·श्रीः श्रीकवितार्किकसिंह-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र- श्रीमवेङ्कटनाथ-श्रीमद्वेदान्तदेशिकैरनुगृहीता शतदूषणी प्राशिवाकानां श्रीमतां आर्. केशवाणां आलोपोद्धातेन सह चेटलूर, न्यायशिरोमणि, व्याकरणविद्याप्रवीण वा. श्रीवत्साहाचार्यः परिष्कृत्य सम्पादिता प्रकाशिता भारतराष्ट्रशासकानां धनसाहाम्मेन V. D. रामस्वामय्यायः (श्रीरामसदनम्); 10, अलमल्मङ्गापुरम्, मद्रास-600004 1974 [मूल्यम् 30-00 ·PREFACE Saladushani 18 & masterpiece of Vada composed by Vedanta Desika. Vada means rational disputation It is one of the purest contributions to human knowledge made by mighty masters of virile and honest thinking A close and critical study of Vada classics of the various schools of thought is very necessary. Vada is predominantly a contribution made by Indian philosophers-particularly Naiyayaikas and Vedantins. It has sometimes been said that Vada is the cause of feud and the result of hate and has therefore to be eschewed Nothing can be farther from truth It 19 an irony that what really purifies the thought and ennobles the mind has come to be regarded as the very opposite of it as the breeder of dissensions and the feeder of bigotry. It is unfortunate that some have, in the guise of Vada, exhibited bigotry and effected disyensions It 29 even a greater irony that very often at is those who feign impartiality and catholicity out wardly that are fuming with bigotry and hate inwardly and fomenting 15 gecretly. Vada having somehow become associated with such persons has come to be looked upon with strong disfavour. It is not the fault of Vada but only of such persons who are best loft ignored. The noblo art of Vada has to be nursed, cherished and preserved in all ats purity, potency and excellence The Lord has declared in the Gita "I am the Pads of disputants "Yoda belongs to the highest order of disputation and it is conducted by those who are dispassionate and desireless (vstaragas) solely for the purpose of determining truth. Hence its purity and nobility as explained by Vedanta Desika in his Nyaya parisuddhi. There are two other kinds of disputation called jalpa and Vitanda which belong to a somewhat lower order and which are resorted to by those who also seek famo and victory Jalpa and Vitanda are also gov ed like Vada by rules of rectitude and fair ness and conventions and have to be conducted in strict accordance therewith. Gautama in his Nyayasutra bas justified palpa and Vitanda provided they are resorted to for the purpose of defending truth from the attacks of untruth on the analogy of the protection of growing seeds by the erection of thora fences around. It is siso iskennd dribs memorelofprekireronths from the field of growing crops (Kaptakasodhana). Hence the purity and utility of Vada-the purity and utility of removing alluring fallacies called by Vedanta Desika as Kutarkavyamoha (allurement of fallacious logic). Badarayana (also called Vyasa) has accordingly devoted one wholo quarter (pada) out of sixteen la his Brahmasutra to rational disputation (tarka) called Tarka Pada, in which he has put all the counter systems to the test of Yada and demonstrated their unsustainability. It is in that 1690-A ·il pada that Vedeata shines in its invulnerable excellence. Vedanta Desika with a view to explala the noressity for, and the propriety and utility of, Tarka Pada bas in his Adhikaranasaravali, first raised the objection by way of purvapakoha (prima facie view) to the relevancy and propriety of Tarka Poda. The objection is to the following effect: The validity of Brahmic causality having in the precediog chapter and quarter been declared established on the strength of the unshakable Veda in harmony with other pramanas, why should Badarayana who is detached and free from all-will to any body disparage others once again? 10 put it in other words ; Let Badarayana by all means afirm the uninvalidability of Brahmic causality rooted as it is on the rock of veda. But why should he, instead of atopring there, go further and refute the systems of others who affirm the contrary? Vedanta Desika answers the objection thus : Baderayana is not out to disparage anybody. He is too noble and dispassionate to do it. What he really does is to clear the doubts that might be created in uncritical and inomature minds on account of the impact of many systems of celebrity and aptiquity which propound the contrary view with equal confidence. On account of the conflict of such renowned systons, each with others and all with Vedanta, it migbt be regarded by iramature minds that they may all be of equal validity with Vedanta It is that many-headed dubitancy that had to be removed. A demonstration of the invalidity of the counter systems and the consequent removal of the doubt engendered by their impact could be effected only in & pada devoted to rational disputation (tarka) Doubt should be removed so that the faith in the teachings of Vedanta might not be ahaken and the summum bonum of Vedantic life might not be lost to them. The process is essentially protective. Badarayana's purpose is therefore not to decry anti Vedantins but to save doubting and immature minds from being decoyed by the alluring fallacies of the various counter systems, which according to him do not explain truth, do not answer the purposes of truth, and are opposed to truth Hence the necessity for the common platform of rational dis. putation in which alone the validity of the rival systems could be tested and the invulnerability of Brahmic causality could be conclusively demonstrated and maintained. Disperagement is no part of Vada and in truth is repugnant to it. Knowledge should not be left in a dubious state. All doubts must be cleared by the generation of correct knowledge of truth Doubt is the one impediment to fulfilment " The doubting man offects his own frustration” is the Lord's declaration in the Gita, Vada is truly a sacrifica (yagaya) for determining truth and should be understood and conducted as such, The noblest of minds have been the staunchest of disputants Ability and honesty, amity and balance, fairness and fear lessness are essential to those engaged in Vada. Ignorance and prejudice untruth and deceit, bigotry and malignity are tho pery enemies of Vada The staunchest of disputants in Vado have been the fastest of friends in lite Vedanta Desika is himself an example of that truth. lle was loved and held in high esteen by contemporary thinkers who were his friends, ·though some of them were his adversaries in Yada. He had himself respected those whose viows he had refuled. Sankara, Sabara, Udayana, Kumarila, Vagoaneswara and others are among those whom ho estesmod as mighty intellects, but whose views he has refuted as lavalid in many places. He calls the commentators of Giła, of whom Sankara is one, as Pipa.chris (wise) in Daya ataka, Sabara as Pandita (learned) in Mlimomsa Paduka and as Nitivid (knower of Niti) in Nyayasiddhanjana, Udayana as apta (trustworthy) in Sarvartha Siddhi, Kumarile as abhiyukta (well. versed)ın Tallva Tika and Vignaneswara as Nyayavid (knowor of Nyaya) in Saladushant. The declaration made and the counsel given by Vedanta Desika in his Tatparyachandrska at the conclusion of his olaborato disputa ative commentary on the Final Verar'(Charama s'oka) of the Cits (18.66) deserve to be written in letters of gold. This is what he says : "What has to be said with regard to the Final Verso has boon fully said by us. Similarly in the Gita commentaries of others now in existence and hero after to come into existence haziness should be cloared in tho light of the Vlows of Yamunacharya and Ramanuja. As regards slightly dovlous and somewhat far fetched explanations in those commentarios, It is onough to say without elaboration that there should be toleranco. By ovor hundroda of Cota commentators such as Pisacha, Rantideva, Gupta, Sankara, Yadava. frakasa, Bhaskara, Narayanarya, Yagnyaswami and others who have all clung stead fastly to their respective systems as wall as by Yamuna. charya and Ramanuja tho founders of our system-it has boon accopted alıke nem con that the essonco of the teaching of Gita is : the Bhagavan is Alone the Supreme Reality and for the refugeless the Bhagavan is the only refuge and surrondor to Him according to their nature and neod is the suprome dharmo". That is gonulno tolorance and genuino catholicity. Vodenta Dosika was as searchingly critical as ho was sympathotically tolerant. His utterances were regarded by contemporary masters As * great unifying power and honco tho univorsal estoom in which he was bold by all of them alıke. Enough has been said regarding the fruo natus. of Vads. Thoro fr one other thing which has to bo montíonod in this connection. Tada is no rospecter of persons. It is improper to bring into Pads the element of porsonages. It is not the emidence of the person but tho validity of th. thought tbat is tested and adjudged in Fads on its own merits. Yodants Dosika has roforrod to this truth in his Sanksiparurysdays and Sarvartha addhı. Roforring by way of Illustration to the adherents of the synlamı of Kapila and Kanada ouch Asseverating their respectivo omniscloac. Vedanta Desika says in Sarrarthandthi:- Kupila is omdiscloat, what is the authority for saying that Kanada's not if both be onnisclone how ls it that they didor in their viewsí llence According to him, the no. for rational disputation. Henco alto th, exclusion of bigots from Tads. There is another dialectio clsslc ol Yedent. Desika which similar to Sualadusaloni. It is callo Paranale!longs. It is devoted to ·1V a refutation of many renowned counter systems including rivistsha adoarta to whose refutation Sotadusahanı 18 solely devoted Whils Satadusahani 19 a Sanskrit work Paramalathanga is a bilingual (Sanskrat Tamil) composition Such a composition is called manipravala (pearl coral) literature Manipravala com posstion is a special contribution made by Vaishnava and Jaipa scholars to classical Sapskrit Tamil bilinguism whose textural excellence and symphonious charm can well be said to be unique The intensiva depth of Saladushani is matched by the extensive sweep of Paramotabhanba Here also Vedanta Desika has emphasised what he has declared with regard to Badarayana's Tarkapada --that the object of the work is not to decry others but to gave wavering and immature minds from the allurements of the various rival systems The systems refuted in Paramotabhanga aro Lokayata (Materialistic atheist) the four schools of Buddhists (Madhyamika, Yogachara, Sautrantıka and Vaibhashıka), Nirvisesha Advaita, Jaina, Bhaskara, Yadava, Vaiyakarana, Kanada, Nyaya, Mimamsa, Sankhya, Yoga and Pasupata The way in which he reinforces his invalidation of tho Lokayata (materialistic atheist) may be mentioned here as illustrativa of the skill and force of his method of invalidation In the course of his arguments against the validity of the Lokayata system Vedanta Destka frames or cites a sloko whose pithy wisdom may be explained in terms of Vadd as follows Iday there is life beyond and while lıfe lasts here Bouls have to endeavour to effect their everlasting fulfilment in the lite beyond by the practice of dharma, by their surrender to God, and by the It not the chance 13 gone and the soul is lost You (materialistic athorst) say there is no life beyond, do dharma and no God or surrender to God or the grace of God There 13 nothing but body Thora 18 po for you and when 2t is burnt overything is burnt for eyes life beyond and no soul to lose or save Well, if there be no life boy ond as you say nothing 18 lost to me but if there be lile beyond as I say you are lost for ever Such is the nature of these two dialectic classics They should be made better known, better understood and better esteemed Hence this explanatory treatise by way of introduction to Satadushant in which term Paramatabhanga in also comprehended. grace of God Satadusahani nvestigates and establishes the rational excellence of the V18184to advaita system of Vedanta of wbich Ramanuja is the propounder and Vedanta Desika is the sxpouader The present treatisa is intended to explain by way of introduction to Satadusahani the kor thought of the system, to wat, Praishta adyaita, whose validity in its various aspects is demonstrated therein The expression 1 183Bhta advanta .. nu ... - Atms have Vizishta 101 pramanas in harmonious unison that is established and at the contrary system Nirvises ha advaita that has been refuted in Saladushant as invalid ·on the ground, among others, that it contradicts pramonas. Henco the necessity of a correct knowledge of that key thought and its support on pramanas without which it may not be easy or even possible to understand and follow the various Vadas, which all converge to add confirm that key thought. The present introduction is accordingly conceived and framed in such a manner as to serve the purpose of clearly explaining that koy-thought and fully investigating its pramana-support. A treatment by way of explanation of the nature and the mutual harmony of all unlainted pramanas (probantia) and of the verity and unaysailability of prameyas (probande) in the full strength and support of pramanas in all their harmony which is very necessary for a right understanding of the vioishta adraita system as much on its own merits as on a comparison of it with other systems in general and the nirvisesha advaita system in particular is a real need. The study of a system must at once be critical and comparative. The former effects profundity and the latter liberality. Great systems, especially of Vedanta, havo to bo understood and maintained in their purity and identity. Each one of them has a value of its own. Any attempt to adulterate thom would only be an attempt to attenuate them and to deprive them of their vitality. Adulteration is in essence bad. It is particularly so in philosophy especially when philosophy is a way of life and a means of soul-fulfilment and not mere arid speculation, Systems suffer not so much from their antagonists as from their apologists. If a system is right it has to be fought for; if wrong it has to be cast off. Neither needs an apology. It is not adequately realised that Vada is really a process of diamond cutting diamond very often into lovely forms and luminous facets. Diamond experts detect the laws in a diamond because it is a diamond. The cutting and the detection go to emphasise the value of the thing as diamond. The analogy applies with greater force to Vada. The present treatise has been designedly entitled Introduction's it is intended to supply the above mentioned need and to serve the purpose of clearly explaining the key thought of Visishta-advaita in its philosophic purity and profundity even at the risk of some little repetition and investigating and demonstrating its pramana support. It is therefore written as an introduction to rather than as an exposition of Satadushani. The system of Ramanuja has not been made as known as it should be. A very acute modern thinker Harvey Wickham, has said as follows in his book – The unrealists'- to which book the present writer acknowledges his indebtedness : " But to be fair to Vedantic philosophy one should read it in its great originals, and not as diluted and belittled by modern Swamis. For example, the Bhagavad Gita says:

·72 And he who by the power of Spiritual Wisdoms doth perceive this difference between the Soul and the Material and Personal Self , between the Soul and the Nature and Nature's Principles betweon the knower aad the Known verily he perceiveth the liberation of the Soul from the allusion of Matter and persona lity, and he passeth to the Spiritual consciousaess, in which all 18 Soºn As One Roality, wathout allusion or Error.' How refreshing this, compared with Vivekananda Here the power of spiritusl wisdom manifests itself by perceiving & difference And taking the passage as a whole, at maay easily be interpreted as concluding with a vague yearaing towards Union, rather than a positive airmation that any such consummation has actually been attained" The reference is presumably ta Gita (13 34) The translation of the later part is erroneous and hence hıs struggle to understand it In spite of bus unlarailiarity with the Gita in the original which is in Sanskrit and therefore necessarily with Ramanuja's exposition thereof which is also in Sanskrit he has echoed the giat of his exposition-the reality of the difference between matter and soul despite the arroneous translation relerred to above. That the western world has not been made adequately acquainted with the system of Ramanuja despite some sporadic attempts in that direction would be evident froma the above reference The philosophy of the causality of Para Brahman in ats serene and immanent majosty (Brhattva) and of its Boatrio glory (Brmbanstva)permoating and vitalling ibe ontire universe as its body in all the reility of its infnito variety and inexhaustible richness as espounded by Ramaаujt has to be accurately and adequately made known Henco this introduction in English ondan vouring to explain the basic truth of the system It has to be mentioned here that the masterly work of Dr Das Gupta- History of Indian Philosopay'in five volume of which about two thirds of the third volumo is dovoted to a discussion and exposition of tho system of Ramanuja, Vedanta Desika and other promineat Achary as and writers of that school, has supplied a groat nood He has devoted more than one hundred pages to a consideration of the nature of the soul and of the oatological categorios according to Vedanta Desiks and to a discussion of the topics dealt wità in Satadushani In many places at is very difficult to render Vedantio concopts into correct English Any appreciable measure of success in the direction of correct translation or interpretation of Vedantio thought would be possible only if writers have suficient mastery of Sanskrit, Latin and English Rendering into English should be as accurate ia thought as possible Words such as Dharma' and Brahman'daly translation The trapslation of the word 'gude'as 'attribute' is incorrect and wait leading The word 'guna' is dorived from the root gun' which in relation to the Supreme Brahmad is expressive of inborant characteristio ·vit excellence as explained in Anandavallı. It would therefore be erroneous to translate the word 'guna' as 'attribute' which in expressive of just the opposite of at. The word "attribute ' 23 derived from the Latın ad, meaning to and tribuere meaning to give which in suggestive of extrinsic imposition and therefore of illusion and not expressive of intrinsic excellence and therefore of allumination. Hence the estimate of God by some unrealists as made up of a lot of 'uointelligible or preposterous attri butes' which brings out clearly the inappropriateness of the word "attributed as a translation of the word 'guna'. Words such as quality, property or characteristic may approximately convey the true meaning of 'guna' but the word "attribute' is inaccurate and misleading as it is suggestive of superimposition and therefore of allusion. Similarly with regard to the word avatara'. It is a very important word in Vedanta and the Lord has explained its truth and excellence in the fourth Chapter of the Gita. It denotes the descent of Brahman or God in visible forma for the purpose of blessing His devotees in their worship, and establishing dharma. The avatara form is holy and immaculate (aprakrta and divya) It is no doubt finite, but qualitatively as real and beatific as the original infinite Brahman of which it is an avatara. It is, if any, more intensive in beatific excellence for the very reason that it has taken ad hoc a finite form in which it accedes to the devotee. The infinite Brahmen accedes to the devotee in that finite form and hence its divine immaculate excellence. The imponderable, the ultimate, the inaccessible Para Devata (Brahmad) in His access in avatora excels Himself in His beatific grace. The avatara is as real as the infinite Original Brabman, Para, though it 13 transient and after a time becomes dissolved in the eternal Suddhasattva form of Para Vasudeye Brahmen. To be transitory is not to be illusory. Avatara 13 as immaculate and real as Para, It is therefore incorrrect to translato avatara' as Incarnation'. The word incarnation is derived from the Latin in meaning into and caro meaning flesh. Incarnation literally means getting into flesh and signifies the very contrary of avatara which is expressive of absolute immaculacy. The finite forms which the Para Brahman takes the forms of His avatara, are not forms of material immundity (Prakrita) but of empyrean purity--the purity of Suddhasoltva. Hence the impropriety of the translation of avatars as incarnation. Descent, access or similar words approximately express the meaning of the word 'avatars' But the word "incarnation' expresses jnst the contrary of what avatara signifies. The word "avatara' meaning descentis 10 contradistinction to'uttara'or ascent which signifios the soul's progress Godward. God's manward descent in grace is avatara, and man's Godward ascent in devotion is uttara. There is no illusion or repugnanoy in avatara. Similarly the word personal' with reference to avatara is equally inappropriate. In the phrase "personal god' which signifies the Para Brabman in avatara state including Arche (Icon or Idol) whose Divine glory has yet to be understood by non Vedantins, the word periodal 15 apt to mislead and to suggest that it is allusory. The word ·viii porson is derived from the Latin per meaning through and songra meaning to sound. The word is expressive of the players' mask through which the player speaks and is therefore suggestive of make-believe or unreality. Hence the criticism by some that personal god' is illusory which is suggested by the etymology of the word "person', and by the finite nature of avatara. The truth about avatara, as declared by the Lord in the Gite is that it is at once true and divine and not illusion or incarnation. Avatara is Supreme Divinity in the intensity of its beatily. ing grace. Hence the necessity for special care in correctly translating technical Sanskrit words particularly Vodic and Vedantic words... Sataduchani requires a translation in English. It is not possible to translate or interpret Saladushani except in the language of classical dialectics. In view of the stupendous nature of the task and of the limited time at our disposal, a translation could not be brought out. Honce the publication of the original work with the present'introduction' and explanatory footnotes which would serve the purpose of explaining the true nature of the Visishta Advaita Vedanta, the true nature of pramanas and their harmonious complementarity and the soundness of the system in the solidity of its pramana-foundation. Asynoptic study of Satadushani, Talivamuktakalepe, Sarvarthasiddhi, Adhikaranasaravali, Tattvatika and Parametabhanga necessary for a completa understanding of the various topics discussed in Saladushani. A study of these works would show that there was not a single notable work of other systems with which Vedanta Dosika was not familiar. Saladushani is a work consisting of one hundred Vadas. Only sixty six of them are now available. Lethargy and lack of care and industry with e fatal facility for the invention of legends has been responsible for the loss of many classical works of Vedanta Desika, some wholly and others substantially Sesuara Mimamia which is a commentary by Vedanta Desika on Jaimini's Purva Mimanso Sutre is almost completel lost. The commentary for the first eighty four sutras stopping with tho Mantradhikarana the second pada of the first chapter, which is roughly about one twenty fourth of the work is alono available now. Yaradaguru in his commentary on the fifth verse of Adhikaranasaravali refers to the elaborata exposition of Lingo etc. by Vedanta Desika in the fifth chapter of Sesvaramımama and refers the readers to the said commontary for a full treatment thereof, Works similarly lost are Tattvatika, Nyayasiddhonjana, Satadushani eto. Similarly several works in Tamil have also been lost. Strenuous efforts have to be made for recovering them and bringing them to light again. It has been stated by some recently that Satadushani did never contain full one hundred Yadas and that Vedanta Desika gave an air of magnitude to the work by numerical exaggeration and called it Satadushani (one hundred rofutations) when in fact it contained only sixty The work sir Yados. The statement is too wild to morit serious notice. As it is now available to us shows the incompleteness. It is characterístic ·1x of Vedanta Desika that he begins his works with an opening declaration and concludes them with a closing declaration In the Satedushani es we now have it there is only the opening declaration but there is no closing declaration The absence of a closing declaration may legitimately be taken to be conclusive of the incompleteness of Satadushani A3 we pow have it with only sixty aix Vadas The opening declarations made by Vedanta Desika in Saladushani and in its sequel Tattvatika are confirmatory of the truth of one hundred Vadas constitutiog Saładushani The grammatical compound form which is expressive of the numerical aggregate of one hundred (Samahara) as well as suggestive of the metaphor of military warfare in which arrows are shot in a row (sarasreni) at the opposing army pitched in lotus array iPadma Vyuha) shows that the work consists of one hundred Vadas The arrows numbering one hundred correspond to the petals of the lotus which number one hundred The metaphor is confirmatory of the truth that Satadushani' is a work consisting of one hundred Vadas The opening slokas of Satadhushant and Tattvarıka reveal really a double metaphor-the one explıcıt and the other implicit Battle fold and row shot are explicitand lotus and petal row are implicat. The suggestion is that the arrows not being sastra' arrows (weapons), but sastra arrows (Vedanta Vadas) do not wound but heal, do not inflict but inform The thing to be noted here is the exactness of the number of one hundred which both the metaphors require The idea of the lotus metaphor has been brought out by the commentator Srinivasacharya who has named his commentary on Satadushant as Sahasrakıranı The word • Sahasrakıranı' means the sun The idea in so naming the work is that just as the rays of the sun which number one housand make the lotus un fold its one hundred petals so does his commentary make Saladushant unfold the meaning of its one hundred Vadas Vedanta Deszka has stated in Paramatabhanga at the close of the chapter in refutation of the Nervisesha advaita system that • Brahmad vaita, Sıvadvaita, Vasudevadvaita, Sphotadvasta, Samvidadvaita and Sadadvaita have not the slightest bit of prameya in their favour, that Vedantasutras (Badarayana's Brahmasutra) are from first to last absolutely against them, that they are wholly untenable and that it has been exhaustively dee!! #245 22 Satodusbons ets » Of bo afara de topics Samidavartabhanga Vada (33) and Sutrasvarasyabhange Vada (66) ere alone available now The rest have been lost Similarly in Jivanmuktıbhanga Vada (31) Vedanta Desika has stated that the refutation of the theory of the illusion of body etc has to be seen elsewhere where it has been exhaustively dealt with " The 'elsewhere' refers obviously to Sata dhusahnt No such Vada as' Sarıradımithyatvabhangs Vada'18 available In Juvagnyanabhanga vada (40) Vedanta Desika has stated that "the theory of the reflection of the internal organ has been refuted elsewhere" Here also 'elsen here' refers obviously to Satadushani No such Vada es antahkaranapratibimba dhanga Vada is available now. 1690-3 DOW ·In the course of his commentary on the aloka (verse) beginning with Santatyetma' in Adhikaranasaravalı (431) Varadaguru has stated that & the theory of the oteroity of mukti has to be seen in Satadueharı where at has been oxhaustively dealt with". There is no such Vada as Muktinutyatva Vada dealt with as such in Satadushant as is now available though the idea 23 rokerred to and explained incidentally in the course of the discussions in other Yadas. It has been explained by Mahacharya the commentator of Satadu shani that though in each Vade several refutations are made atıll View of the (one hundred) main topics which were taken up for refutation the work is named "One Hundred Relutations' (Satadushani) and that the title of the work Satadushanı' is therefore quite proper. That Satadu shanı did consist of one hundred Vadas of which sixty six alone are Available now is therefore incontrovertible. Every Vada in Saładushani opods with a poom which sings the glory of Para Brahman (Lord Sri Hayagriva) which furnishes or suggests the particular topao of disputation What is poetically experienced is dialectically demonstrated The slokas being poetical masterpieces are collected at the end of this publication which would facilitato a connected study and a parayana thereof We have in Vedanta Desika's works the unique combination of the ineffable charm of poetry and the irrefragable power of reason. Hence the universal acclamation of Vedanta Desika as Kavı Tarkıka Simha (Lion among poets and logicians). The myth that poets cannot be logicians-philosophers and vice versa stands exploded thereby. We have also the sublime example of Vyasa the author of Mahabharata and Brahmasutra Satadualanı has three classical commentaries in Sanskrit. One 13 by Mahacharya popularly known as Doddayacharya. It is called Chandamaruta'. The second is by Nrsimharaja It is called Prakasa. The third is by Srinivasacharya It is called Sahasrakiraz2 There is a translation in Tamil for the first filty five Vadas by Sri Mahamahopad hyaya Chotlur Narasimhacharya There are three works in English of which special mention has to be made and to which the present writer acknowledges his indebtedness. The first is as has already been mentioned Dr. Das Gupta's History of Indian Philosophy' in which he has given & short summary of thirty bine Vadas of Saradushart. He was the first to give a brief account of Satadu shans in English In a work of such a comprehensive nature and magnitude more could not have been written In fact what has been written does sufficient justice to the general purport of the original and 38 just sufficient to give a general view of its contents The next is the work of Dr Satyavrata Singh entitled 'Vedanta Dosikal. It 13 at admirable production of elaborate and extensive research in which the works of Yodanta Desika ·and his contribution to Literature, Logic and Vedanta Philosophy has been exhaustively considered and his unique position as the exponent of Visishta Advaita Vedanta next only to Ramanuja has been clearly brought out Being a work which deals with the entire range of the literary and philosophical works of Vedanta Desika, Satadushant has been dealt with as ono among them The third is the work of Dr SM Srinivasachari entitled 'Advaita and Visishta Advaita-astudy based on Vedanta Desika's Satadushani'. It is a thought out work of acholarly labour specially devoted to a critical consideration and exposition of the topics dealt with in Satadushant The Vadas excepting the few that relate to rituals have been conveniently grouped under eight heads sad discussed in cumulo in eight chapters This work and the present Introduction are really complementary The two far from being repetitive of each other and far from dispensing with the need for the other stand in need of each other Vedanta Desika's well known epigram in Nyayasiddhanjana that tho system of Narvisesha advaita is a commixture of the systems of Sankhya, Saugata (Buddhism) and Charvaka (Lokayata) stands substantiated in Satadushani That the epistemology and logic of Nirvisesha advartins 1s substantially drawn from the Buddhistio system has been shown in many of his works by Vedanta Deszka and by Meghazadari Surt in Naya prakasika It has been stated by Vedanta Desika in Tattvatska at the beginning of Mahasiddhanta that while Buddhists have taken the juice, Nirvisesha advaitins have taken the dross (kalka) of tarka and have reared thereon their Nervisesha advaita system Viewed purely from the point of view of dialectic logic the tetra lomma of the Madhyamıka Buddhist is a syllogistic masterpiece from which there seems to be no escape It is to the following effect The universe is neither sat (ons), nor asat (non ens) nor both (ens et non ens), por something beside both (outside of ons et non ens) ergo absolute nihilism - the purport of the tetralemma or chatush koti-vinirmukta, as it is put As a piece of scientific construction the fourth horn may well be regarded as satisfying the requirements of an individual as well as of a residual horn Tho horns are so constructed that they cannot be escaped through They have to be demolished if they have to be got rid of The Norvisesha adveitins do not demolish them but attempt to escape through them by predicating & fifth sad asad anirvachaniya (ens non ens indefin able) alternative They cannot take the tetralemma by the horns They do not as they cannot, challenge the premises for they adopt protanto the very premises of the Madhyamika as their own and are therefore bound by their own adoption and therefore compelled to escape, aſ they can, through the horns They have however disabled themselves by their adoption of the premises from making any attempt at escape Even otherwise they are effectively prevented from making an escape by the catching nature of the third horn or at any rate by the exhaustive nature of the residual horn In the chapter devoted to the demolition of the Madhyamika ·system in Paramalabhanga Vedants Dasika refutes the nihilistio con olusion by a demonstration of the fallacies of the syllogism as well as by omonstration of its contradiction of pramanas and of 191f-contradiction. He has pointed out tho logical incongruity and the futility of the con clusion of absoluto nihilism and of its failure to account for and answer the purposos of untaintod experience He has further shown that it is not the province of logic to cancel or cavıl away perceptual experience As far as Norutsesha advaitias are concerned the nihilistic conclusion is inescapablo The logic of the Madhyamika Buddhist is inexorable and when once you adopt the Buddhistic logic you cannot logically escape the Buddhistic conclusion of Nihilism, That logic 23 a single scheme starting in Kohanabhanga (momentariness) and culminating in sarva Sunya (absolute Nihilism) and is accordingly intolerant of a partial adoption and a partial rejection thereof. Any permanent reality total or partial is repugnant that logic. That logic is as inexorable as its conclusion 18 irresistible Similarly with regard to the syllogism of Nurvisesha advartips as to the allusion of the u uyerse because of its perceivabalily (drsyatva) (which is a borrowal from Buddhism) Vedanta Dosika has pointed out in Tattvatika that while the fallecies of aaddkhi, upadht, vyaghata, badha etc. are common to Nirvisesha advertins and Buddhists alike the Buddhistic logic is free from the fallacy of angikantya. Hence the estimate of the Nirvisesha advaita system by Vedanta Desika as set out above The allusion theory of the Nirvisesha advaitins, at may be noted incidentally, is a borrowal from Yogachara Buddhism It is foreign to Vedanta It as opposod to the exposition of ancient mastors All schools of Vedanta with the solitary exception of Nirvisesha advaitins aro upanımous in their affirmation of the reality of the universe and in their rejection of the illusion theory. The vice of Buddhistic logic 19, according to Vedanta Desika, mainly two fold: pramanco-contradiction and self contradiction Hence its liability to invalidation and rajection The tarka or logic of Badarayana 15, according to Vedanta Desika, pramana tarka or anukula tarka which means that it is deep rooted in Pramanas and 28 congenial to Vedanta. Hence its solidity, and lucidity. In other words, the tarka of Badarayana is not a mere dry as dust wrangle in the air to which there can be no finality, but a well balanced organic reasoning in pramana anchorage which leads to a right conclusion as to the meaning of Vedantic utterances without rendering itself in any way vulnerable to attack. It 18 truly e process of rational explanation of Vedanta lo the true sense of the word explanation which can justly be said to be as good as ocular domonstration. Badara yans's tarka is in Vedanta Desika's estimate & model of dialectio probity and purity of which Tarka Pada is a classics! example In this connection it has to be noted that Buddha is regarded as an avatars of the Bhagavan, but his teaching is rejected by Vedantins as ·xil delusive It is an enigma. This estimate is not easily understood Its elucidation is not attempted here. The facts relating to the origin of Buddhism its antagonism to Vedism and its culmination in Nihilism have been lost in obscurity. As frequently happens here also fiction has taken the place of truth and mataphors have taken the place of proof. It 19 a bailing mystery that a system taught by the Bhagavan should be a con tradiction of the Veda and a Degation of the very Bhagavan whom the Vada establishes as the Supreme Reality. We have to take things as they are and reckon with them as such and proceed accordingly. The Buddhistic systems having long ago become hostile to Vedanta have to be considered and dealt with as such In fact they were so considered and dealt with by Bederayaga in the second pada of the second chapter of his Brahmasutra They are therefore considered and dealt with as such in Paramatabhanga by Vedanta Desika Special mention has to be made of the very valuable belp rendered by Sri Srivatsankacharya in bringing out this edition of Saladushant H19 equal proficiency in Vyakarana and Nyaya coupled with a sound knowledo of Vedants acquired in the traditional Kalakshepa method and bis great capacity for and experience in research has made him well fitted for bringiog out this edition. His settlement of the readings, making of critical notes wherever they were found necessary and the giving of the references to the various works would prove very useful ·LIFE AND WORKS OF VEDANTA DESIKA was Sra Vedanta Desika (Venkatanatha) was born in A 0 1268 at Tuppul, A suburb of Kanchipuram la Tondarmandalam, Tamil Nadu, South ludia It was one hundred and thirty one years after Sri Ramanuja's departure from this world Srı Ramanuja lived from AD 1017 to AD 1137 Vedanta Desika lived to the full Vedic human age of one hundred and left this world in AD 1369 in the fulaess of intellectual excellence, spiritual splendour and saintly glory Vedanta Desika's mother was Totadriyamba His father Ananta Suri whom he has described as a master of several systems of philosophy Vedanta Denske received his instructions in all sciences and arts, ja all branches of learning, sacred and secular, and in all tho rahasya: (secret doctrines) of the Sri Vaishdava Religion and Philosophy from his maternal uacle Atreya Ramanujacharya whom he has glorified as the alter ego of Adı Sesha Vedanta Desika became a master of all sciences and arts as known in his time and an adept in the entiro Vedio and Vedantic lore at the age of twenty. Atreya Ramanujacharya was also known as Vadihamsimbuvaha and Appullar He was the great grand son of Pranatarlıhara Acharya also known as Kadambı Achan, who was a most devoted disciple of Sri Ramanuja and whoso uniquo mastery of Vedanta earned for him the title of " Vedanta Udayana". Atreya Ramanujacharya has writton a Vedanta classio called Nyayakulisa. Vedanta Desika's was a life of absoluto dedication, unlınching dovotion and unceasing service to Sriman Narayana the Supromo Lord of the univorso and to his devoted servants He lived the truly horoic life of freedom from all selfdom which it was possible for him alono to have lived While his life was a model for mental and moral heroism it was equally an ideal for genuine humility as ordained by Vodanta His famous doclaration "somo cling to harma (Action) some cling to Gnana (hnowledge), wo however cling to the sandals of the servants of Lord Sri Hari" is the very acme of saintly humility His life was one ol en austero Vedic householder, of an unswerving Vodadtio prapanns, (surren dered sorvant of the Lord), of an indefatigablo literary and philosophi cal author and of an undauated disputant and exponent of Visionta advaita Vedanta It was above all a life of unfailing sympathy and unbounded love for the entire humanity which, to him is the very progony and wealth of the Lord of the universo as stated by him in moro placos than one and particularly in the opening verse of Minumas Paduka in the four hundred and ninety third yerse of Adhikaranasaravall and the closing vorio of Raghuviragedys, and to which he taught and imparted in all love and cordiality the essence of Sariraka Philosophy ·XV and the doctrine of Saranagati or Surrender-the one means of man's fulfilment is union with, and in eternal service to, the Supreme God. Saradagati is the very core of Vedanta and it is that core that he taught to all as the one universal means for attaining eternal freedom from Karmic bondage and for securing abiding bliss in Divine Union. Saranagati also called Prapattı, Nyasa, Nikshepa, Adaikkalam etc. 29 absolute surrender to the Supreme Brahman-Sriman Narayana, in all strength of selflessness and in all faith in and love of the Supremo Brahman as the one unfailing Saviour. It is absolute and unreserved surrendor once and for all to the Supreme Brahman--the one Refuge of the whole world (Sarvaloka Saranya) shining in the supremacy of Hus protecting grace and beatifying glory That is the surrender of the scrira (body) to the Sarırı (Soul) It is the Sarırı'a due and it has to be rendered up to the Sarırı (the Supreme Soul) by sentient sarıras (individual souls). That rendering is surrender. Hence the imperative need to effect surrender Being the one means of fulfilment divinely ordained (parama dharma) it has to be effected. It should not be put off as too early or abandoned as too late. It cannot be too early because of the soul's loss without it and it cannot be too late because of the soul's gain by it. Sri Sathakopa (Nammalvar) in the second vergo of the second decade and 10 the eighth verse of the third decade of Tiruvaimoli (Dramida Upanishad) has declared to the said effect It is to loving surrender absolutely and unreservedly that Para Brahman, the Supreme Deity, responds in all His Grace and effects the release of surrendering souls from the impediments of their materialistic bondage. That release is called moksha or liberation In that moksha the spiritual energy of the surrendering souls is released once and for all from all karmic bondages and with that release begins the bliss of their never ending service to Him. It should be noted here that Bhaktı (Love) to which alone the Para Brahman responds is of two kinds The one is Upasana (loving coatemplation) and the other is Prapattı or Saranagati (loving surrender) They are both means to the attainment of Brahma sayujya (Divine Union' They are both Upanishadic means as explained by Vedanta Desika in many of his works While Prapattı or Saranagati is implicit in Badarayana's Brahma Sutra (3 3 56) and Upasana in Sathakopa's Tiruvaimolı (1 ) the former is an explicit exposition of Upasana and the latter of Prapattı. The excellence however of Prapatti consists in its facility and universality. It can be done by all and is open to all Upasana is very difficult and is not open to all Sri Sathakopa (Nammalwar) is the first exponent of Prapatti as the universal means to Brahma sayujya and himself an ardent follower and teacher of that means as such, Hence the unique place of Sathakopa among Sarıraka Acharyas as the first Kulafatı of those who practise Prapattı as the means to the attainment of Brahms Sayuja (moksha upaya). Hence the unique emibence of Vodanta Desika as the supreme Desika of Ubhaya Vedante-Teacher of the Sanskrit and Tamil ·Xy Vedanta. Just as Badareyana demonstrated the harmony of all Sanskrit Vedanta (Upanishads) Vedanta Desika demonstrated the harmony of the Sanskrit Upanishads and the Tamil (Dramida) Upanishad (Tiruvaimoll) 2een and revealed by Sathakopa (Nemmalvar) and the other sacred utterencos (Divya Prabandhas) of Alvars Rahasyatrayagara, Dramidoponishat Tatparya Rainavalı, Dramidopanishatsara, Adhikaranasarayals and the other works of Vedanta Desika prove the said truth. Hence the unique title of Vedanta Dosaka to be the exponent of both the Vedantas as one Vedanta in absolute concord and harmony. Every one of Vedanta Dasika's works Sanskrit, Prakrit and Tamil-bring out that concord and harmony. Hence the acclamation of Vedanta Desika by contemporary masters as a great unifier of the intellectual world It is in that unification that Vedanta Desika's unique greatness lies and it is that greatness of his that has got to de adequately understood and esteemed. The sloka (verse) of Vedanta Desika in Vairagya Panchaka which has acquired classio fame, may be regarded as & short autobiography. It runs thus : «Nothing was earned by my father; nor was anything earned by me. there is however my abiding grand paternal wealth on the top of the Elephant Hillock" (Kanchipuram) meaning the Supreme Brahman Sri Varadaraja-dwelling on the top of the Elephant Hillock (Hastigiri- Kanchipuram). The verse is a charming synthesis of law, Poetry and Philosophy. Grand prternal wealth 19 sn law unobstructed and vested in titulo. Vedanta Deszka hes himself described it as the rule of wealth obtained by unobstructed heritage (daya prapta dhanakrama) The use of the word Pastamala (grand paterpal) 15 & dexterous employment of paronomasia, the word pitamaha” in Sanskrit meaning Brahma, the god of creation, as well as grandfather. According to the Puranas the Lord Sri Veradaraja manifested Himself on the top of the Elephant Hullock (Hastigiri) in the horse sacrifice performed by Brahma in propita. tion of the Lord. Hence the two fold meaning of the word "paitamaha" as pertaining to Brahma and as pertaining to grandfather. Vedanta Dosika says that neither his father for himself earned anything, but his wealth in the one unfailing Treasure of the indigent(Akınchapa Nidhi)-The ona Lord of the Universe deposited on the Elephant Hill top Vedanta Desika's safe vault or Vitanka as he has himself called it not for boarding but for free distribution to the needy world-which it was his mission and prerogative as Vedante Desika to do. That is the glory of that Wealth (Dhana) as described by Vedanta Dosika in his Igavasya Upanishad Bhashya (7 and 18). It is the poet's way of expressing and experiencing the Abundance of the spiritual life lived by him in the Grace of the Lord who regards Himself in that Grace as the very possession of the devotee or the propanna who is possessed of nothing.

·בנXV So varied was Vodanta Desika's knowledge so saintly was his life and so phenomenal and potent wore his powers of literary and philosophıcal composition and disputation, that he was esteemed by contemporary masters as an avatars of the Divine Bell of Lord Srinivasa or as an avatara of the Lord Himself, who appeared on earth as the Teacher of Vedanta par excellence, to have the truth of the Sarıraka and the dharma of Saranagati ostablished Vedanta Desika has referred in Sankalpa Suryodaya to the belief held by the learned that he was an avatara of the Lord's Divino Bell. Vedanta Desika's works may well be regarded as superhuman. Ho WAS A master of every branch of human knowledge known to his time (sarvatantra svatantra) His works show his acquaintance with astro nomy, alchemy, biology, medicine, architecture, sculpture, music, fino arts, law, literature, logic, mimamsa, vyaherana and postics, not to speak of his unique mastery of Veda and Vedanta-Sanskrit and Tamil It 18 said that on the challenge of a mason Vedanta Desika constructed & well himself at Tiruvahindrapuram. That well has been preserved and can be seen even today. To be a master of vast and varied fields of knowledge ranging from masonry to metaphysics, and to have esperienced the harmony of all knowledge, secular end divine, as one organic knowledge is indeed very rare and may justly be regarded as uncom mon and superhuman. He was divinely ordained and anointed Vedanta Desika--the one Teacher of Vedanta Sanskrit and Tamıl. He has given expression to that truth and to his service as auch 10 e spirit of Sattuika tyaga (act of worship) as a humble servant of the Lord in Adhikaranasaravali (1 and 561), Dayasataka (104), Navamanımalai (10), Adhikaranangraha (56), Amrtasvadini (37), Stotraratna Bhashya (conclusion) etc It is a matter worthy of special mention that Vedanta Dosika and the other great Acharyas and scholars who wore his contemporaries were living on terms of the utmost cordiality and mutual esteem and one of them ar elder contemporary has composed a verse in praise of Vedanta Desika, whereby the former's greatness stood enhanced There might have been some slight differences in the matter of textual interpretations, expositions and emphasis among the Acharyas, but there was no difference on the fundamental principles of the system. There might also have been some all informed zealots and partisans who might have exhibited pique and acrimony. But on the whole as far as the Acharyas were concerned there was absolute amity and cordiality. Vedanta Dosika has himself given expression to the above truth and has statedly written somo works at their request Later day bigotry and d1999nsions were due to adventi tious obuses which noed not be recounted here Legends have cropped up, fictions have taken the place of facts and truth has become hidden. It 13 enough to state that if the great Acharyas of old wore to be present today they would be horrified and shocked to seo the appalling squabbles and excesses carried on and cosmitted in their names It is hoped that good 1690-C ·xviii sense and cordiality would be restored and truth would become known sooner or later. Badarayana rovealed, Ramapuje revived and Vedanta Desika reared the Sariraka Visishta Advaita Vedanta. Vedanta Desika's mastery of Sanskrit, Tamil and Prakrit was unequalled. Vedanta Desika was also a master of many Indian languages in which he discoursed and held disputations during his tour of India. He travelled throughout India teaching Vedanta and imparting Saranagati to all. His extant works are well over a hundred and many of them are classics on the subjects dealt with by him. Any one of his major works would well prove to be a life work to others. He was an austere Vedio house-holder and a staunch Vedantic prapanna and the daily religious and spiritual duties and practices demanded of such a householder and prapanna consumed a considerable portion of his daily time. It was only during the spare time that was left to him after the performance of these duties that he taught and wroto. Hence the superhuman nature of the works. His saintliness and superhuman eminence was universally acknowledged as would be evident among others from the consecration and worship of his image in all Sri Vaishnava temples and his being worshipped as Vedanta Desika-tho one teacher of the two-fold Vedanta (Sanskrit and Tamil.) Nomen ipsum loquitur. It is also to be noted that the schismatic words "Vadagalai' and "Tengalai' have somehow managed to come into vogue which has considerably facilitated the process of disintegration among Sri Vaishnavas. As far as the followers of Ramanuja are concerned the said words have to be disregarded as mero jargon. Acharyas who are followers of Ramanuja call themselven even to day as Ubhaya Vedanta acharyasthe teachers of the two Vedantas (Sanskrit and Tamil). That being the truth, there is in truth no acharya who is a follower of Ramanuja who is not or at any rate who does not proſess to be a 'two fold' Vedantin, but is the follower of ono Vedanta only-either Sanskrit or Tamil. From Poigai Alvar (Saro Yogi) down to Sri Ramanujs all the Acharyas are Ubhaya Vedantins (two fold Vedantins). This truth is fully explained by the present writer in another work. It is enough hore to refer to Sathakopa's Tiruvaimoli in which he refers to Badarsyana's Brahma Sutra as Samaye Niti Nal! (3.4.6)-the Sariraka system of which Sathakopa is a follower and exponent. He has also referred to the Gita (1.3.5; 2.4.8; 10.4.9 etc.) and to the Upanishads (1.1.7; 3.1.10 ete). That Sathakopa (Nammalvar) was a mighty master of Upanishads, Brahma Sutra and Gíta would be evident from bis Tiruvaimoli. Vedanta Desika says that in the beginning of Kaliyuga alter Brahmanandi and others, Sathakopa becamo the exponent of Sariraka Darsand. The Sanskrit and Tamil (Vedants) have been referred to by Kulasekhara Alvar (1.4) and Tirumangsi Alvar (Tiru Nedu 4; Periya Tirumadal-71; Periya Tirumoli 7.8.7). Amudanar has at the very openiag of his Ramanuja Nutrandadi stated that Poigai Alvar the very first of the ·xix Alvars expounded Vedanta (Sanskrit) in sintamil (classical Tamil). Vedanta Desika has referred in many places to his (Vedanta Desika's) twofold Vedanta Acharyaship and to his anointment as Ubhaya Vedanta Acharya by Divine Ordinance, and to his special title as the Acharya of Tamil Vedanta in Prabandhasara (18). Vedanta Desika's title as the Seer and Teacher of both the Vedantas has been mentioned in Varada Guru's Pillayandadi, Prativadibhayankara Annan's Saptatiratnamalika, Mannap. pangar's Desikar Nutrandadi, Doddayacharya's Vaibhavaprakasika, Madhyarjunam Ananta Brarati's Vaibhava Prakasika Kirtanai and other works. As already stated it was in Vedanta Desika's works that the harmony of both the Vedantas is seen and experienced. Vadanta Desike is the only Acharya who has written in Sanskrit and Tamil classical works with respect to both the Vedantas. The extant works of Vedanta Desika bear testimony to his unique preeminence as Vedanta Desika-the one teacher of both the Vedantas. He was the only Acharya to proclaim Sathakopa's (Nammalvar's) Tiruvaimoli an Dramida Upanishad and to establish its status and authority as such in its own right and to cite it in his classical Vada works like Paramatabhanga and poetical works like Paduka-Sahasra. Some of the works of Vedanta Desika both in Sanskrit like Adhika. rana Darpana, and in Tamil like Seventy four thousand-a commentary on Tiruvaimoli, Sara Dipa, Tattvasikhamani, Madhurakavi Hrdaya, Panduppa, Kalalpa, Ammanaippa, Usalpa and Esalpa have been comp lotey lost. Some others have been either substantially or partially lost. His extant works to the extent available are:- 1. Sanskrit Sastro Works (Philosophical): Soapsra Mimamsa : (substantially lost). It is an elaborate common. tary on Jaimini's Purva Mimamsa Sutre. In this commentary the unity of the Purva Mimamsa Sutra of Jeimini and the Uttara Mimamsa Sutra of Badarayana is demonstrated and the theistic character of the Purva Mimamsa Sutra of Jaimíní is established. The unity of botá che Mimamsas is implicit in the very expressions Purva Mimamsa and Uttara Mimamsa. Mimamsa Paduko : It is a treatise on Purva Mimarosa in verso (sragdhara metre) explaining the saturs of and serving as an introduction to Purva Mimamse. Tattva Tika : (substantially lost). It is a detailed commentary on Ramanuja's Sri Bhashys which is a commentary on Badarayana's Brahma Sutra and which is Ramanuja's magnum opus.

·Nyaya Parisuddhı : It is a treatise on Ngaya purified so as to make it completely rational and congenial to Vedanta. It 13 & treatise on Pramana. Nyaya Siddhanjana : (partially lost). It is a treatise on Praneya and is a sequel to Nyaya Parisuddhi, Satoduskant: (Partially lost) It is a vada svork in refutation of the Nirvisesha advaita system and in establishment of the Visishta advaita system, Tattva mukta-kalapa : It 15 & treatise on universal tattva (verity) which is classified anto dravya and adravya and which is a profound and philosophical exposition of the five topics — (1) non sentient matter (Jada sara); (2) Sentiept soul (Java sara); (3) The Supreme God (Nayaka Sara); (4) Knowledge or cogaition (Buddhi sara) and (5) Non dravya (Adravya Sara). It consists of five hundred verses in sragdhara metre. Sarvartha Siddhi. Vedanta Desika's own gloss on Tattva Mukta Kalapa. Tatparya Chandraka : a detailed commentary on Ramanuja'a Gata Bhashya. It is a model for thoroughness, accuracy and lucidity. Adhikarana Saravala : a treatise expounding the rational once of each Adhikarana of Badarayana's Brahms Sutra consisting of fivo hundred and anxty two verses in Sragdhara metre. Rahasya Raksha : & commentary on the two Stotras composed by Yamunacharya in elucidation of Saranagati and the three Gadyas of Ramanuja in which Ramanuja doos Saranagati (surrender to Sriman Narayana) and explains the true nature of Saranagati, the necasaity of doing Saranagati and the unfailing efficacy of Saranagati-the one Secret (Rahasya) of Ramequja's system. Hence the special importance of the abovo five works of Yamunacharya and Ramanuj& as olucidative of that asorot (rahasya) and therefore the name of the commentary thereof as ,Rahasya Raksha' (Secret-Protector) Satcharitra Raksha-a treatise on the nature of the life to be lived and the achara to be followed by the good in by Prapannas or dedloated soul, Pancharatra Raksha A treatise expounding the nature and autho rity of Pancharatra Agama as having its foundation in Veda and being essentially and completely vaidika. Nikshepa Raksha . A treatise expounding and establishlag the true nature of Saranagati and its being the supreme Upanishadio means of attaining union with the Supreme Brahman (Sriman Narayana) Gitartha Sangraha Raksha, A commentary on Yamunacharya's Gitartha Sangraha.

·Eplos and other Poefioal works: Yadavabhyudaya an epic consisting of twenty four cantos, of which one canto in devoted to word chitra, singing the glory of Sri Krishna-the Supreme Brahman. What Vedanta Desika concludes and establishes philosophically he communes and experiences poetioally. The profound truth that poetical and logical processes are not antithetical stands vindicated in his works The vulgar fallacy that the two processes are at enmity with each other has been exploded by Vedanta Desika in his Sankalpa Suryodaya and it 19 with that explosion that the play begins Hence his preeminent title to esteem as "havı Tarkiko Simha" (Post Logician Lion) Paduka Sahasra. A poem consisting of one thousand and ought verses in thirty two "paddhatus" of which one is devoted to word-chitra, singing the glory of the Sandals of Lord Sri Ranganatha. The purpose of the work is the establishment of the sovereignty of service and the absolute concord and symphony of the Tamil Tiruvaimolt and the Sanskrit Upanishads--the Ekakantha of the two-fold Vedanta Hama Sandosa & "message" poem in accordance with the convention of Sanskrit and Tamil poets in which the Lord Sri Rema sepds swan as a messenger to Sri Sita informing her in advance of his armed Brrival and of his rescuing her sad taking her back after vanquishing the enemy The theme of the work is the deliverance in Divine Grace of the dedicated soul from the shackles of Karma and bondage of flesh-from samsara The supremacy of this work over other messago" poems is 1A its exposition and demonstration of the true nature of love-that love 18 not carnal lust but spiritual thirst, a longing for Divide Union It is the principle of "Krishna trshna tattva" As described by Parasara Bhatta and Vedanta Deszka Subhashita Nivt & didactic composition in twelve paddhatıs, It is a work on what may be called practical wisdom Dramidopanishat Tatparya Ratnaials and Dramidopanishat Sara They are an enumeration and an elucidation of the Divino gunas sung in Tiruvaimoli and the manner in which they have to be meditated upon and en exposition of the sand or essence of Tiruvaimoli. Drama Sankalpa Suryodaya (The rise of the sun of Divino Grace) It is a play in top acts explaining the means to be followed by individual souls for the attainment of Divine union by Divine Grace The Drama is intended to make the spectators see Vedantio truth in dramatio action It should not be compared with or likened to drarnas which are merely secular and sensuous The function of good poetry is sot to padder to the craving of the flesh but to minister to the longing of the soul Недсе ·the purity and sublimity of works like Sankalpasuryodaya, Hamsa sandesa etc. This truth however, has not been adequately realised by somo and hence their uninformed remarks. Hymns, Lyrics, Stotras, Gadyas, Dandakas etc. Sri Stuti, Bhu Stuti, Goda stuti, Hayagriva Stotra, Gopalavimsati, Dasavatara Stotra, Bhagavad Dhyana sopana, Dehalisa Stuti, Devanayaka Panchasat, Varadaraja Panchasat, Ashta Bhujashtaka, Kamasikashtaka, Vega setu Stotra, Paramartha Stuti, Abhiti Stava, Yatiraja Saplati, Daya Sataka, Vairagya Panchaka, Divya Desa Mangalasasana, Nyasa Dasaka, Nyasavimsati, Nyasa Tilaka, Sarangati Dipika, Raghuvira Gadya, Shodasayudha Stotra, Sudarsanashtaka, Garuda Panchasat, Garuda Dandaka atc. il. Prakrta Work Achyuta Sataka: It is a poem in Prakrita consisting of one hundred and ons verses singing the glory of the Lord Sri Dovanatha, Tiruvahindrapura. Apart from its high merit as a Vedanta lyric viewed merely as a Prekrta work it may truly be said that its literary excellence is unique. Nil simile aut secundum. 111. Tamil Works Tamil Worko : Manipravala (Rahasya) and Pootry Rahasya Traya Sara: (Essence of the three secrets of Vedanta): It is the manipravala magnum opus of Vedanta Desika. It is so profound that it is said of the work as has been said of Para Brahman by the Upanishads : "those who think they know (it) do not know (it): those who think they do not know, know". It means the more one knows it the more one knows its depth. The three Rahesgas (secrets) of Vedanta dealt with in the work are :-The Root Mantra (Mula Mantra : the eight lettered Mantra of Supreme Brahman-Narayana), Surrender Mantra, Saranagati mentra or Dvaya-Mantra, as it consists of two parts and the Final Verse 'Cherama Sloka - (Gita 18.66) Mantra. The work consists of thirty two chapters and is an exhaustive exposition of the Vedantic principles pertaining to Tattva (Verity) Upaya (Moans) and Purushartha (Fruit and End). Vedants Desika bas said in this work what all has to be said about them. It is an elaborate exposition of Vedante as taught by Sathakopa (Nammalvar) in his Tiruvaimoli and his other three prabandhaa, and by the other Alvars and the great Acharyas like Yamungcharya and Ramanuja end also by the Vedantic seers of old like MADU, Valmiki, Parasara, Vyasa, Suka, Saunaka and others. Tiruvaimoli is, however, the main work on which Rahasyafrayatara is primarily based. Vedanta Desika bas stated that the work summarises the teachings of the great who have surrendered themselves at the hallowed ſpet of the ·xxin in Saranya-Parents (Lakshmi and Narayana) -meaning the Alvars and the Acharyas like Yamuna and Ramanujs and that it is integrated in Tiruvaimoli, which is desiguated by Vedanta Desika as Multamıl Though the word Muttamil' (the three fold Tamil) generally means the grammatical (lyal) the musical (Isa:) and the dramatic (Nataka) Tamil, at specially signifios Sathakopa'a Tiruvaimoll, as it is a Tamil (Upanishad) which expounds the three Tattvas (Principles or Verities)-Chit (sontient), achit (non seatient) and Isvars (The Supreme God) hambaru-the pro eminent Tamil poet has described Tiruvsimoli' as the Tamil which expounds the three tattvas of Vedanta (Aranattın Mumma: Tamil) In the work on Rhetoric called Marad Alangaram, Sathakopa's Tiruvaimollis called . Muttamil' And Sathakopa (Nemmalver) is called Muttamil Maran The commentator has explained the word thus - Tamil which expounds the three-chit, achit end Isvara. Hence Muttamil-which means "Tiruvaimoli Henco Vedanta Dearka's designatioa of Tiruval moli as Muttamil' in its special Vedantlc classical aonso and hla oxposition thereof his Rahasyatraya Sara as such Honco tho uniqueness of Vedanta Desika's titlo to the “Teachership" of both tho Vedantas.Tamil and Sanskrit and to his special titlo as tho teacher of the Tamil Upanishad (Tamil maraiyon) Paramota Bhanga It is the rolutation of the various rival systoms which have been referred to in the Preface The other works are Paramapada Sopana, Hastigiri Mahatmya (a dance drama) Sampradaya Parisuddhi, Tattva Padavi, Rahasya Padavi, Tattva Navanita, Rabasya Nayanita, Tattva Sandesa, Rahasya Sandous, Rahasya Sandesa vivarana, Tattva Ratnavali, Tattva Ratnaveli Sangraha, Rahasya Ratnavali, Rahasya Rataavali Hrdaya, Tattratryn Chulska, Saradıpa, Sara Sarı, Abhaya Pradana Sara, Rahasya Sithamani, Anjall Vaibhava, Pradhana Sataka, Upakara Sangraha, Sara Sangraha and Sara Dipa Poetical compositions Prabandha Sara, Mummanikkovai, Nava manimalai, Adaikkalappattu, Artha Panchaka, Sri Vaishnava Didachari, Tiruchinnamalai, Pannirunamam, Tirumantra churukku, Dvaya charakku, Chamarssloka churukku, Gitarths Sedgrabe and Abart Niyama All those poetical compositions and the pooms composed in the various Rahasya works have been collected together under the namo of "Dosika Prabandha" and are being cbanted and audiod with and like th. Divya Prabandhas of Alvars Henco tho game it Desika Prabandha" or Desika Melai". Such is the magnificence of Vedanta Desika's work. It may truly bo said of them as mas in fact anid by a great contemporary Acharya that any ono of them is enough to ofect Illo of abundeace bere end to easur immortal bliss in the life beyond ·SRI INTRODUCTION TO SATADUSHANI Satadushani is a work of that mighty master of Vedanta-Vedanta Desika, which consists of one hundred refutations of the nirvisasha advaita system. Hence the name" Satadushani", Only sixty-six of them are now available. The system refuted is the nirvisesha advaita of Sankara and the system established. is the visishta advaita of Ramanuja. Vedanta Desika was an ardent follower and systematic exponent of Ramanuja's vixishta advaita. It is in the works of Vedanta Desika that the systom of Ramanuja shines in its philosophical grandeur, othical excellence and aesthetical glory. The work, as its name indicates, is essentially dialectical and is masterpioca of dialectic composition. The word "dialectic" is derivod from two Greek words which mean . to speak between', fairly correspond. ing to the Sanskrit word 'vada'. Dialectics has accordingly como to signify that branch of logic which expounds the laws and modes of sound reasoning. The process of thought is dialectical. Thought is tho very life of man and dialectics is the very breath and vigour of that life. It cannot be scoffed at with impunity. Contempt of dialoctics is an offionco against the laws of thought and is punished by even the most sober of empiricists being driven from sanity to fatuitous extravagance. Dialectics, according to Vedants Desika, offects absolution (apivarga). It is the absolution of the intellect from the fattors of prejudice and pervorsity, bigotry and malignity. It is as good as, though stopping short of, the Apiritual absolution (apavarga) of the soul from the shacklog of karma. The value of dialectics is as much intellectual as spiritual. Henco its oxcellence and nobility. The procoss of thought being diolactical, it is not always necessary for tho operation of dialectics that thoro should be two or moro miods in conflict with each other. It operates as much on a mind divided against itself as on a plurality of minds divided against ono Another. Hence the nood for, and tho utility of, gonuino dialoctics. Instances of counterfeit dialectics have not been wanting. Indeed, thoro are too many of thera. By dialectics is here meant gonuino dieloctics only. Saladushani is a modol classic of dialectics and a stately product of reasoning in rotutation of nirvisesha adroita philosophy and in vindicu. tion of viaishto advaita philosophy. Reasoniog is not an operation in vacuo. Reason oporales in the stability of promena-support. There are three distinct promanas or sources of knowledge. They are respectively pratyaksha (164suous 1690—1 ·2 SATADUSHANI porception) anumana (inferential cognition) and sabda (auditory apprehension). All the three are pramanas or knowledge-generators and each pramana 18 supremo in its own field. They function in harmony and produce harmonious knowledge Thoy together constitute the tripod of pramana and reason operates in its solid foundation on that tripod. The soundness of reasoning depends upon its operation in unison with the said threo pramana: They are not contradictory but complementary. Rea. soning is therefore a process of thinking in consonance with all the Pramanas To argue a way or argue aganist all or any of the pramanas 19 not to reason, whatever else it may be To contradict or cavıl away pramands is therefore irrational It is therefore a sine qua non of sound reasoning that at functions in conformity with pramanas That presupposes that the knowledge derived from the pramanas is faultless Though ocular perception is the sole pramana for a knowledge of visible objects, there may be faulty ocular perception and that fault is susceptible of clearance by nearer approach and closer observation It is therefore a law of reason that overy pramana should function in its appropriate sphere and function therein properly. If pramanas function in their appropriate spheres and on their appropriate objects and function therein properly then the knowledge derived from those pramanas is valid, their judgments are authentic and their authority with respect to that knowledge is incontrovertibly supreme Reason therefore has to operate in unison with the three pramanas harmoniously operating in their respective fields It means that it is not rational to contradict ocular perception inferential cognition and auditory apprehension Auditory apprehension may for the sako of convenience be called verbal knowledge. It may be doubted here that though with respect to ocular perception and ipforential cognition the statement may be true, it cannot be said of auditory apprehension or verbal knowledge, that its probative authority 18 euther valid or supreme or that it has any probative authority at all. That point therefore requires elucidation Just as ocular perception produces knowledge, so also does auditory apprehension Both are equally knowledge and equally sensuous, the ono being generated by the ocular sonse and the other by the auditory sense, the psychological process being common to both Auditory cognition is of the same quality and valıdıty as visual cognition they being equaly sensuous cognition. While the ocular sense operates in its field of form the auditory sense operates in its field of sound and therefore the respective cogautions visual and auditory, are equally valid The one 18 neither supreme over nor repugnant to the other, each being supreme in its own field The spheres of operation of the senses are well defined No sense trespasses into the sphere of another. The knowledge of form is generated by the ocular organ, the knowledge of taste by the lingual and the knowledge of odour by tho nasal all those organo operate in harmony with each other, so they all oporate Just AS ·INI ODUCTION 3 in harmony with the auditory organ and they all co-operate in generatiog organic knowledge. Hence the organic nature of knowledge. "Sabda " (word) 83 A pramona (source of knowledge) is the utterance of one who had seen and is therefore called "laplavalya" (trustworthy utterance). The words of the seer are not secondary but primary as a pramana or source of knowledge as the words are of the seer himself. The seer's words aro as primary as the seer's sight. What is pramand whon soon by tho soor does nat conse to be pramana when uttered by that very seer, On the other hand the truth seen becomes the truth uttered, and they are both generators of the knowledge of the self-same truth. So words are equally sources of knowledge and generators of knowledge. All knowledge is self-velid. The rulo is pramanyam avatal: apramanyam paratah: which moans validity is intrinsic and invalidity is extrinsic. No syo sees illusion. It sees only reality. Tho objot seen is real and the eye really sees the object. That kaowlodge is real. Whothor it is faultless or not is determined by factors extrinsic to the procoss of vision. No knowledge is therefore solf.invalid. Tho oye is not intrinsi. cally dishonest or deceitful. Organs of aonso function honestly and faithfully. Hence the intrinsic validity of knowledge and a knowlodgo of its intrinsic validity. No knowledge is in itself invalid, and knows itasls or is known in itself as invalid. Soll-invalidity of knowledgo is a soll. contradictory assertion and would result in a negation of knowlodge itsolr. Thore can be no generation of a knowledgo by that vorg knowledge negating its ova reality and validity. Such a knowlodgo cannot origlaato at all. It may be illustrated by an analogy which howover should not be pressed too far. The strong man vanquishes tho weak man. That does not mean that the weak man is an unreal man or an illusion. It only moans that the vanquisher is really the stronger of the two real men. It also means that it is the stronger that vanquishes the weater and not that tho weakor vanquishes himself. The weaker is self-valid and is roal in that self validity. Ho is as real and self-valid as the strongor but in his contest with the stronger becomes discomfitod. That sorg discomfituro establishes his reality. No reality, no condict. The conflict ostablishes and emphasises the reality. The same holds good in the roalm of knowledge Also. Somo systems of Indian Philosophy hold the contrary-hat knowledge is not intrinsically valid, but only extrlasically. Vodaatlos and Visishtadvaita Vedantins in particular maintain the intrinsic validity of knowledgo (Pramanyam Sratch) and it is one of the mula foundations on which their system is built. This principle of intrinsic validity of knowledge applies aliko to all the throa sourcos of know. lodge. All knowledge whether physical or transcendental la soll.valld as much in osseACO (svarupa) as in apprehension (nap!). Thst in substanco Whil. is what soll.validity or intrinsic validity of knowledge morns.

·4 SATADUSHANI knowledge is real and self valid, its orroneousness, if any, may be proved alıunde by another knowledge, by reason of the conclusive invulnorability of the latter Intrinsic validity of knowledge is not therefore the same as intrinslo infallibility of knowledge Knowledge is infallible or otherwise according as it is a knowledge of a thing in its entirety and in its essential utility, or otherwise A thing 18 soll existent and it exists apart from a knowledge of that thing The knowledge of a thing must completely correspond to tho verity of that thing That alone 18 right knowledge The idealistic dogma of the non existence of a thing apart from a consci ousnous of that thing suffors from repugnancy and lands itself in the roductto ad absurdum of an inevitable and inviolablo infallibility of all knowledge llence the insistence by V1818hta advaita Vedantins on the completo correspondence of a thing with a knowledge of that thing in its entirety and identity It is therefore essential to keep reality and self validity distinct from infallibility of knowledge Right knowledge at once corresponds to truth and answers the purposes of truth Hence Vodenta Desika's classical definition of pramana as “ Yathavasthita --Vyavaharanu gunan--gnanam-Pramanam" It means that essential Verity and corresponding utility are at once comprehended in all right knowledge and all right judgments Hence the undissociability even in analytical thought of essential verities from their inherent properties which at once go to establish their identity and to guarantee their utality Honce also the principle of utile sense generation (prayojanavad arthavabadhitvam) Verity and futility are incompatibles Value determines verity and imparts authenticity What has no value is no entity but more fatuous futility The knowledge of mirage as water is not right knowledge in that the mirage lacks aquatic verity and hence its erroneousness While mirage is reel and has the element of aquatic similarity at lacks the essential quality of aquatio utility and hence the error of the knowledge of mirage as water It lacks aquatic verity because it lacks aquatic utility The appearance, however, 18 real and hence the knowledge if appearance 18 itself unreal there would be no knowledge at all All knowledge 13 real and real ipso facto The knowledge is, however, faulty as what appears as water lacks the utility of weter Utility and verity are inseparable Verity is truly known only when it is known in its essential utility That knowledge is prama (right knowledge) in contradistinction to bhrama (faulty knowledge ) The theories of the various schools of Indian Philosophy with respect to 'Khyatı' and their subtle distinctions are not referred to here It is the substance of the visishta advaita view that is explained hereunder Even with regard to the visishta advaita view it has to be noted that Yathartha khyatı' and Akhyatı' are really not mutually exclusive ·INTRODUCTION 5 theories, but are different aspects of the same theory which insists on the reality of the presentation apart from the question of its unmistakennoss The following discussion is for the sake of clarity, framod in such a way as to comprehend both the aspects Cognition accordiog to Vestsłta advaitias is real Cognition 15 of a real object The object of cogaition is real It would tot be right to posit & sublation of cognition by knowledge Th, sublation, if any is really not sublation, but sublimation The simi larity in one object of cognition (ropa) is taken for the identity of another object of recollection (serpent) and hence the knowledge of serpent with respect to an object which is rope It is truly a case of mistaken identity Visual cogaition is morphic Rope and serpent are both morphically alike The morphic element in rope was related to serpent which was an object of previous cogaition with similar morphio element and by that relation the judgment "this 13 serpent" was formed On closer observation was formed the lator judgmeot " this 18 ropo On the generation of the later knowledge of ropa, the object of the earlier cognition serpont, is really not sublated but that very object was seen or experienced in its entire'y and tho morphio similarity conti nued and persisted and got correctly related to the rope The knowledge corrected the mistake Correction is not sublation but right corrolation The self same morphic factor continues It is not sublated or annihilatod It is there in the rope and continues to be in the ropo It is confirmed not contradicted sublimatod not sublated That morphic element is common to both what 13 common to both cannot contradict either and cannot therefore be sublated Tho knowledge of the rops 13 corrective w ich means rightly corrolativo The prior knowledge " this is serpent" was erroneous, because it was devious It means that the object was knowa pot in whole but in part not an idontity but in similarity and hence the error Error is due other to a defect in the organ or to obscurity in the object or to a variety of causal collo ation mental correlation and Jagrancy of mental operation Thoy are all real not chimnerical factual not fatuous The knowledge. This is yollow conch" is due to the jaundico in the oye which is a defect in the organ The judgmentsthis 23 water" (Case of anirago) "this is silvor" (caso of shell) and this is serpent" (case of rope) aro all duo either to obscu rity in the object or to derangement in the correlation and vagranog in tho operation Hence the error The delect, the obscurity and the sagrancy were responsible for the erroneous judgments Thoy aro thoroforo cases of mistakon identity One thing was taken for another by error and honco the mistaken identity Thero is taking but it is a mistako That taking is real Otherwise thero vould be no mistak, The thing taken is real and not illusion No illusion can be taken But the thing taken did not corrospond to the identity of the thing which it was taken to be The constituentolomeats which are charactoristio of that object woro only end ·6 SATA DUSIIANI sed partially present in another object and the experience of those elements alone in that object to the exclusion of others which are inalienably charactoristic of its identity that was responsible for a knowledge of the idontity of that object with the other That was becauso the characteristic elements of the object were not experienced in their entirety lo other words there was no evidenco of those characteris tio eloments The only evidence was of partial or similar elements Henco the incompleteness of the experience When however the object was experienced complotely in all its essential elements the partiality was made up and the obscurity was cleared and the experience completely corresponded to the entirety and the identity of the entity To take again the rope serpent illustration A person walking along a jungle pathway sights an object lying yonder on the way He sees a serpent He shudders and gets frightened He again looks at the objoct more closely Ho A rope His fright ceases and he proceeds further At first his know ledge was of a serpent It was a real knowledge and not mere illusion Hence his fright That fright was real and not illusion The knowlodge of serpent was as real as the fright which followed that knowledge The reality of the fright depended on the reality of the sight Later on the knowledge of rope was generated by closer observation That again was real and on its generation tha fright ceased The cossation of fright was also real and not more allusion Generation of fright and cessation of fright were both produced by the real knowledge of serpent and of rope respectively The element of serpentino similarity was partially present in the rope What was seen at first was that element of similarity which was real That visual knowledge, though real, was, however, faulty because what was seen lacked the essential verity of ophidian reptility Closer observation produced the knowledge of rope That knowledge was faultless because it was a knowledge of the object in ats entire essential verity That is the verity of inanimate ropiness which alone corresponds to the essentiality and the utility of that entwisted inabimate fibrous entity Rope is not an anaemic substratum on which robust phenomenal reptility is superimposed by illusion The ropa is not essentially a vacuous substrate for the superimposition thereon of the phenomenal prostrate of ophidian roptility The view of an essentially Vacuous substrate having a phenomenally robust prostrate illusorily superimposed upon ut liable to annihilation on the generation of an in determinate knowledge of the substrate in contentless yaourty 19, according to visishta advaltıns e contradiction As much of optios as of Seoses do not illude butilluminate psychology and therefore irrational What is seen is therefore allumination and not illusion Illumination It is a may be satiated, but is illumination all the same and not illusion mistake to confuse mistake with illusion The dichotomy of appearance and reality as if they are contradicto. The statement It ries is itself & contradictory irrationality ·INTRODUCTION (difference) 18 a make shift, it 13 & dayıce, a mora practical compromiso most necessary but in the end most indefensible" is sheer gratutious Bssumption and wholly indefensible It at once sins against dialectics and offends against optics All attempts at establishing the futility of entities are attempts at apotheosising irrationality and therefore dialecti cally inadmissible They inevitably result in the refutation of the entities themselves in all their essential utility and in the establishment of fatuous futilities as essential entities According to Vedanta Desika all endeavours to divorce utility from verity are endeavours of futility in derogation of essentiel verity and identity and therefore irrational As already stated, the knowledge derived from ocular perception like that of mirage water may be vitiated Similarly the knowledge derived from auditory perception may be vitiated by the barana (laulty viszon) or the vipralambha (deceit) of the seer who uttered the worde Defection and deception are the vitiating factors They are reasons not for denying to the suditory sepse its anherent power of knowledge generation but reasons for guarding oneself against the faultiness of the knowledge produced by defective or deceztful utterances. Similarly with reference to every sensuous organ which produces knowledge it is an axiom of the law of cognition that each senso or organ is a source of knowledge and all untainted knowledge produced by untainted senses is authentic Being authentic their judgment is inviolable On this epistemological foundation rests the presumption of human trustworthi. Hence its rationality, utility and mobility. This basic theory of knowledge, the source of Inowledge, and the intrinsic validity of knowledge is the cornerstone on which the logic and the technique of genuine dialectics as founded Dialectics has therefore to function in all its potency and rectitude and in all its purity and percipience in accordance with the truths established by the invulnerable testimony of perceptual, inferential and auditory cogaition That "rord" or trustworthy utterance (apta vakys) 23 a distinct source of knowledge is a unique contribution of Indian, particularly of Vedıç, philosophers to epistemology. It is 10 that contribution that aputamology abides and functions to advantage in its scientific excollenco and philosophic grandeur Hence its applicability to all sciences natural and physical, metaphysical and spiritual Western philosophers wero not alive to it and even the few who might be regarded as having been dimly conscious of it had, in effect, politely bowed it out. The result is that a vast and rich field of knowledge in fact the vastest and richeststood either contemptuously Licked out or deferentially bowed out lloace the struggle of even tho mightiest of them with concepts like fæturo, Matter, Afind, Region, Causa Timo Idee, Form, Lan, Impora'iro apda whole host of them which romain incomplete and dubious and therefore unexplained and obscure for want of one of the primary promanas Tho Dess ·6 SATADUSHANI partially present in another objoct and the experience of those elements alone in that object to the exclusion of others which are inalienably charactoristic of its identity that was responsible for a knowledge of the idontity of that object with the other That was because tho characteristic elements of the object were not experienced in their entiroty In othor words there was no evidonco of those characteris tio eloments The only evidence was of partial or similar elements Hence the incompleteness of the experience When however the object was experiencod completely in all its essential elements the partiality was made up and the obscurity was cloared and the experience completely corresponded to the ontirety and the identity of the entity To take again the rope serpent illustration A person walking along a jungle pathway sights an object lying yonder on the way He sees a serpent He shudders and gots frightened He again looks at the object more closely He sees a rope His fright ceases and he proceeds rther At first his know ledge was of a serpent It was a real knowledge and not mere illusion Hence his fright That fright was real and not allusion Tbe knowledge of serpent was as real as the fright which followed that knowledge The reality of the fright depended on the reality of the sight Later on the knowledge of rope was generated by closer observation That again was real and on its generation the fright ceased The cessation of fright was also real and not mere illusion Generation of fright and cessation of fright were both produced by the real knowledge of serpent and of rope respectively The element of serpontine similarity was partially present in the rope What was seen at first was that element ol sirailarity which was real That visual knowledge, though real, was, however, faulty because what was seen lacked the essential verity of ophidian roptility Closer observation produced the knowledge of rope That knowledge was faultless because it was a knowledge of the object in ata entire essential verity That is the verity of inanimate ropiness which alone corresponds to the essentiality and the utility of that entwisted inanimate fibrous antity Rape is not an anaemic substratum on which robust phenomenal reptility is superimposed by illusion The rope is not essentially a vacuous substrate for the superimposition thereon of the phenomenal prostrate of opbıdian roptility The viow of an essentially Vacuous substrate having a phenomenally robust prostrate allusorily superimposed upon at liable to annihilation on the generation of an in determinate knowledge of the substrate in contentless vacuity is, according to visishta advaiting a contradiction as much of optios as of psychology and therefore irrational Senses do not illude butilluminate Illumination What is seen is therefore illumination and not illusion may be vatiated, but 18 illumination all the same and not illusion It is a mistake to confuse mistake with illusion The dichotomy of appearance and reality as if they are contradicto The statement -It ries is itself a contradictory irrationality ·INTRODUCTION 7 (difference) is a make shift, it is a device, a mere practical compromise most necessary but in the end most indefensible" is shoer gratutious assumption and wholly indefensible, It at once sins against dialectics and offends against optics. All attempts at establishing the futility of entities are attempts at apotheosising irrationality and therefore dialectically inadmissible. They inevitably result in the refutation of the entities themselves in all their essential utility and in the establishment of fatuous futilities as essential entities. According to Vedanta Desika all endeavours to divorce utility from verity are endeavours of futility in derogation of essential verity and identity and therefore irrational. ness. As already stated, the knowledge derived from ocular perception like that of mirage water may be vitiated. Similarly the knowledge derived from auditory perception may be vitiated by the bhrama (faulty vision) or the vipralambha (deceit) of the seer who uttered the words. Defection and deception are tho vitiating factors. They are reasons pot for denying to the auditory sense its inbøront power of knowledgegeneration but reasons for guarding oneself against the faultiness of the knowledge produced by defective or deceitful utterancos. Similarly with reference to every sensuous organ which producos knowledge it is on axiom of the law of cognition that each sense or organ is a source of knowledge and all untainted knowledge produced by untainted aonsos is authentic. Being authentic their judgment is inviolable. On this epistomological foundation rests the presumption of human trustworthi. Hence its rationality, utility and nobility. This basic theory of knowledge, the source of knowledge, and the intrinsic validity of knowledge is the cornerstone on which the logic and the technique of genuíno dialectics is founded. Dialectics has therefore to function in all its potency and rectitude and in all its purity and percipience in accordance with the truths established by the invulnerable testimony of perceptual, inferential and auditory cognition. That "word” or trustworthy utterance (apta vakya) is a distinct source of knowledge is a unique contribution of Indian, particularly of Vedic, philosophers to epistemology. It is in that contribution that opistomology ahines and functions to advantage in its scientific excellenco and philosophic grandeur. Hence its applicability to all sciences.natural and physical, metaphysical and spiritual. Western philosophors were not alive to it and even the few who might be regarded as having been dimly conscious of it had, in effect, politely bowed it out. Tho result is that a vast and rich field of knowledge-lo fact the vastest and richeststood either contemptuously kicked out or deferentially bowed out. Ilonco the struggle of even the mightiest of them with concepts like Naturo, Matter, Mind, Reagon, Causs, Time, Idee, Form, Law, Imporalive and a whole host of them which remain incomplete and dubious and therefore unexplained and obscure for want of one of the primary pramanas. The ·8 SATADUSHANI exposition therefore by many modern Indian writers of Indian, parti cularly Vedantic, philosophy in terms of and in accordance with the opisteraology and the phraseology of western thought and convention necessarily suffers from the imperfection and inaccuracy inherent in that thought, phraseology and convention It is ayon misleading in many essential respects lhe nature, weight and effect of sabda pramana (verbal knowledge) which has profoundly influenced the lovestigations and con clusions of all systems of Vedanta has other been deliberately disregarded or apologetically slurred over Hence the imperfection of their exposi tions A deep and thorough acquaintance with the theory and sources of knowledge in their entirety is essential to a correct and proper under standing and appreciation of the various systems of Indian philosophy particularly the various Vedantic systems The broadbased comprehen 81v9 and complete noetics of the Indian philosophers is of universal app ion To state that trustworthy utterance is 4 vaid source of knowledge is merely to state a scientific proposition portaining to the law of thought It is truly and primarily a law of thought It has no religious flavour about it It applies as muoh to socular as to sacred utterances Sacred utterances are sources of knowledge not because they are sacred but because they are trustworthy Similarly secular utterancos are sources of knowledge not because they are secular but because they aro trustworthy The classification of sacred and secular is unscientific The one is not a negation of the other Ulterences whether sacred or secular cannot operate in contradiction of untainted ocular perception So far it was shown that the three sources of knowledge as sources, that is as gonerators of knowledge are each distinct from the others, that the knowledge generated by each source 13 self-valıd, and that orror, if any, is extrinsic and has to be established aliunde According to some schools of Indian Philosophy, verbal knowledge though held to be a sourco of knowledge is subsumed or contained either under perception (pratyaksha) or inference (anumana) and 18 not regarded as a distinct source The Visishtadvaita School, however, in view of the nature as well as the vastness and importance of sabda (word) maintains its distinctaess as a Though sensuous like perception verbal knowledgo is not im mediate rhough cognitive like inference it is not argumentatively deduced but instantaneously produced Not being immediate at is distinct from perception Not being deduced at 14 distinct from inference It is therefore distinct as a pramana and is, in its distinct status, sui generis Verbal knowledge is not immediate It is not immediate to the hearer It is not immediate to him because it is pot origiaal to him as at did not originate in him It was only communicated to him by the utterer in whom it originated The moment the hearer soes it himself, at ceases to be mediate and becomes immediate The mediate knowledge-the knowledge generated by the verbal medium-can be and has to be seen in Source ·INTRODUCTION 9 immediacy by the hearer himself, when the knowledge becomes immediate to him Therefore verbal knowledge though as a source of knowledge is real, self valid and authentic, being mediate has to become immediate la all the abundance and utility of self-percipience and self experience in which it has to fructify and fulfil itself That it does in the process of perception or intuition Verbal knowledge, per se, is unfruitful It has to be self experiencod by the hearer The verbal knowledge that the mango fruit is sweet, however valid and authentic, remains per se unfruitful to the hearer until bo tastes at himself It as by his own lingual experience that his verbal knowledge becomes fruitful and therefore immediate Hence the Vrsishtadvaita view that mero verbal kaowledge of Atman (soul) Supreme and individual-not being immediate is neither sufficient nor efficient per se to generate an immediate experience thereof All verbal knowledge according to Visishtadvaita will become immediate only in sensuous perception, yogio apperception or transcendental intuition (divyadrahtı or anubhava) as the case may be The above discussion leads to a further consideration of the nature of verbal knowledge as far as the hearer is concerned Words have a double aspect sound (sabda) and sense or moaning (artha) While the sound as apprehended by the auditory organ as soon as the word as uttered, a simultaneous apprebension of its meaning depends on an antecedent knowledge thereof in the hearer While its sound-illumination 23 instantaneous, its senso-illumination is dependent on the knowledgo of its meaning in the hearer Words and their meanings are intrinsically related and that relation is congenital (autpattıka) and not conventional (sanketika) The theory that the relation between word (oabda) and senso or meaning(artha) should havo had ats origin inconvention as a gratuitous assumption On the contrary, thero sa Panini's Siksha and Vyakarana-a marvel of vocal and verbal science, expounding in all soientific excellonco the genesis and nature of the emissions of human breath, of the modula tions of human voice and of the articulations of human words and their inherent sense- presive potopcy Katyayana the equally mighty author of the vartıka on Panini's autras, has declared that sabda (word) 13 oddha (established) thet artha (meaning) 19 siddha (established) nod that their sambandha (relatser) isuddha (establisbed) whereby the law that words (Sanskrit and particularly Vedic words) have inherent sepss-expressive potency has been declared It means that words (Sapskrit) thoir meanings and the relation between them are established and exist independently of and antecedently to the utterers of words and the knowers of their meanings, which is tantamount to, if not the sate as, saying that tho relation of words to their meanings 11 etoraal Panini and hatyayana were not the first to expound that law of words (Sanskrit and particularly Vedic) They were preceded by many masters of verbal science to them it was a law obtaining from a remote antiquity as good as eternity and not a convention of yesterday arrived at expressly or tacitly by 1690-2 ·10 SATADUSHANI A fow or many mon in assemblage Jaimini has also declared to the some affoat Vodanta Desika has adverted to the theory of a conventional origin of word meanings and rojocted at for want of evidence as to the authorship of tho convontion The theory of a fortuitous origin drawn from the analogy of ghunakshatakshara or ghunakahara (its abbreviated form) called ghunakshatakshara nyaya (norm incision word maxim) has been held by Vedanta Desika to be equally unacceptable and therefore rejected The said Nyaya (marım) has its origin in the analogy of the fortuitous formation of letter liko inclo1ons caused by insects or worms in troes or leaves The causation of the letter form by entomical incision is purely a matter of chance and the maxim is accordingly applied to denote a fortuitous occurrence Vedantins maintain that the conse generative potency of words 13 iatriasi0 to words and is not a matter of fortuitous coincidence either If however the theory of evolutionary origin is resorted to, thon a simultaneous evolution of both word and meaning, being more natural and rational than en evolution of word and meaning at different times has to be accepted and it is not repugnant to the Siddha theory of Panini and Katyanane and of Vedantic philosophers In this connection it may be noted that Vedantins are evolutionists Vedantıns, other than nervlaesha advaitins, accept the doctrine of evolution (pariama) and in so far as evolutionary science functions properly in its own field, it is acceptable to Vedantias other than mir visesha advaitins, who do not accept Parinama (evolution), but only vivarta (illusion) The field of evolutionary sciende is the field of adhr bhuta (matter) The field of adhyatma (soul) lies wholly outside of that of adhibhuta If evolutionary science 23 to be a science, as it undoubtedly us, at has to function, as it should, in its own field and submit to the judgment of the adhyatmic science (Vedanta) operating in its field Similarly if adhyatmic science is to be a science es at undoubtedly 25, it has to function, as at should, in its own field and subrait to the judgment of the adhubhautro science operating in its field Speaking of a great man of science another great man of science said that when he opened the door of his oratory he closed that of his laboratory That great man of science WAS fully conscious of the limitations of the sphere and operation of his science the harmonious complementarity of all sciences and the organic nature of true knowledge is appreciated, there would be no need to close either door Just as in the adhibhautic field the judgment of the adhibhautia science must prevail and all other sciences have to yield to it, so also in the adhyatmic field, the judgment of the adhyatmic science must prevail and all other scienoos have to yield to it The complementarity of the edhibhautic and adhyatmic sciences should be acceptable to scientific and dialectic minds A man who had been alive yesterday became dead ·INTRODUCTION 11 to day. The organic corpus of yesterday became the inorganic corpse of to-day How did the organism of yesterday evolve into the cadaver of to day? Is it a case of evolution at all! The solution of yesterday has evolved into its own problem of today. That problem is the parting, if not the breaking point of evolutionary biology It cannot go beyond at, for if it does it has to break itself It cannot postulato either an annihila tion which would be destructive of the truth of the indestructibility of matter or a rebirth which would be repugnant to the evolutionary process Goneration still remains a mystery to materialistic biologists. Birth is no more a germinal accident of the bed room than death is a terminal accident of the sick room The existence of life before birth and after death is beyond the ken of evolutionary biology Sabda is the pramana in that behalf and it is in that pramana that life as well before birth as after death and even in between to a very large extent, would find its elucidation, fully and truly. Even the most unflinching materia lists have accepted verbal authority, though perhaps unwittingly Many evolutionary materialists have not seen the discoverer of the evolutionary law of natural selection They have neither seen him experiment nor seen his experiments They have not themselves made the experiments and investigations which he is said to have made They merely rely on and repeat what he said That reliance is really a reliance on sabda or aptavakya trustworthy utterance Reliability of words es pramana 13 inherent in the very marrow of man's consciousness and is one of the basic laws of thought While their reliance on the discoverer's words for what he had said 15 legitimate their reliance on it for denying the existence of adhyatmic science and the validity of its judgmont in its field is incompetent Speaking of such denials a great man of science said that their assertions may be true but their denials are absurd The discoverer mad no such denial It is in fact far more than what the discoverer himself claimed for his evolutionary science It is an evolution, it is said, in which the nervous system attains its fullest development and in which finally mammalian nature attain. human consciou ness The Indian Charvaka or Lokayata as he is otherwise called, the very prince of materialists, whoso only pramang is sensuous perception, has thousands of years ago declared to the following effect - All things in creation exist only for men's cardal enjoyment There is no other purpose discernible in their existence The four primordial olements-fire, air, earth and water in their chemical composition generate the quality of thought thero 13 ao such thing as soul (atma) apart from the thinking principle which is the chemical product of organic matter when the body is burat that principle (atme) is burnt with it the wis ahould not bother about the aimabut should enjoy themselves as long as life lasts "As long as lıfe lasts enjoy the pleasures of life Death is inescapable There is no virtue, there is no « AII vice , run into debt and drink the ghee " is his comforting gospel ·12 SATADUSHANI that comes into being deserves to perish." "All progress is progress to the grave," " Are there forces in nature which can reconvert the dead system into its original state of glowing nebule and reawaken it to now life? We do not know." Such are the confessions of eminent materialistic scientists. Materialistic biology does not tell us anything about the antecedent existence of the foetus or of the post mortal existence of the quondam organic beings. It does not, because it cannot, explain and account for the difference between the corpus and the corpse. It lies wholly beyond its kon. A science which does not, as it cannot, explain and account for man's prenatal ordination and post-mortal destination which can neither assert nor deny such an ordination and destination cannot truly be regarded as a complete science. Its function is properly confined to the field of perceptible matter and its transient evolutes. That as already stated is the field of adhibhuta. The knowledge gained from the adhyatma science is not a sleeping opiate as regarded by some and the knowledge gained from adhibhuta science is not a shocking nausoate as regarded by others. Henco the incompleteness of adhibhauatio scionc. and the necessity and utility of the one univorsal and all-illuminating adhyatmic science-the Queen of Sciences, which fully explains the nature of man and creation and satisfies the need of all mon and the wholo man. "Among sciences I am the adhyatma scionco" declares the Lord in the Gita. That is the science of Vedanta-tho one Supreme Sabda (verbal knowledge) and the one aptavakys (trustworthy utteranco). Aptavakya (trustworthy utteranca) or sabda (verbal koowlodge) is and has been hold by the Vedic philosophers to be a distinct sourco of knowledge as much and as good as sensuous perception. Its necessity and influence on thought and life cannot be deniod or minimised away. Its knowledge-generating power is inherent. The word apta in the expression apta vakya means, as Vedanta Desika has explained, one who saw a thing as it is and uttered it as he saw. Henco the trustworthiness of his utterance, Only the hearer should have a knowledge of the meaning of the words in order that those words may gonorate knowledge in him, Trustworthy utterance is, as already stated, a vast and rich source of knowledge-in truth the vaatest and richest. Porception is momentary and transitory. It passes into the momory of the percipient eod gots impressed in it and thereaftor it becomes not a mattor in percoption but a matter of remombrance. Perceptual knowledge is subjective and exclusive to the percipiont and nono olso can participato or sharo in it. Utterancos, how. ever, handed down by word of mouth or reducod to writing ara permanent and a whole world of knowledge is disseminated in utterance and communicated to others who in that communication share it with the soors thoreof. Knowledge gets accumulated and preserved in words and communicated in uttersco to others. fence the magnitude and magníficonce of words as a source ol knowledge It may truly bo sald that it is in words that knowledge truly lives. It is in words that the gulf ·INTRODUCTION 13 between the sensuous and the supersensuous is truly bridged Honce the magnificenco of apta vakya as a source of knowledge Words accordingly, constitute the ropertory of all knowledge, physical and metaphysical secular and sacred Men of kaowledge, scientific and philosophical, have tacitly recognised trustworthy utterance as a source of knowledge, and have taken the truth of utterances on trust without themselves starting the investigation ab initio and seeing for themselves de novo the truth of the words uttered Successors start from where the forerunners left Successors do not start the whole thing over again and investigate itafresh from the beginning except of course where reinvestigation is called for To accept trust worthy utterance as a source of knowledge 19 natural and rational It 13 & rational necessity The entire rational world has been Acquiescing in it, acting upon it, adding to at and benefiting by at Hance the rational insistence thereon by Vedantic philosophers Only then knowledge would be complete, organic and universal and therefore trua Bod good Sources of sensuous knowledge have their own limitations organic and functional, spatio-temporal and circumstantial Each organ of sense 13 confined to its field and its operation is restricted to that field The knowledge of form is generated by the ocular organ, of odour by the nasal, of taste by the lingual, of temperature by the cutaneous and of sound by the auditory Knowledge of objects pertaining to one field cannot be generated by an organ to which that field 25 foreiga and forbiddon sed in which it is not competent for that organ to operate at all Thero can therefore be no conflict of knowledge in so far as knowledge 19 sensuous That is because each organ of senso is fitted by nature with the capacity to operate exclusively and faithfully on objects pertaining to the field marked out for each as its own It means thatat would not be competent for an organ of sense alther to affirm or to deny the knowledge generated by another organ functioning in a field which 19 exclusively its own as the former has and can have no operation in the field of the latter and therefore incapable of producing any knowledge affirmative or negative pertaining to that field Even within sts own field each sense 29 subject to spatio temporal and circumstantial limitations The perceptual organ can affirm or deny the existence of an object within its cognitive competence at a certain time, in a certain place and under certain circumstances It can neither affirm nor deny its existence at all times in all places and under all cir cumstances because its potency is limited spatio temporally and circums tantially in many respects and in many ways Those limitations cannot be transgressed A knowledge of heat and cold is exclusively within the field and within the ken of the cutaneous sense The knowledge produced by that sense as to the temperature of an object is unquestionably authentic and it is intolerent of any contradiction by any other organ- ·14 SA I'ADU'S A. I Yisual or vorbal. While that is so the limitations on that competency cannot bo disregarded Even within its own field the potency of the outaneous sonso, like all other senses, is limited and conditioned in many ways It cannot tactually experienco heat and cold above and below & certain degroo of temperature as any attempt at such an experience would rosult in the organ itself becoming impaired and damaged thereby losing its very capacity to gonorate any knowledge thereof Such a knowledge howovor-a knowledge above and below a certain degree, can be derived by mechanical means which can serve as trustworthy substitutes for tho cutaneous sense Thermometer serves as such a substitute and a know ledge derived by a correct reading thereof 15 as trustworthy as the knowledge produced by the organ itself The knowledge of temperature produced by the thermometer is however mediate and not immediate as at is not taotual and original but mechanical and substitutional That however doos not rendor the knowledge any the less authentic on that account If any, it is free from the element of relativity involved in the temperature of the cutaneous organ Similarly word is the sole source of knowledge with respect to metaphysical and transcendental entities and truths Its mediacy 10 no way detracts from its authenticity and authority. Physical organs of sonse cannot penetrato into and oporate in mataphysical and transcendental fields They are exclusive only to words and trust worthy words can alone operate therein and generate a knowledge thereof. According to Vedantins, Veda is that word, that aptavakya (trustworthy utterance) which generates an authentic knowledge of spiritual and metaphysical entities and truths, and its authority in the spiritual and metaphysical fields is supreme Verbal knowledge like perceptual knowledge may be erroneour The two grounds of error are, as stated already, mistaken cognition and deceit on the part of the utterer In their absence utterances are authontic and their authority in supersensuous field is supreme As regards the Vede according to Vedantins, it is free from both the said vitiating factors because of its non authorship It is being handsd down by word of mouth in the sam. verbal and lateral sequence from a remote antiquity as good as eternity and no vitiating factors can therefore be legitimately predicated of at The general presumption of verbal trustworthiness is rational By the common consent and conduct of enlightened and rational minds from the remotest antiquity with regard to the Veda that presumption has hardened into a certainty Hence the infallibility of the Veda and the supremacy of its authority in matters metaphysical and spiritual The above is a broad summary of the Vedantins' view of Veda pramanya (the authority of Veda) It has to be fully appreciated for a proper understanding of the Vedanta Philosophy The theory of Veda- Pramanya (the authoritativeness of veda) 18 Dot an argumentum ad vore cundiam Enough has been stated above with respect to the view that Yeda is the pramang regarding transcendental and spiritual verities ·INTRODUCTION 15 only remains to indicate the view of V1818hta advaita Vedantins in parti. cular, with regard to the authority and the eternity of the Veda which has been fully propounded by Vedants Desika in his Sesvara Mimamsa, Tattvamuktakalapa, Nyaya Parisuddhi, and his other works According to him Veda is the eternal will and ordinance of the Supreme Being who is all knowing, all powerful, all merciful, all pervasive end all-controlling. Being the will of the Supreme Being it is as eternal as Himself. The Suprema Being is not the author or the maker of the Vede. It is co-eval and co existent with the Being Himself It is revealed and communicated to and seen by devoted rishis (sears) who see it with the transcendontal yogic eye, an eye wholly different from the carnaleye, and 29 being handed down by word of mouth from the remotest antiquity in the same sequence of verbal collocation in which it was revealed and seen. The Brihadaranyaka Upanishad declares that the Veda as the breath (nrayasitam) of the Supreme Being (Mahato Bhutasyo). The breath of a being is not made by the berng The being is not the author of the breath. It is the very vitality of the being The being and the breath of the being aroco eval and co existent If the one is negated the other stands Degated ipso facto So are the Veda and the Supreme Being Veda is not a book. It is the very breath of the Supreme Being Such is the unique relationinherent and eternal between Veda-the breath, and the Supreme Baing the Breather He is not its maker or author. The infallibility of the Veda is founded on its non-authorship Vedic knowledge is a knowledge of the Universe as constituted in as controlled by, and as sustained for the Supreme Being It illuminates truth, Impels conduct and inspires worship It is declaratory and mandatory. Hence its veracity and sanctity, eternity and universality By the expression eternity of the Veda' is meant the eternity of the verbal and literal gequence of the entire Veda Accordingly a correct knowledge of Reality transcendent and spiritual, has to be derived from a correct understanding of the Veda, which is the one pramana with respect thersto It is so doclared by Badarayane in the third Adhikarana of Brahmagutra The theory of the authority of the Veda in the adhyatma field 18 pot therefore a mere argumontum ad verecundiam. The Veda is 0 more dages about supersenspous entities than the eye is about sensuous entities. Reason cannot operate in derogation of the illumination of transcendental entities by the Veda any more than it can in derogation of the illumination of sensuous entities by the eye. The topics of disputation dealt with and the conclusions reached and affirmed in Satadushani would show how vast and profound they are and how much they impinge on very many branches of knowledge and how they endeavour to rationally establish the harmony of all untainted knowledge and the organic concord of the catire Yeda tho one harmony of all knowledge ·16 SATADUSHANI Veda is probans (pramana' proof): Brahman is probandum (prameya well proved : object of proof). " Well proved" means authentically and harmoniously proved. Brahman is well proved by the Voda because He is proved by the Veda without contradicting other pramanas and without contradicting itself Honce its authenticity and harmony. It has to be understood in that harmony. Every string of the Veda must give ata sound in such concord as to produce a symphony of all sounds and a harmony of all pramanas. No string should be jammed and no sound should be stified so as to produce either aphony or cacophony Saladushani, 43 well as the other works of Vedanta Desika are devoted to the establishment of Vi818hta advarta, which, according to him, is the one symphony of the entire Voda and the one harmony of all pramanas " Brahman whoso prakaras (particulars) are the entire chit (sentient) and achit (non sentient) is the one sole Reality. Though the prakarı (Brahman) 18 quite different from the (prakaras) (chat and achit) and the prakaras are themselves quite different from one another, as the unity of the visishta is intended to be expressed by the Veda, oneness is afirmed and any other apart from it is negated. Otherwise there would result confusion and conflict of all pramadas, is the declaration with which the Nyayasiddhanjana of Vedanta Desika opens. That is the declaration of the law of unity in variety, of identity in diversity, whose validity and universality have been fully investigated and olucidated in various aspects and under various topics in Satadushaol as well as his other works It is the law of 11818hta unity, of visishta identity, the one law declaring the principle that unity in difference, identity in diversity, is the basis of all reasoning, all knowledge and all experience To deny that law is to deny all reasoning, all knowledge and all experience The differences are neither outside of, nor repugnant to, the unity It is the very unity of the entity holding the entirety together in irrefragable integrity and indelible identity The variety is inseparable from the unity and the diversity from the identity, though on account of their essential distinctnoss they stand distinguished in analytical thought The Identity permeates the entire system and the differences are the differences of the identity. Diversity is not contrariety or repugnancy It is the diversity of the unity and it is sustained and maintained, illuminated and manifested, in the unity. To empty the unity of its diversity is to make travesty of the unity itself, That 29 the true nature of unity in diversity. V1818hto ad asta is that unity. Hence the name vi818hta advarta (organic non duality)-the system of Ramanuja and Vedanta Desika The phrase Vi818hta advaita means the oneness of vi818hta and it is used in contradistinction to nirvisesha advarto-the system of Sankara. V1818hta advarta does not mean .qualified monism' as has been wrongly rendered by some. The question therefore Is whether onefoss' or i monism is integrative (V1818hta) as Rambuja holds or privative (nim 01803ha) as Sanksra holds. Difforence (chit and achit) according to ·INTRODUCTION 17 91 Ramanuja pertain to Brahman as prakaras and hence his organic monism Differences according to Sankara are superimposed illusions and repugnant to Brahman and hence his privative monism How do the Vedas stand ? What do they declare t it is that question that has to be answered in accordance with the Vedic declarations on harmonious and rational understanding thereof without doing violence to any pramang Vedic utterances may, for the sake of convenience, be grouped under three heads: The first may be grouped under the head “Differenco utterances" (Bheda srutt) eg_"Know the controller (Brahman) as different from the controlled) chit" " Know the enjoyer (chit) the enjoyed (achit) and the controller (Brahman)" " Ho (Brahman) the eternal among the eternals, the sentient among the sentients, the One among the many fulfils desires" " The two-one the knower 'Brahman) and the other the non-knower (chit), one the controller (Brahman) and the other tho non controller (chit)”. “ The one God oroates earth and heaven, makes the entire universe and protects all " etc The second may be groupod under the head “Non differenco utterances" (abhoda oruti), o g. « All this verily Brahman" " The knower of Brahman becomes Brahman itself". « The one alone without a secondº « That thou art", “I am Brahman" etc The third may be grouped under the hoad "unitiva utterance” (ghataka sruti) eg “Who stands an earth, who is insido earth, whom earth does not know, whose body (sarira) 16 oarth, who controls earth from within, He is thy soul (atma) immanent controller and bliss who stands in water, who is inside water, whom water doos not know, whose body (sarira) 18 water, who controls water from within, He is thy soul immanent controller and bliss who stands in firo He is thy soul, immanent controller and bliss (the intervening words omitted are similar to those occurring in the previous sontences and they have to be read mutatis mutandis in this sontence and those that follow) who stands in sky He is thy soul, immanent controller and bliss. who stands in air He is thy soul, immanent controllor and bliss who stands in heaven He is thy soul, immanent controllor and bliss who stands is sun He is thy soul, immanent controller and bliss who stands in directions He is thy soul, immanent controller and bliss who stands in moon and star He is thy soul, imminent controllor and bliss who stands in ethor He is thy soul, immanent controllor and bliss who stands in darkness. ..He is thy soul, immanont controller and bliss who stands in light He is thy soul, immanent controller and bliss who stands in all beings llo is thy soul, immanent controller and sliss who stands in vilal drrath Ho is thy who atands in mouth ... is tt who stands in eje - H. who alands in ear. 11. who stands in mind.... who stands in skin 11 thy soul, immansnt controllor and bliss 16903 . is tt, ·18 SÅTADUSHANI is thy soul, immanent controller and bliss who stands in soul He is thy soul, immanent controller and bliss who stands in sperm Ho 18 thy soul, immanent controller and bliss unseen seer, unheard hoarer, unthought thinker, unknown knower, none other than He is the seer, none other than He is the hearer, none other than He is the thinker, none other than He is the knower-He is thy soul, immanent controller and bliss"." He is the soul of all beings being immanent in them and controlling them all " etc According to Ramanuja a close examination of the three sets of Vedic utterances-all of which being Vodic are of equal validity and authority-would show that they all declare with one voice the truth of unity in diversity. Hence the declaration by Vedanta Desika of the symphony (eka kantha) of all Vedantic utterances It is the one symphony of all texts and the one harmony of all knowledge Perception should not be violated Logic should not be perverted Words should not be distorted They have all to function in absolute rectitude and complete harmony. Only then will knowledge be true, good and beatific The third set of Vedic utterances set out above at once declares the unitive law of visishta or organic (body--soul) oneness in the most explicit terms and elucidates the truth declared by the other two sets It has in truth sounded Vedic harmony and furnished the entire Voda with a dictionary so to say, in the light of which all Vedantic utterances dualistic and monistic have to be understood Vedantic ononess according to Vedanta itself, 16 an all comprehending and all uniting oneness That oneness is organic and not mathematical or numerical, integrative and not privative or sublative The relation between Brahman (th. One) and the universe of chit and achit (all) is that of soul and body-an indissoluble and inviolable organic relation the relation of body and soul Hence the diversity Hence the unity-a unity in diversity, A unity in roality Hence the validity and equal validity of the dualistic and monistic declarations aud their organic harmony The disputations in Satedushanı are, in the main, disputations in vindication of visishta oneness and in refutation of nirviscsha oneness They establish the validity of the declarations made by Ramanuja za the first adhikarana of his magnum opus-Sri Bhashya Before proceeding to enumerate the topics dealt with in Satadushant and indicate their purport it would be desirable to give a brief outline of the vi818hta advartins' view that words are incapable of expressing or indicating a nervisesha entity or bare beingness, a knowledge of which is necessary for a proper understanding of the various vadas elaborated in the work in fact, according to visishta Advaitins no pramana perception, inference or word-can establish a nirvisesha entity at all The present explanation is with regard to the incapability of words expressing or ·INTRODUCTION 19 indicating a nervisesha entity The same holds good with regard to perception and inference It is as follows Words are essentially expressive of gense and all cente, whether primary or secondary, 18 of a vinushta entity and not of & neruisesha entity In fact, according to visishta advazting, the phrase nirvleesha entity 1$ & contradiction in terms If it 13 an entity, at 23 ipso facto & V1818hta if nirvidesha it is no entity at all but more futality (tucche) No word ezther in its primary or secondary sense is expressive or indicative of nuruisesha futslity To empty words of their inherent tiseshas is a mental trick and not a vorbal function, primary or secondary Nirvisesha advartıns, how over, rely on some analogies or maxims eg - Branch Moon", "Thief Stake" etc in support of their view of the capacity of the words to indicata niruisesha entities, and of visishta entities being creations of the mind When it is said that the moon is in the branch (of a treo)', say the nervisesha Advaitins, at is not the primary or lateral meaning of an Actual location of the moon in the branch that is intended What however is intended is only the secondary or extended meaning of the branch being an indicative of the moon The primary meaning is that the moon is locally situate in the branch That obviously not being the case, the intended meaning has to be understood as being that the moon 18 indicated by the branch Hence, according to nirvisesha advartins, the propriety of the secondary meaning and the secondary sense illuminating capacity of words and therefore the propriety of words indicating nervisesha entities Thr vissshta edvaitins refute at thus -The question 16 not whether words have in certain collocations and in certain contexts to be understood in their primary or secondary sense That would depend on the particular collocations and contexts The real question however, 18 whether words either in their primary or in their secondary sense are capable of expressing or indicating a nirvisesha entity The analogy of Branch moon' is really repugnant to the theory of nirvisesha advaitins According to visishta adveitins the moon indicated by the secondary sense 13 actually a viershta entity shining in the plenitude of its characteristic lunarity The entity moon remains the self same vtarshta in both the senses, and does not become nirvisesha in the secondary sense Otherwise there would be no moon at all either to be primarily expressed or secondarily indicated Similarly also with regard to the branch Whether what is intended as the primary sense of location in or the secondary sense of indicated by', the branch is and remains the self same visushta entity shining in the distinctness of its characteristic branchiness The secondary sense of the non situation of the moon in the branch or vice versa or the indicative relation of the branch to the moon or vice versa, does not establish the nirvisssha character other of the moon or of the branch On the other hand the very indication as affirmative of their utsishta character without which tbere would be nothing to indicate at all Affirmations and negations, expressions and indications can only ·20 SATADUSULANI The very ba of, and an relation to 11818hlas only, and not nerviseshas nocossity for a resort to secondary sonso arises from the roality of the Violahta nature of tho entity unto whose fitness the meaning is in certain contexts agreeably and appropriately restrained Simileriy also with rogard to the theory of mirvisesha advaitins as to tho negativo or privativo capacity of words (badhartha), in appositional Caso-rolation or correlation (samanadhikarang) supported by the analogy of tho elliptical phrase " thief stako" A person sees an entity as thief' and gets frightonod Ono who is near by and who knows it is only a alako tells him thiof stako' In this phrase the word throf' which is in apposition with stake'is not predicative of furacity in the stake but 18 privativo of it from the state whose more being 13 alone affirmed From this niruisesha advastis argue that words predicative of viseshas with rogard to ontities should understood not in their literal or primary senso of predication but in their secondary sense of privation So understood the resultant sense 19 a mirvisesha and not a viteshta entity. Here again, according to visishta advaitins, the analogy relied on by the nervioesha advaitins is equally fallacious and repugnant to tho nirviseaha hypothesis Thief and stake are equally vigishta entities In the elliptical phrasothiof stake' what is negated is furacity with respect to the stake and not the stakeness of the stake itself The stakoneas of the stake in all its characteristic identity as stake stands predicated and affirmed and it is that affirmative knowledge of the v1818hta atake entity that corrected the thief knowledge, ie the knowledge of the thievishness with reference to that stake The entity whether thief or stake is equally vrsishta Nether is nor becomes nervisesha, each having and continuing to have its own characteristic identity Hence the fallacy of the analogy and its repugnancy to the reruisesha theory This is further considered below under the thirty second Vada It is also argued by nirvleesha advartins that appositional words which are expressive of the essential characteristics of entities are to be understood not as predicative of their inherence in the entities but as merely negative of their opposites in them Thus for instance in the Upanishadic phrases " Brahman 18 truth” " Brahman is blues" etc the words " truth", "bliss" etc are to be understood not as predicating #truth', bliss ' etc as adhering in Brahman but as negativing or removing from Brahman the opposites of truth', bliss etc , so that what is indicated by those words is a bare Brahman bereſt of their opposites, and not a Brahman in its plenary magnificence as the abode of truth' bliss etc which are predicated as such of Brahman This claim for words made by airvisesha adveitins 18 vigorously attacked by 11818hta advaitins on several grounds Firstly, according to them, it That offends against the law of sense generating potency of words potenoy is to illuminate objects in their pledary correspondence to the ·INTRODUCTION 21 identity of the sense expressed by the words If there is not that corres pondence there can be no true sense-illumination either primary or secondary The absence of the correspondence would result, not in sonse--illumination, but only in sense-obscuration, and sensovacua tion. Such a view, according to visishta advaitins, at once sins against verbal law and sense experience and has therefore to be rejected Secondly what is privative of the opposite of a positive is ultimately predicative of the very positive whosa opposite they say is intended to be negated The opposite of e positivo stands finally negated only by an affirmative predication of that very positive as inherent in that entity Till then the process of privation or sublation would not end That process would find its culmination in the predication of the positive as inherent in that entity Thet process does as it must inevi tably fulfil itself in the predication of the positive It can beither avoid at nor stop short of it It stops only with the unqualified predication of the positive According to niruisesha advartins Brahman is, as already stated, niruisesha Brahman is bare being (aanmatra) It is bare knowledge It has no knowledge The universe (prapanche chit and achit) 18 illusion It is a superimposition on Brahman which is the substratum for the super imposition It is on the substratum of bare being Brahman that the universe (prapancha chit and achit) is super-imposed by Brahman's veiling nescience Brahman is tainted by that veiling noscience and it is in that nescience that the superimposition 18 effected Brahman is the upadana (material, primary) cause, because it is the aubstratum on which the illusory universe is superimposed Brahman is also the nimitta (10strumental, efficient) cause because of its difference-nescience Monistic texts declare the bare being oneness of Brahman, and on a knowledge of that oneness tho universe of difference-chit and achit, the difference of knower and known, and all difference and the entira knower-known relation-all vanish away once and for all and there after the one bare being (sapmatra) Brahman shines as the one and only one Reality without any second whatever. Acording to Visiebto adv2330 Brabban is already stated, vesishta Brahman is not mere bare being It is not bare knowledge Knowledge is as much Brahman's essence (svarupa) as its characteristic (dharna) Brahman has knowledge. It is the abode of knowledge and the object of knowledge The universe (prapancha chit (sentient) and achit (non sentient) is Brahman's eqrira (body) and Brahman is therefore the upadana (material, primary) cause Brahman evolves through its sariras chit and achit-achet undergoing svarupa evolution and chit svabhava evolution "I ahall become the many " (Bahu syam) "I shall be immanent in the sentient soul and create name and form” (agena jivena atmana anupravisya nama rupe vyakaravanı) are the Upanishadic decla.

·22 SATADUSHANI cause rations Being so evolvent, Brahman is the upadano (materiel, primary) Brahman also willed to evolvo "It willed " " It desired (tat arkshata so kapayata) are the Upanishadio declarations Being 30 volont, Brahman is the pimitta (instrumental, efficient) cause Brahman Is accordingly the one cause, the all-cause, upadana (evolvent) as well as nimitta (volent) Heace no subject-object contradiction and no knoverknown contradiction The relation is real and the whole process is real, volitional and purposive Hence the real all-causality of Brahman-tho One Supreme Reality It means that Brahman-the One Supreme Reality is the source and sustainer of all other realities and hence Brahman's being the One Supreme Reality That is the truth of the One Supreme sarırı---Isvara- Reality, the One Para Tattva reality, and of tho chit and achit--sarira reality, and of the reality and unity of Sari-Sariavesishta oneness as declared by the Upanishads Hence the reality of the relation between Brahman and the universe as that of Sarırı (soul) and Sarıra (body) This body soul relation is fully considered below cause Nervisecha advaitins and v18:8hts advaitins accopt the principle that Brahman is at once the upadans (material) and the nimitta (instrumental) They howover difor radically in their understanding and expla nation of the dual causality of Brahman Nirvisesha advaiting explain it As Brahman's pluralistic allusion superimposed on itself by its nescionce Vinashta advaitos, however, otplain it as Brahman's volitional evolution through 18 sarıras-chit (sva blava orolution) and achit (evarupa ovolution) for the purpose of chits' (souls') spiritual fulfillment of Brahman realisa tion and Brahman union Hence the volitional and purposivo nature of tho evolution Henco also the declaration by the upanishads that the Supreme Cause - the Brahman-is bliss steeped (Anandamaya) Honco tho view of Visights advaitins that the Supremo Cause-the Supreme Roality, 13 really the sourco and sustainer of all other realities According to V1518hts advaitins, tho vier of Nirvitesh advaitins would bo wholly ropugnant to the all-cavsal nature of Brabman as the ono source and sustainor of all other realities as declared by the Upanishads for, accord ing to Nirvisosha advaitins, Brahman is intolerant of any socond and thereforo in its essence is a destroyer of all othor roalities and in its nescience is the source of all yoroalitios-illusions The declarations of tbo Upanishads bearing on the point have already been sot out above They are to the effect that Brahman-the immanent controllor of all beings is the One Atman (soul) of all (Sarı atma) Tha'all' is not con tradiotory of the 'ons'or of oach other and the 'Ono' is not contradictory of thotell It is in the reality of the one that the realities of "all" inhere and inhero indissolubly and inalienably in all thoir realitywhich is the roality of aprthal-siddha-tweshana (indissolubly And inallonably inherent particularity) It is for and on the reslity of "11" that tho reality of the One' operates and operates in all its reality ns the The "Onott does one source and sustainer of the "all" in and for itself ·INTRODUCTION 23 does not operate to dis est all others of their realities nor to divest itself of all other realities of which it is the one source and sustainer, nor to diveat itself of those realities (qualities) inherent in and characteristic of itself as the One Supreme Reality la tho infinity of its trabscendent luminosity and beatitude, it permeates and animates, illuminates and bostifies all other roalities That is Brahman's essential nature The word “Brahman" has been explained by the Vedo itself, in the scientific excellence of its two-fold etymology, as meaning "exalted” and exalting" In other words, Brahman's nature is brhattvo (exalted) in relation to itself, and brmhanatva (ezaltıng) in relation to other realities and the two together constitute Brahmic verity and Brahmic identity That is why it 13 Brahman and named 'Brahman' It is not a restraint on, but the very characteristic of Brahman It 18 a fallacy to suppose that what is characteristic of Brahman is restrictise of Brahman and therefore repugnant to Brahman That fallacy stands exploded by Anandavallı (Tarttırıya Upanishad) by its demonstration of the excellence of every one of the infinite exalted and exalting characteristics of the infinite Brahman by raising every one of them to the power of infinity and proclaiming their ineffable and imponderable magnificence in the illumina tion of Para Brahman in all their permutations and combinations Tho very first Yada of Saladushani is devoted to the establishmont of this truth Hence the basic truth of Brahman's boing the Ooo Supremo Reality as well as the source and sustainer of all other realities All truth, accordingly, is the truth of organic unity, all ethics is the ethics of organic endeavour..the ondeavour of all other realities in unison with the will of the all controlling and all sustaining Supreme Reality, and all joy is the joy of organic membership in loving submission and surrender to the Supremo Roality Brahmie support is the basis of metaphysics, Brahmic control is the basis of ethics and Brahmic union 18 the basis of aesthetics The relation between the universº (chitandachit) and Brahman is, accordiagly, sarira atma-bhavs (body--soulness) rele tion, sarıra being translated as 'body' end atma as soul' In this connection it is necessary to indicate what according to V1818hta advartins the word "sarira' truly signifies The word sarira' 15 used witb reference to the corporeal integumente of animals, and also with reforence to all entities in crestion (chit and achut) in their relation to Brahmsa es declared by the Upanishads Those declarations have been set out above The definition of the word 'serira' should therefore, ba so framed as to apply to both alike and not to exclude other or include what is neither Ramanuja differing from Naiyayiles and others has framed that definition in his Sri Bhashya and Vedanta Dosika has fully developed and eluoidated it in his Nyayasiddhanjana That definition follows that substance which is capable of being entirely controlled and sustained by a sentient being for its own sake and which is essentially subservient to that being is the sarira of that being." To be controlled IS 3 ·24 SATA DUSHANI (nsyamya) hy A sontient being, to be sustained (adheya) by a sentient being, and to be sorviont (sesba) to a continent being, are, accordingly, the characteristics of sarira in relation to that sentient being The word sarira' is dorived from the Sanskrit root sr' which means to protect" « to hold" etc. (raksha) and “to hurt" (hımsa). The sanskrit word Ikaarana" derived from the same root means "refuge", "protection", "sbolter", "abode", "means" etc. Hence the propriely of Ramanuja's definition which is as etymologically accurate and scientific as it is philosophically adequate and appropriate That is the primary and plenary sense (mukhya artha) of the world «garira" That sense establishes that the universe of chut and achit is related to Brahman as its sarira-that is to say, es supportod and controlled by Brahman 10 its immanence and for its purposes The principle of organic modism, the body-soul visishta monism 1s special to the system of Ramanuja and is regarded as its central key thought It is the one target of attack by the other systems It is there fore pecessary to explain it in some greater detail so that its soundness and validity may be better approciated It says it does As stated above Ramanuja has explained what the word Sarira' (body) primarily signifies. His definition of the word. Sarira' as 'that substance which is capable of being entirely controlled and sustained by A gentient being for its own sake and which is essentially subservient to that being 19 the sarira of that being" has, as shown above, its support in etymology That is one reason apd e very good reason for at being accepted as the primary meaning (mukbya artha) of the word sarira. stands confirmed by popular and Vedic acceptation The primary meaning of the word 'body' is not" sense abode " or "carnal fruit of Karma". etc as stated by some When in popular usage a person says this is my body' he eens by the word .body' exactly what Ramapuja He means this is the organ whereof I am the sustainer and user for my purposes". He might not have expressed it in terms of the preciso definition framed by Ramanuja, but he has expressed its path and substance in popular language The popular sense of the word 'body' is accordingly. a living organ'. It is takon for the whole being, meaning the sustaining person in and with the frame as one That would be quite clear when a person says “I feel pain in my leg", “I feel pain in my chest", “I feel pain in my head" and so on, when the pain though local 18 experienced in organic identity. The sense-illuminating capacity of the word gartra' (body) comprehends within itself the sustaining prin ciple of atma (soul) to which it stands in an inalienable organic relation But when a person says " this is my pot", - this is my cot” he means that his relation thereto 19 merely extrinsically possessive and not intrinsi. cally protective That is to say, he is not the atma (soul) of the pot or of the cot, por as the pot or the cot his sarira (body) however much he may ·INTRODUCTION 25 oling to them and enjoy them. It means that the relation between him and them is not intrinsically organic. Ha is using both the words “body” and “pot" in their respective primary sense of “ nally sustained" and "object externally possessed". Similarly a porson organ interby putting on a mask and by speaking and acting through it does not become its atma (soul) nor does it become his sarira (body). Soul is inherently implicit in body and vice versa. It is a truth having its support in the common consent of mankind. There is the phrase "the warrant of habeas corpus". It is a warrant to bring the body (corpus) of the prisoner, which means to bring the person in and with the body. There is also the phrase "an heir of the body" which means an heir who is a direct descendant of the person. There are also the words anybody's 'nobody', 'somebody' etc., whore the word 'body' means person'. The word "body' comprehends in its primary sense tho immanent sustaining principle. Otherwise it would not be body at all, but more cadaver or cloak or robot. The sense of living organism is intrinsic to the word body' and hence its primary and plenary nature. Hence also the law relating to the sense expressive potency of words which are expressive of the body extending to and culminating in the soul. That sense being primary is plenary. What in particular contexts is the senso intended to be conveyed by the word expressive of body-whether plenary (extending to the soul) or restricted (confined to the corporeal frame) would be a question of the intention of the speaker and not of tho potency of the word which primarily extends to and culminates in the soul without which it cannot be body. Similarly the word 'atma' (soul)means the sontient principle which in its immanence entirely sustains controls and uses for itself the material substance as its body. It is the primary meaning of the word " Atma'. It is the meaning derived from the etymology of the word atma: Apnoti iti atma (controls in immanence and so atma). It is therefore 'atma' (soul) in relation to that sarira (body) and the other is sarira (body) in relation to that atma (soul). The word 'sarira' (body) expresses proprio vigore an indissoluble organic relation with the atma whose organ it is the two in that relation constituting a unistic monism (visishra advaita). Thus if an arma (soul) is predicated, e sarira (body) in relation to that atma (soul) stands ipso facto predicated. Similarly if a sarira (body) is predicated an atma (soul) in relation to that sarirc (body) stands ipso facto predicated. The one cannot be predicated and the other negated. That would be repugnancy. No soul (atma) in negation of a body (sarira) or vice versa is at all predicable. The particular of a body (visesha) is essential for soul (atma). A viseshaless or particularless soul (nirvisesha atma) is unpredicable. Such a predication is its own refutation. An Atma needs a sarira as its visesha and 8 sarire needs an atma as its viseshya or asraya. Hence the resultant body soul visishta unity. That is what the primary meaning of the word 'sarira' establishes. That primary 1690-4 ·26 SATADUSHANI sarira meaning which, as shown abors, basats supportin etymology and popular usago, stands afirmed by tho Vedas The Upanishads-Tarttırıya, Brhadaranyaka, Chandogya and Subala, fully support the propriety of the primary meaning of the word sarıra' as explained by Ramanuja and of his exposition of Visishta unity. Tho Taittiriya Upanishad declares in Anandavalli that Brahman 15 Sarira' Atma' which means that He is the one soul of the entire sontient (chit) and non sentient (achat) universe that constitutos Hus It further declaras that he is the one Brahman who is iramazont (antara) and ultımate (para), that He is possessed of beatitude (ananda) in immeasurable, imponderablo and ineffable abundance, that He is the ono beatifier (apandayatı), the one animator (kah pranyat), tho one controller (bhishasmat vatah pavate), the one alluminator (akasa) and the one shelter (ablaya) It is so declerod because the Brahmap is the one Sarra Atma of the ontire universe which constitutes H18 tarira. To permeate, sustain, control, animate, beatify, illuminate and protect, are according to the Upanishad the characteristics of Sarıra Atma. Correspondingly to be pormeatod, sustained, controlled, animated, beatified, illuminated and protected are the characteristics of sarira and the entire universe sentient (sat or chat) and non-sentient (tyat or achit) 13 accordingly sarira (body) en relation to that Sarira Atma The primary meaning of Atma and Sarıra has thus bech explained by the Upanishad itself The explanation being most explicat demands unqualified acceptance The important thing to note here is that Tarttırıya Upanishad expressly declares Brahman to be Sarıra Atma As explained by Ramanuja in Anandamayadhikarana Para Brahman is the one absolute and unqualified Sarıra (Nirupadhika Sarira) and Badarayana's Vedanta Sutra which deals with Para Brahman has therefore been called 'Sarıraka' wbron means that it 13 a treatise on the One Absolute 'Sarira' Sārtra is a word which means the Supreme Soul-Para Brahman, as well as individuel souls bath being body-correlatives (sarıra-pratisambandbıs) Para Brahman 19 Sarira par excellenco, absolute and unqualı fied, in relation to the entire chit-achat universe, wheroes individual souls are conditioned and qualfiad BATUTQ3 22 Tolatxon to those 78spectiva 897 while they are thomselves sariras in relation to Para Brahman the one Supreme Sarira. Honce the definition of the word Sarira by Ramanuja so as to include non sentient matter as well as sentient souls in it and to excludo qualities and actions from it The propriety of Ramanuja's definition is thus amply borne out by Taittiriya Upanishad and it has been succinctly and clearly brougbt out by Ramanuja at the conclusion of his commentary on the first sutrs of Anandamayadhikarans That Sarıra Atma the absolute and unqualified Sarira is the Para Brahman, who is primarily dealt with in Brahmo Sutra by Badarayana would be Apparent from its various adhikaranas Hence Badarayada's reference to ·INTRODUCTION 27 individual souls as garira' in contrast to the absoluto and unqualified Sarıra and in absolute negation of their causality they being limited and conditioned Sariras Badarayana's Brahma Sutra is called Sarirala because, as stated already, it is an exposition of the universal causality of the absoluto and unqualified Sarıra in absoluto nogation of causality with regard to conditioned and qualified sarsras (individual soula) Individual souls are no doubt also Sarıras but wholly conditioned and dependent No causality can at all be predicated of them as thoy are themselves the sarıras or bodies of the Supreme Sarira That is why He is called by the Upanishads as the One Atms of all boings—sontient and non sentient, the one Sarıra Atma Similarly the Bhagavan has declared in the Gita that sarira is keshetra, individual souls are kshetragnyas and the Bhagavan Himself is the One Supreme kshetragnya, who is the sole and universal cause and the One Universal Soul The identity of the Universal Soul and the universal cause is the one basic truth of all Upanishads and of the Gita It may bo noted here that Badarayana uses the word "sarira' not merely with reference to bound (baddha) souls but also with reference to anfroad souls (muktas) and negate causality to both of them alike which is conclusive of the impropriety of the primary meaning of tho word garira' as stated by others, as the moabing they give would be unpredicable of enfreed souls It may thus be seen that the primary meaning of the word sarira as explained by Ramanuja recouves conclusive support from Taittırıya Anandavallı Tarttırıya-Narayana Anuvaka, is equally explicit ın ats declara tion of Para Brahman as Visvatma' The Barira Atma of Anandavallı is the visvatma' of Narayana Anuvaka He is the Atma (soul) of Vieva (ontire universe) and visva (entire universe is His body or sarira or rupa Ho 18 accordingly Sarıra Atma He is declared Visvat ma because in the words of the Anuvaka itself He permeates and controls from within and without each one and all that is soon and heard in this universa' That is the all-soulness of the Sarira Atma The Brhadaranyaka Upanishad-Antaryamı Brahmana puts the matter beyond all doubt The relevant passages of the Upanishad have boon set out above The Upanishad not only uses the word "Sarira' but also explains its primary meaning in great detail "who stands in the earth who is inside the earth, whom the earth does not know, whoso sarıra 19 the earth, who controls the earth from within, He is thy Atma (Soul), Immanent Controller, (Antaryamı) and Bliss (Amrta) "who stands in the soul, who is inside the soul, whom the soul does not know, whose sarira is the soul, who controls the soul from within, Ho is thy Atma (soul) Imanent Controller (Antaryamı) and Bliss (Amrta), Unseen Soor, Unheard Hearer, Unthought Thinker, Unknown hnowor, none other than He is the Seer, none other than He is the Hearar, non.

·28 SATADUSHANI other than Ho is the Thinker, none other than He is the Knower-He is thy soul, Iramanent Controller and Bliss..........." This Upanishad is as clarific as it is emphatic of Brahman being the one Sarira Atma. The Upanishad expressly declares that He is the Atma and the entire universe is His Sarira. The declaration is made in such certitude and rectitude to the most earnest seeker after truth by the teacher of the supreme truth in the abundance of good will and veracity of which the declaration is itself the best evidence that its truth cannot be cavillod away. The pith and substance of the declaration is the essential truth of Para Brahman being the soul (Atma) of the entire universe and the entire universe being the body (aarira) of that Atma. The word sarira is used here in its primary sense which is the only sense admissible in this declaration, The sense declared is, as it must be, primary, and it is that primary songe that has been explained by the Upanishad itself. Taittiriyaka declares Brahman be Atma of all (Sārira Atma). Brhadaranyaka declares all to be the sarira of Brahman. It also uses the words Särira' and Atma' in the same sense of the one absolute and unqualifiod Särira or Atma of all chit and achit. Brhadaranyaka has expressly declared in. dividual souls (chit, atme) as the sarira of Para Brahman exactly as it has declared the earth, the sun, the moon etc, as the sarira of Para Brahman. The word "sarira' must therefore have the same primary meaning in all declarations relating to sentient and nonsentiont entities alike, and that is the meaning as explained by Ramanuja. The above truth stands further clarified by the Chandogya Upanishad which declares as follows: “All this has Brahman as Atma. That (knowledge of Bralıman's all-soulness) is truth (authentic). Ho is Atma. That thou art Sveta. ketu !": Brhadaranyaka explains how Brahman is universe--bodied (Sarira antaryami). Chandogya explains how the universe is Brahmansoulod (aitadatmya). The latter explains Brahman's all-roulness (aitadatmya) thus : "At the beginning this was only Sat. Then it willed I shall become many.............. I shall in the ensoulment of the sontiont -totality permeato and effect names and forms'. ..............So willing, in that permontion, it effected names and forms.................(Hence) all this is Brahmat-gouled. That (knowledge of Brahman being the soul of all) is truth (authentic). He (Brahman) is Atma. That thou art, Svetaketu !" That is at once doclaratory and explanatory of the truth of Brahman being the Atma (soul) of the universe and of the univorso being the garira (body) of Brahman. It means :--There was only Sat at the beginning; that is to say-Brahman's body of chit and achit was in such a state of extremely undifferentiated and undiflorentiablo subtlety in its complete abandonment of all name and form in the state of cosmio dissolution (pralaya) that. Sal' or ens or being, without any differentiation or differ ontiability whatevor was all that could be predicated of it. That is the explanation given by Brhadaranyaka itself. It has explicity declared ·INTRODUCTION 29 (3-4-7) that 'that very this' (tad-he-idam) in cosmic dissolution was tinot name-form differentiated" (avyakrta) and that afterwards in evolu tion became name-form differentiated (nams-supabhyam vyakriyats Tho'gad eva adam' of Chandogya is the 'tad-ha-idam' of Brhadaran yaka The 'elam sat' (one on.s) of Chandogya is the 'avyakrta' (name form undifforentiated) of Brhadarenyaka Thorefore the phraso. One sat' according to the Upanishad does not mean nirvisesha' one but only undifferentiated one without names and forms Thon Brahman willed to evolve and evolved into many myriad names and forms by its perineation of gross matter inats ensoulment of sentient totality (collectivo individual souls) The extremely subtle name--form-undifferentiated-bodied- Brahman designable merely as one ens (sat) became the grous pamoform-differentiated-bodied-many, dosignable by the many namoform-differentiated evolute entities Thatundifferentiated ono in cosmic dissolution becamo this differentiated many in cosmic creation That declaration has been explained by Chendogya atself on tho apalogy of clod and pot, jer etc The ono undifferentiated clod of obrth became the many differentiated pot, jar, jug, tray etc having different names and forms The one ovolvont wathout names and forms became tho many evolutes with names and forms Thoone earth clod is nothing other than tho many pot, jar, jug, tray etc Hence the equation of the ovolvent with the evolutes, of the one with tho many The clod of earth 29 the pat the clod of earth is the jar the clod of earth is the tray Similarly the one namoform-undifferontiated Sat 18 the many name-form-difforentiatod man, woman, beast, bird, tree and all the rest in creation All nama forma differentiated entities aro accordingly Brahman So they aro all Brahman, equated to Brahman and identified with Brahmat That is tho oquation to and identification of the clod of earth with the pot, with tho gør, with the jug, with the tray otc Accordingly the Upanishad doclarss to tho atudent Svetaketu." That thou art". Just as the identity of tho clod of earth with the pot, with the ser, with the tray eto is truo so is the identity of the Ono the uadifforentiated Ens Brahman, with tho ranny differentiated entities in creation Honce the equation that Ens-Atma is this porson (Dovadatta-A) that Ens-Atma is this person (Yagaydatta-B) and similarly that Ens-Atma is this person (Sveta kotu), to whom his teacher imparts this Upanishadic truth of the identity of the one ovolvent Brahman with the many evolutet-Brahman By tho declaration of Brahman as boing Atma and of tho universo as being sarira, and of tho Identity being of tho ursishto, the pantheistic fallacy stands complotaly excluded The identity of the v1818lta emphasises at onco tho divocally And the reality of tho sdeshas-chit and achit-and thoir didieronno from tho viseshya and from one apothor Subalo Upanishad declaros as follows - ** Whose the earth 15 sasirs, whose the water is sarira, whose tho air is tartra, whoso th. Bksbarn sanra, whoso mrtyu (aubtle mattor) is ·30 SATADUSHANI eartro-Ho 18 the latersal Soul (Antar Atma) of all beings—the Immacu lato, Divino, One God Narayana The declaration of Para Brahman-Narayanamas One Soul (Atma) of all beings, and the declartion of all beings as the body (Sarira) of the Ono Para Brahman Narayana, is most oxplicit Incidentally it may be noted that this Upanishad and the Tarttırlyaka, Narayana Anuveka exprossly declare tho identity of the Supremo Brahman or Atme and the Supreme Deity Narayana The funda montal truth that the conclusion of Philosophy is the certainty of Theology stands afirmod thereby In fact the very Chandogya Sad Vidya toxt in explicit terms odontigos the Supreme Atma-the Ultimate Reality with the Supreme Deity (Pars Deveta) “Seyam Devataikyhata" 632 (That this Deity willed) “Tejah parasyam Dovatayam, Sa ya eshonima Aitadatmyamidam sarvam Tat satyam Sa atma Tattvam ası svetakoto "63 6 (Fire gets dissolved in the Supreme Deity He is this most subtle All this as ensoulod by Him That is truth Ho 13 Atma That thou art Svetaketu!" That the One Supreme Atma, the most subtle Sat (Ens) is the One Supreme Derty-the One God, is affirmed here more than once in abgolute and unmistakeable terms Taittiriya Upanishad most explicitly declares the identity of the universe-ensouling (visvatma) Supreme Derty Narayana, with Supreme Reality (Para tattva) with Supromo Atma (Para Atma) and with Supreme Brahman (Para Brahman). To combat the identity of the Supreme Derty with the Supreme Atma, with the Supreme Roality and with the Supremo Brahman 15 therefore not to construe but to combat the very Upanishads which are relied on in disproof of the very identity which they all declare The charge made by some against Ramanuja that he theologised (anthropomorphised) Philosophy 18 theroforo not justified The chargo has to be laid, if it can be laid at all, at the door of the Upanishads themselves which dispel tho tepacious heresy that Philosophy and Theology are contradictorios and stand poles apart, thatTheology pertains to phenomenal illusion-the illusion of personal god and that Philosophy pertains to ultimate reality-the reality of bare being in the glory of contentless vacuity and secondless futility which is only next door to nihility It is worth noting here that Ramanuja refers in his Sri Bhashya to ancient masters whom he says he 14 following in his commentary (Sr2 Bhashya) Those masters are Bodhayapa--the Vrıttıkara, Tanka--the Vakyakara, Dramıdacharya-the Bhashyakara, and Kuhadeva--the Tikakara We nood not stop here to consider the question of the identity of Bodhayana with Upavarsha and of the exact chronology of tho ancient masters They all preceded the various commentators of Brahmasutra- The masters have Sapkara, Ramanuja, Madhva, Bhaskara, Yadaya etc all, as would appear from the quotations from their works extracted by Ramanuja in his Sri Bhashya and Vedartha sangraha, interpreted the That Upanishads and the Brahmasutra exactly as Ramanuja has done Brahman is Deity (Devats), Lord of the universe (Lokesvara), Bhagayan ·SATA DUSHANI The primary meaning of the word garira' and the central toaching of the Upanishads--that the entire universo 13 the garira' of Para Brahman in the primary sense of the word cannot be declared more clearly or more explicitly The Upanishadic declaration that thou art accordingly stands explained by the Upanishads themselves According to the Upanishads it is a declaration not of a pantheistic or a materialistic monism, not of an illusionistic or a solipsistic monism, but of a body-goul-organic violahta monism which affirms at once the Sarira Atma as the one abode and sustainer of all other realities as its sarira, the reality of all gentient and non sentient entities as the sarira of the Ono Supreme Atma and their difference from the Supreme Atma as well as from one another It has been so declared by Badarayana in his Brahma sutra (1 4 22) accepting the view of Kasakrtana It is a declaration of the inherent and concurrent unity and reality of body--soul-V1818htaa reality as much of the Supreme Soul as of the sentient and non sentient entities as its sarira Chandogya Upanishad has expressly afirmed the inherent sustenance and control of the universe by Para Brahman on the etymology of the word 'satyam' which is one of the names of Para Brahman That word has been explained by the Upanishad as meaning o the controller of sontient and non sentient entities", Sat meaning sentient, ty moading non sentient and yam meaning immanent controllor (8 35) Multum in parvo Henco Brahman's game Satyam! That is exactly what Brhadaranyaka has exhaustively explained and emphadı cally established in Antaryami Brahmana set out above Thus illu sopism and accomaism stand wholly ruled out Hence the truth of the declaration by Vedanta Desika that Sarıra Atma viershta unity is the one symphony (Eka Kantha) of all Upanishads In this connection it has also to be mentioned that the nishads have in some places negated sarira (body) to Brahman That negation is not of the truth of the universe being the sarıra of Brahman in the sense explained above It is a negation only of carnal and karmic body and Bodies may be maculate or immaculata, karmic or volitional Both are bodies all the same The popular and Vedantic meaning of the word body is exactly as Ramanuja has explained at That is the primary meaning of the word It 18 in its primary sense that the word sarira (body) in relation to Brahman has to be understood and has been under stood by saints and seers Manu, Valmiki, Parasara and other Vedic Seers have explained in the most explicit of terms that the entira universe 1s the Sarira of the Bhagayan So bkıdhyaya sarırat svat (Manu) Jagat Sarvam Sarıram te (I almıkt) Tani Sarvan: tadVapuhm-Tat-sarvam vas Tha Hare stanun (Parasara vapu and taou boing synonyms of Serira) Bhagavan has Himself not merely declared in the Gita the truth of His being Visvatma as the Veda and the seers of the Veda have done, but has in senses ·INTRODUCTION 33 response to the special prayer of Arjuna demonstrated it by the revelation of His Visvarupa: That is the one truth of the universe (visva) being His body (rupa). It is to the establishment of that truth in ats various aspects and to the refutation of the objections thereto, that most, if not all, the vadas of Satadushani are devoted. Hence its detailed explanation here. This topic may well be concluded with a consideration of the proper meaning of the Upanishadic declaration. That thou ert', though it has 12 a way been considered above in another context. According to Ramanuja the said declaration is against the Norvigeghe advaztins and they cannot properly explain the identity of that' (tat) with thou (tvam) in the Chandogye text 'That thou art Syetaketu !'. That is because, according to Nirvisesha advartins, 'that' referring to bare besng (sat) which alone is real and thou' referring to the individual Svetaketu an allusion in flesh and blood, and in name and form, super-imposed on the bare being (sat), there cannot be any declaration of the identity of that one reality sat, with this, plurality allusion-thou. Nirvisesha advaitins say 10 answer as follows The identity declared is not of two distinct entities that' and thou' but of the ono bare being--the one without any second whatsoover ether as object or as quality or as action or as anything else. In other words 2t 23 an indication of the sole oneness of bare eggonco (svarupamatra) in negation of all kinds of seconds' (dyatıyas) which are empirical or phenomenal illusions or figments which that declaration removes. The text does not really affirm anything positive which would involve the contradiction of subject object duplicity, but negates the reality of all pluralistic ullusions superimposed on the one sole Reality of bare essence, a knowledge of whose oneness--identity is automatic on the removal of the plurality allusion. That sole essential oneness needs no affirmation, It is the illusory nyness that needs negation and on its negation the knowledge of oneness becomes automatic without any affirmation thereof. The declaration is therefore not predicative of the identity of the real one with the illusory many but sublative of the reality of the many on the principle of negative sense correlation (badhartha samanadhikaranya). Accordrag to Urrat para w7d3 278 werely waterstute of hare vanzar (sverupa) and negative of all difference illusions such as you, wo etc. The indication of identity 13 with reference to the constant secondless "being' and the negation of reality 18 with reference to the illusory differences of you, we etc Hence the identity declared is of the one constant essence (svarupa) which alone is real and the reality negated is of all inconstant difference allusions superimposed on the one constant essence. In other words the removal of the sense of non self from tat (that) and of the sedie of the phenomenal ego from 'tvam' (thou) results in the judgment of the identity of 'that' and 'thou'. That is the purport of the text that is deducible by the adoption of the lakahana (secondary) sense. 1690-5 ·34 SATADUSHANI The principle of negative-gense-correlation relied on by Nirvisesha advaitins has been subjected by Vedanta Desika to a full investigation in various aspects and shown to be untenable in the various Vadas of Satadushani and in Tattvatika, The said Upanishadic text has been expounded by Ramanuja whose substance is as follows: That one (tat) in cosmic dissolution (Pralaya) is this many (Bahu) and this all (sarva) in cosmic evolution or creation. In cosmic dissolution as well as in cosmic avolution Brahman which is the Supreme Soul (Särira Atma) and the chits (sentient souls) and the achits (non-gentiont matter) which are Brahman's body, constituting one Visishta is the same. In dissolution Brahman's cosmos-body of sentients and non-sentients became so subtle and namo. form-abandoned that there was only one undifferentiated mass of chitachit conglomeration in contraction and that all that could be said of Brahman in that subtly contracted state of its cosmos-body is being '(Sat) without more. When later on Brahman willed to become many' and evolved into 'many', Brahman's cosmos-body of chit and achit became grogs and expanded and evolved into many myriads of differentiatod names and forms and thereby became distinctly and severally designable and definable in as many names and forms as there were namo-formevolutes. Expansion in evolution is as much of Brahman's chit-achit body as contraction in dissolution. That expansion is called 'prapancha' and that contraction is called 'pralaya'. The words prapancha' and pralaya' mean expansion and contraction rospectively, The former is derived from the root pachi' which means to expand' and the latter from the root li' which means to contract'. Prahlada (Vishnu Purana) has expressly declared that “this universe is the expansion (vistara) of the all-bodied Vishnu", which is just what the Taittiriya Upanishad had declared as stated above. Expansion or evolution and contraction or dissolution is alike of the chit-achit sarira of the self-same Brahman. That is to say, while Brahman, the viseshya, remains absolutely changeless (pirvikara) its vireshanas' or 'prakaras! or 'sarirar' chit and achit (sontient and non-soptient) undergo changes (vikaras) in evolution and dissolution. In other words the changes (vikaras) occur and pertain only to the prakarcs or sariras of Brahman while the Prekari or kariri, Brshmen romains absolutely changolese and unaffected by the changes in its prakaras in exactly the samo way as the individual soul remains unaffected by the youth or the age, by tho robustness or the anaemia, by the stoutness or the leannoss, and by the virility or the debility of its body. The non-sentiont prakaras or bodies of Brahman viz. matter undergo substantive change (svarupa anyathabhava). The sontient prakaras or bodies of Brahman viz. individual souls do not undergo substantive change but only qualitative change (svabhava anyathabhava). That is to say sentient prakaras of Brahman (individual souls) undergo changos by way of contraction (sankoche) and expansion (vikasa) not in their dontient essence (goane svarupa) but in the quality of ·36 SATADUSHANI the person Svetakotu, just as the one undifferentiated eartholod 13 identical with each one of the differentiated pot, jar, jug, tray etc so the ono undifferentiated Sat is identical with each one of the differentiated person A, person B, person C, and the person Svetaketu to whom the declaration is addressed Hence the declaration-- Svetaketu the differ entiated evolute in creation thou art the undifferentiated sat 22 dissolu tion". Hence the identity of Sat (that) with Svetaketu thou? The equation may be stated thus sat Svetaketu earth-clod pot jar jug tray etc Granting for the present purpose a power of understanding to the pot, the jar, the jug, the tray etc they may be addressed exactly as Svetaketu and the self same truth declared to them exactly as to Svetaketu and it may be expressed as follows - O Pot! thou art that earth clod' O Jar' thou art that earth clod' O Jug' thou art that earth clod: "O Trag! thou art that earth clod' It is the self same truth of cause-effect identity that is expressed in the declaration addressed to Svetaketu as 'O Syetaketu' thou art that (sat)' to which may be added 'Devadatta' thou art that (sat) O Yagoyadatta' thou art that (sat)' and so on The same truth may be expressed in a slightly different way In the declaration that thou art', the word that (tat) means Brahman-the all cause, the all auspicious and the all immaculate-18 the state of dissolution (pralaya) without name-form differentiation the word thou (tvam) means the same Brahman in ensoulment of embodied individual souls in the state of evolution (prapancha) in name form differentiation Hence the identity of Brahman in name form-undifferentiated pralaya and in namo form differentiated prapancha designable only as sat in pralaya but as Svetaketu, Yagayadatta, Devadatta and all the other pamo form evolutes in prapancha, “Svetaketu" accordingly meaning the achit embodied sentient being's soul Henco algo the truth of the equation in the Chandogya of the knowedge of the one (oka vigoyana), with the knowledge of all (Sarva vigoyana), of the knowledge of the cause with the knowledge of the effect, of the knowledgo of Sukshma chit achit visishta Brahman in dissolution with the knowledge of the sthula chit achit visishta Brahman in evolution It is a declaration of the identity of the self same reality of cause aod effect and of the reality of the self same identity of Jos orrialdo Brehmen Tho truth declared is accordingly the truth of the identity of the cause, the subtle undifferentiated sentient non sentiont visishta Brahman (Sukshme chit achit, Visishta Brahman) with the effect the gross differen tiated sentient DoD sentient visishta Brahman (sthula chat achit visights Brahman) That being, according to Ramanuja, the proper meaning of tho and and similar causal tests as explained by the Upanishads themselves the morning given by Nirvisesha Advaitins to the contrary is inadmis xible There is no justification, according to Ramanuja and Vedanta Desika, for the introduction of the theory of allusion and for the adoption of the method of sublation The universe is no more an illusion superim ·INTRODUCTION 37 posed on Brahman than the pot, the jar, the jug, the tray etc are illusions superimposed on the clod of earth The pot, the jar, the jug, the tray atc are not to the earth clod what the serpent, the water-streak, the earth crack, the garland etc are to the rope The equation by the Nirvisasha advaztias of the Upabishadic analogy of the earth clod and pot, jar, jug, tray ete with their own analogy of rope and serpent, water-streak, earth crack, garland etc , 19 unwarranted and fallacious Hence the untenabı lity of their illusion theory The pot is as real as the earth clod Tho jar, the jug, the tray etc, ero all equally real and as real as the earth clod atself Similarly with regard to the Brabman and the universe, as to which the Upanishad applies the reality analogy of earth clod and pot, jar, jug, tray etc and not the illusion analogy of rope and serpent, waterstreak, earth crack, garland etc It us all one rsality and the reality of one and the same Brahman in the reality of its chat achit cosmos embodi ment, the magnificent reality of Brahman's viavarupa (universe form) It is the truth of the sat karya doctrine that is declared by the Upanishad horo That is the doctrine of the reality of offect ie of the antecedent existence of the gross effect in the subtle cause which ovolvos into its own gross effect form The contrary doctrine of asat karya is repugnant to the Upanishads and stands cancelled by them Hence the Upanishadıc declara tron of the reality of the effect viz the reality of Svetaketu addressed as thou' in the text under discussion It is a declaration of the unity and integrity of reality and hence a negation of degroes of reality There are no degrees of reality just as there are no degrees of nihility. Thoro cannot be a reality vanishing into nihilty or a pihilaty blossoming into reality The Upanishad employs the same verb 'to bo(bhu) in the threa teases, past, future and present In the declaration "At the beginning it wag sat'" 1t 15 in the past tense In the declaration It willed' I shal' become many'1t 18 in the future tense In the declaratron "That thou art' at is in the present tense Ths same verb "to be' meaning reality refors to the same gat' in all tense The same verb cannot in rolation to the same gat' mean reality in ono tense and illusion in another tense In faot the reality of this' (idam)--the universe, is exprossiy allirmed in the text' "Sadeva idam" (the very sat this meaning the universe which 18 perceived) The declaration of the reality of tho perceived thio universo 13 explicit The past tense vas! (aszt) affirms reality in dissolution (pralaya) The future tense 'I shall bocome' (ayam) aflirms roality do futuro The present tense 'art' (asi) affirms reality in praesenti Honco the afirmaative declaration of all reality over-reality and effect rerlity all alike Honce according to Ramanuja the inadmissibility of the meaning given to the text that thou art' by Nirviseshe Advaitins Tho viow or Nirvisesha advaiting--that the Upanishads posit first and sublate next for affirming secondless (nırvisesha) monism has been rejected by Romanus as simply unthinkable He has stated in Vedaratha Sangrahos and Srı Bhashya (Kamadyadhikarans) that the Upanishads in tho abundance of their love for the soekers of truth and aspirants of liberation, which far ·38 SATADUSHANI outweighs that of one thousand parents would not be guilty of committing such a confounding duplicity towards them The Upanishads do not begin by erecting air castles and end by blowing out the air In that casa it would be far better for them not to make the erection at all It is In this context a word of explanation as to tho nature of changes and changedness as expounded by Ramanuja is nocessary. The changes in the states and conditions of a thing are as real as the thing itself mistake to suppose that changelessness is alone real and that changes and changedness are unreal and illusory A man may be stout to-day and may becomo lean tomorrow It doos not mean that the real stoutness of to-day ceases to be real and becomes an illusion when the man becomes loan. The state of stoutness might have gone, but not ats reality Aman who was alive yesterday becomes doad to day. The reality of the min and a knowledge of his reality does not die with him He is always remembered as a real man and a Inowledge of that man 13 always real. Neatbor the reality of the man nor the knowledge of the reality dios with the man Mutation is not illusion end to be transitory is not to be illusory An inadequate appreciation of this truth has resulted in a good deal of confusion and false thinking The objection to Ramanuja's view of sarira atma (body soul) rela tion is raised by some on the ground that if the universe is to be regarded as Brahman's sarira then tho Sarıra-Braman, must suffer all the alls which affect and afflict its sariras which would be wholly incompatible with the Upanishadıc declarations of Brahman's nature of infinite beatitudo That objection has been answered on the ground that it is based on an inadequate, if not an incorrect apprehension, of the nature of sarira, and on an erroneous view as to the cause of sufferings On the definition of sarira' as given by Ramanuja (which has been explained above) the said objection cannot properly be raised Suffering 13 due not to corporeality but to criminality-physical and moral that is to say to man's transgression of physical and moral laws We auffer corporally for our sins and that is the law of Larme, the law of retributive justice The suffering is due, not to the body, but to the karma Body, on the other hand, disciplined in virtue, aids spiritual fulfilment and the point has already been advertod to above Souls suffer in cosmic dissolution (pralaya) not from any ombodiment which thoy do not have in that state, but from the very want of it The embodiment of souls at the end of pralaya is an act of Divine Grace brought about by the Supreme Being for the spiritual evolution of souls which that embodiment 18 intonded to aid Tho aforesaid and other objections raised by mirvisesha advaiting have been elaborately navestigated and dealt with in several of the vadas in Satedushani The objections and refutations have to be fully and correctly understood from a very careful study of the vadas themselves ·INTRODUCTION 39 which aro terso, precise, and closely reasonod They function in the anchorgo of rational probity and in the moorings of dialectic proprioty They also assumo, very properly, a correct knowledge in the reader of both the systems-the systom refuted (airvisesha advaita) and the system established (visishta advaita) The formulation by Vedanta Desika of the objections of the opponent Nirvisesha advaztin shines in many places as a madel exposition of ths aystem of the opponent In some Yades, the manner and the force of the formulation of the objections make them seam formidable and even unassailable It is only when we come to the aiddhanta (establishment or refutation) portion and reach the end that we see the objections well mat and the siddhanta well established The siddhanta portion, especially with reference to the topic "knowledge" in sovoral of the Vadas--Its origin, its nature, its field, its content, ats operation, its relation, its psychology, its utility etc --18 90 vast in its extent and rich in its content, that it requires a very close and careful attention to understand them fully and properly That the non contradictory and harmonious nature of all untaiated knowledge is the Loowledge, not of a niruisesha, but oaly of a visishta, has been established on a minute analysis and complete examination of experience and pramanas, in all the rigour of the dialectic method of vikalpa (alternativo) And in all the rectitude of the logical methods of Agreement and Difference There are two other characteristics of the vadas which have also to bo kept in view for a proper appreciation of their purity and fairness The one is that Vedanta Desike never takes the obvious for granted For instance, in the twelfth Vada which refutes the nirvisesha advaitins' theory of the perceptual cognition of bare being, Vedanta Desiko does not dismiss the objection on the ground that it contradicts the obvious The weakness and the danger of that mothod 29 its vulnerability to attack on the ground of petsto principiz' Hence his elaborata investigation of the objection on its own morits in the light of pramanas, and his ultimate rejection thereof as being unwarranted Accordingly in many Vadas, where one would prime facis think that the objection of the opponent is obviously untenable, and theroforo fit only for summary rojection, and not for 789.12rer! tefutation, Vortante. Dastks, daar not resort to that method but plunges straight into the question in all the seriousness of a dialectic refutant and demonstrates the invalidity of the opponent's objection The other characteristio is thnt he does not put into the mouth of the opponent objections which are opposed to his (opponent's) system There are matterson which both parties are agreed We would not therefore fad in the vadas certaia objections, which to uninformed minds, would seam quite open and even obvious, and should therefore have been raised, but somohow omitted That is because the opponent knows his system very well and could not therefore consistently with his own system raise such objections It would be as incompetent ·40 SATADUSHANI for the opponent to raise thom as it would be unfair for the refutant to put them into his mouth Each system--the oppononts' as well as tho refutants !-has to be expounded in its purity and distinct identity without any promiscuity or eclectic admixture The objection portion of the Vada must expound the nirvisesha advaita system in all the purity and the accuracy of that system and the siddhanta portion of the Vada muat establish the vi818hta edvaita system in all the purity and the accuracy of that system Promiscuity and eclecticism are repugnant to the purity of dialectics and is a serious Daw in dialectics and hence its avoidance by the objector as well as by the refutant A lapse into the system of another is again a serious dialectic flaw, and disputants of philosophical systems have to carefully keep themselves free from at The dialectic purity and propriety of saladushani is unique The following are the topics dealt with an Satadushani and their purport is indicated hereunder In view of the object and the scope of this Introduction, some of the topics of Satadushani in substance have been discussed in some detail, and the others have been enumerated or briefly explained In some topics what Vedanta Desika has said in other works have also been included in the discussion The first three disputations (vadas) show at the very outset, that the very opening sutra (aphorism) of Brahmasutra is against the Nirvanesha adyazte system The first sutra is in these terms -- Hereafter, therefore, the desire to know Brahman" In this sutra we have, first the Brahman whose knowledge 19 desired Secondly, we have the desire to know Brahman (Jignyasa) Thirdly, we have the desire to know Brahman as a sequence (atha) and as a consequence (atab) of an antecedent occurrence This opening declaration of Brahma sutra 18, according to Vedanta Desika, incompatible with the system of nervisesha advaita and the first three disputations are accordingly in the nature of a preliminary objection which means that Norvikesha advartins have no right of entry into Brahma Sutra As Badarayana's Brahma Sutra is an exposition of the nature of Brahman it is necessary to set out in some detail the substance of the first vada which relates to the sense expressive potency of the word . Brahman' Brahmasutra investigates and establishes the proper meaning of Yodants texts The opening aphorism (sutra) of Brahmasutra declares that there is the desire to known Brahman The word used in the aphorism is Brahman The second aphorism establishes Brahman's causality The third aphorism establishes that Vedanta is the only source of knowledge with respect to Brahman The fourth aphorism establishes the supremo delectation of Brahman knowledge derived from Vedanta texts The word Brahman must therefore have a meaning and that meaning must be primary and not secondary, as Brahmasutra is an exposition deliberately inade for the sole and express purpose of imparting a true knowledge ·INTRODUCTION of Brahman and therefore it has to say what all has to be said about Brahman. What then is the meaning of the word Brahman'? Narvisesha adveitins have therefore to be asked whether the word Brahman' has a primary meaning or not, for every word must ez hypothese have a primary meaning That is to say, it must have direct sense-illumination (arthe bodhana) in relation to an object in all the lucidity of its distinct. ness from others Sense-illumination is as already stated, a potency which 39 intrinsic to words. A kaowledge of an object in its absolute distinctness from others is generated by the word which signifies that object. As explained by Patanjali in Mahabhashya a word is that on the utterance of which a knowledge of an object in the distinctness of its characteristic identity originates When for instance, the word "cow' is uttered a knowledge of an object possessing dewlap, tail, hump, hoof and horn as its distinct characteristics 23 generated That is the primary meabibg of the word 'cow'. Similarly with regard to other words. Primary meaning 18 accordingly that meaning or sense which directly generates the knowledge of an object in all its distinguishing characte ristics constituting its identity. That primary sense-expressive potency of words is called mukhyavrtiz There is also a secondary sense-indicative potency of words called lakshana vritz. It is called secondary because its sonde illuminative power is not direct, but oblique and the sense which at indicates is not the one which sa identical with what at primarily expresses, but one which is exther sipilar to it (sadrsya) or connected with at (sambandha). Words are accordingly ezther primarily and directly expressive of an object in its characteristic identity or second- Brily or obliquely indicative of an object which is either similar to or connected with what it primarily expresses When we speak of a man as a lion the word lion is not expressive of its primary sense of lion--the king of animals, but is indicative of the lion like valour of the man. Therefore the word 19 indicative of likeness or similarity (sadrsya). Hence the lakshana or secondary bonse by way of similarity Similarly when we speak of a hamlet in the river Ganga the word Ganga is not expressive of its primary sense of the particular waterflood called Gange but indicative of its bank which is contiguous to it (sambandha) and on which the hamlet is situate. Hence the lakshana or secondary senso by way of contiguity, Lakshana bas to be resorted to only when there is repugnancy or impropriety in the context which does not admit of the primary see In the absence of such repugasncy or impropriety words have to be understood only in their primary sepse which it is their nature to express Accordiogly this topic opens with a question put to Nirvisesha advaiting has the word "Brahman" primary sense-expressive potency or not?? Niryweshe advaitins have to say 'no', otherwise there would be an end of their nerviseaha hypothesis If the word Brahman' has no primary sense, there can be no investigation and no use of any investi gation of Brahman in Bccordance with the text of Vedants as the word * Brahman' has no primery sense without which there will be nothing to 16906 ·SATADUSHANI be known about Brahman. In other words, there will be nothing with respect to which there can be sense-signification for the simple reason that there is no sense to be signified at all. If the word expresses or signifies sense nirvisoha edvaita is gone. If it does not Brahman is gone That apart, the view that words have no primary sense to signify at all wauld result in words having no chasteness (sabda sadhutva) at all. Chasteness of words consists in their signification of the respective objects (arthas) in all their distinctness and lucidity directly the words are uttered. Root (prakrti) and suffix or termination (pratyaya) in vistahta synthesis consti tute a word. The moment a word is uttered a knowledge of its meaning, to wit-an object or quality or action etc. exactly answering its sense in the distinctness of its identity is gonerated. That generation 26 direct, exact and invariable. If a word does not generate such a knowledge at would have no chasteness or purity and therefore incapable of generating right or pure knowledge or for the matter of that any knowledge at all, as it would then suffer from promiscuity and obscurity and become either rubbish or gibberish No right knowledge of Brahman would be gonerated for want of chestenegs 29 the word 'Brahmaz' It should be noted in this connection that primary sense may be either etymologioal (yoga) or Accepted or popular (rudha). That sense is direct and distinct. Hence its purity and clarity, chasteness and sweetness. If the word Brahman' has no such sonse there can be no investigation of Brahman'. If however it be said by Nervisesha edvartins that as they do not admit the reality of particularity and distinctaess, unchasteness of words in the sense stated above would not result 10 any untowardness to their nirvisasha hypothesis, then all words would in their unchastonoss bring about an end of all study of the Veda with its accessories - Vyakarana, Nurukta, Siksha otc. all of which elaborately expound the laws relating to the chasteness of words thereby elding and ensuring the chasteness of sense in all the purity of etymology intonation and accent, which would be wholly otiose af words have no chasteness Words would be unchaste in their promiscuity and obscurity and chaste in their purity and lucidity. According to Badarayana's Brahmasutra an accurate and adequate knowledge of Brahman can be derived only from a correct and proper understanding of the Veda (1 1-3). Veda is a body of words in a fixed collocation If words have no chasteness in the sense explained above at would be worse than a wasted endeavour to investigate the proper meaning of the various Vedic texts for acquiring & correct knowledge of Brahman'. The process would be wholly incongruous. If however it be said by Nirvisesha advartins that as far as the word Brahman' is concernsd it has a speciality of its own, Damely though it has no primary 1905e expressive of Brahman directly, it is nevertheless secondarily indicative of Brahman indirectly, by virtue of lakshana, it is untenable. It would only be a postulation of ono incongruity founded on another incongruity. For there must firat be a real primary sense and ·INTRODUCTION 43 secondly there must be a real relation to the primary sense It is only when those two prerequisites are fulfilled-the prerequisites of a real primary Bonse, and of a real relation to that primary sense that any lakshana or secondary sense can at all be predicated To predicate a lakshana in denial of both the prerequisites is only to predicate a double incongruity or as Vedanta Desika has put at to predicate the birth of a grandson to a barren woman According to Narvisesha advartins lakshana is itself an illusion Being illusion it cannot remove illusion and effect sublation What sublates cannot illude and what illudes cannot gublate Hence also the incongruity Even secondary indication is only of a 11818hta and not of a Dirvisesha Niruisesha advaitins cannot therefore have any senso illumination with regard to the word "Brahman According to Vedanta Desika the view of the nirvisesha advartins offends against the law of inherent sense illuminative potency of words with regard to objects in the entirety of their characteristic identity, activity and utility That is to say, all sepse illumination is of a vreshta in all the richness of its characteristic visesha. and in all the fulness of its essential unity and utility in the entirety of its variety The power and function of words according to the school of 01818hta advanta, 18 to express and generate the knowledge of an entity in the fulness of its essential unity and in the integrity of its characteristic visoshas and not to empty it of its viseshas as mere illusory superimpositions on bare being' (aapmatra) To so empty being' would render it a non entity which is as good as a nullity The privative view of niruisesha advaita would inevitably lead to absolute nihilism as the process of privation would operate as much and as well on bare being as on its viseshas, leaving aihilism to reaga supreme Hence the repugnancy In fact, the word Brahman has incontrovertibly a primary meaning It has been referred to by Badarayana in Brahma Sutra (2 3 4 4 3 11) It has been declared by the Veda itself in the scientific excellence of its two fold etymology the two fold excellence of Brhattva (glory of exaltedness) and Brmhanatva (exalting glory) Brhattva portains to causation and Brmhanatva pertains to liberation and beatification The one 14 Kalya natkatanatva (abode of auspicious qualities) and the other 15 hoyapratyanı katva (destroyer of dirt and grees) in transcendental Infinity They constitute the twofold characteristics (ubhaya liaga), of Brahman as explained by Badarayana in the Ubhayalingadhikarana The first two chaptors of Brahma Sutra expound the Brhattva and the last two chapters expound the Brmhanatvs of Brakmgs Hence the propriety of the explanation by Ramanuja of the meaning of the word Brahaan in Sri Bhashya which is extracted in the vada and with which the vada concludes Hence the repugnancy The second vada is deyoted to a demonstration of the repugnancy of the desire to know' Brahman Qigoyase) declared in the Srst aphorism ·SATADUSHANI of Brahmasutra to the system of Nirvisesha Advaita. According to Nor visesha advaitins Brahman is the only reality. It is bare consciousness. It 18 not a knower. It has no knowledge. That Brahman 19, however, nescience-eclipsed and therefore suffers from the allusion of plurality, og universe, individual souls, knowers, known sto The knowledge of the bare oneness of Brahman derived from a few Vedanta texts removes that illusion and with that removal Brahman gets restored to its pristine monistic purity. The desire to know declared in the Brahmasutra is according to Nirvisesha advartins for the purpose of the generation of that monistio kaowledge. Vedanta Desika therefore begins the vada with the vikalpa (alternative). Is "the desire to know" which is declared in the aphorism with respect to the pure Brahman or with respect to the aclapsed Brahman" The 'with respect to' in both the alternatives comprebends also “to" as the knower, according to Nirvisesha advaitins, must be either the pure or the eclipsed Brahman, thero being no tortium quid. This has to be kept in view io following and understanding the vada. The gist of the vada is that the desire to know would be wholly inappropriate to Niruldosha advartins It cannot be with regard to the pure (nirguna) Brahman as ex hypothest it is not the object of knowledge and is therefore unknowable. Nor can it be with regard to the eclipsed (saguna or upahita) Brahman as any knowledge of Brahman in general and of its causality in particular as declared in the second aphorism, would only add to the illusion of the eclipsed Brahman and would not remove the illusion from the Brahman which is said to be the purpose of the investigation, Causality is unpredicable either of the pure or of the eclipsod Brahman either as lakshna (characteristic) or upalakshna (indica. tive) The desire to know would be causeless and fruitless. Thi Vada has to be understood in the background of the visishta advaita view as to the desire to know' declared in the aphorism Tha vrstahta advaita view is as follows: The entire veda consisting of the earlier karma portion and the later Brahman portion 13 learnt by the method of adhyayana (communication by word of mouth). Consequent on the knowledge of grammar, etymology etc, learnt as accessories to the Veda along with it as well as by collo. quial familiarity there is generated a superficial knowledge of the mean ing of the Veda. Then the Karma portion which is earlier is fully investigated and a definite and clear knowledge of the meaning thereof 38 obtained That is the knowledge of the trivial and transitory nature of the fruits of bare karma. There however remains the later Brahman portion. There is a superficial knowledge of its meaning which is to the effect that unlike the knowledge of bare karma, the knowledge of Brahman is conducive to eternal and infinite bliss Hopce arises the desire to have a thorough and correct knowledge of Brabman 30 tbot aternal and infinite bliss may be attained. Therefore the declaration of ·INTRODUCTION 15 the desire to know 18 quite appropriate to Visthshta advaitins to whom there is a cause for the investigation and a benefit arising from at То Narvitesha advartins, however, there cannot be any cause or occasion for the desire to know or any fruit or benefit accruing therefrom Honce the repugnancy of the declaration desire to know as far as Norvisesha advaitins are concerned. It is explained thus The desire to know declared in the aphoriara 19 with reference to Brahmaan--the one universal cause whose knowlodge etteots liberation from the cycle of births and deaths (samsara) and brings about abiding beatitude. That desire is repugnant to the system of Nirvisosha advertins Thoy predicate two kinds of Brahman. The one is the eternally pure and socondless Brahman (Dutya suddha) and the other is the Brahman which is eclipsed by nescience and aflicted by pluralistic illusion (upabita). The desire to know cannot be with respect to the pure Brahman The desire to know Brahman pro-supposes that Brahman is the object of the knowledge which is desired The pure Brahman boing according to Nirvisesha advaztias eternally pure without say second whatever and therefore there being done to know, node to be known and no kaowledge to accrue to anyone about any one or anything at all any desire to know is unpredicable, for that very eternal socondless purity would be fatal to the origination of any desire to have a loowledge thereof. There will properly be a desire to know or sovestigate Brahman only if Brahman is already known superficially and has to be fully and clearly known or investigated furthor in accordance with pramanas to attain abiding bliss. It is only then there will be an occasion or cause for the investigation and a benefit accruing from the investigation Such an origination is unpredicable of the pura Brahman for the very reason that it is ateraally pure and secondloss and incapable of being an object of knowledge. If however it be said in reply that sell luminosity (Avarupa prakasa) which 14 puro Brahmaan (subject) occasions or causes the desire to know, then the self lurainosity bong oterdel the desire to know should also be equally aternal, and cannot therefore originate as declared in the aphorism Sell luminosity per se cannot therefore cause the desire to know that very self luminosity which is nothing other than Brahman and which is eternal Ir that anomaly is sougat to be avoided' dy A predication or thos distinctness of self.lumaiposity from Brahman then the monistic purity of Brahman would be gone and the reality of pluralism would stand affirmed That 28 repugnant to Nirvisesha advarta, Sell luminosity cebaot thorafora origiaste or cause the desire to know Nor can that solſ luminosity be the fruit or the result of the investigation or the dosire to know because at is ex hypothesi eterasi and is therefore ipso facto antecedently known us self lumiaosity and therefore capot be the fruit or the rosult of the investigation or the desire to kaor In other words, ir it is soll.Jurino sity ít 15, as it should be, sell known and therefore antecedently kaona If not antecedently Lnown, it would not be self luminous, but luminous ·16 SATADUSHANI aliunde which would be destructive of its monistic purity If however it is antecedontly known the javestigation thereof would be fruitless Oneness Nor is any causality predicable of pure Brahman and no knowledge of ats being the one cause is derivable from a desire to know that Brahman As such a predication would be repugnant to the purity of its secondloss Its very purity is destructive of its causality Causality is the source of plurality and is shoor illusion A desire to know the pure Brahman cannot therefore originate Nor can the illusion of causality be either a characteristio (lakshana) or a pointer (upalakshana) to the pura Brahman which is the one truth or reality In the first place the knowledge of tho one truth or reality 10 of the pure Brahman cannot result from the knowledge of its causality which is an illusion That 28 to say, knowledge of causality being an illusion of plurality cannot genorato a knowledge of truth which is bare oneness boreft of any pocond whatever If however it be urged that truth can result from illusion, the Nirvisesha advartins have to admit that there can be a superimposition of illusion (adhyasa) oven on an untrue substratum (adhishthana) which would cut away the ground from under their own feet and result in the triumph of Madhyamıka nihilism which Nirvisesha advaitins aro at pains to refute solely on the ground of the want of a real substratum (adhishthana) for the superimposition of allusion (adhyasa), their reason being that there can be no illusion superimposed on another illusion, and that all allusions require a reality as their substratum on which alone the illusions can be superimposed This aspect is further considered under the thirtieth Vada Nor can any desire to know be declared with respect to the impure Brahmap-the Brahmsn oclipsed in pluralistic illusion (upahita Brahman) A knowledge derived from the Veda of Brahmic causality being according to Nirvisesha adyaltins itself a pluralistio illusion would only add to the illusion of the already illusion eclipsed Brahman and could not remove the antecedent illusion of Brahmad and generate the true knowledge of an absolutely secondless oneness which is said to effect liberation from all difference illusion (moksha) just as in the analogy of the rope-gerpent allusion the one allusion of serpent is not removed by the other illusions of water streak, earth crack, garland etc but is only added to thereby Eclipsed Brahman being an illusion no true characteristic (lakshana) thereof can be predicated for it would be abeer repugnancy to predicato truth as the characteristic of illusion The predication would also result in the reductio ad absurdum of truth being a superimposition on illusion Hence the unpredicability Nor can illusion (causality) be indicative (upalakshana) In tbo branch moon analogy both the moon and the branch are real and neither is an illusion The reliance by Narvisesha advartins on the branch moon Bnalogy is inconsistent with their hypothesis of illusion The analogy of the red rose crystal is also strongly relied on ·INTRODUCTION by Nirvisesha advaitias. That again according to Vedanta Desika, is equally incongruous. For a better understanding of this Vada end of the theory of adhyasa (superimposition) advanced by Nirvisesha advaitins on the analogy of the crystal-red rose, which has been referred to in this vada as well as in others it is necessary to explain here briefly the theory of adhyasa as expounded by Sankhyas who are the originators of that theory on that analogy which according to Vedanta Desika had been borrowed from them by Nirviseshe advaitins and utilised by them in ovolving their system of Nirvisesha advaita. The view of Sahkhyas has been considered and refuted by Vedanta Desika in Paramatabhanga and Adhikaranasarvali (181) whose purport is as follows: Sankhyas postulate twenty five principles (tattvas) of which twonty four pertain to ever-changiog Matter (Prakrti) and one being the change. less Soul (Purushe or Jiva) who is neither an evolvent like Prakrti nor an evolute like its vikrtis. Though postulated as one principle souls are really many. According to Sankhyas Mattor or Prakrti is a door. It has no knowledge. The soul or purusha is bare knowledge. He is not a door. He is not a kaower either. Creation (sarga) results from their proximity (sadnidhi) or contact (samayoga) by a mutuality of adhyasa or superimposition which is explained on the analogy of the contact of the lamo and the blind. The lame corresponds to soul who is a non-door. The blind corresponds to Matter which is a non-seor. Consequent on their contact a mutual adhyasa (superimposition) takos place. Th, doorship of Matter is superimposed on the soul and the knowership (enjoyership) of the soul is superimposed on the internal organ (antahkarana) which is an evolute of Matter with the result that there is a mutuality of adhyasetbe adhyasa of lameness on the blind and of blindness on the lame, the adhyasa of doership on the knower and of knowership on the door. The Sankhya idea is this. Creation takes place in a sort of mutual adhyasa of Matter and Soul on the analogy of the movement of the lane and the blind in mutual cooperation. The blind cannot see. The leme cannot walk. The lame gets seated (adhyasta) on the shoulders of the bliad and gives directions to the blind who proceeds as directed by the lame and so they wond their way. Similarly cosmio process goes on by Matter and Soul in mutual adhyasa. Vedanta Desika has refuted the said view thus : The lame-blind tetaphor employed by Sankhyas in support of their theory of mutual adhyasa (super-imposition) is repugnant to their bypotheses and untepablo on its own merits. Adhyasas (superimpositions) portain only to kpowership (gnatrtva). Adhyesas presuppose the reality of knoworship and the reality of the knowledge of the knower. If the knower's knowledge is unreal thore can be no adbyasa or illusion. All illusions require the reality of two things without which there can be ao illusion. They are the reality of the substratum and the reality of th., ·48 SATA DUSHANI impositum. In other words the imposition is of the knowledge of the knower. That knowledge is real. It corresponds to the redness of the rose which is reflected in the crystal. The unreality if any (which is not admitted) of the roflection in the crystal does not establish the unreality of the redness of the rose which corresponds to the knowledge of the knower. What is unreal cannot be superimposed. Vedanta Desika has pointed out in Paramatabhanga and Adhikaranasarvalı that in the crystalred rose metaphor the adhyasa of the red rose in the crystal 18 of the real redness in the rose without which there can be no adhyasa of redness in the crystal The adhyase is of the real rodness of the rose (raga) and 18 really a rellection of the reality of the redness In its proximity to the red rose the crystal reflects only the red rose and does not reflect anything else. The reality of the redness stands established in accordance with the laws of Agreement and Difference. Similarly the metaphor of the lame blind requires the reality of the knowership of both the lame and the blind and of the reality of their knowledge as knowers. According to Sankhyas the Soul, as stated already, is not a knower (gnata), but bare knowledge (gaanam) Matter is absolutely crass mud, neither having knowledge nor being knowledge but 18 in fact the very onemy (virodhu) of knowledge as Vedanta Desaka has put at Hence the impropriety of the analogy of the lace and the blind The lame has the capacity to see, to understand the course, and to give directions to the blind as to how he should proceed along the course. Similarly the blind has the capacity to hear and understand what the lame says to him and to guide himself accordingly. Both are real knowers and have real knowledge and honce the possibility and the propriety of the mutuality of the lame-blind adhyasa. But matter being utterly non-sentient, and soul having no sontience (knowership) it is incongruity on the part of Sankhyas to postulate any adhyasa--the adhyasa of sentzent knowership (enjoyership) on matter and of sentient doership on the soul. Apart from the incongruity of the metaphor their denial of knowership to the soul, 1. fatal to their postulation of any adhyasa, as all adhyasas require the reality of the imposed (adhyasta) Hence the incompetency and the invalidity of the Sankhya theory of mutuality of adhyasa. The important thing to note bere is that what is super-imposed (adhyasata) must be real and real antecedently. Nothing becomes phenomenally real by imposition and essentially unreal by sublation. Imposition no more creates then sublation annbulates. Predication does not make the imposed spring into phenomenal roality and sublation does not make it vanish into adsolute nibility Nothing can become phenomenally real unless it was antecedently and essentially real The adhishthana (substratum) as well as the adhyasta (impositum) must both be real to bring about adhyasa. If either is unreal or neither 15 real there can be no adhyasa Hence the untenability according to Vedanta Desika of the adhyasa theory of Sankhyas as well as of Niryiseshe advaitins ·INTRODUCTION 49 In this connection the relative positions of Buddhists, Nirvisesha advartins and Sankhyas may be briefily stated thus Buddhists (Madhyamikas) deny roauty both to Matter and Soul altogether and postulate an absolute nihility. Nirvisesha advaitios dony reality to Matter and postulate the reality of bare knowledge denying reality of knowership and of the knowledge of the knower. Sankhyas postulate the reality of both Matter and Soul. As far as the Soul is concerned, they predicate bare knowledge (avarupa knowledge) and negate knowership (dharma bhuta gaana). Hence Vedanta Desika's epigram that the begation of the universe by Nirrisoaba adyaits 18 A borrowal from Buddhists and the negation of knoworship and the postulation of bare knowledge and of adhyasa on the analogy of the crystal red rose 18 a borrowal from Sankhyas. It has also to be noted here that Nirvisesha advaitias attack Nahulists on the ground that for adhyasa a real substrate is necessary. That substrate according to them is svarupa knowledge The imposition 18 only of kaowership and knowledge of knower, Sverupe knowledge according to Nirvisesha adyartins cannot be adhyasta (superimposed); at can only be adhishthana (substratum). The anomaly pointed out by Vedanta Desika wath regard to the Adhyasa hypothesis of Norvikesha advaitina naay be summarised as follows: According to Nirvisesha advartins there is only one reality and that is the pure Brahman which is bare consciousness (chiamatra) without any second whatever. It is not a kacwer. It has no knowledge. By virtue of nescionce it gets eclipsed and sees plurality in itself as kaower and known and the consequent knowledge of differences. Hence tho allusion of all pluralities Modistic texts of Vedanta romove that Illusion which results in an automatic restoration of Brahman to its original status of secondless bars COASCIOUSNess all pluralistic illusions vazuhing forthwith into bathingaess This view of Nirvisesha adveitina is untenable because. Kaowership of Brahman sad Knowledge of kaowlog Brahman being, according to Nirvisesha adyartios, unreal, no illusion is possible No illusion of puro Brahman is predicable becauso it bas oo knowledge and u bere substratum (8.dhiabthans) No Illusion of the eclipsed Brahman is predicable because of its koowledge is unreal thore can be no auperimposition or illusion (Adhyasa) and if its knowledge is real, there is no illusion but only reality. Hence the anomaly. It has also been pointed out in the Jugnyasadhikarana of Sri Bhashyo and Tattvatska as well as in Tattvamuktakolaps that for Nirvisesha advaitias there can be no desire to know for the simple reason that the knowor does not survive the knowledge of bare being The knowl.dg. begins where the kaower ends and hence the unprodicability of Boy desire to know. In other words there can be no desire to know Brahman unless there is something in Brahman which It is desirable for the kpower 1690-7 ·50 SATADUSHANI to know. Thore can be no desire to know a bare being Brahman in all tho omptiness of husk and in all the jejunongs of vacuity. Unless there is something inherent in and characteristic of Brahman which can kindle desire in the knower, no desire to kaow Brahman can at all originate A Brahman which in essence is devoid of viseshas and which is intolerant of any second cannot genorate a desire in the knower to have a knowledge theroof. Hence the impropriety. Thirdly there is the desire to know as a sequence and consequence of az aztecadont accurrence (purva yrtia), The two words 'atha' and 'arah' in the first aphorism denote sequence and consequence respectively. According to the system of nirvisesha advarta, the knowledge of nirvisesha oneness is generated eo instant that a few Vedanta texta, mahavakyas es nervtecsha advaitins call them, are beard and understood That textual understanding does not stand in need of any special pre-requisite or antecedent occurrence as declared in the aphorism The only requisite for A textual knowledge is a knowledge of the meaning of the words occurring in those texts and that 18 not the antecedency required. That is common ground. What then is the special pre-requisite or sequence contemplated by the aphoriam? According to Visishta advaltias the sequence consists in the learning by the method of vocal transmission of the entire Veda com prising the karma (earlier) and Brahman (later) portions (textual sequence), in the close study and understanding of the earlier portion (karma) result ing 10 a knowledge of karma and the fruits accruing therefrom followed by a cursory understanding of the later (Brahman) portion and the con sequent origination of a prima facio knowledge of the transience of more karma and Its fruits and of the immortality and abiding beatitude that accrue from a knowledge of the later (Brahman) portion and therefore of an earnest desire to investigate fully and understand rightly the later (Brahman) portion That is the sequence of karma first and Brahman Dext and the consequence is the thirst for the study and knowledge of the lator portion on account of the abıdıng beatitude eccruing therefrom. Hence, the unity and continuity of the science of Mimamsa, earlier (karma) Jaimini's and later (Brahman) Vyasa's, to the vistahta advartins, whereas, to the nervisesha advartins, the two portions not only romain in disconnec ted truncation, but are in conflict with cach other as shown by Vedanta Desika hers and in Adhikaranasaravals and Mimamsa Paudka. Hence the repugnanoy The fourth Vada is a refutation of the theory of nirv186sha advaitans that a mere knowledge of the word meaning of a few Vedanta texts declaring the bare oneness of Brahman effects soul's liberation, which means & restoration to its essential status of bare Brahman without a second, that samsara or karmic bondage is more illusion produced by the immemorial nescience of difference and is therefore susceptible of removal only by the verbal knowledge of oneness and not by resort to Just as the any real means, ethical or spiritual, enjoined by the Vedas 4 ·INTRODUCTION 51 exporiences of suffering in dream like the apprehended attack by a snako or the apprehended stabbing by a foe have to be got rid of by waking alone and not by resort to cudgel bests, or Garude worship or to pistol firing so the suffering in karmic samsara, has to be got rid of only by waking from the dream of difference-illusion and not by resort to ethical endeavours or spiritual strivings which are themselves varieties of difference-illusion. Vedanta texts alone effect the waking from illusion of the world of differences and when once that awakening has taken place the riddance of the world of differences follows and with it are effected the riddance of the suffering in difference and the liberation of the soul, which is Brahman itself from the illusion of the samsara world of differences. It is that view of the nirviopsho advaiting that is refuted and it is shown that karmic bondage is real, that the means for its riddance is equally real, and that that means is the ono real and potont means of loving communion with and surrender to the one Universal Soul--Para Brahman, who in gracious response to that communion and surrender purifies and exalts the davotees, affects the release of their spiritual energy from all karmic impediments for their service in fulfilment of the purposes of Brahman in their indissolublo union with Brahman--the one Supreme Soul of all chit and achit. That is the mosds enjoined by the Vedas the one means of loving knowledge and surrender, and not mere verbal kaowledge of certain texts. The knowledge enjoined by the Vedas for the liberation from samsara and the attainment of Brahman, according to visishta advaitinı, is not mere verbal knowledge but the enjoined knowledge of contemplativo communion with Brahman in soul's love of and surrondor to Brahman and that alone is the means for its liberation from samsara and union with Brahman. The view of a riddance of all knowledge of diferenco on the generation of a verbal knowledge of the bare oneness of Brahman without second is as much a contradiction of the texts as of the fact of the knowledge of the world of differences surviving tho textual knowlods of bare oneness and persisting in that survival. Hence the untonability of the view of more verbal knowledge as the means of soul-Iiberation. The fifth vada is a sequel to and an amplification of the fourth. It is rotutation of the nirvisesha advaitins' theory of Ibadhita anuuriti" (tho continuance of the cancelled). According to that theory though the true monistic knowledge of 8 secondless Brahman had boon gonorated by the Upanishadic texts such as "That thou art', still the knowledge of ditor enco continues for some time, and though there is thus the continuanco or the knowledge of difference still that continuance would not operate to continue samesra as the descience of difference bad already boop erdi. cated by the true knowledge of non-duality declared by tho moalstlo texts. So there is no repugnancy between the eradication of tho know ledge of difference and the continuence of difference-knowledge avon after its eradication. Henco the nirvisesha adraltios theory of bodhita.

·52 SATADUSHANI anuvrtti (continuance of the cancelled knowledge). The analogy of the burnt cloth (dagdha pata) is relied on by them in support of the theory. This is refuted in this vada on the ground of repugaancy. What is extinct cannot continue and what continues cannot be extinct. It is bad for sheer ropugnancy. The analogy of burnt cloth far from supporting the theory is really against it. The burnt cloth, the extinct cloth, far from continuing to remain as cloth has gone as cloth for ever. There may be some semblance of a cloth, but the cloth as cloth is gone for ever. Its vestural identity and utility is wholly dead. What is extinct once and for all cannot continue to exist even for the nonce. The sixth vada refutes the cirvisesha advaitins's view that karma (action enjoined in the vedas) aids the generation, not of true knowledg (gpane) but of the desire to know (vividisba). Action (karma) has its roots in the reality of difference and therefore, according to nirvisesha advaitins, it cannot aid the generation of true knowledge which, accord. ing to them, nogates the reality of difference. Hence their thoory. According to vieishta advaitins differences are real and therefore there is no repugnancy between karma (action) and gnana (knowledge). Karma imparts purity to the mind and hence its need for a proper funotion of the mind. Accordingly enjoined action aids, not desideration but deliberation in contemplative serenity. The seventh vada refutes the view of nirvisesha advaitins that vorbal knowledge is immediate. This question has already been adverted to above. According to visishta advaitins words are pramanas with respect to matters which are superaensuous and transcendental. They are not pramanas (generators of original knowledge) with respect to matters lying within the exclusive field of sensuous perception, but are merely anuvadas (repetitions) of the knowledge generated by percoption. Thorefore words cannot contradict unvitiated perception and have to be understood in harmony with perceptual cognition. According to nirvisesha advaitina words generato original knowledge and that knowledge is immediate. Hence the supremacy of verbal knowledge evon ovor untainted perceptual knowledge and therefore when they conflict verbal knowledge prevails orez session perception. Otherwise, according to that vard, (Vedanta) would not be pramanas (knowledge generators) but more anuvadas (repeaters of what perception generates). Acoording to visishta advaiting verbal knowledge is mediate and not per se intuitive, Its authority is supreme in the supersensuous and transcendentul field. Verbal knowledge is made immediato only in transcendental intuition. With regard to the knowledge generated by the senses relating to matters within their field, verbal knowledge cannot contradict it and has to illuminate sense in harmony with perceptual knowledge. Hence the importance of this vads which refutes the immediacy of more vorbal knowledge and the elaborate investigation of the topio.

·INTRODUCTION 53 The eighth vade is a refutation of the view of nurpeesha advaitins that the four-fold equipage as they call it, 18 the antecedent occurronco contemplated in the first aphorism of Brabra Sutra In the third vada the vistahta advaita view of the unity and the continuity of the science of Mimamia comprising Karma (Jaimini's sutra) (earlier) and Brahman (Vyasa's sutra) (later) parts and hence the sequence and consequence of the desire to know and the investigation and acquisition of the knowledge of Brahman as declared in the first aphorism was established It WBS BS much on authority declaring the unity of the science of Mimamsa as on the anatomical structure and organic operation of Mimamsa as a single science and on the logic of sequence which that structure and operation domand that its unity and continuity was established in that vada This vada however is devoted to a refutation of the antocodency of the four fold equipaga' as stated by nirvisesha advartins That equipago is - the disc ination between eternal and ephemeral objects, the achievement of mind-equipoise and sense-control, the desirelessness of fruit enjoyment here and hereafter, and the desire to attain liberation According to 11818hta advartins they are not the intended antecedents to a dosire to know, and to a study and aquisition of the knowledge of Brahman Oa the other hand discrimination between eternal and ephemeral objeots does not pracode but follows a knowlodgo of Brahmın (Vedanta) II it preceded there would be no need and no desire to study Vedanta and know Brahman because a knowledge of what is eternal and what is ophomoral has ex hypothes: been already acquired and thoroforo nothing more to acquire by a study of Vedanta In fact the antecedent knowledge of eternal and ophomeral objects may even be contrary to tho teachings of Vedanta as a knowledge thoroof derived from systoms like Sankhya, Charvaka, Varaoshika, Bauddha etc would be contrary to tho teaching of Vedanta and which are refuted in the Brahma Sutra As regardo montal •quipoise and sense-rostraint, if it is morely moant thoroby to Indicato general disciplin. at applies to the study of any subject and there is nothing special in it to make it applicable exclusivoly to a study of Vedanta If bowover it is meant to refer to the spocial virtuos to be practised in and of the acquisition of Brahman knowledge, they do not precade but concur in and aid the process of Brahman knowledge and Brahmaz realisation It is so declared by Vodoota toxts and so oxpounded by Vyasa in his Brahm. Sutra Similarly the dosirelessness of fruit enjoyment is not wholly antecedent to but is conourront with and in some rospects ovon consequent or a full and right Brahman knowledge As far as the desire for liberation is concerned though it is antocodont, it is not the antecedent occurrenco intended by the opening declaration of tho Sutra It pertains to the qualification of the desire for a study of Vadenta, rather than to an antoc dont occurrence leading to the study within the meaning of the Sutra This wada is a relatorcement of the third veda and of the visishtı adyaits viow, that alloroncos are true, that the two parts of Mimamsa, Lerns and Bruhnen, do not condict, but ·54 SATADUSHANI togathor constitute a singlo solenco and that the means for attaining liboration is not a mera verbal knowlodge of a fow Vodanta texts in thoir isolation from the rost, but wholo hearted devotion to and loving contemplation of tho Supremo Brahman as onjoined in the Brahman portion and aidod by the karmas portion. Hence the refutation in this vada of the nirvitesha advaltias' view of tho fourfold oquipage as the intondod antecedent occurrenco, The ninth vada establishes tho ineligibility of nirvisesha advaitins for disputation as they do not admit the truth (Paramarthya) of pramanas, which according to them aro illusory (mithya). Pramanas-percoption inforonco and words (Vedal-according to them, have for their fiold the world of differences which aro all illusions and have their operation in that fiold. Honce their untruth and illusory Dature. According to visishta udvaitins unloss both parties to a dispute admit certain pramanas as authontic and binding on them, no disputation can at all take place. Propositions and oppositions must be shown to have their support in Pramanas, and the dispute must proceed on the basis of and in atrict ecoordance with Pramanaa Pramanas must therefore be true and accepted as true and binding on both parties. If pramadas themselves lack verity and authenticity no dispute can at all arise much less can be carried on to a fioul conclusion. In disputations, Pramanas have their full play and operate in all their inviolable verity and veracity. A donial of vority and veracity to pramanas entails ineligibility for disputation. Hence the incompetency of nirvisesha adveitins, according to visishta advaitins, for disputation. The conclusion (siddhanta) portion of this vada is not available. Its purport can be gathered from the other works of the author. Two explanations are offered for its non-availability. One explanation is that the very topic which denies to nisvisesha advaitins any competency for disputation cannot admit of a disputative treatment thereof with an opponent to attack (nirvisesha advaitin) and a proposition to refute. Hence the non-disputative charscter of the vada. The other explanation is that the conclusion portion is lost. The tenth yada is devoted to a refutation of the niruisesha advaiting! view of particularless sell-luminosity of knowleege. The vada opens with the declaration in "Knowledge which is luminous in itself shining in the differentiation of its abode and object is boldly stated (by nirvisesha adveitins) to be devoid of particularity and experienced as such and that is Brahmar. That statement is a muddlo of contradictions and headache to Vedas." That stateraent of their, is elaborately examined in this vada and refuted as untenable, The visishta advaitins hold that Brahman is the abode of knowledge and not bare knowledge, that knowledge inheres in Brahman as its asraya ·INTRODUCTION 55 (abode) and adhara (support) and shines as the abiding characteristic of Brahman It is at once its characteristic and 13 atself characterised by exuberant variety and prodigious splendour. It is characterised by its harmonious relation as much to subject as to object. Differenceless self luminosity 1s, according to vis2ghts advaitins, sheer repugnancy. To postulate one subject object--differenceless self luminosity as nisvisesha advantins do would, according to visisbte adveiting, reduce the whole universe of creation and experience in all the richness and freshness of its variety and magnificence to more empirical configurations and ephemeral apparitions of space-time allusion destined to devastation on the awakening produced by the monistic tosts from the torpor of difference-duplicity illusion. Hence the characterisation by Vedanta Desiša of this view of nirviseshe advaitins as headache' to Vedas. The visushte Advaitins' interpretation of the monistic texts has already been explained above. To predicate an undifferentiated self luminousness of knowledge without any abode or object at all 15 accordiog to visi8hta advartips, to deny knowlodge itself. Knowledge is as much a constituent as a characteristio of Brahman, It is dharmıbhuta (essential) && well as dharmadhuta (charac teristic). Brahman is the abode of knowledge Brahman is the object of knowledge. Hence the absence of subjoot object conflict Knowers experience their knowledge thus -"This is my knowledge', whatevor be the quality or the quantity of that knowledge There is no such experience of any knower as “I am knowledge", in the sense of the entity "I belog wholly identical with and nothing other than the knowledge itself in negation of the abode and the object of the knowledge. Koowlodge, if it is to be knowledge, must be a knowledge of something or of some one and to some opo, when alone there would be illumination as expressed or implied by the word "gaana' (kaowledge) There would be no knowledge without a knower to know and an object to be known. It is a (act of experience and bota trick of duplicity It is only when there is a knowor to know and an object whether a person or a thing to be known that there would be an illumination of some person or thing to como perega, same or different, which allumination 23 alone knowledge Otherwise there would be no illumination at all, nc kdowlodge at all. “ To be all oye is only to be all blind" Hence the criticisma of Ramanuja and Vedanta Dosiks that the viem of nirnisesha advaiting that Brahman is one particularless knowledge (gaana) would only mako Brahman a compeer of jada (non sentient) The oxporience "I am happy to day' is a knowledge of the entity "I'shining in its experience of happiness today. It is in truth an exporience of the states and conditions of the entity (i'. In that experience the subject 'I' is the object of experience and that experience is the experisace of its state of happiness today, which is different from the experience of its stato of unhappiness yesterday. The entity "I' doos 200 ceas, to be the subject because of its being the objoct ·56 SATADUSHANI of experience There is no subject-object contradiction at all. It is a knowledge of an illumination of the states and conditions of the entity I' Self-luminosity is accordingly luminative of the abode and the object and negative of particularlessness. The eleventh vada refutes the nerozzesha advaitins' view of undifferentiated cognition of particularless entities According to niruicesla advaitins, there is what is called servikalpaka (non alternate) perception - that is perception of a thing in itself without any antecedont mental impression That, they say, 13 because of the indisputability of the knowledge generated by the senses immediately on their first contact with objects as non v2s18hta, that is to say, as an entity in no mutual relation of viseshya (object) and Utseshanas (its identifying characteristics) That nervikalpa (non alternate) knowledge is particularless and undifferentiat ed It is a perceptual experience of bare essence (svarupamatra) and it is non alternate (nirvikalpaka) The impression produced by that know ledge gives rise to subsequent alternate (savikalpaka) knowledge with respect to subsequent perceptions, whether of the same object or of different objects belonging to the same genus og the cow Therefore the original non alternate knowledge is without particulars (nirvisesha) and all later alternate (savikalpaka) knowledge 18 with particulars (visishta), and the later knowledge with particulars being due to antecedent impression is illusory and the original particularless knowledge it alone authentic because it is that particularless knowledge that the first perception generates Hence the true particularlessness of original non alterbate knowledge and the illusory particulariaedness of all later alternate knowledge The knowledge of the first object is the knowledge of the object by ata characteristic bareness generatod by dıroot sense contact with the object cow There is no knowledge of any other cow by reference to which it can be Alternatod Hence the expression-Nirvikal paka (non alternate) That knowledge is generatod by the senses for tho first time without any previouse sonse-Impression with regard to the first COW When, howover, the second cow is geen a knowledge thereof is generated by the sonses with the impression of the memory of the first cow and the consequent experience " this is also cow" That knowledge is savikalpake (alternato) because of this also' by relation to and as an Alternate of the first cow, which is a mattor of montal croation Haaco tho savikalpaka (alternate) nature of the knowledge of the second and all succeeding cows and tho nirvikalpa (non alternato) nature of the knowlodge of tho first cow Similarly all knowledge in origin, is non alternate and particularless (nirviaesha) Later on the impression of immemorial noscience of difference-illusion relates the particulars and diferencer to the difforenceless and particularless knowledge and thereby generates the Illusory knowlodge of entities as viashfa (characterized by particulbra) All particulars are therefore subsequently related by the impression of doscience and all knowledge in origin is only nirvisesha (particularless) ·INTRODUCTION 57 which alone is true, unteinted knowledge Hande the ntruisesha (particularless) knowledge in dirvikalpaka (non alternate) perception Hence also perception being the pramana for niruisesha (particularless) entity It is refuted taus --Knowledge--nirvikalpaka (non alternato) or sa vikalpaka (alternate), whether in origin or an succession is only of a visishta and not of a nirvisesha entity The knowledge of a first cow is of cow and originates as the knowledge of the cow That is the immediate experience of the entity-cow-12 the entirety of its identifying particulars and in the identity of its vistshta essentiality An experience of other cows in succession to the first is the experience this is also cow" "this is also cow" and so on and the experience is due not to any illusion but to the true impression produced by the experience of the first cow and to the true relation of that impression to the experience of the cows 10 auccession, so that the succeeding experience is truly alternate to the preceding The second and all succeediag knowledge is savikalpaka by virtue of the memory of the first cow whereby succeeding cows are morphically alternated and generically equated Hence the savikalpaka (alternate) nature of the second and all succeeding experience of cows That, bowever does not make the son alternate (nirvikalpa) experience of the first cow an experience of a particularless (airvisesha) entity. Nervikalpa knowledge is not nirvisesha koowledge Knowledge whether nirvikalpa (non alternate) or savikalpa (alternate) is only of a vi818hta and not of a niruisesha and hence the authenticity of the experience of visishta entity as well in origin as an alternation The alternation and equation is by virtue of the essential vlarshta nature of the entity-cow If it were nhirvidesha (particularless) there can be 2o experience of cow at all and therefore no first or succeeding cow to be alternated and equated Nirviseghe knowledge can neither originate nor alternate To view the position from a slightly diferent angle What the Nirvisesha advantins say comes to this - The ocular sense on its first contact with an object (cow) generates an authentic particularless knowledge thereof and thereafter becomes functus officio, so to speak, and gets polluted by the mental impression of the object seen (cow) which disables at for ever from generating any more & pure particularless kaowledge, so that all subsequent knowledge of objects belonging to the jamg class ceases to be pure and real and becomes an illusion in other words, with the formation of the mental impression produced by the experience of the first cow the illuminating power of the ocular sense 13 gone and its alluding power has set in According to Visishta edveltins, such & view does not do justice to the ocular organ which faithfully generates an authentic knowledge of the second, third fourth, etc, cowa exactly as it generated a knowledge of the first cow The only difference between the knowledge of the first cow and of the succeeding cows is that the former originated without any antecedent mental impression of the 1690-8 ·58 SATADUSHANI object and that the lattor originated with antecedent impression. The knowledge with or without the impression is of the Visishta object, cow, in the distinguishing characteristics of bovineness. Without an antecedent visishta knowledge there can be no subsequent Vikalpa, knowledge, becauto all subsequent knowledge is sa vikalpaka (alternative). Therefore the first knowledge is, as it must be, savisesha (with particulars) which means Visishta. Without an original visishta knowledge there can be no later knowledge either to be morphically alternated or generically equated. To put it in other words ;-Does the ocular sense when it first contacts the pinda (mass)-cow, experience the pinda in its bovine charac. teristics or not? If it does, then the experience of a Viseshta stands admitted; if not, tha bovine entity not having been experienced, no impression could possibly be formed of any bovineness with the result that no savikalpa experience could at all originate with regard to the succeeding pindas or cows. The mental mould of the experience of the first cow far from rendering the experience of successive cows counter. feits guarantees their genuineness. The absence of antecedent mental impression is not determinative of the purity and its presence is not generative of the impurity or the counterfeit character of the knowledge of objects generated by the ocular sense. Even with respect to the first cow, savikalpa knowledge would arixo when it is seen a second time. That knowledge would be "this is that cow", i.o., tho very cow seen proviously. It is a knowledge of absoluto identity and it would therefore be impossible to predicate any illusion of this knowledge whioh is one of identity. There can be no illusion in this knowledge; for it is a perceptual knowledge of the selfsame entity in savikalpa and nirvikalpa visishta identity. Honce all knowledge original (nirvikalpe) or alternate (savikalpa) is only of a visishta and not of a nirvisosha. Hence the untenability of the view of particularlessness of non-alternato knowledge. The twelfth Vada refutes the Nirvisesha advaitias' view that perceptual cognition is only of bare being (sapmatra). Their view is that the knowledge generated by sensuous perception is the knowledge of being' in all bareness and that the knowledge of differences liko jar, cloth, man, etc. are later superimpositions on being produced by illu. sion. The function of aenses, according to thom, is to illuminate being' in bareness while it is left to illusion to obscure it later by the superim. position of differences thereon. Hence, according to them, the absence of conflict between sensuous perception (pratyaksba) ond vorbal knowledge (Veda) which generate alike a knowledge of bare being (sanmatra). It is that viow that is refuted here. The view that the experience of the entity jar, apart from baro being, is not the illumination of the entity jer by the konses, but an obscuration of being' by illusion, is a contradiction of the process of dense-perception as well as of the experience of object-illumins. tion. Illumination of bare being ia mere euphemism for blurred vision.

·INTRODUCTION 59 The oxperience called perception, though momentary, illuminates instantaneously objects in their distinctness from otherı-in their morphic, generic, and other characteristics constituting their distinct identity. The illumination is of an entity in the distinctners of its identity and that illumination is entire and instantaneous, and is solely and wholly donsuous with nothing illusory about it. Sensuous contact is single and sensuous perception is single and hence the illumination of objects as they are and they are experienced as they really are only in that illumination. Form-illumination is effected by the ocular sense, sound-illumination by the auditory, odour.Illumination by the nasal and so on. The function of senses is to illuminate objects in their distinct and characteristio essence, and they are fitted by nature to so illuminate. Hence the untenability of ths view of Nirvisesha adveitins that percep. tion is only of bare being (sanmatra) and that the knowledge of difference is not an illumination of porception but an obscuration of illusion. The thirteenth vada refutes the objections raised by nirvisesha advaitins to the reality of difference. They object as follows:-Diference is neither essence (avarupa) aor characteristic (dbarma) of entities. It is not essence because in that case there can be no illusion of silver in shell, as the substratum, which is the essence on which the illusion operates, is apprebonded, and on that apprehension which is of the essence no illusion can arise at all, for all illusions are superimpositions on the substratum, which is the essence. Substratum being the essence and that being apprebondod the essence is ipso facto apprehonded, so that no apprehension of any illusory super.imposition thereon can at all take place. Th. very apprehension of the essence-the shell, would operate to prevent any superimposition of illusion-silver, thereon. Illusory superimpositions take place only if and whon the entity is not experienced in its essence. If there is no real substratum no illusion is possible. When therefore the essence (difference) is experienced no illusion is at all possible. There is however the experience ol'shell-silver' illusion which cannot take place if difference is essence. So difference is not esaence (svarupa). Nor is it charateristic (dharma). If characteristic it has to be baswered whether it is tho same as the entity or different from the entity in which it is stated to inhere. If the former all entities would be identical, as characteristics are not different from entities and would result in a pegation of the entities themselves and in there being no entity at all of which difference can be predicated as its characteristic. If the latter the gamo question-whether difference is essence or characteristio would arine and if the former it has already beon refuted. What remains is therefore the question whether it is a characteristic (dharma)? If ao, it would result in an endless regression of the difference of charecteristics in relation to difference and to one another. There is no third alternative and hence the possible views of mutual non-becoming distinctness etc. stand excluded and negated. The upshot of the objections is that there is Ao such thing as difference and hence its unprediçability.

·60 SATA DUSHANI This toplo 18 dealt with in all its aspects by Vedanta Deszka in Tattvamuktakalpa (374 and 375) Sarvarthasiddbı (ibid) Tattvatıka (waha aiddhanta) and in this Vada They are all complementary and have to be understood synoptically for an adequate understanding of the topic The substance thereof may be summarised as follows Nirvisesha advartins start their objection with an argumentum cornutum framed in terms of vikalpa or dilemma as set out abovo - Is differece essence (svarupa) of a thing for the inherence of property (dharma) in it or is at property (dharma) which inheres in tho essence as its property!" is the said vikalpa Vedanta Desska raises A preliminary objection to its competency and propriety The formu lation of their objection to the reality of difference in terms of the alternatives (vakalpa) erther evarupa (essence) or dhorma (property)-is atself an implied affirmation of the reality of difference which is fatal to the objection to its resliły that is sought to be demonstrated thereby The objection is contradictory of the vikarpa (alternative) which assumes tho reality of the difference between svarupa and dharma, and ths vikalpa (aitornative) 18 contradictory of the objection which seoks to negato its reality If the difference between essence (svarupa) and property (dharma) 18 not real the vikalpa (alternative) would be incompetent, if it is roul tho objection to reality would be inconsistent In other words the objection is to the propriety of the dilemma as its very formulation arsumes the reality of the difference between dharmi and dharma There can be no dilemma except on the basis of the reality of the difference between the horns If the difference between the horna is real the objection to the reality of difference would be bad for ropugnancy If the differenco between thom is unreal there wouid be no dilemma At all to formulat, For there must be two roally different horns for the construction of * dilemma Vedanta Dosıka bas pointed out in Tattvatika that acceptance of tho reality of difference would effect self survival whilo ita donin would result in self destruction It may be explained thus -. thoro real difference between Mirvisesha advaita system (the opponents'oyatem) and other systems of the system of Madayamikar' nihilismi If there is roal difference the abjection to the reality of difference would fall and the system would survivo fr not the system their would suter extinc tion, if it ever had any existence in its non ditrerence from nihiliam Vedanta Dosika's second objection is on the ground that the dis junction is noither exclusire nor exhaustive and that it has beon fromad in disregard of absolute in contredistinction to relative, Alternative That is to say the dilemma takes in only relative or limited diforencedifference in relation to an entity in terme either of it essenc. or of its proporty It does not take in 'svatantra bheda' (difTerence in itsel--non relative and aboolul, difference The dilemma contructed by the opponent has solo relerence to the diference between the ossono of an entity (dharmi). & Apot, and the property (dharma) of that entity It does not ·INTRODUCTION 61 take in the difference between one entity in its entirety, e g pot, on the one hand, end of another or others in its or their entirety on the other eg non pot such as cot, tot, mat and a whole host of non pot entities, whose difforonce from pot and from one another is at once characteristical and essential Hence its impropriety and futility Thirdly Vedanta Desika constructs a counter dilemma (pratibandı) and demonstrates that the objector is hoisted with his own petard The counter dilemma is as follows -Is non difference, whose reality the objector affirms, svarupa (ossence) or dharma (property)? In either caso the objection urged by Narvisesha advaatins against the reality of difference would apply with equal if not greater force, to their own thesis and recoil on their op n head resulting in the destruction of the very thesis of non difference which they want to affirma In his refutation of the opponent's objection Vedanta Desika has in many places demonstrated its error by an escaping between the horns, and by a taking of the dilemma by the horns In the construction of vikalpa Vedanta Desika is fully alive to the vulnerability of disjunctions on the ground of non exclusion and in his construction not only of dilemmas but even of polylemmas takes the precaution, whenever necessary of providing for a residual horn (anyah kaschid va) to ensure exclusion and prevent escape His treatment of the topic as much in demolishing the opponents' thesis as in establishing his own may well be said to be a feast for logicians to whatever school they may belong The dialectic dexterity of Vedanta Desika in warding of the danger of being hossted with his own petard, and in catching his opponents giving no chance to them either of escape or rebut in constructing his vikalpas and freming his syllogisms may justly be said to be unequalled The fulness and richness of Vedanta Desika's arguments has to be appreciated in the original The present aummary 18 indicative of but a few thereof Coming to the merits of the objection Vedanta Desika's refutation may be summed up thus – That difference is experienced capnot be denied To do so would result in self contradiction, in repugnancy to probandum, and in contra diction of the siddhanta (system) of mirvisesha adveite The founder of the system (Sankara) has declared -"Objects of the knowledge of "you" and liwo" and the knowledge which knows the objects are of mutually contradictory characteristics like darkness and light and it would be incompatibility for the one to be the other " The experience of difference and the incompatiblity of contradictory characteristics have accordingly been acknowledged Hence the undeniability of the experience The experience of difference should be accepted as due to causal factors generating that experience Every experience has its cause and is effected It is not an by and in accordance with a law and as an instance of law intrusion of chance or an illusion of figment What is explicable by a Nirvitosha causal law cannot be argued away as a freak of whim ·62 SATADUSHANI advaitins deny the eternity and the fatuity of difference On that denial, therefore, it is nocessary that the experience of difference should be held to have a cause because it origiøstes, and should be hold to have been caused, because it is not fatuity What thon is the cause? It has to be ascertained by vyopii-by the mothods of Agreemont (anvaya) and Difference (vyatıreka) There are the senses by which the knowledge of difforence is caused In certain situations and under certain conditions sopres cause difference-knowledge, and that knowledge, Afirmed as it is by the methods of Agreement and Difference, is real and authentic. Nervleesha advaitins admit that the knowledge of difference 18 caused by nescience Otherwise they would have to admit the reality of difference Because it is caused by nescience, they say, difference 18 illusory and unreal That it has a cause and that cause is nescience, is, however, admitted by thom Otherwise it would be a contradiction of what is sought to be established by them-illusion caused by noscience They do not say that difference is uncaused, but only that it is unreal, though caused The only question 18 therefore whether the knowledge of differonco is illumination caused by perception as visishta advaitins say or illusion caused by nescience as Nirvisesha advartins say? Therefore unless it is ostablished that the knowledge of difference is contradicted by another experience which is uninpeachably authentic, the reality of difference cannot be got rid of There can be so such contradiction, for on that another' experience, the reality of difference would stand established No pramona establishes the unreality of differences on the affirmation of non difference the reality of difference would stand affirmed, for the experience of non difference is an experience of non difference as different from difference Otherwise there would be no difference between non difference and difference in which case differenco would stand established If non difference is different from difference, difference 18 ostablished If not different, then too difference 18 established That is to say if non difference is different from difference than difference 18 established, if not different, Dot being different from difference, non differenco would only be identical with difference, and what is identical with difference is nothing other than difference atself and difference is therefore established Thare 20 20 question of any endless regression Hence the invalidity of the denial of the reality of difference Therefore the view that difference is real and that the knowledge of difference is authentie illumination caused by perception, as visishta advaitin hold 18 rational, and the view that difference is unroul and that the knowledge of difference is deceptive illusion caused by nescience, as nirvibesba advaitias hold, is irrational. The truth about difference is that all differences are true and are all truly the differences of complements in relation to their respective vi81shtag- Supreme and individual which tend to its or their greater excellence (atigaya) Far from their being illunoas, (vivartaa) they are really illuminations (v1819htas) ·INTRODUCTION 63 The fourteenth Vada establishes the incompatibility of the acceptance, by nirvisosba advaitina of Veda as pramana, with the theory of nirvisasha, propounded by them. Vedas are, according to visishta advaitins, fatal to dirvisesha hypothesis and to the theory that all but bare consciousness is untrue and the entire prapancha (universe) is mithya (illusion), The fifteanth vada is a refutation of nirvisesha advaitins' inference of unreality of the universe from perceptibility. The syllogism of nirvisesha advaitins is as follows:- Prapancha (universe is mithya (illusion): because it is perceptibles whatever is perceptible is illusion: As for instance, shell silver: So also this (universe). Therefore so (illusion). This syllogism has been subjected to a very critical examination in this vads and the theory of illusion has been refuted under seven alternatives and it is shown that the process of reasoning abounds in fallacies. It has also been pointed out that inference cannot operate to contradict untainted sensuous cognition. Otherwise inferences would become wholly unfounded nirmoola), and such inferences as the frigidity of fire would have full play in violation of the judgment of the torridity of fre generated and guaranteed by the unimpeachabla experience of the cutaneous sense. The truth about inference is that it has its foundations on the solid rock of perceptual experience and that it is incapable of any operation in violation thereof. When therefore perception by its experi. ance establishes the reality of the universe, inference cannot operate in contradiction thereof by relying on that very experience as the ground for inferring unreality. The very repugnancy of the process is conclusive of the the impropriety of the inference This vada is devoted to a demonst. ration of the fallacies and repugoancies involved in the inference. Vedanta Desika, bas in his other works :-Tattva Tika, Tattva Muktakalpa, etc. has reinforced there by advancing other and material objections to the inference. Hence the invalidity of the inference. The sixteepth vada is a refutation of the Nirvisesha Advaitin's inforence of the unreslity of the universe from inconstamoy (vyavartamapatva). Their syllogism is somewhat like this:-Prapancha (universe) is mithya (illusion): because it is inconstant: whatever is inconstant is illusion: as for instance, earth-crack, water streak, end serpent in rope which is the constant substratum for the inconstant earth-crack, water streak, and serpent which are alterostely superimposed thereon: 80 also this (universe): therefore so (illusion): That inconstant universe is super imposed on constant Brahman and hence its unreality is the inference of the Nirvisesha advaitids: This syllogism and inforence is subjected to * critical examination and the Nirvisesha advaitins' theory of inconstency' (vyavartamedates) as urged by them has been refuted under six alternatives and it is shown that their inference abounds in fallacies. ..

