः कंचित्कालं स्थित्वा शुकनासं द्रष्टुमाययौ। तत्राप्यमुनैव क्रमेण सुचिरं स्थित्वा निवेद्य वैशम्पायनं स्कन्धावारवर्तिनं कुशलिनम् , आलोक्य र मनोरमाम् , आगत्य विलासवतीभवन एव सर्वाः स्नानादिकाः पर वश एव क्रिया निरवर्तयत् । अपराहे निजमेव भवनमयासीत् तत्र च रणरणकखिद्यमानमानसः, कादम्बर्या विना न केवलमा त्मानं स्वभवनमवन्तिनगरं सकलमेव महीमण्डलं शून्यममन्यत ततो गन्धर्वराजपुत्रीवार्ताश्रवणोत्सुकश्च महोत्सवमिवेप्सितवर प्राप्तिकालमिव पत्रलेखागमनं प्रत्यपालयत् ।। ततः कतिपयदिवसापगमे मेघनादः पत्रलेखामादायाग च्छत् । उपानयच्चैनाम् । कृतनमस्कारां च दूरादेव स्मितेन प्रका. शितप्रीतिश्चन्द्रापीडः, प्रकृतिवल्लभामपि कादम्बरीसकाशात्प्रसाद. लब्धापरसौभाग्यामिव वल्लभतरतामुपागतामुत्थायातिशयदर्शिता.

·पूर्वभागः । १४३ - मालिलिङ्ग पत्रलेखाम् । मेघनादं च प्रणतं पृष्ठे करकिसलयेन पर्श । समुपविष्टश्चाब्रवीत्-" पत्रलेखे, कथय-तत्रभवत्या हाश्वेतायाः समदलेखाया देव्याः कादम्बर्याश्च कुशलम् ? गाली वा सकलस्तमालिकाकेयूरकादिः परिजनः ?” इति । सा- त्-" देव, यथाज्ञापयसि, भद्रम् । त्वामर्चयति शेखरी- ताञ्जलिना ससखीजना सपरिजना देवी कादम्बरी” इत्येव- तवती पत्रलेखामादाय, मन्दिराभ्यन्तरं विसर्जितराजलोको वेश । तत्र चोत्ताम्यता मनसा धारयितुमपारयन्कुतूहलमति- त्या, दूरमुत्सारितपरिजनः प्रविश्य, कस्यचित्पत्रमण्डपस्य तले रणारविन्देन समुत्सार्य सुखप्रसुप्तं हंसमिथुनमुपविश्याप्रा- त्-“पत्रलेखे, कथय-कथमसि स्थिता ? कियन्ति वा नानि ? कीशो वा देवीप्रसादः ? का वा गोष्ठ्यः सम- वन् ? कीदृश्यो वा कथाः समजायन्त ? को वातिशयेनास्मा- मरति ? कस्य वा गरीयसी प्रीतिः ?” इत्येवं पृष्टा च व्यजि- पत्-- "देव, दत्तावधानेन श्रयताम्- ततः खल्वागते देवे, केयूरकेण सह प्रतिनिवृत्याहं तथैव सुमशयनीयसमीपे समुपाविशम् । अतिष्ठं च सुखं नवनवान- भवन्ती देवीप्रसादान् । किं बहुना । प्रायेण मम चक्षुषि चक्षुः, पुषि वपुः, करे करपल्लवः, नामाक्षरेषु वाणी, नामाक्षरेषु वाणी, प्रीतौ हृदयम् , व्याः सकलमेव तं दिवसमभवत् । अपराह्ने च मामेवावलम्ब्य, क्रम्य हिमगृहकात्, संचरन्ती यहच्छया निषिद्धपरिजना लभबालोद्यानं जगाम । तत्र सुधाधवलां मरकतसोपानमालया ।