·64 SATADUSHANI The seventeenth vads is a refutation of the Nirvisesha adveitins objection to knower-known relation. The Nirvisesha advaitios hold that it is impossible to establish the existence of any relation between the percipient and the perceived aad ergo the perceived has to be declared as illusory. It is refuted thus: untainted sense--perception establishes the relation of Knower-known between the percipient self and the preceived world. The judgment I see & pot' is a perfectly sound judgement. There is the percipeint"I', the perceived pot' and the relation of seer seen between the self and the pot. The pot is the content of the percipi. ent's knowledge--the knowledge of the knowor entity «l'. Hence the relatedness of the knower and the known and its reality: The reality of the world cannot be denied by denying the relation or its reality. Nor can the reality of the world be denied by implication from the relation; for all relations imply the reality of the objects or entities in relationsubject and object; and knower and known. ven assuming the relation to be unreal, that would not necessarily establish the unreality of the entities--knower and known. For instance the hare and the hora conceived in organic relation (hare's horn) may be unreal but that does not establish the unreality either of the entity here or of the entity horn. By parity of reasoning the subject-knower may also be equally declared unreal as the unreality need not be restricted to the objeot alone. If however it be said that the subject is self-luminous and is therefore real, the roality of object cannot be denied simply because the object' is not self-luminous in relation to the 'subjeot'. That subject not being selfluminous in relation to that object may equally be regarded as unreal. The fact that subject A the percipient who perceives the objcet , is as far as he is concernred self-luminous and self-evident does not establish that the perceived object x, is as far as it is concerned not self-luminous and self-evident and therefore unrcal, On the other hand the universe consists of self luminous or sentient entities as well as non self luminous or nonsentient entities. That truth is established by the law of Agrooment and Difference. Subject and object are really relativa terms: A & scntient entity is a subject in relation to himself and an object in relation to another sontient entity Band vice versa. They are both real and really related to each other as realities. Hence the impropriety of the denial of reality to the relation of knower and known as betweon the antities. 11 reality can be denied to an object simply because it is an object of knowledge reality can be denied oven to subjects on the ground of their being objects of knowledge to other subjects and even to themselves as objects of their dharmabhuta gnana. Even with regard to non-sontloat objects of knowledge their reality cannot be denied. They sro oxporl. enced as objects of knowledge and constitute real contents of knowledge. The objection to the reality of the seer.seen relation on the ground that the relation would involve further relations in endless regression, would be an objection to the objection itself because the attempt to regato ·INTRODUCTION 65 relation atself involves relations in an equally sndless regression. Hence the reality of the seer geen relation The eighteenth Vada is devoted to a demonstration of the impro priety of Nirvisesha advartin's view as to Brahman's external luminosity. According to Nirvisesha advartins Brahman cannot alluminate anything which is external to itself This involves two positions The one is that there is really nothing external to Brahman and therefore really nothing to illuminate at all The other is that though the others are not ultimately but only phenomenally real, stiil Brahman being only internally luminous cannot externally illuminate anything even if phenomenally real. The question is put to Nirvesha advartins -Is nescience or avidya by which Brahman is eclipsed different from and external to Brahman or identical with and internal to Brahman itself if the former Nirvisesba advaita is gone and Brahman being incapable of external illumination, the external nescience eclipse will romain unremoved If the latter, Brahman must romain eternally afflicted with nescience because necience is intrinsic to and identical with Brahman The Nineteenth vada is a refutation of the Nırvisesha advaiting' theory of Brahman's being the seat and abode of nescience or avıdya. The upshot of Vedanta Deaika's objection is that for Brahman to be the seat and abodo of nescience, Brahman's real kaowership must be admitted But according to Nirvisesha advaitias Brabman has no knowledge but is only bare knowledge. If no Brahman cannot have ignorance, in which it is said to be eclipsed and cannot therefore free itself from the ignoranco-eclipse which it has not got and could not have If however nescience pertains to svarupa then Brahman'a svarupa would be only nescience from which it cannot free itself for it would be not extrication but extinction. The twentieth Vada is a refutation of the Nirvisesba advaitins theory of the unknowability of Brahman (Anubhuts) Tho Nervisesha advaitins hold that anubhuti (intuition) is self luminous, because it is intuitzon, If at bo oxperienced it would cease to be intuition and becomo an object lika pot, Jar etc That anubhutz or satuztroa 24 zelf luminous and self revelagt is common ground both to Nirvisesha advaitins and Visishta advaitins The difference 18 with respect to kaowership Accord ing ta Visishta avaitios, anubhutz not only reveals ats essence in direct immediacy but also its knowership in exactly the same inmediacy. The revelance of the anubhutt 18 As immediate as it is concurrent concurrence of svarupa and dharmo, It is a matter of universal experience that men exchange thoughts derive thoughts from others and communicate thoughts to others which would be impossible if anubkutt is bare self awareness and not also awareness of and to others ss well as to one's own self In other words, what would be perceivable receivable and communicable would be according to Nirvagesha advaitips, not knowledge (anubbutı) but only allusion (bhrams) it is the denial of the reality of dharmabhuta 1690_-9 ·66 SATADUSIIANI gnana by Nirvisesha advaiting that has compelled them to rosort to the theory of the illusion of the entire aon-self uaiverse-whatever non-nell may moan. Hence its untenability, The twenty first Vada is a refutation of the Nirvisesha advaitin's thoory of "Non-origination of knowledge'. Nirvisesha advaitins deny the goneration of individual knowledge. According to them knowledge (consciousness) is one oternal and infinite expanse of indeterminata undifferentiated consciousness so that any generation or utpatti of knowledge is absolute repugnancy to them. The so called differentiated, finito, spatio-temporally conditioned cognitions are really not origine tions of knowledge but more illusions arising from the association of nescience with the pure soll.luminous consciousness and therefore not originations of that pure self-luminous consciousness but corruptions of impure nøscience brought sbout on the pure consciousness by the procoss of superimposition. Their theory of superimposition and the consequent illusion is refuted and it is shown that all individual knowledge and experience are generated in accordance with the law of causation and that the conditions of spatio-temporality do not establish the unroality of the experience. Validity of knowledge or experience is determined not by reference to the present but by reference to its untainted naturo whether past or future. If not it would lead to the Anomaly of all present experience being ipso facto real because it is present though it may be tainted (badhita). To predicate that knowledge does not originate and that what originates is not knowledge but the illusion of ncscience, is virtually to negate the perennial illuminative power of knowledge and to postulate a perennial stagnation of an undiffe rontiated and indeterminate knowledge. The twenty second Vada is a refutation of the Nirvísesha advaitin's inference of the non-changeability of knowledge because of its ungeneratedness. According to Nirvisesha advaitins what is capable of generation and transformation is ausceptible of destruction. Consciousness is originless and changeless and therefore eternal. Mutability is therefore incompatibie with the eternity and indeterminatoness of consciousness, It is refuted thus:-- Origination does not decessarily involve destruction. It is common ground that samsara is beginningless. It has however an end- Nirvísosha advaitins admit that avidya (Descience) is eternal and nevertheless ausceptible of destruction. Similarly moksha or liberation originates but has no end. Moreover to Nsrvisesha advaitios origination and destruction (of avidye) are both unreal: The result would be the fact of the continuoance of samsara whether samsara be real or Illusory. The twenty third vada is a refutation of the Nirvisesba advaitins inference against the diversity of knowledge. The syllogism of the Nirvisesha advaitins is:-whatever is many, is produced like a pot', ·68 SATADUSHANI Nirvisesha advartins soul is consciousness and is self luminous Self revelation as the essence of consciousness Hence the identity of Atmo with consciousness That ylow 1s refuted thus To establish that something is self revealed is only to estabilish that it is not revealed aliunde but not to establish the identity of the self with the revealed Pleasure and pain are self revealed That does not establish the adentity of the Atma with pleasure and pain Accordingly consciousness is not identical with Atma, but is essential to and characteristic of Atma Hence the revelation to the particular self in which it inheres and not to others The revelation to a particular entity (well) to the exclusion of others 15 conclusive of its being conditioned by that particular entity, and hence its inherence in that self as its characteristic and the nature of that self as its seat and abode The twenty sixth Vada establishes the soulness of the 'I' entity The Nirvisesha advaitins deny the reality of individual souls and therefore of the l'entity They rely on the non existence of the 'I'entity in the atate of absolute dreamless sleep (sushupta) in support of their theory of the unreality of individual souls That view is refuted and it is shown that even in the state of absolute dreamless sleep, the individual soul does persist as such which is established by the identity and continuity of the self same individual l'entity after the cessation of the state of sleep The entity after waking up experiences the soundness of its sleep and experiences its own identity as much before as after sleep Sushuptı (sound aloep) 15 as much a state of the 'L'entity as wakefulness and hence the reality of the individual soul 'I' The twenty seventh Vada is a refutation of the Norvisesha advastips theory of the Illusoriaess of knowlership' This topic is connected with the theory of the uochangeabllity of consciousness'. It has been pointed out in this vada that changes in the states of the knowledge of the self are real and those changes do not bring about any vikara in the essence of the kaower Otherwise the nirviseaha advertens view self luminosity would itself stand contradicted The twenty eighth vade 13 a refutation of the Nirvisesha advaitins view of Brahman's being a witness to nescience during the continuance of samsara' That theory as refuted thus The denial of real knowership to Brahman has necessitated the postulation by Nirvisesha adveitins of a witness-consciousness to Brahman which is A contradiction of reason, and of Upanishads There can be ao witness consciousness when there is objectively nothing real to witness Real consciousness being according to Nirvisesha advaitns, indeterminate, there can subjectively be no consciousness capable of acting as a witness Otherwiso the identity of Brahman (consciousness) with nescionce would be inescapable Hence the untenability of the witness hypothe11s ·INTRODUCTION 69 The twenty ninth vada is devoted to a resolution of the (apparent) conflict between perception' and 'Veda'. It has already between adicated above that the Veda has to be understood without contradicting untainted perception and that Veda is the sole pramana in transcendental and spiritual fields. Hence no conduct The thirtieth vade is & refutation of the Nirvisesha advaitin's view of the emergence of truth from untruth", (Asatyat satya siddhu) According to Nirvisesha advaitins satya (true) Brahman can be established by asatya or Mithya (untrue) Vedas Vedas are, according to Nirvisesha advartins, illusory Brahman is however true-the only truth and Reality. The objection raised to that view is how could (knowlodge of) Truth (Paramartha) -Brahman omerge from or iasuo out of untruth (Mithya)-Veda i Nirvisesha advaitins meet it by pointing out instances where such results occur 6g untrue silver in the shell silver illusion produces frue joy, and untrue serpent in rope serpent illusion produces true fear in the persons who are respectively subject to the illu9100. Similarly also untrue Veda produces knowledge of true Brahman, which according to them is nirvisesha This view has been elaborately refutod in this Yada and it is established that Veda as batya (truo) and the sole pramana with respect to supersensuous and transcendental truths, that Brahman is established by that truth pramana Brahman is therefore prameya and true The truth of the Promeya (Brahman) rests on the truth of the Pramana (Veda) Hence the untenability of the view of Nuruisenha advartins It has also been pointed out by Vedanta Dosika ia Tattva Tika that on the view of the Narvisesha advantins that truth can emerge from untruth they have to concede that out of untrue substratum illusion can emerge and therefore thoir refutation of nihilists (madhyamikaa) on the ground that without a true substratum there can be no illusion is selfcontradictory The thirty first Vada is a refutation of Narvisesba advaitina view of Jovan mukit 26, of the liberation of souls from samsora during the continuance of karmically embodied life The thirty second vads is a refutation of the Nirvisesha advaitins' : ----------1) or negativo o has already Luo.:.::..:' 14: in answer to visushta advaitins' objection that words whether in thoir primary or secondary sense are incapable of expressing or indicating & mirvisesha entity is that in the phrase "thief stake" what is intended to be conveyed by the utterer is that what was experienced by the other as throf is "not thre!", e mere negative sense (badha artha) and not any afirmalno senso of the entity stake Similarly in the Upanishadle phrase " Yerly all this Brahman", what is intended to be convoyed is a Degation ol 'all this'- universo, a more negative tense (badha artha) and not as afirmative ainst ! r ·70 SATADUSHANI of the entity Brahman. Therefore they say that the stake being a visishta ontity or not is wholly irrelevant, because what is intended to be convoyed is only a negation of thief and not an affirmation of stake. Similarly also in the Upanishadic declaration "All this Brabman" the meaning intended is a negation of all this'-universe i.e., the negative sende (badha artha), and not an affirmation of Brahman. Henco according to Nirvisesha advaitins the badha-artha or privative sense of words in appositional collocation. Visishta advaitins refute it thus :—The question is put to Nirvisesha advaitins:--Is it because the illusoriness of the universe is taken for granted that the negative dense is supposed to be the intended sense or is it because of the negative efficacy of appositional case-relation that the illusoriness of the universe must be taken to be the intended sense of the Upanishadic declaration 1 It is not the first because the assumption of the illusoriness of the universe is not only unwarranted but stands contradicted by untainted sensuous perception. The assumption is accordingly indefensible and the negative meaning is therefore inadmissible. It is not the second either. The efficacy and senso-expressive potency of words in appositional collocation is to generate visishta sensethat is to say the sense-illumination is of a single visishta entity unified in the relation of viseshana end viseshya. Therefore samana Adhikarana (collocation) does not imply any negative sense. On the other hand it demands a visishta sense and that sense is the primary sense (rukhya artha) of words in samana adhikarana relation. That vi&ishta relation has been expressly declared by the Upanishads themselves, which have been set out above, to be sarira-aima (body-soul) relation. That body-soul relation sense is the primary sepse of the Upanishadic phrase according to the Upanishads themselves and no negative sense or badhe artha could at all be attributed to Upanishads in contradiction of the Upanishads themselves. The thirty-third vada is a refutation of the Nirvisesha advaitin's view of samvid advaita i.e, that knowledge is only one that is non-dual and differenceless and that all knowledge of difference-kaower: known and difference generated thereby are all illusion. The thirty fourth Vada is devoted to showing that instructions in Nirvisesha advaita by teacher te pupil would be wholly inappropriate to Nirvisesha advaitins; for unless the difference between the teacher, the pupil, and the imparting of a particular knowledge by the former to the latter are all admitted to be true and real, instruction would be gross incongruity and impropriety and Upanishadic declarations would only be mere i cries in the wilderness", The thirty fifth Vada is a refutation of the Nirvisesha advaitins view of Brahman's svarupa (Dature) being shadowed by descience. This theory of shadowing or veiling (tirodhans) of the nature of Brahman by ·INTRODUCTION 71 nescience has been subjected to a rigorous examination under eight altor natives and rejected as untenable and unwarranted The very proposi tion that Brahman, which is self luminosity, is shadowed by poscience, 19 wholly repugnant to the very pature (svarups) of Brahman, the one destroyer of all obscurations and shadowings If not repugnant at would be the very destruction of the nature of Brahman itselfm-self luminosity. The thirty sixth Vade 18 a refutation of the Nirvisesha advartin's theory of “Soul's non-duality" 1e of the existence of one soul only though appearing to be many like the reflections of one moon The thirty seveath Vade 13 a refutation of the Nirvisesha advartin's view of the identity of the Supreme Soul and individual souls. The thirty eighth Vada is a refutation of the Norvisesha advaltio's view of "undifferentiated sentence--sepse" (Akhanda vakyartha) The Upanishadıc declaration is "Brahman is truth, knowledge, bliss" etc. If io that sentence (Vakya) the words truth', 'knowledge', 'bliss' etc. which are samanadhikaranas, that is to say in appositional collocation with Brahman, are each to be respectively given its positive meaning, there would be a multiplicity of characteristics resulting 10 "khanda" or fraction--truth fraction, knowledge fraction, bliss fraction and so on and therefore there would be only differentiated fractional sease Thero would be one undifferentiated sentenco-senso (akhanda vakya artha) only if by those words at is intended to nogate the oppositos of what those words signily Brahman is pirvisosha Therefore when it is declared by the texts that Brahman has truth, knowledge, bliss etc it must only mean that untruth is absent from Brahmas, that ignorance is absent from Brahman, and that suffering is absent from Brahman That is tho akhanda sense of the text and that sense is the intended senso This theory of the Nirvisesha advaitins has already been referred to above and it is fully examined here under eight alternatives and rejected as unsustainable and irrational The thirty niptb vada is a refutation of the Nirvisesha advaitina view of nescience being a positive entity The fortiek rade 25 & rolutation of the Niryisasba advaitins' yiw of the "nascience of individual souls", ie Jiya-agnyans' theory in contradıstiaction to Brahma agayada' theory. Nirrisoshx advaiting differ among themselves on several points, .8 Eks JIYs, Nano Jivn, Bimbe pratıbımba, Avachinda, Brahms agnyana Jiva agayang etc. theories The present refutation is of the theory of Jiva agnyana'. Some Nirvisesha advartins say in epswer to the objection to Brahman's noscience that aescience cannot be predicated of Brahmsn, for, it prodi cated it would be irremovable and hence the liability of Brahman to a perpetual amiction of nescience-o there is directly no noscience or samsora la Brabman, but Brabman is rolected in neselence (aridys)in the ·72 SATADUSHANI internal organ of sense (Antahkarana) and becomes individual souls in a plurality of reflections, and nescience and samsara portain to the rejected unreal individual souls (Jivas). Hence the nescience to in the souls (rellections) by which the original Brahman is unaffected The differences in tho reflections-illusions--of the various individual souls produce divisions into and differences of lavara (God) chit (sentient) and achit (non sentient)" It 18 this view of the individual soul's Descience that is refuted in this vada on the ground of unsustainability, impropriety and futility This yada is in further reinforcement of the thirty aixth vada from a different atand point The forty first vade is devoted to a refutation of the Nirvisesha advartın's view that Brahman which is bare self luminous consciousness is afflicted by nescience and hence its illusion about the universe and to a demonstration of the impropriety of the nature of nescience as stated by Nirvisesha advartins The forty second vada is a refutation of the Nırvisesha advaitin's distinction between Maya (illusion) and Avidya (nescience) The forty third vede is devoted to a demonstration of the impropriety of the Nirviseshe advaitins' view that Brahman's nescience is removable by a knowledge of modistic texts The forty fourth vada is devoted to a demonstration of the impro priety of the Nirviseshe advaitins' view that the riddance of all nescience is brough about by a clear knowledge of the monistic texts about Brahman The forty fifth vade 18 & refutation of the Nirvisesha advartins' view that Brahman is verbally unknowable (sabda avodya) According to Nirvisesha advartins Brahman is one characteristicleas (cirviseaha) bare selflutninousness Being self luminous it cannot be illuminated by another No word can therefore have any sense-illuminating relation with reference to Brahman Viacshas (characteristics) are the nimittas (reasons) for the sense expressive operation (Praurtti) of words • Pravrttı themelta is accordingly the reason for any particular word expressing any particular sense That is because of the particular characteristics of the things which are verbally expressed Brahman not having any onesho or characteristics is incapable of being verbally known All that words do in so far as Brahman 15 concerned 18 to remove illusion About Brahman, and not to produce & kaowledge of Brahman Brahman is ineffable and knowledge of Brahman cannot be generated by words That view is reluted thus - In the first place it is self contradictory In truth, Brahman would be verbally knowable-whether affirmatively or negati vely To state that the knowledge of a thing is negative is only to state something about that thing and to generate a knowledge about that thing and not to negate altogether any knowledge of that thing Brahman ·INTRODUCTION 73 would accordingly be verbally expressible and verbally knowable. That apart, the assumption that Brahman is nirvisesha, and therefore there 19 no pravrtti pimitta is as unwarranted as it is a contradiction of the Veda atself. It is expressly declared by the Vede atself that because Brahman 19 Brhat (exalted) and Brmhana (ezalting) therefore it 13 said (uchyate) to be Brahman. So Brabman has prauriti nimitta--the nimittas of Brmhaltva and Brmhanatva and hence the pravrtti--sense llumination. It is an express Vedic declaration and it would therefore be incompetent for the Nirvisesha advartins to understand or interpret the Veda in direct contradiction of what the Veda atself expressly declares. Secondly selfluminous entities are and can well be objects of another cognition, senseallumination, and it has already been established above. Otherwise it would result in the sonso-illuminating potency of words being restricted solely to non self luminous entities It means that all self luminous entities Iswara (Brahman) and chit (sentient souls)--would stand wholly excluded from the operation of the sense luminating potency of words, leaving to words achit alone to operate upon. Hence the rejection of the nirvisesha adveitins' view as a contradiction of experience, of the Veda, and of the very nature of sense-illuminativeness of words. The forty sixth vada 18 & refutation of the Nirvisesha advaitins' view that Brabman is ordained by the Vedas to be dephenomenalised. Nirvisesha advaltios say that Brahmba 25 essentially nervesesha, that however, it appears with the universe (prapancha) and that at is therefore ordained by the Vedas that Brahman should be dephenomenalısed 1 dos denuded of the entire univers9, That according to them is the nahe prapanchi-karananıyoga (dephenomenalisation ordinance). That view is refuted on the ground that there is no such ordinance and therefore upwarranted, The forty seventh vada 18 & refutation of the Nırvisesha advaitin's view that alternate knowledge is unauthentic This vada is a further reinforcement of the eleventh vade from a different stand point in the eleventh vada the view of the Nirvisesha advartins that nirvikalpaka (non alternate) knowledge is nervisesha was refuted In this vada the bırvisesha advartin's View that vikalpa (alternate) knowledge 38 allusory and unauthentic is refuted. The forty eighth vada 13 a demonstration of the Nırvisesha advaita system's incompatibility with "upabrmheess' (elucidatzve pramanes) eg, smrtis, puranas etc. The forty ninth vads is a refutation of the Niryisesha advartin's view that nescience and illusion are predicable of Brahman as otherwise the declarations of onesess such as That thou art" Know me as the sentrent soul 19 all bodies!~would become inappropriate. The fiftseth yada 1s & refutation of the Nirrisesha advaitins' view as to the eligibility of vedic study. This sade is in further reinforcement 1690-10 ·74 SATA DUSHANI of the eighth vada with special reference to "desire to attain llberation" mumukshutva). The fifty first rada is a refutation of the Nirvisesha advartins' view of the objectlessness of liberated souls' knowledge. This view has been elaborately examined and it 18 shown that at amounts to saying that the liberated souls (muktas) in their state of liberation become all blind which is to attribute to Veda what it does not say, and to say something which is quite contrary to what it does say, and hence its irrationality and untenability. “They always see the pada of Vishnul" is the express declaration of the Veda. Tho fifty second vade is devoted to the establishment of the true scope and signiicance ol saguna (with characteristics) and of Norgung (without characteristics) utterances of the Upanishads. Some Upadisbads declare Brahman is nirguna' (without gunas or characteristics) Others declare Brahman 18 saguna (full of gunas or auspicious characteristics). According to Nirvisesha advaatias sagung and nirguna declarations are mutually contradictory. Both cannot be valid. Nirguna declarations prevall over saguna declarations and operate to annul saguna declara. tions which are illusory. Hence the reality and supremacy of nirguna declarations and therefore of Brahman's belagnirvisesha'. This view 15 refuted as follows: There is no conflict between the two sets of declara. tions. Both are Vedic and therefore equally valid. What has been affirmed cannot be regated. The Degation must properly be construed to refer to something other than what has been affirmed. The word 'guna' has two senses: one is the sense of auspicious and beatific quality or virtue e g. truth, knowledge, bliss, grace, mercy etc The other is the aense of prakruta or hoye quality 1.8. maculate, materialistic, quality : What is affirmed is the former 'guna' and what is negated as the latter guna--being the three prakrita gunas of sattva, rajas and tamas--the prakrita triguna which zu maculate Brahmaz has accordingly the twofold characteristics (ubhayalinga) as established by Vyasa in the Ubhayalingadhikarana of Brahmasutra To be antimaculate 15 to be mirguna, and to be the abode of auspicious and beatific virtues isto be sagund. All ethics has its foundation in Brahman's heyapratyanıka quality and all Besthetics in Brahman's auspicious and beatific quality, of which Brahman's sarvasariritva (all soulness) is the supreme mota physics. Brahman 18 at once heyapratyanika (nirguna) and kalyanarkatana (saguna) and therefore the sagung and nirguna declarations for from conflicting with each other, together constitute the ubhayalinga (the two fold characteristics) of the Supreme Brahman which oandot therefore be Trvl8esha. Purity (Heyapratyanika) and Beatitude (Kalyanaı katana) comprehend also purification and beatification. That 18 to say Brahman has brhattvi and Ormhananatve, as stated above They are inseparable. Hence the inseparability of ethics from aesthetics and both from meta ·INTRODUCTION 75 physics. In truth, ethics and aesthetics have their very roots in metsphysics. It may also be noted in this connection that some vedic texts declare the abandonment by the liberated souls of name and form. It 18 therefore argued by Nirvisesha advartins that all names and form pertain only to the phenomenal universe which is illusory and that the pure secondless Atma (soul) 13 without any dame or form. Here again as with the word guna the words pame and form are used in two different senses. The one is the sense of materialistic name and form, and the other is the sonse of non materialistic spiritual name and form The name form differentiation in evolution-nama rupa vyakarana, as it 18 called in Sad Vidya is the namo and form (nama rupa) in materialistic embodiment. It is prakrita and karmic The liberated soul--the soul in its eternal and absolute liberation from karmic and materialistic bondage has its own name and form which are volitsonaland non karmic which are aprakrita, and immaculate. The aprakrita name form in liberation should not be confused with the prarıta name form in Bamsara. The fifty third vada is devoted to the establishment of Brahman's (real) upadanatra (material or primary causality) Nirvixesha advartin's viow as to Brahman's upadanatva (material causality) is as already stated above, that it is not real but only illusory, and that the universe (chitand achit) 13 more illusory superimposition on Brahman brought about by Brahman's nescience. Hence the unreal nature of Brahman's primary or upadana causality and hence also the unreality of the universe It has been refuted thus An allusory superimposition on Brabmının Brabman's nescience cannot properly be regarded as Brahmio causality at all, much less Brahmic material causality, It is common ground that the Upanishads and the Brabma Sutra declare the dual causality of Brahman (material and instrumental) Therefore causality must according to Visishta advastios, be real and cannot be illusory. In truth, the theory of superimposition on something is a Degation of causality to that something whose very causality has been admittedly declared. Nirvisesha advantins bay that Brahman is material cause in the same way as rope is the material cause of earth crack, water streak, serpent and garland. Hence according to them the allusoriness of the super impositions and their unreality. The Visishte advantins point out that in the rope analogy there is no relation whatever between the rope on the one hand and the earth-crack, water streak, serpent or garland on the other. The ropa 15 in no conceivable relation of causana to any one of them. Hence the repugnancy and the untenability of the Nirvisesha advaiatia's theory of Brahman's upadang (material) causality. According to utaonta advainting, the upadana is the very substance or substratum (asraya) of which the various effects are real states or conditions Upadana means the substratum (asraya) for the various states or conditions (avasthas):

·76 SATADUSHANI "Avasthasraya upadanam " is the classical definition of upadana given by Vedanta Desika States and conditions are of the substratum or substance and therefore there is the relation of real primary causality (upadana) and the reality of the causal relation, and of the universo Changes in the states and conditions of the substratura take place They are all real and they are all changes in the states and conditions of the substratum Crass earth clod of earth and pot, jer, tray etc are real states and conditions of earth and hence the upadanatva (materiality) of the earth There is the upadang relation (matorial causal relation) between earth clod on the one hand and the pot, the jar and the tray on the other Hence the upadana (earth clod) causality and the upadeya (pot, jar tray) reality To tho Narviaeaha advaitın no such relation can at all exist between rope on the ono band and earth crack, water streak, serpent and garland on the otber Hence the untonability of the Nirvises ha advartins' view and the propriety of the Visishta advastin's view of Brahman's real upadana causality day at dogs The fifty fourth vada is a refutation of the Nirvisesha advaitin's View of the material causality of Maya They say as follows - The Upanishad (Svetasvatara)declares Know Prakriti as Maya' It means that Maya 18 the upadana (material cause) of the universe The word Maya' means illusion or untruth Therefore what has untruth as cause cannot be true or real Therefore it should follow that the universe 15 untrue and illusory That view of the Nirvisesha advaiting is refuted as follows --The Upanishad does not declare what the Nirvasesha advertins What the Upanishad declares 15 - Koow Maya as Prakriti and Mayi as the Supreme Lord" The Nirvisesha advantins therefore mis read the Upanishad which deslares Know Maya as Prakriti" and not «Know Prakriti as Maya" Again the word Maya' does not mean here runtruth "as Nirvisesha advaitins say What the text declares is that Maya us Prakrits (matter) which is the material cause, that the Supreme La is Mayı, or sarvasarırı-One who has Matter and souls as his sariras or prakaras 1 e the shaper, naper and former of chits in the integumonts of achit according to their karmas The text, the context, the sense etc are all against the Nirvisesha advartins' view Therefore the Nirvisesha advardins' theory that the cause of the illusory universo must also be illusory and therefore that cause must be nescience 18 untenable The fifty fifth vada is a refutation of the Nirvisesha advaitin's theory of the illusoriness of all effect entities experienced either perceptually or verbally, The fifty sixth vada is an exposition of the true nature of the infinity of Brahman The Nirvisesha advaitins' VIOw is that the Upanishadic declaration of the infinity (enantya) of Brahmen is incompatible with the reality of any other object finite or infinite It is that view that is refuted and the true nature of Brahman's infinity is established ·INTRODUCTION 77 The fifty seventh vada 13 & refutation of the Nirvisesha advartins' view of the beatitude of Nirvisesha Brahman The fifty eight vada 18 a refutation of the Nirvisesha advaitins' view of the eternity of Nirvisesha Brshman The ffty ninth vada demonstrates that the Upanishedic text of " Secondlessnobs" (advaltıya) 15 repugnant to the Nirvisesha advaita system The sixtieth vada is devoted to an examination of the view that a thing neither is nor is not It is shown that non-existence is only rolativo, le of the non existence of a certain thing at a certain time ata certain place Therefore all negations are relative with respect to real things only Tho sexty first Vada is a refutation of the Ni ises advartans view of the identity of individual souls The sixty second to the sixty fifth Yadas deal with matters pertaining to acharas and rituals The sixty sixth Vade is devoted to a demonstration of the Nurvisesha advaita system being a contradiction of Brahma Sutra Brahma Sutra consists of one hundred and fifty six adhikaranas It is shown in this Vada that the Nırvisesha theory is incompatible with every one of the adhikaranas The above is a summary of the nature and content of Saladushani. It can truly be said that in Satadushabı Vada (dialectics) shines in the height of scientific excellence and praishta advazta in the glory of triumphant magnificence The work is, from first to last, a rational product The treatment and the exposition of the topics is rational through and through The work as stated at the outset, is a model classic of dialectics-Yada That it has stood all these centuries without a counter dialectic from the mighty minds of Norvisekha advarta school is eloquent tribute to the work as a dialectic masterpiece That the Nirvisesha advartins who were contemporaries of, as well as those who camo after, Vedanta Dosika wore fully conversust with and profoundly influenced by Satadushani and bis other similar works, would be evident from their works Though they clung to their own systems, they were nevertheless deeply impressed by the rational excellence of Satadushanı And held at in high esteem They all remained its silent admirers and pone attempted its refutation Hence the absence of any counter during all these seven centuries by mosters of Nirvisesha advaita There has, however, been a recent group attempt to counter Satadushanz and a work pamed Satabhushani' purporting to combst Satadushani has been brought out With due delerence, the production, vlowed purely as a dialectio composition has to be regarded as a failure Nothing 15 said or ·18 SATA DUSHANI intonded to be said hers about the quality of the raw materials of the production. A comparative glance at both the works would show that the counter lacks the morphological might of Satadushani. A high class dialectical work matching Satadushani in a real need of Nirvisesha advaita and such a work has yet to come. There has come out a rejoinder to the said counter. Nothing is said here about that rejoinder pither. Satadushani is a majestic model of dialectic excellence and as auch model has to be followed 8s much by those who support it as by those who refute it. The noblo science of classical dialectics (Vada) should be chorished and maintained in its purity and vigour. Its value is, as explained at the commencement, as much intellectual as spiritual. The Lord has declared in the Gita “I am the Vada of disputants". Hence the necessity for classical dialectic works and a close and critical study of such works. Satadushani occupies the topmost rank among classical dialectics and its study would prove to be as edifying to the adherents of visiohta advaita philosophy as enlightening to scholars and students of classical Vada and comparative philosophy. Kabeer Printing Works, Madras 6C0005 (1690) ·श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते निगमान्तमहागुरवे नमः । श्रीमते रहरामानुज नहादेशिकाय नमः ।। श्रीशतदूषणीभूमिका भगवता भाष्यकता वेदार्थसाहेऽभिहितम्-"परं ब्रह्म च वेद्यम् , तसाक्षात्कारक्षम- भगवद्वैपायन-पराशर-वाल्मीकि-मनु-याज्ञवल्क्षय-गौतम-आपस्तम्यप्रभृतिमुनिगणप्रणीत विस्यवादमन्स. रूपवेदमूलेसिहासपुराणधर्मशालोपवृहित-परमार्थभूतानादिनिधनाविच्छिन्न पाठसम्पदाय-ऋग्यजु:सामावं. रूपानन्तशावं वेदं च मभ्युपगच्छतामस्माकं किं न सेत्स्यति" इति । क्रमेण तलव तेषां महर्षीणां वचनानि-अस्मन्निद्धान्तानेकविधपमेयषतिपादकानि दिङ्मात्रेण दर्शितानि । एतादृशमाज्ञमहर्षि- वाक्यान्येव पत्रलीनशलाटुवत् तन्त्रतत्र स्थितानि भगवद्वोधायनप्रभृतिभिर्महर्षिभिः ब्रह्मसूत्रवृत्यादिग्रन्थेषु यथाविभाग विस्तरेण संकलितानि । अयं च बोधायनः कण्वतनयो महपिरिति, "बोधायनाय मुनिवन्दितपादपद्मद्वन्द्वाय कण्वतनयाय नमोऽस्तु तस्मै" इति चोधायनकल्पव्याख्यातृयज्ञेश्वर वचनादवगम्यते । न केवलमेवावत् , सोऽयं आपस्तम्बमुनेगुरुः इत्यपि च तेनैवोक्तम् ---"मेघां बोधायनो वो वितरतु सहितः पटिसाहसशिष्यः यस्मापस्तम्ब एकाधिकशतयजुषां पारगो मुख्यशिष्यः।" इति । आपस्तम्बश्व मुनिः यदधुना विशिष्टाद्वतिभिः खसिद्धान्तपधानप्रतितन्तत्वेनाभ्युपगतं शरीर- शरीरिभाव-उपासन-अर्चिर दिगत्यादिकम् , तत् सर्वमङ्गीकरोति । "पू: प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य भहन्यमानस्य विकल्मषम" (1-8-22-4) इति लद्वचनं हि शरीरशरीरिमावे स्पष्ट प्रमाणमिति भगवद्धापकाररेवोपातम् । एवम् , “तेषामुत्तरः संयोगः फलतो विशिष्टः", "मष्टाशीतिसहस्राणि ये प्रजा नेपिरे ऋषयः, उत्तरेणार्यः पन्थान तेऽमृतस्य हि )कल्पते ॥" इत्यादिना भनिरादिमार्ग- गमनेनैव देशविशेषेऽमृतत्वसम्भव इति वस्त्रे (2.9.23-4) स्पष्टमेवाभिहितवान् । “वेदानिम लोकममुं च परित्यज्य मात्मानमन्विच्छेत्" (2-9-21-18) इत्यनेन सोण परमात्मविषयकाविच्छया (मक्तिरूपापन्नज्ञानेनोपासनापरनाम्केन) मोक्ष इति सूचरन् न केवलमात्मज्ञानामोश इति स्पष्टमेव सूचयति । एवं जीवन्मुक्तिरपि मापस्तम्बेन निराकृतेति समन्वयाधिकरणे भाष्यादिषु स्पष्टमेव तद्वचनान्युपादाय पूर्वर्या रूपातमवधेयम् । एवमेशानि वाक्यानि मनसिकृत्यैवाचार्यवापि ग्रन्ये (पु. 147) "आपस्तम्बेन उपासनगत्यादिविषयबहुविधाप्यात्मशास्त्रार्थतवारश्चना निरा. हतेय जीवन्मुक्तिः" इत्यादिकपनुगृहीतमिनि बोम् । एवमास्तम्वविषये किश्चिदिह व्याख्यातम् । भन्येऽपि पूर्णापाता महर्षय यत् सिद्धान्तयनिन, तदेव खग्रन्थेषु भगवन्नाथमुनिप्रमृतिभिः भस्मसिद्धान्तप्रवर्तकस्तत्रतत्र स्वीकृतमिति ज्ञेयम् । एवं ऋषीणां कालादारभ्य प्रवृत्तस्यास्य मत्स्य बहो: कालात् पूर्व भाचार्यरकादयः पका सन् । यदुक्तम् --- "रक-मिड-कुहदेव-कपर्दि-रुचिप्रभृत्यविगीतशिष्टपरिगृहीतपुरातनवेदवेदान्त- - - ·2 भूमिका व्याख्यानसु यताश्रुतिकरनिदर्शिोऽयं पाया " इति (वेदार्थसंग्रहे)। एतदपि वावय किश्चिद्विषणुम । एषु टक्क इति बिरुदनाम । 'टक पाषाणदारक ' इति कोशात् । 'टक इति ब्रमनन्दी' इति तात्पर्य दीपिका । अस्यैव शन्दम्यापभ्रंशेन द्राविड्या "FOL" इति व्यवहार इति वृद्धा । मत एते वाधुलगोना इति ज्ञायते , यन, 'स्टै' भभिजना सर्वेऽप्यद्यत्वे वाघूला एव दृश्यन्ते । शठपर्षणान्वय कूटस्थत्वेन वि ब्रमन-दी कश्चित् तेषां वशावल्या परिगणितो वर्तते । भयमाचार्यो ब्रमन याहयो विशिष्टाद्वैतमतप्रवकेप्द-यतम इत्यविवादम् । एवञ्च, मात्रेयत्वमस्य सम्पदायग्रन्थेषु न कुत्रापि सम्मति पन्ने वस्तीति, 'म नेयवाक्यमपि सत्यवहारमानम्' (सक्षेपशारीरके) इत्यत्रोक्त आत्रेयो नायम् , मपि तु अन्य इति मवधेयम् । यत , "guung अनसूयादिगुणयुक्तgnu 'पणिपत्याभिवाय च' इत्यादि sonm pung.cu 'सम्यगुपसन्न' PTET अधिकारिadorLutu.pp यथ यद िOT TU, यथा- दृष्टार्थवाEिT ITGT न्यास-बोधायनादि EMITGN यथाधिकार प्रतिDram वेदानसम्प्रदाय ததிறகு இந்த YTITPததிலே TTTafகளுக்குப் பிறகு நமமாழவார் प्रवर्तका शु" इति सम्प्रदायपरिशुद्धौ पाच ये स्पटमेवाभिहित किल । ब्रमविदोपरे , "pursana खामी" इनि प्रसिद्ध रामानुजाचार्य स्वीकृतिषु, 'इति द्रमिडमाष्यकार तिलकस्य काञ्चीनिवासिनो रामानुजाचार्यस्म कृतिषु इत्यादिलेखनात् ज्ञायते ध्रुवकाइय पगोत्रकूटस्थो मिडमाष्यकार इति । भस्य प्रन्यश्च द्रमिडमाष्य ब्रह्मनन्दिकृतवाक्यव्याख्यानम् । एतद्दमिडाचार्यविषये यद्वक्त य तत् सर्वसदाचार्यरेव छान्दोग्योपनिषद्भाग्यव्याख्या नावसरे विस्तरेण प्रोक्तमिति नेह विस्तृणीमहे । एतेन (1) ममन्वयाधिकरणश करभाष्योपात आचार्य सुन्दरपाण्डय एव द्रविडाचार्य , (2) मिडस्तु शठकोपमुनि -इत्यादिकथन । उपहास्यमेव ॥ यत शङ्करभगवत्पादाना कालात् पाक नवमशवकारम्भे सुन्दरपाण्ड्य इति नाम्ना कश्चित् चण्डालराज भासीदिति चरित्रविद इति केचित् । मन्यो मीमासक सुन्दरपाण्ड्य कुमारिलेन वार्तिके निर्दिष्ट द्रविड-इमिडशब्दावभिन्नावेव समानार्थको कोशादिषु सम्प्रदायम-थेषु च प्रयुक्तौ । न हि शठकोप मुनिवघ्या भाष्यकर्ता, मपित व्याख्येयद्राविडमूलगाधाकत इति सुज्ञान सम्प्रदायविदुषाम् । गतश्च एतदाधारीकृत्य प्रवृत्ता कल्पना न क्षोदक्षमा इत्यास्ता तावत् । निघण्टुव्याख्याने (4-16) देवराजयज्वना वेदभाष्यकर्तृत्वेनोपातो गुहदेवा मापस्तम्ब श्रौतसूत्रस्यापि व्याख्यातेति श्रीरामामिचिवृत्त्याऽपि स्पष्ट ज्ञायते । सम्म 'कुहदेव' इत्येव नाम, न तु 'गुहदेव' इति । कुहदेव = कपटवामन । श्रीमाष्यकारी सबहुमानमादरणात् एतद्विरचिन वेदभाष्य मेवोपादेयतम तदात्व मासीदिति, तत्रैवास्मन्मतप्रमेयाणामपि यथासमय व्याख्यावसरे निरूपण ते १३ स्यात्--इति च वृद्धा अभिषयन्ति । यापस्तम्बसूत्रेषु मादितोऽमिवयनपर्य तभागस्य धुतस्वामिकृत भाप्यम् , तदुपरि वाजपेय मारम्य विश्वमृजामयनपर्यन्त कादिस्वामिभाष्यं न प्रसिद्धम् । तन्त्र, 'कार्दिकारिका ' इत्यपि प्रयोग .

·.. भूमिका 3 संग्राहिका कारिका. पन्ते । गृह्यमन्त्रोक्तदेवतानां प्रदर्शनार्थ एभि. प्रणीते श्लोकात्मक ग्रन्थे, * श्रिय.पति प्रणम्याथ प्रदान्तेऽधुना स्फुटम् । आपस्तम्बीयगृह्यम्य होममन्त्रोक्तदेवताः ॥" हत्यारभ्य, "माधारयो प्रजापतिः" इत्याघारस्य प्रजापतिदेवताकत्वकथनात् सबरतरक्षादिषु भाचा: प्रतिपादितयारीत्या, "चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्या पञ्चभिरेव च । यते च पुनभ्यिा स नो विष्णु. प्रसीदतु ॥” इति प्रोक्त प्रजापतिविष्णुरेवेत्यस्य मतमिति ज्ञायते । श्रुयैव , “सप्तदश प्राजापत्यान्" इत्यस्य व्याख्यात्वेन ब्राक्षणे, "श्यामा एकरूपा भवन्ति । एवमिव हि प्रजापतिः" इति प्रदर्शिनम् । एवश्च परमादरणीयोऽयमिति, तत्राप्यस्मरिपद्धान्त नुकूल इति च कृत्वैव श्रीभाष्यकारी प्रामाणिककोदिषु स्य परिगणन कृतमित्यभ्यूहः । गृह्यतात्पर्यदर्शने सुदर्शनाचार्यों, गृह्यरत-कण्ठभूषणयो। वैदिकसार्वभौमैश्वासकृदुपात्तोऽयम् । नेतावदेव ; कण्ठभूपणे सुक्ष्मेक्षिकया विभावने ममसिद्धान्त प्रमेयाणां बहूनामेतङ्गीकृतस्त्र सुगममस्तीति लघुकायेऽत्र लेखे न विस्तृणीमहे । भारुचिविषये न किमपि साधनमुपलभ्यते, येन तस्य मत किमिति विवेचयितुं पायेंत । मयामि याज्ञवल्क्यस्मृतिव्याख्यायां मिताक्षगयां (1-18 ; 2-124), पराशरस्मृतिव्याख्याने माध वाचार्यकृते च व्यवहारकाण्डे अस्योद्धारो दृश्यते । तेन विष्णुस्मृतेश्य व्याख्यातेति ववतु शक्यम् । मतारुद्रराजकृते सरस्वतीविलासनामके धर्मशास्त्रनिबन्धने व्यवहारकाण्डे 20, 886 प्रभृतिषु पुटेपु भारुचिरसकृदुपातः एषमेषा टंकादीनामस्म सिद्धान्तपवर्तकरवे सुस्थिरे सति, भात्मसिद्धौ कथं भगदद्या. मुनार्य आचार्यटक श्रीवत्साकश्च सितासितनिबन्धनकर्तृत्वेन निर्दिष्टौ इति शक्का सञ्जायेत । मन्न समाधि स्त्वेवम्-- "बहुलपमाणोपस्थापितबहुमुखयाघातस्तसादितात् भवन्मतात् , त्रिचतुरविरोषसितासित भास्करा दिमतानुरोधेन कार्यकारणयोः संरक्षणमेव समुचितम्" इत्याचार्यरेवान (पु.284) पतिपादितया रीत्या अनयोय नकुत्रापि कचिन कोणे सिद्धान्तमतिकूल वेऽपि न प्रधानपतितन्त्र विरोध इत्याशयः । यमकरलाकरे श्रीवत्सामिश्रप्रणीतत्वेन प्रसिद्धे--"यः पुण्डरीका अयाद् महराकाशेशम् मादित्यम् । यं विदुरष्टगुणयुतं दहराकाशे शमाद् इत्यम् ॥" (2-15) इत्यत व्याख्याने, “यत् पुन. भाष्यकारी दहराकाशशब्देन पर ब्रह्मोच्यते । तस्मिन् यदन्त ' इति महसुपामस्वादयोऽष्टौ गुणा उपास्यत्वेनोच्यन्ते इत्युक्तम्-तत् शारीरेऽस्माभिनिराकम् । वपक्षश्च तन युक्तिभिः स्थापित. । उभय तत्त्वावगन्तव्यम् ।"--इनि दृश्यते । मल्ल श्रीभाष्य-एसमन्थयोविरोधात् कथं श्रीवरसाकमिश्राः शिया भूत्वा एवं लिरिखु इत्यादिकमाशङ्कनमपि-निरुक्तयेव दिशा समाधेयम् । किञ्च (१) यम- करत्नाकराख्यं मूलमेव श्रीवत्साकमित्रैः कृतम् , सम्पूर्णस्य ग्रन्थस्य यमकजटिलत्वात् यत्र स्खविविक्षिनार्थस्य प्रदर्शनाय पदच्छेदादिकं स्वाभिमतं प्रदिदर्शयिषितं तत्रैव मूलकारैः किश्चित् कृतम् , मन्यांशकरणेन पाश्चात्त्यः कैश्चित् व्याख्या पूरितेति प्रसिद्ध , एतद्वाक्यानि अन्यस्य व्याख्या याकरणस्य करचेष्टि तानीति न तन तागन् आश्वासः कार्य इति । यि व्याल्या तन्त्रमन्नान्यरेवान कृतेत्या 1.8 , ·- . 4 भूमिका 1.27, 1-30, 1-63,64, 65, 66, 2-4, 2-9, 10, 2-41, 3-58,59, 80~ इत्यादीनि बहूनि श्लोकव्याख्यानान्यन मुद्रितान्येव प्रमाणानि । एवमेवैमोकव्याख्यान वय विलिख्य प्रक्षिप्त स्यादिति तु वृद्धा । (२) किश्च शिरपेरुमाल-कोरिल-ग्रामे उपरब्धे तालकोशे प्राचीने श्लोकोऽयमेतद्वयाच्या च नास्त्येवेत्याय निरुक्तशङ्कामुपोहलयति । (4) पूर्व स्नाप्यस्य ग्रन्थस्म अनुद्वारोऽपि प्राक्तनत्वमस्य विघट्यति ननु अय्यदीक्षिततयादवाभ्युदयव्याख्यायां (3-100) गस्योद्वारोऽनि चेन्-यस्तु तपाकालिक । विशिष्टाद्वैतप्रमेयाणामतिप्राचीनत्वं सर्वसम्मतम् । "पाणिनेर्जेमिनेश्चैव व्यासस्य कपिलस्य च । पतञ्जलेगौतमस्य दर्शनानि पडेव हि ॥" इति अभियुक्तोदाहृतपयोक्ताना सर्वेषामपि महर्षीणा दर्शनेषु प्रपञ्चस यत्वमेवाङ्गीकृतमित्रवधेयम् || "सर्वे सर्वपदादेशा दासीपुत्रस्य पागिने । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥” इति वदन् महाभाष्यकारो वर्णनियत्वसमर्थनव्याजेन रिवर्नमत द्वेष्टीत्यभ्युपगन्तव्यम् । अतश्व, “श-दार्थत्वविवर्तमानपरमज्योतीरचो गोपते" (साम्बपञ्चाशिका-') इत्याद्युक्तिर्महामाप्यादि- विरुद्धति विभावनीयम् । तदेतदत्र शब्दावेद्यत्वनिरामे (45 वादे) आचार्य सूचितम् । 'चादयोऽसत्वे' इत्यस्य परम्परया द्रव्यसत्यत्ववर्णनपरत्वार्थोऽपि सम्भावित एव । एतदेव चाभिप्रेत्य, "तात्पर्य चान्यदन स्फुटविदितम् --'" (तत्त्वमुक्ताकलापे 365) इत्यप्यभिहितमिति शक्यते वक्तुम् । एवमन्यदपि ग्राह्यम् । मोमासमाश्च प्रपञ्चसत्यत्ववादिन इति स्फुटम् । “न कदाचिदनीश जगत् कथित नीतिरहस्य वेदिभि " (यायमञ्जरी 1.1-3 आहिके) इति किल तद्विषये कारिका । यद्यपीदानी मीमासकाना निरीश्वरमीमासकर वनैव दर्शनान्थेषु प्रसिद्धि , तथापि कुमारिलश्लोकवार्तिके, “प्रायेणैव हि मीमासा लोके लोकायतीकृता । तामास्तिकपर्थ नेतु-" इत्यादि श्लोकदर्शनात् शरस्वामिप्रभूतिमाख्यातृमिरेष निरीश्वरसम्प्रदाय उपक्षिप्त , न तु जैमिनिना इति गम्यते । एवमपि स्वयमपि न यथावत् आस्तिक इ यन्यदेतत् । अत एव चात्रापि (पु 12) उपात्तम् , “दन्तिमुक्तकपित्थन्यायेन निस्सार एव वेदान्त" इति वाक्यं कुमारिलीयमिति ऊसते । न केवलमेतावत् , तत पूर्व (12) "कर्मशेषभूतस्यात्मन शास्त्रान्ताद्विचार " इति वदताऽपि शारीरक शास्त्रैकदेश इति स्वीकर्तव्यम् , अन्यतस्तदयोगात्" इति बचनेन ऐकशास्त्र्यमपि मीमासकस्वीकृतमिति ज्ञायते । (वाक्येऽत्र, 'शास्त्रान्तात्' इति पाठ स्यात् , न तु शास्त्रान्तरादिति, यथोचरत्र, "शास्त्रान्तत्वादुपनिषद्भागचिन्ता-" (पु ?) इति साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभनया दान्ते इत्यपि भव(मा)ति । एवं सुबहुनिरूपणात् , “इत्याह नास्तिक्यनिराकरिप्णुरात्मास्तिता" इति श्लोके, "वेदान्तनिपेवणेन" इति वृतिकारादिसंमत प्राचीन एव सम्प्रदाय , 'वेदान्त' पदेन स्वाभीष्ट इति वार्तिककारै सूचितम् । अतश्चैतदपि न संगतम् -- यत् वेदान्तशब्देन सर्वत्र प्राचीन अतिनामेव महणम् - इति । श्रीपाश्चरातरक्षायाम् , वेदार्थसग्रहतात्पर्यदीपिकाया सुदर्शन शिभिश्च स्पष्टमेव विशिष्टाद्वैतश-देनैव अस्मन्मतस्य नाम निर्दिष्टम् । यद्यपि नेश नाम प्राचीनम् तथाप्यस्मत्सिद्धान्तप्रमेयाणामतिप्राचीनत्वे न . , ·5 "उत्तम पुरुषात्वन्य " , भूमिका विवाद । एवं नाम्न एव नवीनत्वमस्मदाचारभिमत्य नयद्युमणिभूमिकाया लिखितम् । अतो नैतावता मतस्यैव नवीनत्वसिद्धि । तन्त्रवार्तिके च अस्मसिद्धान्तसमता बहवोऽर्था दृश्यन्ते । 'यस्य वेदा शरीरम्' इत्यन्तर्यामिब्राह्मणवाक्यमनुसृत्य "श दब्रह्मेति यच्चेद शास्त्र वेढारख्यमुच्यते । तदप्यधिष्टित सर्वमेकेन परमात्मना ॥” इत्युक्तं ग्रहैकत्वाधिकरणे । एवमपूर्वाधिकरणेऽपि, "चैतन्यात्मकत्वायविभागात् उपनिषत्सु ऐकास्यव्यवहार " इति स्पष्टमुक्तम् । जीवाद्वैतवाद प्रकाराद्वैतपरत्वेन व्याख्याय ज्ञानवरूपत्वेन सर्वेषामा- त्मनामैक्य हि श्रीमाप्यादिषु साधितम् । तदत्र मीमासकसम्मतिरप्यस्तीति ज्ञेयम् । “ये तु-आत्मैकत्ववादा श्रुतिषु स्मृतिषु पुराणेषु वा, ते "निरञ्जन परम साम्यमुपैति", "मम साधर्म्यमागता", इत्यादिमिरात्मभेदवचनै प्रत्यक्षादिभिश्च विरोधात् नैकान्तत शक्नुवन्ति आत्मैकत्व निश्चाययितुम्" इति (पु 124) शास्त्रदीपकावचनमप्यत्रानुसन्धेयम् । एवम् , "चैतन्यस्वभावस्यात्मन अहम्प्रत्ययेन हि अस्तित्वमवगम्यते” इति अपूर्वाधिकरणतन्त्रवार्तिक. वचनात् भाप्यादिषु यत् समथित आत्मन खयप्रकाशत्वम् अहम्प्रययवेधत्वमित्यादिकम् , तत्समेतैरपि स्वीकृतमिति ज्ञेयम् । “तथैव नि चैतन्या पुमासो देहवृत्तय" इति शन्दनियत्वाधिकरणवाक्यमप्यम म" तानुकूलमेव , पुल्लिंगनिर्देशात् । धर्मभूतज्ञानस्य अस्माभिरिव तैरपि स्वीकारात् । निरालम्बनवादे च विस्तरेण सयादेव सत्यसिद्धितिककरी स्थापिता, "सिद्धि परमार्थेन परमार्थस्य युज्यते" इत्यारभ्य, "तस्मात् यत्नास्ति नास्त्येव यत्त्वम्ति परमार्थत । तत् सत्यम् , अन्यत् मिथ्येति न सत्यद्वयकल्पना ॥" इत्यन्तेन । "यथार्थ सर्वविज्ञानमिति वेदविदा मतम्" इत्यत्र वेदविदामित्यनेन, “यथार्थं सर्वमेवेह विज्ञानमिति सिद्धये" इत्यादिवादिन शालिकनाथप्रमृतयो विवक्षिता इति स्पष्टमेव । एव मोक्षे आनन्दस्य सद्भावोऽपि मीमासक- समत । तथाहि-" न हि धर्मजन्यो मुक्तस्याऽऽनन्द , तथा सति उत्पत्तिमत्त्वात् विनाशी स्यात् । तत्र अपुनरावृतिश्रुतेविरोध स्यात् । खाभाविकस्त्वात्मानन्द ससारेणाभिभूत सन् निमुक्तससारस्याभिव्यक्ती भोग्यो भवतीति । स्वाभारिकत्वे च आनन्दस्य, 'आनन्द ब्रम(ब्रमण ?)' इत्यादि श्रुतिसहस्र प्रमाणम्" इति पार्थसारथिमित्रैः साक्षेप समाहित (शास्त्रदीपिका पु 126) अत्रानुसन्धेयम् । शास्त्रपत्य. क्षयोर्विरोधाभावोऽपि अस्मन्मतरीत्या प्रकरणपश्चिकादिषु समर्थित । एवमन्यदपि सर्व प्रायो मीमासकै अस्सदनुकूला खसिद्धान्तास्तत्रतत्र स्थापिता । विस्तरभियोपसहियते । एव आत्मैक्यप्रभृति च सांख्यादिभि प्रतिक्षिप्तम् , “जन्मजरामरणाना म िनियमादयुगपत् प्रवृतेश्च । पुरुषबहुत्व सिद्ध वैगुण्यविपर्ययाश्चैव ॥” इति हि तैसहेतुक साध्यते । जगरसत्यत्वमादिनस्तेऽपीति सर्व- विदितम् । अभिव्यक्तिवादित्वात् साख्याना नेते असत्यात् सत्यसिद्धयादिकमलीकुन्तीत्यपि स्फुटम् । पातञ्जलास्तु जीवेश्वरभेद प्रकृति च तत्त्वत्रय वयमिवाङ्गीकुर्वन्ति । किन्तु स्वतन्त्रतत्त्वत्रय. वादिनस्ते, न तु क्यमिव परमात्माधिष्ठितप्रकृत्यादिवादिन इति विशेष । गौतमस्तु न्यायसूत्रकारो नितरामसदनुकूल इति न्यायपरिशुद्धयादिषु आचार्यप्राथेष्वेव ०यक्तम् ॥ व्यासस्त्वस्मसिद्धान्तस्थापनाचार्य इति सुव्यक्तम् ।

·भूमिका एवञ्च पूर्वोपासे, "पाणिनेने मेने" इति श्लोके ये महर्षय उपाचाः, तेषां समेषामपि मतमेव भयन्तरेण परिष्कृत्यास्मसिद्धान्ततीर्थकरैः सप्रमाण स्थापितमिति वेदितव्यम् | "मावापोद्वापतः स्युः कतिकति कविधीचित्रवत् ततदेवानन्त्यादस्तिनास्त्योरनवधिकुहनायुक्तिकान्ताः कृतान्ताः" इत्या- चार्योक्तरीत्या किश्चिदिव निमानेन। सर्वेऽपि राद्धामा: प्रादुर्मूना । तथाऽपि सफलसिद्धान्ता- श्रयभूतानां सर्वेरप्यविगानेन खखमन्थेष्वसकृत् प्रमाणत्वेनोदाहियमाणानां महर्षीणां दर्शनेषु भस्म सिद्धा- न्यजीकृतप्रमेयसद्भावे नितरामादरो मूलच विद्यते - इति प्रदर्शनार्थमेव ईषदिवान विस्तृतम् । प्रधानप्रत्तिनेषु च प्रमाणानि श्रुत्यादीनि बहुलं मायादिषु, विशिष्य सथिसिद्धयादिधाचायरेव पदर्शितानीति तत एव विस्तरेणानुसन्धेयम् । मन तु शतपण्यां परेषा महानि पर समालोषितानि । वदुच्यते-"सर्वार्थसिद्धिः शतदृषणी च द्वे खेटशस्त्रे कथकामगाणाम् । माघेन तत्र क्रियते खरक्षा पत्यार्थिभङ्ग. क्रियते परेण ॥" इति सप्ततिरत्नमालिकायाम् । तसिद्ध तीर्थकरघानभूतः स्वाभिमतत्वेन स्पष्टमुक्ता मपि केचन विषयाः पाश्चात्त्यः तदन्यथाकरणेन, तम्पान्याशयपरिकल्पनेन भन्यथा व्याख्यानेन विधान्तरैध खाभीष्टानुकूल्येन नीयन्ते इत्यप्यतिरोहित विदुषाम् । जगतो ब्रमशरीरस्व श्रुत्यादिप्रदर्शनेन मायादिषु बहुधा समर्थितम् । सामानाधिकरण्यनिर्वाहाय अपेक्षित है । "तत्सर्व वे हरेस्तनुः", "सोऽभिध्याय शरीरात् सात", "वानि सर्वाणि तद्वपु.", "जगत् सर्वे शरीरं ते" इत्यादिदर्शनात् पराशर मनु पाराशय वाल्मीकिप्रभृति- महर्षिसम्मत च । किंबहुना ! "खवन्तः सत्यसंकल्प. सत्यकामः स ईश्वरः । तस्येतस्य महाविष्णोः महाशतर्महीयसः ॥ सर्वज्ञत्वेश्वरत्वादिकारणत्वान्मनीषिणः । कारण वपुरित्याहुः समष्टिं सत्त्वहितम् ॥" (सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहे 312, 813 इलो-) इत्यादिना भगवत्पादैः स्पष्टमेवाभिहितम् । जगमणोः शरीरशरीरिभाववादिनोऽपि केचित् पाचीनवेदान्तिन मासन् इति, "येऽपि वेदान्तवादि- नोऽपौरुषेयं वेदमनीकृत्य वेदशरीरिणमन्तर्यामिणमास्थिपत-- "मयाधिदैवम् , य: सर्वेषु वेदेषु लिन् सर्वेभ्यो वेदेभ्योऽन्तरो यं से वेदा न विदुर्यस्य वेदाः शरीरम् , स त मारमाऽन्तर्याम्यमृतः--इति श्रुतेः" इति वाचस्पतिमिरैरपि सोऽयं पक्षः विधिविवेकव्याख्याने स्पष्टमुक्तः । मन्त्र वाचस्पति वाक्येऽवि 'वेदान्तवादिनः' इत्यनेनासम्मतकूटस्थानां बोधायनापस्तम्बप्रभृतीनामेव महणमित्यप्यवधेयम् । किंबहुना ! सर्वसमादरणीयो महाकविः कालिदासोऽपि ईश्वरस्य जगच्छरीरिवं स्पष्टमाह- "प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टामिरीशाः" इति । एवं स्थितेऽस्मसिद्धान्तप्रधानपतितन्त्र परैरप्यभ्युगते, किमिति वरखण्डने प्रयासः ! कि शरीरशरीरिमायः मारमाद्वैतसिद्धानप्रतिकूलः ! मतश्च निष्पक्षपातेन मनसा शतपणीमन्थोऽयं विलोकनीयः । श्रुतिन्यायपुरस्सरमत यत्परेषां खण्डन कृतम्-तत्रापि ताटस्थ्ये सति समाधानानि दुलमानि । इयं च शपणी न केवलमतमतावण्डनामिका, कि ईि भाकर यादवप्रकाशादिमतरखण्ड. . - .

·7 - - भूमिका नामिकापीति स्पष्टं समेषाम् । आचार्यरेख 'शहरादि-' इति हि प्रोक्तम् । यथासम्म उपदेशानुप- पतिवाद (84)- जीवैश्वरक्षभजवाद (37)- जीवाज्ञानभगवाद (40)- ब्रह्मोपादानवा-यथानुपपत्तिवाद- (53)- मानन्त्यनिरूपणवाद (58) प्रभृतिषु भास्करमतस्यापि खण्डनात् । एवम् , यादवप्रकाश- खण्डनमपि (पु.155, 176, 195) अवघेयम् । 'यस्तु वस्तुतो ज्ञातृत्वं परिगृह्य भज्ञानमपि ब्रमणि स्थापयेत् , सोऽपि नित्यसर्वज्ञत्वानुपपत्त्या निरसिप्यते" इति ब्रमाश्रयाज्ञाननिरासवादे (पु. 99) यद्वाक्यम्, तत् ब्रमदत्तमतखण्डक मिति नृसिंहराजीयादिषु स्पष्टम् । बादतश्च यादवमतोपजीव्य इति विदितमेव । एवम् , जीवेश्वरैक्य नवादे (37) ""तु- स्वतन्त्रस्याप्यनिच्छतो जगद्वापार- निवृत्त्युपपति:- इति तदसत्-'' इत्यादिना सुबहूपन्यस यत् खण्डितम् . तत् स रेष्विवास्मसिद्धा. न्येकदेशिप्वपि समानमिति शरणागतिगद्यभाष्येण स्पष्टम् । प्रधानतोऽद्वतखण्डने ग्रन्थस्य लक्ष्ये सत्यपि प्रसक्ता इतरपक्षा अपि यथासम्भवं विमृष्टा इति प्रदर्शनार्थमिहेतावदोचाम । शतदूषणीखण्डनपवृतः सर्व समीक्ष्य यत्तेषां मते खण्डनम- यद्वा तन्मतप्रध नप्रमेयदूषणम्- सावन्मानस्येव खण्डने चिकीर्षिते न स्यादनौचिस्यम् । यतः शतदूषण्या तेषां मतस्यातीवोपकारोऽपि भूयान् लक्ष्यते । यथा--निविशेष. विषयक निर्विकल्पकभगवादे (1) पूर्वपक्षी वैयाकरणमीमांसकनैयायिकबौद्धादिमतनिरासेन स्वाभिमत निर्विकल्पकप्रत्यक्षमपन्यस्यति । तत् निर्विकलाकमपि न निर्विशेषविषयमिति सिद्धान्ती प्रतिक्षिपति । एवं स्थिते यत् पूर्वपक्षिणा निर्विकल्पकपत्यक्षविषये शाब्दकौमारिलादिमतखण्डनं कृतम् , तस्यापि खण्डनेन किं प्रयोजनम् । तदेतदन टिप्पणे, परमार्थभूषणे चास्मदाचार्यरेव विस्तरेण प्रपश्चितमिति तत एवावगन्तव्यम् । किश शतदूषणीखण्डनार्थं वृत्त निष्प्रपञ्चीकरणनियोगवाद, भलेपकमवमनवादश्च न खण्डितः । निष्प्रपञ्चीकरणनियोगवादः मई प्रपञ्चस्य ब्रमदत्तस्य वा सम्मत इति, नातिसंमत इति वन हेतुः । एवमलेपमतमपि नातिसम्मतम् , अपितु साख्यादिसमतमिति ) युज्यते चैतत् । 'मलेपका: सांख्यकदेशिनः' इति किल प्रसिद्धम्। “मलेपका. मृषावादिपक्षमेदाश्रित्य अनामित्वेन वर्तमाना. कृत्या- कृयनियमाभावेन वर्तमाना, ब्रमविन्नाममात्रधारिणोऽकृत्यकरणकृत्याकरणकारिणः" इति चिन्तामणिः (श्लो. 416)। पराशरमाधवीयदर्शनात् इदमवगम्यते । अलेपकमतमले माचार्यः अत्यामिणामाचार व्यवहारादिकं खण्डिनम , तस्यापि खस्तसम्मतत्वेन सप्रमाणं तन्त्र स्थापन कियते । अतश्य सोऽपि वाद आधुनिकैः परीक्ष्य एवेति यद्यधुना तादृशात्याश्रमिसानदायाभावान्न खण्ड्यने, तर्हि तुल्यन्यायेन उपरि प्रदर्शितानां वादानामपि खण्डन न कार्यम् । तथापि तेषां साक्षादद्वतित्वाभावात् तद्वाददूषणं यया न कृतम्- एवम्- (1) ऐकशास्यसमर्थनवादोऽपि न दूप्यः । एवम् (8) बाधितानुवृत्तिभरवादः, (8) विविदिषासाधनयमवाद. (4) शब्दजायपत्यक्षमारवादः, (5) सन्मानमाहिप्रत्यक्षमणवादः (6) भेददूषणविस्तारः (7) ब्रमाश्रयाज्ञाननिरासवादः, (8) जीवन्मुक्तिम. () मायाविधा. विमागभङ्गः (10) भावरूपज्ञानवादः इत्यादयोऽपि न दृप्याः । एनेको समर्थने अस्मदाचार्यः परमार्थ. - - ·8 तस्य भूमिका भूषणे विस्तरेण निरुपितमिति तन एवावगन्तव्यम् । किञ्चिदिवानापि तसार उच्यते । (1) ऐकशाध्य हि, "नन्विह कवियोधानन्तय विशेष." इति शाङ्करभाष्योपक्रम एव पाचा व्याख्यान खण्डयितुमुपक्रमणे कर्मविचारान-तय यत् प्रतीयते-तेन विषयद्वय स्पष्टमवगम्यते (1) कमविचारान-- यमस्य ब्रह्मविचारस्येत्येकम् , (2) ऐकशास्त्रथ पूर्वोतरयोमीमासयोरित्यपरम् । विश्च, "तन अथातशब्दो प्रथम एवाध्याये प्रथमसूत्रे वर्णितो ' इति यच्छाङ्कर भाष्य- तेनाप्ययमों दृढीकृत । समाधान यदा तद्वा भवतु-न तास्माकमभिनिवेश । पूर्वोतरयोमामासयोरकशास्य स्पष्टमेवेद वाक्यमवगमयमीत्यभ्युपेत्यम् । स च सिद्धान्त श्रीमाप्योदनस्य, सहितमेच्छारीरक जैमिनीयेन पोडशरक्षणेनेति शास्त्रकस्वसिद्धि " इति वृत्तिकारवाक्यस्य तदभिमतकशास्त्रयसमर्थनस्य प स्पष्ट सूचक इत्यवधेयम् । सामान्यन काव्य-याख्यातारोऽपि, “पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणस्य' इत्यादिना खपाण्डित्यपकर्षमख्यापकवावविन्यासिनो मल्लिनाथादयः वास्यपदेन पूर्वोतरमीमासयो रुभयोग्रहणमभिमन्यन्न इति सम्पतिपन्नमेतत् । अन्यथा तेषा वेदान्तानभिज्ञत्वपसमात् । चास्मदनिष्टत्वात् द्वाक्याद कथमुभयमीमासाप्राहक न स्यात् । विस्तरन्तु परमार्थभूषणे । (2) सात्यसिद्धान्तमूलको बाधितानुवृत्तिपक्ष । तत्र विवरणका अविद्यागताया आवरण शक्तनिवर्तितत्वेऽपि विक्षेपशक्तरल्पो भागोऽनुवर्तते इत्यङ्गीकारात् , वाचस्पातमिया मावरणशक्तिविशेष कश्चन भागो जीव-मुक्तेऽनुवर्तत इति च वर्णनात भङ्गयातरेण निश्शेषाविद्यानिवृचिन तैरपीटेति ज्ञायते । स एवावरणशक्तेरश , यद्वा विक्षेपशक्तेरशोऽस्माभि कर्मशेषत्वेनोन्यते--- यामूलकमिद सर्वमपि माहारविहारादिचेष्टितम् , मुखदु खाद्यनुभवश्चेत्यादिकम् । अतश्च नाम्नि पर विवाद इत्यायातम् , न फले । ततश्चायमपि वादो न दूषणीय । यद्वाऽत्र विषये औदासीन्यमेव न्याय्यम् । (8) वेदनसाधनत्वेन यदमदभिमतम् , तदेव प्राची नरदे॒तिभि भ प्रपञ्चमण्डनमिश्रादिभिरपि स्वीकृतम् । भामतीकारोऽप्यनवानुकूल । एव स्थिते वेदनसानत्वेन यज्ञादीना कर्मणामभ्युपगमे न कोऽपि प्रधानप्रतिवन्तविरोध । एवमेव हि यादवप्रकाशादिभिरप्यतीकृतम् । कि बहुना : मीमांस कैकदेशिभिरपि तथैवामीकृतमित्यपि वक्त शक्यते । विस्तरस्त्वयित्र । (4) दर्शनसमानाकार प्रत्यक्ष तवमसि' इत्यादिशब्दमूलकमिति परेषा मत यत् भास्मानिषिध्यते, तज्ञापि, मामत्यादिप्रस्थानानुकूरत्वादेतद्वादस्य न तेर्दू योऽयमित्यस्मदाचार्या । मामती-कररतरुपरिमलम यसवादा मनासदाचार्यः परमार्थभूषण एवं प्रदर्शिता । (5) भेददूषणविषयेऽपि, "न वयं भेद सर्वात्मनाऽपस्पाम , किन्तु अनिर्वचनीयत्वमेव तस्येव स्थ पय-तो व्यवहारोतीर्णतादशाया उदभावमेव मन्यामहे इति परेवोक्तगत् , “न खलु 'मन-यानम्' इत्यभेद ग्रम किन्तु मेद व्यासेधाम ' इति म मत्युक्तरवाच किविदाकाररेण भेदस्य तैरेवानीकारात् 'मेद स्वरूप धर्मो वा । इत्यादिना विकरुप्य दूषण मिमित्यस्मदाचार्या ! . - ·9 মূমি 'युष्मदमत्यत्ययगोचरयो:--- इत्यादिना अद्वैतभाप्यारम्मवाक्येने३ भेदमतीतेरी समर्थनेन प्रतीत्यपहवः न शक्य इत्यादिक व स्पष्टम् । "मयावरसम्भवं च विकलित" इत्यादिना विकल्पस्य न्यूनता सूचयित्वा 'उभ्यं का' इति च विकल्पसंभ प्रदर्थ, तस्यैव कचित् खरूपत्वम् , अन्यत्र धमत्वम् इत्टुभयपक्षस्यवास्माभिरङ्गीकृत वमन वर्मितं ज्ञेयम् । (७) बमाश्रयाज्ञाननिर सादोऽप्येवम् । प्रादत्तादिजरदद्वैत्युपक्षिप्ते - ब्रह्माज्ञानपक्षे दोष' विचिन्त्य ब्रह्मसिद्धिमामत्यादिषु जीवानामेगज्ञानाश्रयत्वमुररीकृतम् । एवञ्च मजस्वपसनाद् ब्रमण , श्रु आयादिविरोध छ यो भामतीकारप्रभृतिभिः समर्थितो जीवाज्ञानवादास एवाश्रयणीय इति स्थिते वादोऽयं सुरां परेषामप्यनुकूलः । (7) सौख्यराद्धानमूलिका जीवन्मुक्तिरपि जरदद्वैतिमिनर्नाङ्गीक्रियते । “मावनोपचयाद् देवो मूत्वा विद्वान् है। तु । देवानप्येति सोऽन्यादीन् शरीरत्यागता परम् ॥” इति (वृहदारण्यको. पनिषद्भाव्यवार्तिक) वचनात् स्पष्टमेव शरीरयागानन्तरमेव ब्रह्मदत्तप्रभृतयो मोक्षमिच्छन्ति, इति प्रतीयते । स एव चालाकः पक्ष: । मोक्षस्य दृष्टफलत्वप्रतिपादकत्वेन पूर्वरुकाना प्रमाणानां योगदशाभावि. ब्रह्मानुभपरत्वेन अस्मदाच थैर्य वर्णने, तदेव चानेनापि स्वीकृतमिति स्थिते वादोऽयमपि न पोद्वेष्यः । मावरणशक्तिलेश विक्षेपशक्तिलेश वा प्रायणान्तमनुवृत्त वर्णयतां प्राचां खर द्वै तेनां मोक्षो नै हक फलमित्येव मजयन्तरेणाभिमतं भवति । (8) मायाविद्याक्मिागभगवादोऽप्येवमेव । ईशोपाधिोया, जीवोपाधिरविया । महाभूतादि- सृष्टिर्मायया । मविद्यया भूतमूक्ष्म-तत्कार्यान्तःकरणादिष्टिरित्यादिरेकः पक्षः । तेरेव रमुपक्षिप्तम्----"कार्योपाधिरयं जीव कारणोपाघिरीश्वरः" इति तयोरवयसमर्थकम् । पूर्व तु जरदद्वेति- नाम् । अपरं तु विवरणकारादीनाम् । एवञ्चैष वादोऽपि विवरणरस्थानानुकूल इति करवा न दूष्यः । विस्तरस्तु, "मायैव म्यादविद्या न कथम् , इतरथा स्यादनुच्छेदनीवा" (तत्त्वमुक्ताकलापा श्लो. 187) इत्यत्रासदाचार्यलयलाभे कृतो द्रष्टव्यः ; मतापि परमार्थभूषणे । "एकस्या ९३ प्रकृते: जीवाश्रिताया श्रावरणकर्तृत्वम् , ईश्वराश्रिता या विक्षेपकर्तृत्वम्" इति पक्षस्यामसिद्धान्तेऽप्यङ्गीकार आसीत्-इति याकेषाञ्चिदाधुनिकानों अससिद्धान्तकदेशिना भाषणम् , यच्च स्त्र प्रमाणनया, "मदीयानादिकर्मप्रवृत्तां भगवावरूतिरोधानकरी विपरीतज्ञानजननी खविषयायाश्च भोग्यबुद्धजननी देहेन्द्रिय वेन भोम्यत्वेन समरूपेण च अवस्थिता दैवी गुणमयी मायाम् ." इत्यादिशरणागतिगद्यस्य प्रदर्शन ; तसर्व पापातरमणीयमिति बोध्यम् । तथाहि- "तिरोधानकरी' इत्यनेन मावरणशक्तिः, 'विपरीतज्ञानजननी' इत्यादिना विशक्तिश्चेति परिवासा. भिरपि स्वीकृतेति किल ते वदन्ति । तन्न । 'सर्वपापेभ्यो मोयिन्यामि' इत्यन्न विवक्षिा विरोषिवर्गा, 'मनोवाकार्य इत्यारम्ब पुर्णिकानयेणारयन्ते-दनि बाचयरेन चरपश्लोकाधिकार नितम् । पक्षान्त- A + ·. - 10 भूमिका ममापि गद्यमाध्ये, "गुणमायासमावृतः- इत्यादिप्रसिद्ध प्रतिकूलप्रवृतित्रयं भगवरस्वरूपेत्यादिमिराह-" इतीदं वाक्यमवतारितम् । ईश्वर मारण करोतीति प्रमो मा मदिस्येवमेवातारम्मे, "मदीयानादि- कर्मपवाहप्रवृताम्' इत्युक्तम् । तदेतत् , "ईश्वरम्य वैषम्यनेर्पूण्यपरिहाराय-मदीयेत्युक्तम्' इत्याचा याषितं च । एवं स्थिते विक्षरशक्तिप्रस्तावगन्धोऽप्यन न । प्रकृतिस्वरूपविवेचन हि भन्न क्रियते । "परामिध्यानातु तिरोहित, ततो ह्यय बन्धविपर्ययो ; देहयोगाद्वा सोऽपि" इत्यत्र (सध्याधिकरणे') श्रीमाप्यसेवनेन तत्वं स्फुटं भवेत् । मतश्च नेदं वाक्य निरुक्तार्थगमकमिति विमावनीयम् । एतेन-- एतन्मूलको गद्यन्न पविषये योऽयं नूतनो वाद:-श्रीमाष्यकारे। गद्यनयं न कृतम् , भवतिसम्मत प्रक्रियायास्तत्र स्पष्टत्वात्--इत्याकारकः सोऽप्यसंगतः ; बुद्धिमेदजनकश्चेति बोध्यम् । श्रीवत्सामिश्र- (कूरतावान् )- श्रीकृष्णपाद-श्रीमनिगमान्तमहादेशिकपभृतिभिरतिप्राची नरेव व्याख्यानात , अद्ययावत् सर्वशिष्टपरिगृहीतत्वात् , "तमेव शरणं गच्छेत् -'अखिल-' इत्यादिना" इति श्रीमायका नित्यग्रन्थे प्रतीकधारणपूर्वक शरणागतिगद्यस्योपादानात् , विरोधामावाच । एवं हि स्वच्छन्देन किमपि वदन्त , श्रीमाप्यकारीनित्यमन्थे शरणागतिगद्यस्य विनियोजनात् श्रीमाप्यकारतः प्रागेव के श्चत् कृतमिदमित्येव कथं न क्सयन्ति । (9) एवं भावरूपाज्ञानभगवादोऽपि न दूप्यः । भज्ञानस्य भावामावविलक्षणस्वं वैरभ्युपगतम्, तेषां मयं वादोऽनुकूल एवेति स्थिते नायमपि दूव्यः । (10) एवं पञ्चपादिकादिसम्मतत्वात् मुमुक्षुत्वमेकमेव पूर्ववृतत्वेन वाच्यमिति स्थिते साधन चतुष्टयपूर्ववृतत्वमपि तैरनङ्गीकार्यमेव । तदिदं पक्षपादिकावाक्यानुवादपुरस्मरं विस्तरेणास्सदाचार्य: परमार्थभूषणे (पु. 277) प्रतिपादितम् । वैराग्यमुमुक्षुस्वयोः पूर्वकृतत्वेऽस्मरसम्मतिरपि किश्चिदा कारेणात्रय (पु. 46) आचार्य: प्रदर्शिता । अतश्च वादोऽयमपि न विशिष्य खण्डनीय. । (11) एवमविधेयज्ञानभगवादोऽपि न दूप्यः । जरदद्वस्वेिन परैरपि सम्मतस्य ब्रामदत्तस्य मते तत्त्वम- स्मादिवावयजन्यज्ञानापेक्षया भावनाया: प्राधान्यस्य स्वीकारात्, मन्ततो ज्ञानस्य विधेयस्व एव पर्यवसानात् । एवं सूक्ष्मेक्षिकया विमृश्यमाने बहवो वादा न दूव्या इत्येवायाति तथापि समीचीनमुद्रणमस्याः शदूषण्या अपेक्षिमिति विचिन्त्य, यथा बहवो ग्रन्थाः अस्मसिद्धान्तस्थूणायमानाः परिष्कृत्यास्मदाच ये- मुद्रिताः, तद्वदेवास्यापि मुद्रणं चिकीर्षितम् । पूर्व त्रिवार मुद्रितेऽप्यन्न बहवो मुद्रणाशुद्धयः सन्ति । तदेतत् इद मुद्रण - पूर्वमुद्रगानि च युगपत् पश्यतां सुगमम् । 'शको हस्ति' इति सूत्रमन्त्र (पु. 176) Rसनादावार्यरु गतम् । कैश्चित् भत, "इस्ती इत्यादीनि पदानि हस्तवत्वशक्ति वदन्ति" इत्यनूदितम् । मन्त्रानुवादे कियदसामञ्जस्यमस्तीयन वैयाकरणा: प्रमाणम् । "शक्ती हस्तिकपाटयोः' (3-2-54) इति पाणिनीय सूत्रम् । 'आशिषि हनः' (8-2.49) इत्यस्मात् 'हनः' इति वर्तते । "शक्तो गम्य मानायां इस्तिकारयोः कर्मणोरुपपदयोः इन्ते टपत्ययो भवति। मनुप्यकर्तृकार्य प्रारम्भ ।

·भूमिका 11 हस्तिनं हन्तुं शक्त हस्तितो मनुष्यः । (कपाट हन्तुं शक) कपाटप्रधोर । शक्ताविति किम् । विषेण हस्तिन हन्ति-~-हस्तिघात ॥" इति काशिकादिषु स्पष्टमिदं सूत्र व्याख्यानम् । एवं स्थिते निरुक्तानुवादस्मान कोऽवकाश । एवमसमीचीन नुवादान् , अशुद्धमुद्रणच दृष्टा ग्रन्थम्य दोषो मा शकि, येन "मुखम्तीत्यभाषिष्ठा." इति किमपि वक्तमवकाश स्यादिति कृत्वैव पुनरस्य परिष्कृत्य मुद्ग विहितम् । चण्डनारुतसहितमुद्रणे चण्डमारताहता. पाठा मूले निक्षिप्ता । तत्राप्यन्त प्रविश्य विमरों बहव. पाठा पण्डमारुताहता न मूले स्थापिता इति व्यक्तं विदुषाम् । नृसिंहराजीयव्याख्यानसाहाय्येन द्राविडानुवादेन सह मुद्रिते ग्रन्थाक्षरमुद्रणे बहुषु स्थलेषु बहन. शुद्धाः पाठा उपलब्धा । मायाविद्या- विभागभावादमारभ्य मूले १३ मायस्ते भाच निवेशिता । शिष्टाना पूर्वशदाना विषये ये पाठमेदाः, ते मतेव पृ. क् स्थलान्तरे प्रदर्शिता । यश्चात कश्चिद्वाद.--अन्धेऽत्रानुक्तोपालम्भो बहुलं विद्यते । मन प्रतिवाद विकलिरतेषु पाय कोऽपि भद्वैतमन्थेषु कुत्रापि न दृश्यते । भतश्च गन्धर्वनगरवत् काल्पनिकाक्षेपसमाधानमेवाति , स- समीचीन । शतदूषणी किल मानुपूर्या, वन तन का प्राच्यमतखण्डनमवृत्तान् बहून् भद्वैतमन्थान् नामनिर्देश विना खण्ड यतीति नेद तिरोहितम् । ब्रह्मोपादनवान्यथानुपपत्तिमजवादे (पु 238) पूर्वपक्षपकरणपरामर्शद ज्ञायते---"शरीरिमृतारमात्माभिधायिभिः सद्बमात्मादिमि शब्दै। इत्यादिश्रीमाध्यशक्यान्युदाहृत्य कैश्चित् भायं खण्डिवमिति । के ते अ था । इत्ययत्वे दुर्निरूपाः । कति कृतयो नष्टा., कति वनिमि मक्षिता , कति मप्रकाशिता इत्यस्य मयापि मपरिज्ञानात् । घराचार्य: सगुणनिर्गुणश्रुतिस्यवस्थावादे परेमसिद्धान्तोपरि कृतस्याऽऽक्षेपविशेषस्य "अनुक्तोपालम्भ- रूपत्वात्" (पु 253-29) इति समाहितम्-रेव प्रामाणिकैरनुक्तोपालम्भ परेषु क्रियते- इत्यहीकर्तुं कथ युज्यते । वेदमामा०परिमहानुपपतिवादोक्तया (पु. 79), "मन च प्रामाण्यादेर- प्रयोजका एवं केचित् कल्पा मन्दमतिसमोहशमनायोपन्यस्य निरस्ता." इति रीत्या काम कचिदनुक्ता. नामपि करानामुपक्षेप सम्भावित , तथापि सेव रीति सर्वलेत्यभ्युपगमे न किश्चिदपि प्रमाणम् । जीव मुक्तिभगवादे पूर्वपक्षे “यस नाहतो भाव , इत्यादिभि ब्रह्मविदा कर्मालेपोपदेशश्च जीवन्मुक्तिरापरेण न घटते" इति वचन (पु 145) दृश्यते । अत्र विज्ञानमिक्षुणा सांख्यमारे सप्तमपरिच्छेदे ईदृशानि वावयान्यवष्टभ्य जीवन्मुक्तिर्या साधिता, तेनै। क्रमेण तदुपातवचनानां व्याख्यानेन तस्या निराकरणं आचार्य क्रियत इति स्पष्टम् । एवञ्च जीवन्मुक्तिविषये न केवलमद्वनिर्मा मन्था , अपि तु ये दार्शनिका जीवन्मुक्किमीकुर्वन्ति, तेशं सर्वेषामपि खकाले स्थिताना प्रथा प्रचारिताः सर्वेऽपि समालोचिता भाचारिति स्वीकत यम् । एष एवं न्यायोऽ.दन वादेष्वपि । प्रबोधचन्द्रोदयनाटकस्थ वचनमपि हि प्रकरणान्तरेऽत्र वाचार्यरुपातम् । अद्यादृष्टा अपि करपा पचारि- तेवद्वैतमन्येषु-माचार्याणां काले ते मासन इत्येवाशदीक ये । 'अष्टावत्वारिंशव बौद्ध मेदान्" -- ·14 মুমিকা इतरमतखण्डन किश्चिदिव दरीहश्यते । आत्रेयरामानुजायैः (वादिहसनवाम्बु) माचामातुलै न्यायलिश, व्यामार्याणां ध्रुपकाशिकादिषु च वादशैली प्रवृद्धा । विषयं विविच्य, उन्न वाद्युक्तपाणन्यायतर्काणामुद्धरण विधाय, खनते प्रमाणायुपन्यासपुरस्सर यह विना तटस्यदृष्टया वादे प्रवृत्ता एते प्रत्या. तच्छायामनुसृत्य प्रकृत श्रीशदूषणीग्रन्थोऽपि प्रवृतः । तस्वरत्नाकराख्यो बृहत्कायो माय श्रीमट्टपराशरपादानां वादप्रस्याने मी प्रसिद्ध । योऽयमनूदितांश विहायाघवे प्रायो विनष्ट । मगवद्गुणदर्पण एक एव समग्रो मन्यो विराजत एतेषाम् । मापस्त वमुनिपणीवस्य धर्मसूत्रस्य कधिद्धागोऽध्यात्मखण्डद्वयत्वेन प्रसिद्ध , यस व्याख्याने मपराशरपादविरचितम् -- 'अध्यात्मखण्डद्वयविवरणम्' इति । एव सनत्सुजातीयस्यापि भाप्यम्भाष्ये । एतान्यद्वयमपि भाचान्यायसिद्धाञ्जनादिषु तसवनोदाहृतमययत्वे न दृश्यते । अप्पयदीक्षितेन्द्रसमकालिक पादकासहसब्यास्यातृमि भारद्वाज-श्रीनिवासाचार्यः वकीये न्यायपरिशुद्धिव्याख्याने तत्वरत्नाकरमन्यात कियानिव भाग पूरनुनो गृहीत । तथाहि- प्र यक्षाध्यायप्रयमाहिके (पु. 149) 'सर्वा मपि गोव्यक्तय इतर याता. सास्नादिमत्वात्' (इति व्यतिरेक्यनुमानमन्ध,) 'मेदो लक्षणाधि कोऽनधिको वा. (इनि विकल्समभिप्रेत्य क्रमेण दूपणमुक्तमित्ययः' इति , तथा, मनुमानाध्याय चतुहिके (पु 828) 'मनुमानमामाण्यात्' (हति उत्तरप्रन्याविनम् ) इत्यादिकं न्यायसारे काशीमद्रणे द्रष्टव्यम् । स एष महतरो महामना मन्योऽतिसमीपे एव काले विनष्ट इति किं नमो देवचेष्टितम् । दिदमनुचिन्त्य 'करम न कण्ठगउम्' इति न्यायेन विषीदन्ति विद्यारसिका इत्यलम् । यद्यपि नीतिमालायामपि नागपणार्यः भवतिना ताणामपि पश विमृष्टः । तथापि नारायणार्या एते यादवकाशमतानुयायिन इति केचित । स निदान -खो प्रमणः ईश्वरस्य व एते भेदमभ्युप३ि । विध, "सूर्यास्त्राघु गधि यतिकरवश " (सो. 85) इत्या समिती "एतेन, विविधा प्रकृति , काल परमाकारोऽव्यक्त च ' इति केषाधिन् कपनाऽपि निरस्ता" इति मानयिमिहितम् तदक्ष नीतिमालायां ( 89) तथैव विपतं दृश्यते । चिदंशे, यद्वा भूयस्वरोध ममरिमदानसमप्रमेयनिरूपणादिकमेभिः कृतमित्यत्र न विवाद, तथापि यथावदालोडने कियमागे सहदयहृदयमेव ममाणम् । किं बहुना, "तेरेगक्षरारूय परिणतिविशेषः ईश्वरस्य मुहाना भोगस्य नमिति केचिद्धानि; निरासायमिह पानपुरुषाभ्यां पात् परमपदम्य पृथगुपादानम्--" इत्यादिना सोतभा-ये (सो 17) भाचार्योऽयं पक्ष उपक्षिप्तो यादवकाशीयस्वेन, R KE साझा. सीनिमालायां (१. 3) दृश्यते । एवं 'शुद्धम्याशुद्धष्टकम इनि-" (ो. 208) इत्यक्ष साध. सिद्धिरप्यक्षानुमन्धेश । तात्पर्पचन्द्रिका निराधादिपरिशीलनेन नीतिमा नारायणार्या यादवानुयायिन एवेति मुक्तकुष्ठ वक्त शक्यते । एवमस्माभिहि निरूपयात् "नारायणार्या, भगदा- मानुनमगदखाया " इति यन् परैरुच्यते, तन्न दोषा येत्या माय । पहा, मुझी मीविभुत्ववादित .

·15 भूमिका वरदविण्याचार्याणां, माकाशनित्य क्वादिना पराशरमहाराणां च विषये या स्थिति साना- पीति सन्तोष्टव्यम् । श्रीमान्यप्रमेयसंग्रह-तत्वसार-प्रमेयमालादिनिरुपमग्रन्थज तैरमसिद्धान्त- पोषका श्रुतप्रकाशिकाया: साक्षात् कर्तार (एषा व्याख्यानघोरण्येवानुपा श्रुानामर्थानां प्रकाशनेन 'श्रुतपकाशिका' इति मन्दर्थनाला सुदर्शनसरिमिा प्रकाशिता) त एते 'नडादूर्-अम्म ल्' इति प्रसिद्धा वारस्पवरदाचार्या विशिष्य परम सम्पनिरस्तवन्त । तेषा वादप्रणाल्यपि सामानाधि. करण्यवादादौ सुतरा हृदयङ्गमा विदुषाम् । एवमत्र प्रदर्शितया रीत्या तनतन्त्र क्वचित् स्थलेषु विशिष्टाद्वत-अद्वतग्रन्थेषु परस्परं खण्डने प्रवृत्ते भानुपूर्या श्रीमाण्यखण्डने व्यापृता परे । महासिद्धान्ते ये विषय भाष्यकारैर्निरधारिषठ, तेषा प्रत्येक साक्षात् परम्परया वा खण्डनेन बहवो प्रथा प्रणीता इति भन्न शनदूषण्यामेवानुवादेन ज्ञायते । पर के ते मन्या इति नायस्वे निष्कृप्य वक्त पार्यते । इदमलावधेयम्-न्यायकुसुमाञ्जलि खण्डनाय प्रवृत्तमपि खण्डनखण्डखाधम-तत श्रीभाग्यखण्डने एव पर्यवस्यति । तदनुयायिभि- चित्सुखाचार्यः प्रणीता अपि न था कचित् साक्षात् , कचित् मादिस्य च श्रीभाष्यखण्डका एवेति तदवेक्षिणा स्फुटमेव । एव अनापि बहुषु प्रथेषु तिमिरास्माक पक्ष. प्रतिक्षेप्तुमारब्ध । सहजमेतत् - स्वसिद्धान्तस्थापनप्रयास सर्वेषामिति । यदा तु श्रीरङ्गदिव्यक्षेत्रेऽध्ययनोसपकरणे कृष्णमिश्रेण तपौत्रेण वा तन्नामकेन भक्तविग्रहाणां पतिष्ठाचनादिविषये वैमत्यमुद्रा य अस्मत्मत स्योपरि वादकोलाहल प्रकटित , तदा तत्र ये 'विष्यायापिन्यगाधे यतिनृपतिवचस्सम्पदेकार्णोऽस्मिन् श्रद्ध शुद्धावगाहै शुभमतिभिरसौ वैकटेशोऽभिषिक्त' इत्युक्तरीत्या विजयार्थमभिषिक्ता , इयमपि भगवल्लीलेति तेषामाज्ञामनुपालयन् माचर्य काश्चीत त्वरित श्रीरङ्गनगरीमासाद्य सतर ल तैरसाक वाद- केली विहत्य यथापुरमालये भगवता तद्भकाना च प्रतिष्ठाचनादिक नितिमिति विदितमेवैतत। वृत्तानोऽय श्रीरले गालये शिल शासनरूपेणाचापि विद्योतते । तर वादावसरे कणमिथै , तदनुशायिभिश्च माक्षिताना यत समाधानमाच विहितम्-तदेव शतदूषणीना-यावेन परिणतमिति न त । इय च शतदूषणी खनाग्नैवात शत वादा मासन इति ज्ञापयति । तत्त्वटीका-परमतभन्नादिषु माचरेवास्य प्रस्तावात् पूर्णा शतदूषणीति सम्भाव्यते । मध तु षट्षष्टिरेत बाद। विद्यन्ते । बहूनामाचार्यप्रन्याना अ ते शनवधान दरक्षणमिव अनापि भन्ते केचन वादा गुप्ता इत्येव स्वरसतोऽ जीकार्यम् । केचितु-सप्तपटितमवादारभ्य पूर्णप्रजमतखण्डनम् अन्ततस्तेषामपि जीवेश्वर भेदाभ्युप गन्तृत्वात् वैष्णवत्वेन पक्षपाताच ते वादाः तेषामभ्यर्थनया विनाशिता भाचायरेवेति वदन्ति । सइसारम् । एव चेत् चतुप्पष्टितमो यतिलिङ्गभेदभन्नवादोऽपि नाशित स्यात् , यत तुझ्याचारात् पसन्नात् तेषामवि स वाद खण्डन भवति । 'तत्सन्निकृष्टमपि या मतमाश्रयन्त ' इति तु सम्मनदमिमायकमेर । जगत् स-यत्ववादिन सर्वेऽपि सनिकृष्टया एव । किञ्च अधिकरणचिन्तामण्यादिषु (लो 54) शतदूपणी पाया। . J ·-- 161 মূমিকা परसम्मतेपु अत्रोपलभ्यमानेप्यदृष्टाना खण्डन परितनवादेषु स्थित स्यादिति मन्यन्ते । जीवनिमुत्वखण्डन. मुपलब्धेषु न दृश्यते, तादृशमुपरिस्थितं स्यादित्यूहे न दोष पश्यामः । उपलब्धेन्वेव वादेषु बहुत्र पाठनंशो विद्यते । तद्यथा- तन प्रथम तावत् विविदिषासाधनमनबाद (6) विविदिषासाधनत्वेनैव यज्ञादिक विधीयते, न तु वेदनसाघनत्वेन, वस्तुविरोधात' इति परैरभिहिते सति, वस्तुविध पक्षघाऽऽचार्वि कल्पो दूषणाय । तेषु पञ्चवपक्षम्य भन्यो वा कश्चित्' इत्यम्य यतो दूषण न दृश्यते- ततस्तन लो. मते । ईदृशा विचार, समाइ च यत्र टणेऽन्त्रापि निरूपिता एक सुखसंग्रहाय मत्र विलि रूयन्ते केचिनूतना अपि- इत्यधेियम् ।] (2) नवमे कथानाधिकारवादे पूर्वपक्षानुवाद एव दृश्यते । तत्राप्यने पूर्व रक्षांश नुवादोऽपि नष्टः। मन मणं तु मद्रनगरम लिखकोशालये 425 इति संख्या के तालग्ने, अन्न वादान्ते किमप्यलिखि. व तालमेकं निक्ष लुप्त व ज्ञापकचिहच्च कृत्वा पूर्व उगरिननो वादो विलिखित । विश्च नृसिंहराजीय ख्ये व्य रूगने र ष्टमेव भने लोपपक्ष समर्थितः । एवम् , प्रतिवाद परिदृश्यमानम्य 'हति कवितार्किक- सिंहस्य ....' इत्यादिवाक्यस्यात्र तालेवदर्शनमपि बोध्यम् । कथं नहिं चण्डम रुवे स्थितस्यैव पाठस्य मिद्वानवेनापि समर्थनमिति चेत्-'वरूपव्याकिव पराक्रिया' इति न्यायेन कञ्चन्निरूढमिति ज्ञेयम् । मन्त्र विषये परमार्थभूषणे, मनापि टिप्पणेऽस्मदाचार्यविस्तरेण यत् लिखितं तत्सर्वमवधेयम् । चण्डमास्नाशयश्च मत्प्राचार्यः परमहंसपरित्र जकाचार्यः परपक्षनिराकृति-भेदसाम्राज्याधनुपमसमन्य. रत्ननिर्माणप्रकाशि-वैदुष्यै श्रीमद्भिः रङ्गरामानुजमहादेशिकैराभिः कारिकाभिरदर्शि- "वादोऽयं पूर्वपक्षोपन्य सेनैव समापितः । वादाधिकारराहित्यसूचनाय परस्य तु ॥ १॥ नाधिकारः कथायां स्यादिति मिथ्यात्ववादिनः । कथानधीकारकथा तेन साकं कथं भवेत् ? ॥२॥ सिद्धान्तकथनाभावाच्छयं हि निरस्यते । पूर्वपक्षे न दोषोऽयं तेनास्मान् प्रति तस्कृते ॥ ३ ॥ सत्त्वोपगमहेतूना चतुर्णामविचालनात् । शङ्कानां परिहारस्याप्यत्रैवान्तनिवेशनात् ॥१॥ सत्त्वान-पग तृणां कथायां नाधिकारिता । इत्याशय इहोनेयो विद्वद्विवीतमत्सरै. ॥ ५ ॥” इति, "कथकयो" (पु. 49.10) इत्यादिका सर्वाऽप्युक्ति सत्त्वाभ्युपगमवादिन सिद्धान्तिनं प्रति तदनभ्युपगन्तुर्मायावादिन इति ज्ञेयम् ।" इति चान्वग्राहि ।

·भूमिका 17 (९) एव दृश्यवानुमाननिरासमादे (१५), 'विगत मिथ्या दृश्यत्वात्' इत्यनुमाने दृश्यत्वरूपो हेतु पञ्चधा विकल्प्याचा निरा चिकीर्षित । तत्र दृग्व्यतिरिक्तत्वरूपचतुर्थविकल्पनिरासमध्ये एव वादो पिरतो दृश्यते । विर्का पनेषु पक्षेषु पञ्चमपक्षस्य, “अथवाऽन्यत् किञ्चित्" इत्यस्य स्पर्श एव नाति । अतधि न्यतेऽत्र वादऽपि अन्ते फियानपि भागो स्थितविना इति । अत्र विषये व्याख्यातारस्तूष्णीका एव । एव ज्ञातृत्वाध्यासभने (27 वादे), "क्रियाशक्तिमान् महङ्कार व्यञ्जकखभावत्वात् दर्पण इव स्वनिष्ठतया मुखम् खक्रियात्मनाऽनुभूतिममिव्यनक्ति" इति परेषा वाक्ये, 'व्यञ्जकखभावत्वात्' इति हेतु सप्तधा विकरप्याच येईदूषयिपित । तत्र सप्तमपक्षदूषणभागो विनष्ट इत्यस्मदाचार्या । "पूर्वोचरपरिशीलनेन 'खरूपव्याक्रियैव पराक्रिया' इति सुगममिति तदुपेक्षा वा" इति पक्षान्तरमप्य सादाचार्या अभ्यधु । (5) एवम्व वादे, "मात्मा ज्ञातृत्वादिरहित निर्विकारत्वात्' 128) इत्यादि- पूर्वपश्युक्तहेतुपु, "पत्यक वात्", "मात्मत्वात् ' इत्यनयोहेंबोर्दूषणमत्र न दृश्यते । मोऽप्यन वादे मध्ये मन्तेऽपि लोप सम्भाव्यते । विचक्षणा प्रमाणम् । (6) निष्प्रपञ्चीकरगनियोगवादे (46) सपरिकरनियोगासिद्धि परपक्षे मापादयितुकाराचार्य मीमासकरीत्या नियोगविषये, "नियोगवाक्यार्थादिना नियोग , नियोज्य , तद्विशेषणम् , विषय , करणम् , इतिकर्तव्यता, प्रयोक्ता च वक्त य " (पु 215) इत्याक्षिप्य क्रमेण तेषामसम्भवपदर्शनावसरे, अन्ते प्रयोक्तविषये न दोष उद्भावित , तोऽपि तद्विषयकोऽश प्रच्युत स्पादित्यूह्यते । मन मन्थे (पु 19-10) 'फलोपकार्यतया श्रवणादिविधिनयम्' इति पाठ इति, श्लोकार्थ मिदमिति च केचित् । एवम् , शब्दजन्यप्रत्यक्षमङ्गवादे (81-18), "तद्वाक्यगोचरश्रावणप्रत्यक्षवत्" इति गठ इति न्यायपरिशुद्धिव्याख्या न्यायसार पु 88) दर्शनादवगम्यते । वैव वादे (40 पु- 3-५) 'श्रयते--- योगो द्वितीयमभिवीक्षणाय' इति । 'चक्षु' इत्यनुपज्ज्यते । रामायणे च” इति पाठ इयपि न्यायसारे (पु 89) स्पष्टम् ॥ तथा (पु 118-1) पतिपुरुषमिति श्लोके, "प्रतिनियत भनेका प्रत्यवस्थ विचिन्त्या." इति पश्चकालपद्धती (श्रीमतसाल्घट्टखान्याहिके गायव्यर्थवर्णन- प्रकरणे) पाठ । तथा (पु 185-28) तन्वाचारित्यन तत्र आचार्यः इति केचित् पाठनुन्नयति । भावान्तराभाववादस्य न्यायलिशे स्थापितस्याल विवक्षेति तेषामाशय । मीमासकैरपि भावा-नरा भाववादागीकारात् स्थितमेव पाठ रोचयन्ते परे । एवम् (पु 224-17) नास्त्येव इति वाक्य श्लोकरूपमिति उत्तराधे एकद्वाक्षरलोप सादिति च भाति । यथा--" नास्त्येव वस्तुत कश्चिदधिकारी तथापि सन् । इव भातीति तस्य मुमुक्षा विशेषणम् ॥" इति । तथा, (पु 270-22) गन्धर्व भाषितेति वाक्यमपि श्लोकरूपमेव स्यात् । यथा--' "गन्धर्वभापितमायरातत्वेऽप्यनिद पौ । वाक्य परमहसत्य न स्वदिष्टभिदा ॥" इत्यादि। .

·18 . भूमिका एव सूक्ष्मेक्षिकया विमावनेऽनताप सात् । एवं द्वितीय-पोडश-एक्पञ्चाश-पश्चिाश- मष्टपञ्चाश-एकोनषष्टित्म-पटतम-पत्रषष्टितमवादेषु मङ्गलादर्शन प्रारम्भेऽपि मालश्लोकानां स्थितानां विनष्टत्वं ज्ञापयति । आचर्हि प्रतिवाद वादार्थवाहको मालश्लोको नियमेन क्रियते । तत्र व्याख्यानेवपि, "श्लोके एतेन पदेनायमंशो व्यञ्जितः" इत्यादिकं नियमेन व्याख्यातम् । मतस्समज सैवेयमुत्प्रेक्षा-यत् स्थितानां नाश इति । कचित् वादे (44) योऽयं मालश्लोकः, "सत्त्वानीव विरुद्धजातिजनुषा सिद्धानि सिद्धाश्रमे-'" इति, सः सगुणनिर्गु गश्रतिव्यवस्थावादे द्विपञ्चाशे एवं सङ्गनः । तत्रैव मुद्रितश्च पूर्वेः । मस्सदाचार्यस्तु निरोधानानुस्पतिवादेऽस्पासांगत्य मन्वानर्मुद्रणं न विहितम् , पुनरुक्तं चोतरत्र स्यादिति । इयं च शतपणी सम्पूर्णवासीदित्यतान्यान्यपि कारणानि सन्ति । (1) जीवन्मुक्तिमतवादे (81) "शरीरादिमिथ्यात्ववर्णनदूषणमपि विस्तरेणान्यत्र द्रष्टव्यम्" (पु. 145) इत्यभिहितम् । तच्च यद्यपि दृश्यत्वानुमाननिरासवादे मिथ्यात्वदूमणेनापि संगतम् ; मथापि विस्तरेण शरीरादिमिथ्यात्वस्य सन्न दूषणाभावात् पृथक् कश्चित् वाद मासीदिति केचित् । (2) एवं तत्रैव वादे, 'न ह वै सशरीरस्य सतः-' इति श्रुतिवाक्यमुपादाय, "मत अशरीरत्वच्च कर्माधीनशरीरवधुर्यमिति अन्यत्त स्थापितम्" (पु. 147) इत्युक्तम् । मन्त्रापि पूर्वोक्तन्यायात् वादान्तरसद्भावसूचकमिति प्रतीयत इति केचित् । (8) जीवाज्ञानमन्तवादे (40), 'मन्तःकरणप्रतिबिम्बाघसंभवस्म अन्यत्र प्रतिपादनात्" इत्युक्या एतद्विषये वादान्तरसद्भावः सुच्यते । नापलब्धेषु व देषु विचारोऽयमस्ति । (4) अधिकरणचिन्तामणी 'सन्तत्यात्मा-' (श्लो. 481) इत्यत शदूषणीपस्तावो वर्तते । तत्र मुक्तौ, "मसबकुचित ब्रह्मानुभवरूप ज्ञानस्य पूर्वावधिसद्भावेऽपि उत्तरावधिर्नास्तीति कश्पयामः" इत्युक्त्वा, "विस्तरस्तु शतदूषण्यामेव द्रष्टय इत्यभिहितम् । एतेन ज्ञायते मुक्तानन्दानुभवस्य नित्यत्वसाधनाथ वाद. कश्चित् स्यादिति । उपरब्धेषु वादेपु एतत्प्रस्तावाभावात् । (5) एवम् , 'भारमन्येवं-' (श्लो. 54) इत्यत्राधिकरणचिन्तामणो 'मन चतुरसूच्यां सम्यगर्थावबोधाय प्रमेयसंग्रहपरिश्रमशालिभिर्भवितव्यम् । अवलोकनीया च नियनमाचार्यकृता शतपणी । इत्युक्तम् । अत्र चतुस्मृतीविषये शनदृषण्या वादादर्शनात उपरि जन्मायधिकरणादि विषयेष्वपि विस्तरेण केचन वादाः स्थिताः विनष्टाः स्युरिति सम्भाव्यते । यद्यपि उपलब्धेवनि। मे परमते सूत्रखार भक्तवादे जन्माघधिकरणादीनामपि किञ्चिदिव प्रस्तावो विद्यते ; तथापि न पृथ्गवादसद्धावस्यैतन्निषेधकम् । योऽनव वादे, 'मास्मेति तूपगच्छन्ति' इति सूत्र विचार प्रस्तुत्य 'अत्राप्यधिकरणे वक्ष्यति' इति यदभिहित-तेन वादोऽयं जिज्ञ साधिकरणे स्थित्वा प्रवृत्त इत्यस्यैव गमकम् । एवमेवाभिमत्यास दराचार्यरत टिप्पगमपि तथैवारचितम् । भतश्चाघोपलभ्यमाना वादा: सर्वेऽपि जिज्ञासाधिकरणभाप्यविषयका एवेति स्पष्टम् । स तु भपशूद्राधिकरणकृत्यधिकरणादयोऽपि कचिद् वादेषु परादृष्टा इत्येव न्याय्यम् । तथाप्ययमेवार्थोऽन्तः प्रपञ्चयिष्यने' इति स्पष्टमेव चा.

·भूमिका 19 चारनिहित्म् । उभयरिझाधिकरणेऽधिकरणचिन्तामणो, 'अत वक्तव्याशेषमपि तवमुक्ताकलाप व्याख्याने तस्वटीकादौ च द्रष्ट यम्' इति दृश्यते । मन प्रसक्तो विचार सर्वार्थमिद्धौ (लो. 201) यद्यपि दृश्यते, तथापि न तत्वटीकायाम् । कुमारवेदान्ताचार्याणां सकशे तत्त्वटीकाप्राय पूर्णोऽ. प्यामीत् , यद्वा, उभयरिताधिकरण यन्तं वाऽऽसी देत्ये। स्वासतः प्रतीयते । अद्य तु जिज्ञ साधि. करणमध्य एव विच्छन्नोऽयं प्राथ.- इति सर्वविदितम् । ततश्च तत्वटीकावत् शतदूषण्या पूर्ण कान्ते वासिनामालस्यादिवशात लप्तेत युक्तम्---इत्यल नष्टमन्थकारणपरामर्शेन । मथान ग्रन्थे वादप्रतिपाद्यानां विषयाणां प्रस्तावः किञ्चिदिवोच्यते । मादितः मष्टमवादपर्यन्त श्रीमाप्यलघु सिद्धान्तस्यापिताना प्रमेयाणां व्य ख्याभूत एकं प्रकरणम् । यत उपरि राष्टितमवाद पर्यन् श्रीमाप्यमहासिद्धान्तस्थापितानां व्याख्यानामिति सर्वविदितमेव ! 'मथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति सूत्रे यद्यप्यथशब्दव्याख्याभूतस्य मानन्वर्थिकस्म कर्मविचारानन्तर्यस्य प्रथमं वक्तव्यत्वेऽपि मध्याम. शस्त्रारम्भे ब्रमनिबन्धनं समचिमिति मत्वा सर्वप्रथमतः ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपत्तिवादः प्रस्तुतः । अनन्तरं जिज्ञासापदव्याख्याभूतो जिज्ञासानुपपत्तिवाद । ऐकशास्त्र्यसमर्थनवादमारभ्य साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभान- वादपर्यन लघुद्धि तविवरणामका वादाः । अथ महासिद्धान्तस्थापनप्रवृत्तेष्वपि उपरितनवादेषु श्रीमायानुपूर्येण विषयेषु शोध्यमानेषु-यत्र पासनिकमन्यदपि प्रस्तुतम्-तदपि निरूपणीयमव शादापत्तिम् । तदवसरसङ्गत्या परीक्ष्य पश्चात् परतुतक्रमेण विषयाणां विवेचन क्रियते इति ज्ञायते । तदिदं सर्वमनुचिन्त्य सदाच रेवमुक्तम्-~-'सन्मानयाहिरत्यक्षमात् द्वादशादनन्तरमेव सप्तचत्वारिंशो विकल्पापामाय-वादो घटयितुं शकरते । पञ्चमात् बाधितानुवृतिभाशदादनन्तरं जीवन्मुक्ति पाद एकतिश ; पञ्चत्रिंशात् तिरोधानानुपपत्तिवादात् पूर्व एकोनविंशो ब्रह्माश्याज्ञाननिरासादः, चत्वा- रिशो जीवाज्ञ नभवादश्च । पशश शास्त्राधिकारिभन्नवाद. अष्टमात् साधनचतुष्टयपूर्वचस्व वादा. दुपरि-इत्येवं बहु तर्कयेम ।" इति ! एव कमविपर्यासोऽपि लेखकप्रमादादिवशात् क्वचिद् सम्भाव्यत एव इत्यप्याहु । युक्तं चैवत् । अमर्थात्मत्वसमर्थने (26वादे), 'ज्ञातृत्वदुखित्वाध्यासात् सर्वमुपपद्यते इति चेन्न-ध्यासालापानामन्यत उत्सारितत्वात्' (पु. 123) इत्युक्तम् । मत सोऽयं विषय उतरन बाद एव भविष्यति । एवं सति, 'उत्सारितस्वात्' इति भूतकालनिर्देश तस्य वादस्य पूर्ववृत्तत्व ज्ञापयतीव ॥ एवमन्यनापि माद्यम् । जीवेश्वरैक्यमनवादे (पु.170), 'अनन्याधिपतिः' इति सौनपद निर्वचन वसरे पूर्व क्षमध्ये, 'यदि तु न कस्यचिद्वश्यो मुक्त इत्येवमादिव्यपदेश. स्वाद.... रहित इति । इति यद्वाक्यं मुदि-पुस्तकेषु दृश्यते- तत् सिद्धान्ते वर्तितम्यम् , लाल सात वात्- इत्याशयेनामदार दाचारित टिप्पणे यद् विमृष्टम् , तदप्यतानुसन्धेयम् । नालेऽपि पाठविपर्यासः स्थलान्तरे पत्रस्यकस्य निक्षेपादिश्च सम्भावित एव । पूर्वपक्षरीत्येव स्थितस्य यत् समर्थन द्राविडानुवादकै. कृतम्-तु यथाश्रुमाहिणां चितरसनाय स्यात् । ........न त्वधिपति- .

·- 20 মুনিদ্ধা एवं बहुन पाठविपर्यासोऽपि यथावसरं विमृष्टोऽत । पञ्चपञ्चाशवादस्य, 'कार्यान्वयानुप- पतिवादः' इति स्पष्टं तद्विषयपरामशिनाम् । 'कार्यानुपातिवादः' इत्येव ग्रन्थावरमुद्रणे सचण्ड मारुनमुद्रणेऽपि दृश्यते । एवं स्थिते, 'कार्यान्यथानुपपत्तिवादः' इति कैश्चि मुद्रणम् , नूनं पूर्ववाद- योद्धयोः (शोपादानान्यथानुपपतिमनबाद -मायोपादानान्यथानुपपतिमतवादयोः) अनुपपत्ताद दर्शनमूलक लेखकप्रमादपतितमित्येव प्राज्ञाः । एवं पदेपदे मुबहु समीक्ष्य युक्तियुक्तान् पूर्वाहतान् समीचीन् पाठान् कश्चिदुपलभ्य मुद्रणमिदमाचयनितमिति परीक्षकम्भिाव्यम् । निदर्शनार्थमेक प्रदयते । निविशेषविषयकनिर्विकल्पकमावादमङ्गलश्लोके (पु. 59), 'सम्प्रज्ञातस्थितिमधिगते निर्विकरपे समाधौ' इति पाठो दृश्यते । अनासदाचरिधिगते इत्यस्यासामञ्जस्य मन्वानः, 'अतिगते' इति पाठ उत्प्रेक्षितः । पसनात् यदा वयं हंससन्देशमारावादिनी (श्रीपरमहंसेत्यादि श्रीपरकालमहास्थानी निर्वाहक श्रीकृष्णवमतन्त्रस्वतन्त्रपरकालमहादेशिकता 2.22 श्लोकव्याख्या) दृष्टवन्त:- तदा जल रेवमेव, 'अतिगते' इति शुद्ध पाठमनुदितं दृष्टा नितरां हृष्टान्तरका मम । सम्प्रज्ञातासम्प्रज्ञातरूप विघाद्वयेन समाधिं विभज्य, तन्न भसम्प्रज्ञातस्य निर्विकल्पकत्वेन वर्णनं योगशास्त्रेषु स्फुटम् । भन्न अतिगतत्वम्-संपज्ञातव्यतीतत्वमिति । एवं वस्तुस्थिती सत्यां तद्वैपरीत्यार्थकस्य, 'मधिगते' इति पाठस्य कोऽतावकाशः । एवमेव शुद्धः पाठो गृढाथसंग्रहेऽपि (श्रीमदभिनवरगनाथब्रह्मतन्तखान्त्रपरकालयतीन्द्रः कृते) श्रीमाप्यव्याख्याने (पु. 80) दृष्टः । एवमन्येऽपि शोधनेषु सामञ्जस्य पण्डितः स्वयम्छन् । एतदभिप्रेत्येव पाठशोषनेऽस्मत्परमाचार्यः श्रीरङ्गरामानुजमहादेशिक सोपपति पदर्शिताना पाठान्तरा- णामध्यन स्थलान्तरे क्रमेण मुद्रण विहितम् । सतृणाभ्यवहारं न खलु रोचयाते मनीषिणः । ब्रह्मशब्दस्य निर्विशेषवादे मुख्यवृतत्वं नास्तीति प्रथमे वादे स ध्यते । मत (पु. 5) सहेम इति परस्मैपदं प्रयुक्तम् । धातोरस्यात्मनेपदित्वात् कथमेतत् संगच्छते ! इत्याक्षिपन्त:, "सहते शस्त्र सम्पात सहति श्रममाहवे । उत्साहयति तच्चित्तमपि जेतुं शचीपतिम् ॥" इति शाब्दिकोदाहता प्राचीनां कारिकां दृष्टा शनीयाः । एवं (4 पुटे) शास्त्रज्ञैरित्येतत् वैयाकरणाभिमायकम् । महाभाष्ये अलमुत्रे यदृच्छाशब्दोऽपि स्वरूपनिमित्तकः शिक्षितः । (पु. 11) न हि किया तच्छक पूर्वाणीत्यन, "किया तच्छक्तिर्वा किमपि तदपूर्व पितृसुरभसादो का कर्तुः फलद इति रङ्गेश कुदृश । त्वदर्चेष्ट पूर्ने फलमपि भवप्रीतिजमिति बयोवृद्धास्तद्विधिरपि भवप्रेरणमिति ॥” (श्रीराराजस्ववे 2-20) इति भट्टराशरसदानां श्लोकोऽत्र विवक्षितः । ऐकश स्वयसमर्थनवादे (पृ. 14) अत एव सेश्वरमीमांसापक्षोऽपि नातीव विच्छिन्न: इत्यन, "वेदसम्प्रदाय. सर्गातरवेदापेक्ष एव-इति सेश्वरमीमांसापक्षा" इति आत्मतत्त्वविवेक- वाक्यमिह विवक्षितम् || विविदिषासाधनस्यमनवादे (पु. 27-3) कुर्वद्वाय(:)मकुद्वा इति कारिको- पाता । तस्मा भानुपूर्वी त्वेवम् --- "कुर्वन् कार्यमकुद्धा कारण तस्कुनो भवेत् । दुर्वचेदनवस्थान - ·भूमिका 21 मकुर्वत्य (३)नवस्थिति ॥” इति ! उपरि कार्यानुपपत्तिमावादे (245-3) उपात्त एत समानार्थक , "न चेदुत्पत्तिरुपते -' इति श्लोकोऽत्रानुसन्धेय । परमतमा- अधिकरणचिन्तामण्यादिषु (श्लो 249) कुर्व कार्यमित्येव पाठ । शब्दजन्यप्रत्यक्षभागदे पूर्वपक्षे (पु 81), "खाध्यायश्चक्षु:-" इत्युपात वचन श्लोकरूपम् । "खाध्यायशुरुते कमस्य योगो द्वितीयममिवीक्षणाय । मध्ययनमनननयनोऽस्य दृष्टा न मांसचक्षुरभि वीक्षते तम् ॥" इत्यानुपूर्वी 1 ततश्च नेद वचनलयम् । स्तोलभाष्यमन (श्लो, 16, 30) द्रष्टःयम् । मौव वादे सिद्धान्ते (पु 36) अयमत्र सग्रहश्लोकः इत्युव वा नय झोका पठिना । भन्ते च इतिकरण दृश्यते । तेनान्यदीया कारिका एता इति इमे संग्रहश्लोकाः इति बहुवचना-पाठ स्मादिति च सम्भाव्यते । एतद्वादार्थनिष्कर्षाय उपरि (पु 186) प्रत्यक्षशास्त्रविरोधपरिहारवादे मायिरेव पठिती "न शब्दजन्य प्रत्यक्ष प्रत्यक्षत्वात् यथेतरत् । व्यवस्थामाने तु स्यात् सर्वमानेषु सकर ॥ अन्त्यपत्यक्षवेद्य तु ब्रह्म चेत् अधिकान्वितम् । विशेषावगेव साह ने चेत् प्राय समृति ॥ इति श्लोको अनुसन्धेयो । साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तवादे ( 42-18) कर्मसाद्गुण्यार्थमिह चिन्तेत्रत्र, "जया जुहुयात् कर्म- साद्गुण्यार्थम्" इतिवदुपयोग इति पौर्य याख्यात तदत्र विवक्षितम् ॥ निर्विशेषविषयकनिर्विकल्पक भनयादे ( 64-1) रूपरसगन्धेत्यादिवाक्य बौद्धकदेशिन इति सर्वार्थसिद्धि (लो १66) दर्शनादवगम्यते । सन्मालया प्रत्यक्षमङ्गवादे (पु 70-5), "न हि सन् घटादि।" इसस, "न ह्यमन् घटादि इति पाठ स्यादिति भाति । खण्डनवण्ड ख धप्रथमपरिच्छेदे पतदानुपूर्वी द्रष्टव्या । इद च, "घटोऽस्तीति न वक्तव्य सन्नव हि यतो घट । नास्तीत्यपि न यत्तव्य विरोधात् सदसत्त्वयो ।" इति न्यायकन्दल्युपातश्चनमूलमिति बोध्यम् । परमतमलेऽप्येवमेव पाठ । भेददूषणनिस्तारवादे (78-18) अथ यावत्सम्भव च विकल्पितम् इत्यत्र मयाव-मम्भवमित्येव शुद्ध पाठ स्यात् । यसो नृसिंह- राजीयेऽत्र -- "विकल्प-युनत्वदोपमाह--" इयवतारितमिद वाक्यम् । चरतापि तत्रैव, "विकल्प न्यूनतोद्भावममये" इति दृश्यते । न केवलमेतावदेव, अपितु समानप्रकरणे सर्वार्थसिद्धौ (लो 878) "अयावत्सम्मवी तावदय विकल्प इति, न्यून नामनिमहत्यानम्" इ याचार्य स्पपमेयोचरमि निरुत पाठ एच समीचीन । अथापि यावत्संभवमि त पाठेऽपि सप्रकार चकल्पो वधि सतस्त्वया । तथा न कृत इत्यत्रैव तात्पर्यमित्याश यत मति बोध्यम् । किश्च शतदूषणीपिपया यत्र सवार्थसिद्धयादिप्वपि दृश्यन्ते- तत्र सर्वत्र आचार्याणा (सीग्रन्थसाहाय्येन) ग्रन्थान्तरै सह परिशीलने कृते बहवो विपया विमृश्या सन्ति । यथा व्यावर्तमानत्वभनयादेत ( 85)। अवकाशामावादान्यपर्याच न तेऽव परिशीलिना इति बोध्यम् । केचन विकल्पा व्यावर्तमानचे विकल्पिता , तत्वटीकाया समानप्रकरणे किंचिद न्यथाऽपि निकाल्पता इत्येवम् ।

·" बल 22 भूमिका दृश्यस बधानुपपतिपरिहारयादोपामे (8.) आस्मरयातिवादिभिः इतीद यदुक्तम् , तस्य वेशयाय, "ज्ञानाकाराधिक हि प्रथितम् --" इयत्र (श्लो 245) सर्वार्थसिद्धिा निस्तरेणानु सन्धेया ॥ ब्रह्माश्रयाज्ञाननिरासवादे (पु 98-15) आचार्योपक्षिप्ताना हेतूना वैशवाय सवित्सिद्धी बमावि गनिरासप्रकरणपठित श्लोका अनुसन्धेया ॥ भाव रूपाज्ञानमगवादे (191-12), 'किं वा ज्ञान कारणत्वम्' इत्र करणत्वम् इति पाठ । उत्तरत्र चतुर्थरिकल्पे ज्ञान तुत्वोक्त पौनत्वयात् । करण. त्वम् साधनत्वम् । तदेतत् समानप्रकरणे सवार्थसिद्धौ (लो 182) विवरणोक्तभावरूपज्ञानानुमनप्रसङ्गे, 'ज्ञानकरणत्वम्' इत्येव पाठात् , तवैवोचरत्र, 'इद्रियादिप्वतिचाराच्च' इति दोपापादनाच स्फुटम् । मुन सविन्निविषयत्वभवादोक्मे य श्लोक उदाहृत स प्रमोधचन्द्रोदये (3-6) द्रष्टव्य । पूर्णश्लोकात्३वम् -- "साक्षात् क्षणक्षयिण एव निरात्मकाश्च यत्र र्पिता बहिरिव प्रतिभान्ति भावा । सैवाधुना गिलिताखिलवासनत्वात् धीसन्तति स्फुरति निर्विषयोपरागा ॥” इति । (पु 240-4) गोहीक इति शुद्ध पाठ । प्राग्दीव्यतीयेपर्थेषु, 'बहिस्' श दात् , 'बहि पष्टिोपश्च , ईका च' (वा 4-1-95) इति वाति केन टिलोपे ईकक्प्रत्यये च निप्पन मिद पदम् । बाहीक बाहीकदेशोद्भवो गोतुल्य , आचारहीन इत्यर्थ । “पञ्चाना सिन्धुपष्ठानामन्तर ये समाश्रिता । बाहीका नाम ते देशा न तत्र दिवस वसेत् ॥" (भा कर्णपर्व) इति प्रमाणश्लोकोऽत्र बोध्य । अपशृगाधिकरणविरोधर दे (पु 259-2) न चैवमसमते प्रम इति । अत्रायमसिधि कर्मविचारेऽधीतवेदानामेवाधिकारात् , अथश दस्य कर्मविचारानन्तर्यत्ववादिनामस्माक मतेऽपशूद्राधिकरण सगतम् , साधन नतुष्टयपूर्वत्तित्ववादिना तु साधनचतुण्यस्य वेदैकसाध्यत्वाभावात् सर्वेषामपि मनुष्यमात्राणा ब्रमविद्यायामप्यधिकारोऽनिवार्य इ त । “धर्म याधादयोऽप्यन्ये पूर्वाभ्य'साज्जुगुप्सिते । वर्णावरत्वे समाप्ता संसिद्धिम् , श्रमणी यथा ॥” इति इतिहाससमुच्चयोक्तरीत्या तु असन्महि । यतिलिङ्गभेदम्मवादेऽत्र यदनूदितमाचा - तत्सर्वं परामश धिकरणे प्रकटा विवरणे, न्यायरनदीरावल्यादिषु चानुसन्धेयम् । (365 पु) भास्कराचार्या विदग्डिन कण टदेशीया परमहसा इति न्यायरनदीपावली । मस्करिप्रभृतीत्यत्र केशवमिश्रादयो ग्राह्या । त्यागाय ध्यामादिवचनमिति कैश्वित् पठयत इति । "त्रिदण्डस्य परित्याग एकदण्डस्य धारणम् । एकस्मिन् दृश्यते वाक्ये तस्मादस्य प्रधानता ॥” इति व्यासवचनत्वेन प्रकटाविवरणादिपु (पराशामाधवे च) उपात्त श्लोकोऽत्र विवक्षित । (268 13) अत्र परमाचार्या इत्यनेन आचार्याणा प्राचार्या, 'नडादर अम्माल्' इति विख्याता वारस-बरदाचार्याः विवक्षिता । तै यतिलिङ्गममर्थनाल्यो ग्रन्थ आरचित सोऽत्रोद्धृत इति ज्ञेयम् । एवमेमोत्तरत्र (268-19), 'वाश दवा।' इति वचनमपि तेषामेव । सत्यवतमिहेन तु स्वकीये श्रीमनिगमान्तगुरु विषये भाषान्तरण थे यादवप्रकाशाचार्यग्रहणम भमतम् , तत्तु न समीचीनम् । वादोऽयमक्षरश पराशरमाधव आचारकाण्डे खण्डित || अलेपमतमावादे ·23 भूमिका (पु.278-5), 'पाररुचे स्वरूपग्रन्थे' इत्युपात्तम् इत्या देवाक्यशैलीयरामर्शात् आनुपूर्व्या वस्यचन भन्योऽत्र वादे विमृश्यत इति खरसत प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिगतियु त्रिदण्डधारणेदम्परासु सत्स्वेव, अनादि राचारोऽपि एवमेवेत्यल किश्चदिवोच्यते । द्रमिडसङ्घग्रन्थे वतिप्राचीनेषु सन्न्यासिप्रस्तावे सति नियमेन लिदण्डित्वेनैव प्रस्तावो दृश्यते । यथा – 'कलितोहै' नामक ग्रन्थे मरुवर्णनप्रसझे,-- "எறித்தரு கதிர்தாங்கி ஏந்திய குடை நீழல் உறித்தாழ்ந்த கரகமும், உரைசான்ற முக்கோலும் நெறிப்படச் சுவல் அசைஇ. வேறு ஓரா நெஞ்சத்துக் குறிப்பேவல் செயல் மாலைக் கொள நடை அந்தணீர் !" (urvsaal-8) इति, एवं समुद्रतीरवर्णनप्रसङ्गे- ''பொன்மலை சுடர்சேர புலம்பிய இடன் நோக்கி தன்மலைந்து உலகு ஏத்த தகைமதி எதிர் தர, செக்கர் கொள் பொழுதினான் ஒலி நீவி இன நாரை முககோல் கொள் அந்தணர் முதுவழி நினைவார் போல்" (Opiupped-9) इति; एवं 'मुल्लैप्पा' इति संपलश्येऽपि, "கற்றோய்த்து உடுத்த படிவப் பார்ப்பான் P&GETSIDE Bav-" इति ; एवम् मन्यतापि "CP&Gari uself aLE" इत्यादीनि बहूनि सन्ति । सर्वत्र सन्यासिप्रस्तावेषु नियमेन त्रिदण्डमस्तावोऽवश्यमवधेयः । न कुत्रापि लिदण्ड विना सन्यासिनः रस्तुता इत्यपि प्राचीनमेत दृश शिष्टाचारमुपोबलयति । किंबहुना द्रामिडव्याकरण एव बामणलक्षणप्रसङ्गे स्पष्टमुक्तम्--"HTC spati picwritekamour ஆயுங்காலை அந்தணர்க்குரிய" (தொல்காப்பியம், பொருளதிகாரம் 1562) इति । लक्ष्येषु लक्षणेषु चापि एवं स्थिरीकृतमेतत् । उपाता एते मिडग्रन्था संऽपि सार्धसहस्रद्वय. पूर्वकालिका इत्यविगीतम् । न चैष द्रमिडाचारखिदण्डधारणमिति शक्यशङ्कम् --कर्णाटवटु वेन न्याय रत्नदीपावलीकाररुपहसिताना भास्कराचार्याणां, तथा यादवाचार्याणामपि त्रिदण्डित्वात् । यादवानु. यायिभिः तद्वदेवाचिन्त्यभेदाभेद वादिभिगोडैश्चैतन्यसम्प्रदायस्थैरपि अद्ययावत् यादवसमुञ्चितस्य यति. धर्मस्य माचरणमप्यत्रावधेयम् । एवं सुबहु वक्तुं शक्यते । अथान्यत्-"काशकस्नपोक्ता मीमांसेति स्वकपोलकलाना" इति वादोऽपि न हृदयङ्गमः । यतः, "एको गोत्रे" (4-1-93) इत्यत्र महामाध्ये, “काशस्निना प्रोक्ता मीमासा काशकृत्स्नी, काशरस्नी. मधीते-काशरस्ना बामणी" इति स्पष्टमुक्ते । एवमेव, 'मिनश्च तत्सत्यपार" (4-8-155) इत्यत्रापि महामाण्यम् । एवम् , "आधार प्रकृति प्राह दविहोमस्य पादरिः। मामिहोत्रिकमानेयः काश- कृत्स्नस्त्वपूर्वगम् ॥” इति बोधायनगृह्यवचने नापि काशरस्नकर्तृकमीमांसा स्पष्टा । "सधारव .

·. 24 भूमिका कात्स्निना" (1-9.17) rf च कात्यायनीतसरे । मामा स्वकीये यज्ञालनामके नाटके च.थेऽके 'काशकृत्स्नं मी मशस्त्रम् ' इत्याह एवं हूदाहरणात् , जैमिनमुने काशकास्नतो बादरायणादित्यत कात" इति तत्त्वरनाकरोक्तिन निर्मूला , एवं तदनुवादकानामाचार्यागा, "सकर्ष काशकास्नरभव इति" सूक्तिश्चेति विभावनीयम् । मन्त्र (पु 15-1) "तस्य च काण्डस्योप- संहारे” इत्यारभ्य, “सामान्यतो विशेषतश्चेश्वर. प्रस्तुत इतिपर्यन पूर्वेषां वाक्यस्योद्धार । "अन्ते हरौ दर्शन त् , स विष्णुगह हि" इतिवत् , इनरदेवतानां विषये तत्रैव काण्डे, पतिबुद्ध सेव्य तु" इति वचनेन व्यवस्था कृता, यस्मान्यनाचार्यरुदाहरणमित्यपि वदन्ति । अत एव ध्यासेनापि वावयान्वयाधिकरणे आश्मरथ्यौडलोमिमहयो मतमुपपाय, काशकरस्नमत- मन्ते उपन्यस्य, खस्स तत्रैव नर्भयमुक्तम् - "अवस्थितेरिति काशकृत्स्न " (1-1-22) इति । मत्र चावस्थानम् अन्तर्यामितयाऽन्तरवस्थानम् , ताशार्थस्वीकार एव व्याकरणस्मृत्यानुकूल्यम् , “मन्यश्च र जन् स पर तथाऽन्य , पञ्चविंशक | तत्स्थत्वादनुपश्यन्नि हक एवेति साघ" इति जनक- याज्ञवश्वयसवादानुगुण्याच्च । स्टमेतत् विस्तरेणास्म परमाचार्य श्रीरङ्गगमानुजमहादेशिक वाक्या- स्वयाधिकरणविच रे परपक्षनिराकतावुत्तरखंडे प्रतिपादितमिति तत्रैवानुसन्धेयम् । मन्त्र (267.) 'यद्वै किञ्च मनुरवदत् तद् भेषजम्' (यजु: 2.3 3-2) इति वचन मनुस्मृति. वक्तृमनुपाशस्त्यं श्रुत्याऽपि स्पष्टीकृतम्, इत्यर्थे उपातम् । अन्न केचित् - नेदं मनुसाशस्त्यगोषक- मुप त वचनम् , किन्तु मनुरिति मन्त्र उच्यते । मन्त्रोक्त सर्वमपि भेषजवत् पथ्यमित्यर्थ इति । एवं माझीकारे दोषाभावेऽपि मास्म कैर्योऽर्थ उच्यते-सोऽप्यर्थोऽत्र मध्यस्थैरप्यात इत्यत्र किञ्चि दे. वोच्यते । निरुक्ते देवतकाप्डे द्वादशाध्याये, 'यामथर्वा मनुष्पिता दक्ष्य पियमनन । तस्मिन् ब्रमणि पूर्वथेन्द्र उक्यासमग्मताचेन्ननु स्वराज्यम्' (ऋक् 1 80 16) इति मन्त्र व्याचक्ष णैर्यास्क , 'मनुमननात् , मनुश्च पिता मानवानां इति स्टमेव श्री मनुग्द वैवखनम्नुपरत्वेन व्याख्यातम् । एव "पौरुषेय स्वेऽपि मनुवाक्याना भविगीतमहाजनपरिग्रहात श्रु युफ्ग्रह च वेदमूलकतया प्रामाण्यम् । तथाच छन्दोग ब्रामणे श्रूयते- 'म यत्किञ्चिदवदत् द्वेषज भेषजताया ' इति । इति मनुस्मृन०य ख्याने कुल्लूक है , 'मनुमेकाप्रमासीनम्' (1-1) इत्यत्रैव स्पष्ट यदास्माकार्थस्वीकरणं तदपीहावधेयम् । एता वता स्पर्धाविप्लवविश्लम्मपदवीवैदेशिकानाम् सदाचार्याणां व्याख्यानवैखरी सर्वशास्त्रज्ञसम्मतेति बोध्यम् । 'भारोपितोऽपि तमसा विलयाय दीप पश्चात् पतलपटलीमित्र सरतानीम् । मागामिनोऽपि कथक न् अलम् अस्मादायमूक्तिस्तदाननमतं विहितोपरोद्धम् ॥' तिरोधानानुतिवादे चण्डमारुनश्लोक दर्शितप्रक्रियया सोऽय ग्रन्थ उक्तानुक्तसर्वविकल्पकटाक्षणेनाम मतमाचन्द्र के परिरक्षिम्यतीति सर्वमव. दातम् । यदि एप प्रयो नाभविष्यत् , नून श्रीमाप्यकारीयो व्यवसाय, तत्फलमस्मन्नतमस्य च नेवारक्षिष्यत् इत्येषा नातिशयोक्ति । एतदभिप्रेत्येव धन्यैरद्याप्यनुसन्धीयते- - - ·25 " भूमिका 'यस्प वावृतिपर्यन्ता यतिराजसरस्वती । तस्मै वेदान्गुरवे मयोभ्यो नमोनमः ॥ इति । कचिदन प्रौढोतिरपि, 'श्रुतिसिद्धान्तशूरस्य तद्विरुद्धान् निरुन्धतः । वगितं वावदूकस्य कृतिनः किं न शोभते ॥" इत्याच धरेव समाहितेत्यपि योध्यम् । मन च बहवो ग्रन्था अन्धकाराध तत्तत्रोपाता:-येणं पृथगणनमन्यन कृतम् । तेषु श्रीपुण्डरीकाक्षाचार्या एके (पु.84) । एते च माचार्याणां पितामहाः नानासिद्धान्तनीतिश्रमविमलधियो विततमखततयश्च वैश्वामिना इति वृद्धाः । श्रीमाप्यकारमाचीनानां श्रीपुण्डरीकाक्षाचार्याणां मन्था यदि स्यु:-- ते माचारितरेषां विषय इव उदिताः स्युः । यतो नोलिखितम्-मत एते थाचार्यपितामहा इत्यङ्गीकारे नानौचित्य किश्चित् । तर्हि किमर्थ बान्धव्ययपदेश विनोद्धार इति चेत् - खमातुलानामपि, अन्न परन चानुवर्तमानमाचार्यत्वं पुरस्कृत्य यव आचार्याः इत्येव तनतन व्यपदेशः, तदिति विभाध्यम् । मनापि बहुत भावार्या इत्येव व्यपदेशः । सन्मार्गदीपिकादि- निर्मातारो वरदराजाचार्या अप्युपाता: (पु. 18)। एवं, 'कैचिव पूर्वे.' (पु. 171) इति उपात वाक्यं तु न्यायसुदर्शने (मुद्रिते पु 1182) द्रष्टव्यम् । अविधेयज्ञानभङ्गवादे पूर्वेषां कारिकाः बह्वय उपाता:। व्यावर्तमानत्वानुमानभनवादे (पु.87) स्थितः 'व्यावृतिरनुत्तिर्वा-' इति श्लोकोऽपि पूर्वेषा माचार्याणामिति नृसिंहराजीये उक्तम् । 'स्फोटदूषणविस्तारस्तु आचार्यादिग्रन्थे वनुसन्धेयः' (पु 140) इत्यत भाचार्यशब्देन न्यायलिशकाराणामाचार्यमातुलानां ग्रहणम् । तत्र स्फोटो दूषितो विस्तरेण । 'भपक्षपातिनस्ते' (पु. 85) 'स्वपक्षपातिना-' (पु. 265) 'पाचामाचार्यवन्दकानां' (पु. 40) 'मभियुक्तानां (पु25) 'स्वदासन्नः' (पु. 236) 'मध्यस्था;' (पु. 286) 'न्यायविदा विज्ञ नेश्वरेण' (पु. 268) इत्यादिव क्यविन्यासशल्यैवाचार्याणां ततद्ग्रन्थकर्तृविषये भाव भाविष्कृतः । प्रसन्नप्राप्त किश्चिदत्रोच्यते । येषां भक्तानां पतिष्ठाचनादिषु वैमत्य पुरस्कृत्य श्रीरङ्गे वादग्रन्थ- स्पास्मावतरण, यस्य प्रायस्य निर्माणेन च परितुष्टेन विश्वमिन् नामरूपान्यनुविहितवता तेन देवेन वेदान्ता. चार्यसंज्ञा भाचार्येभ्यो दता, तेशं भक्तानां विषयेऽप्यत्र परेषां वैमत्यं दूरीकृतम् (पु.281.282) । तदात्वे संस्कृतवन हामिडा मादिभक्तानां प्रन्या मषि वेदान्तविचाराय, निष्कर्षणाय, उपातज्ञानवेशद्याय, खानुभवाय चेत्येवं न केवलमास्माकै:- मपि तु सरपि तीर्थकर:--माहताति निश्चपचम् भास्करतिरस्काराधिकारे भाचार्यरुग्पादितायाः फविककायाः परामर्शन भास्करीयरपि श्रीशठकोपरीणा सूक्तय उपदाय खमतानुसारेण व्याख्याता इति स्वरसो ज्ञायते । किंबहुना- द्वित्रिशतक- संवसरात् पूर्व स्थितः, 'प्रयोगशयम्' (OGurs alerrosti) इति द्राविडव्याकरणकर्तृभिः खयमद्वतिभिः दीक्षिौरपि खग्रन्थे द्राविडसहलगायान्तादिनन्यादेव (BuriCurd) बहूत्युदा हरणानि प्रदर्शितानि । एवं वस्तुति स्थिती विभाव्यैव, 'दमिडोपनिषदष्टुरस्य याथात्म्यमद्भुतम्' इत्याचाय-स्तोत्रमाप्य उक्तम् । एवं स्थितेऽत्र मंन्थे (पु. 282) मक्तानां विषये निहीनोपमानपदर्शनेना. .

·-- . 24 भूमिका का कृत्स्निन" (1-8-17) चि कात्यायनश्रौतसूत्रे । भामा स्वकीये यज्ञालनामके नाटके चतुर्थेऽङ्के 'काशकृत्स्नं मी म श स्वम् ' इत्याह । एवं हूदाहरणात् , "जैमिनेर्मुने कागकृत्स्नतो बादरायणादित्यतः क्रमात्" इति तत्वरनाकरोक्तिन निर्मूला; एवं तदनुवादकानामाचार्याणां, "संकर्ष. काशकृत्स्नरभव इति" सूक्तिश्चेति विभावनीयम् । भन (पु. 15-1) "तस्य च काण्डस्योर. संहारे" इत्यारभ्य, “सामान्यतो विशेषतश्वेश्वरः प्रस्तुतः इतिपर्यन्तं पूर्वेषां वाक्यस्योद्धारः। "मन्ते हरौ दर्शनात् , स विष्णुगह हि" इतिवत् , इतरदेवतानां विषये तत्रैव काण्डे, 'पतिबुद्ध जे सेव्यं तु" इति वचनेन व्यवस्था कृता, यस्यान्यज्ञाचार्यरुदाहरणमित्यपि वदन्ति । अत एव च्यासेनापि वाक्यान्वयाधिकरणे आश्मरथ्यौडुलोमिमहोः मतमुपाय, काशकृत्स्नमत- मन्ते उपन्यस्य, स्वस्य तत्रैव नर्भयमुक्तम् - "अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः" (1-1-22) इति । मत्र चावस्थानम् अन्तर्यामितयाऽन्तरवस्थानम् , तादृशार्थस्वीकार एव व्याकरणस्मृत्यानुकूल्यम् , “अन्यध राजन् स परः तथाऽन्यः, पञ्चविंशकः । तस्यत्वादनुपश्यन्ति ोक एवेति साधवः" इति जनक- याज्ञवल्क्यसंवादानुगुण्याश्च । स्टमेतत् विस्तरेणास्मत्परमाचार्यः श्रीरारामानुजमहादेशिक वाक्या- स्वयाधिकरणविचारे परपक्षनिराकतायुत्तरखंडे प्रतिपादितमिति तत्रैवानुसन्धेयम् । मन (267.) 'यद्वे किञ्च मनुरवदत् तद् मेषजम्' (यजु: 2.8.3.2) इति वचनं मनुस्मृति. ववतमनुपाशस्त्यं श्रुत्याऽपि स्पष्टीकृतम्, इत्यर्थे उपात्तम् । मन केचित् - नेदं मनुसशस्त्यशोधक. मुप तं वचनम् , किन्तु मनुरिति मन्त्र उच्यते । मन्त्रोक्तं सर्वमपि भेषजवत् पथ्यमित्यर्थ इति । एवं मङ्गीकारे दोषाभावेऽपि मास्मकैयोऽर्थ उच्यते-सोऽप्यर्थोऽन्न मध्यस्थैरप्यात इत्यक्ष किचिद- वोच्यते । निरुक्ते दैवतकाप्डे द्वादशाध्याये, 'यामथर्वा मनुष्पिता दध्यघियमानत । तस्मिन् प्रमाणि पूर्वथेन्द्र उवथासमग्मतार्चननु खराज्यम्' (ऋक् 1.80.16) इति मन्त्र व्याचक्षणैर्यास्की, 'मनुमननाद , मनुध पिता मानवाना' इति र एमेव श्री मनुग्दं वैवस्वनम्नु रत्वेन व्याख्यातम् । एवं "पौरुषेय- स्वेऽपि मनुवावपाना भविगीतमहाजनपरिग्रहात थु-युग्रह घ वेदमूलकनया मामाण्यम् । तथाच छन्दोग ब्रामणे यते- 'मर्नु यत्कियरवदत् तद्वेष भेषजाया.' इति । इति मनुस्मृनकर त्याने कुल्लूक है , 'मनुमेकाप्रमासीनम्' (1-1) इत्यत्रैव स्पष्टं यदामाकार्थस्वीकरणं तदपीहावधेयम् । एता वता स्पर्धाविप्लवविवलम्भपदवीवैदेशिकानाम् सदाचार्याणां व्याख्यानरखरी सर्वशास्त्रज्ञसमतेति बोध्यम् । 'मारोक्तिोऽपि तमसा विलयाय दीप. पश्चात् पताटलीमित्र संग्तनीम् । मागामिनोऽपि कथक न् मलम् अम्मादायम् क्तिस्तदानमतं विहितोपरोद्धम् ॥' तिरोधान नु तिवादे चण्डमारुतोक. दर्शिपक्रियया सोऽयं प्राथ. उक्तानुक्तसविकट'कणेनास्मन्मतमाचन्द्र के परिरक्षि-यतीति सर्वत्र दातम् । यदि एप प्रन्यो नामविन्यत् , नूनं श्रीभाव्यकारीयो व्यवसाय , तफलममतमस्य च नेवारक्षिप्यत् इत्येपा नातिशयोक्तिः । एतदभिप्रेत्यः पन्यैरवाप्यनुसन्धीयते- - ·। , भूमिका 25 'यस्य वावृतिपर्यन्ता यतिराजसरखती । तस्मै वेदातगुरवे मयोभ्यो नमोनम ॥' इति । कचिदत्र प्रौढोक्तिरपि, अतिसिद्धान्तशूरस्य तद्विरुद्धान् निरु-धत । वलिंगत वावदूकस्य कृतिन किं न शोभते ॥ इत्याच थैरेव समाहितेत्यपि बोध्यम् । मन च बहवो प्रथा अन्यकाराश्च तत्रतत्रोपाचा -येण पृथगणनमन्यन कृतम् । तेषु श्रीपुण्डरीकाक्षाचार्याः एके (पु 84)। एते च माचार्याणा पितामहा नानासिद्धान्तनीतिश्रमविमलधियो विततमखततयश्च वैश्वामिता इति वृद्धा । श्रीमाष्यकारपाचीनाना श्रीपुण्डरीकाक्षाचार्याणा मन्था यदि स्यु -ते माचारितरेषा विषय इव उदृविता स्यु । यतो नोल्लिखितम्-मत एते पाचार्यपितामहा इत्यङ्गीकारे नानौचित्य किश्चित् । तर्हि किमर्थ बान्ध य यपदेश विनोद्धार इति चेत् स्वमातुलानामपि, मन परत्र चानुवर्तमानमाचार्यत्व पुरस्कृत्य यत आचार्याः इत्येव तवतन व्यपदेश , तद्वदिति भिाव्यम् । मन्त्रापि बहुत्र भाचार्या इत्येव ०यपदेश । सन्मार्गदीपिकादि- निर्मातारो वरदराजाचार्या मप्युपाता (पु 18)। एव, 'कैश्चित् पूर्व । (पु 171) इति उपात वाक्य तु न्यायसुदर्शने (मुद्रिते पु 1182) द्रष्टव्यम् । मविधेयज्ञानभगवादे पूर्वेषा कारिका बय उपाता। व्यावर्तमानत्वानुमानभवादे (पु 87) स्थित 'व्यावृत्तिरनुतिर्वा-' इति श्लोकोऽपि पूर्वेषा माचार्याणामिति नृसिंहराजीये उक्तम् । 'स्कोटदूषणविस्तारस्तु आचार्यादिग्रन्थेष्वनुस-घेय ' ( 140) इत्यत्र भाचार्यशब्देन न्यायकुलिशकाराणामाचार्यमातुलाना ग्रहणम् । तत्र वैस्फोटो दूषितो विस्तरेण । 'मपक्षपातिनस्ते' (पु 85) विपक्षपातिना--' (पु 265) 'प्राचामाचार्यव-दकाना' (पु 40) 'ममियुक्ताना (पु 235) त्वदासन्न ' ( 236) 'मध्यस्था ' (पु 286) 'न्यायविदा विज्ञ नेश्वरेण' (पु 266) इत्यादिव क्यविन्यासशैल्यैवाचार्याणां तत्तद्मथकर्तृविषये भाव माविष्कृत । प्रसन्नप्राप्त किञ्चिदत्रोच्यते । येषा भक्ताना प्रतिष्ठाचनादिषु वैमत्य पुरस्कृत्य श्रीरने वादग्रन्थ- स्पास्यावतरण, यस्य मथस्य निर्माणेन च परितुष्टेन विश्वस्मिन् नामरूपान्यनुविहितवता तेन देवेन वेदान्ता चार्यसज्ञा माच येभ्यो दता, तेषा भक्ताना विषयेऽप्यन परेषा वैमत्य दूरीकृतम् (पु 281-282)। तदात्वे सस्कृतवत् द्रामिडा मादिभक्ताना प्रथा अपि वेदान्तविचाराय, निष्कर्षणाय, उपात्तज्ञानवेशद्याय, खानुभवाय चेत्येव न केवलमास्माकै - मपि तु सरैरपि तीर्थकरे -माताति निश्चपचम् भास्करतिरस्काराधिकारे भाच यरुपपादिताया फविककाया परामर्शन भास्करीयरपि श्रीशठकोपसरीणा सूतय उपाय खमतानुसारेण व्याख्याता इति खासतो ज्ञायते । किंबहुना- द्वित्रिशतक सवरसरात् पूर्व स्थित , 'प्रयोगवैशयम्' (195GuTS RSarasu) इति दाविडव्याकरणकर्तृमि खयमतिभि दीक्षिौरपि स्वम थे द्राविडसहस्रगाथान्तादिनन्यादेव (STATUSLATIB) बहून्युदा हरणानि प्रदर्शितानि । एव वस्तुगति स्थिता विमान्यैव, 'द्रमिडोपनिषद्बष्टुरस्य याचारग्यमद्भुतम्। इत्याच यस्तोत्रभाप्य उक्तम् । एव स्थितेऽत्र न थे (पु 282) मक्ताना विषये न्हिीनोपमानपदर्शनेना ·2. भूमिका चार्याणां तेषु भक्त यूनेति यः केचिदन्याग्रह:--सोऽपि वराहरुधिर मेन शुचिन च मुगधना ! मनुलिप्तं परायेन चन्दनेन परन्तपम् ॥' इत्यादिकविव क्यातिनोधनेनोबाटनीय । उप च वेषय वैशधायोदाहरणम् । नोदाहरणमादर्तव्यम्' इति च शास्त्रज्ञाः ॥ तथाच, 'मामुक्तेद एवेव स्यात् जीवस्य परस्य च' इति पालवचनेनावि स्वामीष्टं मास्कराचार्य स्वीये सूत्रमाये सापितं पश्यता यथ', पचरानमामाण्यं सर्वाविगीतं तरप्यम्युपगत मति सुज्ञानम्-एवं परैरपि तदात्वे सर्वसम्मतिपन्न प्रमाणत्वेन श्रीशठकोपादिसूरीमा सूक्तय सम हा इति सुदृढम् । कारक्रमेण कश्चनु तेषां समादरण मिति ज्ञायते-इत्यलं प्रसक्तानुपसरत्या । इय च शतदूषणी भाचार्यविहितेषु वेदान्तविषयकमन्थेषु प्रथमेति वदति। एतद्ग्रन्थस्थेषु यादेपु स्थिनविनष्टेषु प्राय ईदृशो विचार: स्यादित्यूहने- "ब्रा द्वनम् , शिवाद्वतम् , वासुदेवाद्वैतम् , स्फोटाद्वैतम् , संविदद्वैतम् . .." इत्यादिपरमलभगवाक्ये पतीवोपकारक भवति । कण्ठरवेगवेय शतदुषणी परमतभन्नतत्वटीकयोरुराता। त्रयोदशो मेददूषणनिस्तारवादश्च तात्पर्यचन्द्रिका "अन्यत्र दूषणप्रपञ्चनादिदोपरम्यते (18-66)" इति सूचितः। भले रकमत्भावादोऽपि निक्षेपरक्षायां पूर्वपक्षप्रकरणे-"इदच शतदूपण्या लेप कभङ्गे प्रश्चितमस्मामि " इत्याच रेवोशात स्वेतर समस्तविलक्षणानन्त-" इत्यत्र श्रीगीताभाष्यव्याख्यानावसरे, "विस्तरस्तु शतदूपण्यां नोs माभिः" इति तात्पर्य चन्द्रिकायां भानन्त्यनिरूपणवाद ट् श्वाश उपात । एवम-यम-थेष्वपि स्यु । ईशीयं कृति प्राचीनद्वतिभिरानुपूर्या न खण्डिता । पराशरमावे मन्यत्रापि श दूषणी खण्डने ईषदिव दृश्यमानेऽपि भाचार्याव्यवहितः विचारण्यादिमिरप्ययं मन्थो न सामस्त्येन खण्डन । जयतीर्थगुरोरक्षोभ्यतीर्थस्य विद्यारण्यस्य च वाद समजनि, 'तत्वमसि' इति वाक्यमधिकृत्य, यत्राच मध्यस्य यमवलम्ब्य, “मसिना तत्त्वमसिना परजीवप्रभेदिना। विद्यारण्यमहारण्यमक्षोम्पमुनिरच्छिनन ॥" इत्यनुगृहीतमिति योऽयं साम्प्रदायिकमवाद-तस संवादकत्वेनायमेव श्लोक , ससले' नगरे (कर्णाटकदेशे) ध्वजस्तम्मे उकिन इत्याहु । ननावदेव, सङ्कल्पसूर्योदयोपाद्घाते श्रीकृष्णमाचार्यः, "मक्षोभ्यतीर्यमुनिर ड् खिलरभेद्यो दुर्वादिवारणविदारणकेसरीन्द्र । सत्तत्त्वमस्यभिधवागरि ना स विद्यारण्य छिनति परजीवविमदिना तम् ॥” इति सङ्कर्षणकविकृत श्रीजयतीर्थ विजपमन्यात कोशालये त लपनसंख्या 8-डी 22) एतत्समानार्थक (2 सगे 13 तम श्लोकस्तत्र) श्लोकोऽपि उद्धृत साद प्रदर्शित । भदसीयां शतदूषणीमामूलाम विमृष्टवा केनापि विदुषा एकत्र यतो चकारस्याधिवये उद्घाटिने, तदावश्यकतासमर्थनपर चकासमर्थनाख्य कश्चनपनरूपो मन्थोऽप्याचारारचित इति वैभवरकाशिकादायुक्तम् । परतु तत् पन-धुना न लभ्यते । मेदधिकाराद्वतदीपिकादिषु मानुपू र्यवेयं शदूपारी खण्डतेति प्रवाद । तत्र नृसिंह श्रमिभिः कृतस्य खण्डनस्योद्धारयण्डमारुते दोड्याचार्यापरनामधेय घटिकाचल-श्रीरामानुजाचार्य विस्तरेण (भडेयर ·-- भूमिका 27 मेघनादारिसरिपु तु-अ-येवप्यसदाचायेषु तुमतिपतिमवामप्येतेषां श्रीमनिगमाव- गुरुविषये नितरा भायतिशय इति प्रतिवाद माच यं वषयमङ्गलश्लोकाचरणात् - da aa सबहुमान तपनाच ज्ञायते । कचित् वादेषु आचार्यविषया मलश्लोका स्थितविनष्टा । इदं च व्य रूपाने अतीय प्रौदं परोक्तसकलहे तुज लतूल वण्डमारुजमिति मन्वयमेवोच्यते । "शैलान्दोलनदोहलि नवण्डमारुतस्य हणप्रेरणादिकं वेगलेशमात्रभवम्" (तात्पर्य चन्द्रिका 10-11) इत्याचार्य श्रीक्ति विमान्य अद्वैतशैलाबोलनोहलिन खमन्यसाये न मैमिः कृतमिति कथन नायुक्ति स्वादिति तर्कये । सोऽय व्याख्या मन्य उपलब्धे वेव वादेषु जीवश्यमनगदे (61), मलेकिनसादे (85) सूत्रवारमासादे च (66) नोपलभ्यते । उपलब्धभ गेवपि भूयस्तु सलेषु प्रत्यय त्रुटिः सम्भाव्यते । बावार्थ सामानाधिकरण्यमनवादे (92) सिद्धान्ताच्य एव चण्डमारुतो लुप्त इति स्फुटम् । उपरि व्याख्येयमागस्य बहुस्वात् खतन्त्रविचारस्थान वादे सम्मवाच सितविनष्ट इति चिन्त्यते । मुद्रित याख्याने बहुन स्थितन्य पाठस्य लेखकदोषादिवशादन्यथामाश्चैव सम्भावित एव । सपण कचित् असदाचार्यः श्रीरङ्गरामानुजमहादेशिका चण्डमास्तविषयेऽपि केचन पाठ: शुद्धा. पाठशोधने उपेक्षिता । मूलम-यमुद्रणस्यैव ईदृशाहुवितव्यायायासदसाध्यत्वे को वा शास्त्ररमिकः पुनरपि तं मन्य यथावत् समुद्रय धन्यो भविष्यति । अथापरा नृसिंहराजविरचिता रची व्य रूया । बार पूर्वमेकबार इस धापि मधुना शोषनावसरे पुन सेवनाय न रख्या । तयोदशवादमारम्य एकविंशवादपर्य-नो भाग पर मुद्रणानन्तर केनापि महामना प्रेषित । मा संशप्त व उन्नविचार- विल केवलमोलादविवरणमादपर स विशेषेण समादरणीयोऽध्यय यावल के श्चद पे मुद्रित इदं महद् विपाइस्थानम् । सर्वार्थसिद्धरानन्ददायिनीवत् भन्नापि तेन व्याख्यानेन भूपानुपकर अथ तिरुवहीन्दपुरमहामहोपाध्याय पण्डितमुषण मगवद्विषय - श्री उ, वे. पेला नरसिंहाचार्यः अन्य क्षौर्मुद्रित कोश परिषदद्राविडतात्पर्यानुवादसहिनो लब्धः । श्रीवेदानदेशिक- अन्यमालायां श्री उ. वे. काची प्रतिवादमयर-अप्पराचार्मुदिते मन्ये ये पाठाते पाय, ताजे विश्वपतिद्वै विद्वद्भि श्री. उ, वे. गाधी, अनन्ताचाण्डमारुतेन सा काया मुद्रित मन्थे दृष्टा. पाठा एवं । ते च पाठा प्रायभण्डमारुतानुसारिण 1 प्रन्धारपदणे तु तदपेशया कचित् शुद्धा पाठा. समदृश्यन्त । प्रौदश समन्याना तजटिलाना द्राविडानुवाद पर स्वाद को वाऽन्न विशेष सादिति मनीषाया सितायामपि श्री चेल-खामिवर्याणामनिरसापारगी प्रौढविषयाणामपि सारदेशभाषानुवादघोरणी इत्यारिफमनु चिन्त्य तर यथावसर परीक्ष्यमाणे रहयोऽर्व- पाठः [नन वालग्नम् । तत्र दृटाः । परमसमादरगोया इति विचित्य सन दृा पाठा. यथ सम्भव द्विवावारिध वादमारभ्य मूल एवं प्रदर्शित. 1 शिष्टाना बादाना त मदन सरे पपम भागवारमाश पृफ पट्टिका आयोज्य पाठभेदा शिवा । स्मात् ।

·स्फोटाद्वैतम् , 26 भूमिका चार्याणां तेषु भक्तिन्यूनेति यः केषाञ्चदन्याग्रह:- सोऽपि वराहरुधिर मेन शुचिन च मुगन्धिना । मनुलिप्तं परायेन चन्दनेन परन्तपम् ॥ इत्यादिकविव क्यातियोधनेनोचाटनीय । उपत्त वेषय वैशवायोदाहरणम् । 'नोदाहरणमादतव्यम्' इति च शास्त्रज्ञाः ॥ तथाच, 'मामुक्तेमेंद एवेव स्यात् जीवस्य परस्य च' इति पाश्चराक्षचनेनापि स्वाभीष्ट मास्कराचार्य. स्वीये सूत्रप्राप्ये साधितं पश्यतां यथा, पचरानपामाण्यं सर्वाविगीतं तरप्यम्युपगत मति सुज्ञानम्-~-एवं परैरपि तदावे सर्वसम्मतिपन्न प्रमाणत्वेन श्रीशठकोपादिसूरीणां सूक्तय. समजा इति सुदृढम् । कारक्रमेण कश्चित्तु तेषां सादरण मिति ज्ञायते-इत्यलं प्रसक्तानुपसक्त्या । इयं च शतदूषणी प्राचार्यविहितेषु वेदान्तविषयकमन्थेषु प्रथमेति वदनि । एतद्ग्रन्थस्थेषु वादेषु स्थितविनष्टेषु प्राय ईदृशो विचारः स्पादित्यूहने-"ब्रम द्वैतम् , शिवद्वतम् , वासुदेवाद्वैतम् , संविनिम् ." इत्यादिपरमतभावाक्यं मतीवोपकारक मवनि । कष्ठरवेगवेयं शतषणी परमतभन्नतस्वटीकयोरुपाता। त्रयोदशो मेददूषणनिस्तारवादश्च तात्पर्य चन्द्रिकायां "अन्यत्र दृषणप्रपञ्चनादिशोपरम्यते (18-66)" इति सूचितः) मले रकमत्मवादोऽपि निक्षेपरक्षायां पूर्वपक्षप्रकरणे-"इदश्च शतपण्या-लेप भने पश्चिममाभिः" इत्याच रेवोपातः । “स्वेतर समस्तविलक्षणानन्त-" इत्यत्र भीगीतामाण्यव्याख्यानावसरे, "विस्तरस्तु शतदूपण्यां कृतोऽ स्माभिः" इति तात्पर्य चन्द्रिकायां आनन्त्यनिरूपणवाद. 'ट् चाश उपातः । एवमन्यमन्थेष्वपि स्यु । ईदृशीयं कृति. प्राचीनरदेतिभिरानुपूर्या न खण्डिता । पराशरमावे अन्यत्रापि श-दूषणी- खण्डने ईषदिव दृश्यमानेऽपि भाचार्याव्यवहितः विद्यारण्यादिमिरप्ययं मन्यो न साम येन खण्डन । जयतीर्थगुरोरक्षोभ्यतीर्थस्य विधारण्यस्य च वादः समजनि, 'तत्त्वमसि' इति वावयमधिकृत्य, यत्राचार्य माध्यस्थ यमदलम्ब्य, "मसिना तत्वमसिना परजीवप्रमेदिना । विद्यारण्यमहारण्यमक्षोभ्यमुनिरच्छिन ॥" इत्यनुगृहीतमिति योऽयं साम्प्रदायिकमवाद:-तम संवादकत्वेनायमेव श्लोक , 'ससले' नगरे (कर्णाटकदेशे) ध्वजस्तम्भे उदृकिन इत्याहु । नैतावदेव, सङ्कल्पसूर्योदयोपाद्घाते श्रीकृष्णमाचार्यः, "मक्षोभ्यतीर्थमुनिर ड् अखिलरमेयो दुर्वादिवारणविदारणकेसरीन्द्र । सत्तत्त्वमस्यभिधवागतिना से विद्यारण्य छिनति परजीवविभेदिना तम् ॥" इति सकर्षणकविकृत श्रीजयतीर्थविजयमन्यात् (मडैयर् कोशालये तालपत्र संख्या 8-डी. 22) एतत्समानार्थक (2 सगें 28 तम लोकस्तत्र) श्लोकोऽपि उद्धृतः संवाद प्रदर्शित । मदसीयर्या शतदूषणीमामूलाग्रं विमृष्टयता केनापि विदुषा एकन्न तौ चकारस्याधिक्ये उद्घाटिने, तदावश्यकतासमर्थनपर. चकासमर्थनास्य कश्चनपनरूपो प्रन्योऽन्याचारारचित इति वैमवरकाशिकादावुक्तम् । परंतु तत् पन-धुना न लभ्यते । मेदाधिकाराद्वतदीपिकादिषु भानुपू पूर्यवेयं शदूपी खण्डतेति प्रवाद । तत्र नृसिंह श्रमिभिः कृतस्य खण्डनस्योद्धारवण्डमारुते दोइबाचार्यापरमामधेरै घटिकाचल-श्रीरामानुजाचायः बिस्तरेण ·भूमिका 27 कृतः । मेघनादारिसरिषु-अन्येवायलदाचार्येषु तुल्यपतिपतिमवामप्येतेषां सीमनिगमाव- गुरुविषये नितरां भक्यतिशय इति प्रतिवाद माचार्य वेषयमालश्लोकाचरणात् - वन त सबहुमानं स्तवनाच ज्ञायते । कचित् वादेषु आचार्यविषया मारश्लोकाः सिविनष्टाः । इदं च व्यारूपानं मतीय प्रौढं परोक्तसकलहेतुज.लतूलचण्डमाजमिति मन्वयमेोच्यते । "शैलान्दोलनदोहलि. नवण्डमारुतस्य तृणप्रेरणादिकं वेगलेशमानभवम्" (तात्पर्य चन्द्रिका 10-11) इत्याचार्यः श्रीवक्ति दिमाम्य देतशैलाग्दोलनदोहलिनः खमन्यत्साप्ये न मैमिः कृतमिति कथनं नामुक्तिः स्मादिति तर्कये । सोऽय व्याख्या अन्य उपलब्धेन्वेव वादेषु जीवषयमनगदे (61), मलेनदे (65) सूत्रवारसभङ्गवादे च (66) नोपलभ्यते । उपलब्धम गेवपि मयस्स सलेषु मन्यय बुटिः सम्भाव्यते । बाघार्थ मामानाधिकरण्यमन्बादे (82) सिद्धान्तमध्य एव चन्डमारुतो लुप्त इति स्फुटम् । उपरि व्याख्येयमागत्य बहुत्वात् खतन्त्रविचारस्पान वादे सम्मवाव स्थितविनष्ट इति चिन्त्यते । मुद्रितव्याख्याने बहुन स्थितय पाठप लेखकदोषादिवशादन्यथाभावक्षेत्र सम्भावित एव । सपमाणं कचित् असदाचार्यः श्रीरङ्गरामानुजमहादेशिको चण्डमारुतविषयेऽपि केचन पाठ': शुद्धाः पाठशोधने उपेक्षिताः । मूलमन्थमुद्रणस्यैव ईशबहुवितव्यायायासदसाध्यावे को वा शास्त्ररमिकः पुनरपि तं मन्यं यथावत् समुन्य धन्यो भविष्यति ! अथापरा नृसिंहराजविरचिता रची व्याख्या । मा पूर्वमेकवार इयं दृष्टाऽपि मधुना शोधनावसरे पुन. सेवनाय न लब्धा । तयोदशवादमारम्य एकविंशवादपर्यन्तो भागः परं मुद्रणानन्तरं केनापि महात्मना प्रेषिः । मा. संक्षेप्तः सन्तविचार- विरलः केवलमौलादविवरणमात्रेदम्परः स विशेषेण समादरणीयोऽप्यय यावन के पद पे मुदित हनींद महद् विषादस्थानम् । सर्वार्थसिद्धरानन्ददायिनीवत् मतापि तेन व्याख्यानेन भूयानुफकार: अथ रुिवहीन्दपुरमहामहोपाध्याय पण्डितभूषण भगवद्विषय - श्री उ. वे. चेट्टलर नरसिंहाचार्यः प्रत्याक्षौर्मुद्रितः कोशः प्रतिरददाविडतात्पर्यानुवादसहितो लब्धः । श्रीवेदान्तदेशिक- प्राममालायां श्री उ. वे. काञ्ची. प्रतिवादमयर-अप्राचार्मुदिते मन्ये ये पाठा:-ते पायः, तत्पूर्वज: विश्वपसिझैः विद्वद्भिः श्री. उ. वे. गाधी. अनन्नाचार्यण्डमारुनेन सार्क काम्यां मुद्रिते ग्रन्थे दृष्टाः पाठा एव । ते च पाठाः प्रायश्चण्डमारुतानुसारिणः । मन्थाक्षरमुद्रणे तु तदपेक्षया कचित् शुद्धाः पाठाः समदृश्यन्त । प्रौढश समन्यानां वर्षजटिलानां द्राविडानुवादः कर सात् को वाऽत्र विशेषः स्वादिति मनीषायां स्थितायामपि यी चेल-खामिवर्याणामनिरसापारगी प्रौढविषयाणामपि सरलदेशभाषानुवादघोरणी इत्यादिकमनु चिन्त्य तत्र ययावसरं परीक्ष्यमाणे बहवोऽपूर्व- पाठाः [नूनं तालतमूला: !] तत्र दृष्टाः । परमसमादरगोया इति विचिन्य तन दृष्टाः पाठा: यथासम्भवं द्विचत्वारिंश वादमारम्य मूल एव पदर्शिताः । शिष्टानां वादानां तु तमुद्रण, सरे प्रथम भागसालबरसात् पृक् पट्टिको भायोग्य पाठमेदाः मर्शिवाः । - स्पात् ।

·28 भूमिका एवं यथामति किश्चिदिवान लेखे शनदृषणीनधिकृत्य विजिज्ञपम् , "नीवास्मि निरालम्पो न च सर्व सुनिश्चितम् । अद्य यावत् विमृष्टं तु नान्तर्जरयितुं क्षमम् ॥" इति वैशेषिकरसायनेऽसदा चार्यो तिमनुस्मरन् । विज्ञप्तेषु विषयेषु सहृदया: प्रमाणम् । सोऽयं ग्रन्थः पञ्चपसंवत्सरेभ्यः प्रागेव साम्प्रतमेतत्प्रकाशको मुद्रणामालोचित.। विश्वविख्या- तागलाप वैदुष्याणां पादुकासहस्रस्य द्राविडगाषाकरणेन प्रदर्शितप्रौढद्राविडपाण्डित्यपरिष्करणानां माडियाकापराणाम्, शतदूषणीविषयेऽपि मौदो विमर्शनात्मको लेखो यैः कृतः तेषां शमषधानानामाचार्य देश्यानां श्रीनता आर केशवय्यङ्गार महाशयाना आगलोपोद्घातेन सहाय मुद्रणं यन्निवर्तितम् , यचास्य प्रन्थस्य शोधन-टप्पणालंकरण-विषयविभजनादि विषायामदाच यः, विरचितनानासमन्यतविभिः श्रीमद्विशिष्ट द्वैतस्थापनाचार्य उत्तमूर ति. वीरराघवाचार्य: परिष्करणम-दिदद्वयं हेम्नः परमामोदः। मन्थरा सिक्यविमुखे उपन्यासश्रवणेनेव चरितार्थमन्यजनम् यष्ठेऽस्मिन् कराले कालेऽपि ईशप्रौढतकंजटिल ग्रन्थमुद्रणे बद्धादराणां माशैशवात् सदाचार्यकटासलघसम्यग्ज्ञानफलमूतवैराग्यविजितखानानां श्रीमता पालघव-वेम्बाकामिजन-देशिक-रामलाम्पत्य झार्महाशयानां विषये नितरी आसक्तोऽयं जन:-क्रमेण तन्मनीषिताना इतरप्रन्यानामपि प्रकाशने शीवमेव स भगवान् जानकी जानि स्वानुग्रहं विस्तरयस्विति प्रार्थयते । येषां कटाक्षले शादस्माभिरीपद्वा ज्ञानमधिगतम् , यैरसकन् प्रतिबोध्यमानोऽस्मि, यानल मुद्रणेऽव क्ले गतवानदम, तेषामस्मदाचार्याणां विवित्सावेतालीविगमपरिशुद्धहृदयानां चरणारविन्दे प्रणम्य लेखममें समापयामि ; समर्पयामि च यथावत् रहं द्राविड्यां किञ्चिदिव शिक्षिनः, येरसवदत्त मुद्रणे सुबहु उपकृतम् , 'येषां कृपा निरवग्रहाऽऽगलोपोद्घातरूपेण प्रस्ता, तेभ्यः श्रीमद्भ्यः केशवय्यनारमहोदयेभ्योऽध्ययं जनः प्रणविनति समर्पयति । इति शम् । इत्यं ब्रह्मविदंघिरेणुः श्रीमुदलियाण्डान् सन्निधिः पूविरुन्दमल्ली समीपम् मद्रास् . यम्याडि. चैटल र् . वा. श्रीवत्साकाचार्य प्रमादि-कुम्भ-मखा. 7-1-1974. . .

·शतपण्युपाचप्रमाणाकरसूची पू.मी. 6. - - वादसंख्या वादसंरया 37 अकर्मवश्यः, श्रीभाप्यम् 1-3.7 सू. 53 अकुरुत, ते. उ. 3,3 अक्षय्य हवै, आप-धौत 8-2-2 4 अग्नये पथिकते 6 अग्निहोनादि, व्र.सू.4-1-16 48 अग्नेः शिरस्य, मात्स्ये 54 अचेतना, परमसंहिता 2-18 42 अचेतनेषु 66 अजो नित्यः, गीता. 2.20 37 अत एव च, प्र.सू.4-4.9 11 अत: प्रत्यक्षस्य, श्रीभाष्य 1-1-1 । अतो निर्विकल्पकम् , धीमाप्य 1-1-1 20 अतोऽनुभूतिश्चेत्, 1.1.1 8 अत्के चेत् . शायरभाष्य I.1.1. 29 अत्यन्तासत्यपि, अभियुक्ताः ख. ख. 31 अन्न ब्रह्म, कठोपनिपत् 6-14 65 मनाप्युदाहरन्ति 55 अथ नामधेयं, गृह. 4-3-6 64 अथ युगा सुवासाः, शौनकः 8 अथ योगानुशासनम् , पात. योग.सू.1.1.1 27 अथ यो घेद. छान्दो. 8-12-5 64 अथ ह यद्, साट यायनकोपनिषत् 65 अथातः परमहंस-लोकाक्षिगृह्य 3 अथातो धर्मजिज्ञासा, पू.मी.सू. 1.1.1 8, 15, 20, 66 अथातो, ब्रह्मजिज्ञासा 26, 36 अथातोऽहकारादेशः, छा. 7.25.1 व्र.सु.1-1-1 65 35 अथाश्रमम् , शाटयायनकोपनिषत् अदृश्यमग्राह्यम् , मु 1-1-6 66 अधिकं तु, प्र.सू.2.1.22 9 अधिकारोऽनु- लोकवा. निरालम्यन 8 अधिगताल्पा- श्रीभाग्य 1.1.1 पादे 129 अधिष्ठान-श्रीमाय-1-1-1 अधीहि, तैत्ति. 87 अनन्याधिपतिः, प्र. स. 4.4.9 65 अनाविष्कुर्वन् , ग्र.स.3.4.49 8 अनावृत्तिः, प्र.सू. 4.4.22 42,56 अनाशी, वि. पु 2-14-24 65 अनाश्रमी 65 यनिष्टमिष्ट. गीता 18-12 11 30 अनुपपत्तेच, श्रीभाप्य 1.1.1 अनुपपनत्वे अतिनः 19 अनुभाव्यत्वे, महापूर्वपक्षे श्रीमाप्ये 20 अनुभाव्यत्ये, श्रीमाप्यम् 20 21 अनुभूतिः. श्रीभाग्य म.पू. अनुभूतिरनुत्पन्ना, मतिश्लोकः 20 अनुभूतिसद्विशेष-श्रीभाष्य अनुभूतिः स्वयं-श्रीमाष्य 39 59 अनृतेन हि-छा. 8.3.12 भनेकमन्य-अष्टाध्यायी 2-2-24 24 अनेकान्तिक:-धीमाण्यम् 40 अनेन जीयेन-छा. 6-3.2 8 मन्तेहरी, संकरकाण्डोपाल्यसूत्रम् 66 अन्तस्तद्धर्मो-प्र.स. 1.1.12 अभ्यराजानःछा. 65 असाथै, विष्णुस्मृतिः 87 8 अन्यार्थ तु. प्र.सू !.4.18 अन्यश्च राजन् , मोक्षध 52 87 अपरिमितधा अपहतरामा.छा.४.7.1 12 अपि च धीमाप 3,8 अगम, ते.सं 3.2-5-3. 65 भपि घेदसि, गीता 4-36,37 65 अपि चेत् गीता 9-30 - भृगु.1 32 87 .

·2 है 66 । 86 प्रमाणाकरसूची 42 अपुरुषार्थ- श्रीमाप्य 4 अप्राप्ते. न्यायविदः अप्राप्य, ते. उ, आनन्द 80 अप्रामाणिकवे अद्वैतिनः 28 अयाधित- श्रीभाष्य 42 अभावत्वादेव, श्रीभाप्यव्याण्यानर 46 अभावरूपत्वे. श्रीभाष्यम् 1.1.4 1-1-4 अधि. 60 अभिव्यक्तेरभि- 66 अरूपवदेव, ब्र.सू 3-2-14 88 अर्थेकत्वात् , पू.मी.सू 2-1-46 65 अवधूतं, भागवते 11.7-25, 30 87 अवस्थिते:, 5. सू. 1-4-22 28 अविद्यायाः, श्रीभाष्यम् 65 अविधिगोचरः 37,66 अविभागेन, ३.सू. 4.4-4 8 अविभागोऽपि-योगाचार: अव्यक्तलिङ्गः 66 अविभागो वच-व.सू.4.2.15 37 अशरीरं वा. छा. 8-25 66 अश्मादिवच्च, व्र.सू. 2 1-23 65 अशान्तस्य सनासुमातः अष्ट दोपाः 55,60 अप्तस्मात्. सांख्यवृद्धकारिका 58 असदेवेदं 58 असता ते.आ 7.1 58 असत्यपदेशात , . सू. 2-1-18 66 असम्भपस्तु. ब्र.सू 23.9 2.20 अस्ति ब्रह्मेति. तैत्ति. 6-3 52,58 अस्थूलमनणु, बृह.5-8-8 37,39,54 अस्मान्मायी, श्वेताश्व.49 39 अहमशः थीभाष्यम् 26 अहमेव, छा. 7.25.1 अहमेवेद, छा. 7-25.1 36 अहं कक्षीवान् 66 अहं ब्रह्मास्मि, वृह. 3.4.10 86 आकाशमेकं 86 आकाशोऽर्था-व्रसू. 1-3.42 20 आचार्यस्य. श्रीभाष्य 37 आत्मदास्यं ; विष्णुतत्वम् 58 आत्मानमत्र अभियुक्ताः 15, 20 आत्मा वा अरे, यह.4-4-5 58 आत्मा वा इदं. ऐतरेये 1-1-1 37,66 आत्मेति तू-प्र.स्.4 1-3 66 "आत्मेत्येव तु, वाक्यकार: 88,66 आत्मेत्येवो- 3-4-7 66 आत्मैवेद, छा.3.47 60 आदावन्ते च 65 आदित्यचन्द्री विष्णुधर्मे 57-25%; आदिपर्वणि शकुन्तलोपारयाने 16 आनन्दमय:- प्र.सू. 1-1-13 20, 45 आनन्द, तै आनन्द 9.1 57 मानन्दो. तै. भृगु. 6-1 56 आपोचा 7 आरोपस्य 48 आय धर्मो- मनुः 12-106 89 आसीदिदं, मनुः 1.5 66 आह च, प्र.मू 3-2-16 2-1-21 48 इतरव्यप.व.सू. इतिहास- आदिपर्व 1-293] 10 इदमहं, श्रीभाष्यम् 66 इदमेव, धीमाध्य 82 87 इदं ज्ञानं, गीता 14-2] इदं सर्वे, बृह. 6-5-7] 38 65 इन्द्रो मायामिः पृ. 4.5.19 65 इर्माल्लोकान् . ते. भृगु. 37,51 इय पवमेव च-वैजयन्तीकोशः 81 6 इहामृत, पुरुषसूक्ते ईक्षनेन ; व सू. 1.15 17 87 ईश्वरोऽहं ; गीता 16-14 651 गीता 15.17 उत्पत्तिनिघनशस्य : भजगरोपाप्याने 87 . इन्द्रस्य वज्रोऽसि उक्त तु सांगतैः : उत्तमः, ·. . प्रमाणाकरसूची 4 उत्पने सति उद्गीयाद्युपासनानि : थीभाष्य उद्देशेन. तान्त्रिकाः 11 उपपत्या. अबैतिनः 48 उपाहण, श्रीभाष्य उपस्थिते ; व्र.सू. 3-4-40 1 उपहितं; अद्वैतिनः 60 उपाधिमेदात् । भारकरीया: यादपीयो 66 उभयेऽपि ; व्र.सू. 1-2-21 56 उलहन-स्तोतरत्नम् 16 39 ऋतं पिरन्ती. कठ. 1-51 65 ऋषयो यातरशनाः श्रुतिः 86 एक एव हि ब्रह्मविन्दूपनिषत् 12 एकक्षणपतित्वे. धीमाप्यम् 64 एकदण्डी योधायन: 3.10.40 88 एकस्य अतिनः 37,61 एको बहूनां, श्वताश्य 6-13 26 एतत् क्षेनं गीता 13-6 - 65 एतान्यपि तु; गीता 18.67 21,26,39 एतावन्तं । श्रीमाप्यम् 65 पते मे गुरवः भागवते 11 स्कन्धे 87 एक्कार:: न्यायसुदर्शने 11 329) 87 एवमयं 6 एवंरूपापा: श्रीभाष्यम् 37 एप तम आत्मा. छा 3.14.4 27 एप हिद्रष्टा 8 एप साधनत्वं. धीमाध्यम् 46 मोदनराफ, महाभाष्यम् 45 ओमिति. ते शिक्षा.8 3 औरत्तिकस्तु-पूमी.म् 1-1.5 64 कक्षोपस्थ अन्यै. 64 कक्षोपस्थ मेघातिथि: 30,58,61 कथमसतः छा.6.2.2 64 कन्यां वहसि. मारपरीपादयः 65 कपिलाक्षीर-स्मृतिः 87 करणाधिपाधिपः श्वेताभ्य 63,66 कर्ता शास्त्रार्थ, प्र.स. 2.3.33 66 फर्म-प्र.स. 1-2-4 6 फर्मणैर हि. गीता 3.20 2 कल्पितास्ति य, मतिनः 6 कपायपतिः शान्तिपर्व 276-39 6 पाये, शान्ति 276-39 65 कस्त्वं. भागवतम् 57 कंप्रा. छा.4.10-5 8 18 काचादियत् 64 फाणादशाक्य. अनिः, दत्तात्रेयश्च 16 कादायिकत्वात्-तिनः 4 कादाचित्कस्य 65 काममेकं. मैत्रायणीयमाणम् 65 कामाद् गोप्यः ; भाग. 7.1-30 31 कामानी; ते भृ. 10.5 87 कारण-अस्सन थेषु 66 कात्स्न्येन; घ.स.3.2.3 37 कालस्य हि उद्योगपर्व 62.23, 24,2565 किमी पर्य 22 कि भवतः धीमाप्यम् 58 कुतस्तु सलु, छान्दो- 63 फुर्यात् 6 कुर्यदायं. चायाः 81,64 65 कुर्वन्नेवेह, ईशोपनिषत् 66 एनोदकः 7 8 स्नाप्येतुः. मीमांसका: पलप्तरप-म्याय: 11 केनचित् , धीमाप्यम् 65 फेन वृतेन: मजगरोगानम् 64 केशमानान् , वृद्धदक्षः 37 मियागुनः ताभ्य 5.14 6 क्रियावानेप:- मुण्डके 3.1.4 42 फीडत:- विष्णुपु 1.2-18 16 फाचिस्यात् । मतिनः 85 शिमं माति-गीता 9.31 7 क्षीयन्ते- मुण्ट 2-2.8 40,49 क्षेत्रम-गीता 13.2 काइक्षन्तः, गीता 4-12 ·4 । प्रमाणाकरसूची 66 गरुडमात्मानं 1. गुणलेशयोगात्- श्रीभाष्यम् 65 गुणैर्गुणान् भागवते 11-8 1 गुण्यवच्छिन्न- गीमांसकाः 66 गुहां प्रविष्णीव.स. 1-2-11 65 गृहीतमौनव्रतः 847,गृहीतं यत्- मेधातिथि: 7 गोजातीयत्वे 1" "गोत्यामिसम्यन्धात्- शाबर ? महाभा 65 गोमृग- अजगरोपाख्यानम् 54 गीरनाद्यन्त- 47 गौरित्यत्न शायरे उपवर्षवाक्यम् 54 गीर्वाहीक: महाभाष्य 20 घटः स्वयं-स.ख.खाये? 60 घटादि-न्यायसूत्रं 5-1-7 20 घटादेः -श्रीभाष्यम् 60 चतुर्विधा:--अनिप्रभृतयः 65 चरेत् 14 चैत्यं चन्देत 23 छेद्यमेदात्--श्रीभाष्यम् 31 जक्षत्- छान्दो. 8-12-3 32 जगञ्च स...वि. पु. । 37, 51 जगद्व्यापार व. सू. 4-4-17 37 जगद्व्यापारयजे. वृत्तिकारः 16 जडत्वाच- अद्वैतिनः 36 जन्मजरा- सांख्यकारिका 30 जन्मन्येकन 28 जन्मप्रतिवद्ध:- श्रीभाष्यम् 66 जन्माद्यस्य: व्र. सू. 1-1-2 65 जपस्तपः 65 जरठयत्- अतिनः 38 जरद्यः- शायरभाष्ये प्रथमाध्याये 65 जाननपि, स्मृतिः 81 जीवन्मुक्ताः- पुराणम् 66 जीवमुख्य-व.सू. 1-4.17 66 उपासा.सु. 1-1-32 40 जीवेनात्मना- छा.6-3-2 37 जुष्टं यदा- मुण्डके 3-1-2 श्वेताश्य शा अवबोधने धातुपाठः कयादिः 4-7 65 ज्ञानदण्डः 65 ज्ञाननिष्ठः- भाग. 11.18.28, 29 17 ज्ञानमपि-श्रीभाष्यम् 66 शोऽत एव .सू. 2-3-19 14 ज्योतिष्टोमेन- आप श्रो.5-5 32 ज्योतीपि. वि. पु. 2-12-38 65 तच्छयो:-ते. उप 11 ततो द्वितीयादि- श्रीभाष्यम् 11 तत्कालीन-अद्वैतिनः 51 तत् केन के 65 तन चौत्सृष्ट"वि. पु 64 तत्र परिव्राजका:- पराशरस्मृतिः 11 तन प्रथमपिण्ड-श्रीभाष्य 6 तन यः 65 तवागमत्- भागवतम् 26 तत्रानिदमि- अद्वैतिनः 4, 20, 26, 29, 31, 32, 34, 38,41, 44,49, 65, 66 वादेषु तत्वमसि 7 तत्वमस्यादि- अद्वैतिनः 4 तस्वमस्यादिवाक्यस्य- अस्मद्ग्रन्थेपु? 5 तत्वमस्यादि वाक्शत्- अतिनः 65 तस्यविदः- अस्मद्ग्रन्थेषु 11 तथाभूतस्य. श्रीभाष्य 61 तथा हेयगुण-विष्णुधर्म 104-57 64 तदन्न श्लोको- शाट्यायनकोपनिषत् 62,61 तदनुप्रविश्य. ते. उप. आन.6 56 तदसदेव । तदात्मानं तै. आ.7 67 सदा विद्वान्. मुण्ड, 3-1-3 9 तदिद. श्रीभाष्यम् 6 तदुक्तं संकः ब्रह्मसूत्रभाष्येपु 6 तदुक्तं व्र.सू.3.3.26,33.33; 65 तदुत्तरत्र- अद्वैतिनः 3.3-42; 3.3.4s L " ·" . प्रमाणाकरसूची 14 तदेतत्- सण्डने प्रथमपरिच्छेदे 57 तदेव प्रीतये 16 तदेव रूपं 56 तदेक्षन छा 6-2-3 56 तद्धदं- वृह. 3-4.7 तके- छा.6-2-1 27, 36 तद्वैतत्. ह. 3-1010 3 तद्भूतस्य प्र. सु. 3.4140 65 तद् यथा पुकर- 29 तद्वा ताग वा. न्यायः तद् विजिशासितव्यं-, छा. 45, 56 तन्नामरूपाभ्यां- गृह. 1.4.7 6 तपोविशिष्टात् भारते 89,58 तम एकीमति सुगलोप 21 तमिममिन्द्रिय- श्रीमाप्यम् 81 तमीश्वराणां- श्वेताश्य 6.7 6 तमेतं- बृह- 6-4-22 26,81 तमेर श्वेताश्व 3.8 1,4,26,81 तमेवं विद्वान्- पुरुषसूकम् 7 तरति शोकं- मुण्डके 3.3-9 1 तस्मादुच्यते- श्रुतिः 66 तस्मादेयं. तैत्तिरीयकम् 65 तस्माद् ब्राह्मण:- गृह. 5.5.1 65 तस्माद् यज्ञोपवीत्येव-तैत्ति. सं. 67 तस्माद्वा-ते. उप. आन-1 29 तस्मान्न- वि. पु.2.12.43 65 तस्मान्यास- ते.अ. आन. 4 तस्मिन् दृष्टे- मुण्डके 2.2.9 1 तस्मिन्नेय- गारुडपुराणे वि.पु ? 7 तस्मै मृदित- छान्दोग्ये 5-24.3 31 तस्य कार्य- गीता. 3.17 81 तस्य तावदेव. छा.सद्विद्या 65 तस्य भुक्तवतः- भागवतम् ? वि.पु.? 65 तस्य सम्यक् सनत्सुजातः 36 तस्यात्म. वि. पु. 2-14 31 20 तस्याप्युपाघे:- अद्वैतिश्लोकः 45 तस्योदिति- छान्दोग्ये 45 तस्योपनिपदहः- वृह. 4.1.20 तं ब्रह्मति- संकर्षकाण्डान्त्यसूत्रम् 52 तातैप वह्निः- वि.पु. 4 तान्यपि- श्रीभाष्यम् 2,4 तापनयातुरः- श्रीभाष्यम् 65 तीर्णस्तदुभय 14 तुलार्थत्वेऽपि. श्लोकगतिकम् 65 तेजस्वी भागयते 11.8.45 64 तेन मायासहस्र- वि.पु. 11.9.20 8 तेपामेकैकः 39 तेषां सत्यानां 64 . त्यक्त्वा यज्ञोपवीतं- अविस्मृतिः 62 त्यज धर्म शान्तिपर्व 33944 65 त्यज धर्ममसङ्कल्यत् 29 वय आवसथा: 29 वयः स्वप्नाः 65 प्रयो धर्मस्कन्धाः 65 त्रिकोण- श्रीभाष्यम् 64 त्रिदण्डधारण व्यासस्मृतिः 64 निदण्ड- हारीतस्मृतिः नारसिहपुराणे च 64 बिदण्डिरूपधृफ्- दत्तात्रेयः 64 त्रिस्थान- गालयः त्रीणि तेजांसि 26 त्वं या अहमस्मि 62,65 दग्धाखिलाधिकारत्वात् अवैतिनः 64 दण्डानि मीणि- शाण्डिय: 66 दण्डो देवरत्तात्- मध्यस्थाः 3 दन्तिभुककपित्य- मीमांसकाः 7 दशमस्त्वमसि तैत्तिरीयार्तिकम् 36 37 दासभूनाः । मन्त्रराजपदस्तोसम् 12 37 दासोऽहं सुन्दरकाण्डे । दुःखश्यामि सांग्यशारिका 65 दुःखमित्येव गीता 18.8 41 दुर्घटत्य- मतिनः 14, 30 दुपवारण- इलोयार्तिकम् 17 परस्पयोः भदैनिक 7 ·6 प्रमाणाकरसूची 15 दृश्यत्वबाध्यत्व- श्रीमाष्यम् 2-2.9 सू. 23 दृश्यमेदः- श्रीभाग्यम् ४६ दृष्टेधा,बृह.5.4-2६५; दृष्टोधर्मव्यतिक्रम: माय. धर्म.2-13-7,8,9; गोतमध.1.1-3,4,5,6 ३७ देवतापायुज्यात्- द्रमिडभाष्यकार: ३८ देवदत्तः ३९, ५. देवमायेर- रामायणे ५६ देवादिमेदे वि.पु.2-16-33. : ६६ देवोऽहमिति- तन्त्रम् ६५ देहजात्यादि- वाररुचे खरूपप्रन्थे ४,७ द्रएय:- बृह.4.5.4 • ३७ द्वा सुपर्णा- श्वेताश्व.46; मुण्ड. 3.1-1, ३२,३६ द्वितीयाद्वै.ह. 3-4-2 ३ द्वीपे बदरिका-भारते १ देब्रह्मणी ४ द्वैधे बहूनां तान्त्रिकाः ६५ धर्ममुरशिक्षमाणः- अजगरोपाख्यानम् ३ धर्मे जैमिनि:- प्र.सू 3.2-89 ६५ धार्थकाम- अजगरोपाख्यानम् ६ धर्मण पाप ते, नारा. 79 ५१ धीसन्ततिः- प्रबोधचन्द्रोदये 3-8 ४ धुवा स्मृतिः- छा.7.26.2 ३१,६४,६५ न कर्म- ईशोपनिषत् ६५ न कर्मणा- ते. नारा. 12-3 ७न कारणपरिज्ञान ६४ नखानि निकृत्य (धुतिः) ६४ नखानि यज्ञोपवीत- श्रुतिः? ४.७,१२ न चक्षुपा-मुण्ड के 3-1-8 ७ न च शब्द एव. श्रीमाप्यम् 1-1.4 १९ नच संविदा- श्रीभाष्यम् ६६ नच स्मार्तम्- व्र, सू. 1.2-20 ६४ नवात ऊर्व योधायन.3.10-40 २० नचान्य- श्रीमाध्यम् ५५ न चेदुत्पत्ति- परमतभङ्गे चार्या ३६ न तन रथा-वृह. 9.3.10 ५९ न तत्सम:- श्वेताश्व, 6-8 ४ न तावत्-श्रीभाष्यम् ४५ नताः स्म; अहिर्बुध्यसंहिता ६५ न तेषां-विखनस्सूत्रम् ६५ न दण्ड ४६,५१ न होः वृह. 5-4-4 ६५ न देववरितं चरेत् ६५ न पाठ वि. पु. ३ न प्रेत्य-वृह. ७ न भ्रान्तिः १२ न मांसचक्षुपा १२ न मांसवापा ६५ न मे पार्थ-गीता 3.22 ६४ नवान् श्रुतिः २७.५१ न विज्ञातुः-गृह. 6.3-30 ६५न विना-शान्तिपर्ष 339-42, 43,44 २०,४५ न शब्द-स्मृतिः ६२ नद्राय ६४ नष्टे जल-हारीतस्मृतिः १२ न सन्दशे-कठोप-6-9, मोक्षपाँच ४४ नसनासन ३१ न सुरतं. छा.8-4-1 ११ न सोऽस्ति- पास्यपदीयम् ६६ न स्थानतोऽपि- प्र.स. 3-2-1 ३१ न ह.अ.8.12.1 ४६ नहि तत्करण. कुमारया सनहिता, न्याय भा. ६५ 'नहि निन्दा न्याय: १७ नहि नीलं- कुसुमाञ्जलिः स्तश्के ।. २९,६४ न हिंग्यात् ३ न शकनीयं-न्याप: १२ न सन्. खण्डने प्रथमपरिमोदे ६५ नागुः सम्पन्न ३० नागृहीत. न्याय: ६६ नामा ध्रुसे:- प्र.स. 23-18 ६६ नारमा श्रुतेरित्यत्रापि- श्रीमाप्यम् ३६ नानारमान:- कणादसूत्र 3-2-19 ६६ गानुगान-नस.1.1.3 १०. नापि प्रज्ञ, श्रीभाष्यम् ३२ नरपतिरेव ६५ नागुः क्षीरेण ·प्रमाणाकरसूची 7 ४९ नाप्यपयोप-धीभाष्य ३१.६३,६५ माविरत: -ठ-1.2-24 ६५ नाविशेषात् ब्र.सू. 3-4-13 ३९ नासदासीत्- यजुलिणे 2.8.9 ५० नास्त्येव- अद्वैतिश्लोकः २६.५१ माह पलु-छा.8-11-2 ५७ नाहमन भोग्य ४ ताई घेर्दः गीता 11-5) ६५ निगूद्धश्चाप्ति- भारत निवारय ते क्ठ.1-1-15 ३४ नित्यनिवृत्ताविद्य- शंकरभाष्य ८ नित्यमस्ति- वाचस्पतिप्रन्य: १८ नित्यमुक्त- श्रीमाप्यम् ५८ नित्यं विभु-मुण्ड- 1-1-6 ८ नित्यानित्ययोः- भामती ८ नित्यानित्य- श्रीभाप्य १६,३६,५८,६६ नित्यो नित्यानां- कठ. 2-5.13; श्वेताश्व...13 ४ निदिध्यासितव्य:- बृह.4.4-5 ३१ नियतस्य तु. गीता 18.7 ४५,५२ निरञ्जनम्- श्वेताश्व, 6-19 ५१ निरञ्जन:- मुण्ड. 3-1-3 ५० निरस्ताखिल- श्रीभाष्य २६ निरहदार:- गीता 2-71 ४५,५२ निर्गुणम्- गीता 13-14 २६ निर्ममः- गीता 2-71 ६६ निर्मातार प्र.सू. 3-2-2 ११ निर्विकल्पकमपि- श्रीभाष्य ११ निर्विकल्पकं नाम- श्रीभाष्य ११ निविशेषवस्तुनि- श्रीभाष्य ३५ निर्विशेष- श्लोकवार्तिके आत्मवादे 10 श्लो, ४१ निर्विपया- श्रीभाष्य ५२ निष्कलं- श्वेताश्व. 6-19 ६५ निस्तुति:- शान्तिपर्व 251-713 श्लोकाः ५१ नेदं मुख- काव्यादर्श: 2-9.4 ३२ नेदं रजतं-धीभाप्प ५, २९, ३६, ३७ नेह नानास्ति. यह.6-1.9 ५१ नैति तद्व्यता- वि. पु. 2-14-27 ४ नेपा तण- कठ, 2-9 ९ न्यायानुगृहीत. श्रीमाप्यम् ६५ न्यास एवं ६५ न्यासे फुचीटक:- भागवत ६४ पञ्चरात्रादिमूल:- अतिनः ३७ पति पतीनाम्-श्वेताश्व 6.7 ३७ पति विश्वस्य-ते. नारायण. 13 १० पदजातं. प्रकरणपश्चिका वाफ्यपरिच्छेदः १० पदमभ्यधि-लोकयातिरम्, 1-1-5 शाद 107 ६४ परमहंमा नाम-पगशास्मृतिः ६५ परमहंसा नाम वृक्षकमूले धेषानससून ३७ परमं साम्यं-मुण्डके 3.1-3 ५. परमात्मात्मनो:- वि. पु. 2-14-27 २, १९, २४ परस्परविरोधे- कुसुमाअलि 3-3 ४५ परस्मिन् शंकराचार्यमन्यः ३ परं जैमिनि:- सू. 4-3-11 १ परं ब्रह्मा-गीता 1012 ६६ परात्तु- प्र.सू.2.3.40 २० परानुभवस्य धीभाप्यम् २० परानुभवानु- श्रीभाष्य ३ परामर्श-य.सू. 3.4-19 ३४, ३७, ५२ पराऽस्य-वेताश्व 6.8 ६५ परिमाट- मैत्रायणीयप्राह्मणम् ८ परीक्ष्य लोकान्- मुण्डके 1-2-12 १ पवित्रं परम-गीता 10-12 ४ पशोश्छागत्व. ५. पश्चादुद्भूत. वि पु. ७ पितृदेच. ६ पुण्यं प्रशां- उद्योगपर्य 31-75 ३६ पुमान. वि. 2-13.98 ६५ पुर: पाश• मागयतम् ३२ पुरुष पय पुरुपसूकम् ३७ पुरुषो-ते. उर ६५ पुंस्तां जटाभरण- भागवत ५२, ६० पूर्वावान: मीमांगका ७ न्यूनत्वाच्च ·8 प्रमाणाकरसूची ३७ पृथगात्मानं- श्वेताश्य, 1.6 ।। २७ पृथिव्यप्तेजोवायवः चार्वाकसत्राणि ६४ पौर्णमास्यां-लिखितः { ३८ प्रक्षालनाधि- घनपर्व 2-4-8 ५३ प्रकृतिश्च = सू. 1-4.25 ६६ प्रस्तावत्वं. न. सू. 3-2-21 प्रतिबन्धो- कुसुमाञ्जलि: 1-10 । ४५ प्रत्यस्तमित- वि. पु. 6-7-53 ११ प्रथमप्रतीत्यनु- श्रीभाष्य ९.१४ प्रमाण याप्रमाणत्वे- कुमारिल: २४ प्रमाणसिद्धः श्रीमाप्य 1३० प्रमाणस्वरूप-खण्डनसण्डखाद्यम् ? ६४ प्रमाणान्तर• अद्वैतिनः ३४ प्रयोजनं-न्यायः ७ प्रसकं तु. श्रीपुण्डरीकाक्षाचार्याः - २६ प्राज्ञेनात्मना- वृह. 6-:-21. ६६ प्राणस्तथा व सू. 1-1-29 ५५ प्राणावै.ह. 4- -6 ४ फलोपकार्यगतया- अद्वैतिनः ६४ बहिस्सूत्रं ४५, ५३, ५९ वहु स्याम्-ते. आन. 6, छा: 6-2-3 ३२ याघार्थत्वे च. श्रीभाष्य १६ वाध्यत्वात्- अद्वैतिनः ४२ वालः क्रीडनकैरिव- सभापर्व 40-78 १, ४५ वृहति- अथर्वशिरसि 2 १ हत्यात्- वि. पु. 3-3-22 ६४ ब्रह्मचर्यादेव ५२ ब्रह्मणा- ते. आन. । ५२ ब्रह्मण्याधाय-गीता 5-10 १९ ब्रह्म न अज्ञानास्पदं- श्रीभाप्यम् १ ब्रह्म परिवृदं- यास्क: 1.8 ब्रह्म मिथ्या. श्रीभाष्यम् २०, ५१ ब्रह्मविदाप्नोति- तै. 31 ४, १५, ३७, ५१ ब्रह्म वेद- मुण्ड. 3-2-9 २ ब्रह्मशब्द- अद्वैतिनः १ ब्रह्मशब्देन• श्रीभाष्यम् 1-1-1 ६५ ब्रह्मसंस्थ:-छा.2-23.1 ६४ ग्रह्मसूत्र- उशना: ६४ ब्रह्मसूत्रं- अनिः २ ब्रह्मात्मैक्य. अद्वैतिनः ६६ ब्रह्माहमिति- स्मृतिः ब्रह्मैव- ५० ब्रह्मेवेदं- अद्वैतिनः ३ ब्राह्मण-ब्र.सु.4-4-5 ६५ भक्तिशान- अजगरोपाख्यानम् ६६ भगवद्बोधायनकृता- श्रीभाष्योपक्रमे ५३ भगवान् श्वेतः ५ भयादिकार्य तु श्रीभाष्यम् २२ भवदभिमता-श्रीभाष्य भाति च ३ भावं जैमिनि:-वसू. 4-4-11 २२ 'भावेषु इति- श्रीभाष्यम् ४ भिधते- मुण्डके 2-2.9 १६ भिन्नत्वात्. अद्वैतिनः ३८ भिन्नप्रवृत्ति- कैयटे ३७ भूयसा- पूमी.सू 12-5-23 ५६ मेदवादिनस्तु- श्रीभाष्य आरम्भणाधिकरणे2। ६६ मेदव्यपदेशाच-व्र सू. 1-1-21 .६६ मेदव्यपदेशात्- व्र.सू. 1-3-4 ६६ मेदादिति-व्र.सू. २.2.12 ३७,५१,६६ भोगमान. प्र.स. 4-4-21 ४ भ्रान्तमेषज- ४ मणिमन्त्रौषधा- २० मत्तः स्मृतिः-गीता 1--15 ६५ मद्तान्- भगवदुक्तिः ३ मध्यादिपु-प्र.सू. 1-3-30 ४,७१२ मनसा तु. श्रुतिः ७ मनसेन- श्रुतिः ४,६६ मनो ब्रह्म-छा. 3-18-1 ६४ मन्वर्थविपरीता तु- भृगुस्मृतिवाक्यमिदमिति सं.सू. व्याख्याने प्रभाविलासे 6-71 ३७ ब्रह्म भवति ५३ ब्रह्म वनं २६ 1-मुण्ड. 3-2-9 . - 11 ·M . 3 A । . - आन. प्रमाणाकरमूची ५१ मा साधार्य, गीग 14-2000२६ महाभूतानि गीता 13.5 ५४ मायया सततं, अभियुक्तमयोग गीतामा4-6'६६ मायामानं तु-व्र स. 1-2-3 ३४ मायावत् न्यायकुसुमाञ्जल: 2-2 - ५५ माया ययुनं- निरुतम् , धर्मगंगे 21 ३९, ५४ मायां तु वताभ्व. 4-10 २३ मीमांसाशास्त्रम् श्रीमाय 1-1-1 ३१ मुक्तानां लक्षण- भारतम् ; ६४ मुडशिखी घा-गोतमधर्मसूत्रम् ५४,५५ मृत्तिकेत्येव डा.6-1-455 मेसलाजिन- न- दक्षः, पृहस्पतिश्च ५४,६६ मेघोदय: सागर-गी माये 9-6 विष्णुपुराणे इति पदयोजना श्लो. 45. ६४ मोक्षाधमे दत्तात्रयः ६५ मौनी जानरूप. लोकशक्षिय ३७ य आत्मनि-वृह. 5.7.22 । ६५ य इमं सदा- मनरसुजातः ४४ यक्षानुरूपो लि.-महाभायम् .० ५५ यच्चान्यभाव(थाय) वि.यु. ३,४ यज्ञेन, वृह. 6-4-22, 0 १.६४ यज्ञोपवीत-मिताक्षरा 3.58 ६४ यज्ञोपवीत-विसृजेत् , काठकामिताक्षरा 3-58: ६४ यशोग्बीती, वसिष्ठः ६४ यतीनां वीणि, अगिराः . ६५ यतेलिंग, अङ्गिरा ६५ यते: सत्यपि, मोक्षधर्म १३७ यतो या, तैत्ति, भृगु 1. १५,२०, ३८ एतो वाचो. ते. 9 1 ५२ यत्तद्रेश्य, मुण्डके 1-1-6 २०,२१ यसनुभूनेः, श्रीमायः " । •३६३७५ त्रस्य, पृह 4.4.14 ६ यतोभयो, कु. वा. १.यसाक्षात्, वृह- उ ६३ यत्सांग्यैः, गीता 5-5 ४.२९५९ पपा चोलन, संगिरिसद्धिः २७,५१ यथा नक्रिश्ते, विष्णुधर्म: 101-55,56,57, ४ यथा हरीतरी, धरदराजावापी ५९ यथैक एच. सिद्धित्रयम् । २४ यदपि नास्याः, थीमाप ३८ यदाग्नेयः, यजुरसंहिता 2-6.5 ५१ यदा पक्ष्यः, मु.उ. 3.3 ३१ यदा सर्वक्ठ.2-614 ०६५ यदि मे, भारत ६५ यदीछेत् , लोकाक्षिगृह्यम् ०६५ यदृच्छयोप, भागवते 11.18.35 ५२ यद्ब्रह्मण, तस्वसारे 1.५३ यायोनि, मुण्ड. 1-1.6 ३६ यद्यन्योऽस्ति, वि.पु. 2-13-90 .६३८ यद्वा कहित, अतिनः ३८,५४ यवृत्तयोगः, मी वार्तिक • १६४ यदै विञ्च, यजु: 2-3.3-2 - ६५ यन्न सन्त/स्मृत्यनरम् ६६५ यहि यार, मजगरोपा- ६५ पहा, सनत्सुजा • ४ यस्तदि. छ.4... ६५ स्थात्मरतिः, गीता 3.12.18 ०१७ यलिनेर, योद्धा ३९,५३ पस्य तमः, वृक्ष.-7-17 3 ३१ यस्य नर-गीना 18-17 ३७ एस्थात्मा, वृह.5.2.22 २०, यस्यामतं, रेनो.23 १९ ३४,३७,५२ या मर्यश मुण्डक. 1.1.9 ३७ यकाम,छा. ६४ यावनः स्यु. मेधातिथिः यां देवता. सा, 4.2.1 ६३ युक्तस्वमार, गीता.6.17 ६४ युवा सुगसा..है मारपके १३, १६ २३..२६ युपदल. वारसूनभाग्य५ ६६ ये न निविशेष धीगणम् 1.1-2 २० येनेई, यह. 4.4.14 । ६६ ये पुनरस्यैर, श्रीमाप 2.1.23 १५ योगिनां विविधः, वि. पु ......६५ योऽन्यथा सन्त, उगपर्य 41-37 स १ . - ·४ 10 प्रमाणाकरसूची १५ यो वा एतद् , वृह 5-8 10 ३७,५० रसं छाय, ते. उप आ 7 रहस्यच रामा ६५ राजन्, आश्वमेथिकपर्व ३२ रामभूनं जगदभूत् रामा.यु ११ रूपरसगन्ध- यौटैक्दे इति सर्वार्थसिलो 366 ३९ लब्धरूपे, ब्रह्मसिद्धि, तर्फकाण्डे 5 ६४ लिङ्गतु अति ६५ लोकवेदविरुद्धयो , न्यायकुसुमाञ्जलिः ६६ लोके येवपु, शा भा ४५ घचमा वाच्य, जिततेस्तो ६५ वर्णाश्रमोचित श्रीभाष्यम् ५७ पधेकमेव वि.पु ५५ वाचारम्भणं, छा 6.1.4 २० वाच्यत्वं. खण्डने। ६५ वातरशना , श्रुति. ६५ वाररुचे अद्वैतिनः ६४ वाशब्दश्वार्थः यतिलिङ्गसमर्थने वात्स्यपरद ६१ विगीतं मदविद्या, अद्वैतिनः २०,२५ विशातारमरे, वृह. -4-14 ५७ विज्ञानमानन्द वृह 5.9.28 २७ विज्ञानात्मा, प्रश्नोप 4.9 ६५ विज्ञाते तु ६४ विना यज्ञोप, दारीत ३७ विमेदजनके, वि पु 6.7-96 १९ विगदाध्यासित थीभाष्य ६१ विवादाध्यालित श्रीभाष्य ६ विविदिपन्ति, वृह. 6-4-22 ६६ विशेषणमेद, व सू. 1-2-23 ६५ विपयेपु. भागवते 11-8-40 ३८ विप भुइ, चित्सुखी 1-26 श्लोके ६४ विष्णुरूप. हारीत. विष्णुर्यष्ट य श्रुति ५४६६ विष्णोविचित्रा• शतदू-54 पु ६३ विराजेन , काठय श्रुतिरिति मिताक्षरा 3-58 ६ विहितत्वाच, 5 सू 3-4.32 ६५ वृक्षमूले, विखनस्सूत्रम् ४ वृक्षेवृक्षे च. रामा वृत्तात् कर्मा-वृत्तिकार ३६ वृद्धिहास-प्रसू -2 20 ३६ वेणुरध्र-नि. पु. 2-14.32 ७ धेदनं ध्यानविश्रान्तं अभियुक्त ३१ घेदान् इम लोक, आप धर्म. 2-25-13 ७ वेदान्तविज्ञान, ते नारायण 12 १२ ५७ घेदाह- गीता 7.26 ४५ धेदैश्च- गीता 15.15 १४ वेदाऽमृत • यादवन(भास्कर?) २० वेधत्वं- खण्डनखण्डखाये" ६१ वैधयांच-प्रस. 2-2-28 ३७, ५१ वैष्णव श्रुति. ३७ व्यपगतनिद्रा. श्रुति. १५ व्यवहारयोग्यता- धीमाप्य १५ व्यावृत्तिः अभियुक्ता ३७ शक्ती हस्ति- अष्टाध्यायी 3.2.54 २७ शन्दगन्धरसादीना ४५ शब्दब्रह्मणि- स्मृति ६५ शब्दश्चात.घ्र सू 3-4-31 १० शब्दस्य तु श्रीभाष्य ४५ शदार्थत्व. सास्यपञ्चाशिका- 1 ६ शमदमाधुपेत - सू 3-4-27 ४४ शमलभक्षय ५३ घरीरिभूत- श्रीभाष्य ११ शशविषाण-खण्डनखण्डखाये? शान्तो दान्त - वृह. 6-4.23 ६३, ६५ शारीर केलं. गीता 4.21 शास्त्रान्तत्वात्- पूर्वमीमांसका ५२ शीतो भन• रामायणे सुन्दर- ४५ शुद्ध महा-वि. 6-5-72 ३ शेषत्वात् • प्र.स 3.42 ६६ धेष्टश्च.व्र सू 2.47 ४, श्रोतव्यो मन्तव्य - 6-5-6 ३७ सपकधा-छा.7.26.2 ३७ स कारणं- श्वेताश्व.6.9 ६५ स खत्वेवं छा 815.10 ६४, ६५ सखा मे गोपाय युति ८ ·। ७ प्रमाणाकरसूची १३ सच जात्यादिरूप श्रीभाष्य ५३ सता सोम्य-छा 6-102 ६५ सता वर्म-वि पु ५३ सति सम्पद्य-छा 92 ६६ सति सम्भवे-श्रीभाष्य ६० सवासत्वसमुच्चय जैन ३७,५२ सत्यकाम-छा 8.1.587.1 ५ सत्यपि श्रीभाष्य ३८ सत्य ज्ञान ते आनन्द सत्य प्रसिद्धि इष्टसिद्धि सत्या सामग्रवा-श्रीभाष्य ३९ सासम्प्रयोगे. पूमीसू 11 २९ ३० ३७ ५३ सदेव सोम्य छा 62. ६५ सन्ति मे गुस्ख - भागवते 11 7 32, 33 ३६, ६६ सन्ध्ये सृष्टिः च सू 32.1 १५ सन्मानबह्मण - श्रीभाष्य ३० ५३, ५४ सन्मूला-छ। 686 ३२ स भूमि पुरुषसूकम् ११. २७ समवायाभ्युपगमात् ब्र सू 22-12 ६४ समुद्र गच्छ- श्रुति ३ सम्मत्तेरिति-व्र सू 1.2 32 ६६ सम्पद्याविर्भाव - सू 441, ३२ सराष्ट्रमभयत् - श्रुति । ३७ स राष्ट्र नाभवत् श्रुति ३२, ३६ सर्वगत्यात्- वि पु 1978 १, १९ ३७ सर्वज्ञ - वि पु ३६ सर्वत्र-गीता 6-29 ६५ सर्वधर्मान्- गीता 18-66 ३६ सर्पभूनस्थ- गीता 6-29 ९ सर्पशू यवादिन - वेदार्थसग्रह ३८ सर्वस्यापि ३७ सर्वस्येशान - वृह 6-1-22 ३२ सर्वे खलु छा 3.141 ३७ सर्व पर- मनु 4-160; विष्णुधर्मोत्तरे 233 179 ३२ ३६ सर्व समाप्नोपि-गीता 11 40 २६, २७,५१ सर्व ह पश्य -छा 7.262 ४५ सर्वाधार- मैत्रायण्युपनिषत् ६५ सर्वान्नानुमति न स 3-4-28 ६ सर्वापेक्षा असू 3426 ६५ सर्वारम्भ गीता 12 16, 14.25 ४५ सर्वे वेदा-कठ 12.15 ३७ सर्वेषु लोकेषु- छा 7-252 ११ सविकल्पके श्रीमाभ्यम् ६ सविजिशासितव्य - छा 87.1 ६६ सविशेष- श्रीभाष्यम् ११ सविशेषोऽपि- श्रीभाष्यम् ६४ सविष्टरमन्न ३ स विष्णुराह हि-सकर्षकाण्डोपान्त्यसूत्रम् ३१ सशरीरत्व- अद्वैतिन ६४ सशिख वपन ६५ सशिखान् - लोकाझिगृहाम् ३७ सवराट-छr 7252 ६ सहकारित्वेन च-द्र सू 3-4-33 ११ सहकारिवैकल्यात्-न्यायाचार्या ११ सहोपलम्भ बौद्धा ३७ संकल्पादेव- सू 4.48 ३७ सकल्पादेवास्य- छा 7-25-2 ५४ सख्याता देवमायया ६६ सन्यासस्य-गीता 18.1 ६५ समानात्- मनुस्मृति ६५ संमानपरिहारार्थ- सनत्कुमार १० सवित् - अद्वतिन ५८ सविमित्या- श्रीमाध्यम् ११ सस्थानरूप-धाभाष्यम् ३ सहितमेतत् • बोधायनवृत्ति ३ साक्षादप्यविरोध में सू 1-2-29 २८ साक्षाद् द्रष्टरि-अष्टाध्यायी -298 २८ साक्षित्व च. श्रीमात्यम् २८ साक्षी चेता-श्वेताश्य 6-11 सागर-न्याय ४८ सात्विकैप्पथ, मस्यपुराणे ६५ साम्बरा-विखनस्सूवम् ६५ सायन्तन-भागवते 11-89 ५२ साारसर्वशक्त्यादि- ३ ६३ सुरक्षित, स्मृति सुमतु भारते ·608 . HER-११, CE 12 प्रमाणाकरसूची-विषयसूची ६६ सुपुत्युत्क्रान्त्योः (0.0 ..२-मा सूनकारोऽपि-भिविनः : 1-' ६६ सूत्राण्यपि- शाङ्करसूप्रभाप्ये "fic,६६ सूत्रामिप्राय: भास्करमाप्यारम्भे ।। ३७ सेवा श्ववृत्तिः- मनु: 4.6 Trr. ३७,५९ सोऽकामयत-ते. उप. आनन्द. ६ सोऽन्वेएव्य:- छा, 8-7:1-jri. .३७, ५१ सोऽश्नुते- है. उरआनन्द-1, ४ सोऽहम् - छा. 7-1-3: वि: पु.2-16-23 ८६४, ६५ स्तुतये. प्र.सू. 3 4.141 .. ६५ स्तोकं स्तोक-भागयते 11,4-98.०, १८ स्थाणुल्यं यास्कनिरुतम् । ३ स्थितेऽरविन्दे-स्तोत्ररतम् 7:3३०१ स्फोटस्त्वं महाभारतम् | EDEV ४ स्मृनिलम्मे-छा.7-26-20.०३० स्वन्नेष्वगम्यागमनं च शस्तम्- आरोहण गोवृषकुञ्जराणां प्रासादशैलाय नसतीनाम् । विष्ठानुलेपो रुदितं मृतं च", इति.,गृहस्पतिमते स्वाध्याये 7 श्लोकशेपः- स्वप्रकाशार्थ- अद्वैतिनः २ स्वरक्षणेऽपि- शान्तिपर्व 294-10 स्वरूपशून्यमित्र- योगसूत्रम् ? ७ - स्वाध्यायश्चक्षुः स्वाध्यायोऽध्येतव्य तैत्तिरीयारण्ये १८ स्वानुभवस्वरूपत्वात्-श्रीभाप्यम् ५१ स्वापमदमूर्छादियु,च-श्रीमाप्यम् , १० स्वामिदमूछ सुश्रीभाष्य - स्वाभिमतकार्याध-कामन्दका. २४ स्वाभ्युपगतः श्रीभाष्य • ITNE४ स्वेन रूपेण-छा.8.12:21f ३७ स्वे महिनि . . E - THREE- १.६१ स्वैः स्वैर्व्यवस्थित, संवित्सिद्धि २७ हन्ताहमिमा:-छा. 6-3-2 - ET-7, ३७ हरिदासस्य- भागवते 10.75:271 ६४ हीनो यशोपवीतेन, वृद्धजायालि.FORS (HEM. -PISIFFE TF-Tirmir शुभमस्तु st.irgi 5irá -jirfir per 171 fr rafm, ***: -FPTT FT - शतपण्युपातग्रन्थकारसूची (IF-.iinde पुटसंख्या FFIVETimins अक्षपादः 2881 10 21अद्विराः 263 अनि: 263/264,267,268 अन्ये 268,264,267,2687 अन्ये, 127,269,268 अपक्षपातिनस्ते ।' 1185 अपरे 255 ') अभावापलापवादिभिः 207 अभियुक्ताः 27,135,189,12 अभिव्यक्तिवादिभिः 241... -माक्षपादैः/159,2:6 आवार्याः (शंकरावा) 210 वात्मण्यातिवादिभिः: 881- आपस्तम्ब: 3147 11-1-1 आशाम्पर: 617. इष्टसिद्धिकारैः 49 71,उशना:- 268 ऋष्यन्नरम् ॥278- एकजीववादिनः 228 औपनिषदैः 224 s..पणमक्षः 288 केचित् 167,217,226,268, कश्चित् 47,6162,tar,278 कैश्चित ः कौमारिलादिः क्षपणकः 180 गालवः 7,101+i7 p15 गोडपादाः 281 चार्याक: 20 55,68.69,123 263,281 in TON "जिनादिपु जैननयनिष्ठ: 254 जैनेन 162 जैमिनिना46 तन्वाचायः 185 f. तान्त्रिक: 19.21 ताविक:-16rFN तेने 12 एनयन्तविदा 53,120 वास: 23671. दचालय: 0268,267 मिडमायकार: 115) धर्मकीर्तिः 281 ध्याननियोगधादिन: 259 नानाजीववादिभिः 22811 निगमान्तविदः 149 ६ निपुणे: 252 निरीश्वरमीमांसका: -47,246: - -4 1 T 171 64 न. 268 '11 जिनः. 164 त्रिविदः 15 - दक्षः 267 ·याही; THAPTER nary - मनुः 276 मन्वादिः 288 AFT44269 अन्धकारसूवी नष्कर्षका: 255 नीतिविदा 255:2835 घण्टुका: 225,289 न्यायविदः 156 न्यायाचाः ६२, १५५ पतजलि: 288 परमाचार्या 268 परशिरदिही-202 प्रमाणपरतन्an५208 KRIES प्राचीन: 1,26BAII,IIIपादरायणा17282 283,288 बृहसतिः 267.278415001 भगवच्छङ्कराचार्य: 273 भगवत्पराशरादिभिः 279 भगवान् पराशर: 211,225,28भगवान् पाणिनिः 180 भगवान् बादरायणा258,285 भगवान बोधायन: 1658 BFभगवान वाल्मीकिः 149 भगवान शौनक: 128 BETE भगवत्कूटस्थ: 288 भाष्यकार: 1416 45 48 69,88 98,165 217 219268.288 भास्कर. 47.155,176,195*220270271 भास्कराचार्य: 265.267,288 भास्करादयः 82.247.-47 भास्करपक्षीयादयः 266 भूपणकार: 40 साल भूपणमत नुसारिणः 63 Q. मध्यमवौद्धति48 मध्यस्था: 0286 मस्करिप्रभृतिभिः 266 महर्षिणा 218 महोमिः महान्त: 282 माज महापाशुपता: 279 माध्यमिफ: 48.5075.101.188 184.148.2018 2241283 माध्यमिकसमानः 197 मीमांसका2255 मीमांसावादिभिः 18THEIR मेघातिथि: 263,267 यतिवराभयार, 228 यादवः 155 HE यादवप्रकाश: 79.1766,195.229,263,285.267 TORRESTEP यादवप्रकाशादयः,271 यादवाचार्य: 270 यारका युध्माभिः 19.23 'योगीवार 42:08.80.95 योगाचारादयः 63.77 II लक्षणविदः 183 reO.लायमिावंशरणा: 120 लिखितः लोकायतिका: 246 वररुचिः 279 वसिष्ठः 202, पाक्यविदः 183 वाचस्पति 41 वाचस्पतिप्रभृतयः 18 FARMYP विज्ञानेश्वर: 265,266.270 विदुपात 286 विष्णुः 1270 वृत्तिकारः 47.175 (वृद्धजावालि 163 246 वैदिका 152 वैशेषिक: वैशेषिकादिभिः 42.160.18 शरदयामाग- 262.271 शाखामिप्रभृतिभिः गगामा शाण्डित्यः 267 पशीदाणE 59.64 rat 4.JFFEIER शौनक (5263.268. श्रीपुण्डरीकाक्षावा: MATमलक्ष्मणयोगीन्द्रा: 07-TTET. श्रीवरदगुरुभिः 232 श्रुतिशरणा 1200 सन-सुजातः 274 'समाधिशास्त्रवि सिम्बि 5,04,210 SISAlemer,ant,II,42.470159.205.243.255:256:258 सांस्यादिः 42.45 154 सोग 42 48, 50.60 19.16.17.119 127. 180. 225. 227.25% सौगवादय: 42.45,23285PIसौगतोपदेशिनः 266,034 FERITTE 281.81 PHIDITBP हारीत: car arr2g3,267,268.TE: -- युष्मत्सयूयै: "250 FROM 268 88. PAN 567#p 62.66 शास्त्रज्ञा: सिव सयूय: FIFE 18 18सुगतादिः २४९17... हरिः ·14 J " (U पतष पुपाचायची अजगरोपाख्यानम् 977 अनुशासनम् 130 अन्तर्यामिब्राह्मणादिपु 285 अन्यत्र 97,100,108,115,116,125,126,187, 134, 144,145, 147,161,162,168,178,185,187,198,198,208,212,216,222,224,247, 248,342,256,270, अर्हन्मतम् 846 आगन्तुकचैतन्यवादः 126 आचार्यादिमन्येषु 140 आथर्वणश्रुतिः 269 आदिभरतोपाख्यानम् 75 आश्वमेधिके 277 उपदेशसाहनिकाय कादम्बरी 14 कापिलस्मृति: 269 कापिलादिस्मृति: 220 कौषीतकिश्रुतिः 269 ऋतुस्मृति: 269 क्षणभङ्गादिवादा: 101 चार्वाकदुर्वाद: 7 चार्वाकमतम् 18 जाबालिश्रुतिः 269 जीवाज्ञानवादः 165 जैमिनिसूत्रेषु 14 तत्त्वसारः 282 तैतिरीयकम् 489, दत्तात्रेयादिस्मृतिषु 269 धर्मशास्त्रादिषु 288 निघण्टुः 239, 250 नैरुक्तम् 266 परमहंसोपनिषत् 270, 371 पराशरस्मृतिः 284 पश्चधिकरणम् 28 पाणिनीयवृत्तिः 14 पाणिनीयस्मरणम् 18 पाराशर्यस्मृतिः 269 वाप्कलश्रुतिः 269 बाह्यागमेषु 78 पोधायनस्मृति: 289 अशाज्ञानवादः 164 भक्तप्रतिष्ठाशास्त्रम् 282 भगवद्गीता 125, 280, 289 भागवतम् 270, 275 भास्करादिपक्षः (मतम्) 185, 234,247 भाष्यम् 16,21,24,40,45,46,47,80,83,94, 98,103,110, 112, 115, 117, 144, 149,151,176,190,818,217,221,222,226,256,247, 149, 254, भूतचैतन्यवादः 180 मन्वादिस्मृतिः 220, 262 महर्षिवचनम् 220 महाभारतम् 140, 145,8178, 269 महाभारतादिषु 18 महाविधा 10 मात्स्ये 221 375 ब्राह्मपुराणम् 269 268 ० ·15 रामायणम् 40 प्रथमती मैत्रायणीयत्रामणम् 270 यतिधर्म (समुच्चय) 268 यादवप्रकाशीयपन्य 269 लोकाक्षिगृह्यम् 470 लोकायतवाद 126, वाजसनेयकश्रुति 269 विखनम्सूत्रम् 71 विवर्तपक्ष 89 वेदार्थसंमह 48 वैभाषिकाघागमा माध्यमिकमतम् (पक्ष),73, 98, 199 मोक्षधर्म 160, 369 यतिलिङ्गसमर्थनम् 268 योगशास्त्रेषु 64 लोकायतम् 11 लोकारतादिमन्य 79, 281 वाररुचे स्वरूपान्थे 279 विदुरवृत्तान्त 279 विश्वामित्रस्मृति 269 वैखानससूत्रम् 270 शाट्ययनकोपनिषत् 263, 264, 289 शौनकस्मृति 289 श्रीमद्गीताभाष्यम् 222 श्वेताश्वतरोपनिषत् 280 समाधिमन्थेषु 140 सात्वतादिषु 266 सेश्वरमीमासा 16 खमाध्यायादिषु 139 106 शून्यवाद 88 श्रीभागवतम् 271, 22 थीविष्णुपुराणम् 275 सहर्षकाण्ड 47 संवित्सिद्धि 134, 253, 257, साल्यादिमतम् 187 सौगतसमय (मतम्) 1, 200 .-.

·81 116-118 16 THERE 2°FTीतपणी विषयसूची . . (P) FERTIFIET 1 ग्रहाशम्दवृत्यनुपपचिरादETERSITY 2 जिज्ञासानुपपतिवादः 7-11 3 ऐकशारसमर्थनवादः 11-16 4 अविधेयज्ञानवाद Tara 16.24 5 याधितानुवृत्तिभद्गादः "25-2 6 विविदिपासाधनत्वमङ्गलादः 26-29 ore 7 शन्दजन्यप्रत्यक्षभद्रादः 2940 नजि 8 साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वमादि.वादी १ कथानाधिकारवाद:01 F47:51f 10 निर्विशेषस्वप्रकाशनादः!! FTF3-58 11 निर्विशेषविषयकनिर्विकल्पक्मयादा 9-66 12 सन्माननादिप्रत्यक्षभङ्गवाद:566-70 13 भेददूपणनिस्तारवादः । गी 70.75 14 घेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपात्तिवादः 75-80 15 दृश्स्त्वानुमाननिरासवादः 16 व्यावर्तमानत्वानुमानभनगादः 85.38 17 दृग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवाद 8195 18 बाह्यप्रकाशानुपपत्तिवाद: FIP6:98 19 ब्रह्माश्रयाज्ञाननिरासवादः। 98-10158 20 अवेद्यत्वभङ्गमाद: 8 Friot-106 21 संविदनुपपत्तिदूपणवादः197-100 22 संविनिर्विकारत्वानुमान भगवादः110-112 23 संचिन्नानात्वनिषेधकानुमानभगवादः 113-116 24 निर्विशेषत्वानुमानभद्गवादः 22 संविदात्मत्वभनगदः '1181507 26 अहमत्मियसमर्थन गदाग21 524 21 छातृत्वाध्यासभङ्गादः Pre1251300 28 साक्षित्वभनयादः 6 130-132 29 प्रत्यक्षशास्त्रविरोधपरिहारवाद[112-136 30 असत्यात्सत्यसिसिभङ्ग गद:136-144 31 जीवन्मुक्तिभङ्गवादः 11144-1975 32 वाधार्थसामानाधिकरण्यभङ्गवादः 148.151 33 संविदद्वैतभनगदः 151-132 34 उपदेशानुपपत्तिनादः 35 तिरोधानानुपपत्तिवादः ११ 156:1581 36 आत्माद्वैतभनयादः I gri58165 37 जीवेश्वरैफ्यभङ्गवाद:51 1664176317 38 अखण्डवाक्यार्थसडनवादः177-188 39 भावरूपाशानभगवादः (FFIJ88-19215 4) जीवाशानभङ्गगदः ता 192-195 41 अविद्यास्वरूपानुपपत्तिवादः 196.199 42 मायाविद्याविभागभङ्गवाद: 200-202 43 निवर्तकानुपपत्तिवादः 202-206 44 निवृत्यनुपपत्तिवादः 45 शब्दावेघवनिरासवाद: 211-2137-046 निष्प्रपञ्चीकरणनियोगभङ्गमादः 214-117 219.221 48 उपवृणवैघट्यशादः 47 विकल्पप्रामाण्यभगवादः 217-219 49 ऐक्योपदेशान्यथानुपपत्तिभगवादः 221-222 50 परमते शास्त्राधिकारिभङ्गनाद.23.225 51 मुक्तसंविनिर्विषयत्वभगवादः 225-248 52 सगुणनिर्गुणश्रुतिव्यवस्थावाद-223-232 50 ब्रह्मोपादनत्वान्यथानुपपत्तियादः 288.288 54 मायोपा पत्तिभङ्गाद 288 240 246.249 56 आनन्त्यनिरूपणवादः 55 कार्यान्वयानुपपत्तिभगवादः 240-246 250.258 २४ नित्यत्वभवादः 57 निर्विशेषह्मण आनन्दत्वभगवादः 249 250 59 परमते अद्वितीयश्रुतिविसंवादवादः 253 266 60 सत्यासत्यविवेकवादः 255-256 61 जीवेश्यभङ्गपादः 257-258 अपशूद्राधिकरणविरोधवादः 258.260 260262 262288 64 यतिलिङ्गभेदभगवादः 63 अधिकारिविवेकवादः 268.282 66 परमते सूनस्वारस्यभावः 282288 65 अलेपकमतभनवादः 'i53.155 1267:210 6 ..- ·श्री श्रीलक्ष्मीहयवदनपरब्रह्मणे नम श्रीमते रामानुजाय नम । श्रीमते निगमान्तगुरवे नम । धीमान् वैकटनाथार्य कवितार्किककेसरी। वेदान्ताचार्यवों मे सनिधत्ता सदा हृदि । शत दू ष णी ॥ ब्रमशब्दवृत्यनुपपत्तिवादः प्रथमः ॥१॥ ममाहारः साम्नां प्रतिपदमृचा धाम यजुषा लया प्रत्यूहाना लहरिविवतियोंधजलधे। कथादर्पक्षुभ्यत्कलिकथककोलाहलभव हरत्वन्तर्धान्त हयवदनहेपाहलहला ॥१॥ श्री किञ्चित्कारः नमो भग्तु मूर्तये निखिललोकसृष्टौ पुरा नियुज्य चतुरानन सुतमवेक्ष्य तस्याऽऽपदम् । निहत्य मधुकेटभौ निधनदूरविद्याधन• प्रदानविधये विभु प्रथममग्रहीत् या पराम् ॥१॥ अय हयमुख परो निजविरिञ्चसामना- यथार्थमतिलम्भनप्ररण एत्य कृत्या कृती । यतीश्वरसुरक्षितस्वमतवैभवज्ञप्तये वयीशिखरदेशिकोऽभवदिति स्तुतोऽस्तु श्रिये ॥२॥ उपास्या देवतामभिष्टुवन् उपचिक्रसितग्रन्थोचितमभ्यर्थयते समाहार इति । मन्त्र श्रीयन्नीरस्योक्त सर्व तदीयहेपायामप्यभिमतमित्याशयेनेमानि विशेषणानि । तन गया ध्वन्यशाधिस्यात् साना प्रथमनिर्देश । वृहद्रथन्तरादिसर्पसामरतें हेगवणमात्रेण भावात् तत्समुदायरूपता । स्वामर्थवशेन पाव्यवस्थापनत्वात् सार्थकतया सामलक्षण्यात् तदर्थप्रत्यायक तया तत्प्रतिपदत्वमुक्तम्। ऋषसामन्यतिरिक्तमत्राणा सर्वेषा 'शेपे यनुदशः' इति यनुष्टात् म ते तदुक्ति । तेषा धाम = आस्पदम् । अत एव हेपाश्रवणे सर्पस्फूर्ति । सामादिपदाना मनपरलमेर मुरयम्। वेदे प्रयोगो गौण । अथर्ववेदेऽप्येतद्पा एव मन्ना इति तद्ग्रहणमपि सिद्धम्। मन्त्र गाह्मण योर्मध्ये मन्त्रमात्रोक्तो त्राह्मण त्यक्त भरतीति चेत्-बामणविहितकर्मानुष्ठानकार्यम्य फलस्य नितीय पादे उकत्या तदप्युक्तप्रायम् । प्रयूहाना= मधुमैटभतुल्यानामपि पिनाना स्य -प्रपहेतु ·2 शतदूपण्यां इदम्मथममम्मवकुमतिजालकूलइयाः मृपामत विषानलज्वलितजीवजीवातयः । क्षरन्त्यमृतमक्षरं यतिपुरन्दरस्योक्तयश्विरन्तनसरस्वतीचिकुरवन्धसैरन्धिकाः ॥ २ ॥ प्राचीमुपेत्य पदवीं यतिराजदृष्टा तत्सन्निकटमपि वा मतमाश्रयन्तः । प्राज्ञा यथोदित्तमिदं शुक्रवत्पठन्त. प्रच्छन्नबौद्धविजये परितो यतनम् ॥ ३ ॥ शानसुखतत्साधनानुष्टानादिप्रतिवन्धकसर्वपापापनोदकः । शान्तिरूपौष्टिकाद्यथर्ववेदकर्मफलस्यैवं कीर्तनात् अथर्ववेदोऽप्युपस्थापित इति च भाव्यम्। उपायरूपत्वमुक्तम् । अपेक्षितफलरूपत्वमप्याह लहरीति । ह फलमच्याह कथेति । अन्तर्वान्तम् अज्ञानम् । हयस्य वदनमिव वदनं यस्य स हयवदनः व्यूहानन्तरः सर्वविभवापेक्षयाऽपि प्रथमः चतुर्मुखस्य सर्पसर्गोपयुक्तविद्याप्रतिष्ठापनायावतीर्णः । तस्यासाधारणी हेपा । हलहल इति शब्दानुकरणम् । हल् व्यानाक्षराणि । अहल-तद्भिन्नः स्वरः अच् । तद्प इति च गम्यते। पाणिनिश्च हयपरेति हयवदनं अन्ते हल् इति हेपाञ्च स्मरती॥ (१) परमनिरासकश्रीमाप्यसूक्तिखण्डानामर्थ विस्तरेण प्रतिपादयन् तत्पश्चात्कालिकपरवादि. प्रोक्तार्थसण्डनं खादर्शयिष्यमाणमपि गभीरश्रीभाष्यसूक्तिसंदर्शितमेवेति दर्शयति इदम्प्रथमेति । अत एव सर्वत्र विविधकल्पविकल्पनेन खण्डनं भाविनसंभावनास्पदपक्षकोडीकाराय । अयं काल: प्रथमो यस्य तत् इदम्प्रथमम् ; संभवक्रियाविशेषणम् । इतः प्रागभूतानामपूर्वाणां कुमतिजालानामपि फास्यंत निरासिकाः। मृपामतम् जगन्मृपात्वपरं मतम् । मतस्य बाधितार्थविषयकत्वादपि मृपात्वम् । जीवातव: जीवनौषधभूताः । अक्षरम् अविनाशि। चिरन्तनी अनादिः सरस्ती श्रुतिः। तस्या: देवदेवमहिष्याः चिकुरभागाः मेदामेदघटकवाक्यानि । तेषामन्योन्यसंश्लिएतया वन्धे ग्रथने सौरन्ध्रिका: अलइरणशिल्पकुशलचेटीभूताः । यतीनां पुरन्दरस्य - इन्द्रस्य ॥ (२) प्रकृतग्रन्थप्रधानप्रयोजनमाह प्राचीमिति । बोधायनवृत्यादिश्त्यात् प्राची पदवी विशिष्टा. द्वैतसिद्धान्तः । अस्या ईदृशत्वं यतिराजदृष्टम् । मतान्तरस्य तत्संनिसटत्वं प्रच्छन्नवौद्धनिरसने ऐकमत्यात् । अतः सारयतार्किक्मीमांसक्वेदान्त्यन्तराणामपि दैतिनामिव ग्रहणं युक्तम् । वैषम्य तु द्वैतेऽप्यनेकम् । यथोदितम् = तत्तद्वादे क्लसयाऽऽनुपूया। शुकनत् पठन्त इत्यनेन नातिभिर्वाद यथाई विभज्य वचने प्रेयते, तेषां वौद्धानामिव वस्तुतः कथायामनधिकागत् । अतो युप्माभिः शुकवरपाठे वृते स्वयमेव ते श्रुत्वा विवेकिनश्चेत् , वशे भविष्यन्तीति प्राप्यते । परित इति । जगति विततं मोहन मिदमिति सर्वजगच्छिक्षणं सर्वत: प्रचारेणैव शस्यमिति भावः । नन्वन उपेत्येति पदं कुसान्वेति ? न तावत् आश्रयन्त इत्यत्र ; पतन्मतोपगमे मतान्तराथयणायोगात् , अपिवेति पार्थ- घयोक्तेश्च । उपेत्य वाऽनुपेत्य चा गुरुवापाटे जयो भवत्येवेति, पठन्त: यतधामित्यनाप्येतदत्ययोऽपि न युज्यते । प्राशा इत्यन्तस्य संयोधनतया तामध्यगतत्वाच नोत्तरवान्धय.। उपेत्य स्थिता इत्यध्याहारे च गौरवम्। व्यर्थ चदं पदम् । एतदभावेऽपि प्राची पदवीमन्यन्मतं चाऽऽश्रयन्त इत्यन्वयसंभवादिति चेत्-प्राशा इत्यत्रैव ज्ञानेऽन्क्यः । एक रुपयन्तम् अन्यत् शतन्तञ्च गृहीत्वा विकल्पयचन न सम्य. गिति न, अन्वयानोचित्याभावे दोगभारात् । अथवा उपेस्य-शाहत्य प्राची पदवीं या, तसंनिरष्ट- मपिया मतमाश्रयन्त इत्यन्ययः । उपेत्येति शन्दः अपिशन्दश्च अस्याः पदव्याः साधुत्वम्, अन्यस्या- न्यथात्वञ्च गमयति । यद्वा तदिति पृथक्पदम् । पूर्वोक्तमित्यर्थः। मतशधानुरोधात् जीयता। यतिराजपदवी प्राचीत्वेनोपेत्य तन्मतमाश्रयन्त. संनिकृष्टमाश्रयन्तोऽपि पा हे प्राशा इति विशिष्टार्थः। कथानधिकारिविषये उक्त्वा अधिकारिणो भास्करादेर्वेदमार्गदृपयस्य सर्वस्य जयार्थ यादेऽपि ..

·ब्रह्मशब्दवृत्यनुपपत्तिपाद.1 दाहवेषु निमा वेदमागविषकान् । प्रयुज्यतां शरश्रेणी निशिता शतपणी ॥ ४ ॥ तत्र तावत् शास्त्रारम्भ- विचारविषयत्वेन सूबकत् यदस्त्रयत् । परोक्ता ब्रह्मशब्दस्य वृत्तिात निरस्यते ॥ ५ ॥ निविशेषत्रमवादे ब्रह्मशब्दस्य कचि मुख्यवृतत्वमस्ति, न वा । न चेत् , असाधुत्वापतिः ।। साधुत्वस्य मिथ्यात्वमभ्युपगच्छामसाधुत्वमिष्टमिति चेत , हन्त तर्हि सर्वशब्दासाधुत्वम् । साध्वसाधुश्विकामावे च कृतं साझोपाइँदै । मुख्यार्थशून्यस्य तन्मूलवृत्त्यन्तरे लिङ्गत्वे चासम्भवति कथं कचिरोधकत्वमपि न च साङ्केतिकोऽयम् , अपभ्रंशो वाचकवाभिमानाद्बोधक व स्यात् । यस्यायमपभ्रश शङ्कयैन, सोऽपि तथा वृत्तिविश्पेन निर्धूयेत ।। वा, येन यावत्संभरमस्य ग्रन्थस्योपयोग इत्याह वादेति । दूषकान मेत्तुमित्यनेन दूपणभेदनमेव विरक्षितम् , विपरीत बुद्धरेवेतो निरासात् । विदूषकान्-विशेषेण दूपकान् । प्रथमदमारभते राति । ततेत्यादे श्लोकेऽयय । तत-शतदुपण्याम्, तानत्-आदी प्रथमवादे। अस्य निरस्यत इत्यलान्ययः । शास्त्रारम्भे-शारीरकशालोपक्रमे । यस्य असूपय- दित्यनान्वयः । यत् सत्रम् । ननु कथं तस्य सूत्रस्य विचारविषयत्वम् । उच्यते, विचारो विषय:- अर्थो यस्य ताशत्वेनेति पहुव्रीहिः । अत्र ब्रह्मशब्दस्य = एनत्सूबघटकलशब्दस्य परोक्तवृत्तिः निरस्यते । निर्विशेपे लक्षणेत्यादितदुक्तनिरासः क्रियते ब्रह्मश देन अनघगुणनिधिपुरषोत्तमाभिधान- परमाप्यसकधर्थवैशद्यायेति ॥ अखण्डब्रह्मशानस्यैवावेतमते मोक्षहेतुत्वात् नस्येव जिज्ञासाफलत्वात् तद्विषयकजिज्ञासन सूत्रार्थ इति असण्डमेव ब्रह्मशब्दविरक्ष्यम् । शांकरभाष्ये तु "अस्ति तारत् बहा नित्यशुद्धयुद्धमुक्त- स्वभावं सर्वशं सर्वशक्तिममन्वितम् । ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते , हत्तेर्धातोरीनुगमात्" इति सखण्डस्यैव ब्रह्मशब्दवाच्य वमुक्तम् । अतोऽसण्डे लक्षणे. त्यद्वैतिन.। तत्र सखण्डस्य प्रकृत्यादिरूपये लक्षणाया अपनीयत्वेऽपि सर्वशसर्वशक्तीश्वररूपत्वे तत एव मोक्षसंभरात् लक्ष्यार्थग्रहणमयुक्तमित्याशंकां परिहर्तुमुसलाः केचित् ब्रह्मशब्दस्य कचिदपि शक्ति विनपाखण्डलक्षकतेत्युद्भावयन्ति स । तदपि फल्गु निरसितुं प्रथम तदनुरूपं विकल्पयन् आरभते निर्विशेषेति। प्रथमपक्षे पूर्वपक्षिणे स्थापयितुं प्रथम द्वितीयपक्षं निरस्थति, न चेदिति । असाधुत्यापत्ति, । पक्षस्येर शब्दस्याप्यसाधु-यं स्य दित्यर्थः । अन्यामप्युएलोक्ति निरस्यति साधु यस्पेति । नेदं मिथ्यात्वं व्यावहारिकसत्तासमशीलम् , असाधुत्वेष्ट्युस्ययोगात् । न प्रातिमासिकसत्यत्वरूपम् ; कचिदप्यसिद्धस्य शशशृंगादेरित प्रतिभासायोगात् । तुच्छयमेव मिथ्यात्वमित्युक्तावपि प्रतिभासायोग एव । अत: माधुत्यमेटन्यम् । न च साधुत्वं न वाचकत्य. रूपम्, कितु व्याकरणव्यंग्यजातिविशेषसंस्कारविशेषादिरूपमिति शम्यम् । तथा निर्वचनेऽपि वाचकत्वस्यापि तनियतस्य स्वीकार्यत्वात् । अन्यथा प्रातिपदिकन्यव्य पहियमाणत्वादेरभावप्रसंगात्। लिङ्गत्वे चेति । द्वारमित्यादेः पिधेहीत्यध्याहारे लिगीभूय पश्चात् योधकत्वमस्ति । निरर्थकावे तन्न स्यात् । न चेति । सांकेतिकत्वं न भवति, वैदिक येनानादित्वात् संकेयितुरुपत्यसंभवात् । अपभ्रंशत्वे च सादित्यान्न वैदिकत्वम् । अपभ्रंशपक्षे दोपान्तरमाह यस्येति । यस्य साधु.

·. प्रशष्यवृत्त्यनुपपत्तिवादः 1. ननु ब्रह्मशब्दस्यायं महिमा, यत् मुख्यार्थविरहेऽपि नित्य लक्षणया ब्रह्म बोधयतीति । तदिदं वक्ष्यायाः पौवदर्शनम् । मुख्यार्थसम्बन्धिन्यमुख्य वृनिर्हि लक्षणा ! तदभावेऽपि वृति भवानेव भाषेत । किंवं मुख्यार्थशून्याः सर्वे शब्दाः ततमर्थ लक्षयन्तीति स्वीकियेत महामीमांसकेन । को हि त्वदुक्तन्यायवित् कुनापि शक्तिक्लप्तिगौरवं मृज्येत् । मुख्यार्थशून्येन ब्रझ लक्ष्यमिति वदता तदपि मुखान्तरेण संवृतिमुखे निक्षिप्तम् । अवाच्यवादाश्च वाच्यादेन (१५ वादे) निरसियन्ते । अस्ति चेत्-किमन्यस्मिन् , विचारविषये का। निनिमित्तावे पुनरसाधुत्वापातात् । यदृच्छाशब्दोऽपि हि स्वरूपनिमित्तकः शास्त्री शिक्षितः । न चायं स: ; मानाभावात् निरुक्तिविरोधाच ! सनिमित्तत्वे च यः प्रकृत्यादिप्वस्य प्रयोगः, स ब्रह्मगुणलेशयोगादौपचारिक इत्यमाथि ; अनुवृत्तस्याऽऽकृतिरूपस्य निमित्तस्यासिद्धः । बृहत्त्वहणत्व. मानस्य बृहदादिशब्दवदतिप्रसङ्गित्वात् । अनेकशक्तिकल्पने गौरवात् । लोकोतरवृहत्वादिमात्रस्य तु भगवच्छन्दनयादुपचाग्द्वारस्वात् । अन्यथा गौणवृति ध्येत । “यत् साक्षादपरोक्षाबमइति विशेषणं चान्यनामुख्यता व्यनक्ति । तस्मिन्नेव ब्रमशब्दो मुख्यवृतो महामुने' इति च मयते । 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये', इत्यादिकमपि, 'त्रीणि तेजांसि न स्पृशेत्' इत्यादिवत् मुख्यामुख्यसमुच्चयाभिप्रायम् ।। शब्दस्य । वृत्तिविकल्पेनेति । मुख्या अमुरया वा; मुख्या कचिदस्ति न वेति विकल्पः । अमुख्यवृत्ति. रित्यानमुख्यपदं न लक्षणघटकम् । यद्वा हरेहरिरूपमित्यादी हरिरूपं सिंहरूपं हरेः संबन्ध्येवेति हरिपदे लक्षणापत्तिरिति तद्वारणायामुख्येति । गौणवृत्तिधारणाय मुख्यार्थसंवन्धिनीति । न तत्र संवन्धः, कि तु समानगुणत्वादि । संघृतीति। संवृतिरविद्यास्थाने बौद्धस्वीकृता । अप्रामाणिकं ब्रह्म संवृतिकल्पितमिति शून्ययादिपक्ष एव स्यादिति भावः । अपाच्ययादा:- 'यतो वाचो निवर्तन्ते, यद्वाचाऽनभ्युदितम्'इत्यादिश्रुतिमूलकाःवाच्यत्योक्तयो वादिकता वाच्यवादेन, परे ब्रहाणि शब्द्यते', 'वचसा वाच्यमुत्तमम्' इत्यादिना, अपरिच्छेद्यत्वाद्यर्थान्तरपरतया । मुख्यवृत्तिरस्ति न वेति विकल्प उत्तर: पक्षोनिरस्त. अथ प्रथमे पक्षे आह अस्तिचेदिति । अन्यस्मिन् - विचारविषयत्वेन त्वदभिमत. ब्राँतरस्मिन्। निनिमित्तत्वे प्रवृत्ति नमित्तस्य शक्यतावच्छेदकस्याभावे) यदृच्छाशब्दः-डित्थडपि- स्थादिनामधेय पिनादिक्लसम् । स्वरूपनिमित्तकेति डित्थशब्दादिस्वरूपनिमित्तकेत्यर्थः। मानाभावा- दिति ब्रह्मशब्दस्यानादेः किञ्चित् प्रति संशात्वे सांकेतिकत्वाभावात् न यदृच्छात्यम् । न चेश्वरसंकेत इत्युक्तौ न दोष इति वाच्यम् ; शम्दान्तरवलक्षण्येनैतन्मात्रे ईश्वरसंकेते मानं नास्तीति। ननु, "प्रत्य. स्तमितमेदं यत् सत्तामानमगोचरम्। वचसामात्मसंवेद्य तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्" इति कचित् ब्रह्मसंज्ञे त्युक्त्या तदेव मानमिति चेत्-अनोक्तं विचारविषयादन्यदिति त्वदभिमनम् अत इह तत्पदनोऽसंगतः। निषेचनशास्त्रादपि स्वरूपनिमित्तकत्वं यदृच्छाशब्दत्वं निनिमित्तकत्यञ्चायुक्तमित्याह निरुक्तीति । अभापीति । न चारसद्भाप्योक्तं न तदिष्टमिति वाच्यम् । तदभिमतयुक्तिपरिशीलने तस्वीकारस्या. वर्जनीयत्वात् । तदेवाह अनुवृत्तेति । प्रकृति-शरीरादिषु बहुषु प्रयोगे कुन मुख्यवृत्तिः । अनुगत. मनतिप्रसक्तं दुर्घचमिति । उपचारद्वारस्यादिति । सर्गतिशायि-लोकोत्तरवृहत्वस्य विचारविषया. दन्यवायोगात् न्यूनवृहत्वस्य चेकरूपत्याभागदननुगतत्वात् तदाश्रये सर्वत्राप्रयोगाश लाक्षणिक- तैवेति भावः । द्वे ब्रह्मणी । वेदादिशब्दरूपं तदर्थरूपश्च ब्रह्म । वीणि तेजांसि । गामग्नि ब्राह्मणश्च. घेति पूर्वपादः। - ·. तुत्यनुपपति । ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपत्तिवादः 1. 5 न द्वितीय ; शुद्धोपहितविकल्यासहस्यात् न हि निर्विशेषतयाऽभिमते शुद्धे, 'बृहति बुट्टयति' इति शुरयुक्तनिमित्तमस्ति ।। अधिष्ठानत्वेन सर्वविवर्तमूलतया च तत् स्यादिति चेन्न , तन्त्र तदु- भयानभ्युपगमात् । अन्यथा मुक्तावपि तद्योगात् मुक्तरेस मुक्त ॥ उपलक्षणार्थ निर्वचनमिति चेन्न; विशेषणार्थत्वे बाधाभावात् । तस्मादुच्यते परं ब्रह्म' इति प्रतिनिमित्तथैव बृहत्त्वादिश्रुतेः । 'वृहत्त्वात् बृहणत्वाच ब्रह्मत्यभिधीयते' इति स्मृतेश्च । 'गोस्वामिसम्बन्धागौ । इतिवत् ।। अस्तु व्यावहारिक सद्वैशिष्टयम् ।। कथं तर्हि शुद्धे वृति ॥ तदपि तद्वारा गम्यत इति चेत् ; तर्हि तन्न मुख्यम् । उपहित मुख्यमिति पक्षस्तु श्रुतिसिद्ध खाभाविकप्ताश्याद्युपहितत्वविवक्षायों स्वमतविरोधादपास्तः। खामियाज्ञानादिदोषोपहितत्वं त्वनाक्षमलैङ्गमश्रौतमसातमसीन चेति स्थापयिष्यते (१९ वादे)। तन च शुद्धे परे ब्रह्मणि निर्दोषभध्यगुणविशिष्टविषयभगवच्छब्दमुख्यवृत्तिनिरुक्तिविरोध ; 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्र परम भवान्' 'पवित्रं परमम्' इत्यादिसमभिन्याहारवघट्य च । निर्विशेष. लक्षणाया तु स्तुतिन कचिदपि सम्भवति , गुण्यवच्छिन्नगुणाभिधानरूपत्वात् तस्या इति । पूर्वापरादि- विसवादाच न कुत्रापि निर्गुणसिद्धिः । अपिच अविधानिवृत्त्यर्थमिह ज्ञातव्यमुपहितं निरुपाधिक वा, आये तत्त्वावेदकतटस्थस्वरूप- लक्षणादिभिरपि तद्ग्रहात् अविशिष्टब्राणि वृत्यसिद्धयाऽसदिष्टसिद्धिः स्यात् । स्याचातत्त्वज्ञानादेव मोक्षसिद्धिः, तस्य मिथ्यात्वेनैव युष्माभिरहीकारात् ॥ द्वितीये तु अतव्युत्पन्नेन तदुक्त्ययोग एव । तल्लक्षिन तजिज्ञास्यते लक्ष्यते शोध्यते चेति चेत् , तन एव निर्विशेषलक्षकबाशब्दात् ज्ञातस्वलक्षितस्व. शोधितत्वसिद्धया जिज्ञासाधनपेक्षा स्यात् । न च जिज्ञासादौ विधि, ; मदृष्टार्थ वाभावात् ; येन पिष्टपेषण सहेम(महि ।। निरुपाधिके ब्रह्मशब्दवृतिमविदुष प्रतियोधनेन सर्व सार्थमिति चेत् , किं मुख्यान , ममुख्या वा ! पूर्वत्र प्रस्तुत.याघात , सर्वस्योपहितमुख्यवृतिविषयबोधनोपक्षीणत्वात् । अनुपहिते हि लक्षणामेव वदसि, द्वितीयः-विवारविषये इति पक्षः । अधिष्ठानत्येन सर्पभ्रमविशेष्यत्वेन । इदमेव बृहत्वमित्याशयः । विवर्तमूलत्वेन-कार्यसामान्यकारणत्वेन । कार्याणां स्थूलत्यात् स्थील्यापाद. कत्वमेव बृहस्वमिति । अनभ्युपगमादिति । अन्यथा निर्विशेषत्वभंगादिति भावः। बाधाभावाविति। निर्विशेपे शब्दमुख्यत्वमित्यान मानाभावात् विशिपमुख्यत्वं प्रतीतं न याध्यमित्यर्थः । शुद्धोपहितविकल्पे द्वितीयपक्षं दूषयति उपहितेति । अखिलहेयमत्यनीकत्वकल्याणगुणा- करत्वोपहिते मुरयत्वस्य स्वेटत्वात् तदनिराकृत्य तन्मतविरोधरूपदोप उक्तः। निरुकीति। 'शुद्धे महा- विभूत्यारये परे ब्रह्मणि शभ्यते। मैनेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे॥' इति निरुतीत्यर्थः। उपहिते मुरयवृत्तिरिति पक्षे निर्विशेषविचारासिद्धि वक्तुं विकल्पयति अपिचेति । तटस्थलक्षणं जगत्कारण- स्वम् स्वरूपलक्षणं सत्यत्वादि । द्वितीये- अनुपहितस्य जिज्ञास्यस्यपक्षे । तल्लक्षितं ब्रह्मशब्देन लक्षणया योधितम् । जिज्ञास्यते प्रथमसूत्रेण । द्वितीयेन लक्ष्यते-लक्षणरत्त्येनोच्यते । शोध्यते- उपरि विचार्यते। एवम् प्रथमसूत एव ब्रह्मपदस्थलक्षणया शुद्धपरत्वेनारतादेव । - i - ·6 . - शतदूपण्या अभिधानामीकारे वा किं सावश्यादिविशिष्टपरबमाभिधानप्रद्वेषेण : उत्तरत्र 'मधीही इत्यादिवघटयम् , ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थमधीहीयुक्ते रक्ष्यार्थलक्षणोपदेशस्यासगते । लक्ष्यार्थमधीहीति तु निस्त्थानम् , कारणाभावात् । मुख्यार्थबाधादिनिश्चयपूर्वकत्वादमुख्यतिविज्ञप्ते तन्निश्चयस्य चात्र तत प्रागसिद्धे । तसिद्धौ वा निर्विशेषावगमे, किं प्रश्नेन, प्रत्युक्या वा ॥ मुख्यार्थयाधो निश्चित , रक्ष्यार्थविशेषश्च न विदित । अस्मिन्नवसरे प्रश्नावस्तु ।। मा मृत् । किं प्रत्यक्षेण बाघ । किं वाऽनुमानेन ? अथ तण ? अथवा तादृशेनाऽऽगमेन । नाय , अतीन्दिये प्रत्यक्षबाधायोगात् ॥ न द्वितीयतृतीयौ, अनुमानम्य तर्कमात्रस्य च नित्यागमै स्पर्धितुमशक्ते ॥ न चतुर्थ , न वृहति न धृहयतीति च वाक्यान्तराभावात् ॥ निर्गुणादिवाक्प्रेस्तसिद्धिरिति चेत्-तथाऽपि निर्मूल प्रभ , तेरेव बुभुत्सितपोषात् । न च तैरपि तसिद्धिर्याय्या, अविरद्धविषयसिद्ध्या तेपामप्या -यपर्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् (५२. वादे)। आपातविदितार्थश्रुतिविप्रतिपत्त्या सन्दिहान कीदृग्भूत ब्रह्मशब्दविवक्षितमिति पृच्छनीति चेत् , नवम् , त्टस्थस्वरूपलक्षणाभ्यामपि कारणत्वलक्षण्यविषयाभ्या सन्देहस्यैव स्थापनप्रसङ्गात् । न च निर्विशेष सविशेष वेति विमृशनो जगत्कारणत्वोक्त्या निर्विशेषत्वनिश्चय सिध्येत् । अपितु सर्व. कारण वाक्षिप्त सर्वज्ञसर्वविदादिशब्दकण्ठोक्त च सर्वज्ञत्वादिक वृहत्वमेव निर्धा येत । नवविदितमुख्यलक्षविभाग शिष्यो मुमुक्षुमिर्जिज्ञास्य ब्रह्मेति सामान्यत उपश्रुत्य तल्लक्षण पृच्छति। आचार्यस्तु कृत्स्नयित् ब्रह्मशब्दरक्ष्यनिर्विशेषपस्तुलक्षणमुपदिशतु ॥ तदपि न, मुमुक्षुभिर्जिज्ञास्य अभिधानेति। स्वरूपमानाभिधान न प्रवृत्तिनिमित्त विनावाचक नामावस्य मागेगोक्ते । स्वरूपमित्य स्यातिप्रसक्तनया ब्रह्मरूपविशेषासिद्धश्च । अतो निर्विशेषत्वविशिष्ट वाच्यमिति वक्तव्यम्। एव सति यथाश्रुति साश्यादिविशेषविशिष्ट एवार्थोऽस्तु इति भाव । एतेन 'प्रत्यस्तमितभेद यत्' इति प्रागुक्त विष्णुपुराणपचनात् शुद्ध एव शक्तिरिति शंकापि निरस्ता। तत्र प्रत्यस्तमितमेदन सत्तामात्रय वागगोचरत्व-ज्ञानत्व-स्वयप्रकाशत्वरूपधर्माणामुक्ततया तावता निमित्तत्वस्यावश्यकत्वाभावेऽपि स्वरूपमानपरत्वेऽतिमसगवारणाय यावदपेक्षित तारतो निमित्तत्तस्यावर्जनीयवात् । ननु अनेन वचनेन निर्विशेषवस्तुन प्रामाणिकत्वे सति सर्वशत्वादि विहाय तादृशगुणरहिता मनि केनचित् रूपेण ब्रह्मपदशक्तिरस्तु इति चेन्न , सर्वशस्वादिरहितपस्तुनोऽस्मादप्रतीते । प्रत्यस्तमितभेदपदेन सजातीयविजातीयस्वगतमेदराहित्योक्तधा सपभिाव तद्विषयकज्ञानरूपगुणाभावश्चोक्त एवेति चेत्- किञ्चिदपेक्षयाऽपि स्वस्मिन् मेदो नास्तीत्युक्तथा सर्ववस्त्यभेदाहत्यमेवास्य सिध्येत् , न वस्त्वप लाप । आत्मसवेद्यमिति स्वयप्रकाशत्वोक्तया ज्ञानान्तरनिरपेक्षव्ययहागनुगुण्य सिध्यनि । अत एव व्यवहारविषयत्वात् वचसामगोचरत्वमित्यनार्थसकोच सिद्ध । व्यवहारादिसलाच न विजातीय- वस्तुनिराकरणसभर । गृहति हयति तस्मादुच्यते पर ब्रह्मेति निर्वचनान्तरानुसारेणैव चादर्थोऽ- वसेय । अत एव तन पर ब्रह्मति परब्रह्मणस्तथानिर्वचनात् अपरब्रह्मविषयमेतद्वचनमित्यरगम्यते । श्रीभाष्ये च प्रकरणानुसारात् शुद्धजीवात्मपरतया सर्पस्याप्यनपलापेनेद प्यारयातमित्यलमन ॥

·7 ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपत्तिवादः । निर्विशेषमित्यस्यैव निर्मूलत्वात् , प्रत्युत 'तमेवं विद्वान्' इत्यादिभिविभूतिगुणविग्रहव्यापारविशिष्टमहापुरुष. वेदनस्यैयामृतत्वपाप्त्युपायत्वश्रवणात् ; अवाघाच्च । अतो यथाश्रुन एव यमशब्दार्थ. । निर्वक्ति च यास्का, 'ब्रह्म परिबृद्धं सर्वत' इति । इदं सर्वमभिप्रेत्यामाप्यत, ब्राशब्देन च स्वमावतो निरस्तनिखिलदोपोऽनवाधिकातिशयासरव्येय- कल्याणगुणगणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयते इति । अभिधीयते-- मुख्यया वृत्या बोध्यते अनेवनामकम् भनेवविधं च किमपि ब्रह्मेति वदता सर्वेषामप्यत्र निरासो भाव्य । विशेषणहयेन च ब्रह्मपुरुषोत्तमशब्दयोः निरुक्तिरपि व्यज्यते ॥ ।। इति शतदूपण्यां ब्रह्मशब्दवृत्त्यनुपपतिवादः प्रथम. ॥ १ ॥ ॥ अथ जिज्ञामानुपपत्तिवादो द्वितीयः ॥ २ ॥ अथ स्वात्मैकमास(स्य?)स्य निर्विशेषस्य दुप्यतः । विशुद्धस्यापि जिज्ञासा परेप्टा प्रतिविध्यते।। यदाहु.~-ब्रमशब्दनिर्दिष्टं विचार्यम् , अनुदितानस्तमिवस्वरूपैकपकाशम् अशेषविशेषशून्यम् अनायविद्यान्धकारित नित्यशुद्ध चेति । तत्र विचित्रो व्याघातः । यद्धि न वितिकर्म, कथं तन जिज्ञासा 2 (1) सामान्यतो विदिते विशेषतश्च वेदितव्ये तत्मवृत्तः । अन्यथा हेतुप्रयोजनविरहे तदयोगात् । न च ब्रमणि तथाविधवेदनद्वयविषयत्वं परिष्यते । (2) जिज्ञासापूर्वक परीक्षणमत्र पक्रयते । तच्च तन्त्र प्रमाणोपक्षेपेण । प्रमाणं च निर्विषयं न निरूप्यम् । सविषयत्वे तु तद्विषयत्वात् दृश्यत्वमिथ्यात्वादिस्योक्तानिष्टापतिः ॥ स्वरूपप्रकाश एव हेतु फलं च जिज्ञासाया इति चेन; तस्यास्तदुभयसामानाधिकरण्यनियमदृष्टः । खरूपप्रकाशस्य च तदेकावारता. भावात् । अनादे: प्रकाशम्य च निरपेक्षहेतुत्वे, जिज्ञासानादिस्वपसक्तेः । सापेक्षवे. यथादर्शन परिवृढ सर्वत इति । "प्रभौ परिवृढः" इति निपातनात् प्रभु-वमर्थः, तच्च प्रकर्षण भवनम् । प्रकर्षश्च सर्वापेक्षया गुणैः स्वरूपेण च ॥ (1) ***** ब्रह्मशब्देन चेत्यादिभाष्यपंक्त्यर्थवैशधायाद्वैत्यभिमतस्य ब्रह्मशब्दार्थत्वासंभव उपपादितः। 'स एय जिज्ञास्यः' इति भाष्यवैशद्यायाद्वैते ब्रह्मणः जिज्ञास्यत्वासंभवमुपपादयति अथेत्यादिना । खात्मैकमास्य = स्वमानभास्यस्य स्वयंप्रकाशस्य । दुष्यत:- अविद्योपहितस्या अपिशब्दः समुशये। स्वमानभास्यं निर्विशेष ब्रहत्यभ्युपगम्य तस्य अविद्योपहितरूपस्य जिज्ञासा, शुद्ध रूपस्य चेत्युकं परैः। तत् प्रतिपिध्यते । स्वयम्प्रकाशे निर्विशेपे अज्ञातांशाभावेन जिज्ञासाया असंभवात् । समानभास्य- मिति ज्ञानान्तराविषयत्वकथनाश । अविद्योपहितविषयकक्षानस्य मोक्षाहेतुत्यावेत्यर्थः । ब्रह्मशब्द- निर्दिधमिति । अन्धकारितं शुद्धञ्चति द्विविधं ब्रह्मरान्दनिर्दिष्टमित्यन्ययः । हेतुप्रयोजनविरहे इति । सामान्यतो वेदनं जिज्ञासाहेतुः, विशेषतो वेदनं फलम्। तयोग्संभये। तदुभयेति । हेतुफलभूनवेदनद्वयेत्यर्थः ।

·8 . शतदूषण्या खविषयवेदनापेक्षणात् । प्रागसिद्धस्य तुच्छत्वकार्यत्वयोरन्यतरप्रसङ्गात् । प्राविसद्धस्य फलवायोगात् । फलत्वे चानादित्वमशात् ॥ उपहितरूपेण वेदनद्वयविषयत्वा जिज्ञासा स्यादिति चेन , हेतोरुपहित विषयत्वाभ्युपगमेऽपि फलस्य तथात्वे भ्रान्तित्वापातात् । प्रान्तेश्वासपाद्यत्वान्न तदर्थे प्रेक्षावता प्रारम्भ ॥ भ्रान्तिमेव प्रमिति मन्यमान सा सपायेति चेन्न , परीक्षकेभ्योऽपि प्राथमिकमानिमारव यवसायिनामेव प्रागल्भ्यासनात् । स्वरूपव्यतिरिक्त कास्न मिथ्येति भयोजकशिक्षणविरोधाच ॥ नित्यमतेऽपि समाधिवत् स्वमात्रसाक्षित्व वैशद्यमात्र वा साध्यमिति चेन्न , तयोरपि तरखरूपत्वे सिद्धत्वात् । धर्मत्वे सत्यत्व मिथ्यात्वविकल्पक्षोभात् । अतिरिकाकारप्रकाश एव चेत् वेशद्यम् , तस्मिन्नध्याकारे स एव विकल्प । नित्यवसाक्षिणि निरशे निर्विशेषे च क इदानी प्रकाश्य आकार । कथ च जिज्ञासा । इद किमिति वा कथमिति वा सो स्यात् । सर्वत्र यथायथ विदिताविदिता कारभेदो दुस्त्यज , कृत्स्नावगत्यनवगत्योर्नेटफल्यनिर्हेतुकत्वाभ्या तदयोगात् ॥ किं कथमित्यत्र का गतिरिति चेत् , न, तत्रापि सामान्यन प्रतीतसमुदायावर्गतविशेषनिर्धारणार्थत्वात् किमादे । एतेषु किं कथमित्येव हि तत्राकाङ्क्षा ॥ य पुनर्माताज्ञाताशविकरुपेन जिज्ञासाखरूपमेव खण्डयेत्--स ब्रह्मजिज्ञासामपि जिघासतीति क प्रकृतोपयोग । इष्टा च सा यथालोकमिहापि, अन्यथाऽनारम्भेण शास्त्रोच्छिते ॥ अस्त्विहापि सामान्यत खरूपज्ञप्ति , अध्यासविरोधिरूपेण विशेषतश्च जिज्ञासा ॥ मैवम् , निर्विशेषे सामान्यासिद्धे । निस्सामान्ये च विशेषायोगात् ॥ करनया तदुपपतिरिति चेन्न, सामान्यरूपस्य कल्पितत्वे वरुपोच्छिते विशेषासम्भवाञ्च । न किंचिद्भूतो विशेषत (द्भुते विशेष )कश्चित् स्यात् , न खलु खरशृङ्गे कुण्ठत्वादि । न च, 'मस्ति ब्रह्मेति चेत् वेद स-तमेन ततो विदु' इति श्रावयन्ती अनि ब्रह्मणस्सामान्यधीवाघ सहेता अत एव कल्पितास्तिस्वरूपसामान्याकारभ्रमात् विशेषबुभु सेति पत्युक्तम् , प्राथमिकेति । जगन्मिथ्यात्वज्ञानवन्त ब्रह्मनिर्विशेषावनिर्धारका परीक्षका तेषा प्राक् स्थिता भ्रान्ति प्राथमिकभ्रान्ति जगत् सत्यमित्याकारिका । तस्या प्रमात्यव्ययसायिन सर्वे परीक्षकव्यतिरिक्ता । तेपामेव प्रागल्भ्यम् । परीक्षा उपहितविषयक ज्ञान भ्रान्तिरूप प्रमेति मन्यन्ते चेत्-मोक्षफलाप्राप्त्या ससरेयुरेर । केश पयाधिक इति । नित्यभूतेऽ पीति । प्राक्सिद्धेऽपि स्वरूपप्रकाशे इत्यर्थ । स एव विकल्प । स प्रकाशोऽपि सरूप वा अन्यो चेति विकल्प । स्नेति । कृत्स्नस्य प्रागेवावगतत्वे जिज्ञासाया फलमपि नास्ति हेतुरपि नास्ति । सर्पस्यानवगत वे सामान्यज्ञानरूपहेतुर्नास्ति । सामान्यज्ञानाभावेऽपि जिज्ञासा भरतीति शस्ते किमिति । तदस्तीत्याह तत्रापीति। खण्डयेदिति। ज्ञानेच्छारूपजिज्ञासा शानविषयिणी । शान च एतद्विषयकज्ञानमिति विपयेण सहर विषयीभवति । विपयशाने पूर्व जाते कथ नद्विपये इच्छा। विपयशानाभावे च कथमिच्छायास्त द्विपयर यम् । अत कुत्रापि जिज्ञासा न सूम्पादेति खण्डितम् । अत्र समाधत्ते स इति । त्वयैव नियमाण जिज्ञासाखण्डन मयेदानी क्रियमाणस्य त्वदीयजिज्ञासाखण्डनस्य प्रयुत्तरत्येन रियमाण वदमि मतप्रह्मजिज्ञासाखण्डकमपि भवतीति जात्युत्तरमिति भाव । तदीयस्य खण्डनप्रकारस्य लोका समतत्वमाह इष्टा चेति । भवतु तावदिदम् । सपनर क्य जिज्ञासेति मनस्य कि समाधानमिति क । एवञ्च ·9 - . जिशासानुपपत्तियादः 2. मपसिद्धान्ताच । विशेषस्य तु कल्पितत्वे तजिज्ञासावैफल्यम् । न हि ब्रह्मणि असदपूर्याकारकपनार्थ पूर्वकल्पितमिथ्याकारमतीत्यर्थ वा शारीरकमित्यवेदवायः कश्चिदपि क्षमते । कल्पिताकारमिथ्यात्व बोधनार्थमिति तु स्यात् । न तर्हि ब्रह्म जिज्ञास्यम् ; अपि तु अयमाकारः सत्यो मिथ्या वेति ॥ ततः किमिति चेत् , श्रुतिसूत्रस्वरसार्थभनस्तावत् ! "ब्रह्मास्मक्यं शास्त्रवेद्यम्" इति स्वमतव्याहतिश्च ॥ कल्पितमेदमिथ्यावधीरेव तद्वीरिति चेत्, न ; माध्यमिकमतेऽपि तद्भावेन स्वदिवियला तद्विषाद- विलयापातात्। यच मन्यसे--कल्पिताकारमिथ्यात्वबुद्धयाऽपि ब्रह्मणः तच्छ्न्यस्त्वमवसेयमिति तजिज्ञा- साधुपपत्तिरिति-तदपि यदि सामान्यबुद्धिकोडीकृतम् , तदा न जिज्ञास्यम् ; बहि:यस्य तु सत्यत्वे सद्वितीयता । मिथ्यात्वे प्रतियोगिसाहित्यसत्यता; साहित्यराहित्ययोत्सहजसङ्घर्षात् । परस्परविरोधेच प्रकारान्तरस्थित्ययोगात् । यदि राहित्यमपि कल्पितम् , कथं तदा (कदा है) कल्पिताकारराहित्यनितिः । यत्किञ्चिनिवृत्तिमात्र तु पागपि सुलभमिति कृतं तदर्थविचारल्यसनेन । अतः स्वीकुरु वा सतः सत्याकारद्वयवैशिष्टयम् , परिहर वा तजिज्ञासामिति । किंच यदि अशुद्धं ब्रह्म जिज्ञासोवेदितव्यम् , तर्हि दुरयज नैफल्यम् । तथापकाशस्य संसार- गेषजवानभ्युपगमात् । अन्यथा प्रागेव मुक्तिसिद्धौ किमर्था जिज्ञासा ! कथं च अशुद्धतत्वोपदेशिनः शास्त्रम्य तत्त्वावेदकत्वम् । कथंतरामतत्त्वज्ञानेन प्रान्तिविलय. ! ।। ननु भूरन्ध्रप्रमेण दाम-दवाकरमम. निवृत्तिवत् स्यात् ।। न स्यात्-- तद्वदेव प्रान्त्यन्तरस्थितावात्यन्तिकरवासिद्धः । तद्विलापकतत्त्वज्ञानादेः उक्तकामेणानासंभवात् । अहेतुकविनाशादेश्च निरसिध्यमाणत्वात् (५५ वादे)। शुद्ध तर्हि ॥ जिज्ञास्यमपि न ते (तत् ।) स्यात् ; ज्ञप्त्या तरखरूपस्पर्शानभ्युपगमात्॥ शाखाचन्द्र- न्यायेन स्वरूपस्पर्श इवेति मतमिति चेत् , कथ तदधीनोधविषयतामन्तरेण दृष्टान्तदान्तिकयोस्तदुए. लक्ष्यस्वम् ! तद्विषयत्वे च कथं तत्पयुक्तदोषातिक्रमः सोऽपि बोध: खवेद्यताया श्रान्तिः, असत्यधेत्यदोष इति चेत् , विलीनं तत्त्वावेदकवाक्यः । वेद्यमिथ्यात्वमन्तरेण मान्नित्वायोगात् । उपलक्षण- वलम्बननेष्फल्याच। शुद्धिश्चास्य नित्या, अनित्या वा! माये, किमर्था जिज्ञासा ; अन्ततस्तस्यास्तादर्यात् ।। शुद्धता. ध्यवसाया सा स्यात् । न तु शुद्धयर्थमिति चेत्न ; तदध्यवसायेनापि तसिद्धन भवितव्यम् , चेत्-अन्न वक्तव्यं परिमलखण्डनावसरे परमार्थभूषणे विशदं द्रष्टव्यम् । विशेषत:- विशेषधर्मवत्त्वरूपेणेति स्यात्। 'किञ्चिद्भते विशेषः' इत्यस्मद्गुर्षभिमतः पाठः। तद्धी:-ब्रह्मात्मैक्यधीः। तद्भाधेनेति। ब्रह्मात्ममेदो मिथ्येति धीर्माध्यमिकस्यापि।तन धर्मिण एवाभावात् मेदाभावस्तदिष्टः । धर्मितदैक्योभयसाचात् मेदमिथ्यात्वं यदिष्टम् । ऐक्सपधर्मा. पलापे चोभयोरविशेषः । मेदसत्यत्वं वेति । तदपि- शून्यत्यमपि । परस्परेति । "परस्परविरोधे हिन प्रकारान्तरस्थितिः" इति न्यायकुसुमाञ्जलिः । शुद्धं तीति प्रश्नः; जिज्ञास्यमपीत्यादि समाधिः । शुद्धं तर्हि जिशासोवेदितव्यमस्तु इति सानुपंगवाक्येन अशुद्धपक्षत्यागेन शंकर । तत्स्वरूपेति । शुद्धस्वरूपेत्यर्थः । ज्ञानविषयत्याप्रसक्ती जिज्ञास्यवं कथमिति भावः। " ·. .. 10 शतदूपण्यां अन्यथा नैष्करयात् । आरोपिताशुद्धिनिरसनात् साफल्यमिति चेन्न ; भारोपसमवे नित्यशुद्धययोगात् ।। उपरक्तेऽपि स्फटिके शुनत्यवत् तरसम्भव इति चेन्न; भावानमिज्ञानात् । न हि वयमारोप्यदोपत्वेनाशुद्धि प्रसञ्जयामः, ब्रमण्येव कुदृष्टिकल्पितविविघदोषदृष्टरभ्युपगमात् ; किंतु प्रमाद्याधारतया । न तथा स्फटिक; स्वयं स्वात्मनि रागमध्यस्यति । न च तस्कर्तृकोऽन्यकर्तृको वा रक्तताध्यासस्तच्छेतिमाख्य शुद्धिविरोधी । इह तु वदोपेण ब्रह्मणि स्वयमेव वंभ्रम्यमाणे कथं प्रान्त्यादिपत्यनीकतामयी शुद्धिः । ॥ नित्या भ्रान्तिरपि स्फटिकरागादिवत् तत्त्वतो नास्तीति निस्तार इति चेत् , स्थित तर्हि विचारनेफल्यम् ॥ असत्येव प्रान्ति: सतीव मातीति तन्निवर्तन फलमिति चेत् न, तरसत्त्वभ्रमसत्यत्वमिथ्यात्वविकल्पे सद्वितीय. स्वानवस्थयोरन्यतरापातात् ।। स्वरूपेण ब्रह्म न भ्राम्यति, किन्तु जीवेश्वररूपाभ्यामिति चेत् , हन्त ! एकां व्याहति परिहर्तुमनेकामुपादरसे, कथमम्रान्तस्य तस्य तद्भावः ! कथं सर्वज्ञोऽपि भ्राम्यतीति विवक्षाऽ प्युतिष्ठेत् ! कथं चक आत्मा युगपत् सर्वज्ञमज चाऽऽत्मानमनुसंदधीत ? अपञ्चयिप्यते (३६वादे) चैतत् । उत्तरत्र तु नित्यशुद्धत्वश्रुत्यादिविरोधः। किंचोमयावधिमतया तदनित्यत्वम् , उत्तरैकावधिमत्तया वा, पूर्वकावधिमत्तया वा ? नायः, त्रिवर्गापवर्गयो रैकराश्यप्रसङ्गात् ; वैराग्योपदेशादिवैयर्थात् ; 'अपुनरा- वृतिश्रुत्यादिविरोधाच्च !! अत एव ने द्वितीय.-बन्धमोक्षयोयुक्रमताप्रसन्नात् , शुद्धरसाध्यत्वेन विचारादिनप्फल्याच ॥ तृतीयस्तु न शुद्धनित्यस्वरूपैक्ये स्यात् ; निरवधित्वसावधित्वयोनित्यवैरात् । मतिरेके च स एव सत्यासत्यविकल्यावतार इति । यद्यप्यमन्मते नित्यशुद्ध ईश्वरः, साध्यशुद्धिः क्षेत्रज्ञश्च जिज्ञास्येते ; तथाऽपि न प्रति- बन्दी, ईश्वरशुद्धरसाध्यत्वात् ; जीवशुद्धस्साध्याया भपि स्वरूपान्यत्वात् सत्यत्वाच । उदारगुणसागरः परमपुरुषः खाराधनात्मकशास्त्रार्थसंप्रीतस्त्रिवर्गमपवर्ग च प्रयच्छतीति हि प्राची मर्यादा। स यदि खयमेव प्राम्येत् , खाश्रितनागौपयिकगुणहीनो वा; न तर्हि जिज्ञास्यः, "स्वरक्षणेऽप्यशक्तस्य" इति न्यायात् ॥ कल्पितसार्वश्यादियोगात् , तदभावेऽपि तीर्थादिवद्वा तस्य भजन स्यादिति चेन्न, कल्पितस्य आरोप्यदोषत्वेनेति बहुवीहिः। दोषप्रकारकारोपविशेष्यत्वेनेत्यर्थः। कुदृष्टीति । निर्गुणत्व नित्य- सिद्धाकाररहितत्व विशुद्धावताररहितत्वाधारोपाः, 'अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाश्रितम्' इत्यादी विवक्षिताश्च ग्राह्याः। तत्र्तृक इति। स्फटिककतकत्यमध्यासस्य कथमिति चेत्-संभव. स्थलामिप्रायमेतत् । यथा दवेतो नरः तेनैवान्येन च रक्त इति भ्रान्त्या यदा गृह्यते, तदा तदीय. वास्ताश्वेतत्वस्य न तत्तदारोपो बाधक इति । सद्वित्तीयवानवस्थयोरिति । सत्यत्वे सद्वितीयत्वम् । भ्रान्तमिथ्यात्वे विवारनेफल्यं प्रागुक्तम् । अत्रापि नदेव वक्तव्यम् । अथापि नैष्फल्योक्तौ पुनः पूर्धपक्षी मिथ्याभूताऽपि भ्रान्तिरस्तीति तन्निवर्तनरूपं फलं वदेत् । तदा अस्तीति भानमिदं सत्यं मिथ्या चेति पुनरनुयोगः कार्यः इति नैफल्योफ्त्यनवस्थैव भवतीति शापनायानवस्थेत्युक्तिः। सर्वोऽपि भ्राम्यतीति । इयं भ्रान्तिरिति झानाभावे कथं सर्वशता । तत्सत्वे कथं भ्रान्तिरिति भावः । उत्तरत्र-शुद्धिरनित्येति पक्षे । उभयावधिमत्तयेति । कार्य सर्व प्रायः पूर्वापररूपावधि- द्वयचिशिष्टम् । प्रागभावप्रध्वंसोभयवदिति यायत् । उत्तरावधिसः । व्युत्क्रमतेति । अनादि-धः, अनन्तो मोक्ष इति स्थितिः। इदानीं मोक्षः सान्तः। तदनन्तरंसंसारात् वन्धश्च सादिरिति स्यादिति ।

·, ऐकशास्त्र्यसमर्थनवादः 3. 11 सावश्यादेर्जिनादिबपि सिद्धेः तदुपसतिप्रसन्नात् ॥ सस्तेषु न त कलाप्तिरिति चेन, अविशेषात् ॥ महाजनपरिग्रहाद्विशेष इति चेन्न, सर्वेषा सर्वतस्समूढत्वमिच्छता क्वचिदपि प्रामाणिकत्वादिलक्षण. महत्त्वस्यासिद्धे ; प्राचुर्यस्य विगानात् , अश्योजकत्वाच्च । यत्तु तीर्थादिवदिलितत् तदा सह्येन, यदि तत्सेवयेव तदुपसत्त्या साद्योऽन्यः । न हि क्रियातच्छन्त्यपूर्वाण्येव फ्लन्तीति नैगम पन्थाः । उक्तन्यायेन जैनगन्धिवेदान्तिमतेऽपि जिज्ञासानुपपतिद्रष्ट या । तदेतदखिलमन्तर्नियाय ब्रह्मशब्दाभिधेयमुभयलिङ्गं सर्वेश्वरं प्रस्तुत्य तस्यैवाऽऽरम्भमूत्रे विवक्षितस्वमाह-- तापत्रयातुरमृतत्त्वाय स एव जिज्ञास्य इति ॥ ॥ इति शतदूपण्यां जिज्ञासानुपपत्तिवादो द्वितीयः॥२॥ - - ॥ अथ ऐकशास्त्र्यसमर्थनवादः तृतीयः ॥ ३ ॥ त्रय्यन्ताः कर्ममागेन सौहार्दै समधिश्रिताः ! मुक्ति यद्भजनादाहुस्तमनन्तमुपामहे ।। स्थितं तावत् अध्ययनविधिना अध्यापनविधिना वा प्रयुक्तमध्ययन सागसशिरस्ककृत्लखाध्यायः विषयमिति । रागतो विधितो वा प्रयुक्तस्तदर्थविचारोऽपि कृत्लगोचर. , तयोस्संकोचकाभावात् । ननु विधिप्रयुक्तौ मा भूत् सक्कोच , रामप्रयुकौ तु स्यात् , यावद्रागं प्रवृत्त्युपश्ते । मेवम् । विकल्पासहत्वात् । किं ब्रह्मणि विचारसङ्कोच, किं वा कर्मणि : नाद्य , पुरुषस्य चतुर्वपि पुरुषार्थयु रागसम्भवात् । क्रमेण भोगसम्भवे विरोधाभावाच । सन्ति ह्युभयभावनास्तथाविधा. ॥ यस्य तु काचित्को तस्यैकदेशविचारे का विचिकित्सेति चेन्न ; यस्य लोकायतोपप्लुनमतेविर्गमासनिष्ठम्य वेदोदित चतुलप्यनाशा, यस्य चाशक्तिरापद्वा तस्य केति प्रसङ्गात् ॥ अस्त्वनर्हस्यानधिकार , स्वाह पति प्रवृत्ता मीमासेति चेत , तुल्यं त्रिकाण्डयामपि । तिष्ठतु पुरुषार्थराग , कलप्रवचनादिरागादपि जैनगन्धीति । भेदाभेदयादिभास्करादिमते जीवनह्मणोरमेदसमात् ब्रह्मणः सर्वशत्ये जीवोऽपि तथेति कथं जिज्ञासा । ब्रह्मणोऽप्यक्षस्ने कथं कारणत्वादिलक्षणमित्येवं भाज्यम् ॥२॥ राग, . (३) 'यश्यति च कर्मब्रह्ममीमांसयोरैकशास्यम्' इत्यारभ्य भाष्ये उक्तं विशदयितुमारभते सय्यन्ता इति । अध्ययनविधिः भादृष्टः । अध्यापनविधिः प्राभाकरस्य । रागत इति चेदान्तिनः। अर्थज्ञान प्रति अध्ययनस्य करणत्वे विचारस्येतिकर्त यतात्न विधानात् विधित इति मीमासका। अध्ययनस्य सर्वविषयकन्वेऽपि अर्थविचारस्य तत्तदभिमतार्थमान जिज्ञासामूलस्यात् रात्तदर्थ- प्रवृत्तग्रस्थानामैकशाज्यं दुर्वचमित्यभिप्रायेण शंकते नन्धिति । विधिपयुक्ती-विधिना प्रयुक्त्ये। विचारस्य संकोच: कि ब्रह्ममाने उत कर्ममाने इति विक्स्य निरस्थति निमिति । बर्ममात्र चेत्यादि. वाक्येन कर्ममाने संकोच इति पक्षनिरासः। विचिकित्सा संदेहः। तस्य येति । नस्य सत्रापि न प्रवृत्तिरित्यत्र का संदेहः । तथाव यथा तदप्रवृत्तिमात्रेण शास्त्रस्य विवारशास्त्रत्य न हीयते, तथा कस्यचित् किञ्चिदंशाप्रवृत्तावपि शास्त्रस्यैक्यमपि न हीयत इति हृदयम् । तिनु-स्परिश्यो या ·, . - 12 शतदूपण्यां करमविचार समस्ति । तेन न ब्रझमाने विचारसङ्कोच । कर्ममात्रे च विचारं सोचयन् कवचमीमासकन्तु राहुमीमासकैरपि प्रतिवक्तव्य , "सिद्धेऽपि व्युत्पतिसम्भवात् । अप्राप्ते खत पुमर्थे च विषये प्रवृत्त्यनावे ऽपि श्रवणादियोगात् अर्थज्ञानस्य स्वतन्त्रत्वे उपायानुटानशेषत्वेऽपि तदुपयोगिसिद्धार्थनाधायोगाच' इति । कर्मशेषभूतस्यात्मन शास्त्रान्तरसद्विचार इति वदताऽपि शारीरक शास्त्रैकदेश इति स्नीकर्तव्यम् , मान्यतस्तदयोगात् । तेनैव दन्निभुक्तकपित्थ-यायेन निरसार एवं वेदान्त इति नास्तिकाना वचनमवधूयते । अस्तु तहिं ब्रीविषयतया विचारसकोच , अतिशयितपुरुषार्थपतीतो, "स्थितेऽरवि.दे' इति यायावतारादिति चेन्न , कर्मविचारस्य कश्चिदप्यननुष्ठानासनात् । भस्त्विति चेन , प्रत्यक्षविरोधात् । अनियिनपुरुषार्थपतीत्यभावात् कस्यचिदुपपतिरिति चेन्न , तदभाव तस्य वय्याभागानध्ययनाद्वा तत्सह कारिविरहाद्वार नाय विधे कृस्त्र विषयावस्थापनात् । न द्वितीय , साझाध्ययनादेव तत्रापि तसिद्धे । न हि सानाध्ययनविधेस्तन्नेव सर्पमार , अन्यत्रापि तपसनात् । तयात्वे वा क शास्त्रारम्भ ॥ तसिद्धा बप्यनादिदुर्वासनादाढति भपये प्रवर्तन्ते कर्ममीमासका इति चेन्न, स्वयाऽपि विविदियासाधनाधिकारे कर्मणा सस्पयत्वस्वीकारात् ॥ तथाऽपि तद्विचार शारीरकशेष इति चेत् , सिद्ध शास्वयम् । कर्म स्वरूपादिविचारमन्तरेण विविदिपार्थविनियोगायोगात् । वेदनार्थविचारपशेऽपि किं पुन. ॥ भवानरीय सुकृतविशेषमृदितकषायस्य कस्यचिदयत्नेन विविदिषोत्पती किं तदर्थकर्मविचारेणेति नेल, तथैव कस्सनिदत्यन्तमृदितकषायस्य जातिस्मरणादिवत् (जानिम्मरादिवत् ।) सिद्धज्ञाननया शारीरकेऽप्यना रम्भात् ॥ तस्य तदारम्भ इति चेत्, एवमुभयाईस उभयारम्भ इति तुल्यम् । न घनधिकारिण विधिरषिकुरुते , रागोऽपि तथा । 'न ह्यशकनीयमयं वेदोऽपि विदधाति' इति न्यायात् । यदा च यावजीवमनुष्य ज्ञानमपवर्गोपाय इति सेत्स्यति, तदा तदुपचयाथै तदर्थविविदिषानु वृत्यर्थ वा सत्कर्मणा नित्यानुष्ठेयत्वेन विचारोऽवश्यम्भावी । न च जन्मान्तरकर्मक्लात् यावजीव विविदिषा स्यादिति नितु शायम् , पातरधरना प्रवलैंविरोधिकर्ममि तत्पतिबधशयाऽपि निस्य सर्मणां समाधत्वात् । अन्यथा प्राक्तनैरेव कर्मभिष्टिस्स्यादिनि कारीयर्यादिक नानुष्ठीयेत । बाचिलो वाऽस्तु । प्रतियतच्य इत्युक्त प्रतियचनप्रकारमाह सिद्धेऽपीति । अत , 'याधायोगाति' इतिशादस्य प्रतियक्तव्य इत्यवान्यय । चतुरस्त्यधिकरणरचनाया पाममा पम्पेऽपि मसदिष्टप्रमेयमिद न तदनिटमिति एय तत्प्रतिवचनं भवेदिति । तदुपयोगिसिद्धार्थ वर्मोपयोगी तच्छेपभूत आत्मा । शात्रैकदेश इतीनि । घेदरूपशाबकदेशविचाररूप वास् शारीरवस्य, कर्मी पावधेदेकदेशशापितरूपस्य तच्छेपत्ये संभयति न घेदयहिष्टनापितस्य तत् युन मितिमाघ । तेनेय- शारीरकेणै। पूर्वतरादिच्छामा संकोचहेतुधेनोत्तम् । मय नियामकमदर्शापूर्व प्राणि संकोच विचारस्य शक्ते अस्तुतहति । तत्सहकारी मापातप्रीत्यादि । नय सर्पमार - धर्मविचारा. पेशिसहकार्यलम्मकन्यम् । अपथे प्रवर्तन्त न्युनमयुतमित्याद त्ययापीति । जातिसरा उत्तरज मनि पूर्वपूर्वजन्मवृनस्मृतिविशिष। रागोऽपि तथेत्यम्य न्यायादिन्यतयापारपर योजना। - ·13 - . ऐकशास्यसमर्थनवाद 3 न च नित्यनैमितिकविधि विविदिपोत्पत्त्या निवर्तते , वर्णाश्रमादिनिवपनत्वातस्य ॥ वर्णाश्रमाद्य भिमाननिवृत्या तनिनिरिति चेत् , केयममिमाननिवृति : किं तद्ब्रमस्य निवृत्ति , उत खसमवेतत्व प्रमस्य निवृत्ति , किंवा देहात्मनादात्म्यनमस्य निति , अथवा वर्णाश्रमाद्याश्रयपिण्डसम्बन्धमानि निवृत्ति , अथवा पिण्डस्यैव निवृत्ति । नाय, मसिद्ध । न द्वितीय , कर्ममीमासकानामपि पारलौकि- कात्मविदा वर्णादेस्खसमवेतत्वमाभावेन कर्मणामधिकार्यमावपसनात् । न हि देहात्मभ्रमवन्त प्रति धर्मोपदेश । न तृतीय , भ्रमनिवृत्तिर्हि देहातिरिक्तात्मविनम्भौपयिकनया पारलौकिककर्मानुष्ठान योग्यतामेवावहेदिति कथ तया सा निवर्तते । न चतुर्थ , तत्समन्धस्य सत्यत्वेन ममत्वासिद्धे । न पचम , ब्रह्मविचारस्याप्यनारम्भमसभात् , प्रत्यक्षादिविरोधाच । वास्तवनिवृत्तिमालविवक्षायामविरोध इति चेन्न , तस्य कर्माधिकारदशायामपि भवता स्वीकारात् । किंच यावना कर्माधिकारो निवर्तत इति मनुपे, तावना वेदान्तश्रवणाधिकारोऽपि निवतंत इति ब्रह्ममीमासव न स्यात् । न चायमिष्टपसा , तत्वज्ञानोदयापूर्व तदनभ्युपगमात् । ननु कर्ममीमांसाया वेदान्तविचारानुपयुक्तत्वात् न तया सहास्यकशास्त्रयमिति चेन्न , अनुपयोगा सिद्धे ॥ कोऽसावुपयोग इति चेत् , न्यायोपजीवन तावत् । तथाहि-याह्यान्तरनिमित्ताप्रामाण्य निराकरणेन प्रमाणलक्षण तावत् कृत्स्नोपयुक्तम् । मेदलक्षणोपजीवी च गुणोपसहारवाद। तार्तीयाच अतिलिझादयसार्वत्रिका | प्रयुक्तिव वर्णाश्रमादिधर्माणा विद्यापयुक्तत्वाश्रमप्रयुक्त वादिविमर्श निविशते । गतिचिनाया च पाश्चमिका कम । कर्ना विद्याधिकारिचिन्तने विशेष्यते । अनिदेशादयश्च, 'तदेव रूप यदमुन्य रूपम्' इत्यादिषु । भर कर्ममीमासानिरूपितस्वरूपैस्तव न्याय रेव हि वेदार्थो विचार्यते । अपूर्वास्त्वत्र कतिपये न्याया ॥ विद्याभूतयज्ञादिखरूपशिक्षण च , अन्यथा, 'यज्ञेन' इत्यादिवाक्यार्थानवयोधपसङ्गात् । न ह्यविदितपदार्थविशेषो वाक्यार्थावसायी स्यात् ।। यज्ञादिकल्पन च तत्रतत्र क्रियते , तदपि यज्ञादिस्वरूपनिरूपणापेक्षम् । यचातिशयितपुरुषार्थपतीत्या तदर्थी वेदान्तभाग एवं प्रवर्ततामिति, ततेय प्रतीति किमापात- सम्भवा, उत निर्णयामिका । न प्रथम , 'अपाम सोमममृता अभूम', 'अक्षय्य ह वै चतुर्मास्य याजिन सुकून भवति' इति कर्मभागेऽप्यक्षयफलापातोपलम्भात् , ब्रझमागेऽपि, 'न प्रेत्य सज्ञाऽस्ति इत्यादिमिर- पुरुषार्थापातोपलम्भाव । ननु पूर्वापावास्यानुगुण्यात तेषा स्तुतिमानपरत्वम् , भस्य तु वाक्यस्य तस्मादेव काम्यकर्मणा कामना विना विविदिपार्थमनुष्ठेयत्याद कर्मात्याग उक्त । अथ विविदिपार्य- स्वाभाघेऽप्यवर्जनीय कर्माऽऽहन चेति । ननु ब्रहा प्रति कर्मण शेषरवेऽपि कर्मविवारस्य प्राग्भागे न सिध्यति पश्चादपि विचारसभवात् । यदि ब्रह्मविचारोऽय कर्मविवार बिना दुष्कर स्यात् , तदैव तस्य प्राग्भाव स्यात् । तत्तु नेति शस्ते नन्विति । पूर्वोत्तरमीमासयो क्रमे पञ्चमाध्यायोकानि क्रमनियामकमाणानि पडपि सन्तोति अधिकरणसारावलो चिन्तामण्यादितो द्रव्यम् । अतिशयितपुरुषार्थप्रती येति प्रागुक्तमप्ययुक्तमिति भाष्योक्तरीत्या वनुमाह यति । .

·14 शतदूधण्या परमपुरुषार्थ एव तात्पर्यमिति वैषम्यमतीति चेत् ; किं तेन, अमितत्वेन विचारनियम प्रति अनुपकार- कत्वात् । न द्वितीयः, मीमांसया विना तदसिद्ध ॥ तत्त्वविदुपदेशात् सिद्धिः संभवतीति चेत् , तर्हि ब्रह्ममीमांसाया अप्यनारम्भः स्यात् । तदुपदेशत एव ब्रह्मस्वरूपसिद्धेः । तत एव भ्रमनिवृतेश्च । अत एकस्यैव पुरुषस्य वेदोदितसर्वपुरुषार्थयोग्यतामाश्रित्य एकव्याख्येयव्याख्यानात्मना विंशति- लक्षणमेक शास्त्रमिति ॥ एतेनार्थप्रयोजनाधिकारिभेदाच्छास्त्रभेद इति निरस्तम् , सामान्यतो वेदार्थदर्थित्वरूपेण तेषां मेदासिद्धेः, अवान्तरार्थभेदादेः शास्त्रैश्येऽप्यविरोधात् । अन्यथा षटकाध्यायादिभेदेऽपि भिन्नशास्त्रत्व- प्रसङ्गात् । न चैवं वेदार्थानुवन्धित्वावशेषात विद्यास्थानभेदविलयप्रसङ्ग इति वाच्यम् , उपकारभेदेन तद्भेदव्यवस्थापनात् । अत एव हीतिहासपुराणयोरदूरविप्रकर्षादेकविद्यास्थानवनियमः । न च धर्मशास्त्र. स्येवाल महर्षिभिः पृथपरिसङ्ख्यानम् । तथाऽपि भिन्नकर्तृकयोः कथमेकप्रवन्धत्वमिति चेन्न ; एकेनापि कर्नाऽनेककार्यारम्भदर्शनात् , भनेकैरप्येकरथगोपुरमाकारादिनिर्माणदर्शनाच ॥ निबन्धनेप्वयं विशेष इति चेन्न; तनायेकेन विदुषा भनेकप्रबन्धकरणदीनात् , पाणिनीयत्ति-कादम्बरीमभृतिषु चानेकककत्वेऽप्येकपबन्धस्वसंपतिपतेश्च । तत्र कर्तृभेदे कि प्रमाणमिति चेत् , कर्मब्रह्ममीमांसयोरपि वा किम् ! उपदेशपारम्पमिति चेत् , तुल्यम् ।। अस्तु तीविरोधाढ़ेद इति चेत् ; कोऽसौ विरोध: । द्वैताद्वैतगोचरत्वमिति चेन्न, तयोरक निष्ठरवासिद्धेः । न हि कर्मकाण्डनिरूपितफलकरणेतिकर्तव्यतादीनामैक्यं प्रायादिविषयेषु वेदान्ते- प्यभिधीयते । तत्सत्यत्वमिथ्यात्वप्रतिपादनात् विरोध इति चेन्न, वेदान्तभागस्य चमिथ्यात्वनात्पर्या भ्युपगमे कर्मभागस्य तत्सत्यत्वषतिपादनतात्पर्यासिद्धेः । सत्यत्वाभावेऽपि हि त्वदुर यावहारिकमर्यादया फलकरणभावादिकं निरूपयितुं शक्यते । अन्यथा वेदान्तविचारस्यापि प्रमाणतर्कादिभेदसापेक्षत्वेन ख-याघातपसः । सगुणब्रह्मोपासनतत्फलादिचिन्तनमपि शास्त्रान्तरसाध्यं स्यात् । यदा स्वस्मदुक्तन्यायेन सकलकर्मसमाराध्यमनन्तगुणविभूतिकं ब्रह्म वेदान्तवेद्यम् , तदा तु न विरोधगन्धोऽपि । निरीश्वरत्वसेश्वरत्वाभ्यां विशेष इति चेन्न ; जैमिनिमूत्रप्वीश्वरपतिक्षेपार्दर्शनात् । पर्वाचीन व्याख्यातृपितानां तु अनादरणीयत्वात् । अत एव सेश्वरमीमांसापोऽपि नातीय विच्छिन्नः; परैयते च । देवताकाण्डं च कर्मकाण्डशेषतया भाष्यकारः परिगृहीतम् । तदुक्तं सक' इति तत्रत्य एवं विचारसंकोचादैकशास्त्र्यखण्डनं निरस्तम् । अथ अर्धभेदात् फलमेदात् अधिकारि- भेदार वर्तमेदात् प्रमेपविरोधात् तत्तत्कन मिमायविरोधाच नकशास्त्रज्वमिति का परिहरति एतेनेत्यादिना । वृत्तीति । काशिकावृत्तिभागयोः वामनजयादित्यो, कादम्बरीभागयोणिभूषणा । संकर्पश्य देवताकाण्डमिति प्रसिद्धिसत्वात् जैमिनीयत्येन च तस्य प्राचीनोक्तत्यार न देयता. पलापो मिनिरुतः । अत एव देवतासार्पभोमस्य ब्रह्मणोऽपीत्याह देवतेति । संकर्षविषयो विचारः सारावलिपरमार्थभूषणादी द्रष्टव्यः । कर्मकाण्डशेषतयेति। मन पर अयेत्यम्य कर्मवित्रारानन्तरमि. त्यर्थो भापितः, न तु देवनाविचारानन्तरमिति । अपाचीनोदाहनदेवताकाण्डसत्राणां जैमिनीयत्ये , - ·15 क्षेपाव ऐक्शास्त्र्यसमर्थनवादः 3. सूत्राणि चोदाहरनि । त्स्य च काण्डस्योपसंहारे, 'मन्ने हरौ तदर्शनात्' इति देवनाकाष्ठा प्रदर्श, 'स विष्णुराह हि' इति सर्वदेवताराघनाना तापर्यवसानाय तस्य सर्वानरात्मत्वेन व्याप्ति प्रतिपाद्य, 'तं ब्रमेत्या चक्षते तं ब्रह्मेत्याचक्षते' इति तस्यैव वेदान्तवेद्यपरब्रह्मत्वोपक्षेपेणोपसहारात् , मामान्यतोऽपि विशेषनश्वेश्वरः प्रस्तुत इति तत्वविदा संप्रदाय । अत एव कर्मकाण्डदेवनाधिकरणमपि कर्मपाशस्त्यमातरम् ; किम- लौकिकदेवताविग्रहादिसमर्थनप्रयासेन, यथाश्रुतकर्मण एव फलपदवशक्तिरित्येकावनैवोक्तेन परपति- अश्रुतवेदान्तानां रोचनासिद्धेश्च । सहसा च गुह्यार्थानामवचनीयत्वात् । एवं सति ब्रमकाण्ड- देवताधिकरणैकरस्यसिद्धे । द्रव्यदेवतयो यबलीयस्त्ववर्णनमपि न देवताविग्रहाद्यपारमार्थरिङ्गम् , प्रतीतिसन्निकर्षविपकर्षाभ्यामेव प्राबल्यदौर्बल्यसिद्धे । यद्यपि द्र यस्यापि धर्मत्व परोक्षम् , अथापि खरूपतः प्रत्यक्षनया विशेषोऽस्त्येव । एव सर्वत्रा विरोध सेश्वरमीमांसायामनुमन्धात-य । तथाऽपि, 'मध्वादिप्वसम्भवादनधिकार जैमिनि ', 'धर्मे जैमिनिरत एव', 'शेषत्वा पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विनि जैमिनि ', 'परामर्श जैमिनिरचोदनाचापवदति हि', 'पर जमिनिमुख्यत्वात', 'ब'मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः', 'भाव जैमिनिर्विकल्पामननात्' इति सूत्रेषु जैमिनिमतस्य पूर्वपशवेनोपपाद- नाद्विरोधस्सिद्ध इति चेन्न , अत्यल्प रा(अल्पास्यतरा )प्रधानार्थविवादस्य प्रधानभेदत्वाभावात् । मत एव हि शास्त्रेषु वार्तिकावतारः । किं पूर्वकृतप्रासादखण्डविषमाशापनयनेन शेषनिर्माणे त्दैवर नास्ति ! मतः प्रतिसंस्कारेणात्रापि सन्धानम् । यद्वा वैभवोक्तेषु तत्त्वभ्रमो मन्दधिया मा भूदिति तदनुवादप्रतिक्षेपी । 'तदुक्तं', 'तदुक्तम्' इति जैमिनिपरिग्रह एव बहुशो दृश्यते । विशेषनश्च, 'साक्षादप्यविरोधं जैमिनि', 'सम्पतेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति', 'अन्यार्थे तु जैमिनि प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके', 'तद्भस्य तु नातद्भावो जैमिनेरपि नियमात् तद्पाभावेभ्य ' इति सूत्रेषु भगवना बादरायणेन स्वाभिमतार्थस्थापनाय जैमिनिः खनाम्नैवोपात्त । स च भगवान् जैमिनि , 'औत्पतिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तम्य ज्ञानमुप- सुतरां जैमिनेः सेश्वरत्वसिद्धि । काशकृत्स्नी मीमांसेति व्याकरणशास्त्र मीमांसायाः काशस्त्स्न- प्रोक्तत्वोत्या तत्प्ररचनविषयत्वारगमात् जैमिनिझतग्रन्थप्रपचनप्रवृत्तेनोक्तानां देवतानां जेमिन्य. भिमतत्वस्यापि सिद्धया सेश्वरत्वं संमन्तव्यमित्याह तस्य चेति । जैमिनीयसंकर्षे संप्रत्युपलभ्यमाने इमानि सूत्राणि न सन्ति । पूर्णसंकर्पोपलब्ध ननिश्चये तथा सुवचम् । नूनं प्रवक्ता काशरत्रनेन जैमिनीयसंकर्पस्य देवताविषयकः कश्विदनुसन्धः नः। अनुबन्धवादेव तस्यापि संम्पत्वेन व्यवहारः, तदन्तिमसूत्रेण शारीरस्य संगतिवर्णनञ्च । एतदैकशास्त्रयौचित्यायैव देवतासार्वभौमपर- शारीरकप्राग्भागे सर्वदेवतानिरूपणस्य तेन कृतत्वात् । तद्वदस्य शारीरसस्यानुसन्धमोटावनिवेशात् इतरदेवताप्रतिपादकभागाना कर्मशाण्डे विप्रकीर्णत्वयत् शारीरकप्रमेयस्य तद्गतत्वाभावात् विशिष्य प्रधानभूतोपनिषदर्थत्वात् पार्थक्यमिति तच्छेपत्यनिरासार्थ भाप्ये मविचारानन्तरमित्ययशब्दार्थ- वर्णनमशारीति । प्रतीतिसंनिकपैति । कर्मागद्रव्यदेवतयोमध्ये द्रव्यं प्रत्यक्षदृश्यमिति प्रतीति. संनिकपः । देवता तु प्रत्यक्षोपजीविश्रुतिवाक्यगम्येति विलम्वात् विप्रार्ष.। अतो द्रव्य घटितसा. दृश्यमेव पुरस्कृत्य प्रतिविरतिभावः । निर्णय इति । धर्मसं-श्रुत्येकसमधिगम्यं श्रेयस्साधनत्यम् सेश्वरमीमांसायामिति । एषामेवाचार्याणामयं ग्रन्थः । । . .

·- 16 शतदूषणयों देशोऽज्यतिरेकश्वार्थेऽनुपलब्धे तत् प्रमाण बादरायणस्यानपेक्षत्वात्' इति स्योक्तार्थमप्रतिपतये लाचा बादरायणमेव पुरस्करोति । जैमिनेर्वादरायणशिष्यत्व च महाभारतादिषु प्रसिद्धम्-'तुमन्तु जैमिनि वैव वैशम्पायनमेव च' इत्यादिना(दौः) ।। नवन्न व्यासशिप्यो जैमिनिरित्युक्तम् । सत्यम् , प्यास एवान बादरायण -'द्वीपे बदरिकामि बादरायणमच्युतम् । पराशराव सत्यवती पुत्र लेभे परन्तपम्' इति हि मयते । व्यासव्यतिरिक्तेऽपि बादरायणतज्ञा प्रयुक्तेति चेत् , तथाऽपि, 'तपोविशिष्टादपि वै वसिष्ठान्मुनि- सतमात् । मन्ये ज्येष्ठतम वाऽद्य रहस्यज्ञानवेदने(नात् ) ॥' इति रहस्सतमार्थज्ञापकत्वेन प्रसिद्धि प्रकर्षादे समदायादव(धान) व्यास एव स्वीक्रियते । अत एव हि युप्मद्भुमिकामाश्रिता वाचस्पति प्रभृतयोऽपि व्यासमेव ब्रह्मसूत्रकृतमाचख्यु । येषु च सूत्रेषु पूर्वपक्षतया जैमिनिमतमुक्त शारीरके, तेष्वपि देवतासद्भाव परब्रमसद्भाव मुक्तस्य परब्रह्म साम्यापतिर्विादिसद्धावश्च प्रतीयते, तदपि च तत्पणीतकर्म- काण्डदेवताधिकरणादेर-य र-यपरत्व स्थिरीकरोति । न हर्वाचीनवत् जैमिनिहृदयानभिजस्तदाचार्यो बादरायण । मत परस्परसम्मत्या कार्यान्तरेष्विवासापि यथाशकरणमपि युक्तम् । तदेतदखिल्मभिप्रेत्योक्त भगवता योधायनेन-'सहितमेवच्छारीरक जैमिनीयेन पोडश रक्षणेनेति शास्त्रैकत्वसिद्धि ' इति । तदेतदुपादाय व्यस्तृणीत च माध्यकारः । नन्वेतायताऽपि कर्मत्रझमीमासयोरैकशास्त्रये प्रयन्वरये वा किं प्रमाणमुप-यस्तमिति चेत् , किं वा कर्मकाण्डद्वादशाध्याय्यादौ शारीरकचतुरध्याच्या च प्रत्येकमैकशास्त्राये क्या नितम् । कामविशेषनियामकसगतिविशेषविशिप्राविरुद्धावान्तरार्थशास्त्रान्तरध्यावृतासाघारणोपकाराई सपकारकपा- नार्थत्वमिति चेत्-इद तु किंप्रमाणमिति निपुणो मृत्वा त्वमेव निरूपय, त्यज पा सर्वश्रेषयम् । तस्मात् , 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इत्यारभ्य 'मनावृतिश्शदादनावृतिश्शब्दात्' इत्येवमन्त धर्मदेवतापर- देवतागोचरतया विभक्तकाण्डलग विंशतिरक्षणमेक शास्त्रमिति । तदिट-मीमांसाशास्त्रम्' इत्यादिना माग्येण दर्शितमिति ॥ ॥ इति शतपण्याम् ऐश्शास्त्रयसमधनवादस्तृतीय ॥३॥ . । ॥ अथ अविधेयज्ञानभाचादयतुर्थः ॥ ४ ॥ विधिप्रस्तपत्तत् कथितमविधेयश्रुतिपथविध दुःखा धेविलपमविधेया मतिरिति । तदम्पोपाय भगवदुपनि प्रथयते नमस्यामस्यामो यतिपरिवृदाय प्रतिफलम् ।। घेदनादिति । येदन प्रापणम् । मन माह रहस्साशापायेनेति ॥३॥ (४) विधिप्रस्तरिति । विहितोपायानुष्ठानसाध्य ये ससारनिवृत्त , ससारभ्य सत्यय म्यादिति भीतेरित्यर्थ । अविधेयश्रुतिपथरिति। वास्तर तिमार्ग पण विधेप यश सुनहो न भवति। भार्य कल्पका इति श्रुत्यगमुपेक्षिन यात् । अविधेया विधिवाश्येन क्र्तस्यत्वेनानुष्यमाना। भगवदुप सत्ति भगवदुपासन शास्त्रविहिनमुपाय चेन लघुसिद्धान्तादी प्रथयते - प्रकाशयते यतीद्राय नमस्याम्-नमस्त्रियाम् नस्याम -समर्पयाम 1 समूलम्य अनानसहितम्य भलीवकल्धीत ·17 , - अविधेयज्ञानभगवाद 4 यदेतत् श्रा-जनजास्पितम्-समूलस्य ससारस्य सविमाने परस्मिन् ब्रह्मण्यारोपितत्वात् अलीककलधौता देरिवाधिष्ठानयाथात्म्या-यवसायादेव विलय , न पुन कर्मणोपासनेन वा विहितेनादृष्टद्वारा । आहुश्च, "मणिमन्त्रौषधादिभ्यो दण्डघातादिनाऽपि वा । क्रियते नैव केनापि मायाकुण्डलिखण्डनम् ॥" इति। यत्पुन उन्मत्तान् प्रति भिषज्यते, तदपि तत्रानारोक्तिस्वाभिमतदोषविशेषमोक्षणायव, न पुनस्तदधीन धीविशेषमालसिद्धमिथ्यापदार्थनिवर्तनाय । दोषे तु शममुपेयुषि स्वरसवाहितत्वज्ञानादेव तन्निवृत्ति । अत्राप्याहु , "प्रान्तमेषजनिर्माण न प्रान्तरुपशान्तये। किन्तु मानिनिदानस्य दोषस्तोपशान्तये ।।" इति । न चालापि दोषनिवारणाय वैधापेक्षानुप्रवेश , दोषम्याप्यन्त्र मात्राधीनसिद्धितया मिथ्या विशेषण एकहेलयव तत्वज्ञानेन निवार्यत्वात् । ततश्च- श्लो विश्वमिथ्यात्वविज्ञानकुक्षिनिक्षेपमक्षिन । नापेक्षते पुनर्दोष कर्मायतात्मबाधकम् ॥ लौकिकस्य तु दोपस्य व्यावहारिकव्यवस्थानमिमापिमाधवकाश । यद्यप्यविद्यायामपि सा समाना, तथाऽपि तथाविधत्वयोधनाय प्रवृत्तत्वाद्वाक्यस्य, तावतेय तनिवृत्त्युपपत्ति । न च ज्ञान खरूपेण विधातुं शक्यम् , भन एवं 'द्रष्टव्य ' इत्यपि फलानुवाद इति निरणैषु । तदर्थतया च न श्रवणादिविधिनरर्थक्यम् । तादय च प्रतिबन्धकमेदवासनानिरसनद्वारेण । तस्याश्च प्रतिबन्धकत्वम सम्भावनाविपरीतसम्भावन ख्यचित्तविक्षेपहेतुत्वात् । 'ब्रम वेद' इत्यादौ च ज्ञानमात्र यव मोशहेतुत्व श्यते । न चास्य व यतस्मिद्धस्यैव ज्ञानस्य विधेयत्वसम्भव : 'अमाप्ते शास्त्रमर्थवत्' इति हि न्यायविद । यत्त नाय सर्प इति बुध्यस्वेत्यादौ प्रमनिवृत्यर्थे ज्ञानविधिवद्दश्यते , तत्रापि नाय सर्प इत्येतावतेय सिद्ध ज्ञान बिस्रम्भमभिस धाय विधेयवदनूयते । यदि च नाय सर्प इत्येतावता प्रमोन निवतेत, तदा ज नाहीति परश्शलविधानेऽपि कथ तन्निवृति । अत 'तत्वमसि इत्याद्युपदेशात् 'सोऽहम्' इत्यादिरूपेण विवर्तमानया धियेव विशुद्धाधिष्ठाननिष्ठ या समूलभेदभ्रमो•मूलनमिति ।। भव बम -श्लो सिद्धे विश्वस्य मिथ्यात्वे धीमात्रात् तन्निवर्तनम् । तदेव न पटेतेति यथावदमि धास्यने (15 16)॥ यतु लौकिकदोपस्याविद्यायाश्च मिथ्यात्वाविशेषेऽपिव्यावहारिकव्यवस्थया वैषम्यमुक्तम्, तदपि न , मिथ्य भूतानामपि काचकामलादिदोषाणा ज्ञानेतरनिवयस्वे स्टे मनि भविद्यायामपि तदविरो धात् ।। अस्त्वविरोध , तथाऽपि प्रयोजनोपदेशजन्यज्ञानादेव तन्नित्युपपते हेत्वन्तरपरिग्रहे कल्पनागौरव शुक्रिरूप्यम्। तनाधिष्टानगथात्म्य शुक्तितत्वम् । अन्न तत् अखण्डब्रह्मामायाकुण्डलीम रज्जुस । भिपज्यते-भेषगदानेन चिकित्रमा क्रियते । उन्मादकल्पिताना तत्वज्ञानाश्यत्ये भेषज कुतो दीयत इति प्रश्न । भ्रान्तेति । भान्नसक्न्धीत्यर्थ । भ्रान्तपुरपार्थति यावत् । ड्मानाधीनसिद्धितया- ब्रह्मणि कल्लिततया। व्यावहारिक यवस्थानतिकमात्-शतिभासिकवाभावात् प्रातिभासिक- विलक्षणत्वात् । सा-व्यावहारिक्व्यवस्था । तथाविधत्वेति । लोवितिमिरादिदोपे हि न व्यावहारिकसत्य बुद्धिर्लोकस्य फितु पारमार्थिकत्वबुद्धिरेप। ततो मेरजापेक्षा तथाविधवस्य = दृड्मानाधीनसिद्धित्वस्य प्रबोधन वाक्येन । तन्निर्तकसाक्षाकारोत्पादनादिति यावत् । तदर्थतयेति । श्रवणादीना तदर्थत्वादित्यर्थ । अमिधास्यत इति। दृश्यत्वानुमाननिरसादिवादे इति शेप । इद प्रथम ·-- , 18 शतदूपण्यां मिति चेन्न ; श्रुते तदभावात् । तत्परिग्रह एव तत्प्रसङ्गाच । न हि श्रुतहान न्याय्यम् । ये च ब्राव्यतिरिक्त सर्व मिथ्येति प्रयोजकज्ञानवन्तः, तेऽपि चक्षुरादिगततिमिरादिदोषनाशाय प्रतिभटभनाय च मेषज- शस्त्रादीन् प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते । न पुनर्मिथ्यात्वाध्यवसायमहाभेषज प्रमाणयन्तो जोपमासते। माहुश्च - 'मायावादिमतस्याश्च महारोगेण पीडिता: (दृषिताः)। मश्च शयाना दृश्यन्ते किंच मेषजकाक्षिणः ।।' इति । तस्मादविद्यायामपि मिथ्यात्वाध्यवसायस्य प्रयोजकोपदेशवशात् सिद्धावपि दोषान्तरवदेव ज्ञानेतरहेतुनियाविरोधात् तदर्थे कौडकोपासनविधाने नानुपपन्नम् । उक्तं च वरदराजाचार्य:- 'यथा हरीतकीखादः क्रियते दोपशान्तये । तद्वत् दुरितशान्त्यर्थं क्रियता हरिकीर्तनम् ॥” इति । यत्क्तंन ज्ञान स्वरूपेण विधातुं शक्यमिति--तत् किं ज्ञानस्यामाव्यरूपतया, उत अभावार्थत्या, यद्वा साक्षात्पयनविषयत्वामावात् , अथवा साक्षात्पुरुषव्यापारत्याभावात् , उत सांशभावनानुप्रवेश- विरहार , मन्यस्माद्वा कुतश्चिदिति । न प्रथमः, भवत्पक्षे वृतिरूपस्य, परपक्षे तु भात्मविशेषगुणस्य, अस्मत्पक्षे तु तदवस्थाविशेषरूपस्य करणाधीनतया भाव्यवसिद्धेः । माहुश्च- 'कादाचित्कस्वभावस्य भाव्यत्वं केन वार्यते । तस्याकारणजन्यत्वे चार्याकमतचर्वणम् ॥' इति । न द्वितीयः, 'हा भवबोधने' इति भावार्थतयैव पाणिनीयसरणात् । मात्मस्वरूपभूतज्ञानस्य तु विधानप्रसाभावात् । न तृतीयः, प्रयत्नस्याविधेयत्वप्रसन्नात ; लोके हि खाभिमतकार्यार्थ प्रयतेतेति प्रयत्नविषयविधानदर्शनात् (!) । न चतुर्थः, भावार्थान्तराणामप्यविधेयत्वप्रसङ्गात् । न पञ्चमः, 'यष्टव्यः' इत्यादौ यागादेखि 'द्रष्टव्यः' इत्यादौ . दर्शनादेरपि तदनुप्रवेशे विरोधाभावात् । नापि षष्ठः, ज्ञानविधिविरोधिनः कस्यचिदन्यस्यापि कुनश्चिसिद्धयभावात् । किञ्च यदि ज्ञान न विधेयम् , कथं तहिं यागादिविधिरपि न भज्येत ! यागोऽपि हि देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागारमा बुद्धिविशेष एव । एवञ्च द्वादशाहे अविवाक्ये दशमेऽहनि बुद्धिविशेष 'दूषणम्! 'यत्तु' इत्यादेः द्वितीयदूषणत्वात् तदपीति अपिशब्दः। तत्परिग्रह एव= श्रुतादुपासनादन्यस्य चाफ्यजन्यज्ञानस्योपायतया परिग्रह एव । हरीतकीति । न हि दोपमिथ्यात्वज्ञानमेवालमित्यती दोपशान्तये हरीतकी न खादति। तथा हरिकीर्तनमपीत्यर्थः। अमान्येति। अकार्यत्यर्थः। अभावार्थ:- अधात्वर्थः। सांशभावनेति पचेत् पचतीत्यादी भावनायाः आग्यातार्थस्य किं भावयेत् केन भावयेत् कथं भावयेदित्याकांक्षावशात् साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूपांशलयविशिष्टत्वं प्रसिद्धम् । तदवा नास्ति, शाधातूत्तरारयातेन भावनाया एवानुक्तरिति भावः । परपक्षे तार्किकपक्षे । तदवस्थाविशेपेति । आत्मगुणभूतधर्मभूतज्ञानावस्थाविशेपेत्यर्थः। चार्वाकति । तैः कारणात् कार्य न भवति। किन्तु अकस्मादेवेति कारणनिरपेक्षत्वोरिति भावः) भावार्थान्तराणां याचिकव्यापारादिधात्वर्थानाम् । यष्टव्य इति । यागस्य देवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागरूपतया तस्य च स्वस्वत्यनिवृत्ति-परस्वत्योत्पत्तिविषयक- शानतदिच्छान्यतररूपत्वेऽपि यथा भावनानुप्रवेशः, तथेत्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह एवंञ्चति । एवञ्च ज्ञानस्याविधेयत्वे सति चेत्यर्थः । बुद्धिविशेपेति । ऐन्द्रयायवादिसोमरसग्रहणं विधातुं युक्तम् ; व्यापारत्वात् । मनसि सोमरसगृहीतत्वयुद्धिरेय मानसग्रहः; स कथं विदित इति । , . ।

·19 . अविधेयशानभंगवाद 4 रूपस्य मानसमहादे कथ विधेयतेप्यते। कथं वा मनश्चिदायमीना दृष्टिरूपाणां तत्त्वविषयाणा चोपासनाना विधेयत्वमिप्यते । कथञ्च दर्शनार्थतयाऽपि श्रवणमनननिदिध्यासनानि विधेयानीच्छसि ? तान्यपि ज्ञानविशेषरूपाण्येव । ननु न तानि ज्ञानरूपाणि ; अपितु तदर्थव्यापाररूपाणीति चेत्- तन्न , तदर्थत्वे सत्यपि तेषामपि वरूपस्य ज्ञानरूपत्वात् । श्रवणं हि नाम तत्वदर्शिन भाचार्यात् न्याय युक्तार्थग्रहणम् ; मननमपि तथा एवमेवेतदिति युक्तित प्रतिष्ठापनरूपो व्यवसाय , निदिध्यासनमपि अनवरतभावनात्मकस्मृतिसन्तान तदेवमेषा ज्ञानभूतानामेव यदि विधेयत्वमिष्येत, कथं 'दष्टव्य । इत्यत्र दर्शनस्य विधेयत्वं नेष्यते । तथाच- श्लो. 'विष्णुर्यष्टव्य ' इत्यादौ विधिबाधनदर्शनात् । सर्वत्र स्याच तद्वाघोऽदर्शने वा न बाधनम् ॥ अथ च ध्यानफलतया दर्शनमनूयत इति मन्यसे, तदा मननध्यानयोरपि पूर्वपूर्वफलतयाऽनुवाद इति किं न कल्पयसि ? अस्त्वेवमिति चेन्न ; 'फलोपकार्यतया श्रवणादित्रयविधि ' इति युष्माभिः प्रतिपादनात् । तथाक्लेव विधेयत्वमनुवाद्यत्वं चेति विरोधः , न हि विरुद्धत्रिकद्वयापतिरनुमन्यते तान्त्रिकैः । उक्त हि--, 'उद्देशेनानुवादेन प्राधान्येन समन्वितम् । उपादान विधानं वा गुणत्वं नैव दृश्यते ॥ इति । 'उपस्थितेऽतस्तद्वचनात्' इति सूत्रोकन्यायेन उपासनस्य सांसारिकफलोती पाकरणिक स्वरूपाविर्भावपूर्वकनिरतिशयानन्दब्रह्मानुभवाख्यफले सति, 'द्रष्टव्य ' इत्यत्र निष्कारणविधिमङ्गप्रयासेन दर्शनस्य फलत्वं किमर्थ करप्यते । ॥ नियोगसाध्यावे मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गादिति चेन्न , मोक्षशब्देन दुखध्वसविवक्षाया साध्यत्वेऽपि नित्यत्वोपपत्ते । प्रायश्चित्तधर्मसाध्यापध्वसवच । न च दु ग्वध्वसो मोक्ष , किन्तु दु खहेतु सर्वकर्मवंत , दुखम्य क्षणिकत्वेन स्वयमेव विनाशात् । पुन खानुत्पतिविव क्षाया तस्या साध्यत्वाभावेन प्रसक्षकाभाव । ब्रह्मस्वरूपविवक्षायामपि तेनैव दतोत्तरत्वम् । न घनादिसिद्ध ब्रह्म उपायसाध्यमित्यनु मतो ब्रवीति । स्वरूपाविर्भावविवक्षायामपि नियोगविशेषादत्य-नवृत्ते (निवृत्त ।) मनश्चितादीति अशुद्धम्। मनश्चिदादीति शोध्यम् । पूर्वविकल्पाधिकरणे (शा सु ३ ३ ४४) भाव- प्रकाशिका भाष्यार्थदर्पणादि द्रष्टव्यम् । तथेति । श्रवणवदित्यर्थः । विष्णुर्यष्टव्य इति । उपाशुयाजे, 'विष्णुरुपाशु यष्योऽजामित्वाय, प्रजापतिरुपाशु यएच्योऽ. जामित्वाय, अग्नीपोमावुपाशु यष्टव्याक्जामित्वाय' इति वाक्यैः विणवादिदेवताविधानमित्याशक्य, वाक्यमिदम् उपाशुयाजमन्तरा यजतीति आग्नेयाग्नीपोमीयपुरोडाशयागद्वयमध्ये उपाशुपाजरूणज्य- द्रव्यकयागविधानात् तन्न विवादिदेवताना मन्तलिङ्गादेव विकल्पेन प्रासत्वात् अर्थवादमानमिदं घाफ्यमिति यष्टव्य इति न विधि । अज्ञामित्वाय-अतन्द्रत्वाय । पुरोडाशयागानामेवानुस्यूतं करणे एकजातीयया तन्द्रा स्यात् । आज्ययागस्य मध्ये घटने तूत्साह इति स्तुतिमानमित्युक्तम् । तावता सर्वत्र यष्टव्य इत्यत्र विधिनति न शक्यं वतुम् । तथेत्यर्थ । उक्त हीति । उहेश्योपादेयभावः अनुवाद्यविधेयभाव प्रधानाङ्गभाव इति संबन्धा.। उद्दिश्योपादीयते, अनूध विधीयत इत्येव तान्त्रिकशुद्धव्यवहारः । अथापि, 'उद्दिश्य विधीयते', 'उद्देश्यविधेयभावः' इति व्यवहार र सर्वेः क्रियते, उद्देश्यपस्यानुवाद्येत्यर्थविवक्षया । सर्पथा--लो उद्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्राधान्यनिकमेकनः । उपादेयविधेयाङ्गभावाना त्रिकमन्यत. इति विकद्वयं निरूप्यनिरूपकभायापन्नं मिथो विरुद्धम् । उपपत्तरिति । घटादिध्वंसवदिति शेष.। अत एव उपरि चकार.।

·- 20 शतदूषण्या प्रतिबन्धे स्वरूपमाताधीनन्य स्वरूपाविर्भावस्य स्वरूपवतित्यत्वात् पुन प्रतिबन्धामावाचानिवत्यत्वमुपपद्यते । गनु यधुरासनविये फलनया मोक्ष स्वीक्रियते, तर्हि श्रवणमननदर्श विधीना कि फलमिति चेन्न, 'श्रोन यो मन्तव्य,' इत्यनयोविधित्वाभावात् , 'द्रष्टव्य ' इत्यम्य तु पृथग्विधित्वाभावात् , निदि ध्यामनापरपर्यायमुपासामेव दर्शनरूप तस्मिन् विधेयम् । तथा हि-श्रवण तावत् सासशिरस्क स्वाध्यायाध्ययनजनिनापतिपतीतिविदितपुरुषार्थ साधननिर्णयार्थिन न पुरुषस रागत एवं सिद्धमिति न तत्र विध्यपेक्षा । श्रवणा-यार्थत्वात् मननस्य तदपि तत एव सिद्धमिति न तत्रापि । अतो यथावस्थित वाक्यार्याध्यवसायस्य ध्यानोपकारकत्वात् तज्जनकयो श्रवणमननयोरिहानुवाद एव । ध्यान स्वपाप्तस्वात् विधेयमेव । यद्यपि चार विषयस्यानुकूलत्वात् तच्चि-तनेऽपि राग सम्भवति, तथाऽपि ततद्गुणविशेष विशिष्टस्याहरहरनुवर्तनीयस्य साङ्गस्य तस्य फलसाधनस्वधियमन्तरेण तथाविधविशिष्टानुठानस्य रागप्राप्तत्व न संभवति । सा च धीश्चोदनयव । तन्मूलश्च रागो यागादिप्वपि समानो विधेरपेक्षितश्चेति न दोष । ननु यदि ध्यानोपकारकतया श्रवणमननयोरनुवाद , तर्हि, 'द्रष्टव्य ' इत्येव विधिरस्तु , ध्यान तु तदुपकारकत्वेन सिद्धत्वात् श्रवणादिवदनूद्यत इति कल्प्यमिति चेन्न , ध्यानस्य दर्शनोपकारकत्वं किमदृष्ट द्वारा, उत द्वारा न पूर्व , तस्य चोदनामन्तरेणासिद्धे । उत्तरत्रापि दर्शनशब्देन कि चाक्षुप ज्ञान विवक्षितम् , उत प्रत्यक्षमात्रम् , यद्वा प्रत्यक्षसमानाकारमिति : आये, 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा, मनसा तु विशुद्धेन' इत्यादिश्रुतिविरोघ । द्वितीयेऽपि किं लौकिक प्रत्यक्षम् , उत योगि प्रत्यक्षम् । पूर्वत्र ध्यानस्य लौ ककपत्यक्षजनकतायामन्वयव्यतिरेकायभावेन अदृष्टद्वारा तसिद्धौ तत्रापि चिनापशुक्लत्वादाविव विध्यपेक्षैव । भावनामलज तु प्रत्यक्ष नाभ्युपगच्छाम । तप च, 'क्षेपक्षे च पश्यामि' इतिवत् प्रान्तौ स्मृतिवेशद्यमाने वा पर्यवसानात् । न प्रान्ति , अनङ्गीकारात् । नापि स्मृति वैशयम , अस्मत्पशाङ्गीकारप्रसङ्गात् । इतरत तु योगिपत्यक्षस्य प्रकृष्टाइएजन्यत्वात् त मूलावध्यपेक्षायाम् , "निदिध्यासिन य ' इत्ययमेवान विधिरङ्गीकार्य । तृतीये तु, 'द्रष्टव्य ' इत्यनेन ध्यानस्यैव वैशधरक्षण विशेषविधानमिति तदेव सामान्यत , निदिध्यासित य इत्युच्यत इति वेशद्यविशिष्टध्यानसिद्धौ ध्यान दर्शनयोस्साध्यसाधनभावाभावात् कथ दर्शनार्थरया ध्यानानुवाद ! नावेवमातु ध्यानन्य विधेयता, दर्शन तु योगिप्रत्यक्षात्मक पृथविधेयमिति कि नाङ्गीक्रियते । पृथक्फलनिर्देशाभावादिति न वक्त यम, मोक्षार्थनया विधेयस्य दर्शनस्य प्रधानत्वे तन्निकरया ध्यानस्यापि विधाने पृथक्फरनरपेक्ष्यात् । प्रधानवाक्यार्थवयोपपत्तेश्च । अन्यथा दर्शनशब्दस्य मुख्यार्थभगधेति चेत्- मैवम् , 'ध्रुवा स्मृति , स्मृतिलम्मे सर्वग्रन्थीना विमोक्ष ' इति क्वचित् ध्रुवानुस्मृते साक्षारसथि विषमोक्षहेतुत्व श्रूयते स्मृतिलम्मे इति सप्तम्या । क्वचित्तु "भिद्यते हृदयप्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसश्या ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥” इनि दर्शनस्य तयैव फलसाधनरव श्रूयते । चित्रति । चितानाम्या इष्टे पशुफलकत्वादाविवेत्यर्थ । हतीये-दर्शनसमानाकारत्वपक्षे । तयैर-सप्तम्येय। - ·अविधेयज्ञानभंगवादः 4. 21 अनयोने तावत् एकफलसाधनयोर्विकल्प. ; गुरुलघुविकल्यायोगात् । लविकारिभेदेन व्यवस्थित विकल्प करूपमायामतिगौरवम् , विकल्पकपन(मा)तद्वयक्साकसना चेति । किश्च विकल्पस्य प्रयोगक्षयेण पामाण्यत्यागाप्रामाण्यस्वीकार स्वीकृतापामाण्यपरित्याग[परित्यक्तामायस्वीकार !]--आवृत्तिरूपाटदोष. दुष्टस्वादन्याय्यस्वमेव । नापि समुच्चयः, योगपद्यस्याशक्यत्वात् । क्रमेऽप्युपकार्योकारकयोरुपकार्यस्य फलहेतोरङ्गिनः खान सह समुच्चयायोगात् ! न च क्रमिकयोरपि दर्शपूर्णमायोरित ध्रुवानुस्मृति- दर्शनयोरे करणत्वम् , तदुपस्थापकश्रुत्यायभावात् । न च अभूतायां धृवानुस्मृतावहिनी दर्शनस्यैव फलं कीयंत इति न विरोष इति वाच्यम् ; भङ्गाङ्गिमावस्याद्याप्यनिश्चितत्वात् । दृष्टद्वारस्यासिद्धेः । अदृष्टद्वारकपने गौरवात् । स्वतः प्रतीयमानार्थमने च श्रमहानिदोषा३.। न चान प्रजापतिवाक्यनयः ; भूयसान्यायविरोधात् । 'वैधे बहूनां वचनम्' इति तान्त्रिकाः । भूयासि हि वाक्यानि ध्यानोपासनादि- शब्द वानुस्मृतिमेव मोक्षसाधनमभिदधति । न केवलं श्रुतिरेव ; स्मनीतिहासपुराणसर्वोतरतन्त्रयोग सांख्यशास्त्राण्यपि । दर्शनं स्वस्यवावयावसितम् । एवमीश्वरोपासनस्यैव भूयोभिवविधर्मोक्षसाधनत्वावसायात् तदन्यनिपेघसामर्थ्यात् काचिकजीवोपासनानां मोक्षसाधनव्या अताना यथालिंग जीवविशिष्टपरमात्म विषयतया अन्नतया वा निर्वाह ; अन तु न तथेति विशेषः । अतः परिशेषात् ध्रुवानुस्मृतिदर्शनयो रय एवं पर्यवसानम् । विस्तृत चैत् भाष्य एव ; छागपशुन्यायेन वेदनभ्यानादिशब्दानामुतरोध विश्रान्तिप्रतिपादनात् । एवं स्थिते, स्मृतिदर्शनशब्दयोमुत्यैकार्थासम्भवे कस्यचिदौपचारिकत्वमवश्याश्रयणीयमिति चाव. धारित स्मृतिशब्देन प्रत्यक्षज्ञानोपचारे अतिशयासिद्धेः, दर्शनशब्देन तु स्मृतेरुपचारे प्रत्यक्षसमाना- कारतारूपवेशद्यातिशयलक्षगविशेषसिद्धेश्व दर्शनशब्देन विशदतमा धंवानुस्मृतिरेव विवक्षितेत्यङ्गीक्रियते । अनोऽज्ञापि, 'निदिध्यासितव्यः' इति ध्रुवानुस्मृतिविधानात ; 'द्रष्टव्यः' इत्येतदपि तद्विशेषसमर्पकमिति । लेन, स्मृतिलम्भे सर्वप्रथीनां विषमोक्षः', 'तस्मिन् दृष्टे परावरे' इत्यत्र छागपशुन्यायनिर्णीतोऽर्थः एकस्मिन्नपि वाये, निदिध्यासितव्य., द्रष्टव्य.' इत्यनयोरप्याश्रीयत इति न विरोधः। न च तव्यमत्ययद्वयविरोध., 'भाये पथिकृते' इत्यादिषु एकविधेयत्वेऽपि चतुर्थीद्वयवत् अविरोधात् । एवं सिते यदि वाक्यार्थज्ञानस्य मोक्षोपायता, तदोपासनादिविधिनरर्थक्यं दुष्परिहरम् । शब्दजन्यमत्यक्षवादस्तु परिदरिया (७) । विकास्येति । यागे वीहियवयोविकल्यातनाष्टौ दोगः प्रामाण्यत्यागः, अप्रामाण्यस्वीकारः, स्वीकृताप्रामाण्यत्यागः, त्यतप्रामाण्यस्वीकार इति चत्वारो दोषाः। एतदावृत्ती अष्टौ भवन्ति। यधा बोधनुष्ठानकाले यवशास्त्र आद्यद्वयम् अथ यवानुष्ठाने ततान्त्यद्वयम् तदाबीहिशास्त्रेऽपि आद्यद्वयम्: पुनींनुधाने मीहिशास्त्र अन्त्यद्वयमिति । दश प्रयोगलयोपपाधम् । प्रयोगनयेणेति पदप्रयोगात् मन ध्यानस्पोपायानुष्ठायिकृतं दर्शनशास्त्रे दोषद्वयम् , दर्शनानुष्ठायिकृतं ध्यानशास्त्रे दोपद्यमित्ये- तावदेवेति ज्ञापयति । एवमपि दोषचतुष्टयान्तरमहणेनाप्टदोषत्वम्-एकोपाय माहिणा अन्योपा. यस्य सविषयकत्ववाधः, तस्य सर्वथाऽननुष्ठानम् , तन्मूलभगवदनुहवाधः, तन्मूलफल गधश्चेति । एकं करणवम्-दर्शपूर्णमासाभ्यामिति श्रुत्या तत्र द्वित्वावच्छिन्नसमुदायनिष्टमेकं करणत्यम् । प्रजापतिवाक्येति । तताङ्गभूतजीवोपासने दहरविद्यायगिफलकीतीमित्युक्तम् । - ·22 रातदूपण्यां यत्तु वाक्यार्थज्ञानोत्पनी प्रतिबन्धकमेदवासनानिरासद्वारेण श्रवणमनननिदिध्यासनानामुपकार- कत्वमुक्तम्-तदपि हास्यम् ; वाक्यस्याकाड्झायोग्यतासन्निधिपरामर्शमन्तरेणापेक्षणीयान्तरामात् । सत्यां तु सामग्रयां यावयार्थज्ञानानुत्पत्यनुपपत्ते, । न च प्रतिबन्धकमपि सामग्रीवेकर यपर्यवसितम् । यथाऽऽहु:--"प्रतिबन्धो विसामग्री तहेतुः प्रतिबन्धक." (पा.कु.) इति । विपरीतवासनाया: प्रतियघकरवत्यैवासिद्धे । सत्यामपि विपरीतसर्यादिवासनायामातोपदेश लिमादिभिः सदिबाघक तत्त्वज्ञानमुत्पयते । अत एवं, 'अस मावनाविपरीतसम्भावनास्यचितविक्षेपद्वारा मेदवासनायाः प्रतिबन्धकत्वम्' इत्येतदपि निरस्तम् । यदि च भेदवासनानिरसनद्वारेणाद्वैतवाक्यार्थ- ज्ञानोत्पतिरिष्यते, तदा न कदाचिदपि तदुत्पत्तिः सेत्स्यति ; उक्तं हि- "यावच्छरीरयात हि किं न वतेत वासना । वन्निवृतौ कथं पुंसामुन्मीलननिमीलने ॥” इति । किञ्च अनादिकालोपचितानां पटुतरमत्ययाभ्यासादरैदृढतरनिरूढानामपरिमितानां मेदवासनानां कतिपय फालसाध्याविशदात्ययादिमूलालीयस्तमाद्वैतवासनया निरसितुमशक्यत्वात् । किश्च तत्वज्ञाने सति तद्विषयभावनया वद्विपरीतवासनानिरासः तन्निरासे च तत्त्वज्ञानमिति मिथस्संश्रयः स्यात् । तदप्याहु:-, 'उत्पन्ने सति विज्ञाने वासना तु निरस्यते । निरस्तवासनस्यैव विज्ञानमिति दुर्भणम्।।' इति । अनुत्पन्न एव तत्त्वज्ञाने श्रवणमनननिदिध्यासनः क्रमात् तन्निरास इति चेत्-कि तानि तत्वगोचराणि, उत अतत्त्वगोचराणि : पूर्वत्र विपरीतवासनायां सत्यां तेषामप्यनुत्पतिरेव । उत्तरत, मतत्ववासनया कथं तत्त्वज्ञानोत्पतिपतियन्धकवासनानिरासः । तथाच-, 'सागरं गन्तुकामस्य हिम. बद्मनोपमम्' इति न्यायः । किञ्च ममेदज्ञाने सिद्धे नेदवासनानिरासस्य किमर्थमपेक्षा ! तदसिद्धी तु तरपतिपक्षवासनानिरासाभिलाषानुत्थानम्। न घमेदज्ञानातीतिरभेदपतीतिमन्तरेण स्यात्। न च तीतो तु वैशावेशद्यादिवैषम्य त्वया वक्तुं शक्यम् ; अमेदस्य ब्रह्मस्वरूपायमाणस्य सर्वदैकरूपत्वात् । विशेषग्रहे च मेदप्रतीतित्वपसमात् । न च व्यावहारिकभेदोऽत्रास्तीति वाच्यम् ; मेदवासनानिरास- हारेणा मेदग्रहस्य परमार्थविषयत्वात्। अतो न मेदवासनानिरासद्वारेण श्रवणादित्रयस्य दर्शनोपकारकत्वमिति। यत्पुनः उक्तम् , 'ब्रश वेद अश्लेव मवति' इत्यादौ ज्ञानमात्रस्यैव मोक्षहेतुत्वं यते । न हि प्रतिपनेऽर्थे नास्तिकत्वं न्याय्यम्। अत एवोच्यते, 'नैषा [करणमिति:] तणापने(नी)या' (कठोप) इतीति-तदप्यसत्; पर्यवसितमिति। सामग्रीवैकल्यमेव प्रतियन्धकमिति त्वयाऽपि मन्यते । अत्र तत् प्रतिबन्ध न किञ्चिदपीत्यर्थः । यथारिति । उदयनाचार्याः । "प्रतिबन्धो यिसामग्री तहेतुः प्रतियन्धकः" इति न्यायकुसुमाञ्जलिकारिका । प्रतिवन्धोऽपीति मूलाईर्शनमूलोऽपपाउः । विवृतञ्च तैरेव तन, "सामग्रीवैकल्यं प्रतिबन्धपदार्थः । तत्प्रयोकारस्तु प्रतिबन्धका;" इति । मणिमन्त्रादयः प्रतिबन्ध भूता: सामप्रथभावरूपत्वात् । मण्यादिप्रयोस्तृणां तुप्रतिबन्धात्यमिति तदाशयः भूम्ना तु तिबन्धः अनुत्पत्तिः, तत्प्रयोजकत्वात् मण्यादय एव प्रतियन्धका इत्येवेत्यन्यदेतवा किचेति हेत्वन्तरसमुच्चयः।

·25 . चाधितानुवृत्तिभंगवाद 5 अथ बाधितानुकृत्तिमङ्गवादः पञ्चमः ॥ ५॥ नानुक्तेत संसारो यत्प्रसादकवाधितः । प्रसीदतु स मे देवः प्रथमालिबिङ्करः । यदुच्यते--तत्वमस्यादिवशक्यात् तत्त्वज्ञाने जातेऽपि ब्रह्मविदा बाधितानुवृत्त्या मेदप्रतिमासादे आशरीरमनुवृत्तिः, तदनुवृत्तावपि, छिन्नमूलनया दग्धपटादिवदव एकत्व च-इटि-नन पृच्छाम -बाधितत्वे कथमनुवृत्तिर्भवता वक्तव्या, तस्या वा तत् कथम् ।। प्रमाणबलात् मिथ्यात्वाध्यवसायेऽपि द्विचन्द्रादिष्विव दोषमहिन्ना प्रतिभावानुवृत्तिरिति न विरोध इति चेत्- समस्तद्वैतकुक्षिभरिणाऽप्यद्वैतज्ञानेनाबाधित. कोऽसौ दोष ॥ अविद्येवेति चेत् - कथ ती विद्यानिवृति । न हि ननिवृत्तावपर्यवसित कन्धित् पायो नाम ॥ नन्निवृत्तावपि तन्मूलबासनास्तीति चेत्-सा किं ब्रह्मवत् सत्य वात् तत्त्वज्ञानेनाबाधिता, उत मिथ्यात्वेऽपि तदविषयत्वात्। न प्रथम , द्वैत-अएसिद्धान्तादिदोषरमहात्। न च सा नमसरूपानुमवेशिनी, भेदमतिभासानुवृत्तेरनिर्मोक्षपसङ्गात् । ब्रह्मण सावधत्वादिदोपसमाच्च । न चासत्याविद्योपाचा वासना सत्येति संपद्यते । न चोपादानवसे कार्यानुवृत्तिम-मतोऽप्यनुसन्धत्ते । नावि द्वितीय , वासनाया अपि श्रवण- समयसमधिगतब्रह्मव्यतिरेक्लक्षणकोपाधिक्रोडीकारात् । अन्यथा तु अविद्याया अपि बाधकज्ञानाविषयत्व प्रसङ्गात् ।। 'नेह नानास्ति' इत्यादेरविशेषात् तद्विषत्वमिति चेत्-तुरुयम्। यदि च वाक्यार्थज्ञानात् वासना न निस्ते, कुसस्तहि तन्निवृत्ति । न तापत् अदृष्टादे , तथा सति ज्ञानबाध्यत्वामावेन सत्यस्वमसात् । मन एव न स्वत , व्याघाताच । न हि वध्यघातकयोस्तादात्म्य हष्टम्। न च सहकार्य तरमन्तरेण घटादि वपि वध्वंसहेतुता । अहेतुकविनाशवादे तु सौगतचार्वाकादिसौहार्दोद्वारप्रसङ्ग । अविधायाच तद्वदेवा. हेतुकनिवृत्त्यविरोध स्यात् । न च दहन-अन्त्यशब्द-चरमसस्कारादिवदिति वाच्यम् , तत्रापि ततदव स्थान्तर-कालविशेषादिसामग्रीसहितपरमेश्वरसस्यरूपम्य कारणस्यामामिरभ्युपगमात् । द्विच द्रादी अगुल्यवष्टम्मतिमिरादिदोषस्य-चन्द्रकत्वज्ञानाविषयत्वात् , तदुभयविषयकज्ञानोदयेऽपि पावस्थतारका. (4) संसार.-प्रेत्यभावपरम्परा । अतिभि मिथ्यावस्तुनिवृत्तिमाले पाधशदः परिभाषित । तादृशवस्तूत्पत्यादेरभायात् न सोऽर्थः। फितु निवृत्तिसामान्य चा, चेतनविण्ये याधन पीडनमिति, ज्ञानविषये बाधनं अप्रमात्वनिश्चयापादनमित्यादि वा यथायथं भरतीति, याधित इति प्रयोगण शापितम् । प्रसादो दुर्लभ निग्रहपरत्वादित्येतनिराक्तुं कल्याणगुणातिशयमाह प्रथमेति । उपायानुष्ठानार्थप्रवृत्ती प्रथमतो जातो योऽअलि , तत एव, फि ते कार्यमिति चरने शिरयत् । अय चाऽऽदिष्ट इव निर्वर्तयति । तस्य तथाऽभिमानेऽपि स न प्रसाद दव, स एय हि स्वामीति । द्वैतेति । मेदेत्यर्थ । अपर्यरसित इति। मूलनिवृत्यविधाने कार्याणामुत्पत्त्या याधासितिरिति भाव । तन्मूलेति । तदधीनेत्यर्थ । समधिगतब्रह्म यतिरेकेति । गृहीतग्रामान्यत्येत्यर्थ । सन धरणदेव । ननु प्रतियोगिनोऽपि घसं प्रति हेतुताया सर्पसंमतत्वात् स्वतो निवृतियुते त्या न च मा. रीति । दहनेति । चह्यि विनाश्य यनुविनाशोऽनुमरसिद्ध (न्या-द.)। पीचीनगन्यायेन शाद. परम्पराया अन्तिमशब्दस्योपान्त्यसम्देन नाश इति तातिए । संसागणां सरणादिनियत्ययेऽपि चरमसंस्कारस्य कार्याभारात् स्वत पय नाश इति चेएमा तदिनि भाय । विचन्द्रादी इत्यस्य अनु- वृत्तिघंटत इत्यवान्यय दोषस्येत्तस्य च तायपर्यन्तमेव याश्यम् । ननु तिमिरन देशयोमरिया .

·. 4 26 शतपण्यां प्रकाशस्येव दोषप्रकाशांशस्य चन्द्रेकरवप्रकाशेन विरोधाभावात , दोषो मिथ्येति तु ज्ञानस्य लौकिका- नामनुदयात यौक्तिकमिथ्यात्वज्ञानस्यैव भ्रान्तिस्वेन तत्सत्यत्वाचायाध इति तन्मूलम्रमपरम्परानुवृत्तिघटते । तद्विषयान्यथास्वाध्यवसायेन भयविस्मयादिकार्यनिवृतिश्च । तव तु न तथा, कारणभूताविद्यावत् कार्य भूतशोकादिवश्च, मध्यगतमेदवासनामेदज्ञानयोरप्येकहेलयव निवार्यत्वात् । अनुवृतावपि बाध्यबाघकयो- राविद्यावेन वास्तवप्रामाण्याभावात् ; विशेषेण बाधकबलासम्भवाचेति । तदेतत् सर्वमभिप्रेत्य सत्यपि वाक्यार्थज्ञाने इत्यादि, भयादिकार्य तु निवर्तते इत्यन्तं भापितम् ॥ ५ ॥ ॥ इति शतदूपण्यां बाधितानुवृत्तिभवादः पञ्चमः ॥ ५ ॥ ॥ अथ विविदिपासाधनत्वमङ्गवादः पठः ॥ ६ ॥ दृष्टानुअधिकार्थजातविएखान पुंसोऽधिकृत्य श्रुती यज्ञादिर्यदुपास्तिसाधनतया साक्षात् विधि प्राप्नुते(प्राप्यते १) । लीलामोगविभूतियुग्मभरितस्यात्मप्रदानोन्मुखः श्रीमान् अस्तु स मे समस्तदुरितोत्ताराय नारायणः ॥ यदुच्यते, "तमेतं वेदानुवचनेन ब्रामणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन" इत्यत्र यज्ञादिकं विविदिपासाघनत्वेन विधीयते, न तु वेदनसाधनत्वेन, वस्तुविरोधात् ; श्रुत्यक्षरपालोचनाच । विविदिपन्तीति हि श्रूयते ; न पुन:विदन्तीति । तत्र बम:-कोऽसौ वस्तुविरोधस्तावत् ? (1) कि ज्ञानस्य यज्ञादिभिस्साधयितुमशक्यत्वम् ? (2) उत तेषां ज्ञानानभूतशमादिप्रत्यनीकात्मत्वम् ! (3) यद्वा तत्त्वज्ञानफलापवर्गप्रत्यनीकत्रिवर्गसाधकत्वम् ! (4) यद्वा आश्रमातया विहितानां विद्याङ्गत्वे नित्या- नित्यसंयोगविरोधः ! (5) भन्यो वा कधिदिति । न प्रथमः । स हि यज्ञादिकमन्तरेण उत्पतिदर्शनाद्वा, यज्ञादिसन्निधावप्यनुत्पत्तिदर्शनाद्वा! माये तु भसिद्धिः, प्राचीनेष्वर्वाचीनेषु वाऽधिकारिवननुष्ठितशुद्धधर्मेषु विद्योत्पतेरसिद्धत्वात् । द्वितीये तु भप्रयोजकता। सामग्यैव हि कार्योत्पत्ति. ; न पुनहेतुमानात् । सम्भवति च प्रायशः कर्मकर्तृसाधन समूहालम्बनशानं भवितुमर्हतीत्यवाह तदुभयेति। कदाचित् चन्द्रैकत्वेन सह तारापि गृह्येत। तावतान हि ताराबाधः अविरोध्यत्वात् । तथेति । तव विति। त्वदभिमतविषये तु इत्यर्थः । आविधत्वेन% अविद्याकार्यवेन ॥ ५॥ (६) आनुश्रविकेति। वैदिकेत्यर्थः। आमुमिकेति यावत्। अर्थजातं-फलनिवहःतद्विमुसान्- मुमुक्षून् । 'साक्षात् यदुपास्तिसाधनतया' इत्यन्वयः। न तु विविदिपाद्वारेति भावः । प्राप्नुत . इत्यशुद्धम् । प्राप्यत इति पठनीयम् । णिजन्तात् कर्मणि यक्। प्रापित इत्यर्थः । 'यज्ञेन दानेन' .इत्यादिरन श्रुतिः । साधनत्यं दुरितोत्तरणद्वारा । तत्सूचनायान्ते दुरितोत्तारायेत्युक्तम् । पर्यालोचनाञ्चेति। भाष्येऽप्येवम् । ज्ञापकहेतुः । विविदिपासाघनत्यविधानावगमः श्रुत्यक्षर- सम्प्रत्ययपर्यालोचनकृतः । वस्तुविरोधस्तावदिति । प्रथमोक्तो वस्तुविरोध इत्यर्थः । व्यतिरेकनियम- भंगाना, अन्वयनियमभंगादेति पृच्छति सहीति । हेतुमानात्= एककारणमात्रात् । कर्मेति ।

·27 . विरिदिपासाधन भगवाद 6 वैगुण्यम् । अन्यथा चिनापशुफर स्वादावपि कस्ते समाश्वास ? ॥ तस्यास्तत्साधनत्व विदधाति श्रुतिरिति चेत् , मनापि यदि श्रुतिर्विदधाति, तदा तद्वदेव समाश्वसिहि । अन्यथा विविदिषासाघनत्वेऽपि त्वया न समाश्वसितव्यम् , तत्रापि साध्यसाधनभावस्य श्रुत्येकावसेयत्वात् । 'कुद्वाऽयमकुर्वद्वा" इत्यादि चार्वाकदुर्वादम्य त्वयाऽप्यस्मत यत्वात् । व्यभिचारस्य च समत्वात् । एतेन-~-वाक्यज-यमितिरूपस्य सस्कारजन्यस्मृतिसन्ततिरूपस्य वा वेदनस्य किं कर्मापेक्षयेति निरस्तम् , इच्छाया सभ्यनुकूरतारोधा धीनोत्पते कि कर्मायेक्षयेति समत्वात् ।। मात करणर्मस्यद्वारेणेति चेत् , तुल्यम् , "यनोमयोस्समो दोष" इत्यभियुक्तवचन किमर्थमिस्थ विस्मरसि । "कपाये कर्मभि पर तो ज्ञान प्रवर्तते" इत्यादि वाचनिकातिलचन तवाधिकम् । नापि द्वितीय , शमादेरविहिताप्रतिषिद्धनिषिद्धविश्यत्वेन विद्यागतया विहितेभ्य कर्मभ्यो व्यतिरिक्तविषयत्वात् । विहितस्य च, 'धर्मेण पापमपनुदति ', "कपायपक्ति कर्माणि ज्ञान तु परमा गति " इत्यादिभिर्विद्योपकारकत्वस्यैव श्रुतत्वात् । न च तृतीय , फलाभिसन्धिविरहादेव लिवर्गानारम्मात् , अनेकफलसाधनस्यापि ज्योतिष्टोमादे रभिसन्धिविशेषेण फल मति नियमस्य सर्वरभ्युपगन्तव्यत्वात् । अत एव न चतुर्थ , तत्रापि विनियोगपृथवत्वेन नित्यानित्यसयोगविरोधाभावात् । तदेतत् सर्व पत्रकारमेव विस्पष्टमुक्तम् - "सपिंक्षा च यज्ञादिश्तेश्ववत्", "शमदमायुपेतत्स्यावयाऽपि तु तद्विधे तदङ्गतया तेषामध्यवश्यानुष्ठेयत्वात्", "विहितत्वाचाश्रमकर्मापि", "सहकारित्वेन च", "अमिहोनादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात्" इत्यादिमि ।' (5) या च ते श्रुत्यक्षरपालोचना, सोऽपि हस्तसमालोच , 'सोऽन्वेष्टव्य , स विजिज्ञासित य', 'तद्विजिज्ञासितव्यम्', 'श्रोत यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यादिश्रुतिशीलापरामर्शात। न हि तेषु इद न्यायसूत्रम् । कर्मवैगुण्य क्त्तृवैगुण्य साधनपैगुण्यश्च । चिनति । 'चित्रया यजेत पशुकाम' इति पश्वर्थविहिता चित्रारया काचिदिष्टि । तदादावित्यर्थ । कुर्वदिति । कारणमिति त्ययाऽभिमन्यमान किं कुर्वत् = कार्योत्पादनस्वभारम् , अकुर्वद्वान तद्रहित वा आद्ये मृदादिक घटादिक प्रतिक्षणमुत्पादयेत् ।न चेत् , कदापि नोत्पादयेत् । अत कार्य कारणभाव कुनापि नास्तीति चार्वाकदुर्गद । ननु न तदुपादोऽस्माभि प्रियते।क्मणि तेऽपि वेदनस्य कदाचिदभावात् तत्साधनत्यत्याग इत्यताह व्यभिवारस्य चेति । अपिहितातिपिद्धति । विहित यागादि । प्रतिषिद्धम्कलअभक्षणादि । तदुभयभिन लोक्व्यवहारादि। तथाक्षारापर्याय नीयमिन ग्राह्यम् । निषिद्ध तु सर्व वयमेव । 'या च ते' इत्यादे पूर्व पूर्वरनविकरूप पञ्चम- कल्पदूपणभाग स्थितो भ्रप इति भाव्यम् । सोऽपीति पुलिगनिदशो विधेयानुसारात् । हस्तसमालोच =हस्तगतमातविषयकापातप्रत्यय । आलोचन व्यापार इन्द्रियाणामितियत् प्रयोग । चाफ्यघटकाशानामन्यपशोधनामावात् आरोचन. उम् । वास्यान्तरापरिशीलनात् समालोवनत्यम्।एकहस्तरदेवापरहस्तोऽपीति च मापातन्तिनम्। अन्यथाऽपि भावात् ॥ अन्न समत्यपाधान्ययविचारपूर्वक व्याकरणविरोधपदशन परमार्थभूषणे द्रव्यम्॥६॥ - .

·28 . शतदूपण्या सन्नत्ययार्थविधिपरत्व भवनाऽपि स्वीकृतम् । विधिवलावसितपुरुषार्थमाधनस्वार्थसिद्धेच्छानुवादरूपत्वात् प्रत्ययस्य॥ ध्यायीतेत्यादिविध्यन्त कार्यात् तत्र शाब्द प्रत्ययार्थप्राधान्यमनाहत्य, इच्छाया इप्यमाणप्रधान स्वादार्थ प्रकृत्यपाधान्य स्वीक्रियत इति चेत्-नहि, 'झियावानेप बनविटा वरिष्ठ ', 'कर्मणैव हि ससिद्धिम्' 'कषाये कममि पर ततो ज्ञान प्रवर्तते' इत्यादिप्रमाणसहक दिनापि वेदनपरत्वमङ्गीकुमाव । रोके च, 'असिना जियासति, अश्वेन जिगमिपति' इत्यादिषु प्रकृत्यर्थे करणान्वयो बहुल मुप लभ्यते ॥ मन असेरबम्य का हननगमनेच्छासाधन वायोगात् हननादिसाधनत्वस्यान्वयव्यतिरेकसिद्ध स्वाच आत्या प्रकृत्यर्थसाधनस्वाश्रयणम् । इह तु न तथा, अन्त करणमल्यद्वारेण सत्वविद्धयोपकार कत्वस्य ज्ञानतदिच्छयोरविशेषादिति चेन्न, अनन्यपरत्वस्योपपादितत्वात् । अयोगस्य चानाप्यविशेषात् । तथा हि-योऽय विविदिपाकामो यज्ञादिवधिकरोति, स कि तदानी वेदनमिच्छति, उत न। आये, विविदिषा सिद्धैवेति न तस्या यज्ञादिसाध्यत्वम् । तथा च चक्रकम्-वेदनेच्छाया जातायामेव विविदिपेच्छा जायते, तस्या जाताया कर्मानुष्ठानम् , ततो विविदिपेति । अलेकैकोमय पर्वसकोचेनाऽऽत्माश्रयान्योन्याश्रयावयात व्यौ। द्वितीयेऽपि, वेदनस्यानिष्टत्वे विविदिषाऽप्यनिष्टैव स्यात् , तद्विषयत्वात् तस्या । विविदिषा हि वेदन साधयेत् , तच्चापवर्गादिकमिति मत्वैव हि स्यामभि लापसम्भव ।। ननु वेदनौ-मुख्यलक्षणविविदिपा पूर्व सवृता । तदर्थपवृत्तिपय ा तु साध्यतयाऽभि मतेति चेन्न , तादृशतीवेच्छाया एव उत्पत्त्यनुत्पत्तिविकल्पे प्रागुक्तढोपानतिरवनात् । न हि वेदने तीवेच्छायामसम्भवन्त्या तादृशीमपि तामिच्छेत् , तदुपायवर्गानुष्ठानलेश वा सहेत ॥ ननु दृष्टमेतत् यदुभुक्षापिपासादिकामनया भेषजमुपदिश्यते । तत्रापि भोजनादेरिष्टत्वानिष्टत्वविकल्पेन प्रागुक्तपसको दुर्वार । तत्र य परिहारस्ते, स नोऽत्रापि भविष्यतीति चेत् तन्न , भोजनादे सामान्यतोऽनुकूलत्व ज्ञानादेवेष्टत्वसिद्धे । तथाऽपि दोषवशात् तदातनमनारोग्यात्मक प्रातिकूल्यमपने व्यमिति ताव-मात्राथ भेषजोपदेश , न पुनरिच्छास्वरूपनिप्पतये ॥ मनापि तर्हि तथाऽस्तु , सामान्यो वेदनस्येष्टत्वेऽपि तादायिकतामास्कूिल्यापादकरजस्तमोनिणेन मन्त रणशुद्धयर्थ कर्मणा विनियोग इति चेत्-तर्हि विविदिषासाधनत्वश्रुति परित्यक्तैव ॥ अवान्तरल्यापारस्वादविरोध इति चेत् , तर्हि वेदनस धनत्वमप्यनु मनाम तत्पूर्वभाविन सर्वस्यापि यज्ञादिकर्मावाउर-यापारवोपपते । एवच मति, क्रियावाने जनविदा वरिष्ठ ', 'काये कममि पक्के ततो ज्ञान प्रवर्तते', 'पुण्य प्रज्ञा वर्धयनि क्रियमाण पुन पुन इत्यादिभिरैकाथ्य च । अनो यज्ञादिर्भ वेदनसाधनमेव ।। ननु पिविदिषासाधन वे यत् चोद्य यज्ञादे , सत् भक्तिसाधनत्वेऽपि समानम् - तथा हि । कि भावति मतिमान् भक्ति कामयते, उत तद्विधुर । न प्रथम भक्तनिष्पन्नत्वेन साध्यवायोगात् । ने द्वितीय भगवद्भक्तिविधुरस्य तद्भक्तावपि नरपेक्ष्यात , भक्त्यवस्थाभेदान्निहेिऽपि माग्वदेव दोष (इति)। वजाबीहियज्ञानविशेषो हि भक्ति , प्रीतिश्च वगरम्यवती । विषयखभाव-विशेषाभिमान-अभ्यास १ - . - - - ·शन्दजन्यप्रत्यक्षभंगवाद.7 (पूर्वपक्ष.) 20 भेषजादिमि प्रेमवृद्धि कामशास्त्रादिप्वपि सम्मता । पुरुषत्व ताकामना सम्भवति न वेत्येतावदेव चिन्तनीयम् । तत्र यदि सनातमात्रादतिशयितस्य प्रेग्ण फलानर प्रमाणत सिद्धयेत , तदा तथा- विध तस्यातिशयमभिवाञ्छेदेव । न च तावता तथाविधस्यानिशयस्यापि निम्पन्नवप्रसङ्ग , ज्ञानव- दुपपत्ते । सामान्यतोऽवगते हि विशेषतो ज्ञानाय व्याप्रियते । अन्यथा जिज्ञासव सर्वत्र न स्यात् । नन्वे विविदिषायामप्येवमस्त्विति चेन्न , विशेषेच्छाया एव प्रागेपोदयात् , न हि, 'पूर्व सामान्यतो जानमिच्छति , पश्चाद्विशेषत' इति सम्भवति । न च विषयविशेषावच्छेदमन्तरेण इच्छा जातिविशेष. कश्चित् सम्भवति । भक्तौ तु भोग्याकाराविर्भावतारतम्यवशात् तारतम्यमुक्तमिति । इहापि तन एवं भारतम्यामिति चेत् , मस्तु तत् , तथाऽपि काम्यत्वं दुर्वचम् ; तथाविधविषयविशेषिनम्य वेदनस्य काम्यत्वमन्तरेण तदसिद्धेः, तत्काम्यतायाश्च सिद्धौ, सिद्धा तथाविधवेदनेच्छेति कथ मा काम्या : मत सिद्ध यज्ञादिकर्म विविदिषासाधनत्वेन न विहितमिति । तदेतत् सर्वमभिसन्धायाह-एवंरूपाया ध्रुवानुस्मृतेः साधनानि यज्ञादीनि कर्माणीति 'यज्ञादिश्रुतेस्श्ववत्' इत्यभिधास्यते इति ॥६॥ ॥ इति शतदूपण्यां विविदिपासाधनत्यमद्वादः पाठः ॥ ६ ॥ .. ।। अथ शब्दजन्यप्रत्यक्षमंगवाद: सप्तमः ॥ ७ ॥ विभृत्यशे यस स्फुरति जगतामक्षमखिल श्रुतिर्जात्यन्धानामुपदिशति य रूपमिव ना। निजाध्यक्षप्रेक्षाचुलकितसमस्त स्वयमसौ हपीकेशो दिव्यं दिशतु मम चक्षुर स्वविषयम्।। यदूचिरे~-यद्यपि तत्वमस्यादिवाक्यश्रवणसमयसम्भव परोक्षं ज्ञानमविया न निवर्नयति, तथाऽपि श्रवणादिभिनिरस्तसमस्तभेदवासनामूलासम्भावनाविपरीत मावनास्यचितविशेषरक्षणप्रतिबन्धस्य तदेव वाक्यमविद्यानिवर्तकमपरोक्ष ज्ञान जनयति । न च--शब्दस्य कथमपरोक्षधीहेतृत्वमिति वाच्यम् , इन्द्रियस्यापि कथमिति प्रसङ्गात् || दर्शनादिति चेत्, तुल्यम् || क तदर्शनमिति चेत्, 'संवित् स्वप्रकाशा', 'दशमस्त्वमसि' इत्यादिषु । पत्र सविद्विषय स्वविषयो वा प्रकाशो नास्ति, सन्नपि वा परोक्ष , खधीविरोधात् । प्रत्यक्षे च विषये एरोसपकाशाघातात् । भरिया शुक्तितत्य- प्रकाशेऽपि रजनावभासाविरोधप्रसङ्गात् । न चाय प्रकाश इन्द्रियजन्य , वाक्यस्य तदानीमोधकरव (७) विभूतीति । जगतां सपा प्राणिनाम् अक्षम् = इन्द्रिय भगनियाम्यस्ययोग्यरस्तुमारे प्रत्यक्षजननसमर्थम् ; न तद्विपये। शब्दोऽपि तद्विपयशादयोधस्यैव जनक.। न हि रूपस्य प्रत्यक्षयोग्य- त्वमस्तीत्येतावना जात्यन्धगृहीतो रूपोपदेशः तस्य प्रत्यक्षहेतुः। रणनिरपेक्ष तु प्रत्यक्षं समायत: सर्व विषयकं स्यात् . यथेश्वरस्य । जन्यप्रत्यक्ष तु चभुरधीनमेव । सर्जुनस्य यत् सर्पदर्शनं कहा. चित्, नत् दिव्यचक्षुपा भगवत्तिन । यदि चाफ्यमेयापरोक्षजनकं स्याद, भगवता स्योपदेशेनर तस्य सर्वप्रत्यक्षोत्पादनसंभवात् दिव्यत्र निमेय न वर्त-यं स्यादिति श्लोकस्य भार । फ तदर्शन मिति । चाफ्यस्यापरोक्षधीजनश्त्यदर्शनं पुनेत्यर्थ । अन्यतरेणेति । रनतस्ये तु शम्दमाण तत्प्रत्यक्षादर्शनादुभयग्रहणम् । अत इह शब्द एमालमिति भाय. दापि तयेत्युक्ता- यपि सदस्य कारणत्व न वार्यत इत्याहारयेति । . , ·. . 30 शतदूषण्या प्रसङ्गात् , वाक्यमन्तरेणापि तत्वसङ्गाच्च । न च रत्नतत्त्वाधिगमवत् शब्दसभिन्नेन्द्रियजन्य , अन्यतरेण तदुत्पत्युपपत्ती कल्पनागौरवात् । अन्वय यात्रेकाविशेषे सति, इन्द्रियसहकृतशब्दजन्य इति विपरिवपिसाच ॥ किनामेन्द्रियं तत्सहकारि स्यादिति चेत् , मनस सज्ञानकरणसाधारणसहकारित्व किं न जानासि ॥ तथापि विनिगमनाया को हेतुरिति चेत्-न, अन्धस्यान्धतमसस्थितस्य वा वावयश्रवणात् दशमोऽस्मीति प्रत्यक्षप्रत्ययात् । न चात्रापरोक्षत्वमारोपितम् , बाधकामावाद । न च सप्लवे भेदाग्रहात् तद्व्यवहार , कदाचिदपि तत्र धीमेवानुपलम्मात् । मतो वावयजातीयस्य कचित् प्रत्यक्षज्ञानजनकत्वसिद्धौ क विरोधावकाश । अन्यदपि वाक्यं किं न जनयतीति चेत्-न, गोज तीयत्वे शाकर किं न दुग्धे दुग्ध मितिवत् उपहास्यत्वात् ॥ अस्ति तत्रावान्तरोपाधिरिति चेत् , अस्त्वज्ञापि कश्चित् । न च तदज्ञान तत्कार्योत्पत्तिपतिबन्धि , तज्ज्ञानस्य तत्कारणत्वानभ्युपगमात् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । यथाऽऽहु - 'न कारणपरिज्ञान तत्कार्योत्पत्तिकारणम् । न हि बीजाद्यविज्ञानमकुरो पतिवारणम् ॥' इति । न चास्यात्य-ताज्ञातता, स्वतोऽपरोक्षार्थगोचरत्वस्योपाधेरवधारणात् । न च तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रत्यक्षज्ञानजनकरवे किं प्रमाणमिति वाच्यम् , निवर्त्यमिथ्यावा न्यथानुपपत्त्यैव तत्सिद्धे । खत शुद्धेऽपि हि विश्वसाक्षिणि ब्रह्मणि स्फटिकमणिघटितदाडिमी कुसुमरागोपरागवत् अवभासमात्रसिद्धिरियमशुद्धि । सा च ज्ञानमात्रनिवत्यति, 'तरति शोकमात्म वित्' इत्यादिश्रुतिशतसिद्धम् । मिथ्याभूतस्य च धीमात्रनिवयित्व युक्तम् । न च परोक्ष ज्ञान निवर्तक दृश्यते । अत परिशेषादपरोक्षमेव ज्ञान निवर्तकमिति स्थिते- न तावत् करण(तत्करण)मिन्द्रियम् , बाह्येन्द्रियाणा प्रत्यवपराङ्मुखत्वात् , सोऽहमस्मीत्यस्मिन्नथें स्वात येणाप्रवृते । शब्दसंस्कारादिपुरस्कारे तु तस्यैव करणत्वोपपते । मनसश्च कि नामेति। ननु अद्वैतिन प्रति शब्दसभिन्नेन्द्रियजन्यत्यमस्त्विति वदन सिद्धान्ती, स्वाभिमत मेधेन्द्रिय गृहीत्वा इन्द्रियसंमिनशन्देति विपरिवर्तकारिण तक्थ, "कि तदिन्द्रियम्' इति पृच्छेदिति चेत्-उच्यते । रत्नतत्तस्थले शब्देन्द्रियसंमेदे, इन्द्रियस्य चक्षुप प्रत्यक्षकरणत्वस्य फ्लप्तत्वात शब्द सहकारिमात्रम्, न तु करणम् । तद्वत् दशमोऽहमित्यत्रापि कि चक्षुरेव गृह्यते । श्रोनादि वा । आधे चक्षुरेव करण फ्लप्तत्वात् । अतो न विपरिवर्त । अन्त्यस्तु न, श्रोतादेरनायोग्यत्वादि. त्याशयेन पृच्छति किनामेति । अद्वैती प्रत्याह मनस इति । अयमाशय -न चक्षुरिन्द्रियमन्यद्वा घायमस्मदमिमतम् । फितु साधारणकारणं मन एव । तस्यापरोक्षधीहेतुत्वस्याफ्लप्तत्वात् शब्द स्यापि तरकल्पन युक्तमिति विपरिवतोंक्तिरसाकमिति । चक्षुर्विहाय मनम पव प्रहणमिति कुत इति पृच्छति तथापीति । कार्यकरचक्षुरभावे मनस एव हि स्वीकार्यतेति भाव । सप्लये परोक्षा परोक्षज्ञानद्वयस्य करणद्वयादुत्पत्ती । शाकर घृषभ । अपान्तरोपाधि = धेनुमात्रवृत्तिधर्म । न चास्येति । अस्य- दशमोऽहमित्यादी प्रत्यक्षत्वप्रयोजकतया स्वीकृतस्य उपाघे = धर्मस्य । ननु वाफ्यान्तरस्येव तत्समस्यादिवाक्यस्य स्वतो परोक्षमात्रयिपयकत्वाभावात् न प्रत्यक्षहेतुतेति शंकामनूद्य निरस्यति न चेति । 'नापि वाचा', 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इति श्रयणात् याफ्यस्य न मनसोऽपि - ·- शादजन्यप्रत्यक्षभगवाद.7 (पूर्वपक्ष) 31 नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखमावब्रह्मगोचरसाक्षात्कारकरणत्वस्यादृष्टचरत्वेन शब्दस्य तसहकारित्वकस्रनायोगात् । तथात्वे च श्रवणादिनैफल्यात् । 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा', 'मनसा तु विशुद्धन', 'मनसंवेदमाप्त यम्' इत्यादिश्रुतीना चितकामयस्मान्तरणक्योधने तात्पर्यात् । अत एवं, 'अपाप्य मनसा सह' इत्यादेर- नधिकृतमनोविषयत्वःयवस्थापनानुपपत्ति । न च मानस प्रत्यक्षमस्ति , भात्मन स्वरकामाद , मुग्वादेस्तु साक्षिवेद्यत्वात् , भावनासह कृ-मनोज-यसाक्षात्कारस्यापि पयिकपरिभावितप्रियतमासाक्षात्कारवत् प्रान्तित्वात् , प्रान्तिरूपसाक्षात्कारम्यापि साक्षिरूपत्वेनैव मानस वामावान् । अनुमानादेस्त्वापरोक्ष्यविद्वेषशीलत्वात् । यो व क्यपरिशेष तनापि भेदगर्भाणा वाक्याना मेदभ्रमनिवर्तकत्वायोगात् अद्वैतवाक्या-येवादिद्यानिवर्तकापरोक्षज्ञान जनयनीति ॥ किश्च प्रत्यक्षस्य मेदामस्य परोक्षात, ऐन्द्रियकप्रत्यक्षाद्वान परिभवो युक्त , यूनात , समवाय । शास्त्रमूल तु प्रत्यक्ष साक्षात्कारस्वाविशेषेऽपि निर्दोषहेतुकत्वात् वाधक्षमम् , तमोक्तम्- "न्यूनत्वाच समत्वाञ्च परोक्ष नाक्षजं क्षमम् । निर्दोषहेतुजन्यत्वात् प्रत्यक्ष शात्रज क्षमम्" इति । प्रत्यक्षमेदभ्रमनिवर्तन इति शेष । साक्षात्कारस्य चाविद्यानिवर्तकत्व तस्य च शब्दकरणत्व शब्दादेव मिपनि, 'निचायत मृत्युमुखात् प्रमुच्यते', 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' इत्य दिभिरपरोक्षज्ञान्स अविद्या. निवर्तकत्वसिद्ध । 'तस्मै मृदिनकषायाय तमस पार दर्शयति मगवान सनत्कुमार', 'वेदान्तविज्ञानमु निश्चितार्था', 'स्वाध्यायश्चक्षुरुतकमस्य योगो द्वितीयममिवीक्षणाय', 'अध्ययनमनननयनोऽम्म दण', 'न मासचक्षुरभिवीयते तम्', 'पितृदेवमनुष्याणा वेदश्चनु सनाउनम्' इत्यादेतस्य शब्दकारणससिद्धि । प्रयोगश्व-विनीत ज्ञान साक्षात्कार, तत्त्वमस्मादिवान्यज्ञानवात् , तरस्वरूपगोचर श्रावणज्ञानवत् । न च तत् तदजन्यम् , प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वम्वीकारात् । तत्रैव पतिज्ञायाम, करणत्यमिति चेन्न । कारण विना कार्यायोगात् मावश्यफस्य याक्यस्य परण धेष्टी तत्तद्वयनमा- खण्डार्थप्रतिपादनाक्षमवाक्यविषयकत्यकल्पनात् । ननु मनम प्रत्यक्षरणत्य पलप्तमिति तदेय ग्राह्यमित्यनाह न च मानसमिति । तार्किक मात्म-तसमयेतसुसादिप्रत्यक्षहेतुरिन्द्रिय मन रति चक्षुरादिवत् मनसोऽपि प्रत्यक्षकरप्पत्यमिष्टम् । घेदान्तिमते तु न तदिष्यते । तन मुग्गदरपि धर्मभूतज्ञानपरिणामत्वात् आरभवत् वषप्राशयात् न मनोपेक्षति वयम् । मतिना मुखादेल- करणगुणत्वादस्वयंप्रकाशत्वेऽपि साक्षिभास्यवस्वीकारान मनोपेक्षेति विशेष । इन्द्रियानुमा. नोपमानादिपु करणेषु इन्द्रियमेताना निरस्तम् । अनुमानादि निरम्मति अनुमानेति । म मापरोक्ष्यविद्वेषशीलत्व यामपस्यापि तुल्गमिति वाय-दशममममसीन्या दर्शनान् पछील. स्वायोगात् । ननु चापजन्यामेदभत्यक्षस्य मानान्तरजन्यमेदमत्यदोणेर पाधोऽरियायत पत्तय मनसिहत्याऽऽह किञ्चेति । न्यून गत् = परोक्षस्थ न्यूनयर गात् । समग मररोक्षस्य समपर. त्यात् । तहि वायजप्रत्यक्षमपि सरयलम्यान यायमित्यनाए शाखति । शारहियोगम् । न चिन्द्रिय तथा नाकारेण तत् भरलमिति भाव । तत्सतपेति । यास्यस्वरुपेत्यर्थः । शन्दो दिघरगेन्द्रियमा । दारपेक्षमानरिपरस्पादित्यन ·32 . - शतपण्या अपरोक्षज्ञानविषयत्वात् (अपरोक्षविषयज्ञानत्वात् ३) सुम्बादिज्ञानवदिति वा प्रयोग । तत्वमस्यादि- वाक्य वा खप्रतिपाद्यगोचरसाक्षात्कारजनकम्, स्वकाशार्थोपदेशम्पत्वात्, स्वतोऽपरोक्षार्थविषयत्वाद्वा, 'संचित् स्वप्रकाशा', 'दशमस्त्वमसि' इत्यादिवावयवत् । अपरोक्षस्व तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानति, अपरोक्षज्ञाननिष्ठात्यनाभावाप्रतियोगित्वात् ज्ञानत्ववदिति । न चान परोक्ष तत्वमस्यादिवाक्यजन्य ज्ञानवृति, परोक्षनिष्ठात्यन्ताभारप्रतियोगित्वात् , ज्ञानत्ववदिति स प्रतिपक्षमापनना , सिद्धसाधनात् । तेषामेव हि वाक्यानामसम्भावनाविपरीतसम्भावनाप्रतिवद्धचेमि पुरुष परोक्षज्ञानजनकरवमिप्यते । पूर्वोक्तश्रुतिविरुद्धतया कालात्ययापदेशाच्च । न च वाच्यम्--- अग्निहोत्रादिवाक्यजन्यज्ञानेबप्येव प्रयोक्तु शक्यमित्यामाससमानयोगक्षेम तेति , तत्र विपक्षे बाधविरहात् । न हि तत्र प्रामाण्यस्यानुपपति अनुमानादिवदुपपते । नाप्य नुष्ठानस्य , परोक्षनिश्चयादपि तदुपपत्ते । नापि फरस्य , तत एव तत्सिद्धे । नापि च फलकाम- नाया फलसम्बन्धनिश्चयादेव तस्या भप्युपपत्ते । अत एव पुरुषप्रवृतिरपि सगच्छते । इह तु प्रागुक्तार्थानुपतिरेव विपक्षे बाधिका स्यात् । अतो नाऽऽभासतुल्यतेति । एव पूर्वेष्वपि प्रयोगेवा भासतुल्यतोद्धारो द्राव्य । अनो विपक्षे बाघकस्यैव प्रतिब-घरहस्यत्वात् उक्तार्थे महाविद्याजातयश्च यथावगाह प्रयोत्तया । स्वपरपक्षसाधारण्य हि महाविद्याना स्वभाव । तत्रानुकूलनसदसद्धावा +यामेकत्रार्थसिद्धि , इतरत्रासिद्धिरिति निर्णय । ननु तर्कपराहता इमे हेतव शब्दस्य प्रत्यक्षातर्भावप्रसनादिनि चेत्-ज, मप्रसङ्गात् । योगिमनसो बाह्यविषयपत्यक्षज्ञानजनकत्वेऽपि बाह्यमत्यक्षयहि ववदुपपत्ते । अथ चक्षुरादिपञ्चका न्यतमत्व योगिमनोन्यत्वे सति बाहविषयापरोक्षपमितिकारणत्व वा बाह्यप्रत्यक्षातर्भावे प्रयोजकमिप्येत, इहापि तर्हि खतोऽपरोक्षार्थनमात्मविषयशव्दान्यत्वे सति अपरोक्षमितिकारणत्व प्रत्यक्षातर्भावप्रयोजक- मिति सम समाधि । किञ्च प्रत्यक्षातर्भाव इति इन्द्रियान्तर्भावो वा, साक्षात्कारजनकवाक्या-नर्भावो वा विवक्षित स्यात् । पूर्वत्र मनसोऽपि बाह्यान्तर्भाववत् उपरम्भविरोध त् अशक्य । उत्तरत्र त्विष्टप्रसङ्गता । ऐकराश्ये सिद्धे सति अवान्तरभेदाश्रयणाविरोधात् ॥ तदेव तु कथमिति चेत् , न , दशमस्त्वमसीत्यादौ तद्दर्श तस्य समर्थितत्वात् ॥ वाक्यस्यैवापरोक्षधीजनकत्वे मनननिदिध्यासनविध्या नार्थक्यम्, श्रुनवेदा-ताना समारानुवृत्तिदर्शनविरोधश्चेति चेत्-न , प्रागुक्तपत्विन्धनिरसनद्वारेण तयो अपरोक्षविषयकज्ञानत्वादिति युक्तम् । अपरोक्ष ब्रह्म सुखादि च, तज्ज्ञानत्वादिति । इदमेन वप्रका शार्थशानवादित्यप्युच्यते । कालात्ययापदेशात् =वाधरूपदोपात् । प्रतिवन्धरहस्य वात् = व्याप्ति स्थापकतम चात् । महाविद्येति । महाविद्यानुमानप्रकारा सर्वार्थसिद्धिन्यायपरिशुद्ध्योर्दर्शिता । महाविद्याविडम्बने विस्तर प्रकले च विगीत तत्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञान स्वस्वेतरोभयावृत्ति अप रोक्षनिष्ठधर्माधिकरण प्रमेयत्वादित्येव भाव्यम्। ननु भवतैव महाविद्याजातय इति प्रयोगेण महा- विद्यानुमानाना जातिरूपानुमानत्व सूच्यते । खव्यायातकस्व हि जातिरूपदोपलक्षणम् । महा विद्यानुमानञ्च भयतेव मयाऽपि मदिष्टसाधनाय प्रयोक्तु शक्यमिति तस्य जाति वमेघेत्यत्राह स्वारेति । .

·- शब्दजन्यप्रत्यक्षभगवाद 7 (सिद्धान्त) 33 श्रवणं प्रति फोदयकार्यतया विधानोपपते । ससारिलोपलब्धेश्च पतिबन्धका पुरुषविषयत्वात् । तो बाघकापेतसानुप्राहकश्रुत्यादिसिद्ध तत्त्वमस्यादे साक्षात्कारजनकत्वमिति ॥ सिद्धान्तविस्तर अन म -~~-यतावदुक्त-केषुचिद्वाक्येप्वपरोक्षषीहेतुख दृश्यत इति, तत् नरविषाणाकुरपसाधने खरविषाणाकुरनिदर्शनमिति मन्यामहे । तथा हि-सयित् स्वप्रकाशेत्यत्र तावत् सामान्यत खपर समवेतत्रकारिकसर्वसविस्वकाशत्व वावयार्थ । तादाविकी तु तज-या सविदेका तदानी स्वप्रकाशा , तत्र न सर्वसविदा स्वपकाशत्वमिदानीमपरोक्षम् , यतो वाक्यस्य तदापरोक्ष्यहेतुना स्यात् । न च सर्वसविदैवयम , तस्य दृपयिष्यमाणत्वात् । तदैवयेऽपि तत्तदुपहिताकारेण परोक्षापरोक्षविभ गस्य दुरङ्गव स्वात् ॥ वाक्यजन्यसविस्वरूपापरोक्ष्ये तावत् वाक्यमेव कारणम् , विषयप्रकाशाशकारण यतिरेकेण स्वप्रकाशाशे कारणान्तरानुपरभादिति चेत्-~-तर्हि सिद्धमनुमानादेर्वाक्या तराणामप्यपरोक्षधी. जनकत्वम् , तत्तजन्यधियामवि खनकाशाशेऽपि तत्तकारणकत्वात् ॥ सत्यम् , तथाऽपि सवित स्वप्रकाशेत्यादिवाक्येषु विषयप्रकाशाश खनकाशाशश्चक एवेति विशेष इति चेन्न, सामान्यविशेष विषयतया तद्भेदस्य दर्शितत्वात् । एवम्, 'दशमस्त्वमसि' इत्यादावपि यदि दशमत्व खात्मन पश्यत एवेद वाक्यमुक्तम् , तदा घटं पश्यत , 'अय घट । इतिवत् सिद्धानुवादपरमिद वायं म्यात् । तथाच प्रत्यक्षानुवादितामात्रेण प्रत्यक्षताभ्रम , परोक्षविषयप्रयोग इवापरोक्षविषयप्रयोगे पे शब्दशक्तस्तदवस्थत्वात्। यदा पुन अविदितखात्मदशमत्वं पति उच्येत, तदा तु दशमवाशे परोक्षत्र स्पष्टम् । उद्देश्याशस्य तु पागेव दृष्टत्वात् विशिष्टेऽपि प्रत्यक्षताश्रम , पतिपतिझाटित्यात् । न च तत्पत्यसत्वेनैव विशिष्टस्य अय पर्वतो वहिमानित्यनुमानेऽपि तसङ्गात् । गुरुत्वादेसीन्द्रियत्वमङ्गपसाच । एवं क्षत्रियस्त्वमसीत्यादिप्वपि विकल्पोऽनुसन्धेय । यतु-~~प्रत्यक्षे विषय परोक्षपकाशयाघात इति--तदप्यसत् । आपरोक्ष्यादे ज्ञानधर्मत्वे ज्ञानव्यक्तिभेदेन विषयक्येऽपि परोक्षत्वापरोक्षत्वयोविरोधाभावात् । विषयधर्मत्वेऽपीन्द्रियेण तथाविध ज्ञान जायताम् , लिङ्गशब्दादिना वन्यथामूतमिति पुरुषभेद इव एकस्मिन् पुरुषेऽपि करणभेदेन च एकस्यैव वस्तुन प्रत्यक्षता परीक्षा व पागेव दर्शिता, विपरीतवासनाभूयात्वेऽपि करणशक्त्या तत्त्वज्ञानोदयस्योपादनात् ।। यदि प्रत्यक्षे विषये परोक्षपकाश स्यात् , ता शुक्तित्वप्रकाशेऽपि रजतावसायाविरोधप्रसङ्ग इति चेत्-~-किं शुक्तौ चक्षुापारान्वयव्यतिरेकानुविधायी रजतनम परोक्ष । येन। ब्रवीपि । अथ पुन भ्रानिरेव प्रसननीया, तदा शुक्तिस्वादिलक्षणविशेषपदस्य प्रभोत्पत्तिप्रतिपक्ष सिद्धान्ते एक पवेति । वाक्यजन्यर्स विदोऽपि वाक्यघटकसवित्पदयोध्यत्वादिति भार। तदयस्थ वात् दशमत्यप्रत्यक्षस्य कारणान्तरत सिद्धत्वेन शब्दस्य तवारणताया भकल्प्यत्यात् परोक्षकहेतु पात् । येनैव ब्रवीपीति । सामग्रीयलात् परोक्षोत्पत्युपपादनावसरे अपरोक्षविषय. प्रस्तावो न युक्त इति भाव । भ्रान्तिरेव प्रसनीयेति । परोक्षावापरोक्ष विवेचनमन्तरेनि दोष । प्रत्यक्षता, ·34 शतदूपण्या तया, विशेषाग्रहाख्यसहकारिविरहेण सामग्रीवैकल्याद्वा शुक्तौ रजतभ्रमानुदय । इह तु अप्रतिबद्ध परोक्षज्ञानसामग्रीसिद्धौ कथं तदनुत्पति । तथाविधा च तत्सामग्री प्रागेव दर्शिता । मङ्गीक्रियते च भवताऽपि श्रवगदशायाम् । अत एव एवंविधपसनस्य निर्मूलता । किञ्च स्वानिष्ट प्रसञ्ज परानिष्ट प्रसञ्जनीयमिति तु तर्कतत्त्वव्यवस्था । उक्तञ्च श्रीपुण्डरीकाक्षाचार्य:- "प्रसञ्जकं तु स्वान्टिं परानिष्टं प्रसज्यते । विपर्यये पराभीष्टं स्वाभीष्टे पर्यवस्यति ।। प्रसञ्जके तु स्वाभीष्टे स्वानिष्टे पर्यवस्यति । खाभीष्टम्य स्वसिद्धि स्यात् परेष्टस्य प्रसञ्जने ॥” इति । उभयमप्यत्र विपरीतम् । स्खन प्रत्यक्षेऽपि ब्रह्मणि श्रवणदशाया वाक्यत. परोक्षज्ञानजननस्य भवदभिमत स्वात् ॥ मिथ्यादिति चेत् , पश्चातनपत्यक्षजानजननमपि तथैवेति को विशेषः । शुक्तौ रजनत्वस्येवा- विरोधापादकं च मिथ्यात्वमिह स्मर्तुमर्हसि । श्लो - सत्यं विरोधाच्छुक्तिस बाधकत्वेन कथ्यते । मिथ्याभूतं च रजतं बाध्यत्वेनाभिधीयते ॥ तेन मिथ्येतदिति वचनं तवाविरोधापादक न भवति ॥ प्रसञ्जनीयं च कचिदलदिष्टम् , आप्तोपदेशा दिभि शुक्तित्वप्रकाशेऽपि दुष्टेन्द्रियादिना कस्यचित् कचित् रजतावभासानुवृत्ते । अन्यथा भवना बाधितानुवृत्तेर्टष्टान्तस्याप्यभावप्रसङ्गात् । तथा प्रत्यक्षसिद्धेऽपि शुक्तेस्तत्त्वे भ्रान्तविपलम्भकवाक्यादिभिरपि रजतधीरुदेत्येव । सा च परोक्षेप । शीघ्रं तु वाध्यमाननया केषाचित् तत्र तदनुत्पतिभ्रम. । किञ्च यदि प्रत्यक्षे विषये परोक्षप्रकाशो व्याहत , तदा पर्वतो वहिमानित्यादिपु विशेषतोदृष्टानुमानेषु तथाविधार्थ गोचरयाक्येषु च परोक्षप्रकाशो न स्यात् ॥ योग्यतामात्र तु तत्र , न तु तदानीं प्रत्यक्षतेति चेन्न ; यस्यकस्यचिदारण्यक-योगीश्वरादेस्तद्दर्शनात् ॥ तथाऽपि नानुमातुस्तथेति चेत् । तत्रापि दशमत्वादे- क्यश्रवणात् पूर्वमदर्शनान्न वाक्यतस्माक्षात्कारसम्भव । यःपुन. (यदि पुन १) स्वस्यैव द्रष्टुं योग्यतया अनन्तरं दर्शनाद्वा तत्र तत्सम्भव इप्येत, तर्हि सिद्धमनुमानादावपि तदुभयसम्भवात् तथात्वम् । यदा च भयं घट इति मन्यमान प्रत्येव कश्चित् , अयं घट इति ब्यात् , तदा तस्यापि पत्यक्षार्थविषयत्वाविशेषात् साक्षात्कारजनकत्वप्रसङ्ग ॥ इप्यत एवेदमपीति चेन्न ; स्वतोऽपरोक्षार्थविषयत्वादिति हेतुविशेषण प्रयुञ्जॉनस्य तदनिष्टम् । इप्यता वा, तथाऽपि ज्योस्टिोमादिवाक्यार्थस्यापि योगिपभृतीना प्रत्यक्षत्वस्याऽऽ- क्योरविगीतत्वात् तान् प्रति केनचिदविदितमाहात्म्येन तत्प्रयोगे तत साक्षात्कारसम्भवः स्यात् । तथाच सर्वमपि वाक्यं कस्यचित् साक्षात्कारकारणमिति स्थिती, केचिदेवेति व्यवस्थाभग ॥ भत्त्वेवमपि, किं प्रसज्यत इति । परानिष्टमेव प्रसञ्जनीयमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह विपर्यय इत्यादिना । उभयमप्यत्र विपरीतमिति । प्रत्यक्षे विषये परोक्षः प्रकाश:प्रसजकः। स स्वेट एव प्रसननीयशपरेप्टम्। तदुभय. मप्युपपादयति क्रमेण स्वत इत्यादिना, प्रसञ्जनीयञ्चेत्यादिना च। विशेषतोदृऐति । अनुमानं द्विविध 'विशेषतोदृष्टं सामान्यतोदृष्टश्चेति। अभिमनविशेषधर्मावच्छिन्नसाध्यनिरूपितव्याप्तिमत् प्रथमम् । यत् पुनरित्यत्न यदि पुनरिति शोध्यम्।ता-दशमस्त्वमसीत्यत्न दशमत्वं स्वस्यैव द्रष्टुं योग्यम्, अनन्तर तदर्शने भरति चेति परोक्षव्याघातसंभव इति यदीत्यर्थः । तधात्वं = परोक्षस्य व्याहतत्वं स्यात् । . . ।

·. शब्दजन्यप्रत्यक्षभगवादः। 35 नश्छिन्नमिति चेत् , न, अनुमानादिष्वपि तमसरस्योक्तत्वात् । तथाच त्वमस्यादिवावयपरिशेषा सिद्धि । तनश्यापशूद्रनपविरोधादिप्रसङ्ग । किञ्च विश्वस्यापि ज्ञातयाऽज्ञाततया वा साक्षिवेधत्वस्य भवदभिमतत्वात् सर्व प्रमाणे साक्षात्कारसमय सुलभ एवं ! यदि च खोऽपरोक्षाविषयमेव वाक्य तजनकमिति व्यवस्थाप्येत, तदा दशमस्त्वमसीत्यादिदृष्टान्तासिद्धि , यद्यपि त्वमशस्य खतोऽपरोक्षता, तथाऽपि संख्यादिविशिष्टाकारेण स्वतोऽपरोक्षत्वाभायात् । अन्यथा वावयश्रवणापूर्वमेव वैशिष्ट्य प्रकाशप्रसङ्गात् । अतोऽनुमानस्येव वायरजातीयस्य कचिदपि साक्षात्कारहेतुत्वदर्शनस्थासिद्धे, अनुमाहकनाभावाच स्वाभिमतस्य कस्यचिद्वाक्यस्य तद्धेतुत्रकलान विरुद्धमेव । अत एव स्वतोऽपरोक्षार्थ गोचरत्वलक्षणोपाधिरवि निस्त. । युत्तु-~-निवस्यमिथ्यात्वानुपपत्त्या पारम्पर्येणापरोक्ष्य-नजनकविशेषयो परिशेष इनि-~-तदप्य- सिद्धयन्यथासिद्धिभ्यामाक्रम्यते । सत्यमेव हि संसारमुपासनप्रीणितेश्वरसङ्कल्पविशेषनिवत्यं साधयिन्याम ! यतु-~-'तरति शोकमात्मवित्' इत्यादिभिनिमाननिवय॑त्व सिद्धमिति, एतदपि वेदनज्ञानादिशब्दाना उपासनात्यविशेषपर्यवमानस्य प्रागेव दर्शित वानिरस्तम् । यदाहु "वेदन ध्यानविश्रान्त ध्यानं श्रान्तं भुवस्मृतौ । सा च दृष्टित्वमभ्येति दृष्टिभक्तित्वमृच्छति ।।'' इति । मिथ्याभूतस्य ज्ञानमात्रनिवत्वत्व युक्तमित्येतच्च मिथ्याभूततया भवदभिमतस्य तिमिरादिदोषस्य प्रतिभटादेश्च भेषजशस्त्रादिनिवयित्वोदाहरणेन प्रागेव दतोत्तरम् । अस्तु च मियावे घोषाध्यत्वे युक्ति , न चाल मिथ्यात्वम् । श्लो-दृश्यत्वात् यदि मिथ्यात्व प्रपञ्चस्याभिधीयते । ब्रह्मणोऽपि च मिथ्यावं तन एवाभिधास्यते ॥ ब्राणो यदि दृश्यत्व व्यावहारिकमुच्यते । प्रपञ्चस्मादिश्यत्व नाविक कि स्वयेप्यते ।। अपि च संसारमिथ्यात्वेऽपि, । किं निवृतिशब्देन प्रतिभासमान मिथ्यार्थपध्वसनमभिप्रेत्य तदर्थमपरोक्षधीगवेषणम् , 2 उत तद्विषयज्ञानप्रध्वंसनम् , 8 आहोस्थित् तत्कारणोच्छेदम् , तथाविधज्ञानान्तरानुत्पादम् , 5. उत तद्विपरीतविषयावगाहरूपविषयापहारम् , 6. यद्वा तद्विषय- सत्यताध्यवसायशैथित्यम् , 7 मथान्यदेव किंचिदसाव्यवहारिकमिति । नाच , कचिदपि मिथ्यार्थस्य प्रथ्वसामावात् , प्रध्वसो हि खरूपस्य प्रच्युति प्रतिपाद्यते । स्वम्पसत्यतामा कस्य प्रच्युतिरुच्यते।। सत्यपि तलिन् तेन तदुच्छेदायोगात् ! अन्यथा बाधकज्ञानापूर्व सुषुप्ते दृष्टरि पुम्पे शक्तिरजनाद्य. वस्थितिप्रसङ्गात् । सविदधीनसत्ताकस्य तस्य तन्निवृत्तिरेव हि निवृत्ति । आहुश्च-"आरोपस्य निवृत्ति स्यात् आरोप(प्य )स्यापि संक्षय । तस्य खरूपशू-यस्य का निवृतिर्हि कथ्यते ॥" इति । न द्वितीय ; तस्य बाधकज्ञानामावेऽपि बाधकज्ञानवदेव स्वरसवाहिविनाशहेतुबलादेवाऽऽशुतर- विनामित्वात् । अन्यथा अनुदितबाघकज्ञानस्य भ्रा•तस्य सुषुप्त्याचभावप्रसङ्गात् । तथाऽऽहु . विरोधादिप्रसंग इति । तैरनुमानादिना साक्षात्कारसपादनसमवादिति भावः। , । 4 अथवा ·-- - 36 शतदूपण्या न भ्रान्तिधिकज्ञानात् नियमेन विनश्यति । न स्याद्धि भ्रान्तचितस्य सुषुप्ती भ्रान्तिसंक्षय ॥" इति ॥ यद्यपि उत्तरज्ञानमात्रमपि सस्कारादिवत् पूर्वज्ञाननिर्तिकमिप्यते, तथाऽपि यत्किञ्चिदविरुद्धविषयात् परोक्षज्ञानादपि पूर्वजाननित्युपपत्तौ विरुविषयमत्यक्षज्ञानान्वेषण निष्फलम् । न च तृतीय , भ्रान्तिज्ञानकारणानुच्छेदे यथावस्थितप्रत्यक्षज्ञानानुदयात् । न हगुल्यवष्टम्भ तिमिरादिदोषेप्यनुवर्तमानेषु चन्दकत्वसाक्षात्कारसम्भव । सम्भवे वा किं तदुच्छेदेन ॥ प्रत्यक्षानुवृत्त्यर्थ तदुच्छेद इति चेत् , न , नरसामग्रयनुवृतिमन्तरेण तदुच्छेदेऽपि तदसिद्धे , सस्या चानुवनानाया तदवस्यानेऽपि विरोधाभावात् ॥ स्वाभाविकपत्यक्षपतिबन्धकतया तदुच्छेदकहानमिति चेत् , किमान खामाविकत्वम् । 'कि सामग्रया सत्या स्वरसवाहित्वम् , उत नित्यस्खामाविकत्वम् । भाद्ये प्रागपि कथ तदवस्थाने प्रत्यक्षोदय ! अन्योन्याश्रयणात् । द्वितीयेऽपि नित्यखाभाविकपत्यक्षस्य च किं नाम प्रति बन्धकम् । अयमन सग्रहश्लोक - श्लो- भ्रान्तिकारणसद्भावे प्रत्यक्षस्य ह्यसम्भव । सम्भवे निष्फलैव स्यात् तदुच्छेदस्य कहना ॥ स्वा(ना.)नुवृत्त्यर्थमुच्छेद , सामग्रथैवानुवर्तनात् । प्रतिव पनिवृत्त्यर्थमुच्छेदे प्रथम कथम् ॥ भन्यक्ष कारणोच्छेदे तदुच्छेदस्ततोऽपि चेत् । अन्योन्याश्रयण तु स्यात् प्रतिबन्यो न चात्मनि ॥ इति ।। नापि चतुर्थ , पागमावस्यासाध्यत्वात् । तदनुवर्तनस्याप्यन्ततस्तत्पतियोगिकारणोच्छेदकोटि निक्षेपात , तस्य च निरस्तत्वात् ।। न पञ्चमषष्ठी , परोक्षादपि तत्सिद्धे । प्रत्यक्षमपि हि द्विनन्द्रादिज्ञानमनुवर्तमान परोक्षण चन्द्रकत्वानुमानादिना बाध्यते । तावतेव नन्द्रद्वित्वाध्यवसायशैथिल्य जायते । अन्यथा देहारमभ्रमवता मनुमानेनाऽऽगमेन वा देहातिरिक्तात्मविसम्मो न स्यात् ॥ परोक्षबाधे अमोऽनुवर्तत इति चेन्न , तुल्यमेतदित्युक्तस्वात् । श्लो सञ्जातेऽप्यपरोक्षेऽपि बाधे कारणसम्भवात् । अङ्गुल्याचभव( १)झान्निरुपष्टम्भनहेतुभि ।। नापि सप्तम , तस्यासाव्यवहारिकत्वेनैतदर्थो[पायो]पदेशायोगात् , मन्वयव्यतिरेकागोचर विनापरोक्षपक्षातविरहाच्च । एव सामान्येनापरोक्षजानानपेशाया कुतस्ताकारणविशेषचि तेनि अनुत्थानमेव शब्दजन्यमत्यक्षवादस्ये त्यभिप्रेत्य भाष्यकारैरिह न सरम्म कृत ."सत्यां सामग्रया ज्ञानानुत्पत्यनुपपतेः" इत्यादिना । "दष्ट य" इत्यादेर्दर्शनसमानाकारविधिपरत्वोक्तश्चेदमपि दृषितममस्त । समन्वयाधिकरणपूर्वपक्षे तु प्रतिवन्धो न चाड मनीति । नित्यस्वाभाविकप्रत्यक्ष हि नाम आत्मैव । नित्यवे न वध प्रतिवन्धसभारनेत्यर्थ । सजातेऽपीति । अपरोक्षात्मवयाधमाने सजातेऽपि उपरम्भन हेतुमि अगुल्यादिभि भ्रान्तिकारणोत्पश्या भ्रान्तिरपि भवेदित्यर्थ । सजातेऽपीति अपिशम्दसत्वात् द्वितीय अपिशब्द भ्रान्तिरित्यनेन योजनीय । यद्वा न केरल परोक्षे, अपरोक्षेऽपि याधशाने इति विशेषप्रदर्शनिया यथास्थितमेवास्तु । भवदित्यन भवेदिति पठनीयम् । इत्यादिनेति आदि % - ·शब्दजन्यप्रत्यक्षभगवाद 7 (सिद्धान्त) 31 परोक्त्यै दूपयिष्यति - "न च शब्द एव प्रत्यक्षज्ञान जनयतीति वक्तु युक्त ; तस्यानिन्द्रि यत्वात्" इत्यादिना । अस्तु वा कथचिदापरोक्ष्यपरिशेष । तथाऽपि प्रत्यक्पराङ्मुखत्वादिलक्षणविरुद्ध याप्तया इन्द्रिय परित्य गे तुल्य-यायतया वाक्यस्यापि परित्यागपसा ॥ दर्शनादर्शनाभ्या विशेष इति चेन, तदसिद्ध ॥ तस्सन्देहेऽपि न विरुद्धव्याप्तिरिति चेन्न , इन्द्रियादिवपि प्रसन्नात् । अथ सत्यामेव विरुद्ध याप्ती गत्य नरामापात् तदनादरेण वाक्यस्यापरोक्षधीहेतुत्व करप्येत, हन्न तर्हि इन्द्रियादिश्वर भक्तिरिय प्रयुज्यताम् । तथाच सिद्धे गत्य-तरे किं वाक्येन । अय तु निर्णय श्लो-विरुद्धव्याप्सिसद्भायो(वे) वाक्यस्यापि तथा भवेत् । मसद्भावो यदि भवेत, सम एव द्वयोरपि ॥ दशमत्त्वमसीत्यादी भवेत् वाक्यात् परोक्षधी । सामग्रयुत्थापनापश्चात् प्रत्यक्षादपरोक्षधी । न च प्रत्यक्षादेरद्वैतगोचरत्वविरोध , तेषामपि त्वदभिमतकृटयुक्तिभिस्तत्वमस्यादेरिवाद्वतगोचरत्व स्थापनस्य शवयत्वात् । यत्तु- प्रत्यक्षस्य न परोक्षा परिभव इति-उदपि ज्वालवययाधकभेदानुमानादिदर्शनेन निरस्तमेव । यदपि ऐन्द्रियकात्यक्षाच्छात्रज यप्रत्यक्षस्य प्रावल्यमुक्तम् , तदप्यसत् , एकदोषमस्तत्वादेर्दर्शयिष्यमाणत्वात् । प्रत्यक्ष ब्रह्म गृहाति यदि च (स्यात् ।) नझदृश्यता । मनझारम्बनावे तु कथ नु बलवतरम् ॥ यत्पुन अपरोक्षज्ञानस्य मोक्षहेतुत्व श्रुतिसिद्धमिलि-तावाम त्राभ्युपगमेऽपि न न काचित क्षति । यत्त शन्दादेव शब्दस्यापरोक्षधीहेतुत्व दर्शितम् , तदपि हास्यम् , अन्यपरत्वस्य आकुमार प्रसिद्ध । साक्षात्कारहेतोर्मनसस्सहायतया दृढव्यवसायहेतुतामात्रेण वा तदुपपते । यथाश्रुतमहणे चक्षुष्टादेरपि स्वीकव्यत्वात् । "श्रुतिस्मृती तु विप्राणा नयने द्वे" इति हि थ्यते । “वेदान्तविज्ञाननिधितार्या" इत्यादिषु परोक्ष यवसायमात्रमेवोच्यते । यतु विज्ञानमिति विशेषणेन विशेषवत्व(विषयत्व)सिद्धया निधय हेतुत्वे सिद्धेऽपि सुशब्देन विशेषणादपरोक्षनिश्चयहेतुत सिद्धमिनि, तदप्यत्यानपरिहास्यम् , अकम्पनीय यवसायविवक्षया सुशब्दप्रयोगात् । आरम्भ । इत्यार येत्यर्थ । अस्य अभिप्रत्येत्यनान्वय । प्रत्यरुपरामुरा येति । पराचि पानि व्यतृणत् स्वयम्भू तस्मात् पराद पश्यति नान्तरामन् । पश्चित् धीर प्रत्यगात्मानमैसत् यात चक्षुरमृतत्वमिच्छन् इति पदिविषयप्रवृत्तिकतया प्रत्यगर्याप्राहित्यमिन्द्रियसामान्यस्य । आदिना रूपादिप्रतिनियतविषयक्त्व गृह्यते । तुल्यन्यायतयेति । यनयन गय गम् , तनतन्न परोक्षनना. स्वमिति व्याप्ति । तथा सखण्डाविषयकन्यनियमोऽपि प्राह । तथान्द्रियाणामिया प्रत्य. क्षात् = इन्द्रियात् । एक्दोपेति । अविद्यारूपदोपेत्यर्थ । दूपणान्तरमाह प्रत्यक्षमिति । यदि च प्रत्यक्षेण ब्रह्म गृहोत, दृश्यता ग्रह्मण स्यात् । यदि न गृोत, तहि याधारस्ययाप्रसते पलवत्तर. स्वविचार कुन इत्यर्थ । चक्षुष्ट्येति । स्वाध्यायधभुरित्यादिव पयस्य त्ययेयोपात्तत्यादिति मायः ! अत्यन्तेति । अर्थसुनिधयानतरमेर सयास-पतित्वापुरत्या न मुराद प्रत्यक्षपर रति माय ।

·. . 36 शतदूपण्यां न भ्रान्तिधिकज्ञानात् नियमेन विनश्यति । न स्याद्धि प्रान्तचिचस्प सुषुप्ती भ्रान्तिसंक्षय ॥" इति । यद्यपि उत्तरज्ञानपानमपि सस्कारादिवत् पूर्वज्ञाननिवर्नकमिप्यते, तयाऽपि यत्किश्चिदविरुद्धविषयात् परोक्षज्ञानादपि पूर्वज्ञाननिवृत्त्युपपत्तौ विरुद्धविषयपत्यक्षज्ञानान्वेषण निष्फलम् । न च तृतीय , आन्तिज्ञानकारणानुच्छेदे यथावस्थितप्रत्यक्षज्ञानानुदयात् । न हत्यबष्टभ- तिमिरादिदोषेवनुवर्तमानेषु चन्द्रकल्वसाक्षात्कारसम्भव । सम्भवे वा कि तदुच्छेदेन । प्रत्यक्षानुवृत्त्यर्थ तदुच्छेद इति चेत् , न , तत्सामग्रयनुवृतिमन्तरेण तदुच्छेदेऽपि तदसिद्धे , तस्या चानुवर्तमानाया तदवस्थानेऽपि विरोधाभावात् ॥ स्वाभाविकपत्यक्षपतिबन्धकतया तदुच्छेदकलपनमिति चेत् , किमत स्वाभाविकत्वम् । किं सामग्रया सत्या स्वरसवाहित्वम् , उत नित्यस्वाभाविकत्वम् । आये प्रागपि कथं तदवस्थाने प्रत्यक्षोदय ? अन्योन्याश्रयणात् । द्वितीयेऽपि नित्यवाभाविकपत्यक्षस्य च किं नाम प्रति बन्धकम् । अयमन सग्रहश्लोक - श्लो- भ्रान्तिकारणसद्भावे प्रत्यक्षस्य घसम्भव । सम्भवे निष्फलैव स्यात् तदुच्छेदस्य कहना ॥ खाना )नुवृत्त्यर्थमुच्छेद , सामयथैवानुननात् । प्रतिवानिवृत्त्यर्थमुच्छेदे प्रथम कथम् ।। प्रत्यक्ष कारणोच्छेदे तदुच्छेदस्तनोऽपि चेत् । अन्योन्याश्रयण तु स्यात् प्रतिबन्धो न चात्मनि ।। इति ।। नापि चतुर्थ , प्रागभावस्या साध्यत्वात् । तदनुवर्तनस्याप्यन्ततम्त प्रतियोगिकारणोच्छेदकोटि- निक्षेपात , तस्य च निरस्तत्वात् ॥ न पञ्चमषष्ठी , परोक्षादपि तसिद्धे । प्रत्यक्षमपि हि द्विचन्द्रादिज्ञानमनुवर्तमान परोक्षेण चन्द्रकत्वानुमानादिना बाध्यते । तावतैव चन्द्रद्वित्वाध्यवसायशैथिल्य जायते । अन्यथा देहात्मभ्रमवता मनुमानेनाऽऽगमेन वा देहातिरिक्तात्मविनम्मो न स्यात् ॥ परोक्षबाधे भ्रमोऽनुवर्तत इति चेन्न , तुल्यमेतदित्युक्तस्वात् । श्लो- सञ्जातेऽप्यपरोक्षेऽपि बाधे कारणसम्भवात् । अङ्गुल्यायैर्भव(वे ?)द्रापिष्टम्भनहेतुभि नापि सप्तम , तस्यासाव्यवहारिकत्वेनैतदर्थो श्योपदेशायोगात् , अवयव्यतिरेकागोचर स्वेनापरोक्षपक्षपानविरहाच । एव सामान्यनापरोक्षजानानपेक्षाया कुनस्त कारणविशेषचिन्तति अनुत्थानमेव शब्दजन्यमत्यक्षारस्ये. त्यभिप्रेत्य भाष्यकारैरिह न सरम्भ कृत ."सत्यां सामग्रयां ज्ञानानुत्पत्त्यनुपपत्तेः" इत्यादिना । "द्रष्ट य" इत्यादेर्दर्शनसमानाकारविधिपरत्वोक्तेश्वेदमवि दृपिनममस्त । समन्वयाधिकरणपूर्वपक्षे तु प्रतिवन्धो न चाऽऽ मनीति । नित्यस्वाभाविकप्रत्यक्ष हि नाम आत्मैव । नित्यत्वे च क्थ प्रतियन्धसभारनेत्यर्थः । संजातेऽपीति । अपरोक्षात्मकवाधज्ञाने संजातेऽपि उपष्टम्भन हेतुमिः अडगुल्यादिभि भ्रान्तिकारणोत्पस्या भ्रान्तिरपि भयेदित्यर्थ । संज्ञातेऽपीति अपिशब्दसत्यात् द्वितीयः अपिशब्द भ्रान्तिरित्यनेन योजनीयः । यद्वा न केलं परोक्षे, अपरोक्षेऽपि धाधमाने इति विशेषप्रदर्शकनया यथास्थितमेवास्तु । भवदित्यन भवेदिति पठनीयम् । इत्यादिनेति धादि , ·31 शब्दजन्यप्रत्यक्षभंगवादः 7. (सिद्धान्तः) परोक्त्यैव दूषयिष्यति -"म च शब्द एव प्रत्यक्षज्ञान जनयतीति वक्तु युक्त ; तस्यानिन्द्रि- यत्वात्।" इत्यादिना। अस्तु वा कथंचिदापरोक्ष्यपरिशेष । तथाऽपि प्रत्यक्षराङ्मुखत्वादिलक्षणविरुद्धव्याप्तया इन्द्रिय परित्य गे तुल्यन्यायतया वाक्यस्यापि परित्यागप्रसङ्ग ॥ दर्शनादर्शनाच्या विशेष इति चेन्न ; तदसिद्धे॥ तत्सन्देहेऽपि न विरुद्धव्याप्तिरिति चेन्न ; इन्द्रियादिवपि प्रसमात् | अथ सत्यामेव विरुद्धव्याप्ती गत्यन्तराभावात् तदनादरेण वाक्यस्यापरोक्षधीहेतुस्वं कल्प्येत, हन! तर्हि इन्द्रियादिवेव भक्तिरिय प्रयुज्यताम् । तथाच सिद्धे गत्यन्तरे किं वाक्येन ? अयं तु निर्णय.- श्लो-विरुद्धव्याप्तिसद्भायो(वे ?) वाक्यस्यापि तथा भवेत् । असद्धाको यदि भवेत्, सम एव द्वयोरपि । दशमस्त्वमसीत्यादौ भवेत् वाक्यात् परोक्षधीः । सामग्रयस्थापनात्पश्चात् प्रत्यक्षादपरोक्षधीः ।। न च प्रत्यक्षादेरद्वैतगोचरत्वविरोध , तेषामपि त्वदभिमतकूटयुक्तिभिस्तत्वमस्यादेरिवाद्वैतगोचरत्व- . स्थापनस्य शक्यत्वात् । । यत्तु– प्रत्यक्षस्य न परोक्षात्परिभव इति-तदपि जालैयबाधकभेदानुमानादिदर्शनेन निरस्तमेव । यदपि ऐन्द्रियकप्रत्यक्षाच्छास्त्रजन्यप्रत्यक्षस्य पावल्यमुक्तम् , तदप्यसत् , एकदोषप्रसूतत्वादेर्दर्शयिष्यमाणत्वात् । श्लो प्रत्यक्ष ब्रह्म गृह्णाति यदि च (स्यात् !) ब्रह्मदृश्यता । अब्रह्मालम्बनत्वे तु कथं नु बलवत्तरम् ।। यापुन अपरोक्षज्ञानस्य मोक्षहेतुत्व श्रुतिसिद्धमिति-तावन्माना युपगमेऽपि न न. काचित् क्षतिः । यत्तु शब्दादेव शब्दस्यापरोक्षधीहेतुत्वं दर्शितम् , तदपि हास्यम् ; अन्यपरत्वस्य भाकुमार भसिद्ध । साक्षात्कारहेतोर्मनसस्सहायतया दृढव्यवसायहेतुतामात्रेण वा तदुपपते । यथाश्रुतमहणे चक्षुष्टादेरपि स्वीकर्तव्यत्वात् । "श्रुतिस्मृती तु विप्राणा नयने द्वे" इति हि थ्यते । “वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था:" इत्यादिपु परोक्ष-यवसायमात्रमेवोच्यते । यतु विज्ञानमिति विशेषणेन विशेषवत्त्व(विषयत्व)सिद्धया निश्चय हेतुत्वे सिद्धेऽपि सुशब्देन विशेषणादपरोक्षनिश्चयहेतुत्व सिद्धमिति, तदप्यत्यन्तपरिहास्यम् ; अकम्पनीय. व्यवसायविवक्षया सुशब्दप्रयोगात् । आरम्भः । इत्यारभ्येत्यर्थः । अस्य अभिप्रेत्येत्यनान्वयः । प्रत्यपरामुखत्येति । 'पराशि सानि व्यतृणत् स्वयम्भूः तस्मात् पराद पश्यति नान्तरात्मन् । पश्चित् धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत् यावृत्त चक्षुरमृतत्वमिच्छन्' इति यहिपियकात्तिकतया प्रत्यगमाहित्यमिन्द्रियसामान्यस्य । आदिना रूपादिप्रतिनियतविषयकत्वं गृह्यते । तुल्यन्यायतयेति । यत्रयत्न गफ्यानम्, तत्तन परोक्षजनक वमिति ध्यातिः । तथा सखण्डार्थविषयकन्यनियमोऽपि ग्राहः । तथा इन्द्रियाणामियम क्षात् = इन्द्रियात् । एकदोपैति । अविद्यारूपदोपेत्यर्थः । दूषणान्तरमाह प्रत्यक्षमिति । यदि प्रत्यक्षेण ब्रह्म गृहोन, दृश्यता ब्रह्मणः स्यात् । यदि न गृहोत, तर्हि पाधक यस्य याप्रसक्तः यलयतर. त्यविचार: कुत इत्यर्थः । चक्षुष्ट्येति ! स्वाध्यायधचरित्यादियाफ्यम्य त्यययोपात्तत्वादिति मा अत्यन्तेति । अर्थसुनिश्चयानन्तरमेर संन्यास-यतित्याधुफ्त्या न मुशरदः प्रत्यक्षपर ति मायः ।

·- , । यश्च . . - 33 शतदूषण्यां य पुन , "तत्त्वमस्यादिनावयजन्यज्ञान यात्" इति प्रयोग , स तज्जन्यश्रावणज्ञ नेऽनकान्तिक । मति प्रसङ्गध, वाक्या-नरे-वत्येव प्रयोक्तु शक्यत्वात् । परिहारस्य च समत्वात् । विषयज-येषु च व्याप्ते सङ्कोचात्। लो-न पाक्यजन्यता हेतु प्रत्यक्षरवे तु, किं पुन ! अर्थनयत्वमेव स्यात् तन सोपाधिकस्त्वयम् ।। वाक्यविषयप्रत्यक्षेऽपि वाक्यस्यैवार्थत्वादर्थजन्यत्वोपाघे साध्यव्यापकत्वाविरोध स्वपकाशार्थोपदेशरूपत्वात् , स्वत प्रत्यक्षार्थविषयत्वाद्वेति, सोऽपि पूर्वरदेवानेकान्न 1 दृष्टा-तम्य च सध्यविकल व दर्शिनमेवेति । प्रतिप्रयोगश्च-विगीत वाक्य न स्वार्थविषयप्रत्यक्षजानननकम् , वाक्य स्वात् ज्योरिष्टोमादियावयवत् । तथा विगीता धी न खविषये प्रत्यक्षा, वाक्यन-यत्वे सति वावयेतर विषयत्वात् स्वर्गयागादिसम्बन्धबुद्धिवत् । न चान श्रुतिविरुद्धतया कालात्ययापदेश , श्रुनेर-यपरत्व स्थापनात् । न च दशमस्त्वमसीत्यादिवास्येन तज्ज-यजानेन वाऽनैकान्तिकता, तत्र साक्षात्कारप्रसन्न स्यापि निपिद्धत्वात् । न च-पूर्वरेव हेतुभि सपतिसाधनता, उपलम्मानुरोधेनानतिप्रसञ्जकव्याप्ति मूलतया प्रबलत्वात् , समत्वेऽपि प्रकरणसमत्वापादनदशायाम-यो-यरतिरोधस्येप्टत्वेन त समानुपपतेश्च । न च विपक्षे बाधकविरहादपयोजकता, अविशेषात् । शब्दान्तराणामपि प्रत्यक्षजानजनकत्वस्य बाधकस्य च सत्वात् । न चापत्यक्षार्थविषयतया तेषा तदनुत्पादकत्वमिति वाच्यम् , तथाऽपि अय घट , दशमोऽयमित्यादिवाश्याना तत्पसङ्गात् । न चेह भवताऽपि शब्दस्य साक्षात्कारहेतुत्वमिप्यते । इप्यता वा, तथाऽपि ज्योतिष्टोमादिवास्याना तत्प्रसङ्गो दुर्वार । तत्रापि मनस्सहकृतशब्देनैव प्रत्यक्षज्ञान जायन इति साहसन्य सुशकत्वात् । तावतव तेषा प्रत्यक्षार्थविषयत्वस्यापि सिद्धरवान्तरविशेषानिर्धारणा दिति । अस्तु वा विपक्षे वाघकाभाव । स तु पूर्वेषामपि समान इति । तथाऽपि प्रतिरोधमात्र सिद्धम् । न वस्ति पूर्वेषा विपक्षे बाधक --आत्मविज्ञानस्य मोक्षसाघनत्वश्रुत्य-यथानुपपत्ति । तथा हि-- श्रुत्युपपति-या वाक्यार्थज्ञानादेव मिथ्याभूतससारनिवृतिरिति स्थिते, प्रत्यक्षस्य भ्रमस्य परोक्षमाध्यत्वा योगेन प्रत्यक्षपरिशेपे, ब्रह्मणि च सकल हरणागोचरे, अनुमानादिषु च साक्षात्कारपैदेशिकेषु यदि श्रावणशाने = प्राथमिके शाब्दयोधे। सकोचादिति । वाक्यजन्यज्ञानमपि द्विविधम् । विषयजय तदजन्यञ्च। तत्र प्रत्यक्षत्वरूपसाध्यनिरूपितव्याप्तिराद्यमाने । इदमेवोपपादयति इलोकेन, किपुनरिति। कितु इत्यर्थ । प्रत्यक्षत्वे वाक्यजन्यत्व न प्रयोजकम् कितु त्वदुक्तदृष्टान्तगत स्वविषयजन्यत्व यत्, तदेव । तथाच त्वदुक्तानुमाने विषयजन्याचमुपाधिरिति। पूर्ववदिति । प्राथमिकशाब्दयोधार्थप्रयुक्त ताशवाक्यव्यक्ती साध्याभावादिति भानास्वविषये इति। स्वाशे प्रत्यक्षत्वेऽपि स्वविषयाशे प्रत्यक्षत्व नेति । सबन्ध - साध्यसाधनभाव । श्रुतिविरुद्धतयेति । श्रुति 'तमस पार दशयति' इत्यादि । सप्रतिसाधनता= सप्रतिहेतुकता। समतिपक्षितत्यमिति यावत् । उपलम्मेति। हेतुप्रतिहेत्वोरुभयो समबलत्यासभात् कतरस्य प्रायल्यमिति विमर्श प्रसिद्धपरोक्षहेतुत्यापत्तिरूपातिप्रसगकरत्वात् त्वद नुमान दुर्वलम् अस्मदीय प्रबलमिति एतक्तिसाध्यनिर्णयेन पतेनैव वा तत्साध्ययाध । यावत् प्रावल्य नायधार्यते, तापत् प्रकरणसमवेन हेतुद्वय व्यवहार्यम् । तदा च रलकोशकारोक्तरीत्या साध्यतावसदेह एवेति न त्वत्पक्षसिद्धिरित्या प्रतिरोधमानमिति। उभयत्र विपक्षे घाधकरूपस्या नुकूलतर्कस्याभावचिन्ताया पूर्ववत् प्रतिपक्षितत्वमेवेत्यर्थ । ननु प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्व मा ·39 . - शब्दजन्यप्रत्यक्षभंगवादः 7. (सिद्धान्तः) वाक्यादप्यपरोक्षजानं न स्यात् , भरवर्गोऽपि न स्यादेवेति ॥ इदमपि दण्डघ तदि-दारनर्तनम् , अस्याः परिपाटिकाया: भारम्भ एव निरस्तत्वात् । यः पुनरसापूहः, अपरोक्षत्वं तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यज्ञानवृत्ति, अपरोक्षनिष्ठात्यानाभावापति- योगित्वात् ज्ञानत्ववदिति-अत्र तावत् वाक्यस्वरूपजन्य-द्विषयश्रावणस'क्षा कारेण मिद्धसाधनना, प्रत्यक्षज्ञानहेताविन्द्रियार्थसनिक अर्थस्येन्द्रियस्य च तुल्यकश्यत्वात् ॥ अथ पुन तत्त्वमन्यादिवाक्य- जन्यतदर्थविषयज्ञानवृत्तीति साध्यं विशेष्येत, तथाऽपि परोक्षद्वाश्यार्थानुभवसकरसहकृतश्रवणजन्य- तदर्थप्रतिपादकत्वविशिष्टवाक्यस्वरूपसाक्षात्कारेण सिद्धसाधनते । स हि प्रत्यभिज्ञात्मा विशेषणतया अर्थम् , विशेष्यतया वाक्यं च विषयीकरोति ॥ अथ तदर्थकविषयक ज्ञानवृतीनि विशेषयसि, तथाऽपि ब्रह्मेनर विषयत्वधर्मेण हेतोरनेकानिकता । तत् स्खलु सम्प्रतिपन्ने वपरोक्षेषु सबपि व ते, न पुनः सशयत्वविपर्ययत्वचाक्षुषत्वादिवत् कुनश्चिदपरोक्षान्निनते ; तत्त्वमस्यादिवायजन्ये तु ज्ञाने नैव व-ते॥ तत्त्वमस्यादिवास्यव्यतिरिक्तजन्योऽपि ब्रह्मसाक्षात्कारोऽस्तीति चेत् , हा ! तर्हि वाक्यकारिशेपपास विस्मृतवानसि । तथासति वाक्यजन्यसाक्षात्कारकल्पनावैयर्थं च , तत एव त कार्यसिद्धेः । यत्तु परोक्ष तत्त्वमस्मादिवावयजन्यज्ञानवृत्तीति प्रत्यनुमाने सिद्धसाधनत्वमुक्तम् , तन यदि तत्त्वमस्यादिवास्यजन्यज्ञाना- भिन्यापीति प्रयुञ्जीत, तदा किं घ्याः ॥ श्रुतिविरोधात् कालात्ययापदेशमेव न इति चेत्--इन ! अद्यापि त्वया श्रुतिस्तपखिनी कूटसाक्षिणी करप्यते । सा तु यथार्थवादिनी न किंचित् त्वदभिमनं ब्रवीति । यत्त-अपरोक्षत्वं ज्योतिष्टोमादिवाइयजन्यज्ञानवृत्तीति पतिवन्यनुमाने रिक्षे बाघकाभावात वैषम्यमुक्तम् - तदनापि समानमेव । अर्थापते कल्पकासिद्धयादिनिरस्तत्वात् । भूत् । अतो पास्यविषयकश्रावणप्रत्यक्षस्य न वाक्यजन्यत्वमिति शंकायामाह प्रत्यक्षशानद्देतारिति । पर्व तर्हि इन्द्रियमपि कारण मा भूत् । इन्द्रियसंनिकर्णभावे अतीतानागतस्थलेषु प्रत्यक्षाभावात् संनिकर्पस्य चेन्द्रियजन्यत्वात् इन्द्रियं करणमिति चेत् केन सह संनिकःपिण्येण सहेति चेत्, तहिं तस्य विषयजन्यत्वात् इन्द्रियरत् विषयोऽपि कारणमेय। अत एपातीतादिप्रत्यक्षाभाव इति भाव. परोक्षेति । चाक्यार्थविषयकशाब्दयोघे जाते एतदर्धप्रतिपादमिदं वाक्यमिति परोक्षशाने च सति, तज्जनिते चाथ संस्कारे उबुद्धे वर्तमाने यत् थरणजन्य - श्रीनेन्द्रियजन्य तादृशाक्यस्वरूपपत्यक्षं तत्, सोऽयं देवदत्त इत्यादिप्रत्यक्षं संस्कारसहकारात्तत्तामिय, तदर्थप्रतिपादकत्वमपि विशेषणतया विषयीकरोति । अतस्तदादाय सिद्धसाधनतेत्यर्थः। अस्तीति चेदिति। तथा च तस्मिन् ब्रह्मनाक्षाशर ब्रह्मेतरविषयकरयाभावात् अपरोक्षनिष्टात्यन्ताभारप्रतियोगित्यमेव ब्रहोतरविस्यकत्यस्येति भारः । ब्रह्मेनरविषयत्वमित्येतत्स्थाने तत्त्वज्ञानान्यज्ञानत्वमपि सुश्चमिति चण्टमारते। एयमयानुमाने, अपरोक्षत्व तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यमानावृत्ति, शानाधरणसानत्ररूपत्वादिति स प्रतिपक्षिनरमपि भान्यम् । वाक्यजन्यार्थज्ञानस्य अनुमित्यादेरिय सानभरपरत्यनियमात् । पयं श्रुत्याऽपि यामिद. मनुमानम् 'न चक्षुपा गृह्यते नारि याचा, मनसा तु विशुद्धन' इति श्रुतिदिनीय प्रति फरपन्यस्य यत्र कापि कल्य वेऽपि, न चक्षुप: नापि वाचस्तत्-तदभावगलेऽपि प्रत्यक्षोदयात् । मनो मनस एवेति यास्य प्रत्यक्षं निपेति । अर्थान्तरम्य दुर्पयादिति परमायभूरणे दण्यम् ।

·40
शतदूपण्यां
परोक्षादवि ज्ञानात प्रत्यक्षोपमर्दादेः प्रागेत समर्थितस्यात् । प्रत्यक्षापेक्षायामपि तत्त्वमस्यादिवारय.
व्यतिरिक्तजन्येनापि प्रत्यक्षेण बाधोपपतावन्यथासिद्धेः । अति च योगिप्रत्यक्षमटविशेषतहान करण
जन्यम् आगमसमधिगम्यमास्तिकानाम् । श्रूयते हि रामायणे-"रहस्यं च प्रकाशं च यद्धृतं तस्य
धीमतः । तत् सर्व धर्मवीर्येण यथावत् संप्रपश्यति ॥” इति ॥ यतु भाष्ये दर्शनसमानाकारत्वमुच्यते,
तत् मोक्षसाधनमूनाया ध्रुवानुस्मृतेरेव; न पुनधर्मवीर्यफलमृतयोगिप्रत्यक्ष निषिध्यते, तम्यापि श्रुतत्वात् ।
स्वाभिमतस्य तु श्रुतत्वं प्रतिक्षितमिति तस्यैवासम्भवः । यद्यपि योगिपत्यक्ष फलमानमित्यस्मन्मतम् ,
मपि तदधीनाया. परिशेपासिद्धेरन्यथासिद्धेश्वोपन्यासो नानुपपन्नः । 'क्लप्तकल्प्यविरोधे तु युक्त
पलप्तपरिमहः' इति न्यायात् । यदि च यत्किचिद्विपक्षे बापकमित्यभिमानमात्रेण परिगृह्यानुमिनोपि,
सदा ज्योतिष्टोमादिवाक्येऽपि भवादृशः कोऽपि तथा तदभिमत्याऽनुमिनुयादेव ।
एवं सिद्धसाधनस्वानकान्तिकत्वातियसञ्जकावाऽऽभाससमानयोगक्षेमस्वान्यथासिद्धत्वादिदोषदूषि-
तत्वादनुमानविशेपोत्प्रेक्षणमेव निपुणधियां सिपाघविपितस्य प्रामाणिकत्वानुमिति(नुमति)मन्तर्गता
सूचयति । मा एवास्मिन्नथें महाविद्यादिपयोगान्तरमनोरथोऽपि भन्न । यत्तु - शब्दस्य प्रत्यक्षान्तर्भाव-
प्रसझे स्वतोऽपरोसनमात्मविषयशब्दान्यत्वे सति अपरोक्षमित्किारणत्वं प्रत्यक्षातर्भावप्रयोजकमित्युक्तम् ,
तत् तत्वमस्यादेरपरोक्षधीजनकरवे वनव्यम् ; तत्तु नाद्यापि सिद्धयतीति तस्यसको दुर्वारः ।
तदेवं वाक्यजन्यसाक्षात्कार(रा ?)सिद्धे परिशेषात् रजन्यपरोक्षज्ञानेनवाप्रतिबद्धसामग्रीसमुद्भवेन बाघ
इति स्थिती श्रवणादिविधिनरर्थवयं प्रागुक्तं सुस्थितमेव । ततश्च श्रुतवेदान्तागं संसारानुवृतिदर्शनविरोधो
दुर्वारः । बाधितानुवृत्तिस्तु बाधिता(5. वादे)। जीवन्मुक्ति च विस्तरेण दूषयिष्यामः (81, वादे)। तदेवम्
अनुमानाऽऽगमायतीनां प्रतिक्षेपात्, प्रत्यक्षोपमानादेश्च ततासंभवात्, त्वयाऽप्यनङ्गीकृतस्याश्च निःप्रमाण-
तया तत्त्वमस्यादे: साक्षात्कारजनकत्ववचनं प्राचामाचार्यवन्दकाना प्रलोभनमात्रमित्युतश्याम ॥
॥ इति शतपण्यां शब्दजन्यप्रत्यक्षमङ्गपादः सप्तमः॥७॥
----
कल्पकासिद्धिमेवोपपादयति परोक्षादपीत्यादिना हेतुद्वयेन । फलमानम्- योगप्रभावजन्यसिद्धय-
न्तर्भूतम् : न तु मोक्षोपायः। न्यायादिति। मालप्तकारणताकात् प्रत्यक्षोत्पत्तिकल्पनम् , तस्य मोक्ष-
हेतुत्वकल्पनमिति किमर्थम् । योगजधर्मरूपयलप्तहेतुत एव मोक्षहेतुशानोत्पत्तिसंभयादिति भावः ।
तदनापि समानमेवेति वाक्येन प्राक् तदीयानुमानेऽपि विपक्षे बाधकामाव उक्तःायाधकमस्तीत्यभि-
मानेऽप्याह यदिचेति । अनुमानविशेपेति । उकानामनुमानानां दृषितत्वात् अन्यत् किमप्यनुमान
स्वयेदानीमुत्प्रेक्ष्यते, न तु लक्ष्यते । अयं परिश्रमः अस्माकं यत् सिपाधयिपितं तत् प्रामाणिकमिति
तय हृदये जायमानामनुमिति सूचयतीत्यर्थः। अनुमितिमिल्यन बनुमतिमिति या पाटः । अत एव-
अतिप्रसव-आभाससमानयोगत्व-अप्रयोजकत्यादिसत्त्वादेर । साक्षात्कारसिद्धरित्यन साक्षा-
कारासिद्धेरिति युक्तम्। परिशेषात् जगद्वाधास्यान्यसाभावात् । वाध इति । वाधस्थया
वक्तव्य इत्यर्थः । प्राचामित्यनेन अद्वैतिप्वेर नवीनाः प्रमुद्धाआचार्य तदनुयायिकृतप्रलोभनपात्रं
नाभूवन ; जीयम्मुक्तेस्तैरेव दृपित वादिति भावः ॥ ७ ॥

·41 साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभंगवाद: 8. ॥ अथ साधनचतुष्टयपूर्वगत्वमङ्गवादः अष्टमः ॥८॥ यथा- शास्वैपये विपयायभेदनियते सत्यधीन(ने)क्रमे कर्मालोच्य तदालिकामथ पर विद्यानुपादिसुभिः । यस्तद्वेद्यतया स्वयंफलतयाऽप्यारोहति ज्ञेयता कुलिप विभुः श्रिया सह मम स्वान्त निजान्तापुरम् ॥ इह तावत् भाननार्थे प्रचुरमसिद्धिकम् अथशब्दमादौ प्रयुञ्जानस्य सूत्रकारस्य तरसम्भवे तदर्थतवाभिमतेत्यत्रीकार्यम् । तत्सम्भवश्च यदि नियतपूर्ववृत्तमसाधारण तथा त्वज्ञापने म(प्रयोजनं च किमपि स्यात् , तदा स्यात् । अन्यथा न स्यात् , -'अथ योगानुशासनम्' इत्यादौ । न हि यहच्छागतं यत्किञ्चिन्निमेपोन्मेषादिकं मक्षिकासंचारादिक वा पूर्ववृत्ततयाऽन वक्तुं युज्यते, तस्य सर्वत्र सम्भवात् , अभिधानप्रयोजनविरहाच । अत एव सर्वपुरुषव्यापार-साधारणापेक्षितभोजनादिपूर्ववृतत्वोक्तिरपि निरस्ता , विशेषनियमाभावात् । अवधान-आत्ममनस्सयोगादिकमपि न विचारविशेष प्रति विशेषहेतुः, सर्वशास्त्रसाधारण्यात् । सामग्री तु तथा स्यात् । तदुक्तिरपि यदि सामग्रीत्ववेषेण, तदपि सर्वकार्य साधारण्यात् तदभिधाननरर्थक्याच निरस्तम् । तेन सामग्रीविशेषविशेषकं विशेषकारणमेव वाच्यम् मत. सम्योजनाभिधानासाधारणनियतपूर्ववृत्तवस्तुगवेषणे- नित्यानित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टय पूर्ववृत्तम् , तस्यैव ब्रह्मजिज्ञासायां नियमेनापेक्षितत्वात् । तदुक्तेश्चाधिकारिविशेषपत्पिादनार्थतया सप्रयोजनस्वाञ्चेति यदुक्तम्, तत् परामृशामः ॥ तन- (1) नित्यानित्यवस्तुश्विक्रतावत् कथंभूत इति । किम् 'इदं वस्तु नित्यम् , इदै वस्त्वनित्यम्' इत्येवमात्मा , उत 'नित्यानित्ययोसतीति नित्यानित्यवस्तु, तच्च नित्यानित्ययोधर्म , हेयत्वोपादेयत्वे इत्यर्थ."--- इति वाचस्पतिकल्पितप्रकार इति । नत्र न प्रथमः , तम्य वेदान्तश्रवणापूर्वमसिद्धत्वात् । स्त्रैव ह्यात्मादेनित्यत्वं वियदादेश्वानित्यत्वं विविच्यते । तथाचान्योन्याश्रयणग--- श्लो-वेदान्तश्रवणे सिद्ध नित्यानित्यदिवेकघी । नित्यानित्यविवेकेन वेदान्तश्रवण विति ॥ विषयादीति आदिपदेन फलपरिग्रहः । वेदार्थो विषय इति विश्यक्यवत् शास्वैकावसेयफल. स्वेन सधैंकीकारात् । स्थिरानल्पफललिप्सयैव कर्मविचारस्यापि कृततया कर्मणां मोक्षार्थतया च स्थिरफलमेव विचारप्रवृत्तिहेतुरिति सुबवत्वाय । उत्तरार्धत एतदयगतेचा एवं व्यारयेयवेदैफ्यमपि आदिपदग्राह्यम् । संगत्यधीनकमे इत्यैपये बहुव्रीही ऐक्यरूपान्यपदार्थान्वये प्लेशदर्शनात् 'संगत्यधीने कमे' इति व्यस्तपाठस्तस्यते । चण्डमारते, 'क्रमे च सिद्ध सति' इति ध्यारयानाथ । तदेद्यतया विद्याविषयतया । इहतावदित्यारभ्य, 'विशेषकारणमेर वाच्यम्' इत्यन्तो ग्रन्थः अद्वैति- मुझेनोकोऽप्यस्माभिरपि स्वीकृतार्थक एव। अत एव तस्य प्राञ्चनम्। तस्मात् अत इत्यादिकं तदुक्तमेय निरसनीयम् । सप्रयोजनचत्यत्र सकारो न स्यात् । भर पर- स्वप्रयत्नानधीनकायनिरसरीत्येव । तथा स्यादिति । वालाधारणकारणघटितत्वादिति भावः। तदपि सामग्रीत्ववेपेण तथात्यमपि । .