·१४४ कादम्बरीसंग्रह --- कल्पयर प्रमदवनवेदिकामध्यारोहत् । तस्यां च मणिस्थूणावष्टम्भा स्थित स्थित्वा च मुहूर्तमिव हृदयेन सह दीर्घकालमवधार्थ, किम व्याहर्तुमिच्छन्ती, निश्चलधृततारकेण निस्पन्दपक्ष्मणा चक्षु मुखं मे सुचिरं व्यलोकयत् ।। अथ मया विदिताभिप्रायया 'आज्ञापय' इति विज्ञापि निजावयवैरपि वेपथुमद्भिर्निवार्यमाणेव, रहस्य श्रवणलज्जयात प्रतिमामपि लिखितमणिकुट्टिमेन चरणाङ्गुष्ठेनापक्रमायेवामृशन्त वनदेवताश्रवणशङ्कितेव मुर्हमुहुरितस्ततो विलोकयन्ती, वक कामापि न शक्नोति स्म किंचिदपि लज्जाकलितगद्गदा गदितुम् केवलं दुःखसहस्रगणनाय मुक्ताक्षमालिकामिव गलद्भिरस्कृष्टकपोलस्थलैः शुचिभिरधोमुखी नयनजलबिन्दुभिई दिनमदर्शयत् । तदा च तस्याः सकाशादशिक्षतेव लज्जापि लज्ज लीलाम् , विनयोऽपि विनयातिशयम्, मुग्धतापि मुग्धताम् वैदग्ध्यमपि वैदग्ध्यम्, भयमपि भीरुताम् , विलासो विलासम् । तथाभूता च 'देवि, किमिदम्' इति विज्ञापिता मया प्रमृज्य लोहितायमानोदरे लोचने, वेदिकाकुसुमपालिकाप्रथितकु सुममालामवलम्ब्य, समुन्नतैकभ्रूलता मृत्युमार्गमिवालोकयन्ती दीर्घमुष्णं च निःश्वसितवती। तदुःखकारणमुत्प्रेक्षमाणया २ कथनाय पुनः पुनरनुबध्यमाना मया, ब्रीडया नखमुखलिखित केतकीदला लिखित्वेव वक्तव्यमर्पयन्ती, विवक्षास्फुरिताधर क्षितितलनिहितनिश्चलनयना सुचिरमतिष्ठत् ।। क्रमेण च भूयो मन्मुखे निधाय दृष्टिम् , कथमपि व्याहा -- ·पूर्वभागः। १४५ प्रमुखमात्मानमकरोत् । अब्रवीच माम्- “पत्रलेखे, वल्लभतया मस्थाने न तातः, नाम्बा, न महाश्वेता, न मदलेखा, न वेतम् , यत्र मे भवती । दर्शनात्प्रभृति प्रियासि । न जाने, पि कारणेनापहस्तितस कलसखीजनं त्वयि विश्वसिति मे हृद- । कमपरमुपालभे। कस्य वान्यस्य कथयामि परिभवम् । केन येन सह साधारणीकरोमि दुःखम्। दुःखभारमिममसह्यं निवेद्य त्यास्त्यक्ष्यामि जीवितम् । जीवितेनैव शपामि ते । स्वहृदये. । विदितवृत्तान्तेनामुना जिह्वेमि, किमुतापरहृदयेन । कथमिव :शी रजनिकरकिरणावदातं कौलीनेन कुलं कलङ्कयिष्यति । क्रमागतां च लज्जा परित्यक्ष्यति । अकन्यकोचिते वा चापले : प्रवर्तयिष्यति । साहं न संकल्पिता पित्रा । न दत्ता मात्रा। मोदिता गुरुभिः । न किंचित्संदिशामि । न किंचित्प्रेषयामि । गरं दर्शयामि । कातरेवानाथेव बलादवलिप्तेन गुरुगर्हणीयतां T कुमारेण चन्द्रापीडेन । कथय, महतां किमयमाचारः ? परिचयस्येदं फलम् ? यदेवमभिनवबिसकिसलयतन्तुसुकुमार पनः परिभूयते । अपरिभवनीयो हि कुमारिकाजनो यूनाम् । 'ण प्रथमं मदनानलो लज्जा दहति, ततो हृदयम् । आदौ यादिकं कुसुमेषुशराः खण्डयन्ति, पश्चान्मर्माणि । तदामन्त्रये ती पुनर्जन्मान्तरसमागमाय । न हि मे त्वत्तोऽन्या प्रियतरा । परित्यागप्रायश्चित्ताचरणेन प्रक्षालयाम्यात्मनः कलङ्कम्” भिधाय तूष्णीमभूत् ॥ अहं तु यत्सत्यमविदितवृत्तान्ततया हीतेव भीतेव विलक्षेव 10

·१४६
कादम्बरीसंग्रह
अव
क
विसंज्ञेव सविषादं विज्ञापितवती-"देवि, श्रोतुमिच्छामि । ७
पय-किं कृतं देवेन चन्द्रापीडेन । को वापराधः समजनि।
वा खल्वविनयेन खेदितमखेदनीयं देव्याः कुमुदकोमलं म
श्रुत्वा प्रथममुत्सृष्टजीवितायां मयि, पश्चात्समुत्स्रक्ष्यासि जीवि
इत्येवमभिहिता च पुनरवदत् --"आवेदयामि ते ।
शृणु। स्वप्नेषु प्रतिदिवसमागत्यागत्य मे रहस्यसंदेशेषु निपुण
पञ्जरशुकशारिका दूतीः करोति । सुप्तायाः श्रवणदन्तपत्रं
व्यर्थमनोरथमोहितमानसः संकेतस्थानानि लिखति । उपवनेष्
किन्या ग्रहणभयपलायमानायाः पल्लवलग्नांशुकदशाप्रतिहत
नाया मिथ्याप्रगल्भः पराङ्मुख्याः परिष्वङ्गमाचरति । श
मुखमरुद्भिः श्रमजलशीकरतारकितावलीकचाटुकारः
वीजयति । भवनाशोकताडनोद्यतान्पादप्रहारान्दुर्बुद्धिविडार
शिरसा प्रतीच्छति । मन्मथमूढमानसश्च कथय, हे पत्र
केन प्रकारेण निश्चेतनो निषिध्यते । प्रत्याख्यानमपीयां सं
यति । आक्रोशमपि परिहासमाकलयति । असंभाषणमपि
मन्यते । दोषसंकीर्तनमपि स्मरणोपायमवगच्छति । अवज्ञा
प्यनियन्त्रणप्रणयमुत्प्रेक्षते । लोकापवादमपि यशो गणयति” इ
तामेवंवादिनीमाकर्ण्य, प्रहर्षरसनिर्भरा विहस्याब्रवा
"देवि, यद्येवम् , उत्सृज कोपम् । प्रसीद । नार्हसि कामापरा
दूषयितुम् । एतानि खलु कुसुमचापस्य चापलानि शठर
देवस्य” इत्येवमुक्तवती मां पुनः सकुतूहला सा प्रत्यभाषर
कोऽपि वा, कथय,
कानि कान्यस्य रूपा
,
" योऽयं कामः,