·42 शतदूपण्यां अथ यदि शास्त्रानरात् विवेक इति मन्यसे, तदा विपरीतविवेकापत्ति । वियदादयो वैशेषि कादिभिनित्या एव परिगृह्यन्ते । आत्मादयश्च सौगतादिभिरनित्या , असनो वा ! अथादूरविप्रकृष्ट सांख्य-योगशील्नेन तद्विवेक इति चिन्तयसि, तर्हि तत्रैवाऽऽरमानात्मविवेकसिद्धे किं ब्रह्ममीमासया' अनन्यस्य हि शास्त्रफलम् ॥ विशेषज्ञप्तचर्थमिति चेन्न, निर्विशेषे तदयोगात् ॥ मात्माद्वैतसिद्धयर्थ मिति चेन्न, खात्मनो नित्यनियत्वादिव्यवसायमालेग समीहितसिद्धौ ख यतिरिक्तात्मसदसद्भाव चिन्तनस्य ध्वासदनपरीक्षायमाणत्वात् ।। आत्म यतिरिक्तमिथ्यात्वावसायार्थमित्येतदपि तत एवं दतोचरम् । तस्य सौगतसमयेऽपि सुलभत्वाच्च । उक्त हि योगाचारेण, "अविभागोऽपि वित्यात्मा विपर्यासितदर्शने । ग्राह्यप्राहकसवितिभेदवानिव लक्ष्यते ॥” इति ॥ अथ वेदविरुद्धर-तत्वात् तनो न निश्चय इत्याशय , तर्हि सूत्रकारैरेव तद्वन्निराकरिष्यमाणसाख्यादितन्त्रैरपि नाश्वसिहि । 'न हि तद्वा ताम्वेति कश्चिद्विशेष ' इति न्यायात् ।। कविरुद्धाश स्वीम इति चेत् , कम्तर्हि मौगनेषु ते प्रद्वेष : तेवपि भवदुपजीव्या बहवोऽर्थराशय सन्ति । कथ च, अयमर्थो न विरुद्ध , भय तु विरुद्ध इति वेदान्तश्रवणात् पूर्वमवगच्छसि । तथाच तत्राप्यन्योन्याश्रयणम् ॥ हितोपदेशिपित्रादिवचनविसम्मादिति चेत् , तर्हि तत एव नित्यानित्यवस्तुविवेकोऽपि सिध्यति , कि साख्यादिकपोलजलकणिकाखादेन ॥ अस्त्वेवमपि, का नो हानिरिति चेत् , वेदान्नश्रवणहानि । तदुपदेशमानेगालसास्तिकवत् समस्तार्थविसम्भोपपते । सर्वस्यापि विवेकस्य आत्मानात्मविवेकार्थतया तसिद्धौ ज्ञात यान्तरपरिशेषाभावात् । परिशेष व निर्गुणत्वव्याघाताच ॥ ख्यातिलाभपूजार्थप्रवचनादिकौतुकात् वय तत्परीक्षणमिति चेत् , हन्तैव साधु शमादिसाधनसम्पत् सम्पादिता। कामक्रोधादेरेव वेदान्नश्रवणनिमित्तत्वेनोपादानात् । ख्यातिलामाद्यर्थ- श्रवणे च निन्यानित्यवस्तुविवेकादे कोपयोग । अथ वैधत्वान्मीमासाश्रवणस्य स्वय विमर्श इति तदपि न, अर्थनिश्चयसिद्धयर्थत्वात् विमर्शस्य । निश्चयो यद्यपदेशात् सिध्यति, किं वृथा प्रयासेन । अन्यथा प्रदक्षिणनमस्कारादिवत् महणार्थ वमेव स्यात् भीमासाश्रवणस्य । न च मीमासाश्वणस्य वैधत्वमिति प्रागेव समर्थितम् । अस्तु च वैधत्वम्, तथाऽपि नित्यानित्यवस्तुविवेकस्यापि स्वेतितन्यताभूतमीमासाधीनम्यैव विधिना स्वीकारात्, नथाविधस्य च तस्म अविरोधलक्षणसाध्यत्वान्न पूर्वस्वसिद्धि । यदि च वैध वेदा श्रवणमिच्छसि, तदा कर्ममीमांसाया कुतस्ते कोप : अयने हि-'स्थाणुरयं भारवाह (हार ) किलाभूत् अघीत्य वेद न विजानानि योऽर्थम्' इति । तेन कर्मभागश्रवणपूर्वकमेव प्रभाग श्रवणमिति सिध्यति । न तावत् मनधीतवेदस्य वेदान्तश्रवणमुपपद्यते , अनधिकारात् । न चोपनिष-माता अविभागोऽपि वित्यात्मेति । वित्तिानम् । तदेव आत्मा वस्तुतस्सजातीयमेद विषयवेदिनुभय रूपविजातीय भेदरहितोऽपीत्यर्थ । प्राध विषय , ग्राहक वेदिता । न हि तद्वेति । न्यायभाष्य वाक्यमेतत् । अविरुद्धारामिति । सारयादित प्पिति शेष । अविरोधलक्षणेति । अविरोधाध्यायेत्यर्थ । स च शारीरके द्वितीय ।

·. साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्वभंगवाद: 8 43 ध्ययनं कस्यचित् शास्त्रार्थ , 'स्वाध्यायोऽध्येरव्य ' इत्यखण्डग्रहणात् । तन्माताध्ययनविध्यश्रवणाय । कृताध्ययने च कृत्साविचारमेव विधि प्रयुङ्क्ते । तथाच ब्रह्मविचारात्पूर्व पश्चाद्वा कर्मविचारोऽपि कर्तव्य एवेति पश्य 1 स्थाच सनि यदि साधनचतुष्टयसम्पतिपूर्वमश्रयान्न वेदाना , कथमतौ पुनरन पेक्षित विरुद्धत्वाभिमतं कर्म जिज्ञासेतेति परिशेषात् कर्मविचारस्य पूर्वस्वसिद्धिः । यदा तु कर्म पूर्वे विचारितम् , तदा, 'परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्रामगो निवेदमायात्' इत्यादिश्रुतिसिद्धप्रकारेण ब्रह्मबुभुत्सा संभवतीत्योऽपि क्रमनियम इति कर्मविचारस्य पूर्ववृत्तावमवश्याश्रयणीयम् । एवं रागावगपशेऽपि क्रमसिद्धिः । रागोऽपि हि साङ्गाधीतसशिरस्कवेदस्याऽऽपातमनीतसर्व घेदभागार्थम्म कर्मनझभागयोरविशेषेण सातिशयनिरतिशयसमस्तपुरुषार्थनीती उभयत्राप्यविशेषेण प्रवर्तने क्रममपेक्षमाण, खाध्यायाना सपा प्रायश कर्मोपक्रमत्वात् सारखतागवत् मुख्यक्रमानुरोधेन साध्यायेनिकन यताभूनमीमासाक्रम प्रयुञ्जान , "कासन्त कर्मणा सिद्धि यजन्त इह देवता । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा।" इति न्यायेन त्रिवर्गे प्रथमपावण्यरूपमर्थक्रमच्चापेक्षमाण., "यज्ञेन दानेन" इत्यादिना यज्ञाद्यकोपासनविधौ यज्ञादिदृष्टान्तेषु यज्ञादिकल्पने च पदार्थभूतयज्ञादि खरूपाधिगमसाकाड्यतया पूर्वमेव कर्मविचाराक्षेप पश्यन् , ब्रमवियागमनकर्मसमृद्धयर्थनया ब्रह्मदृष्टि रूपतया च शारीरके मुख्यसनस्योद्रीयवियादेश्च कर्माङ्गाश्यतया सदाश्रयाकर्मपरिज्ञानज्येष्ठता मारोचयन कर्मब्रामीमासको क्रमेण पुरुषं पवर्तयति । किंच प्रसङ्गचिन्नितन्याप्यर्थस्य प्रकृते केनचिदुपयोगेन मस्तिव्यम् । तर यद्यपि विद्यारूपत्वा. विशेषात् हहोगीथविधादीना प्रसङ्ग सम्भवति, तथाऽपि तचिन्तनस्यात्र क उपयोग । कर्मिणा तदनुष्ठानेन कर्मसादगुण्यार्थमिह चिन्तेति चेन , कर्मनिष्ठम्यान शास्त्रे स्वयाऽधिकाराभावकथनात् । अथ यदि कर्मवित् मध्ये समागत्य स्वोपयुक्ताशं कचिचिन्तयलिति मन्यसे, तदसन् , भनिरूपितब्रह्मवरूपस्य ब्रह्मष्टिरूपासु तानु चिन्तनानवकाशात् । तदाह --- "उद्गीथाापामनानि कर्मसमृद्वयर्थान्यपि ब्रमदृष्टिरूपाणि ब्रमज्ञानापेक्षाणि" इत्यादि । अथ स एव कर्मार्थ ब्रह्मापि चिन्तयेत् , तर्हि तत एवैकशास्थ्यं तावत् सिद्धम् ।। प्रागुतनयेन क्रमश्च । गुणप्रधानभाववपरीत्यमेव तु भवतः साधितम् । ब्रह्मविदस्तु चिन्तया (तचिनाया 1) कोपयोगस्वमते ! कर्मविद्भ्यस्तदुपदेश उपयोग इति चेत् , सारखताङ्गवदिति । प्रधानानुष्ठानक्रमानुरोधेनाहानुष्ठानक्रम इत्यव मीमासान्यायप्रदर्शनमिदम्। तर हि सरस्वतीदेवताकः सरस्वदेवताश्चति उभी यागौ सारस्वतौ। तयोरहानामनुष्ठानं सारस्वत- रूपमुख्ययागयोमध्ये प्रथमस्याहं प्रथमम् , द्वितीयाङ्ग पश्चादित्युक्तमिति । पविधे क्रमनियामक- प्रमाणे मुश्यक्रमविषये इदमुदाहरणम् । 'प्रयुआनः', 'अपेक्षमाण', 'पश्यन्' इति रागविशेषणानि । रागिपुरुपनिष्ठापेक्षादर्शनयो. रागे आरोपेण व्यवहारोऽयम् , 'क्रिया कारकमाकाक्षति' इत्यादिवत् । तदाश्रयाङ्केति । विद्याश्रयोद्गीथाद्यवेत्यर्थ । कर्मसमृद्ध्यर्थानीति । कमसमृद्धिः- कर्मणो वीर्य. वत्तरत्वम्, कर्मफलप्रतिबन्धनिरास । गुणप्रधानभाववैपरीत्यमिति । मण प्राधान्यं कृत्वा तदर्थ ब्रहाविचारोके । सिद्धान्ते ब्रह्मोपासनशेषत्व कर्मणः । ब्रह्मविद इति । कर्मसमृद्धयर्थ ब्रह्मविचारे प्रवृत्तो यदि ब्रह्म विदितवान् , तस्य फलसंपत्त्या उद्गीथोपासनचिन्ता व्यथैत्यर्थ.1 विविदिपार्थ.

·शनदूपण्या तर्हि कर्मापि चिन्तयेत् अविशेषात् । मथ विविदिषाकर्मसाद्गुण्यसिद्धयर्थमिति पश्यसि, तयाऽप्यनुपयोग एव , विविदिपाया जातायामेव श्रवणे प्रवृत्ते , तत्रापि पूर्ववत् परोपदेशार्थ वायोगात् । कर्मणा व वेदनाङ्गत्वस्य प्रागेव स्थापितत्वात् न विविदिषाङ्गकर्मसिद्धि ॥ ब्रह्मविद्याभ्य पृथकरणमेव प्रयोजनमिति चेन्न, तस्यकाधिकरणमानसाध्यत्वात् । तथाचान चिन्तनस्यादर्शनात , प्रकारान्तरेरेव तु बहुशोऽन्न तासा चिन्तनात् । एव कर्मविनिरूपणे ब्रह्मवेदनापेक्षणात् ब्रह्मनिरूपणे च कर्मवेदनस्यापेक्षत्वात् मन्यता विदोऽशक्यनिरूपणासु उदीयविद्यासूभयविद एव चिननावकाश इति फलितम् । शारीरके च ब्रह्मस्वरूपनिरूपणानन्तरमेव तञ्चिन्तन सूवितम् । तस्मादत्रैव साक्षात्सगतस्य तचि तनस्य प्रधानोपयोगा पेक्षायामङ्गभूनकर्मसमृद्धिद्वारा अङ्गिनो वेदनस्य शीघनिम्पादन नाम महान् उपयोग । तदप्याह- "तान्यपि कर्माग्यन भिसहितफलानि ब्रह्मविद्योत्पादकानीति तत्साद्गुण्यापादकान्येतानि सुतरामिहैव सङ्गतानि" इति ॥ किंच, "मके चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वत बजत् । इष्टस्वार्थस्य ससिद्धौ को विद्वान् यत्नमा चरेत्" इति न्यायात् कर्ममात्रेण चेत् अमृतत्व लभ्येत, क पुन कर्माणकात् कर्मसमुच्चिताद्वा ज्ञानादमृत व रिप्सेते येदप्युक्त प्रागेव । मोऽपि कर्मण्येव प्राक्पवृति । मणि तु निरूपिते न्यायपरिश्रान्त चेतस्तया उत्तरोतरातिशयितर्मविध नादिभि कर्मणाल्पास्थिरफलत्वमवसाय, तत्सबादकानि च, “परीक्ष्य लोकान् ' इत्यादीनि वाक्यानि प्रागापातधीजनकान्यपि निरूपितसवादात् यथाश्रुतार्थानि सामान्यतो निधित्य, अन तस्थिरफलस्य केवलकर्मभिरलभ्यता मावा, प्राचीनकर्मोपस्कृतज्ञानसाध्यान तस्थिरफलाऽs पातप्रतीत्या प्रतिबन्धकरहितया सञ्जातबुभुःसातिशय शारीरकशास्त्रमारमेतेति स्थितमेतत् ।। कथच नित्यानित्यवस्तुविवेकसिद्धये शास्त्र। रावकाश । प्रागुपनयनात् कामचारवादभक्षितया यथोपर र-पक्षिभरेलित्य शास्त्रा तरावतारशाऽपि नास्ति । उपनीतस्य वेदाध्ययने नियुक्त वात् भधीतवेदस्यापि तदर्थविचारे विधिना रागेण वा पेरितत्वात् तयोश्च विशतिरक्षणीश्रवणमन्तरेणानु परमात् । अक्मप्रवृत्तास्तु न शास्त्राधिकारिण इति स्वीकुर्म । अन्यथेदानीमेव(मिवर) अकृतवतस्य मनधि कमत्यनेन कि स्वातुप्ठेय धर्म विक्षितम्, उत उपदेश्यपुरुषानुष्ठेयम् ? उभयमपि न भवति । परार्थोपदेशेऽपि स परो विविदिपासपत्यर्थे प्रवृत्त पर हि । अयञ्च त प्रति वक्ष्यति तय शीघ्र विविदिपासपत्तये उपासनमुपदिशामीति। तथाच तदैव तस्य विविदिपा जातेति पूर्ववत्-पूर्व खविपये उतरीत्या ज्ञेयमिति भाव । अरे-समीपे। अरु इति पाठे अवृक्षक इत्यर्थं यदन्ति । तन मधुलामे स समीपस्थो प्राद्य ।' यदि मधु सविधे यातु चादि किमयम्' इत्यधिकरणसारावलि । अत असे इत्येव पाट । न्यायपरिधान्तेति । स्पायविषयसम्यग्विचारसपमनिणयेत्यथ । रिधानादिमिरिति । यदि कर्म नाल्गास्थिरफलक स्यात्, उत्तरोत्तराविशयित कर्म न विधीयेत । एकस्यैव श्मण पुन पुनरा वृचिरपि न क्थ्येत । अतवदेवास्य तत् भवति । 'यथेह कर्मचितो लोर क्षीयते, एपमेवामुन' इत्यादि न घटेत । नास्त्यरत कृतेनेति निषेधच न स्यादिति भाव ।

·. - साधनचतुष्टयपूर्ववृत्तत्यभगवाद 8 45 गतास्य लिखितपठितवाध्यायस्यैव मीमासाधिकारप्रसङ्गात् । सौगतादीनामप्यस्मन्मतदूषणार्थिना ब्रह्मविचाराधिकारप्रसङ्गाच। अतो हेत्वन्तरान्नित्यानित्यवस्तुविवेकोऽयमाशामोदकायते। तेनान्यस्मात् तदसिद्धी न तद्वतो ब्रमविचार , तेनैव तद्वनि(त्यना) तु मिथस्सश्रय पुनरु-मजति । एतदभिप्रायेण भाष्यम्--"नित्यानित्यवस्तुविवेकादयश्च मीमामाश्रवणमन्तरेण न सपत्स्यन्ते" इत्यादि । एतेनैव द्वितोयीऽपि कल्पो दृपित इति भाष्यकाराभिप्राय { तथा हि-यदि नित्यानित्यौ पदार्थी प्रमाणेन निश्चित्य तद्वते हेयोपदेयत्वे विविच्येते, तदा पूर्वोक्तमेवोचरम् , चक्रकापते । अथ नित्यमस्ति चेत् , तदुपादेयम् , अनित्य चेत् , अनुपादेयमित्येवमात्मा विवेक -तदपि मन्दम् , अपुरुषार्थत्वे मनुपादेयत्वात् , मनित्यस्यापि पुरुषार्थनायामुपादेयत्वात् । अत एव बनित्यस्वरूपस्य मोक्षसाधनस्य अनित्यस्याप्यनुष्ठानम् । अथ पुरुषार्थेषु नित्यमस्ति चेत् , तदेवोपादेयमिति विवेक ~~~-एवविधसशयात्मक- विवेकस्तु शास्त्रान्तरे कर्मविचारेऽपि प्रवर्तयितुमलमिति नासाधारण्यम् । तत्रापि हि, “अपाम सोमममृता भभूम", "अक्षम्य ह वै चातुर्मास्य याजिन सुकृत भवति" इति नित्यफलापातप्रतीत्या सशय उपपद्यते ॥ वस्तुतस्तत्र नित्यफल नास्तीति चेत्, किमत । अधिकुर्वाणस्य तदनिश्चयात् ॥ आतवाक्यादेवाऽऽदौ निश्चिनोतीति चेत् , तत्रापि तक एव नित्यमस्तीति निश्चिनुयादिति, "नित्यमस्ति चेत्" इत्येवरूपयाए- निबन्धनानुपपते (ति :) तथा निश्चये च प्राग्वदेवोत्तरम्। यदि नित्यमस्तीति सामान्यतो विनम्भ तर्हि इद नित्यम् , इदमनित्यमिति विविच्योपदिष्टेऽपि शक्य विश्वसितुम। तथाच पृथा वेदान्तवाक्यविचार इति। () या च शमदमादिसाधनसम्पत् , सा कि श्रवणोपयिकतादाविकावधानरूपा विवक्षिता, उत "शा-तो दान्त " इत्यायुक्तजितेन्द्रियत्वबपेति । पूर्वस्यास्तावत् हेतुत्वमिच्छाम , तस्या सर्वमन्यश्रवण. साधारण्यात् 'नासो वेदान्तश्रवणे विशेष ' इति नात्र तद्विवक्षा युक्ता । सांख्यादिश्राविणो(श्रवणे)ऽपि हि तारिखतादाविकशा त्यादिसम्पत् युक्तैव ॥ द्वितीया तु न श्रवण प्रति साधनम् , 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु समाहितो मूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मान पश्येत्' इति दर्शनसाधनतया तच्छुते । न च तद्दर्शन श्रवणफलमिति दर्शनसायाभूतश्रवणागत्व शमादीनामिति वक्त युक्तम् , श्रुतहानाबुतरलतादि- दोपप्रसङ्गात् । अविधेयज्ञानव द-शब्दजन्यप्रत्यक्षयोश्च निरस्तत्वात (4,7 वादयो)। एषा च शमादीना ब्रह्मविद्यालयोपादेयत्य साधनलक्षणे शमदमाधिकरणेऽवगन्तव्यम् । अत एते शमादय कथ शारीरकश्रवणापूर्वमुपाचा स्यु । अयमत्र संग्रह श्लो-~-शान्त्यादयो विधायन्ते विद्याङ्गत्वेन सयुना । शास्त्रारम्भे कथ तेषामुपयोगस्वयोच्यते ।। इद चोक्त भाष्ये ; "नित्यानित्यपस्तुविवेकादयश्व" इति आदिशब्देन समहात् । तथा शमादीना साधन वावगते कमीमासापेक्षतया कर्मविचारपूर्ववृत्तवस्य दुस्त्यजत्वमप्युक्तम् -"एyi साधनस्ल च विनियोगावसेयम् । विनियोगश्च श्रुतिलिङ्गादिभ्यः । स च ताज्य:" इति । यद्यपि शारीरकमीमासायामेवापेक्षिता अतिलिङ्गादयोऽपि व्युत्पादयितु शक्य ते, तथाऽपि सगति द्वितीयोऽपि कल्प-नित्यानित्ययोसतीति नित्यानित्यरस्तु इति याचस्पतिकल्प। - - ·- . 46 হারবা विशेषात् सामान्यतस्तृतीयाध्याय एव तयुत्पादन प्रातमिति सिद्धोपयोगमालमत्र वर्तव्यम् , न पुनस्तद्वयुत्पादने प्रयतितव्यम् । इद च तातीयश्रुत्यादिसापेक्षत्वाभिधान प्रदर्शनार्थम् , कथ वेदप्रामाण्यस्थापनमन्तरेग तदर्थभूत ब्रायिवारोऽपि स्यात् । तत्प्रामाण्य च प्रथमाध्यायमाध्यम् । कथ च सामान्यत शास्त्राणा शास्त्रार्थाना वा द्वतीयभेदाभाचे दुरनुष्ठानतादु स्थ प्रामाण्य प्रतिष्टित भवेत् । कथ वा विद्याख्येषु शस्त्रार्थ विशेपेषु मेदाभेदचिन्तावकाश : तेन शब्दान्तरादयो द्वतीया विशेषतश्चि-त्या । ताीयोपयोगस्तु दर्शितस्थरान्तरे भाव्य , श्रुतिलिङ्गादेस्सर्वत्रापेक्षणात् । उद्गीथविद्यादे क वर्थत्वपुरुषार्थवादिविमर्शस्तु तौर्यप्रयुक्तिसापेक्ष । पोढाविभक्त-पाश्चमिकक्रमप्रमाणापेक्षिणी च मचिराधातिवाहिकगणपोर्वापर्य यस्या । कर्तृलक्षणन्यायोपजीविनी च माविद्याधिकारवर्णाश्रमादिधर्मविशेषस्थापना । एवम् , "तेषामेकैक एवं तावान् यावानसौ पूर्व" इत्यादिप्वप्यतिदेशादिसापेक्ष वमनुसन्धेयम् । ' सूत्रकारोऽपि तदुक्तमित्यादिना फर्ममीमासाया सामान्य-यायान् पृथविसद्धानुदाहरति" इति भवद्विरपि व्याख्यातमेव । न चाय शारीरके वक्तव्यमेव तन्द्रालुनया परोपजीवनेन दर्शयतीति वाच्यम् , तत्र तत्रैव तत्सगते स्थापितत्वात् । न च प्रसिद्धर्यायै स्वयमेव वेदप्रामाण्यादिक विचारयाम , किं जैमिनीयेनेति वाच्यम् , तथाऽपि कर्मविचार पूर्ववृत्तत्वस्य दुष्पतिक्षेपत्वात् । तत्र विचारसागरे परिप्लवमानाना यदि जैमिनिना कर्णधारायितम् , एप क्षम्यतामपराध । एव च लोकोतरप्रज्ञेन भवता बादरायणीयमपि नादरणीयम् , पविशेषात् । न चाय क्रमनियमोऽथवभावादापतन् जैमिनीयो बादरायणीयो वा, येन तत्राभ्यसूयिष्यसि । अत कास्कन कर्ममीमासासापेक्ष प्रदर्शनार्थमेव शमादिसाधनत्वावगतेस्ताती यापेक्षामाषणम् । (8-4) यद्यपि इहामुत्रफलभोगविरागमुमुक्षुत्वे पूर्ववृत्तत्वेन भापिते (यद्यपि इहामुत्रफलभोगविरागो मुमुक्षुत्व चेत्युभय नियतपूर्ववृत्तमसाधारण सप्रयोजनाभिधान चेत्यभ्युपगच्छाम , तथोक्त भाष्ये- 'अधिगताल्पास्थिरफल केवलार्मज्ञानतया सजातमोक्षामिलापस्य अनन्तस्थिरफलनजिज्ञासा घनन्तरमाविनीनि-तथाऽपि पुरुषप्रतिक्रमविशेषसूचनखारस्यात्, कर्मविचारपूर्ववृत्तत्वोक्त्यैव तयोरप्यर्थ लब्धत्वात् , अनन्तस्थिरफलत्या प्रथममापातप्रतीतकर्माख्यप्रतिबन्धकनिवृत्तिसूचनेन निर्विघातबमविचारा रम्भद्योतनात् , यज्ञादिवाक्यापेक्षितपदार्थनिश्चयवत्व यञ्जनात् यथावस्थिनमतदुपासनादितत्त्वावगम हेतुमून यायकलापशीलनोद्वेदात अपवर्गोपायभूतोपासनापेक्षितानभिसहितफलसहकारिवर्गखरूपनिश्च याशोपजीवनाभिप्रायाच कर्मविचारस्यैव पूर्ववृत्तत्वोक्ति प्रयोजनवतामेतीति तामेवाद्रियामहे । अव्यवहित प्रदर्शनार्थमिति । उपलक्षणम यस्यापीति यावत् । सध्यिायार्थज्ञानसापेक्षता व्युत्पादयति कथमित्यादिना। वेतीयेति। मीमासाद्वितीयाध्यायोक्तशम्दान्तरादिप्रमाणमूलक विद्याभेदेत्यर्थ । शब्दान्तरादिप्रमाणेन भक्तियोगरूपविद्यारिधायकशास्त्राणा तदर्थभूतविद्यानाच भेदाभावे सर्व. स्थापि समुचित्यानुष्ठेयतया सगुणोपसहापयोगात् ब्रह्मोपासनानुष्ठानासभवेन शास्त्रप्रामाण्य दुरनुष्ठानतया दुस्स्थमेव भवेत् । मेदसिद्धावेव प्रतिष्ठित भवतीति। शास्त्रमेहोतिगुरमतमादृत्य । तीर्यप्रयुतीति । नुर्याध्यायोक्तप्रयोज्यप्रयोजकमावत्यर्थ । कर्णधार -नौनेता।

·47 - . कथनधिकारवादः . पूर्ववृत्ततया वक्त यमिति चेत् , हिं मुमुक्षुत्वमेकमेव स्वयाऽपि वक्तव्यम् । तदर्थतया पूर्वेषामुक्तिरिति चेत्-तुल्यम् । प्रयोजनाधिका मिथसंश्रयाधमावश्च विशेष । एतेन तापत्रयाभिहतिपूर्ववृत्तत्ववादिनोऽपि प्रत्युक्ता , तापत्रयाभिहतिमात्रस्य मन्त्रौषधिनीति शास्त्रादिप्रवृत्तिसाघारण्यात् । दृष्टानुअविकविषयवितृष्णापर्य-तायास्तु तस्या कर्मविचारसापेक्षत्व- स्थापनात् । तथोक्त सांस्पैरपि, 'दु खत्रयाभिघाताजिज्ञासा तदुपघातके हेतौ । दृष्टे साऽपार्था चेत्-नकानात्य-ततोऽभावात् ।। दृष्टवदानुश्रविक स ह्यविशुद्ध (द्धि) क्षयातिशययुक्त ' इति । एव कर्म- परीशोषरहितैव सा भाष्येऽप्युक्ता, 'तापत्रपातुरैरमृतत्याय स एवं जिज्ञास्यः' इति । श्रतिश्च, 'परीक्ष्य रोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात्' इत्यादिका। अत , 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र न साधनचतुष्टयाद्यानन्तर्य सूत्रकदभिप्रेतम् , अपि तु कर्मविचारानन्तर्यमेव । तथा च पृत्तिकारः -- 'वृत्तात् कर्माधिगमादनन्तर ब्रमविविदिपा' इति । भय च पक्षो भास्करैरप्यङ्गीकृत । निरीश्वरमीमांसकैरपि, 'कृ साध्येतुनिश्शेषवेदार्थविज्ञानाय मीमासा- रम्भ ' इति वदद्भि कर्मोपक्रम शास्त्रार्थनो ब्रह्मविचारशिरस्कमित्यभ्युपगन्त यमेव । न च द्वादशाध्यायमाले शास्त्र पर्यवसितम् , शबरसामिप्रमृतिभिः सर्पकाण्डांशस्थसूत्रोपादानात् । 'शास्त्रान्तत्वादुप- निषद्भागचिन्ता' इति पक्षस्य च त्वदीया यश्च ।) कैश्चित् परिग्रहात्' इति ॥ ॥ इति शरदूषण्या साधनचतुष्टयपूर्ववृतत्वमङ्गवाद भष्टम ॥ ८ ॥ ॥ अथ कथानधिकारवादः नवमः ॥ ९॥ हयग्रीवसुधासिन्धुइपहेपारवोर्मयः । जयन्ति बादवेलान्तक्षिप्तयाह्यदृष्टयः । तापनयेति । इमे यादवप्रकाशीया । दृष्टे इति । लोक एव दुखहेतुनिवारणस्य नानाविधस्य दृष्टत्वात् । जिज्ञासा व्यथत्यर्थ । नैकान्तात्यन्ततोऽभावादिति।उपायान्तरे तापत्रयनिवृत्तिरेकान्तत नियमेन न भवति । अत्यन्तत =सर्वदा सर्वथा च स न भवति । तादृशस्तापत्रयाभाव सारयतत्व- विवेकादेवेत्यर्थ । शास्त्रान्तरत्वादिति अशुद्धम् । शास्त्रान्तत्वादिति पाठ । अन्त = अन्तिमभाग ॥ ९ श्रीमाप्ये लघुसिद्धान्ते तत्तत्सूक्तिभागाना कर्तव्य विवरणमासीत् । महापूर्वपक्षस्य परपक्ष- रूपत्वात् तन्निरासस्थल एवं वक्तव्यमस्तीति पूर्वपक्षभाग विसृज्य महासिद्धान्तारम्भप्रथमवायेन सूचितमशं कथानधिकारवादेन विशदयति हयग्रीवेति । हयग्रीन एवामृतोदधि । तस्य निगमजलधि वेलापूर्णच यतीन्द्रादिसदाचार्यदर्शनजन्यो यो हर्ष , तदधीनहेपारवपरम्परारूपा ऊर्णयो जयन्ति । तत्कार्य प्रकृतमाह वादेति। बापु कुदृष्टिषु च प्रमाणादिसद्भाववादिनो वादाधिकारिण : अनुमानप्रमाणापलापिनश्चार्याका , प्रमाणमिथ्यात्वादिन प्रकटा प्रच्छन्नाश्च बौद्धा वादानधि- कारिण । उभयेऽपि वादवेलान्ते शिप्यन्ते । सिन्धौ अगाहितुकामा हि तीरमासाद्य तीर्थेऽवती. विगाहन्ते । अस्य सुधासिन्धो याद एव तीरम् । तत्वज्ञानार्थगुरुशिष्यादिस्तवादमूलकमेव हि भगवत्सिन्धौ अवगाहन शक्यम् । तत्न वादाधिकारिणो याह्यादयो याद विधाय पराजयमुपाय वावेलावसाने क्षिप्यन्ते । अनधिकारिणस्तु यादवेलाया. अत. -अवसानम्-अभावो यत्र, तन । .

·" 48 शतदूपण्या विस्तरेण दृष्टिमतमनुमाध्य, 'तदिदम्' इत्यादिना, 'न्यायानुगृहीतवाक्यप्रत्यक्षादिसफल प्रमाणवृत्तयाथात्म्यविधिरनादरणीयम्' इत्यन्तेन रिप्यान् प्रत्युपदिशो भाष्यकारस्याय भाव , सौगतानामिव प्रच्छन्नसौगतानामपि कथायामनधिकार इति । वेदार्थसग्रहे च स्पष्टमाह, 'सर्वशून्यवादिनः, अभयतिरिक्त सर्ववस्तुमिथ्यात्ववादिनच खपक्षस्थापकप्रमाणपारमायान भ्युपगमान अभियुक्तैर्वादानधिकार एवं प्रतिपादितः, "विकारोऽनुपायत्वान्न चादे शून्य वादिन" इति । अयमाशय श्लो-यदि प्रपञ्चमिथ्यात्ववादी वादाधिकारिताम् । भनेत् , माध्यमिकस्यापि भवेत् वादाधिकारिता । तथाच ब्रह्मतत्त्व ते निर्गुण नियमाणकम् । कथ मध्यमवौद्धस्य विवाद पलप्यते ॥ एतच्च विस्तरादुपपादयामः । तत्र यत् तावत् खण्डितम्-कथकयो प्रमाणादिसताभ्युपगम कस्य हेतो ! किं तत्सत्ताभ्युपगम साहित्यनियतस्य व्यवहारस्या-यथा प्रवर्तयितुमशक्यत्वात् , उत तद्व्यवहार प्रति तस्य हेतुत्वात , [आहो। लोक यवहारसिद्धत्वात् , तदनभ्युपगमस्य कथाफलाति प्रसन्जकत्वाद्वा - - देशे-वादात् पहिरेव क्षिप्यन्ते । वादतीरमपि यथा नासादयेयु , तथा हेपाघोपस्तेपा हृदयानि विदार्य दूर पर सस्थापयति । हयग्रीवहेपारूप सदाचार्यः शिष्येभ्य क्रियमाण बाह्यकुदृष्टि- मतदोषोपन्यास दूरत एव स्थित्वा श्रुत्या निवर्तन्ते ते इति भाव । अनुभाप्य स्वभाष्ये अनूद्यायदा तवतत्र तेवहुमिर्विप्रकीर्णमेवोक्त समुचितक्रमकल्पनया भापित्वा । अस्मिन् कथानधिकारवाये व्याख्यातगतिविपये ग्रन्थागतविषये चास्माभि परमार्थ भूपणे प्रतिपादितमशमेवान सजिघृक्षाम । वादे स्वकीयानामधिकारस्थापनार्थे चाकिमाध्यमिकाना मध्यधिकार स्वीरत्य खण्डनसण्डखाद्यादिपु यदुक्तम् , त खण्डनमत्र कथानधिकारवादे । "वन यत् तावत् खण्डितम्" इति पण्डनसाधोक्तस्वार्थतोऽनुरादारम्भ । सपूर्णमनूध तन्निरसनेन स्वरतमण्ड- नमन वादे आचार्यविस्तृतम् । परन्तु तात्पर्यचन्द्रिकाधाचार्यग्रन्यान्तरेषु तत्तवेय, अनापि ग्रन्थ पात आपतित । तदात्ये श्रीभगवद्यामुनाचार्यविरचितेश्वरसिद्धिरिय क्थानधिकारवादोऽय पूर्व पक्षाशेऽप्यपूर्ण पवोपलभ्यते । चण्डमारतादौ तु स्थितमानेगापि कार्यनिर्वाहार्थ वाक्यार्थवर्णने केश उह्यते । अस्वरसवेदितयेय नृसिहराजीये चण्डमारतानुरोधेन स्वरूपव्याक्रियेव निराक्रियेति पूर्वमुकत्या, 'चित्तु जन सिद्धान्तग्रन्थपातमाहु ' इत्युक्तम् । पूर्वपक्षानुवादोऽप्यन्ते नष्ट इति ज्ञेयम्। सलकोशेषु च केचित् उपलभ्यमानपर्यन्त चिलिरय पादा-नरेपिय, 'इति ' इति समाप्तिवाफ्यमविलिण्य ग्रन्थपातसूचनाय उपलम्मे सति लेखनसोकर्याय च, तन ताळपने शिष्ट भागमधिकञ्चताळमनक्षर सरक्ष्य तदुपयर स्वप्रकाशभनयादप्रारम्भ कृतोऽस्ती: स्यतो भ्रष्टग्रन्थालाभ प्राञ्च प्रदर्शितान्त सन्तीति स्वीक्तव्यम् । तदन, 'तन्त्र यत् तावत् खण्डितम' इत्यारब्धस्यानुवादस्यासमाप्तधात्, यदित्यस्य प्रतिसयन्धितच्छब्दनिर्देशपुरस्सर तन दोपपन्या सय कार्यत्याच वपरितनवहशभ्रशसप्रदाय एव रामञ्जस । दूपण्या ·, . कथानधिकारवाद.१ 49 न प्रथम , तमन्तरेण तत्तीर्थकरैस्तदनुसारिभिश्व व्यवहारस्य प्रवर्यमानत्वात् । भन्यथा भवत तन्निरासश्यासानुपपत्ते ॥ साधनबाघनक्षमो व्यवहार प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमयाहित्यनियत इति तमन्तरेण तरक्षमत्व न स्वादिति चेन्न , साधनबाघनक्षमत्व प्रति सद्वचनामासलक्षणयोगित्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । सत्वाद्यभ्युपगमे सत्यपि आभासे तदक्षमत्वस्य सर्वसमते । मस्मद्वाक्ये चाऽऽभासत्वस्य दुरुपादत्वात् । सत्तानभ्युपगममात्रेणाऽऽभासत्वोक्तो सत्ताभ्युपगमेन मध्यवहार एवाऽऽभास इति विपरिवर्तपसङ्गात् । [मस्ति च] सताभ्युपगमे सत्यपि मसिद्धविरुद्धादेराभासत्वम्। ननु पमाणादिसताभ्युपगमाभावे व्यवहारस्यैव धर्मिणोऽसिद्धौ तस्य कथमाभासत्वसाधनम् , कथ वा सदचनाभासलक्षणयोगित्वादिषयोजकावधारणा मुखेन दूषणदूप्यादिव्यवस्थापनम् , सर्वेषा स्थापनबाधनाना प्रमाणाधीनत्वात् ॥ मैवम् , सचाभ्युपगममात्रेण (मन्तरेण) प्रसिद्धिसिद्ध प्रमाणादिभिरस्माक व्यवहारोपपते । उक्तश्च इष्टसिद्धिकार', 'सत्य प्रसिद्धिरस्ति, अत एवं व्यवहराम , किंतु नास्या मूल पश्याम ' इति । यथाप्रमाणादीनि सद्रूपाणि सीकुता भवता, 'प्रमाण साधकम् , न तदाभास ' इत्यादि व्यवयिते, तथा यवहारिभिरेव सर्व प्रमाणादिसत चिन्तायामुदासाने कथा प्रवर्यतामिति ह्यादिशाम । यदि चैव नानुमन्यसे, तिष्ठास्त्वयाऽस्म! खारोपिते सतानभ्युपगमपक्षे । तथाऽपि मा प्रति त्वदुक्तमाश्रयासिद्धयादिदूषण दुवचम् । दूषण हींदे कथाया प्रवृत्तस्यैव वाच्यम् , न पुनराहतो विहरतो वा । सा च कथा कयाऽपि मर्यादया प्रवर्तनीया। तत्र वादिप्रतिवादिभ्या सत्त्वाभ्युपगमे तादृक्षयनुयोगानवकाश । उभाभ्यामसत्त्वाभ्युपगमे परस्येव खस्यापि प्रसङ्ग । एकेन सत्त्वम् इतरेण चासत्त्वमभ्युपगम्य प्रवर्तितायामिद दूपणमुच्यते चेत् , तद्वदेव कथा- नरस्यापि प्रसक्तिरनिवार्या , कथानियमस्य चोक्याभ्युपगमयकारानुरोधित्वात् । अन्यथा कम्य [चित् ] स्वेच्छया पदुक्तेऽपि, वाद्ययात्रेणापि दूषणप्रसङ्गेन जयपराजयःयवस्थामनप्रसङ्गात् । यथै यथै कम्तस्या कथाया प्रमाणादिसत्त्वमिच्छति, तस्येवेपा नियमभरयन्त्रण) ॥ अथोमाभ्यामपि प्रमाणादिसत्याभ्युप न प्रथम इति । प्रमाणादिसवानभ्युपगमे व्यवहारस्य प्रवर्तयितुमशक्यत्यमिति नेत्यर्थ । तत्तीर्थकरेरिति । चाय कसौगतमतनिष्?रित्यर्थ । मायावादिनोऽपि मेल्य-ताम् । अन्यथाप्रर्य- मानस्वाभावे । सद्धचनाभासलक्षणयोगित्यस्य = सत्याभावेऽपि सद्वचनत्वेन प्रतीयमानत्वमानस्य । आभासे- दुएहेतौ । आभासत्वस्य- दुपत्यस्य । विपरियति । सस्थानभ्युपगमे दुपमितिमत् सायाभ्युपगमे दुरास्वमिति कि न स्यात् । तथा च दृष्टमिति चेत्-दृमित्याह अस्तिचेति । चण्डमारते दृश्यत इति शेषपूरणात् अस्तिचेति पद न सद्दकोशे इति ज्ञायते । सत्याभ्युपगमा- वश्यकत्व शकते नन्विति । परिहरति मैवमिति । सत्ताभ्युपगममात्रेणेति । सत्यतदभ्युपगमोभय. साहित्य नापेक्षितम् , कितु सत्त्वेन प्रतीयमानत्वमात्रमपेक्षितमिति भार । सत्ताभ्युपगममन्तरेणेति पाठोपा। समानभ्युपगमेने निहिमप्याह यदि चैवमिति । स्थायामिति । क्याप्रवृत्त प्रति वाच्यम् न त्याहारविहारादिप्रवृत्त प्रतीत्यर्थ । तन्नेति । एवञ्चत्यर्थ । अह फ्थाया प्रवृत्त इति हया या दूषणमुद्भाव्यते कीदृशमर्यादा क्या सातत्रोमाभ्या सत्तस्याभ्युपगमो या, असत्यस्याभ्यु गमो या, पकेन मत्वस्यान्येनासत्यस्य चाभ्युपगमो घा, आहोखित् सवाद्यभ्युपगमरिये द्वयोरीहासीन्येन स्थितियति विम्ल्पमभिप्रेत्याऽऽह यादीत्यादि । हतीयपक्षस्यानुचित प्रमेयोपपादयति स्थानियमम्य. .

·तत्त्वावधारण शतदूपण्यां गमौदासीन्येन व्यवहारनियमे समय बद्धा प्रारब्धायां कथायां दूषणमिदमुच्यते, तदा खाभ्युपगमविरोध एव स्वयैवाऽऽपादितः स्यात ॥ अथ दुवैतण्डिकेन कथा बद्धा तस्यैव दूषणं न न बम. ; अपितु शिष्यादीन् प्रति तस्य कथानधिकार दर्शयाम इति चेन्न; शिप्यादीन् प्रत्यपि चार्वाकसौगतमायावादिनामय दोष इति वक्तव्यम् ; स च दोषो निग्रहस्थानात्मा तस्य कथाप्रवेशाप्रवेशयोः (कयाऽप्रवेशे) न तद्वाक्षम न च कथामन्तरेण निग्रह । नापि द्वितीयः ; सतायुगममन्तरेणापि प्रमाणाधीना व्यवहारहेतुत्वस माध्यमिकादिपु प्रदर्शितत्वात् । अथ व्यवहारहेतुत्वादेव प्रमाणादीनां सत्त्वम् , असतोऽभ्युपगमायोगादित्युच्यते, तदपि न ; अस्याप्यर्थस्य कयाऽपि नियमस्थित्या प्रवर्तिता कथामन्तरेण दु साघस्वात् । ततश्च सिद्धा सताभ्युपगमारपूर्व कथापतिः । न च साऽपि नियमस्थितिः सताभ्युपगमगति वाच्यम् । परपराजयौपयिकोमयसमावितव्यवहारनियमसमयबन्धमात्रेण समीहितसिद्धे । न च समयबघेऽपि सत्ताभ्युपगमगन्धः प्रमाणतकाभ्यां व्यवहर्तव्यम् , परस्परं प्रतिज्ञाहान्यायन्यतमनिग्रहस्थानं प्रदर्शनीयम् , तयुत्पादने तद्वतो भङ्गो व्यवहर्तव्य , अन्यथा तव्युत्पादनासमर्थस्य अन्य]भमस्तु तेति व्यवहर्तव्यः, (त्पादनासमर्थ भग्नः, मन्यस्तु जेतेति व्यवहर्तव्य !) प्रामाणिकतया प्रतीत: पक्ष तत्वमिति व्यवहलव्य इत्येवमादिस्वरूपे नियमबन्धेऽपि सत्ताभ्युपगमप्रसन्नाभावात् । न च, 'समयय-घेऽपि हेतुर्वाच्यः, सच कथाप्रवृत्तिमन्तरेण न वक्तुं शक्यः' इति सत्ताभ्युपगमहेतुत्वाभिधानविषयमत्यवस्थानप्रतिबन्ध वतारः तत्त्वनिर्णयविजयमूलत्वेन लोकसिद्धस्याविचारितरमणीयस्य व्यवहारनियमस्य हेतुमन्तरेण वादिभ्या द्वा भ्यामपि स्वेच्छयैव ग्रहणात् । न चे प्रमाणमूलत्वाभावेन विचार-द्विषय-तफलविप्लवप्रसन्न , अनादि चेत्यादिना, भरयन्त्रणेत्यन्तेन । तथाच असाराभ्युपगन्तुरेव प्रनिवादित्वेन स्वीकृतत्वात् तं प्रति आश्रयासिद्धयादिदूषण नोद्भाव्यमिति भावः । प्रधेशामवेशयोरिति पाठे कथाप्रवेशे कृते प्रतिवादी प्रयुज्यमाने तत्प्रयोगाशस्यत्य यम् । अप्रवेशे च कुत्र दोपोदावनमित्यर्थः । द्वितीय:- प्रमाणादेव्यवहारं प्रति हेतुन्यात् सस्वाभ्युपगम इति पक्षः। अभ्युपगमे सिने कथं तदपलाप इति शंकते अथेति । तद्वतः निग्रहस्थानवतः। न च समयवधेऽपि हेतुरिति । समयबन्ध इत्यारभ्य अवतार इत्यन्तेनोक्तस्य न चेति निषेधः । तत्र तत्वनिर्णयेत्यादिना हेतुरुच्यते। अतो मान चण्डमारुतोक्तस्याध्याहारस्य प्रततिः। अयमर्थ:-पूर्व प्रमापास्य स्वव्यवहारहेतुत्वं सत्ताभ्युपगमनियतमिति सिद्धान्युक्ती त्वया, 'साऽप्युक्तिः कथाप्रवर्तनपूर्वमेवेति यथा सा कथा सत्ताभ्युपगम विना, तथैव सर्या भात्विति यथोक्तं समनन्तरमेव, तथा, 'त्वया समययन्धः स्वीकृतः, तन हेतुर्याच्यः' इति सिद्धान्तिना पृष्टे, एवंप्रश्नोऽपि कथाप्रपतनपूर्वमेव कार्यः, तथाच समयबन्ध- हेतुरचनविषयकथाप्रवृत्तिरित सर्वा भवत्यिति त्वया वक्तव्यं भवेत् । एवञ्च समयबन्धसिद्धेः प्राक् तत्कथाप्रवृत्तियत् सर्याऽपीति समययन्ध एव न सिध्येदिति सिद्धान्ती पृच्छेदिति । तनिरासे हेतु- रुपरि । हेतुर्वक्तव्य इति प्रश्न एवं नोत्तिष्ठति हेतुमन्तरेण व्यवहारनियमस्यानुभूयमानत्यादित्यर्थः। अनादीति । खण्डनखण्डखाये, "अविद्यमानादिपारम्पर्यागतस्य लोकव्युत्पत्तिगृहीतसंवादस्य च तस्यान्यधाभावासंभाव्यतालक्षणस्वतस्सिद्धिपरिशुद्धत्वात्" इति पंकिदृश्यते । अन्न अनादीति . - ग ·२ . - कथानधिकारवाद पारम्पयागतस्य लोक युत्पत्तिसंवादिनस्तम्यासमवान्यथामावाभावरूपवतश्शुद्धिसिद्धत्वात् । न च प्रमाणादि सत्ताऽपि स्वेच्छयैवाङ्गीकार्या, व्यवहारनियममात्रणे वय यनिरकवना निरपेक्षेण कथाप्रवृत्ति तत्फलोत्पची तादृशेतरनिरर्थकसत्ताभ्युपगमायोगात् । नापि तृतीय , लोकव्यवहार इति प्रामाणिक-यवहारविवक्षाया तस्य विचारप्रवृत्तिमन्तरेण दुर्निरूपतया तदर्थमेव पूर्ववत् नियमस्य गवेषणात् , पामरादिव्यवहारविवक्षाया निर्मूलव्यवहारशरण्यस्स ते शरीरात्मत्वादयोऽपि स्वीत यास्यु ॥ पश्चातनबाधात् तत्परित्यागश्चेत् , प्रमाणादिसताऽपि सामान्यतो विशेषतवामदुक्ताभियुक्तिभिर्याध्यमाना परित्याज्या । अथ बाघाभावात् तत्परिग्रह , तथाऽपि न लोक व्यवहारस्य तत्परिग्राहकना । बाघाभावविचारे च पुननियमान्वेषणावतार । नापि चतुर्थ , प्रमाणादिसत्तामभ्युपगच्छना स्वयेव तत्सत्यासत्वानुसरणोदासीनेन मयाऽपि तथा विषस्यैव व्यवहारनियमस्वावलम्बनात्। तस्य च मी प्रति फलातिरसमकत्वे वा प्रत्यपि तुल्यपसरस्स्यात् । यथा चाम्यवहारादिव्यापारेष्वपि सत्तामनिच्छता माध्यमिकादीनां तत्फलनियम , तथाऽत्रापि । ननु व्यवहारनियमसमयय-ध एव सताभ्युपगमोऽनुपविष्ट । व्यवहारोऽपि हि क्रिया । सा च निष्पादनामिका पचासतस्सदूपतापापणम् , प्रमाणादिभि यवहर्तव्यमित्या प्रमाणादे करणत्व नियमान्तर्गतम् । तच कारणत्वविशेष । कारणत्व तु नियनपूर्वकालसत्त्वम् । दूषणसत्वे भन्न [इति २] साधनाभनव्याप्तयादिसत्त्वे च तद्विषयस्तत्त्वमिति च नियम्यते । अतो व्यवहारनियमसमय धादावेव व्यवहार किया-कारण-दूषण-साधनागादे सत्व कण्ठोक्तमिति कथ सत्तामनभ्युपगम्य कथारम्म इति ॥ मैवम् , एभिरपि सतानभ्युपगमबाधकै कथाया प्रवृत्तायामेव सत्ताभ्युपगमस्य प्रसाधनीयत्वात् , तनश्व पूर्वोक्तबाधाया दुस्वरत्वात् ।।* [अत्र ग्रन्थपात ] ॥ इति शतदूषण्या कथानधिकारवाद नवम ॥ ९ ॥ प्रयोजन्ये अविद्यमानादीति लेखन ग्रन्थकर्तुर्वक्रकारि यस्खाभाव्यादिति तयारयावैध स साधु समानित ।इद शद इवाथऽपि वक्तव्ये भाव्यम् । ईशक्लिष्टसरण्युपेक्षणेन चाऽऽचाय सरसमर्थ- तोऽनुवाद क्रियते । अन्न खण्डनग्रन्यवाक्ये उत्तरभागोऽप्यशुद्ध । शुद्धस्तु, 'असभवान्यथाभावा भावलक्षणखतशुद्धिसिद्धत्वात्" इति शतदूपणीसूपयनुरूप कश्चिद्भवितुमईति। शरीरात्म धेति। शरीरमेवात्मेति पक्षेत्यर्थ । अस्मदुताभिरिति । खण्डनखण्डकारोक्ताभिरित्यर्थ । अस्य सर्वस्य नदुक्तानुवादरूपत्वात् अलपदेन खण्डनकारग्रहणम् । * अथान वादे लुप्ताशसमहचिकीर्षया किश्चिदुच्यते-पण्डनकारेण स्वप्न थे, 'कथकाम्या प्रमाणादीना सत्वमभ्युपेयम्' इत्येतचतुर्धा विकल्प्य सण्डितम् । इदमेगान प्रये, 'यत् तारत् खण्डितम्' इत्यारभ्य, न प्रथम ,न द्वितीय , न एतीय , नापि चतुर्थ इति करपचतुपटपणरिस्तरेण दर्शितम् । तखण्डितप्रकारानुवादभाग पूर्ण इह समति न लक्ष्यते । तथा एतदनुवादानन्तरमस्य खण्डनप्रकारस्य खण्डनमाचार्यकृतज्ञ न लक्ष्यते। तदव सण्डनखण्डनप्रणाल्या परमार्थभूषणेऽसाभि- रुल्लिखितायामीपदशोऽन निवेश्यते- ·, 52 शतदूपण्याः (किञ्चित्काराश्य टिप्पणम् ) न प्रथम इत्यादि यत् खण्डितम्, तत्रोच्यते अनुमानमेवानभ्युपगच्छन् चार्वाक: यनुमान- रूपन्यायप्रयोगासिकायां कथायां कथमधिकुर्यात्। यागानधिकारिणा शुद्रण केनचित्यागे प्रवृत्तावपि नाधिकार: स्थापितो भवति। तथा तत्प्रवृत्तिमात्रेण तस्याधिकारो न सिध्येत्। किञ्चप्रमाणसत्ताभ्युप- गमसाहित्यनियतस्य व्यवहारस्येत्यत्र साहित्यपदे व्यर्थम्। एवं सत्ताभ्युपगमस्य व्यवहारव्यापकर मिति विकल्पार्थश्चेत् , प्रवर्तयितुमशक्यत्यादित्यधिकलेखनं व्यर्थम् । यभ्युपगम विना प्रवर्तयितुम. शक्यत्वमेव चेत् प्रथमविकल्पार्थः, तहिं अभ्युपगमस्य व्यवहारकारणत्वमेव व्यतिरेकमुखेनोतं भवति । प्रमाणसत्तानभ्युपगमे सत्यस्याभावे प्रमाणस्य व्यवहारहेतुत्वमेव कथम्-पूर्वकालसत्वं हि हेतु पम् । हेतुत्वाभ्युपगमः सचानभ्युपगमश्च मिथो विरुद्धौ । त्वदनभ्युपगममात्रेण प्रमाण या सद्गतहेतुत्वं वा नैव निवर्तेत । यत्तु भवद्वाक्ये आभासत्वं नेति-तन्न ; पक्षे साध्यमस्ति, हेतुरस्ति, हेती पाप्तिरस्ति। दृष्टान्त हेतुसाध्ये स्त इत्याद्यस्वीकारे वाधासिद्धयादि जागर्तीति कथमनाभासता। यत्तु प्रमाणाधीकारे कथा प्रवर्तयितुं न शक्येत्यस्याः कथायाः अनभ्युपगन्तृणा सह मिलित्वा यथा वर्ततम् , तथा सर्घस्या अपीति-तन प्रमाणं विनय विचारस्य कर्तव्यत्वं स्थापयितुमना अपि तथा हेतुमुपाददानः प्रमाणस्वीकार्यव भवति । न्याये हि मागमः प्रतिक्षा, हेतुरनुमानम् , उदाहरण प्रत्यक्षम् , उपनयः उपमानमिति सर्वप्रमाणसमघायो न्यायभाये न्यरूपि । अधिकारिणा कथायां प्रवृत्ती क्रियमाणायां कारुणिका हितैषिणः कथास्वरूपं प्रतियोध्य अधिकार संपाद्य प्रवर्तताम्, यदि शक्यमिति साधूपदिशन्ति परम् । न तु कथां चिकीर्षन्ति । उपदेशाश्रवणे चोन्मत्त इत्युपेक्षेरन् । ततः शिष्यान् प्रति तत्परिस्थितिं प्रतिपादयेयुः, वञ्चिता मा भूवनिति । यत्तु कथायामेव निग्रह इति-तत्रोच्यते-जिज्ञासया प्रवृत्तं शिष्यं प्रति उपदेशे शिष्येण न्यायाप्रयोगाद कथा न भवति । पारिभाषिकस्य निग्रहस्थानस्य कथायामेव सद्भावेऽपि कथाविरहेऽपि दोपोद्घाटनं नायुक्तम् । पुरुषनिग्रहस्तु साधूनां न प्रधानम् । हेतुमन्तरेणापि समयबन्धो यदि स्वीक्रियेतेति स्वपक्षहानिः स्यात् । लोकप्रसिद्धमनुरुध्य सर्व स्वीचिकीर्षना प्रमाणसत्ता कथं परित्यज्यते । असत्त्वपक्षस्यैव लोकाप्रसिद्धत्वात् । अतः सचाभ्युपगममन्तरेणापि प्रमाणादीनां व्यवहारहेतुत्नमिति द्वितीयपक्षोऽपि न युक्तः । किश्चाभ्युपगममन्तरेणापीत्यस्य कोऽर्थः? कि सत्ताया अभावेऽपीति, किवा स्थितस्यानभ्युपगमेऽ. पीति । आधमद्य पितम्। द्वितीये तु स्वयैव स्वनिराप्तः । यथा हि चक्षुपोऽनभ्युपगमेऽपि चक्षुर्दर्श- येदेव रूपम् ; ईश्वरस्यानभ्युपगमेऽपि स सत्तामनुवर्तयेदेव, तथा प्रमाणानां सतामपि सत्त्वान- भ्युपगमेऽपि कार्य न न भवतीति हि वदसि । तेन स्वीकृतैव सत्ता । किञ्च व्यवहारहेतुत्वमिति पदस्य अस्तीति क्रियापदमध्याहार्यमेवेति कथं तदसत्ता तथा हेतवः प्रमाणानीति प्रयोगे सन्तीति सिद्धा क्रियेति कथमसत्वम् । यातु तृतीयकल्पखण्डनप्रणाली प्रामाणिक्लोसिद्धत्वाद्वा, पामरलोकसिद्धत्वाद्विति तनाऽऽद्य. पक्षे को दोषः। विचारमन्तरेण तत् दुर्निरूपमिति चेत्-वादिद्वयोपन्यस्तस्य हेतुद्वयस्य प्रामाणिकत्वा- योगात् एकमेव प्रामाणिकमित्यभ्युपेयम् । विचारस्य कर्तव्यत्वेऽपि, प्रामाणिकलोकव्यवहार एवानु- सर्तव्यः इत्येतत् निर्विवादम् । कः प्रामाणिक इति तु विचार्यत । अतः कथं प्रमाणानभ्युपगमः । एवं पामरलोकसिद्धमपि तृप्त्यर्थभोजनादिवत् आदरणीयमेव बहु । चतुर्थकल्पे च यदुक्तम्-सत्ता- भ्युपगन्न अनभ्युपगन्नापि तुल्यमेव व्यवहरणात् कि तदभ्युपगमेनेति । तहि ह्रदोऽग्निमान .धूमादित्यपि प्रयुज्यताम् ॥ पर्वते धूमोऽस्ति ; न तु हृदे इति वैषम्यमिति चेत् सत्ताऽभ्युपगता भवति । अभ्युपगमस्य प्रामाणिकत्व एव लोकव्यवहारसिद्धिः । व्यवहारानुसारिणा प्रमाणानां ..

·निर्विशेषस्वप्रकाशभग गाद 10 (पूर्वपक्ष) 53 || अथ निर्विशेषखप्रकाशमङ्गवादः दशमा ॥ १० ॥ विचित्र यत् स्वेन स्फुरति विपयाधारभिदुर तदेव नसक त्रिगुणमपि साक्षात्कृतमिति । वदन्तो यात्यात् बहुविहतिवात्याराधियो विधूपन्ते हन्त श्रुतिशतशिरश्शुलवचसः ॥ य एप म लवाद --यद्यपि प्रमाणानि सर्वाण्यपि सविशेषमर्थमभिनिविश-ते, तथापि न स्वप्रका शाध्यक्षसिद्धनिर्विशेषसवित्सद्भावे विमन्त यम् । अन्यथा धार्थ्यात् मविश्वस्यापि दुर्निवारत्वात् । किंच सविस्वकाश व तावत् जय्य-नविदा सर्वेषामविगीतम् । तत्र प्रकाशात्मनामात्रेण स्वस्सिद्धाया सविदि न जडरूपधर्मानुप्रवेशावकाश , प्रकाशात्मकास्तु न ततो विवेक्तु शक्यन्ते । अन्यथा तेषा परप्रकाश्यतया प्रकाशात्मवासिद्धे । न च स्वरूपम नस्थाकाशे भन्यतो धर्मसिद्धिरिति वाच्यम् , प्रामाण्यमास्थाय तत्त्व स्थापनीयमिति व्यवहारसिद्ध सत्यमभ्युपगन्तव्यमेव । अन वादे चतुर्धा विकल्प्य यथा खण्डनकारेण खण्डित तत् प्रदर्य अथ, 'ननु व्यवहारनियम- समयवन्ध-' इत्यादिना खण्डनोक्तमन्यदप्यनूदितम्-कथाया समयवन्धस्य व्यवहारनियमार्थ यदिष्ट- तया, तनैव सत्ताभ्युपगमोऽध्यनुप्रविष्ट इत्याक्षेपो न युक्त अस्याम्याक्षेपस्य कथा प्रवत्यैव साधनीयत्वादिति-तनापि समाधान तत्रैव स्वयमेवोल्लिलेख, 'नान कथाप्रवर्तनम् , असद्वायुक्त सत्ताभ्युपगमपर्यवसानव्युत्पादनमालमिति। तदप्युल्लिखित खण्डितम्-व्यवहार प्रति सत्ताशानमेव कारणम् न सत्ता। ज्ञान तु अविद्यमानस्यापि मरुमरीचिकादौ भवति । किञ्च वादिप्रतिवाद्यमिमत धान कालान्तरे देशान्तरे पुरुषान्तरेऽप्यराधितमिति तावनिश्चेतुमशक्यम् । अतोऽनिश्चित्य व्यवहारात् व्यावहारिक्येव सत्तेति-अवापि निरसनप्रकार एवमूहाते-एव सशयालोरनुमान प्रामाण्यमेव न सेत्स्यति । अनुमानाधीन-युत्पत्तिग्रह-अाँचित्यविमर्शायत्तत्वात् शान्दवोधस्य, शब्दप्रामाण्यमपि न सिध्येत् । तचमसीत्यादी अग्निर्माणवक इत्यादिवद्वा, नीलो घट इतिवद्वा स्थाणु पुरुष इतिवद्धा सामानाधिकरण्यम् तदित्येतत् तस्मादित्यर्थक चा, अतदिति पदच्छेद पर वेत्यादिविचारवैयाकुलीविक्षिप्तस्याद्वैतमपि न सिध्येत् । पूर्वोत्तरमीमासाधिकरणानि सर्वाणि तर्क शरणानि अब्रद्धयानि भवेयु । उच्चावचतकरम्बित स्वग्रन्य एवासमक्षसस्तेन मन्त य स्यादिति । एतदुपर्यपि खण्डनकारोक्तनामनुवादस्त खण्डनसरणिश्वान मूले लुप्तत्वात् परमार्थभूपणे द्रष्टव्यो स्वयञ्च विचियो। प्रत्यक्षादिप्रमाणाद्य सर्व धाट दिपहनुते । प्रतारकत्वमप्येवमपहोता ततोऽपि किम् ॥ इति कथानधिकारवाद ॥९॥ भाष्ये महासिद्धान्तमारम्भ, निर्विशेपे वस्तुनि इद प्रमाणमिति न शक्यते यतुम्" इत्युक्त्या, "यस्तु स्वानुभवसिद्धमिति स्वगोष्ठीनिष्ठ समय , सोऽप्यात्मसाक्षिकसविशेषानुभवादेव निरस्त" इत्यमापि । तद्विवरणमन वादे । विचित्रमिति! 'नानाविधक्षातज्ञेयत कृतशानमेदादि सर्व तस्मिन्नेव परिकल्पितम्" इति भाष्येऽनुदितरीत्या अतिमते यत् विचिनम्, नानाविधज्ञानरूपत्वात् , यत् स्वेन स्फुरति-स्वयप्रकाशम् , यत् विषयाधारभिदुरम् - ज्ञेयशातरूपेण कल्पितमेदवत् , तदेकमेव तदेव ब्रह्म । तत् विगुणम्-निर्विशेषम् । निर्विशेषत्वेऽपि स्वप्रकाश वेऽपि साक्षात्कृतत्वमध्यस्ति । श्रुतिप्रामाण्य स्वीकृत्यागि वैयात्यात् घाटर्यात् विविधविरोधास्ययहुमुखमातसमूहयापितद्धित्वात् । एव बदन्त अतिन श्रुतिशिरोवाधायहविविधग्रन्थतया हन्त-प्रगति प्राप्स्यन्त अन्न निरस्यन्ते। अन्यथा स्वप्रकाशस्याप्यपलापे । न जडरूपति । प्रकाशात्मतामात्रेण स्वरूपमानण। .

·34 शतदूपण्या अनुपलभ्यमानसाधनात् तहाधनस्य लघुत्वात् । निर्विशेषस्वानुभवेन तन्निरास(से1) व्याघातात् , सविशेषानुभवाना तदपेक्षया दुर्वलत्वात् । ते हि तद्विषयतयैव लब्धसत्ताका प्राथमिकेन सर्वसाक्षिणा निरपेक्षेण दुष्टकारणशङ्कादवीयसा स्वानुभवेन सह न स्पर्धितुमर्हनि । तादृशस्वप्रकाशस्य तु मान्ति स्वोक्तौ सपिदसिद्धया सर्वासियापातात् । न च बाघकाभावेऽपि भ्रान्तित्वम् । न चाननुभवेनैव बाघ इति वाच्यम । न चान योग्यानुपरम्भ , कारणाघयोग्यत्वेन विशेषणासिझे , खयोग्य वेऽपि स्वेनानुप लम्मायोगेन विशेष्यासिद्धे । न च नरविषाणादिसद्भावोऽप्येव साधयितु शक्य इति वाच्यम् , तस्य खसिद्धया समर्थने तस्यैवानुभूतित्वात् । अन्यतस्तु तदसिद्ध । साधने च बाधात् । यद्यपि जागरखमयो विचित्रबायोपलम्भकलपितषियोने तद्विविक्तावभास , तथाऽपि मुषुप्ति-मद-मूर्छा-समाधि-मुक्त्याचवस्या तस्यैव साम्राज्यम् । न च मधुप्तयादिषु तत्प्रकाशस्य प्रतिबुद्धेन मतिसन्धानमसन इति वाच्यम् , इष्टपसार रूपत्वात् । एतावन्त काल न किश्चिदहमज्ञासिषम् , सुखमहमस्खासमिति तादाविकज्ञान(काज्ञान) मुखसाक्षितया तत्पतिसन्धानात् । तदेवमात्मसाक्षिकनिर्विशेषानुभवस्याऽऽरोपितोपरागविनिवारणमुखेन, सवादकतया वाऽनुपाहकमनुमानागमादिकमप्यद्रियामहे न वेति । [सिद्धान्तः]-तत्रोच्यते-किमसौ निर्विशेषा सवित् खपकाशासिद्धति खय सैव भूत्वा प्रतिपादयति, अथ ततोऽन्य एव तटस्थस्तामुपलभ्य न प्रथम तस्या वयाथात्म्यपतिपादनादिसम्भवैमुख्यात् । अ यथा तस्या एव विषयादिवैशिष्टयस्यावर्जनीयत्वेन स्वनिर्विशेषोक्तेरळीकवादत्वरसगात् ॥ विषयादि विशेषाणामारोपितत्वान्नालीकवाद इति चेन्न , तदनुल्लेखे तन्निपेधोक्त्ययोगात् । तदुल्लेखे त विशिष्ट प्रकाशावश्यम्भावात् न स्वेन निर्विशेषप्रकाश । नापि द्वितीय , स तु तामुपलभमान ततोऽन्यया या तयैव वा स्यात् । पूर्वतावेद्यत्वविरोध , अनुव्यवसायवेधत्वपक्षरातात् । उतरत्रापि सर्वलोकसमता सक्दिमेव तोऽन्या वा आये, भाउिवापात ! सा हि विषयाश्रयस्तगतविशेषविशेषितव सर्व संदृश्यते । न च तमिथ्यावेऽपि सविदस्त प्रकाशरूपत्वापहव । न च योगादिपमावात् विशुनप्रकाशो जात इति वाच्यम् , योगस्यैव भ्रान्तिवापातात् । न च शुक्तिकारजमकाशमप्यालम्बनमातरहित बदन स्वीक्रियमाणा धर्मा जडा वा प्रकाशात्मका घेति विकरमाक्लप्य दूपणमिह । लघुत्वादिति । अस्तियप्रमाणाभाव एव शास्ति घे प्रमाणम् । अस्ति ये तु नित्यत्यानित्यत्यादिनानाविचारतः क्षोभ इति । पानिरास निर्विशेरस्यानुभषेन पा सविशेषानुभयेन घेति विकल्पाभिप्रायेणाद निविशेष स्पेति । तविषयतयैव लग्धसत्ताश इति । सवैग चैतन्यकमास्यत्वादिति भावः । अननुभयेनैव % अनुभवाविश्यनादेय । विशेष्यासिरिति = योग्यताविशिणयामनुपलाधी विशेष्यभूता प. लब्धि ; तदसिद्धरित्यर्थ । तत्रोध्यते इति । तस्मिन् मन्तवादे प्रतिरक्यमुच्यत इत्यर्थ । किमसावित्यादि। निर्विशेष. सचिरस्वप्रकाश ये कि मानमिति प्रश्न । धैमुख्यादिति । निर्विशेषत्वात् प्रतिपादकायापधर्मसंबध प्रतिपायभून किञ्चिशर्मसय धादिरादित्यादिस्यर्ष । स्यात्- उपलममान यात्-उपलमेश्यपः । अधेपत्यविरोधः इति । अनुभूतेरनुभयान्तराननुमाप्पस्य हि सिद्धान्तः । . .

·55 . निर्विशेपवप्रकाशभंगवाद. 10 योगीश्वरोऽपि न भ्राम्यति । द्वितीयेऽपि, किमसौ महाभाग स्वरला एव खसुखादिवत् सिद्धयन्ती ता परमा उपदिशति, उत प्रतिवादिनोऽपि तथासिद्धाम् । नाय , अविसंभात् । पुलकोद्गमादिवत् लिका- भावाच । नेतर., स्वप्रत्ययसिद्धस्य परोपदेशनरपेक्ष्यात् । न हि सुखादिसद्भावमात्र परस्मा उपदिश्यते । न च सहृदयः कश्चित् तथाविधानुभवमपहोतुमीहते, नापि योग्यानुफ्लम्मनिराकृनसद्भावमभ्युपगन्तुम् । ननु न कस्मैचित् सा सिद्धयति । अत, खस्मै परस्म वेति को विकल्पावकाश इति चेत्-सा तर्हि न सिद्धयेदेव । सिद्धयनी वा कस्मैचिदेव स्यात् ।। सिद्धिमानमियाम[ता]ति चेत्-कस्य क प्रतीति वक्तव्यम् ।। न कस्यचित् कचित् प्रतीति चेत्-न तर्हि सा सिद्धिशब्दार्थतया व्युत्पत्तुं शक्या । स्वस्या एव स्वामान प्रतीति चेत्-इदं तु दावदहनविवशजरदजगरपरिभ्रमणम् । कथमसौ वराक स्वस्या एव स्वामान प्रति सिद्धिरूपा तां ततोऽन्यस्तयवोपलभते॥ तन्मयीभूतत्वात् तथोपलमन इति चेन्न, प्रागेव दूषणात । ततो लोकसिद्धा संवित् विषयाश्रयादिविशिष्टेव स्वत प्रकाशते । तदुत्तीर्णा तु न खतो नापि परत इति तस्या शशविषाणतुल्यत्व । ननु लोकोतीर्णसंविखरूप खप्रकाशमिति मवद्विरपीप्यते । तत् कथमस्तदुक्के विराग । तर्हि सम बुद्धिरसि । व्यं हि प्रत्यक्षाद्यगोचरं ब्रमस्वरूपम् , तस्य स्वप्रकाशत्वादिधर्मवा च शुबिलात स्वीकुर्म । भवतस्तु प्रमाणपोतं परित्यज्य स्वप्रकाशालावुपरिग्रहेणापारसागरं निस्ततुमिच्छतो नेदानी प्रभूता श्रुति पुरस्कार्या । तत्पुरस्कारेऽपि सा सविशेषमेव प्रतिपादयतीति वक्ष्याम । सो न साम्यमिति । यत्पुनरुक्तम् -प्रकाशात्मन खस्येव खन सिद्धत्वात् , जडात्मना केपाचिदपि धर्माणा तदन्तर्भावानुपपतिरिति-उत् मसिद्धस्यासिद्धेन साधनम् , कस्यचित् पुरुषस्य कंचित् धर्मविशेष प्रति प्रकाश विशेषरूपतयेव सर्वेषामनुभवाना खतस्सिद्धे । सविषयावसाश्रयत्वधर्माभावे तुल्यन्यायतया स्वतसिद्धिपि न स्यादेव । यत्पुन - प्रकाशात्मकास्तु न ततो विवेक्तुं शक्यन्त इति , तदप्यसत् । साजात्यमात्रेण तादात्म्येऽतिप्रसङ्गात् । ज्ञानरूपो ज्ञानाश्रयश्चाऽऽत्माऽस्माभिरिप्यते । तद्वत् धर्मिभूतज्ञान मपि यदि ज्ञानखरूपधर्मान्तराश्रयतयोपलब्धम् , तदा तदप्यङ्गीकुर्म । अनुपलम्भ तु तदनभ्युपगम । न च विविच्यमानतामात्रेण स्वप्रकाशात्मताभ , सर्वासामपि सविदा खयप्रकाशानामपि सविदन्तरकत्वस्य समर्थयिष्यमाणत्वात्। यत--स्वरूपमालवप्रकाशेऽप्यन्यनो धर्मासिद्धिरित्यनुपलभ्यमानसाधनात् तत्साधनस्य (तद्वाघनस्या) लघुत्वमुक्तम् , तदपि चाकिसौहार्दर, अनुभानाथुच्छेदसा उपलश्यन्ते व पोट- तम्। यदप्युकम्-निर्विशेषखानुभवेन तन्निरसन यापान , सविशेषानुभवाना तु तदपेक्षया दुर्वलत्वम्-इति , तत् तदा सुन्दरमा यदि द्वयोरपिस्वरूपमुपलभ्य बलाबल चिन्ता वतत , इह तु निर्विशेषस्वानुभव एव नोप लभ्यते । यश्च निर्विशेषखानुभवैकविषयतया सविशेषानुभवाना सतालामादिकमुक्तम् , तदपि प्रस्तुतपतीपम् , अत . - समबुद्धिरसीति काफु., 'न साम्यम्' इत्युपसंहारात् । प्रभूता-महती, अलावुविलक्षणा नीरूपा । स्वस्यैधेति स्वरूपातिरिक्ताप्रकाश इति तदभिमानः । अतिरिक्तप्रवाशकत्वमेर निरूपयति कस्यचिदिति । तत्साधनस्येत्या नद्धाधनस्येति युक्तम् , पूर्वपक्षे तथैर स्थिते । .

·- भयोफ्लग्भयुक्त्य 2 56 शतदूषण्यां प्रकाशात्मतामाततया खतस्सिद्धाया संविदि कथं विषयाश्रयादिविशेपितसविशेषानुभवान्तरप्रकाशः ! करणाद्ययोग्यत्वात् न योग्यानुपलभ्म इत्येतत् अनुभूतेरनुभून्यन्तरविषयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वान्निरस्तम्।। यच्च-खयोग्यत्वेऽपि स्वेनानुक्ल भायोगेन योग्यानुपलव्धेविशेष्यासिद्धिरिति, तत्र कः स्वेनानुपलम्भ ब्रवीति ! सविशेषनया तु संविदुपलम्भ घ्रमः, न तु निर्विशेषतयेति ; स्वेन निर्विशेषतयोफ्लम्भस्य योग्यानुफ्लम्भ वदामः । तथाहि -कि जागरदशायामेव निर्विशेष स्वतः प्रकाशत इति' मन्यसे, उत खापाद्यवस्थायाम् , यद्वा सर्वावस्थानुपलब्धमपि युक्तिबलानिर्विशेषतया निकृप्यत इति, न्यथात्वेऽपि शब्देन तथा निर्दिश्यत इति । न प्रथमः ; विषयाश्रयस्वगतविशेषविशिष्टतयैव तदानीं स्वत एव तद्गोचरानुभवान्नरेण वा संविरस्वरूपस्य प्रकाशमानतात्। तदेतदाहु--इदमहमदर्शमिति केनचिद्विशेषण विशिष्टविषयत्वात् सर्वेषामनुभवानामित्यादिना । नापि द्वितीयः, तत्रापि ह्यनुभवोऽस्ति चेत् , सविशेष न चेत्- कस्या निर्विशेषतया प्रकाश : स्थापमदमूर्छासु च सविशेष एवानुभव इति खावसरे निपुणतरमुपपादयिष्याम इति भाप्यम् । अयमभिप्राय --सुषुप्तयादिदशायामिदमर्थप्रकाशन तावन्नास्तीति सर्वसंमतम् । अहमर्थप्रकाशस्तु स्वया नेप्यते । इष्यमाणत्वेऽपि न तस्य निर्विशेषतया स्फुरणम् , प्रत्यक्त्वानुकूलत्वादिरूपेण स्फुरणात् । अन्यथा तत्पकाश एवं नास्तीति । अथ पुन: जानामीति प्रतीयमानोऽर्थस्तदानीं विषयाश्रयशून्य प्रकाशन इति मन्यसे, तदपि न ; तस्य तन्निरूपणीयस्वभाव' तया तद्विरहेण प्रकाशायोगात् । न हि छेयादिविधुर श्छिनति परशु । वयं तु यद्यपि नित्यां संविद श्रुति- बलादभ्युपगच्छामः, तथाऽपि तस्या न निर्विशेषाया. प्रकाशमिच्छामः, निराश्रयाया वा स्थितिम् । अतः सुषुप्तावपि सा साश्रयैव । सङ्कोचादिधर्मवती च । एकदेशिमतेनाऽऽत्मविषयतया सविषया च । ततश्च सुखमहमस्खाप्समिति परामर्शोऽप्युपपन्न । तव तु न तथा, अनुपलब्धे. । न हि सुप्त एव तथा परामर्श महति । विषयाश्रयरहितेये सविद्विवर्तत इति परामर्श प्रतिसम्बन्धितया विषयाश्रयप्रतीत्यवश्यम्भावन सुषुप्तिव्याघातात् । नापि प्रबुद्धस्तथा परिसन्धते न हि सुप्तोस्थित , 'एतावन्तं कालं विषयाश्रयरहित ज्ञप्तिरूपेणाहमवस्थितः' इति परामृशति, अपि तु, 'सुप्तोऽहं नाजासिषम्' इति - ज्ञप्तिनिषेधेनैव ॥ महंकारविगमात् विषयानुभवाभावाच्च न तत्प्रतिसन्धानमिति चेत् , हन्त भवानेव निर्विशेष हन्नि ; तदप्रतिसन्धानस्ययोपपादनात् । श्चिान्याभावस्य अन्यानुल्लेखस्य च दृष्टमानस्मृतिपतिबन्धकरवायोगात् । अन्यथा अतिप्रसङ्गात् । न चानुभूतस्य स्मरणनियमो नास्तीति वाच्यम् । प्रतिदिवस चिरकालमन्यवेमु- ख्येन प्रत्यक्षेणैव प्रकाशमान्स्यार्थस्य निखिलसंस्कारतिरस्कारक-परणवेदनादि-प्रबलनरपतिबन्धकामावेऽ' सावधानेनापि नियमेनास्मरणस्यानुभवाभावपर्यवसानात् । यतु-एतावन्त काल न किंचिरहमज्ञासिष- मिति अज्ञानसाक्षिवेनानुभूतिः प्रकाशत इत्युक्तम् -नत् विपरीतफलम् ; न हि ज्ञानप्रतिषेध एव एकदेशिमतेनेति। सुषुप्ती सुखरूप आत्मा धर्मभूतज्ञानेनापि गृह्यते । अत एव सुखमस्वाप्स. मिति कालादिस्मरणमिति नन्मतम् । स्वयम्प्रकाशस्य तदेवन्धमतपेक्षितमिति परमः सिद्धन्ता। किश्चेति । तम्मानस्सरणप्रसंग इति शेषः। - .

·निविशेषस्वप्रकाशभंगवाद: 10 57 ज्ञानप्रकाशे प्रमाण भवितुमर्हति । ज्ञानामावातिरिक्त विज्ञान निरसिप्यते । किंचाय परामर्शोऽहमर्थानुवृत्ति ज्ञाननि(ज्ञानाननु)वृत्तिं च परामृशन् अहमर्थनिवृति ज्ञानानुवृति च बदतस्ते अत्यन्तप्रतिकूल एव । एव सुख महमखाप्समिति परामर्शोऽप्यहमर्थस्यैव सुखतया प्रकाश प्रदर्शयेत् , न पुन सुखमाक्षितया सविप्रकाशम् । एव मदमूर्छाद्यवस्थासु च भाव्यम् । ततो न खापाद्यवस्थापि निविशेषप्रकाशसिद्धिरिति । नावि तृतीय, युक्तयाऽपि निरालम्बन यानिष्कर्षस्याशक्यत्वात् , लम्बन मिथ्यात्वस्य निर्धर्मकत्वस्य च निराकरिष्यमाणत्वात् । किंच सविनिर्विशेषा एवत्वादिति हि निष्कर्षरकार , तत्र हेतुमाध्यरूपधर्मान्वये कथं निर्विशेषता ? तदनन्यये तु साध्यसमत्वसाध्याभावो । तन्मिथ्यात्वेऽप्यन्ततस्तथैव । तयो संविस्व रूपैक्ये पक्षहेतुविभागाभावः, सिद्धसाधनता चेत्यादयो दोषा द्रष्टव्या इति । तदेतदभिप्रेत्याह- सविशेषोऽप्यनुभूयमानोऽनुमयः केनचित् युक्तथाभासेन निर्विशेष इति निकृष्यमाणा सत्तातिरेकिभि स्वासाधारणैः स्वभावविशेषनिर्विशेष इति निष्प्रष्टव्य इत्यादिकम् । नापि चतुर्थ , निर्गुणवादस्याखण्डवाक्यार्थस्य च विस्तरेण निराकरिष्यमाणत्वात् । सामान्यतोऽपि शब्द किं पदरूपेण स्थित्वा निर्विशेष बोधयति, वाक्यरूपेण वा नाद्य , मन्विताभि धानवादे तु केवलपदस्थावाचकत्वात् । यथोक्तम्-'पदजात श्रुतं सर्वं स्मारितानन्वितार्थकम् । न्याय- . पश्याम भज्ञानसाक्षित्वेनेत्यादि । साक्षिचैतन्येनाज्ञानप्रकाश. सुषुप्तापित्यर्थः । ज्ञानप्रतिपेध पवेति । नाशासिपमिति तत्कालावच्छिन्नो ज्ञानाभाव पर हि तदर्थ नतु अशानप्रकाशकशानसद्भावः। अस्य परामर्शस्य भावरूपाज्ञानविषयकत्वं तु सर्वथा नेत्याह शानामावेति । निरसिम्यते , भावरूपा- शानभंगे। ननु सुपुप्तौ सुखप्रकाशस्योभयवादिसिद्धत्वात् संवित् प्रकाशत इति स्वीकत यमित्यत्राह एवं सुखमिति । अनुकूलविषयप्रकाशरूपसुखस्य तदा विषयाग्रहणादेव दुर्वचतया, आत्मन. अनु. क्लत्वस्य प्रकाशमानत्वस्य च प्रमाणसिद्धतया सपा स्वात्मकामर्थे भानुकूल्यस्यैव नियमेन माना. शाहमर्थनिष्टसुखत्वमेव तत्र सुखशब्दार्थ. नापि स्वापनिष्ठ तत् सुखत्वम् , स्वापस्याप्रकाशमानतया तद्गतसुखत्वप्रहणायोगात् । स्वापप्रकाशस्वीकारे स्वापत्वव्याघाताच । शानाभावो हि स्वाप । तर्हि अहमर्थप्रकाशे तगतसुखत्यप्रकाशे चेष्टे कथं स्वाप इति चेत्-स्वयंप्रकाशवस्तुप्रकाशो धर्तते, विग्या- वगाहिज्ञानप्रकाशस्तु नास्ति इति विभागात् अदोषात् । ननु स्वापस्य ज्ञानामावस्यापि भावान्तरा- समयादिमा संकोबास्थानधर्मभूतहानरूतया स्वयप्रकाशवमस्तु ।। नेयम् । धर्मभूतवात हि विषयप्रकाशनवेलायामेव प्रकाशते, नान्यदा। ज्ञानाभावश्च कि ज्ञानप्रतियोगिझाभारत्वेन भासते, स्वरूपतो वा। नाय , तस्य प्रतियोगिभूतानाधीननिरूपणत्वात् ज्ञानस्य च विषयाधीननिरूपणत्वात् विषयाप्रकाशदशाया तद्ग्रहणायोगात्। नान्त्य , मानाभावात् , तथा स्वापशब्दार्थत्वाभावाचा पर. मनुकूलत्वेनाहमर्थप्रकाशे सति च निर्विशेषप्रकाश इति कथमुच्यत इति। पदजातमिति। एकपदमानात् योधायोगात् जातपदप्रयोग । अपेक्षितयार पदाभावे द्वितमालेण योधायोगात् सर्वमिति । स्मारिता. नन्वितार्थकमिति । अन्वय विना तत्तदर्थमानस्य स्मारक्शक्तिबलात् प्रथम स्मरणे जाते सतीत्यर्थ । नेदमर्थशानं शाब्दयोध स्मृतिरूपतयाऽनुभवारस्यैवाभायात्। न्यायेति। पश्चात् न्यायेन = आकांक्षा योग्यताविपरिशीलनया अन्यादृशानुभवभ्यक्ति पारणेन अनुभवव्यक्तिविशेषपरत्वनिमश सति पोधो .

·4
58
तिदूपण्यां
संपादितव्यक्ति पश्चात् वाक्यार्थबोधकम् ॥' इति । अभिहितान्वयवादेऽपि प्रत्येक पदाना प्रमाणला-
भावात् , यथाऽऽहु - पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते' इति । प्रत्येकपदशक्तिचिनायामपि
प्रकृतिपत्ययरूपेण स्थितम्य पदस्य कचित् प्रकृत्यर्थविशिष्ट कचित्प्रत्ययार्थविशिष्ट प्रतिपाद्य इति क्य
निर्विशेषयोधकता' खार्थिकपत्ययविशिष्टेऽपि पदे पुन प्रकृत्यर्थविशेषम्य प्रत्ययान्तरेण विशिष्टविषयत्व
मेष्टव्यम् । भव्ययान्यपि विशिष्टमर्थमेव द्योतयन्नि अभिदधति वा । निर्विशेषमिति पदेन किं बोध्यत
इति चेत् , किं केवलेन, उत वाक्यस्थेन। पूर्वत्र वस्तुतो न किंचित् , अध्युत्पन्नमा-नोवत्योरथ
विशेपानपेक्षणात् । प्रतीतिमानमपि जायमान मनसा किश्चिदुलिख्य निर्विशेषमिति परामशेत् ।
वनापि वाक्यच्छायया वैशिण्यमेवोल्लिख्येत । वाक्यस्थेन तु तेन पदान्तरोपस्यापितविशेषाविरोधेन
तद्विवक्षितविशेषनिषेध एवं वियते, यथा नरपरिरद्वितीय , गरी निर्विशेपेत्यादिषु । सवित् समस्त
विशेषशू-येति मवरकल्पितवाक्य तु श्रान्तिमानजनकमिति न ततोऽर्थनिष्कर्ष । नापि द्वितीय ,
ततपदोपस्थापितानेकपदार्थविशेषससर्गस्य, ससृष्टस्य वा बोधेन निर्विशेषपसलामावात् । तदेतदखिल
मभिसन्धायाह-- शब्दस्य तु विशेषेण सविशेष एव वस्तुन्यभिधानसामर्थ्यमित्यादि । अत
प्रतीत्यभावात् निष्कर्षकरिङ्गशब्दापयोगाच न निर्विशेषस्वकाशस्वसिद्धिरिति ।।
।। इति शतदूपण्या निर्विरोषस्वप्रकाशभगवाद दशम. ॥ १० ॥
.
-
जायते । स एवान्वितपदार्थविषयक । तदभिधायकत्व पदजातस्यैव, नेकस्येति अन्विताभिधानवादी
प्रामावर । पदैरभिहिता पदार्थी एवान्वय बोधयन्ति, न तन पदाना इत्यमिति भादृपक्षेऽपि
पदमेकमप्रमाणमेधेत्याह अभिहितेति। नन्वपेक्षितस्यान्वययोधस्य पदजाताधीनत्वेऽपि पदमान श्रुतम्
अर्थ न बोधयतीति कथम् , अन्यथा आकाक्षाया एवानुत्पत्तिप्रसंगात् । न च तत् स्मरणमिति मागुक्त-
मेवेति वाच्यम् । स्मारकशक्तिहि गोपदादिप्रतिमाने प्रत्ययमाने च , न तु पदे , सुप्तिड त हि पदम्
इत्यवाह प्रत्येकेति । अयमर्थ -त्वयैव पदेपुप्रतिप्रत्ययरूपानेकाशसद्धायकथनात् गामित्यत्र पकत्व-
विशिएगोपदार्थनिष्टकर्मत्वमिति बोधे धवनार्थस्य प्रत्यर्थे प्रकृत्यर्थस्य च तस्य विभक्त्यर्थेऽन्वयात्
कथ निर्विशेषयोध इति । स्वार्थिकेति । प्रक्ष एवं प्राज्ञ इति स्वार्थे अणि, प्रज्ञशब्द अण्प्रत्ययप्रकृति ।
प्राशशब्द विभक्तिप्रत्ययप्रहति । अत उत्तरप्रत्ययार्थतदर्थयोवशिष्यप्रतीत्या न निविशेषता ।
इदमुपलक्षणम् -केरलपतिमानजन्यमर्थज्ञानमपि, आरत्यधिकरणेन विशिष्टार्थपरत्वस्य पदे
स्थापनात् जात्यादिविशिष्टविषयकमेवेति । चास्यस्थेनेति । निर्विशेपा नगरीत्यादौ नगरीशदेन
वनप्रामादिव्यावृत्तविशेषणविशिष्टार्थप्रत्यायनात् ताशविशेषसत्वे सामान्यतो निर्विशेपत्य न
भवतीति भाव ॥ ननु निर्विशेषवस्तु न सिध्यतीति भवद्वाक्य कय प्रमाणम्, सिद्धसिद्धिया
व्याघातादिति चेन-शान निर्विशेषविषयकत्यप्रमात्वोभयवन भवतीति तदर्थात् । विशेप-
सामान्यप्रकारकाभावप्रकारकनगरीविशेष्यकवोधो न प्रमेति वा। तदिद भ्रान्तिमानजनकमिति पदेन
सूचितम् ॥१०॥

·59 निर्षिशेषविषयकनिर्विकल्पकभगवाद !! ।। अथ निर्विशेषविषयनिर्विकल्पकमयादा एकादशा ॥ ११ ॥ सप्रज्ञातस्थितिमति(धि)गते निर्विकल्ये समाधौ शान्तावद्य स्तिमितबहुलानन्दसन्दोहमन्तः । यत् तत् नम स्फुरति यमिना पूर्णपाड्गुण्यरूप सा मे नित्य हदि हयमुखी देवता सन्निधत्ताम् ॥ (निर्विकल्पकविषयभायावतारिका) यदेतदाहु ~ अस्ति तावनिर्विकल्पक नाम प्रत्यक्षम् , प्रथमाक्षसन्निपातसमानान्तरमविशिष्ट- विषयापरोक्षावभासस्य दुरपहवत्वात् । अभ्युपेत चैतत् सर्वादिमि । (साब्दिकोक्तशब्दानुवेधनियमनिरास) ननु शाब्दास्तत्रापि शब्दानुमिच्छन्ति, यथाऽऽहु . "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य शब्दानु गमाहते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन गृह्यते (भासते) ॥" इति ॥ सत्यम् , तैरपि समाधिदशाया तस्यैव शब्दस्य निरस्तसमस्तकल्पनानालस्योपलम्भ स्वीकृत । किंच शब्दानुविद्धत्व न सर्वत्र ज्ञाने (११) ननु निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्यैव निविशेषविषयकत्वात् कथ तदसिद्धिरिति शकाया प्रत्यक्ष विभज्य निर्विकल्पकस्याऽऽदावतथात्वभाष्ये निरूपितमिति भाप्यग्रन्थमवतार्य व्याख्यास्यन् लौकिक- प्रत्यक्षविषय भाग्यमलौकिकयोगिप्रत्यक्षस्थाप्युपलक्षणमित्याशयेन योगिगतस्य निर्विकल्पसमाधेरपि स्वरूपगुणविग्रहाधनेकविषयकत्वेऽपि निर्विकल्पत्वमक्षतमिति झापयितु तदुचित मङ्गलरलोक निवनाति सप्रशातेति । सप्रज्ञातासमक्षातवैलक्षण्यादिक योगशास्त्रसमत परमार्थभूपणे विशदमनुसधेयम् । अतिगते इति शुद्धपाठ । सप्रज्ञातमतिकान्ते- असप्रशाते । 'यदेतदाहु' इत्यारभ्य, 'अनोत्तरमाह' इत्यन्त कृत्स्न निर्विकल्पकमपि' इति भाष्यग्रन्थावतरणरूपम् । तार्किका- भिमतनिर्विकल्पकखण्डनपरतया भाष्ययोजना प्रसिद्धा । बतिनिर्विकल्पनिरासनपरतयाऽपि सदर्भानुसारेणान व्यारयास्यते। तनाद्वैती वैयाकरण कौमारिल नैयायिकादिपक्षनिरासेन स्वामिमत. स्थापनेन प्रत्यवतिष्ठते । तत्परिहारपरमिद् भाध्यमिति दर्शयति यदेतदित्यादिना । शाब्दिका स्तार्फिकादिवत् जात्यादिविशिष्टधर्मिग्रहणाभावमेव निर्विकल्पके वदन्तोऽपि शब्दस्यार्थविशेषणतया भानमिच्छन्ति। एवञ्च शाब्दिकपक्षे निर्विकल्पकमेव न । सूक्ष्मशब्दानुवेधमावेण वा निर्विकल्पक स्यवाचोयुक्ति । अतो न निर्विशेषविषयकतेति शंकामुत्थाप्य निरस्यति ननित्यादिना । शन्दा- नुगमात् ऋते- अर्थविशेषणतया शब्दविषयीकार विना, य प्रत्यय स नेति व्यतिरेकमुखेन निर्विकल्पेऽपि शब्दभानसिद्धि । तन हेतुमाह अनुविद्धमिवेत्युत्तरार्धेन । घट इति जानामि, पट इति जानामि इति तावत् अनुभवो नापलप्य । इतिशब्दप्रयोगाध घटादिपद शदपरम्। अत शद विषयकत्यम् । ननु ज्ञानस्य घटशदाद्यभिन्नत्वमपि स्यात् इतिशब्दतस्तत्प्रतीतेरियन हवशद- प्रयोग । अभिन्नतन्प्रतीतावपि नामेदोऽर्थ , तदयोगात् । अतो विषयवियिभाव एवेति भाव । सिद्धान्ते तु घट इति जानामीत्यस्य घटशन्दयाच्यार्थविषयकशानयानित्येवार्थ । शब्देनानुविद्धमिव सर्व शान गृह्यते इस्यन्वय । ननु अर्थशाने शब्दस्य विशेषणतयामानेऽपि शदशाने तयोगात् घटादि- शब्दविषयकोवजनिर्विकल्पके शब्दानुवेधो न भवतीति चेत्-न अकारादीनामपि शब्दादि. शब्दवाच्यतयाऽर्थत्यानपायात्, 'यावदर्थ वै नामधेयशब्दा' इति तद्वाचककिञ्चिदनुवेघस्यैवेट स्यात् । शाने शब्दानुविद्धत्व शब्दवाच्यार्थद्वारेति भाव्यम् । समाधिदशायामिति । स्फोटस्यैर ब्रह्म- त्वात् तद्विषयकनिर्विकल्पसमाधेस्तै रेष्टव्यत्वादिति भार । योगनिर्विकल्पस्य निर्विशेषविषयकवे विवादात् अन्यथैव शान्दिकपक्ष दूषयति अद्वैती। अनाद्वैतिक्रियमाणमन्यमतदूषण सर्व प्राय सिद्धा .

·- 60 शनदूपण्याम् दयितु शक्यम् , बालादिविज्ञानेषु तदसभवात् । अन्यथा चैषा व्युत्पत्तिमन्तरेण ततद्वारकपरिज्ञान मसगात् । बालादिविज्ञानान्यपि सूक्ष्मशन्दानुविद्धविषयाणीति चेत , तथाविधस्य श-दस्य परैरनभ्युप गमात् । मभ्युपगच्छनामपि तदनुवेधस्य दु साधत्वात् । पदज्ञानमेव तावन्न प्रत्यक्षम् , किंपुन स्तदनुविद्धस्तस्य विषय ! न च सूश्मशब्दानुविद्धत्वन्यास किंचिलिङ्गमस्ति । अथ व्युत्पन्न पुरुषपोष दृष्टान्तेन पालदिज्ञानेवपि प्रत्ययत्वादिहेतुभि शब्दानुविद्धविषयत्व साध्येत-तदप्यशक्यम् , पूर्वोक्तप्रसा[पाता]त् ॥ अस्तु स्थूल शब्दानुवेधस्य वाघ , तत्सकृतात् पक्षधर्मताबलात् सूक्ष्म शब्दानुवेध सिद्धयतीनि चेन्न , वाचकतयाऽनुवेघविवक्षाया सूक्ष्माभिमतश-दस्यावाचकत्वादेव तदनुवेधासम्भवात् । न हि व्युत्पत्तिपदवीदवीयसस्तस्य वाचवमुत्प्रेक्षणीयम् । 'मव्युत्पन्नोऽपि शब्द खवाचक' इति तु परिमापामालम् , शब्दवाचकनायामपि शब्दस्य व्युत्पत्तिसापेक्षयात् । स्वयाचक व सिद्धावपि च न वस्तु नस्तदनुवेघ , तस्य तद्वाचकत्वेना युत्पते ॥ अस्तु रूपादिवत् भवाचकत्वेनैवानुवेध इति चेत् , न, अतन्निष्ठत्वात् , आरोपासम्भवाच । सौगतैरपि शब्दाध्यासो व्युत्पतिकल्पित (कलु पित) बुद्धावेवाऽऽद्रियते (वोदाहियते), न तु निर्विकरपके । अतश्चक्षुरादिभिरथेषु स्वरूपेणोपरब्धेषु व्युत्पतिसमयसहानुभूतार्थसदर्शनादुवुद्धसस्कारवशात् वाचकावगती सत्या वस्तुनस्सज्ञानविकल्प इति न प्रथमाक्षसन्निपातजेषु ज्ञानेषु अ युत्पन्नबालमूकतिर्यगादिबुद्धिषु च शब्दानुवेधसभव । मा भुच्छन्दानुवेधस्तन, तथाऽपि, समानेन्द्रियग्राह्यजातिगुणादिविशिष्टमेव सर्वं द्रव्य प्रथमाक्ष- सन्निपातादप्युपलभ्यते इति चेत् --- तदपि न , अकारणकार्यो पतिपसमात । विशिष्टज्ञानम्य सर्वस्य स्वरूपज्ञानपूर्वकत्वदर्शनात् । प्राथमिकखरूपज्ञानामावे विशिष्टज्ञानस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । विगीता बुद्धि खरूपज्ञानपूर्विका, विशिष्टबुद्धित्वात् , सपतिपन्नवदित्यनुमानात् ॥ (भेदामेदवाधुक्तप्रथमज्ञानमकारनिरास) अस्तु स्वरूपज्ञानम् , तदेव स्वरूप जातिगुणादिसर्वात्मकमपि निर्विकल्प न तथा विविच्यते, विरपे तु जातिगुणाद्यात्मना तदेव विक्रुप्यते इति चेत्नन्न जातिगुणादीना परस्परम , माश्याच न्तीप्टमेव । दुस्साधयादिति । प्रमाणस्य दुवैचत्वादित्यर्थ । प्रत्यक्षप्रमाण निषेधति पदेति । अनुमान निरस्यति नचेति । पूर्वोक्कैति । व्युत्पत्तिमन्तरेण चक्परिशान पूर्वोक्तम् । सूक्ष्मशब्दस्य अर्थविशेषणत्व वाचकनया प्रकारान्तरेण वा नाद्य इत्याह पाचकनयेति । परिभाषामानम् शब्द- शास्त्र तथा शब्दग्रहणवासनाधीनक्ल्पनामानम् । तत्र हेतुमाह शब्देति । स्वरूपशब्दस्येति सला. भावे तथा ग्रहणायोगादिति भाव । एवञ्च व्याकरणव्यतिरिक्तस्थले शदवाचक्त्वम् इतिशब्दा- भावे दुर्घटम् । वस्तत इद शब्दवाचकत्यस्थापन प्रस्तानुपयुकमित्याह स्वेति । अथै शब्दानुवेधो वाचकतया नेति हि प्रतम् । स्वस्मिन् खानुवेधस्य क इहोपयोग इति । प्रकारान्तरेणेति द्वितीय. पक्ष दूपयति अरिस्वति । सौगतानुयायिभि कथ सौगतेप्टशब्दानुवेधत्याग इत्यत्राह सौगतैरवीति । कौमारिलपक्ष खण्डनायानुवदति माभूदिति । सप्रतिपन्नवत् = सुरभिवादनमित्यादिप्रतीति यत् । जातिगुणादिसर्वात्मकमपीति। मीमासकादिभिधर्मधर्मिणोभदामेदाङ्गीकारादेवमुक्ति - , - ·. . . - - निर्विशेषविषयक निर्विकल्पभगवाद 11 (पूर्वपक्ष) 61 भेदसिद्ध ॥ अभेदोऽपि तद्वत् सिद्धयतीति चेन्न , साधकाभावात् ॥ प्रथमपिण्डग्रहणमस्तीति चेत् , तत्र प्रथमपिण्डग्रहणशब्देन किं पिण्डस्य प्रथम ग्रहण विवक्षितम् ? उत अनुपलब्धचरेग्वेकजातीयेषु कस्यचित् प्रथम स्य पिण्डस्य ग्रहणमिति ? ने प्रथम प्रथमाक्षसन्निपातसमन-नर जात्यभिन्नवस्तूपलम्भे तस्यैव विकल्पत्यापातात् । अनुवृत्तत्वाद्याकराग्रहणादविक्रूपत्वमिति चेत्न , तथासति जात्यादि- स्वरूपस्याग्रहणे तदभिन्नवस्तूपलम्मासिद्धे ॥ जात्यादी-यपि सदात्मना तदैव गृह्य-न इति चेन्न , तथा सति स-मात्र गृहीतम् , न तु जात्यादिरित्येव पर्यवसानात् । तथाच तदेवासमाक निर्विशेष मिति ॥ असध्यावृत्तिलक्षणो विशेषस्तत्रापि गृहीतरस्यादिनि चेन्न , तस्य तरखरूपानतिरेकात् । अतिरेके वा तग्राहिण सविकल्पकत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीय , तत्रापि प्रथमाक्षसन्निपातजन्यज्ञानस्य उक्तन्यायेन तदभेदग्रहणासिद्धे । तत्समनन्तरभाविनस्तु विकल्पस्य जातिमहणे सत्यपि प्रकार प्रकारिभावेन भेदस्यैव महणात् ॥ तदानीं तत्सजातीयवस्त्वन्तरग्रहणाभावात् , जातेर्वस्वानरानु- गतत्वलक्षण आश्रयाद्धेदो न गृह्यते । जातिगुणादिविशिष्टेऽपि वस्तुन्येको गौरित्यायेकशब्दानुविद्धपत्ययात् ऐक्यमुपलब्धमिति चेन्न, वसनाभरणादिविशिष्टेऽप्येकोऽयमिति प्रत्ययात् । तत्र पुरुषा- नरव्यवच्छेदार्थमेक- शब्द , न तु विशेषणविशेष्यैक्यार्थमिति चेत् , अत्रापि गवान्तरादित्यवच्छेदार्थमित्येवास्तु । नवभेद- रहितेषु विशेषणेषु मत्वर्थीयसापेक्ष सामानाधिकरण्य दृष्टम् , जातिगुणादिषु मत्वर्थीयनिरपेक्षसामानाधिकर- प्यात् अभेदोऽप्यभ्युपगन्तव्य इति चेन्न , अभेदप्रसङ्गरहितेष्वपि शरीरात्मादिपु देवोऽहम् , मनुष्योऽहम् , आत्मा देवो जात कर्ममिरित्यादिमत्वर्थीयनिरपेक्षतामानाधिकरण्यदर्शनात्। लक्षण या तत्र सामानाधिकरण्य- मिति चेन्न , तत्रापि कैश्चित्तथाऽभ्युपगमात् ॥ अपृथविसद्धत्वात् अपर्यवसानादिवृत्त्या वा तत्र सामानाधि करण्यमिति चेन्न, शरीरेऽपि तथा सुवचत्वात् तित्रापि तथा सुवचत्वात् ] अपृथविसद्धत्वस्य मत्वर्थीयनरपेक्ष्य प्रयोजकत्वादिति ॥ अस्तु हि अपृथविसद्धत्वादेव जातिगुणादेराश्यतादात्म्यमिति चेन्न , भेदगर्भण सब धेनाभेदसाधने व्याघातात्॥ नायमभेदो भेदाभावात्मा, नापि भेदविरुद्धो धर्म , येन व्याघात स्यात् , अपि स्व-याश इति चेन्न-तथाविधस्य कस्यचिदभेदस्याप्रसिद्धत्वात्। भेदाविरुद्धम्य कस्यचित् स्वभावान्तरस्य साधनेऽस्माकमनिष्टाभावाच । एतेन 'सहोपलम्मनियमादभेद' इत्यपि निरस्तम् , सहोपलम्भस्य तन्नियमस्य च तादात्म्यरित्वात् । तदेव भिन्नवभेदसाधणसिद्धौ, 'भेदाभेदयो प्रतीतिबलादविरोध । इति घाटर्य मात्रेणोच्यते , भतो जातिगुणाद्यात्मकस्य एकस्यासम्भवादेव तद्विषय निर्विकल्पमाशाम्बरसगोताणामा- शामात्रपरिकल्पितम् । तथासतीति । अनेककग्रहणमपि नानुभविक्म् कि तु सदित्येतावदेति भार । नापि द्वितीय इति । पिण्डे प्राथम्य विशेषणमिति पक्षोऽपि नेत्यर्थ । प्रसगरहितेविति । अन्यथा देहात्मज्ञानस्य यथार्थत्वापत्तरिति भाव । तत्रापि =जातिगुणस्थलेऽपि । अपृथक्सिद्धत्वादिति । अपृथक्तिद्धत्यमेव समानाधिकरणविभक्त्यर्थ इति भाय पर्यवसानवृत्तिपक्षे तु अमेद एव तथेति भाव । तनापि तथा सुवचत्वात् इत्यधिकपाठोऽनपेक्षित पूर्वपक्षिणैव तदुक्ते । अप्रसिद्धत्वादिति । अमेदश दस्य न मेद अमेद रत्येप व्युत्पत्तेस्तन रूढ्यभावादिति भार । - ।

·- शतपण्यां (तार्किकोतप्रधमज्ञानप्रकारनिरास:) अस्तु तर्हि परस्परमत्यन्तमिन्नानां द्रव्यजातिगुणादीनामगृहीतविशेषणविशेष्यभावानां वरूप. मात्रमइणं निर्विकासकम् ; तत एव च समनन्तरमाविविकल्पोत्पतिरपि नि यूढा भवति। न प्रगृहीत विशेषणा विशिष्टबुद्धिरुपयते । न च जात्यादीनां विशेषाणां तवदिन्द्रियेग ग्रहणयोग्यानां तदिन्द्रिय संप्रयोगादिसामग्रयां सत्यामग्रहणमुपपद्यते। मतो विशेषण[विशेप्यास्वरुपमहणरहित निर्विकल्प नास्तीति। तदप्यसारम् ; यदि विशेषणविशेप्ययोस्वरूपप्रणम् ; कस्तर्हि विकल्पादिः । समवाय(या!)मणमिति चेन; मपृथसिद्धेषु जात्यादिषु वेदशनविद्धि स्वरूपातिरिकसमयायान भ्युपगमात् । तथा च वैशेषिकनिराकरणाधिकरणे सूत्रम्-"समवायाभ्युपगमाष साम्पादनपस्थिते।" इति । मस्तु वा समवायास्यः सम्बन्धः , स किं तदा न गृह्यते ! । भयोग्यत्वादिति चेल; तदग्रहणपसन्नात ॥ एवमपि कचिदिप्यत इति चेन, तयाऽपि(तदापित) विरूपाविशेषमसन नहि तदा विकल्पेऽपि समवायाण संभवति । तथाऽपि विशेषणविशेष्यभायो गृमन इति चेल, तर्हि तत एक तन पूर्व विशिष्टपत्ययोत्पतिरकन्या । जाते दि विशिष्टपत्यये निकर्षकबुद्धश विशेषणमिदं पिरोयमिद- मिनि निविच्यते । ततध प्रथममेव विशिष्ट मत्यये फ नितिपकम् । ॥ मा मृत् स्वरूपायोग्यत्वम् । सहकारिकत्या निर्विकसके समवायामहणमिति न्यायाचार्य(या) इति चेत् ; किं तत् सहकारि !! भवच्छेदकसमिति नेस, अबस्छेदकयोरामयायिगोस्वरूपस्य निर्षिकरुपेऽपि प्रदणात् ॥ मारक पदणस्य संबन्धग्रहणकारणत्वात् पूर्वमवरटेदकमदगम पेक्षितमिति घेत; तस्य कारण प्रमाणामावात ; सम्म. न्धमाणदशायां न येन रूपे गायसाय तदयच्छेदा मच्छिन्चात् , तत् यदि सपं युगपदणेऽपि संमपनि, किं तस्य पूर्वप्रहणेन, विशेषणत्वात् । सत्यपि पूर्वमहणे वादाविकावा छेदसम्योग एव हि भयो पोटेखापेशित , पूमिपणे सन्यपि तादातिकावटेदकोखामा तदयसिसमस्यायोमासम्भवात् । भन्नु सम्बन्धम्यापि मापदणम् , तथाऽपि तम्पावधिसत्वं न गृत इति धेस; सासयो. राण्याचविगोरोचन्य च सम्बन्धम्य बरपाइ यमचिएसवामद ! मोरनार प्रणानिरिकस्य तदन्छिनावप्राणापेशितम्यासमवान् , अनम्युगमाग । ताक्षि प्रस्तीति मस्तु तहीति प्रथम प्रारमानप्रदम्, पथात् निशिएमिप्राण. मिति पक्षोऽपि तार्दिकामामलि जादरानगरमाम् । मन मियालयमात्रज पक्षा. विशेग्मालम्प निर्विरो शिशालिसपंप्रदामिनि परमावनिग्नमिा, । विणER. লিমিসি। যিঘিাঘমামলাসিমিবা সহ ঘা থাই, যখন মাথা wণমিলি নমসি মীম। ফিলি। দিবি। বিশ্বাবি মা प्रथममपदणे पाप नगपिकोन माह माभूरिति । ममगपिये निEि दुषंगम् ! यदि संशयः | संपन्य प्रतियोगिमानेकप्रापरलोप प्रदान गदनन्तरप्रदणे गुपित. पारमेगादिदम्, "मयमधीया" (न्या. . . मन्ने) इति ममापिण्यत्तिकम। येन रूपेणेति । मानविरपतयेत्यर्थः । - ·63 निर्विशेषविषयनिर्विकल्पभगवाद 11 एतेन समवायस्य निर्विकल्पकैकविषयत्व वदन्तो भूषणमतानुसारिणोऽपि प्रत्युक्ता । मतो यदि विशेषणमहणम् , तथा(तदा ) न कथचिदपि निर्विकल्पकत्वसिद्धि । विशेषणरहितस्वरूपग्रहणे तु तदेवास्माक निर्विशेषग्रहणमिति । (बौद्धामिमतनिर्विकल्पकप्रकारनिरास) भवतु निर्विकल्पके निर्विशेषग्रहणम् , तथाऽपि विशेषा एव स्खलक्षणापरनामान स्वयमकिञ्चि निष्ठा कश्चिदनाश्रिताश्च तत गृह्यन्ते , नाद्वितीयमिति चेन्न-प्रमाभावात् ॥ नीलपीतादिमतिनियत विचित्रविकल्पोत्पतिरेव प्रतिनियतकारणमन्तरेणानुपपद्यमाना निर्विकल्पकेऽपि खानुरूपविशेषोल्लेख व्यवस्थापयतीति चेन्न, एकस्मिन् अद्वितीये सर्वेषु निर्विकल्पेषु गृह्यमाणे ततद्विचित्रवासनादिरूपभ्रमसामग्री सामदेिव प्रतिनियतविकल्पोपपते । क्मेिकस्यामेव रज्जो गृह्यमाणाया विचित्रा सर्पभूदलनाम्बुधारादि विकल्पा क्रमशो न सदृश्यन्ते । युगपदपि वा किमेकस्मिन् गगने गन्धर्वनगरमाकारगरणादि विकल्पा [न] प्रकल्प्यन्ते । विकल्पाना च भ्रान्तिरूपत्व भवद्भिरपीप्यते ॥ विशेषाणामेवाभावे कथ विचित्रवासनादिसभव इति चेन्न , विशेषाणा वासनाहेतुत्वाभावात् , तत्तद्विषयविज्ञप्तिवीजा येव वासना मथुरयन्ति । अन्यथा शुक्तिरजतादिविषयमिथ्यात्वेन तदनुभवजन्यवासनाभावात् तदनुस्मरणत मूल चेलाञ्चलमन्थिविघटनादयो न समवेयु ॥ नन्वापणादिषु सत्यरजनग्रहणात् रजनवासना । ततश्च तदेव रजत वासनावशादेव देशान्तरकालान्तरयोरसदपि प्रतीयते । तत्प्रतीतिमूलश्च पुनम्सस्कारस्मृत्यादिपवाह इति युज्यते। यस्य तु कचिदपि विशेषा न सन्ति, तस्य कथ विशेषवासना निर्वाह्या ! उच्यते- मिथ्यार्थज्ञानस्यापि तावत् वासनाजनकत्व भवद्भिरपीप्यत एव। ततश्च पूर्वपूर्वभ्रमविशेषजनितसस्कार विशेषादेव सर्वविकल्पोपपती किं कचित् विचित्रेणार्थेन, विकल्पवैचि-याय प्रत्यक्षतया तदनुमेयतया वा कल्पितेन । अस्य चार्थस्य वैशद्याय समानसमयाचारा योगाचारादय उपास्य-नाम् । तत्र तु भवन्त एव तेषा बाह्याभेदापहव-यायेन आन्तराभेदापहः परानिष्टमुद्घाटयन्तु । मनो विचित्रविकल्पोदयस्य अन्यथासिद्धनिर्विकल्पकेऽपि विचित्रविशेषग्रहणकल्पना न युक्ता , तत्कल्पनेऽपि वा लाघवाय भूषणेति । समवायोऽतीन्द्रिय इति प्रसिद्धि सविकल्पके तदभानात् । निर्विकल्पश्चातीन्द्रियम् । विशेषणत्व विशेष्यत्वञ्च धर्मधर्मिणोस्सयन्धग्रहणायत्तमिति तस्य निविकल्पके भानमिति तदाशय स्यात् । सौगतनिर्विकल्प निरसनाय प्रस्तौति भपत्विति। शानदेन निर्विशेपमेदस्तदिए । प्रतिना तु सर्पन सदित्येकग्रहणम् । स्वयमकिञ्चिदित्यादिना निर्विशेषत्वोपपादनम् । युगपदपिवेत्या वाक्य- समातिन कार्या। प्रकल्यन्न इत्यत प्राक नम आवश्यक विशतिवीजा येव तत्तद्विपयज्ञानरूपाणि योजान्येव । प्रत्यक्षायेति वैभाषिकपक्षे । अनुमेयतयेति सौनान्तिपक्षे। लोके सामान्यत प्रत्यक्षस्य अनुमेयस्य च विकल्पादिहेतुत्वादप्येवमुक्ति । याह्यामेदापहवेति। विनाने याद्यामेदो योगाचारेष्ट । तदपहर तार्किकादिस्त परानिष्ट । तद्वत् नीलशानपीतशानादीना मानानामप्य- भेद अद्वैतिनामिष्ट । नीलोऽस्ति पीतोऽस्ति इत्यादी सत एकस्यैव भानमिष्टम् । आन्तरमानानाम. मेदस्यापह्नव सौगतादीष्ट परानिष्टतयोद्घाट्यतामित्यर्थ । पाठा तर न लक्ष्यते ।

·. 64 शतपण्यां विचित्राद्वैत विश्वविषयमास्थीयताम् | न चैकस्पानेकखभावताव्याघातः ; "रूपरसगन्धस्पर्शस्वभावाः पार्थिवाः परमाणवः, रूपरसस्पर्शखभावा प्याः, रूपस्पर्शखभावास्तैजना" इति भवद्भिरेकैकम्यानेक- खभावकल्पनात् । अत एव नकस्य विरुद्धस्वभावतेत्यपि दत्तोत्तरम् , लोकदृष्ट्या परराद्धान्तिभिश्च रूपत्वरसत्वादेरविरुद्धखभावतया स्वीकारात् । भवद्भिस्तु शान्त्या सिद्धाश्रमीभवयालनकुलादेरिव नीलघवलादेरपि वरस्यस्य शमयितुं शक्यत्वात् । (आरब्धाद्वैतिपक्षनिगमनम्) समादसदभिमतमद्वैतमेव शुद्ध चित्र वा निर्विकल्पकपदमिति शमितविभागोदासीनच सौगारपि संग्रहणीयम् । ततः प्रमाणज्येष्ठम्प प्रत्यक्षस्य प्रथममेव निविशेषोल्लेखित्वात् विकल्पोल्लीढविशेषाणां प्रान्त्या निर्वाहात् न शक्यम् , "निर्विशेषवस्तुनीदं प्रमाणमिति न शक्यते वक्तुम्" इति [वक्तुम् !] । मत्रोत्तरमाह, निर्विकल्पकमपि सविशेषविषयमेवेति । अयमभिप्राय --तत्र यतावत् शाब्दकौमाग्लिादिमतदूषण तदस्माकमपि सम्मतमेव । तत्र यदुक्त विशिष्टप्रहणस्य स्वरूपाहणं कारणमिति--तन्न सार्वत्रिकम् । मिन्नसामग्रीवेद्येषु सविशेषणविशेष्ये वेव तथा दर्शनात् , एकसामग्रीवेद्येषु तु समानकालीनविशेष्य ग्रहणेनैव विशिष्टग्रहणसिद्धेः। उक्तं च स्वयाऽपि तत्कालीनविशेषणग्रहणमेव विशिष्टोल्लेखोपयोगीति ; तद्वत् विशेष्यखरूपस्य पूर्वगृहीतस्यापि तादाविकोल्लेखाभावे विशिष्टग्रहणासिद्धे, सति तसिंतत्सिद्धः, पूर्वग्रहणस्यानपेक्षितत्वात् । अत एव विशिष्टप्राणावात् स्वरूपग्रहणपूर्वकस्वानुमान प्रत्युक्तम् । यद्योक्तम् -- विशेषणग्रहणे सति न कश्चिदपि निर्विकररकसिद्धिरिति- तदप्यसत् ; निर्विशेषग्रहणरूपनिर्विकल्पके शशविषाणायमाणे यदि विशेषणग्रहणे निर्विकल्पक नाम न किंचित् स्यात ; न स्यादेव; न बमामाणि कमवश्यममीकुर्मः । योगशास्त्रेषु निर्विकल्पकसमाध्युपदेशान्न तस्याप्रामाणिकत्वमिति चेन्न ; तनापि निर्विशेषग्रहण- स्थानुपदेशात्। भागमानां च सविशेषपरत्वस्य स्थापयिष्यमाणत्वात् । समाधिलक्षणानुपविष्टस्यार्थमाना. वभासत्वपरस्य 'स्वरूपशून्यमिय' इत्यस्य निर्विशेषग्रहणपरत्वाभावात् । ध्यानमेव हि यथावस्थितध्येयार्थ- वैशयातिशयात् तन्निगीणखरूपमिव भवतीति तत्रोपदिश्यते । प्रहादवामदेवादिसमाधिषु चानन्तविशेषण विशिष्ट बनानुभव एव श्रूयते । अतो न श'मानिर्विशेषविषयनिर्षिकरुपकसिद्धिरिति । मतः प्रामाणिके कमिश्धिनिर्विकल्पके यथोपलम्भमनीक्रियमाणे संस्कारानपेक्षपयमाक्षसतियात. मानसंभव प्रत्यक्षं निर्विकारकम् । ततस्तत्सम्कारसहकृतेन्द्रियजन्य तदेकविषयं जातीयपिण्डान्तर विषय वा प्रत्यक्ष सविपकम्। तच्च येनाऽऽकारेण पूर्वापरानु मृतेन स्वविषय विशिष्टि, तदाकारविशिष्टस्य पूर्वमपि ग्रहणावश्यंभावात् प्रथमाक्षसंयोगजस्यापि विशिष्टविषयत्वमेव युक्तम् , तदाह-सविकल्पके स्वसिन्ननु भृतपदार्थविशिष्टप्रतिसन्धान हेतुत्वादिति । 'निर्विक्सकम्', 'तय विशिष्ट विषयम्' इति ववचनविरुद्ध अनोत्तरमिति । निर्विकल्प प्रमाणमिति स्वीकारेऽपि तद्विपयसत्तामात्रं ततः सिभ्येत् । न पुनस्तत्र विशेषाणामभावोऽपि । निर्विशेषत्येनाप्रहणादित्यग्धेयम् ।

·65 -- . निर्विशेषविषयकनिर्विकल्पकभंगवादः 11. मिति चेन्न ; प्रमाणबलात् शब्दत्तिसकोचेऽवश्यभाविनि परामर्शदशाविषयीक्रियमाणविशेषणनिवृतिमात्रेण निर्विकशकवाचोयुक्तापते । तदाह-निर्विकल्पक नाम केनचिद्विशेषेण वियुक्तस्य ग्रहणम् : न सर्वविशेषरहितस्य" इति। यदुक्त पथमाक्षन्निपातसमनारमविशिष्टविषयापरोक्षावभासो दुर-हव इति, तत्राह--"तथाभूतस्य कदाचिदपि ग्रहणादर्शनात्" इति । अयमभिपाय -न तावत् निर्विशेषवस्तु- प्रहणमिति वयं तत् उत्तरकाले व्यक्त परामृशामः ; न च तदानीमेव । यद्यपि निविशेषवस्तुग्रहणमपि स्वकाशत्वात खत सिद्धमिति वक्त शक्यम् ; तथाऽपि तथाविधा खतसिद्धिरपि तथाभूततद्गोचरपरा मर्शमन्तरेण दुरुपपादेत्युक्तम् ; अन्यथा शशविषाणग्रहणमपि सरकाशसिद्धमिति धृष्टोक्तेरनिम्त रात तथा च न मिनित् प्रतिक्षेप्य स्यात् , सर्वस्यापि तथातथासिद्धे (स्वतस्सद्धे ) सुवचत्वादिनि । मा भूत् तथाभूतस्य ग्रहणम् , उपपत्त्या तु काप्यन इति यदाहः, तबाह--"अनुपपत्तेश्व" इति । उपपश्य भावादित्यर्थः । व्याख्यातमिदं प्रागेव । अदर्शन विवृणोति-"केनचिद्विशेषणेन इदमिथमिति हि सर्वा प्रतीतिरुपजायत" इति । उपपत्यमा विवृणोति---"त्रिकोणमानादिसंस्थानविशेषेण विना कस्यचिदपि पदार्थस्य ग्रहणायोगात्" इति । यद्वा, "तथामृतस्य कदाचिदपि ग्रहणा दर्शनादनुपपत्तेच" इति) योग्यानुपलब्धियाधमुपपत्तियाब चाऽऽह ; उदुभयविवरणम् , “केनचित्र" इत्य दिग्रन्थद्वयम् । यद्वा पूर्वग्रन्थद्वयं साधकामापरम् , उत्तरं तु तद्वय बाधकपरमिनि विभाग:। उक्तपकार निर्विकल्पकसविकल्पकविभागमुदाहरणमुखेन विशेषेण दर्शयति-"अनो निर्विकल्पकमेकजातीय द्रव्येषु प्रथमपिण्डग्रहणम् ; द्वितीयादिपिण्ड ग्रहण सविकल्पकमित्युच्यते" इति । निर्विकल्पक सविकरुपकोदाहरणविशेषतयो. प्रथद्वितीयपिण्डमहणयो. केनचिद्विशेषेण वियुक्तिमवियुक्ति च दर्शयति-~"तत्र प्रथमपिण्डग्रहणे गोत्वादेरनुवृत्ताकारता न प्रतीयते । द्वितीयातिपिण्डग्रहणे. ध्वानुवृत्तिप्रतीति" इति । ननु यदि कस्यचिदग्रहणानिर्विकल्पकत्वम् , तर्हि द्वितीयादिपिण्ड ग्रहणमपि यत्किश्चिद्वस्त्वन्तराग्रहणानिकिताकमेव स्यात् । ततश्च सविकल्पकनिर्विकल्पकयो युत्पत्त्यनु- सारेण विभाजक लक्षण वायमिति , तत्र है - - "प्रथमप्रतीत्यनुसंहिनवस्तुमंस्थानरूपगोत्वादेग्नु वृत्तिधर्मविशिष्टत्वं द्वितीयादिपिण्डग्रहणावसेयमिति द्वितीयादिग्रहणस्य मविकल्पकत्वम् । सामादिवस्तुसंस्थानरूपगोत्वादेग्नुत्तिर्न प्रथमपिण्डग्रहणे गृह्यत इति प्रथमपिण्डग्रहणस्य निर्विकल्पकत्वम् ; न पुनः संस्थानरूपजात्यादेरग्रहणात्" इति । अयमभिप्राय --- संस्कारसह कृतेन्दियजन्यतया सपत्यवमर्श जाने सविकल्पकम् , संस्कारनिरपेअकेले न्द्रयजन्यज्ञानं निर्विकारकम् ; तदेतद्दश्यते पथमपिण्टमणदशायामिदमित्येव ग्रहणात् , द्वितीयादिपिण्डग्रणेषु तज्जातीयतया सोऽय. मिति परामर्यादिति। ननु यदि पथपिण्डग्रहणे जारिग्रहण स्यात् , तदेव विभाग स्यात् । तत्रैव तु किं प्रमाणम् ! न ह्यनुवृत्ताकारजातिग्रहणमे कपिण्डग्रहणे संभवनीयवाह--"मस्थानरूपजात्यादेरप्यन्द्रियकत्वाविशेषाद ..

·. . 66 शतपण्यों संस्थानेन विना संस्थानिनः प्रतीत्यनुपपत्तेश्य प्रथमपिण्डग्रहणेऽपि ससंस्थानमेव वस्तु इत्यामिति गृह्यते” इति । एतेन वैशेपिज्ञायुक्तं निर्विकल्पकमपि निराचकार । ननूक्तेन लक्षणपकारेण विभागे प्रथमपिण्डग्रहणेऽपि सविकल्पकत्व संभवति । यथा प्रथमपिण्डस्यैव द्वितीय(ये)ग्रहणे सोऽयं गौरिति ; द्वितीयादिपिण्डाहणे-ववि निर्विकल्पपरवं स्यात् ; यथा विस्मृतपथमपिण्डस्य परामर्शा नावाद द्वितीयादि पिण्डेप्वप्ययं गौरिति । अतो लक्षणोदाहरणयोरसामञ्जस्यमिव भाति ; अनुवृत्तवरूपाया जातेश्रहण मेकपिण्डमात्रग्रहणे न सभवतीति चोय चापरितम् ; तताह-"ततो द्वितीयादिपिण्डग्रहणेषु गोत्वादेरनुत्तिधर्मविशिष्टता संस्थानवत् संस्थानिवच सर्वदैव गृह्यत इति तेषु सविकल्पकत्व. मेव" इति । अयमाशय:--निर्विकल्पमतविहाकविभागम्तावत् उक्तमकारमन्तरेण नोपयत रवि दर्शितम् । उदाहरणमपि संभवलक्षणन्यक्तिविषयम् । अत: प्रथम द्वितीयाचनादर एव । येषु तु पथमस्येव पिण्डस्य द्वितीयादिग्रहणेषु प्रतिसन्धानसभवः, तेषु सविकल्पकरवमेवास्तु । येषु द्वितीयादिपिण्डमहणेषु च, प्रथमस्यैव पिण्डम्य द्वितीयादिप्रणेषु च पमुक्तिसंस्कारस्य पतिसंघानासंभवः, तत्रापि निर्विकल्पकत्व मेव । येषु पुनर्द्वितीयादिपिण्डाहणेषु गोरगदेरनुवृतिधर्मविशिष्टना संस्थानिवत् संस्य नवध सर्वदेव गृपते, तेयु सविकल्पकत्वमेवेति तत् द्वितीयविकल्पोदाहरणम् । योग्यतया संस्थानस्य प्रथममेव स्वरूपाहणम् , भाश्रयभेटमहरूपसहकारिविशेष न्याभावादनुवृतिरूपधर्माप्रहणम् , द्वितीयादिपिण्डेषु गृह्यमाणेषु तथाविध सहकारिसडावात् संस्थानलरूपयेव तदनुत्तेरपि महणमिति न साटं किंचिदिति । निगमयति-- "अत: प्रत्यक्षस न कदाचिदपि निर्विशेषविषयत्वमिति । अत इति-सापकाभावात् साधकमात प्रामाणिकस्य निर्विकलाकसविकल्पकविमागस्य लोकशालाविरोधेन निर्वाहाचेत्यर्थः । कदाचिदपीति सविकसकदशायामिव निर्विकल्प दशायामपीत्यर्थः ।। ॥ इति शतदूपण्यां निविशेषविश्यकनिर्विकल्पभनयादः एकादशः ॥ ११ ॥ ॥ अथ मन्मातग्राहिप्रत्यक्षमायादा द्वादशः ॥ १२ ॥ पप सच्चेन विश्वस्त मत्ता सदसदात्मनः। प्रत्यक्षायपरिच्छेद्य वन सदैकापामहे ।। यतु पत्यादिविरुद्ध शास्त्रार्थ उपाय पुन-सानुशयरक्तम्- प्रत्यक्षादिविरोधे सत्येव दिशा स्वय परीयस्त्वं वक्तव्यम् । विरोधमेव न पश्यामः; परयुनकरस्सम् ; पत्यक्षस्यापि शाम्नास्येव निर्विशेषसम्मान- (12) सदसदारमनः- चेतनाचेतनारमाश कार्यकारणामस्य पा सभ्य सण यातापीना, सस् प्रत्यक्षाविण्य एकं स्वसजातीयद्वितीयरहित प्रत्यक्षादिप्रमाणविषयस्येता. सर्पयितजातीयमुस्ल सत्यपः। घटोऽस्ति पटोऽस्ति इत्यादी प्रनीता मत्ता घटादितात. मस्तुनिष्टा, न तु मला नानिष्ठा था। ग्रामणः प्रत्यक्षापयिषयतया तत्सत्तायाम्नदिपायायोगात्। लोके सर्पकमित्येप पाठः, न तुमदेपमिति। सत्यम्य प्रथमपाद पपोनम्यान्नघमासानातिरिक- घटादिसत्ता नास्तीति याच्यम्, जगन्मिप्यास्ये मानाभाग । मिष्यत्यपादिनाऽपि, पारमा- चिकी व्यावहारिषी प्रातिमामिकीति सप्तामेदस्वीगारेण प्रातातिरिनरुताऽभायायोगाथ। भाः घटोऽस्तीस्थादी प्रहरू सामानं दुषैचम् । सुतिरजमादी, रजतं माक्षावरोमीति पापा पपानुपपरपा प्रातिमासिरजनापनि कपयन एय सदारिकपटाविमपि प्रायशाविषय ·- सम्मानमाप्रित्यक्षभगवाद 12 67 माहित्वात् ॥ ननु यदि समान प्रत्यक्षेण गृह्यते, तदा घटोऽस्त स्टोऽस्ति इत्यादिनानाकारवस्तुविषयो पलम्भन्यवहारयोविरोध । न हि सत्सदित्येव प्रतीतिव्यवहाराविति चेत्-मैवम् , यथा इद रजनमित्यादि रूपेषु शुक्तिरजतादिभ्रमविदमशस्यायाधिनस्य सर्वत्र प्रत्यक्षेण ग्रहण रजतायशस्य वारोपितस्यैव प्रान्त्यति विविध्यते, तद्वदनापि सर्वत्र सन्मानपक्राशयवहारयो प्रत्यक्षोपजत्वम् , घटपटादिभेदविषययोस्तु तयोर्ममोपजत्वमिति विविश्चाम , तथा हि , घटोऽस्तीयादावस्तित्व रद्दश्च प्रकाशते, व्यवहियते च । तल विधिव्यवच्छेदयोर्भावामावानोरक्यायोगात् मेदस्तावदङ्गीकार्य । तस्श्च स्वरूपभेदयो सद्घटयो किं द्वमोरपि ग्राहक प्रत्यक्षम् , उत अन्यतरमाहि इति विचारणीयम् । पूर्वतापिकि युगपद्माहकम् , उत क्रमेणेति। न प्रथम खरूपमहणस्य निरपेक्षतया झटित्युत्पते भेदप्रहणस्य स्वाश्रय-प्रतियोगिमहम सापेक्षम्य जघ यत्वाच योगपद्यासमवात् । न द्वितीय , क्षणिकस्य ज्ञानस्म निरपेक्षं स्वरूपमवलम्ब्यास्त मितम्य भेदग्रहणाय क्षगान्तरस्थितेरशक्यत्वात् । मत्सरग्राहित्वपक्षेऽपि न भेदमासमाहित्वम् , निराश्रयभेदमहासभवात् । तत परिशेषात् स्वरूपमासमाहिमत्यक्षमिति सिद्धयति । एव प्रत्यक्षस्य भेदमा हित्यासमवे तन्मूलाना प्रमाणान्तराणामपि न वस्तुतो मेदसमर्थनसामर्थ्यमिति कुतस्तसिद्ध । सिद्धयनपि च भेद इतरत्यवच्छेदरूपतया स्वयमभावात्मतया १४पमाणवेध इत्यतोऽपि न तस्य प्रत्यक्षमागता । एव प्रत्यक्षे प्रथमाक्षसन्निपातक्षणभाविनि स्वरूपमासमवला०य विलीनेऽपि, अविद्याशात् तदनन्ताभाविनि विकल्पेऽपि सन्निकर्षात् प्रत्यक्षाभिमानमाल जायते, न तु साक्षात्मत्यक्षतेति मानिमूल एव भेदव्यवहार इति॥ सम्मानमेव प्रत्यक्षमिति व्यावहरन्तीति विचित्रमेतत् । अस्तित्व तद्रेदश्च प्रकाशत इति । परा समतोऽपि तेषा स्वमतवासनाधीनो व्यवहार । अस्तिव ब्रह्म, तन्न कल्पितो घटादिरेव तद्भेद इति तदाशय । अर्थान्तरमपि-सदिति सामान्यरूपेण, घट इति विशेषरूपेण च वस्तु प्रकाशते , सत् तद्विशेषश्च प्रकाशते इति । इद लोकानुमतम् । तन वस्तुतो ब्रह्मणि तन कल्पिते भेदे च प्रकाशमाने अपरीक्षका अन्यथा वदन्तीति भाव । विधिव्यवच्छेदयो = विधिनिषेधयो । तद्विवरण भावा- भावात्मनोरिति । ऐक्यायोगादिति, आश्रयप्रतियोग्युभयसापेक्षमतीतिको मेद अभाव , खरूप तु तदनपेक्षमिति बैलक्षण्यादिति भाव । उत्पत्ते जघन्यत्वाञ्चेत्युभय योगपद्यासमवे हेतु । जघन्य- त्यात् पश्चाद्भावित्वात् । क्षणिकस्येति । ज्ञानस्यानुभवानुरोधात् क्षणिकर संप्टम् , अत एव ज्ञानानुवृत्तिस्थले धारावाहिज्ञानमिति अनेकज्ञानसतानवाद इत्याशय । ननु प्रतीयमानस्य मेदस्य कथमसिद्धिरित्यवाह सिध्यासपीति । पठेति । अभाउसामान्यमनुपलब्धिप्रमाणैकवेधमिति माहानु सार्यद्वैतिमतम् । अतोऽपीति-अभावस्य चक्षुराद्ययोग्यत्वादपीति पर्यवसन्नम् । अभाष प्रत्यक्षयामीति लोकानुभव निर्वहति एवमिति । सनिकादिति । सनिकृष्धर्मिगतत्वादित्यर्थः । अमावस्या- प्रत्यक्षत्वादिमि विशेषणविशेष्यभावरूपसबायस्य प्रत्यक्षकारणभूतसनिकत्वमपि नेष्यते । अथापि तत्र सोऽस्तीति भाव । तथा अनुपलब्धेरप्यज्ञायमानतया शानकरणत्वे अनुमानादिलक्षण्यात् इन्द्रियकरणकप्रत्यक्षसाजात्यात् प्रत्यक्षत्वव्यवहार इति च भार । भ्रातीति । ननु यत्किशि (प्रमाणाधीने ज्ञाने भ्रान्तित्व कथम् । न हनुमानमेयाग्न्यादिज्ञान भ्रान्ति न च, अनुपलब्धिगम्यम- भावशान भ्रान्तिरिति भाहा । तथा सति अनुग्लम्धे प्रमाण वायोगात् । न च, 'असु मेद तावता प्रयक्षस्य सन्मासाहित्वन पर्युदस्तम्' इति वाच्यम् प्रत्यक्षस्य सन्माषप्राहित्वेऽपि प्रयक्षे ·1 1 - 68 शरदूषण्या मन धन --श्लो-भेदापहवलोभेन भेद विधिनिषेधयोः । स्वयं ममर्थयन् मूव स्ववाग्लेग खण्डिन । यदुक्तं खरूपभेदयोयुगपत् क्रमेण वा ग्रहणमिति, तत्र योग्येषु मेदेषु युगपदेवेति बम । तदाह--'एकक्षणवर्तित्वेऽपि प्रत्यक्षज्ञानस्य वस्मिन्नेव क्षणे वस्तु भेदरूपनस स्थानगोत्याग्रही तत्त्वात् क्षणान्तरग्राह्य न किंचिदिह तिष्ठति इति। स्वरूपवजातिगुणादेरपि तवदिन्द्रिययोग्राविशेषात् एकसाम्ग्रीवेयत्व निर्विकल्पकनिरूपणे प्रदर्शिनम् । न च जात्याद्यतिरिक्त भेदमिच्छामः । स्वमपि हि घटोऽस्तीत्यादिषु घटस्वादिकमेवात्र भेदतयोदाहरसि । घटत्वादेश्च स्वरूपेण गृह्यमाणस्य न प्रतियोगि- ज्ञानापेक्षा । आश्रयकाशापेक्षायामपि सहोयलम्भादेव नराकाड्यं समर्थितम् ॥ प्रतियोगिनिरपेक्षस्य कथं भेदत्वमिति चेत् - यदि तस्य मेदत्वं नास्तीति मन्यसे, तर्हि तत एवाश्रयस्येव तदतघटत्वादेरपि महणे न कश्चिद्दोष । तदाऽपि न सन्मालग्राहकत्वसिद्धि । सौहार्देन तु वदाम , 'जात्यादीनामेव खरूपेण गृह्यमाणाना न प्रतियोग्यपेक्षा, तेषामेव तु भेदत्वाख्येन स्वधर्मेण गृह्यमाणाना कदाचित्प्रति- योग्यपेक्षा' इति सर्वेषा स्वपतीन्सिाक्षिकमेतत् । भेदत्वं चानन्तरमेव भेदनिरूपणे (13) शिक्षयिष्यामः । बाधाभावे च (13.15-16) सेत्स्यति, शुक्तिकारजतादिवद्वाध्यानाध्याशनिष्ठावार्ताऽपि निरस्ता । यच्चोक्तम्-प्रत्यक्षम्य भेदाहित्वाभावात् तन्मूलानामन्येषामपि न भेदसमर्थनसामर्थ्यमिति, तत्र कि तेषा कस्यचिदप्यग्राहकत्वं सिक्षितम् , उत अभेदग्राहित्वम् , यद्वा भेदग्राहित्वेऽपि तन प्रामाण्यं नास्तीति । नाऽऽद्यद्वितीयौ , प्रतीतिबाधापसिद्धानादिदोषप्रसङ्गात् । न तृतीय , भेदनाधकाना निरसिप्यमाणवात् । यदि च प्रत्यक्ष वर्वितचर्वणेन तदर्थे अप्रामाण्यमनुमानादे., तदाऽनीन्द्रियस्य कस्य. चिदपि कुनश्चिसिद्धिन स्यात् । यदि च स्वविषयभेदे अनुम न दीना प्रामाण्य नाही कृतम् , कुत्र हि तेषा तत् स्यात् ।। न कुत्रचिदिति चेन् , तईि प्रत्यक्षकपमाणवादी चार्वाक प्रत्यक्षाप्राप्तविषयप्रमाणान्तरप्रदर्शनेन किं त्वया प्रतिक्षिप्यते ॥ धर्माधर्म परतत्त्वादिगोचरवेदप्रामाण्यपत्याशयेति चेत् , च शिवदेव वस्तुतस्तन्न तपामाण्यमनिच्छ-स्ते किमनया स्वैराच रसुखोपरोधिन्या दुराशया । प्रत्यक्षम्य भेटग्राहित्वाभावे लिङ्गलियादिभेदो विकल्प सिद्ध इति त.मूलान मनुमानादीनामपामाव्यमिति चेत , तानुमानादिक प्रमाणमेव न भवनी ते -पर्वते अनुमेयाग्निवैशिष्ट्यात् घटादिरूपमेदवैशिष्टयसिद्ध्या निर्विशेपरस्त्वसिद्धिरेवेति चेत्- एतनिरासायेर भ्रान्तिसिद्ध एवेति एरकारः । पूर्वपूर्व वासनामूलभ्रान्तित एव व्यवहारनिर्वाहे अनुपलब्धिप्रमाणतद्भ्यत्वादेर्न स्वीकार इति भाव । (सि) स्वयं समर्थयन्निति। उक्तं हि प्राक्, विधियरच्छेदयोर्भावाभावात्मनोरक्यायोगात्' इति । उभयोरपि तद्वारत्याविशेपे तस्याः परं कथ ग्राह्यतेत्यत्राह वज्रणेति । घटत्यादिकमिति । घटवत् घटत्वमपि तन्मते मेद एव । अस्ति गन्यत्वात् । आश्रमप्रतियोग्युभयापेक्षा मेदस्य , घटत्यादेधर्म- स्वात् आश्रयापेक्षा परमस्त्येवेत्यत्राह आश्रयेति। कथमिति क्षेपे वा जिज्ञासायां वा, आद्ये आह यदीति , अन्त्ये आह सौहार्देनेति । अतीन्द्रियस्य-गुरुत्वगगनादेरनुमानगम्यस्य शास्त्रगम्यस्य च । विषयमेदे-विषयविशेपे । किमिति । कुन:, किमर्थमित्यर्थः । उपरोधिन्येति । स्वय कदाचित् . . . - .

·सन्मानयाहिप्रत्यक्षभंगवादः 12 69 चार्वाकवत ब्र है, न पुन दे न प्रमाणमिति । किंच प्रत्यक्षमूलभ्यापि शस्त्रस्य प्रत्यक्षविरुद्धार्थेऽपि मामाथ्य सभवतीति मन्यमानस्य तवानुमानादेरपि तथात्वे को विरोध ! यञ्च-अभावरूपस्य भेदस्याभावप्रमाणवेद्यत्वान्न प्रत्यक्षवेद्यावं संभवतीरि-नत् अभावाख्यं प्रमाणान्तरं प्रमेयान्तरं चानभ्युपगच्छा गोष्ठीषु नावतिष्ठते । भवतु वा षप्रमाणम् , तथाऽपि त्तत्रय भेदमाहक तयाऽभ्युपगते क्रमयोगद्यविकल्पानुपातिम्तदवस्था । प्रत्यक्षेणाधिकरणग्रहणे संस्कारोन्मेषाच प्रति योगिस्मरणे सति क्षणिकनायभावजन्यज्ञानेन भेदग्रहणमुपपद्यत इति चेत् , हन्त र सहि पूर्वपत्यशेणाधि करणग्रहणे तथैव प्रतियोगिस्मरणे च सति क्षणिकेनापि प्रत्यक्षान्तरेण भेदप्रहणे काऽनुपति. : पूर्वोत्तर प्रत्यक्षयोः परस्परवानिभिजतया वैशिष्टय न सिद्धयेदिति चेत् , हन्त ! कि प्रत्यक्षस्यामावप्रमाणस्य च पररवाताभिज्ञता शिक्षिता भवता । येन तन वैशिष्ट्य बोद्धव्यमिति मन्यसे ॥ प्रथमोदितप्रत्यक्ष सस्कारात विशिष्टज्ञानोदयस्ततेति चेत् , कि प्रत्यक्षान्तरे तथा निर्वाही राजशासनवारित. ॥ अत एत्र प्रत्यक्षाभासेन विकल्पेन भेदग्रहणमित्येतदपि दतोत्तरम् । एवं प्रत्यक्षस्य भेदनाहित्यासंभवे तुल्यन्यायतया पष्ठरमाणस्य प्रत्यक्षामासस्य च भेदमाहित्वा सभव सिद्ध कृत्वा, अपिचेत्यादिना प्रतीतिविरोधादिकमुदाजहार भाष्यकारः । तत् व्याकुर्म -- यदि सन्मान प्रत्यक्षग्राह्यम् , नभेद - ~ तदा तुल्यन्यायनया षष्ठप्रमाण-प्रत्यक्षामासादेरपि भेदग्राहित्वासंभवात् घटोऽस्ति पटोऽस्तीति विशिष्ट विषया प्रतीतिविरुध्येत , अश्वार्थिनश्च महिषदर्शने निवृतिन स्यात् । भेदग्रहण संभवस्य त्वयोक्तत्वात् , सदिति ग्रहणस्य चाश्वादिसर्वसाधारणस्य निवर्तक वायोगात् । सर्वेषा प्रत्यक्षज्ञानाना सम्मानविषयत्वे तत्तत्पतिपत्तिविषयप्रतिनियताना सर्वेषा शब्दाना स्मृतिप्रसा। ततश्च तत्प्रयोगोऽपि यथाविवक्षमेवेति सर्वेषा शब्दाना पर्यायस्वपसङ्ग । सर्वेषा च प्रत्यक्षज्ञानाना पूर्वपूर्वगृहीतमात्र ग्राहितया स्मृतिवैलक्षण्यं न स्यात् । न च तदिप्यते , सन्द्रियजन्यज्ञानानामेकविषयत्वेऽभ्युपगते रूप शब्दायग्रहणनिधनान्धधिरादिभेद , प्रतिनियतविषयबोधजनकत्वहेतुकेन्द्रियमेदवलप्तिश्च न स्यात् । यत्तु शास्त्रस्य प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय तयोरेकविषयावं साधितम् , तदपि शामस्य प्रतिपन्न विषयानुवादकत्वापादकम् । ब्रह्मणश्च प्रत्यक्षवेद्यत्वं शास्त्रयोन्यधिकरणार्थविरुद्धम्। 'न संदृशे रिति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनम्', 'न चक्षुषा गृचते नापि वाचा', 'मनसा तु विशुद्धन', 'न मांसचक्षुरभिवीझते तस्', 'न मासचक्षुषा दष्टुं ब्रममा स शक्यते' इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरुद्धं च । किंच प्रत्यक्षजन्याक्षणिकज्ञानेन सन्मालस्य ग्रहणमुपपादयता ब्रह्मग एव दृश्यावमुक्त स्यात् , ततश्च तत्वयुक्ततया स्वदमिमतानि जडत्व-नाशित्व-मिथ्यात्वादीनि दुर्निवाराणि । गूढं सुखानुपरोधेऽपि परान् प्रत्येवमुपदेशे तस्वैराचारवत् स्वस्वैराचारोऽपि प्रकाश याध्यते हीति भाषः। अभावप्रमाणेति । अनुपलब्धिरूपप्रमाणेत्यर्थः । प्रमेयान्तरश्चति । अल-मते भायाति- रिकामावाभावात् तदर्थ न प्रमाणान्तरमिति भाः। प्रयोण द्वितीयेनाभावग्रहणं समर्थयितुं 'पृच्छति भवतुवेति । सन्तानमाहि वे प्रत्यक्षस्य अपसिद्धान्तः शास्त्रविरोधश्चेत्याह यस्थिति। - ·. . शतपण्याम् मतो जात्यादिलक्षण मेदविशिष्ट नमध्यतिरिक्तपादिसद्विशेषविषयमेवासादादिप्रत्यक्षम् , योग प्रत्ययमपि तनाह गादिविशिष्टब्रह्मविषममित्युक्तम् । मपिच सच्छदार्थ स्वरूप घटादिशब्दार्थम्तु भेद इति केनावधृतं त्वया । घटस्टादिषु सदनुवृते सति घटादेश्च मिथो व्यावृत्तेरिति चेत् ; घटादेस्मद(सदसद)नुवृत्ते सत्त्वस्य चासतो घटात् व्याइविपरीत किं न स्यात् ।। असतोऽपि किं घटरमिति चेत्, मैवम् ; 'न हि सन् घटादि.' इति युप्माभिरेष वर्णनात् । यदा च घटोऽस्ति पटोऽसीति सदनुवृत्या सतस्वरूपत्वमिष्यते, तदा घटो नास्ति पटो नाहतीत्यसदन वृत्या तस्यापि स्वरूपत्व किं नेप्यते ॥ सति तद्यावृतेरिति चेत् , मसति सतोऽपि व्यावृत्तेस्तस्यापि तन्मण्यताम् । मतो घटस्वादिवत् सत्त्वमसत्त्वं च तत्तद्वस्तूना धर्म एव । खरूपं तु घटादीनां घटत्वादे सत्वादेश्वाश्रयतया परस्परासकीण प्रत्यक्षेण गृह्यते । अत सच्छब्दार्थ खरूप वेत् , যৱহাৰীৰ खरूपमेव । घटत्व देधर्म नया निष्कर्षे सत्त्वादेरपि तथेति न स्वरूपत्वम् । मतो यत् स्वरूपं घटादीना प्रत्यक्षपाह्यम् , तत् परस्परं व्यावृतं सताघटत्वायनन्तविशेषविशिष्ट चेति न तम्य निर्विशेषकखापता । अनुवर्तमान चैक सत्त्व घटादिधर्मभूतमिति न तस्यापि सर्वधर्मिम्तनमता । यश्च प्रतिवस्तुनियतं पामाणि कामादिकमेव सत्त्वमिच्छति, वस्य पुरत. सत्त्वमेकमित्यपि दुस्साघम् । मतः प्रत्यक्षम सर्वस्य नेकविषय स्वम् ; नतरा निर्विशेषविषयत्वम् , नतमा अन्नविषयत्वमिति सिद्धे प्रत्यक्षमूलाना प्रमाणान्तराणामवि प्रत्यक्षागोचरविशिष्टविषयत्वे न कश्चिद्दोष , मत्युत निविशेषविषयत्व एष प्रत्यक्षादिवाष इति सिद्धम् ॥ ॥ इति शतपण्या सन्मानमाहिप्रत्यक्षभगवादो द्वादशः ॥ १२ ॥ ॥ अथ मेददपणनिस्तारवादः लयोदशः ॥ १३ ॥ श्रीमलक्ष्मणयोगीन्द्रसिद्धान्तेवामनिर्गतः । मेदं पिमित्सतां चित्तं मिन्ते तात्मक शरा॥ यदेतत् स्वर्मपट्टनम्- मेदः स्वरूपं धर्मो वा। (१) न तावत् स्वरूपम , शुक्तिरजनादिश्रमानुत्पतिप्रसङ्गात् । इदमित्यधिष्ठानतया हि शुत्ति खबर मधगम्यते । मायया निरधिष्ठानभ्रमप्रसन्नात् । अवगते शुक्तिखम्प तस्यैव रजतादेवत्वेन कथं शुक्तिरज तयोर्मेंदामद ! कयरा व उन्मूल शुम्कौ रजनाध्यास ! कयतमा च तदधीनाः कलधौवाभिलाषिणः करतलनसारण-ग्रहण-चेलालनिवन्धन-रक्षणभृत्य १॥ कयं चाध्यासामावे नेद रजतमिति बाघ ! पटाद: सदसदनुवृत्तरिति शोध्यम् । पटः सन् , पटोऽसन् इति उमयन पटानुपतेः सतध व्यावृत्तेरित्यर्थः। तथेति । धर्मतयेत्यर्थः। निवर्ष इति शेषा सिद्धान्तनिष्टहार्यमा अम इस्यादिना । सत्ता नाम जातिरनुगतेति ताहिकमतम् । सत्वं प्रामाणिवत्यम् . वर्तमानकालयाधः, मयाधि तत्वम्, आधेयता असाधारणधर्म इत्पेयं पहुधोत्पते। मर्पया धर्म पप, न तु प्रारूपमि । सधिारस्य ब्राह्मग. सनिष्टस्य सत्तारूपस्य धर्मस्य चषय को नु घ्यादिति भावः ॥ १२॥ (13) प्रत्यक्षस्य सन्मानप्रादित्येऽपि तयाऽनुवृत्तस्य प्रमाणान्तरषेद्यो मेदो दुनिषेधातिन निर्यि- शेपसिद्धिरिति तदा शात् . यदि मेदः सुनिरूपः। तदवास्तवन्यात निशेिसिद्धिरिति पाई निरसितुमारमते श्रीमदिति । वास: पुशेषरं धनुः । समर्मघनमिति । सर्पया मेवासियो - - ·- . - मेददूषणनिस्तारवाद 13. (पूर्वपक्ष) 71 किन नेद रजतमिति व्यवहारहेतुर्भेदमह पूर्वमस्ति वा, नवा अस्ति चेत्, पथममेव तथा व्यवहार स्यात् । न चेत्, भेदस्याग्रहे वरूपस्याप्यमहात् इदमिति स्वरूपन्यवहार , इद रजनमित्यध्यासच न स्वाताम् । यदि च घटस्वरूपमेव एटस्य भेद , तदा घटो भेद इति पर्यायता प्रसज्येत । घटो मिन्न इति व्यवहारे घटो घटविशिष्ट इत्युक्त च स्यात् , मिन्नशबदस्य भेदविशिष्टवाचित्वात् भेदस्य च घटस्वरूपत्वात् । यद्वा घटो भेद इत्येव व्यवहारस्स्यात् । यदि व घटाढ़ेद पटम्य स्वरूपम् , तदा कुड्ये पटवरूपत्वाभावात् कुड्यस्य घटादेशमावे घटकुड्यतादात्म्य प्रसज्येतेति तनै क्रमेण सर्वम्य जगतस्तादात्म्ये खबपभेदवाद सभेद एव पर्यश्स्यतीति जितमायु मना । अथेतदोषपरिहाराय घट व्यतिरिक्ताना ततद्वस्तूना तानि तानि स्वरूपाणि प्रत्येक घटादि इति म-धीथा , तदा घटक यतिरित्तप्व खिलेषु वस्तुषु परस्पर यावृतेषु घटाद्विन्न इत्यनुवृत्त यवहारस्यानुवृतोपाध्यमावात् निर्विषयव्यवहारा योगाच परस्परस्वरूपाण्येव परस्परानुवृत्तानीति पुनरपि तदेव सर्वत दात्म्य प्रसज्येत । किंच घट दीना स्वरूपाणि सपतियोगिकानि निप्प्रतियोगिकानि वा : पूर्वत्र प्रतियोगिम्मृत्यभावे घट पट इत्यादि व्यवहारो न स्यात् । उत्तरत्न सपतियोगिक भेदरूपत्व व्याह येत ! (२) अथ धो भेट तदा धर्मधर्मिणो दोऽस्ति, न वा न चेत् , धर्मिणोरभेदात धर्मस्यैवाभावेन धर्मभेदाभावात् पुनरपि सर्वनादात्म्य प्रसज्ये । यद्वा धर्मिण पवाभावात कम्य भेदो वर्णनीय है अथ धर्मघमिणोभेदोऽभ्युपगम्यते, तत्रापि भेद स्वरूप धर्मो वेति विकरुपे स्वरूपपक्षस्य दूपिनत्वात् धर्मपक्ष एव परिशिष्यते । ततश्च तम्यापि धर्मभेदापेक्षयाऽनवस्था स्यात् । एक्च स्वरूपधर्मयो रन्यनरकोटिवहिर्भावाभावात् अन्योन्यामाव-पृथक्त्व-विशेषाणामपि भेदत्य पलायितमिति । किंच धर्मपर्मिणोराश्रयप्रतियोगिनोच भेदग्रहस्तदाकारग्रहणमन्तरेण वरूपेण गृमाणयोने सभवति, धर्ममिवादिततदाकारग्रहश्च तयोदप्रहे सतीति परस्पराश्रयणम् । वस्य-वरसिद्धी एक विधिर-यन्यवरछेद व्यवछेदसिद्धौ वस्त्वन्तरसिद्धिरिति च । न च भेदग्रहणमन्तरेणापि खरूपेण गृह्यमाणयोधर्मिस्वादिग्रह इति वाच्यम् । भेदग्रहामावे हि गृह्यमाणयोरेकायग्रहे पर्यवसान स्यात् अनेकस्वामहे वा । उभयघाऽपि धर्मस्वमित्वलक्षणलक्षण्य कश्चिदपि न समवति ॥ कथ तर्हि सावलौकिकोऽय भेदग्रह । ॥ अविद्यामाहात्म्यादिति बम । म चाविद्यामूलेऽपि भेदमहे विचारा प्रागुक्ता पमन्ते , मविचारितरमणीयतकवेषत्वात् । न चैनावता परमार्थत्वसिद्धि, विकल्प्य दूषणस्य व्यवहारसामान्यस्यैव चासभवादिति भाव । खण्डनन·थानुवाद इह विस्तरेण । 'भाष्यकार खण्डनप्र थे ईपदश एव खण्डित , न करत' इति कश्चिम्मन्येतेति तन्मतिनिरासाय उक्तानुक्कसोपन्यासेन पूर्वपक्ष विस्तृणान तदुक् सर्पमत्रान्तर्गत दर्शयति। अत एयोपरि, 'अभ्यो न्याभार पृथक्व विशेषाणामपि भेदत्व पलायितम्' इति पूर्वपक्षिमुखेनर यश्यति । खण्डनमग्ये तथातथा भेदविकल्पन कृतम् । विशेषशब्देन वैशेषिकाभ्युपगतविशेषारयपदार्थान्तरममिनतम् । या खण्डनन·थे धैर्य वेति विकषित ग्राह्यम् । पलायितमिति । खण्डनकारविकरमपि यय पूर्षपक्षिणोऽपि त्यजाम इति भाष । एकस्यापि पिशिष्य खण्डन परमार्थभूरणे एन प्रायम् । - ·72 रातदुपण्यां वस्तुतो विचारासहत्यात् । न च वाच्यं प्रमाण-पमेय-तदुपकरण-तदवान्तरभेद-कथक-सिद्धान्त-साधन- दृपणादिभदव्यवस्थामशात् खवचनविरोध-साध्यमादिरिति, साध्यवाभिमत विश्वानुमविश्वाचन स्वसाध्यादि लेऽपि स्वाभिमताद्वतसिद्धरवर्जनीयत्वात् । किंच असिद्धभेदेन केनचिनेदसाधनाशयम , अन्यथा त्वनवस्थेवेत्येषा दिक् ।। (सि.) मनोच्यते- तेन तावत् भेदयतीत्यपहवः शक्य ; स्वाचनविरोध-बापापसिद्धान्तादिषपङ्गात् । तथा सति हि युष्मदसत्प्रत्ययगोचरयोपियविषयिणोः तमःप्रकाश्वत् विरुद्धखमाश्यो। इतरेतरमावानुपपत्तौ सिद्धायां तद्धर्माणामपि सुतगमितरेतरभावानुपपत्चिरित्यादिभाषणमपि व्याहन्येतेति । न च भेदप्रतीतिकारणापहवः शक्यः ; कार्यस्य कारणावश्यम्भावात् । अन्यथा लोकायत मतापातात् । न च भेदमतीतेरकार्यत्वं वक्तुं शक्यम् ; नित्यत्वतुच्छत्वयोस्त्वयैव त्याग त् । न च दुनिरूपं तत्कारणमिति वाच्यम् । एतत्कारणत्वेनैव सुनिरूपत्वात् । अन्वयव्यतिरेकवशात् इन्द्रियादि विशेषपसिद्धेश्च । भवताऽपि चाविद्या कारणमिति विशेष नितिम् ; अन्यथा परमार्थत्वपसनात् । न चास्य निर्विषयत्वं सुवचम् ; प्रतीत्यपह्नवपक्षोक्तदोषावश्यम्भावात् । स्वयाध्यमेदविषयमतीत्यभावेन परसिद्धान्तस्थिरीकरणाच । मतो बाध्यविषयत्वमवशिष्यते । तदपि दुर्वचन ; बाधकपमाणस्य भेद प्रादिस्वे, भेदाभावप्राहिवे, यक्किश्चिद्घाहित्वाभावे च मेदस्य स्थिरीकरणात् । भेदाभावोऽपि सिद्धयन् भेदाद्विन्न एव सिद्धयति ; अन्यथा तदसिद्धेस्तसिद्धर्वा भेदसिद्धयापातात् । एवंच सामान्यतः स्थापित भेदे न पृथग्जल्पानामुनरापेक्षा । या चाल भेदतिरस्करिणी, साऽपि सासाधुविवेकदिव्यचक्षुषि जने न जागति । तथाहि- स्वरूपं धर्मो वेति विकल्पयन् किं सामान्यतः स्वरूपधर्मयो. भेदमङ्गीकृत्य विकल्पयति, अनङ्गीकृत्य वा ! विकल्पस्य निष्फलत्वात् । अन्यथा मभ्युपगः बाघात् । न द्वितीय; विकलस्यानुस्थानात् । न पुनः पर्यायेण विकल्पः । न च निर्मुक्तोपाधिभेदैकवस्तुगोचरयोः शब्दयोरपर्यायता ॥ प्रातीनिकभेद- मूलोऽयं विकल्पः ; परमार्थविमर्शभेदमूलं तदुषणमिति चेन्न -- विमर्शभेदस्यापि पारमार्थिकत्वानभ्युप गमात् । खमूलपातायोगाच ॥ अव एव परमतसिद्धभेदोपजीवनेन विवरूप इति प्रायुक्तम् ; अनङ्गीकृत मूलपानकेन परमतेन तत्सिद्धः । अन्यथा परमतेनापि तदसिद्धस्तन्मूलविकल्पासंभवात् । अतो यदि विकल्पयसि, सिद्धो भेदः । यदि न तथाऽपि सिद्धः; विकल्पोपक्रमत्वात् तदूषगस्य । न चानुपलब्धेः किं विकल्पेनापीति वाच्यम् , तथा सति स्यानिर्वचनीयपक्षनिक्षेपासंभवात् । नित्यत्वतुच्छत्वेति। अकार्य चेत्, स्यादेव सर्वदा, तदा नित्यन्यम्। न स्याद्वा कदापि तदा तुच्छया मित्यर्थः । भेदतिरस्करिणी-विकल्प्य दूगणवैखरीत्यर्थः । निष्फलत्वात् = अगीकृतस्य मेदस्य दूपणा. योगात् । अन्यथा तपणे । पर्यायेणेति । स्वरूपधर्मयोर्मेंदानंगीकारात् पर्याय वे इत्यर्थः । प्रवृत्तिनिमित्तभेदस्याप्यभाचे पर्यायत्वमेवेत्याह न चेति । विमर्शमेद:- विमर्शविशेषः। खमूलं - निर्विशेषैकसत्यत्वम् । अनङ्गीनि । अनंगीस्तो मूलघातो यन, तेनेत्यर्थः । अन्यथा - मूलघातकत्वे। तथासतीति । अनुपलब्ध्या वस्तुन एयाभावे कथमनिर्वचनीयतेत्यर्थः । न प्रथमः ·13 . -- , मेददूषणनिस्तारवाद: 13. (सिद्धान्त:) संविदनुफ्लम्भवाचोयुक्तेश्चैव सुलभत्वात् । किंच अभेदः स्वरूपं धर्मो वा ! स्वरूपं चेत् , भेदम्रम. कचिदपि न स्यात् ; भेदविरोधिन्यभेदे दृष्टे तदारोपासंभवात् । अभिन्नो घर इत्यादेः पर्यायतादिप्रसङ्गश्च प्राग्वत् । अथ तु धर्मः, तर्हि सिद्धो भेदः, धर्मर्मिभावस्य तव्याप्तत्वात् । यद्यभेदरूपेणापि धर्मेणाभेदः, स चेन् खरूपम् , स एव दोषः। धर्मश्चेत् , अनवस्थेति त्वदुक्तमर्यादाश्वतने का वार्ता | उपलम्भ इति चेत् , तुल्यम् ।। न काचिदिति चेत् , किमर्थस्तर्हि भेदापहवः ॥ अनन्यार्थ एवेति चेन्न ; अप्रविष्टमाध्यमिकरक्षण त्वया तथाऽनभ्युप गमात् ॥ न भेदापह्नवसाध्यमद्वैतम् ; अपितु खतस्सिद्धमिति चेन्न ; अद्वैतमित्येव तसिद्धे । अन्यथा खरूपपात्रस्य भेदाभेदविकल्पसहस्य तत्त्वायोगात् । तस्मात् भेदखरूपमद्धवानैरभेदखरूमप्यषहुत स्यात् । न च अस्विति वाच्यम् , माध्यमिकमनापातात् । न चानुभयाकारत्वसिद्धिः, उभयाकारत्ववत् व्याघातात् । न च वयमेकस्यवेकरमा दमभेदं च स्वीकुर्मः, येनास्मन्मते तत्पसन. । न चाभेदमपि सर्वत्र परित्यजामः। येन प्रकारेण भक्त इव सर्वाभाव. स्यात् । अत सर्व वस्तुजातं स्व यतिरिक्तात् सर्वमाद्भिन्न खस.चा. भिन्न मिति सांसिद्धिकीय तत्वव्यवस्था । अथ यावत्संभवं च विकल्पितं देवानाप्रियेण, धर्मान्तराणां [धय॑न्तराणा] स्वाश्रयस्य च स्वरूप- धर्मबहिर्भावात् व्यावकत्वेन भेदत्वस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च उभय वेत्यपि विकल्प किं न विकल्पितः ? स एव हि नासमय, । यथासमवं स्वरूपधर्मयोमेंदत्वस्यानुप्रवेशोपलम्भात् । व्यावृत्तव्यवहारहेतुर्हि भेदः । स च व्यवहार क्वचित् खरूपतः कचित् धर्मतश्च दृश्यते । शुक्तिरजममादेः शुक्तिवादिधर्मभेदापतीति- निबन्धनत्वस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वान्न प्रमाद्यनुपपत्तिः । न हि शुक्त्यादीनो स्वरूपमेव रजतादिभ्यो मैदः। घटो भिन्न इति व्यवहारगतचोद्यान्यपि चटशब्दप्रवृत्तिनिमित्तविलक्षण-सार्वत्रिकप्रयोगयोग्य भिन्न शब्दप्रवृत्तिनिमित्तयोगात् परिहृतानि । तच्च निमितं घटत्वादिभेदानामेव व्यावृत्तव्यवहारहेतुत्वं भान्ति. संविदनुपलग्मेति । उपलभ्यत्वे, दृश्यत्वात् मिथ्यात्वं स्यात् । स्वयंप्रकारात्वे, तत्साधकं किम् । साधकोक्ती ज्ञानान्तरघेद्यता स्यात् । अनुक्ती स्वयम्प्रकाशत्यासिद्धिरिति । गद्वैतसिसाधयिषया मेदविषये रूपं धर्मो वेति चोद्यवत्, मेदसाधनाय अभेदविषयेऽपि तद्योध त्यमिति प्रतियन्दीमाह लिवामेद इति । स एव दोप इति । भेदभ्रमः कदाचिदपि न स्यादिति दोष इत्यर्थः। अद्वैतमित्येव-द्वैतरूपभेदाभावत्वेनैव स्वतस्सिद्धिर्वाच्या। अतो भेदापहवसाध्यमेवेति भावः । अथ यायसंभवामिति । अथेत्यस्य यदीत्यर्थः। संभावितसर्वकल्पोल्लेख: कृत इति यदि मन्यते, तथा नेत्यर्थः । देवानांप्रिय इति मूर्खे । स्वरूपधर्मवहिर्भावादिति । अस्माभिः, मेदः क्वचित् स्वरूप, कचिद् धर्म इति स्वीकारात् तस्य पक्षस्य स्वरूपमेव मेद इति धर्म एव भेद इति च यदुक्तपक्षद्वययहि- भूतत्वादित्यर्थः । 'घटो भिन्न इति व्यवहार:' इत्यादिकं पूर्वपश्युक्तं निरस्यति घटोभिन्न इतीति । तञ्चेति । घटमात्र घट इति व्यवहारात् पटाद्भिन्न इति व्यवहारस्य च घट-कुड्यादिसर्वसाधार- ण्यात् पटभेदस्य घटत्वकुड्यत्वादि-पटावृनिसर्घधर्मस्वरूपत्येऽपि तन मनानुगतमेर तथ्योग. - - F-10 ·74 शतपण्या प्रतिपक्षोपलमत्वमित्यादिरूपेण ग्राह्यम् । मत एव व्यावृत्त्यनुवृत्त्यादिपयुक्तव्यवहारसाधनतादाय प्रसनोऽपि प्रत्युक्त , स्वरूपशब्दवत् । घटस्वरूप पटवरूपमिति मेदोदेखेनैव हि स्वरूपशब्द सर्वत प्रयुज्यते । तत एव तत्रापि स्वरुपमानतादाम्यमिति चेन्न , स्वधीवचनादिविरोधात् । मेद स्वरूपमि त्यनेनाभेदस्वरूपसिद्धिरिनि कस्त्वद-यो मन्येत । सप्रतियोगिकरयापतियोगिकत्यविक्लोऽपि, भिन्न इति व्यवहारमालस्य प्रतियोगिनिरूपिताकारे व्युत्पन्नत्वात् प्रतियोगिताकाक्षतेति निरस्त । स्वरूपधर्ममेद. समर्थनाच धर्मधर्मिणो दोऽनवस्थापरिहारध सिद्ध । अयमन सग्रह श्लो- यस्मिन् यद्दर्शने येयामध्यासो नोपयते । तस्य मेद स तेभ्य स्यात् तदुक्तिस्तु विवक्षया । इति। एक तर्हि धर्ममेदपथ एवागीकृत स्यात् , न पुन खरपस्य भेदत्वसिद्धि , तस्य अममहत्वात् इति चेत् , सत्यम् , तथाऽपि धर्मविशेषाणा धय॑न्तरमनपेक्ष्यैव स्वस्मिनन्यतादास्याध्यासविरोधित्वात् तेषा स्वरूपमेव स्वेषां स्वधर्मिपर्य तेभ्य इतरेभ्यो मेद इत्येष्टव्यम् । तच स्वरूपमाश्रयापेक्षया धर्म मैद इत्यपि ०यपदिश्यते । सपरनिर्वाहकसमाधिश्च सवेदनादिषु स्वयाऽपि स्वीकृत पर्मिस्वरूपस्य न कदाचित् भेद स्वसिद्धिरिति चेन्न, भगृहीतमेदेषु केचित् धर्मेप्याश्रयमेदात् मेदव्यवहारदर्शनात् । सौरभादिषु हि धर्मवमवगम्य कस्येदमिति सन्दिहाना तदाश्रयविशेषदर्शनादिमिस्ततन्निष्ठतामध्यवस्यन्त तदन्यनिष्ठाद-यता मन्यन्ते । अतोऽस्ति धर्मिणोऽपि कचित मेदत्वम् | तोऽपि धर्मा स्वधर्ममितरगतधर्मात मिन्दानो धर्मरेण भिन्न इति, न, निभेदेन भिद्यते' इति शशा, येन मेदासिद्धिरनवस्यादिक वा प्रसज्येत । यस्म च धर्मस्य धर्मी भेद , सोऽपि कदाचित् तस्यैव धर्मिणो भेदस्स्यात् , यदा याकारादिसादृश्यमानेण तस्यैव धर्मिणो धर्म्य तरायवच्छेदासिद्धि , यथा विलीने धृते तैलस देहदशाया गविशेषेण तव्यावृति । मतोऽत्र नान्योन्याश्रयशक्षाऽपि, अपेक्षा नियमामावात् , गन्धजातिभेदम्य धर्मिमेदामतीतावपि प्रत्यक्षेण पटुकरणाना प्रतीते । मस्फुटरूपधर्मद्वयमेदामेदचि तायाच तद्भेदकस्याश्यादिमेदस्य प्रत्यक्षावसिततदाकारान्नरयोगि एवेनैव सिद्धि । एव विषयधर्मादिषु विषयादिभ्योऽपि भेद उदाहर्तव्य यधोक्तम्-~-धर्मधर्मित्वादिग्रहो मेदग्रहात् ततश्च स इत्य योन्याश्रय इति--तदपि न, तयोर्मेदान भ्युपगमात्। धर्मपर्मिस्वादिरेव हि भेद हप्यते ॥ तथा(तदा) आत्माश्रयायात इति चेन्न, तस्यैव तत्र निमित्तमिति भाव । पूर्वपक्षे, 'यदि च घटात् मेद ' इत्यादिना कृत घरकुल्यतादात्म्य सर्वतादा त्यादिप्रसग वारयति अत एव व्यावृत्तीति । अमेदस्वरूपसिद्धिरिति । सर्वतादाम्यसिद्धिरित्यर्थ । 'किश्च घटादीना स्वरूपाणि' इत्युक्त निरस्यति सप्रतियोगिकरवेति । फुत स्वरूप मेद फुत्र धर्मो मेद इति तत्र नियामक कारिकया व्युपादयति यस्मिन्निति । तस्वमुताक्लापादौ (5 13 5 691-694) विशद द्रष्टव्यम्।मेति । निर्भेदेन भियते इति न शका येन मेदासिद्धि स्यात् । नापि नवनवधर्मान्तर कल्पनया मेदसिद्धिः येनानवस्था स्यात् । किन्तु पलप्तधर्मान्तरेणैव मेदसिद्धि । धर्मपर्मियो सपद्धयोयुगपग्रहणमपि मिथोमेदाय भाति-यथा द्वयोरिएक्योर्दण्डयो, ऊर्धतयास्याप्यमानयो. युगपप्रभागमेलन द्वयोरपतनाप स्थित्यै भवति । न तवान्योन्याश्रय , योगपद्यादिति व ध्येयम्। 'फिञ्च धर्मधर्मिणो' इत्यादेनिरास यश्चोकमिति । 'यस्त्वन्तरसिद्धी' इत्यादेनिरास यच वस्त्य - ·मेददूषणनिस्तारवादः 13. 175 हेतुत्वानभ्युपगमात् । प्रत्यक्षादिसामग्रीवशादेव हि तद्ग्रहः समर्थित एव । स च जात्यादिरूपमेदः प्रत्यक्षादियोग्य इति । यच वस्त्वन्तरसिद्धौ एकविधिरन्यायवच्छेदः, व्यवच्छेदसिद्धौ वात्वन्तरसिद्धिरिति--तदपि न ; वस्तुनोद्वयोरपि प्रतिनियतधर्मविशिष्टतया प्रत्यक्षादिमिग्रहणात् ताक्त एव व्यवच्छेप्रमहरूरत्वात् । यचोक्तम्-अविद्यावशात् भेदप्रहः । तत्र चाविचारितरमणीयतेकवेषत्वात् वस्तुतो विचारासहस्वान्न कश्चिदोष इति ; तह कि प्रत्यक्षत्यैव शिरसि भारोऽयं निक्षिप्यते ॥ तत्प्रामाण्यसिद्धयर्थमिति चेत् , तदपि वा किमर्थं न परित्यज्यते ॥ लोकविरोधादिति चेत् , तुल्यं विकरपेऽपि । वसिद्धः(द्ध) खरूपमात्रे बाधकामावादिति चेत , भेदेऽपि बाधकामावस्योक्तत्वात् ॥ मस्तु तर्हि प्रत्यक्षमध्यप्रमाणमिति चेत् , हन्त ! तहि तसिद्धस्वरूपमात्रस्यापि मिथ्यात्वात् जित माध्यमिक.। केनाप्यसिद्धं तत् खतसिद्धमिति चेत् , तथामावे तस्य कि खया मुपन्यसनीयम् ।। न किनिदिति चेत् , साधु सिद्धान्तः समर्थितः ।। मथ प्रत्यक्षादिकमेव किमप्रमाणमपि प्रमाणतया उपन्यस्त कार्यकरम् ! लथा च सति परपक्षपतिक्षेपः कस्यापि न सिद्धयेत् ॥ परैः प्रमाणतयाऽभ्युपगमात् तदुपन्यास इति चेत् , न ताक्ता निर्णायकत्वम् , तत्वव्यवस्थि- त्यसिद्धः । किंच स्वयंप्रकाशप्रत्यक्षेणापि सकलेतरच्यावृतमेव प्रत्यावस्यवभासत इत्यतोऽपि मेदः प्रत्यक्ष एएव्यः ; अन्यथा जडतादात्म्यप्रसवात् । भाकारभेदानभ्युपगमेन सामान्यस्फुरणायोगात् , तावत अमसहत्वेन भेदत्वासिद्धश्चेति ॥ ॥ इति शतदूपण्यां मेदूषणनिस्तारवादः त्रयोदशः ॥१३॥ - ॥ अथ वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिवादः चतुर्दशः ॥ १४ ॥ यदात्मानो वेदा यदनुगुणवर्णाकृतिजुषः प्रमाणं यत्रैते नियतमपरिच्छेद्यविभवे । न्तरेति । 'अविद्यामाहात्म्यात्' इत्युक्तनिरसनम् यचोकमविद्यावशादिति । प्रत्यक्षस्यैवेति । अविचारितरमणीयमूलकत्वाद्विचारासहत्वमित्यस्य सर्वत्र स्वीकारे कार्ये ; प्रत्यक्षमा विकल्प्य दूषणासहत्वप्रयोजको भारस्तन परं किमर्थ इति प्रश्नः । तुल्यमिति । लोको विकल्पमपि प्रमाणमेय मन्यते । लोकानुसारे अधजरतीय किमिति । 'किञ्चासिद्धभेदेन इत्यन्तिमवाक्यनिरास: किश स्वयंप्रकाशेत्यादिना ॥१३॥ (१४) भाष्ये प्रत्यक्षस्य मेदाहित्वसमर्थनानन्तरमुक्तम्-'निर्विशेषसम्मात्रस्य प्रत्यक्षेणैव प्रहणे तद्विषयागमस्य प्राप्तविषयत्वेनानुवादकत्वमेव स्यात्' इति ! यत्तु तदनन्तरमेव, 'सन्मानबह्मणः प्रमेयभावश्च' इत्यादि, तदनुबन्धिविचारोऽनन्तरवादे भविष्यति । अन प्रथमवाक्यस्य किञ्चिद्प- तत्परिगृहीतषेदप्रामाण्यानुपपत्तिरित्यभिप्रायकत्वात् वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिपि तन्मतगता हृगतेति तमंशं प्रपञ्चयत्यस्मिन् वादे । अतः प्रत्यक्षात्य शास्त्रवाध्यत्वरसण्डनावसरे भाष्ये निरूप- विष्यमाणस्य वेदप्रामाण्यपरिग्रहासंभवस्थान कथमुपहणमिति न शंश्यम् ; अनापि तस्यात् इहाऽऽदार तद्विचारेऽनुपपत्यभाग।कवित् कचित् वादपावपिर्यमन्यथा कार्यमित्यपि वक्ष्यते। यदात्मान इति । 'यो वेदेपु तिष्ठन्' इति वेदानां तद्धीनस्वरूपस्थितिप्रवृत्तिकायमुकम् । मन्त्रेऽपि ऋग्यजुस्सामरूपत्वं हयग्रीवस्योकम् । शब्दस्यात्मा हि भवनि प्रधानार्थः। 'सर्षे येदा पत्पदमामन- ·"76 शतदूपण्यां य एपामार्ग दनुजमथनो वाजिवदना स मे देवा श्रीमान् विदलयतु संमोहमखिलम् ॥ वेदप्रामाण्यवामानाञ्चुकच्छन्नमर्मणाम् । बुद्धसिद्धान्तसुहृदां सन्तः पश्यन्तु वाध्यताम् ॥२॥ अतीन्द्रिये हि धर्मादौ वेदा. प्रमाणमिति साधितं प्रथमकाण्डे । तदुपजीवनेन सिद्धेऽपि पामाण्यं शरीरके । अतस्तथ गताद्यागमस्तत्वानुष्ठानयोरममाणमिति सर्वमीमांसकसम्मतम् । तदेतत् संविमानव्यतिरिक्तमिथ्यात्ववादे न संगच्छते । तदुक्तमभियुक्त.-- "प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे पुण्यपापादि तरफलम् । विध्यर्थवादमन्त्रार्थनामधेयादिकरना । सेवेषु लक्षणेवेव स्वममाणगणे स्थितिः । वचनव्यक्तिभेदेन पूर्वसिद्धान्तपक्षता ।। कर्म-य: फलसम्बन्ध पारलौक्येहलौकिकः । सर्वमित्याधयुक्त स्यादर्थशून्यानु बुद्धिषु ॥" इति । न्ति', 'सोऽहं भगयो मन्त्र विदेवास्मिनात्मवित्', 'निष्ठर नारायणः प्रभुः' इति तत्व सर्वपर्यवसानादपि तदात्मकत्वं वेदानाम्। वर्णानाम् = अक्षराणां भगवदेकपरत्वात् तदनुगुणत्वम् ; सूत्राक्षराणि व्याख्या. स्यन्ते' इतियत् । आकृते:- आनुपूर्यास्तदनुगुणत्वञ्च महावाक्यतात्पर्यविमशेऽपि तदेकपरत्वम् । अद्वैतादिमते अक्षरार्थतात्पर्यार्थसर्वप्रकारहानिरिति । एवं हयग्रीववर्णाकृत्यनुगुणवर्णाकृतिमत्वमपि सद्पसंस्थानादिप्रतिपादकत्वात् । पररूपानुरूपो घेदः, रामानुरूपं रामायणमित्यादिवत् । परत्व- नित्यत्वस्वच्छ-वभोग्यत्वसर्वदोपनिवर्तकत्वसर्यसेव्यत्वादिधर्म साम्याच । एमनेकवर्णाने कसंस्थान- भावेनापि साम्यम्।प्रमाणमित्यादिकं वेदातिरिकप्रमाणागम्यत्वतत्परम्। एषां वेदानां मधुकैटभ- मुतानां समुद्र कापि कोणे तदन्तहितानामाहर्ता मधुकैटभयोरन्यन स्थितयोस्तदाहरणं कृतम् दत्ताश्च पुनरपि चतुर्मुखाय ; अथ तयोर्योदधु प्रवृत्तयोर्मथनं कृतमिति कथाक्रममनुसृत्य दनुजमथन इति पश्चात् प्रयोग.। स मे दैवतमुस्य वस्तु मन्मुखेनाखिलमन्येषां संमोहं विदलयस्वित्यर्थः । नैच्यानुसं- धानं वा मे संमोहभिति। संसारमोहो या संमोहः। प्रामाण्यवादमात्रेति व्यावहारिकप्रामाण्यशब्दार्थः। घेदतिरस्कारित्वरूपं मर्म प्रामाण्यवाचा तेराच्छादितम्। तन्मर्मप्रकटीकरणाय कञ्चुकभेदनमन क्रियते। तत्त्वानुष्टानयोरिति । तस्वस्य शारीरकविरुद्धत्वात् ; अनुष्ठानस्य प्रथमकाण्डनिर्णयविरुद्धत्यात । वैदिकमतस्थितमहनीयपरम्परायामेर जाता अद्वैतिनः कूटयुस्त्यादिप्रलोभिताः धौद्धमारतवन्तः तेपामाचारस्य मतस्य च मियस्संवन्धाभावात् , कर्मानुष्ठानमद्वैतविरोधीति स्वयमभ्युपगमाश वैदिक- धर्मपु श्रद्धारहिना अपि, क्षणमपि कर्माण्यकृत्वा स्थातुमपारयन्त भोजनायथै कर्मणि, परमार्थफलानु- पयोगेऽपि,मुख्यत्नाभावेऽपि, कार्ये सति, कि पारम्परिकप्राप्तर्मत्यागेन नवीनवौद्धकल्पितकर्मव्यव- स्थाग्रहणेन' इति लोकयानायै वासनामूलं वैदिक कर्मव आहतश्तःन तु वेदमामाण्यवुयेति भावः ॥ प्रमाणत्वेत्यादिकं पूर्वमीमांसायां प्रयकरत् नमारने स्त्रिया स्वनम् । लौकिमौदिक. सर्वव्यवहारोऽपि विवक्षितः। 'इत्यादिकं सर्वमयुक्तं स्यात् । समिध्यात्ने बुद्धीनां सर्वसामप्यर्थ- शून्यत्याविशेषात्' इति निगमनात् । पूर्वमीमांसायां हि प्रथम वेदप्रामाण्यं बौद्धाधागमाप्रामाण्य- चोक्तम् । तेनेदं पुण्यं इदं पापम् इदमनुभयात्मकमिति कर्म मेदः, ताफलभेदः, प्रमाणभूते व वेदे विधिः, अर्थ पादः, मन्त्रध । अर्थो नाम अर्थसामर्थ्य योग्यता; सुवेणायद्यतीत्यादी तदधीनत्वात निर्णयस्या नामधेयं चतुर्विधम् । आदिना चास्यशेषरूपप्रमाणग्रहणम्। सर्वमिदं प्रथमाध्याये। सर्वेषु लक्षणेपु-द्वितीयायध्धायेपु खरमाणगणे स्थिति:- कर्ममेदप्रमाणभूनेषु शब्दान्तरादिपु द्वितीया- 'ध्यायस्थिति:; अगामाहाश्रुतिलिगादिप्रमाणगणे तृतीयस्य, फन्वर्थत्वपुरुषार्थवादिप्रयोज्यप्रयोजक- भावनियामके चतुर्थस्य, मनियामकश्रुत्यर्थपाठादिममाणगर्गे पञ्चमस्येत्येवं भाव्यम् ।कर्मभ्यः ·नाऽऽद्य, वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिवाद 14 7 तदिह किंनाम वैषम्यमाश्रित्य वेदा पमाणम् , बुद्धाधुश्देशा न प्रमाणमिति निष्कृप्यते ! (1) किं शब्दस्वरूपसत्यत्वासत्यत्वाभ्युपगमेन (8) उत परमार्थभूतप्रामाण्याप्रामाण्याश्रयत्वेन (3) उत प्रमातृसत्य स्वासत्यत्वाभ्युपगमभेदेन (4) यद्वा सत्यभूतामितिहेतुत्वाहेतुत्वाभ्याम् (5) किंवा नित्यत्वानित्य स्वाभ्याम् (6) अथानादिवसादिवाभ्याम् (7) उत दोषतदभावाभ्याम् (8) अथ व्यवहार सवादविसवादाभ्याम् (9) अथवा महाजनपरिग्रहहिष्काराभ्याम् (10) माहोस्वित् वेदत्वावेद स्वमात्रेण (II) अथाविद्याविशेषजनिताभिमानानभिमानमात्रेण (12) अथ वा इक्षुक्षीरादिवत् स्वात्ममालसाक्षिकेणानिर्देश्यरूपभेदेनेति । असिद्धे । न हि योगाचारादिभि. बुद्धपणीतोऽक्षरराशि सत्य हत्यभ्युपगम्यते, नापि भवता वेदरूप ॥ न वय वेदस्य शशशृङ्गादिवदसत्यत्वमभ्युपगच्छाम इति चेत् , किं तर्हि सत्यत्व मभ्युपेतम्। ॥ तदपि नेति चेत् , तर्हि को विशेष | व्यावहारिकापरपर्यायकाल्पनिकसत्यत्वाभ्युपगम इति चेन्न, तैरपि समृतिसत्यत्वाभ्युपगमात् । अयमेव तावत् विशेष इति चेन्न, पर्यायमात्रस्य वैषम्यानाधाय कत्वात् । मन्नतो वञ्चनार्थत्वस्य प्युभयोरविशेषात् । यथाऽऽहु – 'तुल्यार्थत्वेऽपि चेतेषा मिथ्या सतिशब्दयो । वचनार्थ उपन्यासो लालावनासवादिवत् ॥ नास्तिक्यपरिहाराय सवृति कल्पितेति च ॥” इति । न च युप्माभि सवृतिसत्यत्वस्यावाच्यत्व सकेतितम् । उक्त च गूढपाषण्डिगोष्ठीगरिष्ठ "तदेतत् सतिरिति गीयते' इति । अस्तु वा तदभ्युपगमेन वैषम्यम् , भवता तु निपुणधिया द्वयोरपि व्यावहारिकसत्यत्वमविशिष्टमेष्टव्यम् , व्यवहारानुबन्धित्वमात्रस्य तुल्यत्वात् । मतो भवता परित्यक्तपक्ष पातेन न तद्वहिष्कार कार्य । यदि चाभ्युपगमसिद्धेन सत्यत्वेन प्रामाण्यसिद्धि , सहि वैमापिकायाग माना तदभ्युपेतेन तेन तसिद्धिरनिवार्या । एतेन द्वितीयतृतीयचतुर्था निरस्ता । विशेषतोऽपि वम -द्वितीये तावत् प्रामाण्यलक्षणवैषम्य सिद्धि प्रामाण्याश्रयत्वेनेति वदता साध्यमेव साधनत्वेनोप-यस्तम् ॥ ननु विशेषणविशिष्टाकारेण साधनत्यम् , खरूप स्तु साध्यत्वमिति चेन्न , विशेष्यासिद्धौ विशिष्टस्याप्यसिद्धे । भवन्मते विशेषण मप्यसिद्धमेव , वेदप्रामाण्यस्यापि ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य पारमार्थ्यांनभ्युपगमात् । तदभिमानमानस्स चोभयो फलसबन्ध अधिकारविशेषादि पष्ठे । वचनव्यक्तीति । विषयवाक्यस्य पूर्वपक्षे नियमाणयोजना पेक्षया अन्या भवति सिद्धान्ते योजना। सेव व्यक्ति मेद । इद सर्वाधिकरणसाधारणम् । कि तहीति । स यत्वाभ्युपगमस्ते ब्रह्मातिरिक्तेऽस्ति किमित्यर्थ । पर्यायेति । अविद्यासंवृति शब्दयो पर्याय प्रमेय । कल्पनाहेतुभूते दोपे परिभाषित हि पदद्वयमपि । तुल्येति । लालाशब्देन निदशे जुगुप्ता स्यादिति वनासवशब्देन निर्देशवत् सतिशब्द बौद्धप्रयुक्त विहाय मिथ्याशब्दप्रयोग वञ्चनार्थ । सवृतिस्तै कहिपतेति तद्रूषणार्थवचनमपि चौद्धवत् स्येषु नास्तिस्य न ग्राहमिति लोकचनार्थमेवेत्यर्थ । गूढा पापण्डिन प्रच्छन्ना बौद्धा गरिष्ठ खण्डनमन्थकार। गीयत इति तेन तद्वाच्यत्व प्रशसित होत्यर्थ । तदभ्युपगमेनेति। ते सवृतिसत्यवाभ्युपगमेन, भवता तदनन्युपगमेन च वैपम्यमिति । साध्यमेवेति । वैषम्य हि साध्य प्रामाण्यमेन । नदेव च हेतुरिति । - - - ·-- उत 18 शतदूपण्याम् रविशेषात् । तृतीयेऽपि, सत्यपमातृत्वेन कस्तावदिप्यते भवता ? किं संविन्मानम् , उत तदेवोपहितम् , उतोपाधिभेद एव ? भये व्याहत्यपसिद्धान्तौ। अनन्तरे प्रमातृत्वस्य सत्यवानभ्युपगमात् नेष्टसिद्धिः । तन खरूपमासम्म सत्यता योगाचाररप्यङ्गीक्रियते । उपाधिमानपक्षे तु उपाधिस्वरूपस्य तत्प्रमातृत्व स्याप्यसत्यस्वमेवेति । नापि चतुर्थः । विकल्पासहत्वात् ; तन किं प्रमितेः स्वरूपत. सत्यत्वं विवक्षितम् , विषयतः ? न पूर्व.; शास्त्रजन्यायाः प्रमितेर्भवता स्वरूपसत्यत्वानभ्युपगमात् । तेन तु तदभ्युपगमेन तदागमस्यैव प्रामाण्यापातः । तुल्यैस्तु (तुर्पस्तु.) तदपि नेप्यत इति त एवं भक्तोऽशान्तरसंबन्धिनः । नाप्युत्तरः ; विषयतः सत्यस्वस्य चिद्व्यतिरिक्तांशे भवता योगाचारेणाप्यनभ्युपगमात् । चिदंशस्य विषयत्वेऽभ्युपगम्यमानेऽपि सत्यत्वमुमयसम्मतम् । तत्र क्षणिकत्वनित्यवादिभेदस्तु दुरुपपाद । निर्धूतसमस्तधर्मविप्लवा हि संवित् भवद्भिः तैश्च परिगृह्यते । नापि पञ्चमः ; माविधकस्य वेदस्य भवताऽपि नित्यत्वानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा नित्य- संसारादिप्रसङ्गात् । क्षणिकत्वनित्यत्वादिकल्पनाभेदस्याप्ययोजकत्वात् । नापि षष्ठः ; अविद्याकल्पितत्वाभ्युपगमेनानादित्वासिद्धेः ॥ अनादिवेनैवेयं कल्पनेति चेन्न; बारिपि सर्वज्ञसन्तानान्तरितधर्मदेशनासन्तानस्य अनादित्वाभ्युपगमात् । क्षणमतदभावादिकं तु वावयायाथार्य प्रति अकिश्चित्करमेव । नापि सप्तमः ; तत्पक्षेण तदागमस्य दोषमूलत्वाभावात् ; भवरपक्षेण तु उभयोरपि दोषमूलत्वा- विशेषात् ॥ वक्तदोषो वेदे नाभ्युपेत इति चेत् , किं दुष्टेन्द्रियादिषु सोऽभ्युपेतः । येन तदप्रमाण्य सिद्धयेत् । मनो येनकेनापि दोषेणामामाण्य स्मादित्यनुसन्धरस्व ॥ अविद्याख्यदोषमूलत्वमपि वेदस्य नेष्टमिति चेत् , मागतोऽसि पन्थानम् ; अत एव कल्पितत्वादेरपि प्रतिक्षेपात् ॥ सकल्पितत्वेऽपि प्रतीतिबाधाभ्यां मिथ्यासमिति चेन्न; ब्रह्मणोऽप्यकल्पितस्य स्वदभिमतयुक्त्याभासधिप्रसंगात् । अनिर्वच नीयकुसृतेश्च निरसिप्यमाणत्वात् । नाप्यष्टमः ; कारणदोषाविशेषे विसंवादानुदयस्याकिश्चित्करत्वात् ; दोषज्ञानेनैव बाघसिद्धः । {. तथा चाहु:, "दुष्टकारणवोधे तु सिद्धेऽपि विषयान्तरे । अर्थात् तुल्यार्थता प्राप्य बाघो गोदोहनादि- वत " इति । किश्च बाह्यागमेषु न विसंवादस्त्वया सुवचः । मदृष्टस्यातीन्द्रियत्वेन तत्र तदयोगात् ; तुल्यैस्तु इत्यत्न तुयैस्तु इति पाठः स्यात् । चतुर्थैः माध्यमिकरित्यर्थः । त्वत्तुल्यैमाध्यमिक रित्यर्थश्चण्डमारुतेष्ट इव । तदा तुल्यैरिति निरुदम् । दुष्टकारणेति । नेदं रजतमिति बाधशाने इद रजतमिति भ्रमविण्यापहारो भवति यथा, तथा रजतज्ञानकारणमिन्द्रियादिकमन दुष्टमिति कारण- दोपयोधेऽपि विपयापहार एव । गोदोहनरत् । चमसेनापः प्रणयेदिति चिहिते अपां प्रणयने चमसेन कार्य, गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेदिति गोदोहनपावस्य पश्यर्थे विधानात् अध्ययनार्थ गोदोहनविध्यभावेऽपि तदाश्रिततया तत एव कार्यस्य निर्वृत्तत्वात् चमलापहार पर, चमसा- नपेक्षव । तथा बाधाधीनस्य रजते प्रवृत्त्यभावस्य कारणदोपशानाधीनाप्रामाण्यज्ञानेनापि सिद्धि । रिति । तत्रापि-वाहागमेष्वपि । तत्वेति । पदार्थक्षणिकत्व-शून्यत्व मिथ्यात्वरूपतत्यविषये प्रत्यक्ष- ·79 - - - मध्यस्थ वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिवाद 14 दृष्टार्थेषु विषहरणाद्युपदेशेषु तत्राप्यविसवाददर्शनात् । तत्वविषये तु पत्यक्षादिविसवादस्य, तद्विरोध(तदविरोध )गमनिकाकुसृतेश्चोभयतुस्यत्वात् । वेदाधीन[स्य]सविन्नित्यत्वादिरूपविसवादस्य वेदपामाण्यसिद्धिसमनन्तराभिधेयत्वात् । अन्यथा विपरिवर्तप्रसन्मात् । एतेन नवमोऽपि दतोचर , बहुजनविवक्षाया समानत्वात् निपुणजनविवक्षाया संपामप्य शानभ्रमादिक्लपितत्वाभ्युपगमेन वपक्षे तदसिद्धे । हेतुदर्शनरहितपुरुषपरिग्रहविवक्षायामपि परमार्थत कारणदोषे निणीते दोषानभिज्ञ भ्रान्तरेव परिग्रह इत्यायातम् , उतश्च न विशेष । नापि दशम , सजावैषम्यमानस्याकिश्चित्करत्वात् , तव्यवहारभेदरूपस्य किश्चित्कारस्य प्रस्तुतानुपयोगात्। मध्येकादश , तथाविधाभिमानस्य पुरुषभेदेनोमयत्रापि सुर मत्वात् ॥ न तत्र क्य प्रामाण्य मभिमन्यामह इति चेत् , ते वा किं वेदे। अतो यस्यकस्यचिदभिमानसिद्ध प्रामाण्यमिति स्वयैव स्थापनीये त्वमेव क्य तत्प्रामाण्य नाभिमन्यसे । द्वादशस्तु परिशिष्यते, तन स्वात्मशब्देन किं सर्वेषा प्रम तगा स्वात्मा विवक्षित , उत भवदन्त रामा 1 नाथ , रक्षुक्षीरादिरसभेदवत् , 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजे', 'चैत्य व देत वर्गकाम ' इत्यनयो प्रामाण्याप्रामाण्यलक्षणभेदस्या येरनुपलम्भात् । नेतर , भवरस्वात्मानमपि हि वयमितरात्मसमानतयेवो नयाम ॥ रत्नतत्त्वपरीक्षकवदहमतिशयितप्रज्ञ इति चेत् , सौगतेनाप्येवमुक्ते किमुत्तरम् हटिरिति चेन , तदसिद्धे ॥ अस्तु वेदप्रामाण्यमप्यविचारितरमणीयम् , निश्छिन्न मति चेत् , प्रथम लावत् वैषम्योपपादनाभिमान । ततो वैदिकत्वविडम्बनम् । पश्चात् तत्त्वानुष्ठानव्यवस्थामा । ततश्च वर्गापवर्गगमनसरणे । एवच सौगतसौहार्दमयपलायितेन द्वैगिंकमतमहादुर्गमेवानुपविष्टमिति । मन च प्रामाण्यादेरप्रयोजका एव केचित् करपा मन्दमतिसम्मोहशमनायोप यस्य निरस्ता । एतदमि प्रायेण यादवप्रकाशैरक्तम् , "वेदोऽनृतो बुद्धकृनागमोऽनृत प्रामाण्यमेतस्य च तस्य चानृतम् । बोद्धाऽनृतो बुद्धिफले तथाऽनृते यूय च बौद्धाश्च समानसविद (ससद ) ।।" इनि । किच प्रत्यक्षतोऽनुमाननश्च भवद्भिनिर्विशेष प्रसाध्यते । ततश्च प्राप्तार्थतयाऽपि शास्त्राप्रामाण्यम् , द्विताक्यवानुमानकापाठमालेग ब्रह्मविद्यानिपतौ क खलु जड श्रनिनिकर शिवर(शिवनिकर परि शीलनमयासादिकमारमेत ॥ न मस्तीनुमानादिकमस्मसिद्धान्तसाधनतयेति चेत्, किमिद श्रुति विरोधस्तुल्य । तद्विरोधेति । अनुमानस्यापि प्रत्यक्षविरोध वेत्यर्थ । तदविरोघेति पाठसाधे प्रत्य क्षमप्यनुमानानुकूलमेवेति कल्पनेत्यर्थ । हेतुदर्शनेति । उक्त हि कुसुमाञ्जली द्वितीयस्तपके सप्तघटिकाभोजनादिष्टफल लिप्सैन परमत- स्वीकारे हेतुरिति, 'हेतुदर्शनादर्शनाभ्या विशेषात् ' इत्यादिना अभिमान इति। छिन्न इत्यनुपण एवं विडम्वनमित्यनापि स्यात् । सरणेरित्यत्र भग इति विभज्यानुषग । अनच- अस्मतविकल्प विषयेषु क्ल्पेषु । बुद्धि शब्दजन्यज्ञानादि । फल- प्रवृत्तितज येएमाप्त्यादि । अनुमानघाश्य- - . , ·-- 80 शंतदूपण्यां प्रामाण्यमङ्गभीरुतया, उत अनुमानादेस्तत्र प्रामाण्यायोगात् ! नाद्यः ; भवद्भिरनुक्तेऽपि तत्सद्भावमालेग श्रुतिप्रामाण्यमनस्य दुरित्वात् । संप्लवोदयस्य च शास्त्रयोन्यधिकरणनिरस्तत्वात्। न द्वितीयः; ज्ञानोदया. देवानुत्पत्तिलक्षणस्यामामाण्यस्यासिद्धेः; एककोटिनियततया च संशयरूपत्वस्याप्यभावात् । निपुणतरप्रयोगे च प्रयोगदोषाणामभावात् । विपर्ययलक्षणं तु विषयापहारमन्तरेण न सिद्धयनीति । तथा च सति तुल्यविषयतया तत एव शास्त्रमप्यपमाणमिति घट्टकुट्यां प्रमातम् । एवं च सनि अद्वैतवाक्यानां न तत्त्वावेदकत्वं द्वैतवाक्यानामेव तत्वावेदकत्वमित्यभिमतविपर्यासश्च ॥ अन्ततः शास्त्रापामाण्यमप्यमा- कमिष्टमेवेति चेन्न; पूर्वन्यायेन दत्तोत्तरत्वात् । अमन्दिग्धाविपर्यस्तबोधोदयस्य दुरपहत्त्वात् । बोध्य. मिथ्यात्वे च वैदिकन्यपदेशकन्चुकं मुश्चरस्ते बाघसमयरतापवेशमन्तरेण कथासमरसीम्नि संशयापते । तदेतदखिलमभिसन्धाय भाप्ये सन्मानयाहिप्रत्यक्षपतिक्षेपाय, गृहीतमानमाहित्वेन सन्माताभिमत- ग्रमस्वरूपरवेदान्तवाक्यानामपामाण्यप्रसङ्ग उदाहृतः । स्थलान्तरेषु विश्कीर्ण शेषमवघातम्यमिति || ॥ इति शतदूपण्यां वेदप्रामाण्यपरिग्रहानुपपत्तिवादः चतुर्दशः ॥ १४ ॥ ॥ अथ दृश्यत्वानुमाननिरासवादः पञ्चदशः ॥ १५ ॥ अयाधादध्यक्षप्रमृतिमितिवगॅववधृत शरीरं यम्येदं जगदखिलमन्तयमयितुः । स मे करेनिंजयिभवलुण्टाकमथनैः प्रसीदत्वामीदनिगमशतमीमा यमुखः ॥ यदेतत् सन्मानमाहिप्रत्यक्षदूपणान्ते भाष्यम्-'सन्मात्रब्रह्मणः प्रमेयभावश्च । ततो जडत्व. नाशित्यादयस्त्वयैवोक्ता।' इति । अनेन पश्यतोहराणां दृश्यत्वानुमानस्यानकान्तिकत्वमपि सूचितम् । उत्तरत्रापि कचित् परमतव्याप्त्या प्रसङ्ग प्रायुत--'ब्रह्म मिथ्या ज्ञानविषयत्वात्' इति । सख्यिाधि करणे च व्याघातमसूचयत् - "दृश्यत्ववाध्यत्वाभ्युपगमा सुतरामसङ्गतम्' इति । योगाचारोक्त संवेदनहेतुनिरासेन च (२.२) इदमवि निरस्त मविप्यतीत्यमस्त । तदिह वयं विस्तृणीमहे--विगीत मिथ्या दृश्यत्वात् , यत् इत्थं तत् तथा, यथा शुक्तिरजतमित्यादि [यत् ।], तन्न किमिदं मिथ्यात्व मभिप्रेतम् ! (1) किं तुच्छत्वम् , (2) उत अन्यथाख्यातिविषयत्वम् , (3) उत सदसद्विलक्षणत्वम् , (4) अथ प्रतिपन्नोपाधौ निपेवपतियोगित्वरूपं याध्यत्वम् , (5) अथवा खात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वम् , (6) यद्वा सत्यवनविलक्षणत्वम् , (7) यद्वा अन्यदेव किंचिदिति परार्थानुमानरूपन्यायः। अनुक्तेऽपीति । अनुमानमुच्यतां मा वा । तदस्ति चेत् , अप्रमाणमेव वेदः। प्राप्तविषये तदप्रसरात् । एकप्रमाणप्रमितमपि प्रमाणान्तरेण परिच्छिद्यते इति तार्किकमते एकत्र प्रमाणद्वयसंप्लववादः; स नेष्यते भाहानुसारिभिरिति ॥१४॥ (१५) अवाधादिति । प्रत्यक्षमितिवर्गः, अनुमितिवर्गः आगमजमितितर्गः इत्येतेषु विषय. भूतमखिलं जगत् यस्य शरीरमयधृतं शास्त्रतः अयाधात् , स हयग्रीन: आग्नीदन- यास्माकहृदय- जिलाप्रवर्ती सधैवेदपरमार्थः स्वविभूतिचोरदमनैरत यक्ष्यमाणैस्तकः प्रसन्नो भवतु ॥ स्वयमेव तर्फ- रुपसीदंश्च प्रसीदतु। - - ·. दृश्यत्वानुमाननियसवादः 15. 81 नाऽऽध , प्रतीतिविरोधात् ; मसिद्धान्ताच । अत एव न द्वितीय , मिथ्यात्वाध्यासादिविषयतया सिद्धसाधनस्वाच । शुपत्यादिरेव हि रजनाद्यात्मनाऽन्यथाख्यातेविषय इत्यभ्युपगम्यते । अथाऽऽरोपितत्वेन विषयत्वमिप्येत, तथाऽपि सिद्धसाधनता, सर्वस्यापि वस्तुनो यन कचित् येनकेनचिदारोष्यमाणत्वात् । न तृतीय ; परं प्रति अप्रसिद्धविशेषणत्वात्।। अर्थापतिपसिद्ध तदिति चेन्न, तस्या खावसरे दूषयिष्यमाणत्वात्। न चतुर्थ , सद्धि मध्यत्वम् , बाध्य अबाध्य बार पूर्वत्र, सिद्धसाधनस्वम् ; तस्य प्रपञ्चसत्यत्वाविरोधि त्वात्। उत्तरत्र किं ब्रह्मवरूपम् , उत ततो भिन्नम्। आये सिद्धसाधनत्वम् , ब्रह्मसम्बन्धस्यास्माभिरिप्यमाण- स्वात् । बाध्यात्वधर्मयोगो हि प्रपञ्चस्य साध्यते, बाध्यत्वं च ब्रह्मस्वरूपमित्यभिधत्से। द्वितीये तेनैव दृश्यत्व हेतोस्नैकान्त्यम् ॥ तेनैव हेतुना सिद्धयसिद्ध्यो नैकान्त्यमिति चेन्न , तेनैव तसिद्धानकाल्य प्रसङ्ग , तदसिद्धौ हेतोरसाधत्वमिति प्रसङ्गपर्यवसितत्वात् ॥ तेनैव तसिद्धो तरसाधनस्य सत कथम- नैकान्त्यम् । न हि तत्साधकत्वे तदसाधकरवपसङ्ग इत्यु-मनोऽपि व्यादिति चेन्न- अभिपायानमि- ज्ञानात् , न हि तत एव तसिद्धिमभ्युपगम्यानका-त्य बम , अपितु, अबाधिते बाध्यत्वे दृश्यत्वहेतुर्वर्तत इति भवताऽभ्युपगतत्वेन तथाऽभ्युपगमे अन्यतरानकान्त्यपसा हनि । तर्हि तत्र दृश्यत्वहेतुर्न दर्तत इत्यभ्युप गम्यानकान्य परिहरिप्याम इति चेत्-तदा दृश्यावानुमानेन तरसाधनं न शक्यते , तजनितज्ञानविषयत्वे तस्य दृश्यत्वावश्यम्भावात् । अतोऽनुमानमेव परित्यज्यानकाय परिहर्तुमर्हसि ॥ ननु बाधितस्याबाधितस्य च साधारण बाध्यत्वमाले साक्ष्यत इति चेन्न , तथाऽपि सिद्धसाधनत्वस्य दुष्परिहत्वात् ; वाषित. बाध्यत्वमभ्युपगच्छता साधारणाकारस्याभ्युपगमात् ।। पक्षधर्मनाबलादस्मदभिमतविशेषलाभ इति चेन्न योगाचारोक्तसंवेदनहेतुनिरासेन चेति । 'वैधाच न स्वप्नादिवत्' इति सूत्रे निरास कृतः योगाचारोक्तस्य, जागरप्रत्ययो मिथ्या संधेदनत्वात् खाप्नसंवेदनवदिति संवेदनत्वरूपहेतोः । तेनेदं शांकरानुमानमपि निरसनमेवेति। किमिद मिथ्यात्वमित्यादिना तदुक्कसाध्याशनिरास दृश्यत्वादिति हेत्वंशनिरासञ्चाव घादे अन्ते करिष्यति । प्रतीतीति । तुच्छ हि न प्रतीयते । प्रतीयमानत्वादिदं न तुच्छमिति भावः । मिथ्यात्वाध्यासेति । सत्यस्य त्वया मिथ्यात्वेन ग्रहणादेव त्वदन्यथारयातिविप. यत्वमस्मदिष्टमेवेति। तथा शुक्तयादौ रजताधध्यासाश्च । ब्रह्मसंबन्धस्येति । कि वाध्यत्वाश्रयत्वं प्रपञ्चस्य, उत बाध्यत्वसंवधानाधवाध्यत्वस्य ब्रह्मस्वरूपतां वदता तदाश्रयत्वस्य प्रपञ्च स्थापना- संमशत्। द्वितीये सिद्धसायनमिति भावः । सेनेवेति । सत्यभूतयाध्ययमादायधेयर्थः । सिद्धय- सिक्योरिति । बाध्यत्वस्य जाति सिद्धत्वे तरसायकत्वाभिमतो हेतुः क्यमनेकान्त: स्यात् । तथा सिपाधयिपितस्य सिद्धत्वे हेतुदोपसत्योद्भावनेऽपि नास्मदिटक्षतिः। वाध्यत्वासिद्धी प्रतियोग्य- प्रसिद्धया तदभाववर्तित्वरूपानकान्त्यं दुर्वमित्यर्थ.। प्रसंगेति । अनशान्त्यस्यानुमानेऽसाभिः रते त्वदुक्तदोष स्यात् । प्रसंगरूपतग दूषणे तु न वस्तुसिद्धिरपेक्षिता सिद्धः प्रागेव तदुकिसंभाव। तथाच यदि वाध्यावं सत्यं भवेत्, हेतुरनेकान्त स्यादिति पूर्वमेव प्रसञ्जनम् । तेनाप्यसाधकत्व. सिद्धिः। वाध्यत्वं न सिध्येञ्चत् , असाधकन्यं भवेदेवेति । अन्यतरेति। यस्मा मिर्वाध्यत्यास्वीकारात् स्वत्पक्ष एव तदिष्टया स्यन्मनेऽनैकान्त्य स्थादित्यापादयाम इति भाव. अभ्युपगमादिति । अगाधिन- वाध्यत्वं तवेष्टम् , बाधितं वाध्यत्वमस्मत्स्वीकृतम् । साधारणाकारस्य साध्यतावच्छेदयत्वे तदानान्तं - ।

·न १ञ्चमः। 82 शतदूपण्यां तस्याः द्विरुद्धत्वात् । अविरोधेऽपि पूर्वोक्तानकान्त्यस्य स्थितत्वात् । प्रत्यक्षायेस्तद्विधायकैस्तदभावमहासंभवात् । श्रुतीनामपि निधिकानामन्यत्र व्यवस्था पनात् । मत एव योग्यानुपलम्मनिराकृतसद्दावस्य तदभावस्यानुमानेन सापयितुमशक्यत्वात् । कृस्नपत्यक्षोपरोघे च निर्मूलतयाऽनुमानप्रामाण्यस्यैवासंमवात् । तदभ्युपगमे च स्वोक्तिविरोधात् । परसिद्धान्तस्थिरीकरणाच्च । अपमाणेन साधितस्यापि सत्यत्वे अस्मदुक्तिमात्रेणापि वपणस्य दुरित्वात् । नापि षष्ठः ; सिद्धसाधनादेव ।। सर्वे ब्रह्मात्मकमिति भाम्फरादिभिरिव स्वयाऽपीप्यत इति चेन्न तदपृथविसद्धिमात्रेणास्माभिस्तदुक्तेः ॥ तथाऽपि सत्यभूतब्रझव्यतिरेकसाधनात् असत्यत्वं फलतीति चेन्न ; स्वयमपि सत्यस्य सत्यान्तरव्यतिरेकमानणासत्यत्वासनामावात् । स्वयं घटम्य घटान्तस्यतिरेकेऽपि न ह्यघटत्वम्॥ ब्रोकमेव सत्यमिति सिद्ध तव्यतिरेकसाधनेनैवासत्यत्वं सिद्धधतीति चेन्न; 'आत्माश्रयप्रसझाता अवधारणेन हि प्रपञ्चासत्यत्वं विवक्षितम् , तत एव च तसिद्धिरिति । श्रुतिसिद्धब्रह्ममात्र मत्यत्वोपजीवने अनुमाननरर्थवयप्रसन्नः ; मन्ततः श्रुतेरेव पुरस्करणीयत्वात् , तस्याश्च निरपेक्षत्वात् ॥ विपतिपन्न पति मनु मान सप्रयोजनमिति चेन्न ; श्रुतिप्रामाण्यमनिच्छतः तदुपजीवनासमवात् , इच्छतस्तयैव तत्सिद्ध । श्रुतेश्च प्रत्यक्षायविरोषिविषयत्वे सिद्धे, सा कथं प्रत्यक्षादियाघकानुमानस्योपजीव्या ? ननु सत्यमिति केनचित् सामान्यतो निश्चित्य तव्यतिरेक: साध्यत इति चेन्न । प्रत्यक्षादिभिस्तन्निश्चये प्रपञ्चस्यैव सत्यतया तस्य तद्यतिरेकसाधनायोगात् । ततश्च शास्त्रनिश्चितसत्यव्यतिरेकसाधनेऽपि तस्य सत्यान्तरत्वमान सिध्येत् । सत्यत्वात्यन्तामावः साध्य इति पक्षेऽप्येवमेव दोषो ग्राह्यः । नापि सप्तमः ; तत् किं लोकतः शुक्तिरजतादिषु विधातुम् , आपणिकरजतादिषु निपद्धं च शक्य किंचित् , अथाशक्यमिति ; न प्रथमः, पत्यशादिभिर्वावस्य दुर्निवारत्वात् । न द्वितीयः, तस्याप्रसिद्धत्वात । तथाविधस्य कस्यचिदन्यस्य साधने तेनाप्युपहितस्य अपमस्याक्षतत्वेनानिष्टामावात् । एवं प्रत्यक्षब धे निरूपिते सति अर्थापत्यभावयो:' पृथक्मामाण्यमिच्छतां ताभ्यामपि बाधः सिद्धः। अबाध्यत्वलक्षण यवहाराधिमंवादा. याधितबाध्यत्वमादाय सिद्धसाधनमित्यर्थः। अथ सामान्यतः सकर्तृकत्वानुमानेऽपि पक्षधर्मतावला- दीश्वररूपकटसिद्धिवत् अनायाधितबाध्यत्वसिद्धिरिति शंकते पक्षेति । तस्याः= पक्षधर्मतायाः। पक्षधर्मता हि पक्षस्य प्रपञ्चस्य विवादास्पदधर्ममध्ये एकविशेपवत्त्वाईता। तत्रायाधितयाध्यत्वा- श्रयत्वाईतैवास्ति ; बाधज्ञाने जातेऽपि प्रपञ्चानिवृत्तेः वाध्यत्वायोगात् । अतस्तथा बाधितवाध्याय- सिद्धिरेवेति । अविरोधेऽपीति । प्रपञ्चान्तर्गतप्रातिमासिके अबाधितयाध्यत्वस्यापि दर्शनात् कथं तदभावसाधकत्वमिति चेत्-तर्हि उभयसाधारण्यादनकान्त्यमेव ; तन काचित्रे अबाधितयाध्यत्वे दृश्यत्वसत्वाचानेकान्त्यमेवेति । 1. अन्यत्र- अर्थान्तरपरतया। परसिद्धान्त:- दैतम् । अस्मदुक्तिमात्रेण उपपत्तिप्रदर्शन- रहितनिषेधोक्तयाऽपि। 2. आत्माश्रयेति । व्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वसाधनं व्यतिरिक्तमिथ्यात्वे सिद्धे भवतीत्युक्तेरिति भावः। 3. पक्मेवेति । सत्यत्वसामान्याभायसाधने वाधः; यत्किञ्चित्सत्य- घप्रतियोगिकाभावसाने सिद्धसाधनम् । 4, अभावयोरित्यादौ अभावपदमनुपलब्धिप्रमाणपरम्। . - -- ·- दृश्यत्वानुमाननिरासवाद 15 83 •यथानुपपत्त्या सत्यस्वसिद्धि । मभावोऽपि प्रपञ्चस्य बाध्यत्वामावाख्य सत्यस्व प्रकाशयन् मिथ्यारवानुमान बाधत एव । न चात्र योग्यानुपलब्धि नास्तीति वाच्यम् , योग्यत्वस्योपपादितत्वात् । न हि लोक- सिद्धमिथ्यात्वादन्यत् किमप्ययोग्य मिथ्यात्वमस्ति । न चानयो श्रुतिबाध , उदा-यपर्यस्थापनात् । ननु सत्यत्वे सिद्धे बाघ , तदेव न किञ्चित् पश्याम , I किं सतासामान्यम् , 2 उत स्वरूपसत्त्वम् । 3 अथवा मावस्वम् : 4 यद्वा प्रामाणिकत्वमानम् , 5 अथवा किश्चि(दया)दिति। नाद्य , सामान्यमनि- च्छतस्तदयोगात् , इच्छतोऽपि सामान्यादिषु मिथ्यात्वसाधनस्य निरुपदवावमसात् । न द्वितीय, तत्रापि कि खरूपमेय सत्वम् , उत स्वरूपस्य सत्वम् । पूर्वत्र मिथ्याभूतस्यापि स्वरूप स्वरूपमेवेति न किञ्चित् व्यति- रिक्त भवति निस्स्वरूप तदिति चेन्न, तेनैव रूपेण तत्स्वरूपनिर्णयात् । अन्यथा प्रातिखिकवरत्व वरखरूपा- भावे(वात्।) सर्वेषा नि स्वरूपत्वपसनात् । उत्तरत, तसत्त्वस्य सत्वान्तरामावे मिथ्यात्वं दुर्वारम् । ततश्च विश्वमिथ्यात्वम् । न तृतीय , अभावस्य मिथ्यात्वप्रसङ्गात् ॥ इष्टमिदमिति चेन्न, अविशेषात् भावस्यापि ताप्रसङ्गात् । भावा-तरामावादे तु भावानामेवाभावत्वात् तत्सम । न चतुर्थ , दृश्यत्वानुमानमपोध सदसिद्धे । न पचम , तस्य सर्वत्र प्रमाणबाध्यत्वे शशविषाणवदसिद्ध । योग्यत्वेऽनुपलम्भवाधादिति । तदेतदसारम् , प्रामाणिकत्वमेव हि सर्वत्र सत्त्वमभ्युपगच्छाम । तदुक्त माध्ये, “व्यवहार योग्यता सचम् इति । न चैतत् बाघकानुमाने जीवति न सिद्भयतीति वाच्यम् , कालात्ययापदेशस्य निर्मूलत्वपसनात् , यथा वायनुप्णत्वानुमान प्रतियोगिभूतोष्णस्वग्राहिणा बाध्यते, तथेहापि सत्यत्व यति. रेकानुमान प्रतियोगिविशेषसत्यवाहिणा वाध्यते । न च तन गृह्यत इति वाच्यम् , सद्यतिरेकासिद्धि- प्रसङ्गात् ।। ब्रह्माणि तद्प्रहात् व्यतिरेकसिद्धिरिति चेन्न, ब्रमण्यपि सत्त्वस्य वदुक्तयुक्तिमि खण्डनात् । तत्रा. खण्डितत्वे तदेव(चद्धदेवा) विश्वस्यापि सत्वमिति पश्य ॥ स्वतस्सदेव ब्रह्मेति चेत् , किमहेतुकत्व विवक्षितम् , उत खयप्रकाशत्वम् । यद्वा सत्त्वामावेऽपि सदिति ? पूर्वन ब्रमव्यतिरेकात् प्रपञ्चय कार्यस्वमेव साधित स्यात् । ततश्चाशतसिद्धसाध्यता । द्वितीयेऽपि परप्रकाश्यवसायनात् स एव दोष । तृतीये तु प्रपञ्चस्यापि तद्वत् को विरोध । एतेन सत्वस्य सत्वान्तराभावात् असत्वासनोऽपि मरयुक्त । अन सत्व मानपतिक्षेपे शून्यवादावतार । कचित् तदभ्युपगमे प्रामाणिकेषु सर्वेषु वसिद्धिरनिवार्येति । न चैव मिथ्यात्वासत्वादी, तस्य सामान्यतोऽस्माभिरप्रतिक्षेपात् । सत्यस्यैव हि रजतत्वादे खात्य ताभावाश्रय- निष्ठतया प्रतीयमानत्ववेषेण मिथ्यात्वम् , ततन्नित्य-नाभावपतियोगित्वमेव तस्यासत्वमिति यथालोक- मभ्युपगमात् । किंच य एष विश्व विचार(रा) सहमलीकमनिर्वचनीय चेत्यादिरूप व्याहतपतिज्ञानमादियते, सत्यत्वाप्रसिद्धौ स्वानुमान दुष्ट स्यादित्यविमृश्य सत्यत्वनाहकप्रमाणाभाव शकते मन्विति। इसमविमर्शमेव शापयिष्यति व्यतिरेकासिद्धिप्रसगादिति । सामा यम्-जातिरूप पदार्थान्तरम् । मिथ्यात्वसाधनस्य-सत्ताराहित्यसाधनस्य । जात्यादौ तदस्वीकारादिति भाव । प्रसग : मिथ्या वप्रसगात्।प्रमाणपाध्यत्वे- ममामाणिकत्वे । भावस्याप्यमाव वे सुतगमित्याह भावान्तरेति। | सखामाये ऽपि सदिति । सत्वरूपधर्माभावेऽपि खरूयतस्सदिति व्यवदार्यमित्यर्थे । तद्वत्- ब्रह्मतुल्यम् । तत्तनिष्ठति । तद्वत्वेन प्रतीयमानवस्तुनिष्ठत्यर्थ ।

·- . - 84 शनदूपण्याम् स कि स्वपक्ष किंचित् स्थापयति, न वा । स्थापनेऽपि प्रमाणत , अप्रमाणतोऽपि वा ! नेति पक्षे परपक्ष दृपयतोऽयमेव विकल्प । तत्र प्रमाणन इति पक्षे तत् प्रमाण धात्वेन विचारसहम् , न वा ? पूर्वत कथ विश्वमिथ्यात्वम् । तस्यापि तदन्न वात् , उत्तरत्र कथ तत् पमाणम् ॥ प्रमाणताश्रमेणेति चेत् , तथाऽपि कि तेन : भन्यथा हेवामासानामरतिशेपे सर्वसमयसाम्राज्यप्रसङ्गात् ।। रोकव्यवहारसिद्धमिति चेन, तस्य सपरिकरस्य परिग्रहे ोकस्थिरीकरणात् । प्रमाणान्तराविरोधादेश्च तत्परिकरत्वात् । अन्यथा लोकोऽप्यसिद्धे । विचतुरकश्याविमविस्थापितमिति चेन, तथैव विधानुमाहरूप्रमाणानामव्यवस्था पनात् । सतद्विमर्शयाघस्य विश्वपिण्यपि निवारकामावात् । तस्य तु प्रथमकक्ष्यायामेव स्फुटनीति व्याघातादिमिविलय इति विशेष इति । न चापच्छेदनिमितनैमित्तिकशास्त्रयो प्रामाण्याविशेष इव अपामाण्यविशेपेऽपि परत्वात् पावल्यम् , नमिथ्येत्यस्मदुक्तेस्तनोऽपि परस्वात् ॥ अविश्रमस्तहीति चेन्न, खदोपस्स परवाऽऽरोपात् । परत्वमालेग प्राबल्य अवतस्तवैवासौ दोष। किंच यदि अप्रमाण पर स्वविषय नावस्थापयेत् , कथ प्रचलम् , स्थाप यतो वा कथममामाण्यम् ।। ननु प्रमाणत्वे कथ बाध्यत्वम् , तस्मिन् वा कथ तदित्यपच्छेदेऽपि प्रसज्यत इति चेन्न , मनियतविरोधपौर्वापर्यनया गन्यतरोदयसभावनया च प्रयोगानरेषु प्रामाण्योपपत्ते । किंच विदुक्तप्रमाणस्यापि दुष्कारणपस्तत्व स्वयवाभ्युपगम्यत इति अदोषपसूततयाऽपि न प्रापल्यहोर्यस्य विभाग । अन्यथा माध्यमिकयुक्तीना सर्वसिद्धान्तजीवितास्वादिनीना सर्वत परत्वेन प्राबल्यप्रसाद । तदेव सिद्ध न कचिदपि विश्वमिथ्यात्वातिज्ञान शक्यमिति ।। [हेतुदूपणम्-दृश्यत्व च किमभिप्रेतम् । (1) किं चाक्षुषत्वम् । (2) उत प्रत्यक्षज्ञान विषयत्वम् , (8) यद्वा ज्ञानविषयस्वमानम् , (4) उत र यतिरिक्तत्वम् , (5) अथवा अन्यत् किंचिदिति ? नाऽऽद्य , भागासिद्धत्वात् । अत एव न द्वितीय , व्यर्थविशेषणत्वाच ॥ ब्रह्मव्यवच्छेदार्थ विशेषण सार्थकमिति चेन्न , तस्य ज्ञानविषयत्यानभ्युश्गमात् । अभ्युपगमे वा योगिप्रत्यक्षादिविषयतया समानयाहिप्रत्यक्षवर्णनाच्च हेतोस्तन वृते । न च तृतीय , अनेकान्तिकस्वादेव । ज्ञानविषयत्वमात्रमपि ब्रह्मणो नास्तीति चेन्न, "आत्मा वा अरे द्रष्ट य श्रोतव्यो म यो निदिध्यासितव्य ", 'नझ वेद ब्रझैव भवति', 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिखपराभ्युपगतश्रतिमूत्रादिविरोधात् । सन्मानमाहि प्रत्यक्षमिति वादस्यापि प्रहाणमसनाच ॥ व्यावहारिक ब्रह्मणो दृश्यत्वम् , न तु पारमार्थिकमिति चेत् , हन्त ! कि प्रपञ्चदृश्यत्व पारमार्थिकम् , येन तस्मिन् मिथ्यात्व सिद्धयेत् । तथाच सति पारमार्थिक दृश्यत्वम् । तत एव दृश्यम् अपारमार्थिकमिति नान्नजलितायेत । मत प्रपञ्चस्यापि व्यावहारिकदृश्यत्वमभ्युपेयम् , तच ब्रह्मणोऽप्यविशिष्टमिति तम्यापि मिथ्यात्वासनत्याविशेषेऽपि सत्यत्वे पपञ्चस्यापि सत्यत्वासा । यदि व्यावहारिकमपि दृश्य व ब्रह्मणो नास्त्युच्येत. तदा ब्रह्मविज्ञाना-मोक्ष इति वेदान्तसिद्धान्तविरोधश्च । 1 अप्रमाणमिति । अप्रमाणत्यादित्यर्थ । 2. मिथ्यात्वरूप साध्य विमृष्टम् । दृदयत्वरूप हेतु विकल्पय व्युदस्यति दृश्यत्पञ्चेति । - - ·, 1 एव दृश्यत्वानुमाननिरासवाद 15 85 किंच, 'ब्रह्मणो दृश्यत्व नास्ति' इत्यत्र ब्रह्मशब्द (1) किं कस्यचिदप्यबोधक (2) उताब्रह्मयोधक अथवा ब्रह्मबोधक इति नाय , ब्रह्मशब्दप्रयोगनरर्थक्ययसनात् । न द्वितीय , अब्रममस्तेनाभिधाने तस्यैव श्यत्वनिषेधात् , तत प्रपञ्चे हेतोरसिद्धेश्च । न तृतीय ; ब्रह्मणो दृश्यावस्य दुस्त्यजत्वात् ॥ स्खयप्रकाशस्य ब्रह्मणो यथाकथचिल्लक्षणया ब्रह्माश-देन प्रति गदनमिति चेत् , तथाऽपि लक्षणया वृत्त्या शब्दजन्यप्रतीति विषयत्व सिद्धम् । तावतव श्यत्वमवर्जनीयम् । ब्रह्मशब्देन ब्रह्मणो लक्षणा चानुपपन्नेति मादावेवोक्तम् । एतेन सर्वश दागोचरत्व ब्रमणो बदन् प्रत्युक्त , ब्रम न शब्दप्रतिपाद्यमित्यत्र पूर्ववत् विकल्पदूषणयोरवर्ज नीयत्वात् । 'यतो वाचो निवर्त ते' इत्यत्रापि यच्छब्देन ब्रानुवादोऽवर्जनीय ॥ उपहितमन्यत इति चेत् , तथाऽपि ज्ञानविषयत्व सिद्धम् । उपहितानुवादेनानुपहिते तनिषेपश्चाशक्य । एवमनुभूति स्वयंप्रकाशेत्यादिभिरवेद्यत्वप्रतिपादनमपि तन्निराससमये निरस्त द्रष्टव्यम् । न चतुर्थ , पारमार्थिक-यतिरेकस्य शुक्तिकारजनादौ प्रपञ्चेऽप्यनभ्युपगमेन साधनविकलस्व- मसिद्धयादिदोषात् । अपारमार्थिकन्यतिरेकस्य ब्रह्मण्यपि विद्यमानत्वेनानेकान्त्यादेव । मत प्रातिभासिकव्यतिरेकपक्षोऽपि निरस्त । किंच घटोऽस्ति पटोऽस्तीत्यादिषु सत्त्वमनुभूतिविषयतयैव प्रतिमासते । इति शतदूषण्या दृश्यत्वानुमाननिरासवाद पञ्चदश ॥१५॥ ॥ अथ व्यावर्तमानत्वानुमानमगवादा पोडशः ॥ १६ ॥ ॥ विश्व व्यावर्तमानत्यानिवर्तयितुमिच्छवः । निवर्तयामा मतीन कथासग्रामसीमतः ॥ यथा (यत् तावत् --- १) घटादयोऽपरमार्था , ज्यावर्तमानत्वात् , यदुक्तसाधन तदुक्तसाध्यम् , रज्ज्वाधिष्ठानसर्पभूदलनाम्बुधारादि, यत् सत् , न तत् व्यावर्तते, यथा सर्पायधिष्ठानभूता रज्जु , यद्वा सर्वाधिष्ठान ब्रह्म । यदि यावर्तमानस्यापि सत्त्वम् , तदा सत्यमिथ्यार्थविभागामावप्रसङ्ग इति तर्कानुग्रह हति-तत्र किमिद यावर्तमानत्वम् । (1) किं यत कुतश्चिद-यत्वम् । (2) अथ यज्ञकुनचित् देशादावसत्त्वम् (8) यद्वा प्रवसत्यम् (4) उत प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वम् (5) किंवा कदाचित् कचिदेव प्रकाशमानत्वम् ॥ (6) अन्यद्वा किंचित् ॥ प्रतिभासत इत्येतदनन्तरम्, चतुर्थकरूपदूषणशेप , 'अथवाऽन्यत् किश्चित्' इति अन्तिम. कल्पदूपणभागश्च स्थितो भ्रष्ट इति विन्त्यते ॥ १७ ॥ (16) यथाघटादय इत्युपक्रमे, 'यत् तावत् घटादय' इति पाठ स्यात् । यत् इत्यस्य प्रतिसयन्धि, "तन किमिदम्' इति खण्डनारम्भे तलेति पदम्। ता दिति प्राथम्यवाचिपदसत्वे तेन वादान्ते एतेने- त्यादिवश्यमाणरीत्यन्तरसूचनम् । यदुकसाधनमिति अन्यय याप्तिमदर्शनम् । यत् सत् न तदिति व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनम् । यद्वति व्यतिरेके दृप्रान्नान्तरप्रदर्शनम् । यदीत्यादिना उतानुमाने अनुकूलतर्फप्रदर्शनम् । अन्न व्यतिरेकव्याप्तिप्रदर्शनाशदूपणमन्ते, "व्यतिरेकासिद्धिश्च" इत्यादिना करिष्यति अनुकूलर्कदूषणञ्च, "तर्कश्च" इत्यादिनेति ध्येयम् ॥ अन्यद्वा किञ्चिदित्यनेन (पु ३७ ३८.५५) भाष्यार्थदर्पणेऽस्मदुकादिक ग्राहम् । तन्निरसनप्रकारश्च तनेर द्रष्टव्य । यथा . , ·86 शतपण्या नाऽऽय : युन्मदर्थादन्येन प्रमणवानकान्त्यात् । "युप्मदस्मरमत्ययगोचरयोषियविषयिणोखम:- प्रकाशवद्विरुद्धखभावयोरितरेतरमावानुपपति " भवतां भाष्यारम्भ मापिता । यदि ब्रह्मणः तदन्यस्वं मिथ्या, तर्हि परमार्थत. तयोरक्यासक्तिः, यथा घटस्य खरूपादन्यत्वे मिथ्यामते, तदेवयम् । ततश्च मिथ्याभूत- प्रपञ्चैवयात् ब्रमणोऽपि मिथ्यात्वम् , सत्यवमतादात्म्यात् तस्यापि सत्यत्वं वा स्यात् । किंच ब्रमनिष्ठ- मन्यत्वं मिथ्याभूतमिति वदता किं प्रपञ्चनिष्ठमन्यत्वं सत्यमभिमतम् ! वर्हि तेनैवान्यत्वेन परमार्थतो ब्रमणोऽन्येनानकान्तिकत्व-सद्वितीयत्व-अपसिद्धान्ताः । यदि तन्मिथ्या, वनाविद्यान्यस्वस्य ब्रमण्यपि स्वयैवाभ्युपगमात् दुस्तरमनकान्त्यम् । न द्वितीयः । तस्य मिथ्यात्वं प्रति श्योजकत्वात् । न हि शुक्तिरनतादे: देशान्तरादावभावात् मिथ्यात्वम् ; अपि तर्हि' प्रतिपन्नदेशादावभावात् । अन्यथा येनाप्या(येनकेनाप्या !)कारेणासत्वात् ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । न हि ब्रह्म मसद्रूपेण वा सदसद्विलक्षणरूपेण वा सदिति भवन्तोऽप्यभ्युप गच्छन्ति । अथ यत्र देशे काले वा तदभावः, तत्रैव मिथ्यात्वं साध्यम्-तदा सिद्धसाधनम् । न हि वयं क्वाचिरकस्य कादाचिरकस्य च सर्वत्र सर्वदा सत्त्वं बमः । तथासति भापणस्थरजतस्य सर्वदेशति कत्वाविरोधे(धेन) शुक्तिरूप्यादेरपि सत्यत्वापातात ; कार्यकारणभावविलोप प्रसङ्गाच। न तृतीयः ; दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वात् । न घध्यस्तं सादिकं वाघदशायामपि प्रध्वस्तमिति कश्चित् वदति । बाघविनाशयोविविक्ततयैव व्युत्पतेः। प्रतिपन्नस्य नेति निषेधो बाध. ; विनाशस्तु लब्धसत्ताकस्य स्वरूपप्रच्युति । दण्डादिना निहतेषु सत्येषु हि सर्पादिपु प्रध्वस्तबुद्धिः । तत एव चेद प्रध्वंसप्रतियोगित्वं देशकालसत्यत्वेन व्याप्तमुपलब्धमिति विपरीतसाधकस्वम् । नापि चतुर्थ. ; मसिद्धेः । न हि खदेशादौ घटादयो न सन्तीति बाध्यन्ते । नेदं रजतमितिवत नाय घट इत्यादिखारसिकवाधादर्शनात् । ननु सर्वानुवृतस्य सत एव सर्ववस्तुदेशत्वेनावमासात् तत्रैव च अस्ति पट इति पटादिविधौ तद्विरोधिघटादेनिवृतिदर्शनात् मिथ्यात्वं स्यादिति चेत् , सतोऽन पटादिस्वरूपस्य देशत्वाभावात्, अननुवृतेश्च । घटोऽस्ति पटोऽस्तीत्यादिपतीतो सत्त्वं घटादि- धर्मत्वेनैव प्रतीयते, न तु घटादीनामाश्रयस्वेन, घटश्चलति, पटश्चलति, घटो महान् , पटो महानित्यादिषु क्रियागुणादिवत् । अतोऽनुवृत्तत्वात् सतो देशत्वमित्यपि निरस्तम् । ब्रन तु सर्वानुवृत्तं सदपि न घटो. ऽस्ति पटोस्तीत्यादिधीविषय. । 1. अपि तहि ? -कि तहि । अपित्विति यावत् । प्रतिपन्नदेशादौ- स्वाथयतया प्रतीते देशे काले च । 2. विलोपेति । पूर्वकाले यदसत् , तद्धि कार्यम् । सर्पकालसत्त्वाविशेपे किं कारणं कि कार्यमिति भावः। 3. नेति निषेध इति । प्रतियोगिप्रतीतिदेशनालयोरपीति शेषः । प्रच्युतिः-- उत्तरकालमानस्थितोऽभावः। 4. देशत्वाभावादिति । अस्तीत्यत्न सत्यं स्वरूपञ्च भासते । सत्त्वं धर्मो न देशः।पटादिस्वरूपमपि तदभिन्नत्वात् तस्य देशो न भवति । अधिकरणतया प्रतीत्यभावाच । ब्रह्मत्विति। ब्रह्म दाशाः, ब्रह्म दासाः, ब्रह्म घट इत्यादौ तदनुवृत्तिः। भवम् ।

·87 ' - व्यावर्तमानत्वानुमानभंगवाद 16 न [च.] पञ्चम , अप्रयोजकत्वात् । यत्र कुन(क)चित्पमितत्वमातेणैव सत्यत्वसिद्धे । काला रादौ प्रकाशानुत्पत्ते तसामग्रयभावप्रयुक्तत्वात् । न चाप्रकाशमानत्वेन विरुद्धत्वात् प्रमितत्वमेवान नास्तीति वक्तु युक्तम् , देशकालादिभेदेन विरोधपरिहारात् । अन्यथा विपरिवर्तस्यापि दुर्वारत्वात् । यदि च यथाकथञ्चिदप्रकाशना(शमानत्वा)मिथ्यात्वम् , तदा ब्रह्मणोऽपि तत्पसङ्ग, तस्याप्यामोक्षादविद्यावशेना- प्रकाशमानत्वस्य भवद्भिरेव स्वीक रात् । अन्यथा कथपप्रकाशितार्थपकाशकत्वादित्यस्य भवदुन्नीत- भावरूपाज्ञानानुमानहेतोरन सिद्धि कथ च ब्रह्माज्ञानसाधनम् , तिरोधानवाचोयुक्तिश्च ॥ तिरोहितस्वरूप- स्यापि तस्य सर्वदा कथञ्चित्प्रकाशमानत्वमप्यस्तीति चेत् , तद्वात् घटादेरप्यस्तीति न कश्चिद्वेद ॥ खकालावच्छिन्नस्य तत्पन्नतत्मा)काशस्य कालान्तरेऽप्यनपायात् ॥ घटादिपकाशम्य कादाचि कत्वादस्ति भेद इति चेन्न , 'नित्यो नित्यानाम् इत्यादिशास्त्रसिद्धनित्येश्वरबुद्धिविषयत्वेन घटादेरपि नित्य प्रकाशमानत्वात् । प्रान्तबुद्धिविषयतया शुक्तिरजनादेश्च ।। वय तु तथा न जानीम इति चेन्न , अस्माभिरपि तथाऽङ्गीकारात् । [शास्त्रेण तथा ज्ञायमानत्वात् ।] अस्माक नित्य घटादिप्रकाशो नास्तीति विवक्षित मिति चेत् , तुल्यम् । न बमदर्थनिष्ठो मनकाशो नित्य इति त्वयाऽपि स्वीकृतम् । नित्यस्तु ब्रह्म प्रकाशो नाम प्रतिसम्बन्धिक । किंच किं प्रकाशस्य नित्यत्व वस्तुसत्यायव्यवस्थापकम् , उत अबाधिन स्वम्पाये निर्दोषत्वादिमात्रेणैव प्रामाण्यसिद्धौ तन्नित्यत्वस्य प्रामाण्य प्रति अनगा। दोषे सति च प्रकाशानुवृत्तेरप्रयोजकत्वम् (मकिंचित्करत्वम्)। द्वितीये तु कादाचित्कस्यापिघटादिप्रकाशस्य तदस्तीति घटादिसत्यत्वमकामेनापि स्वीकार्यम् । ततश्च, श्लो- व्यावृतिरनुवृत्तिर्वा न मिथ्यात्वादिसाधिका । न बाधो जगतोऽध्यक्षात् ब्रह्मणोऽप्यस्ति यौक्तिक || अयमन विभाग श्लो-बाघ शुक्त्यादिधीरन व्यावृतिभ्रमसशय (सक्षय)। मिथ्यात्व रजनाधर्थस्वरूपाभाव उच्यते ॥ 1 अन्न सिद्धिरिति । पक्षे सत्त्वमित्यर्थ । तत् घटादेरप्यस्तीति । प्रकाशमानत्वस्य सत्वात् अप्रकाशमानत्वरूपहेत्वसिद्धिरिति भाव ननु घटस्य कादाचित्कतया कथ सदा प्रकाश इत्यत्राह खकालेति। अत्र स्वकालावच्छिनत प्रकाशस्येति युक्तम् । अपच्छिन्नत्वस्य तत्पदार्थेऽन्वय । घटस्य य कालो नियत , तत्कालारच्छिनतया स कालान्तरेऽपि ज्ञायत एवेति प्रकाश सदा स्यादिति भाव । कालावच्छिमस्येति पाठमेव स्वीकृत्य 'स्वकाले' विद्यमानताविषयकस्येति प्रकाशान्वयी अर्थ उक्तश्चण्डमारुते। कादाचिकत्वादिति । घटप्रकाशव्यक्तीना भिन्नत्वात् एकस्यामपि न सार्वकालिकत्वमिति शकितुराशय । ईश्वरगतनित्य प्रकाश प्रदर्य परिहरति नित्य इति । भ्रान्तेति । कादाचित्कशुक्तिरजतभ्रान्त्याश्रयजीरस्य शुक्ति- रजतग्राहिताम् ईश्वर सर्वदा गृह्णातीति शुक्तिरजतप्रकाशोऽपि सर्वदेति तत्सत्य प्रसग इत्यर्थ । विभाग इति । बाघ यावृत्तिमिथ्यात्वरूपशब्दत्रयस्यार्थ मेद इत्यर्थ । बाघमिथ्यात्वसनियोग- शिष्टव्यावृत्तिशब्दार्थव्युत्पादनाय तेषा स्वरूपमेद दर्शयति याध इति । वाघो नाम नेति निषेध इत्युक्तम् । रजतत्वाभावस्य शुक्तित्वरूपत्यात् शुकिरियमिति विशेषधर्मधी, नेद रनतमित्यमा धीश्च वाध इत्युच्यते । तदधीन रजनभ्रान्तिक्षय व्यावृत्ति । सशय इत्यशुद्धम् सक्षय इति शोध्यम् । रजतस्य मिथ्यात्वञ्च शुक्तिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम् । ईदृशव्यावृत्यतिरिकाना व्यावृत्तीना मिथ्यात्वसाधत्व न भवतीति सूचयितुमेवमुकि ।

·88 शतदूपण्या नापि पठः । तस्य बाधपर्यायस्य ताफलमतम्रान्तिविषयत्वनिविलक्षणस्य बाऽनुपलम्मादिनिरस्त. स्वात् । इतरस्य स्वप्रयोजकत्वात् । व्यतिरेकासिद्धिच बहुधा द्रष्टव्या । यन्न मिथ्या, तन्न व्यावर्तत इति हि व्यतिरेक: । ब्रम तु न मिथ्या, सर्वतो व्यावर्तते, सर्वान्यत्वात् , सर्वत्र स्वयमसमानत्वाच । एवमनुवृत्त्यनुमानेऽपि द्रष्टव्यम्। एतेन व्यावर्तमानवविकल्पदूषणन्यायेन, भिन्नत्वात् , क्वाचिकत्वात् , बाध्यत्वात् , नडरवात् इत्यादिप्रपञ्चमिथ्यात्वहेतुजालं समूलोन्मूलितमिति तेदासि भाष्यकारी । तर्कश्च मन्दः(दुष्टः); बाघानाधादिभिरेव सत्यमिथ्यार्थविमागसिद्धेरिति ।। ॥ इति शतदूपण्यां च्यावर्तमानत्वानुमानभवादः पोडशः ॥ १६ ॥ तु ॥ अथ दृग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवादः सप्तदशः ॥ १७ ॥ बिभ्राणमात्मनि सदा महती विभूति देहेन चन्मयनिदर्शितभूपणास्त्रम् । आलिङ्गित कमलया मम चित्तवृत्तः आलम्बनं भवतु दैवतमद्वितीयम् ॥ यतु- आत्मख्यातिवादिभिर्जितं ग्राह्यलक्षणायोगाख्यं त मिक्षिका दृदृश्ययोः सम्बन्धानुप पतिरिति नामान्तरेण पठन्ति ; तदपि सम्बन्धस्यायाधिप्रत्यक्षसिद्धत्यादेव निरस्तम् । पाहुध, "उक्तं सौगतविलक्षणामावलक्षणम् । मन्ये दृदृश्यसम्बधामावमाहुर्निरासि तत् ॥” इति । (पूर्वपक्षा-) ननु कोऽसौ सम्बन्ध; ? न तावत् संयोगः, शेरद्रव्यत्वात् । द्रव्यदाभ्युपगमेऽपि गुणादिभिस्सह तरसम्मम्बन्धस्य संयोगत्वायोगात् । नापि समवायः, आत्मधर्मस्य ज्ञानस्यार्थ तदयोगात् । व्यतिरेकेति। व्यावर्तमामत्वरूपहेती व्यतिरेकव्याप्तीत्यर्थः । अनुवृत्त्यनुमानेऽपीति । सत् अनुवर्तमानस्यादित्यत्रापि अन्ययव्यतिरेकच्यातिद्वयभंगा। रज्जुसर्पध्रमे जाते अयं दीर्घ:, अयं महान् , अयं भयंकरः इति विशेषणग्रहणेषु सर्पस्यानुवर्तमानत्वात् तन्न सत्यायाभावात् , तन एय तवैव व्यतिरेकभंगाच्च । असत्यत्वस्य नियामकान्तराधीनत्वादनुकूलनकभिावश्चेत्यर्थः । हेतुजाल. मिति । परमार्थभूपणे विस्तरः ॥१६॥ (17) पूर्ववादविचारिते दृश्यत्वानुमाने, 'यदि मिथ्यात्वं न स्यात् सत्या च स्यात्-तहि जगतो दृसंयन्धो न स्यात्' इत्यनुकूलतकनया अतिभिरुच्यमानायाः सदश्यसंवन्धानुपपत्तेकरयोगोऽ- स्तीति मत्वा पूर्ववादान्तप्रसक्ततर्कदूपणसंगत्या तद्विमर्शमारभते। अस्यांशस्य इण्ठोक्यभावेऽपि, 'अनुभूतिसद्विशेषयोश्च' इत्यादिभाष्यव्यञ्जितत्वमस्त्येवेति अन्ते वक्ष्यति ; योगाचारदूषणेनास्यापि भाष्यकारदूपितत्वमप्यस्तीत्यपि वक्ष्यति । तै: ब्रह्मात्मकहकसंयन्धानुपपत्तिः प्रपञ्चस्योक्ता । अतः स्वयं ज्ञानस्वरूपस्य परमात्मनः साक्षात् देहद्वारा च सर्वविभूतिसंबन्धं बाधात्वर्थवज्ञानरूपक संवन्धस्य विभूतिविशिष्ट तत्र सद्भावञ्च प्रदर्शयन् मंगलमारचयति विभ्राणमिति । आत्मनि स्वस्वरूपे महती विभूति - मोगलीलाविभूतिद्वयमपि विभ्रन् विष्णुपुराणे, 'भूपणास्त्रस्वरूपस्थं यथेदखिलं जगत्' इति प्रपञ्चमयतया निरूपितं भूषणमस्त्रञ्चानेके देहदाय बिभ्रत् लक्ष्मीविशिष्टं सत् दैवत मम ज्ञानेन सम्यक्संबन्धं बिभर्तु इत्यर्थः । धारकेण देहेन निदर्शिनेत्यन्वये तन्मयेत्यादी बहुमीहिः। .

·89 - दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवादः 17. न चार्थानामेव ज्ञाने समवाय , तेषा बाद्यत्वात् । अतद्धमतयैव प्रतीयमानत्वाच । न च रूपरसयोरि- वैकार्थसमवायः, उभयाश्रयस्यैकस्यानुपलम्मादिनिरस्तत्वात् । नाप्येकान्त फरणसंक्रम-, निर्विकारायाचित्तेः संक्रमाख्यपरिणामायोगात् । विवर्तपक्षे तु दृग्दृश्यसम्बन्धस्य, मिथ्यात्वावश्यम्भावात् । न तु(च) अर्थस्या.. प्यन्त करणे संक्रमः, पहिरेवोपलभ्यमानत्वात् ॥ मात करणस्य विषयसरूप वृतियोगो विषयसंक्रान्ति- रिति व्यपदिश्यत इति चेन्न; विषयविधर्मिण्या वृत्तेविषयसारूप्यस्यानुपलम्मनिरस्तत्वात् ॥ गौरिति ज्ञानं गौरित्यर्थ इत्यर्थसारूप्यं प्रत्यक्षसिद्धमिति चेन्नतियो, पृथगर्थत्वात् । गोत्वविशिष्टमर्थ प्रकाशयत् ज्ञानं गौरिति ज्ञानमिति-यपदिश्यते ।। गोत्वविशिष्टार्थस्तु गौरित्यर्थ इति । 'मन्यथा गौरिति शब्द इत्यत्रापि शब्दस्वार्थसारूप्यप्रसङ्गात् ।। तथा चेदम् अर्थसारूप्यवादिनो वेतालस्य वैरूप्यायैव जायते ।। विषयोपरागापरनामक संभिन्नवृत्तिमदन्त करणभेदामहजनितातात्विकर्मयोगाभिमान एवोपधिनामा चितविषयसम्बन्ध इति चेन्न ; प्रत्येक सार्वत्रिकाणा चैतन्यस्वरूपाणामनन्तान्त करणसन्निधानाभ्युपगमेन पुरुषबहुस्वस्थापकभोगप्रतिनियमादिमनपसनात् । न च प्रत्यारमसमवेतमदृष्टादिकं नियामक किमपि 'रिप्यते, मन्त करण[गत]स्य तु साधारण्य दुष्परिहरम् , अनादिसामग्रीखमावादेव कश्चिद्रोगप्रवाह: कंचित्पति भवतीति चेन्न; पूर्वपूर्वसामप्रया अपि सर्वसम्बन्धित्वेन साधारण्ये तदधीनोत्तरनियमासिद्धः । न च तादात्म्य दृशेश्यसम्बन्धः, जडत्वाजडत्वादिविरुद्धधर्मपन्हितत्वात् । एकस्याश्च संविदोs- नेकविषयत्वदर्शनेन परस्परविरुद्धानेकतादात्म्ये तेषामपि मिश्स्तादात्म्यप्रसङ्गात् । ततश्च विरोध एवं जगति न स्यात् इदं सर्वमिति सर्वावलम्बिबुद्धितादात्म्येनान्ततस्सवैक्यपसान विचित्रव्यवहारविलयसमात्। वथो च पुनरेकस्याप्यर्थस्म नर्तकीभ्रलतादर्शनादिष्विवैकविषयसंविदैक्यपस नास्मादिष्टापाताच । न च चित्राद्वैतम्, स्ववचनविरोधात, नानावं चितत्वं तत्पतिषस्त्वद्वैतमिति । चितरूपतु नानारधामित्स्थि]मेकमिति न विरोध इति निर्वहन्ति । एवं वितरसादिष्वपि । नानारूपसमुदाय एक वा। न चात्रारम्भः समुदायो वा, अनभ्युपगमात् । न च चितत्व मिथ्या, अस्मन्मतमसनात् ॥ निराकार- 1 घटशानं पटवानमित्येवं विषयस्य ज्ञानविशेषणत्वात् शानधर्मत्वं स्यादिति मतिं निरस्थतिन शेति। 2 इग्झ्योभयाथयोऽस्त्येपैकः अन्त:करणरूप इति शंकायां तस्य हगाश्रयत्वं दृश्या- श्रयत्वञ्च क्रमेण निषेधति'नापीत्यादिनाविवर्तेति । विरूपपरिणामविधतस्याप्ययोगात् अध्यासरूप- विवक्तिी इत्यर्थः। 3 सरूपेति । अन्तःकरणमिन्द्रियद्वारी निःसृत्य विषये संवध्य, कुल्याद्वारा निर्गतं सलिल केदारे तदाकारमिव, विषयाकारमश्नुत इति हि तन्मतम् । अस्य परोक्षशानेऽनुपयोगादप्यु- पेयता। 4 सांण्यपक्षणशंकां क्षिपति विषयेति विषयोपरागोमाम विषयाकारोऽन्तःकरणपरिणति भेद: सैव वृत्तिः शानम् । तस्याः सैभिन्नता चैतन्यसंलिएता 1 तत् प्रतिफलनरूपं याऽन्यदैत्य- न्यदेतत् । एवमन्तःकरणीयविषयोपरागः चैतन्येनामिना स्वकीयत्वेनाभिमन्यते, तड्नेदांग्रहात्। अभिमानोऽयमुपलब्धिरिति । सर्वजीवात्म सर्वान्तःकरणगुणसंबन्धाविशेषात् व्यरस्था न स्यादिति भावः। 5 :- सांण्यैः। 6 चित्राद्वितम् = भेदाभेदः। 7 न चित्रस्थानमित्यर्थ इत्याशयेना । . - - ·, - . 90 शतदूपण्या मपि ज्ञान वासनावचिच्यादेकाकारमनेकाकारमिव मातीति चेत् ; तथापि मिश्यामृतस्याकारस्य सत्य. ज्ञानेन तादात्म्यमनुपपनमिति ज्ञानाकारस्य वाघरवमेष्टव्यम् । तथापि ज्ञान एवायमाकाराध्यास इत्या- न्तरत्वमिति चेन्न । एतावदात्मख्यातेरस्माभिरपीप्यमाणत्वात् । न च खजन्यज्ञाने खाकारसमर्पकत्वमेव ग्राह्यत्वम् , मन्याकारस्यान्यन समर्पयितुमशक्यत्वात् । मृगमदवासनासंक्रमेऽपि हि त्यसक्रम एव । मनेनैव न्यायेन, 'यस्मिन्नेव हि सन्ताने" इत्यादिकमपि निरस्तम् । कार्यासरक्ततादिषु पाकजगुणान्तरा रम्मः । कय व विनश्यताऽर्थेनानुत्पन्ने जाने खाकारसमर्पणम् ! न चाऽऽकारः स्थिरस्त्वयेप्यते, येना कारिणि अतीतेऽपि [स] परस्मिन् वर्तेत | ततस्वरूपमिथ्याकारयोग एव तत्संक्रम इत्युच्यत इति चेन्न ; मिथ्याकारेण सह सत्यस्य सम्बन्धायोगात् । एवमालम्बनस्य स्वीकारसमर्पकत्वायोगात् । तद्धतृत्वमात्रेण प्राद्यत्वेऽधिपतिप्रभृतीनामपि ग्राहस्वप्रसन्न । न च ज्ञानस्वरूपमेवार्थस्य तत्सम्बन्ध; ; सम्बन्धसम्बन्धित्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासपसाव , विषय. विशेषनियामकाभावाच । न हि तत् केचित्मति मज्ञानमखरूयं वा, न हि नीलं कंचित्पत्यनीलम् , न च हेतुस्वमानमेव नियामकम् , इन्द्रियादेरपि विषयत्वप्रसन्नात् ; अतीतादेरविषयत्वासनाच॥ अदृष्टादिवशात् कर्मकारक विषय इति चेन्न ; नित्यतया कारकशून्यस्येश्वरज्ञानस्य निर्विषयत्वप्रसन्नात् , अस्मदादिज्ञान- स्थाप्यतीतानागते:( ते !) असत्त्वादकारकैरसम्बन्धप्रसन्नात् , मान्त्रिविषयस्यासत्त्वादकारकत्वेन प्रान्ते. नित्यनिर्विषयत्वासराचा मुक्तस्य च विधूतपुण्यपापस्याज्ञा(स्य ज्ञा)नमिच्छनोऽदृष्टादेनियामकस्यासम्मवात्। न चार्थगतप्राकट्यजननमेवार्थसंबन्ध इति युक्तम् ; ज्ञानातिरिक्तस्वार्थपकाशस्यानुपलम्मादिबावाद , तजनने च ज्ञानस्यार्थसम्बन्धान्तरमन्तरेणासामर्थ्यात् । अन्यथाऽन्यत्रापि तदारम्भपसनात् । मतीतादिषु निराधारमाकट्यजननायोगाच। न च विषयविषयिभावाख्योऽयमपरः सम्बन्धः तस्यापि नियामकान्तराभावे सार्वत्रिकत्वपसमाध। तस्यापि द्रव्यादिषटकान्त वे सामान्यादिभिस्सह तत्संवेदनस्यासम्बन्धपसमात । बहिर्भावे स्वभावत्वादि. प्रसङ्गात् ; भूषणकारव्यतिरिक्तानामपसिद्धान्तापाताच । एवं प्रकारान्तरेष्वपि दूषणमविनामृतम् । सर्वथाऽप्यतीतानागतयोर्वतमानज्ञानसम्बन्धस्य दुर्निवहत्वात् । न हि निराधारसम्बन्धः सम्भवति । मन्यमा 1 'यलिनेव सिंताने साहिता कर्मवासना फलं तत्रैव नाति कार्यासे रकता यथा' इत्युक्तदृष्टान्ते गुणान्तरारम्भः ; न तु अन्यगुणस्य कापसे संक्रम इत्यर्थः । विनश्यतेति । एतन्मते सर्घस्य क्षणिकत्वादिति भावः । एवम् = मिथ्यात्वे । नाकारसमर्पकत्वं प्रायत्वम् , फितु ज्ञानहेतुत्व- मेवेत्यत्राह तद्धतुत्वेति । अधिपतिरिन्द्रियम् । प्रभृतीति सहकार्यादिग्रहणम् । 2. अज्ञानम् शानादन्यत् । 'न हि नीलम्' इति कुसुमाअलिनाक्यम् (स्त. 1)। अनागतैरिति, ज्ञानमिति च शोधनीयम् । 3. भूपणेति। आधारत्वाधेयत्व-प्रतियोगित्यानुयोगिरव-निरुप्यत्वनिरूपकत्व- 'विषयत्वविषयित्व-जन्यत्वजनकत्यादिकं सर्षमखण्ड पदार्थसप्तकातिरिकम् । तदैव सुखं व्यावहार- निर्वाह इति तार्किकैकदेशिनः । प्रकारान्तरेप्यिति । निरूप्यनिरूपकभावो शानविपययोः, कर्म किया। भावो वेत्यादि भाव्यम् । - ·, . हुादृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारयादी. 91 भविष्यदृष्ट्यादिभिरिदानीमपि सस्यादिपोषणपसनात् । यश्वासो विषयविषयिभावामा दृश्ययो: सम्बन्ध हन्यते, किं ताभ्यामसम्बद्धः, उत संबद्धः, उत 'उभयामा, माहोस्विदनुभयात्मा, मन्यात्मा वा! पूर्वन, तयोस्सम्बन्धो न स्यात् ; तदसम्बन्धस्यापि तत्सम्बन्धत्वे सर्वस्यापि सम्बन्धस्य सर्वसम्बन्धवप्रसाद । उत्तरत्रापि सम्बन्धान्तरेण, न वा ! आयेऽनवस्था । द्वितीये त्वसम्बद्धत्वम् । नहि सम्बन्धरहितमयि सम्बद्धमिति समस्ति । खतो मिलितोऽयं सम्बन्ध इति चेन सम्बन्धिनो रेव स्वतो मेलनस्य लघुत्वात् । नामान्तरेण च मेलनमेव नास्तीत्युक्ति: स्यात् ॥ संबन्धिन एव संबन्धात्मकावे व्याघातम पूर्वोक्तत्वाच । उभयानुभयादिपक्षास्तु व्याघातादिनिरस्ता एव । अनुभयपक्षे चास्मदिष्टानि- वचनीयतावाद: स्यात् । किंच विषयविषयिभावाख्यसंबन्धो द्विधः, एकनिष्ठो वा ! नाऽऽध:'; भन्यो न्यस्मिन् मन्योन्यत्वामावेन द्वयोरपि तस्मासिद्धः । सिद्धौ वा द्वयोरपि विषयस्यविषयित्वयोः प्रसशत् । मत एव न द्वितीय. ! संबन्धरूपताव्याघाताच । येनाऽऽस्मनाऽसौ संबन्धः कचिद्वर्तते, किं तेनैवात्मनाs. न्यत्रापि, उत ततोऽन्येन ? भाये द्वयोरपि विषयत्वादिप्रसङ्गः । द्वितीये कथमेकस्म यात्मकता! द्वयोतियोरप्यात्मनोठित्वाभावात् । सम्बन्धरूपतात्यागे तदात्मनोऽपि सम्बन्धस्य तत्त्वं न स्यात् । एवमन्यान्यपि सम्बन्धसामान्यविकल्पदूषणानि मतानुसन्धेयानि ।। ननु कि सम्बन्धान्तरगवेषणेन ! खत एव किंचिज्ज्ञानं कस्यचिदेवेति नियतखभावमुफ्लम्मसिद्ध- मिति चेन्न; नियामकमन्तरेण नियमेऽतिरसंगात् । कस्यचिदिति सम्बन्धविमक्तमिथ्याविषयत्वासंगाच । तन्निरूप्यस्वभावतया खसामप्रया जन्यत इति चेन्न; ईश्वरज्ञानस्य तदमावेन निर्विषयत्वप्रसंगात ।। सामग्या हि खरूपमुत्पादयितुं शक्यम् । ने (ब)संबन्धिनिरूप्यत्वापादनम् ; सकारैस्सर्वनिरूपणा. पादनप्रसंगात् || सम्बन्धरहितयोरपि भावाभावयोरिव विषयविषयिणोनिरूप्यनिरूपकमाव इति चेन्न ; सम्बन्धरहितयोर्भावामावयोरपि तात्विकस्य निरूपणस्यास्माभिर[न!]भ्युपगमात् ॥ तथाऽपि दोषादिसाम- ग्रीवैचिच्यादेवासम्बन्ध(विषयनिरूप्यत्वं शुक्तिरजतादिज्ञानोत्पती दृष्टमिति सर्वत्रापि तथाऽभ्युपगम्यत इति चेत् ; मागतोऽसि पन्थानम् | विषयमिथ्यात्वादेव हि तल विषयसम्बन्धाभावः । तथाऽत्रापि स्वीकर्तव्यमिति । मत एकस्यैव संविदात्मनोऽनायविद्यादोपवैभवात् अविचारितरमणीयसबन्धे तदाकारावभासोड- भ्युपगन्तव्य इति । [सिद्धान्तः] मत्रोच्यते-कि दृश्ययोस्संबन्धानुपपत्त्या तदुपपादनार्थ दृश्यमिथ्यात्वकरुपनमित्यर्थापति- विवक्षा ! यद्वा विकल्पासहत्वेन सम्बन्धामा सिद्ध कृत्वा तेनैव सम्बन्धिनोऽप्यभावसापनम् ! उत दृश्य- 1 उभयामा-संवद्धासंबद्धरूपः । अन्यात्मा चतुष्कोटिविनिर्मुक्तरूपः। 2 विषये विषयित्वस्य, विषयिणि विषयत्वस्य चाभावेन । 3 नवीने अद्वैतसिद्धयादिग्रन्थेऽपि एवं विकल्यास्पदलेखनशैली द्रष्टच्या (प-भू)।

·92 तपण्याम् सत्यवे तस्य संवेदनसंबन्धाभावप्रसन्न इति प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधकानुमाने श्रुत्याउनुपाहकतर्कविवक्षाः इति । नाऽऽयः; अन्यथैवोपपतेः, परिदृश्यमानार्थस्यानुपपती प्रसज्यमानायामुपपादककेल्पनं पर्यापतिः। न च दृश्यसम्बन्धस्योपपादक दृश्यमिथ्यात्वम् ; अपितु तत्पतिक्षेपकमेव । अत उपपादककरानाप देशे नानुषपतिकल्पनमेवेत्यायातम् || मिथ्यास्तसम्बन्धस्योपपादकमेवेति चेन्न ; तथाविधस्य तम्यादर्शनेन तदुपपादकान्वेषणायोगात् ।। नापि द्वितीयः, सम्बन्धाभावेऽपि मेरुमन्दरयोः शश-विषाणयोः शाखाचन्द्रयो(मसो)रिव च सम्बन्धि स्वाभिमतयोः सत्ताविघातात् । अन्यथा दृश्यवत् दृशोऽपि, तस्सा एव वा मिथ्यावं किं न करप्यते ॥ हंगधीनसिद्धेः दृश्यम्य गमाव इव तत्सम्बन्धाभावे न मिथ्यात्वं सिध्यति ; शेस्तु खसंवेदनसिंद्धतया दृश्यसम्बन्धाभावे नासत्यत्वमिति चेन्न; यथा दृशो शिकर्मस्वाभावेऽपि स्वसंवेदनेन सिद्धिः, तद्वत् विश्व- स्यापीति वदतः कः प्रतीकारः ! खात्मनि क्रियाविरोध इति चेत् , तुल्यम् || संवेदनेऽपि खव्यवहारे खगोचरसविनरपेक्ष्यमात्रविवक्षायां न वाध इति चेत् , घटादावपि तयाऽस्तु ॥ संविद्विषयत्वं घटादेः । प्रतीयत इति चेत् , किमतः ? खव्यवहारेऽन्यसापेक्षत्वमिति चेन्न ; संवित्सम्बन्धस्य स्वयैव प्रतिक्षितत्वेन तदधीन०यवहारत्वायोगात् । ततश्च परिशेषात् घटादेरन्यनिरपेक्षव्यवहारस्वसिद्धेः तावन्मानरूपं खसंवेदनं फलितमेव ॥ घटादिस्वरूपवत् तस्य खसंवेदनमपि नोपलभ्यत इति चेत् ; संविदो वा किं खतस्वयं प्रकाशत्वमुपलभ्यते । अनुभूतित्वाद्यनुमानादिभि: साध्यत इति चेन्न; घटत्वायनुमानरपि विश्वस्खपकाशव साधनप्रसास्याप्यवेधस्वनिराकरणे (20) स्थापनात् । किंच अनुमानविषयत्वानीकारे कयं विषयविषय भावसम्बन्ध विघटयसि ? तद्विघटने वा कयं खरकाशत्वमेव साध्यसि । मतो दृश्ययोः सम्बन्धा. नुपपत्त्या दृश्यामिथ्यात्वे दृशोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्गो दुर्वारः । खतसिद्धतया तत्सत्यत्वे, विश्वस्यापि तत एव सत्यत्वमवर्जनीयम्, अविशेषात् । । ननु भक्तोऽपि संविदः स्वयंप्रकाशस्वं घटादेदृगधीनसिद्धित्वं चाभिमतम् । अतः कथं प्रतिपन्य वतारः ! इस्थम्-अस्माभिः संवित्वयंप्रकाशकत्वस्य संविदन्तरवेद्यताभ्युपगमात् ।' यदि त्वयाऽपि तथेप्यते, ततस्तत्रैव विषयविषयिभावः सिद्धः । यदि तत्रापि विषयमिथ्यात्वम् , ततः वयंप्रकाशत्वमेव न स्यात् ॥ धर्मरूपत्वात् तदाऽपि(तथापि!) मा भूदिति चेन्न ; तत्परित्यागे खसंवेदनेन संवित्सत्यत्व- स्थापनानुपपत्तेः ।। धर्मतामपहाय संविखरूपतया तदेव तिष्ठतीति चेत् ; तर्हि खरूपमेव खपकाशत्व साधकसंविदन्तरविषय इत्यायातम् । तथा सति विषयभूतायाः संविदोऽपि त्वदुक्तानुपपत्त्यैव घटादिवत् मिथ्यात्वमवर्जनीयम् || तन्मिथ्यात्वेऽपि तद्विषया सवित् , अन्या खसंवेदनगुप्ता विष्ठतीति चेन्न; तसंवेदनेऽप्युक्तदोषानतिलहनात् । अतः संविदन्तरकर्मतागन्धरहितसंवित्वयंप्रकाशत्वे ,विश्वस्यापि तयात्वेन सत्यत्वमसनो दुरिः । संविदोऽपि यथाकथञ्चिदृश्यत्वाभ्युपगमेऽपि तमिथ्यात्वमसङ्गेन दृश्यमिथ्यात्वकल्पनमशक्यमि(शक्यं स्पादि)ति ।।

·इग्दृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवादः 17. 93 किंच यदि परिदृश्यमानः सम्बन्धोऽनुपपन्नः, तदा सम्ब-धान्तरमेव दृष्टबाधेन कल्प्यताम् । न पुन: सम्प्रतिपन्नखारसिकवाधरहितदृश्यबाघो युक्तः ॥ सम्बन्धान्तरमपि कल्प्यमानमनुपपन्नमिव मातीति चेत् , कि श्यमिथ्यावं कल्प्यमानमुपपन्नमिव माति ! यत् ते स्ववचनव्याघातादिकमापादयति ॥ अनुपपन्नमपि गत्यभावादवलम्व्यत इति चेत्, सम्बन्धसत्यत्वमप्यनुपपन्नमपि किं नावलम्ब्यते ! "अनुपपन्नत्वमेव सत्यत्वाभाव इति चेत् ; मिथ्यात्वेऽनुपपन्ने तदभावस्यावर्जनीयत्वात् । यथा सम्यग्रजतस्य मिथ्यारूपत्वानुपपत्तौ सत्यत्वम् । अतः सम्बन्धोऽपि ' तथाभूतः कश्चिदिति । नित्यमुपलम्मानुरोधेन तत्सत्यवस्थापने दृश्यस्याप्युपलब्ध[स्य] सत्यत्वाबाधोपपते. । मिथ्यात्वस्य च स्वयमेवानुपपन्नत्वाभ्युपगमात् भस्माकमनायासेनेष्टसिद्धिप्रसन्नात् । अनुपपन्नवाभिमत परपक्षाणामपि प्रतिषायोगाच । यथारुचि परिमह इति तु स्यात् । तथाच कृतं वैदिकत्वकञ्चुकवहनवृथापयासेन । न च तृतीयः ; असत्यत्वपक्षेऽपि सम्बन्धानुपपत्तिप्रसङ्गेन प्रतितर्कपराहतत्वात् ।। असत्यस्वेऽपि शुक्तिरजतादिष्वारोपितसम्बन्धेन व्यवहारः प्रतीयत इति चेत्-सत्यस्वेऽप्यनुभृतेः तद्विषयज्ञानान्तरस्य मारोपितसम्बन्धेन व्यवहार इति तुश्यम्। मत. सम्बन्धमानस्य विकल्पासहत्वामिमतस्यारोपितत्वमिष्यताम् । किं ततो दृश्यमिथ्यात्वकल्पनप्रयासेन ! किंच प्रसन्नस्य विपर्यये पर्यवसानमप्यङ्गम् । भन्न च दृश्यस्य सत्यत्वे सम्बन्धानुपपत्तिप्रसङ्ग इत्यस्य विपर्ययः 'उपपद्यते चाय सम्बन्ध:' इत्येवरूपः स्यात् । तथाच सम्बन्धोपपत्त्या दृश्यमिथ्यात्वकल्पनमिति स्यात् । ततश्च सम्बन्धिपरित्यागेन सम्बन्धस्वीकारपसरः । न 'बस्ति सम्मवः सम्बन्धिनमन्तरेण सम्बन्धस्येति । अनुपपन्न विशेषण]वेषेणोपपन्नं विपर्यय इति तस्वीकार इति चेन्न; प्रसङ्गतद्विपर्यययोरविशेषप्रसङ्गात् । तथाच प्रसविपर्ययासिद्धिः । अन्यथेष्ट- प्रसङ्ग इति स्यात् ॥ 'उपलभ्यते चाय सम्बन्धः' इत्येव विपर्यये न दोष इति चेत् ; तर्हि दृश्यसत्यत्वे सम्बन्धोपलम्भमप्रसङ्ग इति पति]तर्कः स्यात् । महो। सम्बन्धिसत्यत्वे सम्बन्धोपलम्ममन इति कुत्रेयं व्याप्सिर्गृह्यते ॥ तथाऽप्यारोपितः सम्बन्धो दृश्यसत्यत्वे न स्यादिति पसन्न इति चेत् , तानारोपिनोऽयं सम्बन्ध 'इत्यास्थीयताम् ॥ अनारोपितस्तु विकल्पासहत्वान्न सिध्यतीति चेत् । तथाऽप्येकस्सा. रोपितत्वे तदनुबन्धिनोऽन्यस्याप्यारोपितत्वमिति वृथा निर्बन्धः । तथा हि सति सम्बन्धिनो ब्रमणोऽपि विलयप्रसङ्गात् । भनारोपितयोरेवाऽऽरोपितसम्बन्धस्स परकीयस्वकीयस्वभ्रमादौ दृष्टत्वाच । एतेन दृश्य- सत्यत्वे सम्बन्ध उपपद्यतेति विवक्षाऽपि निरस्ता, इष्टपसनात् । विषयविषयिभावस्य प्रान्त्यविशेषेण सर्ववादिसमतत्वात् । अत एव विपर्ययापर्यवसानं च यत्तु-मतीतानागतादिभिस्सह सम्बन्धो न सम्भवतीति-तल पृच्छामः-वर्तमान कयं सम्भव 'तीति ।। खरूपस्य विद्यमानत्वादिति चेन्न; विद्यमानयोरेव शश-विषाणयोरसम्बन्धदर्शनात ॥ तथाऽपि कचिद्दर्शनादभ्युपगम्यत इति चेत् ; अत्रापि तथाऽभ्युपगम्यताम् ॥ संयोगादिलक्षणः सम्बन्धोऽती "! प्रसंगस्येति । व्याप्तिस्तकमितिहतिरवसानं विपर्यये । अनिष्टाननुकूलत्वे इति तहिपञ्चकम् । T ·, 94 पातपण्यां तादिमिन इष्ट इति चेत् , भय तु दृष्टवादनीमियताम् ॥ दृष्टत्वेऽपि निराधारत्वेन प्रतिक्षिप्यत इति चेन्न , मानयोरिवातीतादेरपि स्वकालतित्वनाधारत्वोपपते । यथा चामिन्नदेशयोरिव मिनदेश योरपि मूतयो सयोग इप्यते, तथा भिनकालयोरपि प्रतिनियतसामग्रीसामर्याद्वा, नित्यज्ञाने नित्य वलपवणखमावाद्वा विषयविषयिमाव इति किं नोपपद्यते । यवधानाव्यवधानाच्या विशेष इति चेन्न , तद्विशेषमानस्साकिश्चित्करत्वात् , अन्यथाऽतिप्रसगात् ॥ तथाऽप्यव्यवहितत्वरक्षणसम्बन्ध तल न सम्भवतीति चेन , सम्बन्धमानस्याव्यवहितत्वरक्षणामावात् । गोमानित्यादौ तदर्शनामावात् । वल्लक्षणस्मासानिध्यमाणत्वात् । ननु, "ज्ञानमपि हि द्रव्यमेव, सम्बन्धश्च सयोगलक्षण" इति माज्य व (व्यरचा) कमिति चेन्न, सम्भवद्विषय तस्म संयुक्ताश्रितत्वादेरप्युपलक्षणपरत्वात् ॥ सर्वत्र सग्रह कथमिति चेत्, ततत्व भावविशेषादेव । तेपामनुचादिव्यपदेश कथमिति चेत् , न , माधाराधेयमावादिवदुपपते । तथाऽपि विविक्तव्यवहारेऽभिव्याप्तमाकारान्तरमन्तरेण कथमिति चेन्न, व्यवहारानुगुण्यापादनरूपत्वस्य प्रतीतिसिद्ध स्वात् । मन्यथा भवतामध्यवेद्यत्वे सति अपरोक्षव्यवहारानुगुण्यादिकथनम[स]बद्धपलाप एव सात् । एतेन भविष्यवृष्ट्यादिना सस्यादिपोषणप्रसगोऽपि प्रत्युक्त , सम्बन्धखमा वमावविशेषाणा प्रतिनियत सामर्थ्यात् । सामग्रीवचिन्यादेव व वर्तमानतत्प्रतिनियतविषयत्वोपपते । तथाऽपि कोऽसौ सम्बन्ध इति सौहार्दन पृच्छाम इति चेत् , वयमपि परमसौहार्दन प्रतिनम । कोऽसाविति (1) कि सज्ञाविशेष पृच्छयते, (2) उत खम्पविशेष , (3) यद्वा लक्षणम् , (4) उत प्रकारा तरम् , (5) मथवा सयोगादिषु कुलान्तर्भाव इति, (6) उता-य कश्चित् । आये तमन्तरेणापि सामान्यत एक व्यवहारनिष्पत्ते किं तद्विचारलेशेन । विषयविषयिभाव इत्येव वा विशेषनाम निर्दिश्यताम् । सत्यता वा यथारुचि नामान्तरम् । द्वितीयेऽपि स एव स स्वस , मन्यथा व्याघातादिप्रसङ्गात् । तृतीयेऽपि लक्षणमन्तरेणापि इक्षुक्षीरादिरसवैषम्यवत् स्फुटपतीतिसिद्ध दुरपहवतरम् । अलिपीडाया तु व्यवहार विशेषानुगुण्यापादनम् । मत एवं चतुर्थेऽपि दतमुत्तरम् । पञ्चमे तु न कुत्रचिदिति वा, कचिद न्तर्भावदर्शने तत्रैवेति वा वकव्यम् । बहिर्भावेऽपि नामावत्वरसा , स्वेच्छापरिसख्यातद्वितादिहि भर्भावेऽन्येषामभावत्वप्रसन्नात् । म-यस्तु व्यवहारातया प्रतीयमानत्वं स्वयमेवावगम्यताम् , मनत्वे तु किं तन्निरूपणेनेति । यतु, 'सम्बन्धपरिग्रहे सम्बन्धा-तरानवस्था, अन्यथा तत्सम्बन्धत्वपरित्याग' इति-सदपि किं 1 व्यवधानेति । एकद्रव्यसमीपे अन्यत् द्रव्य सयुक्तम् , नरन्तर्यात् । एककालत्वात् । अन्यथा भित्रकालिकयोरपि घटयो सयोग स्यादिति चेनेत्यर्थ । अव्यवहितोत्तरक्षणस्थले नैरन्तर्यमप्यस्ति। दृष्टान्तदृष्टस्य सर्वत्र प्रसअनमयुक्तम् वस्तुयेवियसभवात् । अनुभव एव गतिरिति। 2 आधारेति । न हि सर्वसाधारत्यमाधेयत्व पुनत्यमित्यादिकमेकमित्यर्थ । 3 अन्यस्त्विति । पष्ट कल्प व इति त्वमेव विभाव्य निर्धारय । उपयुक्तत्वे त्यजेति भाव । न ·95 . दृगदृश्यसम्बन्धानुपपत्तिपरिहारवाद 17 सम्बन्धमानापहवार्थमुच्यते, ज्ञानार्थनिरूपितसम्बन्धविशेषापहवार्थ वा पाये व याघात , दूप्यदूषण वाच्यवाचकाटिसम्बन्धपतिक्षेपे त्वदुक्तदृषणस्यैवाकिंचित्करत्वप्रसन्नात् । तदभ्युपगमे चासाक प्रतिक्षेपा सिद्धे । खपरप्रतिक्षेपसामर्थ्यस्याप्यन्यत्र प्रतिक्षेपात् । द्वितीये स्वनहानीकार , सम्बन्धस्य सतोऽपि विशिष्टव्यवहारे सम्बन्धा-तरमपेक्षितमित्यनङ्गस्यैव स्वीकृतत्वात् । युक्ताङ्गत्यागो वा, अन्नस्यापि खपर- परिवाणस्य परित्यागात् । भन्यसम्बन्धस्य चाङ्गत्वे दूष्यदूषणसम्बन्धादावपि प्रसङ्गात् || सम्बन्धान्तरा- भावे सम्बन्धविहानिरित्यपि तत एव दत्तोत्तरम् 1 अन्यथा वपरनिर्वाहकमानभने स्वयपकाशस्यापि निरासपसनात् । स्वव्यवहारस्य नरपेक्ष्यमन्यतादृष्ट तत्र हि स्वीक्रियते । तद्वदनापि स्वपतिसम्बन्धि- व्यवहारे सम्ब-पान्तरनरपेक्ष्यमिति समाधि सम एव । यतु सम्बन्धस्य स्वतो मेलने सम्बन्धिनोरेव खतो मेलनप्रसन्न इति--तदपि दृश्यमाने सम्बन्धे नावतरति । कल्प्यमाने तु वयमपि तथाऽभ्युपगच्छाम इति कानिष्टमसन ? इदमप्यसूत्रयत्- समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थितेरिति। न च तत्र मेलनमेव नास्तीति प्रसङ्गो दोष , तदभावे ऽपि विशिष्टव्यवहारजननवभावतयव ततखरूपसिद्धे । न च खयमेव सम्बन्धात्मक खसम्वयात्मक चेति खरूपभेदमङ्गीकुर्म , येन व्याघातादिनसा स्यात्। मतो यत्र वस्तुनोविशिष्टव्यवहारजननखभावत्व दृष्टम् , तत्र तत्तखरूपमेव विशिष्टयवहारजनकत्वमात्रेण सम्बन्ध इति व्यपदिश्यते , यत्र तु सम्बन्ध ए३ स्फुट , तत्र तदभ्युपगमेन तदुपरि सम्ब घा-तरनरपेक्ष्यमङ्गीक्रियत इति सर्वत्र विशिष्टव्यवहारे निरुह्यमाणे खवचनविरोधादिनरकपातमनुमत्य कि विश्वमिश्यात्ववृथामहेण ! यतु विषयविषयिभावो द्विष्ठ , एकनिष्ठो वेति- तन विषयत्व वियित्व चैकेकनिष्ठमितरेतरपति योगिकमिति निष्कर्ष 31 ताभ्यामेव च विषयविषयिणोविशिष्टव्यवहारसिद्ध । तदुभयसमाहारात् विषय विषयिभावाख्यसम्ब ५ इत्युच्यते । अत एव, 'येनाऽऽमनाऽसौ कचिद्वर्तते' इत्यादिकमपि दतोतरम् , यानि चान्यानि सम्ब-घसामान्यदूषणानि, तान्यपि दूष्यदूषणादिसम्ब धसत्यासत्वयो स्वव्याघातकानीति न ततोऽपि दृग्दृश्यसम्बन्धमा । तदेतत् सर्वं योगाचारोकमावलक्षणायोगनिरासे फरिष्यतीति मत्वाऽ. तोदास्ते । इहाप्यसूचयत्-~-अनुभूतिसद्विशेषयोष विषयविषयिमावेन मेदस्य प्रत्यक्षसिद्ध- स्वात् इत्यादिना सदनुभूतिभेदभाग्येण || ॥ इति शतदूषण्या दृग्दृश्यसम्यन्धानुपपत्तिपरिहारवाद सप्तदश ॥ १७ ॥ - --- 1 1 तदभ्युपगमे - अक्रिश्चि करत्वाभ्युपगमे। अमाक प्रतिक्षेपैति । असत्कर्मकप्रतिक्षेपेत्यर्थ युक्तानेति । तत्त्वमुक्ताकलापे बुद्धिसरे (65) 'युक्तत्यागस्त्वयुक्तग्रहणमविषये बुत्तिरप्यत्र दोषा' इति जातो दोषत्रैविध्यमदर्शि। 2 यत्र -गुणगुण्यादिस्थले। यातु-सयोगिस्थले। ३ सयोग पर द्विष्ठ एक , तथोपलम्भात् । अन्य सर्वो द्वधारमक । माधास्तु सयोगमपि प्रतियोग्यनुयोगि- मेदेन भिन्नमाहु॥१७॥ , ·1 . 96 शतदूपण्यां ॥ अथ बाह्यप्रकाशानुपपत्तिवाद! अष्टादशः ॥ १८ ॥ अज्ञानसन्तमसमाश्रयणोन्मुखानां संवित्प्रदीपमहसा सहसा निरन्धन् । 7. विद्यास्वयंवरपतियपहन्त्वविद्या सर्वानुभूः स भगवान् पुरुषोत्तमोना । यत् तत भावरूपांज्ञानपणसमये, 'नित्यमुक्तखप्रकाशचतन्यैकखरूपस्य प्राणोऽशाना नुमवश्व न संमवति' इत्यादिमाष्यम् , तत्र बायप्रकाश एव सर्वः परपक्षे न संभवतीत्यभिप्रेतम् । तत् व्याकुर्मः । यदुच्यते -नित्यमुक्तं ब्रह्मव स्वगतानाद्यविद्यामनुभवतीति, कमिदमुपपद्यते ! बन्ध[न] स्यानावविद्योतकार्यानुभवात्मकत्वात् , मोक्षस्य च तन्निवृत्तिरूपत्वात् । श्लो- नित्यमुक्तस्य बन्धश्चेन्नित्यमुक्तिन संभवेत् । पन्धस्यापि च नित्यत्वात् बन्धभावे त्वमुक्तता ॥ ननु भकामतेऽप्यज्ञानमस्त्येव ; तच्च सर्वज्ञेनानुभूयते । स च नित्यमुक्त इति को विशेष इति चेन्न- पराज्ञानादिदर्शनस्य बन्धरूपत्वानभ्युपगमात् ॥ ब्रह्माज्ञानमेव परगत ब्रह्मणाऽनुभ्यत इति चेन्न ; तथाऽपि परगतत्वादेव तस्य ब-घरूपत्वपसनाभावात् ॥ तस्माकमप्यहंकागपरपर्यायान्त.करणगतमज्ञानं भवतु । तच सविदधीनसिद्धित्वात् तदात्मकब्रह्मणाऽनुमयत इति को दोष इति चेन्न ; सुषुप्तिमरणमूर्छाद्यहंकारविलय. दशायामज्ञानानुभवमनपसङ्गात् । न हि तदानीं निराश्रयाज्ञानस्थितिसंभवः, निरधिष्ठानभ्रमा ज्ञानप्रसनात; ब्रह्माश्रयत्वे तु स्वगताज्ञानानुभवावश्यम्भाव.।। भवतु अज्ञानानुभवः, स तु मिथ्याभूतानुभव इति न नित्य. मुक्तस्वविवरोध इति चेन्न ; मिथ्याभूतस्यैव तस्य बन्धतयोपपादनात् । अन्यथा तन्निवृत्त्यर्थं शास्त्रारम्भानुप- पतिप्रसंगात् । ततश्च तथाविधनिवृतिरूपे मोक्षे नित्ये कथं तस्मतियोगिनः तस्य संमव । ततश्च नित्य ब्रमण्यविद्याविमुखे खयमेव विलीयमाना सा कथमहंकारादीन्यपत्यानि प्रसूताम् ! कथं वा तेषु ब्रह्मणो दृष्टिपात इति न बाद्यानुभवसम्भव. । स एष पथमो हेतुमाश्रयाज्ञानानुपपतिकथनेन व्याख्यातप्रायः तृतीयश्च साक्षित्वशोधने प्रदर्शित एवेति कृत्वा मध्यमं हेतु विववे-स्वानुमवस्वरूपत्वात् इत्यादिना । अनुभूतिस्वरूपमपि ब्रह्म स्वानुभवकतानमिति ह्यभ्युपगम्यते । तस्य स्वरूपातिरिक्ताविद्यानुभवः किं 1 इग्दृश्यसंवन्धानुपपत्त्या दृश्यमिथ्यात्वं परेष्टं परास्तम् । एवं हि मिथ्यात्वं पदता दृश्यस्य प्रतीयमानत्वमेष्टव्यम् । (प्रतीतियाधयोमिथ्यात्वनिरूपकत्वात् । तत् प्रतीयमानत्वमेव दुर्घचम् याह्यप्रकाशासंभवात् । कुत इति चेत्-विरोधिन एव नित्यत्वात् । न चेदं भाप्ये नोकमिति मन्तव्यम् ; अज्ञानप्रकाशायोगभाष्यस्य कारणकार्योभयात्मकाज्ञानप्रकाशायोगपरत्वादिति तद्विषय. वादं प्रारभमाणो विद्यारूपलक्ष्मीविशिष्टहयग्रीवविषयं मंगलमाह अज्ञानेति । श्लोके अज्ञानशब्द. संतमसशन्द-प्रदीपशब्दसत्वात् , तेपामेवानुकम्पार्थमिति गीताश्लोकप्रत्यभिज्ञापकत्वे तदर्थ रह ग्राह्य.। यदि-तस्य भक्तियोगरूपोत्कृष्टपर्चप्रतिबन्धकं विषयप्रायण्यरूपगशानजन्यं यत् तमः, तद्पविशेषपर- स्वम् । इदं तु शानसामान्यरूपदीपनियय॑मशानसामान्यरूपसर्पध्वान्तपरमिति मन्यते-तहि तथैव भवतु ॥ स्वयंयरेत्यनेन नित्यश्लिष्टत्वसूचनम्। स एप प्रथम इति । नित्यमुक्तत्व-स्वप्रकाशत्व-चैतन्यैकस्वरूपधर्मनये फ्रमेण प्रथम, द्वितीयत्वं तृतीयत्वञ्च । । T ·.. - बाहाप्रकाशानुपपत्तियादः 18. 97 स्वतः, उतान्यतः ! नाऽऽद्य ; खानुभवकतानवव्याघातात् , अनिर्मोक्षपसंगाच । मोक्षे वा स्वाभाविक- रूपव्याघातप्रसंगात् । किंच यन शुक्तिरजतादौ विषयमिथ्यात्वम् , तत्र विषयिणोऽपि मिथ्यावावश्य भावात् निवर्तकज्ञानेन साविषयवृत्तिखरूपवाघ इति हि स्वामतम् । ततश्च यदि मिथ्यामृताविद्या. नुभवः स्वभावतो ब्रह्मणः, तदा तस्यापि मिथ्यात्वेन बाधकज्ञानेन निवृत्तिरेव स्यात् ।। नावि द्वितीयः ; अविधाब्रह्मातिरिक्तस्यान्यस्यानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा तत्सत्यत्वमिथ्यात्वविकरुपेन सद्वितीयत्वानवस्थयो रन्यतरमसंगात् ॥ मा भूत् भविधानमखरूपातिरिक्तमन्यत् ; अविद्यैव तु ब्रह्मवरूपं तिरोषते ; तन्निबन्ध नोऽयमविधानुभव इति चेन्न; प्रकाशमानस्य ब्रमणतिरोधाने तत्वरूपनाशपसनादेरन्यन पपश्चनात् । किंच तिरोहिते ब्रमणि तस्याविद्यानुभवः, अनुमृतायां चाविद्यायां लब्धखरूपया तया तिरोधान मित्यन्योन्याश्रयणम् ॥ अनुभवनिरपेक्ष तिरोधानमिति चेत्-तथासति तदज्ञानं काचादिवत् खसत्या बम तिरस्करोतीति संविदधीनसताकरवामावेन खतःसिद्धतया संविद्रूपज्ञानयाध्यत्वं न स्यात् । तेन च तदुपातः प्रपञ्चोऽपि तथाविध एवेति सत्यः स्यात् । आहुश्च-"काचादिवचिरस्कारे दोषो वाचाम. गोचरः । ज्ञानबाध्यत्वहानिः स्यात् स्यात् प्रपञ्चस्य सत्यता ।। इति । अस्तु तर्यविद्यानुभवाधीनं तिरोधानम् , अनुभवस्तु निरपेक्ष इति नान्योन्याश्रयणमिति चेन्न; अनिर्मोक्षप्रसनादेरुक्तत्वात् । किंच मतिरोहितवरूपस्यैव लाघवेनाभ्युपगन्तुमुचितत्वात् । ननु भवतामपि ब्रमस्वरूपं स्वानुभवकतानम् , तदेव च सर्वज्ञमित्यम्युपगतमिति को विशेष इति ।चेन्न । अस्माकं ब्रह्मस्वरूपस्य खानुभवकतानस्वेऽपि गुणमूतेन ज्ञानेन सविषयत्वस्वमायेन स्वेतरसमस्तविषयी- करणात । एतेन मुक्तोऽपि व्याख्यातः । बद्धस्य तु सर्वविषयीकरणखभावमपि ज्ञानमौलाधिकान् संकोचविकासान् भजतीति न विरोधः । उपाधयश्च प्रवाहानादिरूपेणोपस्थिताः कर्मादय इति नानवस्थादयो दोषाः। मलो यदि बाद्यानुभवमिच्छसि, तदा खरूपमानप्रकाशस्वभावात् मात्मवरूपादति रिक्तं तद्धर्मभूत ज्ञानमभ्युपगच्छ (वा], त्यज वा बाह्यानुभवव्यसनमिति त्यजामस्तर्हि बाह्यानुभवम् । न पत्र वस्तु बाह्य किंचिदनुमयत इति चेन्न; विकल्पासहत्वात् । किमत माध्यतया प्रतीयमानानामनु- मृतिस्वरूपत्वमभिमतम् , उत्त स्वरूपातिरिक्तानामवस्तुस्वम् , मय वस्तूनामवस्तूनां वा बायानामनुल्लेखा, उत बायानुभवस्यैवावस्तुस्वमिति । नाऽऽयः; मात्मख्यातिवादस्य स्वयंव दूषणाद , सदभ्युपगमस्य चाम्यत दतोतरत्वात् । न द्वितीयः ; प्रपन्चापहवनिर्मूलनात् । भवस्तुत्वेऽपि तदुल्लेखस्य दुरपहावया बाह्य व्याघातादिति । स्वानुभवैकतानत्वं हि स्वरूपमानप्रकाशरूपत्वम् । अतस्तदन्यस्य न प्रकाश स्यात् । अथ तदेकतानत्वं तदयोगव्यवच्छेदमानम् । न त्वन्ययोगव्ययच्छेद इत्यवाह अनिर्मोक्षेति । मोक्षे इति । नाश्यत्वे कथं स्वाभाविकता। एवं विरोधस्वीकारे प्रतियोगिन एयामसक्ती पस्य नाशः । तस्यापीति । अविद्यानुभवापीत्यर्थः । अपिना कल्पितरजतस्थानीयाविद्याग्रहणम् । काचादिवदिति । काचो दृष्टिमान्यहेतुनेत्रदोषः । यतिरोहितेति । तिरोधानकल्पना निष्फला स्यादिति हि भाप्यम् । सानुभवैकतानत्व-स्वातिरिकानुपावित्वयोः सिद्धान्ते नायुकिरिति प्रश्नोत्तर- मुखेनाह नन्विति । अन्यन दत्तोत्तरत्वादिति । योगाचारमतनिरासकेऽधिकरणे दूपितत्यादित्यर्थः । -13 ·.. 98 शतपण्यां प्रकाशावश्यम्भावात् । न तृतीयः; सर्वलौकिकपरीक्षकहृदयविसंवादात् , सर्वसंरम्भविलयप्रसाच । न चतुर्थः ; माध्यमिकवादावतारात् । अस्तु बाह्यानुभवस्यैवावस्तुत्वमिति चेन्न ; तस्यैव विशोधितस्य त्वया ब्रह्मत्वाभ्युपगमात् । तदतिरिक्तस्स तु स्वदभिमतस्य कुतश्चिदप्यसिद्धेः । सिद्धावपि तस्यैव वाद्यानु- भवामावे(भवभावामावे!) तव्यतिरिक्तानामपि बाह्यानुभवभेदानामसम्भवे पुनरनुल्लेखपक्षपरिशेषात् । अतो बाह्योल्लेखस्ते हातुमुपादातुं वा न शक्य त इति(मिति) दुरन्तमिति ।। ॥ इति शतदूषण्यां वाह्यप्रकाशानुपपत्तिवादः अपादशः ॥ १८ ॥ स . ॥ अथ ब्रमाश्रयाज्ञाननिरासवादः एकोनविंशः ॥ १९ ॥ अनन्यचेतसा पुंसामज्ञानमधुन्वते । निरस्ताज्ञानगन्धाय नित्यं सर्वविदे नमः ।। अहङ्काराभिव्यङ्गयत्वं दूषयद्विर्भाष्यकारैरज्ञानाश्रयत्वमपि संविदो निरस्तम्-न च संविदा- श्रयत्वमज्ञानस्येत्यादिना । मविद्याश्रयविकल्पे चोक्तम् , 'नापि ब्रह्माश्रित्य । तस्य स्वप्रकाश- ज्ञानरूपत्वेनाविद्याविरोधित्वात्' इत्यादिना । प्रदेशान्तरेषु च सर्वज्ञत्वनिर्दोषत्वादिश्रुतिशतैर्विरोषो दर्शितः । तत् सर्व सङ्कलय्य व्याकुर्मः-यद्यसौ परमात्मा स्वदुक्तपकारेण संविमानस्वरूपः, यदि वा यथाश्रुति सर्वज्ञः, नोभयघाऽपि तस्याज्ञानाश्रयत्व संभवति । तथा हि-न तावत् घटादिवत् ज्ञातृत्वा- त्यन्तामावलक्षणमज्ञानमिह विवक्षितम् । तस्य त्वदभिमते ब्रमण्यपि घटादाविव यावरस्वरूपभावितया खरूपे सति निवर्तयितुमशक्यत्वात् । नापि ज्ञानप्रागभावपध्वंसौ ; ब्राणि धर्मभूतस्य ज्ञानस्य कदा(कस्य), चिदप्यनभ्युपगमात् । नापि ज्ञानान्योन्याभावः, ज्ञानान्तरानभ्युपगमात् ; खपतियोगिक भेदायोगाच । पृतिज्ञानादध्यस्तज्ञानाद्वा मेदस्य स(नि)त्यत्वेन तस्यापि निवर्यतयाऽभिमताज्ञानस्वायोगात् । भावरूप- (पाज्ञान]त्वाभ्युपगमादेव च नामावान्तरमपि । अतो यतदज्ञानं ज्ञाननिवर्त्यमभिमतम् , तत् ज्ञातयेव भवितु. पाह्यानुभवावस्तुत्वं किमनुभवसामान्याभावात्, कि याह्यानुभवमानाभावात्। आये आह माध्य- मिकेति । अन्त्यं शंकते अस्त्विति । विशोधितस्येति । विषयादिविधूननेन निर्विशेषीकृतस्येत्यर्थः । सिद्धावपि-निर्विशेषस्य वास्तरत्वेऽपि।पाहोति। याह्यप्रकाशरूपत्याभावस्यान वादे कथनादित्यर्थः । तद्व्यतिरिक्तेश। धर्मभूतशानास्वीकारादिति भावः ॥१८॥ (१९) अज्ञानानुभासंभवप्रतिपादकभाष्यस्य सर्ववस्त्वनुभवासंभवप्रतिपादने तात्पर्य मित्युक्तम्। अथाशानाश्रयत्वं ब्रह्मणो न भवतीत्युच्यते। अज्ञानस्यान्याधितत्वेऽपि स्वरूपातिरिक्तविषयकानुभवा. संभवस्य प्रागुफ्त्या तदनुभवस्याप्यसंभव एव । स्वाश्रिततया अज्ञानानुभवस्तु सुतरां न भवति । तत्र माश्रयत्वमप्यसंभवीति अत्रोच्यते। अज्ञानशब्दस्य न शानमिति विप्रहे ननाप्रोक: मभावः। तत्र चतुर्षि- घेवभावेषु न कश्चिदपीत्याह न तावदित्यादिना । ज्ञानान्तरेति । प्रहर ज्ञानमितीष्टम्, न तदन्यत् । तथाच ब्रह्माणि कथं झानप्रतियोगिकमेद इति । वृत्तिज्ञानादध्यस्तज्ञानादेति । अहं जानामीत्यन धात्वर्थभूत झानं विकारात्मकमन्तःकरणभूताहमर्थवृत्तित्वात् वृत्तिज्ञानम् । तदेयादमाव- छिन्ने चैतन्ये ब्रह्मण्यध्यस्यत इति अध्यस्तज्ञानमपि। यद्वा अन्त:करणे चिच्छायापची चिदेवाध्यस्त- ज्ञानम् । तद्नेदरूपञ्चाशानं ब्रह्मस्वरूपत्वात् न निवर्त्यभूतमज्ञानमित्यर्थः । अभावान्तरं सामयिका- - - ·99 . ब्रह्माश्रयाज्ञाननिरासवादः 19. मर्हति ; ज्ञानस्य खाश्रय एवाज्ञाननिवर्तकत्वव्याप्तेः । न हि देवदत्तगतेन ज्ञानेन यज्ञदतगतमज्ञानं निवर्तते । ननु ईश्वरादिगतेन ज्ञानेन कथं तदनुग्रहविषयजीवगताज्ञाननिवृतिस्तवेति चेन्न ; तत्र शक्ति- विशेषोपहितत्वेन तदुपपतेः । न हि प्रकाशाकारतामात्रेण तत्र परगताज्ञाननिवर्तकत्वम् ; तथासति नित्यं तन्निवृतिप्रसङ्गात् । मतो जीवगतेनान्तःकरणगतेन वा तत्त्वज्ञानेन ब्रह्माज्ञाननिवृत्तिरिति प्रत्युक्तम् । ततश्च यत् ज्ञाननिवत्यमज्ञानम् , न तत् ज्ञातृत्वप्रसक्तिशून्ये ब्रमणि भवितुमर्हति । तदेतत् भावरूपा- ज्ञानदूषणे प्रसङ्गाभिप्रायेण प्रायुक्त, 'विवादास्यासितमज्ञानं न ज्ञानमात्रनमाश्रयम् , अज्ञान- त्वात् । शुक्तिकाद्यज्ञानवत् ज्ञानाश्रयं हि वन्' इति, 'ब्रह्म नाज्ञानास्पदम् , ज्ञातत्वविरहात, घटवत्' इति च । ननु कल्पित ज्ञातृत्वं ब्रह्मणोऽप्यस्ति ; तेनास्या(स्तीति तस्या)ज्ञानाश्रयत्वोपपतिरिति चेन्न ; महारोपहितवेषेणैव तस्य ज्ञातृत्वकल्पनाभ्युपगमात् । सुषुप्तिमरणादिष्वहकारमलगेऽपि संविदात्मन एवाज्ञानाश्रयत्वाभ्युपगमाच। ततश्च शुक्तिकाज्ञानवत् ब्रह्माज्ञानमप्यहमर्थनिष्ठमिति वा कल्पय ; त्यज वा सर्वत्र ब्रह्माज्ञानम् | उभयथाऽपि न त्वामुपद्रवामः । यश्च वस्तुतो ज्ञातृत्वं परिगृह्याज्ञानमपि ब्रमणि स्थापयेत् , सोऽपि नित्यसर्वज्ञत्वानुपपत्त्या निरसिम्यते । खप्रकाशत्वाच । ब्रह्मप्रकाशबाध्य हि ब्रह्माज्ञानमभिमतम् । ब्रह्म च नित्यसपकाशरूपम् । ततस्तेजसीव तिमिरं कथं तत्र तत् स्यात् ! तच्चेत् स्वस्मिन्नज्ञानं सहेत, कस्तस्य निवर्तकः । ब्रमविपयं वृत्तिज्ञानं निवर्तकमिति चेत् , अनुभाव्यत्वे घटादिवत् मननुभूतित्वप्रसंग इति त्वदुक्तं किं न स्मरसि ! प्रस्मर वा ; तथाऽपि विशेषाभावान्न तस्यापि निवर्तकत्वम् । निवर्तकानुपपतौ (43) चास्य विस्तरो ग्राह्यः । ननु, 'भवतोऽपि जीवस्वरूपं खप्रकाशम् , तदेव चाज्ञानाश्रयतयाऽभिमतम्' इति चेत्-सत्यम् , तथाऽपि न तन्त्र विरोधः । न हि खप्रकाशांशप्रत्यनीकमप्रका[शां ]शं प्रत्यगात्मनो नमः, अपि तु लम्यैव देहेन्द्रियादिविधर्मिणः स्वप्रकाशत्वनित्यत्ववादुतमत्वादिधर्मविशिष्टरूपाज्ञानम् । तच तदात्मगतेन विशिष्टविषयेण ज्ञानेन निवर्तते । यथा च- -शबरसंवर्धितस्य राजकुमारस्य शबरतयाऽऽस्मानमभिमन्य- मानस्य प्रकाशमान एव स्वात्मनि क्षत्रियत्वाज्ञानम् ; तच्चोपदेशादिजन्यराजत्वज्ञानेन निवर्तते तद्वदनापीति खयमेव परिभावय । भाव:-उपादविनाशशाली अत्यन्ताभावः । पञ्चविधाभावत्वमपि न भवति । त्योकेरिति भावः । अत इति । अभावरूपत्वायोगादित्यर्थः । अत्यन्तान्योन्याभावरूपत्वे हि ज्ञान- तिरिक्तेऽपि स्यात् । न तु ज्ञाननिवयमशानं तथेति भावः । ब्रह्मणश्च ज्ञातृत्वानंगीकारात् तपासानं दुर्वचमिति प्रकृतार्थः। ईश्वरादिगतेन ज्ञानेन-अस्य जीवस्याज्ञानमिदं निवर्ततामिति संकल्परूपेण शानेनेत्यर्थः । अयमपि संकल्पो जीवे अज्ञानसमानविषयकं ज्ञानमुत्पाद्यैव निवर्तक इति ध्येयम् । अहंकारप्रलयेऽपीति । इदमुपलक्षणम् । सृष्टयारम्मे अहंकारोत्पत्तः प्राक् , अहंकारहेतुतया च स्वीकृतमज्ञानं हि नाहमर्थोपश्लिष्टब्रह्मणि सुवचम् । तदा कथमज्ञानाश्रयत्यमिति । विधर्मिण:- विलक्षणस्य । आत्मगतेनेति । धर्मभूतज्ञानेनेत्यर्थः । प्रकाशमान एव स्वात्मनि ऐहे। नित्यमुक्त- स्वाभ्युपगमाञ्चेति । नासानाश्रयत्वं संभवतीति शेषः । . भावरूप- ।

·100 शतदूषण्याम् नित्यमुक्तत्वाभ्युपगमाघ । न झज्ञानाश्रयत्वमनन्तर्भाव्य कश्चिद्वन्धो नाम । न च बधामावा. दन्या मुक्तिः ॥ ये च मुक्तिदशायां पाषाणादिवदजस्वमिच्छन्ति, न तेऽपि तदानी संसारखीजमत मज्ञानमनुमन्यन्ते । असन्मते तु यद्यपि सार्वज्ञयमात्मनां स्वल्पप्रयुक्तम् , तथाऽपि तदुपाधिवशानिरुद्ध- मिदानीं न विद्यत हति बन्धमोक्षयोः कालभेदान्त्र विरोधः ॥ अस्माकमप्यविद्या निकृत्योः पौपिर्यान्न विरोध इति चेत्-तर्हि नित्यमुक्तत्वव्याघात:(विरोधः) । अविद्यायाः वकालेऽपि वस्तुतो निवृत्त त्वान्नित्यमुक्तत्वमुपपद्यत इति चेत्-~-कथं नहिं पौर्वापर्यम् ! प्रतिमासमेदाधीनमिति चेन्न; प्रतिमासयो- रपि नित्यनिवृत्तस्वरूपतया तत्रापि पौपियसिद्धः। एवंच तत्तत्प्रतिभासपारम्पर्यगवेषणेऽपि न निस्तारः । न च सत्यस्ते प्रतिमासभेदः ; येन निरुपाधिकं तत्र पौर्वापर्यं स्यात् । निवृत्त्यनुपपति- (44)हेतवधान संचारणीयाः । सर्वज्ञत्वाच । न हि सर्व जानाति, यत्किंचित् सर्वमेव वा न जानातीति संभवति ॥ मा भत् सावश्यं ब्रमण इति चेत् , न तावदय शापः । नाप्यनि]भ्युपगममात्रप्रकाशनम् ; मकिंचित्करत्वात् । नापि प्रमाणानुधावनम, वैपरीत्यात्। श्रूयते हि, “यस्सर्वज्ञ. सर्ववित्" इत्यादि । स्वयं च ब्रवीति, "वेदाई समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च मृतानि मां तु वेद न कश्चन !" इति । स्मरन्ति च, "सर्वज्ञस्सर्ववित्सर्वशक्तिर्ज्ञानबलर्घिमान्" इत्यादि ॥ न नित्यं तस्य साश्यमिति चेत् , अस्य कोऽर्थः ! कि कदाचिदपि सविश्य नास्तीति, उत सदप्यनित्यमिति ! नाऽऽधः, अतिविरोधात् , गुणनिषेधश्रुतीनां श्रुतिविहितगुणव्यतिरिक्तविषयवस्थापनात् । न द्वितीयः ; खाभाविकसाश्यश्रुति- विरोधादेव । न हि स्वाभाविकसावश्यस्य विनाशः सम्भवति । नापि चोत्पतिः ; पागभावाभावात् । विस्तरस्स्वन्यत्र । मतो नित्यसर्वज्ञत्वात् ब्रमणो न कदाचिदपि तस्याज्ञानाश्रयत्वसम्भवः । एतेन समस्तदोषनिषेधकवावयशतबाघोऽपि स्थापितः ।। ननु क एवमाह अज्ञानाश्रयमूतं ब्रह्मेति ! यं मति तनिषेधसम्भवः इति चेत् । हन्त ! किमस्म- दुक्तयुक्त्या प्रयुक्तो भवान् ब्रह्माज्ञान निषेति, उत खमनीषिकासिद्धवृषलोद्वाहमन्नन्यायेन ! पूर्वत त्यजामा संरम्भम् । उतरतापि न तावनिरुषाधिकयोरेकन सम्भवः, उपाधिमेदापादितयोरपि न स्वदुक्त- युक्त्या सिद्धि; न हि देशकालादिमेदेन तयोनिर्वाह पश्यसि । तथा दर्शनेऽपि प्रागुक्तयुक्तयः पति- कथंतहीति । अविद्याया इव तभिवृत्तेरपि प्रागेव सत् कथं तयोः पौर्यापर्यमित्यर्थः । प्रति- भासमेदाधीनमिति । अविद्यायाः मिथ्यात्यात् तनिवृत्तिः पारमार्थिकी सर्पदैवास्ति । कल्पिता- विद्यायाः शानकल्पिता तु निवृत्तिः पश्चादिति भावः। प्रतिभासयोरपीति । अविद्याप्रतिभास इदानीम् । तन्निवृत्तः कल्प्यत्वेशे निवृत्तिप्रतिभासोऽपि मुक्तो वक्तव्यः । तस्मिन् सति कर्थ मुक्तिः । अथापि वस्तुगत्या तनिवृत्तिरस्तीति चेत्-तस्याः अनादित्वात् कथं पौर्यापयमिति। तनिषेधस्य दुर्निरूपतयेति । अविद्याया हि तत्वज्ञानात् अविद्यासमानाधिकरणानिवृत्तिकव्या । न च समानाधिकरणं शानमिष्टम् । तनिवृत्तिरित्यादिकमपि करप्यं कलाकाविद्या विना न भवितुमईतीति तस्यां कथं तनिषेधस्य सुनिरूपतेति ॥१९॥ ?

·. ब्रह्माश्रयाज्ञाननिरालबाद: 19. 101 स्पर्धिन्यः । प्रातिमासिको विधि. पारमार्थिको निषेध इत्यपि न पालयितु(पलायितुं) शक्यम् ; निषेध. स्याप्यन्ततस्त्वदुक्तरीत्या प्रातिभासिकत्वात् । न चाविद्यास्वरूपतदाश्रयत्वादेदुनिरूपतया तनिषेधः पारमार्थिक इति युक्तम् , तनिषेधस्य दुर्निरूपतया तस्वरूपादिपारमार्थिकत्वास न विपरिवर्तस्य सुशकरवात् ॥ भवतूमयमपि दुर्निरूपत्वादपारमार्थिकम् , का नः क्षतिरिति चेन- 'परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः' इति न्यायस्य सुस्थितत्वात् ।। ननु गगनकुसुमवदेतत् स्यात् ; बद्धि न मुरभि नाध्यसुरभीति चेन्न ; तन स्वरूपस्यैवाभावेन विधिनिषेधयोरनवकाशात् , अन पुनस्लरूपसद्धावात् । मनापि तदभावे माध्यमिकविजयमसनात्(यस्स्यात्)। ततश्चान्यतरपरिशेषे प्रामाणिकनारमनाविना:) निषेधस्यैव स्थितौ विधेरसम्भवः। प्रमाण[1] विरुद्धस्तु तत्सम्भवस्त्वादृशां भ्रमेणैव स्यात्। तथाचाऽऽदित्येऽन्ध. तमसमपि कश्चिदरुपजीवितः कल्पयतीति न प्रामाणिकतत्त्वस्थितिविरोधः । एवं च क्षणमादिवादानामपि यथेष्टं परिग्रहः कार्य. ; अर्थस्थितिमनाहत्याऽऽकलिकपरिमहमालेण वेदान्तार्थस्थापनस्य वस चालच विशेषाभावात् । युक्तीनां च यथाभिमानं विचतुरकक्ष्यास्थायित्वस्य समानत्वात् । अन्यथा कथमेकैकशो- ऽनन्तस्यात्मवर्गस्य तवत्सद्धान्तिकतर्केन्द्रजालन्यामोहवशवदत्वमिति ॥ ॥ इति शतदूपण्यां ब्रह्माश्रयाशाननियसबादः एकोनविंशः ॥ १९॥ ॥ अथ अवेद्यत्वमङ्गवादा विंशः ॥ २० ॥ श्रुतिगणशिरोनिष्णातानां स्वसत्वमभीप्सतां श्रवणमननभ्यानरम्यक्षतच चकास्ति यत् । अमतमिति यम्नाऽ(म्नोs)(मा)मन्तव्यतामवगाहते भवभयतमम्प्रत्यासेधं मजे हे सन्मदा ॥ यदाहु:--'अनुभूतिः स्वयंप्रकाशा, अनुभूतित्वात् । अनुभूतेरनुमाययस्वे पटादिवदनानु- भूतित्वप्रसा' इति ; तन तावत् अनुभूतिशब्दस्यार्थावगतिहेतुत्वे व्याघातः, अहेतुत्वेऽपि पुनापात (२०) श्रीमाप्ये व्यावर्तमानत्वानुमानभंगानन्तरमवेद्यत्वभंग पव कण्टतः कृतोऽस्ति । मध्येऽन चादवयं ददृश्यसंबन्धानुपपत्ति-बाह्यप्रकाशानुपपत्ति-ब्रह्माश्रयामानानुपपत्तिविश्यक स्थलान्तरे विशिध्य प्रवर्तनामिपि अनापि संबन्ध संभव मालोच्य प्रवर्तितमिति मन्तव्यम् , यदि दयमानक्रमेण सर्वत्र यादकमो दृष्टः । शतदूपणीग्रन्थस्य समग्रस्योपलम्भाभागत् पादकमविषयकनिर्दशस्य चाऽऽचार्यकृतस्यानुपलम्भात् संभाव्यतेऽन तनतन विपर्यासोऽपि । मास्तामेतत् । अवेद्यत्य. भंगवादश्वायमवैव संगतः। अवेद्यत्वनिरसनाय ब्रह्मणि वेद्यत्वं नानाविधं प्रामाणिकमा श्रुतीति । उपनिषत्सु लब्धपूर्वावगाहानां महता, ब्रह्मनानाशानाभ्यां पुंसः सत्यासत्ये इति तेचिरीपादयसम्प सर्वप्रकार ब्रह्मज्ञानं प्रेप्सतांथोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः,ज्ञातुं द्रष्टुश्च तत्वेन प्रवेश्च इत्युस- विविधवेद्यताशालि यद्ब्रह्म, 'यस्यामतं तस्य मतम्', 'यो न घेदेति धेद च' इति यातत्ववचनम् यद्भूनाऽमन्तव्यतामवगाहते । यस्य ब्रह्मणः भूना=बहुत्येन, यस्यापरिच्छिनत्यादेतोरिति या । अमन्तव्यता-कात्स्येन ज्ञेयत्वाभावं बोधयति । यद्भूमामन्तव्यतामिति पाठे यदीयमहिम्नो पथा. वमन्तव्यत्वमित्यर्थः । एवं भूम्न इति पाठेऽपि । प्रत्यासेघम् - निवारकम् ।

·. भवन्तु सम्यो 102 शतदूपण्यो इत्याबालगोपालमुपलभ्यम् । स्वयंप्रकाशेत्यनेन किं स्व-यवहारे स्वाश्रयस्य कदाचित् स्वगोचरानुभूत्यन्तर- नरपेक्ष्यमात्र साध्यते, उत सर्वदा सर्वस्य खगोचरानुमृतिविरहः ? नाऽऽद्यः ; सिद्धसाधनात् । वयमपि संविदो विषयकाशनवेलायां खाश्रये प्रति संविदन्तरमतामन्तरेण प्रकाशमङ्गीकुर्मः । वदिदं सिद्ध- साधनत्वमभिप्रेत्याह--"ययनुभृतेः स्वयंप्रकाशत्वमुक्तम् , तत् विषयप्रकाशनवेलायां ज्ञातु- पात्मनस्तथैव" इति । अत एव ये नाम स्वयंपकाशत्वनिवृत्तौ अनवस्थादिसला, न वेति तन्नामाभिरिहोदासि । नापि द्वितीयः ; प्रत्यक्षविरोधात् । तदाह-परानुमवस हानो पादानादिलिङ्गकानुमानज्ञानविषयत्वात् , स्वानुभवस्याप्यतीतस्याज्ञासिपमिति ज्ञान विश्पत्य दर्शनाचेति। खवचनविरोधमभिप्रेत्याह-"अतोऽनुभृतिश्चेत् , स्वतः सिद्धेति वक्तुं न शक्यते" इति: तथा हि--'अनुभूतिः वयंप्रकाशा' इत्यत्रानुभतिशब्दः कस्यचिरोषको न वा ! बोधकत्वेऽ. प्यनुभूनिरूपब्रह्मस्वरूपबोधकः, तदन्यबोधको वा । ब्रह्मस्वरूपयोधकत्वे सिद्धं तस्य वजन्यसैविकर्मतया प्रकाशमानत्वम् ।। प्रकाशमानं स्वरूपमनेनानूद्यत इति चेन्न ; तथाऽप्यनुवादात्मकसविकर्म त्या प्रकाश. मानस्वस्य दुरपहवत्वात् । अन्यथा तदनुवादत्वस्यासिद्धिपसङ्गात् । ततश्च प्रतिज्ञापदयो: फलप्रतिपाद- नाभ्यां व्याघातः । तदन्यबोधकत्वे तु तस्यैव वयंप्रकाशत्वं प्रतिज्ञातं स्यात् । ततश्च सिषाधयिपिता- सिद्धिनराख्यं निमहस्थानमपसिद्धान्तश्च प्रसज्येरन् । कस्यचिदप्ययोधक इति पक्षे स्ववाचकपयोगा. निरर्थकनिग्रहस्थानप्रसारः। हेतोश्चाश्रयासिद्धिः । एवं हेतुसाध्यप्रतिपादकशब्दावपि संविदन्वितहेतुसाध्यप्रतिपादकावित्यभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा स्वमतिपादकत्वे वाऽनन्वितप्रतिपादकरवे वा निरर्थकापार्थकनिमहस्थानापावाद । मतः तदन्धितहेतु. साध्यतिपादने तयोरप्यनुभूतिविशेषकत्वात् ताभ्यामपि वेद्यत्वं फलितम् । मत. साध्यहेतुवाचिपदयोः फलपतिपादनाभ्यां विरोधः। मतोऽनुभूतेरनुभाव्यत्वे घटादिवत् अननुभूतित्वप्रसङ्ग इति तर्कोऽपि स्ववधाय कृत्योत्थापनम् । मायुक्तमत्यौग ततत्यानुभूतिशब्देनैव चानुभूतेरनुभाव्यावस्तिवायननुभूविस्यमसात् । एतेनावाच्यत्वमपि ब्रह्मणो निरस्त मन्तव्यम्। किंच यदनुभाव्यं न तदनुभूति(व्यं तदननुभूति)रूपम् , यथा घट इति व्यतिरेकदृष्टान्तेऽपि स्वदुकन्यायेनानुभाव्यत्वप्रतिक्षेपस्य शक्यत्वात् साध्याच्यावृतो दृष्टान्तः प्रतिपक्ष्यो. फलपतिपादनाभ्यामिति । षेधत्वं फलितमिति हि पक्ष्यति । अतः फलम् - अनुगिरिः" काशत्वप्रतिपादनम् अवेद्यत्वप्रतिपादनमिति यावत् । तन्मते प्रकाशरूप. धर्मा (T'शमिति अन्याप्रकाश्यत्वम, अप्रकाश्यत्वमेव । अनुमितिविषयत्वरूपप्रकाश्यत्व- मिथोविरुद्ध इत्यर्थः। फलं-प्रतिपादनफलं-प्रतिपत्तिरिति वा । प्रति- शायाम: प्रकाशनात, तत्पदफलेन प्रकाशनेन, साध्यपदेनाप्रकाशत्ययोधनेन च विरोधः । स कन्यपक्षे दोपश्चोपरि। तदा निरर्थकमिति निग्रहस्थानम् । एवं हेतुपाक्यस्य साध्येनान्वयानन्ययादिना दोपश्चोपरि । वाक्यस्य वेदनार्थमेव प्रयोगात्, वितिरूपफल- विपयत्वेटौ च व्याधात एवेति। , .

·103 अवेद्यत्वभंगवाद: 20. स्यात् । घटः स्वयंप्रकाशो घटस्वात् , घटस्यानुभा-यावे पटवदघटस्वपमा इति वियातजल्पस्य दुर्वार- स्वात् । एवं च क्रमेण सर्वस्यापि स्वयंप्रकाशस्वमायावमिति तदनुविधायिसत्यत्वादिप्रसङ्गश्च दुस्तरः ।। घटोऽनुभूयते पटोऽनुभ्यत इत्यनुमाव्यतयैव घटादिः प्रकाशत इति चेत् , अनुभूतिरपि परगता खगता चातीतानागतकालयोरनुमानशब्दसंस्कारादिजन्यसंविदन्तरकर्मतयैव मातीति तुल्यम् ।। अनुभूतेरनुभाव्यत्व- प्रतीति न्तिरिति चेत्, किं घटादेरनुमावयवतीतिः प्रान्तिन देवानांपियस्य ! ततश्च परमार्था- नुभाव्यत्वप्रतिक्षेपे घटादेरपि परमार्थानुभाव्यत्वरहितवान व्यतिरेकदृष्टान्तासिद्धिः निषेध्यस्य कचिदप्य. प्रसिद्धनिषेधासिद्धिश्च । अपरमार्थानुभाव्यत्वप्रतिक्षेपे सिद्धसाधनस्वम् ; स्वपक्षविरोधश्च । मन्यथा तद्विषय- शास्त्रानुमानायनारम्भप्रसङ्गात् । तत एवानुभाव्यत्वमाननिषेघोऽप्यशश्यः । किंच यदि परगतानुभूतिः नानुभूयते, कथं शब्दार्थसम्बधग्रहः ? परबुद्धिविशेषानुमानेनैव हि सर्वत्र सिद्ध कार्य वा व्युत्पतिः । एवंच व्युत्पतेरशक्यत्वात् चेष्टाशब्दयोः प्रमाणकोरितिक्षेप एव न स्यात् । परस्पराभिप्रायानभिज्ञतया वादिनोः शुष्ककलह एवं स्यात् । परम्पराशयपरिज्ञानादेव च सर्वो लौकिको व्यवहार:; त्वत्समानानां च पशुमृगादीनां भयाद्युत्पत्तिश्च । तदेतत् सर्वमभिप्रेत्योक्तम्--- "परानुभवानुमानानभ्युपगमे च शब्दार्थसम्बन्धग्रहाभावेन समस्तशब्दव्यवहारोच्छेदप्रसा" इति । "आचार्यस्य ज्ञानवत्तामनुमाय तदुपसत्यादि च क्रियते" इति भाग्यम् , "शिप्यस्य च व्यवहारविशेषादिमिरन्यथाज्ञानादिकमनुमाय तस्मै तत्वमुपदिश्यते" इत्यस्योपलक्षणम् । तदेवमनुभूते. रस्यस्य वा वेचस्वं नास्तीति प्रतिज्ञानं खायाघातकरयान्न साधनामिति । ननु वेधत्वं वेद्य न वा! भाये वेधत्वस्य वेद्यस्यान्तराश्रयत्वेनानवस्था । भन्यथा वेधस्वाभावे वेद्यमेव न स्यात् । उत्तरवावेघवं क्वचित् त्वयाऽपि प्रतिज्ञा स्यात्-इति चेत् ; इन्त ! कि वेयत्वस्य वेद्यत्वान्तरपतिक्षेपेणावेद्यत्वसमर्थनार्थमयं प्रयास: उत वेधत्वमेव किमपि नास्तीति तरतरूपप्रतिक्षे पार्थम् , अथान्यार्थम् , अनर्थको वेति । माये, त्वदुक्तानुमानस्य सपक्षे सति तनावमानत्वात् सर्वानुमतासापारणाख्याभासस्वप्रसंगः ॥ तन साध्यवृतिमिथ्यामतेनि परिहार इति चेत्-तर्हि तस्य वेधत्वमेवाऽऽयातमिति निरर्थकाः सन्नाहाः । मनुभूतावपि च भवतामवेद्यत्वलक्षणसाध्यवृत्तिर्मिथ्याभूतेव ; निर्धर्मकत्वाभ्युपगमात । तस्य खरूपत्वा. भ्युपगमे च विवाद एव न स्यात्-इत्यादिकमन्यन ग्राह्यम् । नापि द्वितीयः, वेद्यत्वस्वरूपापहवेन सर्वस्यापि वेधत्वप्रतिक्षेपे पुनरम्यसाधारर २०२ निसिदं वेयत्वं तन विद्यत इति चेत् , सत् अनुभूतावपि समानमेव । तत्मतिक्षेपे दमदा-निरोधादयः । न तृतीयः, अन्यस क्स्यचिदनुपलम्भात् । चतुर्थस्तु परिशिष्टोऽन्मदिष्ट इनि । एन वाच्यत्वं वाच्यमवाच्य वेत्यादिप्रलापोऽपि प्रत्युक्तः । यच्चाप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहारार्थे वेद्यत्वं किंचिनिष्ठात्यवाभावप्रतियोगि, धर्मत्वात् घटत्ववदिति , -- - ·. -- 104 शतदूपण्यां सामान्यतः साध्यप्रसिद्धिसापकत्वेनोक्तमनुमानम् , तदपि प्रत्युक्तम् , किंचिच्छन्देन तत्रैव तस्य वेधत्वापादनात् , किंचिवधर्मणानकान्त्यप्रसंगाच । न हि किंचिच्छब्दवाच्यस्य किंचित्त्वं नास्तीति वक्तुं शक्यम , वेद्यस्वादेरपि तथाऽपहवप्रसङ्गेनाश्रयासिद्धयादिप्रसङ्गात् । किंचित्त्वाभावे च न किंचिदेव भगेदिति तुच्छत्वमेव प्रसज्येत । तथाच तनिष्ठात्यन्ताभावपतियोगित्वसाधने भवतो न विवक्षितविशेसिद्धिः । किंच सामान्यतः कस्यचिद्वेषत्वं नास्तीत्येतावति साधितेऽपि किंचिच्छब्दार्थोऽ. नुभूतिरिति तोऽवसीयते । पूर्वोक्ताविगीत(क्तावीत !)हेतुभवादिति चेत्-तहिं घटः खयंप्रकाशो घटस्वादित्य ढहेतुनापि घटादिविशेषपरिग्रहो दुरिः । अनुभाव्यत्वपतीतिसदसद्भावाभ्यां वैषम्य तु परिहतम् । तर्कानुग्रहसदसद्भावाभ्यां वैषम्यमिति चेत् , कोऽसौ तक ! अनुभूनेस्नुभाव्यत्वे घटादिनदननुभूतित्वपसन इत्युक्तरूप इति चेन्न; घटादावपि तथाविधाकस्योदाहृतत्वात् । किंच यदि पटादिवदनुभूतेरनुमतिलक्षणदिरहः स्यात्, तदाऽननुभूतित्वं युक्तम् , न पुनरनुभाव्यत्वमात्रेण सिद्धिः; तस्य तदप्रयोजकत्वात् । न चानुमाव्यत्वेऽनुभूतिलक्षणविरहः स्पादिति वक्तं शक्यम् , अनुभवान्तरानु. भान्येऽपि परानुभवादी सत्येव खविषयमासकरवरूपस्य खसत्यैव खाश्रय प्रति प्रकाशमानस्वरूपस्य वा कस्यचिदनुनतिरक्षणस्य खानुभवसिद्धस्मानपगमात् । तदवस्थाने चानुमतित्वस्यानपायादिति । तदिदमुच्यते--"न चान्यविषयत्वेऽननुभूतित्वम्" इत्यादिना । किं च योऽयमनुभा-यत्वेऽनिष्टपसमः, सोऽननुभाव्यत्वेऽपि समान इति प्रतितर्कप्रतिघातः, अनु भूतेरननुगाव्यत्वे गगनकुसुमादिक्त अननुभूतित्वप्रसन्न इति ॥ तुच्छत्वात् तताननुभूतित्वम् , न खननु भाव्यत्वादिति चेन्न; साध्यसमव्याप्त्यभावेन उपाधित्वायोगात् । न ह्यनुमतिव्यतिरिक्तेषु तुच्छवं स्वया ऽभ्युपगम्यते ॥ तनत्यमननुभूतित्वं तत्प्रयुक्तमित्येताक्मानं विवक्षितमिति चेत् , तर्हि घटादिगतमप्यननु- मंतिस्वं तद्वस्तुपतिनियतघटस्वादिप्रयुक्तं न त्वनुमाव्यत्वनियन्धनमिति स्यात् ॥ आश्रयामावो धर्मामावे प्रयोजको मवितुमर्हति, निराश्रयधर्मसिद्धययोगात ; न पुनराश्रयगतधर्ममा सद्भाव इति चेत्-तानुभाव्य. स्वमपि घटरमादिषन्नाननुभुतित्वप्रयोजकमिति स्यात् , धर्ममानत्वाविशेषात् । व्याप्तया विशेष इति चेन्न सहचारमासस व्याप्तित्वाभावात् । न ह्यननुभाव्यत्वानुभूतित्वयोः कश्चिद्विरोधो दृष्टः, येन नियमः सिध्येत् । साहित्यमेव परगतानुभवादिषु दृष्टम् । स्चि अनुमते रेवानुभाव्यत्वेऽवश्यम्भाविनि अननुमतित्वं प्रति कथमनुभाव्यत्वस्योपापित्वम् ! अनुमाव्यवस्थाभावेऽपि खपकाशत्वादेवानुभूतेरसत्वं न प्रराज्यत इति युप्माभिरभ्युपेतव्यमिति चेन; तथाऽपि स्वरकाशसिद्धयमनुभूतिरिस्येवरूपानुमतिविषयतामन्तरेण तत्सत्त्वस्य व्यवस्थापयितुमशक्यत्वात् । इदमखिलमभिसन्धायोक्तम् -- घटादेरप्यशानाविरोधित्वमैवाननुभूतित्वनिपन्धनम् , नानुमारत्वमित्यास्थीयताम्-इति । न चास्य साधनव्यापकत्वम् ; अनुमाव्यतयाऽभ्युपगन्तव्ये परानुभवखरूपे तदभावदर्शनात् । न च साध्यसमव्याप्तिहानिः; मनुमतिव्यतिरिक्तेषु सम्वपि साक्षाद. 4 - ·- - - । अवेधत्वभंगवाद: 20. 105 ज्ञानविरोधिरवाभावात् ।। भनुभाव्यत्वेऽनुभूतज्ञानाविरोधिवमपि प्रसज्यत इति चेत् , अननुमाव्यत्वेऽपि गगनकुसुमादिवत् उत्प्रसन्नस्तदवसः । असत्वपयुक्तं तत्राज्ञानाविरोधिस्वमिति तु दतोतरपायमेव । एवम्-अनुभूतिरनन्याधीनवधर्मव्यवहारा, स्वप्सम्बन्धादर्थान्तरे उद्धर्मव्यवहारहेतुत्वात् इत्यायनुमानेष्य. प्यवेधत्वविक्षायां पूर्ववत् दोषो माज्या | भागमनावश्च । यदि धनुभूतिरूपं ब्रझन वेयम् , कस्तर्हि तत्वावेदकशास्त्रस्य विषयः ! मपञ्चमिथ्यावसात. मिति चेन ; 'भयानो ब्रह्मजिज्ञासा', 'मात्मा वा अरे द्रष्टव्य. पोतन्यो मन्तन्यो निदिध्यासितव्यः', 'बनविदामोति परम्, 'मस्ति ब्रीति चेत् वेद, सन्तमेनं ततो विदुः' इत्यादीनां समुद्रपोषत्वपसनात् ॥ ब्राध्यस्तोपरागमातनिवर्तना) ब्रह्मानुवादोऽयमिति चेत् , तथाऽपि शब्दानुवादरूपेरप्यनुभाव्यत्व मवर्जनीयमेव ॥ मिथ्याभूतमिदानुभाव्यत्वमिति चेत् , घटादेरपि समानमित्युक्तमेव ॥ उपहिने ब्रह शास्त्रवेद्यमिति चेन्न; अवस्था सङ्गात् ॥ तस्याप्युपायेविलयान्न दोष इति चेत्न : तत्पनिक्षेप. केणापि केनचिदुपहितरूपेणानुपहिताकारेण या बाखरूपपरीनस्यावर्जनीयस्वात् । मत, उपहितरूपं वेद्यम् , अनुपहितरूपं तु न व्यवहाँ शवयमिति तस्य वेद्यस्वतिक्षेपोऽपि दुश्शकः । मनु भवेयत्वेऽपि सपकाशस्वेनैवावस्याय तत्वमस्मादिवाक्यजन्यस्य, स्वेतर निषेधावयजन्यस्य, दष्टन्य इत्यादिविहितज्ञानहस चावच्छेदक ब्रह्म भवेदिति चेन्न; अवच्छेदकमिति बुद्धथै वातानि विषयीकारात् । भन्यथा खरकाशानुमानादि(स्वयंप्रकाशानुवादादि)नरर्थवयमसहाय । तस्मात् मवच्छेदकत्वावेधत्वपतिपादकमपि वाक्यमन्ततो वेधत्वमेवोपस्थापयति ।। ननु--'यस्यामत तस्य मतं मतं यस्य न वेद स.। अविशात विजानां विज्ञातमविजानताम्', दत्तोसरेति । असत्यप्रयुक्तमिति चदता असलं कुत इति प्रश्ने कियुत्तरं वक्तव्यम् । अननु- भाज्यत्वादसत्यमिति चेत्-तर्हि अमनुभाव्यत्यादसत्यम् असरमादशानाविरोधियमित्येतदपेक्षया प्रथममेव तृतीयस्यापि प्रयोजकं भवतु ॥ अननुभाव्याऽप्यनुभूतिरक्षानविरोधिनीनि चेत् अनुभूतिरिति वदन्नेय कथमननुभाव्येति मन्यसे इति भावः। भन्न तत्वटीका-"खपुष्पादेरशानाविरोधित्वमसार- प्रयुक्तमित्यादि अयुक्तम्-असत्वस्य वाननुभूतित्वादिप्रयोजकत्वं स्वसद्भाये तत्सद्भावनियमावा, स्वाभावे तदभावनियमाद्वा । आये धूमालोकनयात् अयेयत्वमपि तत्प्रसमस्तु, तव्याप्यस्यात् । द्वितीये घटादेः कथमधीत्वादि" इति । असत्यघटकं सत्त्वं किमिति च शोधनीयम् । तथापीति । अध्यस्तं द्वितीय नास्तीति निषेधः कुन ? ब्रह्मणीति चेत्-तहिं वाक्यस्याशात- महापकत्वाभाषेऽपि तदनुवादेन द्वितीयप्रतियोगिकाभावविधायकत्वात् उद्देश्यतया वाक्यवेध- स्वमक्षनमिति । तत्प्रतिक्षेपणेति । ब्रह्म वस्तुत उपाधिरहितमित्यत्र ब्रह्मति उपस्तिस्य पा प्रहणम् , अनुपहितस्य धा । नाऽऽयः; उपदिते उगधिराहित्यायोगात् । परमार्थत उधिराहित्य- मिति घेत्-तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वे घटादयः पारमाधिकोपाधिरहिता इति धानस्यापि मोक्ष- हेतुत्वप्रसंगात्। न द्वितीयः शुद्धग्रह्मणो प्राहावस्य त्वयानंगीकारात् ! अवच्छेद ग्रहति । यथा अहं जानामीत्यन ज्ञानस्य स्वप्रकाशतया मानान्तवेद्यत्वेऽपि महमविच्छेदकत्यम्, बुद्ध्यैवेति । अहं जानामीत्यन शानमवच्छेदकमिति साने ज्ञानस्य विषयत्वयत् ग्रह्म अवच्छेदकामिति शाने ब्रह्मणो विषयत्वस्यावर्जनीयत्वात् । तथेति भावः।

·106
शतपण्यां
'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्', 'येनेदं सर्वे विजानाति तं केन विजानीयात्', 'यतो वाचों निवर्तन्तें
अप्राप्य मनसा सह', 'न शब्दगोचरो यस्य योगिध्येयं परं पदम्' इत्यादिकं कथं निर्वहणीयमिति चेत,
भवतो वा कथम् ! ॥ स्वरसातीतमवेधत्वमङ्गीकुर्वता मया किं नाम दुर्निर्वइमिति चेन्न; मतत्वविज्ञात-
स्वादेरपि तत्रैव खरसप्रतीतत्वात् । अमताविज्ञातादिशब्दरपि सत्रैव तत्स्वरूपप्रतिपादनात् । अन्यथा
प्रागुक्तनयेन परस्परविरोधेन चानन्वयादिप्रसङ्गात् ॥ अमतत्वोपहितरूपेण मतत्वमङ्गीकुर्म इति चेत् ,
किमतः ! तावताऽपि ज्ञानविषयत्वस्य दुस्त्यजत्वात् ।। श्रमतत्वं सामान्यतः स्वानुविद्धं मतत्वमपि प्रति-
क्षिपतीति चेत् , तथा सति प्रमतत्वमप्रतिपन्नमेव भवेत् ॥ तथाऽप्यमतत्वे वाक्यतापर्यम् , मतत्वव्यपदेशस्तु
गलोपरि गर्जितमिति चेन्न ; विपरिवर्तन्य दुर्वास्त्वात् । कस्यामतत्वे वावयतात्पर्य वर्णते ? ब्रमण इति
चेत् , हन्ता ब्रह्मणो वेद्यत्वमयं परित्यज्य किमेवमुच्चारयसि! यदि चाऽऽकारमेदेन मतत्वामतत्वयोन्य॑वस्या,
तदा अस्मत्पक्षेऽपि न काचित् क्षतिः, ततद्वाक्यमतिपन्नगुणविभृत्याकारित(ता?)वेपेण मनस्वम् , वस्त्वन्तर-
स्वभावविरहेण तत्तत्पमाणगोचरतयाऽनवच्छिन्नविषयत्वादिना चामतत्वमिति । एतेन, 'अविज्ञातं
विजानताम्' इत्यादिकमपि नियूंढम् । 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इत्यत्र कृच्छेण ज्ञातव्यत्वे
तात्पर्यम् ; बाह्यार्थप्रकाशनक्षमचक्षुराद्यगोचरत्वे वा । एवम् , 'येनेदं सर्व विजानाति त केन विजानीयात् ।
इत्यादिकमपि भाव्यम् । यद्वा, 'मतः स्मृतिनिमोहनं च' इत्यायुक्तप्रकारेण यत्प्रसादेनेदं सर्वे
विजानाति, तं परमात्मानं तत्प्रसादमन्तरेण केन विजानीयादिति । 'यतो वाचो निवर्तन्ते, मप्राप्य
मनसा सह' इत्यत्रापि ब्रह्मानन्दस्य वामनसापरिच्छेद्यत्वे तात्पर्य करणादी व्यक्तम् । भन्यथा
यच्छन्दादिभिस्तत्प्रतिपादनासम्भवात् ; 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति तद्विषयविहितवेदनासंभवाच ।
एतेन, 'न शब्दगोचरो यस्य' इत्यादिकमपि निव्यूढम् । निकृष्टवरूपस्य देवादिशब्दागोचरत्वे वा
तात्पर्यम्। एवमन्यान्यपि वेद्यस्वादिपतिक्षेपकाणि वाक्यानि प्रमाणान्तर-वावयशेष-वाक्यस्थपदान्तराविरोधेन
नेतन्यानि । “अनुभाव्यत्वेऽननुभूतित्वमित्युपहास्यम्" इति तर्कदूषणमुपसंहृत्योपहास्यता प्रतिपादयता
मागमवाघादिकं सुस्पष्टमिति सूचितं मन्तव्यमिति ।।
॥ इति शतदूपण्याम् अवेद्यत्वभनयादः विंशः॥२०॥
गलोपरिमार्जितम्-तात्पर्य चिनोतिः। तस्य मतमिन्युक्या किञ्चिद्रूप्रेश मलयमावश्यामिति
ज्ञायते । तेनामतत्वमाकारमेदेनैव वक्तव्यम् । तत्र प्रमाणान्तरप्रतिपन्नाकारायाधेनार्थवर्णनं युक्तम् ।
'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इति । इदं मैनेयीब्राह्मणे। वाफ्यान्वयाधिकरणभाष्यव्याख्यानादिकं
दष्टव्यम् । परिकारोऽपि । 'केन विजानीयात्-श्रोतव्यो मन्तव्यः' इत्यादिप्रागुक्तोपायातिरिकेन
न केनापि विज्ञातुं शक्नुयादित्यर्थः । तद्विवरणमुपनिपद्वाक्यमेय येनेदमित्यादि । येन परमात्मना
सर्य जानाति, तमुक्तोपायातिरिक्तेन न जानीयादित्यर्थः। यद्वा सर्वज्ञानमपि यदधीनम् , तत्परमात्म-
ज्ञानमपि तदधीनमेव । श्रवणमननाघधीनशानमपि तदधीनमे । यमेवैप वृणुने तेन लभ्यः ।
तदनुग्रहश्च तं प्रति अस्माकं प्रियत्वे । तच्च तस्यास्मत्प्रियत्वे । तथाच प्रीतिरूपापनोपायकवेद्यः
'स इति भक्तिरूपत्वं पूर्वोक्तध्याने वक्तुं येनेटमित्यादि । प्रकरणाटी-प्रकरपारम्भे ॥२०॥

·107 संविदनुत्पत्तिदूषणवादः 21. ॥ अथ संविदनुत्पत्तिदूषणवादः एकविंशः ॥ २१ ॥ विविध विषयाकष्टैर्वागादिभिस्सुलभागा स्वयमुपनतं स्वान्तान्तं चिरस्य निरस्व नः । भगवति हरौ प्रत्यक्तत्वान्तरात्मनि निर्मरप्रसमरसुधाधाराकारा प्रसीदतु शेयुपी ॥ ये तु खवचनविरोधजालमप्यवधीरयन्तः सर्वसाक्षिकामपि संविदुत्पत्ति प्रतिक्षिपन्ति, तान् प्रतिबमः । किं घटादिविषयमकाशामिकाया एव संविद उत्पत्तिः प्रतिक्षिप्यते, उत सकलविषय. विरक्तायाः कस्याश्चित् मन्यस्याः नाऽऽयः; घटादीनामप्यनुत्पत्तिमत्वप्रसंगात् । न हि तदुत्पते, प्रागेव तद्विषया प्रत्यक्षसंविदस्मदादीनां सम्भवति । अन्यथा अस्सदादीनामपि सर्वदा सर्वथा सर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । ननु पूर्व खरूपेणावतिष्ठते, पश्चातु सामग्रीवैचित्र्यात् तत्तद्घटादिविषया भविष्यतीति चेन्न, सत्यां संविदि सामग्रया एवानपेक्षणात् ॥ ततद्घटादिविषयीकरणलक्षणसम्बन्धार्थ तदपेक्षेति चेन्न; सामग्रीविशेषप्रति- नियतसंविस्वरूपातिरिक्तसम्बन्धकल्पने प्रमाणाभावात् ॥ संविखरूपनित्यत्वे श्रुतिसिद्ध सामग्रीवैयर्थ्य- परिहाराय तत्कपनमिति चेत् , स किं संविदि साध्य आकारः, उत भनादिसिद्ध संविखरूपमेव ! तत्र सधर्मकत्वसविकारत्वादिभीरुणा भवता प्रथमः पक्षो न कक्षीकार्यः॥ आरोपितधर्मविकारान्वयाददोष इति चेन्न ; भारोपस्यैव विषयीकरणात्मकस्य निरूप्यमाणत्वात् । यदि हि विषपीकरणमप्यारोपितम् , सहि तद्विषयविषयीकरणान्तरापेक्षयाऽनवस्था। कचिद्वा विषयीकरणस्य सत्यत्वेन प्रागुक्तो दोषः । न च विषयीकरणमारोपितमप्यविषय इति वाच्यम् ; व्याघातात् । नापि - विषयीकरणान्तरमन्तरेण खरूपेणैव तत् प्रकाशत इति वाच्यम् , तत्रैव सामग्रीनरपेक्ष्यप्रसंगेन सर्वदा संविदस्तद्विषयत्वे तत्सम्बन्धिघटादेरपि सर्वदा प्रकाशप्रसन्नात् । फिंच विश्वव्याप्तायामनादौ संविदि तचदधिष्ठानतया भासमानायां सम्बन्धार्थ सामग्रीगवेषणमिति भवतो न युज्यते न घसंविध्यस्तो घटादिलक्षणः कश्चित् समस्ति भवताम् । न च घटादिः सामग्रयधीनसबन्धलक्षण(न्धक्षण!)मानसिद्धसनाकः । मतो यावदुत्पतिविनाश घटादिप्रकाशो दुर्वारः ॥ प्रकाशत एव कस्मैचिदिति चेन्न ; सर्वस्मै प्रसङ्गात् । एकस्यामेव हि संविदि विश्वारोपो भवताम् । अनन्तसंविदध्यासात् प्रकाशाप्रकाशोपपतिरिति चेन घटादिविषयसंविदामध्यस्तत्वे सविदाउरानुपलम्भे च शून्यवादप्रसंगात् ॥ सत्यां संविदि नानात्वमान- मध्यस्तमिति चेत् , तथा सति सर्वत्र सर्वविषयप्रकाशो दुर्वारः, सर्वेषु प्रतिमाचन्द्रेषु कलपकारात् । (२१) संविनोत्पद्यते प्रागभावाद्यमावादिति उपरितनश्रीभाप्यविवरणमारभते । विषय. विरक्ताया इति । विषयानुपरकाया इत्यर्थः । घटेति । घटो नोत्पद्यते प्रागभावाभावात् । प्रागभावाभावश्च प्रागभावग्राहकाभावात् । तद्ग्रहः घटकाले वा प्रामा। नाऽऽद्या; तदा प्रागभावाभावात् । नान्त्यः। तदा घटस्याग्रहात् प्रतियोग्यग्रहे तत्प्रागभावस्याग्राह्यत्वात् । अतः प्रागभावाभावात् घटानुत्पत्तिरेव स्यादिति तुल्यमिति । सामन्यधीनसंवन्धक्षणेति । इन्द्रियादिसंबन्धक्षणेत्यर्थः । लक्षणेति पाठोऽशुद्धः। अनन्तति। अनन्ताः संविदः स्वीक्रियन्ते । ताश्च कल्पिताः । तत्कानाकाले घटादिप्रकाशः, अन्यदा नेत्युक्तौ संविदामपि घटादिवत् कल्पितत्वात् शन्यवादः । संविद एकस्याः स्थिरायाः सर्वसंबन्ध ·.. 108 शतपण्यों यस्तु दृग्दृश्ययोः सम्बन्धानुस्पत्त्या विश्वमहोतुमीहते, स क तत्सम्बन्धार्थे प्रयतते ! अत: संविदनुत्पत्तिवादिनामप्रकाशो का यावत्सतं तत्प्रकाशो का दुप्परिहरः ॥ प्रागमावरहितायासविदः कथमुत्पतिरिति चेन्न । उक्तानुपपत्त्यैव तद्वत्वात् ॥ ननु न तावत् संविदा स्वपागभावग्रहः, खपागमावस्थितौ संविदनुत्पत्त्या ग्राहकामावात्। तदपकमे तु विषयामावादेव तद्ग्रहणायोगात् । नापि संविदन्तरेण तद्महः, निपतियोगिकाभावप्राणायोगाला पति- योगिन्याश्च संविदः स्वतसिद्धायाः संविदावरविषयत्वायोगादिति ॥ नैवम् । खतः श्रतश्च तद्महोपपतेः। खतस्तावत् -- एतावन्तं काल न किंचिदहमज्ञासिषमिति योऽयं प्रत्ययः, स हि सामान्यत पूर्वकालवर्तिनं खात्मामावमपि गृहाति । न चातीतस्य भागभावस्य कथं विषयीकार इति वाच्यम् , ममदादिपत्यशज्ञानव्यतिरिक्तज्ञानेषु निकाल वर्तिनामपि प्रहणात् । न चातीतस्यासको प्रहणाद- प्रमाणत्वम् ; अतीतस्यापि खकाले सत्त्वात् । अन्यथा वर्तमानस्य पूर्वोतरकालासत्त्वेन तद्माहिणोऽप्य. साहित्वेनापमाणत्वासनात् । गृपमाणवपरीत्याभाव एव हि पामाण्यम् ; न पुनर्माद्यस्य प्रहण समकालत्वम् । मायथा भवन्मतेनानिर्वचनीयरजतसमकालवर्तिन्याः रजनमान्तेः प्रामाण्यमसात् । सविस्पागभावग्राहक किमिदं प्रमाणमिति चेत्-यत् घटाघमावनाहकम् , तदेव ॥ प्रत्यक्षानुपविष्टया वा पृथक्पमाणास्मिकया वा योग्यानुपलब्ध्या घटाघभावमह इति चेत् , हापि तयैव ॥ भतिकान्त वानुपलब्धिरुपलब्धिकाले कथमुपकुर्यादिति चेत्-न ; स्मृत्यभावक हत्या प्राचीनयव तया सिनेः। पातर्गजाभावादिविज्ञानयत् । तद्वदनापि प्रमाणसंज्ञाविशेषो यथारुचि पक्षिप्यताम् । न च संस्कार- विलयात् स्मृत्यमायः ; प्रवल उरसुख-दुःख-कालदर्यादिसंस्कारतिरस्कारकामाये वयोगात् । न र सुषुप्तयादय एव संस्कारोच्छेदकाः ; तथा सति पूर्वदिनाउनुभूनायास्मरणपसनात् । तथाच मुप्तोत्थितः शनमवि मित्रतया पतिपत, पुत्री(a)मपि कलनतया, थोत्रमपि नेसतयेति विश्वविष्ठरः । न च विषयप्रकाशविरहाददभावविगमाद्वा संस्कारानुस्पत्त्या तदस्मृतिः, मन्तिरामकाशासाययोः प्रकाशमान स्वीकारे च प्रागुक्तो दोष इत्पर्य। 1. अन्यथा-प्रायम्य प्रदणसमकालयमाण प्रामाण्यस्पीगरे। प्रत्यक्षेति । चक्षुरादिनव अमायोऽपि पृथक् सनिकर रहार गृधने , योग्यानुपलब्धिः सहकारित मात्रमिति ताकिमतम् । भनुपलब्धिः पृथक्प्रमाणमिति मीमांसकमतम् । सन्मने नभुरोऽ. धिकरणपणमात्रे उपयोगः । प्रतिमातेति । घटसानमागमारकाले घटसानरूपणियोग्यभायात सदहणे कयमभाषप्रहणम् । घशानशाले भमायन्यायमानस्यात् कयं प्रदमिति पेद-भई घटानुभाभारयान् (न पशिद पागशासिग्म) इदानी घटस्मरणरहितत्वात् । प्रातwnt गजामाययम् गजनाननुभूनस्यात् । प्रतिधन्यरं गजयायेन नानुभूनं गजानेवानीमसर्यमाण- स्यादिति लोसिसमेतदिति । ननु अनुपलग्धिरिपमनुमानयिधयेय प्रमाणम् । मायमानतय ममाप. माधात् । न तु सस्मिन् वर्त गनभरिणत्संघिरमागमापमानुपलब्धि परत इति न पg- प्रमाणसेति पे-रापत्तिरित्याइ तदिति । भान्तरेति। विषयस्यामा: मईपारम्या. माया स्थानाम प्रशसमाना संविदिति तद्विषयसंस्कारादिकं कुतो न स्यादित्यः ।

·चेत् , तदपि न; -- , संविदनुत्पत्तिदूपणवाद: 21. 109 संस्कारोस्पतिप्रतिवन्धकरवेऽतिप्रसन्नात् । न चाविशदप्रकाशरूपत्वादस्मृति: ; सर्वदा संविदशमास्मरण- मसात् । न हि संविदेशे वैशयं तवास्ति, नित्यमेव निर्धर्मकत्वात् । विषयाश्रयोल्लेखाशये तस्मृतिरिति वैशयमन्तरेणाप्यन्धकारानुभूतवस्तुमानादिषु स्मृतिदर्शनात् । तदेवं स्वतस्तत्भागभावग्रह उपपादित | परतोऽपि तत्मागभावग्रहः संविदो वेधत्वसमर्थनादेव सिद्धः । अन्यथा स्वद्वाक्यजन्यापि संवित् वरमागभावस्य दुर्महत्व न सापयेत् ; संविधागभावदुमहत्वाहणे संविद्ग्रहणावश्यम्भावात् ॥ खपकाशवरूपमेव प्रतियोगित्वेनोपजीव्य तत्प्रागभावदुहत्वं साध्यत इति चेत् , एवं तर्हि तत्मागभावमहेऽपि तदेवोपजीव्यताम् । किंच, पतिवादिनः शिष्याणां च स्वसिद्धान्जार्थज्ञानमनुत्पन्न मत्वैव स्वया वाक्यं प्रयुज्यते, खयमपि कदाचित् गुरूपदिष्टं पतिवादिनिर्दिष्ट वाऽर्थमजानान , न जानामीत्येव भाषसे; जिज्ञाससे च; एवं मूर्खपण्डितविभागोऽपि लोके बहुलमुपलभ्यते । तदेतदखिलं ज्ञानपागभावग्रहामावे कथं घटेव ! ज्ञानादिविधिशास्त्रं च कथं जीवेद । तदेवं स्वस्मिन् वर्तमानस्य भविष्य सविस्पागभावस्य महणं योग्यानुपलब्ध्या जायते । भतीतस्य, तु सरणानुमानादिना । परगतस्याप्यनुमानादिनः । अत. स्वतः परतोऽपि सिद्धः संविदः प्रागभावः । ननु भवद्भिरपि धर्मभूतज्ञानस्यापि वरूपनित्यत्वमभ्युपेतम् । ततश्च तत्मागमावतदुत्पादसमर्थने भसिद्धान्त इति चेन्न; असा धर्ममृतज्ञानस्य सधर्मकत्वात् भवस्याविशेषत्वात् तदर्थसामग्री- समागमोपपत्तेः । तत्तत्प्रकाशात्मकावस्थाविशेषेषु च पागभावोत्पत्त्यादिबुद्धरुपलमविरोषाधमावात् मपसिद्धान्तवानवताराच ॥ मनुमतेरवस्थान्तरापतिरेव न सम्भवति, भजत्वादेवेति चेन्न स्वरूपानुत्पति मानस्य मवदमिमताविद्यया मलदभिमतमकृत्यादिमिश्च व्यभिचारात् । समस्तन्यतिरिक्तत्वे सतीति सर्ककौशलम् ! अन्ततोऽप्रयोजकत्वं च । अवस्थान्तरापतिराहित्यस्य हेतुत्वे साध्याविशेषात् । मिथ्या- मृतावस्थान्तरनिषेधेऽपसिद्धान्तात् । सत्यावस्थानिषेधे च व्यतिरेकव्याप्त मत्वात् । यत् सत्यावस्थाविशिष्ट तज्जायते, यथा घट इति हि सा । न च घटादे. सत्यावस्थाविशिष्टत्व त्वयाऽभ्युपगम्यते । एतेनानुमतेविनाशनिषेधोऽपि प्रत्युक्त । प्रागुक्तपकारेण प्रत्यक्षादिवाघाच । यदि घटाधनुमतिर्न विनश्येत् , तहिं सुषुप्तशाधनुपपत्ति । भवस्यक्षे मोक्षानुपपतिश्च । विद्यमानायां तस्यां विषयोल्लेख खतस्तत्प्रागमावग्रह इति । पूर्वमहं घटज्ञानाभाववान् इति ज्ञाने घटशानाभायो विषय अस्य ज्ञानस्यापि घटविषयकतया घशानत्वात् पतत्प्रागभावोऽपि घरक्षानाभावत्वेनात्र विषय इति स्वतः स्वप्रागभावग्रह इति । भविष्यत्संविदिति । आचार्यसकाशान्मे ज्ञान भविष्यतीति प्रतियोग्युल्लेख. मात्रमभावप्रत्यक्षे पर्याप्तम् न तुप्रतियोगिप्रत्यक्षस्याऽऽवश्यकतेति भावः। अजत्वं स्वरूपोत्पत्यभायो वा अवस्थापत्यभावो वा; अवस्थापदेन मिथ्यावस्थामहणं या सत्यावस्याग्रहणं घेति विकल्पममि. प्रेत्याह क्रमेण स्वरूपेत्यादि । समस्त यतिरिक्तत्वे इति । अविद्याप्रकृत्यादिव्यतिरिकत्वे सतीति हेतु. विशेषणे इत्यर्थ । “यदप्यस्या अनुत्पत्य विकारान्तरनिरसनम्" इति भाग्यार्थमनन्तरवादे वक्ष्यति। अथापि मागमावनिरासे प्रावंसस्थाप्युपस्थित्या तद्विषयेऽम्याह एतेनेति । ..

·- 110 शतपण्याम् विलक्षणावस्थाविशेषस्य पाग्यदेव दुष्प्रतिपादत्वात् । प्रध्वंसेऽपि ग्राहकामाचोय प्राग्वदेव परिहतःयम् । न च खरूपनित्यत्वे प्रध्वंसानुपपतिः, घटादिष्वपि सत्कार्यवादिभिस्तथैव प्रध्वसस्य निर्वहणीयत्वात् । उक्तं च माध्ये--तमिममिन्द्रियद्वारकज्ञानप्रसरमपेक्ष्योदयास्तमव्यपदेश इति । नापि द्वितीय, महमर्थविलक्षणाया निविषयायासंविदोऽनुपलम्मनिरस्तत्वात् । मुक्तौ निर्विषय स्वस्थान्यक्ष (61) पतिक्षेपात् । खापमदमूर्छाम निर्विषयसविदुपलम्भोऽन्तीति बालासरूपत्यात् । महमथस्य तु स्वरूपमापकाशात्मकस्य विषयान्तरविरहेऽपि घटादिविषयमाहिसंविद्विलक्षणतया तदाश्रयतया चंपतिपन्नस्म भवता संविद्विलक्षणतया अहकारग्रन्थिस्वाभ्युपगमात्। पक्षान्तरे तुं तद्वदेव तद्धर्मभूतसंविदोऽपि सर्वदा निर्विपयत्वसाधनत्योपलम्भनिरस्तत्वात् । सुपुप्तौ तु निविषयायास्तस्याः प्रकाशादर्शनात् । खमात्रपकाशस्याप्यहमर्थखरूपस्यास्माभिः पत्यवत्वानन्दस्वादिविशेषवत्येव स्वत पकाशवाभ्युपगमेन क्वचिदपि निर्विशेषपकाशानभ्युपगमात् । यद्यप्यस्मत्पक्षे सुपुप्तयादिषु धर्मभूता संविन्निपिया, तथाऽपि साश्रयत्वादिभिः तदानीमपि न निर्धर्मकत्वम् । विषयरहितायास्तु तस्यास्तदानीं न प्रकाशमिच्छामः, येन प्रतिसन्धानप्रसङ्गचोद्यान्न मुच्येमहि । उक्तं हि भाष्ये-"यत्वनुभूतेः स्वयंप्रकाशत्वम् उक्तम् । तत् विषयप्रकाशनवेलायां ज्ञातुरात्मनस्तथैव" इत्यादि । यचानुमानम् --अनुभूतिरनुत्पन्ना, अनुभूतिवादित्यादिकम् , तदप्युपपादितमत्यादिसमस्त प्रमाणबाधितम् ; प्रागुक्तपतिकूलतजालपतिहतं च । केवलन्यतिरेकिमङ्गश्चान्यन कृतः। घटादि- विषयोल्लेखरहितस्वरूपमात्रपक्षीकारे च माश्रयासिद्धिर्वा सिद्धसाधनं वेत्यादि दूषणमूह्यम् ॥ ॥ इति शतदूपण्यां संविदनुत्पत्तिदूपणवादः एकविशः ॥२१॥ ॥ अथ संविनिर्विकारत्वानुमानभावाद। द्वाविंशः ॥ २२ ॥ परिणमयति विश्वं या स्वयं निर्विकास परिणमति च योऽसौ तत्तदर्थान्तरात्मा । विषमविषयतृष्णाधवकान्तारजातं व्यपनयतु भयं मे विश्वजिष्णुः स विष्णुः ॥ वादारस्मे सकलविषयविरक्ताचा इति कृतं कल्प निरस्यति नापि द्वितीय इति । अहमर्थस्य त्विति । सत्यमस्माभिः अहमर्थः संवित् निर्विषया, घटादिसंविद्विलक्षणाऽस्तीति प्रतिपन्नम्। तथापि त्वया तस्य संवित्वं नेष्टम् , अहंकारप्रन्थित्वस्येटत्यादित्यर्थः । ननु त्वया प्रतिपन्नं किलेत्यनाह पक्षान्तरे विति। सत्यं प्रतिपन्नम् । तावता प्रकृते किम् ? तदृष्टान्तीकरलेन वर्मभूनसंचिदोऽपि निविषयत्वं साध्यते चेत्-बाध इत्यर्थः । एवमपि निर्धर्मकत्यासिद्धिरित्याह स्वरूपमात्रेति । प्रत्यक् त्वेति। इदमर्थवैलक्षण्यरूपधर्मेत्यर्थः। यद्यप्यस्मात्पक्ष इति । यथाऽस्मन्मते सुपुप्तौ धर्मभूतज्ञानस्य निविषयस्य स्वीकारेऽपि तत्प्रतिसंधान पश्चानास्ति, तथा स्वमतेऽपि सुपुतिगतनिर्विपयसंविदाति- संधानमिति त्वया न सुवचम् । अस्मन्मते सुपुप्ती तत्सत्वेऽपि प्रकाशाभावात् , त्वया प्रकाश- स्वीकाराच चैपम्यादित्यर्थः। 1 प्रागभावाभावरूपहेतु पितः । अनुभूतित्वादिति हेतु दूषयति पञ्चेति । अन्यत्र कृतः तस्यमुक्ताकलापादिपु कृतः ॥ २१ ॥ (२२) पाद्यसंविदूपतया पराभिमतस्य ब्रह्मणो निर्विकारत्वमसंभवि। तद्विलक्षणस्य त्वरसग्रह्मण- स्तत् घटत इत्याशयेनाऽऽह परिणमयतीति । स्वरूपविकाराभावेऽपि खभावविकारो हेयविलक्षण . -- ·- - .. - संविनिर्विकारत्यानुमानभवाद:22. 1il यदुच्यते- अनुमतिनिर्विकारा, अनुत्पन्नत्वात् । यत् उक्तसाध्य न भवति, तत् उक्तसाधनमावि न भवति, यथा घटादिरिति-तत्र सविदुत्पत्त्यादिसमर्थनादसिद्धिबाघौ सुगमौ । किंच किमिदं निर्विकारत्वं नाम: किमुत्तरावधिराहित्यम् , उत घटादिवत् नामान्तर-यपदेशाह. वस्थाविशेषराहित्यम् , उत अवस्थामात्रराहित्यमिति । नाऽऽद्यः; अनुत्पन्नेन पागभावेनोतरावधिमता व्यभिचारात् । भावरूपाज्ञानेन च भवत्पक्षे ।। भावान्तराभावादिनस्ते अनुत्पन्नः प्रागभावो नास्तीति चेन्न, स्वदभिमतेनाप्यन्यतरानकान्त्यनिर्वाहात् ॥ भावत्वे सतीति विशेषयिष्याम इति चेन्न ; कथायाम्-अविशेषितस्य हेतोर्विशेषणे हेत्वन्तरापातात् ; मस्मान् प्रति व्यर्थविशेषणत्वाच्च ; ततश्च पुनस्त्यागे प्रतिज्ञाहानि. । भावरूपाज्ञाने व्यभिचारस्तद- वस्थः । इदं स हृदि निधायाह--"भावेष्विति विशेषणे तर्ककुशलताऽऽविष्कता भवति" इति । विशेपितोऽप्यय हेतु वदभिमतयाऽनायविद्यया तत्त्वज्ञानोदयादन्तवत्याऽनेकान्तः॥ मिथ्याभूतायास्तस्याः मध्वंसोऽपि मिथ्याभूत इति नानेकान्त इति चेन्न; घटादिपवंसस्यापि मिथ्यात्वेन, 'यत् उत्तरावधिमत्' इति व्यतिरेकव्याप्तेईहत्वापातात् ॥ व्यावहारिकं घटादेरुत्तरावधिमत्त्वमुपजीव्य व्याप्तिग्रह इति चेन्न ; भविद्याया मपि तथाविधोतरावधिमत्त्वाभ्युपगमेनानकान्त्यस्यानिस्तारात् ॥ अथ पुनः परमार्थोतरावधिराहित्यमेव साध्यार्थ इत्यातिष्ठसे, तथाऽपि व्यतिरेकासिद्धिा, यत् परमार्थ- विकारवत् तत् उत्पन्नम् , यथा घट इति भवतोच्चै पितुमशक्यत्वात् ॥ मा भूत् व्यतिरेकः मविद्याऽपि सपद एवास्तु ; हेतुश्च सपक्षकदेशवर्तिकेवलान्वयी भविष्यतीति चेन्न ; तथाऽप्यप्रसिद्ध विशेषणत्वापा. तात् । न ह्यामितप्रतियोगिक व्यतिरेकमभ्युपगच्छामः । न च परमार्थविकारं प्रमितमिच्छसि । न चापमितस्य परमार्थता सम्भवति । कचिच्च परमार्थविकाराभ्युपगमेऽपसिद्धान्तः । ततश्च भवद्दशा विकारश्चेत् , अपरमार्थ इति त्याप्तौ सिद्धायां व्यवच्छेद्याभावात् व्यर्थे विशेषणमिति । तदेतदखिलमभि- सन्धायाह-"किं भवतः परमार्थभूनोऽप्यस्ति विकारा येनैतद्विशेषणमर्थवद्भवति" इति । ननु मा मृत् व्यवच्छेद्यम् , तथाऽप्यनैकान्त्यररिहारक्षमतयाऽपि साथ विशेषणमिति चेत् , हन्तव शशविषाणरूपविकारहितेति किं न साध्यते ! तावताऽपि ह्यनेकान्त्य सुपरिहरम् ॥ अपसिद्धविशेषण स्वापातादिति चेत् , तुल्यम् ॥ अस्तु तर्हि सिद्धसाधनस्वपरिहारार्थ परमार्थेति विशेषणम् ; प्रसङ्गतस्त्वनैकान्त्यमपि परिहरिप्यति ; विकारराहित्यमाने हि साध्यमाने मिथ्याम्नविकारराहित्यमात्रेण यदि भवान् सिद्ध माधनतां बयात् , तदाऽस्माभिर्विशेषित-यमिति चेन्न-अतिपसनात् । पर्वतोऽमिमा. नित्यादिषु सर्वेष्वपि प्रयोगेषु परमार्थानिमानित्यादिप्रयोगपसङ्गात् । स्वयंप्रकाशा(शवा !)नुमानेषु च इष्ट इति मत्वाऽऽह परिणमतीति । धन्यकान्तार: मरु(निर्जल)प्रदेश:। कथायाम् = वादायसादचेत्। हेत्वन्तरापातादिति। हेत्वन्तरमिति निग्रहस्थानपणापत्तेरित्यर्थः। प्रतिज्ञाहानिरिति च निग्रहस्थाना. न्तरम् । सामान्यत उत्तराधिराहित्यसाधनेऽपि व्यतिरेक्च्याप्ती, यत् उत्तरायधिमदित्यत्र व्यायहा. रिक्मुत्तरावधिमादाय व्याप्तिकथनपक्ष निरस्यति व्यावहारिकमिति । पारमार्थिकोचरायधिराहि- त्यमेव साध्यमिति पक्षं दृपयति अथ पुनरिति ॥ 1, केवलान्ययी = अन्वयव्याप्तिमानवान् । .. . .

·112
- शतदूपण्या
मवता, मनुमतिः परमार्थतः स्वयंप्रकाशेत्यादिपयोगो वाच्यः(ग: कार्य:) | मन्यया हि मिय्यामृतस्वयं
पकाशस्वाभ्युपगमेन परः सिद्धसाधनतामद्घाटयेत् । न च षयमप्यपरमार्थान् काश्चन विकारानिच्छामः,
येन संविदस्तद्योगात् सिद्ध साधनको प्रवम इति विमपि । अतः सुष्कृतं माग्ये विशेषणवैयर्थ्यम् ।
उत्तरयोरपि कहपयोरनेकान्त्यमदर्शयत् मपदमिमता अविद्या अनुत्पनैव विविध विकारास्पदमिति
तत न तावत् द्वितीयः ; भविद्याया एव महदादिनामान्तरव्यपदेशाहसमस्तविकारयोगित्वस्य
भवद्विरेव स्वीकारात् । घटकपाललोटायवस्थाविशेषोऽपि पन्ततोऽविद्याया ए | अनुमतिस्मृत्यादि-
नामान्तरव्यपदेशाविस्थामेदाः संविद एव प्रत्यक्षमीक्ष्यन्त इति कथं तदभावसाधनम् ॥ मनुमतित्वादयः
संविदवस्थाविशेषा मिथ्याभूता इति चिन्न ; दतोतरत्वात् । न हि सत्यः कश्चिदवस्थाविशेषस्ते समस्ति ।
मत एव न तृतीयोऽपि । मपसिद्धान्तप्रसङ्गस्त्वषिक: ; मिथ्यामृतानामवस्थाविशेषाणां संविदो
भवतैव स्वीकारात् । अन्यथा जगदम-तनिवृत्त्यपेक्षा-दुपायावेषण-सदनुष्ठान-तदर्थशास्त्रारम्मादेरमाव
प्रसन्नात् ॥ इष्टमसनोऽयमिति चेन; व्यावहारिकव्यवस्थाप्रतिष्ठितानां तेषां स्वयैव स्वीकाराद ।
अन्यथा तिष्ठ सत्य[त्व !]पक्षे, त्यज वा शास्त्ररम्भादिकमिति ॥ संविद्विकाराणां मिथ्यात्वमेवात
साध्यत इति चेन्न; मनापिाध्यतिरेकभन्नप्रसङ्गात् । न हि, 'यत् विकारवत् , तत् उत्पन्नं यथा घटः'
इत्यत्र सत्यविकारयोगित्वमुत्पतिव्या दृष्टम् , येन तनिवृत्त्या तन्निवृतिः सात् ॥ लोकदृष्टया तथा
दर्शनमस्तीति चेन; तस्याः संविद्विकारेषु घटादिविकारेषु च पक्षपाताभावेन स्वदुक्तव्याप्तेनुग्रहत्वात् ।
स्वदृष्टेस्तूमयविद्वेषशीलतयाऽपि तथाविधनियममहासिद्धेः । केवलान्वयित्वशताऽपि पूर्ववत् दूप्या ।
ननु भवतोऽपि ब्रमानुत्पन्न निर्विकारं च । ततस्तदेव समर्थयमानेष्वस्मासु कस्ते कोप हति
चेन्न; अमसिद्धानपरिज्ञानात् । न हि वयं लोकसिद्धाम् उदयास्तमयादिविकारशतशालिनीमहमर्थ
धर्मभृतां संविदं परं ब्रौति परिभाषामहे ; न च तामेव सकलविषयाश्रयशून्यावस्थाम् ; अपितु समस्त-
चिदचिद्विशिष्टतया विशेषणमूतचिदचित्प्रतिष्ठितम्लेशादि-जन्मादिविकारजातं, खरूपोऽस्पृष्टविकारलेश
सङ्कोचविकासवैदेशिकसावश्यमनन्तमङ्गलगुणमीश्वरतत्वम् । यदि तस्य निर्विकारत्वं साधयसि, कामं
साध्यताम् । तन ,प्रमाणमिदमन्यद्वेति निपुणे विभावय । न चेश्वररूपस्यापि समस्तावस्थाशून्यस्वं
सापयितुं शक्यम् ; कादाचित्कतत्तन्मूर्तद्रव्यसंयोगविभागाद्यवस्थाविशेषाणां वियदादिग्विव विश्वव्यापिनि
इश्वरेऽपि दुर्वारस्वात् । नित्यासङ्कुचितप्रकाशात्मनि तज्ज्ञानेऽपि तरसत्पाद्यवस्थाविशेषाणामनन्ता
नामानातत्वात् । अकर्मनिबन्धनतया च तेषामपुरुषार्थत्वपसङ्गाभावात् । बीजारवत् अवस्थामवाहानादि-
खेन भहेतुकस्वादिचोद्यानवतारात । आगमिके चास्मिन्नथे हैतुकसक्षोमस्याशक्यत्वादिति ॥
॥ इति शतदृषण्यां संविनिर्विकारत्वानुमानभनयादः दाविंशः ॥ २२ ॥
देवा विकल्प उत्तराधिराहित्यमिति प्रथमकरुप पर्व दूषितः । अथ कल्पदयदूपणमपि भाग्या
कदमित्याह उत्तरयोरपीति । द्वितीयं दूषयति तन न तावत् द्वितीय इति। तत- उत्तरयोर्मध्ये ॥२२॥

·113 - . - संविधानात्वनिषेधकानुमानभगवाद 23 ।। अथ सविनानात्वनिषेधकानुमानभवादः त्रयोविंशः ॥ २३ ॥ प्रतिपुरुषमनेका प्रत्यवस्थ विचित्रा शुभगतिषु धियो यचोदयत्यासा नः । अखिलचिदचिदन्तर्यामि वत् विष्णुसज्ञ सचितुरहमुपासे सस्प देवस्य भगः ।। यदाहु - अनुभूतिर्न नाना, मजत्वात् , यन्नाना, तज्जायते , यथा घट । दृश्यमानस्तु सविदेदो विषयाश्रयादिमेदोपाधिकरवान्न स्वाभाविक , घटाकाश तरङ्गच द्र पराभिमतसमवायादिमेदवत् । अन्यथा क्ल्पनागौरवप्रसङ्गादिति- तदसारम् । किमत्र (1) यत कुतश्चिदपि भेदो निषिध्यते, (2) उत सविजातीयमानात् , (8) अथ सविरस्वरूपात् , (4) उत सविद तरात् , (5) अथवा सजातीय(सविसजातीय)राहित्य साध्यत इति । न प्रथम , प्रत्यक्षविरोधात् । देहात्मविवेकानुपपतिपसङ्गात् , अपसिद्धान्ताच ! "युष्मदस्म प्रत्ययगोचरयोविषयविषयिणोस्तम प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरितरेतरभावानुपपत्तौ" इति हि व कूटस्थो- पदेश ॥ अपरमार्थोऽपि भेदस्तन निर्दिश्यत इति चेत् - साधु तत्वोपदेश समारब्ध । परमार्थत स्तयोरैक्य(रभेद)पसङ्गश्च । अत्राप्यपरमार्थभेदनिषेधे स एव दोष । परमार्थभेदानुमितिमसको वा। परमार्थभेदनिषेधे तु व्यतिरेक यातिभङ्ग । 'यत् परमार्थभेदवत् तत् उत्पन्नम् , यथा घट ' इति हि सा स्यात् । न च घटादौ परमार्थभेदस्त्वयाऽभ्युपगम्यते । तदाह-"जन्मप्रतिबद्धः परमार्थविमागा किं कचित् दृष्टस्त्वया इति । अविद्यायाश्चानुत्पन्नतयाऽभ्युपेताया सविदपेक्षया परमार्थभेदाभ्युपगमे (२३) अनुभूतेरनानावमिति पक्षे सावित्रीविरोधोऽपीत्यावेदक मगलमारचयति प्रतिपुरुषमिति गाय यामेकस्यव तच्छब्दस्य श्रवणात् तस्यैव यच्छन्दप्रतिसयन्धि वमित्युक्तौ अर्थेऽनुपपत्यभावेऽपि तन्न खरसम् । तथासति, 'धियो यन प्रचोदयात्' इत्येव स्यात् , तन विशिष्य पुल्लिगनिर्देशे गमकाभावात् । 'यो देव सविता तस्य यद्भर्गस्तद्वरेण्यम्' इति व्यारयानस्मृतिवचनविरोधाथ। अत तस्य देवस्येति देवशब्दविशेषणतयाऽपि तच्छन्द पूरित । कोऽसौ देव कि सूर्यरूपजीव एव, उत परमात्मेति चेत्-आद्यपक्षेऽपि न दोष । तस्य स्वयमुदयेन स्वप्रभाप्रसरणेन सर्वान सुप्तान प्रयोध्य धर्मादिरूपशुभोपायविषयाणा धियामुत्पादकत्वात् । तदन्तर्वतमानस्य च धान्न तदिति पदेन ग्रहणसभनात् । वस्तुत सविता जगत्कारणश्रीपतिरेय । तदिति च श्रुतिप्रसिद्धिप्रदर्शकम् । तद् विवृणोति अखिलचिदचिदन्तर्यामीति । यद्वा अखिलेत्यादि वरेण्यश इविवक्षितम् । तदिति परमपदस्थ वासुदेवारय ज्योतिर्गृहीत्वा तदमेद् सूर्यमण्डलान्ततिन उच्यते । तदैक्यञ्च, 'स यश्चाय पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक ' इति सर्वचेतनान्तर्यामिणि। तदुक्तम् अखिलेत्यादिपदेन । एकपरमात्मासाधारणत्वेन सर्वविग्रहैक्यवाचोयुक्ति । विग्रहमेदेऽप्यैक्य परवासुदेवरूपैकदेशत्वात सर्वेषामवताररूपाणामिति वा । तदिति सूर्यमण्डलप्रसिद्धमित्यर्थक वा । एवञ्च विष्णुसमित्यस्य विण्वारयविग्रहरूपमित्यर्थ । भग = तेज सर्वपाप्मप्रदाहक विप्रहाख्य रूप धर्मादिधीप्रेरकस्य सवितु = सर्वजगत्कारणस्य सबन्धि उपासे इति । भर्गो धीमहीति चरणी प्रपये इतिरत् । 'सवितुरिति विग्रहविशिष्ट गृहीत्वा तदन्तर्वर्तिपरमात्मखरूपमान भर्ग इति गृह्यते । परमात्मस्वरूप- ध्यानस्य मोक्षहेतुत्वात् । साविन्या मोक्षमन्त्र वस्य बृहदारण्यकायुक्त वात्' इत्यप्युच्येत ॥ असारमिति । प्रतीयमानस्य नानात्वस्य, यन प्रतीयते तत्रैवोको लापात् । औपाधिकत्योको #-15 ·नद्वितीयः; i 114 शतपण्यों पक्षविपक्षमानवृतितया विरुद्धो हेतुः । अपरमार्थभेदाभ्युपगमे तु जडाजडतादात्म्यातिदेशः । तदाह- "अविद्याया आत्मनः परमार्थतो विभागाभावे वस्तुतोऽविद्यैव स्वादात्मा" इति । संविदः संविद्विजातीयत्वानभ्युपगमेन सिद्धसाधनात् । न हि संविदेव भवति(न्ती!) संविजातीयमानाद्भिद्यत इति कश्चिदिच्छति । तथेच्छन्तमपि प्रति नासौ हेतुः, अविद्यायां संविद्वि- जातीयायां तवृत्ते । सा ह्यनुत्पन्ना संवित्तत्त्वात् सर्वलादेव हि भिन्ना स्वयेण्यते । तद्भेदानभ्युपगमे वन्मिथ्यात्वाभ्युपगमे च दत्तमुतरम् । न तृतीयः ; सिद्धसाधनस्वादेव नापि चतुसंविदन्तरसिद्धौ तदवधिकभेदस्यापि सिद्धेः वनिषेधायोगात् । तदसिद्धौ कथं तन्निरूपितमेदनिषेधः ॥ उपाधिवशात् संविदन्तरत्वेन प्रतीयमान खरूपमेव संविदन्तरशब्देनानूध तदवधिकमेदो निषिध्यते, चन्द्रस्तरनचन्द्रान्न भिद्यत इतिवदिति चेत्- तथाऽपि हेतीविरोधः, संविदन्तराद्भिन्नायामविद्यायां तवृतेः । न हि सा संविदन्तरमेदरहिता, पागुक्तदोषात् । यश्च प्रवाहानादिमविद्यामिच्छति, तस्यापि मागभावे संविदन्तराद्विन्ने हेतवेविरोध एव । यद्यप्यभावमपि नेच्छेत् , तथापि घटादिषु संविदन्तरभेदाभावात् सपक्षमतेषु सर्वेषु हेतोरस्तेः मसाधारणता ॥ अपरमार्थः संविदन्तरादिस्तनास्तीति न सपक्षतेति चेत् ; तर्हि संविदोऽपि संविदन्तराव अपरमार्थभेदयोगान्न तन्त्र तद्राहित्य साधयितुं शक्यम् ॥ अपारमार्थ्यमेव तस्यान साध्यत इति चेत- तथाऽपि घटादिष्वपि संविदन्तरभेदापारमार्थ्यसिद्धेः सपक्षत्वमपरिहार्यम् ॥ संविदः संविदन्तराद्रेदमात मिथ्या, घटादेस्तु खरूपमपीति विशेष इति चेत् , किमतः ! स्वरूपस्य मिथ्यात्वे सत्यत्वेऽपि संविदन्तर प्रतियोगिकमिथ्याभेदयोगित्वस साधारणत्वात् । एतेन अनुभूतित्वादिति हेतुनाऽप्यस्य साध्यस्स दुःसापत्वं दर्शितम् । तरङ्गचन्द्रदृष्टान्तोऽपि विषमः ; तरगचन्द्रस्य मिथ्याभूतस्य सत्यचन्द्रतादाम्यायोगाद। यदि चन्द्रव्यतिरिक्तस्तरङ्गचन्द्रो नास्तीति निर्दिश्येत, तत्रापि संविदन्तरं मिथ्येत्येवोक्तं स्यात् । तथा विषयाश्रयभेदमिन्नानन्तसंविदुपलम्भे च कस्याः सत्यस्वे कासा तु तरजचन्द्रवत् मिथ्यात्वमिति विशेषकामावादनियमेन सर्वसविन्मिथ्यात्वं सर्वसविस्सत्यस्व वा प्रसजेत् ॥ सामान्यतः संवितत्त्वे कुतश्चित् सिद्धे तव्यतिरिक्ताः संविदो निषिध्यन्त इति चेत्-क एवमाह, सवितत्त्वव्यतिरिक्ताः संविद इति; मपितु संविद एव संविदः । न च सवितत्त्वं सामान्यत: सिध्यदेकमिति सिध्यति । येन तव्यतिरिक्तसंबिन्मिथ्यात्वं साध्येत । एकतया सिद्धौ च 'किमत्र पुनस्साध्यम् ! मत एव न पञ्चमः। एक(अनेक!)याऽनाचविद्ययाऽनकान्त्याचा प्रवाहाविद्यापोऽपि सजातीयवति नानोपाधिशंक्रया च गौरवादिति भावः। 1. भवति इति पाटे, 'भिद्यते च' इति चकारो युक्तः । अन्यथा 'भवन्ती' इति पाठः स्यात् । 2. अभावम् - अभावपदार्थम्। 3. संविदन्तरमेदेति। संविदन्तरप्रतियोगिकपरमार्थ मेदेत्यर्थः। 4.किमनेति । संविद एकतायां संविदन्तरसिद्ध सिद्धियां व्याघातश्च । अत एव व्याघातादिसयादेव। मेदाभावस्य साध्यत्वं पक्षवतुष्टये; अन्न सामान्यतः सजातीयराहित्य सायम् । संवित्सजातीयेत्यशुद्धम्। तत्रैवारिति पक्षे दोषाभावात् अनेकयेति शोधनीयम्। प्रवाहेति। अत: नानाविद्यापक्षे प्रवाहस्वीकारात् अविद्यायां हेतुर्नास्तीत्युक्तायपि दुष्टते.

·115 1 मपितु सविनानात्वनिषेधकानुमानभगवाद 23 मविद्यामागभावे त्वदभिमतेऽनुत्पन्नत्वहेतोवृतेविरोधश्च ।। तस्यापि सजातीयवत्त्व मिथ्येति चेत् , तर्हि घटादे. रपि सजातीयवत्त्व मिथ्येति यन्नाना तत् उत्पन्नमिति व्याप्तिपदर्शनासिद्धि । व्यावहारिक घटादे सनातीय- वत्त्वमुपजीव्य व्याप्तिपदर्शनमिति चेत् , प्रागभावस्यापि व्यावहारिकसजातीयवत्त्वात् तद्वर्तिनो हेतोविरोध एव । न चाभावस्य जातिर्नास्तीति सजातीयाभाव , समानोपाध्याक्रान्तत्ववेषेणाविशेषात् । मन्यथा सविदोऽपि जातिमनभ्युपगच्छत सिद्धसाधनत्वपसनात् । न च घटादिभेदस्य व्यावहारिकत्वमिति स्थितमन्यत्र (13) । तदेवत् सर्वमभिप्रेत्याह, अबाधितप्रतीतिसिद्धदृश्य मेदसमर्थनेन दर्शन भेदोऽपि समर्थित एव, छेद्यमेदात् छेदनमेदवत् इति । ननु दृश्यभेदेऽपि दर्शनमेकमेवोपलभ्यते, यथा घटपटाविमाविति । छेद्यमेदेऽपि छेदकव्यापार एक एव दृश्यते, यथा एकप्रहारमेयेप्वनेकेषु काण्डेषु । मत कर्मभेदे क्रियामेद इति न व्याप्ति न च दृश्यभेदसमर्थन यायेन दर्शनभेदसिद्धिरिति विवक्षा, छेद्यभेदाद छेदनमेदवदित्युदाहरणस्याना काक्षितत्वासनात् । न च छेद्यभेदसमर्थनन्यायेन छेदनभेद समर्थ्यते , यदर्थमप्युदाहियेत । मत किमर्थं भाष्यमिति ॥ उच्यते-दृश्यमेद इति न दृश्यानां खरूपभेदमात्र विवक्षितम् , कर्मकारकत्वविशेषणभेद । मनेकेषामप्येकसामग्रीविशेषमध्यपतिताना घटादीनामेक कर्मत्वम् । एव कारकान्तरेवप्यनेकेषामेक तत्तकारकत्व दृश्यते । यथा दर्शपूर्णमासयो करणत्वमेकमेव । तथाऽनाप्य नेकेषामेक कर्मत्वमिति न विरोध । एव छेद्यभेदेऽपि (दोऽपि.) द्रष्टव्य । ततश्चायमर्थ -यदि सर्वासा सविदामक्य स्यात् , एकस्यां घटादिप्रतिनियतविषयाया सविदि सविदन्तरविषयाणामपि प्रकाशप्रसन्न । न च तथोपलभ्यते , दृष्टादृष्टव्यवस्थाप्रदर्शनात् । मतोऽवगम्यते, मिथोऽनामातविषया सविद खरूपतो मिन्ना इति । तत्रेद निदश्यते-यथा छेदनक्रिया परस्परास्पृष्टविषया परस्पर विभिद्यन्ते, तद्वदिति । एतेन दृश्यमानस्य सविद्धदस्य विषयादिभेदोपाधिकत्व विषयमेदमिथ्यात्वेन सविद्वेदस्य मिथ्यात्वसमर्थन च निरस्तम्। दृश्यमानत्वादेव च कल्पनागौरवप्रसगोऽपि परिहृत । दर्शनस्य च बाधकामावादेव प्रमात्व सिद्धम् । ननु प्रत्यगात्मनिष्ठ धर्मभृतज्ञान नित्यमिति य इच्छति, तस्य कथ सविद्वेदस्य विषय मेदोपाधिकरवापहव । उच्यते-नित्याऽपि सवित् ततत्कर्मानुरूप तेपुतेषु विषयेषु सकोच विकास च मजते । ततश्च कर्मानुरूपतत्तद्विषयीकरणविकारविशेषापेक्षया स्वरूपत एव क्रियामेद प्रतिनियतविषयता वेति भाव । तदाऽपि अविद्याप्रागभावानामनेकत्वात् तैरनैकात्यमित्यर्थ । समर्थन यायेनेति । यथा दृश्य मिथो भिन्नमिति पूर्व स्थापितम् , तथा दर्शनमपि मिथो मिन्नमयधारयेत्यर्थविवक्षायामित्यर्थ । पदर्थमपीति । छेदन मेदस्य न च्छेद्यमेदो हेतु । कितु छेद्य विभिन्नमिति यथोच्यते, तथा छेदनमपि विभिन्नमित्यप्युच्यत एव, तद्वत् दृदय भिनमितीव दर्शन भिन्नमित्यप्युच्यतामित्युपपादनार्थमप्युदा हियेत, यदि छेद्यभेदकन्यायस्य छेदन मेदकत्व भवेदिति भाव । व्यवस्थाप्रदर्शनादिति । तयाच दृश्यमेदसमर्थनेनेत्यस्य एक्दृश्यविषयकदर्शनविषयत्वाभावस्यान्यन समर्थनेनेत्यर्थ इति भाय । गन्धघटादिदर्शने रूपपटादेरविषयत्वादेवम् । शेष परमार्थभूपणादौ द्रए यम् ॥ २३ ॥ - ·- 116 शतपण्यां च युज्यते । तव तु न तथा , नित्यनिर्विकारसपकाशमानत्वाभ्युपगमात् सविद । मायाविरोधान-तद धीनविचित्रविषयत्वादिक तु न सम्भवतीत्यन्यत्र (35) द्रष्टव्यमिति ।। ॥ इति शतदूपण्या सविनानात्वनिषेधकानुमानभङ्गलाद बयोविश ॥ २३ ॥ ॥ अथ निर्विशेषत्वानुमानमवादः चतुर्विशः ॥ २४ ॥ विभूतिगुणवगेंण विशिष्ट यमधीमहे । अप्रतविशेषाय तस्मै भगवते नमः ॥ यदाहु -~अनुमतिनिर्विशेषा, अनुभूतित्वात, यत् सविशेषम् , न तत् अनुभूति , यथा घट । अनुमते सविशेषत्वे घटवत् मननुभूतित्वप्रसङ्ग-इति । भन्न तावत् प्रतिज्ञाया निर्विशेषपदमनुभूति पदप्रलिपन्नादपिकार्थमोधकम् , न वा । पूर्वत्र तेनैव अनुमतिरितिवत् (मनुभूतिरनुमतिरितिवत् ।) मनधिकार्थत्वेन पुनरुक्तिनिमहापति ॥ समस्तविशेषमाव एव तेन प्रतिपाद्यत इति चेन्न , उक्तोवर स्यात् । तथा हि-स किमनुमतिस्वरूपमेव, ततोऽतिरिक्त वा किंचित् । पूर्वन पुनरुक्ति , सिद्धसाधनता च । न हि सविपर्यायशतपाठेऽपि न काचित् क्षति । उतरत्न विशेषवत्वमवर्जनीयम् ॥ समस्त विशेषाभावो न ब्रह्मणो रूपादिवत् धर्म इति चेत्, रूपादिवत् धर्मत्व नास्तीति वदता किं गुणत्वादि रूपेण धर्मत्व प्रतिक्षिप्तम् , उत यथाकथञ्चिद्विशेषणत्वमपि । पाये, गुणवादिरूपेण विशेषकरवाभावेऽपि प्रकारान्तरेण विशेषकरवात सविशेषत्व तावत् अवर्जनीयम् । तथा च सति गुणादिरूपे विश्वे क प्रद्वेष । द्वितीये पक्षीकृताया एवानुमते साध्या(ध्यधर्मा)न-वयस्य त्वयैवोक्तत्वादनुमानवृतान्तानभिज्ञत्वम् , अनन्दितनिग्रहस्सानश्च ॥ प्रमाणवलादयमेको विशेष स्वीकियत इति चेत् , प्रमाणबलादिति किमिदमेवानुमान प्रमाणम् , उता-यत् श्रुत्यादिकम् । न पूर्व , असिद्धे । कथ तस्यैव प्रमाणत्वे विम यमान प्रति तदेव प्रमाणमुपस्यापयसि । नोचर , श्रुत्यादेनिर्विशेषतिपादकत्वस्य दूषयिष्यमाणत्वात् । यदि च अभावरूपमेक विशेषमभ्युपगच्छसि, तदा भावरूपे-वन्येषु विशेषेषु किं भावरूपत्वादेवामर्ष , उठ प्रमाणामावात् । नाघ , अभावरूपे विशेषे कस्यचिदमपसन्नात् । न द्वितीय , नित्यत्वस्खयप्रकाशत्वादे स्वयर प्रमाणैरुपपायमानत्वात् ॥ व्यावहारिकरमाणोपस्थापितत्वानित्यवादीना मिथ्यामिति चेन्न, निर्विशेषत्वस्यापि व्यावहारिकपमाणोपस्थापितत्वेन मिथ्यात्वपसन्नात् ॥ भस्त्वेवम् , किं नश्छिन्नमिति चेत्, [न, नित्यत्वनिर्विशेषत्वादेमिथ्यात्वेन सौगत-वैशेषिकायभिमतानित्यत्व-सविशेषत्वादेवर्जनीय त्वात् । ननु निर्विशेषमिति पतिज्ञायां विशेषा-उर निर्विशेषाव च विशेषत्वरक्षणसामान्योपाधिना युगपदेय प्रतिक्षिप्यते , तन परं च न किंचित् वक्त यमस्तीति वेर-ततत्साध्य(तल साध्य धर्मान-वयरक्षणो दोष मागेवोक्त । किंच विशेषा-तरशब्देन किं सामान्य विशेषत्वमेव विवक्षितम् , उठ रूपरसादय कतिचन विशेषा । पूर्वत निर्विशेषत्वमपि नास्ति सविशेषत्वमपि नास्तीति व्याहतवर्गना , "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति' इति न्यायात् । उतरन्न रसादिविशेष निविशेषत्वादिक (२४) निविशेषशदस्य सभवदर्या तरमाह मप्रतयेति। प्रतक्ष्य विशेषदिमित्पर्य । - .

·निर्विोपत्वानुमानभंगवाद 24
117
चापोह्य शालसिद्ध सर्वज्ञत्वादिभि सविशेषत्वपसन ।
किय प्रतिज्ञा त्वदभिमतहेतुरूपधर्मपतिक्षेपिका, न वा! आये हेत्वभावे साध्याभाव ,
प्रतिज्ञाहेतुविरोधश्च । द्वितीये, तेनैव विशेषणतयाऽभ्युपगतेन सविशेषत्वम् । हेवादिधर्मान्वयस्य
प्रमाणसिद्धत्वाभ्युपगमेन तन्निषेधे कालात्ययापदेशसाश्च ॥ यदि च व्यावहारिकहेतुधर्मान्वयेन साध्य
सिद्धिरिति मन्यसे, तदा बाप्पधूमभ्रमानुमितदहनवत् खप्पलब्धद्रविणनिर्मिसम्षणवच साध्यव्यापि(स्यापि)
व्यावहारिकत्वस्य स्वयैवानुमन्तव्यत्वान्न किंचिदस्माक दूषणीयमस्ति ॥ यादृच्छिकसवादिलिङ्गविभ्रमवत्
अभिमतसिद्धिरिति चेत्, किमिय सिद्धिनिर्णयात्मिका, उन सन्देहात्मिका । न पूर्व , यादृच्छिक
सवादीत्यनेनैव विसवादशिरसोऽपि समावितत्वेन निर्णयासिद्धे । नोतर , सन्दिग्धनिर्णयार्थ न्याय
मवर्तयितुमिच्छन पुनरपि तेनैव न्यायेन सन्देहस्यैव स्थिरीकरणात् । मसत्यासत्यसिद्धिभगस्तु खस्थाने
(३०) द्रष्टव्य । मतो न कथचिदपि सर्वविशेषशून्यत्व प्रतिज्ञातु शक्यते । घटस्य च परमार्थत
सविशेषत्वानभ्युपगमात् दृष्टान्त साध्यान्यावृत्त । अथ मिध्याभूतविशेषयोगात् तत सविशेषत्वमिच्छसि,
तदाऽनुभूतेरपि तदाविषविशेषाभ्युपगमान्न तत्प्रतिक्षेप शक्य । परमार्थविशेषशू-येति साध्यार्थे तु
व्यतिरेकदृष्टान्तासिद्धिरुक्ता । यस्तु-अनुभूतिदृश्यधर्मरहितेति साध्य मयुक्ते, तस्य साध्यविशेषणवैयर्याध
निग्रह । मदृश्यधर्मानभ्युपगमात् । एव प्रत्यक्त्वाजडत्वप्रकाशत्वादिहेतवोऽपि निरस्ता वेदितव्या ।।
ये च धर्मपक्षीकारेण प्रयोगा -भेदादयो नानुभूतिधर्मा , दृश्यत्वात् , धर्मत्वात् , रूपादिवत्,
इत्यादय , सत्र तावत् खाभ्युपगतनित्यत्वादीनामपि पक्षीकारेऽपसिद्धान्त । तद्वहिष्कारे तेरेवानका
त्यम् ॥ तेपा मिथ्यात्वेनाभ्युपगमात् नापसिद्धान्तानेकान्ताविति चेन्न, तथा सति तत्पतिक्षेपकान् प्रति
तत्समर्थनप्रयासनरर्थक्यात् । तेषामनुभूतिखरूपमालत्वे च तत्स्वरूपमभ्युपगच्छनि सौगादिमि सहन
विमतव्यम् ॥ भनित्यत्वादिकल्पनात् तर्विवाद , तत्पतिक्षेपश्च कियत इति चेन्न, मनित्यत्वादिनिषेघस्यापि
खरूपत्वे स्वरूपाविरिक्तस्य सत्यत्वे मिथ्यात्वे च सिद्धसाधनस्व-ज्याघातादिभिर्दनोत्तरत्वात् । किश्चानु
भूतिशब्देन लोकसिद्धसविद्विवक्षाया विषयाश्रयस्वगतविशेषाणामनन्ताना प्रत्यक्षादिसिद्धावस्थापानात
कालात्ययापदेश । श्रुतिसिद्ध ब्रह्मस्वरूपपक्षीकारे तु श्रुत्यैव तद्गतान-तविशेषविषयया वाघधापरिहार्य
इति । तदेतत् सर्वमपि सगृहीत माये, “यदपि--नाया दृशे शिखिरूपाया श्यः कविदपि
धर्मोऽस्ति । दृश्यत्वादेव तेषां न दृशिधर्मत्वमिति च तदपि स्वायुपगतः प्रमाणसिद्धः
निस्यत्व-खयप्रकाशवादिधमै रुमयमनकान्तिकम्" इत्यादिना । वन स्वाम्पुपगतरित्यप
सिद्धान्बादे समइ । प्रमाणसिद्धरिति तु बाघादे । अनेकान्तिकशब्द स्वसाध्यसम्बधनियम
निषेधार्थ । तेन यथासमय बाधादेरपि साह इति ।
यादृच्छिकेति। वापधूम वेन गृहना केनचित्, तेनाम्न्यनुमानेन तत् स्थल प्राप्तेन यहच्याऽग्नि
दर्शने हि पूर्गनुमितिरबाधितार्थिकैव भवति, हेतोवुण्टोऽपीत्यर्थ । 1. दृष्टान्त - व्यतिरेक-
दृष्टान्त । विशेषणवैपादिति । धर्मे दृश्यत्वविशेषण व्यर्पमित्यर्थ ॥ २४ ॥

·- 118 शतदूपण्याम् प्रतिप्रयोगाच--'मनुभूतिः सविशेषा, मासमानत्वात् , घटादिवत् ; नित्यत्वादयोऽनुमतिधर्माः, अभ्युपगतानुभूतिस्वरूपं प्रति वर्मतया प्रमाणत: साध्यमानत्वात् । यत्र यत् प्रमाणतः साध्यते, स तद्धर्मः, यथा सम्प्रतिपन्नः' इत्यादयः । न चान विपक्षे बाधकामावः शक्यः प्रागुतनिर्विशेषपति ज्ञानुपपत्यादेरेव बाधकत्वात् । मन्ततो निर्विशेषानुमानस्यैव विपक्षे बाधकरहितत्वाश्च । न च दृष्टान्ता सिद्धिः, स्वयैव घटादेव्यतिरेकदृष्टान्ततयोदाहरणात् । बाधादेरपि प्रसङ्गाभावेन पावल्यमस्मदुकानामिति ।। ॥ इति शतदूषण्यां निर्विशेषत्वानुमानभङ्गरादः चतुर्विशः ॥ २४ ॥ ॥ अथ संचिदात्मत्वभवादः पञ्चविंशः ॥ २५ ॥ अन्योन्यव्यतिरिक्तयोरविजहद्धमत्वमित्वयो- प्पारे गृहमेधिनोरिव ययोः साहित्यमासूच्यते । सा संवित् सकलार्थसाधकापुस्तसिद्धभोगा प्रभुः श्रीमानस्तु स (श्रीमान् स्ता सच?) मे समस्तदुरितोचाराय नारायणः । यदुच्यते--संवित् आत्मा मजडत्वात् , यत् उक्तताध्य न भवति, तत् उक्तसाधनमपि न भवति, यथा घटः इति--सदसत् ; स्वस्म भासमानत्वरूपस्याजडवस हेतोरसिद्धः। भव्यभिचरितप्रकाशसवाकत्वस्य मुखादिभिव्यभिचारात् । तेषामपि संविधतिरेकस्यानात्मत्वस्य च सौगतमुहृदा स्वयाऽप्यपरित्यागात् । सजातीयनरपेक्ष्यादेरपि दीपादिमिर्घटादिभिरपि वा व्यभिचारात् । सर्वथा सजातीयनिरपेक्ष काशवस्म पक्षेऽप्यसिद्धेः । सा खल्वात्मसम्बन्धसापेक्षप्रकाशा । अन्यथा स्वाश्रयव्यतिरिकेभ्योऽपि तत्प्रकाश प्रसन्नात् । मत एवात्मनिरपेक्षत्वमप्यसिद्धम् ; संविदन्तरनिरपेक्षपकाशत्वस्य स्वस्मै परस्मै वेति विकरुपे पूर्वस्सासिद्धेः, उत्तरस्य विरुद्धत्वात् । मन्यस्मा एव भासमानत्वनियमात् घटादिवत् सनात्मत्यसिद्धेश्ध । अन्यथा घटादेरपि मासमानत्वमात्रेणात्मत्वरसमस्यावारणात् । अतो ज्ञानत्वमेव हेतुः परिशिष्यते । (२५) "उभयाभ्युपेता संचिदेवाऽऽस्मेत्युपलब्धिपराहतम्", "यथोक्तम् अजडत्वात् संविदेवाss- स्मेति-तप्रेदं प्रष्टव्यम्" इत्यादिभाष्यं व्याख्यात्यत्र यादे। सूयते इति । व्यतिरेको गन्धरद तथा च दर्शयति', 'तद्गुणसारत्यानु तद्व्यपदेशः प्राशयत्' इत्यादिसूत्रः प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । आम्नायत इत्यनुफ्त्वा आस्त्यत इति भयोगः गृहमेघिनोगिादिव्यापारे साहित्यस्य, 'यजेत स्वर्गकामः' इति श्रुत्या स्पष्टमयोधतात मिनिसूत्रणेव तनिष्कपत् । प्रतेऽपि श्रुत्यर्थे विवाद सूत्रमेव शरणमिति च भावः संविदो गृहिणीतुल्यत्वादेवधी: विष्णुसंविदित्युच्यते । साधावपुरिति सालार्थमाहिस्य. रूपाकारविशिष्टेस्यर्थः । धर्मिभूते झाने विषयमाहित्य नेति थैलक्षण्यप्रदर्शनायेदम् । तत्सिदभोग इति, साक्षात्कारस्यैवानुकूलतया आनन्दयात् । गृहिणीपक्षे सक्लापेक्षितार्धसापकत्वं तद्गासस्य तदधीनसुखभोगत्वा गृहिणः । ययोरिति संविदो नारायणस्य च हि प्रहणम् । तन पृथक पृथक तच्छन्दै विभिन्नपदावपिन्यपि न दोष इति स्वीकारे साधकरपुरित्यन पाफ्यसमाप्तिः । उत्तरवाफ्ये धर्मिमान को । सेत्यस्य तवैकेति, सइत्यस्य मन्यति चार्थः। अन्यथा पुनः, 'थीमानस्तु सा' इत्यत्र श्रीमान् स्ता सचेति पाठः स्यात् । प्रस्थान्तरे, 'श्रीमानस्तु' निभाचार्यः प्रयुक्तत्वात् तद्वासनया अत्रापि तथा लेखनमापतितमिति। नैरपेश्येति । प्रकाशे इति शेषः। सति । यथाकश्चि. दित्यर्थः। 1. अवारणादिति । मनेन भासमानत्वमावस्य हेतुत्ये घटादी प्यमिचारोऽपि सूक्तिः । - ॥

·, संविदात्मत्वमङ्गवाद 25 119 सच्च प्रकाशरूपत्वम् । तच्च स्वस्मै परस्मै वेति विकरुपेन दूषितमेव । 'न कस्मैचित्' इति पक्षे तु प्रकाशवहानि , तथैव सर्वत्र प्रसिद्ध । किंचानेन हेतुना सविद आत्मत्व साधयन्त किमिदमात्मत्वमभिसन्धाय साधयन्ति । (1) किं ज्ञातृत्वादिकम् , (2) उत प्रत्येतु प्रत्येतव्याय(दव्य )तिरिक्तत्वम् , (8) अथवा स्वस्मै भासमानत्वम् , (4) उता गभिचरितप्रकाशसत्ताकत्वम् , (5) यद्वा स्वप्रकाशत्वम्, (6) उत खानतिरिक्तत्वम्, (7) यद्वाऽन्यदेव किंचिदिति । नाद्य , प्रत्यक्षविरोधात् । ज्ञातृत्व हि ज्ञानाश्रयत्वम् । तत्र खापेक्षया खस्यैवाऽऽश्रयत्वं व्याहतम् आश्रयत्वाश्रयित्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासात् । अत एव खाश्रयतादास्येन ज्ञातृत्वमपि प्रतिक्षिप्तम् । धर्मर्मिभेदाभेदपक्षस्तु भवताऽपि नाङ्गीक्रियते । नापि ज्ञानान्तराश्रयत्व वक्तु शक्यम् , योग्यानुपलम्भनिरस्तत्वात् , इच्छादेरिच्छा-तराश्रयत्वादिवत् ॥ किंच क्षणिकस्यैव ज्ञानस्य ज्ञातृत्व साध्यते, उत स्थिरतयाऽभ्युपगतस्य तस्यैव । पूर्वत्र पतिसन्धानाद्यनुपपत्ति सौगतादीन् प्रति प्रयुक्ता भव-तमास्कन्दति । उत्तरत्नापि किं निराश्रयस्य ज्ञानस्य ज्ञातृत्व साध्यते, उत साश्रयस्य मायेऽप्यस्मदभिमता(तज्ञानात्मका)मनो ज्ञातृत्वसाधने सिद्ध साधनस्वम् । निराश्रयज्ञानान्तरपक्षीकारे तु आश्रयासिद्धि । सर्वाभ्युपेतसविद एव निराश्रयत्वविवक्षाया प्रत्यक्षादि विरोध । द्वितीये, ज्ञातृद्वयोपलब्धिप्रसङ्ग । उत्तरोतरज्ञानानामप्युक्तहेतुसम्बन्धाविशेषेण ज्ञातृत्वपसङ्गेनान' वस्था, व्यभिचारो वा ॥ किंच सत्यज्ञातृत्वसाधनेऽपसिद्धान्त । आरोपितज्ञातृत्वसाधने स्वदुक्तवाक्यानुमानादिभिस्तदारोप स्पास्माभिरभ्युपगमात् सिद्धसाध्यता । प्रतीयमानज्ञातृत्वस्याऽऽरोपितत्वसाधन स्वनन्तरमेव दृषयिष्याम । एव ज्ञातृत्वकल्पप्रतिक्षेपेणैव द्वितीया कल्पोऽपि प्रतिक्षिप्त । अवेद्यत्वामिमतानुमतेर्वेधत्वपसगस्त्वधिक । नापि तृतीय , प्रत्यक्षविरोधात् । स्वाश्रयायैव हि सा भासमाना दृश्यते । खस्मा इति प्रकाश फलित्व हि ज्ञाप्यते । प्रकाशफलित्व च प्रकाशाधीनव्यवहारादिमत्त्वम् । न च ज्ञानमात्रस्यैव व्यवहारा दिकर्तृत्व भवताऽप्यभ्युपगम्यते । फलित्वारोपसाधने तु प्राग्वदेव परिहार । नापि चतुर्थ , सिद्धसाधनात् । तावता चाऽऽत्मत्वसिद्धौ सुखदु खादेरपि प्रसन्नात् । पञ्चमषष्ठयोरपि सिद्धसाघनतव । नापि सप्तम तत् किं परसम्पतिपन्नात्मतादात्म्यविधिपर्य वसिनम् , उतानुभतेर्यथाकथचिदात्मशब्दप्रतिपाद्यतामातनिष्ठमिति : माये व्याघातादिदोषस्तदवस्य । एव हेतुर्विकल्प्य दूषित तथैव साध्यमपि विकल्प्य दूपयति किञ्चैत्यादिना । प्रत्येतव्यादव्य. तिरिक्तति पठनीयम् । प्रत्येतुरिति षष्ठी।'प्र येतु प्रयेतव्याव्यतिरेक प्रत्यक् पम्" इति प्रत्यकत्व- निर्वचनमुदयनाचार्यकृतम् । तदनोच्यते। प्रमातु प्रमेयात् व्यतिरेक इति तनतनोक्तिमनुएत्यान्यथा- कल्पितमिव । 'प्रयेतुरिति पञ्चम्यन्त प्रत्येतव्यविशेषणम्' इत्युक्त चण्डमारते । व्यतिरिक्तत्वमित्येव पाठोऽभिमतोऽन्यथा वेति न तन विशदम् । उदयनवाक्यस्य च स्वविषयक्शानाश्रयत्वमित्यर्थ । किंकपक्षे वयप्रकाशाभागत् धर्मभूतज्ञानमादायैवाऽऽरमनि प्रत्यक्त्वोपपादनम्। । परिहार , म

·120
शवदूपण्या
द्वितीये तु सिद्धसाधनत्वमेवेति ।
मस्तु तरिमान पक्षीकृत्य बारमत्वादेव जाननादात्म्यसाधनम् । ततो नोक्तदोषावकाशः इति
चेन्न; धर्मिणोऽपि धर्मतादाम्यविधेहितत्वात् । तस्य ज्ञानस्वमानसाधने तु त्रय्यन्तविदा सिद्ध
साधनात् ॥ आत्मशब्दवाच्यस्यैव विषयोल्लेखलक्षणावस्यायोगः कल्पनालाघवात विधीयते इति चेन्न ।
तथाऽपि तथाविधावस्थैव ज्ञानम् , तदाश्रय पात्मेति वैशेषिकादिवत् तरस ज्ञातृत्वमेव सिध्यगि भवस्था.
मिथ्यात्वात् वैषम्यमिति चेन्न, बाधाभावादिना तत्सत्यत्वस्य दुरपहवत्वात् ॥ तयाऽपि भवदभिमतानन्ता-
वस्थनित्यज्ञानातिरिक्त पात्मा न सिध्यतीति चेन्न ; ज्ञातुः तद्धर्ममतज्ञानस्य च तावता दुरणहवत्वात् ।
ज्ञान किमेकमेव सत्सामग्रीवशात् विषयोल्लेखाद्यवस्थावत् भवति, उत ज्ञातव ज्ञानलक्षणानन्तावस्थेति
विशये श्रुतिशरणानां पूर्वः पक्षः, लाघवमानशरणानामुतर इति स्थिते, द्वेषाऽपि भवदभिमत न सिध्यत्ये.
वेति का पूर्वरूपे वार्ता । उचररूपे दुस्तरं श्रुत्यादिकमनुसन्धत्स्वेति । श्रुतिरेवाऽऽत्मनो ज्ञानानतिरिक्तत्व
साधयतीति चेन्न ; परिहतप्रायत्वात् । तन्न हि-
श्लो-- श्रुतिपत्यक्षससिद्ध ज्ञातृत्वे ज्ञानताश्रुतिः । नेया उद्गुणसारत्वात् खमकाशतयाऽपि वा ॥
वदन्ति हि, "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' इत्याद्याः परश्शताः श्रुतयः साक्षाज्ञातत्वमेव ।
तदविरोषाय ज्ञानमात्रश्रुतिरपि जडत्वं प्रतिक्षिपति, न तज्ज्ञातृत्वम् , अन्यथा प्रत्यक्षादिभिश्व विरोधात् ।
येनैव शास्त्रेण ज्ञानरूपत्वमात्मनः साध्यते, संविदात्मत्वपक्षे तस्य श्रोताऽपि न सिध्येत् । न हि
मनात्मानं पति उपदिश्यत इति भवताऽपीप्यते । मामा तु संविमानरूपो ज्ञातृत्वाभावान श्रोतुमीष्टे ।।
अहंकारः शृणोतीति चेत् , स किं स्वार्थ परार्थे वा शृणोति ? नायः, स्वनाशपर्यन्नत्वात् ; अहमर्थात्यन्त.
विलयगर्भो हि भवत्पक्षे मोक्षः । न हि कश्चित् स्वनाशाय मोक्षशास्त्र शृणोति । अत एव न द्वितीयः,
खात्यन्तनाशेन परोपकारस्य कस्याप्यनभिमतत्वात् ; भइमर्थस्य चात्मत्वमस्मन्मतेन सिद्धमिति ।।
॥ इति शतदूपण्यां संविदात्मत्वभगवादः पञ्चविंशः ॥२५॥
.
--
निपेधः । एवं संवित्पक्षकानुमाने दूषिते स्वविवक्षित मुखान्तरेण साधयितुं स यतते अस्तुतहीति ।
का पूर्वरूपे वार्ततिाप्रथमपक्षे काऽनुपपत्चिरित्यर्थः। उत्तररूपे-ज्ञातरि आगन्तुकानेकज्ञानवादि-
तार्किकपक्षे ॥श्रुतिरेवेति । सत्यं ज्ञानम्', 'विज्ञानधन एव' इत्यादिरिति भावः। श्रुतिप्रत्यक्षसंसिद्ध
श्रुतिभिः प्रत्यक्षप्रमाणेन च प्रागेव निश्चिते ।नेयेति पदम् औपचारिकत्वेऽपि तदेव युक्तमिति झाप्तये।
वस्तुतस्तु, यावदात्मभावित्वादित्युक्त्या आकृत्यधिकरणमयेन विशिष्ट शक्तिरेव । शास्त्रणेत्युपल-
क्षणम् । येनानुमानेनाऽऽत्मनि संवित्वं साध्यते, यं प्रति च साध्यते, ती अनुमाता आकर्णयिता
चन सिध्यत इति व भाध्यम् । 'स किम्' इत्यादिकं श्रोतृत्वाभ्युपगमेन । ज्ञातृत्वमहंकारे न
भवतीति प्रागेयोकत्वात् । न द्वितीय इति । स्वात्यन्तेत्यादिकमुपलक्षणम् । परार्थत्वपक्षे परं किम्?
नाऽऽत्मान्तरम् । भवताऽनभ्युपगमात् । नाहंकारान्तरम्, पूर्वोक्तयुक्तः । जडस्य सर्वस्याजडार्थ-
स्वात् जडरूपाहंकारार्थत्वायोगाश्च । नापि संविदर्थम् । अनाधेयातिशयायास्तस्याः उपकार्यत्वा-
संभवात् । अईकारपदं विहाय अहमर्थपदप्रयोगेऽपि भवन्मतेऽनुपपत्तिरेवेत्याह अहमर्थस्येति ॥२५॥

·अहमत्मित्वसमर्थनवाद: 26 121 ।। अथ अहमर्थात्मत्वसमर्थनवादः षड्विंशः ॥ २६ ॥ अइंवेदत्वाम्यां खपरविदितश्चितनगणान् अहङ्कारादीनप्पचिदुपधिमैदान् अनमः । अहन्ता यस्यैका कबलयति वैशिष्ट्यविमवाद ममासिन विश्राम्यत्वहमिति मतिर्विश्ववपुषि॥ यदुच्यते--अहमों नारमा, सुषुप्तिमोक्षयोरननुवर्तमानत्वात् । मोक्षे च तदनुवृत्तौ अज्ञ-वादि- प्रसङ्गाछ । भतश्चैतन्यमानमात्मा । श्लो-स्लानिदमि नैतन्ये निरुपाधिरहंप्रम । कर्तृत्वादिदेि]स्तु सोपाधि सर्प-लौहित्यवत् कमात]] इति । भन्न ब्रमः--सुपुतौ तावत् अहमाननुवृत्तौ पुनःपतिसन्धानानुपपतिपसन । न ह्यामर्था न्तरेणानुभूतमर्थमहमर्थान्तरं स्मर्तुमलम् ; अतिपसगात् ।। सुषुप्तावपि तदनुवृत्तौ तदानीमपि तत्प्रकाशपसर इति चेन्न ; विद्यमानस्य प्रकाशनियमानभ्युपगमात् ॥ तदानीमप्रकाशेऽपि तदनुवृत्तौ किं प्रमाणमिति चेन्न; पूर्वोतरवत्यहमतिसन्धानबलादेव मध्येऽपि तत्कसनाद । पूर्वोवरकालावच्छिन्न मध्यकाल क्सनेन अखाप्समिति इदानी तनक ला(इदानी तत्काला)नुसन्धानवत् इदानीमतीतकालावच्छिन्नाहमर्थ स्यादि प्रकाशोपपतेः । मध्ये चाहमर्थाभावे संस्काराघाराभावात् प्रतिसन्धानाभावपसनाच(श्च)। संविखरूपमविद्याखरूपं वा तदापारो भवत्विति चेन ; तयोरपि तदानीमनुवृतौ प्रमाणाभावात् । न हि ज्ञातारमन्तरेण ज्ञानमज्ञान वा स्थातुमलम् । मन्यथा घटादिपि तदवस्थितिषसङ्गात् ।। ज्ञानामावस्ततापि विद्यत इतीष्टप्रसङ्ग इति चेन्न; भवदभिमतभावरूपाज्ञानस्य तन्त्र प्रसज्यमानत्वात , तस च तनिष्ठावन (२६) "ननु चाहं जानामीत्यस्मत्प्रत्यये" इत्यादिभाष्यप्रन्थविवरणापाहमर्थविषये परोक्त निरसितुमारभते महन्वेति। एफैकोऽप्यारमा स्वेन अहमिति, परेण इदमिति च गृहाने । अनम:= अहमर्थव्यतिरिकान्-अहमिति प्रतीत्यविषयान् यस्याईता एका कयलयति-यभिष्ठमहत्वं चेतना. चेतनसर्वपदार्थान् खसमानाधिकरणतया स्वीकरोतीत्यर्थः। जीनत के अहं मनुरमरमित्यादी प्रत्यये स्वविशिष्ट मन्वादिवैशिष्टयभानात् वात्मकाहमर्थस्य धर्मिण एव सर्वसामानाधिकरण्यम् । नत्वहन्तायाः । वैशिष्ट्यविभवादिति सामानाधिकरण्यादित्यर्थकम् । विश्वखुपि-विश्वशरीरके। अनिदमि- इदम्पदार्थ मिन्ने चैतन्ये तादाम्येन अहमिति नमः। रजी सर्पभ्रमश्न् । त्वादे. रहकारनिष्ठस्य चैतन्ये आत्मनि भ्रमस्तु अपालौहित्यस्य स्फटिक इबोपाध्यधीनः। एतद्विभागार्धमेव क्रमादित्युक्तम् । तत्वादेरित्यन अहम्भ्रम इति शब्दात् भ्रम इति विभज्यानुषंगात् कट वादिभ्रम इति लभ्यते । पारयानुरोधादेवम् । कर्ववादिरित्येव पाठसवात् सोपाधिरित्यस्य चैतन्ये वतत्वं सोपाधिकम् मारोपितमित्यर्थो भवत्येव । सुपुप्तौ तावदिति । उपरि मुकारपीत्यादिना मुक्तिविण्ये वध्यति। 1. ननु 'अहमर्थाननुवृत्तो प्रतिसंघानानुपपत्तिप्रसंग:' इत्युक्तिरेव प्रमाणप्रदर्शनरूपा भरति । तत् कथ कि प्रमाणमिति प्रश्न इति चेत्-उच्यते । प्रकाश विनाऽहमर्थानुवृत्तरेव पूर्वयाक्ये यदुक्ततया तवापि प्रतिसंधानानुपपत्तिस्तुल्या । अतोऽनुवृत्तिकल्पनं व्यर्थमित्यारोका। तदानीननप्रकाशाभावेऽपि पश्चात्तनप्रकाशोऽपि प्रतिसंघानायालमिति परिहारः। 2. अच्छिति। परिजिउनेत्यर्थः। 3. अहमर्थत्यापीति । कानसंभवेनेति शेषः। - 16 ·. 122 शतदूपण्यां स्वयाऽनभ्युपगमात् । न च संविरस्वरूपस्य संस्काराघारत्वम् ; निर्विकारस्वनिर्विशेषत्वविरोधात् । नाप्य विद्यातरूपस्य, तथा सति तस्यैव ज्ञातृत्वप्रसन्नात् । न ह्यन्यगासाकारेणान्यस्य स्मृतिः संभवती. त्युक्तम् ॥ उपादानोपादेयमावादुपपद्यत इति चेन्न ; क्षणमननयप्रसङ्गात् । सरकार्यवादाभ्युपगमेन अविद्यातद्विवर्तयोरेकत्वादुपादानं संस्कारे(उपादानसंस्कारः!) उपादेये कार्यकर इति चेन्न उपादानोपादेययोः काल्पनिकैवयस्य सौगतमतेऽपि सत्त्वात् ; परमार्थवयस्य वमतेऽप्यमावात् । किं वा सुपुतिकाले संविदविद्ययोः सद्भावे प्रमाणम् || सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्खाप्समिति परामर्श इति चेन्न; तेन सुखखापविशिष्ट तदानीननाहमर्थस्यैव विषयीकरणात् । इदानीतनाहमर्थप्रकाशेन 'तदुपलक्षणमिति चेन्न ; इदानीतनसुखसविद्भ्यां तदानीतनखापविशिष्टाहमर्थोपलक्षण किं न स्यात् ! तदानीमहमर्थपकाशामावे कथं तत्परामर्श इति चेत् --कथं तदानीमज्ञानसुखसाक्षिसविसकाशामावे तत्परामर्श. ॥ तत्परामर्शादेव तदा(था) तत्पकाशोऽपि करप्यत इति चेत् , तथाऽहमर्थप्रकाशोऽपि कल्प्यताम् ॥ उपलम्भविरुद्धं तकरूपनमिति चेत् , कोऽयमुपलम्भः ! एतावन्तं कालं न किंचिदहम ज्ञासिमित्येवरूप इति चेत् , तर्हि तत एवाशानसुखसाक्षिसवित्प्रकाशकल्पनमपि विरुध्येत ॥ उपलम्भस्य बहिर्विषयवेदननिषेधरूपत्वात् तत्कल्पनमुपपद्यत इति चेत् , समः समाधिः ॥ मामध्यहं न ज्ञातवानित्युपलम्भो विरोधीति चेत् , कस्य विरोधी किमहमर्थस्य, उत तरसंवेदनस्य, उत वेदनमात्रस्य न प्रथमः, अतद्रूपत्वादुपलम्भस्य । न हि, 'एतावन्तं कालं नाहममूवम्' इति कश्चित् प्रतिसन्यते, अपि तु विद्यमानमपि मां न ज्ञातवानिति । न द्वितीय , एताव कालं न ज्ञातवानित्यनेन संविदमपि न ज्ञातवानिति संविसंवेदनस्यापि निषेधप्रसन्नात् ॥ स्वपकाशेन तदा तत्प्रकाशनम् ; निषेधस्तु विषयप्रकाशस्येति व्यवस्थेति चेत् , तुल्यमहमर्थेऽपि । अत एव न तृतीयः, स्वपक्षोन्मूलनप्रसनाच,। 'नाह खल्वयमेव संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति, नो एवेमानि भूतानि, विनाशमेवापीतो भवति' इति सुषुप्तिविषयश्रुत्या तदानीमहमर्थप्रकाशकल्पनं विरुध्यत इति चेत् , तर्हि, 'प्राज्ञेनाऽऽस्मना संपरिप्वको न बाह्य किंचन वेद नान्तरम्' इति तद्विषयश्रुत्यैव संवितसुखादिप्रकाशकल्पनमपि विरुष्येत; विशेषात् ॥ तथाऽपि तदानीतनमज्ञानानुभूतम् , अननुभृतं वा ! पूर्वत्र संविदोऽपि प्रकाशसिद्धिः, स्वयंपकाशत्वात् । उत्तरताज्ञानप्रतिसन्धानानुपपत्तिरिति चेन्न; तदानीतनकालस्येव तदानीतनाज्ञानस्यापि तदानीमेवाइदा भावरूपाशानस्येति । अस्य ज्ञानप्रागभावतुल्यतया स ज्ञानप्रागभाव एव घटादावसाभिरापाद्यते। नात्यन्ताभाव इत्यपि ग्राह्यम् । स च तन्मते तन नेष्टः । 'उपादानं संस्कारे उपादेये' इत्यपपाठः । उपादानसंस्कार: उपादेये इति पाठ्यम् । उपादेये = उपादानतानिरूपके कार्य। 1. तदुपलक्षणमिति। तस्याहमर्थस्योपलक्ष्यमाणतेत्यर्थः । साक्षीति । सुखदुःखविषयकम्प साक्षिभूतसंवित्प्रकाशस्याभावे इत्यर्थः । यद्वा संवित्सुखादिप्रकाशेत्युपरितनग्रन्थानुरोधात् सुखस्य दुःखस्य साक्षिसंचिदश्च प्रकाशाभावे इत्यर्थः। तत्परामदेवेति । अन्न, "तथापरामर्शात्" इत्यन्वयः, "सुखमहमस्वाप्समिति परामर्शादित्यर्थः" इति चण्डमारुते। अतः तदेत्यत्र तथेति पाठ इति ज्ञायते । यस्तुत: तत्परामर्शा- दित्यस्यैव तस्मात् सुखमहमित्यादिपरामर्शादित्यर्थसंभवात् तदेति पाठ एव युक्तः । तदा- सुपुतौ । . - - ·अहमर्थात्मत्वसमर्थनवाद 26. 123 नीमेव) करप्यमानत्वेन तद्विषयप्रतिसन्धाना[न] भ्युपगमात् ॥ तथाऽपि पातर्गजाभावादिनयेन तदा नीमधिकरणोपलम्भोऽवश्यभावीति चेन्न , इदानीमेव करप्यमाने मध्यकालवर्तिनि स्वात्मनि योग्यस्मृत्य भावेन ज्ञानामावस्यापि कल्पनोपपत । तदानीमधिकरणोपलम्भस्यावश्यभावेऽपि महमर्थस्यैव प्रकाशकल्पना युक्ता । मह न ज्ञातवानिति स एव ह्यज्ञानाश्रयतया प्रतिसन्धीयते(प्रतीयते ।)। मनो न कश्चिदपि सुषुप्तावहमर्थाभावो वक्तुमपि शक्य । अहमेव पूर्व सुप्त , तथाऽप्यहमर्थम्तदानीं नास्तीति खवचनविरोधाच । मुक्तावप्यहमर्थानुवृत्ति प्रागेव श्रुतिवशात् दर्शिता । न च मोक्षे महमर्थानुवृत्तावज्ञत्वपसन , तथा सति सविदनुवृतावपि तत्पसमात् । यथावस्थितखरूपपकाशो नाज्ञस्वादिहेतु , अपितु द्विरुद्ध एवेति चेत् , तुल्यम् । यदि च मोक्षेऽहमर्थो न स्यात् , मोक्षशास्त्रस्याधिकार्यभाव स्यात् । न हि खवधाय स्वयमेव बुद्धिपूर्वकारी प्रवर्तते । अहमर्थस्य चात्य-तविनाशो मोक्षे भवद्भिरिप्यते ॥ सविदात्मन खस्य च विवेकाग्रहात् प्रवर्तते इति चेत्, तर्हि खविनाशे सविदो विनाशमभिमन्येत । स च स्वविनाश एवेनि मन्यमानो न प्रवतेते ॥ स्वात्मावस्थानभ्रमात् प्रवर्तत इति चेत्न , फरवरूपमजानतस्तदर्थित्वा योगेनोपायानधिकारात् । महमर्थस्थितिमपेक्षमाणस्य च भवन्मते नित्यससारमसङ्गात् ॥ अहमर्थस्थितिभ्रमण प्रवृत्तस्याप्यद्वैतज्ञानोदयसामर्थ्यादेवानिच्छनोऽप्यहमर्थविनाश इति चेत् , तथा सति राज्यकामस्य शिरश्छेदवत् अपवर्ग स्यादिति सम्यक् पुरुषार्थपरत्व शास्त्रस्य समर्थित भवति । अस्तु तध्यिात्मिकादिदु खन्नयाभिघातवशात् तदविनाभूताहमर्थस्यापि विनाशोऽभिमत इति ॥ तदपि मन्दम् , 'तमेव विद्वानमृत इह भवति', 'तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति' इत्यादिभिर्मृत्युतरणहेतुतया श्रुतस्य ब्रह्मवेदनस्य साक्षा-मृत्युहेतुत्वप्रसङ्गात् । 'ब्रसव भवति', 'सर्वे ह पश्य पश्यति' इत्यादिभिर्विरोधप्रसङ्गाथ। अस्तु तर्हि ज्ञप्तिरूप एवात्मा मोक्षशास्त्राधिकारीति चेन्न , तस्य ज्ञातृत्वमन्तृत्वाद्यसभवेन श्रवणमननाद्ययोगात् , नित्यमुक्तखभावतयाऽपवर्गार्थित्वासभवाञ्च ॥ ज्ञातृत्वदु खित्वाध्यासात् सर्वमुपपद्यत इति चेन्न , तदभ्यासालापानामन्यत्र (२७..) उत्सारितत्वात् । एतेन-भारमनोऽपवर्थमहमर्थरूपो ज्ञाता प्रवर्तते इति च प्रत्युक्तम् , दृष्टादृष्टरूपप्रयोजनान्तरमन्तरेण परार्थे खानधस्य परमकारुणिकरप्यनभ्युप गमात् । तदेतत् प्रियतमोज्जीवनाथै मुण्डोपहारवदित्यायातम् । अपिच यद्यहमर्थो नामा, कथमनात्मनि देहेऽहबुद्धि देहात्मभ्रम इत्युच्यते । स हि वपक्षे देहाहकारश्रम इत्यभिधीयेत । आत्माहङ्कारयोरक्यभ्रमात् देहाहकारभ्रम एव देहात्मभ्रम इति चेन्न , तद्भमस्याचाप्यसिद्धे । सविद्रूपस्य च मह जानामीत्यादिना तद्धर्मभावादिविरुद्धधर्मवतया प्रतीयमानस्य महमर्थन देहेन वा तादृशभ्रमपसाझाभावात् । ततश्च देहात्मवादनिराकरणपयासोऽपि निरर्थक स्यात् , देहश्चैतन्यमिति चार्वाकरप्यनङ्गीकारात् । देहस्साह त्वचेतनत्वादिपतिक्षेप एव हि तान् प्रति क्रियते । मन्यथा तेषा सिद्धसाधनत्वात् । तदानीन्तनाज्ञानस्यापि तदानीमेवेति । तदानीन्तनेत्यस्य सुषुप्तिकालीनेत्यर्थ । तदानीमेवेत्यस्य प्रबोधकाल एवेति व्याख्यान कृतम् । इदानीमेवेति तु पाठ स्यात् । यथोपरि। मनभ्युपगमादिति । पाठे सुषुप्तिकाले प्रकाशानुपगमादित्यर्थ । अभ्युपगमादिति पाठे जागरे इति शेष . - ·- - - 124 शतदूपण्यां यदि चाहमर्थो नात्मा, तस्य प्रत्यक्त्वमपि न स्यात् , अबुद्धयैव प्रत्यगर्थस्य परागाद्विवेकात् । "युष्मदसत्प्रत्ययगोचरयो।" इत्यादि हि भवदीयमाध्येऽप्युक्तम् । ननु-अहमर्थविषये अशद्वयमस्ति, तत तत्वकाशाश पत्यपदार्थ , तदधीनपकाशोऽहन्त्वाश परागर्थ , इद रजतमिति भ्रमे शुक्तिरजनाश भेदवदिति ॥ तदप्याश मोदकमात्रम् , इदपत्ययेऽपि कश्चित् प्रत्यगशोऽस्तीति निष्कर्षपसनात् ।। उपलाम विरुद्ध म इति चेत् , तुश्यम् । अहंप्रत्ययविषयेऽपि (विषये) वस्तु येव हदमश परकीयानुमानात दृश्यत इति चेत् , तहिं तत्रैवेदपत्ययगोचरे प्रत्यगशोऽपि सिद्ध इति तद्वदेव घटादिष्वपि तकल्पनामसार ॥ न त परात्मनीदमश प्रतीयते, अपितु एकमेव वस्त्वशभेदमन्तरेणापि प्रतिसन्धिभेदेनाहन्त्वेदत्वाच्या प्रकाशन इति चेन्न , अहमर्थपकाशेऽप्येकस्यैव पुत्रत्वेन पितृत्वेन प्रतीतिवत् इदमशमानसात ॥ ततापि कदाचिदयमहमस्मीति प्रतिमातीति चेन्न, देवोऽहमित्यादिषु देवादिशब्दवत् विशेषणविवक्षया तत्र इदशब्दप्रयोगात् । तस्य चाशस्यास्माभिरपि परत्वा(पराक्वा ) युपगमात् ॥ प्रतिसन्धिनिरूप्योऽडमर्थो न स्वरूप भवितुमर्हतीति चेन्न, पुनादिष्वपि तत्प्रसङ्गात् । प्रतिसबन्धिनिरपेक्ष मनुष्यत्वाद्याकारान्तर दृश्यते , मतस्तत्र न दोष इति चेन्न , अतापि वस्तुत्ववेतनत्वाचाकारान्तरसिद्धे । ननु-अहशब्दप्रत्यभिज्ञानादहकार एवाहमर्थ इति निश्चीयते । स च क्षेत्रानो भगवता परिगणित , 'महाभूना यहकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च' इत्यारभ्य, एतत् क्षेत्रम्' इति वचनात् निर्ममो निरहकार ' इत्यादिषु च हेयतयाऽयमुपदिश्यते । अतो नात्मा भवितुमर्हतीति । तदसत् , बुद्धिशब्दप्रत्यभिज्ञानेन भवभिमत सविदोऽपि बुद्धिपर्यायवाच्यमहत्तत्त्वानतिरेकप्रसङ्गात् ॥ मध्यवसायाख्यकार्योपकरणत्वमात्रेण तत्र बुद्धिशब्द इति चेत् , तहिं अनात्मनि देहे अहमभिमानारूयकार्यकरतयाऽत्राप्यहकारशब्द इलि भा०यम् ।। अहम्भावा-तरहेतुत्व न शब्दशक्त्या प्रतीयत इति चेन्न, अभूततद्भावार्थच्चिप्रत्ययमुत्पाद्य व्युत्पत्या तदुपपते । क्षेत्रान्तर्भावरिंगणन तु बुद्धेग्प्यविशिष्टमिति सविदोऽपि क्षेत्रकुक्षिनिक्षेपे नैरास्यवादपसा । समाधिश्च समान एव । 'निरहकार' इत्यादिषु गर्वपर्यायोऽहंकार उत्कृष्टजनावमानहेतु वादनहेतुरिति हेयतयोपदिश्यते , न पुनरहमर्थ , अहकारतत्त्व वा, तयोरुपाधिमनरेणानर्थहेतुत्वाभावात् । तथाच सति उपाधेरेव हेयत्वापते । न चाहमाचे स्वरूपेण त्यक्तु स्वय, त्य गबुद्धावपि तदनुमवेशात् । सुपुति मूर्छादिषु तस्यागायुपगमेऽपि सो खाका, देवादापनावात् । अहसास कोपादेयावत श्रत्या प्रमीयते, "मातोऽइकारदेश , महमे-यस्तादहमपरिष्टात", स्वं वा अहमस्मि भगवो देवते तद्योऽड सोऽमी योऽसौ सोऽहम् इत्यादिपु । 'मिनिरूपणे चैषामयाधित सामानाधिकरण्यमनुसन्धेर मिति सिद्धमनारोपितज्ञातृत्वविशिष्टोऽहमर्थ एवात्मेति ॥ इति शतदूपण्या अहमर्थात्मत्वसमर्थनगद पहिश ॥ २६ ॥ तस्य-आत्मन । 2 ननु जीवस्याणु वात् जीयेश्वरमेदाच कथम् , 'भहमेवाधस्तात् अहमेयोपरिधान', इति, 'त्व या अहम्' इत्यादिक च घटत इत्यत्राह तत्वमसीति ॥ २६ ॥ - -0-0- ·7 " ज्ञातृत्वाध्यासमवाद: 27. 125 ॥ अथ ज्ञातृत्वाभ्यासमाबादः सप्तर्षियः ॥ २७॥ तमाश्रये यस्त्विह चेतनानामैको बहूनां विदधाति कामान् । शक्ति पग यस्य समस्ततिः स्वाभाविकी ज्ञानपलक्रिया च ॥ यदाहुः--ज्ञातृत्वादिप्रकाशो भ्रान्तिः, देहात्माभिमानकत एवं जायमानप्रकाशत्वात् , स्थूलोऽह • मित्यादिश्तीतिदिति--तदसत् ; हेत्वसिद्धेः । न हीवरस्य योगिनां मुक्तानां वा देहात्मभ्रमः । न च 'तेषां ज्ञातृत्वादिकं न प्रकाशते । यथा परं ब्रोव सकलायति, 'हन्ताऽहमिमास्तिसो देवताः' इत्यादि । मस्ति चे, 'वेदाह समतीतानि इत्यादिभगवद्गीतावाक्यशतम् । तथा 'तद्वैतत् पश्यन् ऋपिमिदेवः प्रतिपेदे महं मनुरभव सूर्यश्च', 'सर्व ह पश्यः पश्यति' इत्यादिमियोगिनों मुक्तानां चाहत्वज्ञातृत्वादिलिपचिः। अन्यथा संविस्वरूपपत्तिमानस्यापि प्रान्तियमसनः ॥ देहारमभ्रमनिवृतावपि तापतिभासोऽस्तीति चेत् , कुत ! श्रुतेरिति चेत् , तुझ्यम् । किंच ज्ञातृत्वावभासो निरधिष्ठानः, साधिष्ठानो वा ॥ नायः, मसिद्धान्तात् । न द्वितीया, संविदधिष्ठानत्वे तसामानाधिकरण्येनानुभवितुः ज्ञातृत्वं ज्ञानमिति प्रकाशमसङ्गात् ; इदं रजनमिति शुक्तिसामानाधिकरण्येने३ रजतस्य । अधिष्ठानान्तरस्य तु परमार्थस्मानभ्युपगमात् । अपरमार्थस्याप्य न्ततः संविदधिष्ठानवेनोक्तदोषानपायात् ॥ दर्पणादिषु व्यधिकरणतया मुखाद्यध्यासस्तहि कथमिति नेन उक्तोतरस्वात् । तत्र हि परमार्थभूते दर्पणे मुखदेशत्वमध्यस्पते । तत्र च सामानाधिकरण्यमस्त्येव । किंच सत्यस्य दर्पणस्माधिकरणव मुखमय चारोपितस्याऽऽधेयत्वं पश्यामः । मन तु सत्यतयाऽभ्युपेतायाः संविद एव मुखपदारोपितत्वामिमतोऽहार्थ एकाधिकरणतया प्रतीयते । एव मुखदर्पणसंसर्गाध्यापक्षेऽधिकरण सत्यत्वादसिद्धिः। ननु दर्पणे मुखदेशस्वारोपः, मुखे वा दर्पणदेशित्वारोपः, एबमनापि संविदि अहमर्थदेशि- स्वारोप इति क. पक्षपात: यथा संपतिपन्नस्य देवदत्तस्य गन्धर्वनगरदेशित्वारोप इति चेन ; सामग्रीसंभवा- संमवाभ्यां विशेषात् । तत्र हि दर्पणपतिहतप्रतिस्रोत.प्रकृतनयनालोकेन देशवियुक्तमुखमातमहणे, भनुकूल स्रोतसा च दर्पणदेशे गृह्यमाणे देशवादिसाम्यात् मुखदेशमेदाग्रहणाच मुखदेशवारोपसंभवः । मुखे च (२७) 'अहं जानामीति शातता भ्रान्तिसिद्धा', 'शारयमध्यध्यस्तम्' इत्यादिपूर्वपक्युक्ति निरासकमायार्थविवरणायायं वादः । चेतनानामिति श्रौतपदादेवानारोपितं चैतन्यमिति प्रतीतम् । तत् स्थिरीकृतम्, 'साभाविकी मानबलक्रिया' इति परमात्मविषयकभुल्या । तस्य भ्रान्त्ययोगाश । हेत्यसिद्धरिति। योगिगते शातत्यप्रकाशे हेत्वभाग भागासिद्धरित्यर्थः। तद्धैतदिति योगिविषयकम्। सर्व इति मुकविषयकम् । अन्यथा- देहात्माभिमानामाघेऽपि महन्त्यादिभानस्य भ्रान्तिये । तत्मतिमासः = देहादिप्रतिभासः। भ्रान्त्यमावेऽपि देहादिमानं तावदस्ति । हेतुश्च, 'देहादिमानवत एव जायमानत्वात्' इत्यस्तु इति चेदित्यर्थः । मुकानां देहादिप्रतिभासोऽस्तीसन कि मानमिति पृष्ठति कुरा इति । श्रुतेरिति । 'सर्व ह पश्यः' इति श्रुतेरित्यर्थः । तस्यमिति । तदा घारमा सदा देहादिप्रतिभासवानेवेति तद्रहितस्य जायमानस्यात्' इति हेतुरसिद्ध इति भावः। यद्वा तत्मतिमास: संवित्यतिमासः । अस्ति =अभ्रान्तितयाऽस्ति । तुल्यमिति । अहत्यादिप्रतिमासस्याप्यभ्रान्तितायाः श्रुतिसिद्धत्वं तुल्यमित्यर्थः । । .