·पूर्वभागः । , इति । तामहं व्यजिज्ञपम्-" देवि, कुतोऽस्य रूपम् । अतनुरेष हुताशनः । तथा हि-अप्रकाशयन् ज्वालावलीः संतापं जन- यति । अप्रकटयन्धूमपटलमश्रु पातयति । न च तद्भूतमेतावति त्रिभुवने, अस्य शरशरव्यतां यन्न यातं याति यास्यति वा । को वास्य भ्रश्यति । गृहीतकुसुमकार्मुको बाणैर्बलवन्तमपि विध्यति । अपि चानेनाधिष्ठितानां कामिनीनां पश्यन्तीनां चिन्तया प्रिय- मुखचन्द्रसहस्राणि, संकटमम्बरतलम् । लिखन्तीनां दयिताका- रान् , अविस्तीर्णं महीमण्डलम् । गणयन्तीनां वल्लभगुणान् , अल्पीयसी संख्या । शृण्वतीनां प्रियकथाम् , अबहुभाषिणी सर- स्वती । ध्यायन्तीनां प्राणसमसमागमशतानि, हसीयान् कालो हृदयस्यापतति' इति ॥ एतदाकर्ण्य च, क्षणं विचिन्त्य, प्रत्यवादीत् -" पत्रलेखे, यथा कथयसि, तथा जनोऽयं कारितः कुमारे पक्षपातं पञ्चेषुणा । पान्यस्यैतानि रूपाणि, समधिकानि वा, तानि मयि वर्तन्ते । हृदयादव्यतिरिक्तासि । इदानीं भवतीमेव पृच्छामि । उपदिश त्वम् , यदत्र मे सांप्रतम् । एवंविधानां वृत्तान्तानामनभिज्ञास्मि । अपि च, मे गुरुजनवक्तव्यतां नीताया नितरां लजिताया जीवि- तान्मरणमेव श्रेयः पश्यति हृदयम्” इति ॥ एवंवादिनीं भूयस्तामहमेवमवोचम् - " अलमलमिदानी हेवि, किमनेनाकारणमरणानुबन्धेन । अनाराधितप्रसन्नेन कुसुम- तारेण भगवता ते वरो दत्तः । का चात्र गुरुजनवक्तव्यता ? यदा वलुं कन्यकां गुरुरिव पञ्चशरः संकल्पयति, मातेवानुमोदते, पितेव .

·१४८ कादम्बरीसंग्रहे ददाति, सखीवोत्कण्ठां जनयति, धात्रीव तरुणतायां रत्युपन शिक्षयति । कति वा कथयामि ते, याः स्वयं वृतवत्यः पती यदि च नैवम् , अनर्थक एव तर्हि धर्मशास्त्रोपदिष्टः स्वयं विधिः । तत्प्रसीद । देवि, अलममुना मरणानुबन्धेन । शपे पादपङ्कजस्पर्शेन । संदिश, प्रेषय माम् । यामि, आनयामि दे ते हृदयदयितम्” इति ।। एवमुक्ते मया प्रीतिद्रवाया दृष्टया पिबन्तीव मां प्रहर्ष ह्वलान्तःकरणापि कन्यकाजनसहजां लज्जामिवावलम्ब्य श वदत् "जानामि ते गरीयसी प्रीतिम् । केवलमकठोरशि पुष्पमृदुप्रकृतेः कुतः प्रागल्भ्यमेतावन्नारीजनस्य, विशेषतो ब भावभाजः कुमारीलोकस्य । मन्ये साहसकारिण्यस्ताः, स्वयं संदिशन्ति समुपसर्पन्ति वा । स्वयं साहसं संदिशन्ती ब जिहृमि । किं वा संदिशामि ? अतिप्रियोऽसीति, पौनरुक्त्य तवाहं प्रियात्मेति, जडप्रश्नः । त्वयि गरीयाननुराग इति, वेश लापः । त्वया विना न जीवामीति, अनुभव विरोधः । अवश्य गन्तव्यमिति, सौभाग्यगर्वः । स्वयमागच्छामीति, स्त्रीचापल अनन्यरक्तोऽयं परिजन इति, स्वभक्तिनिवेदनलाघवम् । प्र ख्यानशङ्कया न संदिशामीति अप्रबुद्धबोधनम् । ज्ञास्यसि मर प्रीतिमिति, असंभाव्यमेव ।। ॥ इति कादम्बरीसंग्रहे पूर्वभागः समाप्तः ।।