·- 126 शतदूषण्याम् यत्किचिद्देशवर्तिनिदर्पणदेशतिवस्त्वन्तरेण देशित्वादिसाम्यात् मन्यदेशवृतित्वामहाच दर्पगदेशित्वारोप । भत्र तु सविदि निर्विशेषाया देश्यन्तरसाम्यासमवात् उद्भेदामहणा(हा)संभवाच कथमहमर्थदेशित्वाध्यास ॥ महम तर्हि सविद्देशत्वाध्यास इति चेन्न , तदध्यस्तस्य महमर्थस्य तरसामानाधिकरण्यमतीतियोग्यस्य रजते शुक्तिदेशस्वाध्यासवत् तदनुपपते ॥ मणिप्रभाविषयसम्माकमण्यारोपवत् सर्वमुपपन्नमिति चेन्न, प्रभाश्यस्य परमार्थमणे सपतिपन्नत्वेन तस्य तममाया त साम्यादिभिरारोपस्योपपते । मतापि यदि ज्ञानाश्रय सत्य इप्यते , ज्ञानस्य सत्य साधर्म्यम् - तदा तद्धर्मे ज्ञाने कुनश्चित् तदारोप सभवतीति शब्येत । न च वसाधयेऽपि तस्य समव , प्रभावत् धर्ममूतस्य ज्ञानस्य धर्मिणमन्तरेण कदाचिदपि काशसमवात् । धर्म. धर्मिभावेन तु पीती धर्मे धारोपासंभवात् गगने ग-तृत्वारोपवत् तदसंभव । न हि मणिधर्मव्यव प्रतीताया प्रमाया मणिबुद्धिसभव ॥ स्फटिकरागाय पिण्डो-ज्यादिवत् संविद्यपि तच्छायापतित , ससर्गतो वा ज्ञातृत्वमस्विति चेल , जपाकुसुमवयादेवस्तिवरागोण्ययोगेन तच्छायापति-संसर्गाभ्या तद्गुणकत्वेन प्रतीत्युपपले , मन तु सविदि महंकारे च वास्तवज्ञातृत्वानभ्युपगमात् । अवास्तवज्ञातृत्वच्छायापत्पादौ मन्योन्याश्रयानवस्यादि दोपात् । ज्ञप्तिमानपच्छायापत्त्यादी ज्ञप्तिमातत्वपतिमासपसमाच ॥ अहकारवृतिविशेषेऽनुभवस्य छायापत्या ज्ञातृत्वपकाश इति चेन्न , "शब्दगन्धरसादीनां कीदृशी पतिविम्वना" इति न्यायन नीरस्य च्छायापत्त्ययोगात् । भेदामहमूलभमस्यापि निर्विशेपे दुर्निर्वहत्वस्यान्यन पयितत्वात् । उमयनासिद्भमपि चूर्णहरिदाससर्गजरागवत् ज्ञातृत्व पकाशत इति चेन , तथा सति वास्तव ज्ञातृत्वपसनात् । भागन्तुकचैतन्यवादापतारस्त्वधिक । रोकायतवादास्तारो वा। ते घेवमा, "पृथिव्यप्तेजोवायव एव तत्त्वानि, तेभ्यधैतन्य किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्" इति । ननु च ज्ञातृत्वोत्पत्त्यभ्युपगमे स्यादिदं चोधम् , न पुनरभ्यासे । तथाहि-कियाशक्तिमान अहकारो याकखमावत्वात , दर्पण इव स्वनिष्ठतया मुखम् , सक्रियात्मनाऽनुभूतिमभिव्यक्ति । तत एव जानामीनि भ्रम इति । तदपि मन्दम, नित्यपकाशस्यानुभवस्याभिव्यक्तिनरपेक्ष्यात् , अपेक्षायामपि जडस्याहारस्य सविद १५ साक्षायकवाभावात् । इन्द्रियादिवाकरवान्युपगमेऽपि तज्ज-पज्ञाना तरानभ्युपगमेन तदसिद्ध । ज्ञाना-तराव्यासस्य स्वयामि नियमाणात ! बज-यज्ञानविषयमा घटादेरिव सविदोऽपि ददुक्तपकारेणाननुभूनिव-मिथ्यात्वादिषसनाय । किंच, किमनभिव्यकस्यैवाहकारस्थानुमतिपक्षकत्वम् , उतामि यतस्य पा(१) । नाप , सत्याकारत्वेनानारोपितविपसात् । न द्वितीय , सविभि यक्तिमन्तरेण तदनमि यक्के । मनमियकायाप सविदो यक्षकत्वे स्वयंपकाशवादिपरित्यागमसन्नात् । तदभिव्यक्ति स्थादमिष्यमाहारस्य I धर्मिणमन्तरेणेति । असिमशेतु प्रभायैलक्षण्यम् । 2 आगन्तुक्वेनन्पयाति । संविदुरपते नाति पेति तासियादेत्यर्थ । दर्पण इति । दर्पण स्वनिष्ठतया मुखमिवेत्यम्य साक्षात् = प्रामानिरपेक्ष पयहारदेवयम् । . . . .

·ज्ञातृत्वाध्यासभंगवाद: 27. 127 वदभिव्यक्ति प्रति करणत्वे विरोधात् । तादधीन्यादिप्रसङ्गाच ॥ पूर्वाभिव्यक्तस्याप्यनुभवस्य तव्यङ्गयनैवा हकारेण विशदव्यक्ति साध्यते, रविकर यङ्गयेन करतलेन पूर्वयक्तरविकरविशदीकरणवदिति चेन्न , निर्मके निरशे स्वप्रकाशे वैशयासमवस्य (85) भ-यत्रोक्ते । रविकरे तु सधर्मके सावयवे स्फुटास्फुट भावाद्यपपते । न च तन करतलेन तद्विशदीकरणम् , करतलपतिहतिवशाहहुलीभूतस्याऽऽलोकस्स सेतुसरुद्धस्नोतस इव स्वयमेव बहुलतयोपरम्भात् । न च तत्र निरोध एव नास्तीनि वक्त शक्यम् , निरोधानवैयर्यादिप्रसन्नात् । न च निरोधेऽपि बाहुल्य नास्तीति शङ्कनीयम् , प्रतीनोतसा तसिद्धे । तच्च दर्पणादिपतिफरितरविकिरणैर्गभगेहान्धकारनिरसनादिषु सिद्धम् । न च तावता करतलादुपरिष्टादपि बहुलोपलम्भप्रसङ्ग., मूलाग्योरालोकाना धनविरलभावस्य सर्वत्र दीपादिप्वप्युपरन्ध्या प्रतिहनालोकस्या- प्यमवरल्योपपत्ते । न च मात्रयापि पार्थालोकात् करतलोपरितनस्याऽऽलोकस्य न वैषम्य दृश्यत इति वाच्यम् , सूक्ष्मस्य वैषम्यस्य दुर्घहत्वात्। अन्यथा मा(म)ध्यन्दिनमात(ता,ण्डमण्डलालोकाध्यज ज्वल्यमान प्रदीपालोकसन्निधाने तत्रत्यालोकमण्डलम्य बहुलनरत्वेन ग्रहणप्रसनात् । न च करतलपतिहतो मूले ऽपि तत्प्रसङ्ग , उपलग्भव्यवस्थाप्यत्वादुपलब्धियोग्यबाहुल्यस्य । किंच यत् खनिष्ठतयाऽभिव्यक्त प्रयोजक व्यञ्जकत्वम् तत् किं (1)ज्ञानत्वम् ,(2)उत ज्ञानजनकत्वम , (8) यद्वा इन्द्रियत्वम् , (4) उत तदनुसाहकत्वम् (5) उत तत्सम्बन्धहेतुत्वम् , (6) यद्वा योद्धृवोध्ययो मन्यतरगतप्रतिबन्धनिराकर्तृत्वम् , (7)अथवा साख्यादिमते घटादि प्रति दण्डादेरिव खानतिरिक्तवाभिमता नुमति प्रति जनकत्वमेवेति । नाद्य , मसिद्धे , विरोधाचा उतरे कल्पा सर्वेऽपि सविदो ज्ञानविषयवान भ्युपगमेनैव निरस्ता । विशेषतोऽपि ग्रम । न द्वितीय , इन्द्रियादिभिरनेकान्त्यात् । न तृतीय , असिद्धे। महकारजन्मनामेकादशानामेव हीद्रियत्व श्रूयते । न चतुर्थ , अदृष्टेश्वरादिभिव्यभिचारात् । मत एव न पञ्चम । इन्द्रियक्रियादिभिश्च व्यभिचारोऽधिक । न षष्ठ , शमदमादिभि दीपादिभिधानकान्त्यात् , दर्पणादिदृष्टान्तस्य च साधनवक्त्यात् । न चाहनासपनेय किंचिदनुमतिविषयज्ञानोत्पत्तिपतिम धक सभवनि, बाह्यस्यान्यकारादेरिवाऽऽन्तरस्य किल्बिषादेरप्यहकारनिवयित्वाभावात् । अज्ञानस्सापि भावरूपस्य प्रभाव रूपस्य वा ज्ञानमातनिवर्त्यत्वात् । भवदभिमताज्ञानस्य स्वरूपाश्रयविषयादिदुर्निरूपत्वस्यान्यन (19,89) स्थापनात् । न च ज्ञानपागभावस्तदुत्पतिपत्यिक , प्रागभावस्य कैश्चित् कारणत्वा-युपगमात् । अन्येषा मपि कार्यस्प तन्निरसनरूपत्वेन कार्योत्पते प्रागभावनिरसनापेक्षायामात्माश्रयरसा त् ।। किंच व्यञ्जकाना स्वनिष्ठतयाऽभिव्यङ्ग्यामि यञ्जनसमायवे सौगतसौहाई प्रकाशिः भवति । अपामाण्य स्वन इति हि तैरङ्गीक्रियते । खत प्रामाण्यभगे चापौरुषेयी श्रुतिरपि न प्रमाण स्यात् । परणत्वे विरोधादिति । प्रथमामिव्यक्तरेतदभावेऽपि जायमानतया नियमभगात् कारणत्वायो- गादित्यर्थ । साधनवैकल्यादिति। दर्पणादे योद्धादिगतकिञ्चिनिरर्तकन्याभावादिति भाव ।पक्षेऽप्य सिद्धिमाह नचाहकारेतिआत्माश्रयप्रसगादित्यन्तेन पष्ठपक्षनिरासात् सप्तमपक्षणभागस्तदुपरि- स्थितो भ्रष्ट इति भाव्यम्। पूर्वोत्तरपरिशीलनेन स्वरूपव्यात्रियैर पराश्येिति सुगममिति तदुपेक्षा था।

·128 शतपण्यों अथ मन्यसे--आत्मा तावत् निर्विकार इति श्रुतिसिद्धम् । तस्य च मातृत्वाभ्युपगमे विकारित्वस ! ज्ञातृत्ल हि ग.तृत्ववत् क्रियाविशेषकर्तृत्वरूपत्वात् विकियात्मकम् अत कृतिशक्तिमतोऽन्त करणस्य सेव कृतिश्चितिशक्तिरूपारमसनिधानेन ज्ञानरूपेव मातीति न कचिदपि तात्विक ज्ञातृत्वम् । प्रयोगश्व-ज्ञातृत्वकर्तृत्वाहत्वादिक नारमधर्म , विक्रियात्मकत्वात् , दृश्यत्वात् , दृश्यनिष्ठत्वात , अहमर्थ समानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वात् , सपतिपन्नवत् । भनव विकारिद्रव्यस्थमिति वा सायम् । यद्वा विप्रतिपन्नोऽहमत्ययो नामगोचर , महपत्ययत्वात् , देहाहप्रत्ययवदिति । यद्वा आमा वा ज्ञातृत्वकर्तृत्वाहत्वादिरहित , निर्विकारस्वात्, मत करणरूपाइकार यतिरिक्त स्वात् , अजडत्वात् , प्रत्यक्त्वात् , मात्मवादित्यादिभिश्चेति ॥ मन म -यथा निर्विकारस्वमात्मन श्रुतिसिद्धम् तथा ज्ञातृत्वमपि तत एव सिद्धम् । तथाहि, 'अथ यो वेदेद जिघ्राणीति स मात्मा' इत्यादि, तथा, 'एप हि द्रष्टा श्रोता' इत्यारभ्य, विज्ञानात्मा पुरुष ' इत्यादिभिरात्मन एवं साक्षात ज्ञातृत्व श्रूयते ॥ निर्विकारश्रुतिविरोधात् भ्रान्तिसिद्धविषया ज्ञातृत्व श्रुतिरिति चेन्न, विपरिवर्तपसङ्गात् । निर्गुणनिरूपणे च (52) विषय यवस्थाया(स्थया') निर्वहण द्रष्ट यम् । 'कथ च ज्ञातृत्वस्म विकारात्मत्वम् । न तावत् मृत्पिण्डादिवत् स्वरूपान्यथाभावेन , तदसिद्धे । नापि धात्वर्थयोगितामात्रेण, मस्तिमवतीत्यादियोगेनानुमतेरपि विकारित्वप्रसन्नात् ॥ नित्यत्वादस्त्यादे विकारत्व नास्तीति चेन , ज्ञ तृत्वेऽपि समानत्वात् ॥ ज्ञातृत्वस्य कादाचित्कतयोफ्लम्मात् ज्ञान विकार इति चेन्न , अस्त्यादेरपि कादाचित्कायोपलम्मात् तस्यापि विकारत्वासनात् ॥ ज्ञाननित्यत्व श्रुत्यादिबलादस्त्यादेन विक्रियात्मत्वमिति चेत् , तर्हि ज्ञातृत्वमपि श्रुतिसिद्धमेव , यथा, 'न विज्ञातुर्वि ज्ञातविपरिलोपो विद्यते' इति । एवंच सति कर्मोपाधिका तस्करणब्यापारद्वारकनियतविषयज्ञानपकाशा प्रकाशावपेक्ष्य उदयास्तमयव्यपदेश । उक्त च भगवता शौनकेनापि, 'यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलपक्षालना-मणे । दोषपहाणान्न ज्ञानमारमन क्रियते तथा ॥ ययोदपानकरणात् क्रियत न जलाम्बरम् । सदेव नीयते व्यक्तिमसतस्समव कुन ॥ तथा हेयगुणध्वसादवबोधादयो गुणा । प्रकाश्यते नजन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥” इति । कथञ्चति । शास्वादात्मनो विकारित्वमिति ज्ञातृत्वस्य विकाररूपत्वे स्यात् । तदेव नेत्यर्थ । नताव दिति । आत्मनो शातत्वसन्धो न स्वरूपान्यथाभावरूप इत्यर्थ । जानातीति धात्वर्थसपन्धो हि ज्ञातृत्वम् सोऽन्यथाभाव एवेति शका निरस्यति नापीति । धात्वर्थलबन्धमात्र न विकार इति भाव जानाति अजानात् , ज्ञास्यतीति कादाविकत्व शकते सातवस्येति । अस्ति अभूत् भविष्य तीति सत्वेऽपि तदिति प्रतियन्दीमाह अस्त्यादिरपीति । ज्ञाननित्यत्वेति । सत्य ज्ञानमिति अनुभूते. नित्यत्वावगमात् सर्वकालसबन्धात् सामान्यत शानकालसयन्धरूप सच न कादाचितम् नापि विकार । घर आसीत्, घटो भविष्यतीत्यादी तु व्यक्तिविशेषसत्वस्य कादाचिकत्यायाम इति भाव । ज्ञातवसरवस्याप्येवम्भूतत्वात् ज्ञातृत्व न विकार इति प्रतिरकि तहि सातत्वमपोति ।

·129 . तदा . झातृत्वाध्यासमवादः 27 एतेन-ज्ञाननित्यत्वे नित्योपलम्भप्रसङ्ग-इति चोद्यमपि परिहृतम् , कर्मोपाधिकसकोचवशात् तदप्रकाशात् ॥ ज्ञानसकोचविकासाभ्यामात्मनो विकारित्वमिति चेन्न, साक्षात् तदाश्रयत्वाभावात् । व्यवधानेन तदाश्रयत्ववचनस्य खरूपविषयनिर्विकारश्रुत्या सह विरोधगन्धाभावात् । एव च सति प्रत्यक्षकलशान्तिरपि स्यात् । यच विक्रियात्मकत्वादित्यायनुमानतूलजालम् , उनापि वाधानका त्यादिपवनदहनसमूर्छनम् । याधस्तावत् नित्यज्ञातृत्वप्रतिपादकश्रुत्यादिवशात् सर्वत्र सिद्ध । विशेषतश्च बम विक्रियात्मकत्वादिति स्वरूपपरिणामविवक्षायामसिद्धि । क्रियायोगमातादिविवक्षायाम् मस्त्या दिमिरनकान्त्यम् । दृश्यत्वान्नात्मधर्म इत्यस्य दुषण तु निर्विशेषत्वनिराकरणे (24) प्रायम् । दृश्यनिष्ठत्वादित्येतदपि मात्मनो दृश्यत्वसमर्थनेन परिहृतम् । यदि पुन दृष्टनिष्ठस्वनिषेधे तात्पर्यम् , व्याघात । न हि ज्ञातृत्वमेव ज्ञातृनिष्ठ न भवतीति समावयाम । यचाहमर्थसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वादिति, तदप्यात्मत्वेनानकान्तिकम् । अस्ति हि महमात्मेत्यपि सामानाधिकरण्यम् ।। मारमा तावदस्ति, तस्याऽऽत्मस्व नाम किमपि नास्तीति कुलानेकान्त्यमिति चेत् तर्हि ज्ञाता नाम कश्चिदस्ति, ज्ञातृत्व नाम किंचिन्नास्तीति परिमाण्य तपक्षीकारेण प्रयोग परित्यज्य तूष्णीमान । एषु च ज्ञानमात्रात्मधर्मत्वनिषेधे तु मप्रसिद्धविशेषणता । ज्ञानधर्मत्वमातनिषेधे अशतसिद्ध. साधनता । ज्ञातृधर्मत्वनिषेधे खवचनविरोधापसिद्धान्तौ । विकारिद्रव्यस्थमिति साध्येऽप्यात्मनोऽपि शरीर सम्ब-धादिमात्रविकाराभ्युपगमेन सिद्धसाधनता । 'उत्पतिविनाशादिविकारिद्रव्यनिष्ठमिति साध्येऽपि बाधाप्रयोजकत्वादिरपरिहार्य । एवमहप्रत्ययोनारमगोचर महात्ययस्वादिस्यत्रापि ज्ञानमालाहमर्थाधामशब्दार्थविकल्पेन सिद्धसाधन- स्वाप्रसिद्धविशेषणत्वविरोधापसिद्धान्तादिद्रष्टव्य । न च मात्तिस्थले महपत्ययस्थानात्मविषयतया मायनादि सथैव भवितव्यम् , अतिप्रसन्नात् । यश्चात्मा ज्ञातृत्वादिरहित इति साध्ये निर्विकारत्वादिति हेतु , सच विकरविकल्पेन निरस्तप्राय । यस्त्वन्त करणरूपाहार व्यतिरिक्तवादिति, सोऽपि तेनैवात्मनो ज्ञानरूपत्वमपि निषेधु शक्यमिति पसलकत्वादप्रयोजकत्वाच्च परिहृत ॥ ज्ञातृत्वाभ्युपगमे जडावपराक्रवानात्मवादि प्रसङ्ग इति विपक्षे [बाघकात् ] boयाप्तिसिद्धे प्रयोजकत्वमिति चेन , ज्ञातृत्वेऽप्यजडत्वादिक भत्विति विपयुक्तपसाव्याप्तावपि पर्यनुयोगावताराद । एतेन भजडवादित्यनुमानमपि निरस्त भवतीति । यश्चाहकारस्य ज्ञातृत्वमिच्छति, स कथ दृश्यावप्रकृतिपरिणामस्वादिभिहस्याचेतनत्व सापयति । यदि पुन दृश्यत्वाविशेषेऽपि देहस्यावेतनत्वमन्त करणस्य ज्ञातृव च देइत्यादिवत् व्यवस्थित मन्येत, । प्रत्यक्षकलहेति । अणी जीवे स्थूलोऽहमिति प्रत्यक्षमावात् फलहेत्यर्थ । 2 समूर्छन-विजृम्म- णम् । बाध =याधित रूपो हेतुदोष ! 4 उत्पत्तीति। उत्पत्यादिस्यविकाराश्रयद्रव्यनिष्ठ मित्यर्थ । 5 'विपक्षे बाधकात्' इत्यस्यानुकूलततर्मादित्यर्थ । प्रयोजकत्यम्-साध्यनियामकत्वम्- सद्धेतुत्वम् । तर्कस्य प्रयोजकत्वेष्टौ बाधकस्येति पद स्थित स्यात् । तदा सिरिति पष्ठी। २ ·130 शतदूषण्यो तदा मन्न करणस्यैव दृशित्वमपि साधयेत् , पर्यनुयोगपरिहारयोस्तुस्यत्वात् । विकारिद्रव्यविशेषस्यैव परिणामविशेषवंशात् ज्ञातृत्वमिच्छन् नून भूतचैतन्यवादमेवाभिप्रेत्य आत्मापहवादिषु भिक्षुपादप्रसारण- न्यायेन पता इत्यायातम् । अतः सिद्धम् , 'ज्ञ तृत्वमात्मन एव , तचानध्यस्तं सत्यम्' इति ॥ ॥ इति शतदूपण्या ज्ञातृत्वाध्यासभगवादः सप्तविंश. ॥२७॥ , । . ॥ अथ माक्षित्वमाबादः अष्टाविंशः ।। २८ ॥ चतुर्दशविषसापि साक्षिवर्गस्य साक्षिणे । स्वतस्मविदे तस्मै नमः सर्वान्तरात्मने ॥ यापुनराहु --माससारमज्ञानसाक्षित्वेन ब्रह्मावतिष्ठते । श्रूयते हि, 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादि । न च स्वप्रकाशप्रत्यक्षादेन्द्रियकप्रत्यक्षाचातिरिक्तं साक्षिप्रत्यक्ष नाम न किञ्चिदुपलभ्यत इति वाच्यम् , सुखम हमस्खाप्सम् , एतावतं काल न किंचिदहमज्ञासिषमिति सुखाज्ञानयो साक्षित्वेन सुप्तोत्थितम्य स्वात्मपरामर्शादिति । मनोच्यते । तत्र तावत् खरूपसुखप्रकाश सपकाशान्नगत , न पुन साक्षिप्रकाशगम्य । वैषयिक सुखपकाशस्तु सुषुप्तिकाले न सभवति। अज्ञानमपि तदानीन्तनस्मृत्यभावेनानुमीयते, तकालादिवत् । न हि सुषुप्तिकारोऽपि तदानीमेव साक्षिणा गृहीत इतीच्छसि । इप्यमाणत्वेऽपि कालोपाधेरपि कस्यचिग्रहीत. व्यतया जागरनिर्विशेषत्वप्रसङ्ग । तदग्रणे पुन , एतावन्त कालमिति कालविशेषणोपादानविरोघ स्यात् किंच किमिद माक्षि वमिति निरूपणीयम् । (1) किं साक्षात्कर्तृत्वम् , (2) उत साक्षात्कार स्वम् , (8) उत विद्यकपकाश पनि हेतुस्वम् , (4) उतान्यत् किंचित् । इति ॥ नाद्य , ब्रमणो वास्तवज्ञातृत्वानभ्युपगमात् । लोके परमार्थदृष्टारमेव माक्षीति व्यपदिशन्ति । भाविद्यकस्यापि ज्ञातृत्वस्याहंकारनिष्ठत्वाभ्युपगमेन वितरीनाहकारेषु सुपुप्त्यादिकालेषु तदसिद्धे ॥ न द्वितीय , "साक्षाद् द्रष्टरि संज्ञ याम्" इत्यनुशामनविरोधात् । आह चाहमर्थात्मत्वसमर्थन मध्ये- "साक्षित्व स साक्षाज्ज्ञातृत्वमेव ; न ह्यज्ञातुः साक्षित्वम् । ज्ञातैव हि लोकवेदयो। साक्षीति व्यपदिश्यते ; न ज्ञानमात्रम् । सरति च भगवान् पाणिनिः, "साक्षाद् द्ररि सज्ञायाम्" इति साक्षाज्ञातयेव साक्षिशब्दम्" इति । औपचारिकसाक्षित्वाभ्युपगमेऽपि स साक्षात्कार किं वात्मन , लाविद्याया ! नाध , स्वपकाशम्यान्यवमुख्येन गधोगसिद्धरविद्याया भिक्षुपादेति । पादप्रसाणायावकाशदाने स्वपूर्णप्रवेश क्रमेण शम्य इति पथा भिक्षुर्मन्यते, तथा अचेतनपरिणामभूतेऽहकारे झाद वेष्टी चाकामिमतभूतपरिणामरूपदेहचैतन्यवाद. स्थापना सुक्रेति पूर्णनास्तिक्यप्रचारणा चाउतीति भाव ॥२७॥ - IA द्रष्टषे सति यत्कार्यानन्वयीय , स तन्न साक्षीति सज्ञायते । न तु क्लहायमानयोरेक्तरपक्षनिविष्टः। , ·. साक्षित्वभंगवादः 28. 131 एवासिद्धिप्रसङ्गात् ॥ न द्वितीय, मिथ्याभूताविधागोचरत्वेन वृतिज्ञानवत् ब्रह्मणोऽपि मिथ्याव प्रसङ्गात् । खरूपेणाबाधितस्यापि वृतिज्ञानस्य विषयमिथ्यात्वादेव हि मिथ्यात्वमुपवर्णित सविषयमिथ्यात्व वादिभिः ।! खगोचर एव साक्षात्कारः पुनरविद्यागोचर इव मातीति चेन्न तथाऽप्यविद्याया भसिद्धि प्रसनात् । न ह्यन्यगोचरस्म ज्ञानस्य ततोऽन्यगोचरत्वेन भ्रमः ; मनुव्यवसायस्य विषयावच्छिन्न. प्राहकत्वात् । तद्ममेऽपि न तेन ज्ञानेन तस्मिद्धिः 1 किंच खगोचर एवायं साक्षात्कारोऽविद्यागोचर इव कस्य माति ! न तावत् ब्रह्मणः ; महमविद्यागोचर इति ज्ञातुमसमर्थत्वात् । नाप्यविधायाः; पई ब्रमणो गोचर इव भातीति तस्या मपि ज्ञातुमशक्यत्वात् । न चान्यस्य ; तदुमयव्यतिरिक्तस्य कस्यचित् सुपुप्त्यादिपु अप्रकाशमानत्वेन तदयोगात् । न च, न कस्यचिदिति वक्तुं शक्यम् ; मातीत्यादेः प्रतिसम्बन्धिनमन्तरेण प्रयोगादृष्टेः ॥ मिथ्या साक्षित्वमिति चेन्न; श्लो--साक्षित्वं यदि मिथ्या स्मात् साक्ष्यन्तरपरिग्रहः । न चेत् , माघारमावेऽपि मिथ्यात्यमनुवर्ण्यताम् ॥ ननु भासंसारमविद्यायाः खात्मनश्च प्रकाशो ब्रह्मणः, अपवर्गे तु खात्मन एवेति नियम इति चेत् , किमपवर्गदशायामविद्यायाः प्रकाशो निवृतः, न वा : निवृतश्चेत् स्वामिव निवृत्त. स्यात् । अनिवृतस्ये तु भविद्याऽपि तदानीमनिसा स्यात् । प्रागपि प्रकाशमानाधीनसिद्धिर्हि सा। यदि च ब्रमस्वरूप- साक्षात्कार एवाविद्यामपि प्रकाशयेत् , मगोऽविद्यायाश्च तादम्य प्रसज्येत । खरूपमे हि तेन प्रकाशनीयम् । भखरूपप्रकाशत्वे वृतियत् मिथ्यात्व प्रागेवोक्तम् । विषयापहार एव वा स्वर पहारोऽपि वा यद्वा तद्वा मिथ्यात्वमस्तु । किंच विधासाक्षित्व ब्रह्मणस्वरूपमेव, ततोs द्वा! पूर्वत स्वरूपम्य नित्यत्वात नित्यमविद्या साक्षित्वपसनः । उत्तरत्र, तत् किं परमार्थमृतम् , उतापरमार्थभूतम् ! आये, समयनिरिक्तमत्यानम्युप. गमेनापसिद्धान्तः। द्वितीये, तत् किमविद्यास्वरूपम् , उत तदारब्धम् ! नाप , विषयसम्पमालयन साक्षिस्वरूपत्वे घटादेर्यावद्विनाश व्यवधानादिदशायामप्यविच्छेदेन प्रकाशमात् । न द्वितीयः, साक्षित्वाधीनसिद्धरविद्यायाः साक्षित्वजनकत्यायोगात् । साक्षिवम्याप्यनादिस्वाभ्युपगमेनासिद्धान्ता] एतेनाविद्याप्रकाशं प्रति हेतुत्वपक्षो निरस्तः ; मनादेखनपेक्षगात् ।। नापि चतुर्थः । तस्यापि स्वरूपान्तविहिर्भावादिविन्दु स्यादिति ॥ 1 तृतीयविकल्पं निरस्यति एतेनेति नापीति । त्रिमूर्यक्यं सर्पदेवतस्य सत्मिस्पमित्यादि घदन्त एव, ब्रह्म, ईश्वरः, ईश्वरसाक्षी, जीयसाक्षी इत्यादिक विमिन्नाधक प्यवहारमाद्रियन्ते । ईश्वरादीभ्यरसाक्षिणः को मेद: 'उच्यते-मायोपाधिविशिष्ट ईश्वरः। साक्षिदेन व्यवहारासरे मायाया उपलक्षणत्यम्। एयमन्तःकरणोपलक्षिततया जीवसाक्षी । तम मुपुतानन्तःशरणस्थादमयं- स्याभावात् सदुपलक्षितस्थितिः। एवमपि तस्य ग्रहश्यस्य संसारावसरेऽनाविर्भायात् जीरमारिया स्थितिः । इदमुपलक्षितत्वमेय साक्षित्वम्' इति चेत्-तमा तस्य सम्पमामराय प्रसारमेय। सुगादिसाक्षितोक्तिश विरुध्येत ॥ सुसमहमस्सासमिति सुपासानप्रकाशकत्यमस्तीति पन्- स्वाप पयिकसुतस्य न प्रसनिः । आन्मस्वरूपारमक सुरंतु सर्पदेय प्रकाराने । सागरे तत् .

·132 शतदूपण्यो मतो न कथंचिदपि निर्विशेषज्ञानमानस्य साक्षित्वं संमवतीति साक्षित्वोपदेशसामर्थ्यादेव ज्ञातृस्वादिकमात्मनोऽवश्याभ्युपगन्तव्यमिति ॥ ॥इति शतदूपण्यां साक्षित्वमत्यादः अष्टाविंशः ॥२८॥ ३ ॥ अथ शास्त्रविरोधपरिहारवादा एकोनतिशा ॥ २९ ॥ विदितमनुवदन्तो विश्वमेतत् यथावत् विदधति निगमान्ता केवलं यन्मयत्वम् ।। अविदितबहुभूमा नित्यमन्तर्विधचा हयवरवदनोऽसौ सन्निधिः संनिधि नः॥ यदाहु-~-शास्त्रप्रत्यक्षयोविरोधे शास्त्र बलीय । मन्यया अद्वतशास्त्रस्य प्रामाण्योच्छेदपसात् । अपरोक्षदेहात्मभ्रमादेश्च दुर्निरसत्यापातात् । न चान विरोध एव न सम्भवतीति वाच्यम् , मेदप्रपञ्च- गोचरस्वतन्निपेधाभ्यां विरुद्धविषयत्वोक्लम्मात् । न च देशकालखम्पादिमेदेन निषेधः संकोचमहति 3; "नेह नानास्ति किंचन", "तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किंचिन् कचित् कदाचित् द्विज वस्तुजातम्" इत्यादिभिः सर्वकालवर्तिनां ब्रमव्यतिरिक्तवस्तूनां सर्वपकारनिषेधोपलम्भात् । "नय मावसथास्त्रयः खामाः" इति च स्वमस्येव जागरसुषुप्तयोरपि मिथ्यात्वमेव ह्याच्यते । न च जागरादिवत् खमस्यापि सत्यस्व. मुच्यत इति विपरिवर्तः; स्वमशब्देनैव तयोरुपचरितत्वात् । वमशब्दस्य च मिथ्याथै लोकप्रसिद्धत्वात् । अन्यत्र तदभावात् । न घारसथशब्दः सत्ये प्रसिद्ध । न च मेदविधायकश्रुतिबलात् मेदनिषेधक- श्रुतीनामन्यपरत्वम् ; निषेधस्यैव प्रसन्नसापेक्षत्वेन विध्यपेक्षया परत्वात् अपच्छेदन्यायेन बलीयस्त्वात् । 'न च सिद्धवस्तुविषययोः समुच्चयविकल्पादिसम्भव ' इति निर्गुणवादे (52) निरूपितम् । अतोऽत्यन्तविरोघे रज्ज्वधिकरणसर्प-मविदलनवत् कम्बुकलधौतवचोभयवाघोऽन्यतरबाघो वाऽवश्यम्भावी । तत्र नायः आवृतमिति चेत् , यन्धकाले सर्पदैव तत् आवृतम्। आवरणभाजःसुपुतस्य कस्यचिदभावाच। अस्ति अज्ञानभागिति चेत्-किमिदमशानम्-स्वाप इति चेत्, स वृत्तिविशेपो चा, तदन्यद्वा । माघे वृत्तीनां वृत्तिच्छुरितचैतन्यभास्यतया न साक्ष्यपेक्षता, अन्त्ये ; तद् भावरूपमभावरूपं वा धानप्रतियोगिकत्वं विना न भासेत । शानं तु तदा न भासते । ईश्वरसाक्षिनिरूपणे तु नेश्वराभावः कदापि सुवचः इत्यादि परमार्थभूषणादौ द्रष्टव्यम् ॥ २८ ॥ (२९) "यदुक्तं-दोपमूलत्वेनान्यथासिद्धिसंभावनया सकल मेदापलब्धिप्रत्यक्षस्य शास्त्र- याध्यत्यमिति" इति परपक्षमनूद्य निरस्यत् भाष्यं विवृणोति अन्न पारे । शास्त्रैकवेधेपु मेदेषु दोषमूलशानवेद्यत्वासंभवविवक्षया मंगलमारचयति विदितमिति । यन्मयत्वम् = यत्प्रचुरत्वम् । यच्छरीरत्वमिति यावत् । सन्निधिः- सतां निधिवत् भोग्यः । संनिधि-स्वसंनिधानम् । प्रत्यक्षत्वेन प्रत्यक्षस्य शास्त्रात् प्रायल्ये अनिष्टमापादयति अपरोक्षेति। स्वरूपादीति । प्रकारादीत्यर्थः। नेहेति सर्वदेशस्य, न कदाचिदिति सर्यकालस्य, न किञ्चन, किञ्चिदिति सर्व. प्रकारस्य च ग्रहणादसंकोचः । प्रय आवसथा:-तिस्रोऽवस्था: जागरस्वप्नसुषुप्तयः । तत स्वप्नत्वविधि: मिथ्यात्वविधिरेवेत्याशयः पूर्वपक्षिणः । स्वप्नत्रयोदेशेन आवसथत्वं स्थानत्वं सत्यत्वमेव विधीयत इति शंका निरस्थति न च जागरेति । कम्बुकलधौतवत्-शंखरजतवत् । नाद्य इति । प्रथम सर्पबुद्धिः । अथ भूदलनयुद्धिः, ततो रज्जुबुद्धिः । तन तृतीयाकारो रज्जुत्वम्। .

·. . , प्रत्यक्षशास्त्रविरोधपरिहारवाद 29 133 सभवति, पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वानिरिक्तकोटिदर्शनामावात् । निषेधकतया परस्य च शास्त्रस्य निषेध कान्तरादर्शनात् । न च विधिरेव निषेध इति वाच्यम् , तस्य स्वरूप स्वार्थावगाहित्वात् । निषेषस्य तु प्रतियोगिपतिक्षेपात्मकतयैव स्वरूपलाम ॥ विनाशादिषु कथमिति चेन्न, तत्रापि प्रतियोग्यपेक्षर गत् । श्लो--विनाशादिषु शब्देषु नास्तिशब्दस्य गोचर । न पश्लेषवेधुर्यात् केवल प्रतिपद्यते ॥ मतोऽन्यतरबाघोऽवशिष्यते । बाधश्च बलवता दुर्बल्स्यैव । न च प्रत्यक्षपरोक्षयो प्रत्यक्षत्वपरोक्षवा- भ्यामेव पावश्यदौर्बल्ये , शुक्निपत्यक्षेण शुक्रिजनमत्यक्षवाधस्य, दीपशिखादिभेदानुमानेन दीपवय मत्यमिज्ञानबाघस्य च परित्यागपसङ्गात् । न चोपजीव्योपजीवकभावात् प्रत्यक्षशास्त्रयो प्रावस्यदौर्बल्ये, च्याप्तिाहकात्योपजीविनाऽनुमानेन ज्वालेवयपत्यक्षबाधस्योक्तत्वात् । न च पूर्वत्वात् उपक्रमवत प्रत्यक्ष प्राबल्यम् , पूर्वत्वमानस्य, अपच्छेदे परस्यैव पावल्यनिश्चयेन, मप्रयोजकत्वात् । न च परत्वस्य बाध- प्रयोजकत्वे माध्यमिकमर्यादया तय्यन्तानामपि वाध्यत्वमिति वाच्यम् , परत्वमानस्य वाधकत्वेनानु. पन्यासात् । मन्यथा द्विचन्द्रज्ञानादिना प्राक्तनचन्द्रकत्वज्ञानादियाघमसात् । तस्मात् द्वयोर्ज्ञानयोविरोघे सावकाशत्वादन्यथासिद्ध बाध्यम् , मनवकाशत्वादन यथासिद्ध बाधकम् । अवकाशश्वाविरुद्धविषयलाम मप्रमाणकोटिनिवेशो वा । तत्र पूर्वस्येहासभवो दर्शित | उतरस्तु कारणदोष पर्यवसित 1 न च शास्त्रजन्यज्ञानस्य दुष्टकारणपसूलत्वम् , फनभावेनैव प्रम-विप्रलम्भ-प्रमादाशक्तिमूलस्वशकोच्छेदात् । अविच्छिन्नसम्प्रदायत्वेन शैथिल्यावापोद्वापादिविचारवैदेशिकत्वात् । उपवृहणबममीमासाद्यनुग्रहेण प्रति- पतृदोषाणामपि निर्मूलत्वात् । अत शब्दप्रमाणदोषतया सपतिपत्नप्तमस्तसम्भावनाविरहे शास्त्रज यज्ञानस्य निर्दोषकारणप्रसूतत्वेन प्रामाण्यात् पावल्य प्रतिष्ठितम् । न च प्रत्यक्षदोषतया सपतिपनकाचकामलादि- दोषविरहात् गगनपवनदहनसल्लिवसुधादिगोचरप्रत्यक्षस्यापि प्राबल्य स्थितमिति वाच्यम् , मेदव सनाया प्रत्यक्षदोषत्वेन वासनामूलभेदभ्रमे दृष्टत्वात , मेदवासनायाश्च वीजाश्रयायेन प्रवाहानादितया ततत्मत्य क्षमूलत्वोपपते । मलो दुष्टकारणप्रसून भेदज्ञान निर्दोषनिगमा नज-मना निर्विशेषाद्वतज्ञानेन बाध्यत इति । अत्रोच्यते । यदुक्तम्-~-शास्त्रबलीयत्वाभावे सति अद्वतशास्त्रप्रामाण्योच्छेदप्रसङ्ग इति-उदसत , प्रत्यक्षाविरोधिन्येवाद्वैते द्वैते वा तत्मामाण्यस्य निर्वायत्वात् । यस प्रत्यक्षमावस्ये देहात्मममादौदि) दुनिरसत्वमिति तदयुक्तम , देहात्मभेदप्रत्यक्षानुसारिणव शास्त्रेण तन्निरसनाद । मन्यथा प्रत्यक्षाच्छास्त्रस्म बलीयस्त्वे यूपादित्यैवयवाक्येन यूपादित्यमेदप्राहिप्रत्यक्षबाधप्रसन्नात् । तद्वदत प्रथम जगति पारमार्थिकरपघी , अथ शास्त्रादपारमार्थिकत्वधी, ततस्तृतीया धीधेत् । तत्र कस्तृतीय आकार, तोतुर्मानच किमित्यर्थ । नमुपलेपेति । विनाशशन्दप्रयोगेऽपि कस्येति प्रतियोग्याकाक्षा नियता। इयान मेद । नन प्रतियोगिपद चिना प्रयोग पर न भवति । विनाशादिपद तु प्रयुज्यते । केवल प्रतिपद्यते किञ्चिप्रतियोगिकेति सामान्यरूपेण शायत इत्यर्थ । । उपक्रमवदिति । उपक्रमाधिकरणे हि पूर्ववाफ्यज यतीत्यविरोपेन उत्तरवाश्यस्याओं नेय इत्युक्तम् । 2 अपच्छेदे इति । अपच्छेदाधिकरणोतरीन्येति शेष । पूर्वत्वमात्रस्पेत्यस्य मप्रयोजकत्वादित्यनान्वय । .

·-- 1134 शतदूषण्याम् यच्चोक्तम्--निषेघस्य सर्व विषयवोपलमेन संकोचो न युज्यत इति तदपि मन्दम् । सर्वविषयत्वे सत्येव हि प्रमाणान्तरविषयात् संकोचो युज्यते । अन्यथा, 'न हिंस्यात्' इत्यस्यामीषोमीयवाक्येनापि संकोचो न स्यात् । न चात्र प्रत्यक्षविरोधमात्रेण संकोच!; प्रकरणाचापन्नविशेषेणापि तसिद्धे. तथा हि-- 7 (1) यत्र परमात्मानं प्रति मपृथविसद्धसं विवक्षितम् , तन प्रपञ्चस खातव्यनिषेधे तात्पर्यम् , न तु ब्रह्मविशेषणमतसमस्तनिषेधे । यथा, 'एक एव देवदत्तस्तिष्ठति ; नान्यत् किंचित्' इत्युक्ते तनुश्यपुरुषा- न्तरनिषेधे तात्पर्यम् ; न पुनस्तदवयवगुणजात्यादिनिषेधे । तदुक्तं संवित्सिद्धौ-"यया चोलनृपः सम्राट मद्वितीयोऽस्ति भूतले । इति ततुल्यन प्रतिनिवारणपरं वचः। न तु दसुनतभृत्यकरत्रादिनिवारणम् ।" इति । (2) यत्र पुनः जीवानां खाभाविकस्वरूपप्रतिपादने तात्पर्यम् , तत्र देहात्मभ्रमपतिक्षेपाय देहादे. तस्मिन्नध्यस्तत्वमात्रमुच्यने ; न पुनः खरूपेण मिथ्यात्वम् । यथा शुक्तौ रजतस्याध्यस्तत्वेन शुक्तिरजत- मिथ्यात्वम् ; न रजतमातमिथ्यात्वम् ; तद्वत् । (8) यत्र तु जीवानां परिशुद्धानां परस्परसाम्ये तात्पर्यम् , तत्र देवादिरूपस्य तत्पयुक्तसुखदुःखादि. रूपस्य च वैधय॑स्यौपाधिकत्वेन स्वाभाविकत्वनिषेध एवं क्रियते। यथैकजातीयानां रक्तानामुपरक्षक द्रव्यान्तरसंसर्गपयुक्तवर्णवैषम्यादेरखाभाविकत्वमुच्यते । (4) निर्गुणवादादेश्व हेयगुणनिषेधे तात्पर्यमित्यन्यन (52) स्थितम् । (5) सदेवेत्यादि च सद्विचानिरूपणसुगमार्थम् । एवं सर्वत्रोद्यम् । यत् पुनः, 'त्रयः खमा.' इति जागरसुषुप्तचोरपि खनसाम्यमुच्यत इति, तत्र जागरसुषुप्तयोः स्वप्न साम्ये विवक्षितेऽपि न मिथ्यात्वाकारेण साम्यमिति पश्यामः । यथा पंगल्याविशयविवक्षया कश्चित अमिर्माणवक इत्युपचरति ; कधिग्मलस्वविवक्षया ; कश्चिच तपश्चर्यादिप्रयुक्तररिशुद्धिविवक्षया-एव. मतापि प्रमाणातराविरोधाय खप्नसाधार्यान्तरे तात्पर्य प्रारम् । सच यया खप्नस्य ईश्वरसृष्टत्वेन जीवस्य कर्मानुगुणनियनदेशकालखरूपततत्स्वामफलभोगादौ न खातव्यम् , तद्वत् जागरसुपुप्तयोरपि कर्मफल- विनेश्वराधीनत्वान्न तत्र जीवस्य स्वातम्यमित्येवमादिरूपेण प्रमाणाविरोधेन प्राथमिति । ततश्च -- श्लो-. औपचारिकवावयेषु योग्यमेवोपर्यते । ततत्मकरणादिभ्यस्तद्विशेषोऽपि सिध्यति ।। यतु--मेदनिषेधकनीनां भेदविधायकश्रुत्यपेक्षया परत्वेन बलीयस्त्वमिति, तत्रापि नापच्छेद न्यायविषयत्वमिति निर्गुगनिरूपणे (62) माघम् । यध-द्वतगोचरशास्त्रस्य निषेधकान्तरं न दृश्यत इति, तदपि परममुहर माध्यमिक विस्मृत्योच्यते । स हि शून्यमेव तामिनि बदन् संविदद्वतमपि निषेधति । न च तद्वाक्यं दोषमुलावेनाप्रमाणवाद पर मप्यकिंचित्कामिनि वाच्यम : वेदान्तवाक्यस्यापि भविद्याख्यदोषमूलत्वस्य स्वयव वयस्यात् । दोषाणा. मवान्तर मेदस्तुं न बलावर हेतु ; भ्रमविश्लम्मादीनामितरेतरमिन्नत्वेऽपि दोषत्वम्माविशेषात् ।। 1. न मिथ्यावाकारेणेति । न हि स्वप्नानां मानानां मिथ्यात्यम् । किनु स्याप्नार्थानाम् । सब नुस्खनन्द एवास्तीति भावः । विस्तरः परमार्थभूपणे।

·प्रत्यक्षशास्त्रविरोधपरिहारवादः 29. 135 तथाऽपि प्रामाण्यभ्रमो वेदेषु बहुलमुपलभ्यत इति चेत् , किमत : तत्वस्थितिनिरूपणेऽनुपकारकत्वात् । मत एव शास्त्रमत्यक्षयो प्रावस्यदौर्बल्यहेतुरपि निमूल , अविद्याख्यदोषमूलत्वाविशेषात् । न च भेदवासना दोष , शास्त्रतो निर्विशेषाद्वैते सिद्धे हि (1) तद्विपरीतसस्कारात्मनो भेदवा- सनाया दोषत्वकल्पनासिद्धि ; तद्दोषत्वे च सति तन्मूलात् प्रत्यक्षात् प्रावल्येन शास्त्रको निर्विशेषाद्वत सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयात् । श्लो-शास्त्रेण निर्विशेषत्वे सिद्धे स्यात् भेदवासना । दोष , तद्दोषभावे च सिद्धे स्यान्निविशेषधी ।। न च कचित् भेदवासना दोष इति लोके सर्वत्र प्रसङ्ग , भभेदवासनायामवि तथा प्रसङ्गात् । तस्यापि च भेदवासनाख्यदोषस्य शास्त्रेऽपि दुस्त्यजत्वाच्च । अन्यथा प्रकृति-पत्यय-पद-वाक्य-सदोदि- भेदस्य, आक ड्झा-सन्निधि-योग्यतादिभेदस्य चानुपलम्मे वाक्यार्थविशेषपत्ययस्यानुदयपसमात् । न च भेदवासना प्रत्यक्षस्यैव दोष इति वाच्यम् , विपरीतसस्कारात्मना दोषत्वे क्वचित् दोषता, क्वचिन्नेति नियामकाभावात् । भाकारान्तरेण तद्दोषत्वस्य दुष्परिपादत्वात् । तदोषत्वे सति त.मूलस्य प्रान्त स्वम् , तद्धान्तत्वे च सिद्ध दोषत्वमिति च परस्पराश्रयणात् । तिदोषावे. प्रत्यक्षस्य प्रान्तत्वम् , तद्धान्तत्वे निर्विशेषत्वप्रतिपादनम् , तत्मतिपादने भेदवासनाया दोषत्वमिति चक्क चालानुसन्धेयम् । न च मद्वैतवाक्यार्थज्ञाने त्वमेदवासना मूलम् , म एव ध्यानादिविध्युपयोग -इति वाच्यम् , ममेद- वासनाया अप्यन्ततो मेदवासन मूलत्वात् । न घमेदज्ञानं भेदज्ञानमन्तरेण संभवति । खयमेव प्रतियोग्यादिभेदवासनावहत्वात् । न चामेदवासना निष्पतियोगिकखरूपधीहेतुरिति वाच्यम् , नित्य- स्फुरितस्य चिन्मानस्स निष्प्रतियोगिकरवेऽपि तस्य वासनामूलत्व[वत् ]त मूलप्रत्यक्षादिविषयावस्य स्वयैव प्रतिक्षेपात् । मतो मेदनिषेपकाद्वैतवावयार्थज्ञानस्यापि मेदवासनामूलत्व तदापादकत्व च फलतम्। ततश्च तुल्यदोषत्वे किं कस्य बाधकम् , बाध्य वा। किंचामेदवासनाया दृष्टरूपेणाष्टरूपेण वा तत्वमसादिवाक्याद्वाक्यार्थज्ञानोपकारकत्वम् । वाक्याश्वासनामन्तरेणापि वाक्यस्य यथासम्भव सत्यासत्यस्वरूपस्वार्थोषकत्वस्य भवद्भिरपि म्वीकर्तव्यत्वात् । उक्त चाभियुक्तो-, 'मत्य नासत्यपि ज्ञानमधे शब्द करोति हि' इति । मन्यथा कचिदप्यपरिचितविचित्रवाश्यार्थप्रत्ययो न स्यात् । तथा च सति गत कींना प्रावीण्येन , भवता च पूर्वपक्षविज्ञानेन , श्रुतीना चापातार्थसमर्पणसामध्येंन । नापि द्वितीय , शक्त्युपहितज्ञाननिवर्यबाट 1. तस्यापीति स्वदुक्तस्यापीत्यर्थकम् । स्वदुक्तस्य मेदवासनारयदोपस्यापीति यायत् । भ्रान्तत्व% भ्रमत्वम् । अत एव अमेदवासनाया मूलत्यादेर तदुत्पादनार्थमेव । प्रकारान्तरेणापि मेदज्ञानमूलकत्वमाह नहीति । त्वयैवेति । स्वरूपधीहेतुरित्या स्वरूपामधी. विवक्षा वा, स्वरूपविषयकधीविरक्षा या । नाच , तस्या यासनातुकत्यायोगात् । नान्त्य । सुखस्य प्रत्यक्षादिविषयत्ये हदयस्यात् मिथ्यात्व स्यादिति विषयावानुपगमादित्यर्थ शतीति । सत्यसान- माननिवर्त्यत्व एव मुक्तिरजतादिवत् प्रपञ्चो मिथ्या स्यात् । शापादितो मस्मादिभाषयत् शक्ति- नाथ - 2.

·. यच- तत्र 136 शतदूपण्या प्रपञ्चसत्यत्वमीतर्मवद्भिरनभ्युपगमात् । अत्र चाद्वतानुध्याननन्यवासनामन्तरेण तनत्ययसामग्रीसिद्धे । भन्यथा तच्छ्वणस्याप्यनुपपत्त्या वासनाजनकस्य तद्वयानस्याप्यसिद्धिपसङ्गात् । न चापरोक्षरूप वाक्यार्थज्ञानजननार्थ दृष्टद्वारेणादृष्टद्वारेण वा तदुपयोग इति वाच्यम् , शब्दजन्यप्रत्यक्षादेर्दूषणात् । श्लो-न' शब्दजय प्रत्यक्ष प्रत्यक्षत्वात् , यथेतरद । व्यवस्थामञ्जने तु स्यात् सर्वमानेषु सकर ।। अन्त्यपत्यक्षवेद्य तु ब्रह्म चेदधिकान्वितम् । सविशेषत्वमेव स्यात् , न चेत् , प्राविच्च समृति ॥ अत एव शास्त्रप्रत्यक्षजन्यज्ञानयो परोक्षत्वापरोक्षवलक्षणवैषम्यनिषेधोऽपि प्रत्युक्त । -उपजीव्यस्यापि प्रत्यक्षस्य ज्वालामेदानुमानेन बाघो दृष्ट इति--तदप्यरिस्थवीय उपजीव्यविरोधाभावात् । न हि तन्न बालवयपत्यभिज्ञादिक भेदानुमानस्योपजीव्यम् । न च मेदानुमान खोपजीव्यव्याप्तिप्राहकप्रत्यक्षविशेष बाधते ॥ तथाऽप्युपजी यजातीयस्यापि विरोधे, 'तद्वा तादृग्वेति न कश्चिद्विशेष ' इति चेत् , सामान्यत उपजीव्यजातीयस्यापि वाक्यज्ञानस्य विशेषतोऽपि दृष्टदोषजाती यत्वात् । अचिरनिर्वापिनारोपितपदीपेऽपि निर्वाणादशिन तदेवेदमिति दृढप्रत्यभिज्ञानमुदेत्येव । तत्रापि हि भेदादर्शनसादृश्यादिक दोष । सोऽत्रापि समन् ज्यालेक्यज्ञानस्य निर्दोषत्वनिर्णय प्रतिरुणद्धि । तावति चानुमानमबाधितमुदेतीति न दोषगन्ध । इह तु खोपजीव्य जातीय च कृरस्न प्रत्यक्ष याध्यत्वेन प्रसक्तमिति स्थित खव्याघात । अत उपजीव्यपत्यक्षबाधेन शास्त्र नोदेतुमलम् । किंच शस्त्रप्रत्यायोबलाबलपरीक्षकपमाणमपि ब्रभव्यतिरिक्तभेदगोचरत्वेन शास्त्रेणैव बध्यत इति स्वेनैव स्वबल प्रतिक्षिपत् शास्त्र कथ प्रत्यक्षात्प्रवल भविष्यति । असत्यात् सत्यपतिपत्त्यादिक तु दूषयिष्यते (80) । मत प्रत्यक्षादिसिद्धानुपमदेनैव मेदनिषेधकश्रुतीना तात्पर्यमुपपादनीयमिति ॥ ॥ इति शतदूपण्या प्रत्यक्षशास्त्रविरोधपरिहारवाद एकोनतिश ॥ २९ ॥ । ।। अथ असत्यात्सत्यसिद्धिमङ्गवादः त्रिशः ॥ ३० ।। सत्येरेव सदातनोक्तिनिवहै। सत्यप्रमाहेतुमिः सत्य ज्ञानमनन्तमेकममल यत् ब्रह्म निर्दिश्यते । वत् सत्यैः परिकर्मित गुणगणैः सत्याभिसन्धिक्रिय सत्यानन्दविभृतिक विचिनुमः सत्यस्य सत्य महः ॥ सहकृतसकल्परतत्वे तु सत्यत्वमेधेवि सर्वसमत हीति भाव । 1 नशदेति । प्रत्यक्षम् आत्मसाक्षात्काररूप न शब्दजन्यमित्यर्थ । 2 अत पवेति । शास्त्रजन्यस्यापरोक्षत्वासभवात् तत्स्वीकारे फलाभारावेत्यर्थ ॥ २९ ॥ 30 ब्रह्मसिद्धयादिग्रन्थोकामसत्यात्सत्यसिद्धि तत्तदुदाहरणदूषणेन निरस्यत् भाग्य, 'न व वाच्य 'खाप्नस्य हस्त्यादिविज्ञानस्य' इत्यादिकमुपपादयितुमाह सत्यैरिति । असत्यात् सत्यसिद्धिर्नाम सत्य स्योत्पत्तिप्तिश्च । उत्पाघ झाप्यञ्च यथा सत्यम्, तथा उ पादक ज्ञापकञ्चापि सत्यमेव सर्वनेति झापनाय सत्यैरेवेति एयकार । शप्य च यत् सत्य तन्न निविशेपम् । अतो धर्मिवत् ज्ञाप्याना विशेषणानामपि सत्य वमिति उत्तरार्धनोच्यते । सत्यस्य सत्यमिति । 'प्राणा पै सत्यम् । तेषामेप ·। असत्यात्सत्यसिद्धिभगवाद 30 137 योऽयमसत्यपलाप --असत्यादपि शास्त्रादे सत्यम्य ब्रह्मण सिद्धि समवति । मस्ति चासत्यात् सत्योपते सत्यपतिपतेश्च लोके बहुरमुपलम्भ , 'आरोपितरेव शुचिरजत-रज्जुसर्प-शाविष-भावित गरुडादिमि सत्यस्य हर्ष भय मरण गरल्हरणादेर्दर्शनात्। तथा(1)खानार्थेन शुभादि ,()प्रतिविम्वेन पिम्ब तत्त्वम् , (8) लिप्यक्षररक्षराणि (1) रेखागवयादिमि सत्यगवयादि , (5) चित्रपुरुषादिमि पुराणवृता नादि , (6)नादविशेषोपाधिकशब्दनानात्वेनार्थभेदश्चेति असत्यरेव सत्यानिनिश्चीयन्ते । तथा(7)बाप्पारो. पितधूमादिमियदृच्छासन्निहितमध्वजादिसिद्धि । न चान सर्वत्र ततत्सविस्वरूपमेव सत्य कारणमिति वाच्यम्, ज्ञप्तिस्वरूपमातस्य कारणत्वे ज्ञप्तचन्तरादपि तदुत्पत्तिपत्रात्। विषयविशेषविशेषितायास्तु कारण- वोक्ती, "नागृहीतविशेषण 'न्यायेन विषयस्यापि कारणत्वावश्यम्भावात् । न चासत्यात् सत्यसिद्धी लिन विभ्रमात् साध्यसिद्धिप्रसङ्ग इति वाच्यम्, यादृच्छिकसवाददशायामिष्टपसङ्गत्वाला समिद्धिनियम प्रसज्यत इनि चेन्न , तदनियमस्यासत्यत्वपयुक्तत्वाभावात् , मपित्वव्याप्तिनिबन्धनत्वात् । व्याप्त हि साधनम् । न ह्यसन् धूमाभासो वहिल्याप्त । बहुलवोद्धवादता) (वंगत) वादिवत् अनारोपिनत्वस्यापि व्याप्त्युप योगितयाऽन्वयव्यतिरेकसिद्धत्वात् । प्रतिबिम्बादेश्चासत्यस्यापि सत्यमुखादिसिद्धी मन्वय यतिरेकाम्या व्याप्तिसिद्ध ॥ प्रतिबिम्बस्यासत्यत्वेऽपि बिम्बपतिबिम्बयो र्याप्ति सत्या नद्वशात् तत्र विम्बसिद्धिरिति चेन्न, व्यतिर्हि सम्बधित्व त वाप्य यापकसापेक्षा , कथ तयोरन्याराभावे सा सत्या भवेत । मो व्याप्य प्रतिबिम्बादिकमसत्यमेवेति सद्गता व्याप्तिरपि तद्तमालि यादिवदसत्येव । न च विषयमिथ्यात्वे तद्विषयज्ञप्तिसत्यत्वसिद्धि । न हि नभ प्रमनमिथ्यात्वे तत्परिमरपारमार्यम् । अत शास्त्रादेमिथ्याव- निश्चयेऽपि तन परमार्थनिर्विशेषब्रमनिश्चय उपपद्यते । न च सहसा शास्त्रस्यासत्यता घियमधिरोहति , खजन्यविश्वनिवर्तक द्वैतबोधजन्मन पाक् सत्यवयवावभासात् । मतो वोधनदशायां खयमपि मदित्यव. सत्यम्' इति श्रुत्यैव दयारयातत्वात् जीशना सर्वेषा सत्यता यदधीना तत् सत्यमित्यर्थ । सत्यत्व- मिथ्यात्वप्रत्यनीकत्वम् , अबाधितार्थकत्नम् , निरुपाधिकसत्ताथयारम्, अप्रतिहतत्वम्, अविनाशि त्यमिति बहुप्रकारम् । अत्र प्रयुक्तेपु सत्यशम्देषु यथायथमिद प्राथम् । । उपत्ताबुदाहरणान्याह आरोपितैरिति । शप्ती तान्याह तथेति । नादविशेपेत्युदाहरण शाब्दिक मतमात्य) अनियतमत्व सिद्धिस्थलमप्याह तथा यापेति । नागृहीतविशेषणेति । "नागृहीतविशेषणा वुद्धिविशिष्ट प्रवर्तमे" इति न्यायस्वरूपम्। विशिष्टयुद्धी विशेषणशान कारणमिति तदर्थमाहु केचित्। विशिण्याने विशेषण नियमेन चिपयीभवतीति परे। तत्र विषय विशिष्ट ज्ञान कारणमित्युको तर विषयोऽपि लिए कारण- मेवेति। विभ्रमात्-परोक्षसाधारणात् अप्रामाण्यज्ञानानासन्दितभ्रमात् । अयाप्तीति । व्याप्त्यभाये. त्यर्थ । प्रतिबिम्रादेरिति । द सर्वमनारोपितमेय । न हि अप्रतिविम्ने प्रतिविम्यादिधी । व्याप्ति प्रति सत्यारन प्रयोजकम् ; अपि त्यत्ययतिरेको । अत प्रतिविम्यस्थलेऽपि व्यातिरिति भार । तहि व्याते सत्य वात् सत्यादेव सत्यधीरिति शकने प्रतियिम्यस्येति । नतु प्रतिविम्मान गति शान या कारणम् तत्तु सत्यमेवेत्याशकाया असत्यविश्यमाने सय विग्ययत् तम्याप्यमत्य त्वमाह न चेति । योधन मन = योधो पत्ते । अत्यापि शासर अनत्य येनामात गरि सत्यधीहेतु रमित्याह न च सहसेति। F-18 ·138 . । - -- इति वाच्यम् , शतदूषण्या भासात् खजन्यबोधसाम देव स्वस्यापि निवृतिसिद्धौ पुन बोघानरस्यानपेक्षितरवेन तदुत्पादकत्वाभावाच्च न कश्चिद्विरोध । न च वाच्य सत्यतया प्रत्यक्षादिसिद्धस्यापि प्रपञ्चस्य शास्त्रेणेव शास्त्रसिद्धसत्यत्वस्यापि ब्रमण केनचिहाधे मिथ्या व सभवतीति , अदर्शनादेव तन्निरासात् । न च कारणदोषनिश्चयात् फलित प्रतीतिविषयबाघ , यादृच्छिकसवादिलिङ्गविभ्रमादिभिरेवानका त्यात् । अतो वस्तुतो मिथ्याभूतादपि शास्त्रादे परमार्थसद्विनीयब्रझनिश्चय उपपद्यत इति ॥ [सिद्धान्त --] भत्रोच्यते-यदुत्तमसत्यात् सत्योत्पतिदृश्यत इति-तदसत , सत्यनिादिभिरेव तनतन्त्र सिद्धे ।। यत् तत्रोक्तम्--ज्ञप्तिस्वरूपमालस्य कारणत्वे ज्ञप्तयन्तरादपि तसिद्धिप्रसङ्ग इति - तदपि मन्दम् , ज्ञप्तिस्वरूपाणा परस्परविचितशक्तित्वात् ।। विषयविशेषमन्तरेण वैचित्र्य कुतसिद्धमिति चेत् , किमयमुत्पतिप्रश्न , उन ज्ञप्तिपश्न । आये त सामग्री वैचित्र्यमेवोतरम् । तदेव च कुतस्सिद्धमिति चेन्न , सामग्रीवैचित्र्यपारवश्यस्य सार्वत्रिकत्वात् । सामग्रीवचि-यादेव हि ततद्विषयावनियमोऽपि सविद । न च तत्तद्विषयत्वमेव सामप्रयधीनो विशेष एकविषयत्वेऽपि सामग्रीविशेषात् प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वस्मृतित्वानुभवत्वगरलनिवर्तकत्वतद- शक्तत्वादिविशेषदर्शनात् । न च विषयोऽपि ज्ञतिसामप्रयनुपविष्ट इति व च्यम् , मीतानागतानुमाना दिपु तदयोगात । अस्मदादिप्रत्यक्षज्ञानमात्रे विन्द्रियसपयोगाधारत या तस्य कारणत्वमिष्यते । न च मिथ्यामृतस्य विषयस्य सप्रयोगाघारता , प्रकाशात्पूर्व त स्वरूपाभाव त् । प्रकाशस्य च सपयोगसमन-तर भावित्वेन चक्रकाश्रयप्रसङ्गात् ॥ द्वितीयेऽपि स्वयप्रकाशादनुव्यवसायादेर्वा यथाभिमान तस्मिद्धि । तथाऽप्यवान्तरवैचित्र्योपलम्मे विषयविशेष एव कारणमिति चेन्न , विषयविशेषस्यैव तत तदवान्तर वैचित्र्यरूपत्वात् । तत्प्रकाश प्रति सत्यस्य दोषादेरेव प्रयोजकत्वात् । मिथ्याभूतन्य विषयस्यैव च तरकाशपयोजकत्वे असत्यादसत्य प्रतीतिमानसिद्धे । तदुपलक्षितस्य ज्ञानस्य च हर्षभयानुव्यवसायादि हेतु वेऽप्युपलक्षणस्य तस्य हेतुत्वाभावात् । न हि कारणोपलक्षणमपि तत्कार्यक रण भवति मति पसनात् ॥ मन्वय यतिरेकाभ्यां नातिपसा इति चेन, विषयस्यैव निरपेक्षहेतुत्वविवक्षायामप्रतीय मानादपि सादेर्भयादिपसमात् , ज्ञप्तिसापेक्षत्वविवक्षायो तदुपरक्षणमात्रेणा-वय यतिरेकयोर यथासिद्ध ॥ तहि ज्ञप्तेरपि निरपेक्षाया हेतुत्वे ज्ञप्तय तरादपि तदुपतिप्रसङ्ग , सविषयाया हेतुत्वे [ज्ञप्तेरेवा] विषयो लक्षणत्वमिति विपरिवर्तप्रसन्न इति चेन्न, जप्तेरुपलक्षगत्वे तदुपलक्षितस्य विषयस्याज्ञायमान- टगायामपि मयादिहेतुत्वपमहात् । कार्योत्पतिदशायामपि कारणोपरक्षणावस्थानापेक्षायाम् , नामान्तरेण तस्मादि कारणवस्तीकारात् । न चैव विषयेऽप्यस्विति वाच्यम् , विषयोल्लेम्वम तरेण विषयिणो 1 उत्पादन किम, धापक किमिति प्रश्नौ। 2 न वैचियाशे कारणम्, नापित प्रका- शाशे स्याह विषयेति । 3 प्रतीतिमातेति । मानपदेन हर्पभयादिरूपकार्यव्यरच्छेदः। 4 अति प्रसगात् । काफोपरक्षितगृहकार्यवासादी कास्य कारणत्यापत्ते । शक्तिवल्क्षप्यरत् विषयमेदोऽपि नियामकोऽनुभूयत इत्याशयेन शक्ते तहिं शप्तेरपीति । . , ·असत्यात्सत्यसिद्धिभङ्गवादः 30. 139 ज्ञानस्यावस्थानामावादेव केवलज्ञानात् तदुत्पतिपससानवतारात् । अप्रस्तनिर्विषयाभ्युपगमपक्षेऽपि प्रसरावस्थाविशेषविशिष्टस्य कारणत्वस्वीकारत् ॥ ज्ञानमन्तरेण विषयस्याप्यवस्थान कमिति चेन्न क्षणभङ्गामख्यात्यादिप्रसङ्गात् , स्वयाऽपि तत्प्रतिक्षेपात् ॥ तथाऽपि लिङ्गतज्ज्ञानयोरिवानापि विषय विषयिणोद्वयोरपि कारणत्वमस्त्विति चेन; तन द्वयोरप्यनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकवत्त्वात् । मस तु विषयस्यान्यथासिद्धत्वाद्विषयिणश्च हेतुताया दुस्त्यजत्वात् । लिङ्गज्ञानेऽपि विषयस्योपलमणत्वमस्त्विति चेन्न । लिङ्गभ्रमेऽप्युपलक्षणत्वसिद्धेः तदुपलक्षितेन ज्ञानेन लिहिसिद्धिनियमप्रसङ्गात् । मतो न लिज्ञाने विषयोपलक्षणत्वम् ॥ अत्रापि तर्हि विषयान्तरोपलक्षितज्ञानेऽप्युपलक्षणस्वं सिद्धमिति तनो हर्षादि सिद्धौ घट्टकुट्यां प्रभातमिति चेन्न; तद्विषयोपलक्षगज्ञप्तिस्वरूपविशेषस्यैव तत्कारणत्वस्वीकारात् । यथा गुणविशेषोपलक्षितजात्यादिवरूपस्य वाच्यत्वे गुणस्य वाच्यचहिर्मावः, तथाऽनापि विषयस्य कारणबहिर्भावः ॥ भवतु वा परमार्थमाधु गलक्षित ज्ञानं कारणमिति, तथाऽपि भवतो न कधि लामा, तनापि विषयस्माकारणत्वात् , सर्वत्र ज्ञानस्य सत्यस्य कारणस्वसिद्धेः । किंच- कार्यकारणभावे हि पौपियमुदीर्यते । असत्यत्वे कथं पूर्वमाविस्वं कस्यचिन् भवेत् ।। (1) ननु तत्तद्विषयाणा मिथ्याभूतानामपि कारणत्वं शास्त्रतः सिध्यति ; "स्वप्नेम्वगम्यागमन च घ.यम्" इत्यादिभिः तद्विषयाणामेव हि शुभाशुभादिसिद्धिहेतुत्वं स्वप्नान्यायादिपु पठ्यते इति चेन्न; उपचारादपि प्रयोगसंभवात् , तद्रमस्य३ तत्र हेतुत्वात् । तम्य च सत्य वान् । बाम काना मीश्वरसृष्टत्वपक्षे तमिथ्यावासिद्धेश्व ।। (3) 'यतु लिप्यक्षरैरक्षरग्रहणमिति, तन्त्र लिपिखरूपं सडेतो वर्णबुद्धिध न मिथ्यामृताः । न च वर्णवुद्धिरेव तद्वर्णबुद्धिहेतु , आत्माश्यपसात् । न च लिपियु वर्गमम. सत्यवर्णधीहेतुः, गोरवात् । सहेत. वशादेव तसिद्धौ वर्गभ्रमस्य कारणत्वकसने प्रमाणाभावात् । मावेऽपि तत्पारमार्य(यिकत्व)स्योकरवाच ॥ (1) रेखागक्येऽपि, सत्यादेव रेखासन्निवेशसादृश्यमासात् पूर्वानुमतगवयस्य पुरुषस्य मर्म गवयस्मृति । अननुभूतगवयस्य तु न गवयस्मृनिरपि, रेखासादृश्याबोधनात् । कदाचिदातवाक्येन ग्रयोक्लसणात पश्चादेखाय मपि कस्यचिद्यभ्रम. समवेदपि, तस्यापि न सत. परं किमपि ततः सत्यगवय- 1 असामिधर्मभूतज्ञानस्य तथात्वस्वीकारादिति भावः 1 2 त्वया स्थिरल्यावहारिक सत्पमस्तु- यादिना। 3 यथागुणविशेपेति। गन्धसमानाधिकरणद्रव्यविभाजकजाति: पृथिवीशदप्रतिनिमित- मित्युक्तीन हि गन्धादीनां वाध्यतावच्छेदकते ति। असत्यभूमयारणाय धूमे परमार्थत्वं विशेषण नियेश्य लिगशानेऽपिशापमान लिगं करणमिति पक्षं विहाय लिंगस्योपलक्षण-यमारणरमेय स्पीकुपन् आद भवतु घेति । धन्यमिति । शुभहेतुरित्यर्थः। 4 यथाक्रम स्वमानन्तरं प्रतियिम्पविरये मयुख्य पधादेव लिपिविवार: कार्य: । यथापि पूर्वपक्षिणा पधादपि प्रतिविम्यप्रस्तावास् पपलपातर सप्रतिविवक्षया लिपि गृहाति यरियति । गौरवादिति । न हि लिपिदर्शने भ्रमप्रमारूपयशानदयं जापत इति मायः । अतो लिपिमानमेव पर्णशनकारणम् । तत्र विशेषमाद संपनि। - ·140 शतदूषण्या ज्ञानमिति समस्तीति नासत्यात् सत्यधी ॥ (5) चित्रपुरषादिमि पुराणवृत्तान्तादिज्ञानेऽपि उपदेशो वा, प्रत्ययितपुरपलिखितस्व०यवसाये सति लिङ्ग वा निदानम् , न तु चित्रगोचर पुरुषभ्रम ॥ (6) नादविशेषोपाधिकशब्दनानात्वेऽपि तत्तन्नादाभिव्यक्तरूपेण समाधग्रहणसहकृतशब्द खरूपमेव थंधी हेतु । तच्च विशेषणेन सह सन्यमेव । न चौगधिक शब्दनानात्वम् , एकरूपस्य शब्द स्यानुपलम्मात् , कल्पकामाव च ॥ क्रमयोगपचादिविकल्पदु स्यत्वेन वर्णाना चोधकरवे निरस्ते बोध कान्नर किचिन करप्यते , तच्च सामादिशालिमि प्रत्यक्षयितुमपि शक्यते , 'स्फोटस्त्व वर्णसश्रय' इति महामारतेऽप्युच्यत इति चेन्न , वर्णाना स्फोट यन्नकत्वेऽपि क्रमयोगपद्यादिविकल्पावतारपसङ्गात् । परिहारस्य च समस्यात् । 'स्फोटस्त्व वर्णसश्रय' इत्यस्य वर्णानामेव स्फुटीकरणशक्तिमात्रविषयत्वात् । समाधिग्रन्थेष्वपि शब्दब्रह्मापरनानो वाचकेतरस्यैव क्स्यचिद्वाचकहेतो परब्रह्मानुसन्धानोपकारक तयाऽनुस धेयत्वविधे , तावत एव च योगिभि साक्षात्करणात् । स्फोटदूषणविस्तारस्त्वाचार्यादि ग्रन्थेष्वनुस धेय ॥ (7) बाप्पारोपिधूमेन यादृच्छिकामिसिद्धिस्तु न श्रमसामर्थ्याधीना, अन्यथा सर्वत्र तन्द्रमे तसिद्धिपसमात । अत एव हि त्व प्रामाण्यमपि नाङ्गीक्रियते । नापि यादृच्छिक सद्भावे शास्त्रा देस्वयमपमाणत्वात् प्रमाणान्तरासभवाय न तत्सत्यत्वव्यवसाय शवय ॥ तदेव लोकदृष्ट्या अस्मदृष्ट्या च सत्यादेव सत्यस्य सिद्धि । भवदृष्ट्या त्वसत्यादसत्यस्यैव सिद्धिरिति न कश्चिदप्यसत्यान् सत्यसिद्धिदाहर्तुं शक्यते । असत्यस्यापि प्रतीति सत्यादेव दोषादे भवति, किं पुन सत्यस्य । ननु उपलक्षम व नाम ज्ञाप्यबहिर्भावेऽप्युपलक्ष्यज्ञानहेतुत्वम् । तथाच मिथ्याभूतस्य विषयस्य प्रत्ययितेति विश्वासपात्रेत्यर्थ । आप्तति यावत्। अन्न प्रत्युतेति अशुद्धपाठ । पुरुषादि पदवैयचि । शाब्दिकपक्षे एतदुदाहरणसभवेऽपि घेदान्तिपक्षे नदद्योगमाह न चौपाधिकमिति । कमेत्यादि । तत्त्व मुकाक्लापादौ विस्तर । शक्तिमात्रेति । शाब्दिकसमतस्य स्फोटस्य वर्णनिष्ठत्वाभावेन वर्णसथ्य इत्यस्यान-यात् 'रसोऽहमप्सु' इतिवत् तद्धर्मरत्वमेवेति भाव । समाधीति। प्रणवजपपूर्वक भगवद् ध्यानव्यापृतस्य समाध्ययस्थाया परमामसाक्षाकारत प्राक तदीयव्यापारो वाचक प्रणयमनुसधाप यति । आस्वादयति चार्थम् । स व्यापारोऽनुसधानहेतुर्भाव्यत इति तस्यैर स्फोटरवेन व्यवहारस्तदेति भार । आचार्यादीत्यनेन शावरशाकरभाष्यादितामपि ग्रहणम्। भ्रमसामति । प्रमाहेतुबास्तधे द्रियसनिकर्षशालिवस्त्यधीनेति भाव तदेवमित्यादिवाक्यानामर्थ एवानुम्भा समग्राहोमि,"सत्य धीर्मम स येन तगसत्यादसत्यधी । सत्यादसत्यधीसि कासत्यात् सत्यधीभवेत् ॥” इति । नन्धि त्यादि । परमसत्यविषयमानस्य कार्य हेतु वेऽपि नासत्यस्य हेतु यमि युक्तम् । अथ कार्यान्तरहेतु-वर भावेऽपि एतदुपलक्षितस्यैव हेतु वात् तद्धतूपलक्षण पमिण्मेवासत्ये उपलक्षमञ्च न्यावर्तकविशेष । तथा हि-प्रकारो द्विविध उपरजको व्यापर्तश्चेति । व्यावर्तके च विशेषणमुपलक्षणञ्चेति वैधम् ।

·. - - असत्यात्सत्यसिद्धिमवादः 30. 141 उपलक्षणस्वाङ्गीकारे पुनरपि हेतुत्वं सिद्धमिति चेन्न; उपलक्षणं हि न खरूपेण ज्ञापयति, मपि तु खज्ञानेन । तथाच ज्ञानगतमेव हेतुत्वम् । न पुनर्विषयगतम् ; विषयस्य मिथ्यात्वेन हेतुत्वायोगात्। अन्यथा कुलालविज्ञानविषयभूतस्याऽऽगामिघटस्य घटं पति हेतु स्यात् । न च तत् युज्यते, नियतपूर्ववृतित्वा- भावात् । न च तावना विषयस्य हेतुत्वाभावे कुविन्दज्ञानस्यापि हेतुत्वं स्थादित्यतिपसमः शक्यते वक्तुम् । तद्वदनापि ॥ कार्यस्य कारणकालासन्निधानात् तबाहेतुत्वमिति चेत्-तुल्यम् । भविशेषादसान्निध्यस्य ॥ अयाप्यत्र पुनः अतिप्रसवात् तत्परिहारार्थ विषयस्यापि हेतुत्वमकामेनापि स्वीकत यमिति चेत् ; तर्हि कर्तृज्ञानविशेषणे घटादावपि किं न स्वीकार्यम् ॥ कार्यकारणभावनियमस्यावश्यानीकार्यस्यात् कारणायत्तमेव वैषम्यं तेषुतेषु स्वीक्रियत इति चेत् , तुल्यम् ॥ मनापि सर्वसत्त्वेऽपि कारणत्वंमस्त्विति चेन्न ; व्याघातात् । नियतपूर्वभावित्वं हि कारणत्वम् । व्यावहारिकमपि कारणवं तेनैव रूपेण निर्वहन्ति दुर्वैतण्डिका। पूर्वभावित्वं हि पूर्वकालसत्त्वमेव। कारण हि पूर्वावधिः । भवधित्वं च खसदावेनेर कारणानां नियतपूर्वस्वमिति सामान्यनिर्देशेऽपि तत्र सद्भावोऽसद्भावो या कश्चिदेकः परिशिष्यते । परस्परविरोधात्। तत्रासद्भावपक्षस्तु मकारणलक्षणस्वादवध्यते । सद्भावपक्षेस्त्ववशिष्यते । अतो नाऽऽगामिनः कारणत्वम् । नाप्यत्यन्तासतः । तेन सत्यादेव कारणात् कार्यस्य, ज्ञापकाद्वा ज्ञाप्यस्य सिद्धिः । श्रुतिरपि-"कथमसतः सजायेत" इति, "सामूलाः" इति, "सदेव सोम्येदम" इति च । ननु मिथ्यार्थज्ञान्स्योपलक्ष्यज्ञानहेतुत्वेऽपि तज्ज्ञानोपलक्षणार्थ मिथ्यार्थस्य हेतुस्वमिति चेल तत्रापि तज्ज्ञानस्यैव हेतुत्वात् । तथा चानवस्थेति चेन्न ; अवश्यवेद्यत्वामापात् । तथाच सत्यस्येव ज्ञानस्य हेतुत्वमिति नासत्यात् सत्यसिद्धिः ।। (2) ()किंच प्रतिबिम्बादिबसिद्धी विमतिपन्नः प्रतिविम्यो विम्वपूर्वकः पतिविम्वत्वादिति था, प्रतिविम्यज्ञानं विम्बज्ञानपूर्वकं प्रतिविम्वज्ञानत्वादिति वा अनुमानपतिः । उभयतापि सत्यादेव ज्ञाप्यसिद्धिः, प्रतिबिम्बत्वस्य ज्ञानस्य च सत्यत्वात् । न हि चन्द्रवादित्यनुमान पयुज्यते, व्यभिचाराद । व्यावर्तकत्वञ्च इतरच्यावृत्तनया छाप्यविषयकशानहेतुबम्।तत यत् स्वयं सदेय हाप्यमाने प्रकारीभूय यावर्तकम्, तत् विशेश्णम् । यत् कदाचित् सत् कदाचिदसथ, अन एयनाविषयमाने नियमेन विषयीभवति। अतो ज्ञाप्यरहितमेव स्योपलक्ष्यधर्मान्तरविशिष्टयस्तुमानहेतुभंगति, तम् उपलक्षणम् । तथा च हेतुत्वेऽस्मिन् इष्यमाणे असत्यात् सत्योत्पत्तिः सिति शंशाता निरस्पति नेति । नत्त्वचिन्तामणी प्रत्यक्षपण्डान्ते उपलक्षणलक्षणशोधनं द्रष्टयम् । फुपिदमानम्यापीति । कुविन्दशेयतन्वादिशामस्यापीति स्याम्-साधीयः। मनापि-मशियघटेऽपि । नीति | यम्य कारणायत्तन्ये इत्यर्थः । दुर्यतण्डिकः- खण्डनकारः। उपलक्षिगतिशिविषयमाने उपलक्षणस्य हेतुन्वं प्राक् पारितम्, तस्य उपलक्षणार्यम् = इतरव्यावृत्ततया प्राणार्यम् । उपलक्षणविण्यासान. प्रहणशले सानान्तरव्यावर्तकतया उपलक्षणस्थय हेतुन्यं पायमिति शंकते ननुमिप्येति । नारि तयावर्तनविषयेऽपि तमानस्यमिथ्पाविश्यकतानस्य । मानि । मानस सस्पेति ः।

·142 शरदूषण्याम् मपि तु चन्द्रत्वेनारोपितत्वादिति । चन्द्ररवेनारोपितत्वं सत्यमेव । यथा रजतत्वेनारोपितगिदमिति ज्ञान परमार्थविषयमेव, यापकज्ञानत्वात् , तथा प्रतिबिम्ब चन्द्रोऽयमिति ज्ञान परमार्थविषयमेव । ततो वा नास त्यात सत्यसिद्धि किंचासत्यत्वेऽपि प्रतिबिम्बादेतृत्व-ज्ञानाचनेकमत्योपश्लेपेणैव सत्यबुद्धिहेतुत्वसिद्धि ।। यतूपलक्ष्यबहिर्भूतत्वे सति उपलक्ष्यप्रतीतिजनकत्वमुपलक्षणत्वम् , ततश्च ज्ञानोपरक्षणतया विषयो यद्यभिमत स्यात् . तर्हि तत्रैव सत्यात् सत्यमतिपतिरिति, तन(तन्न ,) वस्तुतो विषयस्योपलक्षणत्वमपि नाभ्युरगच्छाम , स्वेनैव वा खविषयज्ञानान्तरेण वा सविषयज्ञानस्वरूपपकाशस्य प्रागेवोक्तत्वात् । मभ्युपगम्यापि वदाम । न हि भ्रमविषयस्यापि सर्वथा मिथ्यात्व बम , सामान्यरूपेण देशकालान्तरादिषु सत्त्वाभ्युपगमात् । रजतज्ञानमिति तेन रूपेण उपलक्षणे तु सत्यमेवोपलक्षणम् । शुक्तिरजतज्ञानमिति प्रबुद्धपरामशेऽपि शुक्तिरजनस्वतत्ससर्गाणां स्वरूपत सत्यत्वात् , शुक्तिगतात्यन्ताभावपतियोगिनोऽपि रजतत्वस्य शुक्तिनिष्ठ नया पतीयमानताया अपि सत्यत्वात् । शुक्तिनिष्ठतया प्रतीयमानत्वविशेषितरजत ज्ञानमिति विशिष्टरजतेनोपलक्षणेऽपि न विशेषणविशेष्यतरसम्बन्धादेरसत्यत्व प्रपश्यामः । मतो न कचिदपि असत्यात् सत्यसिद्धि । यद्यपि चासत्यानां केषाचिदन्वयव्यतिरेकनियमात् सत्यसिद्धिहेतुत्वनियम , तथाऽपि नासत्यादेव सत्यवासिद्धिनियमो व्यवहां शक्यते, अदर्शनाद-वयम्यतिरेकासिद्धे । सम्भावनामात्रेऽपि यादृच्छिक सवादिलिङ्गविभ्रमादिवत् प्रमाणत्वामावात् । असत्यात् सत्यसिद्धिनिर्णायकस्यापि प्रमाणत्वानुपगमेन विवक्षितासिद्धेश्च बाधाभावस्य च परिहरिप्यमाणत्वात् ॥ यसूक्तम् - विषयमिथ्यात्वे तद्विषयज्ञतेरपि सत्यत्व न सिध्यति-इति, दपि हास्यम् । कारण मिथ्यावे कार्यमिथ्यात्वरूप च तुल्यन्यायतया दुस्त्यजत्वेनासत्यात् सत्योत्पतिभङ्गात् । एव ज्ञापकमिथ्यात्वे ज्ञायमिथ्यात्वमपि स्यात्। इद च खसिद्धान्तोच्छेदनमनवेक्षमाणैरुच्यते , मिथ्यामतपक्षसिद्धिरूपम्य ब्रह्म पूर्वपश्युदाहृनप्रतिबिम्बविपये प्रतिविवक्षुराह किञ्चति । अन फिञ्चत्यारम्भात् वाफ्यशकलभ्रशो विभाव्यते। तद्यान्तत , "अत एव न प्रतिविम्बस्य हेतुत्वम्" इत्येतावद्वा स्यात् । तत किश्चत्यधिक. शोधनारम्भ । अनिषेनीयोत्पत्तिपक्ष प्रतिविम्यस्य साध्याश्रयत्वसमवेऽपि सिद्धान्ते कथम् । अत प्रतिविम्यो र पक्ष इति मत्नाऽन्यथाऽऽह प्रतिविम्यज्ञानमिति । ततो बेति। प्रतिविम्मष्टान्नाद्वैत्यर्थ । शातृत्वेति । प्रतिविम्यस्यामायमानस्य हेतुवाभावात् तस्य शातच शान झाता वा हेतुरिति भाय । "ननु मिथ्यार्थशानस्य" इति क्तिविषये दूषणमधिक विवधु मध्ये प्रतिबिम्पविषयस्य प्रस्तुतत्वात् पुनस्तत् स्मारयति यत्यिति । जनकल्यमुपलक्षणत्यमिति । नेदमज्ञातज्ञापनम् । तत प्रागेवोक्तत्वात् । अन ततश्चेत्यन्तस्य जनकन्यस्योपलक्षणत्यरूपत्वादियुक्तमारणम् । यदित्यस्य असत्यात् सत्यप्रति. पत्तिरिति यदित्यन्वय । पूर्वमेव खण्डनस्यारधन्वात् , तन्नेति पाठापेक्षया तत्रति पाठ शोभन । सनरूपेण- रजतत्वेन रूपेण अतिप्याऽपि सत्यात् निदापात् सत्यसिद्धिनियता असत्यात् सत्य सिद्धिस्तुन नियता । तस्मादसत्यात् सत्यसिद्धिस्थापनप्रयासो व्यर्थ इति विषयान्तरमाह यद्यपि चेति। . .

·- असत्यात्सत्यसिद्धिभगवादः 30. 143 णोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् ॥ ब्रह्म खप्रकाशात्मकमेव, त्याऽपि साक्षिप्रकाशो कृतिप्रकाशो वा प्रपथसिद्धिरूप इति चेन ; तयोब्रह्मव्यतिरेकेण सत्यत्वे भेदवादावतारात् । अन्त्यतिरेकेण सत्यत्वे तु उक्तदोषानतिकमात् । असत्यत्वे तु तयोरपि ब्रह्माघीनसिद्धित्वेन तत्रैवोक्तदोषपसङ्गात् ॥ मस्तु ब्रह्मणोऽपि मिथ्याविषयत्वं मिथ्या- वेद्यत्वं च, तथाऽपि बाधाभावात् सत्यत्वमिति चेत् -तुल्यम् ॥ सविषया वृत्तिस्तत्र बाध्यत इति चेन्न स्वमादिपु, 'दर्शनमस्स्येव, अर्थास्तु न सन्ति' इत्येव बाधकप्रत्ययोदयात् ॥ विषयाभावे कथं विषयित्वं विषयित्वाभावे च कथं ज्ञानत्वमिति चेन्न ; अतीतविषयानुमानादिषु विषयाभावेऽपि विषयित्वदर्शनात् । यद्देशकालादिवृत्तितया यस्य प्रतिभासः, तद्देशकालादिवृत्तिनया तस्य सदावे कथं तत्र विषयाभाव इति चेन्न: मनापि यथाकथञ्चित् विषयस्य विद्यमानत्वात् । तदुक्तम् , 'जन्मन्येकन भिन्ने वा तथा कालान्तरेऽपि वा। तद्देशे वाऽन्यदेशे वा स्वप्मज्ञानस्स गोचरः ।। इत्यादि ॥ तथाऽपि प्रतिपन्नोपाघिसंभेदेन विषयस्य विद्यमानत्वं नास्तीति चेन्न; तावताऽपि तद्विषय- स्वस्यानपायात् । पामाण्यमासमेव हि ततो निवर्तते । प्रख्यात्यादिपक्षे च कचिदपि विषयमिथ्यावानभ्युप गमात् । विषयिमिथ्यात्वस्य च दूरतो निरस्तत्वात् अस ख्यातित्वस्यवान्त उत्सत्वात् तदसत्वे तत्पक्षानी- कारस्यैवानुपपन्नत्वात् , उपपन्नत्वाङ्गीकारे चानियमात् , न कश्चिदप्यसत्यासत्यातिपतिरुदाह शवयते । यत्तु वस्तुतोऽसत्यस्यापि न सहसा पुनः शास्त्रस्यासत्यता घियमधिरोह नीति । किं तत. ॥ निर्विशेषयोधकरवव्यवसायोपपतिरिति चेन्न ; तदुपपत्तावपि तत्पमात्वासिद्धः । भारोपितलिशन लिन्नि(म)- बुद्धिवत् । ततश्च सत्यब्रमव्यवसायासिद्धिः । न च शास्त्रम्यासत्यता सहसैव पियं नापिरोहति, ब्रमव्यतिरिक्तसमस्तमिथ्यात्वश्रवणवेलायामेव शास्त्रस्य तत्यामाण्यस्याप्येकपहारेण पाध्यमानत्वात् । भन्यथा सजातीय-विजातीयादिसमस्तमेदशून्यवनप्रतीत्यनुदयप्रसन्नात् । एतेन "प्रमाणस्वरूपमिथ्यावेऽपि पामाण्यमस्ति" इति विप्रलम्मव्यवहारोऽपि दतोतरः । न च बाधितानुवृत्या सदिति प्रतीत्यनुते शास्त्रस्य कारणत्वम् , बाप्पादौ बाधितानुवृत्त्या धूमादिश्रमे वर्तमानेऽपि घूमध्वजानुमानाघदर्शनात् । यतु मिथ्यामृतशास्त्रपतिपन्नस्यापि ब्रमणो बाघो न दृश्यत इति, तदसत् ; कारणदोषनिश्चयादेववाघसिद्धेः। तदुक्तम् , 'दुष्टकारणपोधे तु सिद्धेऽपि विषयान्तरे । अर्थात् तुल्यायता प्राप्य पाधो गोदोहनादिवत् ॥ इति । यत् तत्रानकान्त्यमुक्तम , संवादकान्तरामावसह कनकारणदोषनिधयस्य बाधाव्यभिचारिरवात् । शून्यमेव तत्त्वमिति माध्यमिकवावयेन च साझाच बाघो दृश्यते ॥ तद्वाक्य दोपमूलत्वेनापमाणत्वान्न बाधकमिति चेत्-तर्हि वेदान्तवाश्यान्यपि दोषमूलत्वेन मक्त वाग्युपगतानि न विश्वबाघकानि स्युः । दोषावान्तरमेदवलानं चाप्रयोजकमेव ॥ व्यावहारिकव्यवसया वेदान्तानां प्रामाण्यसिद्धिरिति चेत्-किं तत् व्यावहारिकत्वम् ! अपामाणिकत्वेऽपि प्रामाणिकरत् प्रतिमासमानत्वमिति चेन, माध्यमिकैरपि तच्छास्त्रस्य त्यैव प्रामाण्याभ्युपगमात् । तदनभ्युगस्य श्योजकत्वे तदनम्युपगम- 1 गोवर इति । स्थित एवेति शेषः। 2 दुष्टशारणेति मीमांसाकारिका प्रागेव प्यारपाता। तदपि मन्दम् ·144 शतदूपण्या स्थापि तत्पसनाच । एवम् , 'अनुपपन्नत्वेऽप्युपपन्नवत् मासमानत्वम्' इत्यादीन्यपि लक्षणानि निरस्तानि । व्यावहारिकव्यवस्थया वेदप्रामाण्य च त्वया दुरुपपादमिति स्थितमन्यत्र । मत स्वपक्षस्थापकपमाण पारमार्थ्यांनभ्युपगती न कश्चिदपि स्खसिद्धान्तस्थितिरिति सिद्ध सत्यादेव' सत्यस्य ब्रमण मिद्धिरिति ।। ॥ इति शतदूषण्याम् असत्यात्सत्यसिद्धिभगवाद विश ॥३०॥ -०-०- ॥ अथ जीवन्मुक्तिमावादा एकत्रिशा ॥ ३१ ॥ अन्ते विरोधिजनसहमणीयसवपूर्वोत्तरापनिवहप्रतिबन्धकेन । यद्धथानसन्ततिलताप्रथमाकूरेण मुक्ता इवात्र मुनयः स गतिः खय ना ॥ समन्वयाधिकरणभाष्ये परेषां सयूध्यकलहमुपक्षिप्य जीवन्मुक्त(क्ति )पक्ष प्रतिक्षिप्त , तदेवात्र पूर्वापरसङ्गतेाकुर्म । यदाहु -ब्रह्मात्मैक्योपदेशपरतत्त्वमसिवाक्यश्रवणजनिततत्त्वाध्यवसायादेव जीवन्नपि मुच्यते पुरुष , ज्ञानस्यैव स्वाभाविकमोक्षपतिबधनिवर्तकत्वात् । तस्य च निप्पन्नत्वात्। बाघातिरिक्तायाश्च विरोधिनिवृत्तेरभावात् । न हि रज्जुयाथारयज्ञानातिरेकेण मिथ्यामृतसर्पभयनिवृते सर्पविनाशोऽप्य 1 सत्यादेवेति । अत सत्यानेकत्यम् , सुतरा ब्राह्मण सविशेषत्वे इति भाव ॥३०॥ (३१) इत पर न भाष्यप्रतिपादितविषयक्रमेण वादा विरच्यन्ते । अपितु यथायथ केचित् विषया विचार्यन्ते । असत्यात् सत्यसिद्धिदूषणानन्तर भाप्ये अद्वैतिदर्शितश्रुतिस्मृत्यादिवास्यार्थ- विचारस्य क्रियमाणतया तत्र दूपणाना परिमितत्वात् । अत समन्वयाधिकरणोक्कमर्थमिह सगतत्वात् प्रस्तौति । ततासागत्य परिहरिष्यति पूर्वापरसगतेरिति पदेन । शास्त्र न सत्यव्रह्मसाधकम् असत्य त्यादित्युक्त पूर्वम् । उपरि श्रुतिस्मृतिविचारात् शास्त्र न निर्विशेषयोधकम् , तद्विरुद्धार्थप्रत्ययहेतु पुष्कलत्वादिति वक्ष्यते । तन्मध्ये, “शास्त्र नेदृशब्रह्मयोधकम् , सप्रयोजनार्थ गत्यात् । नास्या ब्रह्मसिद्धे प्रयोजनम् एतदुत्पत्ती सत्यामपि मिथ्यारूपजगद्विलयाभावात्। न च शरीरावसानमाविनो ब्रह्मप्रत्यक्षस्यैव निवर्तकत्वम् योगिनो मरणानन्तरमपि जगत्क्षयाभावात् । अविशेषात् प्रथमशान- स्यापि निवर्नक त्वस्थाऽऽवश्यकत्वाच । अथ प्रथमझानतो मुक्तितिवेति चेन्न जीवनस्यैव दर्शनात् । तदविरुद्धेय जीवन्मुक्तिरिति चेत्-तन' इति विमर्शे सगतिदर्शनादिति । तदन परसमता जीवन्मुक्ति दूषयिष्यन् स्वसमत जीन मुक्तशब्दाथै घटयन् मगलमारचयति अते इति । अते = चरमदेहावसाने । अस्य सक्रमणीयेत्यत्रान्चय ।प्रतिबन्धकेन-पूर्वाधविनाशोत्तराघाशोपकरेण । तथाच जीवतो मुक्तत्व विनणश्लिएपूर्वोत्तरायत्वम्। देहावसानेऽन्यत्र सक्रमिष्यता कथमय निनष्टा श्लिष्टत्वमिति चेत्-ताव पर्यन्तप्रतिबद्धफल करयमेव । प्रतिवधश्च तदधिगमसूत्रत्यारयानोतरीत्या दर्शनसमानाकारप्रथमध्यान यक्ति । त कथनम् अकुरेणेति । उपलक्षणे तृतीया। मुनय इत्यने नारय । माइकुरववादित्यर्थो वा । मुक्त इति प्रतिसयन्धविशेषराहित्यरूपमुरयमुक्त यभावेऽपि सचितमंजफलाननुभावित्वरूपाशमादाय तद्व्यवहार । ननु एतत्प्रथमाडकुररहिताना ससारि णामपि प्रारम्धकर्मानुभवपूर्यन तरमेव सचितानुभवप्रसक्तिरिति स्थिते कथमस्य प्रतिबन्धकामिति चेत्--एतदइकुरभाजा तत पर सञ्चिताननुभवसभावना भवतीति विशेप एतदधीन इत्यत्र तात्पर्यमिति । श्लोके विरोधिशब्द सुहृद , अपशब्दश्च पुण्यस्योपलक्षक ।

·तस्प - . जीवन्मुक्किममवाद 31 145 पेक्षित । न च शरीरादे सत्यत्वमिच्छाम , येन ज्ञानमालान निवतेत । ध्यते च-' --"मेव विद्वानमृत इह भवति", "वमेव विदित्वा मति मृत्युमेति", "यदा सर्व प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिता । भय मत्योऽमृतो भवति भन्न ब्रम समश्नुते ॥” इति । जीवन्मुक्तिशब्द एव च कचित् पुराणेषु पठ्यते, "जीवन्मुक्ता भवन्ति" इत्यादि । य पुनजीवन्मुक्तस्यापि यथापूर्व देहाधनुबन्ध , सोऽपि दग्धपटवन्न बन्धक खयमेव च कदाचिचक्र'भ्रम-खमादिवदत्यातमतिमासलयमेष्यति । "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत समा न कर्म लिप्यते नरे", "यस्य नाहकृतो माव", इत्यादिमित्रविदा कर्मालपोपदेशश्च जीव मुक्तिमन्तरेण न घटते । "तस्य कार्य न विद्यते" इति सर्वोपायानुष्ठाननितिरपि तेषा तदेव मुक्तिमावेदयति । अतो वय निर्गुणबनविद सर्वस्वरयोग्या - इति । अन्न बम -~-यदुक्त ज्ञानस्यैव मोक्षपतिबन्धकनिवर्तकत्वात् तस्य च निष्पन्नत्वात् तदानीमेवासी मुक्त हति, तदसत् , मसदावृत्तस्य, भाप्रयाणादनुवृत्तम ज्ञानविशेषस्य मुक्तिसाधनस्वस्थापनात , च प्रका-तस्याप्यन्निमप्रत्ययसावधिकत्वेन निश्शेषनिष्पन्नत्वामावात् । भवतु वोपायमतज्ञानं नि पनम् , तथाऽपि तदानीमेव फलसिद्धिरिति नाय नियम , स्वर्गादिसाधनेषु सगुणानुष्ठितेषु यज्ञादिविव पनि व धकेन फलविलम्बोपपते । न च प्रतिबन्धकमपि मिथ्यावाविशेषात् तत्वज्ञानेनैव निवृतमिति वाच्यम् , तथा सति जीवनादेरपि निवृत्तिप्रसञ्जेन जीवन्मुक्तिवाचोयुक्तेरेवायुक्त । शरीरादिमिथ्यात्ववर्णनदूषणमपि विस्तरेणान्यत्र (15) द्रष्टव्यम् । इहामृतत्वश्रुत्यादिकमपि प्रत्यक्षादिविरोधात् बहुविधश्रुतिस्मृत्यादि विरोधाच उतरपूर्वाषाश्लेषविनाशरूपमुक्तिकल्पावस्थाविशेषाभिपायमिति २०यवस्थाप्यते । एतदभिप्रायेण धक्त महामारते-"मुक्ताना लक्षणं घेतत् श्वेतद्वीपनिवासिनाम्" इति । 'मत ब्रम समश्नुते' इत्येतदपि समाघिदशामाविबभानुमवपरम् । न च सव साक्षाममाप्ति , मस्सानुकल विच्छेदात् , अन प्रथमाकुरेणेति कथ श्रुतितोऽयगम्यत इति चेत्-'सयें पाप्मान प्रदूय ते' इति पूर्वाध- विनाशकत्वषत् उचराधाश्लेषकत्वमपि, 'पवमेवविदि पाप कर्म न लिप्यते' इति भुस्यगतम् । तञ्चान्तिमप्रत्ययान्तभक्तियोगसाध्य घे दुरुपपादम् । तदनन्तरमुत्तराधप्रसत्यभावात् । मत पूर्वस्य भक्तिपर्पण एव तथात्वे सिद्ध प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् प्रथमाशस्यैर तथात्यम् । अत पय तदधिगमसूत्रेऽपि तच्छन्देन न आप्रयाणानुवृत्तप्रतभक्ति प्रहणम् । एप पूर्याधनाशयमप्य. चिशेगत् तस्यैवेति । ननु वास्ता नाम प्रतिस्परमुत्तस्यविषये स्वरसम्, पूर्गपरिरये च प्रागुक्तरूपम् , अथापि सर्पति कथम् । प्रामादिकोचरायविषय पयालेपसिद्धान्तादिति घेत्-ना मन विरोधिजनसंक्रमणीयतवत्येवोकतया, यह सममणीय तस्य सर्पस्य प्रतियधनेत्येयोच्यते । बुद्धिपूर्वोत्तराय त्वनुभाव्यमेयेति न तत् सक्रमणीयम् । एव पुण्येऽपि चियोपयुयाम्पममाव्यमेय भवतीति अनुपयुक्तकाम्यस्यैव प्रहणमिति । नियहप्रतिय परेनेस्यत्र पष्ठीत पुरतः । चण्डमारने तु सर्पपूर्वोत्तराधकप प्रतियन्धक विरोधिजनसममणीय येनापुरेण, तेनेति प्रतिर घरमादेन पर्म धारय हत्या यहुप्रीहि रत।। चति । "चभ्रमर शरीर" इति सारयैरपि जीपमुक्ति रुका। 2 व्यवस्थाप्यत इति । तथा च सूत्रम्, 'अमृतपश्चानुपोप्य'ति 1 3 यच्छनीपसिना. मिति पा०14 अस्य-महानुभयस्य। 1-19 ·146 शतपण्यां मपुनविच्छेदस्य निरवशेषब्रह्मानुभुवस्य सिपाघयिपितत्वात् । यत्तु यथापूर्व देहानुबन्धस्य दग्धपटवन्न क्वकस्वमिति, तदपि स्वहृदयविसादेनोक्तम् । न हि तत्त्वमस्यादिवाक्यश्रवणसमनन्तरमप्यनुवर्तमान देहेन्द्रियादिभिर्दु खादिक न जायते । का चेयं जीवन्मुक्ति : (1) किं जीवत एव देहादिभेदनिवृति , (2) उत तत्प्रतिमासस्म, (3) मथ तदधीनप्रवृत्ते , (4) यद्वा तन्मूलपुण्यपापादे , (5) अथवा तत्प्रयुक्तामुखदु खादे , (6) यद्वा मन्यस्य कस्यचिदिति । नाऽऽघ , व्याघातात् , जीवनस्य शरीरादिसम्बन्धात्मकत्वात् । “सशरीरत्व बन्ध , मशरीरत्व मोक्ष " इति त्वयैव श्रुतिभिस्पपादित वात् ॥ अथ सशरीरत्वपतिमासे सत्यपि बाधात् सशरीरत्व निवृत्तमिति न विरोध इति चेत् , सशरीरत्वे निवृते कथमशरीरस्य सतो जीव मुक्ति : अजीवतोऽपि हि मुक्ति सशरीरस्वरूपमिथ्यार्थाध्यवसायनिवृत्तिमात्रात्मा,नतुत्व-मते तदपिका वस्तुस्वरूपनिवृतिरिति जीव मुक्तरजीव मुक्तेश्च न विशेष पश्याम ॥ सशरीरत्वप्रतिभासबाधेऽपि द्विच द्रज्ञानादिवत् तदनुवृत्त्या विशेष इति चेन्न , स्वपक्षे बाधितानुवृत्त्यसम्भवस्योक्तत्वात् । प्रत्यक्षविरोधाच ॥ निवृतावप्यनुवृत्तवद्धातीति चेन्न , खरूपतो नित्यनिवृतस्य प्रतिभासमानाधीनसिद्धितयाऽभिमतस्य प्रतिभासानुवृत्तौ निवृत्तिवचनायोगात् ।। न द्वितीय , बाधादेव । जीवनविरोधाच । न च देहादिभेदप्रतिभासात्यातनिवृत्तौ जीवन नाम किमपि । न सुषुप्तवदसौ जीव मुक्तो निवृत्तपतिमास एव प्राणिति , तथा सति यथापूर्व प्रवृतिविरोधात् । अत एव न तृतीय । न च यत्किञ्चित्प्रवृतिशू य कचिदद्वैतष्ठि पश्याम , शृणुमो वा । प्रतिष्ठिताद्वतविज्ञानरेव हि भवसिद्धान्तमायकन्याशगनि निर्मितानि ।। नापि चतुर्थ , जातिवर्णाश्रमायुराधिकाना विधिनिषेधाना ब्रह्मविदोऽप्यनुवर्तनीयत्वस्य, 'नाविरतो दुश्चरितात्', 'नियतस्य तु सन्यास कर्मणो नोपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागस्तामस परिकीर्तित । इत्यादिभि सिद्धत्वात् । अलेपकमतमङ्गे (65) चास्य प्रपञ्चो प्राय । अथ मन्यसे-अबुद्धिपूर्वकेषु न लेप इति-मस्त्वेवम् , तथाऽपि नासो मुक्त , बुद्धिपूर्व प्रारब्धैश्च बन्धानुवृत्ते । एतावन्मात जीव मुक्तेरश्लेषश्रुतिवशेनासाभिरपीप्यमाणत्वात् ॥ मत एव न पञ्चम , प्रामादिकै कर्मभि ब्रमविदा फलारम्भानभ्युपगमात् । बुद्धिपूर्वं पारधेश्च फलस्य प्रत्यक्षादिसिद्धस्य दुरपहनत्वात् । अनिर्वचनीयत्वादिमात्रेण तदपहवे तत्वज्ञानापागपि वस्तुतो मुक्तत्वेन जीव मुक्तिपर्वकल्पनानुपपत्ते ॥ नापि षष्ठ , मन्यस्यापि निवृति जीवनविरोधिनी न वा! माये, विरोध देव जीवन्मुक्त्यसम्भव । द्वितीयेऽपि जीवनाविनामृतदु खादेरेवावर्जनीयत्वान्न मुक् युपपति । मतत भविद्याशेषमन्तरेण जीवन नुपपति , तच्छेषे च मुक्त्यनुपपति ॥ ईश्वरावताराणामिव ब्रह्मविदामपि जीवता दु खाद्यभिनय 1 इन्द्रियादिमि =इन्द्रियादिरूपहेतुत ।

·जीवन्मुक्किमवादः 31. 147 मानमिति चेत् , हन्त ! खानुभवविरुद्धं घार्यम् । शक्यञ्चेदं सर्वक्तुम् । न च स्वपरपयोजनविरहे मन्दोऽपि कश्चित् प्रवर्तेत । न च मुक्तस्य लीलाप्रसङ्गमप्यनुमन्यसे । (छा ८.१२) अक्षदादिवाचामेव भक्षणात् । मतो जीवति चेन्न मुक्तः, मुक्तश्चेन्न जीवनीति न कथञ्चिदपि जीवन्मुक्ति: संभवतीति । यन चकत्रमादिदृष्टान्तेनानुवृत्तांशस्य स्वयमेव विलय इति, तदप्यहेतुकदिनःशाधनुपपत्त्या बाधितानुवृत्तिमङ्गे (5) निरस्तम् । यत् पुनः- भलेयोपदेशो जीवन्मुक्तिमन्तरेण न घटत इति, तदपि प्रामादिकविषयवस्थापनादेव परिहृतम् । 'तम कार्य न विद्यते', इत्यादिसर्वोपायानुष्ठाननिवृतिवादाश्च मुक्तविषयतया, समाध्यवस्थाविषयतया च यथासमवं व्यवस्थाप्याः । मन्यथा ब्रमविदामेव यावज्जीवा नुष्ठानस्य निषिद्धपरिहारस्य च श्रुतिस्मृतिसिद्धस्य बाधप्रसङ्गात् । किंच निर्गुणविषयत्वाभिमतसद्विधा. निष्ठस्यैव, 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपरस्ये', इति शरीरपातमालमपेक्षते मोक्ष इति विलम्बावधिमुपदिशन्ती श्रुतिरेव जीवन्मुक्तिं वारयति । तथा, "न ह वै सशरीरस सतः प्रिया- प्रिययोरपहरिति । शरीरं वा वसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः" इति श्रतिमप्यधीमहे । भनाशरीर. स्वच कर्माधीनशरीरवधुर्यमिति मन्यन स्थापितम् । आपस्तम्वेन उपासन-गत्यादिविषय यहुविधाध्यात्म- शास्त्रार्थतत्त्वपारहश्वना निराकृतेय जीवन्मुक्ति: 'वेदानिम लोकममुं च परित्यज्यात्मानमन्विच्छेत् , बुद्धे क्षेमपापणम् , तच्छाविपतिषिद्धम् ; बुद्ध चेत् क्षेमप्रापणमिहेव न दु खमुपलमेत ; एतेन परं व्याख्यातम्' इति । एतेन-निर्विशेषवादिना जीवन्मुक्तिनिराकरणेन, तत्कल्पितं निराकरणीय सर्वे तुल्यन्यायतया निराकृतमित्यर्थः । अतः प्रत्यक्षश्रुतिस्मृत्यादिविरोधात , स्वैराभिलपिभिः, स्वैरजनसङ्ग्रह श्रद्धाव्यामुग्धैर्वा कल्पितेय जीवन्मुक्तिरिति प्रत्यक्षीकृतस्वदुःखैमुमुक्षुभिरुपेशगीयेति ॥ ॥ इति शतदूपपयां जीवन्मुक्तिभङ्गवादः एकत्रिंशः ॥ ३१॥ . 1 'जक्षत् कीडन् रममाण: स्त्रीभिर्या यानी' इति श्रुतिः मुक्तस्यापि ईश्वरस्येव लीला. विभूतिविभवं दर्शयतीति अस्सभिर्वाहः । त्वन्मते तु तदनियहि इति भावः। 2 यहुविति । वाक्य. जन्यज्ञानात् तदैव मुक्तिरिति पक्षे उपासनोपदेश-अचिरादिमार्ग-आतिचाहिममापणीयर- परमपदप्राप्त्यादिवचनानि त्यक्तानि स्युरितिभावः। मापस्तम्श्ववनार्थः समन्वयाधिकरणदास्याने भाष्यार्थदर्पणे द्रष्टव्यः ॥३१॥ (३२) असत्यात् सत्यसिद्धिनिरस्ता। सा सत्यसिद्धिर्न जगद्वाधिकार तो न जीरन्मुक्तिरि- त्युक्तम्। अथ तत्सत्यसिद्धिजनकपास्यमपि न वाधार्थमित्युच्यते । श्रुतिपुसजगब्रह्मसामानाधिकर. ध्यस्थले तेपामेप निर्वाहः। तत्र छद्वितीयवसिद्धिः। 'तत् त्वमसि', 'अयमात्मा ग्रह' इत्यादी अयमेव निर्गहः प्रतिविम्रजीयवादे । स्वरूपलक्षणया निहान्तरमपि, जीवनस्यात् 1 फेवल. ब्रह्मपर्याययति समानाधिकरणाक्ये 'सन्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादी तु स्वरूपलक्षण। तदेव अखण्डार्थप्रतिपादकत्वम् । तद्विपये यादः पृथगभविपति । याघार्थसामानाधिकरप्पपक्ष पय चाफ्यार्थज्ञानस्य प्रपञ्चराधकत्वशंकामसक्तिरिति ध्रुतिघदृषिपयविचारे अस्थर पूर्ववादसंगतिरित्या- शयेन प्रथममस्य ग्रहणम्। सरूपैश्यरूपार्थवर्णनं तु मन्यया पदद्वयार्यान्वयानुस्पायभिमानमागतः .

·1148 शतदूपण्यां ॥ अथ बाधार्थसामानाधिकरण्यभावादः द्वात्रिंशः ॥.३२ ॥ यदधिकरणमेतत् यद्विधेयं यदर्थ यत उदितमपीति प्रोच्यते यद्धि विश्वम् । तमजमजडमन्तर्यामिणं सर्वजन्तोनिरवधिमहिमान देवमाराधयामः ।। यदाहु:- य इह निर्विशेषचिन्मात्रब्रह्माविद्याविवर्तरूपाणां ततत्पदार्थानां तत्वोपदेशपरेषु वाक्येषु ब्रह्मणा सह सामानाधिकरण्यनिर्देशः, स बाधार्थ एव, अर्थान्तरासम्भवात् । तस्य विवक्षित- त्वात् । तथा हि-अन्धकारादिषु स्थाणुमविशिष्ट मवलोक्य यश्चोर इति मुह्यति, तं प्रति तत्वदर्शी कश्चित् वदति, स्वदृष्टश्चोरः स्थाणुरिति । तस्य कोऽर्थः ? चोरत्वाभिमानविषयस्ते न चोर इति । न हि कल्पानरादिप्वपि चोरस्यैव स्थाणुत्वं स्थाणोर्वा चोरत्वं प्रतीतिमधिरोहेत् । न चासो व्याहतं भापते । न च स्थाणुत्वं तदानीमुपदेष्टव्यम् , अनपेक्षितस्वाच्छोतुः । अनोऽवसीयते चोरत्वबाघार्थ एवायमुपदेश इति । तद्वदिहापि, 'इदं सर्वं यदयमात्मा', 'पुरुष एवेदं सर्वम्', 'जगच सः, 'ज्योतींषि विष्णुर्भुव नानि विष्णुः' इत्यादिषु सत्यासत्यसामानाधिकरण्येषु स्वरूपैक्यासंभवादसत्याशयाध एवाभिप्रेतः । न च स्थाणी मारोपिनचोरयाघेऽपि चोरमानस्थितिक्त् ब्रमाध्यस्तप्रपञ्चबाघेऽपि प्रपयस्वरूपस्थितिः शङ्कया ; इदं सर्वमिति कृत्स्नानुवादेन वाघेऽवशिष्टासंभवात् । अतः चोरभयनिवृत्त्यर्थं स्थाणुत्वोपदेशेन चोरत्वबाधवत् , "द्वितीयाद्वै भयं भवति" इत्यादिपतिपन्नसमस्तसांसारिकभयनिवृत्तये सर्वस्याऽऽत्म- स्वोपदेशेन सर्वस्य बाध एव विवक्षिः इति ।। .--किमिह प्रपञ्चमिथ्यात्वं सिद्ध कृत्वा सामानाधिकरण्यस्य तद्वापरता स्वीक्रि- यते ! उत सामानाधिकरण्यशक्त्यैव प्रपञ्चमिथ्यात्वपर्यवसितो याधः साध्य इति । नाय. ; विश्वलुष्टाकयात्यवात्यावेगस्य सर्वत. प्रशमितत्वात्। अस्तु वा प्रपञ्चमिथ्यात्वम् , तथाऽ. प्यत्र बाघार्थवैवेति निश्चेतु न शक्यम् , 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' इत्यत्र शान्त्यर्थे ब्रह्मा- स्मकसर्वानुसन्धानविधानस्य भवद्भिर्याख्यातत्वात् । तस्यैव च लसणादिदोषदवीयसः शास्त्रार्थस्यान्यनापि नेतुं शक्यत्वात्। न च विधिसन्निधानासन्निधानाभ्यां विशेष ; सर्वत्र प्रकरणे व्यवहितस्याव्यवहितस्प वा विधेः स्थितत्वात , अनेकपदलक्षणादिदोषशतपरिप्रहात् विश्कृष्टविधिसमन्वयमातस्वीकारस्य समीचीनत्वात् । क्रियत इत्याशयः। यदिति । एतत् विसं जगत् यधिकरणम् यस्य विधेयम् यदर्थम् यज्छेष. भूतञ्च । इतिशम्दो हेतौ। एवमाधेयत्यविधेयत्वशेपत्यैः शरीरत्वात् विशिष्टाचित्वनयेन जग- विशिष्टब्रह्मण पर विश्वपदार्थतया, तत उदितस्यापि ब्रह्मतया सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टादनन्यत्वं भवतीति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तजलानिति' इत्यच्युते । अनेन सर्व ब्रह्मेत्यपि सामानाधिकरण्य प्राधिकरणकत्वादिविशेषपरम् । न तु विश्वयाधपरमिति दर्शितम् ॥ अजमजडमिति । अजस्यात् मजडत्वाच जडजायमानैपयायोगेऽपि तदन्तर्यामितया सामानाधिकरण्यमिति भायः । ! विवक्षितत्वादिति। याधतात्पर्येण लोके प्रयोगदर्शनादिति भावः। 2 स्थाणुन्धरूपविशेषाय. लोकन विना। 3 चोरमानस्थितियात् = अन्यत्र वास्तरचोरस्थितियत् । 4 असंभवादिति । उपलभ्य- मानस्य लोकस्य बाधितत्वात् । अनुपलभ्यमानस्य चानुपलभ्यत्वादेवाभावादित्यपि ध्येयम् । भत्र वदामः-- ·वाधार्थसामानाधिकरण्यभवादः 32. 149 तत्त्वमस्यादिवाक्यप्रस्तावे तदेतत् सर्वमभिप्रेत्याह, 'पाधार्थत्वे च सामानाधिकरण्यस्य तत्वंपदयो। अधिष्ठानलक्षणा निवृत्तिलक्षणा चेति लक्षणादयस्त एव दोषाः' इति । नापि द्वितीयः ; प्रवृति. निमित्तभेदेनकायपर्यवसानमाले सामानाधिकरण्यशक्तिस्थापनात् ।। प्रतिनिमितयोरेकाश्रयत्वविरोधादन सामानाधिकरण्यस्म बाघार्थता स्वीक्रियत इति चेत् , तथाऽपि न सामानाधिकरण्यशवरया बाधप्रतीतिः, व्यधिकरणवाक्य इव विरोधादेवार्थान्तरपरत्वे विवक्षिते प्रकृत्यशेनैव समन्वययोग्ये निमिते लक्ष्यमाणे तद्विशिष्टेकार्थविषयत्वात् सामानाधिकरण्यस्य ॥ तथाऽपि स्थाणुपदस्स चोरपदसमानाधिकरणश्योग- बलादेव चोरवाभावलक्षकत्वस्वीकार इति मन्ततो बाधनिदानमेवान सामानाधिकरण्यम् । तद्वत् प्रकृते. ऽपीति चेत् ; विरोधपरिहाराय लक्षणास्वीकारेऽपि राजा राष्ट्रमित्यादाविव लघीयसि एकपदलक्षणाक्षे तिइति न सर्वपदलक्षणादिपरिग्रहो युक्तः । तथा हि-चोरः स्थाणुरित्यन चोपदेन चोरत्वारोपाधि करणलक्षणा, स्थाणुपदेन तु चोरस्वाभावसहचरितस्वार्थेन तल्लक्षणेति सर्वपदलक्षणा सिद्धा । द्वयोरपि पदयोर्मुखमेदेन तेर्विरूपलक्षणा । तत्र च पदान्तरोपस्यापितधर्माभावस्य पदान्तरेण लक्षणेति विरुद्ध- धर्मलक्षणा चेति । एतत् सर्व पूर्वोक्तन माग्येण चितम्, 'अधिष्ठानलक्षणा नित्तिलक्षणा घेति' इति । गत्यन्तरामावादेव चोरस्थाणुशब्दसममिव्याहारे स्वीक्रियतां नाम क्लेश:- च नादि दृष्टान्ते तथा क्लेशः, यश्चोर इति ख्यातः, स स्थाणुरिति स्थाणुशन्दे लक्षणागन्धाभावात्-मथापि, 'जगच सः' इत्यादिषु गत्यन्तरं लोकवेदप्रसिद्ध दृश्यत एव । प्रयुञ्जते हि, नरपतिरेव लोकः इति लौकिकाः। समार च भगवान् वाल्मीकि:-, 'राममृत जगदमूत् रामे राज्य प्रशासति' इति। नौ च, 'स राष्ट्रममवत्', 'स राष्ट्र नामवत्' इत्यादिप्रयोगाः संदृश्यन्ते । मन च एकेनैव निमितेन एकस्यैव पदस्य पदान्तरोषस्थापिता नुगुणार्थलक्षकत्वमेवेति न पूर्वोक्तदोषः । इदं सर्वमिति चेतनाचेतनात्मकसर्वप्रपश्चनिर्देशेन ब्रमत्वोक्ती चिदंशे तादात्म्यम् पचिदशे बाप इत्यपि वैरूप्यं भवता स्वीकार्यम् । मतदोषपरिहाराय मचिदंश एव इदं सर्वमिति निर्दिष्ट इति मन्यसे, सदा स्वेच्छामात्रसिद्धः सक्कोचल्लेशः । किंघ जगद्रमसामानाधिकरण्ये लक्षणायामध्यमदमिमतार्यलाघवमुक्तम् । न चान लागेति निगमान्तविदः ; मयसिद्धविशेषणवाचिशब्दानां विशेष्यपर्यवसानव्युत्पतेः । शरीरस्य च शरी4- पृथसिद्धः शरीवाचिना र देवमनुष्यादिशब्दाना शरीरिपयउपयोग लोकवेदयोर्दानाद, विश्वस्त चेतनाचेतनात्मकस्याविशेषेण परमारमशरीरत्वश्रुतेः, ततद्वाचिशब्दाना ब्रमपर्यवसानोपपती वन्निबन्धनमेव असामानाधिकरण्यमिति युक्तमजीकर्तुम् । तथाच सति चेतनाचेतनविषयमसामानाधिकरण्य 1 चोरशन्दः चोरस्वामिमानविषयपरः; स्थाणुशादः 'न चोरः' इति याधर इति । 2 स्वीक्रियतां नामेति वाक्यस्य, अयापीते चाफ्येन एकवाक्यता।'तवापि हटान्ते' इत्यनेन दृष्टान्तान्तरे तस्वीकारो भवत्यिति सुच्यते । यथा गवयपरिचयरहिसे कनिधित् दूरात् गवयं यीय गौरयमिति भ्राम्यति सति, कश्चित् योधयति गोर्गयय इति । तत्र गवपशाया, 'न गो.' इत्यर्थक एव ; गोवाभावरूप(नियत)स्य गययत्वाय तेतागृहीतरयात् । .

·इति चेन संविदद्वैतभङ्गवाद: 33. 151 मातिरेकिंधर्मानुएस्थापनेन वाधानुपपत्तिश्चेत्यादिभिर्माध्यैः ।। ॥ इति शतदूषण्यां वाधार्थसामानाधिकरण्यभवादः दानिशः ॥ ३२ ॥ ॥ अथ संविदद्वैतमङ्गवादः वयस्त्रिंशः ॥ ३३ ॥ महुविधमक्तिज्ञानप्रमावपूर्तनिपेवितं बहुभिः । प्रभयेव भानुमन्तं लक्ष्म्या सेव्यं तु लक्ष्यामस्तम्॥ मन खलु महार्णवावर्तगर्नकुहरेषु मावर्तमानाः पुरुषा मावर्तयन्ति नियतमेताहशानि वाक्यानि, 'एकैव संविदनेकज्ञातृज्ञेयतदवच्छिन्नज्ञप्तिरूपेण विवर्तते' इत्येवमादीनि । तदसङ्गतम् ; घटादिविषय- कैकधियां तथा विवक्षायां क्वचिदपि विदिताविदितविमागाभावप्रसङ्गात् । तत्तत्पूर्वोचरकालयोः प्रपञ्चा- नुपलब्धिपसाच्च ॥ सैव संवित् तचातच वेद्य क्रमेणोपसर्पनीति चेन्न ; घटादेरिव सुखादेरिव च संविदोड प्युत्पतिविनाशादिप्रत्ययस्य निरायाधत्वात् । यौक्तिकबाघस्य सुखदुःखादावपि वक्तुं शक्यत्वात ॥ विषयाश्रयरूपोपाघिमात्र व्यावर्तते, संक्तुि प्रत्यभिज्ञाबलात् सर्वत्रेकवेति चेन, अहमर्थस्य तद्धर्ममुखादेश्य तद्वव प्रसङ्गात् ।। निराकारायारसविदः स्वनो भेदाप्रतीते: विषयाश्रयाभ्यां तत्प्रतीतेश्च तद्भेद औपाधिक संयोगादिष्वपि सम्बन्धियङ्गयभेदत्वेन तथा प्रसङ्गात् ।। अन्वयःयतिरेकाभ्यां तकार्य स्वादिसिद्धिरिति चेत् , तुल्यम् ।। व्यक्तिमानमेव संविद इति चेन्न ; श्रद्धधानस्य ते संयोगादावपि तथाऽध्यवसात् व्यत्वात् ॥ मथान्या काचिनिराश्रया निर्विषया नित्या संवित् सर्वविषयमागिनीति चेन ; तस्याः सर्वमानानाघ्रातत्वेन खपुष्पायमाणत्वात् । माघ्रातत्वेऽपि मिथ्याकोटिनिवेशात् । तदभ्युपगमेऽपि तदेव सर्वदा सर्वोपलब्धिप्रसमात्।। क्रमेण नियतविषयोल्लेखस्वभावेयमिति चेन्न तन्निस्यत्वेन हेतुतो नियमा. योगात् । निर्विकारत्वेन विकाररूपोल्लेखस्यापि दुर्वचत्वात् । नित्यव्यापित्वेन सन्निधितदभावनियमस्याप्य- योगात् ॥ विषयसत्त्वमेवोल्लेख इति चेन्न ; मिथ्यात्वेनाभ्युपगते सत्वाभ्युपगमायोगात् ।। वर्तमानत्वमिह सत्त्वमिति चेन्न ; भूतभविष्यतोः कदाचिदनुल्लेखपसनात् । तत्काले वर्तमानत्वं विवक्षितमिति चेन्न; तद. मावेऽपि भ्रान्त्योल्लेखस्य विद्यमानत्वात् ॥ तत्कालवर्तित्वेनाध्यसनमुल्लेखशब्दार्थ इति चेन्न ; मध्यासरूप. स्यवोल्लेखस्य निरूप्यमाणत्वात् । मतो नित्यैकसर्वसाक्षिसविदभ्युपगमे युगपत् सर्वोपलब्ध्यादिपसको दुर्वारः। न वा किश्चित् कदाचिदपि भायात् । सर्वेषां चायनलभ्य सावश्यम् | सर्वेऽप्यन्यबघिरादयश्च स्युः । गुरुशिष्यपण्डितजडादिभेदश्च ज्ञानभेदनिबन्धनो निर्मूलः स्यात् । ननु विषय एव नास्तीति वादिन प्रति (३३) 1 अथ समानाधिकरणवाक्येपुयोजनान्तरविवार:तन विभत्तयुपात्तमैक्यं रक्षणीयमि- त्यविवादम् । तदैक्यं किं संवित्वेन ब्रह्म गृहीत्वा, उताऽऽत्मत्वेन, किवा जीधेश्वररूपेण, आहो अखण्डरूपेणेति विकल्य वादचतुष्टयं प्रवर्तयति । तन धर्मधर्मिभूनानां संविदशं पहुत्वात् ऐक्यं बाधितमिति मंगलश्लोकेन दर्शयति बहिबति॥ 2 ते स्वयंप्रकाशस्वादनुमररूपम् । 3 संयन्धीति। यथोकं संवित्सिद्धौ, "संवन्धिव्यङ्गयमेदस्य संयोगेच्छादिस्य नः। न हि भेदः स्यतो नास्ति नाप्रत्यक्षश्च संमतः।' इति । 4 व्यक्तिः- भभिव्यक्तिः । तदेव तदानीमिय।

·152 शतदूपण्या - . . । सर्वविषयोपलम्भादिप्रसङ्गो निरर्थक इति चेत् , किमिह (1) विषयानुल्लेखो विवक्षित , (8) स्खमानविषयत्व वा, (8) मिथ्या विषयावं बा, (4) तथाविधमन्यद्वा । नाऽऽद्य , सर्वलोकोपलम्भ-स्खवचन-सिदा वादि विरोधात् । बन्धाभावेन शास्त्रवैयादिप्रसन्नाश्च । न द्वितीय , नीलादिकमतर्भाव्येव खशब्दोक्तो नीला- दिनानात्वेन सविन्नानात्वसनात् । तन्नानात्वापहवे च सर्वविरोध , नानात्वैकत्यसमुच्चयस्स चिताद्वैतस्स च वदनभिमतत्वात् । 'मभ्युपगच्छतामपि व्याघातशतवात्यावयात्यनिरासधूर्णितत्वात् । अथाऽनन्त र्भाव्य, तथासति कथ तत्प्रकाश । तदप्रकाशे वा कथ तयवहार । तदभावे च कथ तदनन्त र्भावोक्ति । न तृतीय , सर्वोपलव्ध्यादिप्रसनस्य दीर्घायुष्टात् । न च मिथ्याभून सर्वमेकम् , विचितो. लेखव्याघातात् । तथाऽपि तत्प्रसङ्गस्थितेश्च । न चतुर्थ , असद्विषयवादी दत्तोत्तरत्वात् । अनिरूपित भेदाभेदाविद्याविलासदौर्घट्यविश्रमे भस्मदुक्तदूषणाभ्युपगतिमन्तरेणापसर्पणासिद्धे ॥ भवस्तुनि प्रयुक्ता दोषा न दोषा इति चेन्न , प्रपञ्च इव खपुष्पादौ प्रसङ्गात् । वस्तुनि च दोषानवकाशात क दोष । न कचिदिति चेत् , जि जनेन ॥ सर्वत्रेति चेत् , त्यज सविदमपि ॥ न सविदीति चेत् , माशा- मात्रमेतदिति । विद्याविद्ययोरपि मेदामेदानिरूपणे कथ शोधकवाक्यावकाश ! कथ च शुद्ध विद्यात्मवझविज्ञानादपवर्ग (इति नियम । तरखरूपादिदौस्थ्य च स्वदेशे द्रष्टव्यमिति । 'मविद्येति विद्यामावस्तदन्यस्तद्विरुद्धो वा कश्चिदर्थ । विद्या च ब्रम वा, उदयद्वा किश्चित् । न तावदभाव , ब्रमणो देशादिभेदेऽपि तदयोगात् । न च तदन्य मन्यामावस्य सिद्धान्तितत्वात् । तन्मिथ्यात्वादि. वर्णनस्य च निस्सारत्वात् । न च तद्विरुद्ध , मनावविद्यानुवृत्तिवैघट्यात् । ब्रशव्यतिरिक्तस्य तु सर्वस्या विद्यात्मकत्वेन विद्याकोटिनिक्षेपासिद्धे । प्रान्तिरूपविद्याविरोधित्वे मुमुक्षूपकारकत्वासनात् । किंच, यदि दुर्घटा अविद्या विश्वकी, ब्रह्मैवाविद्या स्यात् । निरधिष्ठान एव विश्वमम , तत्त्वमेव मेदा मेदो, तत्वावेदकवाक्यान्येवातत्त्वावेदकानि, सत्तेव नास्ति, शुन्यमेव तत्त्वम् , ज्ञानमेवाज्ञानम् , पूर्वपक्ष एवं सिद्धान्त , प्रमाणमेवाप्रमाणम् , मनुश्पतिरेवोपपति, जय एव पराजय , तत्त्वज्ञानमेवातत्त्वज्ञानम् , इत्यादि जल्यान् किमिति न कस्पयन्ति । कल्पयन्ति चेत, न न काचित् क्षति, लौकिका परिहसन्ति, वैदिका प्रतिक्षिान, किंबहुना । खयमप्य तहसन्तीति तानाक्षिपन्ति सन्त । तथा चानिरूपितरमणी स्व-व्यावहारिकत्वादिविडम्बनमप्यम्बरकुसुमायते , प्रातिमासिकवत् व्यावहारिकस्यापि भप्रामाणिकत्वा विशेषात् । तस्याप्यविचारितरमणीयत्वस्य तैरेवाङ्गीकारात् । तथाच अशेषस्यापि वेदा-नस्य व्यवहार- सम्वन्धित्वात् तत्त्वावेदकातत्त्वावेदकवावययो वरूपत प्रवृत्तितो विषयत फलनो वैषम्याभावात् तद्वैषम्ये भेदवादप्रसन्न ॥ श्लो. तत्वावेदकवेद्य चेत् ब्रह्म मिथ्येति कथ्यते । भनझवेद्यतापर्छ भेदवाद प्रसज्यते ।। ॥ इति शतदूषण्या सविदद्वैतभङ्गवाद जयस्त्रिंश ॥३३॥ 1 अभ्युपगच्छता मेदामेदवायनुयायिनाम् । 2 स्वदेशे द्रष्टव्यस्यात्रापिकिश्चिदुक्तिअविद्यतीत्यादिना ॥ ३३॥ - . . .

·उपदेशानुपपत्तिषाद: 84. 153 || अथ उपदेशानुपपत्तिवादः चतुर्विशः || ३४॥ यमुखमुखैस्तत्तपरकर्मविनिर्मितरुपदिशति यस्तथ्य पथ्यं सतामवसीदताम् । जननपदवीयातायातश्रमापहरा धियं जनयतु स मे देवः श्रीमान् धनमपसारथिः ॥ मस्ति तावत् मासवेश्वरादस्मदादिपर्यन्तमासंसारमनुवर्तमानो दृष्टादृष्टपयोजनः, सर्वसैद्धान्तिकसम्मतः शिष्याच र्यक्रमः । स एष निर्विशेषकशेमुषीमानपरिशेषमुपितनिरवशेषभुवनस्य न कथंचिदपि सङ्गच्छते तथा हि-मात्माद्वैतमुपदिशन् आचार्यः किं शिष्यतया शिक्षणीय कंचिदपि नोपलभते, टोपलभते ! माये कस्मा उपदिशेत् ॥ न कस्मैचिदिति चेत् , तर्हि नोपदिशेदेव ; थोतृपतिपतिपयोजनक स्वादुपदेशस्य । मन्यथा अरण्यरुदितत्वपसनादारण्यकोपदेशस्य ॥वमा एवेति चेन्न ; उपदेष्टव्यपतिपती नैराकःक्षयेण श्रोतृत्वासिद्धेः । तदपतिपतौ या मज्ञत्वेनानुपदेष्टत्वात् ।। द्वितीये तु स्वात्मनोऽन्यमनन्यं वा ! अन्यत्वेऽपि सत्यमसत्य वा? नाधः,, अपसिद्धान्तादिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, मिथ्याभवस्य शिव्यस्य मिथ्यात्वेनोफ्लम्मे तदर्थमुपदेशाधसम्भवात् । न हि प्रतिबिम्बादित्वेन प्रतीयमानेभ्यः प्रतिविम्यादिभ्य उन्मयोऽयुपदिशेत् ।। पाश्चालिकादिभ्यो बालिकादिव्यवहारवदिति चेन्न; मौध्यिमन्दीकृतकृत्याकृत्यविवेकाना पालिकादीनां क्रीडारसादिनिर्विविक्षया तदुपपते.॥ भन्नापि तथास्थिति चेन्न ; स्वपरहृदयविसंवादात् । अपसिद्धानाय । समूलभेदनमनिर्मूलनाय तत्वमस्याघुपदेश इति वो मठकमठसम्प्रदायः । मिथ्याभूतं शिष्यं सत्यत्वेनोपलभमानस्तु खयं प्रान्तस्वादननुविधेयवावयः स्यात् खस्माद्विनतया सत्यस्वेनोपलभ्यमानाय शिष्याय खात्मैक्यमुपदिशन् आचार्यः विप्रलम्भकश्च स्यात् । कयं चासो भद्वतश्रवणमहिमनिशेषितातत्वप्रतिमासे मृषामते शिये सत्यतां प्रत्येप्यति ! मनन्यत्वपक्षेऽप्यनन्यत्वेनान्यत्वेन वा शिष्यस्योपलम्भः ! उमयमपि पूर्वोक्तरेव दूषणराषितम् । (३४) भाप्ये पूर्वपक्षोपन्यासे शानमानास्तिन्यपरश्रुतिस्मृत्युपन्यासः पूर्वम्, अथ देवलक्षण्येऽ. प्पारमावलक्षण्यपरं वचनम् , ततः, 'क्षेनशज्ञापि मां विद्धि' इति गीतावचनचोपात्तम् । तत्कमेणान संविदद्वैत-आत्मैश्य-जीवेश्वरैक्यविचाराः क्रियन्ते। तपाद्वैतपक्षे उपदेशानुपपत्तिः गीताभाष्ये विस्तरेणोपपादिता, गीतायाः कृत्स्नायाः कृष्णहतोपदेशरूपस्यात् । स विषय हातोपदेशरूप. विष्णुपुराणवाफ्यप्रस्तावेऽपि भवितुमईतीति विभाव्य संविदफ्यरूपप्रथमविषयविमर्शसमान्तरमेय निवेश्यते । उपदेशानुपपत्याऽपि संविदद्वैतमयुक्तमिति तद्वाद पयान्तीयसंमयेऽपि पारा- मस्यापि प्राधान्यप्रदानाय । अथ तिरोधानाद् भेदकल्पनया स्यादुपदेशनिदि इति मनिमार तिरोधानानुपपत्तिरप्या संदर्भ निवेश्यते । ततः प्रागाराधेश्ययादेपशिष्टविण्यपाद रति मामः । क्षेनचापीति चाफ्यपर्यन्तभाष्यप्रन्यधारणेनेदमुपन्यस्थत इति सापनायेह धन अयसारथिरिनि भन्ने प्रयोगः पश्यमिति । जननपदवीयातायातमापहरधीहेतुमित्यर्थः । अरसीदताम् तापक्रयाऽऽ. तुराणाम् । ऐषयोपदेशोऽयं कस्मै क्रियते । कोशेन क्रियते, किमय फियत इति ममेग विगायते। 1 मारण्यकोरदेशस्य-उपनिषदुपदेशस्येति मुण्योऽपंः। मतियेदान्ती तमिष्ठोऽप्यारण्य भरण्यवासी। । - 1-20 ·154 - . . शतपण्यां किंच अद्वैतोपदेष्टाऽऽचार्यो निवृत्ताविद्यः, उतानिवृत्ताविधः । निनाविध वे शब्दार्थनप्रति भासादिमेदगुन्छो छेदेन तुच्छहेतुरुपदेश स्यात् । वाघितानुवृतिस्तु बाघिना । न वेश्वरकृतेरदेशेषु बाधितानुचिमूलत्वसम्भव , मनादिसर्वज्ञतया करणपरतन्तज्ञानस्वाभावेन तस्य भ्रमतवाधितानुवृत्त्यादे रसम्भवात् । “य सर्वज्ञ सर्ववित्", "पराऽस्य शक्तिविविधैव ध्यते खाभाविकी ज्ञानवल किया च" इत्यादि हि अयते । अस्तु वा बाधितानुवृत्तिसम्भवस्त्वमते, तथाऽपि नोपदेशादितिसम्भव । न हि पानीयाभिमाननिवृत्तावपि दोषवशात् प्रकाशमानासु मरुनरीचिकावीचिकामु कश्चित् पिपासति । मनिता विद्यश्वेत म्रा तत्वादेव पूर्ववदनाप्तत्वासन । किमर्थधायमात्माद्वैतोपदेश ॥ मविद्यानिवृत्त्यर्थ इति चेत् , किमुपदेप्टु , उत श्रोतु , उतोभयो, अयोभयव्यतिरिक्तस्य । नाय , पूर्वमेव तस्स निस्ताविद्यत्वात् । मनिवृत्ताविद्यत्वे परोपदेशेन' खभ्रम निवृत्त्ययोगात् । परोपदेशजनितपरमादृष्टमावश्यादिति तु सम्भवनप्यर्थ प्रपञ्च सत्यस्वभयात् भवता नावरम्यते ॥ नापि द्वितीय , उपदेष्टज्ञानम्माविधानिकत्वमस्ति न वा मस्ति चेत् , तेनैव शिया. विद्याया मपि निवृतावुपदेशनष्फल्यम् । नास्ति चेत् , तर्हि रुत एव शिष्यज्ञानस्याप्यविद्याया निक कायादुपदेशन फल्यम् ॥ न च सृतीय , उक्तदोषसमुचयपसनात् ॥ नापि चतुर्थ , मतिप्रसाद महि देवदताय सर्पामावोपदेशेन यज्ञदत्तस्य सर्पभ्रमो निवर्तते । त्या च सति सर्वतत्त्वसाक्षात्कारिषु ईश्वरादिषु जागरकेषु वचिदपि कस्यचिदपि प्रमानुदयमसात् । यध नित्यनिवृत्ताविद्य प्रति भाषते, सक्थं प्रभाविधानिकृत्यर्थ उपदेशा इत्युपदिशेत् । मस्तु तहि नि प्रयोजन एवायमुपदेश इति चेन, 'पयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति न्यायात् । न च वस्तुतो न कथित कस्मैचिदुपदिशतीति वाच्यम् , व्यावहारिकत्यदम्यया सर्वस्य निर्वाः- स्नायुपगमात् । भ.यथा खसिद्धान्तसमर्थनम्येव परसिद्धान्तदूषणस्याप्यसिद्धौ परेषामेव विजयित्व प्रसन्नात् ॥ दूषणसमर्थनमयोजनामावेऽपि प्रयोजनसद्भावनममूलोऽयमुपदेशनम इति चेत् , ह.त पुनरपि समीचीनमेव सत्ववित्वमुग्दे गुरुत्पादितम् ॥ मा मृत् तत्त्ववेदित्वम् , तथापि स्वमसिरशियाचवित् पबदार इति चेत्न! तर्हि सिद्धान्तान्तरशियाबायर्यादिव्यवहारात् को विशेष । न दि जिनगुगतादिशियाचार्य यवहारात् पतिभासते भवतां विशेष , येन वैषम्य वयसि ॥ विशेषस्तत्त्व विषयवमिति चेल , तत्त्वविषयत्वस्याप्यतत्वकोटिनिवेशेन पुनरप्यविशेषात् । तत्काविषयता पक्सापनम्य ARISऽपानरमणीयाभिमानमालमारवाविशेषात् ॥ करत्वविशेष , को दोप इति चेन्न, परिग्रहरहिकारादिश्यवसामसात् ॥ सापि व्यवस्था समीचीननासमीचीनतामोहहेतु फेति चेन् , सहि जिम्नायासेन द्विरोधिम , मतपरिमहम् येव समीचीननामहेतुकाप्टोके । पासनावि स्वयैव ममीचीननाघ्रमविषय वाभिधानेना-द्वपीनममीनीनवर ममर्थियात सीम ताल कमेव जय हनि पेन , मयेर वावगम्य ममीचीन वासमीचीन 1 भनियताविप ये स्वयं पान संपाम् । रिमिनि परोपदेश:12 भमोदपो न म्यादिस्य ।

·उपदेशानुपपतिवाद: 34.
155
खयोः सर्वासमीचीनत्वासिद्धः । एतस्याप्यसमीचीनस्वं सर्वासमीचीनस्वान्तर्गतमिति चेन्नदुपरि
हरखव्याघातनिरयनिपातस्य बहुशोऽन्यत्र स्थापनात् । तदलमनेन नगकिणभूषणशम्म(फ)लीजनसनीचा
व्याहतवाचा भूषणाभिमतेन दूषणाभिधानेन ।
एवम् मात्मैवयं स्वाभाविकमभ्युपगच्छा मास्करयादवमतानुसारिणामुपापितः खतो वा
मेदेऽपि सार्वघ्याज्ञत्वसकरादेरपरिहरणीय-वात् उक्तोपदेशानुपपतिरपरिहार्या । साभाविकैवये तु
खाभाविकमेदो व्याघातादपि निरस्त एव । औपाधिकोऽपि भेदो न प्रतिसन्धानपरिपन्थी ; अन्यथा
सौभरिदेहेवीवरावजारभेदेष्वप्यपतिसन्धानसशात् । यया च चक्षुरादिकरणमेदः पाणिपादायवयवमेदध
न प्रतिसन्धान प्रतिरुणद्धि, तथाऽन्तःकरणमेदोऽपि न प्रतिसन्धान प्रतिरोद्धमलम् । मत एव सर्वगुण-
दोषसकरो दुर्वारः; निर्विकारनिरवद्यश्रुतिविरोधोऽपीति कृतममसकोपालम्मेन । मतः परमार्थनिरुपाधि-
कात्यन्ताममेदमन्तरेण नोपदेशसम्भवः ।
ननु परस्परं शिप्याचार्यादिभावेनावस्थितेषु मगवदवतारेषु परमार्थत आत्मभेदाभावेऽपि व्यवस्था
मुस्था । फलं चास्त्येव किश्चित् । तत्रेश्वरमायापुरस्कारः परिकारः शङ्करमतस्पउपाधिमेदाभिधाने तु
भास्करोदयप्रत्यूषः; विभागशक्तिवैभववादस्तु यादवराज्याभिषेक: । गत्यन्तरं तु प्रमाणयिकमा
सम्भवदपि समानमसाकमिति प्रतिबन्दिमुखेन श्वावराहकलहावतारे करते निस्तार इति ।
मत बम:- मस्ति हि समस्तसमाधानहेतुरीश्वरलीला । स भगवान् पुरषोतमः खमाहाम्यानुगुग-
लीलापवृतः स्वेच्छया स्वीयमेव रूपं विचिताकारं परिणमप्य तत्तजातीयोचितममिनीय निखिलजगजि-
जीवविषया शियाचार्यादिमावमप्यभिनीय स्त्रोपदेशानुष्ठानादिभिर्धर्मसंस्थापनं लोकनिर्वाहादिक च नि-
यतीति किं नोपपयते ! उक्कं च न्यायाचार्यरपि, 'मायावत् समयादया (न्या. कु. १.) इति
न च युप्मछिन्याच येवपि इयमेव रीतिरिति (रिह !) वक्तुं शक्या ; परस्यैवाभावेन परार्थत्वासिद्धेः ।
दुःखमयत्वेन केवलं स्वार्थरवायोगात् । अस्माकमपीधरस तु स्वयतिरिक्तानन्तसंसारिचेतनसगावेन
तदर्थ खलीलारसोचिततत्तत्संव्यवहारोपपतेः। चिन्मानस तु निविशेषत्वेन कथं लीला ! कथं
चेश्वरत्वम् न चार्वाचीनेषु नाशलीलासम्भव इत्युक्तम् । मतो वास्तव जीवमेदं जीवेधरमेई चानम्यु
गरछना मोक्षार्थोदेशादितिर्न सम्भवतीति ॥
॥ इति शतदूपण्याम् उपदेशानुपपत्तिपादः चतुर्विंशः ॥ ३४॥
1 उपाधितो मेदो भास्करस्य । परिणामस्वीकापत् समायतो मेदो यादयप्रकारास्य 12 पपिकमा-
तरं-पयिकादरणीयम् । । मायादति न्यायकुसुमावलिझारिकाचतुर्थपादः। प्रलपस्थीकारे
सरस्मे समय:-शदार्यसंयन्धः कयं गृति, घटादिनिर्माणकारशिक्षादिका कपं भरति
पृक्षप्रयोज्यप्रयोजकपुरुगभावादित्याशंकापरिहारोऽनेन एतः । एतनिकरणमपि तत्रैवम्, "सम.
योऽप्येकेनैव, मायापिनेर, व्युत्पधन्युत्पादकमायावस्थितनानाकापाधिष्ठानात् पयहारत एय
सुकः । यथा हि मायावी स्वसंवाराधिष्ठितं दायपुवकम्, इदमानयेति प्रयुके, स पदारपुवक-
स्तथा क्रोति" इत्यादि। 4 मलारमपीति । मसन्मतेऽपीयपंः ॥ ३४॥

·156 शतदूपयो ॥ अथ तिरोधानानुपपत्तिवादा पश्चत्रिंशा ॥ ३५ ॥ 'यन्मायामोहितात्मानो यन्मायामोहित विदुः । तत् प्रपद्य तदुक्तोऽयं तिरोधिरवधूयते ।। यदाहुमघातिनो ब्रह्मविद , ब्रह्मस्वरूपमविद्यातिरोहितमिति-तत्र किमिद सिरोपानम् । (1) किमिन्द्रियसम्बन्धनिवारणम् । (2) किन्द्रियकज्ञानस्य तद्विषयतानिवर्तनम् : (8) यद्वा सर्वेषामपि ज्ञानाना तद्विषयतापाकरणम् । (4) अथवा खस्य स्वकर्मता-यपोह ! (5) स्वप्रकाशभङ्ग एवं वा। (6) विशदखरूपस्याप्यविशदस्वरूपत्वापादन वा । (7) ब्रह्मपकाशसामग्रयनुप्रविष्टस्वभावनिरासो वा । (8) अनिरूपणीयस्वरूपमन्यदेव वा किंचिदिति । नाध, अशक्यत्यात् । तथा हि-सम्य-धशब्देन किं सामान्यन सम्बन्धमात्र विव- क्षितम् , तद्विशेषो वा! आये तु इन्द्रियाणा ब्रह्मणश्वारोपणाधिकरणत्वादिसम्बन्धोऽपि न स्यात् । तथा च सति तेषामेवासिद्धौ कि तत्सम्बन्धनिवारणापेक्षया ।। तदसिद्धिरपि नासाक दोपायेति चेन्न , भवगति शेष(विशेष)] कमाधीनसिद्धिभन्नस्य भवद्विरनभ्युपगमात् । अन्यथा व्यावहारिकपत्यक्षतामूला नुमानादिव्यवहारव्यवस्थाऽपि न सिध्येत् । इन्द्रियोत्पतिवादिन्य श्रुतयश्च प्रकुष्येयु । द्वितीये तु किं सर्वविशेषनिषेध कतिपयविशेषनिषेधो वाऽभिमत । पूर्व तु पूर्वेणैव दतोत्तरम् , "निर्विशेष न सामान्यम्' इति हि न्यायविद । उतरतापि स विशेष शानोत्पत्त्यनुपयुक्त सयोगादिमानलक्षण , उत तदानुगुण्यविशेषित इति । भनुपयुक्तत्वपक्षे तिरोधानशब्दानुपपति । सर्वव्यापिनि ब्रमणि सर्वाधिष्ठाने सोऽपि सम्बन्धो दुर्निवारश्व । पक्षान्तरे तु तदानुगुण्य किं सर्वत्रापि निवर्तनीयम् , ब्रममाले वा । सर्वन चेत् , प्रत्यक्षाद्यनुपपत्तिरेव । ब्रह्ममाते चेत् , किमिद तिरोधान कदाचिन्निवर्तनीयम् , उता- निवर्तनीयम्। निवर्तनीयत्वे बनण ऐन्द्रियकत्वप्रसङ्गेन, 'अदेश्यमग्रायम्' इत्यादिश्रुतिविरोध , दृश्यत्वप्रयुक्त- मिथ्यात्वजडत्वादिषस , शास्त्रस्य च ब्रह्मविषयस्यानुवादरूपता च । भनिवर्तनीयत्वे तु नित्यतिरोधानात् नित्याध्यास , तस्य तदधीनत्वाभ्युपगमात् । एव च सन्मातग्राहिमत्यक्षवादोऽपि प्रतिक्षिप्तस्स्यात् । तत एवन द्वितीयोऽपि किंच किमिदमन्द्रियकरवेन सम्पतिपन्न ज्ञान साधिष्ठान जगत् गृहाति, उतनिधि छानम्। भाये वारोपिनवत् अधिष्ठानस्यापि शुक्तिरजतादिग्विदर्थस्येव तत्प्रतीतिविषयत्वाविशेषात् कथमिव तन्निनीयम् । द्वितीये स्वसिद्धान , निरघिष्ठानम्रमापातश्च । न च ब्रनव्यतिरिक्त किमप्यधिष्ठान । (३५) अन्न श्लोके मायाया प्रपत्तेश्च निर्देश गीतावाक्यविचारभाष्यमूलमय बाद प्रस्तुत इति शप्तये । ब्रह्मयातिन इति । ब्रहण प्रकाशमानस्वरूपत्वात् तिरोधानपदस्य च प्रकाशनाशार्थ- क गत् तिरोधानयादिनो ब्रह्मघातिनो भवन्ति । अयमपि घाइत्याविशेष पपामिति । देवी होग गुणमयीत्युक्ततन्मायामोहिता यत्-ब्रह्म मायामोहित मन्यत इति पूधियार्थ । प्रपद्येत्यनेन, मामेव ये प्रपद्यन्ते इति तदुत माचरता न तन्मोहनियर्तन सुकरमिति ज्ञाप्यते । ते तु तन्मायामोहितत्वात् प्रपत्तिमपि ऐक्यज्ञानरूपा कल्पयन्तस्तस्या दुरत्ययतामेव द्रढयन्ति। 2 अवगतीति । पस्तुसत्व फमाधीनसिद्धरनिष्टत्वेऽपि भवतिकमाधीनसिद्धिमिथ्यात्वमतेऽपि किलेप्यत इति भाव । - - ·- । तिरोधानानुपपत्तिवादः 35. 157 अत एव न तृतीयोऽपि ; उक्तेन न्यायेन सर्वेषामपि ज्ञानानां तद्विषयत्वात् । अन्यथा कथं ब्रह्मविषयाजडत्व-स्वयंप्रकाशत्व-सत्यत्वविचारसकथाः प्रवरन् । नापि चतुर्थ ; भवतव तदनभ्युपगमात् । अन्यथा ब्रह्मण एव साक्षादृश्यत्वासनात् । भतिरोहितदशायां विषयत्ववियित्वलक्षणस्वभाववैशिष्टयेन मेदसत्यत्वसमाच । नापि पञ्चमः, खप्रकाशशब्देन किं खगोचर प्रकाशान्तर विवक्षितम् , स्वरूपमेव वा! नाधः, दत्तोत्तरत्वात् । द्वितीये तु, 'स्वप्रकाशभन्नः' इति किं सिद्धस्य प्रकाशस्य विनाशो विवक्षित, उत सेरस्थत उत्पत्तिपतिबन्धः ! पूर्वन नश्वरत्वं ब्रह्मणः प्रसज्यते । ततश्च श्रुतिविरोध. ; निरधिष्ठानम्रम- प्रसङ्गादयश्च पूर्वोक्ताः पाणिं गृह्णीयुः । उत्तरत्र ब्रह्मानादित्वमाः । एवंच ब्रह्मस्वरूपघातिनी भविद्या स्वयमसही किमाश्रया तिष्ठेत् ! तस्यास्तदन्तरेणापि सिद्धो सत्यस्वपसन. । न च षष्ठः, प्रत्यक्षकस्वरूपे खात्मनि पारोक्ष्यलक्षणावेशधापादनायोगात् । मन्यथा स्वात्मभर. प्रसङ्गात् । निर्विकारे निर्विशेषे वस्तुनि विषयातिरेकलक्षणवेशयस्यापि दुर्निरूपत्वात ॥ वेदान्नजन्य. वृतिविशेषविषयत्वमेव वैशद्यमिति चेन्न ; प्रकाश्यातिरेकामावे धारावाहिवदनुपकारकत्वात् । प्रकाश्या. तिरेके सविशेषत्वम्यावर्जनीयत्वात् । नापि सप्तमः, स्वरूपभूतपकाशस्यासाध्यत्वेन सामग्रीनरपेक्ष्यात् । तद्गतस्यातद्गतस्य वा प्रकाशा. तरस्य तद्विषयस्यानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा सधर्मकत्वदृश्यत्वादेर्दनिवारत्वात् । मिथ्यावे तदर्थसामग्री नष्फल्य स्यात् । प्रान्तिज्ञानोत्पति सामग्रीविच्छेदस्य च दोषस्वामसिद्धेः । प्रतिबन्धकामावस्य हेतुत्वमनभ्युगच्छता सप्तमस्य पक्षस्य दुर्घटस्वाच । अष्टमस्तु कष्टः पक्षो विकरुप्यते । किं तदधिष्ठानभूत ब्रम प्रकाशमतिपसमूतम् , उन तदनु. गुणम् , अथोदासीनमिति । आये, पूर्वोक्ता एवं दोषाः । द्वितीये असाध्यस्य किं तदानुगुण्येन ! साध्यत्वे च प्रागुक्ता दोषाः । प्रकाशानुगुणे च कथं तिरोधानवाचोयुक्तिः ! प्रकाशमाने च कथ- मध्यासः ॥ प्रकाशमान एवाधिष्ठाने सर्वसाध्यास इति चेत् ; तर्हि किं निरोधानप्रयासेन ॥ यथावत् प्रकाशमानेऽभ्यासायोगादिति चेन्न ; निर्विशेषस्य स्वपकाशस्याविद्याशतेनाप्ययथाखरूपपकाशवापादना. योगात । तद्योगे वा निर्विशेषत्वादिभनयसमात् । तृतीयेऽध्यजागलस्तनवदनुपकारकत्वमेव । ननु भवत्पक्षेऽपि जीवनमणोस्वरुपं स्वयंपकाशम् ; तदुमयमपि कर्मरूपयाऽविद्यया तामूलगुण सयमयपापरूपया मायया तिरोहितमिति निर्विगानमेव ; अन्यथा संसारात्यन्तामावरसन्नात् । वध भवोऽपि समानं चोद्यमिति सदुःखमुखौ भवावेति चेन्न-~मवत एव दु.खसम्बन्धः, सम्माकं तु मुखमेवेति पश्यतु भवान् । ब्रमणस्तावत् स्वरूपं स्वयंपकावपि नान्य प्रकाशते ; वमेण तु तम्य प्रकाशते । संपाममा सपिलमा एस्काशवाज अन्य तदीयज्ञाना-अकर्मठयवाद भामरे । । पारोक्ष्येति । किश्चिदंशाप्रहणरूपमवैशयं तु निविशेषविण्यो सधैवासंमतीति स्थितम् , चक्ष्यते चेति भावः। 2 सदमण अन्यगतधर्ममूतमानेन, तस्य= मन्यस्य प्रकाराने । . ।

·-158 शतदूपण्याम् ततश्च सद्गोचरज्ञानप्रसरोत्पतिप्रतिबन्धादिलक्षणं तिरोभानमुपपन्नमेव । खस्मै त नित्यं प्रकाशमानत्वात् नित्यसर्वज्ञत्वाच ब्रह्मणो न स्वरूपहानाज्ञत्वादिदोपलेशावकाशः । जीवस्य तु स्वरूपं यद्यपि स्वस्मै स्वयं प्रकाशते, यद्यपि च तत्रैव देवाद्यध्यासः, तथाऽपि न भवत्पक्षवत् दोषः, प्रकाशमानाकारस्याधिष्ठान त्वोपाधिक(पकारक !)त्वात् । तदारोपपतिबन्धस्य ततद्विरोधिधर्मपकाशम्य विनिवारणेन तिरोधानोप पतेश्च ॥ देवादिविलक्षणस्वरूपकाशे कथं तेऽध्यास इति चेन्न । वस्तुतो विलक्षणत्वेऽपि विलक्षण वित्य(मित्य !)मानात् । शुक्ति रजताख्याताविदम्मानवत् । इदमर्थो हि वस्तुतो रजताद्विलक्षणोऽपि न तथा भाति । तद्वैलक्षण्यव्यवस्थापकस्य शुक्तिस्वादेरमतीते. । तथेहापि सावयवत्व-स्थूलत्व-अनित्यत्व- विकारित्व - जडत्वादिधर्मविशिष्टदेहाद्वधर्म्यरूपनिरवयवत्व- अणुत्व-नित्यत्व-निर्विकारस्व-खाकाशवा- दीनां स्वरूपपकाशे प्रकाशाभावात् तद्विपरीताकारारोप स्वरूपमात्रे च प्रकाशमाने युक्त एव ॥ ममाप्येव- मस्विति चेन्न ; मवपक्षे तत्तद्धर्माणामभावात् ।। तदमावस्तदप्रकाशस्योपकारक एवेति चेत् , तथा सति नित्यतिरोषानात् नित्याध्यासपसन्नः । न हि ततत्प्रकाशलक्षणा तिरोधाननिवृत्तिः कदाचिदप्युप. पद्यते । ब्रमण्यसता तेषां तत्त्वज्ञानोदयदशायां प्रकाशे तत्वज्ञानस्यैवातत्त्वज्ञानत्वास न पुनरप्य- निर्मोक्षप्रसन्नात् ॥ ब्रमखरूपमेव तथातथा भातीति न दोष इति चेत्-किं तथात्वं स्वरूपम् , खरूपातिरिक्तम् ! पूर्ववेदानीमपि तत्पकाशो दुर्वार, उतरत्र तु दानी नभ्रान्तिर्दुरिति दुस्तरं व्यसनम् । ततो यदि निर्धर्मकमपि जडत्वेनाभ्युपेतम् , तदा तत्स्वरूपाप्रकाशलक्षणं तिरोधानमपि वक्तुं शक्यते ; यद्वा (यदि वा !) स्वयंपकाशमवि सधर्मकरवेनाभ्युपेतम् , तदा तद्धर्माप्रकाशलक्षण निरोधानं सुवचमिति न कश्चिदपि निविशेषनित्यस्वयंपकाशे, खस्य परस्य वा ज्ञानान्तरागोबरे वस्तुनि तिरो. धानवाचोयुक्तिघटन इति ॥ ॥ इति शतदूषण्यां तिरोधानानुपपत्तियादः पञ्चतिशः ॥ ३५ ॥ - उत . ॥ अथ आत्माद्वैतमङ्गवादा ट्तिशः ॥ ३६ ॥ नमस्रधा विभक्तानामात्मनामन्तरात्मने । ब्रमणे हपवक्त्राय पन्धमोक्षकोतवे ॥ यदुच्यते तावत् मामाद्वैतवादिमि.--एक एवात्मा देहायुपाधिभेदेन बहुधा प्रतिभाति, तरनचन्द्रवत् , सौमर्यादिश्च । तथा च प्रयोगा विगीतानि शरीराणि मय वात्मवान्न, शरीरत्वात् , 1 रजताक्याती= रजतभ्रमे। अख्याति: भ्रमः । स्याताविति पाठो था। इदम्भानम्- इदमर्यप्रकाशः॥३५॥ (३६) वधेति । भात्मस्नैक्येऽपि जीवात्मस्व वर्गनयमस्ति यज्ञाः, मुक्ताः, नित्याश्चेति । एकैकयर्गनिविष्टा अप्यनन्ताः । तव परजोगापेक्षया नित्यजीवानन्त्यमतिशयितम् । 'विपादस्यामृतं दिषि' इत्येतत्स्वारस्यात् । ईश्वरतररमपि मैकम् । लक्ष्मीनारायणरूपात्रमद्वयरूपतायाः प्रमाण- सिम्स्यादित्याशयः । एकहेतवे- मुख्यकारणभूताय । पन्धेत्यनेन सांसारिकसर्पसुखदुःखहेतुजन्म- स्थिरयादिग्रहणात् मोक्षानिरिक्त.फलहेतुत्वमप्यरगमितमेव ।

·159 -- - आरमाद्वैतभावादः 36. (पूर्वपक्षः) सम्प्रतिपन्नमच्छरीरवत् ; सर्व जामच्छरीरं मदविद्याकल्पितम् , शरीरत्वात् , कल्पिवावा, खप्नदृष्ट. मच्छरीरवत् ; सर्वोऽध्यात्मा अहमेव, चेतनस्वात् , महमिव ; सर्वाणि मुखदुःखानि मयैव भुज्यन्ते, सुखदुःखत्वात् , मत्सुखदुःखवत ; विगीतानि शरीराणि देवदत्तात्मना मात्मवन्ति, शरीरत्वात् , सम्पति- पन्नदेवदत्तशरीरवत् [वि.] । एवं सहस्रशोऽनुमानानि विभज्य प्रयोज्यानि । विप्रतिपन्नः शरीरभेदोऽनेकात्मनिरपेक्षः, शरीरभेदत्वात , सौभरिशरीरमेदवत् । एवमनुमाना- तराण्यपि करणभेदादिपक्षीकारेण भाव्यानि । एवमनभ्युपगमे कल्पनागौरवपसन इति । ननु पण्डितत्वमुखत्वादिविरुद्धधर्माध्यासात् भेदः सिद्धः, तथा च अक्षपाद। (कणमक्ष) सतितम् (वै. द. 8-2-19) "नानाऽऽत्मानो व्यवस्थातः" इति । उक्तं च त्वदासनः साधैरपि- "जननमरणकरणानां (जन्मजरामरणानां) प्रतिनियमादयुगपत्मवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धं गुण्यविपर्य. याचेव ॥" इति । सत्यपि च विरुद्धधर्मे यद्यमेदः, सदा सत्यमिध्यवयादिकमपि स्मादिति चेन्न- तेषां विरुद्धस्वाभावात् । सहानवस्थानलक्षणो धन विरोधोऽभिमतः ; 'स चाधिकरणमेदे सिद्धे; तसिद्धिश्च विरुद्धधर्माध्यासात्' इत्यन्योन्याश्रयणात् । न चैवं घटपटादिवपि विरोध- परिहारे सर्वभेदविलय इति वाच्यम् ; तेषु स्वरूपमेदस्यैव स्फुटतरमुपलभ्यमानत्वात् । मन्तत इष्ट- प्रसङ्गरूपत्वाच । अत एवानुमानानां प्रत्यक्षबाधोऽपि परिहृतः॥ मन परस्परसुखादिपरिसन्धानप्रसनों वाधक इति चेन्न-एकेनानुभूतानामेव क्वचिदपतिसन्धानदर्शनात् । न हि जन्मान्तरानुभूतेषु, एक स्मन्नपि वा जन्मनि चिरकालदृष्टेषु, पूर्वदिवसभुक्तव्यञ्जनादिषु वा सर्वेषां पुरुषाणां ततत्पतिसन्धानमुपलमामहे ।। संस्कारप्रमोषात पटुत्वाद्वा तन्त्र प्रतिसन्धानाभाव; ; ये पुनरप्रमुषितस्फुटतरसंस्काराः, ते जातिस्परादयो जन्मान्तरानुभूतमेतजम्मानुमते च प्रतिसन्दघत इति चेन्न-मनाप्यविद्यापैचित्र्यादुपाघिमेदप्रतिनियत. तया या प्रतिसन्धानामाव: प्राकृतानाम् , तत्वविदस्तु प्रहाद-बामदेवादयः प्रतिमन्दधनीति तुल्यम् । यथोक्तम्- "सर्वगस्वादननस्य स एवाहमवस्थितः । मतः सर्वमहं सर्व मयि सबै सनातने ।" इत्यादि। श्रुतिश्च--"तद्वैतत् पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपदे भह मनुरभव सूर्यवाहं कक्षीवानृपिरस्मि विपः" इति । आदिभरत-ऋभु-निदापादिवृतान्तेषु च व्यक्तोऽय पन्थाः । किश, परस्परसुखादिप्रतिसन्धानममदादिप्वपि प्रसज्यमानं नानिष्टम् । यो हि खसुखादीन् प्रतिसन्धते, स एवान्योऽपीत्यस्मन्मते तत्पतिसन्धानमप्येतत्पसिसन्धानमेवेति किमन प्रसञ्जनीयम् ।। नाहं राजादिसुखमनुभवामीति पनिसन्धानामावः प्रत्यक्षसिद्ध इति चेन्न । अहं सुखमनुभवामीति राज- शरीरे तदुप्लम्मात् ॥ भन्यस्यैवोपरम्भ इति चेन्न ; मद्याप्यन्यावासिद्धेः ।। अहमस्मादन्यः, मयं च मतोऽन्य इति परस्परान्यत्वं प्रत्यक्षसिद्धमिति चेन्न : परस्याप्रत्यक्षत्वेन तद्गतान्यत्वस्य प्रत्यक्षयितु 1 स्वस्वाप्नशरीरस्य दृष्टान्तस्य पक्षत्वाभावाय जामत्पदम् । 2 अन्योन्याश्रयणादिति। विरुद्धत्वाभावे हेतुरयम् । 3 तदुक्तं संवित्सिद्धी, "प्रायणानरकलेशात् प्रसूतिव्यसनादपि । चिरातिवृत्ताः प्राग्जन्ममेदाः न स्मृतिगोवराः" इति । द ..

·. - . - 160 शतदूषण्या (पूर्वपक्ष) मशवयवात् । खस्य प्रत्यक्षरवेऽपि स्वगतान्यावस्थापि प्रतियोगिभूतपरपतीतिमन्तरेणानुपपत्ते । परश्च प्रतीय मानोऽन्यतया वा स्यात् , मन-यतया वा, सामान्यतो वा । नाय , प्रत्यक्षतस्तदप्रतीते । लितोऽपि कश्चिदस्तीत्यनुमीयते, न तु मतोऽय इति ॥ मुखविकासादिना खविरुद्धसुखाद्यनुमानेऽन्यत्वमप्यनुमित भवतीति चेन्न , तेषा विरुद्धत्वस्य प्रागेव दूषितत्वात् । न द्वितीय , सर्वेषा खपतियोगिकव्यतिरेक असनेन 'शून्यवादावतारात् । मत एव न तृतीय प्रतिसन्धानमालात मेदे स्वस्मादपि खिस्स.] मेदप्रसङ्गात् ॥ तथापि कथ प्रतिसन्धानतदभाक्योसिद्धिरिति चेन्न , तदभावस्यासिद्धे । सिद्धावपि देशकालोपाध्यादिभेदेन तदुपपत्ते । अन्यथा खाश्रयैकदेशवर्तिसयोगादिगुण] विलयप्रसङ्गात् । न चैतत् युक्तम् , ईश्वरघटादिसयोगस्य व्यापित्वे घटादेरपि विभुत्वपसनात् ॥ सयोगादीना खाभाव. समानाधिकरणतयैव धर्मिग्राहकेणैव सिद्धस्तथाऽभ्युपगम , इह तु न तथेति चेन , मनापि प्रागुक्तानु माने , भद्वतशास्त्रैश्च सुखादीनामपि तसिद्धे । वैशेषिकादिभिस्तथाऽभ्युपगमाघ । तथा च श्रूयते- 'मथातोऽहकारादेश ' इत्यारम्य, 'अहमेवेद सर्वम्', 'मात्मैवेद सर्वम्' इति । मात्ममेदश्च बहुशो निषिध्यते-'नेह नानाऽस्ति किञ्चन । मृत्यो स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति', 'यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन क पश्येत् , तत्केन क विजानीयात्', 'भात्मेत्येवोपासीत', 'द्वितीयाद्वै भय भवति' इत्यादिमि । तथा व स्मृति –'तस्याऽऽत्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमय हि यत् । विज्ञान परमार्थो हि द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिन ॥ 'यद्यन्योऽस्ति पर कोऽपि मत पार्थिवसत्तम । तदेषोऽहमय चान्यो वक्तमेवमपीष्यते ॥', 'वेणुरन्धविमेदेन भेद षड्जादिसज्ञिन । अभेदव्यापिनो वयोस्तथाऽसौ परमात्मन ॥", 'माकाशमेक हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मेको बनेकस्थो जलाधारेवि यांशुमान् ॥', 'एक एव हि स्तारमा मृतेमते व्यवस्थित । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥' इति । उक्त च भगवता, 'सर्वभूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन ॥" इति । एवं विधान्य यान्यपि वचनान्यसहयात वान्न कारस्येनोदाहर्तुं शक्यते । न च बद्धमुक्तव्यवस्थाभावप्रसन ब्रह्माज्ञानवादे वित पूर्व मुक्तानामेवाभावात् । एकमेव हि ब्रम एकयाऽविद्यया वध्यमान बहुतया बम्नमीति, रुदेव कदाचिन्मोक्ष्यत इति स्थिते ॥ शुको मुक्तो वामदेबो मुक्त इत्यादि शास्त्र कथमिति चेन , कथञ्चित् स्वप्मपुरुषमोक्षवत् तस्यापि मिथ्यात्वात् । जीवाज्ञानवादे तु प्रतिजीवमविद्यामेदाजीवानाच बिम्बपतिबिम्बस्थानीयत्वात् प्रातिस्विकाविद्यानिवृत्त्या प्रत्येकमोक्ष जीवा तरस्थित्युपपते [ ब्रह्मणस्तु नित्यमुक्तावेन बद्धमुक्तावस्थयोरेवामावात् । तस्मादविधा परिकल्पितोऽय जीवाना मिथो भेद इति ॥ । सूयवादेति । परो धन्य । तस्यानन्य धेन प्रहे अनन्यस्य सर्वस्य स्वाय वमिति स्वस्यापि स्वानन्यतया स्वायत्व स्यात् । स्वस्य स्वमेदे च स्वमेव नेति स्खलक्षणस्य सर्पस्याभावादिति भाव: 2 एकोपाध्यवच्छिन्नेनान्योपाध्यवच्छिन्न न गृह्यत इति स्वीकारादिति भाव । ३ तथा मुखादीनामन्याप्यवृत्तित्वेन । तथाचेति-अहमियेश्तया चेयर्थ । -- ·. -1 । आत्माद्वैतभङ्गवाद:36. (सिद्धान्तः) 11 1 "भत्रोच्यते-यदुक्त, 'विगीतानि.शरीराणि मय वामपन्ति इति ; तन मयेति किमहमों 'विवक्षित , उत तदनुबन्धिनी संचित् , उत तदुभयोतीर्ण कश्चित् तयोरपि साक्षी र नायः ; एकस्मिन्नति शरीरे भवद्विरहमयस्याऽऽत्मत्वानभ्युपगमेन तद्दष्टान्नस्य साध्यविकलत्वात् । पक्षस्य चापसिद्ध विशेषण स्वात् । अनामनाऽऽत्मवन्तीति प्रतिज्ञाविरोधापते । स्वसिद्धान्तविरुद्धाहमर्थात्मत्वतदभेदसङ्कथनेनाप सिद्धान्तप्रसङ्गाच । न द्वितीयः ; अस्माभिस्तस्याः क्वचिदप्यात्मत्वानभ्युपगमेन साध्यविकल वादेव । । तथैवापसिद्धविशेषणत्वमपि, सर्वत्र संविमानस्यास्माभिरामस्वपतिक्षेपात् । तथैव च विरोध ; अनहमथेन संविदा भात्मवनीति प्रतिज्ञानात् । नापि तृतीयः । भवदभिमतस्य साक्षिणोऽस्माभिरन्यत्र पतिक्षेपात् । अस्मदिष्टेन तु सर्वाध्यक्षेणेश्वरेणात्मवानीति साधने सिद्धसाधनात् । जीवाधिष्ठितान्यपि हि शरीराणि परमात्मनाऽऽत्मवन्त्येव । तस्य सर्वशरीरस्वात् । सद्वारकमिति तु विशेष. । एवमुत्तरेवपि प्रयोगेषु 'श्रमच्छब्दविकल्पेन दूषणमूह्यम् । विशेषतोऽपि बमः, यत्तु मदविद्याकल्पितमिति साध्यते, तत्रापि दृष्टान्तस्य साध्यविकलतेव, खप्नदृष्टानामपि पदार्थानामीश्वरसृष्टत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात् । 'न वत, रया न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । स हि कर्ता' इतीश्वरकर्तृत्वश्रवणात् । समर्थितं चैतत् , सन्ध्ये सृष्टिराह हि' इत्यस्मिन्नधिकरणे । मदविद्याकल्पितमित्यस्य साध्यस्य पपञ्चसत्यत्वपतिपादनेन बाघोऽपि द्रष्टव्यः । तेनैव कल्पितत्वादिति हेतोरसिद्धिश्च । सर्वोऽप्यारमा महमेव, चेतनत्वादिति, वाहमर्थत्वमानसाधने सिद्धसाधनता।,खतादात्म्य- साधने वक्ष्यमाणेन विरुद्धधर्माध्यासेन बाधा 1 ,चेतनत्वादिति हेतो; स्वपक्षणासिद्धिः । - दृष्टान्तस्म साधनविकलता च । चिद्रूपत्वमानस्य ,हेतुत्वे धर्मभृतज्ञानेनाने कान्तः । स्वपक्षे इतिज्ञानेनापि । वैशेषिकादिमतेनासिद्धिश्च । आत्मत्वादिति प्रयोगेऽपि चेतनत्वचिद्रूपत्वादिविकरुपेन दूषणमूखम् । मात्मस्वजातिमत्त्वादिति विवक्षायां नानात्मवादप्रसङ्ग , व्यक्तिभेदनान्तरीयकत्वाजाते...। यत्तु , सर्वाणि सुखदु खानि मयेव -भुज्यन्त , इति । तत , खहृदयविसंवादस्तावत् । यदि च सर्वाणि दु खानि स्वेनैव भुज्यन्ते, तर्हि कथं परहिंसादिप्रवृत्ति । न हि खसुखोच्छेदाय स्वदु.खोरपाद- नाय वा प्रेक्षावन्तः प्रवरन् ।। -अद्वैतदर्शिना-न तथा प्रवर्तन मिति चेन्न ; सर्वतत्वोपदेशिना भगवता वासुदेवेनापि खयमेव वा धनञ्जयादिमुखेन वापरपीडादर्शनात् । नित्यमुक्तत्वेनास्पृष्टमुखंदु खस्यात्मनः तद्बोकृत्वासंभवादपसिद्धान्तश्च । अत एव दृष्टान्ते साध्यवैकस्य च । अथ परमतेन भोकृत्वमन्वा- रुह्योच्येत, तदाऽपि वन्मतेनाहमर्थस्यैवात्मत्वात् तदद्वैतसाधने-भवतः कथमामाद्वैतसिद्धिः । श्लो. अमच्छन्दानुबन्धेन यान्यन्यान्यवयसाधने । प्रयुक्तान्यनुमानानि तेषामेवा निराक्रिया ।। यत पुन -अस्मच्छब्दानुषधमुत्सृज्य "विगीतानि शरीराणि देवदत्तात्मनामवन्तीति प्रयुक्तम्, तत्राप्यहमर्थत्वसविन्मानस्वयात्मशब्दार्थविकल्पेन प्रागुक्तदोषो दुस्तर एव ।। -21 ॥ a T .. " ·162 शतपण्या यच्च विप्रतिपन्नः शरीरमेदोऽनेकात्मनिरपेक्ष इति; तत्रकारमाधिष्ठि नवविवक्षायामीश्वराधिष्ठानेन सिद्धसाधना । मिन्नात्माधिष्ठानराहित्यविवक्षायां निषेध्यसिद्धी तथैव सिद्धर्वाधः । तदसिद्धौ कि निषेध्यम् ! कचित्पमिठस्यैव निषेध्यत्वमिति स्थितमन्यन्न । एवमन्येप्वप्यास्मैक्यसाधनेषु दूषणमूहम् । यः पुनर्विपक्षे दण्डवत्प्रदर्शितः कल्पनागौरवप्रसत्रः इति (!); स तदा स्यात् , यदि नोपलभ्येत, न श्रयेत वा भेदः । वक्ष्यते तदुमयम् । प्रतिपयोगाश्च-चनात्मा मैनात्मनो भिन्नः; कदाचिदपि मैत्रानुमवजनितस्मृतिरहितत्वात् , घटवत् ; व्यतिरेकेण वा, यो मैत्रान्न भिद्यते, स तदनुमवजनितस्मृतिमान् ; यया मैत्रात्मैव इत्यादयः । न चात्र हेस्वसिद्धिः, खामप्रत्यक्षसिद्धत्वात् । अन्यथाऽऽचार्यानुमृतमखिलं च स्मरन् किमर्थ शृणोपि ! पराभिप्रेत च जानन् किमर्थं विकल्पयसि ! मयि च वदभिप्रेतामिञ किमर्थमुतरं ददासि ! परोक्तं च स्वदुक्तमभिमन्यमानः किमर्थं दूषयसि ॥ निर्विशेषणतया पूर्वेषां प्राबल्यमिति चेन्न ; विशिष्टस्याप्युप लम्मानुरोधिनो बलीयस्त्वात् । अन्यथा मेयत्वाभिधेयत्वादीनामामासहेतूनां निर्विशेषणवामानेण बलीयस्त्वे सविशेषणानां हेतूनामुपप्लवः । तेन पूर्वेषामपि बाघो निर्विशेषणानामपि जायते । यतु पण्डितत्वमूर्खत्वादीनां विरुद्धवं नास्ति, 'मधिकरणमेदे सिद्धे सहानवस्थानलक्षणविरुद्ध- स्वम्, ततश्च सः' इत्यन्योन्याश्रयणादिति । तत् किं क्वचिद्विरोधमभ्युपगम्य सोऽत्र नास्तीत्युच्यते ! उत कचिदपि विरोधाभावमभिमत्य ! नायः, मविशेषात् । न हि सितासिलादिमेदात् ज्ञानाज्ञानादि- मेदस्य वैषम्य पश्यामः ॥ मधिकरणखरूपमेदस्य स्फुटोपलम्मात् वैषम्य सिद्धमिति चेन्न ; मसिद्धेः । न हि वैषम्यानुफ्लम्मेऽपि वस्तूनां मेदस्सिध्यति, तस्यैव तत्त्वात् । अन्यथा वैधाग्रहेऽपि स्वरूपोपलम्म. मात्रेण मेदसिद्धौ संशयविपर्ययोच्छेदप्रसन्मात् । भय पुनर्वधोपलम्भवेळायां स्वरूपमेदोऽप्यन्यः प्रतीयत इत्यभिमन्यसे, तीतापि तथाऽनुमन्यख । नापि द्वितीयः, मविवादपसङ्गात् । न हि स्वसिद्धान्ताविरो- धिनि परमते विवादसम्भवः । अन्यथा खसिद्धान्तवादिभिरपि [साकं] विवादप्रसनात् । मनकान्त- वादस्य च साम्राज्यापातात् । श्लो. किंच-स्थिरीकृतो विशेष: स्यात् विरोध प्रतिरुन्धता। विरोधापतिरोघे हि विरोधो निरु-द्रवः ।। विरोधोद्घाटन मुक्त्वा किं नु दुषणमुच्यते । सर्ववैवाविरोधे तु भवेत् सर्वविरोधिता ।। यत्तु प्रलपितम् , घटपटादिष्वपि विरोधपरिहाराद्वेदविलय इत्यत इष्टप्रसङ्गत्वमिति-तत स्वसिद्धान्तोच्छेदायोक्तम् ; सर्वाद्विते सत्यमिथ्यार्थविमागभन्नपसनात् । सर्वमिथ्यात्वस्य च भवद्विरन- भ्युपगमात् । विरोधमुत्सृज्य सत्यमिय्याविभागस्य दुरुपपादस्वाच । एवं विरोधसिद्धौ मनुमानादिसिद्धपरप्रतियोगिकमेदस्य स्वात्मनि प्रत्यक्षतया प्रत्यक्षबायोऽपि सिद्धः । मत एव परस्परपतिसन्धानप्रसङ्गोऽपि निरुपद्रवः । पटुपत्ययाभ्यासाऽऽदराऽऽहितातिशय वादाविकसंकारवशेन प्रतिसन्धानपसले सति न जन्मान्तराघुदाहरणावकाश । 1 इतिशब्दोऽयं न स्यात् । .

·163 . आत्माद्वैतभनयादः 36. यतु तत्रोक्तम् , भविषावैचित्र्यादुपाधिमेदप्रतिनियततया वा पतिसन्धानाभाव इति- तदपि न, अविद्यास्वरूपतत्प्रमाणादेश्यन प्रतिक्षेपात् । अन्यथा चिदचिद्विभागस्यापि तद्वैचियनिबन्धनतया तदेक्य सापि प्रसन्नात् । उपाधिभेदस्तु न प्रतिसन्धानप्रतिबन्धकः, सौभर्युपाधिमेदवत् , भन्यथा जातिसार- त्वमपि कस्यचिन्न स्यात् । मन्त.करणैक्यात तदुपपत्तिरिति चेन्न । केचित् कल्पान्तरानुभूतस्मृति दर्शनात् । अन्तःकरणभेदात्सुखादिव्यवस्थायां बाह्यकरणभेदादपि व्यवस्था किं न स्यात् ! न च तथाऽस्ति ; दृष्टमेव स्पृशामीति प्रतिसन्धानात् । एवं पाणिपादायवयवभेदादपि प्रसङ्गो दर्शयितव्यः । यतु तत्वविदः प्रहाइवामदेवादयः प्रतिसन्दधन इत्युक्तम्----तदपि मन्दम् , तेषां सर्वान्तरात्म- भूतपरमात्मपर्यन्तखात्मानुसन्धानेन तथातथा व्यपदेशात् । अत एव हि, 'सर्वगत्वादनन्तस्य' इत्युक्तम् । वदभिप्रायेण च श्रुतिः, 'तद्वैतत्पश्यन् ऋषि.' इति । तदेवद ब्रह्मान्तर्यामिकत्वं पश्यन्नित्यर्थः । एवमेव हि, सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्व.' इत्यादिकमपि । एतेनैवाऽऽदिभरताउनुसन्धानप्रकारोऽपि नियूढः । भन्यथा तत्वविदा सर्वात्मगतसुखदुःखानुसन्धाने तु एकद-करभयपलायितस्यानन्तसर्पमध्यनिपातन्यायेन तत्त्वदर्शित्वं विपरीतफलं स्यात् । न च तेषां सर्वकर्मक्षयात् भोगो नास्तीति वाच्यम् ; खगतसुखदुःखानु सम्मानस्यैव भोगत्वेन तदनीकारव्याघातात् । यत्तु मुखादिप्रतिसन्धानप्रसङ्गे परपतिसन्धानमपि खपतिसन्धानमेवेति किमन प्रसञ्जनीयमित्युक्तम् । तदपि विरोधोपपादनेनैव परिहतम् । यत्तु परस्परान्यत्वोपलम्मे जल्पितम् , परस्याप्रत्यक्षत्वे तद्गतान्यत्वमपि न प्रत्यक्षयितुं शक्यमिति ; तस्म (तत्र.) किं प्रत्यक्षनिन्धेन ; मनुमानतोऽपि तसिद्धयुपपतेः। खात्मनि तदन्यत्वस्य मत्यक्षत्वे खप्रतियोगिक. सद्गताम्यत्वस्यानुमातुं शक्यत्वात् । यो यद्तान्यस्वप्रतियोगी, स ततोऽन्यः । यथा सव्यहस्तादक्षिणहस्त इति हस्तस्थत्वात् व्याप्तेः। यत् तत्रोत्तरम्---परः प्रतीयमानोऽन्यतया वा, मनन्यतया वा, सामान्यतो वेति ; तमान्यतयैवेति नमः । यद्यपि उन न प्रत्यक्षम् , तथापि मुखविकासायनुमितेन हर्षादिना खस्मिन्ननुपलभ्यमानत्वेन(नेन) खस्मादन्यतयवानुमातुं शक्यते । दर्शितं च सुखदुःखतदभावादीनां यथोप- लम्भे विरुद्धस्वम् । अत एव सामान्यतः प्रथमप्रतीतावप्यनन्तरं विरुद्धधर्मोप्लम्मेनापि भेदानुमितिः सिद्धा । एतेन प्रतिसन्धानतदभावयोः कथं सामानाधिकरण्यमित्यत तदभावासिद्धिवचनमपि प्रत्युक्तम् । तदमावसिद्धावपि उपाधिभेदेन तदुपपत्तिस्तु प्रागेव दूषिता । यत्तु पतिसन्धाननदमावविशेषशमनाय प्रदेशवतिसंयोगादिकमुदाहृतम् । तद्विवक्षितमजानतवोक्तम् । न हि वयं पतिसन्धानवरूपस्य सर्वत्र प्रति प्रसञ्जयामः । भात्मवैभववादिनो हि प्रदेशवर्तिन एव ज्ञानादिगुणान् वदन्नि । यत कचित् प्रदेशेऽनु 'भवोत्पत्तावपि तदन्येनापि प्रदेशेन प्रतिसन्धानादिकमवर्जनीयमेव । अन्यथा दक्षिणहस्तेन स्पृष्टं सव्यहस्तेन स्पृशामीति प्रतिसन्धान न स्यात् । सौमरिमतिसन्धानमपि दूरमपास्येत; तत्रापि प्रादेशिक 1 विरोधेन धर्मि मेदस्य स्थापितत्वात् न तस्य स्वातिसंधान-मित्यर्थः । 2 इस्तस्थत्वादिति । अतिसुलमत्वादिलर्थः।

·164 शतदूषण्यां प्रतिसन्धानोत्पत्या प्रतिसन्धानामावस्य वक्तं शक्यत्वात् ।। तस्मादाश्रयणविषयीकरणयोरविशेषभ्रमात संयोगादिनिदर्शनम् । श्रुतयस्तु, 'अहमेवेदं सर्वम्', 'आत्मवेदं सर्वम्' इत्यादिका: महादादिवाक्योक्त न्यायेन नि-यूढाः । 'नेह , नानास्ति किचन' इत्यादिभेदनिषेधास्तु समस्तचिदचिद्विशिष्टे ब्रह्मण्येकस्मिन् ज्ञाते विशिष्टबहिभूतप्रतिक्षेपपराः। यथा शरीरजातिगुणवसनभूषणादिपरिगणिते कस्मिंश्चित् पुरुषेऽवस्थिते, 'तत्रक एव तिष्ठति नान्यः कश्चित्' इति त्यपदिशन्ति, तद्वदनापि। एवमनभ्युपगमे अहंत्वमादिलोकोप. लम्मविरोधः । शास्त्रप्रत्यक्षविरोधे प्रत्यक्षपायल्यं स्थितमन्यत्र (29)। तथा, 'नित्यो नित्यानां चेतनचेतनानामेको बहूनाम्' इत्यादिभेदश्रुतिशतकोपश्च । विषय- भेदाद्विरोधे शाम्यति मन्यतस्याघोऽनुपपन्न इति सगुणनिर्गुणश्रुतिचिन्तने (52) सुस्पटम् । श्लो. मीमांसाशास्त्रसन्दर्भः सर्वो विषयमेदतः । श्रुतीनामविरोधाय जायते न तु माधनात् ।। एतेन 'स्मृतिष्वपि' मारोऽवरोपितः । तत्रापि ब्रह्मात्मकत्वप्रतिपादनप्रकरणे प्रागुक्तन्याया- वतार: । जीवानां परस्परमेदनिषेधप्रकरणे तु ज्ञानरूपतयाऽत्यन्तसमस्वरूपाणां कर्मकृतदेहोपाधिकदेव. स्वादिमेदस्य स्वरूपानुवन्धित्वप्रतिक्षेपे तात्पर्यम् । तथा चोच्यते, 'देवादिमेदेऽध्वस्ते नास्त्येवावरणो हि सः', 'पुमान्न देवो न नरो न पशुन च पादप', इत्यादिना । 'यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि' इत्यतान्य- शब्देनान्याशत्वमेवोच्यते ; मन्यथा परशन्धपोनस्वत्यात् । एवं सति भारमनां परस्परसाम्यपति- पादकवाक्यान्तरानुगुण्यमपि सिध्यति । अत एव भगवद्वचनमपि नियूंढम् , 'सर्वत्र समदर्शिनः' इति तनयोक्तध । घटाकाशतरजचन्द्रायुदाहरणवाक्यस्य जीवविषयत्वेऽयमेव न्यायः । तत्तु यदा परमात्म- विषयम् , तदा तद्गतदोपरस्पृष्टत्वमात्रे तदुभयदृष्टा-तापर्यमिति, 'वृद्धिहासमाक्वमन्तर्भावादुमय- सामञ्जस्यादेवं दर्शनाच' इति सत्रेणेव समर्थितम् । एवमनभ्युपगमे बद्धमुक्तव्यवस्थाभनय । यत् तत्रोक्तम्-प्रमाज्ञानवादे तावत् पूर्व मुक्ता एव न सन्ति , शुकादिमोक्षोऽपि स्वप्नदृष्टपुरुष. मोशवन्मिय्येति । तम तावत्' भद्वतविद्योपदेशिनां त्वदाचार्याणामपि मोक्षस्य मिथ्यात्वे स्वयं कथं मोक्षम- विच्छसि । कथं वा शि-याच प्रेरयसि ॥ भामोक्षाजीवरछरीरं किमित्यपरिज्ञानारिति चेन्नः; सर्व. शरीराणामेकात्माधिष्ठितरवे मिथ्यारवे चाविशिष्टे तसदधिष्ठाने च प्रतिभासमातसिद्ध (वे)द्रपृश्यशरीर- विशेषासिद्धः। ततध पधानोऽपि मोक्षो मिथ्याम्न इति कयमयतनाद्विशेषः ! तस्मान्न कदाचिदपि मोक्ष इति वा, न कदाचिदपि क्ध इति वा स्यात् ॥ इप्टमेतदुभयमपीति चेन्न; पूर्वत नित्ययाध पसन निर्वायितुम शक्यत्वात् , उतरत निवाभावाच बन्धनिवर्तनोपायोपदेशादिरशास्त्रनरर्थ. धमादिप्रसन्नात् । । स्मृतिपपीति । 'तथा चा स्मृतिः' इत्यारम्य पूर्वपक्षिशिनासु स्मृनिषु निक्षिप्तः स्वरक्षरक्षणभरः भारोपितः । तासामन्यपक्षानुक्लत्यादित्यर्थः ।

·. आत्मावतभङ्गवादः 36. 165 जीवाज्ञानवादे तु ब्रमणो बन्धानभ्युपगमात् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य व मिथ्यात्वात् केवलं बाधिता- बाधितव्यवस्थेत्येव स्थात्, न तु बद्धमुक्तव्यवस्था । अथ ब्रह्मपतिबिम्बस्थानीयानामपि जीवानां ब्रह्मत्वम् , तदा ब्रह्माज्ञानवादप्रसङ्गे प्रतिपादित एव दोष इति । ', एवं भास्कररादिपक्षेऽपि परस्परं जीवानाम् , ईश्वरेण चाभेदस्य खाभाविकत्वात् , उपाधिभेदस्य चाकिञ्चित्करत्वस्थापनात , सर्वसुखदु खादिप्रतिसन्धानप्रसङ्गे पद्धमुक्तजीवेश्वरव्यवस्थाभङ्गमसको दुर्वारः। यतु भेदवादेऽप्यतीतकल्यानन्त्यात् पठिकसमेकमुक्तावपि सर्वमुक्तिमसमात् कथं बद्धमुक्त. व्यवस्थेत्याहुः । तदपि मुग्धभाषितम् , मनन्तघटध्वंसेऽपि घटान्तरस्थितिवत् , अनन्तकरूपानां ध्वसेऽपि .कल्पान्तरवत्, मनन्तपार्थिवपृथकारेऽपि द्रव्यान्तरानन्त्यवत् यथोपलम्भमानन्त्यातिशयात् व्यवस्थोपपतेः। एकस्य वाऽऽत्मनः कथमितः पूर्वमपदर्गाभावः ॥ हेत्वनागमनादिति चेत , एवमनेकेष्वपीति भावय । तथा मनन्ता -एव जीवा इत्यपि यथाप्रमाणमनुसन्धरख । नन्वेवमपि कश्चिन्नित्यं मुक्तः, कश्चितु बध्यते -मुच्यते चेति व्यवस्था न सिध्यति, आत्मनां खत. समत्वादीश्वरस्य [च !] साधारण्यादिति चेत् । हन्तवमास्तिकपदवीमनुपविष्टोऽसि । ततश्च किं जीवेश्वरभेदमनभ्युपगम्य पृच्छसि, उत तदभ्युप- गमेन : न प्रथमः; श्रुतिविरोधात् । अभेदवादिनाऽपि सर्वज्ञत्वादिवैषम्यानीकाराच । नापि द्वितीय., •भारमवाविशेषेऽपि कथमीश्वरो नित्यमुक्त इतिवदपहास्यत्वात् ॥ संसारहेत्वत्यन्ताभाववत्या पर्मि. ग्राहकेण तत् सिद्धेरिति चेत् ; हन्तानीश्वरेष्वपि केषुचित् तथा-धर्मिग्राहकसद्भावे किं कुर्मः ! मनीश्वर- स्वादेव संसारयोग्यत्वमस्तीति चेत् ; तत् सत्यम् ; सा, स्वरूपयोग्यता; न तु सहकारियोग्यता ॥ स्वरूप- योग्यत्वं सहकारियोग्यत्वव्यासमिति चेन; निस्तुषबीजादिबकुरादिसहकारिसन्निपातादर्शनात् । तथाऽप्यविरुद्धयोरसंसर्ग प्रणाशामावे कालविप्रकर्षव्याप्त इति चेन्न; मुक्तानामुतरकालय-धाभाव- चदुपपत्तेः ॥ हेतूनामत्यन्तोच्छेदात् न पुन.सहकार्यागमोऽपुनरावृत्तिश्रुतेरिति चेन्न; तुल्यत्वात् । अत्यन्ताभावादिति हिं. विशेषः, सतु; विरुद्ध इति चेन्न; धर्मिग्राहकतस्तत्सिद्धौ विरोधसिद्धः । तद्विपरीतानुमानायुत्थानमपि प्रतिरुद्धम् ।। धर्मिप्राहकमेव न पश्यामीति चेत् ; तहि निर्विषय चोद्यमिति तूणी भव; मधीव वा तत्त्वमाचार्येभ्य इति । तदेतत्' सर्वमादिभरतवाक्य व्याख्यान- व्यानेन भाष्यकारस्वचितमिति द्रष्टव्यम् ॥ ॥ इति शतपण्यां आत्माद्वैतभरवादः पतिशः ॥ ३६ ॥- x ततश्चः + 1. यत्यिति । युवस्थेति यदाहुरित्यन्वयः। 2: द्रव्यवत् पार्थिवानां पृथकरणात्पूर्व मिय तत्पृथकरणात्पश्चादपि शिएव्याणामानन्त्यमक्षतमेवेति भावः । 3; उद्यनाचार्योकमेतत् । कालविप्रको नाम विभिन्नकालिकत्वम् । यनयनाविरुद्धयोः अनश्यतोरसंसर्गः, तवतन तयोविभिन्न । कालिकत्वम् । समानकालिकयोस्तु संसर्गः जात्यावश्यक इति प्रश्नः। 41मुक्तविपये अत्यन्तोच्छेदः, अन्तु अत्यन्ताभाव इति वैषम्य हीति। 5 अधीप्वेति । 'सदा पश्यन्ति सूरयः' इत्यादिधतिय इति शेषः। 6 वाश्य, यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपीत्यादिकार ॥ (३६): .

·. 166 शतदूपण्या ॥ अथ जीवेश्वरैक्यमवादः सप्तत्रिंशः ॥ ३७ ॥ भात्मतत्वविदों पुसा 'यहास्यं लास्यकारणम् । तद् बन्दे परमानन्दमिन्दिरामन्दिर महा ॥ यस्पुनः महासाइसिका दृढतरनिरूढदेहात्ममोहमन्दघियः प्रत्यक्षादिविरोधमपि तिरकृस्त्य खात्मान मेवेश्वरमभिमन्यन्ते, तदपि भेदसामान्य आत्मनानात्वस्य च समर्थनात्, 'एको बहूनाम्' इत्यायुक्तका नेकवादात्म्यायोगाच निरस्तपायमेव । विशेषतोऽपि पश्यामः- जीवस्येश्वरत्वं किं (1) प्रत्यक्षबलादभ्युपगम्यते, (2) उतोपपत्तिसामर्थ्यात् , (3) यद्वा शास्त्र वैभवात् ? भन्यतः कुतश्चिन्न सम्भवत्येव । नायः, मनीश्वरतयैव खात्मन उपलम्मात् । मप्रतीतेश्वरस्य कथं तत्प्रतियोगिकानीश्वरस्वनिरूपण- मिति चेन्न, श्रुत्यादिभिः प्रमितेश्वरतत्त्वानां तत्पतियोगिकमेदनिरूपणोपपतेः, 'खात्मनि मप्रत्यक्षमेर्यादि भेदोपलम्भवत् ; यदीश्वरः खात्मा, प्रत्यक्षमेव तथोपलभ्येतेति। अतीतेश्वराणामपि स्वगतेच्छा. विघातदु.खादिदर्शनात् तावत एवानीश्वरत्वोपलम्मरूपत्वात् || अनीश्वरोऽहमित्युपलम्भो नास्तीति चेन ; अशक्येचनीश्वरोऽहमित्येवोपलम्भात || सामर्थ्यामावलक्षणधर्मविषयोऽयमनीवरशन्द इति चेन्न ; ईश्वर प्रतीतावपि तस्यैव धर्मस्य ईश्वरव्यतिरेकात्मनोल्लिरूयमानत्वात् । मा मुद्वा स्वात्मन्यनीश्वरशब्दः, ईश्वर- व्यतिरेकरूपधर्माणां खरूपतस्तावत् प्रतीतिरपरिहार्या ॥ कार्यविशेषेषु ईश्वरोऽहमित्यभिमन्यन्त एव सर्वे पुरुषा कर्मण्ये धर्ययोघोऽधिकार इत्युच्यत इति चेन्न ; क्षेत्रज्ञानामपि तावन्मानेश्वरत्वप्रतिपादने मस्माकमिष्टापातात् || एतावानेवेश्वरशब्दार्थों लोके व्युत्पतिसिद्ध इति चेन्न; ईश्वरत्वस्मात्यन्त निनोन्नतारतम्यवत्तयोपलम्भात् ॥ ततः किमिति चेत् ; इयदेवेश्वरस्वमिति परिच्छेदासिद्धिः । तथापि लोकसिद्धोत्कर्षकाष्ठामाले पर्यवसानमस्त्विति चेन्न ; लोकायतवादपसनात् । सर्वव्यक्तिसाधारणाकार- (३७) 'विमेदजनके ऽक्षाने नाशमात्यन्तिकं गते। आत्मनो ब्रह्मणो मेमसन्तं कः करिष्यति' इति स्मृतेर्भाव्यामिमतमर्थ स्थापयितु जीवेश्वरैपयवाद भनक्ति अन वादे । 1 मानक्यभंगमासम्; कितु अत्यन्तसाम्यभंगोऽपि । खामिदासभावपर्यन्त मेदयते इति शापनाय यदास्यमिति श्लोके घटनम् । दास्यमिदं न दु:खकरम् , प्रत्युत सुखातिशयहेतुरित्याह लास्येति । आनन्दपरीवाहभूतत्तेत्यर्थः । इन्दिरामन्दिरामित्यनेन शेषित्वस्योभयाधिष्ठानत्वाद उभयनिरुपितं दास्यमिति झाप्यते । लास्यहेतुत्वादेष स्वयमेषेन्दिरा तं पतित्वेनारोवयतेति, सा स्वतुल्यमानन्दमस्मान् प्रापयतीति वं सूच्यते । तथा पुरुषकारीभवतीति च । 2 मेदसामान्यस्येति । मेदसामान्ये आत्मनाना चासिद्ध जीवेश्वरभेदसाधनायोगादेवमुक्तिः। 3 खात्मनि स्वस्मिन् । अप्रत्यक्षेति । प्रतियोगिज्ञानमेवाभावशाने कारणम्। न प्रति योगिप्रत्यक्षम् । मेदरूपाभावप्रत्यक्षं मति च अधिकरणस्यैव प्रत्यक्षयोग्यत्वं तम्बम् । न तु प्रतियोगि- • योग्यत्वम् । स्तम्मे पिशाचमेदप्रत्यक्षस्ये एत्वादिति भावः । 4 सर्पव्यक्तीति । लोकसिद्धराजादिगतेश्वरत्वं हि परिच्छिन्न किचिजनयदनिरूपितम् । सर्पव्यक्तिनिरूापितमीभ्यरत्यमेव सर्वेष्टमिति उभयसाधारणेश्वरस्वार्थकत्वेऽप्याह साधारणेति । सर्पविषयेश्वरत्वरूपधर्मविरुद्धं यत् लौकिकनानेश्वरमामवृति तादशेश्वरस्वमान- भावः।

·जीवेश्वरैषपभगवादः 37. 167 स्वैव वाक्पवृत्तिनिमित्तत्वेन लोके प्रसिद्धः । साधारणाकारेऽपीश्वरशब्देन प्रतिविवादयिषिते तद्विरुद्ध. दुःस्वादिधर्मवतामातम प्रतिक्षेपायोगात् ॥ सर्वविषयमीश्वरत्वमनुपलब्धमिति चेत् --- सत्यम् ; तत एव हि शास्त्रावतारः॥ मनुष्लम्भादेव बाधे शालमपि तत्प्रतिपादनासमर्थमिति चेन ; अनुपलम्ममात्रेण बाधेतिरसनात् । योग्यानुपलम्भस्सासिद्धः । सिध्यतश्च तस्य खस्मिन्नीश्वरस्वमातपतिक्षेपसार्यात् । ततश्च नाहमीवर इत्यनुपलम्भात् सिध्यति । न पुनरीश्वरो नास्तीति । तदेवं कर्मवश्यानां प्रतिहति- मूयिष्ठसारपानाम् माध्यामिकादिदुःखसन्ततिसन्तप्तानां खदुःखमूलोन्मूलनाय लौकिकमलौकिक वा हेतुमन्विच्छतामस्मदादीनामनीवरत्वे प्रत्येक प्रत्यक्षतः परस्परमनुमानतश्च सिद्धे, न काचिदप्युपपतिः जीवेश्वरत्वं (जीवे ईश्वरत्वं.) साधयितुमीष्टे । एतेन द्वितीयोऽपि विकल्पो निरस्तः, खशरीरवत् परशरीरेऽपि जीवानामीश्वरव्यतिरेकस्य दुःखादिसम्भेदसिद्धत्वात् । तस्य च तेषां प्रत्यक्षत्वात् । तथा च सति जीवः ईश्वरादिन्नः (दभिन्नः!) चेतनस्वादित्यादौ वाप-प्रतिज्ञाविरोषादयो द्रष्टव्याः ॥ अथ विरुद्धधर्ममिथ्यात्वेन जीवेश्वरयोः स्वरूपैक्य- मविरुद्धमित्युच्यते--तथापि जीवेश्वरयो: कार्यकारणोपाधिरूपेणाध्यस्तत्वाभ्युपगमात् रज्वारोपितसर्प- मुदलनादेः, माध्यस्ततेजस्तिमिरादिविरुद्धवर्गस्य च तादात्म्यविरोधो न स्यात् । न चैतत् युक्तमभ्युपेतम् । व्यावहारिकत्वेऽपि यथालोक व्यवस्थाप्यत्वात् । भारोपितोभयबापदायामप्यधिष्ठानमात्रपरिशेष एव; न पुनरारोक्तियोस्तादात्म्यम् , नाप्यधिष्ठानारोपितयोः। भन्यथा सर्वशून्यत्वे सर्वसत्यत्वे वा पर्यवसानात्।। तमिरिकस्य चन्द्रे चन्द्रान्तरवत् खस्मिन्नेव खाध्यासादविरोध इति चेन्न । उपरिदेशस तन चन्द्रान्तर- ध्यासाधिष्ठानत्वम् , चन्द्रस्य वा द्वित्वाध्यासाषिष्ठानत्वमिति न कचिदपि खस्मिन्नेव खाध्यासः | खमहिम प्रतिष्टितत्वाद्युक्तरपि निराधारत्वादिमाले तात्पर्यम् ॥ तथाऽपि चन्द्रद्वित्ववत् स्वरूपमेदाध्यासः तनिवृतौ स्वरूपवयमविरुद्धमिति चेत् ; हन्तवमचेतनवगेऽपि किं न करप्यते ॥ तमिथ्यात्वषतिपादनबला. दिति चेन; 'नेह नानास्ति' इत्यादिना ज्ञातृशेयज्ञानरूपसमस्तनिषेषाभ्युपगमात, सर्वमात्मैवा भूत्' इति वावयशेषेण त्वदनभिमतस्यापि सर्वस्वरूपैवयस्य स्वरसपतीतेः ॥ प्रत्यक्षादिसिद्धविरोधानुसारेण तन वादात्म्यं परित्यजाम इति चेत् । तर्हि सैव दृष्टिीवेश्वरयोरपि किं न निक्षिप्यते ! भन्यथा काला त्ययापदेशस्य विरोषस्य च निर्मूलवे प्रतिवापि यक्किमपि जल्पन्न निगृह्येत । 'यत्र त्वस्य प्रहणेन तदवच्छिन्नमेदोऽनीश्वरत्वमिति न युक्तमित्यर्थः । स सर्वेश्वरख्यावृत्तो धर्म इतरसाधारण: क इति विमरों दुःखादिकं भविष्यतीत्याशयेन दुःखादीत्युक्तम् । 1 ततथेति । ईश्वरात्यन्तामावप्रतियोगिन ईश्वरस्य योग्यानुपलग्धिस्ति। सिम्यति । कधित् योग्यानुफ्लम्भः । स च मेदप्रतियोगिभूतेश्वरविषयकः । तनाधिकरणयोग्यत्वस्यैयापैक्षित- स्वात् । अतः अयोग्ये अधिकरणे ईश्वरमेदभत्यक्षासंभधेऽपि स्वसिन् मवेदेवेति मारः। अनुपलम्म- सत्वात् नाहमीश्वर इति सिध्यतीत्यन्वयार्थः। 2 स्वमहिमेति । स्वे महिनि प्रतिष्ठितः' इत्यत्र ।

·169 जीवेश्वरैफ्यभनयाद. 37. महापराधेन सर्वनिग्रहपात्रमात्मानमधे तमसि पातय । प्राप्तात्रय-यपदेशोऽपि भवपक्षे प्रपञ्चैक्य व्यपदेशवत् 'बाधेनापि किं नोपपद्यते॥ मात्मवाधे कथ मोक्षस्य पुरुषार्थत्वमिति चेत्-धिड्मूर्ख! अहमर्थ- बाधे मोक्षस्य पुरुषार्थता वदन् किमीशोक्तौ जिद्वेषिः । तत्वावेदकवाक्यप्रतिपन्न जीवैक्यमिति चेत्- भचिदैक्यमपि हि तेनैव प्रतीयते । अन्यथा तत्र बाघार्थसामानाधिकरण्यखोकारोऽपि दुश्शक , भारोपितक्यमात्रेण सम-क्योपपते । औपचारिकोकेरपर्यनुयोज्यत्वात्। नदीसमुद्र घटाकाशमहाकाशादिदृष्टा- न्तेन मुक्तौ भेदनिवृत्तिवचनं च साम्य सहश्रुत्याद्यनुरोधेन कर्मोपाधिकनामरूपादिवैधर्म्यरूपभेदतन्निवृति- भ्यामपि चरितार्थम् । जीवेश्वरैक्यश्रुतीना च निर्वाहक्रमम् , 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न ' इत्यस्तयत् । माह च मोक्षध, अन्यश्च राजन् स परस्तथाऽन्य पञ्चविंशक । तस्यत्वादनुपश्यन्ति होक एवेति साधन ' इति । इममेवार्थमभिप्रेत्य, 'मात्मेति तूपगच्छन्ति माहयन्ति च' इत्यहमहोपासनमपि सूषितम् । न च मेदविषयस्फुटानेकथतिबाघो न्याय्य । एकवाक्यपतिपाद्ये च कचित् चिदचिोरीश्वरतादात्म्ये वैरूप्यकरुपनश्यासश्च ते निरर्थक । मिन्नवाक्यप्रतिपन्नेऽपि सम्भवदैकरूप्यमपरित्याज्यम् । भस्मात्पक्षे तु मेदश्रुतिघटकश्रुतिप्रत्यक्षाविरुद्ध सर्वत्र विभूतितद्भावेनैकरूपमेव चिदचिनोरीश्वरसामानाधिकरण्यम् । न्नु भवतोऽपि क चद्वैश्वप्यमङ्गीक यम्, 'ब्रम वेद ब्रसर भवति' इत्यादिना मुक्तस्य बनसामा. नाधिकरण्ये विभूतितद्वद्भावविवक्षानुपपते । प्राप्याकारो हि तत्र निर्दिश्यते । न च वितिभाव पाप्य , तस्य नित्यसिद्धत्वाभ्युपगमात् । तदाविर्भावविवशाया तस्य तलाशाब्दत्वात् ॥ यदि चेश्वरविभूतित्व मुक्तस्पाङ्गीक्रियते, तदा मुक्तस्य तपारत-त्रयशेषत्वे मपि स्याताम् । न चायमिष्टपसा इति वाच्यम् ; स्वरूपाविर्भावलक्षणस्य मोक्षस्यापि संसारवदु खात्मकत्वपसनात् , चेतननिष्ठयो देवत्वपारतन्त्रययोः दु खानुष व्यासे । तथा च स्मरन्ति 'सर्वे परक्शं दु ख सर्वमात्मवश सुखम्' इति । निवेधनि च पारतन्त्रयम् , 'सेवा श्ववृति र्याख्याता तस्मात् ता परिवर्जयेत्' इति । श्रुतिश्च मुक्तस्य वातव्यमेव दर्शयति, 'स खराड्भवति' इति । सूतं च मुक्तविषयम् , 'अत एव चानन्याधिपति' इति । 'सङ्कल्पादेवास्प पितर. समुतिष्ठन्ते, 'सत्यकामरसत्यसङ्कल्प ', 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति', 'कामानी कामरूप्यनुपञ्चरन्' इत्येवमादयश्च मुक्तस्य पारत-नयगन्ध प्रतिरुन्धते । 'सकरुपादेव तच्छुते ' इति च मुक्तस्य विचिन्नसृष्टी हेवन्तरनरपेक्ष्यमसनयत् न च 'जगद्व्यापारवजम्' इति जगद्यापारनिषेधात् पारतव्यमपि सूत्रकारसम्मत मिति वाच्यम् , पतिसर्गदशायामीश्वरस्येव, स्वतन्तस्याप्यनिच्छनो जगद्यापारनिवृत्त्युपपत्ते । अस्तु वा जगद्व्यापारोचितस्वातन्त्रयविरह , तथाऽपि खप्रवृत्त्यादिषु न पराधीनत्वसिद्धि ॥ मल्पशक्तिरधिक शक्त्यपेक्षया परतत एवेति चेन्न , भिन्नविषयत्वे तत्पसजाभावात् । एकविषयत्वेऽप्यविरोघे परस्परसह. कारित्वमात्रेण परस्पर पारत-व्यस्य परस्पर स्वातनयम्य वा(च)सङ्गात् । स्वव्यापाराशे नरपेक्ष्यस्य 1 बाधेनापीति । ब्रह्मैव भवतीत्यस्य जीवो याध्यते ब्रह्म शिष्यते इत्येवार्थोऽस्तु । नथाच नैक्यमिति भावः। 2 विभूतीत्यादि। विभूतिविभूतिमद्भावेत्यर्थ । नियम्पनियामकभावेति यावत् । 3 प्रतिसर्गेति । प्रलयदशाया पथेश्वर सृष्टि नेच्छति, तथाऽय सर्वदेति भावः । 5--22 ·170 शतदूपण्या च द्वयोरपि दक्तुं शक्यत्वात् । न च मुक्तकर्तृकमवृत्तिनिपतावीश्वरो मुक्तनिरपेक्ष इति युक्तम् , खवचनविरोधात् । न च मुक्तसकरपाधीनभोगनिर्माणे मुक्तेश्वरयो प्रयोज्यप्रयोजकमा, प्रमाणा भावात् । पूर्वोक्तश्रुत्यादिविरोधाच । कारयितृत्वश्रुतेरप्युन्निनीषाऽघोनिनीषागर्भवेन कर्मवश्यमधिकृत्येव प्रवृतेः । मानन्दयितृत्वश्रुतेश्च मोक्षपदानादिना चरितार्थत्वात् । न च निवारणसमवरस्पानिवारण मुगजीव्य मुक्त प्रवर्तन इति वाच्यम् , विपरिवतेऽपि निवर्तकामावात् । न च प्रागशक्त्या परापेक्षया च पश्चादपि तयोनियम , प्राइमुक्तस्वाभावेनापवर्गस्यात्यन्तोच्छेदमसात् । पागशक्त्यादेश्च कर्मोपाधि कत्वात् । ससारदशायामीश्वरपारतन्त्रयमपि सासारिकमुखद् खकभोगहेतुतया राजादिपारत-यवत् कर्मानुरूपमेव । मत कर्मनिवृतौ तदपि निवर्तियत एवेति स्वतन्त्रो मुक्त । अत , 'स स्वराड्भवति' इत्या वश्य इति यात्यानेऽपि कर्मवश्यावाविनामूतमीधरपारत-व्यमपि फलनो निवर्तित भवति । न च मुक्तखात ब्यविषयाणा श्रुतीनाम् , 'पति विश्वस्य' इत्यादिश्रुतिबलादनीवर विषयतया सकोच , पतित्वश्रुतीनामेवामुक्तविषयतया सकोचोपपते । न च द्वयोरपि पृथग्विषयलाभे नियामकामावात् कस्य सङ्कोच इति नित्यसन्देह इति वाच्यम् , 'स स्वराड् भवति' इत्येवरूपस्य व्यपदेशस्य स्वेतरसमस्त वश्यत्वनिवृत्तावेव तात्पर्योपलम्मात् । (१) यदि तु न कस्यचितश्यो मुक्त इत्येवमादिव्यपदेश स्पात् , तदा स्यादेव सन्देह । न च तथाऽस्ति । अत एव सूत्रकारोऽपि 'अनन्याधिपति" इति शब्द पायुक्त, न स्वधिपतिरहित इति(१)। मन, 'ब्रह्म वेद ब्रसव भवति' इत्येवमादयश्च मुख्यार्थत्यागमसह माना भवरपक्षेण परमसाम्यश्रुतयो वा निस्संकोचत्वमभिलषन्त्य सहकारिण्यो भवेयु । आदिमस्तमृगत्व प्राप्तिवत् कृशोदरीनीडनिहितस्य कीटस्य कृशोदरीत्ववच ब्रह्मोपासकस्य ब्रझनापतिश्च युक्ता । न चास्म मुख्यमत्वे, 'यतो वा इमानि' इत्यादिलक्षणस्याव्याप्ति , तस्य जगव्यापारजागरूकजिज्ञास्यव्यक्तिविशेष विषयतया विरोधाभावात् । कारण ब्रह्मविषयका द्वितीयादिशब्दोऽपि विमक्तनामरूपकार्यबहुत्वाभाव-- अधिष्ठानन्तरनरपेक्ष्यादिकमेव दर्शयतीति भवद्भिरेव व्याख्यातम् । मन्यथा नित्यरिपरिग्रहाद्ययोगात् । न च समनिषेधश्रुतिबलात् परमसाम्यश्रुतेरसंकोच , पारम्यविशेषणविरोधप्रसन्नात् । न च भोगमात्रसाम्य पारम्याचरितार्थता, स्वतन्तपरत-त्रयोोगसाम्यासम्भवेन खात-व्यसाम्यस्यापि ना-तरीयकत्वात् । भनिच्छया जगद्यापारीवरहरूपवैषम्य तु न भोगवैषम्यहेतु , इच्छाविघातादिनसमाभावात् । मतस्सिद्ध 1 स्वरचनेति । वर्तृत्योक्त्यैव मुक्कस्य कारणत्वसिद्धेरिति भावः। 2 विपरिवर्ते- अनुप- जीव्य प्रवर्तत इति पक्षे। 3 व्याख्यानेऽपीति । भाप्ये इति शेषः। 4 अनीश्वरेति । ईश्वर- ध्यतिरिक्तेत्यर्थ.। 5 यदित्वित्यादि, 'अधिपतिरहित इति' इत्यन्तं सिद्धान्ते, (पु 175.) 'पतेनान म्याधिपति' इति वाक्योपरि भवितुमर्हति । नत्वन । श्रुतप्रकाशिकायामुत्तरवास्यं सिद्धान्त एव निविष्टम् । अत्रैव यदि स्यात् , अस्य सिद्धान्तिप्रश्नरूपत्व स्यात् । तदा निरासकवाक्यान्तरमुपर्य. पेक्षितम् । अथवा प्रथमवाक्ये नम् न स्यात् । अतएवेत्यादेरर्थस्तु-अनधिपतिरित्यप्रयुज्य अनन्याधिरिति प्रयोगोऽपि अत एव = स्वतन्त्रशब्दार्थघटकखापेक्षयाऽन्यसर्थव्यक्तिनिषेधामिप्रायत गति स्यात् । 6 भवद्भिरेव- सिद्धान्तिभिरेव । - . । - ·जीवेश्वरक्यभङ्गादः 37. 171 मुक्तानामीश्वरा दे सत्यपि तदपेक्षया पारतभ्यासम्भवात् ऐक्ये साम्ये वा पारम्यविशेषिते विमतितद्वद्भावेन मुक्तेश्वरयोस्सामानाधिकरण्यमनुपपन्नमिति ॥ भत्रोच्यते 1-न वयं सर्वत्रेकरूप्यमन्विच्छामः, यावद्वाघ तदभ्युपगमात् । अचेतनेश्वरयोः क्षेत्रज्ञेश्वरयोश्च सामानाधिकरण्ये विभूतितद्वद्भावेनेकरूप्यस्य बाधकाभावात् तदभ्युपगच्छामः । 'बसव भवति' इत्यत्र तु फलनिर्देशरूपतया, पूर्वसिद्धस्य प्राप्यत्वाभावाच विभूतिस्वातिरिक्तः कश्चिदर्थः सामानादि करण्यहेतुरित्यास्थेयम्। सच, 'परमं साम्यमुपैति' इति श्रुत्यन्तरानुसारेण परमसान्यापतिरूप इति निश्चीयते। मतो गौणोऽयं प्रयोगः, 'वैष्णवं वामनमालभेत स्पर्धमानो विष्णुरेव भूत्वेमान् लोकानभिजयति' इतिवत् । न हि तत्र पश्चालम्भनमानात् विष्णुतादात्म्यमुपपद्यते । एवम् , 'विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वमान् लोकानभिजयति' इत्यादि भाज्यम्। एवकारधोपमायोतक इत्यपि कैश्चित्वाख्यातमा "इववद्वैवमेव", इति नैघण्टुलाश्च पठन्ति । मतो गौणतया मुख्यतया वा ब्रमसाम्यमेयान प्रयोगे विवक्षितम् । अस्तु वा ब्रमविभूतित्वमेवात्रापि सामानाधिकरण्यहेतुः, तथापि तदाविर्भावविवक्षया प्राप्यत्वोपपतिः । यत् तत्रोक्तं शाब्दत्वामावादिति-~-तत् स्वपक्षमपरामृश्योच्यते । भवत्पक्षेऽपि हि नित्यं ब्रह्मभूतस्य को नामापूर्वमभावः ।। आरोपिताकारनिवृतिर्वा ब्रह्मस्वरूपत्वप्रकाशो वेति चेत्--ज तर्हि तत्रैव शाब्दस्यम् , साक्षाद्रह्मभावस्य नित्यसिद्धत्वेन साध्यत्वायोगात् ॥ भशादोऽपि साध्यः कश्चिदर्थो विवक्षित इति कल्प्यत इति चेत्-हन्त तस्मिदुक्ते कः प्रद्वेषः ! नूनं प्रमाणोपपत्तिशतविरोधमप्यनादृत्य नित्यनिर्दोषस्य ब्रक्षण एवाज्ञत्वसंसारित्वादिकमतीक्रियत इत्ययमेव भवतो लामः । मस्मदुक्तार्थे तु, 'पति विश्वस्य', 'करणाधिपाधिपः, 'यस्याऽऽत्मा शरीरम्', 'दासभूताः खतः सर्वे खात्मानः परमात्मनः' इति श्रुतिस्मृत्यादिकमप्यनुग्राहकं भवति । यदुक्तं पारतन्तयशेषत्वयोरपुरुषान्वितत्वमिति--तम किं ताभ्यां तदपि साध्यते, उत सदभ्युपगमे तत्प्रसङ्गमुखेन तद्विपर्ययेण तद्विपर्यय इति तत्र न सावत् तत्साधनम् ; कालात्ययापदिष्टत्वात्। तथाहि-मुक्तोऽपि कदाचिदुःखी, चेतनत्वे सति परतन्त्रत्वात् , शेषत्वाद्वा, सम्पतिपन्नवत् ; मुक्तगत पारतध्य शेषत्वं वा स्वाश्रयस्य कदाचिदुःखावहम् , चेवनगतपारतन्त्रयादिरूपत्वात् , सम्प्रतिपन्नवत् ; ईश्वरो मुक्तानामपि इच्छाविघातानिष्टापादनादिभिः कदाचिदुःखहेतुः, तदपेक्षया तदानीमपि खातम्यादि योगित्वात् , यो यचेतनापेक्षया उक्तसाधनः स तदु:खहेतुः, यथा सम्प्रतिपन्नः इत्यादिर्हि तत्र प्रयोगः स्यात् । तत्र तावत् सर्वत्र मुक्तस्य दुःखरहितनिरतिशयानन्दविधायकैः, 'मशरीर वा व सन्त न मियामिये स्पृशतः, रस घेवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' इत्यादिभिः अतिशतैर्वाधः सुगमः । उपाधिश्व, कर्मवश्यावं दुष्कर्ममूलत्वं दुष्कर्मजनिताप्रीत्यादिदुःखकारणयोगित्वमित्यादिरूपः । किंच मुक्तः कदाचिदुःखीत्यत्र माच्यदुःखित्वेन सिद्धसापनम् । मुक्तिदायां दुःखवानिति साध्ये दृष्टान्तस्य साध्यविकलता। एवं पारतव्यपक्षीकारेण प्रयोगेऽपि तस्य यावदात्मभाविन एकरवाद 1 तद्विपर्ययेणेति । अपुरुषार्थान्धितत्वाभाषेन शेपत्वपारतन्त्र्याभाव: पर्यवस्यतीति भावः। .

·172 शतदूपण्यां प्राचीनदु खहेतुत्वेन सिद्धसाधनता । मुक्तिदशायां दुखावइमिति साध्ये पूर्ववत् साध्यवैश्श्यम् । एवमीश्वरो मुक्ताना दुखहेतुरिति साध्येऽपि प्राचीनदु खहेतुत्वेन सिद्धसाधनत्वम् , मुक्तिदशाया दुखहेतुरिति साध्यवैकल्य च सिद्धम् । ननु यत्काले पारतम्य तत्काले दु खहेतुत्व व्याप्तमिति मुक्तिकालवत्निोऽपि पारत-व्यस्य सामान्यव्याप्तिवलादेव पक्षधर्मनासह कृतात् तत्कालवर्तिदु खहेतुत्व सिध्यति । मो न वैकल्य सिद्धसाधन चेति ॥ तदपि मन्दम् कि यस्काले पारतव्य तक ले सर्वत्र दुखहेतुत्वं व्याप्तिसिद्धम् , उतात्यन्तायोगव्यवच्छेदमात्रम् , उत दु खसम्भावनामात्रमिति । न प्रथम , व्यभिचारात् , न हि पतिमभृतीना परतावा भार्यापुत्रदासादय सर्वे सर्वदा ततो दुखिनो दृश्यन्ते , प्रत्युत पारत-व्यमेव परम भूषणमभिमन्यमाना केचित् सभृत्यपुत्रादय खात-व्य- निर्देशेऽपि रोषलोहितचक्षुष परिवादा(।)भिमानिनो विमन्यन्ते । अतस्तेषु खाताध्यमेवानिष्टतमम् , पारत-व्यं विष्टतममेव दृश्यते । यदाऽपि च रस्य किंचिदु खहेतुत्वम् , तदाऽपि तदनुवन्धित्वादेव तदु ख सहन्ते ॥ भ्रान्निमूल तदिष्टस्वमिति चेत् , हात स्वात-व्यस्य वाऽन्यस्य वा कस्यचित् शब्दादेः इष्टत्वमपि भ्रान्तिमूलमेव। सासारिक हि सर्व भोगजातम-ततो प्रान्तिमेव कूटस्थयति ॥ स्वय दुख खरूपत्वेऽपि इष्टान्तरपतिलम्मकत्वात् पतिपारत-ध्यादेरिष्टतमत्वम् , यथा कृषिचिकित्सादेरिति चेत , तर्हि खात व्यस्यापि स्वय मुखत्वाभावेऽपीटानरपरिलमकत्वादेवेष्टतमत्वमपि स्यात्।। नियमनमानमपि केभ्यश्चित् खदत एवेति खातव्यस्य स्वतस्सुखत्वमिति चेन्न, तृणाधुरक्षेपणादिखाता-यस्य तथाविधमुखत्वादर्शनात् । यत्र तु स्वातव्यं स्वरूपेण मुखवत दृश्यते, तवापि ख्यात्यादिकमन्तर्भाव्येव तत् तथा । तच कचित् पारतध्येऽपि समानमिति तस्यापि स्वतस्मुखत्वसिद्धि मत् । अतो यनेष्टसाधनावबुद्धिर्गुणताभिमानो वा, तत् खातन्त्र्य पारत-व्य वेष्टतमम् । यत्र स्वनिष्टसाधनत्वबुद्धिर्दोषत्वाभिमानो वा, तन्त्र तु तद्वा तदन्यद्वाऽनिष्टतमविशेषात् दृश्यते । मत पारत-व्यस्य स्वसत्ताक ले सर्वत्र दु खहेतुत्वव्याप्तिन सिध्यति । नापि द्वितीय, निर्दोषभृत्यस्य गुणवपाररत-व्यादिभि यभिचारात् ॥ स्त्र पारत-व्यस्य स्वाभाविक दु खहेतुब गुणवत्पतिसम्बन्धिकत्वादिवशादपोद्यत इति चेत् , तहिं पारत-व्यस्य दु खहेतुत्वमपि दुष्टपति सम्बन्धिकत्वादिनैवेति किं न स्यात् ।। गुणवत्पतिसम्बन्धिकत्वेऽपि तस्य कचिदु खहेतुत्वदर्शनादिति चेत् , तर्हि तस्यापवादकत्वमपि न स्यात् ।। निर्दोषभृत्यत्य तदपवादकमेवेति चेन्न , તથા पारतः यस्य सुखहेतुत्वं दुष्टपतिसम्बन्धिकरवादिनाऽपोद्यत इति विपरिवर्तस्य दुप्परिहरवात्। एतदुक्तं भवति- खातव्यमिति न कश्चित् विशेष सुखदु खसम्भवे अपितु भोगादृष्टादिकमेव नियामकमिति । किंच ततद्दे हात्माभिमानानुगुण्येन देवतियड्मनुष्यत्रीपुमादिषु पुरुषार्थ यवस्थादर्शनादन पि खननात्माभिमानिना पारत-व्य दु खाय, परत जयथावस्थितात्मदर्शिना पारत-वयमेव सुखकारणमिति यथारोकमनुसन्धेयम् । मत पारत. यस्य दु खात्यन्तायोगव्यवच्छेद उपाधिमूरत्वादुपाधिनिवृत्ती निववेति न मुक्ते तसाधनम्। । शन्दादेरिति । सर्वमात्मनश सुखम्' 'पल्या पतिपारतायं सुग्वम्' इत्याकारकशब्द-तन्मूल- भूतलोकानुभवादित इत्यर्थ ।

·173 - जीवेश्वरैक्यमनवाद. 37. न च तृतीय , स्वरूपयोग्यत्वमानसाधने सिद्धसाधनात् । सहकारियोग्यत्वस्य सशयस्य वा साधने कालात्ययापदेशात् । नापि प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्या मुक्तस्य पारत-व्याभावसाधनम् , तलापि व्याप्तेरवश्यम्भावात् , तस्याश्च दृषितत्वादिति । अत , 'सर्व परवश दु खम्' इत्यादिकमपि ससारिविषयम् । 'सेवा श्ववृत्तिरा(यो)ख्याता' इत्येतदप्यसेव्यसेवाविषयम् । श्लो. (1) खातव्यमपि दु खाय खाइलिच्छेदनादिषु । पारतव्य सुखायैव पत्नीना तु स्वभर्तृषु ॥ (2) खात•व्य सुखहेतु स्यादिति चेत् भवतोच्यते । न कथं सुखशाली स्यात् कीलोरपाटी स वानर ।। (५) अयोग्यपारत-व्य हि दुखायेति निषिध्यते । भगवद्दास्यमेवाऽऽहुास्य हेतु मनीषिण ॥ (4) "ईश्वरोऽहम्ह भोगी सिद्धोऽह बलवान् सुखी ।" इत्यादिकानुसन्धानमासुरं भावमाह हि ।। (5) हिरण्यासुरसिद्धान्तसिद्धामीश्वरभावनाम् । भावयन्तोऽवलम्बन्ते हरिदास्य(स)विडम्बनम् ।। (6) हरिदासस्य राजरिति त मुनिमाषितम् । दासोऽह कोसलेन्द्रस्येत्यादिसवादमृच्छति ।। (7) परत लान्वयाभावे खात->य ब्रह्मण कथम् । अस्वातव्ये कथ सौख्यमात्मनो निर्गुणस्य ते ।। (8) खानपारतव्याभ्यां सुख वा दु खमेव वा । न व्याप्त हि यत(तता)स्तत्तत्रमाणानुगुण द्वयम् ।। 'स स्वराड्भवति', 'अत एव चान-याधिपति ' इति श्रुतिस्त्रे अपि दु खहेतुकर्माधीनपारत-न्यपति- क्षेपपरे एव, मात्मतत्त्वस्य शरीरत्वविधायकश्रुतिबलात् खतोदासत्वस्मृतेश्च तत्सकोचोपपत्ते प्रपयिन्य माणत्वात् । 'साल्पादेवास्य पितर समुतिष्ठन्ते" इत्यत्रावधारणेनापि तताकार्यहेतुतया तथा प्रसिद्धकारक. व्यापारादिनरपेक्ष्यमेवोच्यते, न पुनरीश्वरव्यापारनेरपेक्ष्यम् तथा सति च 'अस्यैव सङ्कल्पात्' इति निर्देशेन भवितव्यम् । व्युत्क्रमेणा-वये स एव दोष । न चेवरसङ्कल्पसापेक्षतामात्रेण सत्यसङ्कर वश्रुतिविरोध । ईश्वरस्य तरसङ्कल्पानुगुणसङ्कल्पयोगित्वात् । एतेन कामचारश्रुति , 'सङ्कल्पादेव' इति सूत्रञ्च नि यूढम् । यतु- स्वतन्त्रस्याप्यनिच्छनो जगद्व्यापारनिवृत्त्युपपतिरिति- तदसत् , मुक्तस्य सर्वगोचरशक्ति- सद्भावे प्रमाणाभावात् । न च मातापितृप्रभृतिसृष्टिवचनात् सर्वविषयशक्तिवलप्ति , तन्मातसृष्टिशक्तरेव सिद्धे । न च, 'य काम कामयते, सोऽस्य सकललादेव समुतिष्ठति' इति सामान्यवचनात् सर्वशक्तित्व. सिद्धि , 'य काम कामयते इत्यस्यानुवादकत्वात् । तस्य च काम्यमानमात्रविषयत्वाता मुक्तस्य कामनाया सर्वविषयत्वे प्रमाणाभावात् । विश्वामित्रादिसङ्कल्पवत् सङ्कुचितविषयावेनापि तसिद्धे । ईश्वरस्य तु, 'सोऽकामयत, बहु स्याम्' इत्यादिभिस्तसिद्ध । मुक्तम्य तु कामनाया सत्या जगव्यापारविरहायोगात् । शक्तस्य चिकीर्षा हि व्यापाराविनाभूता । अशक्तस्य कामना दु खहेतुरेव । न च, इत्यारभ्य, 'अपरिमितघा भवनि' इति श्रुतेर्मुक्तस्य जगद्यापारोऽपि सभवतीनि वाच्यम् , तस्या श्रुते परमात्मभोगशेषभूतखभोगार्थान-शरीरपरिग्रहमानविषयत्वात् । यत्तु मुक्तकर्तृकभोगनिर्माणे मुक्तेश्वरयो प्रयोज्यपयोजकभावे प्रमाणाभाव , पूर्वोक्तश्रुत्यादिविरोधश्चेति - तत्र विरोध परिहतमाय । प्रमाणमपि समर्थयिष्यमाणनियन्तृत्वादिश्रुत्यसकोच । मत एवेश्वररानिवारणा मुक्तपवृत्तौ विपरिवर्तपसङ्गोऽपि मत्युक्त । - 'स एकपा मवति' .

·- . -- - 174 शतपण्यो यतु कर्मनिवृत्तौ पारतव्यमपि निवर्तत इति-तत्र कि कर्माधीनस्य पारतव्यस्य निवृत्ति- विवक्षिता, उत पारताध्यमात्रस्य । पूर्वनेष्टापादनम् ॥ तदतिरिक्त पारताच्यं जीवेषु न दृष्टमिति चेन्न; समर्थयिष्यमाणत्वात् ॥ संसारिणामीश्वरगारत-व्यं कर्महेतुकम् , कर्मफलभोगहेतुत्वात् , राजादिपारत-व्यव दिति चेन्न, नित्यरेव तद्धेतु जीवपरस्वरूपादिभिरनकान्त्यात् । न च तेषा तादयनियमामावान्नानका नत्यमिति वाच्यम् , ईश्वरपारत-व्यसापि तादर्थ्यनियमानिश्चयेनामिद्विपसनात् । कार्यत्वे सतीति विशेषणे विशेषणासिद्धेः । कार्यपार-यक्षीकरणे सिद्धसाधनात् । उत्तरत्र आचेवने वनकान्त्यम् ॥ चेतनगर्ने पारत-व्यं कर्मन्यातमिति तन्निवृत्त्या तन्निवृधिरिति चेन्न; तथाऽप्यप्रयोजकत्वात् । मुक्तो न पातन्त्र, चेतनत्वे सति कर्मवश्यावादीश्वरवदिति हि तदा प्रयोगः । तत्रेश्वरत्वमेवोपाधि । न चेदं पक्षेतरत्वम् । मचेतनाना ससारिचननानां च पक्षव्यतिरिक्ताना व्यवच्छेद्याना सिद्धेः । न च पक्षेतरत्वमित्येतावना परित्याग., बाधे सति तस्याप्युपाधित्वस्य क्वचित् स्वीकारात् । मग्नेरनुप्णत्वसाधने पदार्थत्वे अनमित्व- (थत्वेन ह्यनमित्व) मेवोपाधिमाहु । मुक्त ईश्वरपरतात , अनीधरस्वात् , सम्पतिपन्नवदिति प्रत्यनुमान च । न चात्र मुक्तेश्वरत्वमुपाधि , ईश्वरे तस्य व्यभिचारात्। नापि मुक्तेश्वर-यतिरिक्तत्वमुपाधि., मुक्त पारतव्यस्य बाधकामावेन तव्यतिरेकस्याप्युपाधिकुक्षिनिक्षेपायोगात् । अन्यथा पक्षविपक्षव्यतिरिक्तत्वमुपाधिरिति सर्वानुमानभङ्ग नसङ्गात् निर्विशेषणत्वाच्च प्रत्यनुमानवलीयस्त्व वा। मत कर्मनिवृत्तावपि मुक्तस्य पार- वन्यनिवृत्त्ययोगात, 'स खराड् भवति' इत्यत्नाकर्मवश्यश्वविवक्षाया न स्वरूपप्रयुक्तपारत-व्यनिवृतिः फलति। यत्तु ‘स खराड् भवति' इत्येवम्मतव्यपदेशसामर्थ्यात् 'पतिं विश्वस्य' इत्यादिश्रुतीना सङ्कोच इति- किमस्य सामर्थ्यम् । स्वाधीनत्वप्रतिपादनं वा, पराधीनत्वनिवृतिपर्यवसितत्वं वा. नायः ; खाधीनस्व- मात्रस्येवराधीनत्वेन सह विरोधाभावात् । एकस्यैवानेकाधीनत्वं हि रोकवेदयोईष्टम् । जीवेश्वराधीन हि क्षेत्रज्ञशरीरम् । खाधीनत्वं चान स्वसकपाधीनप्रवृत्त्यादियोगित्वम् । तच्चेश्वरानुमत्या सिध्यत्येव । न द्वितीय , कर्माधीनत्वनिवृत्तिमात्रादपि तदुपपते ॥ स्वेतरसमस्ताधीनत्वनिवृत्तिस्तापर्यनो लभ्यत इति स्वेतरसमस्तापेक्षया ईश्वरत्वस्य परमात्मन्यपि 'सर्वस्येशान ' इत्यादिभि शब्दत एव सिद्धेः ॥ एवमपि सन्देहे मुक्तस्य पारतः न सिध्यतीति चेन्न, शाब्दत्वेनाविलम्बितप्रतीतसर्वेश्वरत्ववादेवार्थवेन विलम्बित नतीतानन्येश्वरत्वस्यैव सङ्कोचोपपते । भूयसान्यायाच । भ्यासि वाक्यानि परमात्मन सर्वेश्वरत्वं विदधति । स खराड् भवति' इत्येकमेव मुक्तस्यानन्येश्वरत्वं विवक्षनीति ततोऽप्यस्यैव सङ्कोचो युक्तः । श्लो. श्रुतिस्मृतीनिहासेषु पुराणेषु च सर्वत । सर्वोतरागमेष्वेवं विष्णोः स्वातन्यमुच्यते ॥ . चेन 1 जीगत्मपरमात्मादिषु हेतुसायात् कर्महेतुत्वसाध्याभावात् । 2 विशेषणासिद्धिः, पारतव्ये कार्यत्वाभायात्। 3 पक्षेतरत्वमचेतनादिष्वपि न तु ईश्वरत्वमिति तयोर्भेद इत्यर्थः । 4 क्वचिदित्युक्तं दर्शयति अग्नेरिति । 5 उपाधेः सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्व विभाव्याऽऽह मुक्त 6 पूर्वपक्षहेतौ चेतन वे सतीति विशेषणम् न स्वन किश्चित् । इति ।

·जीवेश्वरैक्यभवादः 37. 175 'सकरपादेव' इत्यादिक तु नान्याधीनत्व प्रतिक्षेप्तुमलमिति पागेवोक्तम् । 'यस्यात्मा शरीरम्' इति मात्यात्मतत्त्वस्य शरीरत्वविघानात शरीरत्वस्य च आघेयत्वविधेयत्वशेषत्वस्वभावरूपत्वादपि तत्सकोचो न्याय्य । उपहणानुसाराच्च । 'मात्मदास्यं हरे खाम्य स्वभावं च सदा सर ।', 'दासभूताः खतरस धारमान परमात्मन ।' इत्यादिभि स्वाभाविक भगवदास्यमभिधीयते , स्वभाव, स्वत इति च कण्ठोक्तित । दासभृता इति विपत्ययमन्तरेण प्रयोगाच । तत्रैवाऽऽदरातिशयाद्धि स्खन इत्यप्यनूयते, दासभूता इति निरुपाधिकनिर्देशेनेव वनस्त्वसिद्धे । सर्वशब्दश्चात न मुक्तबहिष्कार क्षमते । प्रति निर्देशसामर्थ्याच । 'अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति' इत्यविदुषा क्षय्यलोकस्वकारणमन्यराजत्वमुच्यते । तच्च निष्कर्षे कर्माधीनत्वमेव । तन्निवृत्तिश्च विदुष , 'स खराड्भवति' इति विवक्षिता । अतोऽपि कर्म वश्यत्वमानमेवात निषिध्यत इति न स्वाभाविकभगदास्यनिषेध । अन्यथा, 'पति विश्वस्य' इत्यादिप्रमाणेन विरोधः । एतेन अनन्याधिपतिरिति सूत्रमपि नियूढम् । एव बद्धमुक्ताविशेषेण शेषशेषिभावादिभेदे जीवेश्वरयोः स्वाभाविक स्थिते, तदविरोधेन 'ब्रमेव भवति' इत्यादीनाम् , 'अविभागेन दृष्टत्वात्' इति मुक्तविषयसूत्रम्य च विभूतित्वाविर्भावाविमुखेन निर्वहण प्रागुतन्यायेन भाव्यम् , ऐक्यापति-ब्रह्मद्वित्वयों भेदश्रुत्या समाधिकरराहित्यश्रुत्या च प्रतिक्षेपात् । समनिषेधो हि केनचित साकारेण सर्वातिशायित्व प्रथयति । नथाच लक्षणवाक्यवारस्यम् , स्वेनरसमस्त वस्तुव्यावर्तक वालक्षणस्य । न च परमसाम्यश्रुत्य सोचाय मुक्तस्यापीश्वरत्वमङ्गीकार्यमिति द्वयोः सर्वपकाराविशेषादेवयमभिलषितुं शक्यम् , 'भोगमान साम्यलिङ्गाच' इति भगवता सूत्रकारेणैव तत्परिहारात् । आह च वृत्तिका:--'जगद्व्यापारवजे समानो ज्योतिषा' इति । द्रमिडभाष्यकारश्च, 'देवतासायुज्यादशरीरस्यापि देवतावत् सर्वार्थसिद्धि स्यादिति । ज्ञानानन्दयोरत्यन्तसाम्यादपि हि परमसाम्यशब्दश्चरितार्थ । सर्वज्ञत्वनिराशयानन्दत्वे हि तत्र सन्न मुक्तस्यापि वाक्यान्तरे प्रतिपाद्यते इति सर्वगुणसाधारणरूपपरमसाम्यशब्दस्तत्रैव पर्यवसातुमर्हति । पारम्यविशेषणं च तत्रत्यारपसादृश्यव्यवच्छेदेन सप्रयोजनम् । यथा दशवर्णषोडशवर्णवर्णनिष्कयो काञ्चनकलधौतनिष्कयो परमसान्योक्तो परिमाणवैषम्यमानं निषिध्यते, न तु वर्णवैषम्यम् । 1. अतोऽपीति । अपिना विरक्षितं तु-अन्यराजाव इत्यत्न यदि सगजान इति स्यात्, यस्य कस्यचित् राजत्वेऽपि क्षय्यलोकत्वम् अकामचारश्चेति खराडित्यस्य राजरहित इत्यर्थः स्यात् । अन्यपदप्रयोगात् स्वत प्राप्तराजातिरिकराजान इत्येवार्थः। पूर्ववाफ्यात् अन्यराजत्यामा काम. चाराक्षय्यलोकत्वसिद्धया तदतिरिकखराट्त्वस्यापि तत्र हेतुत्वकल्पनायोगात् तद्रूपम् उक्त- खराट्त्वमेव स्वराटपदविवक्षितम् । अन्यराजान इत्यस्य स्वभिन्न राजान इत्यर्थस्तु स्वस्य २ प्रति राजत्वस्यौपचारिकत्वात् न युक्तः । स्वराडित्यत्र यथार्थतार्थवाघालक्षणा नियता । तत्र अराजक इति लक्षणापेक्षया अन्यराजान इति श्रुतिप्रयोगानुरोधेनान्यराजकभिन्ना इत्येव वक्तव्यम् । तच स्वत प्राप्तराजकत्व एव पर्यनस्यति । अथवा स्वराडित्यत्र खपदं स्वोयगावि सत् स्वस्वामीत्यर्थकम् । स्वस्वामिमानराजको भवतीति यावदिति। किञ्चतन्त्रम् - अनुष्ठानम्। स्वातस्य नाम स्वेच्छाधीनस्वात्य- तामिमनविषयकप्रवृत्तिमत्वम् । मुक्तातेच्छाया. परेच्छाधीनत्वेऽपि इद स्वातलगमप्यस्तीति नेदं तत्पारतस्यनिषेधकम् । लोके तु पतीच्छाविस्वेच्छायचात् भृत्यस्य स्वातत्यभंग इति विशेषोऽवधेय, व ·176 - शतदूपण्याम् यत्तु स्वतन्तपरतन्त्रयोोगसाभ्यासम्भवेन मुक्तम्यापि स्वतन्त्रत्वमिति--तदसत् , खात-व्यपार. ताध्ययोर्नोगामयोजकत्वम्य प्रागेव स्थापनात् । यथावस्थितारमानुसन्धानानुगुण्येन स्वतन्त्रस्य स्वातव्यम् , परतन्त्रस्य च पारत-व्यमनुकूल भवतीति द्वयोरपि यथावस्थितारमानुसन्धानानुवन्धिमोगस्याविशेषात । पुत्रम्य पितृपारत-यमेव स्वस्खाल यादपि प्रीति जनयति ॥ विभूतिमत्त्वजगद्यापारादिभिरीश्वरानन्दो मुक्तानन्दाति- शयितरस्यादिति चेन्न, स्वाभाविकदास्यानुस-धायिन सम॒त्यस्य स्वाम्यैश्वर्येणेव मुक्तस्यापि परमात्मविभूतिमि रेव निरतिशयानन्दोदयात्। एतदुक्त भवति-यद्यत् प्रामाणिकम, तत्तन् सबै मुक्तेश्वरयोर्यथावस्थिताकारणाऽs. नुकूल्येन मातीति भोगमालसमानता, यथा राजराजा तरङ्गयो सर्वमपि राजवर्षमानुकूल्येन साधारणमेवेति। तदेवं चेतनाचेतनयोरिव जीवेश्वरयोरपि यावदात्मभाविनि मेदे सिद्ध, तद्भेदस्य मिथ्यात्वम् , औपाधिकरवम् , खाभाविकत्वेऽपि अभेदसहत्व वा वदता कलिब्रझमीमासकाना वेदान्तेषु न कश्चिद वकाशो दृश्यत इति स्थिते, तार्किकरञ्जनार्थे तूम - ब्रह्म सत्येनात्मना सद्वितीयम्, पदार्थत्वात् , घटवदित्यादिभिर्मायावादिनो मुखपिधानम् । जीव ईश्वरादनौपाधिकभेदवान् , सावश्यरहितत्वात् , घटवदित्यादिमिर्भास्करतिरस्कार । ईश्वराहम्भावोऽपि विच्छेदरहितनित्याहम्मावान्तरसद्वितीय, महम्भावत्वात् , सम्पत्पिन्नजीवाहम्भाववदिति यादवकाशपिशाचविनासनम् ॥ ईश्वराहम्भावस्य नित्यत्वाभावात् दृष्टान्तस्य साध्वविकलतेति चेन्न, तथा सतीश्वरस्य कदाचित् मचित्कल्पस्वादिपसनात् । न चायमिष्टप्रसङ्ग इति वाच्यम् , सर्वज्ञत्वादिश्रुतीनां कालावच्छेदाभावात् । न च सर्वज्ञ इत्यादिश-दा. शक्तिविषया , अनुशासनस्य, 'शक्तौ हस्ति ' इत्यादिना नियतविषयत्वात् । 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते खाभाविकी ज्ञानवलकिया च' इति ज्ञानशक्त्यो पृथक्वाभाविकत्ववचनाच । न च प्रलयादिषु निद्रानिर्देशात् कदाचिदज्ञता, स्य निर्व्यापारदशामानविषयत्वात्। 'व्यपगतनिद्राभयक्रोघत न्द्र इत्यादि श्रुत्यनुसारात । न चावतारेप्वज्ञानादि दृष्टमिति वाच्यम् , तस्याभिनयरूपत्वात् । उक्त हि महामारते, 'कालस्य हि च मृत्योच जङ्गमस्थावरस्य च । ईशने भगगनेक सत्यमेतत् ब्रवीमि ते ॥ ईशन्नपि महायोगी सर्वस्य जगत प्रभु । कर्माण्यारभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बल ॥ तेन वध्यते लोकान् मायायोगेन केशव । ये तमेव प्रपद्यन्ते न ते मुन्ति मानवा ॥" इति। न च 'सदेव' इत्यादिवशात् प्रलयदशायाँ गुणादेरपि विट , चिदचिदीश्वरशक्तित्रयस्यापि विलयप्रसङ्गेन पुनस्सृष्टयाधभावपसङ्गात् । सद्विधा निरूपणेने३ सदेव इत्यादेनिर्विशेषपरत्वप्रतिक्षेपाता मत स्वाज्ञानमेव कुमतीनामविद्योपाध्यवस्थाविशेषा दिपयुक्तमीश्वराशनान(क)म् तदेवमभेदग घासहवैधHशतपतिष्ठितो यावदात्मभावी जीवेश्वरभेद । श्लो. स्वदु ख यदि जानाति, नारभेत पर पुमान् यदि नैव विजानाति, नारभेत पुन पुमान्।। तदेतत् सर्वे 'विभेदजनकेऽज्ञाने इति श्लोकमुपक्षिप्य माध्ये प्रपञ्चितम् । ॥ इति शतदूपण्याम् जीवेश्वरैक्यभङ्गबाद सप्तत्रिश ॥ ३७ ॥ 1 नित्य नाभावादिति । तमादाय सद्वितीयत्वोप गदनायोगादिति शेप । 2 तस्य-निद्रानिर्देशस्य । - ·अखण्डवाक्यार्थखण्डनवादः 38. 177 ।। अथ अखण्डवाक्यार्थवण्डनवादा अतिशः ॥ ३८ ॥ [ज्ञानानन्दगुणोपेतं ज्ञानानन्दमयं महः । पायापायाद भवतो भवबन्धविधायकात् ॥] (१) सत्यज्ञानादिमिक्रिखण्डं बोध्यमिच्छताम् । अहं करोमि मूर्खाणामहङ्करणखण्डनम् ॥ यतु जल्पन्ति, विगीत वावरमखण्डा रम् , समानाधिकरणवाक्यत्वात् , मोऽयं देवदत्त इत्यादिवाक्यवदिति-मन 'किमिदमखण्डायपरत्वम् ! (1) निरवयवार्थपरत्वं वा (2) अच्छेद्यार्थपरत्वं वा (3) निर्विशेषणपरत्वं वा (4) विशेष्यमानपरत्वं वा (5) निभेदार्थपरत्वं वा (6) भावरूपविशेषण- रहितररवं वा (7) एकविशेष्यपरत्व वा (8) अन्यद्वा किंचित् इति । न प्रथमद्वितीयो ; सिद्धसाधनात् ; दृष्टान्तस्य साध्यविकलरवाच । 17 हि देवदतविण्डस्य निरवयत्वाच्छेद्यत्वं वा भवताऽभ्युपेतम् । नापि सोऽयं देवदत्त इति वाक्यादपि तथा प्रतीनिः । दृष्टान्तान्तरोपादानेऽपीह दुस्तरो व्यभिचारः । न तृतीयः । तत्र निर्विशेषणत्वमपि किं शब्दयोध्यत्वेनाभिमतम् , उत वस्तुगत्या ! माये निर्विशेषणत्वलक्षणविशेषणविशिष्टार्थबोधनात् भविशिष्टार्थयोधकत्वाभिमानभन्न. ॥ निर्विशेषणत्वं न विशेषणम् , अपि तु खरूपमेवेति चेत् ; न , स्वरूपस्य सम्प्रतिपन्नत्वेनासाध्यत्वात् । तदा यथारमि. त्येतावदेवोक्तं स्यात् । तथाच सिद्धसाधना ॥ तत्परिहारार्थ तयखण्डविशेषणमिति चेत् ---कि पर्यावपदोपादाने सिद्धसाधनताऽपतिः ॥ अखण्डपरमित्येतावत् प्रयुलानो न चौधेनेति चेत् तदपि दत्तोत्तरम् ; यत्किंचिदर्थपरमिति विवक्षिते सिद्धसाधनात् ; विशेषाभावविशिष्टपरमिति पूर्वोक्तविरोधात् द्वितीये तु सगुण भतिपादकस्य वाक्यस्य [भस्य च.] न कश्चिद्विशेषः । तदपि हि वस्तुगत्या निर्विशेषणमेव वक्ति भवत. ॥ विशेषणपल्पिादनापतिपादनाभ्यां वैषम्यमिति चेत् ; न, पानीतिकप्रति. पादनस्य परमार्थोऽप्रतिपादनम्य चोभयत्रापि समानत्वात् ; अस्मन्मते वस्तुतस्सविशेषणेऽपि, देवदतः श्यामो युवेत्यादिवाक्यानां प्रवृत्तिदर्शनात दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच्च । स्वमतेन तु व्यधिकरण- वाक्यानामपि परमार्थ । विशेषणशून्याविषयत्वेन हेतुविशेषणवैयर्यम् । न चतुर्थ ; विशेष्यस्वरूपस्यैव मात्रशब्देनोपादाने सिद्धसाधनत्वात् ; अतिरिक्तोपादाने विवक्षितासिद्धः ॥ पदपतिपन्न विशेषणत्यागस्तेन विवक्षित इति चेत्स (1) किं वाच्यावेन विवक्षिना, (2) उत तत्राविद्यमानतामात्रेण (3) उत विशेषणानां बोचन यापारागोचरवेन ! आये बोध्यवैशिष्टच. अखण्डवाश्याति । अखण्डत्वं वाक्यार्थत्वञ्च व्याहतम् । पदसमुदायो हि वाक्यम् । तव मिथोऽन्वय एव वाश्यार्थत्वम् ।। तस्य कयरखण्डत्वमिति । अपायादिति । पुण्यपापोभयविध- पापादित इत्यर्थः । श्लोकोऽयं निवृत्यनुपपत्तिपादस्य भवितुमर्हति । तत्रत्यस्य श्लोकस्य तवानन्यात् ५१, ५७ पतदादिवादेशिर अत्र भगवद्विपयमंगलश्लोकामावेऽपि न दोषः । एकस्य पर्याप्त मात्। 1 कि वस्तुतो यत् निरषयवमच्छेच तत्परत्वं किंवा निरवयवावादिरूपेण वस्तुवोधकरम् ? आये आह नहीति। अन्त्ये भाहनापीति । , द्वितीये= वस्तुगत्येति पक्ष 23 .

·178 दनामाव . , शतपण्या पसा , सत्यपदम्पामत्ये तापयमिति ध्याहतवर्णनप्रसङ्गध । साध्यवेकल्याच, तदिदशब्दयोन्तेद- प्रतिपादकत्वमावात् । द्वितीयेऽपि, पूर्ववत् सगुणननवावयासमानतया तेषामप्यखण्डपरत्वप्रसन्न । साध्य वैल्य च , देवदत्तस्य कालद्वयसम्बन्धाभावे क्षणिकरवप्रसन्नात् । तृतीयेऽपि, किं सर्वेषा तथाविधनोधन व्यापारत्वमभिमतम् , उत निरूपकाणाम् । नाद्य, भवदमिमततर्कानभिज्ञानाम् , तदमिज्ञत्वेऽपि तदविश्वासिना च तद्विशेषणविशिष्टपतीते । न द्वितीय , भसिद्धे । मनुपपत्त्यमावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । नापि पञ्चम , व्यावृतिपरत्ववर्णनस्यापि निर्मूल स्वप्रसात् । भनृत-जड-परिच्छिन्नन्यावृतिपरतया हि पदनयव्यावृतिरमिमता ॥ सजातीयभेदराहित्य विवक्षितमिति चेत्-न, तस्यतच्छन्दप्रतिपाद्यत्वामावात विशेषणविशिष्टत्वेऽपि तसिद्धयविरोधाच्च । पूर्ववच्च साध्यवेवस्य स्यात् । जडादिभेदम्य मिथ्यात्वाभ्युपगमे अन्यत्रोतरमक्तम् । न च षष्ठ , भावरूपविशेषणदूषकाणा तर्काणाम् मभावरूपविशेषणम्सह का पैतृ बस्त्रीयता । तैरपि सम्म घाभावात् । तथाच- श्लो- (1) भावो यथा तथाऽपावो निर्विशेषत्वबाधक । अयाधकरवे, भावेऽपि बाधककथा मुधा ॥ (2) वाक्यार्थस्य सखण्डत्व भावेन यदि जायते । ममावेनापि जायेत सखण्डत्वमखण्डितम् ॥ (3) भावान्नरमभावो वा यद्वा भावान्तराधिक । न सण्ड्यते सखण्डत्व द्वयोरपि च पक्षयो ।। देवदत्त श्यामो युवेत्यादिभिरनकान्त्याच ॥ प्रत्यक्षयलात् तत्र वैशिष्टयम् , मन तु शब्दक समधिगम्यत्वात् यथाशब्द व्यवस्थेति चेत्तर्हि शब्दैकसमधिगम्यार्थविषयत्वे सति समानाधिकरण वाक्यत्वादिति हेतु स्यात् । तथा सति दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वप्रसन्न स्यात् । न हि, सोऽयं देवदत्त इत्येतद्वाक्यमतीद्रियार्थविषयम् । पूर्ववत् साध्यवैकल्य च । सप्तमस्त्वस्मस्पक्ष एवेति सिद्धसाधनमेव । अष्टममपि विकल्प (अष्टममपि कल्प) विकल्पयाम , तत् किं निर्विवादयत्किचिद्बोधनमात्रादधिकम, उतानधिकम् । बाये विशिष्टपरत्वमकामेनापि स्वीकार्यम् । द्वितीये तु सिद्धसाधनत्वमेव । विगीत वाक्यमिति किं तत्त्वमसिसत्यज्ञानादिमात्र विवक्षितम् , उत सोऽय देवदत इति वाक्य व्यतिरिक्त सर्वपि समान धिकरणवाक्यम् । नाद्य , देवदत्त श्यामो युवा लोहिनाक्ष इत्यादिभिरने का-त्यात् । न द्वितीय, रेव कालात्ययापदेशात् । हि, सोऽय देवदत्त इत्यादिवावयस्येव देवदत्त श्याम इत्यादिवाक्यस्य विरोधाभासोऽप्यस्ति । अध, 'सस्यापि च पक्षत्वे वाघ एव प्रसज्यते । अनेकान्तिकता तु स्यात् पक्षीकारे च कम्यचित् ॥ वाक्यत्वादिति हेतुश्च खरूपासिद्धता ब्रजेत् । माकाक्षादिनयामावे, तद्भावे का विशिष्टधी ॥" [इति] । यच-मस्मिन्नेव साध्ये लक्षणवाक्यत्वात् प्रकृष्टपकाशश्चन्द्र इति वाक्यवदिति प्रयोग ,--सोऽप्ये तेरेव दृषणनिरस्तपाय । प्रतिज्ञाहे वोविरोधश्च, लक्षणस्यासाधारणधर्मत्वात् । कि प्रकृष्टपकाशचन्द्र 1 पैतृष्वस्त्रीयता-मैत्री। 2 साध्याश, खण्डित,, पक्षांश खण्डयति विगीतमित्यादिना । है - .

·असण्टवाफ्यार्थखण्डनवादः 38. 179 इत्यत्र प्रकृष्टप्रकाशवं किं चन्द्रशब्दपवृतिनिमित्ततया विवक्षितम् , उत तदुपलक्षणतया ! बाये चन्द्र- शब्दस्य खवाच्यतापरत्वात् प्रतिनिमितभेदेन वैशिष्टय स्यात् । अन्यथा चन्द्रशब्दस्य तत्रापि निष्प योजनवप्रसङ्गात् । सामानाधिकरण्यस्मासिद्धिपसनाच्च । न हि पर्यायेणापि सामानाधिकरण्यम् । 'भिन्न- प्रवृत्ति नमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नथें वृत्ति सामानाधिकरण्यम्' इति हि तल्लक्षणम्। द्वितीयेऽप्युपलक्षणीयो पलक्षणाकारद्वयपतिपादनात् वैशिष्टय सुस्थितमेव । प्रतिपन्नाकारोऽप्यधिक इति प्रागेवोक्तम् । प्रकृष्ट- प्रकाशचन्द्र इतिवदित्यत्र प्रकाशमात्र विवक्षायां सर्वपकाशानामपि चन्द्रस्वमसनः; तस्य तन्मात्रलक्षण स्वात् । प्रकाशविशेषविवक्षायां प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यस्य विशिष्टार्थविषयत्वात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वं स्यात् । अन्यथा प्रकष्टपदवैयर्थं च । तथा गन्धनी पृथिवीत्यादिषु लक्षणवावयेप्वनैकान्त्यम् । मथ मन्यसे --सर्वलक्षणवाक्येषु लक्ष्यपदेन खरूपं निर्दिष्टम् । लक्षणांशेन तु स्वेतरसमस्त व्यावृत्तिर्विवक्षिता, तेनाऽऽकारेण खरूपमेव वा । 'मस्मिन् ज्योतिर्मण्डले कश्चादः' , 'एषु द्रव्येषु का पृथिवी', इत्यादि वदता ततत्स्वरूपविषयो हि प्रश्न, । तत्र यदि प्रतिवचन प्रकारविषयं स्यात् , तदा अन्यप्रश्न तदन्योक्तिरित्यसङ्गतिः स्यात् । तस्मात् खरूपमेव वाक्यार्थः, तब लक्षणस्वरूपविशेषणवैशिष्टय मविवक्षितम् । एव विशेषणलक्षणत्यागात् विशेष्यापरित्यागाच जहदजहलक्षणया ब्रह्मैवान प्रतिपाद्यम।। श्लो-यद्वा कल्पितसतादिसामान्यस्यैव वाचकाः । जहलक्षणयवैते प्रागुक्तब्रझयोधकाः ॥ इति- तन्न, भविवक्षितमिति किमयोध्यत्वं विवक्षितम् , उतान्यार्थयोध्यत्वम् ! नायः, लक्षणवैशिष्टया- प्रतिपत्ती व्यावृतेरप्यसिद्धे । न हि गन्धवत्वमन्तरेण पृथिव्यां व्यावृत्तिपतीतिरस्ति । न द्वितीयः; तदानीमपि तद्विशिष्टत्वस्यानपायात् । अतः सर्वत्र लक्षणवाक्येषु लक्षणान्वयस्तद्विरोधिन्यावृत्तिवाभिमते इति तदुभयवैशिष्टय वाक्यान्तरेभ्योऽधिकमेव । मत सर्वेप्यपि वाक्येषु वैशिष्टय दुस्त्यजमेव । प्रतिप्रयोगश्च-~-विगीते वाक्यं विशिष्टपरं वापयत्वात् ब्यधिकरणावपदिति । इदं नानुमान सर्वलोकप्रतीत्यनुगुणत्वात् विशेषणक्लेशरहितत्वाचाधिकालमेवेति भनेन पूर्वयोर्वाधः प्रतिरोधो वा जग्गवादिवाक्यैरनेकान्त्यम् ; माक ड्मादित्रयक्त एव वाक्यत्वेन विवक्षितत्वात् । यद्वा •ण वे सतीति विशेषणमिह प्रथममेव प्रक्षेप्यम् , तथाऽप्यनेन पूर्वयोर्वाधः प्रतिरोधो वा दुरिः । न च व्यधि करणवाक्यविमलोपाधिः, लोके वेदे च विशिष्टपरसमानाधिकरणवाक्पष्टे स्तम्य साध्यममध्य तय गवान किश्चानयोरनुमानयोविपक्षे बाधकामावात् अपयोजकत्व च ॥ नन्वस्ति विपक्षे व धकम् , तथा हि-यदि विगीतं वाक्य विशिष्टपर स्यात् , तदा निर्गुणवाक्यविरोधासन इति चेन; निगुंगन 41.1 दोषनिषेधपरत्वस्थापनात ॥ विशेषणविशेष्ययोर्विशेषणानां च मियो मेदादेकार्थपरतात. । तनापीति अपिशब्दो मा भूत् । सत्वे, चन्द्रश्चन्द्र इत्यत्रेर प्रष्टप्रकाशपदमममिन्याहारस्थलेड. पीत्यर्थः। विशिष्टनह्मणि विशेषणमानत्यागेजहदजहल्लक्षणाशब्दस्य धर्ममायाचित्वपक्षेनत्यागेन शुद्धब्रह्मलक्षणेति जहल्लक्षणैव । विशिष्टगचित्वेऽपि तस्य मिथ्यात्वेनान्यत्वात् लक्ष्यस्य च तदन्य. स्वात् जबल्लक्षणैवेत्यर्थः। एवमर्थे सचादिसामान्यस्येति पदे पहुबीहिः। करिश्तेत्यनेन कर्मधारयः । - ·. । 180 शतदयण्यों - (I), कि प्रधानभू-कारता येत, (2) उत विशेषणविशेष्यतादात्म्यलक्षणेकार्थपरता, (8) टत निर्विशेपैकार्थरता ! न प्रथमः.. प्रएकपसजनीययोन्यप्तियमावात् । न द्वितीयतृतीयो, इष्टपसत्वेन दुष्टत्वात् । विशेषणविशेष्यतादात्म्यनिर्विशेषत्वयोरसिद्धत्वेन विपर्यये पर्यवसानासिद्धेश । द्वितीयम्य विपर्यये पर्यवसानं तु क्षपणकगन्धिमतमुत्थापयत् भवनोऽपसिद्धान्ततामावहेत् । ननु विशेषण भेदेन विशिष्टतामेदाद्विशेष्यभेट इति प्रसन्नार्थ इति चेत् , कोऽयं विशिष्टतामेदो नाम (1) किं विशेषणभेद एव, (2) उत तरसम्बन्धभेद , (8) उत व्यावृतिमेदः, (4) यद्वा तदधीनबुद्धिभेदः, (5) अथवा विशेष्यभेद एव ! नायः, व्याप्त्यमावस्योक्तत्वात् । विशेषणभेदेन विशिष्टतामेदादित्यनयोरकार्यप्रसझे हेतुफलभावासिद्धेश्च । न द्वितीय अव्याप्तेरेव । एकस्य विशेष्यस्याने कवि पणसम्बन्धभेदादनेकत्वमिति स्ववचन विरोधाच ।। प्रसञ्जनीयविश्ययेण सञ्जकविपर्यये तात्पर्यादविरोध इति चेत्–'एकश्चायम् मतोऽ नेकविशेषणसम्बन्धोऽम्य नास्ति' इति स स्यात ; स्त्र च श्यामत्वायनेकविशेषणविशिष्टतयो ग्लम्यमाने देवदत्तादो व्यभिचार एव । एकरवमने कविशेषणसम्बन्धमविश्वेत्युभयमेकवोपसहियमाणम् , एकस्या नेकसम्बन्धो नोपयत इति वदत. स्ववचनविरोधमावहति न तृतीय , तत्तद्विशेषणसम्ब-धभेदैर्यथास्वं विरोधिव्यावृत्ति मेदे विवक्षिते अनेकव्यावृत्तीनामेकल सम्भवात् । अविरोधि यावृत्तिमेदस्य तु मसिद्धत्वात् । न हि नल्यमुत्पलादपि प्यावयेत् । तथा सति घट. पट इत्यादिवत् नीलमुत्रलमित्यादिसमानाधिकरणवाक्यानामनन्वयमसनाच्च । भेदकं विशेषणम् , भेद्यं विशेष्यमिति स्थिते सङ्कोचकप्रत्यक्षाद्यसम्भवे स्वेतरसमस्तविशेषणाश्रयाद्वेद सिध्येदिति चेत् -- तर्हि तत एव विशेषणान्तरप्रयोग इव तदप्रयोगेऽपि खाश्रयाद्भेदः किं न सिध्येत् । ॥ विरोधादिति चेत्- किमत्र मानम् ? उपलम्भ इति चेत् ; किं प्रत्यक्षादिजन्योऽयमुपलम्मा, उतन्द्वाक्यस्यसत्यादिपदजन्य, ! न प्रथमः , शास्त्रैकसमधिगम्ये तदसम्भवात् । न द्वितीय भविशेपादविरोधिविशेषणातराश्रयादपि व्यावृत्त्यमावेन ततद्वाक्योदिताविरोधिसर्वविशेषणान्वयसिद्धे । यदि चमेव विशेषणं स्वेतरसस्ता श्रयाद् व्यादर्तयेत् , तदा विशेषणान्तरप्रयोग सर्वत्र निरर्थक. । तस्यापि चैकस्य निरसनीयत्वेन तत्पयोगोऽपि प्रतिकूल ; 'प्रक्षालनाद्धि पक्कस्य दूरादस्पर्शन वरम्' इति न्यायात् ॥ परस्पर प्रतिनिमित्तपतिक्षेपोऽनेकपइप्रयोजनमिति चेन्न , अन्न-जड-परिच्छन्नभिन्नया गूढमौगतकूरस्यै याख्यातत्वात् । पदद्वयमयोगेणापि चरितार्थत्वाच तेनैव निश्शेष प्रतिक्षेपसद्धे । यद्वा विशेष्यपदमानमेव प्रयोक्तव्यम् , प्रक्षालनादिति न्यायात् ॥ एक पदमयोधकमिति चेन्न ; उपलामविरोधात् ।। स्मृति- मात्र स्मृत्यविशिष्टवोधमान वा तेन ज-येतेति चेत् , किंमत । तावतव विशेष्यस्वरूपपकाशसिद्ध । 'तदतिरिक्तस्य च पदान्तर प्रयोगेऽपि मत्ता, प्रतिक्षेपात् ॥ ,विशेप्यपदपात्रपत्पिन्न स्वरूप विशेषण विधिनिषेधसाधारण प्रतीयेत ; ततश्च संशयः स्यादिति स्वय विशेषणामावनिर्णयाय विशेषणपदपयोग . 1 - - ·अखण्डवाश्यार्थखण्डनवाद: 38. "181 इति चेत् , हन्त! 'अमावनिर्णयाय भावपतिपादनमिति महदिदमुपपादनमा ल्यमिति विपरीनिर्णय एव ततः स्यात् ।। विषं भुक्ष्वेत्यादिवत् तात्पर्यपरीक्षया तदभावनिर्णय इति चेन-एवं विशेष्यपदमांत योगेऽपि तात्पर्यपरीक्षया सर्वविशेषणशून्यत्वमुन्नीयताम् II: तापयनिधायक तन नास्तीति चेत्, महो विशेषणपदप्रयोगे विशेषणाभावतात्पर्य निधीयते, तदपयोगे तु ,नेति सम्यक् परीक्षकत्वम् ॥ देवदतोऽ. यमित्यादौ विशेषणपदायोगेऽपि तद्विशिष्टरवं प्रतीयत इति सन्देहानगय इति चेत्-~-यामो युवेत्यादिविशेषणपदपयोगेऽपि तद्विशिष्टत्वं प्रतीयत इति सन्देहानपाय एव ! तीवमपि युक्त्या निरस्यत इति चेत् ; मातीतं किं निरसितु युक्त्या न, शवयते ! नूनमुपकारकमेवापकारकं मन्यसे ।। प्रतियोगिस्मृत्यभावे तत्प्रतिक्षेपो न शवयत इति चेन्नसाधारणधर्ममानप्रतीत्येव धर्मिणां बुद्धयधिरोहात । अन्यथा संशयस्याप्यनुत्थाने सिद्धमेरुपदेने। निर्विशेषम् , किमनेकैरजागलस्तनायमाने सत्यादिपः। नापि चतुर्थः। स हि बुद्धिस्वरूपमेदमात्रं का, प्राहकविशेषाधीनप्रत्यक्षादिमेदो वा, मायाकारमेदो वा? माये धारावाहिकबुद्धौ वस्तुनः क्षणिकत्वासनः । मभिज्ञामत्यभिज्ञयोभिन्न विषयत्वेन क्षणिक- स्ववादिसम्मतसर्वपत्यभिज्ञापामावभन्न प्रसन्नश्च । (१) अतिरिक्तस्त्वयं विशेषः स्त्यिनुमवयोर्मिन्न- विषयत्वमसङ्गश्च । एव वादिपतिवादिशिष्याचार्ययुद्धीनामेकविषयत्वाभावात् परस्परंन्यवहारानभिज्ञतया कभापवृत्त्यादिमङ्गप्रसङ्गश्च । एतेनात्मरूयातिवादः, तदनुविधायिविषयान.करणवृत्त्यध्यासवादश्च निर्मलः । मत एव न द्वितीयः । खरायनुमितपुत्रादेः पूर्वानुमतान्यस्वपसमय । तथाच श्रवणमनननिदिध्या. सनादीनां भिन्नविषयता स्यात् । तृतीयेऽपि प्राहाकारमानं विवक्षितम् , विरुद्धमाहाकारभेदो वा! पूर्वत्र उक्तनयेन विशेप्यमेदासिद्धिः; एकस्यैवानेकविशेषणविशिष्टतामहणात् । मन्यया व्यावहारिकमावि विरुद्धाविरुद्धधर्मन्यवस्थापनस्सासिद्धिपसमात् । उपरोऽपि प्रागुक्तनयेनासिद्ध एव । 'तत्वमसि' इत्यत्र तत्त्वमाकारयोरविरोषस्तु सामानाधिकरण्यवादे(32) दृष्टव्यः । नावि १३मः, विशिष्टतामेदात विशेष्यभेद इति हेतुमाध्यमावासिद्विपसनाव || पर्यायद्वारा पर्वक्रमेण बुद्ध्यारोहणमानार्थमिदमिति चेत ; तर्हि विशेषणमेदाद्विशेष्यमेद इत्येतावदेवोक्त मति तच्च व्याप्त्यभावादिना प्रथममेव दतोत्तरम् ।। मस्तु तर्हि परस्परसमवायप्रसङ्गो विक्षे दण्डः । तथा हि-सवे हि वास्यमुद्देश्योपादेय विभागवत । ततश्च कमावश्यमाः । यौगयेन विशेषणानामन्वये सति रद्देश्योपादेयविभागाति । 'यद्योग प्राथम्यमित्याधुद्देश्यलक्षगम्' इत्याहु. 1 तसच यदि विशेषणविशिष्टमदिश्य विशेषमान्तर 1 अमावेति। विशेषणामायनिर्णयापर विशेषाप्रतिपादनमित्यर्थः । 2 विशेषणपदाप्रयोगे सत्येव विशेषणामायतार्यमूहमिति भावः। 3 पर्मियां-विशेप. धर्माधयाणाम् । 4 क्षणिकवादिसंमतो य: सर्पप्रत्यभिगमामाण्यमंगः स सादिस्वयं । 5 एवमेव पाठे अरमयः अभिशापेक्षया प्रत्यभिमायां विशेष: सिद्धान्तेऽपीएः। न म यिरोगेऽयम्। किंतु विशेष्यर्यच मेदोनपाऽतिरिक्त इति । . -- ·- 182 शतदुपयो विधीयते, तदोदेश्यानुपविश्विशेषणांशस्यापि विशेन्यांशस्येव विशेषणान्तरेण विशेष्यत्वप्रसाः । एवं विशेषगान्तर विशिष्टोद्देशेऽपीति ॥ तन्न, सर्वेषां वाक्यान मुद्देश्योपादेयनियमाभावात् । सर्वसापातत्वे विशिष्टमेव विघे निरणेषुः, 'यदामेयोऽष्टाकपाल' इत्यादिषु ॥ गत्यभावविषयो विशिष्टविधिरिति चेत् , क्मितः उद्देश्योपादेयविभागः स्वरस इति चेत् - तथाऽपि करन-यापासवे स एव गत्यभाव इति विशिष्टविधिर्भवति । अन्यथा न कचिदपि विशिष्टविधिस्वीकार [स्यात् !) । मनो विशिष्टविधिस्थलेषु युगपदनेकविशेषणविशिष्टेकप्रतीति रनिवार्या । यज्ञ किंचिदुद्दिश्य किमपि विधीयते, न तत्रापि परस्परसनवायसिद्धिः, प्रथम तावत् परस्पर. मुद्देशासम्भवात् । पातोश उद्देश्य एव, ममाप्तोऽशो विधेष एवेति व्यवस्थापनात् ॥ प्राप्तस्यापि विशेषणस्य विशेन्यान्वयपतिपयर्थमितरांशानुवादेन तदंशविधिः स्वीकार्य इति चेल । तद्विशिष्टतानु. वादेन तदन्तीनिसिद्धः । मन उद्देश्योपादेयभावस्य पासवापाप्तस्वनिबन्धनत्वात् नाभिघानदशायां कामापेक्षा । स्मृतिविमर्शयोस्तपेक्षायामपि प्रत्येक स्मरणात् यथायोग्य विमर्शाच न परस्परसमवायपसन्ना पकाशः । यातयोग: पाय-यमित्याधुद्देश्यलक्षणम्' इति तु उचारणकमविषयम् ; नाभिधानविषयम्। मतः उद्देश्यांशगतविशेषणम्य तूपादेयविशेषगाधारस्वता इति च मयुक्तम् । उद्देश्यपदवत् उपादेयपदस्थापि विशेन्यसमवेतविशेष गयोधनासुरपडे याब्युरपति विवक्षतत्वात् । प्रयोगा। न हि 'दण्डी देवदतः कुण्डली' इत्यत्र दण्डस्यापि कुण्डलियमनुस्मतोऽभिमन्येव । नन्देश्यस्य व्याप्यवम् , उपादेयस्य न्यापकत्वं सर्वनाभिमतम् । धूमवान् सोऽपि. मानित्यादिषु । मतो विशिष्टस्योद्देश्यावे तमाशस्याशेषस्याप्युपादेयांशेन व्याप्तिर्वक्तव्येति चेत् -- भस्त्येवम् ; तथाऽपि न समायेन व्याप्तिवतन्या; पथापमाण सम्बन्धनियमभ्यः स्याप्तिस्वात् । नहि धूमोमिन्याप्त इति धूमसमवेोऽमि. । मोऽन्न विशेष्यसाधारताया तत्सम्बन्धनियमः; विशेषणस्य तु न खापेगैर, विशेषगाउरेणैकसिमवायतः सम्बन्धनियम इति यथापमाणमाम्यीयताम || एवं तहरीद दयाशगतविशेषगम्य शासा-सारनादिवस उरलगत्वमा म्यादिति चेत कि तेन न हि तयावेऽपि निर्विशेषत्वं सिम्पति ॥ [3]लगम्य बहिपियस्वात् तसिद्धिरिति चेत् , न तस्य पहिष्ठत्वेऽप्युपादे महिमा निशेिष वासिद्धेः । न चोग्लशग सर्व पदामिति नियमः, गोत्व-पृथिवीत्यापपलक्षण- सामादिमत्व-गायादेहिःस्वाभावात् । न च सारसादिकमपि पहिःष्ठम् , संयोगादिमत्यात् । माया समयाभावेन देवरसोलापगलमगरवासम्मान, असम्बन्ध(द)मुपलक्षपत् न कस्यचिदेयोपलक्षणं सात् । मपि स्यसम्पयाविशेषात सर्वसापि सादा, न वा कम्यचिन् । उपलक्षण सम्बन्धमा वाय. सानन्यसाय । एतेन पदापुरमशासादिकवि नियुटम् । न हि साऽयसपधिनि(ना!) समपन, तम्या. मोHERERAI गनियासिदे । सम तदुपलगत्व तदानीमेव स्यादित्यति 1 निपामिरिति नयादीनाम युपलक्ष्य गन् चन्द्रानिर्णयाति। उनमेय विवृणोति सपेम्पेति। यथा यो यो ·183 अखण्डयाक्यार्थखण्डनवादः 38 प्रसन्न तत्त्वासम्भवात् । कस्तहि तत्सम्बन्धः || यस्तनिर्देशविवक्षितः ॥ स एव किमिति सौहृदेन पृच्छाम इति चेत् --शाखाने चन्द्र इति वदन्तो द्विविधाः, प्रतीतिमानतन्त्रा निरूपकाश्च । न पूर्वे व्याप्ति (प्रान्ति)सिद्ध संयोगादिकमुरजीव्य प्रयुञ्जते । इतरे तु तदाजवदेशलक्षणविवक्षयेति । मतः पारम्पर्येण सम्बन्धः शाखायामपि सिद्धः । तादृशाजवादिसम्बाध सक्षासम्बन्धम्रमेऽपि श्रमकारणतयाऽ पेक्षितत्वात् नापतीति भ्राम्यत्मयोगेऽपि सम्बन्धमानसत्यवसिद्धि । अस्तु तर्हि विशेष्यं न विशेषणान्तराधिकरणम् , उद्देश्यपदपत्पिन्नत्वात् तत्पदोपातविशेषणव. दिति चेन्न-पागुक्तोपलमविरोधादिदूषणानामनिवार्यत्वात् तथाविधवाक्यानां सर्वेषां प्रामाण्यप्रसङ्गात् । त्वदुक्तेनैव हेतुना त्वदुक्तदृष्टान्तवदेव विशेष्यं न पदान्तरबोध्यमित्यतिपसगाच । एतेन युगपद्वोधने विशेष्यांशवत् प्रातिपदिकार्थक्यपरसमान विभक्तिसामर्यादेव विशेषणानां मियो विशेषणान्तरविशेष्येण च तादात्म्यपसकोऽपि प्रयुक्तः । न हि प्दद्वयप्रतिपन्न विशेष्यैवयमानासिद्धिः ; भवपक्षे सगुणबनवावय पर्यालोचनेन व्यातिविरोधात् (निरोधात !)। न सगुणसमानाधिकरणवाक्यस्य मातिपदिकार्यक्ये तात्पर्यमिति स्यात् । तद्वदेव निर्गुणवाक्येष्वपि विशेष्यमात्रैवयपरत्वनिर्णयात् । तथाच, श्लो. सगुणे निर्गुणे वापि सामानाधिकरण्यधी । विशेषणाना भेदेऽपि विशेष्यक्ये नियम्यते ॥ अन्यथा व्युत्पतिप्रतिपत्त्याविरोधात् । अत एव, "भिन्नप्रवृत्तिनिमिताना शब्दानामेकस्मिन्न दृतिः सामानाधिकरण्यम्' इति तल्लक्षणविदः । ननु मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वं हि मिन्नार्थत्वम् । प्रतिनिमित्तस्य शब्दवाच्यत्वात् । मतो भिन्नार्थाना शब्दानामेकाथरत्वमिति व्याघात इति चेत्- किमिद लक्षणवाक्यस्य दृषणाभिमायेणोक्तम् ! उतान्न परत्वाभिमानेन नाद्य , भनभ्युपगमात् ; न द्वितीयः ; अर्थान्तरानुल्लम्मात् ॥ मिनप्रतिनिमिवाना शब्दानां प्रतिनिमित्तपरित्यागेनैकार्थपरत्वमिति शेषपूरणेन व्याख्येयमिति चेत ; कुन एतत् । एकस्मिन्न प्रवृत्तिरिति शेषपूरणेन विपरीत वा किं न स्यात् ॥ एकार्यस्वस्य तात्पर्यसिद्धत्वात् भिन्नार्थत्वस तद्विरुव स्वाचेति चेत् ; तर्हि व्यधिकरणवाक्येष्वपि नानाकारकादिवैशिष्टय न स्यात् ; तनाप्येकार्थत्वस्य तात्पर्य सिद्धत्वात् । "अर्थकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्षद्विभागे स्यात् । (पू मी.) इति हि वाक्यविदः। न च चौद्धगम्धिवैयाकरणादिवत् तत्रापि वैशिष्टयं मा मदिति वाच्यम्, मपसिद्धान्तात्। वस्तुतस्तत्रापि वैशिष्टय न सिद्धान्ते इति चेत् ; तर्हि तद्वदेव समानाधिकरणवाक्यस्यापि विशिष्टपरत्वमभ्युपगम्य सह माघ उपपाद्यताम् । एवंच समानाधिकरणवाक्यत्वादिति हेतुविशेषणोपादानवयम् च प्रागेवोकम् ॥ भनेक कारकविशिष्टकार्थपरत्वं व्यधिकरणवाक्येषु व्युत्पनिसिद्धमिति चेत् ; तर्हि भनेकविशेषणविशिष्टक विशेष्यपपरवं समानाधिकरणवाक्येषु व्युत्पतिसिद्धमिति समसमाघि । एवं विषयवस्सया विरोधे शमयितव्ये वाघाच्याहारलक्षणादिपरिमहो देवानापियेभ्य एव रोचते । प्रतिनिमिशन्दयाय- 1 पृच्छति क इति । समाते य इति । पुनः पृच्छति सपवेति । 2 व्याप्तीत्येव पाठे द्रव्ययोः संयोग इति व्याप्या कल्पितमित्यर्थः। .. .

·184 ह .. शतपण्याम्। विशेषणनिष्ठो हि भेदः तदाश्रयभूतविशेष्यगतश्चैकत्वमिति कोऽत्र विरोधमनुसन्दधीत । यतः सामानाधि- करण्यलक्षणानुपपतिन ते विपक्षे त्राधिका, मपितु विपक्ष एवेति तूप्णीमास्व । - पदद्वयप्रतिपन्नविशिष्टद्वयैवये विशेष्यवयवद्विशेषणक्यमपि दुस्त्यजम् , तद्वदेव वा विशेष्यमेदोऽपि किं न स्वादिति चेत् ; किमिदम् । अघशायितोऽपि केशान्न मुश्चसि । विशिष्टद्वयैक्यशब्देन विशेष णाधेश्यविवक्षायामात्माश्रयासिद्धयादिदोषः ; विशेष्येक्यविवक्षायां तस्य विशेषौक्यं प्रति मसापकत्व. स्योदीरितत्वात् , यथा जात्यादिरूपविशेषणैवयेऽपि विशेष्यभेद. प्रत्यक्षादिसिद्धत्वात् दुरपहवः, तथा विशेष्येक्येऽपि विशेषणमेदस्तत एव दुरपह्नवः । अन्यथाऽनेकगुणविशिष्टकवस्तुपतिपादकनयाऽभिमतानां सगुणवाक्यानामनुस्थानप्रसन्नात् । यथा वा अनेकपतियोगिभेदेऽपि सतय वृत्तवस्त्वैक्यम् , तथा मनेक- विशेषणभेदेऽपि तत्तदन्वितवस्त्वैक्य न व्याहतमेव । एवं च विशेषणैवयप्रसङ्गे प्रतियोग्यक्यप्रतिबन्देरपि दुस्तरस्वं स्यात् । किंच, यथा क्रमेण युगपद्वा प्रत्यक्षादिमिरनेकविशेषणविशिष्टैकवस्तुपतिपतौ विशेष्यमेदो वा विशेषणानां मिथस्तादात्म्य(भ्या)समवायो वा न प्रसज्येते, तथा शब्देनापि ; प्रत्यक्षाद्यनुमारि- व्युत्पतिवशवदत्वात् तरसामर्थ्यम्यापि प्रायशस्तरसमानवान् । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् । । पस्कूिल श्चि भवनि । तथा हि-यदि एकपदप्रतिपन्नादन्यूनानधिकमेव पदान्तरेणापि बोध्येत ; तदा पर्यायवप्रसमः ; पदान्तरवैयथ्य च ॥ निमित्तमेदादपर्यायस्वमिति चेत् , तहिं वैशिष्टयप्रसः, तथाच स्वेष्टभन्नः ॥ निमित्तमेदे सत्यपि तदन्वयाभावात् वैशिष्टयाभाव इति चेत्--किमत्र घट एट इतित् प्रमाणविरोधादनन्वयः, उत तदविरोघेऽपि श्रद्धासंगृहीततर्कावस्करयलात् ! नाद्य , असिद्धः; नद्वितीयः प्रागेवं निरस्तत्वात् । यदि च सन्तमपि निमित्तमेदमनात्य सबै पदे. स्वरूपमात्रमेव बोध्येत ; तोकेतर पदपयोगे नरर्थक्य स्यात् ॥ प्रतिपन्नेऽपि 'खरूपे तत्तत्पतियोगिन्यावृत्तिसिद्धयर्थ पदान्तरपयोग इति चेत्-कितत्प्रवृत्तिनिमित्तान्वयसामर्थ्यात् तत्पतियोगिव्यावृत्तिसिद्धि , उत ततत्पदजन्यखरूपमात्रबो धादेव ! नाघः । वैशिष्टयस्य दुरित्वात् ; न द्वितीय. ; अविशेषात् प्रथमपदेनैव म्वरूपतिपती सब यातिसिद्धिपसमात् । तेन तदसिद्धौ पदशतेनापि तदसिद्धिप्रसङ्गात् : यथा पर्यायाणा शनमपि पठ्यमान न व्यातिभेदमापादयति, तथाऽनापि । मत. एकेतरपदाना नरर्थवयमेव ॥ सामानाधिकरण्येन निर्विशेषपरस्वसिद्धययमनेकपदप्रयोग इति चेन्न , तथाऽपि पदद्वयमात्रेणापि तसिद्ध बहुग्दप्रयोगे(गः) नरर्थक्यप्रसंशात् ।' तथाच 'न विशेषणपदद्वयमपि प्रयोक्तव्यम् ; एकविशेषणपदसहितविशेष्यपदमात्रेण सामानाधिकरण्यसिद्ध. सामानाधिकरण्यम्य निर्विशेषपरत्वे सिद्ध तदर्थनया अनेकपदप्रयोग साफल्यम् । तसाफल्ये च सति सामानाधिकरण्यस्य निर्विशेषत्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयता । IIT ननु िततःप्रवृतिनिमितविशिष्ट वस्तु शब्दयोध्यम् । प्रतिनिमित्तानि च स्वविरोधिन्य वृत्ति सहकानि, मन तु विशिष्टयोधनानुपपत्या विशेष्यमात्र बोधयान्यपि पदानि नैरर्थक्यादिपरिहाराय । विपक्षयाधिवेत्यस्य विरुद्ध पक्षस्वीकारे याधिरेत्यर्थः । सा स्वपक्षस्वीकारे तु याधिका जानेत्यर्थः। 2 नैव व्याहतमित्यन्वयः ।

·185 - - - मखण्डवाक्यार्थखण्डनवादः 38. खपवृतिनिमित्तसहिततत्तद्विरोधि यावृत्तिमपि स्क्षयन्ति । तत तत्तावृत्तमेकं वायार्थ इति कि नोप पद्यते ॥ भ्यताम् । तत्तद्यावृतिः किमत्र पर्मिस्वरूपम् , उत ततोऽन्या : तत न तावत् स्वरूपम्, खरूपस्मैव तत्प्रकाशत्वात् , प्रकाशाप्रकाशयोरध्यासानुपपत्यादेरन्यन्त प्रतिपादनात् । किंच ततद्विरोधिन्यावृति. किं परस्परभिन्ना, उतैका । भिन्नत्वे तदात्मकत्वात् ब्रह्मणोऽपि भेदपसात्()। न च व्यावृतिमैदो मिथ्येति वाच्यम् , मिथ्याभूता(ता)मेदप्रतिपादनायानेकपदन-फ स्यात् ; मतत्त्वावेदकत्वपसनाच । एकत्वे प्रथमपदेनैव सर्वव्यावृत्तिसिद्धौ पदान्तरप्रयोगनै फल्यानति क्रान्तम् ॥ एकनिष्ठानेकपतियोगिकान्योन्यामावनिरूपण तर्हि कथमिति चेत् -इत्यम् । पतियोगि। भेदादन्योन्याभावभेदाभ्युपगमे दोषाभावात् । अभेदेऽपि तत्तत्पतिसम्बन्धित्वरक्षणविशेषणविशिष्टका न्योन्यामावरत्वादनेका पदप्रयोग]प्रयोजनसिद्धि । एवं खरूपाननिरिक्तान्यो-याभावे समाधिरनुसन्धेय । न चात्रापि ततत्प्रतिसम्बन्धित्वलक्षणविशेषणवैशिष्टयमातमभ्युपगतमिति वाच्यम् । प्रागेव तद्धर्म वैशिष्टयस्य यथापतीत्यभ्युपगन्तुमुचितत्वात् । नाप्यन्या । सा हि ततत्प्रतिनिमित्ताकारा वा स्यात् , उन तमोऽ-या तदविनामतेति । न प्रथम , दूरं गत्वाऽपि घट्टकुटीपभातपसगात् । नापि द्वितीय , तत समानयोगक्षेमनया वदमावे तदसिद्धि- प्रसन्नात् । न हि घटत्वाभावेऽप्यघटल्यावृत्तिसिद्धि । तत्सिद्धौ तद्वैशिष्टयम्यापरित्याज्यत्वात् पुनरपि परपक्षकुक्षिश्वेशेन भस्मीभाव. । मभावरूपविशेषणमातवैशिष्टयमनुमन्यामह इति तु अपक्षपातिनस्ते न युक्तम् । न च व्यावृतीनां मिथ्यात्वेन समाधिः , जडाद्यैपनसमस्यायनोकगत् , पूर्ववदतत्यावेद- करवसाय । भवपक्षे ततत्प्रतिनिमितानामपि मिथ्यात्वात् तद्वैशिष्टयेऽप्येवं न मेत यम् । मतो भवना प्रथममेव तदभ्युपगम उचित । एतेन शौकत्यं काय यावृत पीतिम य वृतमित्यादिपतिबन्दिनिम्तारमिति: तत्र प्रतिपद प्रतिपाद्यमेदाभ्युपगमात् । यदि पुनस्ततापि कार्य यावृतिरेव पीतिम यावृति स्यात् , तदा पीतिम. काय यावृतिसद्धावेन पीतिम यावृत्तिप्रसर । एव विपरिवन कार्य यातिपसः । मन काय. ध्यावृत्त्यमावे पीतिमल्यावृत्ते काय दर्शनात् तयोमियो भेद सिद्धः, व्यावृत्त्यनुवृत्त्योरेकन विरोधाद। व्यावृत्यनुवृतिभ्यामेव हि व्यक्तिजातिभेदं सर्वेऽप्याहु । वाम्यामेव हि घटादे सक्षध मिथ्यात्वामिश्या- स्वस्विको भवद्भिरपि स्वीकृत । अनु काप्य यावृत्तमित्यादौ पतिपद पतिपायभेदम्या युग-२८५९३३-७४ निष्प्रयोजनकपसावक श । यद्यपि मावानरं व्यातिरिति पक्षः, तथ ऽपि तम्य यावित्वं तह- स्पतिसम्बन्धित्वसमुचितोपाधिभेदगर्भमिति तेनाकारण पनिपाचमेदसिद्धिः। भन्यथा नीयतापम्या पीतिमध्यावृतिरूपत्वे करें पीतिम यावृतिशब्दो न प्रयुज्येन । न च तावता मावान्तराभाववादरि- त्यागरस : प्रभावाभ्युपगमेऽपि अमावसभावविवानामि निर्वाहम्य तन्त्राचार्य: मर्थितवान् । सम्भवति च शौरल्यादे सालेरावृतित्वम् , तरकारोऽन्यायसम्पाहटे । प्रमख निदिने । विपरिवर्तन काण्ये पीतिमव्यावृत्तिप्तदाधेन । - ·186 शतदूषयों प्रकाशमान एव सर्वेतराध्यासात् सर्वेतरख्यावृत्तिरूपत्वं दुरुपपादमेव । किच निर्विशेषयोधने वाक्यस्य सामानाधिकरण्यासिद्धिप्रसङ्गश्च । समानाधिकरणानेकार्थबोधकत यैव ह्यन्ततः शब्दानां सामानाधिकरण्यम् । अत एव हि, 'भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानाम्' इत्यादिलक्षणमुक्तम्। न चैतदुदाहरणविशेषविषयमिति वक्तुं युक्तम्; एकप्रवृनिनिमित्तानां वा परित्यक्तमुख्यामुख्यसर्वप्रवृचिनिमित्तानां वा सामानाधिकरण्यादर्शनात् ॥ सत्यज्ञानादिवाक्ये दृश्यत इति चेत्-न ; भाशामोदकतुल्यत्वात् ।। तर्हि पर्यायपाठेविति चेत् ---किं पुनरुक्तोदाहरणेषु, यथा घटं कुम्ममानयेत्यादिषु, किं वा निघण्टुवत् पर्यायव्युत्पादनार्थपाठेपु, यथा' क पिक इत्युक्ते कोक्लि: पिक इत्यादिषु ! तनाये मनन्वयादेव सामानाधिकरण्यासिद्धिः । अनावयश्चाकाशादिविरहात् । भाकाङ्क्षादित्रयसमाहारे सत्येव ह्यन्वयः । अन्यथा नराकाड्मयेण क्वचिदपि वाक्यभेदो न स्यात् । द्वितीये तु निमिस- भेदोऽस्त्येव, कोक्लिशब्दस्य कोकिलस्वजात्यव प्रवृत्तत्वात् ; पिकशब्दस्य पिकशब्दवाच्यत्वलक्षण[धर्म:' विवक्षया प्रयोगात् । कथमिदमवगतमिति चेत् , इत्थम्-क: पिक इति पृच्छतो हि पिकशब्दवाच्यः क इत्यभिप्रायः । तदुतरार्थस्तु तदनुरूप एव भवितुमर्हति । ततश्च कोकिल. पिकशब्दवाच्य इस्येवोत्तरवाक्यार्थः । एतदनभ्युपगमे तत्रापि पौनरुवत्यादिदोषो दुप्परिहर इति । एवंच न समानाधिकरणवावयस्य मुख्येऽपि विशिष्टवये संभवति, 'लक्षणा, तत्रापि सर्वपद- लक्षणा, तत्र च निविशेषविशेष्यमावलक्षणा, तदुपरि व्यावृतिलक्षणा' इत्यादिपरिक्लेशो भवति ॥ इंदं च तात्पर्यनिर्णयवशात् स्वीक्रियत इति वदन् 'कथं न जिदेति ! स्वपतिपतिर्भवतीति कथमेनं न निर्भर्सयति ! अथवा लक्षणयापि ब्रमणः शब्दबोध्यख वदता, 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादेः स्ववचन विरुद्धोऽप्यसकोचोपपादनप्रयासो विस्मृत ॥ मुख्यतया बोध्यत्वं तत्र निषिध्यत इति चेत् -- विपरीत किं न स्यात् । उभयथाऽपि वावृत्त्या बोध्यत्वासाविशेषात् , बोध्यत्वे मिथ्यात्वप्रसन्नभयं लक्षणया बोध्यत्वेऽपि समानमेव, विशेषाभावात् ॥ अत एव परमार्थको वा लक्षणया वा वोधन नेच्छाम इति चेत् । तीखण्डवाक्यासिद्धिरेव भवेत् । परमार्थर. तत्पतिपादनाभावेऽपि तसिद्धौ तत्रैव सखण्ड वाक्यार्थसिद्धिरपि किं न स्मात् ! यतु वावयतात्पर्याविरोधायकपदलक्षणेव सर्वपदलक्षणापि न दोष इत्याहु:-~-तदपि तात्पर्य. मान्यथा निणेयादेव निरस्तम् । यत्पुनः-विष भुंश्वेत्यादिपु संवेपदलक्षणा दृष्टेति, तदपि न ; भुश्वेत्यस्म 1 इत्यादिषु यथेत्यन्वयः । इत्यादितुल्येष्वित्यर्थः। 2 लक्षणविवक्षयेत्यन धर्मति पदमपि स्यात् । पिफशब्दवाच्यत्यरूपधर्मविवक्षया तादशलक्ष्यार्थवियक्षयेत्यर्थः। लक्षणाविरक्षयेति पाठो न साधुः । लक्षणा हि अप्रेटा भवति, न तु विरक्षिता। न हि लक्षायाः अर्थत्वम् । 3 नेत्यस्य क्लेशो भवतीत्यनारयः। मुरयेऽपीत्यस्य मुख्यगर्थविरक्षण पधेत्यर्थः। 4 कथमिति । फ्लेशात, निर्णायकाभावाच्चेति भावः। एतदक्षया स्वम्याखण्डार्थ- प्रतीतिरनुमा सिद्धति हठोक्तिस्तस्य युक्तत्याह स्येति । यद्वा प्रतिपादिन प्रति, तथाप्यखण्डाप्रतीति. रेप हि भवति । कथमपलपसीति मार्सनमपि फुर्यादित्यर्थः। -- ·. - अखण्डवाफ्यार्थखण्डनयाद 38 167 निषेधपतियोगिविशेषसमर्पकस्य तज्ञापि मुख्यत्वात् । विषशब्देनैव धनकरमश्यरूदेन भुज्यमाने तस्मिन्ननर्थहेतुतया निषिद्धतामभिप्रयता मोजननिषेधोऽप्यभिप्रेत । यद्वा मुंश्वेत्या प्रकृत्या निषिद्धभोजन विवक्षितम् , विषशब्देन तनिषेध एव विवक्षित । तथापि (तदाऽपि) प्रत्ययांशस्य मुख्यत्व सिद्धम् ॥ मस्तु नहींहापि प्रत्ययाशस्य मुख्यत्वम् , विशेष्यवयस्य तदर्थम्यापरित्यागादिति चेत्-न , विशेष्यमानस्यैव प्रतिपत्तमशक्यत्वोपपादनेन विशेष्यैक्यस्यापि दुष्पतिपादत्वात् । यत्तु विशेष्यस्यापि मुख्यर्थिकदेशत्वात् तत्र वृतिर्न लक्षणेति केचिदाहु -तदपि मन्दम् , विशिष्टविषयाया शक्तविशेषणामा विशिष्टाभावेन निर्विषयत्वात् । किंच, श्लो-विशेष्यविषया शक्तिर्यदि नवोपपद्यते । अभिधेय वयोगेन तन्मिथ्यात्व प्रसज्यते ॥ मतो विशेष्यबोधने विशेषणद्वाराया शक्तस्तदभावे कुष्ठितत्वमेव , अन्यथा विशे यपरित्यागेनापि बोधनमात्रेण सर्वत्र मुख्यत्वप्रसङ्गात् । मतोऽत्र निर्निमितलक्षणादिदोषो दुप्परिहर । यद्यपि विशेष्यमाने तदैक्ये च मुख्यत्व सभवति , विशेष्य हि वाक्ये प्रधानोऽश , तथाऽपि तत्र स्वारस्यहानिरवर्जनीयैव । किंच वावयार्थस्य निश्शेषभेदरहितत्वे तमतिपादकस्म वाक्यत्वाभावपसल । परस्पर ससृष्टपदार्थपरतया वा तत्ससर्गपरतया वा खलु मन्विताभिघानाभिहितान्वययो सम्भव । निविशेष तु तदुभयमपि न सभवति । यौद्धमतगन्धिवैयाकरणाद्यभिमतबुद्धिविशेषादिवाक्यार्थत्व मीमांसा. चार्यादिभिर्विस्तरेण प्रतिक्षिप्तमिति न तास्माभिरिह प्रयस्यते । न-वस्तु तत्त्वमसि-सत्यज्ञानादिवाक्यानामखण्डपरत्व निष्पमाणकम् , तथापि भवता वादजत्यो सखण्डपरत्वे प्रमाण वाच्यमिति चेत्-उच्यते । विप्रतिपन्न वाक्य विशिष्टपरम् , योषकत्वात् , सम्प्रतिपन्नवत् । न च पदमात्रैर्धमहेतुभिर्वाऽनका त्यम् , तेषामपि यकिधिद्विशिष्टनोधकत्वमानस्य सिद्धत्वेन तत्रापि साध्यसामान्यस्य विद्यमानत्वात् । स्मारकावे हि पदानां विशिष्टमेव स्मार्यम् , एकस्यापि पदार्थस्य प्रकृत्याघशभेदेन विशिष्टत्वात् । पदार्थानामपि निपुणनिरूपणे मायशो विशिष्टायादेव मख्यातिगर्भमयथार्थगोचर वा माविज्ञानमपि विशिष्टविषयमेव । ससर्गमानाख्यातिरेव परुगनि , न पुन सर्वाख्याति । एतेनाखण्डवावयार्थ इति भवद्वावयेनाप्यनेका-त्य परिहतम् । न च निर्विशेषगोचर प्रत्यक्षादिभिरनका-त्यम् , तेषामन्यन (११) पतिक्षिप्तत्वात्। पराभिमनिर्वियकस्य निश्शेपो मूलनात् । एव वाक्यत्वादिति प्रागुक्तश्च हेतुरनुस घेय । यद्वा किमनुमान शेना सत्यज्ञानादिवावयप्रवणसमन र निपुणनिरूपितनीतिपरिशुद्धबुद्धीनामपि विशिष्टवाक्यारोघ एव जायते , यया सगुणमादिपरवया भवदभिमतवाक्यश्रवणे । न चैतदपहवमर्हनि , सर्वेष्वपि वाक्येषु विशिष्ट वाक्याथोषाशासनात् । न च तत् साहसिकाना पश्यतोहराणां भवतामपीष्टम् । मनोऽन-यथासिद्धान नर्यनियमाधिगमाद नेगवाकि उभाभ्या वादिया जत्रकथाया नियमाणायामनुमान दि प्रमाणमुग्न्यमनीयम् । वितण्डाया तु स्थापनाहीन वाग्न प्रमाणोपक्षेप । 2 स्मारक ये दीनि । म्युत्तिगृहीतम्य व्यंग्य स्मरणम् । न च व्युत्पत्रिकाले व्यापारादिविधायकराश्यात् निर्षितस्य प्युरितिरिति माय ।

·188 शतदूधण्या खानन्तरभाविविशिष्टवाक्याबोध पति करण प्रत्यक्ष एवं सिद्धम् । बाघशक्षा तु प्रागेव निरस्तेति । मत सिद्ध सखण्डपरम् , 'तत्त्वमसि', 'सत्यम्' इत्यादिवाक्यमिति ॥ ॥ इति शतदूपण्याम् अखण्डवाक्यार्थखण्डनवादः अष्टनिशः ॥ ३८॥ -0-0- . । अथ भावरूपाज्ञानभवादः एकोनचत्वारिंशा ॥ ३९ ॥ 'श्रुतिकिरीटनिरूपणनिर्भरप्रमस्यैव धिया परिशोधिताम् । सुविमला पदवीमदवीयसीं भजत माधवभक्तिमयीमिमाम् ॥ मावरूपं यदज्ञान ये जनाः परिचक्षते । तच्चित्ते तत् तधाभृतं निचिन्वन्ति विपश्चितः ॥ एवं ह्यज्ञानमुपिततत्त्वज्ञानविज्ञातम्-प्रत्यक्षानुमानागमैर्भावरूपमज्ञान प्रतीयते । तत्र प्रत्यक्ष तावत् , (1) अहमजो मामन्य च न जानामीत्यादिरूपं सर्वसम्मतम् । तद किं भावरूपमज्ञान विषयीकरोति, उताभावरूपमिति विवेचनीयम् । न तावत् अभावरूपम् । अभावो हि प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपण । ततश्च ज्ञानामावतीतिर्ज्ञानग्रहणमन्तरेण नोपपद्यते । ज्ञान विषय. निरूपणाधीननिरूपणमिति विस्येण सहे व गृह्यते । ततश्च याविषयस्य ज्ञानस्वाभावो व्यवजिहीतिः, तद्विषय ज्ञानं तदानीमेव संजातमिति कथं तदभाव प्रतीये। य पतियोगितज्ञानावच्छेदकरवेन विषयः यदा व्यवहियते, तदेव तद्विषयज्ञानाभाव वदन् ख३चनविरोधमपि न जानाति । ननु ज्ञानव्यक्ति मेदाददोष, निषिध्यमानं ज्ञानमायत् , तस्स निषेधपतियोगिनो निम्पगोषयिक ज्ञान चान्यदिति ॥ नेवम् , संसर्गाभावस्य जातीयसमस्तपतियोगिनिमप्यत्वात् , इह मृतले घटो नास्तीतिवत् । ततश्च सज्ञानपतियोगिको निषेध एकयापि जानध्यात्या विरद्ध १२ । न कस्मिन् घंटे विद्यमानेऽपि, अघट मानमिति यानि । (2) एता कान विधिदहमज्ञासिमिनि र (च । इय।) प्रतीतिरविन काचिदपि तहानी जान यक्ति मते ननु कालभेदेन जानाज्ञ नयोरविरोध, । न हि ज्ञानामावतिपत्तिकाल एव ज्ञानाभाधेन मनियमिनि नियम । मेवम् , प्रत्यक्षानम्य मानवाहित्यनियमात् । तथा मुस भगवा जैमिनिना --- 'सत्यमयोगे पुरुषम्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तमित्यक्षमनिमित विद्यमानोप सामनावात् इति । पयपि योगीधराग यमनातान गते माप गृहानीति शस्त्रवादभ्युपगनकम , तथाप्यम्मदादिनत्यक्षं द नाहीस्वर नियम ॥ भातु तर्हि प्रत्यक्षेनरेग प्रम नाव मानेन शानामाव(स्त्यतिरेण पणेन नेना-भानजानाभा । पाति , अम्बामम् पसाय क ल न । अन्येगमिवामान मुपितमानानता मा भूत, अपामाणिशपिघातस्यानोयम मा भूदिति मपेक्षितं गुपयिशेष पर्शपति धुनीति । एतदभात् पयत् पनि तदाह भायरूप मिति । तन् मनानं तथाभू-भागम्-सुस्थिरमिति यायन् । ? विज्ञानम् विपरीत पम् । विविध मानामाप्राशनमुपेन पातमिति पा । 3 भावानमानेनेत्येव पारे भनपानविग्यानरूपणे त्यों पाव्यः। च ·189 । . . भावरूपाज्ञानमगवादः 39. किश्चिदहमज्ञासिषमित्यादिषु कालविशेषस्येव ज्ञानामावस्याप्यतीतस्यानुमेयत्वोपपतेरिति चेत्-तन्न ; अहमज्ञः मामन्यं च न जानामीत्वत्र वर्तमानतयवाज्ञानप्रतीतेः । किमिदं जानासीति पृष्टश्च कश्चित् , न जानामीत्युतरं दिशति । मत एवान प्रमाणान्तरजन्यज्ञानेनापि विरोधः स्थित एव । एतेन ज्ञानामाव. गोचरज्ञानेनापि विरोधः सिद्धः। न हि ज्ञानमुदयमान तदानीमेव सर्वज्ञानामा प्रकाशयितुमलम् ; खस्यापि ज्ञानत्वाविशेषात् ; विद्यमानत्वाच । एवमाश्रयज्ञानेनापि विरोधः ।, न हि यत्किश्चिदाश्रयपतीति- मन्तरेणाभावपतिपतिमनुमन्यामहे । उक्तं चाभियुक्तः, "लव्धरूपे क्वचित् किंचित् ताहगेव निषिष्यते" इति ॥ ननु सामान्यतः आश्रयपतियोग्यादिज्ञानमुपजीव्य विशेषः तत्तद्विषयं ज्ञानं निषिध्यत इति न कश्चिद्विरोध इति ॥ तदपि मन्दम् , निपिद्धयमानस्य विशेषज्ञानस्य विषयविशेषाधीनविशेषत्वेन तत्काश मन्तरेण प्रकाशायोगात्। तत्पकाशे वा विशेषज्ञानस्यापि सिद्धेस्तन्निषेधायोगेन व्याघातस्य स्थितत्वादिति । न च भावरूपेऽप्यज्ञाने विरोषसः ; भावरूपत्वादेव स्वरूपेण निरूपयितुं शक्यत्वात् । मस्ति च खरूपेणैव प्रतीतिः, मुग्धोऽस्मि, मूढोऽस्मीत्यादिका । तस्मादहमज्ञ इत्यतापि तदेव भावरूपमज्ञानं प्रतीयते । न च वाच्यं नित्यसर्वगतसाक्षिसन्निधाने कयं ज्ञावाज्ञातविभाग इति ; ज्ञातनया भज्ञाततया वा सर्वस्य [वस्तुनः !] साक्षिचैतन्यविषयत्वात् । इदमहं जानामीत्यत्न ज्ञानावच्छेदकत या, इदं न जानामीत्या त्वज्ञानावच्छेदकतयेति विशेषः । न च तत्पकाशमानणाज्ञाननिवृत्तिमसः; साक्षि- प्रकाशस्याज्ञानगोचर भ्रान्तित्वेन तन्निवर्तकत्वायोगात् । यथा इदं रजतमिति प्रान्तेरिदप्रकाशो न निवर्तकः, तद्वदनापि अज्ञानावच्छेदकविषयप्रकाशः । प्रमाणभूतज्ञानोदये घज्ञाननिवृत्ति । न च ब्रह्मस्वरूपप्रकाशस्य ब्रह्माज्ञानविरोधित्वम् , तम्य साक्षित्वावस्थायां तद्विषयत्वेन तदविरोधियात् खरूपमालकाशदशायामप्यज्ञानामावादेव तनिवर्तनस्यानपेक्षितत्वात् । न च -मविषयज्ञाने सति तदज्ञानाभावः, तद्विपयज्ञानागावे तु तदवच्छन्नाज्ञानप्रकाशानुपातिरिति वाच्यम् , स्वरकाशतया खविषयज्ञानान्तरमन्तरेणापि तदवच्छेदकत्वोपपतेः । तदवच्छेदकंपकाशस्य तद्विरोधित्वे मसझेऽप्यज्ञान- ग्रहणानुपपतिप्रसङ्गात् । एवं बाह्यविषयेऽपि प्रमाणोदयापाक भज्ञानावच्छेदकतया साझिगव तद्विषय प्रकाशो न विरुद्धः। अत: सिद्ध भावरूपमज्ञानं प्रत्यक्षसिद्धमिति ॥ अनुमान च--विप्रतिपन्नं मानज्ञानं स्वपागभावव्यतिरिक्त-स्वविषयावरण खनिवार्य स्वदेशगत वस्त्यावर. पूर्वकम् , समकाशितार्थपकाशकवाव , मन्धकारे प्रथमोलनमदीपपमावदिति । धारावाहिकद्वितीयादि । भ्रान्तीति । कल्पिताशानविश्यकत्यादेव भ्रान्तिव्यम् । भ्रान्तिपदप्रयोगस्तु अमानविय पा भवतु अन्यविषयकं घा भ्रान्तित्वमेवानियतकाये प्रयोजमिति झापनाय। 2 प्रमाणभूतेति। अन्त:करणवृत्तिरूपप्रमेत्यर्थः । साक्षित्वावस्थायाम्-मानसासिन्यरूपसंसार. दशायाम् । खकरमानप्रकाशेति । अज्ञानमाक्षियानारमकस्वरूपप्रकाशेत्यर्थः । सा च मुसिदशेय। ३ अनुपरत्तिरिति । तथाचोभयास्पाशा रज्जुरिति कथं दोगन्मोचनमिति प्रश्नः। 4 मर्पत्याशाततय विषयत्यमिनीदं प्रत्मविग्ये उपगदिनम् : अन्यविपये पाद पामिति । भाष्पार्थदर्पणे सर्व विशदम् ।

·. 190 शतदूषा व्यवच्छेदाथै विपतिपन्नशब्दः। खरूपमृतज्ञानव्यावृत्त्यय प्रान्तिमतज्ञानव्यावृत्त्यर्थं च मानशब्दः । करण प्रतीतिव्युदासाय ज्ञानशब्दः। खपागभाव-खोत्पादकादृष्ट-स्वोत्पतिपतिबन्धकादृष्ट-खवेद्यगतवृत्त्यभिव्यक्ति प्रागभावाः साध्यविशेषणैर्व्यवच्छेद्याः । वस्त्वन्तरशब्दो वैशयार्थः । एवं स्वशब्दोऽपि । प्रागभावव्यति रिक्तेत्येतावता प्रथमचतुर्थविशेषणफलसिद्धौ पृथग्विशेषणनिर्देशो व्यवच्छेचविशेषव्यञ्जनाय । धारावाहिक द्वितीयादिप्वनकान्त्यपरिहारायाप्रकाशितगर्थशब्दः । भालोकमध्यारोपितदीपव्यवच्छेदायान्धकारोक्तिः । तत्रापि द्वितीयादिप्रमाव्यवच्छेदाय प्रथमोत्पन्नशब्दः । इन्द्रनीलादिप्रभाव्यवच्छेदाय प्रदीपशब्दः । आगमश्व-'मनृतेन हि प्रत्यूढाः, तेषां सत्यानां सतामनृतमपिधानम्', 'नासदासीनो सदासीत् तदानीं तम मासीत् तमसा गूढमग्रे प्रकेतम्', 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते' इत्यादिरिति । तदेतदतीव स्थवीयः । तथा हि-यदुक्तं भावरूपमज्ञान प्रत्यक्षेण प्रतीयत इति, तत्र किं ज्ञानविशेधित्वेनैव भाति, उत अविरोधित्वेन ! नाद्यः ; पूर्वोक्तसमस्तपसमाविशेषात् ; विरोधितयाऽपि हि भासमान प्रतियोगिप्रकाशमन्तरेण न प्रकाशैतव । ततश्च तद्विषयप्रकाशे सति तद्विरुद्धस्याज्ञानस्य दूरापक्रमणात् कुतस्तद्ग्रहणम् ! ननु गृह्य- माणमिदमज्ञानं सामान्यतः वपतियोगिनिरूपणं न विरुणद्धि, पपि तु विशेषत इति चेत्-मभाव. रूपाज्ञाने तर्हि कः प्रद्वेषः; सामान्यविशेषरूपेण परिहारस्य समत्वात् ! यच्च निषिध्यमानविशेषज्ञानेऽपि प्रतियोगिविषयापेक्षया विरुद्धत्वमुक्तम्-तदपि भावरूपेऽपि तुल्यम् । अन्यथा तदविरुद्धत्वपसनात् । वन सामान्यतः प्रतियोगिविशेषज्ञानमस्तीति चेत् , तदपि तुल्यम् । गौरव पुनरधिको दोषः । न हि भावरूपाज्ञानस्य ज्ञानविरुद्धत्व ज्ञानाभावनिरूपणमन्तरेण घटते । यतक्तमज्ञानावच्छेदकतया प्रतियोगि- विषयप्रकाशस्याज्ञानविरोधित्वाभावात् ब्रमणोऽन्यस्य वा अज्ञानावच्छेदकत्वेन प्रकाशो न निरुद्ध इति 3 तत् अभावपक्षेऽपि कि नाङ्गीक्रियते, पभावप्रतियोगिभूतज्ञानावच्छेदकतया तत्तद्विषयप्रकाशो न विरुद्ध इति ॥ तद्विपयज्ञानस्य तद्विषयज्ञानाभावेन विरुद्धत्वादिति चेन्न; भावरूपज्ञानेनापि तद्विषयत्व हेतुकाविरोधाविशेषात् । अन्यथा तद्गोचरपमाणज्ञानोदयेऽपि तदज्ञानानिवृतिप्रसङ्गात् ॥ प्रमाणत्वादेव तस्य तनिवर्तकत्वमिति चेन्न; खरूपप्रकाशांशेन प्रमाणत्वस्य साक्षिप्रकाशेऽप्यविशिष्टत्वात् । मन्यथोतरस्यापि तदभावपसनात् । वस्तुतः प्रामाण्यस्य च उभयत्रापि स्वयाऽनभ्युपगमात । प्रतियोगि विषयप्रकाशामात्रेण तद्विरोपित्वे तु मज्ञानसाक्षिपकाशस्यापि प्रतियोगिप्रकाशत्वावश्यंभावेन विरोधा विशेषात् । इदंपकाशस्तु शुक्तिरजवसाधारणाकारगोचरत्वेन विरोधामावान रजनभ्रम निवर्तयति । न 1 साध्ये प्रथमदलमारभ्य क्रमेण दलनिवेशः, अन्तिमदलमारभ्य व्युत्क्रमेण दलनिवेश इत्यनुलोमप्रतिलोमच्यावृत्तिवर्णनं परोक्कापञ्चनमानम् । तार्किकरीत्या सारभूतानि दलकल्यानि अन निष्कृप्योकानि । वृत्यमिव्यक्तीति । शातसेत्यर्थः। 2 गौर-भावरूपाप्रसिद्धवस्तुकल्पनम् । 3 तदिति यच्छन्दप्रतिसंपन्धि। तद्वियरणम् अभाषेत्यादि । तथेत्यस्य तद्वदित्यर्थः ।

·191 . भावरूपाज्ञानमल्याद. 39 च मनापि तथेति त्वया वक्तु शक्यम् , निराकारे तदयोगात् । 'साकारे तु व हो समाधानाविशेषात् । ततश्च वर यथोपलम्भमुभयस्वीकार । खपागभावव्यतिरिक्तति वदता क्यापि भावरूपमजान व्यवच्छेद्यतया स्वीकृतम् । नापि द्वितीय , अनुपलम्मात || मुग्घोऽस्मीत्यादिरूप उपरम्भ उक्त इति चेन्न , तस्यापि ज्ञानविरोधमन्ती यव प्रतीते । इतरथा ज्ञानविरोधित्व प्रमाणाभावात् । मत प्रश्वस-पलय-विनाश- भवसानादिशब्दवत् नार्थगर्भवाक्यार्थ युत्पन्ना एव मोहादिशब्दा । नत्रनुपलम्ममात्रेण तु स्वरूपनो निरूप्यत्वनमो बालकानाम् । यच सर्व प्रमाणानामावतीतिन स्वादिति-तदप्यसत् , तथा सति ज्ञान भावाभावेन मान ज्ञानाना नित्यत्वासनात् । स्वभागभावेत्यादि च व्यर्थम् । मज्ञान च न कदाचिदपि स्यात् । मत सिद्ध भावरूपमज्ञान न प्रत्यक्षसिद्धमिति । या चेयमनुमानजीणकन्या-तत्र किमिदमप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वादित्यन प्रकाशकत्व न मा (1) कि ज्ञानत्वम्। (४)किं वा ज्ञानकारणत्वम्। (3) अथवा करणानुपाहकत्वम्। (4)यद्वा ज्ञानहेतुत्वमानम् (5)कि वा प्राकट्यहेतुत्वम् । (6) यद्वा सामान्यत साक्षाद्वा परम्परया वा विषयव्यवहारानुगुण्यहेतुत्वमिति नाय, दृष्टान्तस्य साधन विकलत्वात् । न द्वितीय , पक्षे तदभावेन स्वरूपासिद्धिप्रसमात् । दीपस्य च करण भूतेन्द्रियानुप्राहकत्वेन साक्षात्करणत्वासिद्धे । न तृतीय , पक्षे तदमावात् खरूपासिद्धरेव । नापि चतुर्थ , इन्द्रियादिप्वनकान्त्यात् , खरूपासिद्धेश्च । न पञ्चम प्राकट्यमनम्युपगच्छता स्वरूपा सिद्ध्यादेरेव । अभ्युपगच्छतामपि दीपप्रमायास्तद्धेतुत्वामावेन साधनविकतत्वाव । नापि षष्ठ इन्द्रियादिभिरनका त्यात् । किंच इदमनुमानमप्रकाशितार्थप्रकाशक न वा' माथे, खगोवरावरणाज्ञाननिवर्तकम् , मानवतक वा निवर्तकावे स्वगोचराज्ञानविषयाज्ञानारावश्यमावात् तत्प्रकाशेऽपि तयेत्येवक्रमेणा नवस्था । यदि पुनस्तदेव ज्ञान खात्मानमपि तिरस्करोतीति मतम् , उदा स्वानुमानेनाज्ञाननिति. प्रसङ्ग । यत्प्रकाशक यज्ञानं तदेव तदज्ञानस्य निवर्नकमिति च व्याहतमेव । मनिवकिरवे तु निष्प्रयोजनस्वमनुमानकुरतिनिर्माणमहाप्रयासस्य । तेनाकान्तिकत्वप्रसङ्गम । स्यापि पक्षीकारे तस्मिन्नशे बाघ । द्वितीयेऽपि, प्रकाशिनपकाशकत्व वा विवक्षितम् , मप्रकाशस्वमेव वा पूर्वन निप्रयोजनस्वम् , येनादौ प्रकाशित तेनैव कृतत्वात् । उतरवाप्रमाणत्वमेवानु परिरक्षणमिति । -भागमैस्तत्सिद्धिरित्युक्तम्-तदपि न , वानिर्वचनीय वाभिमताजानप्रसनामावात् । सदसदेल यायायायातमस्तत्वाच्च । अनृतमामात ज्ञानसोचहेतुमनकर्मविषयावा तद्धि ज्ञान विरोधि वेन बहुश्रुतिस्मृतिसिद्धम् । अवशब्दशानुकूले मग प्रयुक, तरिही त्यादिषु , 1 साकारे इति । कल्पिताकारविशिष्ट ग्रह्मत्युको तत् गुस्त्यादियत् याय मिस्पेति भायः । . . . यच्च-- ·192 शतपण्याम् उतो नजस्तदन्यत्वेन तद्विरोपित्वेन वाऽनृतशम्दः । भन्न सांसारिक पुण्यमपि मुमुक्षोः प्रतिकुल्लया पामिति तदप्यनृतशब्देन संगृहीतम् । 'न पुकृतं न दुष्कृतं मवें पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते' इति श्रुतेः। तम- शमोऽप्येवं मूलपकृतिविषय इति, 'तम एकीमवति', 'यस्य तमशरीरम', 'आसीदिदं तमोमृत- मनज्ञातम्'इत्यादिभिसिद्धम् । सदमदमायोक्तिश्च व्यष्टिचेतनानेननविलयपरा । न पक्ष सदसदन्य- रवमुक्तम् । बिलयोऽप्यवस्थान्तरमेय; न वाधः । एवं मायाशब्दोऽपि प्रकृतिविषय एव अत्या समर्थित ; 'अम्मामायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिंश्चान्यो मायया सन्निरुद्धः', मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इति । प्रकृतिसदस्य सदया पदार्थविशेषे वृत्ते उपादानार्थत्यादपि तम्य प्रथमं वुद्धयुगारोहः । भन्न हि मायाशब्देनाभिहित किमित्यपेक्षायां प्रकृतिरिस्युच्यते, न पुनः प्रकृतेमिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते । न हि संभवति मिय्यामृतस्योपादानस्वम् । मायाशब्दश्च विचित्रसृष्टिकरार्थवाची; असुरराक्षसासादिषु प्रयोगात् । 'देवमायेव निर्मिता' इत्यादिषु प्रयोगदर्शनाच । मत एवेन्द्रजालिकादिवपि मायाशब्दो मन्त्रीपघाढिविचित्रसृष्टिकरार्थत्वादेव ; एकरूपवृष्टिनिमिते संभवति विरुद्धापनायोगात् । तन्न मुख्यामुरूपविभागहेत्वभावाच । मायामूलम्रान्तिविषयेषु कचिन्मायाशब्दो लक्षणया; न पुनर्मिय्यार्थ वात् । श्लो-मायामृगोऽपि मारीचष्टिरेव हि सात्त्विकी । न चेत् रामशरेगास्स निधनं नोपपद्यते ।। शुक्तिरजतादिपु मायाशब्दप्रयोगादर्शनाच । ननु भावान्तरमभाव इति भवतां सिद्धान्तः। ततश्च मावरूपमे वाजानं भवद्विरभ्युपगन्तव्यम् । तत्र तत् किमर्थ निषिध्यत इति । अन्न बम:- यदर्थे भवता प्रसाध्यते, तदर्थमस्मामिः प्रतिषियते । यदि भवता जानाभावात्मकमशानं मावरूपमिति प्रसाध्यते, तदा न वयं प्रतिक्षिपाम: 1 अस्ति हि नित्यस्य प्रमाणशब्दाभिलपनीयविषयाभिमुख्यावस्थाविशेषाद्विलक्षणः तत्पागमावादिशब्दामिलप्योऽ. वस्थाविशेष. ! न घेतावदेव भवता साध्यते, अपि तु ज्ञानपागमावातिरिकः कश्चित् सदसदनिर्वचनीयो जगत्कारणत्वब्रमतिरोधायकत्वादिविशिष्टः प्रसाध्यते । स च निष्पमाणकत्वादस्माभि. प्रतिक्षिप्यते ।। ॥ इति शतदूपण्यां भावरूपाज्ञानमहादः एकोनचत्वारिशः ॥ ३९॥ . -- ॥ अथ जीवाज्ञानमाबादः चत्वारिंशः ॥४०॥ अखिलचिदचिदन्तर्यामिता प्राप्य तिष्ठन् स्वयमखिलगुणाढ्यः सरिमिनित्यसेन्या । निजचरणनिपेवावैभवेनापराधान् व्यपनयति नराणां व्यक्तमेनं(यस्तमेत १) मजामः ।। (४०) अज्ञानविषयकेपु वादेषु ग्रह्मरूपाश्रयानुपपत्तिः तिरोधानानुपपतिश्च प्रागेव दर्शिते । भावरूपाज्ञानप्रमाणानुपपत्तिश्चदानी वृत्ता। अथ जीरूपाश्रयानुपपत्तिमिह दर्शयति । ततः स्वरूपा- नुपपत्यादि वक्ष्यति । न ब्रह्मणि तत्वमसीति जीवैक्यप्रयुक्ताज्ञानादिप्रसक्तिः । अन्तर्याम्यैकायस्यैव तनोक्तिरित्याह अखिलेति । सूरिभिरित्यनेनाज्ञानप्रसक्तिरहिना अपि जीवाः सन्तीति ज्ञापितम् । । अपराधान् इत्यनेन केचिद् विद्यमानमपि अज्ञानं छानादन्यत् कर्मव; न तुभावरूपमन्यदिति ज्ञात्त्यते।

·193 - . जीवाशानभङ्गवादः 40. ये पुनः प्रसक्तं ब्रह्मणोऽविद्यादिरूपमसाध्यदोष भिषज्यन्त इवाहु:-'न ब्रमणि साक्षादज्ञान- संसारादिगन्धः, अविद्यान्त.करणपतिविम्बितस्य वस्स जीवनात ; जीवाश्रयत्वाचाज्ञानसंसारादेः । यद्यपि मूलपिम्वस्वरूपेण प्रतिविश्वेनारि भवितव्यम् , तथापि यथा मणिकृपाणदर्पणादिपयुकारसत्व- मलिनत्वतरलस्वादयो धर्माः प्रतिविम्बकवर्तिनो वस्तुतस्तदभिन्नेऽपि मुसे न सम्बध्यन्ते, नापि परस्पर संकीर्यन्ते-तथाऽत्रापि ब्रमप्रतिबिम्यमतजीवगता दोषा ब्रमणि न सम्बध्यन्ते, प्रतिजीव नियाय भवन्ति ॥ वातो ब्रमाव्यतिरिकानां जीवानां कथमशुद्धिरिति चेन्न; मुखाव्यतिरिक्तानां प्रतिविम्याना कृपाणाधुराधिकश्यामस्वादिवत् औपाधिकाशुद्धिसंभवात् । अत एव जीवेश्वर-पदमुक्त-शिप्याचार्यादिश्य वस्थाश्च सिध्यन्ति । नन्वविद्यास्वरूपलामे तत्र जीवाख्यपतिविम्बकाशः, तत्प्रकाशे तदायाविधा. वलतिरित्यन्योन्याश्रयणं प्रकटमिति चेन्न ; उभयो जाड्कुरन्यायेनानादित्या परिहारात् । न च प्रासादनिगरणादिवत् भवस्तुरूपत्वेनानुपपन्नतेकवेषायामविद्यायामितरेतरामयवादयो वस्तुदोषाः क्षति मावहन्ति । यद्वा स्वरूपत एवाविद्यानाम् , तस्करिपतानां च जीवानामनादित्वमस्तु; एकजीववाद इवानेक जीववादेऽपि तदविरोधात् । मुखपतिविम्यश्यामवादेरिव जीवाशुद्धरपि मिथ्यात्वात् ज्ञाननिवर्यस्य मभ्युपपद्यते । प्रतिविम्यस्थानीयानामपि जीवानां परमार्थमाव्यतिरेकात , 'भनेन जीवनात्मनाऽनु. प्रविश्य' इत्यपि परब्रह्मणो जीवतादाम्यानुसन्धानमप्युपपद्यते। अत एव, 'क्षेत्रज्ञ चापि मा विदि' इत्यादिकमपि नियूंढम् । एवं परमार्थतो ब्रमाव्यतिरेकेऽपि कानिकमेदाप्रपणेन व्यवस्थेत्युक्तमिति ॥ मन्त्र नमः--तस वावर मात करणपतिविम्याचममयस्यान्यत्र प्रतिपादनात निवन्धनजीवमेदादि. पलतिरवि निर्मूलव । मथाऽपि वदाम. । किं जीवानामकस्मितेन सामाविकेन रूपेणाविधाययसम् , उत तदतिरिक्तन तस्मिन् कल्पितेन, अथ कस्मिनाकार विशिष्ट स्वरूपेण ! न प्रथमः, ब्रह्माज्ञानवाद- प्रसन्नात् । न द्वितीय. ; जडाज्ञानवादावतारात् ; जडम्य नित्याजवेन वनितेशवप्रसाद । जडस्य वाज्ञाननिविवाञ्छानुपश्वे. जडस्याज्ञानमाभावाच अज्ञाननिाचे पुरुषार्थत्वमपि न सात् । न च तृतीयः ; सत्र किं स्वकल्पिताकारविशिष्टे वा खयमविद्या नि , मविधान्तरकस्मिाकारविशिष्टे वा! पूर्वत्र भात्माययत्वमन्योन्याश्रयगं वा, स्वकस्मिनाकारविशिष्ट स्वरूपलामे सति स्वारमलरामवर्णनात । उत्तरनाप्युक्तचौघावनारे अविद्यान्तरापेक्षायामन्योन्याश्रय-चक-अनरसान्यमापसे । किंच सर्वजीवमेदकल्रिकाऽविद्या किमेका, टत हिजी भिन्ना ! पूर्व एकमुक्ती मविधा. विनाशात् सर्वमुक्तिपसले कय बद्धमुक्तम्यवस्था । मन्यामुक्तत्व स्ववियाम्पियवश्थामावात् कथमेक स्थापि मोक्ष.! उतरतारि, 'जीवमेदे सिते तन्मूल विद्याभेदवलक्षिः, तनिधया जीवमेदालत' इति परस्परायणम् । न च सत्यो जीवमेदस्वयेन्यते । न च तदा सिध्यमविपाकानमःपने ।। प्रत्यक्षादिसिद्धजीवमेदानुसारेण कलकाविया मेदालमों को विशेष इनि चेत प्रत्यादिसिद्धम्म 1 न...साक्षादिति । आयपानुपपत्तेरक्तन्यादिति मारः। त्यनग्माद जीरामपगति । -25 ·194 दूपण्याम् जीवमेदस्य मसन्मतेन सत्यतायो तन्मूलभूताविचारूपनयात् । ब्रह्माजानवादेन तु जीवमेदस्य मिथ्यात्वेनैव जीवश्यात् तदवलप्तपर्थाविद्यामेदवलप्त्यनुपपते. । उमयपशोधिनः परमार्थस्य वा मपरमार्थस्य या भवदभिमतस्य जीवमेदस्याप्यसिद्धे । सिंच यामिरविद्यामिजीवाः क्रुप्यन्ते, कि तासां ब्रवाश्रयः, उस जीवा एव ! माघे अमाजानमपरिहार्यम् । द्वितीये भिन्नजीवाश्रयाविद्यामेदसिद्धौ जीवमेदः, तसिद्धी च तदाश्रया- विद्यामेदसिद्धिरिति मिथसंश्रयः ॥ अथ जीवभेदकल्पनार्थ नाविद्यान्नरापेक्षा, बद्धमुक्तव्यवस्थासिद्धयर्थे कल्पिताभिरेवाविद्याभिजीवभेदस्यापि सिद्धे(दि)रिति चेन्न , प्रागुक्तपरस्पराश्रयानतिलहनात् । वीजाङ्कुर यायेन तदुल्लघनमिति चेत्-किं याभिरविद्याभिय जीवा करप्यन्ते, तासां तज्जीवाश्रयाणामेव वीजाकुरन्यायमिच्छसि, उन पूर्वपूर्वजीवाश्रयाभिरविद्याभिरुतरोतरजीववलप्तिन() । न प्रथमः, तत्र बीजाकुरन्यायस्यासंभवात् । न हि यदकुरोत्पादक यत् वीज तदेव तस्यारम्मकम् । नापि द्वितीयः । जीवाना मगुरत्वादिप्रसझेन जीवनित्यत्वाजडत्वादिविरोधात् , अकृताभ्यागमकृतविपणाशादिप्रसन्नाच ।। सन्तानत्रयादविरोध इति चेन्न , क्षणभगवादस्य दुर्निरस[न]नत्वप्रसन्नात् । जीवनमणोरत्यन्तवैदेशिकत्व. प्रसन्नाच । अथ ब्रमण एवं पूर्वपूर्वजीवमावाश्रयाभिरविद्याभिरुतरोतरजीवमावप्रकल्पनमिति मन्यसे, तदपि दत्तोतरम् , अविद्याप्रवाहकल्पितजीवभावस्यापि तद्वत् प्रवाहानादिवे ध्रुवरूपतामनपसगात् । न च तदिष्टम् , मामोक्षाजीवमावस्य ध्रुवत्वाभ्युपगमात् । यत्तु-श्रवस्तुरूपायामविद्यायां नेतरेतराश्रयत्वादयः वस्तुदोषाः क्षतिमावहनीति-तत् ब्रह्माज्ञानवादे दुर्घटत्वपक्षदूषणेनैव निरस्तम् । एवं च सति ब्रह्माज्ञानवादे, मुक्तानामज्ञानसद्भावे को विरोध ? शुद्धविद्याखरूपे तत्र तेजसीव तमस कथमशुद्धे संभव इति चेन्न; मवस्तुभृताया- मसंभवस्यैव त्वया गुणस्वस्वीकारात् । अन्यथा कथ प्रामुक्तेषु बाधकेषु जीवत्सु जीवाश्रयाविद्यालप्ति । तेन जीवाश्रयाविद्यामपि दुर्घटय, सुघटय वा ब्रह्माश्रयाविद्यामेव । यतु मिथ सश्रयादिपरिहाराय खरूपत एव जीवाना जीवकल्पकाविद्याना तस्कल्पिनजीवाना चानादित्वमस्त्वित्यम्वारूढम् , तत्र किमेकैकजीवकल्पिकाऽविद्या जीवान्तरदर्शने कारणम् नवा पूर्वत्र जीवान्तरदर्शनस्यापि भ्रमरूपत्वात् तयैवानन्तजीवक्लतिरनिवार्या। तथाच जिनमेकजीववादेन, लाघवात् ; दोषाणा चाविशिष्टत्वात् । उत्तरत्र' जीवानां परस्परवानिभिज्ञस्वप्रसङ्गेन वादिप्रतिवादिशिण्याचार्यादिःयवस्थामङ्गः ।। यापुनरुक्तं प्रतिविम्यश्यामतादेरिव जीवाशुद्धरपि मिथ्यात्वात् ज्ञाननिवय॑त्वमुपपद्यत इति- तदप्यसत् , अशुद्धिनाशे तत्तदशुद्धिहेतुभूताविद्याख्योपाधिविगमे च पतिविम्वस्थानीयो जीवस्तिष्ठति वा, न वा. तिष्ठति चेत् , भाविद्यकभेदस्थितेरनिर्मोक्ष । न चेत् , जीवस्य स्वरूपोच्छितिरेव मोक्षः स्यादित्यवैदिकमनावतार || मुखात्मना प्रतिविम्वमिव ब्रह्मात्मना जीवस्तिष्ठनीति चेत् ; किं प्रतिबिम्ब स्थामा मुखम् । तथा सति सत्यमिथ्यैक्यादिप्रसन्नात् । अत एव दा किमपि निरस्तम् । 1 एतदर्थविस्तर एव परमार्थभूषणे 379-381. पुटगताः श्लोकाः।

·-
.
जीवाशानभवाद:40.
195
किंच यस पुरुषार्थरूपो दोष. खनिष्ठत्या प्रतिभासते, तस्य तदुच्छेदापेक्षा स्यात् । तत्र
(1) कि बिम्बस्थानीयेन खात्मनेव स्वगताशुद्धिं पश्यति ब्रह्म, (8) उत प्रतिनिम्बसानी येन जीवात्मना,
(8) उतान्येन केनचिदात्मना, (4) अथान्य एव कश्चित् पुरुषस्थानीय पश्यतीति । न प्रथम ,
ब्रह्माज्ञानवादमसङ्गात् । न द्वितीय, खाशुद्धिनिवृते प्रतिविम्बवत् खनाशाविनाभावेन तदुच्छेदापेक्षा.
विरहप्रसङ्गात् , मुख्यबिम्बपतिविम्वभावविवक्षाया च द्वयोरपि कल्पयोमुखादिवत् दोषप्रतिमासाधारवा.
योगाच । तद्वदेवाचेनन वात् । न तृतीयचतुर्थी, मसंभवादनभ्युपगमाघ ।
किंच जीवकल्पनारूपो भ्रम किमविद्याया , उत जीवस्यैव, अथ ब्रमण. ' नाद्य ,
मचेउन.
स्वात् तस्या । न द्वितीय , नमविषयतयेव खसिद्धौ प्रमोदयापार स्वरूपासभवेन निराश्रयप्रमोदया-
समवात् । स्वभ्रमाश्यतया पूर्वमेवात्मसद्भावे तु मामाश्रय । कल्प्यरूपनाया खालका च
शुक्तिरजतादिषु न कचिदृष्टमिति विरुद्धोपलम्भवाधः । न तृतीयः, नमाज्ञानवादमसमादेव ।
यत्पुनरुक्तम् ~ जीवात्मनामपि पस्तुतो माव्यतिरेकात् , 'जीवनात्मना" इति ब्रमणो जीव.
तादाम्यानुसन्धान युक्तमिति , तदप्यसारम् , जीवानुसन्धानस्य करिश्तत्वे ब्रह्माज्ञानवादावनाराव ।
भकल्पिनावे सयूथ्यदुरापक्रमण प्रसङ्गात् । अनुमयात्मत्वे तु अनुसन्धानासिद्धरेव ब्रनगो बहुभवन-
सङ्कल्परूपेक्षण -- तत्पूर्वकविचित्रसृष्टि - जीवात्मत्वानुस-धानतापूर्वनामरूप पाकरणादिवत् अनादिसमस्त-
व्यापारनिरोधेन समन्वयाविरोधलक्षणोकसमस्ताविलयपसनात् ।
मत एव भास्करोऽस्तमित , ब्रागो जीवतादार यानुसन्धाने स्वात्मनो दुख पनुमन्ध नस्य
दुरित्वात् । तदभावे बहुभवनसरुपानुपपते रति ॥ यादवकाशमते तु प्रतिसर्गदशायर्या समाव
परिशेषस्य ननण चिदचिदीश्वरस्टचनुरूपसपनो न समवतीति विशेष ॥ प्राचीनका गन्ते
भविष्यरसृष्टिसकरप इति चेन्न , तथा प्रमाणाभावात् । प्रतिसर्गमन नरसार श्रुतेषिकामावाच्च ।
मतो यावत् प्राग परसर च जीवानामत्य उमेद. पारमार्थिको नानीकियते, न तावन् जीवेधर
बद्धमुक्तादिव्यवस्थासिद्धिरिति ।।
श्लो. जीवाज्ञानविभागादीवरचिदचिद्विभागक्लतिरम्ता इतिकरुपया जीव कारणम् , ईशस्तु तकार्यम्॥
तेनाद्वैतवादिना पारम्पयंवैपरीत्यालति पाण्डपदपर्यवसानमरिति परित्यजति सन्त ॥
॥ इति शतदूपण्या जीगशानभायाः चत्वारितः॥४०॥
1 दुरापममणेनि । द्वैतापत्येति मायः ।
2 समन्ययाविरोघलक्षणेति । प्रथमद्वितीयाध्यायेत्यर्थः।
3 परित्यजन्तीति । तानिति.प.॥४०॥

·196 - शतपण्यो ॥ अथ अविद्यास्वरूपानुपपत्तियादा एकचत्वारिंशा ॥४१॥ अविद्याख्यापद्य फलमपि तदीय भगवतो विदुरे यस्येति श्रुतिशिरसि जोघुग्यत इदम् । यदज्ञानात् पन्धो भवति न तु यमिवविदों स मे देवा श्रीमान् शमयतु सदा चेतसि तमः ॥ य पुनरय खमकाशचि मात्रैकरसस्य ब्रह्मणो विश्वप्रमहेतुरविद्याख्यो दोप , स कि परमार्थ , उतापरमार्थ : मायेऽपि ब्रह्मणो भिन्न , अभिन्नो वा । भिन्नत्वे परम द्वित्वपसन । मभिन्नत्वे च ब्रह्मण एव विश्वभ्रम हेतुदोषत्वमुक्त स्यात् । नयाच ब्रह्मलो नित्यत्वेन नित्यभ्रमप्रसङ्ग ॥ सहकारिसद्भावात् कदाचिद्रम तद्वक्ल्यातु पश्वान्निवृतिरिति चैत्-तर्हि प्राप्ताप्राप्तविवेकेन सहकारिदोष इत्युक्त भवति । तत्रापि हि परमार्थापरमार्थ(र्थादि)दिकल्पानुपपत्तिर्दुवारा । कश्चासौ सहकारित्वेन विवक्षिन । तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्यतत्त्वज्ञानप्रागभाव इति चेन, भावरूपाज्ञानपतिपादनप्रयासवेयर्थ्यप्रसन्नात् । तस्य च पागभावस्य न ब्रह्मस्वरूपता युक्ता, तत्वज्ञानात् ब्रह्मनिवृत्तिपसङ्गात् । ब्रमव्यतिरिक्तस्य तु मिथ्यात्वेन तदर्शनहेतुदोषत्व ब्रमण एव स्यात् । ब्रह्मणश्च नित्यत्वेन तस्य नित्यप्रकाशपसझेन तत्त्वज्ञानानुपादपसा । अपरमार्थभावरूपदोषपक्षेऽप्ययमेव दोष ॥ अनादित्वान्न दोषान्तरापेक्षेति चेत्-~~ -मनादि स्वेऽपि तियो कारणापेक्षा परिहर्तुं शक्यते, न पुनरपरमार्थम्य प्रतिमासे दोषारूपनिबन्धननरपेक्ष्यम् । अन्यथा दोषमन्तरेण प्रकाशमानस्य ब्रह्मवत् सत्यत्वमसङ्गाता दोषस्य दोषान्तरापेक्षायामनवस्वायसनात्।। खपरनिर्वाहकोऽय दोष इति चेन्न , प्रश्श्वस्यैव(३) दोषम नरेणाध्यास रसङ्गात्।। मिथ्यार्थस्य दोषमन्तरेण प्रतिमासोऽनुपपन्न इति चेन्न , अविद्याया इव खस्यैव स्वपतिमामहेतुदोषत्वकल्पनामात्रेण तपति भासोपपते ॥ स्वस्यैव खहेतुत्वमनुपपन्नम् , मध्यासोत्पत्त्योरविशेषादिति चेन , मनायविद्याध्यासे तयोविशेषस्य भवनव स्वीकृतत्वात् । न ह्यमावनध्यस्ता, सत्यवतुच्छरवयोर-यतरप्रसङ्गात् । न चाध्य स्ताऽप्युत्पन्ना, अनादिवसिद्धानमन्तरसङ्गात् । न च साऽप्यादिमती, प्रपञ्चाविशेषप्रसङ्गात् । तथा च किं तया , तद्वदेवानियमनोऽपि प्रपञ्चम्य स्खोऽध्यासोपपते । अध्यासोपयोरविशेषाभ्युपगमेऽपि मविधाया साध्यासमूलदोषतयाऽभ्युपगताया स्वहेतुत्वव्याघातो दुम्त्यज । किंच यदि निदोपस्यापि ब्रमगोऽविद्या प्रकाशेत, नि 4 त प्रकाशमसर , भविशेषात् ॥ निवृत्त स्वात् पश्चान्न प्रकाशिष्यत इति चेन्न भवपक्षे प्रकाशनिवृतेरेव प्रकाशमाननिवृत्तिरूपत्वात् त्योहेतु (४१) तदीयम् = अविद्याजन्यम् । अपच तफलमपीतीदमुभय यस्य भगवत , अपहतपाप्मा रिजर-निरखनमित्यादी घेदान्ते नितरा घुप्पते, यस्य भगरत अज्ञानात् बन्ध यस्य भगवतो वैमनवेदने तु सन, स तम शमयन् । । तयो -दोषस्य माणश्च । 2 विशेषस्य = उत्पत्यध्यासयोलक्षण्यस्य । - , ·- - -- उd . आवद्याखरूपानुपपत्तिपादः 41. 197 साध्यभावनिर्देशानुपपतेः ॥ तत्त्वज्ञानोदयात् पश्चादपकाशः, पूर्व तु तदभावात् तम्या: प्रकाश इति चेन- तथा सति तत्वज्ञानप्रागभाव एवं ब्रह्मगोऽविद्यादर्शननिधनमिति प्रपञ्चदशनस्यापि स एव प्रयोजक कि न स्यात् । तथाच किमन्नगडुना अविद्यया ॥ अमावस्य विचित्राध्यासहेतुत्व न दृष्टमिति चेत् , भावस्प वा घटादे क दृष्टम् ॥ तिमिरादिदोषाणा दृश्यत इति चेत , विशेषामहादेरभावरूपस्यापि तदृश्यत इनि तुल्यम् । मभ्युपगतं च सर्वैरपि भ्रमेषु मेदामहो निबन्धनमिति ॥ अमावस्य पूर्वापरकालाविशिष्टत्वात् तत्तकालविशेषप्रतिनियतकाविशेषाध्यासाय तादृशमहिमशारिनी भविद्या कल्पनीयेति चेत् कल्पिताऽपि सा कथमनादिरातत्त्वज्ञानमनुवर्तमानानि तत्कालनियतानि च कार्याण्यध्यस्येत् (ध्यासयेत् ॥ स्वभावा. दिति चेत् , स किमभावे नाङ्गीकिरते ! करनालाघवं तु तत्र विशेष. ॥ विपारम्पर्यादविद्याया स्तदुपपतिः । न त्वभावस्य निर्विकारस्येति चेत्-सा किं विवर्त परम्परा अविद्यायास्वरूपम् , तत्कार्याण्येव, यद्वा वस्त्वन्तराणि नाऽऽद्य , उक्तदोषानतिक्रमात् ; स्वरूपत्वाविशेषात् सर्वदा सर्वा ध्यासाप्रसवात् । न द्वितीयः, निर्वाह्यस्यैव निर्वाहकत्वानुपपते । न च तृतीय , अनभ्युपगमात् । मयुप. गमेऽपि तत्सत्यमिथ्यात्वादिपिकल्पशनदोस्स्थ्यापानात् : सत्यत्वे सद्वितीयत्वादिप्रसङ्गात् । मिथ्यात्वेऽपि तत्परम्पराया प्रतिनियतकालविचिनाध्यासे तथाविधपरम्परान्तरवल्प्तिपसङ्गात् ॥ पूर्वपूर्वविवर्तानामेव उतरोतर हेतुत्वान्नासौ दोष , यथा ब्रह्मपरिणामाना प्रकृतिपरिणामानां वा सतदुत्तरोतरपरिणामहेतुभाचे इति चेन्न ; तथाऽप्यविद्यापनस्य निर्मूलत्वपसनात् , ब्रमण्येवान्यनिरपेक्षानाध्यासपवाहवैचियेग सर्वाध्याससिद्धः ॥ नहिं परिणामपरम्परासायमाश्रित्य परिणामिदन्यापहवपसन इति चेन्न, प्रत्यक्षादि- विरोधप्रसनात् । न चात्रापि तथा ; तद्विषयप्रमाणाना प्रत्येक पतिक्षेपात् । न तथा(दा) निरधिष्ठान भ्रमापतिरिति मेतय भवता ब्रमण एव सर्वविध्यिासाधिष्ठान वायुपगमात् । न हि अपरमाताया अविद्याया मधिष्ठाननया स्वीकारः शक्य 1 तथा सति प्रमण एवासिद्धिपसले माध्यमिकममाजमध्य. मध्यास्व ॥ ब्रझसत्यत्वश्रुत्यादिवलाद तदभ्युपगम , न तु विवाधिष्ठानत्वादिति चेन; विकारतदु. पादानप्रकृत्यादिसत्यत्वश्रुविलादेव प्रकृतितपरिणामपरम्परान्युपगममस नाविवादपसनात् । तत्सत्यस्व. प्रतिपादकश्रुतियाधे नासत्यत्वप्रतिपादिकाया अपि तम्या वाषितुं शक्यत्वात् । किंच किमविद्या प्रकाशन वा न चेत् , तुच्छवम् ; निरुशरूयस्यैव तुच्छत्वात् । प्रकाशने चेत् , स प्रकाश मिविद्याखरूपम् , उस ब्रमस्वरूपम् । अथ तम्यास्तस वा धर्मः, उवाय. कधित् ! न तनाऽऽयः, सपकारात्वेन ब्रावत् सत्यत्वासनात् । न द्वितीय, नित्यत्वेन निन्यनश्चिापकागाव मनिर्मोक्षपसन्नात् । नापि तृतीय , योति वानभ्युगमात् ॥ मध्यमतज्ञातृत्वायुपगमे क. प्रतीकार तस्याप्यध्यामम्पाविचाहतुकत्वेऽन्योन्याश्यगात् । मागास्यासम्म तदधीनस्यात , तवाय प्रकाशाचीनसिदित्यात । ब्रसहेतु वे तम्य निन्याध्यासबसतात । महेतुकावे पूर्ववत् पायामम्मेवा- हेतुकस्वपसनात् । सादिमदनादिवशम्या जात्योक्त. ! निर्दोषकागोचरस्मयुक्तटोपा न भागनुत्ते. । नापि चतुर्थ ; सन्यस उस्मानम्युपगमात् । पिरयामतम्य सायामेऽन्योन्यायसनात् । - . इति चेन ·. 198 शतपयों एतेनाविद्यापवाहपक्षोऽपि निरस्त , प्रपञ्चमवाहस्यैव हेतुकार्यभावेन स्थित्युपत्ती निरर्थकाविद्या प्रवाहकलपनायोगात् , उपलम्माद्यसिद्धश्च । कि चेयमविद्या (1) निराश्रया, (2) साश्रया वा पूर्वत्र ब्रह्मवत् सत्यस्वपसन, शशशृग्नवद्वा तुच्छत्व- प्रसङ्ग । उत्तरवाप्यसावाश्रय (1) किं ब्रह्मस्वरूपम् , (2) उत तदेवोपहितम् , (8) अथवा स्वतन्त्रोऽन्य। न प्रथम , नित्यशुद्धस्याशुद्धिविरोधात् || अन्यतरमिथ्यात्वे वा उभयमिथ्यात्वे वा तदविरोध इति चेन्न , शुद्धमिथ्यात्वेऽपसिद्धान्त-शास्त्रवैदिपसगात् । अशुद्धमिथ्यात्वे तन्निवृत्तिनरपेक्ष्यप्रसङ्गात् । कदाचिदपि तस्या अभावात् ।। तत्प्रतिमासनिवृत्तेरपेक्षेति चेत् , प्रतिभासस्यापि मिथ्यात्वे प्रससाम्यात् । तरसत्यत्वानभ्युपगमात् ॥ मिथ्यात्वेऽपि सत्यत्व इवापुरुषार्थनाविशेषात् सन्निवृत्त्यपेक्षेति चेत् , सापुरुषार्थाश्रयावलक्षणाशुद्धत्वस्य दुस्त्यजत्वात् । तन्मिथ्यात्वोक्तिरुपच्छन्दनमात्रे पर्यवस्यति । उभय मिथ्यात्वे तूभयविधदोषापति । व्याघातादयश्च स्यु । नापि द्वितीयः ; मविधाश्रयस्य ब्रमण उपाधिमत्त्वे सत्यमिथ्याविकल्पिताविद्या-तरादिपरिग्रहे मपसिद्धान्तानवस्थाविरोधादिदोषसमुन्मेपात् । नापि तृतीयः; ब्रह्माज्ञानवादपरित्यागादिपसगात् । तस्याप्याधारनिरूपणेऽनवस्थादिमसनाच ॥ स्यादे- तत् , ब्रह्मवत् स्वयमेवाविद्या खाश्रयेति ।। तन्न, पाश्रयायित्वयोरेकपतिमम्बन्धिकयो रूपादिभेदमन्तरेण विरुद्धत्वात् । ब्रह्मणस्तु खाश्रयत्व नास्त्येव । माश्रया-तरनिषेधाभिमायेण स्वाश्रयत्वोक्ति ॥ अस्तूपा धिमेदेनेति चेन्न , तस्याप्याधाराकारोपाघेरनाघारत्वानुपपत्ते तदाघारोपाध्यन्तरादिभेदकल्पनेऽनव- स्थानात् । आधेयाकारतादात्म्येन तस्यापि स्वाधेयत्वे तु उपाधिमेदवाचोयुक्तिक्लिोपप्रसन्नात्।। ननु मिथ्या भूताया किमाश्रयविकल्पैन , मध्यासस्याधिष्ठानमात्र ह्यपेक्षितमिति चेन्न , भवपक्षे सर्वत्राश्रयाणा मध्यासाधिष्ठानमात्रत्वात् । घटादिससर्गोऽपि भूतलादावध्यस्त एव , भन्यथा तत्रैव तत्सत्यत्वसहात् । किंचापरमार्थभूतेयमविद्याप्रतीतिर्नाहकार-नवृत्ति-उदवच्छिन्नदृशिष्व-यतमा, तेषा तदपत्यत्वात् । मन्यथाऽपि काल्पनिकत्वेन मूलदोषान्तरापेक्षायामनवस्थानात् । न च ततोऽन्या काचिद्दशि , तस्या ब्रह्मस्वरूपत्वे ब्रमणोऽपि मिथ्यात्वपसङ्गात् । तदतिरिक्तसविद-तरासिद्धेश्च । मपि च प्रकाशमानेयमविद्या (1) किं ब्रह्मात्मना प्रकाशने, (2) उत तदन्यत्वेन, (3) यद्वाऽन्यत्वा नन्यस्वसाधारणात्मना । नाऽऽद्य । स हि ब्रह्मखभावनिहवेन वा, स्वस्खमावनिहवेन वा उभयोस्समुच्चयेन वा, उभयन्हिवेन वा । आद्ये ब्रह्मखभावनिहवे प्रकाशतत्त्वविलयेन तदधीनसत्ताकम विद्यादिकमपि विलीनमेव स्यादिति पृथा शास्त्रादिपरिश्रम , पाप्यनिवाया प्रसङ्गस्यापि दुरापास्तत्वात् । मविद्यास्वभावनिहवे तु ब्रह्ममानपकाशे मावर्गवाघवैषम्यविरहमसङ्गेन पूर्वोक्तदोषानतिपात । समुच्चयस्तु न सभवत्येव , विद्याविद्ययो वरस्य शाश्वतिकरवात् । अन्यथा विद्यानिवत्वाविद्याया क्वचिदपि न स्पादिति स्थितमन्यत । उभयनिहवे तु उभयविषदोषस्थानायाससिद्धि स्यात् । - . - - ·अविद्याखरूपानुपपत्तिवाद 41 199 स्थादेतन-यथा दर्पगमुखयो स्वभावमनपत्य दर्पणे मुखाध्यास , यथा वा म स्कृनोभय खभावो दीपजलसभेद, यथा वा दीपालकमण्डलस तद्वाराम-नमसम्ण्डलय च सामीप्याविरोध, एकमयमविद्यामगारनपनोमयस्वभावयोरेवानादिरासति विशेष इति । किमस्मान् वर्णनावशेन वशी चिकीर्षसि १ मैक्म , सर्वत्र तादाम्याध्यासे भेदाग्रह ससर्गाध्यासे तु मससर्गामइमन्तरेण कचिदपि भ्रमासिद्धे । दर्पगमुखाम्यासेऽप्यारालाग्रहणादेव नरन्नयभर ॥ कय तर्हि दर्पगस्य दूरस्थतामहणमिति चेत्, भयना वघानेन । दर्पणाभिमुखनवृत्तेन नायनतेज पाहेण सान्तरालप्रइ , दर्पणपतिहतन तु प्रतिस्रोतसा तेनागृह्यमाणा-नरारमुखस्वरूपमात्रमह , तन एव, 'दर्पणे मुखम्' इति मम तद्यवहारमात्र पा जायते ।। ज्ञानद्वित्व न दृश्यत इति चेत् , किं धारावाहिकधीस-सौ तद्भेद ? मन तु तत्वधी भ्रमयोरितरेतर यवहिना धारेनि विशेष । योगपद्यपतीतिस्तु शैयानिशयेन कालकलामेदामहणात् । भत न कचिदपि प्रत्यक्षविरुद्धाकारम्य वलप्त । दीपजलसमेदे तु न विरोधग घोऽपि, तसाध्यास पसङ्गाभावात् ५ध्यघातकमावादिविरोधासिद्धे । मूर्तयोस्समानदेशदविरोधस्त्वंशभेदेन सूक्ष्मदेश्यात् परिहत । मालोकस नमसमण्डलयोरपि सादेश्य एव विरोध , न तु सामीप्ये । न च अन्न पिद्रमा विषयो परस्परसमीरदेशत्वादिस्वीकारो युक्त , परिच्छिन वादिपसनात् मनो नादियानमा-तिचतु शक्यते । एवम•य •यप्यन-नानि विकल्पदूषणानि मविद्यास्वरूपमनुवति । ननु किमनेनानिगपादनप्रपञ्चेन । प्रासादनिगरणादिवदवस्तुभूतायामविधाया नेते वस्तुदोषा क्षतिमावहन्ति, यदाहु, दुर्घटत्वमविद्याया भूषण न तु दूषणम्" इनि, मनोऽविधाऽप्यनुपरनिस्सितो ब्रमाद्वैतमपटकमिति चेत्, हात ' नियोजन प्रयासस्तव माध्यमिकादिनःनिरासे । तेऽपि 'यदि सर्व शूपत्वमपि दुर्घटम् , ततोऽपि सर्वशू-यत्वमेव मनिष्ठितम्' इतीष्टमसनमा यदि बयु तदानी किं पक्ष्यसि । यदि सर्वशून्यत्व दुर्घटम् , तदा परपथविनयपस । ततश्च दुर्धटपक्ष परित्यज्य परपस स्त्री कयामिति नयामिनि चेत् , तल भिरप्येवमभिधाने भव निरुतर । तदेतत् समुपक्षिप्त माध्ये--निर्विषया निरामया स्वप्रकाशेयमनुभूतिः स्वाश्रयदोषवशादनन्ताधयमनन्तविषयमात्मानमनुभवतीत्यत्र किमय स्वाश्रपदोपः परमार्थभूतः, उतापरमार्थभूतः इति विवेचनीयम्' इत्यादिना । आरम्भणाधिकरणे चपतृगी। ॥ इति शतपण्याम् अपियास्वरूपानुपपत्तियाद एकच गारिश ॥४॥ । भासकीति अशुद्ध पाठ । 2 समाघातुमारभते किमसानिति समाधत्त मशमिति । 3 सद्भद इति । रयत इत्यनुपाः । 4 सादेश्ये-ममानदेशाये। 5 पलयविशप 'नाथ' इत्यारम प्रयमार पतारना दूचित । शि कसपम अन्य दशमेहेलयव निरस्थति पयमिति ॥ ४॥ .

·200 शतपण्यां ॥ अथ मायाविद्याविमागमङ्गवादः द्विचत्वारिंशा ॥ ४२ ॥ य एको दुर्लत्रिगुणनिजमायानिगलितविचित्र क्षेत्रविहरति सरोजासहचरः । जगत्सर्गक्षेमक्षपणपरिकर्मीगमहिमा दयालुदेवोऽमो तुरगवदनस्तारयतु नः ।। ये तु ब्रह्मणो दोपं परिजिहीर्षन्तः ब्रह्माज्ञानं मायाशब्देनोपचरन्ति, तान् प्रति बम:- माया विद्ययो, को विशेष इति ।। परव्यामोहनहेतुर्माया ; खव्यामोहनहेतुरविद्येति चेत्, किं परेषामदर्शनेऽपि तधामोहनम् , उत तदर्शने ? न प्रथमः ; मसंभवात । न हि मायाविनः परान् अपश्यन्तः तन्मोहन. मिच्छन्ति, मोहयन्ति वा , मायाविशब्दस्य परव्यामोहनाभिसन्धिमत्पुरुषविशेषवाचित्वात् । अन्यथा मोहनहेतूनां मणिमन्त्रौषधीनामपि मायावित्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीय । सद्धि परदर्शनं ब्रह्मणः कि स्वभावतः, उत अज्ञानेन ; अथ तयैव मायया । नाऽऽद्य ; निदोपदर्शनविषयतया परेषां सत्यत्व. प्रसङ्गात् । ब्रह्मणि ज्ञातृत्वस्य स्वाभाविकत्वासनाच । न द्वितीयः; ब्रह्माज्ञानवादावतारान् । तथाच] सति तेनैवाज्ञानेन सर्वसंभवे तयतिरिक्तमायाभ्युपगमानुपपत्तिश्च । न च तृतीयः परेषु दृष्टेषु त.मोहन- मात्रोपकरणत्वात् मायायाः परदर्शनहेतुत्वायोगात् ॥ अथ ब्रह्मगतायाः मायायास्त्वयमतिशयो धर्मिप्राहकसिद्धः, यत् परदर्शनतव्यामोहनयोहेतुत्वमिति चेन्न । मिथ्याभूतपरदर्शनहेतुत्वांशेन तस्या एवाविद्यात्वस्यापि दुरित्वात् । मथ मन्यसे-विपरीतदर्शनहेतुरविद्या, यया शुक्तिरजतादिदर्शनहेतुः; माया तु न ब्रह्मणो विपरीतदर्शनहेतुः, मिथ्याभूतस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वेनैव बोधनात् न हि शुक्तिरजनमिथ्यात्व. ग्राहकस्याविद्यात्वम् ; तथा सति बाधकज्ञानानां सर्वेषामध्यविद्यामूलत्वपसनात् । भवदभिमतसर्वज्ञस्यापि सर्वेषां जीवानां भ्रमस्वरूपं विजानतः ततद्भमविषयस्सह ततद्भमग्रहणादविद्यावत्वप्रसङ्गात् । न हि निर्विषयज्ञानग्रहण संभवति । न चेश्वरस्य भ्रमानभिज्ञता ; असर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । माश्रितमोहनिवर्हगार्थ- प्रवृतिशून्यावसाच्च । मतो मिथ्याभूतं ब्राव्यतिरिक्त मिथ्यात्वेनैव बोधयन्ती ब्रह्मणो माया नाविद्येति । तदप्यसारम् । किमिदं ब्रम स्वव्यतिरिक्तं मिथ्याभूत स्वभ्रमसिद्धतया मिथ्यात्वेन, उत परभ्रम- सिद्धतया, अथ भ्रमसिद्धत्वमजानदपि मिथ्यात्वमात्र जानातीति ! न प्रथमः, ब्रह्माज्ञानस्य दुस्त्यज- स्वात् । न द्वितीयः, परेषामदर्शने परभ्रमसिद्धत्वादर्शनात । परदर्शने पुनाविद्यास्वीकारापाता। परानवि परभ्रमसिद्धतया ब्रह्म पश्यतीति चेन्न ; परान्तरस्वीकरणेऽनवस्थानात् । तेषामेव परेषां भ्रमेण सिद्धत्वदर्शनेऽपि तथाविधविशिष्टपरदर्शने स्वस्याविद्यापेक्षणात् । न हि वाध्यासुतभ्रमसिद्धो बन्ध्यासुत (४२) असन्मते मायाऽप्यस्ति, अविद्याऽपि । आद्या दैवी जीवव्यामोहनोपकरणम् । तदधीना त्यविद्या अज्ञानं वा पुण्यपापादिकर्म वा जीवगता। अद्वैन्युक्तरीत्या तु मायाविद्य न स्त इति दर्शयति य इति । 1 मिथ्यात्वेनेत्यत्रापि ज्ञानातीत्यस्यापकर्षः। स्वभ्रमसिद्धनयेत्यस्य हेतुत्वात् ज्ञातयेत्यर्थ. सिद्धम् । परभ्रमसिद्धनयेत्यनाप्येवम् । तनापि मिथ्यात्वेन जानातीति पदद्वयसंपन्धोऽर्थसिद्धः। - ·201 - मायाविद्याविभागभगवाद 42 इति ज्ञाने, 'व.च्यासुतस्यैव भ्रम , न तु तद्विज्ञातु ' इति वक्तु शक्यम् । न च तृतीय भ्रमसिद्धत्वाज्ञाने मिथ्यात्वस्य दुर्महत्वात् । न यसत्त्वमात्र मिथ्यात्वम् , अपितु स्वात्य नाभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वादिकम् । परेषा मिथ्यात्वदर्शने च न ब्रह्मण पर यामोहनेच्छा सभवति । न हि प्रतिबिम-कभ्यासुर-चिन पुरुषादीना व्यामोहनाय मायाविनोऽपि माया प्रयुञ्जते , प्रयुञ्जाना वा कथ खयमनु मता स्यु । आहुश्च, 'अचेतनेषु मायावी मायामोचक एवं वा । उभावु मतपदवीमश्नुवाते मनीषिणाम् ॥' इति । तनश्च ब्रह्मापि मिथ्यात्वनावधारितपरव्यामोहनाथै माया प्रयुञ्जानमु मतपर्यायमिव स्यादिति तदेव ब्रह्माज्ञानम् । मथ स्यात्-~-यद्यपि पर-यामोहने परदर्शनमवश्यमावि , मिथ्यामनपरदर्शन च न दोषमन्तरेण--- तथाऽपि नाल ब्रह्मण परदर्शनहेतोर्मायाख्यदोषस्या विद्यास्वम् , भपुरुषार्थापरमार्थदर्शनहेतुविद्यति तल्लक्षणात् , ब्रह्मणस्तु आयामोहनीयान् परान् प्रकाशय-यपि माया नापुरुषार्थ या प्रकाशयति, स्वप्नसिद्ध (भोगो)लीलोपकरणादिवत् पुरुषार्थतयैव प्रकाशयति । अतस्तस्या नाविद्यामिति ॥ तदपि न , पुरुषार्थहेतोर्दोषत्वाभाव त् । दोष वे तु अपुरुषार्था वयस्माननीयत्वात् । न ह्यनिष्ट किंचिदनन्तर्भाव्य कचिदपि दोषत्ववर्णनम् । भन्यथा ततासाममया रत को तो सर्वेशा कारणाना दोषत्वमेव वा गुणत्वमेव वा स्यादिति गुणदोषविभ गाभावप्रसङ्गात् । ननु किमिहान्टि(हेष्टानिष्ट)चिननेन : खामाविकाकारो गुण , औपाधिकाकारस्तु दोष स्मात् , यथा द्विचन्द्रदर्शनदशायां चक्षुषस्तिमिरादि । न च द्विच ददर्शने कश्चिदपुरुषार्थ 0 इति चेत्---मैवम् , द्विचन्द्रदर्शनहेतोरपि पारम्पयेंगानिष्टम तर्भाव्येव दोषत्ववर्णनात् । अ यथा निधिदर्शनादिहेगोरखनादेरप्य खामाविकतया दोषत्वप्रसङ्गात् । यदि च द्विचन्द्रदर्शनहेतोर्दोषत्वमविद्यात्व च न साद, कय तन्निरासाय प्रेक्षावात प्रयस्यनि-स.ते) । न घस्पृष्टानिष्टगन्ध किंचित् विमृश्यकारिणा निरसनीयम् || मा भूत् तर्हि माया ब्रह्मणो दोष , पुरुष कपर्यवसायितया गुण एव तु स्यादिति चेन्न | सा विमुच्छेदनीया, न था। पूर्वत्रापि किं ब्रह्मेच्छया, अन्यतो वार यदि ब्रमेच्छया, कथ पुरुष थैकपर्यवसायिता । न ह्यस्पृष्टानिष्ट निरसनीयमित्युक्तम्। न चान्यतस्तदुच्छेद , ब्रझमाया[वि]मोहितररुपज्ञानशक्तिभि क्षेत्र सर्व ज्ञस्यापरिमितशक्तेमणोऽन तपुरुषाधा कप)साधिकाया विश्वे दजाल(लिका)पिछिकाया महतुमशक्य त्वात् । न च स्वत कदाचि माया उच्छेदिनीति वाच्यम् , अहेतुकविनाशेन क्षणभावतागत(पानात्)। भविशेषात् इत पूर्वमेव तदुच्छेदप्रसमा । ततश्चानुच्छेदपक्षाव(ति)शेषे नि यव माया बमलरूपानुषधिनी 'स्यात् ।। मस्तु मायाया नित्यत्वम् , तथाऽपि न ब्रह्माज्ञानमसा इतीएपसरत्वमेवेति चेन्न , ब्रासम्पनु वधिनी हि माया किं ब्रमवरपरमार्थमता, उतापरमार्थता । नाऽऽघ द्वतपरतया युप्मामिरभ्युपेरे श्रुतिशत विशेषरसात् । अपसिद्धान्ताय । अथ पुनर्मायामपि वनखरूपेऽ तर्भा य अनि रोपादक परिजिहीर्षसि , तथा च सति ब्रमण एव मायाशब्देनोपचारात् तस्य च यमनकाशचिम व दुप 1 प्रयत्यन्ति । यसु प्रयने । परस्मैपदा ॥ ३ ॥ 1 - - 2-26 ·202 शतदूषण्याम् परदर्शनहेतुत्वाभावात् परव्यामोहनादिकमेव न स्यात् ।। परदर्शनमपि ब्रमणः स्वभाव इति चेदिप्येत, हन्त ! जितं सगुणवादेन ! नावि द्वितीयः ; नित्यायास्तस्या मिथ्यात्वस्य साधयितुमशक्यत्वात् । न घबाधितमपि मिथ्येति वक्तुं शक्यम् ॥ बाधिताऽपि द्विचन्द्रादिबुद्धिवत् नित्यमनुवर्तत इति चेन्न ; भवत्पक्षे (5) वाघितानु वृत्त्यसम्भवस्योक्तत्वात् । नित्यस्यापि मिथ्यात्वे कथम् , "अनाशी परमार्थश्च प्रारभ्युपगम्यते" इति पराशरादिवचन निर्वक्ष्यसि ! ब्रमणोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्ग कथं परिहरिष्यसि ॥ अबाधादिति चेन्न; तत्रापि यत्किचिवाधकस्य सुवचत्वात् । प्रमाणाप्रमाणविभागस्य त्वयैव शिथिलीकृतत्वात् । किंचेय माया परमार्थ वेन ब्रह्मणः प्रकाशते, उतापरमार्थत्वेन ! पूर्वत्र सिद्ध ब्रमाज्ञानम् । उत्तान कथं तया की डतुमिच्छेत् । कथं च तन्मूला(लतया) मिथ्यात्वेनैव प्रतीयमानां क्रीडाममिनिविशेत ! हि क्रीडोपकरणानि तामूलां क्रीडां तदुभयपतिमासखरूप चापरमार्थवया जानता प्रेक्षावतां क्रीडारसो निप्पद्यते ॥ बालोन्मत्तादय, कथं प्रतिबिम्बादिभिः कीडन्तीति चेन्न ; तेषां तदानी प्रतिविम्बादेस्तस्पति- भासस्य च मिथ्यात्वग्रहणाभावात् ॥ अस्विहापि बालादिवत् व्रम । तथा च स्मरन्ति, "बाल: कीडन. कैरिव", "कीडो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय" इत्यादीति चेन्न; उन्मत वदीश्वरस्याविनम्भणीय- त्वपसनात् । स्वयं व्यामुघनः परव्यामोहनमामासंभवाच ; मुमुक्षुभिरुपेक्ष्यत्वप्रसन्नाच ॥ बाल[क]- दृष्टान्तस्तहिं कमिति चेत् , सर्वथा सादृश्यस्य दृष्टान्तानत्वात् । अन्यथा बालवादेरपि प्रसनात् । किंच यस्य जीवब्रह्मणोरद्वैत तत्त्वम् , तस्य कथं जीवाज्ञानं ब्रह्माज्ञान न स्यात् ! मथ यदि जीवो ब्रह्मणम्तत्वतो भिन्नः, ततः कथमेवयज्ञानान्मोक्ष इत्यादिकं घटेत ! मनो यस्य मते माया सत्या, मायाविनश्च भगवतो न भ्रमः, व्यामोहनीयाश्च जीवाः परमादत्यन्तभिन्ना. सत्याच, परेण च यथावदृश्यन्ते-तस्यैव मायाविधाविभागेन ब्रह्माज्ञान सुपरिहरम् ; न तु निविशेषकचिन्मानवादिन इति ।। ॥ इति शतदूषण्यां मायाविद्याविभागभङ्गवादः द्विचत्वारिंशः ॥ ४२ ॥ -- ॥ अथ निवर्तकानुपपत्तिवादः त्रिचत्वारिंशः ॥ ४३ ॥ अनन्यानां घूमामनवधिकमक्तिस्थितिजुपाम् अविद्याध्वंसो यचरणवरिवस्यापरिणतेः । तदेक 'सत्संचित्सुखमवधिदरीकतगुण हताशेषावा हयवदनमीडीमहि महः ।। (४३) परपक्ष निरस्यन् स्वपक्षे निवत्यै निवर्तकच व्युत्पादयति अनन्यानामिति । ननु 'अविधा कर्मसंज्ञाऽन्या' इत्युक्ताविद्याध्वंसो भक्तथा । सा भक्तिस्थितीति पदेन दर्शिता । एवमेतत्कर्मभ्यसे प्रतियन्धकनिवृत्या स्वत: प्राप्त कवर्य परमपदभावि परिवस्यापदेन वक्तव्यम् । अत:, 'अविद्याबसे यचरणवरिवस्यापरिणतिः' इति पाठो युक्त इति चेत्-सत्यम् । अथापि समनन्तरवाफ्यदर्शने अविद्याध्वंसपदेनाशानध्वंसः धर्मभूतज्ञानविकासो विवक्षित:, परिणतिशम्देन च भजनजनितः प्रसाद इत्यवगमात् स्थितः पाठ एव सम्यक् । सत्: निष्पाधिकसत्ताक सत्यम् । संयित्सुख-मानानन्दस्वरूपम् । 1 ·निवर्तकानुपपत्तिवादः 43. 203 प्रतिष्ठितोऽयमर्थ प्रमाणपरतन्त्राणाम्-यदुत कर्मयोग-ज्ञानयोगपरिशोधितान्त:करणस्य तत्तद्वर्णाश्रमोचितनित्यनमित्तिकोपसंहति-निषिद्धपरिहारनिष्ठस्य अनवरतविहितध्यानाचनादिक्रमपरिणत. निरतिशयप्रीतिरूपतापन्ननिदिध्यासननिरुद्ध-मुहृद्धिषसंक्रमणीय-पूर्वोत्तरपुण्यापस्य फिलोन्मुखकर्मपर्य वसाननिर्मुक्तस्थूलसूक्ष्माचित्ससर्गस्य तथाविधमजनाराधितपरमपुरुषप्रसादादेव सर्वियापरपर्याया निश्शेषाविद्यानिवृतिरिति । ये पुनरद्वत विज्ञानादेव ब्रह्माज्ञाननिवृतिरिति जयन्ति, तान् प्रति बम , कथभूतमिदमद्वतज्ञानमिति । (1) किं ब्रमखरूपभूतात् ज्ञानादिन्नम् , (2) उतामिन्नम् , (3) द्वा भिन्नाभिन्नम् , (4) उतानुश्यात्मकम् , (5) उताशवयवेदन कथामा किश्चिदिति । न प्रथमः , तद्धि निविषयम् , सविषय वा पूर्वत्र ज्ञानत्वमेव हीयेत । वृतिरूपं हि ज्ञान सविषयमेवेति भवतामपि सिद्धान । उत्तरतापि कस्तस्म विषय : (1) किं ब्रमस्वरूपम् , (2) उन तदेव मविद्याशबलम् , (8) यद्वा तव्यतिरिक्तम् , (4) तस्य मिथ्यात्व वा, (5) अथवाऽन्यदेव किञ्चिदिति । मात्मस्वरूपस्येव ज्ञानस्य तस्यापि भ्रमनिवर्तकरवायोगात् , उभयोरपि यथावस्थितनमस्वरूपप्रकाश रूपत्वाविशेषात् । ननु [ब्रह्मस्वरूपपकाशोऽध्यासोपयिकाधिष्ठानपकाशात्मक , यथेदं रजतमित्यत्र इदमर्थ काश. विषयप्रकाशस्वध्यासनिवर्तक , यथैदमर्थस्य शुक्तिरिति प्रकाश रजत यावर्तक -इति चेन्न-दचोचर. स्वात् । न हीदमिति प्रकाशस्य शुक्तिरिति प्रकाशस्य चात्यन्तसमानविषयता, इदमिति प्रकाशस्य शुक्ति- रजतसाधारणाकारविशिष्टगोचरत्वात् , शुक्तिरिति प्रकाशस्य रजत यावर्तकशुक्तित्वविशिष्टविषयत्वात् । अन्यथा तस्यापि भ्रमानित करवप्रसङ्गात् । न चात्राप्याकारभेदोऽधिको वृतिज्ञानेन बोध्यत इति वाच्यम् । तस्याऽऽकारस्य सत्यत्वे सगुणसिद्धान्तोररीकरणप्रसङ्गात् । मिथ्यावे भ्रान्तिज्ञानत्वादेव सुनरामनितिक स्वप्रसाद ॥ वसुन्धरार-धबोधे मालाभुजङ्गानिवृत्तिवदुपपद्यत इति चेन्न, तस्य भ्रमरूपत्वेन नदेव खय स्वविषयायाधकत्वात् सर्वभ्रमनिवृत्त्यसिद्धिप्रसन्नात् । बाघकान्वरगवेषणायामनवस्थानात् । खपर- निर्वाहकसमाधेरपि बाधकज्ञानविषयीमतप्रपञ्चविरोधिमिथ्याकाराध्याससहस्वरूपप्रकाशातिरिकप्रकाशा. भावेन सस्याकारस्य बाध्यत्वासिद्धे(द्विारेवेति परिहतत्वात् । स्वस्यैव स्वविषयार्थवाधारवे व्याघाताच । अस्तु तमिज्ञाप्रत्यभिज्ञयोरिव खरूपतद्विषयज्ञानयोः साध्य मेद इति घेन । नाथ, . । फलोन्मुखेति। प्रारम्धेत्यर्थः। 2 अविद्या अशानं धानविकासप्रागभावः । 3 कथम्भाव. कथमित्याकाक्षितप्रकारविशेष । 4 समाधेरपीत्यस्य परिहतत्वादित्यनान्वय. मिथ्याकारज्ञानस्य प्रपञ्चवाधावे तस्याकारस्य बाधकं किम् । तज्ज्ञानमेवेति चेत्तहिं तस्य तदाकारविरोभ्याफारविषयकत्वमपि वक्तव्यम् । अत्र स्वरूपप्रकाशः न वाधक ; तस्मिन् सत्येव प्रपञ्चविरोधिमिध्याकाराध्यासस्प जाततया तदध्याससहत्वावा तदतिरिकप्रकाशश्च नोपलभ्यते । यतस्तन्मिथ्याकारस्य नयाभ्यासमिति निरूपणेन स समाधि. परिहियते । ननु विरोध्याकारविषयकत्व वित्तवाध्यासो बाधकोऽस्तु तबाह खस्यति। अस्तु तहीति । तहि मियाकाराविषयकः स्वरूपमात्रविश्यक एव प्रकाशो याघकन च ·- - 204 रातदूपण्या दत्तोत्तरत्वात् । तत् स्यात् , यथा देवदत्तगोचरत्वाविशेषऽप्यसावित्यवगाहमाना ममिजा न देवदत भेदभ्रम(मदेवदत्तभ्रम) निवर्तयति, सोऽयमिति पत्यभिज्ञाबुद्धिम्तु तत्पत्क्षेिपाय प्रगल्भते-नद्वदनापि वरूप प्रकाश सोऽहमिति कल्पिताकारप्रकाशश्चेति चेन्न, दतोतरत्वात् । तनाप्यभिज्ञापत्यभिज्ञयो प्रकाश्याक र भेदोऽस्ति । अन्यथा अभिज्ञापत्यभिज्ञयोमदासिद्धिप्रसन्नात् । को वा भवन्तमतिरेण स इत्यधि(हत्यादि) कोल्लेखिनी प्रत्यभिज्ञामसावित्येतामात्रोल्लेखि या मभिजया सह धारावाहिकवत् अत्य-समानविषयाममि मन्येत । मनावि भाकारातिरेकाभ्युपगमे तु दत्तमुत्तरम् ॥ प्रकाशातिरेकिवियि(य) वतदभावाभ्या वैषम्यमिति चेत् कि त ? बाधकत्वाबाधकरवे प्रति अपयोजकत्वात् । वृत्तिज्ञानस्य हि बाधकरव यथावस्थितब्रह्मस्वरूपनकाशात्मकत्वेन , न तु वृत्तित्वाधाकारेण । तथासति विरोधिप्रकाशातिरिक्त पृत्तित्या(वृत्त्या)धाकारमाध्यत्वेन मुद्रादिनिवयसर्पघटादेरिव प्रपञ्चस्यापि सत्यत्वपसनात् । एतेन (2) अविद्याशबल तदेव विषय इति दनोत्तरम् , साक्षिपत्यक्षवदेव भ्रमोपकारकत्वपसनात् । मान्यथा साक्षिपन्यस्यापि भ्रमनिवर्तकत्वप्रसङ्गेन प्रपञ्च(पति)नि सस्याप्यनुदयपसनात् । साक्षि प्रत्यक्षमपि हि भविद्यापकाशात्मक स्वप्रकाशामक च । (3) ब्रमव्यतिरिक्तमानगोचरत्वपक्षे वय तन्द्रम ररूपत्व त् त्वाधकरूपत्वसभावनाऽपि नास्ति । न हि शुक्तिकलधौनधीरेव कलधौतधियमधुनोति । (4) तस्मिथ्यात्वविषयपक्षस्तु तदा शोभते, यद्यधिष्ठानयाथात्म्यग्रहणमन्तरेणापि तमिथ्यात्व सुग्रह (पग्रह ) सात् । याथात्म्यमहरूपता च दृषितव । किंच इद निवर्तकज्ञान स्वविषय बन्न यति रिक्तमिया व किं मिथ्यात्वेन गृहानि, उत सत्यत्वेन तानिर्धारितविशेषात्मनेति । मिथ्यात्वस्य च मिथ्यात्वग्रहणे प्रपञ्चस्य सत्यत्वेन प्रकाशमसात् , स्वप्नावगन पितृमरणमिथ्या वेन पितृसत्यतावत , सम्यग्रजामियावमिथ्यात्वेन रजतसत्यतावश्च ॥ ब्रझव्यतिरिक्त रोपाधिकोडीकारवशात् १पञ्चस्य तन्मिथ्यात्वस्य च मिथ्यात्वमेकहेलया लभ्यते, यथा भवता प्रपञ्चस्य तत्सत्यत्वस्य च सत्यत्वमिति चेन्न , विरोधाविरोधा-या वैषम्यात् । न हि रजतमिथ्यात्वनि यात्वेऽपि रजतमपि मिथ्याभूत दृष्टम् । न च शुक्तिरजामिय्यात्वे तमिथ्यात्व मिथ्याभूत दृष्टम् ।। तदय सग्रह लो--मिथ्यात्वस्य च मिथ्या वे मिथ्यात्व बाधित भवेत् । सत्यत्वस्य तु सत्यत्वे सत्यत्व स्थापित भवेत् ।। नन दध्यासुतत मरणयोरिव द्वयोरपि मिथ्यावमुपपद्यत इति चेन्न निराश्रयतया तन धर्मि मिथ्यात्वोपपते । न हि तन्नापि कभ्यासुनमिथ्यात्व वा त-मरणमिथ्यात्व वा मिथ्याभून दृष्टम् । द्वितीये तु ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वस्य सत्यत्वेन पकाशनात् सद्वितीयत्वभ्रान्तिवादि स्वप्रकाशम्यापि बाधकस्यापत्ति अभिशाप्रत्यभिशयोरिव समानविपयकत्वेऽपि चैलक्षण्यसभवादिति शका । 'इष्ट हि विदुषा लोके समासव्यासधारणम्' इति सक्षेपेणोक्तस्य विस्तरेणोक्तिरिति काचित् प्राचीनदौली। तद्रीत्याऽत्र अस्तुतहीति पूर्वपक्षवाक्यस्यैव तलेतत्स्यादित्यादिना विवरणम् , दत्तोत्तरतादिति समाधानवाश्यस्य च तदुपरितनवाक्येन विवरणम् । ननु स्वप्रकाशस्य स्वविषयकत्य नास्ति वृत्तिज्ञानस्य तु सर्मक पात् ब्रह्मविषयक यमस्तीति लक्षण्यमेव पाधायाधोपपादकमिति शकत प्रकाशातिरेकीति । अ ये व्याघात, ·निवर्तकानुपपत्तिवाद 43 205 दोषो दुस्तर । ब्रमाव्यतिरेके तु दत्तमुत्तरम् । तृतीयेऽप्य(सभव )ग्रहणप्रसङ्गात् । ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वग्रहणे प्रयोजकज्ञानवतो मिथ्यात्वेनैव ग्रहणपसनात् , प्रयोजकज्ञानाभावे प्रपञ्चमिथ्यात्वस्याप्यमहणप्रसङ्गात् । ब्रमन्यतिरेकेणाग्रहणे गृह्यमाणस्य मिथ्यात्वस्य ब्रह्मणश्चागृह्यमाणव्यतिरेकयो शुक्तिरजनयोरिवैक्येन ग्रहण प्रसङ्गात् । ततश्च सत्यत्वेन प्रकाशापसत्तेने साधारणाकारग्रहणसभव । (5) अन्यस्य कस्यचिद्विपयत्वमपि परमार्थापरमार्थविकल्पेन दतैरेव दूदूषितम् । परमार्थत्वे ब्रह्मव्यतिरेके द्वैतपसङ्गात् तदन्यतिरेकेऽन्यत्वस्यवासिद्धिपसङ्गात् । अपरमार्थत्वे अविधात कार्यकोट्य तर्भावेन बाध्याकारतया मागुक्तदोषापातात् । यहि वे तद्बाधकगवेषणप्रसन्नात् । किंच ब्रह्मव्यतिरिक्त तत् बाधक ज्ञान सत्यमसत्य वा असत्यावे विदमपि बाध्याकारकोटौ घटमान कथमिव तहाधक स्यात् ॥ आकारभेदादविरोध इति चेन्न , बाधकाकारभेदस्थापि बाध्यत्वा भ्युपगमात् । अन्यथा तस्य सत्यत्वपसनात् । तताप्याकारमेदाभ्युपगमेऽनवस्थानात् । प्रमाणस्थापके(ने) प्रमाणविशेषस्थापकाकारविशेषस्यापि स्थाप्यत्ववदविरोध इति चेन्न , [वैषम्यात् । ] स्थापकाकार विशेष स्थिते स्थाप्यसामान्यविशेषस्थित्युपयुक्तत्वात्। बायकाकार विशेषबाध्यत्वस्य विश्ववाघासिद्धिपर्यवसितत्वाता किंवैतन्निवर्तक ज्ञानमद्वैतश्रवणादिमात्रसमुद्भवमिदानीन्तनमेव ज्ञानम् : पूर्वत्र भवामतश्राविणा तत्क्षणादेव प्रपञ्चविलयपस , यद्वा आत्मक्यात् विश्वेषामेव । बाधितानुवृतिस्तु दृषितव । उत्तरतावि तत् किं पूर्वाविशिष्टविषयमपि निवर्तकम् , उत विशिष्ट विषयम् । अविशिष्ट विषयावे तु पूर्वस्यापि निवर्तक स्वसङ्ग । तस्य तदभावे तु उत्तरस्यापि तन्न स्यात् । विशिष्ट विषयत्व तु न सभवत्येव । ब्रमणि प्रकाशिष्यमाणपरमार्थाकारा नरानभ्युपगमात् । अपरमार्थाकारान्तरमकाशस्य प्रागुक्त यायेन दूपिनत्वात् । प्रपञ्चमिथ्यात्वन्य(स्वाध्य)वसायस्य च भवन्मतश्रद्धाजडानामिदानीमपि सिद्धत्वात् ॥ परोक्षरूपमिदानीन्तन ज्ञानमपरोक्षभ्रमबाधक न भवति , अपरोक्ष तु भविष्यज्ज्ञान बांधनायालमिति चेन्न-परोक्षापरोक्षशब्दा भ्यामविशदविशदत्वविवक्षायामनतिरिक्तविषयतयैव तथाविधभेदासिद्ध । करणभेदाधीनभेदस्य चाकिंचि करत्वात् । न चास्य करणभेद , भविष्यतोऽपि विशदज्ञानस्य भवद्विाक्यजन्यस्वाभ्युपगमात् । एतेन वेदान्तनरर्थक्यमपि फलिनम् , यत कुनश्चिदनुमानादेरप्यद्वैत [विज्ञानसम्पादनोपपत्तेस्तदति रिक्तस्य कस्यचिद(दप्याशस्य वेदान्जपि भवद्धि प्रापिादनानन्धुपामात् । सायस्व मामाघरकोमयज्ञान भ्युपगमात् , व्यावहारिकस्य तु तस्योभयत्र सम्मतत्वात् । उपासनादिपरवेदान्तभागस्य ततफलविशेष पर्य ततया बधक वेन बन्धनिति पति प्रतिकूलस्वाभिधानात । भो यदा प्रपश्चमिथ्यात्वानुमानादिक न विश्वबाधकम् , तदात्वे वेदान्तवाक्या-यपि न साधकानि स्यु , तदविशिष्टज्ञानजनकत्वात् । यदि तानि बाधकानि स्य, तदा तदविशिष्टादनुमानादैरपि तद्वाघ स्मादिनि निरर्थकस्तत्त्वावेदको वेदा-तमाग । एवञ्च वेदान्तम नरेणापि यथावस्थिनमस्वरुपज्ञानसम्पादनोपाते शारीरकापदाधिकरणानारम्भसनथ । ननु भेदवासनाविक्षितचेतसा बुभुसोद्वोधने शास्त्रोपयोग इति चेन, शास्यसोगनममगेऽपि तय - - .

·. , 206 शतपण्यो विचारमारभमाणे पुस्पैस्तापत्रयाभिहताना मेदवासनाविक्षिप्तचेतसामपि तत्ववुभुत्सोत्पते । न च प्रति पतृमेदेन शास्त्रमनुमान च सप्रयोजनमिति वाच्यम् , सर्वात्मना साघव धकाम णसभावनावैदेशिके विषये शास्त्रार्थतत्त्वस्य मीमांसितत्वात् । अतस्तत्र मवता महत्तरेषु मठ(मन)गहरेषु महावाक्यश्रवणमपि बालव्यामोहनमात्रमित्यापद्यते । मतो न निवर्तकज्ञान ब्रह्मणो मिन्नम् । नापि द्वितीय , नभखरूपस्य विश्वनिवर्तकत्वे त्स्यानादित्वेन प्रपश्चाध्यासाभावपसझेन (भ्यासस्याभाष प्रसगात् ) प्रपक्षप्रतिभासस्याप्यनुदयप्रसन्नात् ॥ एकस्यैव दण्डादेर्घटादिकारणत्वतन्नाशकत्ववदुपपद्यत हति चेत् , योगपये विरोधात् , क्रमे तु सहकार्यवश्यम्भावात् । न हि दण्डो घटकारणसाम्ग्रीमध्यमध्यासीन एव घट नाशयति , अपितु सिद्धे घटे अमिघातरूपसयोगादिकमपेक्ष्य ॥ मनापि तर्हि बन स्वरूपेणाध्या सानुगुणम् , मध्यासमेव तु निवत्य (तन्निवत्ये) सहकारित्वेनापेक्ष्य तन्निवर्तकम् , नि(तन्नि)वर्तनशक्तम्यादि निवासिद्धी निवृत्तिजनकत्वायोगादिति चेन्न , तथाप्यनादेरध्यासस्य चिरतरानुवृतिभङ्गपसनात् । एव पूर्वपूर्वक्षणानुवृत्तिभङ्गे कदाचिदपि नाध्याससिद्धि । किञ्च परिशुद्ध ब्रमस्वरूपमध्यासानुगुणम् , अशुद्ध तु तन्निवर्तकमिति महदिदमुपपादनम् ॥ अस्तु तर्हि सामग्रयभावादित पूर्वमनुत्पन्न साम्ग्रीसम्पतिदशाया मुत्पत्स्यमानमन्त करणवृत्तिविशेषमेव सहकारित्वेनापश्य ब्रसव निवर्तकम् , तन्न, प्राप्तापाप्तविवेकनान्त फरणवृत्तेरेव निवर्तकत्वासनात् । तथा च सति ब्रह्मवरूपान्तर्गनवपक्ष याघाउ । मत एव न तृतीय । अपसिद्धान्ताच । किञ्च तस्य सत्यत्वे मेदाशेन ब्रह्मण सद्वितीयत्वप्रसङ्ग । मिथ्यात्वे त्वमेदांशेन ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्ग । नित्यत्वानित्यत्वविक्ल्पनापि दूषणमूह्यम् । चतुर्थस्तूमयपतिक्षेपरूपोऽनिर्वचनीयोक्त(रूपानिर्वचनीय)दृषणनयेनोभयसिद्धधनतिरेकात् तघणेनैद दूषित । पञ्चमस्तु परिशिष्यते । तथाभूत किं तज्ज्ञान यथाकथचिदपि प्रतीतिपदवी नावतरति, मथावतरति । पूर्वत्र किं साधनदूषणप्रयासेन : उत्तरत्र कचिदपि उक्तकोटिवहि वासिद्धे न पृथदूषणीयमवशिष्टमिति । किंच निवर्तकज्ञान निवतिभ्यते, न वा। पूर्वत्र तन्निवृत्तेरेवागन्तुकत्वात् ब्रमखरूपातिरिक्ता- विद्यास्थितिप्रसङ्ग । उत्तरन ब्रह्मस्वरूपातिरिक्तनिवर्तकज्ञानसद्भावेन(सभवेनव)वाविद्या स्थितिरनिवार्या । मतो यत् विद्याया निवर्तकत्वेन सम्मतम् , तदेव स्वात्मना स्वनिवृत्त्या वा तामेव स्थापयतीति विपरीत पनिरिति ॥ निवर्तकज्ञानमध्यसोऽपि निवतियत इति चेत्-सहि तन्निवर्तकनिवृत्त्यनुवृत्तिप्रसङ्गेन ब्रह्मणो यावदात्मभाविन्यविद्यानुवृत्तिस्स्यादिति वैपरीत्यस्थैर्यापत्ति । इत्यल हिताहितविपर्यस्तचेतसा शोच्याना निग्रहेणेति ॥ ॥ इति शतदूषण्या निवर्तकानुपपत्तिवाद निचत्वारिश ॥ ४३ ॥ 1 द्वितीय -वादारम्भोक्त उतामिन्नमिति कल्प । 2 तसदिति । तस्यतस्य निवर्तकस्य निवृत्तेश्चानुवृत्यापरयेत्यर्थ ॥४३॥ - -०-०- ·- , निवृत्यनुपपत्तिवाद: 44. 201 ॥ अथ निवृत्त्यनुपपत्तिवादः चतुवस्वारिंशा ।। ४४ ॥ ?............................................................ .........? येय ब्रम[गः]श्रवणमनननिदिध्यासनादिक्रमपरिणतविशदाद्वैतवाक्यार्थविज्ञानहेतुका निश्शेषा विद्यानिवृत्तिरुच्यते, सा किमध्यासम्पा, नवा' पूर्वत्र कथं निश्शेषाविद्यानिवृत्तिः, मध्यासरूपाया तस्या सत्या तन्मूलाविद्याया अपि विद्यमान स्वात् । उपादानमन्तरेणोपादेयस्थित्ययोगात् ॥ मामोपादाना साऽस्त्विति चेन्न , भारमन परिणा मित्वमसात् सत्योपादानायाश्च सत्यत्वेन सद्वितीयत्वासनात् । न च दोषमन्तरेणाध्यासो भवतामपीष्ट ; तथा सति भविद्याक्रूपनस्यैव निर्मूलस्वपसमात् । यदि सा ब्रह्मवत् भविद्यावश्च उपादान रहिता, तदा कय तया सहाविद्या तिष्ठेत् । स्थिता वा किमिति पश्चान्नावतिष्ठते । निवृतिरपि ब्रमयतिरिक्तत्वकप्रयोजकप्रयुक्तमिथ्यात्ववशान्नितिप्यत इति निश्शेषाविद्यानिवृत्तिरिति चेन्न, निवृत्ति निवृतो मिथ्यात्वे च निवोन्मजनतत्सत्यत्वयो प्रसन्नात् ।। प्रागभावनिवृत्तिरूपस्य घटम्य निवृत्तावपि प्रागभावानुम्म जनवत् , जागरदशाया स्वानान्धकारनिवृत्तिरूपस्य खानप्रदीपस्य निवृत्तावपि खा(ख)प्ना न्धकारमिथ्यात्ववचानुन्मजनमिथ्यात्वयो सिद्धिरिति चेन्न , घटतापागभावनिवृत्त्यात्मकस्य पध्वंसस्य, खाप्नतेजस्तमोबाधकस्य जागरस्य च विद्यमान वेन तवयानुन्मजनमिथ्यात्वयोरुपपत्ते । अस तु अविद्यातन्निवृत्त्योद्वयोरपि प्रत्यनीकमन्यन्न परिशिष्यते ॥ मस्ति ब्रमखरूपमिति चेन्न , तस्य तदुभय प्रत्यनीकरवे तस्यानादित्वात् तयो मागप्यारोपाभावप्रसङ्गात् । तथा च सति भेदपतिभासादेनिर्मूलत्वे सर्वप्रमाणविरोध मोक्षशास्त्रानारम्भश्च । पूर्व तदविरोधित्वे पश्चादपि तद्वैरासंभवात् ॥ कैवल्येन रूपेण पश्चाद्विरोध इति चेन, कैवल्यस्य स्वरूपमासवे दत्तोसरत्वात्। स्वरूपातिरिक्तत्वे(त्वेन) सत्यत्वे सद्वितीयत्व प्रसनात । तन्मिथ्यावे तत एवाविद्यास्थित्यवश्यम्भागत् । एतेन प्रयोजक यदुक्तम् , तदपि दत्तोवरम् । मत एव न द्वितीय , मनध्यामरूपाया निवृत्तेः स्वरूपान्तर्भावादिविकल्पदुस्थत्वात् । अन्तर्भावे ब्रमणोऽनादित्वेनाविद्याया नित्यनिवृतिप्रसङ्गात् । यद्यपि घटादे. स्वरूपमेव तत्पागभावनिवृत्तिरितिवत् ज्ञानस्वरूपं ब्राज्ञाननिवृत्तिरिति वक्तु शक्यम् ~तथाऽपि स्वागभावनिवृतिरूपघटादेरिव खाज्ञान निवृत्तिरूपब्रह्मणोऽपि तदनन्तरत्वावश्यम्मा कादाचित्करवादयो दोषाः समुमिषेयु । ननु पूर्वसिद्धभूतलखरूपमेव पश्चिमसिद्धघटादिनिवृत्तिरित्यभावापलाप वादिमिरभ्युपगम्यत इति चेत् किमनेन ? भनाभिस्तत्रापि घटसर्गप्रत्यनीकारूपस्य परराभिमतघटाभावाविनाभूतभावानरामक (४५)? ?सवानीति श्लोक उभयत्र निवेशितोऽस्ति, अन च 52. वादे च । तौरस निवेश- मर्हति। अत्र तु अनिशवादगत-ज्ञानानन्देति श्लोको वाऽन्यो वा तत्तुल्यः स्थित स्यात् विमृश्यम्। | अपलापः नास्तित्ववाद एव । तेन पादेन वादिभिरित्यर्थः। तं मीमांसकवाई स्वाभिमततया वदद्भिरिति वा। 2 यद्विपयशाने सति यद्विपयकज्ञानं निरुभ्यते तस्य तदभावरूपता; अधिकरण- ज्ञान तु न तनिरोधकमित्याशयेनाह अस्माभिरिति ।

·208 शतषण्या कलविशेषससर्गतन्मूल परिणामादे प्रत्यक्षसिद्धस्य भूतलावस्थाविशेषस्य यथायथ घटाभाववाभ्युप गमात् तस्य घटससर्गोतरमायित्वेन पूर्वसिद्धत्वासिद्धि (ढे)। नन्वभाववादिनोऽपि कार्यपागभावस्य कारणा श्रयत्वात् कारणेऽपिणेन) कार्यपागभावस्य सम्बन्धोऽभ्युपगत । सम्बन्धिन प्रागभावम्य निवृत्तौ च तत्सम्बन्ध निवृतिरास्थेया। सा च सम्बन्धनिवृति कारणस्वरूपानतिरेकिणीष्टा च । कार्य तु दृश्यमान खाग भावस्यैव निवृति , एवं कार्यकारणयोस्सम्य-धोऽपि स्वपागभावनिवृतिरेवेति परिशेषात् पूर्वसिद्धकारण खरूपमेव कार्यप्रागभावकारणयोस्तम्ब पनिवृत्तिरिति ।। तदप्यसत् , कार्यतत्मागभावयो ()कारणेन सइ खरूपातिरिक्तसम्बन्धमनभ्युपगच्छा पुरतो नेद चोधम् । मभ्युपगच्छनामपि कार्यसम्प-धपागमाव कार्यपागभावकारणयोस्सम्बन्ध एवेति तस्य तन्निवृत्तित्व युक्तम् । कार्यमेव वा स्वपागभावत सम्बन्धयोरप्य भावो भवतु विरोधाविशेषात्। यथैक एव प्रध्वस कार्यतत्पागभावयो प्रतिपक्ष (क्षेप ) इत्यादि स्वयमूह्यम् । ननु भवतामप्यविद्यानिवृत्ति पूर्वसिद्धजीवस्वरूपाविर्भाव एव, स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति श्रुत्यनुसारात् । तद्वत् ब्रह्मखरूपाविर्भाव एवास्माकमविद्यानिवृत्तिरस्त्विति चेन्न , ससारदशायामना विभूतानेकाकारगोचरस्याविर्भावशब्दार्थस्य धर्मभूतज्ञानविकासविशेषस्य पूर्व कर्मणा प्रतिबद्धस्य पश्चातन्नि वृत्तौ स्वरूपानुबन्धित्वादाननीयस्यास्माभिरभ्युपगमात् । भवतस्तु निराकारे ब्रह्माणि नित्याविर्भूतज्ञप्ति (व्यक्ति)मालस्वरूपे नापूर्व कश्चिदाविर्भाव । ननु ब्रह्माकारविवृत्ता(वर्ता •त करणवृत्त्युपलक्षितस्वरूपेणापूर्वण ब्रह्म स्वाज्ञाननिवृत्ति , कारणविनाशाचोपरक्षकान्त करणत्तिविनाशे तदुपलक्षणाभावेन न द्वितीयत्वादि प्रसङ्गावकाश इति चेत्- तदप्यतिम दम् , उपरक्षणखरूपस्यैव निष्कर्षवशानिवृत्तिरूपत्यप्रसङ्गेनाध्यास रूपत्व(वि)कल्पानुप्रवेशात् , तस्य च दूषितत्वात्। उक्तानां च विकल्पोत(पा-३)राणा तथाविधा-न करण वृत्ति(वि)नाशे त मूलो(तन्निमित्तो)पलक्षणनाशे च तुल्यपसरत्वात् (इति) यहि वे तु सद्वितीयत्वापते । समुचये विरोधात् । भाकारभेदकल्पनेऽनवस्थानात् । भाकारवये भेदाभेदयो स्वयमसनात् । किंच बहिर्भाव [4] सा किमनादि , उतादिमती : पूर्वत नित्यमविद्यानिवृत्तिप्रसङ्ग । उत्तरत्र कारणाभावात् कार्याभाव । न हि मिथ्यामूनमविद्यादिक सत्यभूतायास्तस्या कारण सभवति. असत्यात् सत्योत्पत्तर-यन (80) दूषणात्। न च सत्य ब्रह्मव तत्कारणमस्त्यिति वाच्यम् , तदनादित्ववसङ्गन मागुक्तोपद्रवाता न च ) विगलितशबरमाव ब्रह्मैव तत्कारणम् , शबलभावविगलनस्यैव कारणा वेषणेनाऽऽमाश्रय[व]प्रसन्नात् । नवविद्यानिवृतिन सती, ब्रह्म यतिरिक्तत्वात् । नापि सदसदामिका , याघतादिदोष शोन्मेषात् । न च सदसद्विलक्षणा , सदसद्विलक्षणानिवृत्यात्मकाव याघातात् । मत परिशेषादपती वा, तामपि कोटि परित्यज्य पञ्चमप्रकारो(रा) वा । भावाभावयोरेव हि सदसदादिप्रकारा निवृत्तय । सदसद्विलपणचा(व)ज्ञानम् , तन्निवृत्तिश्च प्रमाणसिद्धति सदसदनिर्वचनीयाज्ञानानुसारेण यज्ञानुरूपो बरिरिति न्यायात् सदसदादिसर्वपकारविरक्षणा तन्निवृत्ति क्रुप्यत इति किं नोपपन्नमिति चेत(चेन्न)- 1 भिवृत्ती-कर्मनिवृत्ती। 2 विकल्पोत्तराणाम् = अभ्यासकल्पवृषणानाम् । अध्याप्तरूपा न वेत्यत्र द्वितीयपक्षान्तभाव । 3 ·निवृत्यनुपपत्तिवादः 44. 209 अहो परापादनीयमात्मनः परिवादमात्मनेवाऽऽविकृत्य वैदम्-यमभिनयसि । तथा हि--- कोटिनयम भवतव दूषितत्वात् अल्पशेष कृतं शत्रुकार्यम् । यत्तु-असती वेत्युक्तम् , सन्न भावान्तरा- भावनयेन भावान्तरविवक्षायां सद्वितीयस्वप्रसङ्गः | अतिरिकामावविवक्षायां च सद्वितीयत्वं तेनैवाभावेन तत्प्रतियोगिना च सत्येन(सत्यत्वेन) दुस्त्यजम् ; अमाववादिना सत्यस्यैवाभावप्रतियोगित्वात् । निरुपाख्य विवक्षायां च तस्याः शशशृङ्गादिवत् अकादाचिकत्वपसङ्गः । ततश्च पूर्ववत् सर्वदेवाविद्यानिवृत्तिरनिवार्य त्यसंसारः। तस्याः संसारस्य चाविरोधे मनिर्मोक्षः।। परमार्थतः सर्वदा संसाराभावाव(व:) तत एव परमार्थ- मोक्षामावति नानिष्टप्रसनाविमाविति चेन ; व्यावहारिकबन्धमोक्षव्यवस्थामन्नस्यैव प्रसज्यमानत्वात् । तामपि व्यवस्था परित्यजतः लौकिकवैदिकसर्वव्यवहारविलोपपसङ्गः । किंच अविद्यानिवृतरसत्त्वे नित्यमविद्यासद्भावप्रसङ्गः । ननु घटपध्वंसस्सद्रूपत्वेऽपि घटादेः कादाचिकत्यवत् अविद्यापध्वंसस्यासपत्वेऽप्यविद्यायाः कादाचिकत्वमुपपद्यत इति चेन्न; घटमध्यसत्य असदपस्वाभावात् । स ह्यभावात्मकोऽपि तत्कालीनतया प्रमाणतसिद्धः । अन्यथा घटनित्यत्वस्यापि दुर्निवारस्वात् ॥ ' असदपमेव घटमध्वंसमभ्युपेत्य दूषण व्या इति चेन- शमलं भक्ष्य, शापितोऽसि गुरुणेत्यादिवदशक्यत्वात् । शवयस्वाभ्युपगमे वा त्वयैव दूषण मनुमतमिति किमस्माकं तत्समर्थनेन ! पञ्चमी कोटिमाटीकमानस्सापि ते न काचित् गतिः । सा हि माध्यमिकगोष्ठीमध्ये भवन्त- मध्यारोप्य अनिर्वचनीयाप्राविशिष्टं च सद्वितीयं ब्रह्म विलुम्पन्ती नय्यतवादवारवाण मवधूय मन्तर्गत प्रकाशयेत् । ते ह्येवमाहुः, 'न सन्नासन्न सदसन्न चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥ इति । न चैकदेशवैषम्याद्विशेषः, पचमकोटिपरिमहस्य भिक्षुरादपसरणन्यायेन समस्तभव- सिद्धान्तावस्कन्दात् (न्दकत्वात!) व्यवस्थाहेतूनामपि व्यावहारिकत्वेनान्यवस्थितत्वस्यैव व्यवस्थितत्वात् । न च यक्षानुरूपो बलिरिति न्यायस्मानावकाशः ; आनुरूप्याविरोधिस्वरूपत्वे सदसदनिर्वचनीया. ज्ञाननिवृत्तेरप्यनिर्वचनीय[रूप]विपसङ्गात् । विरोधिरूपत्वे त्वनिर्वचनीयपत्यनीकत्वस्य निर्वचनीयत्वेन न्यायभाष्यादायसत्त्वेन कथनात् तथा स्वीकृत्यैव त्वया दूपर्ण वकव्यमिति चेत्-अशक्य. स्त्यच्छासनाभ्युपगमः । न्यायमाप्येऽपि असत्पदेन भावातिरिकत्वमेघेष्टम्-न तुच्छत्यमित्यर्थः । शमल-नरमृगमलादि; हयाः इति विधिः । अशक्यत्वादिति । अभ्युपेत्येत्युक्तस्याभ्युपगमस्येति शेषः। 2 अनुमतमिति । तस्यास्तुच्छत्वे अविद्यास्थितिरेव स्यादिति भावः । 3 अनिर्वचनीयाग्रहविशिष्टञ्चति पाठोऽशुद्धः । अनिर्वचनीयाग्रहमवशिष्टं चेति पठन्ति । अग्रहः = अज्ञानमिति च व्याख्यान्ति । चण्डमारुते अविशिष्टमिति क्रियाविशेषणम् अविशेषेणे. त्यर्थ इन्युक्तम् । तदनुसारे एवमर्थः स्यात्-ग्रहातिरिक्तं सर्व सदसदनिर्वचनीयमिति यस्ते आग्रहः, स हदानी लोपितः। तदविशेषेण अद्वितीयं ब्रह्मत्यपि लोपितम् ; द्वितीयस्य निवृत्तिपायस्पेटत्या. दिति । अनिर्वचनीयाग्रहमविशिष्टञ्चति पाठे चकारण्योगौचित्यम् । अनिर्वचनीयविषयकम्य आग्रहस्य ब्रह्मणि सर्वदा किश्चिद्वैशिष्टयस्वीकारात् अविशिष्वाह्मणश्च लोर एव कृत इत्यर्थः । 4 चारवाण-कश्वम् । 5 निर्षवनीयत्वेन निर्षचनीयत्वरूपावेन । 27 - ·210 शतरच्या सदसत्त्व(तर)समुच्चयकोटियहि वायोगात् । तस्याश्च दूपितत्वात् । यदा च भनदमिमता सदसद्विलक्षण. कोटिरपि निशितःशूलकोटिमारोपिता, तदा कैव कथा निर्विशेषपरब्रह्माधिष्ठानानिर्वचनीयभावरूपा ज्ञान विक्षेपात्मकात्मव्यतिरिकजडरूपाहमर्थाहकारमृतिविशेषरूपमियास्वरूपतत्त्वमस्यादिवाक्यरक्षणा भवनामवयविज्ञानकृत(जन्य)सदसदनिर्वचनीयविश्वनिवृतिरूपाया गन्धर्वनगरगोपुराधिरूदगगनारविन्द- मकरन्दपानमदमस्मन्यवध्यामुतशुभकरतलकलिनखरविषाणकोदण्डकोटिघटितकमठरोमशिन्जनीनियन निदैन्द्रजालिकशरशलाकाकृतभविष्यद्देवदत्तपुत्रशिरश्छेदसोदरायाः दुरभिलपकारकज्ञापकाया. *पञ्चम्या: कोटेरित्यरमपरिणतभणितिपरिहसनेनेति ॥ ॥ इति शतपण्यां निवृत्यनुपपत्तिरादः चतुश्चत्वारिशः॥४४॥ . ॥ अथ शब्दावेपत्वनिरासवादः पश्चचत्वारिंशा ॥४५॥ यनामानि पोरजामि गृणता यादृच्छिकैंतुभिः दुलहोऽप्पूपयाति गोप्पदतुला समाग्वारा निधिः । दरे नित्यममीमभूमकतया वाचा यदाचक्षते तत् वन्देमहि सर्वशब्दविषय प्रय्यन्तवेद्य महः ॥ 'यदूचिरे-निर्धननिखिल रुपनाजाले स्वपकाशचिन्माने ब्रमणि न कस्यचिच्छब्दस्य पृति संभवति । न हि निमित्तम तरेण शब्दा: प्रग्न् । न चावेद्य वेदकानामवकाश । न च सर्वेषामात्मसाक्षिक प्रकाशमाने प्रकाशकापेक्षा । न चैवमुपदेशनैरथक्यम् , वन एव प्रकाशमानेऽपि स्वरूपे कहितोप- प्लाप्रशमनमात नया पत्पिन्न पतिष्ठापनार्थपत्यभिज्ञापकतया वोपदेशमापल्यात्। मत एव वेदान्तानां ब्रमणि अतिरपि व्याख्याता । यद्यप्यविद्योगधिकोपरागरशमनपरेषु वाक्येषु सप्तात्मज्ञानादिशब्दब्रह्म निर्दिश्यते, तथाऽप्युपर क्षणमस्तश्चन्द्रमस इव शाखया न ब्रमगस्मस्पर्श । भत एव न प्रमादिशब्द. निदेशेन स्ववचनविरोधः। न च नामकीर्तनविधीनां विरोध , सगुणमाविषयत्वात् तेषाम् । अत एव हि परस्मिन् ब्रमण, मान मन्त्रजर' इत्याचार्याः । मन्यया कयमसंपज्ञातोऽपि समाधिस्यात् । न च विचित्र नामरूपभाक्त्वनिविरोध ; तस्याम्नकार्योपहितविषयत्वस्य यु-माभिरप्यनीकारात् । न च शब्दतत्वमेव प्रति सकारावे वाच्यतया शब्दवाच्यता; शन्दब्रामगोऽपि नाविवर्तमानवात् । मन एव मन्ति, 'शवाण निष्णात परं ब्रह्माधिगच्छति' इति । माह न साम्बा, 'शब्दार्थव- 1 विक्षेपामाध्यतिरिनेनि ममुद्धः पाठः। विशेगमा-यामन्यतिरिनेति गुरः उ1 2 पक्षम्या: कोटे: कैपधेत्यन्वयः ॥ ४॥ (४५) 3 परोजांसि = रज पारयनि । नामानीत्यनेन वैश्यानगन्यत्वं सर्पशादेति याच्यन्तर- पाच गन्य रोक्तम् । तहि वयं गचा रे! तबोनम् अमीमभूमश्नयेति। यतो याचो निवर्तन्न इत्यादेरपरिनियम इति। प्रत्यभिज्ञापक रम् - पूर्वसालाखण्डायपरयम्। 5 मौनमिति। सगुण- विश्ये मन्त्रजपेन यम् साणम्, तत् निगुंगविण्ये मौनसाध्यम् । नम्र या गगोचण्यादिति भावः।

·-- शम्दावेद्यत्वनिरासवादः 45. 211 विवर्तमानपरमज्योतीवो गोपते.' इति । न च ब्रह्म शब्दवाच्य वस्तुत्वात् घटवदित्यनुमानोदयः, काल्पनिकवाच्यत्वेन सिद्धसाधनात् । तदतिरिक्तस्य तु दृष्टान्तेऽप्यस्मन्मतेनासिद्धः। घटादिषु (च) वस्तुत्वानभ्युपगमेन साधनविकलत्वाच । न च प्रकाशमानत्वादिमानं वस्तुत्वमिति विवक्षितमिति वाच्यम् ; तथाऽपि प्रकाशमानः शुक्तिरजतादिभिः शशविषाणादिभिश्चानकान्त्यात् । न हि तेषां पारमार्थिकं वाच्यत्वं वोडी(भी)टम् ; खयमसतः परमार्थधर्मानाधारस्वात् । किंच यदि वाच्यत्वं वाच्यम् , वतस्तस्यापि वाच्यत्वान्तरम् , एवं तस्यापीत्यनवस्था । यदि पुनरवाच्यम् , तेनैवानेकान्त्य दुप्परिहरम् । ब्रह्म न शब्दवाच्य निर्विशेषत्वादिति प्रत्यनुमान(मात यं) च । भागमे च परिपन्थिनि कथमनुमानगन्धः) तथा हि, 'यतो वाचो निवर्तन्ते, ममाप्य मनसा सह', 'न शब्दगोचरो यस्य योगिध्येयं परं पदम्' इत्यादिश्रुतिस्मृतिश्तेर्वाध स्फुट एव । न च सामान्य(तासामन्य !)परत्वम् ; ब्राखरूपोपदेशगरतयेव प्रवृत्तेः । न च कल्पियशब्दनिषेप[विषय]परतया सकोचतथा सति स्वस्तुसाधारण्ये नातिशया- सिद्धः । असकोचे चास्मदुक्तविषयस्यवस्थाया. गायत्वात् । तदेवन् सर्वमभिप्रेत्याह भगवान् पराशरः, 'प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् । वचमामारमसंवेद्यं तज्ज्ञानं नमसंज्ञितम् ॥ इति । मतो न ब्रह्म कस्यचिदपि शब्दम्य वाच्यमिति । मनोच्यते--यदुक्तं समस्तविशेषरहित ब्रमणि निमितामावेन(भावादेय) न शब्दमतिरिति । तल सविशेषत्वोपपादनादेव हेतुरसिद्धः । यथा च निमिचं निमितान्तरमन्तरेण शब्दवाच्यं भवति, व्या स्वरूप. मपीति निरूप्यतां त्वया । येषां शब्दानां यत यन्निमितद्वारेण प्रवृत्तिः, तेषामेव हि तन सद्भावे नि:}} भन्याशस्तु शब्दो ब्रमणि न दृश्यत इति चेत्-किं कुर्म.: सङ्के या व्यवहाराय तथाविधः शब्दोऽपिन्दः)। यच्च-'अवेद्ये वेदकाना नावकाशः ; न च स्वयंकाशे प्रकाशकापेक्षा' इति-तच खनकाशमापि ज्ञानान्तरवेयवस्थापनादेव परिहतम् । यचोपदेशानां वेदान्तानां च कपिठोपालप्रशमनमानार्थ त्वमुक्तम् , तदपि तदा शोभते, यदि खरूपमनिर्दिश्य उरागाः शमयितुं शक्येरन् । अन्यया ब्राणो निर्विशेषत्वमपि नोकं स्यात् ।। ननु किं ब्रह्मणो निर्देशेन विशेषा एव प्रतीयमाना मिथ्यात्वेन ज्ञाप्यन्ते; बन्न तु खनकाशं निष्ठत्येवेति चेत्-तदपि न ; 'निर्गुणम्', 'निरञ्जनम्' इत्यादीनां ब्रनगो विशेषगत्येक भयोगात । काशमाननिषेधे च ब्रहगोऽपि निवसनात् । यदि ब्रमन्यतिरिक्तमिठि विनियेत, तदा(यावि सिद्धस्तनिदेशः । प्रतियोगिउयेति तु विशेषः । यच्चोपदेशादेः प्रत्यभिज्ञापत्वमिति, नत: किमायातमवाच्यत्वस्य ! पूर्वपतिपन्नेऽपि शब्दपविमानस्यानाभ्युपगमात् । यतु शाखाचन्दन्यायेन सामादिशब्दैरुपलक्षणमन ब्रह्मगः सस्पर्श इजितदप्यसत् । उपरक्ष्योपलागयोरपि योध्योषक- भावलक्षमसमर्शम्य सर्वत्र दुस्त्यजत्वात् , ताक्नेव च शब्दवेधस्वसिद्धः ॥ रक्षगामात तु न, न 3 वाच्यत्वमिति चेत् ; किमत! लावताऽपि शमवेद्यत्वस्य स्थिवाद । मुख्यार्थमम्बन्धादेघ रक्षगानिमियस्स ! अस्य, 'नवार्यवाहतया विधिपत्यम्' इति रण्डमारतेश्यों क्षणितातुन परम् । 2 निषेधः-वाच्पत्याभावः। " ·- 212 शतपण्याम् लाक्षणिकशब्देनापि अपेक्ष(लक्षणीयत्वाच ॥ एतावमात्र शब्दवेधत्वमिन्यत इति चेत् ; किमन्यन्नेप्यते; न तावन्निमित्तामावादेरित्युक्तम् । न च वाड्मनसनिषेधश्रुतिलक्षणामनुजानातीति नियामकं पश्यामः ।। विरोधपरिहाराय वृत्तिविशेषविषयत्वेन(विषयाव्यवस्था क्रियत इति चेत्तर्हि लक्षणावृतिरेव निषिद्धयताम् , नियामकाभावात् । अस्मन्नयेन सर्वप्रमाणाविरुद्धेनापरिच्छेद्यमाहात्म्य तदर्थमारिष्ठख । अत. सर्वप्रकारशब्दवेधस्वनिषेधस्य दुश्शकरवात खवचनविरोधो दुप्परिहर (दुस्तर ) । यत्तु नामकीर्तन विधीनां सगुण ब्रह्मविषयतेति ; तत् तावत् सत्यम् , यदि तदतिरिक्तं ब्रह्म नामिसन्दध्या । यश्चासौ, 'मौन मन्त्रजपः' इति व्याहतोपदेश., सोऽपि मौनपशंसापरश्चेत् , उपपद्यते ; न तु मन्त्रजपं विहितं परिपेक्षु क्षमते(समेत) । न चाधिकारिविशेपेण विषयव्यवस्था, समाधिनिष्ठमधिकृत्यैव तद्विधानात् । मसंप्रज्ञात. समाधिरपि न शब्दवाच्यताविरोधी, मपितु केवलं तदातन शब्दानुसन्धानपरिपन्थीति समाधिशास्त्रविदः । यतु-विचित्रनामरूपभाक्त्वश्रुतिस्त[त] कार्योपहितविषयेति – तदस्माभिरपीप्यत एव (प्यते । एवं) तयाऽपि ततदुपहितब्रह्मण्यपि ततन्नामपर्यवसान विवक्षा दुर्वारा । अन्यथा, 'बहु स्याम्' इति सङ्कल्पस्य, 'तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इत्यादेश्च दुर्निवहत्वात् । शब्दतत्वस्य ब्रह्मव्यतिरेकसाधनं विष्टमेव । विवर्तता तु प्रकृतानुपयोगिनी, पराकृता च यतु-शब्दवाच्यत्वसाधने काल्पनिकवाच्यत्वाभ्युपगमात् सिद्धसाधनत्व- मुक्तम् , तदपि खवाधपर्यवसितम् , घटायविशेषप्रसङ्गात् । घटादीना शब्दवाच्यत्वमभ्युपगम्य ब्रह्मणि सन्निषेधप्रवृत्त्वात् । घटादितुल्यशब्दवाच्यत्वाभ्युपगमे च विवादाभावात् । न हि वय ब्रह्मणि लोक सिद्धातिरिक्तपकार वाच्यत्वमिच्छामः, येन तन्निषेधसिद्धिः । न च वाच्यत्वमानस्य दुनिरूपतया ब्रह्मणि तदभावः; सामान्यतो दुर्निरूपत्वप्रक्रियायाः, प्रपञ्चम्थ्यिात्वसाधकाना च निरस्तत्वात् । मत एव वस्तुत्वादिति]हेत्वसिद्धिरपि परिहृता । यतु प्रकाशमानत्वादिति हेतोः शुक्तिरजतादिभिरनकान्त्यमिति–तन्न ; तत्रापि प्रकाशमानस्य सर्वस्माधिष्ठानारोप्यसम्यन्यादे. शब्दवाच्यत्वसिद्धः तदतिरिक्तस्य कस्यचिदस्माभिः प्रकाशमानत्वा- नभ्युपगमात् । मसयवहारमसनस्यान्यन निस्तीर्णत्वात् । यत्तु वाच्यत्वधर्मेणानका(न्तिकस्वन्त्यमुक्तम्- तदप्यसत् ; तस्यापि वाच्यत्वशब्देन वाच्यत्वात् । भन्यथा वाच्यत्वमिति वक्तमशक्यत्वात् । न चानवस्था; घटादिगतवाच्यत्वस्य वाच्यत्वगतवाच्यत्वस्य च वाच्यत्वशब्दवाच्यसामान्यरूपेणेकनया ततिरिक्तगवेषणाभावात । पतिवस्तुनियतशब्दव्यापारभेदेऽपि दोषाभावात् ! स्वपरनिर्वाहकसमाधि च खरकाशवादादौ परिगृहीतं किपन विस्मरसि । यतु निविशेष आदिति प्रत्यनुमानम् ---तत्र केषाचित् स्वरूपासिद्धिः । मिद्धानामपि स्वयंपकाश- स्वादीना खवचनविरोषादिभिर्निरास , अमेति धमिनि(तया तन्नि)देशात् तत्पर्यवसितसाध्यहेतुनिर्देशाख । 1 तदर्थम्-वाड्मनसनिपेधश्रुत्यर्थम् । 2 अर्थशानावसरे शब्दस्मरणं संस्कारयलात् सहजम् । तत् तदान भवति चेत्, तदैवासंप्रशांतता। .

·. शब्दावेद्यत्वनिरासवादः 4. 213 अन्यथा आश्रयासिद्धि-अनन्वय-स्वरूपासिद्धयादिदोषपसङ्गात् ॥ मुख्यतिनिषेधः साध्यते ; लक्षणया तु घर्मिस्वरूपादिनिर्देश इति चेन्न; ब्रम ने लक्ष्य निर्विशेषत्वादित्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । सर्वस्य च ब्रह्मन्यतिरिक्तस्य येनकेनापि शब्देन लक्ष्यस्वसिद्धेन सपक्षत्वसङ्गः ॥ मा मूलक्ष्यत्वमपीनि चेत् -तहिं भमिनिदेशादित्यागे कथमनुमानकथा ? 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्यादिकं तु न ब्रह्मणः शब्दवाच्यता बाघते; तस्य शतगुणितोतरक्रमेण ब्रह्मगुणानन्त्य प्रतिपाद्य तथाविषापरिच्छेद्यस्वनिबन्धन वानिति- प्रतिपादनपरत्वात् । 'मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्' इति व्यतिरेकनिर्देशेन च गुणविषयत्वं व्यक्तम् । अन्यथा वाच्यत्वमाननिषेधे तु अनत्ययच्छब्दादेः समुद्रघोपस्वपसन. । एवंच यत्र गुणपकर्षपसङ्गमन्तरेणेव शब्द. वाच्यत्वं निषिद्धम् , तत्राप्ययमेव शास्त्रार्थोऽनुगनयितव्यः । न चैवविधा वाचोनिवृत्तिर्वस्त्वन्तरेषु विद्यते, येन कतिपयशब्दमानागोचरत्वे(त्वसाम्येन) अतिशयासिद्धि [भ]शकेथाः। या पुनम्तबासंकोचेन विषय- व्यवस्थाऽभिमता, साऽप्याशामात्र सिद्धा, लक्षणावृब्रमणि काल्पनिकवाच्यत्वस्य वा दुस्त्यजत्वात् । अन्यथा स्ववचनविरोधादे प्रतिपादितत्वात् ।। श्लो--भवाच्यमिति वाच्य चेत्-ब्रह्म वाच्यत्वमृच्छति । अवाच्यमित्यवाच्यं चेत् ब्रह्म वाच्यत्वमृच्छति ।। यतु, 'प्रत्यस्तमितभेदम्' इत्यादि-तदपि परिशुद्धात्मस्वरूपोपदेशपरमिति प्रकरणा(घ)नुसारेण व्याख्यात भाष्ये । भवतु वा तस्य परब्रह्माविषयत्वम् ; तथापि न सर्वशब्द(सर्वथा)वाच्यत्वनिषेधशक्षा, खवचनविरोधादेत्रापि दुनिरासत्वात् । येन महर्षिणवमुक्तम् , 'शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रमणि शब्द्यते । मैत्रेय भगवच्छब्द. सर्वकारणकारणे ॥ तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण ह्यन्यत्र पचारत. ॥ एवमेष महाशब्दो मैत्रेय भगवानिति । परमब्रममतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥" इति--स कथं ब्रमण [सर्वथा) शब्दवाच्यत्वं प्रतिक्षिपेत् ! न च विदुक्ता एवं 'श्रुतिस्मृतयः ; 'वृहनि हयति तस्मादुच्यते परं ब्रम', 'तस्योदिति नाम', 'तस्योपनिषदरिति- 'गधिदैवतम्-~, 'तस्योपनिषदहमिति'-'मत्यध्यात्मम् , 'सर्वाधारं घाम विष्णुसजम्' इत्यादियुनिशन: सत्तच्छब्दाना ब्रमणश्च नामनामिभावेनैव व्यपदेशात् । 'ओमिति बम' इत्यादिना प्रणववाच्यत्वं च !] 'श्रूयते । स्मरन्ति च, 'नतास्म सर्ववचसा प्रतिष्ठा यत्न शाश्वती', 'वचसा वाच्यमुत्तमम्' इति । माह च स्वयमेव, 'वेदैश्च सरहमेव वेध.' इति । "मत , 'सर्वे वेदा यस्पदमामनन्नि' इत्यादिसर्वश्रुत्याय- विरोधाय स्ववचनविरोष(दि)परिहाराय च ममथुपादेयत्रानामवर्गसंरक्षणाय मपरिच्छेद्यमाहारस्यादिनिन- धनैव ब्रमणि वाचोनिवृत्तिः अतिस्मृतिभिर्विवक्षितेति न बनणि शब्दवाच्यत्वमानं पतिशेतु शक्यमिति । ॥ इति शतदूपण्यां शब्दावेद्यत्वनिरासबादः पञ्चचत्वारिशः ॥४५॥ 1 अयाच्यमिति पदेनावाच्यत्धे तदनाच्यत्वं याच्यत्वप्रयुक्तमेयेति याच्यामागेर प्रति । 2 श्रुतिस्मृतयः त्वदुक्तपकारा पय सन्तीति नेति भावः। 3 अत्र थुतिशोधने माप्यापंदर्पणो द्रष्टम्यः। (३-३-२०. सू.) 4 प्रयत इति पदं कतिपयकोशस्थम् । अत इति पदम् 'इस्यादि' इसस्यानन्तरं पटयते । तान युक्तम् ॥ - . 3. -0-0- ·214 शतपण्यो ॥ अथ निष्प्रपश्चीकरणनियोगमनवादा पटचत्वारिंशः ॥ ४६ ॥ आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् । यस्यैतदक्षय नित्य जगत , व विष्णुमाश्रये ॥ ये पुन सर्वशब्दाना कार्यपरत्व वदता मतमपि कटाक्षयन, सिद्धरूपे ब्रह्माणि खतो निरति शयपुरुषार्थरूपे ज्ञानजननमात्रेण प्रयोजनपर्यवसाने वेदा गाना संभवत्यपि प्रत्यक्षाधर धितनिरतिशय पुरुषार्थरूपनमज्ञाने स्वत प्रामाण्यमपि विसरन्त , तथाविधपरिनिप्पन्नब्रह्मस्वरूपशु(सिद्धयर्थे तस्य निष्पपश्चताकरणनियोगविषयतामाहु-तेषा तथाविधनियोग(विधि)वावयासमवात् सपरिकरनियोगा सिद्धेश्व निर्मूल प्रलाप । तथा हि-न तावत् , 'नि"प्रपञ्च ब्रम कुर्यात्' इति विधिवाक्यमधीमहे । न च फल-करणदर्शनादिमि करप्यते । न च स्मृत्यायनुसारेण समाविषश्रुतिरनुमीयते । न च नित्यानुमेया श्रुतिरुपपद्यते । न च तदनुमितिलिझतया निअपञ्चतारणाचार केनचित् कचिदपि दृष्टपूर्व । न च निष्प्रमाणकोऽपि विधि , अस्तीति वाड्मात्रेणापि सिध्यति ॥ ननु किमनेन कदर्थनेन(विकत्थनेन) : नानात्वदर्शननिन्दावचनै नानादर्शन(नानात्व)निषेधवचनै निर्गुणादिश्रुतिभि , मायोपादान वा-यथानुप पत्त्यादिभि(लिभि)श्चानुगृहीत , 'न दृष्टेष्टारं पश्ये' इत्येवमादिको विधि उपलक्षणपरस्सन् , 'द्रष्टदृश्यादिसमस्तमेदशू-य दृशिमात्रं ब्रह्म कुर्यात्' इति नियुञ्जान प्रकृतार्थे परिपूर्ण प्रमाणम् , नित्यसिद्धस्यापि ब्रमणो निष्पपञ्चतारूपेण साध्यत्वमप्यविरुद्धमिति चेन्न-(चेत्-तन)मनुप्राहक त्वेनाभिमतानां सर्वेषा प्रत्येक विस्तस्तो दूषणात् । विधिखरूपमपि पश्याम (विमृशाम 1)-कोऽत्र ब्रह्मवाचकरशब्द , कश्च तस्य निष्प्रपश्चतारण याचीति ॥ दृष्टिमतिश्रुत्यादया शब्दा संविद्रूपनवाचका , द्रष्टा तृप्रभृतिदर्श ननिषेधो निष्पक्षता- करणवाचीति चेत्--कि व्युत्पतिसिद्धोऽय(मेषा)मर्थ , उत तदनुपपत्त्या लक्षणादिवशादीक्रियते, किंवा भव सैद्धान्तिकसङ्केनादिति । न प्रथम , दृष्टिमतिश्रुत्यादिशब्दाना तावत् ब्रह्मशब्दपर्यायवाभावात् । उत्तरकरणायतबुद्धिविशेषा एव हि तैरभिधीयते । अन्यथा पुनरुक्ति स्यात् । द्रष्ट्रपभृतिदर्शननिषेधोऽपि खत्त ज्ञानवृतिमेव वदति, न तु वन्निवृतिम् । नापि द्वितीय , अनुपपतेरदर्शनात् ॥ उचितार्था तरादर्शन मेवानुपतिरिति चेन , तथाप्यनुचितार्था तरकल्पनायोगात् । दृश्यते चार्थान्तरमुचितम् । तथा हि- यदा हटेरतिरिक्त द्रष्टारं न पश्येरित्यनिरिक्तपदाध्याहारेण योजना, तदा द्रष्टु पुरुषस्यापि स्वयज्योतिष खधर्ममूतहटमत्यादिशब्दाभिलप्यज्ञानसाजात्येन तदतिरिक्तत्वनिषेधोपरते न कस्यचिदपि मिध्यावसिद्धि । मनध्याहारे तु दृष्टेति जीवात्मा निर्दिश्यते । ओदनराक पचनीतिवत् कर्तृत्वमालविवक्षया द्रष्ट्रादि- शब्द । उतच तसत्करणायरज्ञानकर नीवात्मान नोपासीया , अपितु तदन्तर्यामिण करणनिरपेक्ष साभाविकनिरतिशयज्ञानादिगुणगणम् मशेषदोपवेदेशिक परमात्मानमुपास्स्वेत्युक्त भवति । न च जीवस्यादि विशेषणतया उपासवाम्युगमात् तदर्शननिषेषानुपपचिरिति वयम् , करण[प] तलहिलामाविक- . .

·निष्प्रपञ्चीकरणनियोगभगवाद 46 215 विकासशारिपरिशुद्धस्वरूपजीवविशिष्टस्य परमात्मन उपास्यत्वात् । एवमर्था नराम्यपि कर्तृत्वाभिमान त्यागादिरूपाणि प्रत्यक्षाविरुद्धानि समुचितानि कापयितुं शक्यानि । मो नानुपरतिलेश । नापि तृतीय , मतिप्रसङ्गात् । परसिद्धा तसिद्ध( तरसिक)सकेतवशादपि भवत्पक्षस्य कास्येन भनप्रसन्नात् । एव विधिवाक्यासंभवो दर्शित । पथ सपरिकरनियोगासिद्धिं बम । तथा हि-नियोगवाक्यार्थवादिना नियोग नियोज्य , तद्विशेषण विषय करणमितिकर्तव्यता प्रयोका च वक्तव्या । तत्रासौ नियोगम्तावत् सामान्यतो विशेषतोऽपि प्रमाणादर्शनादेव निरस्त ॥ कश्चात नियोज्य । न तावत् ब्रह्म , खमते तस्याज्ञवात् मनियोज्यत्वात् । अस्मन्मते तु सर्वज्ञत्वादेव नियोक्तव्यत्वाभावात् । अत एव नाप्यविद्या । नाप्यहङ्कारादिकम् , तत्परिफलिनचन •यादिक वा, तेषामपि विमृश्यकारिणां स्वोच्छेदकरणे नियोक्तुमशक्यत्वात् । भविमृश्यकरणे तु न शास्त्रयोग्यता । न च निर्विशेष नुभूतिस्थितये निरूपक बालो(परीक्षको मानो) वा कश्चित् स्वोच्छेदभनु- मन्यते । अत एव तेषामधिकारिक प्रयोक्तृत्वाद्यवस्थान्तरमपि ममम् । न च शास्त्र वायूदकादिवत् मुमुक्षा(विवक्षा) अनुप बैर प्रवर्तयति, अश स्त्वपसनात् । ततोऽपि नियोगस्य मूलोच्छेद ॥ किंवा(तावत् ) नियोज्यविशेषणम्। ब्रझम्वरूपयाथात्म्यानुभव इति चेत्, तत किं निमिततया स्थित्वा नियोज्य विशिनष्टि, उत फलतया नाऽऽध , जीवनपुत्रजमादिवत् तस्यासिद्धत्वात , सिद्धावे वा किं नियोगेन तत एव तरफलसिद्धे ॥ अथ श्रवण जन्य परोक्षानुभवसिद्धस्सन् विशेषणमिति चेन्न , श्रवणेन तथाविधानुभवजननस्यैव निष्पची(चता)करणरूपत्वात् । न हि ततोऽतिरिक्त किंचिदन पुरुष या पारविषय पश्याम ॥ साक्षात्कारज्ञानं तद्विषय इति चेन्न, साक्षात्कारस्प नियोगसाध्यवान्युपगमात् तत पूर्व तदसिद्धे । ससिद्धौ वा किं नियोगेनेत्युक्तम् । मय यदि नित्यनमखरूपपकाश एव निमित मित्युच्येत, न हि(हि) तत् कस्यचिद्विशेषणम् , अनन्यनिष्ठत्वात् । तस्य च निमितत्वे तन्नित्यत्वेन जीवन निमितामिहोतवन्नि य विषयानुष्ठानप्रसर । नापि द्वितीय , तथापि हि (स!) याथा यानुभव शब्द जन्यो वा, अक्षजन्यो वा, स्वरूग्मतानुभव एवं वा । माघे नियोगापूर्व(4)सिद्धस्य कथ नियोगफल वम् । द्वितीये(ऽपि) तु मसभव , न हि निष्पमनाया असिद्धायामक्षाणि तजन्य वा ज्ञान सभवति । समवे वा कथ निष्पाता। तृतीये तु कथ नित्यसिद्धस्स फलस्वम् । स यदि साय, उदा खर्गादिवदनित्य स्यात् । । त्वयि जायमाने दृष्टयादी तर स्वतन्वतत्व न, तत् सर्व त्वया नोगायने च; न च वरणायत्तज्ञानाभयत्रमस्य नियतम् स्वाभाव्यादित्यादिकमभिपमम् । 2 अधिशारित्य फलभोत्तृवादिः प्रयोक्त्वम् पर्व रम् । 3 वायूदकेति । पात्यारत् प्रराक्षादित्यपः। 4°चण्डमारते मुमुक्षामित्यन्न विरक्षामिति पाठ मत्या वियक्षेति शान विवक्षितमिति लिखितम् । यद्वा तनापशुद्धिरेव । मुमुक्षेति मानवियक्षिनमित्येय स्यात् । मानस्थर मामात् शास्त्रजन्यत्वात् । - . - - . .

·216 , + शतपथ्यो प्रपञ्चनिवृत्तिरूपेण साध्यावमिति चेत् । न तह(REE)न्यरूपेणान्यसाध्यस्न्यात् । अत प्रपञ्चनितिरेव साध्येत्युक्तं भवति । ततश्च हेतुसाध्ययोरवयप्रसङ्ग । कश्चात नियोगविषय : किं ब्रह्मैव, उत निष्पपञ्च(५)ब्रम, अथ प्रपञ्चनिवृत्तिरेव ! न प्रथम ; तस्य नित्यत्वेनामाव्यत्वात् , अभावार्थत्वाच्च । अत एव न द्वितीय , न हि निष्पपश्चमपि ब्रम भावार्थ ।। तथापि तस्य साध्यत्व संभवतीति चेत् , किं ततः ! न हि स्वर्गादिक साध्यमित्येतावता विधिविषयो(ऽपि) भवति । मनोनापि केवलं फलत्वमा सभाव्येत । तत्र च प्राप्ताप्राप्तविवेकेन विशेषणस्यैव साध्यत्व मिति कथं ब्राखरूपस्य विधिविषयत्वम् । अत एव न तृतीय , तस्याः फलावाच्च । न हि प्रपञ्च निवृत्त्यतिरिक्तो मोक्षो नाम भवन्मते । किमर्थं च तया नियोगः साध्यते ! न हि नियोगसाध्य तदतिरिक्तं किंचित् । कथं च सर्वपपश्चनिवृतौ नियोगखरूपलाभ । तस्याश्च नियोगविषयत्वे, तया नियोग , तेन च सेति परस्पराश्रयण च । उक्तन्यायेन प्रपञ्चनिवृत्ते करणत्वमपि निरस्तम् , विषय करणयोरतीय भेदाभावाद । स चायं नियोग किं स्वयमेव प्रपञ्च निवर्तयति, उत तत्त्वज्ञानमुत्पाद्य । पूर्वत्र किं मिथ्याभूतस्य पश्चस्य ज्ञानयाध्यत्वं परित्यज्य नियोगबाध्यत्वमङ्गीकरोषि तथा सति प्राय श्चित्त नवर्यदुरितवन् सत्यता प्रपश्चस्य । अन्यथा तत्त्वज्ञानेनैव वाध्यत्वे नियोगकृत्यं न पश्यामः । उत्तरतापि आकाशादित्यवता वाक्येनैव तत्त्वज्ञान जायत इति किं नियोगात् : (नियोगेन) तेनैव च तत्त्वज्ञानेन अझ यतिरिक्त समस्तबाधात कथं सपरिकरनियोगोत्पतिश्च ॥ परोक्षापरोक्षनिवर्तकज्ञानयोरविशेषोपपादनादिक मन्यत माह्यम् । किंच प्रपञ्चनिवर्तकोऽयं नियोगो न तावत् ब्रह्मवरूपम् , निवर्तकस्य [तस्य] निन्यतया नित्य प्रपशामावपसनात् , नित्यम्य विषयानुष्ठानसाध्यस्वायोगाध । भतो ब्रह्मस्वरूपव्यतिरिक्त एटव्य । सच कृत्तपञ्चनिवृतिरूपविषयानुष्ठानेन प्रयोक्तरपि नष्टत्वान्निराश्रय कथनुत्पद्येन। भाश्रयस्थिती वा कथं विषयलाम । निराश्रयोत्पत्तावपि नियोगारूयमिथ्यापदार्थस्थिती कथं करतापपश्चनिवृति। (मिद्धिः) सिद्धावपि किमन्यन्नियोगसाध्य मोक्षाख्यं फलमिति । किंच करणभूताया. प्रपञ्चनिवृते का नामेतिकर्तव्यता ! न काचिदिति चेन , अनुपकृतस्य कम्णत्वायोगात । यथाहु', 'न हि तत् करण के वेदे वा किंचिदीहशम् । इनिधर्तव्यतासाध्ये यम्य नानुग्रहेऽर्थिना ॥' इति । अस्तु या काचिद्भावरूपेति चेन , सा हि सन्निपत्योपकारिका वा स्यात् , पारादुपकारिका वा । नाप , कृत्स्नमपञ्चनिवृत्तिरूपकरणशरीरनिवर्तकम्य कस्य चिददर्शनात् ॥ मनज्ञान रश्यन इति चेन्न तेनैव प्रपञ्चनिवृतिरूपमोक्षसिद्धौ करणादिनिष्पयामिद्धिपसनात् । नापि द्वितीय , कृवषधनितिरूपकरणस्वरूपासिद्ध , तमिद्धौ तदनुपाहशान स्थानमित्युभयतस्स्साशा ज्जु ॥ मयामावरूपानुप्राहकस्थिौ न विरोध इति मन्यसे , तन्न , तस्य कृत्स्नमपञ्चनिवृत्त्यन्तर्गत खेन करणेतिकन यनामेदासिद्धे । तदेतदभिप्रेत्याह, 'अमावरूपत्वे चामावादेव न करणशरीर निप्पादयति, नाप्यनुग्राहकम्' इति । अभावात्-त्नपानिवृत्यादर्गनावेन करणात्पृथगभावा .

·- विकल्पप्रामाण्यमवादः 47. 217 भावादित्यर्थः । केचित्तु अस्य भाष्यस्यैवमर्थमाहु, अमावस्यादेव न हेतुत्वमित्युच्यत इति । तत्र शब्दावारस्या(स्यमानौचित्यादिकं च द्रष्टव्यम् । तदेव विधायकादर्शनात् सपरिकरनियोगानुपपतेश्व निष्प्रपञ्चब्रह्मविषयो विधिन संभवतीति सिद्धम् ॥ ॥ इति शतदूपण्यां निष्प्रपञ्चीकरणनियोगभगवादः पट्चत्वारिशः ॥ ६ ॥ . ॥ अथ विकल्पप्रामाण्यमनवादा सप्तचत्वारिंशः ॥ ४७॥ संपारसागरोत्तारकारण वारणाचले । अविकल्पविकल्पाम्यामध्यक्षिापामहे ॥ यदुच्यते-विप्रतिपन्नो विकल्पो मिथ्याविषयः विकरूपत्वात् , यथा शुक्तिरजनविकल्पः । यो न मिथ्याविषयः, नासी जात्यादिविशिष्टपत्यय इति सर्वस्यापि मेदस्य विकल्पविषयतया मिथ्यात्वे परिशेषादद्वैतसिद्धिरिति--तदेतत् सविकल्पकमपि प्रत्यक्षविभागतयोदाहरदिर्भाग्यकानिरस्त. पायम् । तद् विस्तृणीमहे । तत्र तावत् पक्षादयो न निर्विकल्पकविषयतया सिद्धाः; तथा सति ममिलापसम्बन्धाहत्वपसनात् । विकल्पविषयतया सिद्धौ तु, य एते पादिमाहिणो विकल्पाः, किं तेऽपि पक्षीक्रियन्ते, उत तव्यतिरिक्ता इति । न प्रथमः ; व्याघातात् । 'विकल्पाना विसंवादिस्व. विकल्पस्य विसंवादे, पुन (1) तेषामपि संवादपर्यवसानात् । संवादे पुनः तेषां विसंवादे पर्यवसानात् माश्रयायसिद्धिप्रसङ्गात् । मविसंवादातिरिकायाश्च तसिद्धरनिरूपणात् । (विसंवादातिरिक्ताया- स्तदसिद्धरनिरूपणात् ।) विसंवादेऽपि वा तसिद्धौ सर्वत्र विशिष्टार्थसिद्धदुर्निवारत्वात् । मावि द्वितीयः, तैरेवानकान्त्यात् ।। अविसंवादोऽपि तेषामनिश्चित इति चेन्न ; तथापि सन्दिग्धानकान्त्यस्य स्थितत्वात् । मन्यतस्तेषा विसंवादसाधनेऽप्युक्तदोषानुषावनात् । यदि च सर्वे विकल्मा विसंवादिन, कथमनुमानादिविकल्पास्ते प्रमाणं भवेयुः ! परम्परया 'मर्थपतिबन्धादिति चेत् ; तुल्य विकल्पेऽपि । मा भूत् तेषां प्रामाण्यमिति चेत् । तदा (तथापि) कथमेतदनुमानं समीहितसाधनायोदाहरसि ॥ लोक व्यवहारसिद्धचया, परमतसिद्धतया वेति चेन्न, मामघातिनामीदशाना लौकिक (वारिशे) परीक्षधावा) साध्यसिद्धयत्वानभ्युपगमात् । (५७) अत्र वादे नागरलिपिमुद्रणे अशुद्धियाहुल्यम् । अविकल्पविकल्पाभ्याम् -निविकसकसविल्स काभ्याम् । ३. व्यायातमुपपादपति विकल्पानामिति । विसंवादित्य विकास्पेति । किसो मिया- विषयक इति प्ररतानुमितेरित्यर्थः। अनुमिने मिथ्याविषयकरये पक्षे मिथ्याविषयत्यासिरि- त्यर्थः। असिद्धिरूपं दोपान्तरमाह संग पुनरिति । विसंवादित्यविश्वरूपानुमितेः संगादित्ये पक्षादिविकल्पानां मिथ्याविषयस्त्वसिद्धया पक्षाधसिद्धिरिति । सविस् कोदो, 'घिसंपादे पुन. स्लेपामपि संवादपर्यवसानात्' इत्येतत्स्थाने, 'संबादे पुनस्तेषां विसंवादे पर्यवसानास्' इति पाठः। पाठव्यमप्यावश्यकम् । प्रथमपाठो व्ययातोपपादकः । द्वितीय: माधयासिद्धपुरपादकः । प्याण्याने तु एकमात्रपादग्रहण दृश्यते । 2 सर्पनेति । सर्पभ्रमस्थलेऽपीत्यर्थः। 3 अर्थप्रतिरन्यादिति । प्रतियधात्-प्याप्तः। मर्याव्यमि. चारित्यादित्यर्थः। 4 विकल्पेऽपीति । प्रत्तविवादास्पदे निर्षिकसमातिरिकप्रत्यक्षानेऽपीत्वधः। , F-28 ·218 . - 1 शतदूपयों किच निर्विकल्पकस्यापि सबाद किं विकल्पगृहीत , उत निर्विकल्पकगृहीत ? नाऽऽध , निर्विकल्पकम्य विसवादित्वपसनात् । अन्यथा क्वचिद्विकल्पप्रामाण्याभ्युपगमे अनेका-त्यादिदोषात् । न द्वितीय , स्वस्यापि सवादित्वग्रहणे तस्यानधिकारात् । अधिकारे वा विकल्पवासनात् । तेन विकल्पवत् निर्विकल्पकस्यापि प्रामाण्यनिर्मूलनादप्रयत्नविजयिनो माध्यमिका । कश्चाय विसवाद । किं (1) सवादिज्ञानान्तरराहित्यम् , (8) आहोखित् अर्थक्रियास्थित्यमाव , (४) बाघकज्ञाना-तरोदयो वा, (4) यद्वा अनर्थज(भूत)त्वम् , (5) अथवा अनर्थविषयत्वम् , (6) यद्वा म यस्यान्यात्मनोल्लेख , (7) मन्यद्वा किचित् इति । न प्रथम क्वचिद्वाधात् , कचिदिष्टपसनात् , मकिंचित्करत्वाच ॥ सवादकाभावे कथमध्यवसाय इति चेत् - यथा सवादकस्येति पश्य । परस्पर सवादात् उभयाध्यवसाय इति चेन्न , शुक्तिरजतबोधघारावाहिकसन्तती तदसिद्धे ॥ अर्थक्रियाविरह व्यवसायविसवादात् तत्र सर्वत्राप्रमात्वमिति चेत् एतेन द्वितीय कल्प परिजिक्षित । सोऽपि न , सर्वासामर्थक्रियाणा विकलोपज्ञत्वात् । न हि निर्विकरपकेन कश्चित् प्रवर्तते । न च विकल्पत प्रवृत्तस्पार्थक्रिया न सभवति (सिध्यति), मणिप्रभाविषयमणिविकल्पप्रवृत्तस्येव खलक्षणमसूतनिर्विकल्पक जनिततदारोपितार्थोल्लेखविकल्पप्रवृत्तस्यापि पारम्पर्येणार्थसम्ब घात् ॥ निर्विरकनिदान एव सवाद इति चेन्न , नियामकाभावात् । बाधितत्वमिति चेत्-ततस्तृतीय पक्ष स्वीकृत । सोऽप्यसार , मसिद्धे । अत एवानुमानात् तसिद्धिरिति चेन्न-अद्यापि तत्प्रामाण्यानिश्चयात् ॥ अर्थजत्वात् नत्सिद्धिरिति चेन्न, साक्षादसिद्ध । परम्परया स्वविशेषात् । मत एव न चतुर्थ । जात्यादिविशिष्टस्य जात्यादिविशेषणस्य वा दृढोपलम्भसिद्धस्याबाधितस्याप्यनर्थत्व निश्चिनुम , यतस्त (प्रसूतस्य विकल्पम्यानर्थज वम् । अत एव न पञ्चम , अनुमानादिनिर्मूलनाच। षष्ठोऽपि स्खलपणाकारनयव जात्यादिसिद्धेर्निरस्त । न चाशब्दात्माऽर्थ शब्दात्मना विकल्प भातीति वाच्यम् , सर्वेषु विकल्पेषु शब्दानुवेधाभावात् । यत्र च शब्दानुवेघ , तत्रापि न शब्दोऽर्थात्मना (शब्दारमनाऽर्थ )पतिमाति, मशब्दारमनव पूर्वमेवाध्यवसायात् । न च गौरित्यन गकारौकारविसर्ज नीयात्मकोऽयमिति मन्य ते(यते), अपि तु गोशब्दप्रवृनिनिमित्तभूतगोत्वाश्रय इति । एकार्थानेकशब्देषु भनेकार्थक शब्देषु च शब्दानामर्थाना च परस्परविरोधादेव नेकता(नैततादात्म्याध्यवसायसभव । न चात्र साम्यसन्निकर्षादिकमध्यास निमित्त पश्याम । न च चाक्षुषनीलादिप्रत्यये श्रावणनीलादि शब्दात्मनोल्लेखो युक्त । न च 'विकल्पा सर्वे मानसा , (समाना , मानस)व येद्रियव्यापारान्वयव्यति अनर्थजत्वमिति पाठ स्थित एव । चण्डमारुते तु भूतेति पाठ गृहीत्वा अनर्थात् भूतत्वमनर्थ जत्वमिति व्याख्यातम् । मणिप्रमेति । मण्यदर्शनेन मणिप्रभाया माणभ्रा तावपि मणिलाभादिति 1 गौरयमिति विकल्प मानसानुवृत्तप्रत्ययान्वयव्यतिरेकानुविधायी। खण्डोऽयमिति व्यक्तिविकप चाक्षुषमाता वयव्यतिरेकानुविधायीत्यादिक भाव्यम् । मानसा इति । सर्वेषा मानसत्वे एकेद्रियग्राह्यतया अर्थे शब्दाध्यास उपपद्यत इति शकाया परिहार इह । विक्ससद्भायात् । अत्र समाना मानसवाहेति पाठातर न व्यायानुसारि । तदा तु साम्यपदोक्त- मनेन निषिध्यत इति वक्तव्यम् । . . भाव। वाह्य- ·विकल्पप्रामाण्यमलवादः 47. 219 रेकानुविधानविरोधात् । न च गोशब्दात्मना खण्डशब्दात्मना च गोव्यक्ती विकस्पिवायां जातिव्यक्ति- शब्दविभागनिमित्तं संभवति । न च जातिशब्दो व्यक्ती नाध्यस्यत इति वाच्यम् ; गौरयमित्येव प्रतिभासात् । तथा(तदा!) च व्यक्तिशब्दस्यापि तुल्यन्यायतया नाध्यासः । अतस्तटस्थ एव शमः स्वविषयमावेदयति वस्त्वन्तराच्च व्यवच्छिनतीति न शब्दाध्याससंभवः । नापि सप्तमः, बोधपर्यवसितस्य कस्यचिदन्यस्यानुफ्लम्मात् , अन्याशस्य साधनेऽपि विरोधाभावादिति। न च संस्कारप्रसूततामात्रेण विकल्पस्यापामाण्यम् ; स्मृतिप्रामाण्यवादिषु तम्य दुर्वचत्वात , संस्कारमासासाधारणकारणकस्य स्मृतिस्वात् । स्मृत्यनुभवात्मकत्वपक्षेऽयशे स्मृतित्वलक्षणमपामाण्य प्रसज्येत ; न पुनर्विसवादित्वलक्षणम् । विकल्पत्वादिति हेतुश्च विशिष्टप्रत्ययत्वमानम् ! तद्विशेषो वा ! नाद्यः, निर्विकल्पकस्याप्य. सन्मतेन यत्किचिद्विशिष्टपत्ययत्वेनानकान्त्यात् । तस्यापि पक्षीकारे तदतिरिक्तनिर्विकल्पकल्यानु पत्त्या सर्वपत्यक्षोच्छेदप्रसन्नात् । नापि द्वितीयः, प्रथमाक्षसन्निपातजविशिष्टपत्ययादुपरितनविशिष्टमत्ययस्य कारणदोषादिविशेषाभावात ; संस्कारसभेदादेचादोषरूपत्वस्थापनात् । अतो विशिष्टप्रत्ययमासा. प्रामाण्यवादिना सर्वपत्यक्षनिर्मूलने परिशेषोऽपि शून्यतत्त्वमुपस्थापयेत् ; न पुनरद्वतम् । किंच परकल्पितबायविषयनिर्विकल्पकस्य स्वमतेन मिथ्याविषयत्वात् तदृष्टान्तेनाद्वतविषयनिर्विकल्पकस्यापि मिथ्याविषयत्वमनुमेयमिति । किंच- श्लो- विकल्पाविषयत्वं चेत् ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते । श्रोतव्यादिविधीनां स्यादप्रोतव्यत्वमेव ते ।। मतो न निर्विशेषस्य(स्यापि) ब्रह्मणो विकल्पाविषयत्वमपीति ॥ ॥ इति शतदूपण्यां विकल्पप्रामाण्यभगवादः सतवत्वारिंशः॥४७॥ ॥ अथ उपवृंहणवैघट्यवादः अष्टचत्वारिंशः ॥४८॥ गुणविभूतिविशेषविचित्रित निगमसीमनि यत् समधीमहे । स्मृतिपुराणशतैरुपहितं तदिदमस्तु सदा हृदयेषु नः ॥ यदुच्यते---निर्विशेषचिन्मानमात्मवयं वय्यन्वमिदं स्मृतिपुराणादीन्युश्यन्तीति-da वावात् उत्तमकरणादिपरामशन माकार रेव तेषां व्यावस्थितोऽयं. प्रदर्शितः । सामान्यतः किंचि. दुच्यते--यदा शब्दमात्रस्य निर्विशेषयोधनसामध्ये नास्तीत्युपातीपदाम, उदा के कया तविशेषाणाम् ! यदा च प्रतिपरिषदशेषाऽपि विशिष्ट विषयेति निरण-म, वदा कथं तदुपरहणानि तरमीमानि(उमावि. पादकानि) मतिश्येमहि ! यदा पुनः निर्विशेषरा सेवि पश्यसि, उदा मनोदश नाम (Of 1 तथाचेति। गौरयमित्यस्य जातिशादाप्यासयामाये सति पण्डोऽयमिति चनपतिवादापास: स्यादित्यर्थः ॥४७(५८) 2 प्रतिपादकानीति पाटे निपिग्मतिरावानीति मयों वर्णनीयः।

·220 . . - शतदूपयो यथोक्तानुवादमात्रम् ! (2) उत तद्व्यक्तीकरणम् । (१) अभानुक्तवस्त्वन्नरवर्णनम् , (4) अन्यद्वा किंचित् इति । न प्रथम , अनुवादमात्रेपूपबृहणत्वप्रसिद्धयभावात् , प्रयोजनाभावाच । ज्ञातस्थिरीकरण प्रयोजन मति चेन्न, श्रुतिप्रामाण्ये तदर्थं च यथावन्मीमासिते तदनुवादमात्रेण तदतिरिक्तस्थिरीकरणासमवात। यदि तत्रानाश्वास , तदा कैव कथा सभवद्भमप्रमादादिदोषेषु वाक्येषु । न च साक्षात्सौगतमतमाश्रित्य सवादास्पामाण्यमनुम-तुमईसि । नचैवमु(चैतदुः)पवृहणा-नरसापेक्षम् , मनवस्थापसगात् । न च तन्निर पेक्षम् , श्रुतिवदेव तत्र तत्राप्यनाश्वासप्रसङ्गात् ॥ परस्परसवादादुमयनाश्वास इति चेत् , न (मास्तु), भसकृदनुसहितकश्रुतिवाक्यमानजन्मनि तत्प्रत्ययमवाहेऽपि तस्य कर्तुं शक्यत्वात् , अतिप्रसन्नश्च तदेति । नापि द्वितीय , निर्विशेषपक्षे तदयोगात् । तथा हि-यन्निविशेष श्रुतम् , तत् श्रुत्यैव व्यक्तम् । तदतिरिक्तपकाशने तु सविशेषत्वावश्यभावादुफ्हणोपबृहणीयवैधत्र्यम् । मिथ्याभूतातिरिक्ताकारबोधनेऽपि कथ तत्त्वावेदकस्यातत्त्वावेदकमुपहण स्यात् । अथ श्रुतौ कस्यचिदपतिपन्न कस्यचित्पतिपन्न ब्रह्मस्वरूप मेवात व्यज्यत इति मन्यसे-तदपि न , श्रुति प्रति मनङ्गत्वपसनात् ॥ तदाभिमुख्यजननात् तदनत्व मिति चेत् , तत्फलसिद्धौ किं तदाभिमुख्येन । असिद्धौ वा कुतस्तत् । नापि तृतीय , अनुपवृहणत्वासहादेव । मन्यथा परस्परभिन्नार्थाना वेदभागानामेव परस्परोपवृहणत्वपसनात्। नापि चतुर्थ , अत्यन्तभिन्नार्थत्वस्य, मभिन्नार्थत्वेऽप्य यूनानतिरिक्तविषयत्वस्य, मतिरिक्तविषय वेऽपि सत्यमिथ्यात्वयोर्दूषित वात् न्यूनबोधनमवशिष्यते। न च तदाऽप्युपहणता, उक्ताशस्य तुल्यतया नरपेक्ष्यात् । अनुक्ताशेऽनुक्तेरेवोपहणत्वगन्धाभावादिति । किंच, यच्चाधिक श्रुतौ बोध्यते, तत्सत्यत्वे सविशेषता । तन्मिथ्यात्वे युतिरतत्त्वावेदिका, पुवाक्य तु न तथेत्यापन्नम् । न च मा मृदुपबृहणमिति वाच्यम् ; शारीरकाधिकरणेषु तत्रनत्र स्मृतिसवादोदाहरणादिविरोधात् । मायथा वेदा(चेद)नुसाहक- तर्कस्यापि पहाणप्रसन्नात् । तत्महाणे पुन , 'भारे धर्मोपदेशम्' इत्यादिमहर्पिवचनविरोध । न चैव मसन्मते प्रसा, श्रुतिप्रतिपन्नस्यैव ब्रह्मणोऽनन्तगुणविभुतेरपतिपन्नानेकगुणविभूतिवैशिष्टचयोधनेन व्यक्तीकरणोपपते । न चापतिपन्नस्याशस्यावेदार्थत्वम् विपकीर्णान-शाखे महति वेदवृक्षे यत्र क्वचित् कोटरे तस्यापि निलीनत्वात्। तस्य चाल्पभागश्राविभिरयोगिभिरपिंग-तुमशक्यत्वात् , तत्कृते च योगिभिरपहणपणयनोपपत्ते । कति कति च [[]श्य ते अघीयमानाखपि शाखास्वप्रतिपन्ना सशयि ताश्च उपाणाधीनाध्यवसाया सारार्था । भन्यथा कथ वेदार्थे वादिना मतभेदसमुत्थानम् । न चोप वृहणाना मिथो विरोधान्निर्णयासिद्धि , उपवृहणीयविरोधाविरोधाभ्या विशेषात् । अत एव हि शारीरक स्मृत्यधिकरणे कपिलादिस्मृतेनिरास । उपबृहणीयाविरुद्धमन्वादिस्मृतिसनियौ तद्विरुद्धकपिलादि स्मृतेरप्रमाणत्वान्न तेस्परहणम् , नाप्युवृहणीयबाघ इति हि ततार्थ । तेन तामसराजससङ्कीर्णपुराणादिमि । साक्षादिति । प्रच्छन्नत्व विहायेत्यर्थ । नासीति । अन्यथा ब्रह्मण समादमात्रसिद्धतया पारमार्थाभावात् सूयवाद स्यादिति भाव । 2 चेदित्यशुद्ध पाठ । 3 नहित पाठ माधुरेन । कतिक्तीत्यस्य अतीर बहस इत्यध प्रयोगम्य रूढत्यात् न प्रश्नार्थता । . - - ·221 ऐक्योपदेशान्यथानुपपत्तिभक 49 वेदोपहण पुराणविभागविवेकपरिज्ञानशू-यानामविवेकितानिबन्धनमिति तन्नाद्रियामहे । उक्त हि मात्स्ये, “मन शिवस्य माहात्म्यम्" इत्यारभ्य, “सात्विकेश्वथ कल्पेषु माहात्म्यमधिक हरे । तेष्वेव योगससिद्धा गमिप्यन्ति परा गतिम् ॥", इत्यन्तम् । तदेतत् सर्वमर्थतो निदर्शित भाष्ये-'उपवृहण नाम विदितसकसवेदतदर्थानां वयोगमहिमसाक्षात्कृतवेदतत्त्वार्थानां वाक्यैः स्वागतवेदवाक्यार्थव्यक्तीकरणम् । सकलशाखानुगतस्य वाक्पार्थस्याल्पभागवण दुरवगमत्वेन तेन विना निश्चयायोगादुपवृहण हि कार्यमेव' इति । एव च सामान्यतो निर्विशेष तया उपबृहणासभवेऽनुपबृहितेन वेदेनार्थनिश्चयायोगात् वेदविप्लावक एव निर्विशेपवाद । स्मरन्ति व-'इतिहासपुराणाभ्यां वेद समुपबृहयेत् । विभेत्यल्पश्रुतात् वेदो मामय प्रतरिष्यति ॥ इति ॥ ॥ इति शतदूपण्याम् उपवृहणवैघट्यवाद अष्टचत्वारिश ॥ ४८॥ . . - ॥ अथ ऐक्योपदेशान्यथानुपपत्तिमङ्गवादः एकोनपञ्चाशः ॥ ४९ ॥ त्रिविधचिदचिदन्तर्यामितां प्राप्य तिष्ठन् निखिलनिगमनिष्ठनित्यमैक्योपदेशः । भ्रमममलधियां यो वास्यत्येकभक्त्या भवतु शरणवाणी तत्पदे शाश्वती नः॥ यदाहु -'तत्त्वमसि', 'क्षेत्रज्ञ चापि मा विद्धि' इत्यायैक्योपदेशा-यथानुपपत्या परिशुद्ध ब्रमण्ये- वाज्ञान भेदभ्रमश्नावश्य कल्पनीयम् । न चालवय न प्रतीयते , न चाविवक्षितम् , सामानाधिकरण्यस्म तन्निष्ठत्वात् , विशिष्टैक्यवादिनाऽप्यैवयमानस्याऽऽस्थितत्वाच्च । न चेदमारोपवृत्त्या सामानाधिकरण्यम् , तत्त्वोपदेशप्रकरणविरोधात् । न च सम्बन्धादिद्वारोपचार , बाघकाभावात् । यद्यप्यस्म-मतेऽपि लक्षणा, तथाऽपि प्रधानभूतसामानाधिकरण्यप्रतिपाद्यस्य मुख्यस्यक्यस्यापरित्यागात तत्सरक्षणाय च खरूपोपलक्षणभूतनिमितमात्रमहागादिक न दोषाय भवति । न च भेदाभेदसमुच्चय , व्याघातात् । मत एव नोभयत्याग तात्पर्यविरोधस्योक्तत्वाच्च । अन्यथा शून्यते पर्यवस्येत् । न चैष दृष्टिविधि उपासनकवाक्यत्वाभावात् , तत्सद्भावेऽपि तल्लिङ्गाभावाच । अतो जीवपरयो रवये तद्भेदे च मतीयमाने द्विचन्द्रदर्शनमूलभूतदोषवत् मात्मभेददर्शनहेतुरविद्याऽभ्युपग-नव्या । तन्मूलभेदभ्रमो मूलनेन सपयोजन एवषयोपदेश यथकश्चन्द्र इतीति ।। मन ब्रम -यदि ऐक्योपदेशोऽन्यथानुपपन्न स्यात्, तदैव परिशुद्धे ब्रह्मण्यज्ञानभेदभमादय कल्प्येरन् । (४९) य ऐक्योपदेशजनित भ्रम जीवनौष्यभ्रम जगन्नास्तीति भ्रमञ्च अन्तर्यामिता प्राप्य वारयति, त पदे एक्भस्त्या-तदितरप्राप्यासकिराहित्येन सप्रदायप्राप्ता शरणोतिर्भस्तु । 1 तनिष्ट वात् =ऐक्यपरत्वात्। 2 सबन्ध शस्यसबन्ध ॥ आदिना समानगुणप्रहणम्। 3 तल्लिगम् मनोब्रह्मेति इतीतिशम्दादि । नन्वेवममेदम्य तात्तिकवे मेदातीति क्थमित्य साह अत इति इयमेवैस्योपदेशा यथानुपपत्ति ।

·1 - - 222 शतपण्यो स त्वन्यथाऽप्युपपन्न , 'मन्वयवोपपन्नश्च । तया हि-शरीरानभावनिबन्धन सामानाधिकरण्यं व्युत्पादि- तमन्यन ! न चात्र द्वयोः वरूपवयं विवक्षितु शवयम् । विरुद्धयोस्तदसंभवात् । मन्यथा यूपादित्यैक्य. वाक्येऽपि मेदामहेतुदोषकानपत्रात । विरोधादेश्च समानत्वात् । न च लाक्षणिकसामानाधि. करण्येऽप्यस्य परित्यक्तम् ; ययाकयाचिवृत्त्या एकलिनेव वृत्तेङ्गीकृतत्वात् । मतः सामानाधिकरण्यस्स संमति गत्यन्तरे परिशुद्भवमणि तन्मूलविरुद्धाज्ञानादिपरिकल्पनं निर्मूलम् । मज्ञानमूलभेदभ्रमवादे च उपदेश एक नोपपद्यत इति 'स्वमन्यन(३४वा) न चानुपरन्नत्वस्योपपादकतया स्वयमनुपपन्नावरं कल्प्यम्। न चाविद्यादे: स्वरूपमुपपतिमदिति दर्शितम् (४१ वा)। यदि च दूरं गत्वा दुर्घटत्वमेव भूषणमिति वरुणसि, क्योपदेशमेवादी दुर्घटमभिमन्येया. ॥ मपामाण्यं तर्हि तस्य स्यादिति चेत् [न; !] भस्मन्मत. पतिपादितप्रकारेण मामा०यस्य सिद्धत्वात् । यदि वा मा भूत् प्रामाण्यम् । यत् भज्ञानादिपरिकल्पनेs प्यात. फल'ते, तभेदाढी तमामान्य सिध्यति, कि दूरं धावसि ! किंच मेदोपदेशान्यथानुपपत्या परमार्थभिन्नेऽप्यास्मन्यवयभ्रममूलमज्ञान किं न करप्यते ! ऐक्य भुतीनामतत्त्वावेदकस्वपसनमयादिति चेत् ; तर्हि भेदश्रुतीनां सरसङ्गभयात् भेदभ्रममूलाज्ञानमपि न करपय । न चैका अतिरितरस्या दासी, येन तदर्य तामुपवेम । पत्यक्षादिसंवादाय भेदयतेरेव बलीयस्वम् । न च भेदस्वरूपं दुर्निम्पमिति तप्रामाण्यस्वीकार.; भभेदस्वरूपस्यापि तथाविधयुक्तिभि- दुर्मिरूपतया सत्पतिपादकानां तस्वीकारमसात् । किंच ददुक्यवानुपपत्या नास्येव भेदपतीति रिति किं न कर यते ।। पत्यक्षादिविरोषादिति चेत्-तर्हि निरवद्यभेदश्रुतिविरोधे दृष्टिं पातय ॥ प्रान्ति सिद्ध भेदेऽप्येषयोपदेशो द्विचन्द्रादिविय घटः इति चेत्-मज्ञानादिरहितेऽपि मणि आन्तिसिद्ध- पयेन सदुपदेशोऽपि संभवरये ॥ भिन्ने मनन्यमिसावरम. किमर्थमुपायत इति चेत् । मभिन्ने प्रमाणि मिलस्वनमः किमर्थमुपायते ! भयो(तयो!)पासनेन फलविशेषामिति चेत्-तुल्यम् ॥ उपासन विश्येकायस्व टिरित वाऽन न दृश्यत इति चेत् , ल्यम् । दुरानुकर्षात् तत्र दृश्यत इति चेत्--- किमतापि ! अपिच प्रभाग शुरुरवा यथानुपपत्त्येव तन्य जीवेश्योपदेशो नास्त्येवेति बा, समप्यन्यपर इति वा, तत्परोऽपि मान्तिमम इति वा लयितुं युक्तम् । न पाशुद्धिमिग्यात्वेनाविरोषः, उपदेश मिपावन तदुपरादाभावेऽयविरोषपसत्रात् । यथासी, 'दोलनं चापि मा विदिइति तपरिज्ञान- सापेशवदुपदेशः, तेनैव च तज्ञानं करुयत इति चिनम् ! तदेतत् श्रीमद्रीतामाप्पेऽपि स्पटमाह । सधा मायेऽयदर्शयन् , 'नाप्पैपयोपदेशात्पपानुपपापा' इत्यादिना ॥ इति शरण्याम् पेस्पोरदेशापधानुगतिमा गदः एकोनपशा: । ४९ ॥ 1 पम्पमाग्य चारपनि अन्ययेति । साक्षादेश्ये सर्पप्रमाणाध नि मारः। 2 परिवेति । पदस्पधः। 3 यहिति। पत् ममामा पमित्यर्थः । तदप्रामाण्यं = समापया. 4 तम्बागतमामात्यम्बीशरेत्यर्थः। . - प्रामाण्यम्।

·223 - न प्रथमः, " परमते शास्त्राधिकारिभङ्गवाद: 50 ॥ अथ परमते शास्त्राधिकारिभङ्गवादः पश्चाशः ॥५॥ हवाशेषक्लेशा निरवधिमहानन्दधनिनो वयं भूयास्मेति स्थिरमनववर्मन्यधिकताः । अनाधातद्वन्द्वा हयमुखपदद्वन्द्वरुचया खदन्तां मे सन्तः श्रुतिजलधिमुहिन्धयधियः॥ साधनचतुष्टयं पूर्ववृत्तमिति वदद्भिर्मुमुक्षुत्व तावत् अधिकारिविशेषणमिन्यङ्गीकृतम् । सा च मुमुक्षा मोक्षो मे स्पादित्येवमाकारा । तथाविधा सा कस्याधिकारिणो विशेषणमिति कथयन्तु कल्बिम मीमांसका , (1) किं नित्यमुक्तसमावस्य संविदात्मन , (8) उत तस्यैवाविद्यासाक्षितामापन्नस्य, (8) उतान्त करणपतिफलिनचिदामासस्य, (4) तवृत्तिसंमेदा(समा)रोपितकियात्वस्य वा चैतन्यस्म, (5) मन्त करणस्यैव वा, (6) मथ यम्यकस्यचिदनभिलप्यस्य, (7) न वा कस्यचित् इति । विरोधात् , तस्य नित्यमुक्तत्वादेव मोक्षेच्छाविरहात् , अन्यथा नित्यमपि तत्पसङ्गात् ।। मुक्तमप्यात्मानं बद्धमिवाभिमत्य मुमुश्तीति चेन्न , तस्य तथाविधाभिमानेऽप्यनधिकारात् । तत्सद्भावे वा नित्यमुक्तत्वव्याघातात् ॥ प्रान्त्या वस्तुवृत्त्या च द्वयोरविरोध इति चेन्न, प्रान्तेरेव तद्विरोधितया तदनधि- कारस्योच्यमानत्वात् ।। साऽपि भ्रानि सिद्धेत्यविरोध इति चेन्न; दूरं गत्वाऽपि तद्भ्रान्तेर्दुस्त्यजत्वात् । न द्वितीय., भवपक्षे साक्षित्वानुपपते (२८ वा) अविद्यानुपपत्तेश्च (४१. वा) पृथगुपपादनात् । मस्तु वा साक्षित्वम् । तस्याप्यन्यन्तमव्यवस्थत्योदासीनस्वभावस्यानुकूलपस्कूिलपक्षपातविरहात् संसारो. द्वेग-तन्मूलमोक्षेच्छा तदायत्तश्रवणमननादिनयत्नासमवात नतरामधिकार । सर्वसाक्षिणश्च तस्य मुमुक्षायाम् , युगपत्सर्वारममोक्षश्च प्रसजति । न चैनन्नानाजीववादिभिरिप्यते । एकजीववादिनोऽपि शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इत्यादि[प्रसिद्धिमूलभूत प्रतिनियतमोक्षोपदेश प्रतिनियतमोक्षेच्छाधीन । चेच्छा यदि साक्षिण , दा शुकादिमोक्षदायामेव सर्वमोक्षे ससारानुवृत्त्यसमव. | मथ खमष्टस्येव साक्षितया कल्पितस्य कस्यचित् , नर्हि मिथ्यामृतस्य मोझो नाम अत्यन्तभवनिवृत्यामा खरूपनिवृतिपर्यवसित इति साधु मोक्ष समर्थित । मथ स्वस्मिन् विनष्टे अज्ञाने खसाक्षिमताया. सविद साक्षित्वेऽप्यतिक्रान्ते खप्रकाशानन्दमात्ररूपा सविदवतिष्ठत इति तदर्थमयमपवर्गारम्म इति चेत्प्रेक्षावाप्रवृत्तेस्तथास्वासभवात् । तदाहु "निरस्ताखिल्दु खोऽहमनन्तानन्दमाक खराट् । भवेयमिति मोक्षार्थी श्रवणादौ पवर्तते ॥ अमर्थविनाशश्चेमोक्ष इत्यस्य वस्यति । अपसदसौ मोक्षकथाप्रस्तावगन्धत ॥ मयि नटेऽपि मतोऽन्या काचिन् ज्ञप्तिरवस्थिता । इति प्राप्तये यत्न कस्यापि न भविष्यति ॥" इति । अत एव न तृतीय , तम्यापि चिदामासत्वादेव विनाशावश्यम्भावात् । पतिबिम्बस्य नाशेऽपि म्चिात्मनाऽवस्थानवत् भन्न करणपतिफलितरूपविनाशेऽपि ब्रह्मात्मना स एव विठतीति चेन्न-प्रति (५०) 1 वदन्ताम् भोगाः परिचर्या भगन्तु । 2 सर्पसाक्षिगता मुमुक्षेति पक्षं विहाय पक्षान्तर शंकने अथेति ।

·224 न पञ्चमः। शनपल्याम् विश्वस्य मिथ्याभूतस्य संत्यविम्बात्मनाऽवस्थानासंभवात् ॥ विपतिविम्बयोमदनिषेधे स्वरूपमेकमेव भवतीति चेन्न ; सत्यमिथ्यायोमदनिपेघस्यैवासंभवात् । संभवे वा सर्वसत्यत्वं सर्वशून्यत्वम् मनका. न्तवादो वा प्रसज्येरन्(ज्येत !)। अस्तु वाऽत्र मेदनिषेधः । तदा प्रतिफलितचिदाभासस्य ब्रमणश्च स्वरूपैवये ब्रमण एव सर्वोपरागप्रसन्नात् प्रतिफल नादिवलप्तिरपि निरथिका । प्रतिफलनादिकं च दुरुपपादमिति स्थितमन्यत्र(३७ वा) । न चतुर्थः ; तस्य कियात्वेनैव प्रकाशमानस्य मोक्षेच्छा-तदर्थपयस्नायाश्रयत्वस्य तद्रमस्य वा दूरनिरस्तत्वात् । अत एव वृतिमदन्त.करणभेदाग्रहणात् तस्य तदभिमान इति निरस्तम् । अपवर्ग मन्त,करणस्यापि खरूपोच्छेदाभ्युपगमात् । सुषुप्तिमलयादिषु स्वयमेव नश्वरतयाऽभ्युपगतस्य किं मोक्षार्थेन महता प्रयासेन ! न चान्तःकरणाख्यस्य यस्य ज्ञानेच्छादिसंभवः। ज्ञातृत्वाध्यासश्च न संभवतीति सिद्धमन्यत्र(२७. वा)। नावि षष्ठः; तम्यापि मिथ्यात्वेन विनाशावश्यम्भावात् । सत्यत्वे ब्रह्मस्वरूपान्तर्भावबहिवियो. रनधिकारत्वसद्वितीयत्वादिप्रसङ्गात् । न च अनमिलपनीय मोक्षाधिकारिस्वरूपमपरिज्ञायैव स्वयमधिकरो. तीति वाच्यम् ; अविदिताधिकारिखरूपस्य कचिदप्यनधिकारात् ॥ विदितत्वेऽपि इसुक्षीररसादिवत् दुरभिलपत्वं तस्येति चेन ; अहमतिरिक्तस्य कस्यचिन्मुमुक्षोः खात्मसाक्षिकोपलम्भादर्शनात् । उक्त हि, 'निरस्ताखिलदु खोऽहम्' इत्यादिना । नापि सप्तमः ; अधिकारितद्विशेषवर्णनप्रयासनेप्फल्यात् , तन्मूलश्रवणादिप्रवृत्त्यनुपपतेः । शास्त्रा रम्भभङ्गमसराच । "नास्येव वस्तुतः कश्चिदधिकारी, तथाऽपि सन्निव भानीति तस्य ....मुमुक्षा विशेषणमिति चेत् ; कस्यासौ सन्निव भातीति वक्तव्यम् । न कस्यचिदिति चेत् ; तर्हि कथं सन्निव भातीति ? ब्रह्मण इति चेन्न; तस्य परानुसन्धानादिसामर्थ्यविरहस्योक्तत्वात् । तत्सद्भावेऽपि, 'बझैवेदं विशेषणम्' इत्यनुसन्दध्यात् । स्वयमनुसन्धानाभावे च न प्रवृत्तिः ॥ अधिकारतामूलप्रवृत्त्यादिविशिष्ट तयैव ब्रह्मणा तदनुसन्धानमिति चेत् ; किमतः, न हि तावताऽपि स्वनाशरूपेऽपवर्ग ब्रमदृष्टस्य तस्य मुमुक्षोपपादिता भवति ॥ खनाशमविदित्वैव खावस्थानाभिमानेन तस्य मुमुक्षाऽपि जायत इत्येवरूपोऽयं ब्रमणः संमोह इति चेन ; एवंम्पस संमोहस्यापि शास्त्रतोऽवसाये खनाशवेदनसिद्धौ पुनरप्रवृति. प्रसङ्गात् । ननु यदि खनाश एवापवर्ग इति तत्त्वम् , तदा तदपेक्षायां को विरोध इति चेन्न माध्यमिकवदौपनिषदेः, "वनाशापतिर्मोश." इत्यनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा पुरुषार्थ वमुपपादयिष्यसि ! दु.खात्यन्तनिवृत्तिरूपत्वादिति चेन्न ; 'रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' इत्यादिश्रुतिशतकोपपसङ्गात् । मस्तु वा खनाशः पुरुषार्थः, तथाऽपि तदर्था प्रवृतिरस्य न संभवति, ब्रह्माज्ञानानिवृत्तिमन्तरेण तत्कल्पित खरूपनिवृत्तेर्दुस्सात्वात् ॥ ब्रह्माज्ञानमपि तत्पवृत्त्यैव निवर्तत इति चेत् । तामोक्षे सर्वमोक्षप्रसङ्गात ब्रह्मदृष्टेषु जीवेषु बद्धमुक्तव्यवस्थाभन्न । तव एव च कथमस्य ·FF मुक्तसविन्निविषयत्वभङ्गवाद 50 5 प्रतिनियमिक्षाद्यसम्भव । खावत कश्चिदेव मुमुक्षादिसमोह कदाचित् 'ब्रह्मज्ञान नियति चेत्-तहि किमर्थमिदानी भवनि प्रत्येकमुमुशादिपूर्वक शास्त्रमारभ्यते ।। न वय वैस्तुत शास्त्रमार भामहे, किंतु अस्मदारमात्मना ब्रमण एवाय समोह इति चेन्न, ब्रमण एवं शास्त्रारम्मजन्य ज्ञानादिपरिज्ञाने तातैवापवर्गसिद्धौ पुर्न ससारानुवृत्यभावप्रसादिति' दुर्वचस्ते शास्त्रीधिकारी, ननु भवनोऽपि समानोऽय दोष , ईश्वरस्य कारणावस्थस्य कार्यावस्थस्यावताराद्यवस्थस्य च नित्यमुक्त वादेव तस्य मुमुक्ष धसभवात् , जीवम्यापि खतोऽपहतपाप्मत्वादिस्वभावत्वाभ्युपगमेन नस्यापि तदसंभवादिति चेन , स्वत उष्णस्य वहेमणिम नादिवशात् प्रतिय-धवत् खत शुद्धियोगिनोऽपि जीवस्य कर्मवशाससारे तन्निवृत्त्यपेक्षोप(क्षा)पते । न हि वय तन्निवृत्तिनित्येति वदाम , येन नित्यमुक्त वादिचोद्यावकाश । न च मान ज्ञ'तमानरूपम् , येनेच्छापयत्नाद्यनुपपत्ति स्यात् । न च सदा सर्वज्ञम् , येन क्षुद्रपुरुषार्थायामि लापासभवे कर्मशालय निर्मूलता वेद । भतो नित्यमुक्त ब्रह्मात्मकत्ववादे दुर्लभो मोक्षशास्त्राधिकारीति ।। ॥ इति शतदूषण्या परमते शास्त्राधिकारिभनयाद पञ्चाश ॥ ५० ॥ ॥ अथ मुक्तसविनिर्विषयत्वमङ्गवादः एकपञ्चाश ॥५१॥ अनुकूलतया सर्व पश्यन्त्या मुक्तसविदा अन्य निर्विषयत्वेन वदतोऽर्थान् निरुमहे ।। धीस तति स्फुरति निर्विषयोपरागा' इति सौगतोपदिष्टमेव सन्ततिशब्दपहाणमात्रेण संगृहन्न श्रुतिमिस्त वन बाह्यतया ख्याप्यते । तथा हि, 'समविदामोति परम्' इत्युपक्रम्य, 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सइ ब्रह्मणा विपश्चिता' इति ब्रह्मवेदनफलस्वेन विभूतिगुणविशिष्टनमानुभव एव प्रयते । 'यदा पश्य ईश निरञ्जन परम 'साम्यमुपैति' तीवरपरमसाम्योपतिवचनाच सार्वमादिक मुक्तस्य सिद्धम् । 'मम साधर्म्यमागता' इति च भगवान् स्वयमेवाऽऽह । 'उझ वेद प्रेझव मवेति' इत्य दिकमपि, 'वैष्णव वामनमालमेत स्पर्घमानो विष्णुरेव भूत्वा' इत्यादाविर्व साधर्म्यपानविषयमेव । न हि स्वमानस्य यागविशेषमात्रेण साक्षाद्विष्णुत्वापति । जयरूपच फला तर स्फुटमभिधीयते । 'इववमेव इति च नघण्टुका । प्रकारक्ये च तत्वव्यवहारो मुख्यवत् प्रसिद्ध एव । एवकारादिश्य साधोतिरेकादमुख्ये मुख्यार्थोपचारद्योतको द्रष्ट य (हट ) । यथा 'नेद मुखमिद रमन नेते प्रम गरिमौ । एतानि केमराण्येव न च दन्तार्चिषस्तव ' इत्यादिषु । न च तपस्य तद्रूपतापति परम् , सिद्धावात् । नाप्यतपस्य , अपसिद्धान्तात् , मशक्यत्वे च । यथोक्त मगवना पगशरणापि, 'परमात्मा (मनोयोग परमार्थ इतीप्यते । मिथ्येनत् मन्यद् य हि नैति तद् यता य ।" इति । मन्त्र योग इति तदात्म्यमुच्यते । 'नैति तदव्यता यउ ' इति तादात्म्यस्योतरत निषेधात् । न चाऽऽदिमरत मृगत त् रजातीयतापति , तथाऽपि साधर्म्यमाने पर्यवसानात स्तुतश्च ब्रह्मा सेवेविजातीय (वात् । न च तद्रस्यैव सनस्तद्रूपताप्रादुर्भाव इह विवक्षित इति वाच्यम् , तथाऽपि नायका मुख्यार्थतापर्याविशेषात् । भनो दर साम्यश्रुत्यायविरोधेन यथोक्त एवार्थ । 'तत् केन के पश्येत्', --29 A ।

·- 926 शवदूपच्या न होईष्टार पश्ये । इत्यादिक तु भाष्य एव म यक्तं व्याख्यानम् । 'संवह पश्य पश्यति' इत्यादिश्रुतपश्च मुक्तस्य साक्षा सर्वज्ञता स्फुटतरमुपपादयन्ति । 'यया न क्रियते ज्योतना मरप्रक्षालनान्मणे ।' इत्यारभ्य, 'तथा हेयगुणध्वसादयोषादयो गुणा | प्रकाश्यन्ने न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥ इति च मर्यते । तथाच, 'पश्चादुद्भूतबोधाश्च' इत्यादि । सूत्र च, 'जगण्यापारवर्जम्' इत्यादि, 'भोगमान सायलिशाच' इति । मत श्रुतिस्मृतिसूत्रानुवर्तिनामीश्वरपरमसाम्यापत्त्या सार्व-यमेव मुक्तस्य स्फुटम् । किंच स्वप्रकाशैकखरूपस्य ब्रमण कदाचित् स्वेतरविषयत्व कदाचिच्च निर्विषयत्वमिति[त्यत्र] उभयमपि किं तत्त्वम् , उभयमप्यतत्त्वम् , उता-यनरत् तत्त्वम् , भन्यतरदतत्वम् । इति । न प्रथम , विषयविषयितरसम्बन्धादिमेदस्य सत्यत्वपसनात् । न द्वितीय , उभयस्वरूपमातनिषेधे व्याघातात् , कालोपश्लेषेण निधो द्वयोरपि नित्यतामा पादयेदिति पुनरपि व्याघात । मथ कालावच्छिन्नान्यतरनिषेधार्थोऽन्यतरानुवाद इति मन्यसे, तदा तृतीय पक्ष परिशिष्यते । सविषयत्वस्य कालानवच्छेदेन तात्त्विकत्वे प्रामुक्तदोषा प्रादु प्यु । निर्विषय वस्स तात्विकत्वे नित्यत्वेन ससारामावपसनात् उपलम्मविरोध-उपदेशवयर्य-शास्त्रानुत्थान(द्वार)-मपसिद्धान्त-खवचनविरोध-वादा नधिकारादिदोषशतसाम्राज्यम्।। वस्तुतो विषयामावेऽपि सविषयता भानीति ससारादिसम(समुद)वान्न दोष इति चेन्न , विषयाभावेऽपि सविषयाव तात्विमिति त्वयाऽभ्युपगन्तव्यत्वात् । अन्यथा निर्विषयख्याति प्रसन्नात् । न हि शुक्तिकारजतादिसविदा रजतविषयतामपि बाधन्ते वाधका । अबाधितस्यापि मिथ्यात्व मित्यतिमाहसम्॥ मस्त्येव मिथ्याविषयगोचरवलक्षण सविषयत्व ब्रह्मणस्तात्विकम् , किं नश्छि(तच्छि)च्छि अमिति चेन , तन्नित्यत्वे नित्यससारपसात् । तदनित्यत्वे तात्विकस्वपरिग्रहायोगात् । न ह्यनित्यमपि किंचित् पारमार्थिक भवन्तो मन्यन्ते ॥ स्वरूपानुप्रवेशात् तात्विकमिति न दोष इति चेन्न , स्वरूपस्या प्यनित्यत्वप्रसन्नात् । तन्नित्यतया तदात्मना तन्नित्यत्वे पुननित्यससारप्रसन्नात् । किचानादिकाल सविषयाया सविदो निविषयता कुत आगता। विषयग्रहणातामग्रीस-नाना त्यनोच्छेदादिति चेत्-[न] , किं नित्यायास्साममधपेक्षया ॥ सविदम्वरसिद्धयर्थं सेति चेत् किं सविद्वेद मङ्गीकरोपि। विषयावगाहनार्थ सेति चेत्-किमिदमवगाहनं सविस्वरूपम् , उनान्यत् । पूर्वन नरपेक्ष्यमेव । उत्तरत्न किमसौ विषयिधर्म , उत विषयधर्म , उतोभयधर्म , यद्वा विषयस्वरूपमेव । आये सविशेषत्वम् । मिथ्याधर्मप्रलापदूषण तु स्थलान्तरेऽनुसन्धेयम् || द्वितीये तदुस्पताबपि रूपायु पत्ताविव सविदस्त सम्बघाभावेन तादवस्थ्यमेव ॥ तृतीयेऽपि सविकारत्वमवर्जनीयमेव ॥ चतुर्थे सम्ब घासिद्धि । विषयग्रहणसामप्रया विषयोत्पादनमिति हास्यत्व च । सिद्धे हि विषये प्रकाशार्थ सा ॥ माती [] तदुत्पतिस्तद्ग्रह इति न मेद इति चेन्न , मामख्यातिवादप्रसन्नात् । प्राक् सतामेव हि विषयाणा महणार्थे प्रमाणहपन व्यावहारिकमपि भवत्परिगृहीतम् , अन्यथा क्षणभनिराकरणस्या- प्ययोगात् । मत सामग्रीनिरपेक्षसविखरूपप्रकाशवादिनस्ते न निर्विषयदशा सिध्यति ।। - .

·- मुक्तसंविनिर्विषयत्वभपाद 31 227 अस्तु तहि विषयविनाशादेव निर्विषयतासिद्धिरिति चेन , नष्टस्यापि विषयवाविरोधात् । मन्यथा अतीतादिविषयस्मृत्यनुमानादिमनपसङ्गात् ।। तद्विषयत्वे सितेऽपि तमाशान ससारादिपसा इति चेद, किमसौ नाशोऽप्रकाशात्मा, उत प्रसारमा । आये द्विषयावे स्थितेऽपि तनाशादिति खाचनविरोष । द्वितीये निवर्यसत्यवम् , निवृत्त्या सद्वितीयत्वमित्यादिदोषपस | निवृतान्(ति) नित(नि)च्या विषयी. करोतीति न दोष इति चेत् ,विषयीकरण किं स्वरूपम्, उठ तदतिरिक्तम् ' वरूपपक्षे संसारदशायामपि नित्य निवृत्ततया विषयीकारपसङ्ग , सर्वत स्वरूपस्य तदानीमपि विद्यमानत्वात् । मतिरिकपक्षे तव किं सत्यम् , उत मिथ्या ? सत्यत्वे सद्वितीयत्वादिषसत । मिथ्यात्वे तु तस्यैव गधीनसिद्ध Rकाशात् कारणा विद्यानुवृत्यवश्यभाराच पुनरपि ससारानुच्छेद ॥ तावन्मान क्षम्यत इति चेन , तस तस्माधानियरवेन सत्यत्वपसङ्के सद्वितीयत्वादिप्रसन्नात् तुत्यन्यायात् पसापादिमूर्खपलापाना निरोषयसलात् । मत सविदि नित्यायाम , सामग्रीनिवृत्त्या विषयनिवृत्त्या का निर्विषयत्वापादनं स्वया वस्तु न शक्यम् ॥ ननु भवतामात्मस्वरूपस्य सविद्पत्वेऽपि यथा निर्विषयत्वम् , तयाऽस्माकमपि स्मात् ॥ न स्यात् , भस्माकमात्मस्वरूपस्य प्रतीच कदाचिदपि बागायगोचरवानभ्युपगमाव । भववस्तु द्विपयाया एव तद्विषयत्वनिवृर्दुवैचावात् ॥ अस्तु तर्हि भवता धर्मभृतज्ञानवत् कदाचित् सविषयवम् , कदाचिष निर्विषयत्वमिति चेन , भस्माभि परमार्थाकारा-तरापत्त्यभ्युपगमात् , भवता तु तदनम्युपगमात् सद योगात् । मतो नित्यसविखरूपप्रकाशमाताधीनसिद्धीना सर्वेषामपि पदार्यानो नित्यत्वमपि सन्येत । तदधीनसिद्धित्वामावे तु सिद्धिनिषेधे तुच्छत्वम् । वादी-यनिषेधे तु सत्यत्वम् । भन्मानाधीन सियभ्युपगमे वद्वदेव तदधीनस्यापि नित्यत्वमवर्जनीयमेव । तया च सति सर्वपपा सत्य इति जित यथार्थवादिभि । तद्वयात सविन्नित्यत्वपरित्यागे साक्षात्सोगतत्वादिपसन | मन एव, "खापमदनी दिपु निविषया सवित्" इत्यपि भवद्विवंचमेव, निर्विषयनिराशयसविप्रकाशवदानीमनुम्न (म्यत) इति, कस्यचिदपि सावधानस्यापि समस्तसरकारतिरस्कारकदेहविगमादिक्लेशामावेऽपि न परामर्शोऽस्ति। किंतु महमपि न दिनष्ट , विषया मपिस्सिा, प्रकाश एव सुषुप्तयादौ नित इति में प्रत्याभूति । 'नाह खलु' इत्यादिश्रुतिरपि ज्ञाननिषेधपरेव , न जानामीत्यनव तार्यात् । अस्माभिन्न विषय प्रकाशरक्षणावस्थाविशेषरहितज्ञानापमानसता, 'न विज्ञानविज्ञानविपरिलोपो विद्यते' इत्यादिप्रतिवराय भ्युपेयते । न चास्ति तन प्रत्यक्षविरोष , विषयकाशयतिरिकशायां तस्या स्वागायोग्यवाद । ज्ञानान्तरस्य तु तदानी सामावादेवानुदयात् arasपि वदावनमाननिषेषयनेयरिवारवाद । मतस्त्वपक्षे शनस कदाचिदपि निषिया दुरुपादा, मुक्ती तु मुआमिति यथामति सावश्यमेव तदा स्वीकार्यम् ॥ मायरामा ३१५ इति नेल, परहोमसनरकरमाद उक्तमति- पानपरत्वेन च सांसारिकफरवायोगात् , ३ च तिसमATARIयादितिगमात्, 1 मतीति । सायधानस्य ताराशादिरहितस्य तारामममा ति पाप .

·।' : विदूषल्यो 1 - + विध्यपेक्षिने फले समग्रमाणे केवलार्थवादरवकल्पनायोगात् । अन्यथा श्रुतहान नकलग्नादिदोषसमुद्भवात दिमात ) । अस्सिद्ध न कथंचिदपि मुक्तिदशा या सर्व विषयवमुख्यरक्षणमाम्ध्यं सविद शनीयमिति ।। ॥ इति शतदृपण्यां मुक्तसंविग्निविश्यत्वभङ्गवाद. एकपञ्चाशः ॥ ५१ ॥ ॥ अथ मगुणनिर्गुणश्रुतिव्यवस्थावादः द्विपञ्चाशः ॥ ५२ ।। सचानीव' विरुद्धजातिजनुपा सिद्धानि सिद्धाश्रमे 1 वर या मिथस्त्यजन्ति विधया सवे निपेधैः सह । तद् रङ्गेशयमङ्गसङ्गिकमलालक्ष्येश्वरप्रक्रिय शान्तावद्यमनन्तमहलगुण ब्रम प्रपद्येमहि ।। । निर्गुणश्रुतिभिः केचित् वाधन्ते सगुणश्रुतीः । तासामन्योन्यसौहार्दमाहुर्यतिवगणयाः ।। ., । पस्ति तावत् उपनियासु ब्रह्मण्येव सगुणवादो निर्गुणवादश्च । यथा---'य: सर्वज्ञ सर्ववित', 'पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते खामाश्किी ज्ञानबलक्रिया च', 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः', 'ब्रह्मणा यिपश्चिना इत्याचा परस्सहसा सगुणश्रुत्य । एवम् 'निर्गुण', 'निरञ्जन', 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तम्', पहपाप्मा विजर:' । 'यत्तदद्रेश्यमबाह्य गोत्रमवर्णमचक्षुश्श्रोत्र तदपाणिपादम', 'मस्थूलमनणु' इत्याचा निर्गुणश्रुतम् । मासामन्योन्यविरोधस्तावत् पापातत प्रतीयते । न च सिद्ध वस्तुनि विकल्प संभवः । तत्र,विरोधस्थिरीकरणेन बाध्यबाधकमाव इति नीचा , विषयव्यवस्मया सन्धिरिति साधवः । FHननु कथं विषयव्यवस्था ! सा हि (1) माश्रयमेदेन वा, शीतोष्णवत् , (2) देशभेदेन वा, चित्रे नीलपीतादिवत् ; (3) कालभेदेन वा, पाकजपरमाणुगुणवत् , (4) समुच्चयेन वा, प्रदेशवर्तिसंयोगतद- भाववत् , ., (5) प्रतिसम्बन्धिभेदेन वा, पितृत्वपितृव्यत्ववत् , (6) ग्राहकभेदेन वा, रूपस्पर्शवत् , (63) गृहीतृभेदेन वा, जानिव्यवस्थितमोगादिवत् , (8) विधेयनिषेध्यभेदेन वा ब्रह्महत्यानीपोमीयादिवत् , का अन्येन वा केनचित् श्वेतपीतादियोधवत् इति । न तावदाय , परमेव माधिकृत्य सगुणनिर्गुणश्रुत्योरुदयात् । न च जीवविषया कश्चित् , यास्तु पर विषया इति विवेत शक्यम् , , विशेषाभावात् । न च सर्व शत्वादिश्रुतीना जीवविषयाम , प्रत्यक्षविरोधात् , संसारोच्छेदप्रसनाच । न चेद यौगिकं सावश्यम् , नित्यसर्वज्ञत्वोक्ते । नापि निगुणश्रुतीनाम , तत एव । उपलभ्यते हि बुद्धिसुखादित्या जीव , तदभावे च तस्य ससरण निर्जीजम् । द्वितीय, स हि ममन्धिदेशभेदो वा स्यात् . स्वपदेशमेदो वा । आये, रूपाद्यवच्छिन्न. प्रदेशभेदेन, सगुणस्वनिगुगत्वयो यवस्थेति स्यात् । स्त्र तावत एकस्यैव पुस कचिसर्वज्ञत्व (५२) निर्गुणश्रुत्यन्यथानुपपत्या गुणविभूतिश्रुतीनां मिथ्याविपयक्त्वमिति शंकापरिहारोऽत्र । 1 सिंहगजादिभिथोविरुद्धजाती जन्मना विरोधितया सिद्धाः जन्तवः सिद्धाश्रमे इव । I" सेति । अन निधश्रुतेरसंकोचेन या संकोचेन वेति प्रथम विकल्प्य, आद्ये आश्रयभेदेने. त्यादिकल्पा, प्राा ! द्वितीयकरूपोऽष्टमान्तर्गतः । -- न . । 1 ·- सगुणनिर्गुणश्रुतिव्यवस्थावादः (पूर्वपक्षः) 52. 229 कचिदाध्यमिति स्यात् । ततु ध्याहतम् ; घर्मिभेदाभावात् ॥ प्रदेशतिगुगोत्पतिवदि(देवे)ति चेन्न, प्रदेशवर्तिनोऽपि ज्ञानस्य सर्वविषयीकरणे तद्धर्मिणः कास्न सर्वज्ञत्वानपायात् । यद्यपि प्रदेशान्तरे तस्य 'समवायो नास्ति, तथापि तन प्रान्त्यादियोगित्वं काचिकेनापि सावश्येन विरुद्ध मेव ; यथावप्रकाशमाने अध्यासाद्यसभवात् । औपाधिकनमभेदाभेदवादनिराकरणेन(णे :) चायमों व्यक्तमनुसन्धेय. । प्रादेशिकगुणसमवायाभावकथनेन च न ब्रह्मण कश्चिदतिशयः, सर्वद्र यसमत्वात् । एतेनैव स्वपदेशभेदोऽपि निरस्तः । स ह्योपाधिस्तावन्निरस्त एव । खाभाविकोऽपि तुपन्यायतया निरस्त एव । न च स्वाभाविकोऽशस्तन संभवति, निरवयवत्वश्रुतिविरोधात् ॥ निरवयवत्वमंशमेदेन [स]मवस्विति चेत् ; अंशनिरवयवस्वादशिनोऽपि निरवयवववचने सर्वम्याप्यवयविनो निरव यवत्वाविरोधेन सावयवत्वलक्षणनिषेध्यासिद्धौ निषेघासिद्धः ॥ समुदायेषु सांशतया तसिद्धिरिति चेन्न, मतानि तत्सम्म(सद्धा)वात् तन्निषेधासिद्धेः । एकदेशस्म स्वेकदेशित्वनिषेध इति निरोथिको)क्तिः । नापि तृतीयः ; प्रागुतरत्वविकरुपायोगात् , पूर्वमय-वनिर्गुगत्वे पादपि कारगाभावेन गुणो. त्पत्त्ययोगात् , पश्चान्निर्गगता हेतुतः संभवन्त्यपि (निर्गुगताहेतु. संभवतीत्यप) संविशेष मिथ्यात्वाभावे नात्यनाय स्वात् , वस्त्वन्तरसत्यत्वे तत्संयोगादिलक्षणस्यावर्जनीयवात् । वस्त्वन्तराणां च मिग्यात्व मन्तरेणात्यनोच्छे।संभवात् । सरकार्यवादसमर्थनेन निरन्धयविनाशादिनिराकरणात् । अत एव चतुर्थोऽपि निरस्तः, समुच्चये प्रत्येकपक्षोक्तदूषण(दोपस्स) समुच्यम्पायपरिहार्यलात् । न हि ब्रह्मांशम्य कदाचित्ससरणं कदाचिदपवर्ग इति भास्करयादवप्रकाशमवादवीयः । दूषित नैतत् कालावच्छिन्नसावश्यदूषणादिना ; यथोक्तम् -2 "साक्ष्यसर्वशक्त्या दिगुणक केन सिध्यति । ई(ने)श्वरस्थापि विज्ञेपाः(य) स्वत सर्वगुणा (ग) श्रुते।। 'साक्ष्यादिस्वतम्वे तु विवादो यदि करप्यते । सत्यत्वादी विवादः किं न स्वनिगंगादिनाम् ।।" इति । न पचमः ; पुत्रस्वपितृत्वादिवत् सगुणनिगुंगस्वयोः पतिसंवन्ध्युयाधिक वाभावात् ; नीसीआदि वनिरपेक्ष वेनोपलम्मात् । न हि तत्वो नीरमेव कश्चित् प्रति पीनम् । पुरुषमेदेनोगोऽनुगधग. वर्मा कदाचित् भवतीति चेन ; तत्रानुष्णावामावात् । परिवन्धकमन तु कधिदुगवे नोग्लभने । -तकार्य न स्फोटादिकं तदा न जायते । शीतो भव हनूमन:', 'नाप वहः वनेरितोऽपिनमा ददत्यन समोऽहम् । पश्यामि पम स्तरणास्तृनानि शीवानि सर्वाणि दिशां(at) मुम्मानि ॥ मयादि कामिति चेत्---इस्थम्-[टन दि] प्रभावविशेषपतियदया दाहकवाभाव एव [ft] archie , यद्वा पान्दमस महस देवाभावोपनीतसरिलाययानिवइसवसनासादननुमण्यम्प(नुमोच्यम्य)पहन स्योपलयमा शीतिमारोपेग गीतम्यरदेश । गापि षष्ठः, प्रायमेदम्य मादकमेदाधीनस्ये सापादिमक्लियसRIT I festमा[[६] वाय 1 मान्यताय स्यात् गुणसामान्यामाररूपा न स्यात् । तय हेतुमाह पम्मिनि। 2 नसोक्योमाहाणं गुणतदभायममुपपासंमरमायाभिगयेण। पूरगती न गुणानारमेव मन्यो। 3 उपलगमानन्धरणानुरोधाप शीतिमा मेयरमा उगाः । मनभूमनि पार पा पुनः । .. । -- 4 F 1 ·, नापि सप्तम - - . 230 शतपण्यो योरेकस्मि नेव नाव-वये[ऽपि] विरोधाभावप्रसङ्गाच । न च भिन्नकरणग्राह्यरूपस्पर्शयोरिव सगुणत्वनिर्गुण (क्योरविरोध , भावाभावरूपत्वात , रूपस्पर्शयोस्तु सहानवस्थानहेतो कस्यचिदप्यदर्शनात्(दभावात् )। भानुकूल्यपातिकूल्याद सतिसम्बन्धिकावेन जाति यवस्थितभोगाद्युपपत्ते सगुणत्वनिर्गुणत्क्योस्तु तदभावेनानुपपते उपपतौ वा ब्रह्मणोऽव्यवस्थितस्वभावत्वप्रसवात् । न चाटम , निगुगश्रुनीना सर्वगुणनिषेधपरत्वेन विधेयगुणविशेषपरिशेषासिद्ध ॥ गुणविधिवशादेव निर्गुणश्रुनय सोचनई नाति चेन्न , अङ्कुचितनिर्वाहे सति सङ्कोचानुपपते ॥ तथा सति सगुण श्रुतीनाममामाण्य प्रसज्येतेति चेन्न , अपच्छेदनयेन प्रमाणत्वेऽपि बाध्यत्वोपपते ॥ पौपिर्यायोगेनाप च्छेदनयानवतार इति चेन , अपच्छेदनये प्रमाणपौर्वापर्यस्य निमितपौर्वापर्यमासाधीनत्वात् मनाप्यर्थको विधिनिषेधयो पौर्वाधयसिद्ध । विधि-यानपेक्षवया पूर्वो भवति , निषेधस्तु(च) निषेध्यप्रसङ्गसाक ड्तया पर ॥ एवं सति हिसाविधिनिषेधवाक्ययोरप्यपच्छेदनयावतार इति चेन्न , तत्र विधिवाक्यस्यात्यन्ता प्रामाण्यप्रसङ्गात् , अन तु सगुणवाक्याना मिथ्या(विद्यादि)विषयाणामपि दृष्टिविशेषे उक्त-यायेन ततफला मिलापबम्प्र-यमाणपुरुषविशेषविषयोपासनविधिशेषतयाऽपि प्रामाग्योपपते । अत उभयो मामाण्येऽपि बाध्यबाधकभावव्यवस्था । अत एव तत्त्वतो निगुगर३ च सिध्यतीति न निगं गश्रुतीना सकोच हेतुमुपलभामहे । मत एवं नवमोऽपि दतोत्तर मस्ससिद्धान्तनीतिमतिरेणो भयप्रामाण्यनिर्वहणासिद्धे । उभयापामाण्यस्य वैदिक सामान्यतस्तावदनभ्युपगमात् । उभयोरप्या-यपर्यवादिना निरीश्वरमीमासकर निगमतरुवन्दकाना सिद्धार्थापर्यममर्थनादिमिरु मूलितत्वात् । अन्यतरामामाण्यपक्षेऽप्य-नतोऽसन्नय मनरेण गत्यभावात् । न हि निर्गु गवाक्यमेव बाधितु युक्तम् , तदुपदेशनष्फल्यासात् । न च खरूपपराणा वाक्यानामुपासनविषिशेषत्वेन यथाकथञ्चन नेयता शङ्कया 'त्रययन्तराद्वान्तापराध प्रसन्नात् । मत पारिशेप्यान्निर्गुणवाक्य सगुणवाक्यानामेव बाध । यद्यपि सत्यज्ञानादिवाक्य खरूपपरमपि सामानाधिकरण्यधर्मारण्य(ण्य पदसाधारण्य) शरणयदि भवद्विस्ततत्ववृतिनिमित्तविशिष्टखरूपपरमित्युपपादितम् , तथापि ज्ञानान दादिशब्दावगत ब्रमस्वरूप न ज्ञातृत्वानन्दित्वादिविशेषसहमित्युष[पनी]पद्यते । न हि ज्ञानस्य ज्ञानम् मान-दस्यान दो वा गुणपक्षपाति भिरपि भवद्विरभ्युपजिगमिप्यते । अत शब्दादाच गुणनिषेधसिद्धि । न च वाच्य सुखमानरूपत्वे तद्धावापोशा पुरुषार्थना न स्यात् , न हि मुख स्पामिनि कश्चिदिच्छति, परितु मखी स्वामित्येव , भत सुखसब धेन वैशिष्टयमर्वजनीयमितिः । सुखापरोक्षमात्रेण पुरुषाथतासिद्धौ सम्यवसामयोजकस्स करानायोगात् ॥ द्रव्यत्योपादानस्वादिमि सगुणत्वमनुमीयत इति चेन्नद्रव्यश-देन वस्तुत्वादिमानविवक्षायां 1 निरीश्वरमीमांसका एवं निगमतरुपन्दका त साराप्राहिण । 2 अप्य तराबान्त =सिद्धार्थपरश्यम् । 3 अर्जिनीयमिति न च वाध्यमित्य यय । . न - ।

·- सगुणनिर्गणश्रुतिव्यवस्थावादः सिद्धान्तः) 52. 231 मुख्यामुख्यविक्पेन दोषात , मन्ततस्तयोरपि परिहरणीयवात । एतेनोपादानस्वमपि निरजम् : मात्मस्वमप्यारम मेदानभ्युपगमात् हामहीनम् । तश मात्मन्देन मामसजा-चतम्यादि. गुणविशिष्टाकारविवक्षायामसिद्धिः । ज्ञानस्वविवक्षायामप्रयोजकत्वं विरोधो वा । एवमन्यपि दूप्यम् । न च वाच्यम् , महं जानामीत्यादिप्रत्यक्षेणै। बुद्धिसुखादिविशिष्ट एवात्मा जीयत इति- तततिविशेषविशिष्टस्याहारस्य तथा प्रतीतेः । अन्यथा स्थूलोऽहमित्यादिवत्यक्षेण स्वोत्यादिगुण- वैशिष्टयस्यापि प्रसन्नात् ; देहव्यतिरेकसाधनात् तन्निषेधे अहकाव्यतिरेकसाधनावतद्धर्मनिषेधत्यापि सिद्धः। मतः प्रत्यक्षाघपाप्तार्थपतिपादक:र्गुणश्रुतिसाम्ध्यदेव गुणे ब्रमणि द्धि, मायावच्छिन्न मिथ्यागुणविशिष्टेश्वरगोचराः सगुणश्रुतय इति । सिद्धान्त:- अत्रोच्यते-यदुक्तं सगुणनिर्गुणश्रुतीनामाश्रयमेदादिना निर्वाहे दूषणम् , तदस्माकम. पीटमेव । यत्तु विधेयनिषेध्यमेदेन दिपयायवस्थायामुक्तम् , 'संकुचित निर्वाहे सनि सोचोऽनुपन.' इति, नत् तदा शोमेत, यदि सगुणश्रुतिबाधमन्तरेणासंकुचितनिर्वाह: स्यात् । बाधात सोच एस न्याय्यः ।। सकोचोऽपि काचित्कबाध एवेति चेत् , सत्यम् ; न तु सार्वत्रिका, तन एवं नस्य संग्रहणीया । मन्यया उत्सर्गापवादनय एव निर्मूल: स्यात् । यचोकमपच्छेदनयेन प्रमाणत्वेऽपि बाध्यत्वमुचन इति; तदपि मीमांसामसलितचेतसा जुगुप्सनीयम् ! अनियतविरोषपोपियें बच्छेदनय । अन्यतराठेदे बाधकामावेन प्रामाण्यसिद्धेः, युगपदपच्छेदे विषय उभयोः प्रामाण्यसंभवात् । क्रमेणापच्छेद एवं केवल "पूर्वाचान नोत्पतिरुत्तर हि सिध्यति" इति न्यायेन पूर्वाधः । तथापि प्रयोगारे भय सिध्यत्येव, नियतविरोधपौषिय तूपक्रमाधिकरणन्यायेन परानु पहिरेव । तस्योत्स्वादन्यायस्यैव सगुणनिर्गुणश्रुत्योविषयता । अतो विहित यतिरित गुणविषयो निषेधः । यचोक्तं सगुणवाक्यानां मिथ्याविषयाणामपि दृष्टिविधिवत् फरविशेषार्थोगसनातया पासण्य. मिति तदपि न लेव मोशायर फलस्य बहुलमुपलब्धेः । पुण्यापहाणपूर्व कामाविकारा विर्भावरूपफलविशेषम्य सामारिकत्वोक्ति साहसिकेग्य एव खरते ॥ अन्तु नहि मिरगविषयसगुगो पासनेनापि विधिवलामोक्ष इति चेन ; तया सठि निगंगवावशनामेव मिरवार्थविषयत्वाला नि स्यात् । तत्ववेदनस्यैव मोक्षहेतुत्वमिति नियमनि कासनाः । तथाच तत्वोपदेशक नियोजन यान, अन्ययापि मोमसिद्धः । मनो विषय यक्स्सयोभयाम,मिद्धिः । अमओ नवपम्य कामानानार एवं । यत् पुनरुक्तं न ज्ञानस्य ज्ञानम् , मानन्दम्मान दोका जापटीतीतो गुगनवसिद्धिरिति-कि तन धर्म धर्मान्तरायुपगमेनानस्सादिरमित, (B) उवातीपयोधर्मिमावो नोयन इति, (8) यद्वा ज्ञानानन्दायातरजातीय तसदवानरजायाधरलं न दृष्टविवि (1) पयज्ञानानन्दयो. ज्ञानानन्दरूप एवायो दृष्ट इति, (5) मयदा ज्ञानानन्दसामनो ज्ञानानहारिक देरिय शृङ्गादिकमपराभवाधिमिनि नाऽऽप: ; मनुक्तोपारामापात् । न हि वयं पचाया 4. ..

·श्रुत्य दिवलेन .- 232 शेनफ्ल्याम् रादिकं बम- 1 धर्मस्य नोपलम्भादेव धर्मानराभ्युपगमे कथरनवस्वा. नापि द्वितीयः, धर्मधर्मिणोः सर्वत्र समातिभियंध कथश्चिदेकजातीयत्वावश्यभावात्। प्रमारभावदादिषु विशेषतोऽपि सजातीययोधर्मनिभायो दृष्टः । अवयविवादे च परमाणुद्यणुकादिवाश्रयिषु पार्थिवत्वादिविशेषसाजात्यमिष्टम् । नापि तृतीयः' अन्यनाइटेरन्यन्त्र निषेधकत्वाभावात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । तत्र दृष्टान्तेनानुमाने कालात्ययापदेशात् । नापि चतुर्थ ; मसिद्धे । ननु किं ज्ञानतया आनन्दनया च ज्ञातोपलभ्यत इति घेत्- किं वा जडया दुःखतया चोरलभ्यते ॥ तदपि नास्तीनि चेन् ; कम्तहि विरोध' ।। सन्दिग्ध स्वरूपत्वमिति चेन्न ; तावना विरोधहेतुत्वासिद्धेः । शास्त्रादिभिस्तु विशेषनिष्कर्षात् । पञ्चमस्तु प्रत्यक्ष श्रुतिभ्यामेव पतिक्षिप्यत इति नानुपपतिं पश्याम । यत्क्त सुखाग्रो६ मात्रेण पुरुषार्थ[ता]सिद्धौ सम्बन्धमाप्रयोजकम्य कल्पनमयुक्तमिति- तदपि निगहृदयविमवादि अस्पतम् । तथा हि-न हि परस्य सुख,परोक्ष्यमात्रेण स्वयमपि लब्धपुरुषार्थो भवति, तथा सनि एकम्प सुखत्व दुःखभ्य सन्दिप बनेन प्रत्यक्षानुमानश स्त्रादिसमस्तपमाणशोभपमतात् । सरमतय परोपकाराषकारयोरपि प्रवृत्तिनिवृतिप्रमात । अतः स्वसम्बन्धि यव सुखमपरोक्षनयाऽर्थनीयं भवति ।। स्वरूपम्प - मां कथं मुखत्वमिति चेन् । सच्चिदानन्दम्प आत्मेति वदता भवता नै चोदनीयम् । स हि मदारमा मुखत्मविशिष्टाकारेण प्रकाशात्मतया संबध्यत इति निपुण चिमय । यस्तु सगुणत्वानुमाने दूषणमुक्तम् ; न तेनास्माकं चेतसि चमत्कार । जीवेश्वरयोः पत्यक्षा गमाभ्यां सगुणत्वमिले । यतु अहं जानामीन्यादिप्रत्यक्षम्य पृतिविशिष्टाहकारविश्यत्वमुक्तम् , सतु महमर्थात्मस्वसमर्थनदी परितं द्रष्टव्यम् । मतो जीवम्य सर्वगुगशून्यत्ववंचनं पत्यशादिममाण. विरुद्धम् । ईश्वरस्य तु भागमकसमधिगम्यस्यागमविरुद्धम् । एकदुकं भाति - गिक्षिदेव सगुणधुनयोऽपि तत्वविषयाः प्रमाणम्नाध । अत एव न तासा मियो बाध्ययापकभावः । उत्सर्गापवादनया रिदित-यतिरिक्तविषयोऽत्र निषेधः, तो भिनविश्यवान विशेषगन्धः । विरोधाभागव न बाध्यापकभाव । तदभागोभयपानाप्यं यथार्थ बा.पतीयमानगोदि मिति । उक्तं च श्रीवरदगुरुमिस्तसुमारे- "यव महगो 'गुग-शरीर-विकार-जन्म-कर्मादिगोचरविधिप्रतिपेधवाचा । अन्योन्यमिमविषया न विशेषगन्धर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिपेघवाध्या" इति । ॥ इति शानदूपण्यं सगुणनिगुंगभुतिययस्यागदः द्विपशाराः ॥ ५२ ॥ 1 गारयति । सगुणरायत्यरचनमिति शेरः। 2 गुणानामारी महान् , आमगलान् पर्व एव सुरर्णः, तन्मनोऽपुरत, यहुधा जायमानः, तर तेोऽयत, पपस्तु पिपते इनि गुणादिसनारपरपास्यानि दिव्यगुणादियिग्यकाणि निर्गुणम् , फापम्, निर्विशरम, मजायमान: निमिपम्, ममंगः इत्यादीनि.गुणादिनिषेधशानि देषगुणाषित विपीति विभागः। पिरोपेग किमिद्विधान-किञ्चिनिषेधरापकरण्ठ पाचरम्। ५२ ॥ .

·233 . . ब्रहोपादानावाम्पधानुपपत्तिकवादः 53. }} अथ ब्रमोपादानस्वान्यथानुपपत्तिमवादः विपश्चाशः ॥ ५३ ।। सामादिमुखैः पदै। श्रुतिषु यत् वयं समुद्घोपित सामित्येव चराचरं जगदिदं सृष्टा प्रविश्याभवत् । तस्मै विसपनीयमालगुणम्येने सदा स्थायिने 'सर्वावस्थसमस्तवस्तुबप्पे घासे परस्मै नमः ॥ मातु हि ब्रझोपादानवान्यथानुपपत्त्या विश्वमिथ्यावसिद्धिः । तथा हि केवलनिमितेश्वर वादप्रतिक्षेपेश(पमुखेन) ब्रमण एकोपादानस्वपि, 'प्रकृतिध प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्' इत्यादिमि. समर्थितम् । (1) तदेतदुपादानत्वं किं मृघटादिवत् स्वरूपत , (2) उत बाल युवादिवत् सूचिद चिद्विशिष्टवेषेण ! (8) अथवा रज्जुसादिवत् अविद्यावविव्यानिबन्धनमायवेति । न तावत् प्रथम , निर्विकारस्वनिरवद्यत्वश्रुनिकोप(क्षोभ) सनात् । न चांशमैदैन कालभेदेन वा विषय-यवस्था निरवयवावाकालकास्यवादिस्खमान विरोधपसात् । न च सावयवत्वादिकमपि तथैव व्यवस्थाप्यम्। यापि दामके ब्रमण्येव समस्त दोषपसनम दुप्परिहत्त्वात् । न च प्रमशानों ब्रह्मयोऽत्यन्तभेद वा ब्राध्यस्तत्वं वा खप्नेऽष्यीकरोपि ॥ श्रुतिवलादेव व्रतणि सर्वात्मके सावयवस्वनिरवयवस्वसदोषस्वनिर्दोषत्वोपादानस्वादि(क) सर्वमभ्युपगच्छाम इति चेन्न; 'यापासादे पूर्वपक्षस्यापि भत्क्षेिप्यत्वात् । तथा चालं ब्रमीमांसानिरूपण क्लेशेन । नापि द्वितीयः, विशिष्टस्योपादानवे प्राप्तामातविधेकेन विशेषणस्योपादान वापात् । यदि पुनर्विशिष्टमुणदानमित्यत्र विशेषण विशेन्यं चेत्युभयमप्युपादानमिति विवक्षितम् , तदा विशेषता सविकारसमो दुर्वारः । तथाच किं विशेषणवैशिष्ट्यथामहेण ! किंच, यदि विदविवीधरः सम्य जगदास्य कार्यकारभ्यते, तदा कार्याणां सर्वेषां लिखमावस, या शुशकृष्णरकान्वारन्धे पटे शुक्लाणरकम्वमावस्वम् । सीसनामारधा-यवद्वा(क यायेव वा) नियोतीस्वभाव | लाक्षारसायसिकमासिकुसुमरागवत् स्माक्षिप्त कालावश्यद्वा विधस्सायनमिमनी पेश्वरसभावा पतिः । किंच विशिष्टस्योपादानत्वं किं धौसम् उन कल्पितम् ! नपूर्वकरंगव यसमारादि- शब्दानां ब्रमखरूपमा रूढत्वात् । उकं च भव- माग्येऽपि, 'शरीरिभूतपरमात्माभिधायिमिः सामादिभिः शब्दो' इति । न च सरूपे च विशष्टे च शक्तिरित्यने कार्यतालसिःकरकामावात सनागौरवोपहतत्वाध । ए, 'बस दनं न स इन मासीन्', 'उदारमान समारत', 'पद्धतयोनि परिपश्यनि धीराः' इत्यादिमिरवि दप्तवरूपस्येवोपादान थ्यने । नाप्युतरः, करकापावान् ; युनु समस्त मेदरहितस्यैव कारणावयेऽधारमात् तद्विरोधिविशेषगरम्न वाद विरुदं च । (५३) । नर्दि-निगुंगाराम्यानुय निधारामिझायपि । 2 गातोत्सादेमियोपिरो घसादाम्चे। 4 ·- 234 शतपस्या मत इदमिति निर्दिष्टकलपाश्वरूपेग बहु स्वामिति खरूपस्यैव बहुभवनमारसावकाऽय विश्वारा, मृद्घटादिहणतानुसाराच खपस्योपादान व सिद्धति स्वरूपनिर्षिकारस्वतिविरोध परिह रे तृतीय पक्ष परिशिष्यते । यथा चैव रज्जु सर्पभूदलन म्बुध रादिरूपेग प्रमादनुवर्तते, यथा चैकस्मिन्नेव निरवयवे गगने युगपदनन्तभेदभिदुग्गन्धर्वनगरारम्भ , यथा च मुखच द्वादे दर्पणतरणाधु पाधिभेदेन नानात्वोपलम्भ , तथा निर शेऽपि निविशेषखाक शे खतरशुद्धे ब्रमणि मसभवद्विकारे दुनिरूप- दोषमूल-विकल्पासह-विचित्रचिदचिदात्मकजगदध्यास इत्यभ्युग-व्यमिति तत्वावेदकनिर्विकारजगदु पादानश्रुतितापयविद्यया (यम् | अविद्यया च) सर्वमन्यत् प्राश्च सत्यवाहक प्रहवत् निग्र ह्यमिति । मन प्रतिविधीयते-खरूपपरिणामपक्षदूषण तावदस्माक्मपि सम्मतमेव । तथापि बहु(ल)प्रमाणोप स्थापितबहुमुख याघात नसादितात् भव मनात् त्रिचतुरविरोधसितासित भ करादिमतानुरोधेन कार्य कारणसरक्षणमेव समुचितम् । यतु(यत् ) विशिष्टपक्षे प्राप्तापातविवेकेन विशेषणस्योपादानस्वमापन्नमिति, तत्र विशेषणस्य साक्षाद्विकाराश्रयत्वपसन इष्ट । विशेष्यस्यापि परम्परयाऽऽश्रयत्वेऽप्याश्रयत्वमात्रा विशेशदुपादानशब्दवाच्यत्वप्रतिक्षेपस्त्वशक्य । यथा भवनोऽप्यविद्याया एव साक्षाद्विवर्ताश्रयत्वेऽपि तस्या एव साक्षिभूतब्रनाधीनसत्ताकत्वात् ब्रह्म विवत इत्युक्ति तथा परिणामस्यापि साक्षात् अझशरीरमतदयगतत्वेऽपि तस्य तदाधारतया(नदाररुध नया) तदधीननामानात् ब्रह्म परिणमतीति वक्त शक्यम् । नैतावता विशेष्यस्य स क्षाद्विकागश्रयमसङ्ग । परप याश्रय व तु मरत इवास्माकमपि समतमदोषा यह च । यथा बालो युवा जात इत्यादी विशेष्यभवात्मस्वरूपस्य निर्विकारत्वे, विशेषणे साक्षाद्वालवाद्यवस्थायोगेन आत्मपर्य तो(त) बालयुक्शन्दपयोग, तद्वदनाप्युपादानकार्यश-दयो प्रयोग इति न दोष । एव विशेष्यस्य निर्विकारस्व विशिष्टग्रहणशक्तिश्चेत्युक्त भवति । अन्यथा अष्ट पत्व ब्राह्मणवादीनामात्मासब धेनोपनयनादिविधीनामपवृतिरिति कर्मबनमीमासयोरारम्भ एव कापेयकल्प स्मात ॥ तथाऽपि कथमवस्थाद्वयरहितस्वरूपे कस्यचिदुपादानोपादेयवाचोयुक्तिश्चित्तमारोहेदिति चेन्न , विशेषणवत् विशेष्येऽप्यवस्थाद्वयोगात् , तत्तदवस्थततद्वैशिष्ट्यानामागन्तुकत्वेनावस्यात्वात् , मिथो भिन्नत्वाच , मात्मनो बालयुवदेहवैशिष्ट्यवत् । श्लो. भाग-तुरपृसिद्धो धर्मोऽवस्थेति कीर्यते । विशे येऽपि च वैशिष्ट्यभेदोऽस्य तरायते ॥ एतेन स्वभावसकरादयो दोषा न प्रसर है । न हि वारस्य युवमावे देहदे हनो प्रतिनियता खभावा सङ्कीर्य ते । न च शुलकणरक्ततन्वारब्धे खभावसकर विभक्तदशायामिव सतर्गदशायामपि शौवरुयादीनां यथास्व प्रतिनियथिविषय वात् । एवमनावि विशिष्टकायें यथ ख मशप्रतिनियतत्रिस्खभ व वे प्रमज्यपाने अस्माकमिष्टपमत । अन एवोत्तीर्णस्वभाव मुमनस्वभावत्व T विद्याशब्दयोग पिशाचोचाटनम व भिप्रायेण । 2 सितासितभास्करेत्यनेन शाकरमतस्यासितवमेवेति इप्यते । 3 विपय =देश । 4 उद्भूतखभावेति । अन्न अनमिभवनीयेश्वरस्वभावच इत्यस्यानुवादोऽयमिति योध्यम् ।

·-- . प्रझोपादानस्वान्यथानुरपसिमामाद: 53 235 मित्यादिचोद्यमपि परिहतम् , ब्रह्मस्वरूपस्य निर्विकारत्वात , जगदात्मकरिणामदशायामपि यव स्वद. खभावस्यात् । न च दृष्टान्तमात्रेणार्थसिद्धि, न चान व्याहिसं नवः, अन्य स्वपक्षेऽप्य वद्य:- विशिष्टनमाविवर्ते स्वभावसकरादयस्तदवस्था । यदुक्त विशिष्टस्योपादानव किं श्रौतम् , उन करिपतमिति-उन कनि छौ। कचिन युवापिति- कल्पितमिति, वाक्यशेषशाखा तरनयसिद्धमिति वा विभागः । तथा हि-उद याकृतमासीत् ; सन्नाम. रूपाभ्या व्याक्रियत' इत्यादिषु कारणवाक्येवव्याकतादिशब्देन न ब्रमस्वरुपमान परिपाचते, ब्रह्मस्वरूपे रूढ्यभावात् , 'वन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत' इत्यनेनैव योगविवक्षाया. स्पष्टत्वाच । मत इदमयैव प्रलयकाले नामरूपव्याकरणनिवृतिम त विवक्षितम् । इदर्थश्चिदचिदात्मक प्रत्यज्ञादिसिद्धः। स एवं कदाचित् सूक्ष्मावस्थानाप्त्या व्यटिसमष्टिरूपविकारर हित इत्युक्तं भवति । एवं स्थिते मलयाशायाम सूक्ष्मयोश्चिदचिवस्तुनो सद्भाव उक्तो भवति । तर्हि बनगस्तन कथं प्रसन्न इति चेन्– 'तम एकीमति इत्यादित्पिन्नस्य सूक्ष्मतमसोऽपि, 'यस्य तमः शरीरम्' इत्यादिमि ब्रमशरीरस्वातीते. कारणव व गरेषु ब्रावस्थानपीतेश्च अन्यातश्न एवा याकृतचिदचिद्विशिष्ट भार इति निधीयते । एवम् , 'मसा इदमन आसीत्', 'मसदेवेदमा आसीत्' इत्यताप्यसरछब्देन स्थूलाकारमध्वंसायमानसूक्ष्माकार. विशिष्टचिदचिच्छरीरक ब्रह्माभिधीयते ; न तु केवल बन, मसत्त्वविरोध त् । नापि प्रगम वर सर, 'तदसदेव सन्मनोऽकुरुन स्यामिति', 'तदात्मान स्वयमकुरु।' इत्यादिवावशेषविरोधात् । स्वतं च, 'मसयादेश ने त चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेशत् युक्त शब्दाराचा इति । मत एव, 'तमान सम्म कुरुन' इत्यत्रापि नामशब्दो ब्रह्मस्वरूपमातविषय , [पूर्व] असरछन्दनिर्दिष्टम्मद य वरिष्टविषयत्वात् । यथा खरबन्यतिरेकविवक्षया विशेष्ये स्वशब्दपर्यायोऽयमारमशब्द , तया धर्मविशिष्टेऽपि विशिष्टाप्यारेक विवक्षया तत्मयोगो युज्यते । मत एव हि शरीरविषयेऽप्य म न मवलोकयतीत्यादिरमियुक्तान पयोग । न चान अमो निदानम् ; परिशुद्धारभवेदिमिरपि तथा प्रयोगात् । न च (म) गोपाः, निमितवये संभवति तरकल्पनानुपपतः । मस्तु वा ब्रमस्वरूपवाची तताऽऽरमशन , तथापि वैशिष्टय दुम्य जम् , यया भगन् स्वे इत्यन विमहद्वारा सिध्यति, तथाऽनापि, 'मकुरुन' इन्य दिमाछिरीद्वारे त सिध्यत्येव । म 'FA वनम्' इत्यादिनोपादानवोदे पदे)शोऽपि विशिष्टविषय । मृतकार्यदृष्टान्तादिक व विपिनामवेत न तोऽपि विरोघ । एव च सति ब्रमसम्पयाचित्रमात्मादिग्दै कारण नशेऽपि निर्विक ग्या नुपात्या विशिष्टपादान व कल्प्यताम् । यद्वा ववशेष सान्तरादिमिदानुग्वेश-मांजरीवादि 1 चत्र आत्मानमवलोक्यतीलassrमपदं स्परम् देवयिनिहानि यानि । अपलोरनामत्वं विशेष्ये याचा विशेषणे । न च कापलात् भारमशादः परिवार इति पापम् । तहि परदेहस्यापि प्रहमापतेः। 2 शहानां विशिष्ट चिस्यनपरिशीलतरदिरप्पायुपेवं प्रसारमा यी। .

·. सोम्यव स्यात् 236 शतदूषच्यो वशेनानापि इदमिति निर्दिष्टस्य अप इति निर्दिश्यमानकालविशेषोपलक्षिकमावस्यम्य वदानीम ब्रह्मात्मकरवप्रतिक्षेपाय ब्रमात्मकत्वनिपतये ब्रमादिशब्दसमानाधिकरणनिर्देश इति सिध्यतीति न स्वरूप परिणामवादस्य विवादस्य वा कश्चिदवकाशो दृश्यते । यत्तु समस्तमेदरहितस्यैकम्य कारणवाक्ये अवधारणात् तद्विरुद्ध विशेषणकल्पनमित्यादि , उदपि खपक्षमपरामृश्योक्तम् , प्रलयदशायामपि अविद्याया सूक्ष्मोप घे शक्तेर्वा ब्रह्मसम्ब(मानुबन्धि वेन वया विदासन्नैश्च स्वीकारात । वय तु वाक्यान्तरानुमारेण, निर्विकारनिरवद्यश्रुतिविरोधपरिहारार्थ च मपञ्चो पादानमूनाविशेषण तच्छरीर[भन]मित्यनुमन्यामह इति विशेष ॥ भविद्यामिथ्यात्वपक्षे अवधारणम सङ्कुचितमिति चेन्न , अग्र इत्यादिधैयथ्यस्य सद्विद्यानिरूपणे स्थापनात् । किंच, ब्रमात्मादिशब्देषु स्वरूपपरेवपि वैशिष्ट्यलाभो दर्शित । सच्छब्द तु विमृशाम -इदमो सदेवासीदिति इदमर्थ स्य)सताविधिपरे वाक्ये न तावत् सच्छब्देन ब्रह्मस्वरूपमात्र प्रतिपाद्यम् , मनन्नर वाक्यविरोधात् , मनन्तरमेव हि, 'तद्धक माहु असदेवेदमम आसीदिति । कुतस्तु खलु कथमसत सजायेत इति । सत्त्वेव सोम्येदमय आसीत् इत्युच्यते । मन हि कार्यद-यस्य पूर्वमविद्यमानत्वपक्ष प्रतिक्षिप्यते , न पुनर ब्रह्म मकरदपक्ष तथा सति, 'कथमसत सज्जायेत' इति लोकदृष्टया व्याप्तिपदर्शनायोगात्(गाच) । अत , 'सदेव' इत्यत्र वावये प्रपञ्चस्यैव 'बहु स्याम्' इति वक्ष्य माणबहुवावच्छिन्नसतापतिपक्षभूत करवावच्छिन्नसतायोग एवं प्रतिपाद्यते । भतो ब्रह्मवान मृग्यम् , तु सक्षमचिदचिद्वस्तुसद्भाव । ननु सच्छब्दनिर्दिष्टस्यैव, बहु स्यामिति, वर्दक्षत बहु स्यामिति बहुभवनसङ्कल्परूपेक्षणश्रवणात् , [तस्य] मचेतने, प्रत्सिहनकरणमामे चेतनेऽप्ययोगात , उत्तरत्र सर्वत्र 'स.मूला सोम्येमा सर्वा मजा सदायतना सपरिठा', 'सता सोम्य तदा सपन्नो भवति, सति समय न विदु ' इत्यादिषु सच्छन्दस्य नामवत्प्रयोगाच्च सदेव सोम्य इत्यत्रापि सच्छब्देना ३च्छिन्नसता विशिष्ट नखरूपमेव विवक्षितमिति चेत् सत्यम् , तथापि पूर्वोक्तानुपपत्त्या स्वरूपमातविषयावासमवे, मनुपपत्यन्तरेण (च) ब्रह्मस्वरूपपरत्वे चावश्यभाविनि अगत्या श्रुत्यर्थापतिबलेन सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्टय यव हितसता(वा)वच्छिन्न ब्रभात सदिति पतिवायत इति निश्चीयते । तथा सनि, 'तदद तो याकृतमासीत् तन्नामरूपान्या व्याक्रियज', 'मारमा वा इदमेक एवान आसीत् 'हत्यादिश्रुतिभिरपि साति सिध्यति । भस्तु वा, 'सदेव सोम्येदमप्र मासीत् इत्यत सच्छब्देन ब्रमखरूपनिर्देश --~-तथापि, 'तद्वैक माहु' इत्यादिना असत्कार्यवादप्रतिक्षेपात् , कार्यव्यस्य पूर्व विद्यमानत्वप्रतीते तद्विशिष्ट ब्रसवान मच्छब्दार्थ इति शक्यतेऽवग तुम्। मन एव, 'शरीरिभूतपरमात्माभिधायिमिा सहमादिशब्द ' इति भाष्यमपि सुघटितम् । न चात शक्तिद्वयकल्पनागौरवम्, विशिष्टपरत्वे, अपर्यवसानेन झणि तच्छन्दवृत्ते , खस तु धना(त्य)ीपत्त्या शाखा नरानुसारेण वा चिवचिद्वैशिष्टयम्सापि कोडीकारोपपते । न । प्रमेणान मतलयविवक्षा । 2 अनच्छिति । निरपाधिकेत्यर्थ । - न - . .

·- ग्रहोपादान-धान्यथानुपपत्तिभङ्गवाद: 53 237 चान रक्षणा दोष ; तथापि सर्वश्ब्दस्यमापदस्यवोपदेयतमत्वात् । २५ पुन , 'सरदार्शनुवृत्त सतामानमेवात्र सच्छदार्थ , स एव च ब्रम' इत्य है , तत्पशे तु सकल स्मृनिन्यायविरोघ , पक्ष मिथ्यात्वासकामावेनाप्रकृतत्वात् इदानी तत्रोदामहे । daiपि हि पञ्चमः सत्व प्रतीयमान कारणदशाया कार्यशाया च दशाद्वयविषय सच्छन्द्वयन निष्ठिः भवति । किंचा यदिद विशिष्टस्योपादानव श्रोत कसित वेति-तत्र भव-उमपि पृच्छाम , मविचा विशिष्टम्योपादानव श्रौत करित वेति । न प्रथम सद्रमादिशब्देवविद्यासौरमस्यायनान गात् । नाप्युत्तर ; "करसकामावादेरविशेषात् । तत्सद्भावेऽपि प्रत्यादिसमसपमाणमत्यनीकदुर्घट(दुघटा). मिम तार्थवलप्तैपि खहृदय(सहृदय)सवादिसलीचीनपकियाक्सनस्योपपनत्वात् । मृद्घटादिदृष्ट न्तेन खरूपोपादानवप्रतिपादनप्रसङ्ग' तु यदि मास्करादयः शृणुयु, उदा ते प्रथमपतीउनिर्विकार (सविकार)- तादिमानव्याघात(दि)रक्षणकरिपतव्याघातक्षतिशवविशरारुण भवन्मते न नन्देयु । नवविद्या विशिष्ट ब्रह्मालाक जगदुपादानम् , भवता तु सूक्ष्मप्रकृतिपुरुषविशिष्ट मनि व्यवहितविकारामयत्वा शेगदावयो को विशेष इति ॥ अहो महदिदमवधानम्, पद प्रत्यादिपमाणगदावधारितचिदचिदात्मकपपघ बाधावाधाभ्यामावयोर्विशेष प्रदर्शित इति । नन्वेवमपि व्यवहितोपादानप्रतिपादनण्यास सज्य पपञ्चसत्यत्ववृथाग्रहानुरूपे खारसिके स्वरूपोपादानपक्षे स्थीयतामिति चेत् --मैवम् , सर्व दाम्ये समस्तविकारावयाश्रयत्वावश्यभावेन(भावि)निर्विकार निरवद्यत्वयुधिविरोषस्य दुमरिहरत्वात् । खारस्मपि मरीचिकासल्लिकल्पम् । तथा हि- उन मास्करन[भधिकृत्य । तावत् पृच्छाम ----प्रमखरूपमेय परिणमतीत्यत्र (1) किमीश्वरो ब्रह्मशब्दवाच्य , (2) उन तदभूत सूक्ष्मोऽचिदुषि, (3) उन समुदाय , (4) उत तदुभयानुवृतसद्दव्यमासम् , (5) यद्वा मनधर्ममत (त)शक्तिविशेष एवेनि। व्यारेकादिपक्षस्तु अत्यन्तदूरस्यतया नोपक्षि यते। उन तावन्न प्रथम , ईधरायम्य विकारानभ्युगमात् । न द्वितीय , ब्रह्मोपादानत्वपहाणप्रसङ्गात् । न तृतीय , समुदायम्य समुदायिग्या भिन्नत्वे सति न ब्रझोपादानस्वसिद्धि , ममिनावे पक्षद्वयोक्तदूषणस्य पुनरु मजनम्(मिति।)। चतुर्थेऽपि पझे सम्मानस्य सर्ववादास्ये चेतनाचेतनात्मकविश्वप्रपञ्च सदोषापारत्वेन उदात्मकस्य बनगो निर्दोषत्वमिविरोध । पञ्चमस्तु पक्ष परिशि यते । नापि शक्ते ब्रमा यतिरेके पुन स एव अतिविशेष । पपरेके ब्रह्मोपादानस्वमसन । व्यतिरेकाव्यतिरेकरमस्तु दुस्स वादेव दूरपरहरणीय । Balमाविकमैदा य-यादवप्रकाश। 2 सच्छन्ददयेनेति। सदेव सेम्येति कारपरिग्य सरमद । कथमसतस्सजायेतेति कार्ययियय सच्छन्द । 3 यलिन् मविद्यारूपेऽय गृहीते अभिमत एएपादिक दुघरम् तस्याधरपेयर्थ । । प्रसग-यादिना क्रियमाणम् । ते भास्कराय ! एशयातेति । व्याप तात् रक्षपाय कल्पित यत् व्याघातरूपक्षतिशतम् सेन पिशीण समते इत्ययं । 5 विशेर प्रदर्शित इति 6 साभाविनि यादवमासा :५३ ॥ यत् तद्वावधान महत्-नास्तीति यावत् । १ ·238 शतपण्यो मेदवादध सर्वरोकविरुदत्वात् दुर्विचारमूल एव । तेन पक्षद्वयपतिक्षेपे मृपावाद परिशिष्यते । सोऽपिस्त प्रतिक्षेप्य पद, पम्फुटदोषसाररविपरितस्वात् । लो. सयानरयोगित्वमुशदानवमुच्यते । मूरिखण्डपटदृष्टानमा उपपयते ।। सपन्ध्र-मारादिरूपावस्यान्तरान्वय 1 रज्जो न विद्यते तमानोगदान वरिष्यते ॥ हत्यमध्यस्तविश्वस्य ब्रह्मोपादानमाषणम् । रोकवेदविरुद्रावात सयमेव नि(व)रुप्यते ॥ अत उपादानरगनुपपतिरद्वैतवादिन एवेति ।। ॥ इति शतटूपण्या प्रलोपादनात्यान्यथानुपपत्तिमद्यायः विपश्चाश ॥५३॥ ।। अथ मायोपादानत्वान्यथानुपपत्तिमायादः चतुःपञ्चाशः ॥ ५४॥ यत्प्रपति विना सर्यस्य माया दुरत्यया धनजयरथोचस तत् प्रपये महः ॥ यदुच्यते- 'मायां तुमकृति विद्यात्' इति विश्वस्य मायोपादानकविश्रवणाद , मायाशब्दस्य च मिथ्यात्वात् मिथ्योपादानकस्य च सत्यवायोगात् विश्वमिथ्यात्व सिद्धमिति-तदपि स्तनन्धयरुदितम् (कथितम् ) । तत्र तावत् श्रुतौ वचनव्यक्तिविपर्यासिता । न हि तन प्रत्यनुवादेन मिथ्यात्व विधीयते, अपि तु मायानुवादेन प्रकृत्तिम्। तु शब्दोऽपि तस्यै(सदै)वानुकूल । पूर्व स्मन् वाक्ये, 'मस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तसिंधान्यो मायया सन्निरुद्ध ' इति प्रसत्कयोर्मायामायिशब्दयोरर्थविदुषस्तज्ज्ञानोपजननायव हि, 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्वरम्' इत्युच्यते । अत , 'या मायेति मनोका, जगदुपादानतयोपनिषत्पसिद्धा प्रकृतिरेव । यश्च मायोति निर्दिष्टः, स च प्रकृत्यधिष्ठाता चिदचिच्छरीरको महेश्वर एव' इति वचन-यक्ति । खावयेऽपि यच्छन्माद्यमावेऽपि प्रथमचरमम वेनोद्देश्योपादेयव्यवस्था सिद्धा। तथा बाहु 'यवृत्त(च्छन्द)योग प्राथम्यमित्य धुद्देश्यलक्षगम्इति । मस्त्वेय वचनव्यक्ति , तथाऽपि प्रकृतेर्मा याशब्दवाच्यवसिद्धेमिथ्यात्वमपि तिष्यतीति चेन्न , मायाशब्दस्य मिथ्यार्थपरत्वेऽप्युपचारतोऽपि तन तत्पयोगसमवेन वाच्यत्वनिर्णयासिद्धे । न हि प्रकृति मर्मावाशब्दवाच्येति प्रत्यर्थ अपि तु भन्न मायाशब्देन प्रकृतिस्विक्षितेति ॥ तथाऽपि मुख्या बाधकामावादुपचारतिरनानुचितेति चेन्न, प्रकृति कारण] स्वा-यथानुपपत्त्यैव बाधात् । कारणसत्यत्वं च बहुशो मृदृष्टान्तादिभिर्निदर्शितम् । 'मचेतना परार्था च नित्या सतनविक्रिया'. 'गौरनाय-तवती सा जनिती भूतभाविनी' इत्यादिमि प्रकृतिनित्यत्वसिद्धेश्व तन्मिथ्यात्वं निरस्तम् । सत्यत्वेऽपि केन[धर्मेण मिथ्यात्वोपचार किमर्थश्चेति चेत् , अस्थिरतरभोगपसायकत्वेन खमातुल्यतया जिहासितत्वज्ञापनार्थ इति मन्वीया । न च मायाशब्दो मिथ्यार्थवाची , विचित्रसृष्ट्यपकरणमृतार्यामिघायित्वात् । सर्वनयोगानुगत निमित्तसभवे नानारूपार्थोगदानम्प निरस्त वात् । न च मिध्याथेम्वेव तत्प्रयोग , येन तव तच्छक्ति (५५) । लक्षण =चितम् । सा . . , ·239 मायोपादानत्वान्यथानुपपत्तिभद्याद: 54. करप्ये, अपितु सत्येष्३पि यथा, 'यावन्तः पसियो मूमेः संख्याता देवमायया' इति । न हि मिथ्या मृतस्य कस्यचित् संख्यानकरणत्वं श्रीम: । 'माया वयुन ज्ञानम्' इति नघण्टुकानुसारात् भाँचित्याच ज्ञानविषयत्वमेव तत्रोचितम् । तथा, 'मायया सततं वेति प्राणिनां तु शुभाशुभम्' इति च । तथा, 'तेन मायासहस्रं तत् शम्बरस्साऽऽशुगामिना । बालय रक्षना देहमेकैकश्येन सूदितम् ॥' इति न हि मिथ्या. भूतस्य कस्यचिच्छस्त्रच्छेद्यस्वम् ; अपि तु तत्वोपदेशादेव तन्नितिः । तथाऽप्यनेकशक्तिकस्मनायो गौरवात् तत्रौपचारिकोऽयं प्रयोग इति चेन विपर्यासस्य दुरित्वात् ॥ प्रसिद्धिनकर्षामिथ्यावे[] शक्तिरङ्गीकिय। इति चेन्नमिथ्यापर्यायवेन मायाशब्दस्य प्रसिद्धरेवामावात् । न हि खग्दोषादि- मानमूलभ्रमविषयेषु शुक्तिम्जत-रज्जुसादिषु मिथ्याशब्दप्रयोगविषयेवपि कचित् कदाचिदपि मायाशब्द. प्रयोगो दृष्टवरः । तो यतेन्द्रनालादिमुरमान्तिविषयेषु मायाशब्दप्रयोगः, तत्रापि मिथ्यात्वमन्वरेण निबन्धनान्तरमस्तीति निधीयते । तय किमिति निरूप्यमाणेऽप्यन्जालिकवत इन्दजिदादी मायावि. शब्दप्रयोगात् , तत्र च अलीकत्वस्याविवक्षितत्वात सत्यस्य वा मसत्यस्य(सत्यस्वासत्यत्वस्य) वा विचित्रार्थ य सृष्टौ प्रकाशने वा सामर्थ्यवानित्येव मायाविशनार्थः । तच सामर्थ सत्यो मन्त्रीपधादिरेव, तदनुराधी(बध्यती)न्द्रियशक्तिविशेषो वा । ततश्च मायाजन्यज्ञानविषयतया मिथ्यामतेप्याययपु लक्षणया मायाशब्दप्रयोग उपपद्यते । श्लो. मायोत्थज्ञानवेयेऽ(घा) युक्ता मायेति लगा | मियासम्बन्धहिते नावादी सत्यकारणे ॥ न हि पर्वसमुदपावकादिहेतुप्वस्त्र विशेषेषु. मिथ्यासम्बन्धगन्धरहितेषु मायाशब्दोपचारः संभवति ॥ मिथ्य पादृश्यात् तन्न गोगोऽयं प्रयोग इति चेन्न; विपरिवर्तपसाय मागेवोक्तस्यात् । लक्षणापेक्षया गौणवृत्तेमपन्यत्वाच मुख्यलगायतिम्या प्रयोगनिर्वाह संभवति, मुख्यमोमवृतिभ्यो निर्वाहस्मानुचितत्वात् । मतो विचित्रमयुरकरणम्तायविशेष एव मायाशब्दशक्तिः । नन्वेवमपि सर्वयोगानुग निर्मितं न सिध्यति । 'मेपोइयः सागरसन्निति.' इत्यारय, 'विष्णोविचिना: प्रभवनि माया' इति प्रयुज्यते । तया, 'देवमायेव निर्मिता', 'संरूपाला देवमायया', 'मायया सम वेति" इत्यादिषु निर्दिष्टनिमिवासिरिति चेन; माधयोर्मायाकार्यतया गयाऽपि पयोगोपपतेः । मुख्यत्वेऽपि न दोषः, मेघोदयादीनामपि विनिववर्षादिसन्दुरीश्वरस्य तसष्टर करणयाविशेषात । देवमायेव निर्मिता' इत्यत्रापिस्तीरूपेण परिणता देवानो मायेत्यर्थः (परिणता माया देवानामाश्चर्यशक्तिरिवेत्यर्थ.)। न चास कम्यचिदपि शब्दम्य लागा, मम्मोपमामात्रय विवक्षित्वात् । 'संख्याता देवमायया' इत्त तु निषष्टा)नुसारा(राचियाय शानमेव विवक्षिा | थाऽपि घटज्ञानमित्यादिषु घटायेति प्रयोगादर्शनादाधनहरदमालेग उन मायालोतिः। नेपाश । प्रसिद्धीति । ऐन्द्रजालिकेषु प्रपोगादिति शेषः। 2 तप क्म् िइति मिनासिनेय इति शेरपूरणेनार्यः।

·240 शतवृषभ्याम् शक्तिविषयमनाहत्ये प्रयोगविषयमा संगृहन्तीति बहुलमुपलभ्यते । संभवति चास्सदुक्तं मुख्यानिमित्त मन्त्रापि; इतराशक्याश्चर्यतरममिषांनुसंख्यान-सर्वप्राणिशुभाशुभविवेकादिहेतुत्वात् । अस्तु वा ज्ञानपर्यायत्वं कचिन्मायाशब्दस्य तथाऽपि तप्यतिरिक्तविषयेषु पूवोक्तमेव निमित्तम् । न हि गत्यभावात् कचिच्छक्ति- भेदरूपने अन्नापि तथा वलप्तिः । गोर्वाहीक(क्लिीक) इत्यत्रापि शक्त्यन्तरक्ल प्रसङ्गात् । किंच मिथ्यारूपमायोपादानस्वेऽपि तदुत्पन्नमात्रस्य प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वं न सिध्यति, नविलक्षणाधि- करणन्यायेन विलक्षणादपि विलक्षणकार्योत्पत्तिसंभवात् । असत्यासत्योत्पत्तयुष्माभिरेव स्वीकारात् ॥ असन्यस्य सत्यनिमित्तत्वमानमुदहियते, न तु सत्योपादानस्वमिति चेन्न ; तुरुयन्यायत्वात् । न झस्ति राजशासन मिथ्यामनेन, निमितेनैव माव्यम् ; न तूपादानेनेति ॥ उपादानोपादेययोस्तादात्म्या. दुपादानम्य मिथ्यावे कार्यस्य सत्यत्वे च सत्य[व]मिथ्यात्वयोरेकतरपसक्तिरिति चेन्न; उपादानवोपादे- यत्वादिवत् सत्यस्वमिथ्यात्वयोः क्रमेणाविरोधात॥ नन्वेकभ्य पूर्वापरीभूतावस्थामेदवत्वमुपपन्नम् ; एतावता कथं स्वरूपनो मिथ्याभूनमुतरस्मिन् काले सत्यं भवेदिनि चेन्न – पूर्वस्मिन् काले स्वरूपेणासत एव, द्रव्यम्यावस्थाविशेषवत् उत्तरक ले सत्वस्याविरोधात् (वस्थाविशेषस्येवोतरकाले सत्व वदविरोधात् )। तयोरुतरकालवर्तित्वेन सत्वं पूर्वकालेऽप्यस्तीति चेन्न ; तस्य तक लेऽपि प्रामाणिकत्वमात्रस्यानापि समानत्वात् । तत्कालसंसर्गविवक्षाया विरोधात् । अत उपादानमिथ्यात्वे अतिसिद्धेऽपि न क र्यमि- थ्यावसिद्धिः । उपादानसत्य वमेव च सद्विद्यादिवसत्कार्यवादनिरासपूर्वकं, 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति, 'सन्मूलास्सोम्येमा.' इत्यादिभिरभिधीयते । एवमुपादानमिथ्यात्वेऽपि कार्यसत्यत्वाविरोधोपपादनन्यायेन कायमिथ्यात्वेऽप्युपादानसत्यत्वाविरोधोऽप्युपपादित एवेति मिथ्याभूतस्य मिथ्यानमेवोपादानं भवितु महतीत्य निर्वचनीयाज्ञानकपनमपि निरस्तमिति ॥ ॥ इति शतदूषण्यां मायोपादानस्वान्यथानुपपत्तिभवादः चतुःपञ्चाशः ॥ ५४ ॥ ॥ अथ कार्यान्यथानुपपत्ति(कार्यान्वयानुपपत्ति ?)मङ्गवादः पश्चपञ्चाशः ॥ ५५ ॥ पाला क्रीडनकैरिव स्थिरचरैः स्वेनैव निर्वर्तित सङ्कल्पैकवशंवदो विहरति प्रमादिमिर्जन्तुभिः । जिज्ञास्याय समक्षतामिह पुनः प्राप्याय मुक्तात्मना लक्ष्मीकौस्तुभलक्ष्मणे नम इदं तसै परब्रह्मणे ॥ यदाहु:-प्रत्यक्षसिद्धं श्रुत्यादिसिद्धं च सर्वे कार्य मिथ्यैव, विकल्पासहत्वात् । तथा हि- कि कारणेन कार्य सम्बद्धमारभ्यते, उतासम्बद्धम् ! भाये सम्बन्धाश्रयतया द्वयोरपि सत्ताविशेषात् सव्येतरविषाणयोरिव किं कस्य कारण कार्य वा ! असंबद्धत्वे तु असंबन्धा विशेषात् 1 एवं मिथ्योपादानस्वात् जगन्मिथ्येत्यनुपाने व्याप्तिमा उक्तः । अयासिद्धिमाह उपादानेति । 'कथमसतस्सत्' इति वाक्यं तु तुच्छस्योपादानत्यवारकम् ॥ ५४॥ ।

·241 . उत कार्यानुपपत्तिभङ्गवाद 55 सर्व सर्वस्य कारण भवेत् , न वा किंचित् कन्यचित् । तथाऽभिव्यक्तिवादिभिरुक्तम् , 'असत्यान्नास्ति सम्बन्ध कारणे सत्त्वसङ्गिमि | असंबद्धस्स चोत्पतिमिच्छतो न व्यवस्थिति ॥ इति । (8) तथा कार्य कारणादिन्नम् , अभिन्न वा ' पूर्वत्र भिन्नत्वाविशेषात् सधैं सर्वत स्यात् , न वा कुतश्चित् । उत्तरताऽऽत्माश्रयास (झात् ) । नियतपूर्वसत्कारण नियनोत्तरसत्कार्यमिति विमजसे । तथा च स्वपागभावकाले खश्मेवारतीति कथ व्य । (8) तथा विकृतादविकृताद्वा उपादानात् कार्योत्पति । पूर्वन (वि) विकृतिपि विकृनाद मविकृताद्वेति विकल्पेना(स्पेऽ)नवस्था । उत्तरताविकृतत्वाविशेषात् यावदुपादानसत्त्वमुपादेयारम्मपस || सहकारियघादिति चेन्न, सम्बन्धोत्पतिरपि विकृतस्य वा अविकृतस्स वेति विकल्पदु स्वत्वात् । भस्तु च(1) विकृत कार्यारम्भकम् । ता किं रुचकादिविकृतिविशिष्ट हेमादि स्वस्तिकारम्भकम् , रुचकादिमानम् ? भय हेमादिमासमिति । नाऽऽद्य , खस्तिके रुचकादिविकृतिविशिष्ट हेमानुपलाभात् । मत एव न द्वितीय । हेमानुवृतिदर्शनविरोधाच । न च तृतीय , भारम्भकहेमातिरिक्तादर्शनात् , [a]पन्यभिज्ञानाच । वदन्ति हि स्वस्तिकमपि, तदेवेद हेमेति । न च व्यवस्थितबुद्धि-शब्द-सख्या-परि माणकार्य-कारण-कालादिमेदात्, पिण्डघटयोनत्वानष्टत्वमेदात् कारकःयापारवयर्य समात् , नित्य'- नित्यविभागानुपतिप्रसाच कारणातिरिक्तकार्यसिद्विरिति वाच्यम्, रज्ज्वाधिष्ठानसर्पमुदलनाम्बुधारादि- बुद्धिशव्दारादिभिरनकान्तिकत्वात् । न चावाधिनत्वे सनीति विशेष्टव्यम् , विशेषणासिद्ध । प्रत्युत सन्निपेघा--विगीता बुद्धिशब्दा(तरा)दयो प्रातिसिद्धभेदावलम्बना , दुर्निरूपबुद्धिशब्दान्तरादित्वात् , कम्बुकलधौनबुद्धिशब्दान्तरादिवत् , मध्येऽप्यसत् कार्यम् , माधन्तयोरसत्त्वात् , शुक्तिका रजतवत् , विवादगोचरी मेदव्यवहार स्वविषयसर्वमेदानुगतेकवस्तुमानावलम्बन , मेदव्यवहारत्वात, रज्ज्वादि- विषयसर्पदलनादिमेदव्यवहारवदित्यादिमि । न चैषा प्रत्यक्षबाध , तर्कानुगृहीतानुमानात् तस्य च दुर्बलत्वात् । भन्यथा ज्वालक्यप्रत्यक्षविजयपसात् । (4) किंच यदि कारणे पूर्व कार्यमसत् , कथं तेन जनयितु शक्यम् । न हि प्रलयोदका. वसिक्केप्यपि प्रस्तरेषु मदुग प्ररोहन्ति । न च पीते विश्वकर्मणाऽपि नीलमत्कीर्यते(कीयें) | मत पूर्वमेव न सत , सिद्धत्वादेव न साध्य स्यात् । तत एक कारकव्यापारनरष्य(नरर्थक्य) च ।। ययमस्त्विति चेन्न, व्यक्तिसदसद्भावयोरप्यनुयोगावतारात् । पक्रवि व्यायावेऽनवस्थानात , नित्यव्यक्तत्वे घटादेरपि नित्यायक्तिपसङ्गत् । (5) किंच भावात् अभावाद्वा घाघुति । नाऽऽA , मनुस्मृदितालिण्डाटायु पत्य(ते). दर्शनात् । न द्वितीय , घटादेरप्यभावा मकरसनात् । एवमन्येऽपि परशा विकल्पा मुग्मा । एव जमनि निरन्ते विनाशोऽपि निरस्त प३, तुहर पापवाद । (6) सयाविना शोपलब्धि(राय)योगाच तदुमयकोटिविलक्षणतया मिग्यात्व सध्यवसानम् । () स्मरति च, ·- 242 शतपय 'मनाशी परमार्थध पाजरभ्युपगम्यते । तत्तु नाशि न सन्देहो नाशिद योपपादितम् ॥' इति । 'यचा यथार३ द्विज याति भूयो न तत् मा तत्र तो हि तत्त्वम् ॥' इति च । श्रुतिश्च तदुपहिता, वाचारमण विकारो नामधेयम्' इत्यादिका । न च, 'मृतिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिना ब्रमव्यतिरिक्तस्य कार्यमृतम्यापि मृतिकादिद-यस्य सत्यस्वमिह कण्ठोक्तमिति भ्रमितव्यम् , भिक्षुपादपसा(स)रणन्यायेन व्यावहारिकसत्य स्वा(ता)नुपमर्दैन घटादिमिथ्यात्वषतिपादने तारपर्यात् । भन्यथा दार्शनिकपस्कूिल वपसनात् । मृत्ति कातिरेक्तिद्विकारमिथ्यात्ववत् मूलकारणातिरेकिमृतिकादिसमस्तस(त)द्विकारमिश्यावे हि वाक्य तात्पर्यम् । एतेन, 'प्राणा व सत्यम्' इति श्रुयानरमपि निव्यूढम् । तत्रापि हि, 'अथ नामधेयं सत्यस्य सत्य पाणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्' इति पूर्वोतरव शाशपरामर्शन मध्यगतपाणविषयसत्यमोक्ति व्या(साव्यावहारिकी सत्यतामभिसन्धायेति गम्यते । तदेवं श्रुनिम्मृन्यनुमान: सिद्ध कार्यमिथ्यात्वम् । (8) नश्वरत्वाच जगतो मिथ्यात्व निपुणधिया स्वध्यवसानमिति ॥ मिद्धान्ता-तत्र (अन) बम –(1) यदुक्तं कारणेन कार्य सम्बद्धमारभ्यते, उनासम्बदमिति तासम्बद्धमित्येव पक्ष । न हि कारणाना मिथस्सम्बन्धमन्तरेण कार्यणापि सह सम्पः कार्यो पत्त्यतया दृष्टचर येन तदनीकुर्म । यतु असबन्धाविशेषात् सर्वे सर्वम्य कारणं भवेदिति- तत् तदा स्यात् , यद्यसम्बद्धत्वमेव क रिम्मप्रयोजक स्यात् । न च तदस्ति, ततद्वस्तूना प्रतिनियतशक्तीना प्रतिनियनकार्या रम्मकस्वस्थान्वयव्यतिरेकि(क)सिद्धत्वात् । यदि कारणाना कार्यसबन्धोऽपि कार्यारम्भेऽगमिष्यते, तदानशाहीकार । अविषयवृतित्वं वा, कारणाना परस्पर दृष्टस्य] संबन्धस्य कार्य संचाररणात् । युक्तानत्यागो वा, मसिद्धरवेनासंबन्धस्य साध्यता प्रत्युपयुक्तस्य त्यागादिवि । (2) एतेन भिन्न वाभिन्नत्वविकलोऽपि निरस्त , दण्डचक्रादिविलक्षणस्यैव घटादेखत(३) उत्पतिदर्शनात् । उपादानेऽपि हि कार्यकारणयोः (उपादानकारणकार्यावस्ययो) अत्यन्तमेद एव हिं] दृश्यते । भवविवादिना तु द्रव्ययोरपि । एवमपि चेदभेदोऽभ्युपगम्येत(ऽध्ययेत), तहिं युक्तावत्याग , कार्यकारणभावोपयुक्तस्यैव भेदस्स परित्यागात् । अयुक्ताखीकारो वा; वद्विरोधिन एवामेदस्य स्वीकारादिति । अन्यथा स्व-यापात. सार्वभौम. । एवमुत्तरेष्वपि विवक्तव्यम् । (8) यतु विकृतादविकृताद्वोपादानात् कार्यारम्भ इति , तब विकारशब्देन यत्किचिदागन्तुक- धर्म(विशेष)विवक्षायाम् , विकृतादिति गमः । सहकारिसम्बन्धोऽपि हि विकार एव । भय कार्यरूपेण विकृताव विवक्ष्यते, सदा स्व(भाविकृतादिति बदाम भन्यथा आमाश्रयप्रसङ्गात् । यतु भविकतावा. विशेषात् सर्वदोत्पादकत्वासन इति--चन्न ; अविकृतस्य । सहकारिचक्रसन्निपातेन कालविशेषनियत कार्यारम्भोपपते । यत्त सहकारिसम्बन्धोऽपि विकृतस्य वा अविकृतस्य वेति विकल्पितम् , तदपि सहकारन्तरसम्बद्धस्यैवेति परिहतम् । न चालान्क्स्सा दोषः, सिद्धानवस्थारूपत्वात् । न हि पूर्व पूर्व - . 1 ·- कार्यानुपपतिमानवाद: 55. 243 कारण नासीत्युतरो(पूर्वपूर्वकारणमस्तीयोरासिद्धिः । न च पूर्वपूर्वाभावे प्रमाणमस्ति, मत्युत कार्यमेव पमित सत् कारणप्रवाहे प्रमाण भवति । अन्यथा कार्यानुदयप्रसाशत् । न च नोपल ते कार्य उपलभ्यमानमपि वा कि बाध्यते ! सर्वकार्यषाधे खपतिविरोषाव । कतिपयका(यन्तिा)बाये स्वाधितकार्यान्तरसदावेन कार्यकारणभावमावस्यापलपितुमशक्यत्वात् । मन्ततो बाघस्यापि कार्यत्वेन कर्तुमेवाशक्यत्वप्रसङ्ग (यस्त्वमसंगः !) ! बाघस्थापि बाघे व्याघात; स्मादिति । यत्तु रुचकादिविकृतिविशिष्ट हेमादि, (हेमातिरिक्त)रुचकादिमात्र था, हेमादिमा वा खमि. कारम्भकमिति विकल्पितम्-तक्ष आरम्भकमिति किं स्वस्तिकनिर्माणोपयुक्ताकारविशिष्ट विवक्षितम् , उत तदुपयुक्ताकार एच ? मथवा रुच(खस्सि)काश्रयमासमिति; माघे रुचकादिविकृतिविशिष्टमिति प्रमः । न च खस्तिके रुचकाकासाकारित] हेमानुपलभविरोध.; कार्योपयुकाकाराणां कार्येऽप्यनुपूरनपेक्षितत्वात् । उदपेक्षणे चानाङ्गीकारसनात् । केचन कारणाकाराः कार्येऽप्यनुवर्तन्ते, केचिनु निवर्तन्त इति यथादर्शनमीकार्यस्वात् । द्वितीये तु रुचकादिमानमिति वदामः । न च हेमानुकृतिदर्शनविशेषः, उक्तो(दत्तो नरस्यात् कारणदशावच्छेदकाकारनिवृतावस्याश्यतयोपयुक्तस्य दव्यस्य तदाकारविशेषस्य च नाशकामावादनुवृत (स्व)स्म दुर्निवारस्वात् । तृतीये तु हेममानमित्येव तत्त्वम् । न चारम्भकमातिरिक्त न दृश्यत इति वाच्यम् ; खहृदयविसंधदात् ; मन्यया भारम्मकमपि न दृश्यत इति वक्त शक्य स्वात् । अतिरिक्तं तु दृश्यते, तत् किमवयवि द्रव्यान्तरम् , उन उदारम्भकतयाऽभिमतावस्यान्तरमानम् , उत विवर्तविशेष इत्येवमादिको हि विवादः । हेमप्रत्यभिज्ञानं तु न खस्तिकपतीत्यपदयामम् । हेल एवं खस्तिकविशेषितत्वेन प्रत्यभिज्ञोपपते । मन्यया पूर्वानुमतानिरिकाकारमन्तरेण कथं सा मत्यभिजार नहि यत्किचिदेशकालावस्यादिविशेषमन्तरेण सोऽयमित्युल्लेखः । मन्यथा स इस्येव सार , भयमित्येव था। य बुद्धिशब्दान्तरादौ, कारकव्यापारवैयर्यप्रसन्ने नित्यानित्यविभागानुपरतिपसने च रवाप- विधानसपदिक निदर्शितम् ; तदपि देशकालादिपतिपन्नोराघौ बाषामाबादेव परिहतम् । बाधकतया अभ्युपगताच प्रत्येक परिपिउ ए३) ३ एव दुर्निरूपद्विशब्दान्तरादित्वादिति हेरपि निरम । यतु मध्येऽयम कार्मम् भागन्तपोरसत्वादिति पाकम् -- उदयधिसकोलोन वाषितम् । अन्यथा मध्येऽप्यनारोपित्र कार्यम्, मायन्योरनारोपिववादिति वतुं यस्यात् । मस्स चौपलामानुवतिवन प्रबलत्यादनेन पूर्वम्य बाप एवं वा । मपिच कार्यमापन्तयोः सन् , मध्याठं वा, मध्ये सत्वात , मध्येऽस्पस्तत्वादेव)ति सारूयनयेन विनयेन वा योगे कि पश्यसि ! टप विरोषादिकमिति चेद-तस्यम्। यज विवादगोचरो मेदव्यवहार. स्वविषयसर्व मेदानुगवेकवस्तुमासाहब । उ पतिमातम्-TA कि मृत्तिण्डाकोपादानघटायादिभवज्यवहारमा पक्षीक्रिपते, ३३ मांगनादिमेश्या- समग. सर्वोऽपि पूर्वन चनिनिदर्शिनमुसिड-रोहमणि-नवनिन्दनादिमेदाय नेयम्(नेका) , ·244 शतपच्या - - न हि तन मृदादिकमनुवर्तते॥ पृथि यादिकमनुवर्तत (इति) चेत् , तदाऽस्तु पृथिव्यादिभेदव्यवहारे । मथ तत्रापि प्रकृतिभूताविद्यानुवृति पश्यसि, तथापि ब्रह्माविषयो मेदव्यवहारेणानकान्त्य दुस्त्य जम् । न हि ब्रभाविद्यानुगत वस्त्वन्तरमिप्यते । न च ब्रवोभयना(वोमयोर नुवर्तते, ब्रह्मणि ब्रमाध्यासानभ्युपगमात् , ब्रह्ममेदानभ्युपगमाच । मभ्युपगमे च तद्वेद-यवहारेण तदेव म्यात् । एतेनोत्तर कल्पोऽपि दठोसर । ब्रभाविद्याभेद(व्यवहार)स्यापि पक्षीकारे बाधात् , तद्वहिष्कारे तु तेनैवानकान्त्यादिति । किंच, वस्तुशब्देन परमार्थविवक्षाया दृष्ट-तासिद्धि , न हि रज्ज्वादे सत्यत्वगिच्छसि । अथ पठीयमानमानविवक्षा, तदा वस्तुमानावलम्बन इति वक्तु न शक्यते। भारोपितस्यापि घटादेरालम्बनत्वस्यावर्जनीयस्वादिति । यतु तर्कानुगृहीतानुमानात् प्रत्यक्षस्म दौर्बल्य जालेक्यपत्य क्षे निदर्शितम् , तदप्यसत् , मनुप्राहकल्याऽमि मताना तर्काणामपाकृतत्वात् । ज्वालक्यपत्यक्ष तु सादृश्यादिदोषसभवात् , निर्वापितारोपितेऽपि तथैव प्रत्यभिज्ञानदर्शनात् , मन-ययासिद्धसामनयनुवृत्त्यादिहेतुबलात् तन्त्र च स्वोपजीव्यविरोधादिप्रसनामावाच बाध्यतामनुभवतीति युक्तम् इह तु विपरीतमिति विशेष । (4) यापुन कारणे कार्य पूर्व] सदसद्वेति-तस्य कोऽर्थ : किं कार्यद्रव्य कारणावस्थाया दयरूपेण विद्यने, न वेति । तदा सदित्यनीकुर्म । तथाऽपि न साध्यत्वविरोष , अवस्यापतिरूपेण तदुपपते । तत एव कारक यापारसाफल्य च । एतावानेव च न सत्कार्यवाद ॥ अथ कार्यावस्था कारणदशायामस्ति, न वेति पृच्छसि तदा नास्त्येव ॥ [इति प्रतीम सा कथमसती तेन जनयितु शक्येतेति चेत् --कि पूर्व सीमेव दशा पश्चादुरपद्यमाना पश्यसि, येनैव विरोधमाशङ्कसे । चायुक्ताङ्गम्वीकार , अवस्थासत्त्वस्य जन्यत्वविरोधिन स्वीकारात् ॥ असत(मसद) उत्पत्तौ प्रस्तरा दयोऽप्यकुरेयु , शशादयोऽपि शृङ्गादिम(शृङ्गव)-न स्युरिति चेत्-किमियं राजाज्ञा, उत शाप : नहि नियतशक्तिकेषु कारणेषु देशकालखरूपप्रतिनियतकाविशेषारम्भकेषु परिदृश्यमानेषु तच्छक्तिविधुरादाद तदुत्पतिराशङ्कितुमपि शक्यते ।। प्रागसी दशा पश्चासनीमिच्छतोऽत्रयविद्रव्ये क प्रद्वेष इति चेत्- न कश्चित् । (न, कस्यचित् ) मदर्शनादेव तु नाङ्गीकुर्म । (5) यत्तु भावात् अभावाद्वा घटायुत्पत्तिरिति--- तत किं विद्यमाने द्रव्ये घटाद्यवस्था जायते, उताविद्यमान इति प्रश्नार्थ । तदा विद्यमान एवेति मन्दीथा । न हि घटायस्थोत्पत्ती मृदादिकं नास्ति । उपमर्दिते(मृदिते)ऽपि हि पिण्डे(54) पिण्डत्वमेव निवृत्तम् , न तु द्रव्यम् । मनुपमृदितेभ्यश्च तत्वादिभ्य पटाद्युत्पत्तिरपि दृश्यते । मथासो घटाधुलि , सो वेति पृच्छसि, तदा सत एवेत्युतरम् । पूर्व सत पिण्डात् तदानी सत एव वा मृदादे घटायु पतिदर्शात् । अथ कारणविशेषावच्छेदकायस्था कार्योत्पत्ति दशाया निवृत्ता, न वेति पृच्छसि छयते)। तदा पिण्डादौ निवृत्ता तत्वादौ वनुवृति सान्दृष्टिक मिदम् । नचाभावादुःपतो कार्यम्याभावात्मक वास , कार्यक रणयोरत्य तसालमण्यम्य नविलक्षण 1 सेति । इति राम रति शेषः। तथा - ·तदपि मन्दम् । कार्यानुपपत्तिमङ्गलादः 55 245 स्वाधिकरणे निरस्तत्वात् । भावान्तराभाववादिन इष्टपसाच । घटवादिकमपि हि पिण्डायपेक्षया प्रध्वंसकोटिघटितम् , कालाधपेक्षया तु प्रागभावपक्षनिक्षिप्तम् , कुड्याद्यपेक्षया वन्योन्याभावायत इति । ये चान्ये(ऽपि) पश्यतोहराणां प्रलापा , "न चेदुरपतिरुत्तेनित्यत्वमनवस्थिति । उत्पतावप्यत कार्य कारण वा निरूप्यताम् (च निरूपितम् ) ।" इत्येवमादय , तेऽप्यनयव दिशा प्रशमनीया इति । श्लो-सिद्धानवस्थिनि. सामग्यात्मकोत्पतिसंग्रहे । अन्यथा खपरत्राणान्न काचिरनवस्थितिः ॥ इति । (6) यत्तु सदसध्यावृत्तविनाशोपलब्धि(मध्य)योगात् तदुभयकोटिविलक्षणतया मिथ्यात्वमिति, उपलब्धिविनाशाभ्यामपि कादाचिकत्वमानसिद्धेः । न तरकालीनो विनाश, खकालेऽप्यमत्त्व साधयितुमलम् । अथ नित्यमेव सच्छब्दार्थनया परिगृह्य तद्वैलक्षण्यामिथ्यास्वमिप्यते, तथाऽप्यनित्यत्वमेव मिथ्यात्वमिति विवक्षितं स्यात् , तथा(दा) [१] वस्तुनो न काचित क्षति । भव एव मनाशी परमार्थध' इत्यादिस्मृतिरपि नियूढा । 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इत्यादिका तु श्रुतिरवयविद्रव्यान्तरनिरासपरेति सद्विचानिरूपणे व्यक्तमनुसन्धेयम् । मत एव, 'मृतिकेत्येव सत्यम्' इत्यादावपि परमार्थसत्यत्वमेव विवक्षिमिति सिद्धम् । मत. प्रत्यक्षादिशरणैः श्रतिशरणैरपि कार्यजातस्य सर्वस्य सत्यत्वमेष्टन्यम् । अन्यथा प्रागुक्त. तर्कामासैः कारणमपि किं न खण्ड्यते । प्रत्यक्षश्रुत्यादिवलादिति तु समानम् । मथ यदि कारगस्यापि भन्न इष्ट इत्याशय, तथा सति कारणसत्यत्वमत्यादरेण प्रतिपादयन्ती श्रुनिर्याध्येन वाध्यते) । एतेन कारणसामान्य तद्विशेषांश्च खण्डयनां वेदवायत्वं तावत् स यक्तम् । विशेषदूपणानि तु खावसरे मागाणि। (8) यश्चासौ व्यामोह -नवरत्वादेव विश्व(स्य)मिथ्यात्वमिति-स किं नाशपायविधकामावान्, उस तयोर्याप्यव्यापकभावाभिमानात् । न प्रथम , उभयोरपि विवेकस्य मुमसिद्धत्वात् । वकाले स3 एक(थिस्य) स्वोतरकालासत्त्वं नाश., बाध्यत्वं तु स्वनीतिकालेऽप्यसत्त्वरक्षगमिति ॥ मसत्वमेव नारा इत्येतावता पर्याप्तौ किं विशेष्यत इति चेन्नः प्रागभावेऽपि विनाशशब्दप्रयोगपसात् ॥ उमाऽप्युतर. कालासत्त्वमित्येतायताऽल मिति चेत् [२], गगनकुसुमादावपि प्रसन्नात् । खकाले स एवार्थम्यान्यापेर योत्तरकाले स्वागभावकालेऽप्यसत्त्वसंभवात् तद्याच्छेदाथै स्वोतरकारासत्त्वमिति विशेन्यते । एतावदेव निष्कृष्ट(निष्कर्ष)लक्षणम् , 'पूर्व तु वैशवार्थम् । यदि वस्तुनो यथाकशिदस(त्वमा) मिथ्यामिति विवक्षितम् , तदाऽ(तदस्माकमिष्टापादनम् । परस्परामावादिमच्या(रूपतया) केनचिदाकारेग सापाम. सत्त्वा-युपगमात् , कार्याणा च विनाशाभ्युपगमात नावन्मानमेव मिथ्यावशन्देनोश्चर्य(नोचा मागमा नासाकमनिष्टमापादयति । नापि द्वितीय. , व्याप्रमावात् ॥ रज्जुसर्गदिषु प्यातिमायनीति पर, 1 उत्पत्तिर्नाम समप्रकारणसंपतिरिति पक्षे पूर्व मागप्रीस्वागरात् भनयस्या यश अन्यया = आद्यक्षणसंपन्ध उत्यत्तिरित्यादिपक्षे उत्पत्ति म मरधर । गोदियर इनिया मेदव्यावदार इति नानास्था । 2 -साले मा पयेरपेनन् । . - ·246 राजदूषष्यो तत्र विनाशन्यानभ्युपगनात् । अवाघ एव हिं तत्र व्यक्तः । गन्धर्धनगरादिषु विनाशोऽपि प्रत्यक्षसिद्ध इति चेन्न । तत्रापि मिथ्यात्वपक्षे बाघ एव । विनाशभ्रमस्तु स्यात् , सत्यस्वभ्रमवत् । तत्सत्यत्वपक्ष तु कथं तत्र विनाशमिथ्यात्वयो. व्याप्तिया ? मन: उत्पतिविनाशयोरपि (उत्सातिविनाशयोगि!) (स) कार्य स्खकाले सदेवेति सिद्धम् ॥ ॥ इति शतदूपण्यां कार्यानुपपचिभगवादः पञ्चपञ्चाशः ॥ ५५ ॥ . ॥ अथ आनन्त्यनिरूपणवादा पट्पञ्चाशः ॥ ५६ ॥ देशानामपि देशतापगत लामाविकात वैमवात् कालस्यापि कलायुपाघिलनात् काल्पत्वहेतुं स्तुमा । निवशेषेऽपि विभूतिकोटिघटिते निम्नोन्नते वस्तुनि स्वाच्छन्धेन जहत्समाधिककथासंभावन तन्महः ।। अनन्तपदसामान्यथानुपपत्ति यगोपिमिथ्यात्व निषेधाय वियते । यापुन. परिभाषन्ते--मनन्तपदसामर्यादेव नभव्यतिरिकानन्तवस्तुमिथ्यात्वं सिध्यति । तथा हि-~-अनन्तशब्देन असोचात् सर्वविधपरिच्छेदाभावोऽप्युच्यते । परिच्छेदश्चतुर्धा-देशवः, कालनः, २स्तुत , वरूपनश्चेति । तत गगनकुसुमादिवत् स्वरूपपरिच्छेदः सद्पत्वेन प्रतिक्षिप्यते । तय सत्यपदेनेव सिद्धमित्यनन्तपदेन तद्विवक्षा भवतु वा, मा; वा विविधपरिच्छेदामावस्तापद्विवक्षित एव । तन्न सर्वदेशमर्वकालन्यापित्वात् , मत देशे नाम्नि, मन काले नास्तीत्येवंरूपयोदेशकालारिच्छेदयो रभावः सिद्ध । यस्तुपरिच्छेदः इदमिदं न भवतीत्येवरूपः । भाषयप्रतियोगिविशिष्टस्य मेदस्याभावी भिवन् ] भेद-तत्पतियोगि-दाश्रयाणां सर्वेषामावाद्वा, मन्यतमाभावाद्वा' माघे शून्यवादावतारः । द्वितीयेऽपि सर्ववस्तुवादास्याद्वा, म्वन्यतिरिक्तसमस्तमिथ्यावाद्वा, खस्य तुच्छत्वाद्वा संभवति । तत्रायः पक्षोऽतिविरोधानामहन्मागां मास्करादीनामेव युज्यते । मन्त्मिस्त्वों लोकायतिकानां निरीश्वरमीमामकादीनाम् । मनो मध्यम. पक्ष. परिशिष्यते । न च वाच्य वस्वन्तराभावे सलि रुपिपरिच्छे दामादेन तनिकरणोयवस्तुपरिछेदमायो दुर्वच इति ; स्तुरिच्छेदामावेन वस्तुपरिच्छेदा. भावो दुर्वच इति स्ववचन यापाता । मनु प्रत्यक्षायविरोधेन बस्नुपरिच्छेदामाको वर्णनीयः भन्यथा मागुपश्योरपि प्रतिक्षेपा योगात् । यते चाविरोधेन निवडणम् ; तथा हि---वस्तुना परिच्छेदो वस्तुपरिच्छेदः, या दुज्यादिभिरालोकादेः । स चाम्य नामीति वनपरिच्छेदरहित रोनि ॥ तसत्; देशपरिच्छेदाद उत्पत्तियिनारायोरपति सप्तमी। प्रागमाघे भयंसेच सत्यपीत्यर्थः । पाठान्तरं था। (५६) परिच्छेदपरादित्य लोकार्थः । जहदिति । जाती ममाधिककथासंभावना यत् तदिति द्वितीयावीदिः । - - ·- आनन्त्यनिरूपणवाद: 56. 247 ईदृशस्य वस्तुपा दस्म शेिषाभावात् || खत परिमिनदेशा घटादय । आलोकादयस्तु प्रस्मरतया खतोऽनेकदेशव्यापिनोऽपि कुड्यादिभिरपाधिभि परिच्छिचन्ते । इह तु क्थं परिच्छेद इनि चेन- तथाऽप्यदूरविप्रकग क्षतिपादनप्रयोजनाभावात् । एतेन वस्तुपरिच्छेदो वातुन. परिमाणम् , देशपरिच्छेदस्तु तक यम् इति विभागोऽपि पत्युक्त. । न च वाच्यम् , इदमिदं न भवतीति परिपेयो (परिच्छेदो) वस्तुपरिच्छेदः । स च सर्वशरीरिणो न संभवतीति- 'अस्थूलमन वहखम्' इत्यादिनिषेधशत प्रवणात् । अन्यथा चिदचिदीश्वरस्वरूपविवेकाद्यनुपपत्तेश्च । न च सर्वातुपामानाधिकरण्ययोग्यत्वेन इदमिदं न भवतीति निषेधैकान्त्याभावात् वस्तुपरिच्छेदा-सव इति वाच्यम् ; अमुख्यसामानाधिकरण्य स्मान्यनापि संभवात् , 'आपो वा गर्दै सर्वम्' इत्यादिवत् । मुख्यसामानाधिकरण्यम्य तु ब्रमगोऽपि सर्वत्र'संभवात् । न हि शरीरं ब्रमेयादिमामान धिकरणय दृष्टि श्रुतं वा । एवमहान्तरेयपि दूषणमूहनीयम् । ततश्च खव्यतिरिक्तसमस्त स्तु म त्वादेव ब्रमणो वस्तुपरिच्छेदाभाव इति ॥ सिद्धान्त:-अत्रोच्यते । शास्त्रमत्यक्षयोर्विरोधे प्रत्यक्षमाल्य तावत् स्थितमन्यन्न (29)। मत एव अनन्तपदश्रुत्यन्यथानुपपत्त्याऽपि न प्रत्यक्षादिविरुदं प्रपञ्च मेथ्यात्वं मुसाधम् । अनो भवदभिमतबस्तु परिच्छेदामो दुरुपपादः । मारकरादिपक्षेऽपि सर्ववम्झक्ये सत्यपि मेदपि विद्यमान वात् परिच्छेद. निषेधोऽनुपपनः; मायथा भेदाभेदसापि विलयपसनात् । केवल मेदपक्षस्तु सवयवहारविलोपसमेन यौक्तिकामासैरपि नाभ्युपगम्यते । अमेदमातमस्तीत्येतावता वस्तुपरिच्छेदाभाववचन स्वमुस्थम् । यसक्त परिच्छेद इति पक्षे दातुपरिमाणपक्षे च देशपरिच्छेदात् पृयायपदेशपयोजन नास्तीति । तदयुक्तम् . विरुद्धार्थ तिपादनादरुपपयोजनार्थनिगदनस्यैव वरिष्ठत्वाव(वरीयत्वात् १)। मवरपक्षेऽपि वस्तु. परिच्छेदात देशकालपरिच्छेदयोरनम्मेिदेन पृथा यपदेशपयोजनामावसन यदा स्खयतिरिक्त समस्तवस्तुमिथ्यात्वेन परतुपरिच्छेदाभावः, तदा देशकालयोरेवाभावात् तदधीनगरिच्छेदस्यामसक्त वेन तनिषेधो निर्मकः । यदि पुन तयाणा परिच्छेदाना वरूपभेदात् , घटादिषु च दृष्टेन्स सिषेध इति, तत् परोक्कयोरप्यर्थयोः समानमेव । यचोक्त सपस्तुसामनाधिकरण्ये मुख्यानुस्यविकल्पैन दूषणम्-तापि मन्दम ; सन्मानिन्ति- समन्तद्रव्यशरीरिण तव्वाचिभिरनि-पके शदै प्रतिपादने विक्षिते दोपकयाऽभयात् । ततधार चातुपरिच्छेदो नाम स्खलाप सिद्धाद्वस्तुनो भेद । स च सर्पकारम्य प्रमो न संभानीति, सम्पमेद. मावस्य निषेधो निषेधरातदु स्वत्वादरिमदित एव' इति विशनुपातिचो नास्तरति । अयं 4 प्रर. शायविरुद्ध हुनिमित्रानुगृहीतश्चेत्ययमेव आरम्मणाधिकरणमाम्ये पदस्ति । यथा, 'मेदवादिनम्तु सर्वचिदचिदस्तशरीरत्वेन ब्रमणा सर्वप्रकारवाइ स्वतः परतः परिच्छेदोऽपि न विद्यत । होति । निरर्थको हीत्यन्यपः। 2 निस्योऽपि, 'मोऽहमामु' इत्याशि, गाली- विधायां शरीरपच पम् ।

·248 . . शतपण्याम् नन्येवमपि सर्वविश्वपरिच्छेदनितिन मिध्यति, स्वरूपविवेक्टशायामिद इद न भवतीति परिच्छेदस्य विद्यमानत्वादिति चेत्-- सत्यम् , तथाविधवस्तुपरिच्छेदस्य श्रुतिभिरेव प्रतिपाद्यमान वात् ! विश्वमिश्यात्य पक्षेपि तत परिच्छेटोले त्वयाऽभ्युपेतत्वाच तनिषेधो न शक्य । यदि च वस्त्वन्तराभावात् वस्तुपरि च्छेदाभाव उच्यते, हि भवपक्षे घटादेरपि वस्त्वन्तराभावात् तत्सिद्धि स्यात् ॥ नमाख्य वस्त्वन्तरं तस्य विद्यत इति चेन्न , तरखरूपसद्भावेऽपि तयोर्भेदस्य मिथ्यात्वेन तस्य वस्त्वन्तर वायोगात् । व्यावहारिक वस्त्वन्तरत्व तस्य विद्यत इति चेत् - तत् ब्रमापेक्षया घटादेरपि समानम् । न च तदपेक्षया जमण परि- छेदोऽपि मिथ्याभूत जडाज.क्यमसनादेरन्यत्रोक्ते ॥ खसजातीय त्वन्तरसद्भावो वातुपरिच्छेद इति विशेष इति चेन्न , यथाकथञ्चित्सजातीयत्वविनक्षाया प्रकाशमानत्वादिरूपेण ब्रमण सजातीयम्याविद्यादे- विद्यमानत्वात् । न चाविद्यादेरवस्तुत्वेन परिहार , घटादेरपि समानत्वस्योक्तत्वात् । न हि घटाघापेक्षया वातुत सजातीयत्वादिक नमण ॥ घटादिस्वरूपस्यापि मिथ्यात्वाद्विशेष इति चेत् , किमत ? मिथ्यात्वे ऽपि घटादे पटत्वाद्यभाववत् वातुपरिच्छेदाभावस्यापि सिद्धे ॥ अस्त्वेवम् , तथाऽपि सत्यस्य व्रमणोऽपि तसिद्धिरम्त्येवेति चेन्न-- इतरवैलक्षण्याथ नि सत्यज्ञानानन्तपदानीति स्वसिद्धान्तभन्नप्रसङ्गात् । सर्वथा, 'सजातीयवस्त्वन्तरसद्भावो व तुपरिच्छेद ' इति तदभावविरक्षाया प्रपञ्चसत्यत्वेऽपि न कश्चिदोष । ब्रमण स्तद्विभृतिप्रपञ्चेन अयन्तसाजात्याभावस्य वमलक्षणादिवशादव सिद्धे । किंच देशकालपरिच्छेदामापोऽपि न घटादिव्यावर्तक , सत्यदेशकालपरिच्छेदस्य घटादावय- भवात् , मिथ्यादेशकालपरि छेदस्य ब्रह्मण्यपि विद्यमानत्वस्य भवनैव स्वीकारात् । किंच देशकालपरि. च्छेदाभावो न देशकाल्यो स्वरूपनिषेधगर्भ , वस्तुपच्छेिदाभावेनैव तत्सिद्धे । तद्वत वस्त्वतरस्वरूपे सत्येव तत्वयुक्त परिच्छेदाभावो वर्णनीय । अन्यथा वरुप्यात् । सबस्तथैकरूपस्य परित्यागायोगात् । सभवति तदस्मत्पक्षे , सर्वेषु वस्तुपु यथाप्रमाणमवस्थितेन्वेव पतिघा-तपरिणाम-पृथक् सद्धयादिलक्षणपरि- दस्य प्रतिक्षेपात् । किंच अनन्यथासिद्धानेकश्रुतिगणपतिपन्नस्य ब्रह्मविभूत्यादेरनेकार्थसाधारणकानन्तपदस्वारस्यानु- रोपाय(घेन) बाधो न युक्त । तदनुरोधेनैव स्वेकानन्तपदखारस्य सक्कोचनीयम् । ततश्च प्रत्यक्षाद्य विरुद्धनि(विविधपरिच्छेदाभाव एवान विवक्षित इत्यङ्गीक्रियताम् । अन्यथाऽन-तपदश्रुत्यसकोचाय सरूया. तोऽपि परिच्छेदाभादस्वीकारेण ब्रह्मबहुरवप्रसङ्गात् । एकत्वश्रुतिवशात् वस्तुपरिच्छेदाभावेनान्योन्यव्याघा. ताच तत्परित्याग इति चेत् - तर्हि प्रपञ्च सत्यत्वप्रतिपादकप्रत्यक्षश्रुत्यादिवशात् तत एवं व्याघाताचेदृश वस्तुपरिच्छेदाभावोऽपि परित्य ज्य एव । यदि च त्रिविधपरिच्छेदाभावा(वे)ऽवश्यमभिसन्धि , विरुद्ध परिच्छेदाभावोऽत्र स्वीक्रियताम् । सभवन्ति चान्येऽपि व्यवच्छेदभेदा वरवरप्रतिघात-वस्तुपरिमाण- खतन्त्रवस्त्वन्नरसदावादय । ऐव वाऽस्तु वस्तुपरिच्छेदाभाव । उकृष्टेन वस्तुना उतरावधिभूतेन परिच्छन्न अपए दस्तु। तथाविधोऽकर्पो ब्रह्मणो नास्तीति) अस्मिंश्चाथ विवक्षिते तस्य सर्वबस्तुशरीरित्वेन ·249 निर्विशेषब्रह्मण आनन्दत्वभन्मवादः 57. सर्वात्मकायमप्यन्तर्गत भवति। एवं सति, "उल्लविततिविधतीमसमातिशायिसंभावन तव परिबढिमस्वभावम्" इति भगवद्यामुनाचार्यवचनं गोयलीवर्दन्यायेन, 'फलफलिनिर्देशेन वा नेतव्यम् । आरम्भणाधिकरण- माध्यमप्ये उपरमेव योजनीयम् । अतः सिद्ध सत्यैरेव देशकालवस्तुमिरपरिच्छिन्न सर्वदेशकालन्यापि सर्वान्तरात्मभूतं सर्वमङ्गलगुणः समस्तहेयप्रतिभटतया च सर्वस्मात्परं ब्रह्म अनन्तपदनिर्दिष्टमिति नात प्रपसमिध्यावसिद्धिरिति ॥ ॥ इति शतदूपण्याम् आनन्त्यनिरूपणवादः षट्पञ्चाशः ।। ५६ ॥ ॥ अथ निर्विशेषब्रह्मण आनन्दत्वमङ्गवादः समपश्चाशः ॥ ५७ ॥ ब्रह्मण्यानन्दशब्देन दर्शिता 'गुडजिहिकाम् । निर्षिशेप(पाऽऽ)ग्रहीताना यादिना चिलुनाम्यहम् ।। अयने हि-, "विज्ञानमानन्दं ब्रम', 'भानन्दो ब्रम', 'कं ब्रह्म वं ब्रह्म' इत्यादि । तत्र किमिदं ब्रमण मानन्दस्व नाय ! सुखस्वमिति चेत्, तदपि किमिति विचारयामः । (1) किमनुकूलवेदनीयत्वमा (2) उतानुकूलवेदनत्वम् ! (8) मयानुकूलत्वमातम् ! (6) यद्वा दुःखनिवृतिरूपतामानम् ! (5) उत ज्ञानात्मकत्वमेव : (6) किञ्चिद्धर्मान्तरं वा! न प्रथमः, वेदनीयवसानभ्युपगमात् ॥ व्यावहारिकं वदस्त्विति चेत्, तर्हि ब्रमण मानन्दा घ्यावहारिकमिति ब्राणोऽनानन्दत्वमेव परमार्थ: स्यात् । ततश्च व्यावहारिकदशायामनुकूलत्वम् , वनि- वृसिदशाया तनिवृत्तिरपीति संसारस्यैव माधत्वं मोक्षम्य दूरपरिहरणीयत्वमिति स्यात् ॥ यदा कदाचिद- नुकूलवेदनीयत्वं यावन्यभाविन भानन्दत्वस्योपलक्षणमिति चेत्, तर्हि सांसारिकम्प सर्वस्यापि वस्तु. जातस्य, वस्त्वेकमेव दुःखाय', 'तदेव प्रीतये भूत्वा' इति श्लोकद्वयोक्तमकारेण कदानिदनुकूलवेदनीय स्वम सडावात याव-यमानन्दत्वं स्यात् । ततश्च सप्रपञ्चतयवानुम३ उपादेयः स्यात् । सहसवन; पशन किमधिकमिति न्यायाव॥ विषयानुकूल्यानुभवदशाया ब्रह्मानन्दानुभवो न सिध्येदिति चेन्न; तस्म नित्यखयपकाशवाभ्युपगमात् । वैशावेशधादिदूषण स्वयौव (....)। एवं वेदितुरमावादवि० वेदनीयवासिद्धः व्यावहारिकदशायां तत्सद्भावमानमपि दत्तोतरमेव । नावि द्वितीयः ; वेदनरूपत्वातिरिक्तानुकूलत्वाभ्युपगमे निर्विशेषवादापकमात् । तदनभ्युपगमे ज्यविशेषणवाद , पर्यायवादिसलाच । भिन्नार्थत्वे विशेषणस्वाभावे च घटः पट इविवत् अनन्वयात । 1 समातिशायीति पृथगुकत्वात् त्रिविघसीमेत्यन वस्तुपरिच्छेदस्तदतिरिक्तः । यद्वा समा- भ्यधिकराहित्यरूपे उत्कर्षे अनन्तपदोक्ते तत्फलं समाधिकसंभारनोल्लंघनमुपयुक्तमिति भावः ॥५६॥ (५७) 2 अथ स्वरूपातिरिक्तसर्पमिश्यावे आनन्दवादिभंगः स्यादिति प्रतितर्कविरक्षपा वादनयम् । ३ आनन्दरूपार्थ विना यानन्दशनमात्रेण पञ्चनात्। 4 निर्विशेपे आग्रहयतामित्यर्थः । 5 अभावादिति । मोक्षे इति शेषः। . . 1-32 ·- - 250 शतपथ्यो न तृतीयः, मानुकूल्यस्याऽऽपेक्षिकावेन किशिदपेक्ष्येत्यभ्युपगम्यत्वात भवतश्च तदयोगात् ।। खात्मानं पति इदमानुकृत्यमिति चेन्न ; पतिसंवन्धित्दलक्षणस्वभावविशेषाभ्युपगमेऽपसिद्धान्तात , मनभ्युपगमे तदुपाधिकानुकूलत्वस्यापि विनिवृतेः ॥ अविद्याशबलिः स्वात्मानं प्रतीति चेत् -- तर्हि तन्निवृत्तिप्रसङ्गः प्राग्वदेव । नापि चतुर्थः, औपनिषदमर्यादाहिकारात् । अभावात्मकत्वमसनाच ॥ ब्रह्मणो दुःख निवृत्तिरेव मुखशब्दवाच्यं भावान्तरमिनि चेन्न , उदासीनावस्थायाः सर्वसम्मतत्वात् । पूर्व निर्दुःखस्यापि शर्करादि रस खादजन्यमुखानुभवदर्शनाच । अन्यथा सुखनिवृत्तिरेव दु.खमिति वदन् प्रति किमुत्तरं भवेत् ! मभ्युपगम एवोत्तरनिति चेन्न; द्वयोरपि भावरूपत्वासिद्धिपसङ्गात् ।। भावान्तराभाववादिना नै चोदनीयमिति चेन्न , भिन्नोपाधिकोडीकारेणोदासीनावस्थासप्रसिद्धः, खरूपत एव निरूपण(गा) सिद्धेश्च । किंच, समस्तदुःख निवृत्तिरूपां मुषुप्त्यवस्थामुद्दिश्य, 'नाहमन भोग्य पश्यामि' इति वदन्तं प्रति भोग्यात्मवरूपो देशदर्शनात् दु:खनिवृत्त्यतिरिक्तसुखस्वरुपमात्मस्वरूपमिति ज्ञायते । नावि पचम, 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति सहपयोगेण व्यतिरेकसिद्ध, न ही निघण्टुवत् पर्याययोधनोपक्षीण सकीर्तनरूपं वा वाक्यम् , येन सहयोगः सधेन । यावता च विज्ञानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम् , तावत्व हि मवाऽप्युपरन्तव्यम्। क्मिानन्दस्वोपपादनपयासेन ॥ अपर्यायताबोधनिवृत्त्यर्थोऽयं प्रयास इति चेन , तथाविषविवादामावात् । तत्सद्भावेऽपि महता प्रयासेनापि सर्वलोकमसिद्धस्या- पर्यायस्वस्यापि दुरपह्नवत्वात् । दुःखरूपाणि च कानिचित्र विज्ञानान्युपलभ्यन्ते, तदपि ज्ञानमात्रय मुखरूपत्वे विरुद्धम् ॥ भ्रान्त्या तदुपलम्म इति चेन्न; विरोधिनि विज्ञानात्मकरवे प्रकाशमाने द्विरोधिनो दु खरूप वस्यारोपासंभवात् । न हि सुखरपत्या प्रकाशमाने दुखरूपत्वं कदाचिदध्यम्मति । नावि पठ , बहिष्कृतानुकूल्यस्य तस्याऽऽनन्दशब्दवाच्यत्वायोगात् । तत्प्रतीकारे उक्तदूषणानु तेरेव दुष्टत्वात् । जनात्मकत्वातिरेकविकरपेनापि दत्तमेवोत्तरं मन्तव्यमिति । मतो न कश्चिदपि निर्विशेषचिमानव दिनम्तदानन्दस्वमिद्धिरिति ॥ ॥ इति शतदूपण्या निर्विशेषग्रह्मण आनन्दत्यभरादः सप्तपञ्चाशः ॥ ५७ ॥ ।। अथ निर्विशेषत्रह्मणो नित्यत्वमङ्गवादः अएपञ्चाशः ।। ५८ ॥ पूवृत्तचतुकेऽपि पूर्वत्वेनोपवर्णिते । नित्यानित्यविवेकत्र नित्यत्वे वो निरसते ।। श्रूयते हि-, 'निस्य विभु मर्वगतम्', 'नित्यो नित्यानाम्', इत्यादिभिगमतत्त्वनित्य पम् । तत् भवत्पक्षे नोपपद्यते , ब्राम्यनिरिक्तमविद्याकालादिकं स्वरूपतोऽपि सर्वमनित्यं ब्रह्मकमेव नित्यमिति हि सिद्धान्तः। तदेत नमामाधारणनित्यत्वं (1) किं सर्वकालमतारूपम्, (2) उत कालावच्छेदनिवृत्तिरूपम, (3) अथवा पसरहितत्वम् , (4) बाहोखिदवाधितत्वम् , (5) उन निर्विकारत्वम् , (6) यद्वा उमयावधिहिताम . (7) किछिद्धर्मान्तरं का! 1 माति कास्य ॥५४॥ (५८) 2 त्वेन-प्रथमन्येन । यः युष्मदिएम् ।

·- . - निविशेषग्रह्मणो नित्यत्वभनयादः 58 25. नाऽऽद्यः , अविद्याया मपि नित्यत्वपसनात् । साऽपि हि सणे कालेन सम्बध्यत एव , सर्वस्यामि कालस्य तरकार्यवाभ्युपगमेन तदसम्बन्धानुपपतेः ॥ साऽपि कदाचिन्निवर्तिन्यत इति चेत् , किमनेन, तन्निवृत्ती सदुपादानककालावस्थानायोगात् तदसम्बद्धकालासिद्धे ।। सर्वकालसम्बन्धे सत्यपि सर्वकालसत्ता नस्तीति विशेष इति चेत्-तर्हि नित्यत्वलक्षणे सर्वकालपदवैयर्यम् , सचैव नित्यत्वमित्येतायतव ब्रह्मव्यति रिक्तसर्वव्यवच्छेदात् । न चैवमस्त्विति वाच्यम् , सच्छब्दनित्यशब्दयोरपर्यायत्वेनैव प्रसिद्धः। भत सर्वस्मिन् काले स्वरूपलाममात्रमेव नित्यत्व वक्तव्यम् , उच्चाविद्यायामपि समानमिति न ततो विवेकः । न द्वितीयः, कालस्यापि तत्सद्भावेन ततो विवेकासिद्धः । न काल कालान्तरेणावच्छियते, तथा सति अनवस्थानात् । नापि स्वेन , कर्मकर्तृविशेषात् । न च खत पूर्वापरमावेनावस्थित खाशै- रवच्छिद्यत इति वाच्यम् , तथा सति नामिव कालस्यापि क्षणिकत्वादिप्रसनात् ॥ समस्तखाश- समुदायावच्छेदान्न दोष इति चेत् --तत्र कोऽयमवच्छेदो नाम । कि तत्सम्बन्धित्वमात्रम्, किंवा तत्पूर्वोतरकालयोरविद्यमानत्वम् , उत तत्समकालभावित्वम् यद्वा तदात्मकत्वमेवेवि । माये ब्रह्मणोऽप्यनित्यत्वप्रसन, तत्सम्बन्धमाननीयत्वात् , सस्मिथ्यात्वात् तपरिहारे घटादेरपि नित्यत्व. प्रसङ्गात् । द्वितीये पूर्वोचरकालशब्दार्थासिद्धिः । न हि कालापूर्व पश्चाच 'कालोऽस्ति' इति बालिशोऽपि भूयात् । एव नास्तीति न बयादेव, खवचनविरोधप्रसङ्गात् । अत एव च कारस्यानाध न्तापसिद्धिरिति कुतस्तनो विवेकः । तृतीयेऽपि कालान्तराभावेन समकालशब्दार्थासिद्धिः । चतुर्थे तु घटादेनित्यत्वपसन , कालाशतादात्म्यलक्षणकालावच्छेदाभावात् । न च तृतीय , प्रध्वसस्य प्रध्वसामावेन नित्यत्वप्रसनात् । तत किमिति चेत्-ब्राम्यनि- रितानन्तध्वनित्यत्वेन ब्रह्मकमेव नित्यमिति बिधानुपपत्ति, । नापि चतुर्थी, अबाधितया रोकाभिमतेषु सत्यर(म्यम)जतादिषु नित्यशब्दप्रयोगादर्शनात् । न च लोकमन्तरेण शब्दार्थसावधसिद्धि । न च बाधबुद्धचा घटादिष्वनित्यशब्दप्रयोगो दृश्यते, भवदीयमुपदेशमविदुषा लौकिकाना तेषु तबुद्धयभावात् । नापि पश्चमा, विकाराणां निर्विकारत्वेन नित्यत्वमसात् । तेषामपि सविकारत्वे नमस्थानात् । विकारान्तरोपादानावे च तेषां व्यवसाय । ततश्च द्रव्यागामनित्यत्वं तद्विकाराणा नित्यत्वमिति सर्वलोकविरोधादिभसा । ब्रमणश्च निर्विकारत्वानुपपति. खावसरे द्रष्टव्या । नापि पठा, व्यावहारिकोमयान्तवत्वस्य सविदात्मके ब्रह्मण्यपि समानावात् ! पारमार्थिकस्य तप प्रपञ्चेऽप्यभावेन तस्यापि नित्यत्वप्रसन्नात् । मत एवावाषितमुमयान्त राहित्यमित्यपि निरस्तम् , प्रपञ्चगोमयागराहित्य- मायबाधितत्वात् । नापि सप्तमा, सत् किं नित्यशब्दपवृत्तिनिमिततया लोक युत्पतिसिद्धम् , उत नेनि विचारणीयम् । माघे लोक एव प्रतिपक्षः । द्वितीये तु ब्रमण औपचारिकनित्यत्वमेव वा पारिभापिक वा नित्य वमिति मनित्यमायामेव पर्यवसानम् । तथा च कुतो नित्यानित्यवस्तुविवेक । त: अधिः । पूर्वोत्तररूपोभयविधायधिराहित्यम् । , - - - 1 ·252 , . शतदूषष्यो किंच सविदनित्येति वदत सौगतादीन् प्रति किं लोकोपरम्भसिद्धाया विषयग्राहिण्या एवं संविद स्त्वया नियत्व साध्यते ? उत रोकोत्तीर्णाया कस्याश्चित् ? आधे प्रत्यक्षादिविरोध , विषयनियत्व प्रसङ्गश्च । अस्मदादिप्रत्यक्षज्ञान तावत् घटादिकं स्वसताकाले सन्न साधयति , न पुन पूर्वोत्तरकालसत्ता विद्यमानामपि गृह्णाति । तत् कस्य हेतो १ हकालाकरितवस्त्ववभासित्वनियमात् । ततश्च यदि स्वयं कारानवच्छिन्ना सवित् स्यात् , विषयस्यापि कारानवच्छेदेन प्रकाशप्रसङ्ग । तेनैवानाधितेन ननित्यत्व मवर्जनीयम् । यदि पुनविषयिकालानवच्छेदन विषयो गृह्यत इति मन्यसे, तथाऽप्येकयैव अस्मदाद्यैदियक सविदा विषयस्य याव सत्त्व प्रकाशप्रसङ्गो दुरि । एव कमानतया वस्तु गृहन्तीप्वनुमानादिसंविस्वपि विषयनियत्वप्रसन्न समान । याश्चातीततयाऽनागततया च स्वसवेध गृह्णन्ति, ता अपि स्वकालापेक्षया तीततयाऽनागततया च वस्तु गृह्णन्तीति खय कालानरच्छेदे खविषयाणामप्यतीतत्वागामित्वरक्षणकाला वच्छेदो न स्यात् । द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिं ॥ शास्त्र सिद्धा सेति चेन्न , नित्यतया तत्सिद्धौ अनुमान नैरपक्ष्यात् , अनि यतया तत्सिद्धौ तु नाधात् । सवि-मात्रस्य च लोकसिद्धत्वेन शास्त्रागोचरत्वात् । किश्च नियत्वं किं वरूपम् , त धर्म ? पूर्वत्र प्रकाशेनैव नियमित्युपलभ्मप्रसङ्ग । धर्मत्वेऽपि कि खप्रकाशकवयम् , उत ज्ञानान्तरवेधम् । पूर्वत्र स एव प्रसङ्ग । उत्तरत्रापि किं सविनिष्ठतया प्राह्यम् , उतान्यथा ? आये सविदोऽपि ज्ञानान्तरवेद्यत्वसधर्मत्वादिप्रसङ्ग । अतिमे सविनित्यत्वासिद्धि । न हि नि यत्व कस्यचित्सिद्धमित्येता सरिदो नियता सिध्येत । तथासति अविशेषेण सर्वेषामपि नित्य त्वप्रसार । ९वमानन्दत्वादिधर्मे वपि विकल्पदूषणानि निपुणैरनुसन्धेयानि । ९१च सति स पन्नित्या मनुत्पन्नत्वात् , यदनित्य तदुत्पन्न यथा घट इत्यनुमानमपि निरस्तम् , प्रागभ वेनानका त्यात् । भावत्वे सतीति विशेषणेऽपि भवदभिमताविद्यायामनका-त्य दुर्वारम् । सा पनादिर-तवती च भवन्मते । किंच सविच्छन्देन किम् महमिति प्रत्यक्त्वेन प्रतीयमानम (मस्वरूप पक्षीक्रियते, उत सकल लोकपसिद्धा विषयमाहिगी वित्ति , उत सव सकलविषयाश्रयविरक्ता भवद्धि सह प्रवज्या गतेति । न प्रथम , सिद्धसाधनात् । न द्वितीय, सकललोकविरोधात् , हेच स्वरूपासिद्ध करणाना चेन्द्रियादीनाम् , एतस्य चानुमानयोगप्रयासस्य निष्प्रयोजनावपसात् ॥ तदभिव्यक्त्यर्थं तदपेक्षेति चेत , नित्यमभिव्यक्तित्वाभ्युपगमे तदभिव्यक्तस्तदनपेक्षणात् , माययाऽस्म मसात् ॥ वदभिमनिल्य खयरकाशामखरूपस्यैव सविद्वेशधार्थं तदपेक्षेति चेन्न, वैशद्यामभवात् , ( ) स्थलान्तरे 'तस्यानुसन्धेय वात् । न च तृतीय, आश्रयासियादे मागेवोक्तत्वात ।। अनेनैवानुमानेन तत्मदिरिति चेन , भयो-याश्रयगात्--ताशसवित्सिद्धौ तरपक्षीकारेणैतदनुमानप्रवृत्ति र प्रवृत्तौ च ताशमवित्पिद्विरिति । भनेनै न्यायेन, 'अनुत्पन्नत्वात निर्विकारा' इत्यादिसाध्यप्रयोगा दूषणीय । 1 तम्येति । वैशासभरम्य वादा तरे उपपादित वादिनि भार ।

·253 अद्वितीयधुतिविसंवादवाद: 59. तदेवं ब्रह्मासाधारणनित्यत्वासिद्धन नित्यानित्यवस्तुविवेकः । नित्यमुपादेयमिति सामान्य विवेकमानमपि निपुणनिरूपणेन निष्फलमापनमिति ।। श्लो-मानत्यानन्दनित्यत्वप्रभृतीनां स्वरूपत. । विभागे सविशेषत्वमविभागे त्वसत्यता। सौगतोक्तेऽपि विज्ञाने खरूप विद्यते ततः। नित्यत्वादिविवेकस्ते नरर्थक्येन जायते ॥ ॥ इति शतदूपण्यां निर्विशेषनित्यत्वमङ्गवादः अष्टपञ्चाशः ॥ ५८॥ ॥ अथ परमते अद्वितीयथुतिरिसंवादादा एकोनषष्टितमः ॥ ५९ ॥ खतस्सर्वजगत्स्तेः संवित्सिद्धयादिभिः स्फुटम् । अद्वितीयपदोक्त्यैव साधिता सविशेषता ॥ मन हि अनन्तपदवत् अद्वितीयपदेनापि सविशेषतव । तथा हि-~-अद्वितीयपदे किं तत्पुरुषः, उत बहुव्रीहि ! यदा वत्पुरुषः, बदाऽपि किं (1) द्वितीयादन्यस्वम् , (2) सविरुद्धत्तम् , (8) तदभाव मातं वा स्यात् । (I) पूर्वक द्वितीयादन्योन्याभावमा वा विवक्षितम् , उन अब सणादिनयात् तरसादृश्यपरत्वम् ! द्विधाऽपि न द्वितीयहानिः ; नतरां ब्रह्मणो निर्विशेषत्वम् । द्वितीयत्वाभावे प्रथम. स्वादिमानं स्यात् ; विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानसिद्धेः । अन्यथा प्रथमत्वादेरपि सामान्यतो विशेषतो वा निषेधे निर्विशेषत्वस निषेध्यत्वात् । तथा च न किञ्चिदित्युकं सात् । (१) मनन्तरेऽपि विरोधः किं भावाभावात्मकतया, सहानवस्थित्या, वध्यघातुकमावेन वाहन प्रथमः, द्वितीयस्य ब्रह्माभावरूपत्वे तत्पतियोगिनया ब्रह्मण एव तुच्छत्वापातात् | अभावपतियोगित्वमेव हि सर्वत्र तुच्छत्वम् ॥ देश- कालादिमेदात् सदपि सादिति चेन्न । प्रदेशकालव्यवच्छेदनीयत्वोपगमात् । प्राक्मध्वंसादिविकरुपे. नापि ब्रमण, कार्यत्वानित्यत्वतुच्छत्वप्रपञ्चान्नरसावादिदोषो द्रष्टव्यः । अयमेव ब्रमण एव द्वितीया- भावरूपत्वेऽपि । किंच खामावे ब्रह्मणि द्वितीयं कथमध्यस्येत ! तद्रानाभानयोस्तदयोगात् । मविशद- माने सविशेषत्वमानावश्य(सविशेषत्वावश्य:)भावात् ॥ दोषवैचित्र्यात् सर्वमुपपन्नमिति चेन्न; विरुद्धा कारामहणमन्तरेण कचिदप्यध्यासादृष्टेः । तद्ग्रहेऽध्यध्यासे नित्यमध्यासपसत्रात् || सहानवस्थानविरोपे मासः परिच्छिन्नत्वापतेः । शीतोष्णादिवत् भिन्नाश्रयत्वनियमविवक्षायां घमघमिणोरेकाश्रयत्वाभावाद बक्षण: सधर्मकत्वाविरोधः; स्वनिष्ठतामनश्च । एकाश्रयत्वामावमाने वक्तव्ये सर्वस्य ब्रह्माश्रयस्वं 1 स्वरूपतो विभागे-संविदपेक्षया मेदे। । सौगतान प्रति नित्यवसाधनं निरर्थकम् । नित्यत्वस्य स्वरूपामेदे स्वरूपस्य सिद्धतया सिद्धसाधनादिति ॥ ५८॥ (१९) 1 अद्वितीयत्वं निर्विशेषत्वसाधकमित्ययुक्तम्। तेन सविशेषत्वस्यैव सिद्धरित्याह खत इति । 2 भावाभावरूपत्वे अभावः कि द्वितीयपदार्थः, उत ब्रह्मपदार्थ इति विकल्य क्रमेण दूषयति द्वितीयस्येति। 3 द्वितीयत्वेनाभिमतस्याभावस्य प्रागभावादिरूपरचे तत्प्रतियोगित्वात् ब्रह्मणः कार्यत्वादि । अन्योन्याभावरूपत्वे नदाभयतया प्रपञ्च (पृश्य इति । धर्मिणोरिति । ब्रह्म घमि ; द्वितीयं धर्मः इति स्वीकारादिति भावः ।

·254
श्रुत्यन्तरसिद्ध सिध्यत्येव ॥ न तृतीय , द्वितीयस्य घातुक वे सदनित्यत्वादिप्रसङ्गात् । सो घ तुक
वेऽपि न द्वितीयात्यताभाव , हन्त यस्याऽऽदौ स्वरूपलामावश्यम्भावात् । अध्यासनिवर्तकत्वमेव मस्सदिष्ट
घातुकत्वमिति चेत् , मस्तु सत् अध्यासघाति । अनध्यस्तात्मना द्वितीय स्थितेने क्षति ॥ तथा तस्य न
प्रातिरिति चेन , सगुणा िश्रु यैव तत्पाते ॥ कहितविषया सेति चेन्न , मद्यापि तद्वाधादृष्टे ।
सतोऽध्यासविरोधित्वे च भविद्यासहरपि न स्मादध्यास सति मादित्ये सन्तमसवन् ॥ मध्यस्यति
हन्नि चेति चेन्न , नरपेक्ष्य(क्ष्ये। विरोधात् । अन्यथाऽन्यस्यैव तो घातुकत्वात् ॥ साधारणहेतुत्वे
सिद्ध विशेषोक्तिरियमिति चेन्न , तस्यैव वदभिमतस्येत पूर्वमसिद्धे । प्रथमतृतीयादिभावमात्रेण
द्वितीयविरोधवाचोयुक्या सुस्थ द्वितीयम् ॥
(8) तदभावमात्रपरे तु समासे न सदादिशब्दै सामानाधिकरण्य स्मात् ,
नार्थस्य स्वतन्त्रत्वात् ।
तस्य तदात्मकत्वविवक्षायोगस्योक्तत्वाच्च । न च सभव-त्या गतो व क्यमेदाध्याहारादिर्याय्य ।
नापि बहुव्रीहि तन द्वितीय यस्य नास्तीति किं यमादिविधिकटाक्षेण, सर्वनिषेधाभि
प्रायेण वा! न पूर्व , सर्वनिषेधासिद्धे । नोचर बहुव्रीहिविरोधात् । 'भनेकमन्यपदाथें । इति
हिस । किंच, द्वितीयनिषेपक्व च धर्भ ब्रमण उपस्थापय त्या वृत्तौ कध निर्विशेषत्वसिद्धि ।
मनुपस्थापयत्या च कथतरा नास्त्यर्थ( )सब घे यस्येनि विग्रह । न च स्वरूपमेवान नास्तिशब्दार्थ ।
मन्यपदार्थ व योगात् , स्वप स्वसबन्धायोगाच ॥ भेदक्लप्त्युपचार इति चेत् तथापि द्वितीयाभाव
एक बग्नेति निष्कर्ष म्यात तत्र चोक्तमध्यासानुपपत्यादि । भपि च भविद्यातद्विकाराणा ब्रह्म यतिरेके
कथमद्वितीयत्वम् ' af मया वेऽपि तेषा द्वितीयत्वम्य दुस्त्यजत्वात् । सत्यमिथ्यार्थयोरव्यतिरेके
विरोधात् । न च यूय जननयनिष्ठा । तन्निष्ठाश्च ततामिव द्वितीया वाल्छन्नि। ब्रह्मणो निर्विशेष
विवक्षाया च न किश्चिदपि लाग तत्र सादिनि तदुदाहरणविरोध । व्यवच्छेद्यायोगाच्चेनि
अमरपक्षे तु वृतिद्वयमपि सम्यक् ।
श्लो-द्वितीय निरेकोवत्या सः स्यादप्रगण्यता । द्वितीयशू-योक्त्या च तत्समाननिषेधनम् ॥
नहर कुनश्चित सकारण ब्रह्म येन तस्य द्वितीयता स्यात् । न चास्स किश्चिदेश्वयेंग समम्
येन द्वितीयगणना सहेन । 'न तरसमश्चाभ्यधिश्च दृश्यत इत्यादिश्रवणात । तेनान सशद्वितीय
निषेधपर बच । भाहुध-~~-'ययक एवं सविना न द्वितीयो नभरस्थले । इत्युक्त्या न हि सावित्रा
निषिध्य नेऽत्र रश्मय || तथाच यथा चोरनृप सम्राऽद्वितीयोऽत्र भूतले । इति ततुल्यनृपति
निवारगपर बच । न तु तत्पुवतभृत्यकलनादिनिवारणम् ॥ इति । भाग्ये तु प्रकरणस्थमृदण्डादिग्वि
एक्शब्देनाविभक्तनामापासाविशेषविशिष्टयोपादुगादानस्वसिद्धी पिण्डादिविवाधिष्ठात्र-तरशहाय
ततिषेधपरोऽयमद्वितीय२८६ इति स्थापितम् । एतदेव बहुम्याम् इति बहुभवतासहस्पयोराश्यतया
1 सिध्यत्येति। तच स्पदनिमिति भाव । 2 प्रथमतृतीयादिकमस्तीत्यर्थतात्पर्येणे
त्यर्थ । निरेष = मे ॥ ५९॥

·सत्वासविवेकवाद. 60 255 अनन्तरमेव स्थास्यते । सोऽमयत, बहु स्याम् इति श्रु यन्तरेश्च एतदर्थमेव प्रत्यधिकरणम् । अतोऽद्वितीय तिरेव विश्वातिशायित्वबाचिनी गुणविभूतियुनिशनविदितबहुविधविशेषज नाशियित शेष तरतत्परानिर्विशेषवादिना विसवादिनीति नीतिविदः । ॥ इति शतदूषण्या परमते अद्वितीयश्रुतिविसंवादवादः एकोनषष्टितमः ॥ ५९ ॥ . , ॥ अथ सचावविवेकवादः पठितमः ॥ ६ ॥ अस्ति नास्तीति बोधाभ्यामभिव्याप्तेषु वस्तुषु । मदेव सदसवुद्धिनिमित्तत्वेन माध्यते ॥ यदेव हि प्रामाणिकत्वेन सदिति प्रतीतिगोचरता भजते, तदेव रूपान्तरेण नास्तीत्यपि प्रतिक्षेप भजते । तत्र (1) असत्त्वमेव तत्त्वमिति सौगतोपदेशिना, (2) सदा सत्त्वमिति मखिया', (3) मत्त्वासत्त्वसमुच्चय इति जैनाः, (4) उभयपहाणमित्यतिनः । (5) उपाधिभेदादुभयव्ययम्थे- त्यपरे, (6) तलैय नास्तीति व्यपदेशोऽपि भावान्तरनिमित्त इति निष्कर्षकाः । (1) नन्यसत्त्वमेव सर्वत्र युक्तम् , असतो पिशुलिरजत-खरविषाणादे भातितुवैचि यात् अम्तीति धीविषयत्वदृष्टेरिति चेन्न , बाधाभावात् ॥ नास्तिधीरेख बाध इति चेन , उपाधिभेदेन विरोधाभावात् ॥ मध्येऽप्यसत् कार्यम् आद्यन्तयोरसत्त्वात् , खपुष्पवदिति चेन्न , धर्मिहेतुपाहकाभ्या विरोधात् , खवाग्व्याघाताच्च ॥ अन्तिबुद्धेर्नान्तिबुद्धिरप छेदनयेन बलीयसी, प्रतिषेधस्य प्रातिसापेक्षतया परत्वात् , 'पूर्वागधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति' इति मीभासकै रेवोच्यत इति चेन , दुष्टहेतुजन्यत्वाविशेष बलाबल विभागायोगात् । हेतुपैचि ये पौर्वापानियमाच्च । परत्वमात्रेण निषेधे त्व-मन नास्तीत्युत्तिमालेण तद्विरुद्धाना सर्वेषा विजयप्रसन्नात् । तदुपरि जल्पेऽप्यव्यवस्थितिप्रसङ्गात् ।। (४)नवस्तु तर्हि सर्वस्य सदा सत्त्वम् ; असद्धिय सत्त्वप्राप्तिसापेक्षत्वात् , प्राप्तस्य च निधि- त्यादिति चेन्न-उपाध्यन्तरेण बाधावाधरिवेकस्य वक्तुं शक्यत्वात् । अन्यया घटादिषु असद्यवहारस्य निर्विषयत्वप्रसङ्गात् ।। अनभिव्यात्या सविषयत्वमिति चेन , अभिव्यक्तेरपि सदा सत्त्वेन तत्रापि नासिद्धे। 1 सिविशेषपरमद्वितीयपदमिति शाकरानुयारयभिमतार्थपण्डनेन संगित्सिद्धौ समा. भ्यधिकनिषेधपरत्व स्थापितम् । शांकरभाष्येऽस्मद्भाप्ये च निमित्तान्तनिषेधपरत्वमिष्टम् शास्त्रैकगम्पत्य ब्रह्मण. द्वितीयानुक्त्यैवाद्वितीयत्यसिद्धया तदुक्तिः कुत इति शंकाया तदुक्तः प्रसकाधिष्ठानन्तरनिवारण एव तात्पर्य प्रस्तसंदर्भ युक्तमिति भाष्यद्वयाशय इति संविसिद्धा- वन्येतदर्थतात्पर्य एतदानयनायैव तयोकिरिति भावः ॥ ५९॥ ६०) एवं मिथ्यवसाधकतयाभिमतानामनेकासामनुपपत्तीना भङ्ग. एन । मिथ्यात्वासंभवविवक्षया सत्यादिकं विमृशति अन पादे। यद्वा असरवादिपक्षत्रयायोगों मिथ्यात्वसाधक इत्येतद्भग इह ॥ 2 सव- उपाधिमेदात् व्यवस्थाया सत्यामेव । अथ ·258 स्वरयों विशेष ने यस महापरयर(लयानन्तर!)मावि महामनं केषापिदन्त करगभेदेऽपि Tiकापा.मपतिसन्धान चन ॥ मयान ना माग्भवीयाननुसन्धानपत सादिति चेतायेण(३ यण!). नरकोश-पतिमासन-कहविपकर्मादिमि: सकारविलयात् । न चेह तथा समाप्यस्मरणापातादिनि ।। ॥ इति शतपण्यां जीयमगरः एकपटिनमः ॥ १॥ ॥अप परमते माहाधिकरणविरोषवादः द्विषष्टितमः ॥ ६२ ॥ रखे ये स्मण पुजानो पुस्खाहरुमादजान् । स्वप नस्संप्रकाशेत स्वान्ते स्वच्छन्दसारथिः॥ या भगवता पादगपणेन मत दम्म इमरियायामनधिकारिरथम् , सत् भवन्त कथ नि:नि किनिविशेषज्ञ नम्य दु सम्पादत्वात् , सतिसादावेऽपि वा स तेषामविया निसंभवादिति। न पथमः । मEि, (I) समाविषम्य शनम्म धेरैकजन्यवादा, (2) मधेशम्यत्वेऽपि वेसाशा (3) वेदावेदयोः सदादिपु शानजनकरवातेनि। आप या अभिगायमिनेन त्वा न होकर , आप तुस्तक नुगृहीतानुमान दिनाऽपि निपिपर मारिय पादेश माहि सपनाया। नप निर्षिशेपे : मिमधिगम्य विशेषान्तर गती। पतेररि माहिया निमित्वना । आनन्दत्वादेरपि बरपा उपवेगनिर्गगा । नपानुमानजी दसनापि . रोरमियानगरपम्पु त्यागंप्याचारधिारान् । परिसरपिताप परिभी। असम तेपो मामिलाममा । शेर न तेपा नवन गुल्लमेर । न तातेपा नि धान राती मा . सेमिना मिनि म्यया । माननिधिमानि पिरप. पन सात-रिवरि सान्थे। मामय कमिद्धि पश्य । नप साम्, 'रानम् विसनिय गुपम , नीचरेमा निमामिटे | RABAR देशमा • नदादेगापिकर पाना तेषोऽपिलाना । उसे मारने कारमान हिमस्यायम्य मामले सामावान् । प| auwari, Rदा तर 41 पत्यार शर्मा ने पानुप येदार ARER, 'हाय नि बचनयर रिपिसाचार्य मर लको रसम् ; १२ येदि मानमनिम्म पले योऽपरमपम । न हि विनय 1 यश! - दिनधि A REE REA dicान । य, त्या 1 retentiunnati माना-नुमारे frrrralunti पर मनमायो AREमिजिकिर 2 ·259 i जायत उपशूद्राधिकरणविरोधवाद: 62. धर्ममधर्म च' इत्यादिषल त् दुर्बल्बुद्धिभियुमत्स्यूय्यनिषिद्धवर्जनभनुज्ञायते, तथाऽप्यन्य: के चिदुन्मदि- रादिलिप्सया तेभ्यस्तदुपदेशः समवस्येव । न चैवमस्मन्मते प्रसङ्गः ; वैरिव श्रोतुरपि प्रत्यवायेन तन्मूलोपासनादेः तेष्वसंभवात् । उपासनविधीनां च उपनयनायलकाध्ययनविधिसिद्धस्वाध्यायसंपन्न ज्ञान्त्रैवर्णिकाधिकारिलाभेन कर्मविधीनामिव तदितरेषु स्वसिद्धयर्थ ज्ञानान्तरकल्पनौदासीन्यात् । तसत एवोहण तेत्हिापपुराणजन्यज्ञानस्यापि विधिभिरनादृतत्वात् । तच्छणानुज्ञानस्य पापक्षयादिमात्र फलत्वात् । उपास्यस्य च ब्रमणोऽनन्तविशेषस्यानुमानायगोचरत्वात् । उपासनस्यैव वावयार्थज्ञानाति रिक्तस्य बन्धनिवर्तकत्वात् । बाघस्य च सत्यत्वेनादृष्टद्वारा तन्निवृत्त्युपपवेरिति । एतेन द्वितीयोऽपि पक्षो निरस्तः ; वेदसापेक्षत्वेऽपि तेषा तदधिगमोपायस्योक्तत्वात् । कथं वा अनुमानादेवेंदसापेक्षता! न तावत् तदलतया तर्कादिवत , कैश्चिदपि तथाऽनभ्युपगमात् । नापि कारणतया ; वेदस्यैव व्युत्पत्त्यादावनुमानादिसापेक्षत्वेन वपरीत्यात् । नापि नैसर्गिकलोकव्यवहार- मूलनया तत्त्वबुभु-साशून्यानां तद्धान्तत्वसमर्पणमूलनत्वबुभुत्सोत्पादनद्वारेण ; सांख्यसोगवादिभिः प्रत्याक्षादिवृत्तपरीक्षाप्रवृतस्तदुत्पत्युपते. । उत्पन्नाया च तस्यां भवदभिमतपत्यक्षानुमानादिभिनिर्षिशेष- ज्ञानसम्पादनोरपतेः । तिष्ठन्तु साख्यादयः ; स्वदभिमततत्त्ववित्समदायागतलौकिकवाय पादपि तदुभुत्सा एव । पश्यामश्चैतदद्यतनेषु । न च वेदानुवचनस्य विविदिषासाघनत्व या तत्सापेक्षता यज्ञादेरिव जन्मान्तरानुष्ठितस्यापि तस्यादृष्टद्वारा तद्धेतुत्वोपपते । मत एव न तृतीया; व्युत्पत्त्यन्वयव्यतिरेकादिशालिषु तैवर्णिकेषु शूदादिषु च प्रमाणानां पक्षपातविरहात् ॥ भवतु वा शूद्रादीनां यत कुश्चित् तत्त्वज्ञानम् , तेवर्णिकाना तु वेदत एवेति नियमार्थमधिकरणमिति चेन्न , नियामकाभावात् ।। अघी वेदत्वमेव नियामकमिति चेन् , त्यज तर्हि मध्ययनक्लेशम् , शूदादिवत् लधी सेवोपायेन तरपयोजनसिद्धे । अत एव चान्ततो वेदानोच्छेदः प्रसज्येत । न चाधीतवेदैरन्यतस्तदर्थो ज्ञातुं न शक्य [जातमपि वा ज्ञानं न कार्यसममिति । नायः!] तस्य तस्मतिबन्धकत्वाभावात् । नापि तेऽन्यो न जानीयुरिति निषेधः । न च निषधोल्लघनेऽपि व प्रत्यवाय इत्युक्तम् । नावि द्वितीय , भन्यूनानतिरिकविषयावे कस्यचिद्वापकत्वं कस्यचिन्नति नियामका- भावात् । न चादृष्टद्वारा वैषम्यम् , भवद्भिस्तथाऽनभ्युपगमात् । न च बाधे तत्त्वज्ञानातिरिक्तमपेक्ष्यते । नापि वाघातिरिका निवृत्तिरप्यते, यनादृष्टादिसापेशता स्यात् । मत एव हि ध्याननियोगवादिनोऽपि भवद्रीिकृताः । न च प्रत्यक्षानुमानपुवाक्यानां बाधकत्वमेव न स्ति, रज्जुसादिप्रमानुच्छेदपसनात् । न च, नानि ब्रामणादेरेव रज्जुसर्यादिममबाधकानि, न पुन शूद्रादेरिति नियम पश्यामः । न च विश्वबाधकैस्तदन्यबाधकैरपि न दृश्यत इति वाच्यम् , वैदिकवाववपि तथा प्रदर्शितत्वात् ॥ मवावे तत्त्वज्ञानतत्फलयोः संभवाछूदाणामपि ब्रमविद्याधिकार , तस्य मिथ्यात्वमात्रेण विधिकारवाचो. 1 अधर्म त्यज । निषिद्ध मा कुवित्यर्थः । 2 नापिद्वितीय इत्येतत्संगमनार्थमेवं पूर्यते । शुद्धगठो निरीक्षः। . - ·262 शेताषयो दभ्युत्थान स्वयाऽपीज्यत इति चेत् --सत्यम् ; तथाऽपि तनानधिकारं न प । अत एव हि ज्ञानयोगयोग्यस्यापि अनुविधेयानुष्ठानस्य शिष्टतया व्यपदेश्यस्य सुकरनिष्पमादोपायशक्तस्य च कर्मनिष्ठेव श्रेयस्त्वेनानु श-यते । न च कर्मयोगाभ्युस्थितस्यापि ज्ञानयोगिनः स्वर्णाश्रममनिवृति नमः । वर्णाश्रमधर्मा हि निष्ठासु इतिकर्त यतारवेनावतिष्ठन्ते ; न तु स्वयमेव कर्मयोगादिरूपाः । अत एव हि भक्तियोगावस्थस्यापि तदनुत्ति । न च पूर्वकतः कर्मभिदितकषायस्य किमिदानीन्तनैरिति वाच्यम् । ममुक्तस्यात्य-तमृदितकषायवाभावात् ।। मात्मदर्शनसिद्धौ किं तदर्थेनेति चेन्न; भनिश्चितासदाय- पूर्वोतरज्ञानावरणहेतुविनिवारणाय तदुपादानोपपतेः । न ममवदावरण साख्यस्य ज्ञानम् ; तथा सति तमःपयुक्तमुवापायसंभवपसनात् । न च नास्ति सुव्यापः; 'युक्तस्वमावबोधस्य इति वचनात् । मतः भारम ज्ञाने सिद्धेऽपि उतरोपचयसिद्धयर्थमपचयपरिहारार्थ वा ज्ञानन्छैिरपि स्ववर्णाश्रमोचित कर्मोसंहर्तव्यम् । न च पशम : इतिकर्तव्यताम्तनित्यनैमितिकांशेषु तावत् मारणनिमितपत्यवायपरिहारादे करणमन्तरेणान्यतोऽसंभवात् ।। पवित्रतम ज्ञानमेव तमपि प्रत्यवाय निरुध्यादिति चेत्-इदमपि 'नाविरतो दुश्चरितात्' इत्यादिमि मागेव दूषितम् । 'यत् सांख्यः पाप्यते स्थान तद्योगैरपि गम्यते' इत्यादिभिः ज्ञानयोगशक्तस्यापि तदेकफलत्वेन विकराते कर्मयोगेऽपि सुकरोपायसनादिवशादधिकारोपपतेध । षष्ठे तु चार्वाकादिसम्मतविसंमान् शिष्यान् एकाने शिक्षयत । तदेतदपि वर्णाथमधर्माणा यावजीवानुष्ठेपत्वप्रतिपादकेन मापेण व्यक्षितम् । श्लो आशरीर प्रसत्वात् स्वभावप्राप्तकर्मणाम् । किमर्थं क्रियते द्वेषा शास्त्रमाप्तेषु कर्मसु ॥ इति । ॥ इति शतपशाम् अधिकारिधिवेकरादः विरष्टितमः ॥ ६३ ॥ - ॥ अथ 'यति लामेदमा वादः चतुःपरितमा॥ ६४ ॥ श्रिवान् परमहंमतो परमहंस इस्युक्तिका प्रपोपथ ममौ गतान कपटपोगतान खण्डयन् । मुनिजयति लक्ष्मगो मुदमदनपश्चा धकन्दगुगमौक्तिकप्रकरशुक्तिीमा सक्तभिः ।। ये पुनः शरादयोऽर्शाचीनपरमहंसा , ते पाचवेषपरिप्रमधिकृत्य पृच्छय-ते-किमिति परमइस मनमूत्रमरमापने, (1) किं तेषु तापापकामावान् , () उसामान प्राप्तस्यापि विशेषतो बाधात् , (3) यदा वैकलिकउया परित्यागेऽपि प्रत्यायविरहात् , (4) ताग्निनितेरेवार्यात् समस्यापि निहते, (5) भया पूर्वानुष्ठानमातादिति । स्मृतिमि सामान्यतो विशेषतध त गप्नेः । द्विजसामास: पासितावत् सहजा निर्विवादव ' परिमाजमामान्य प्राप्तिम्नायभिधीयते-यथाऽऽह पमिया, 'यज्ञोपवीरयुक- अयमपि गादो भाषणानारमन र प्रवृत्त इति मन्तिमयान दर्शयिष्यति । न प्रथम - ·263 . - . यतिलिगमेदभङ्गयाइ. 64 कमण्डलइस्त' इति । अगिराा, 'यतीना त्रीणि शुक्लानि भवन्त्येतानि नित्यशः । यज्ञोपवीत दन्ताश्च तथा जन्तुनिवारणम् ॥' इति । शौनक', 'मथ युवा सुवासा इति काषायवास , सखा मे गोषयेति त्रिदण्ड गृहाति, तच्छयोरावृणीमह इति यज्ञोपवीतम् ॥' इति । दत्तात्रेया, 'मोक्षाश्रमे स्मृतं वस्त्रं रक्तं यदातरञ्जितम् । कार्य यज्ञोपवीतं तु सित नवगुणान्वितम् ॥” इति । सामान्यत यज्ञोपवीतत्याग निषेधन्ति-यथाऽऽह मेधातिथि:, 'गृहीतं यत् त्रिदण्डादेरविनष्ट तु न त्यजेत् । समुद्र गच्छ स्वाहेति विनष्टं प्रक्षिपेजले ।। प्रक्षिप्य चान्यदादद्याद्गायच्या पणवेन वा । वच्छंयोरित्युपवीतमलिनाभि कमण्डलुम् ॥ इति । अङ्गिराश्च, 'यतेर्लिङ्ग प्रवक्ष्यामि येनासौ रक्ष्यते यतिः । नमसूतं त्रिदण्ड च वस्त्र जन्तुनिवारणम् ॥ शिक्य पात्र बुर्सी चैव कौपीन कटिवेष्टनम् । यस्यतत् विद्यते लिङ्ग स यतितरो यति ॥ इति । उपवीतपरित्यागे प्रत्यवाय स्मरन्ति च । यथाऽऽह अत्रिः, 'नमसूत्र त्रिदेवयं प्रभविष्णुशिवात्मकम् । परित्यजन्नि ाि ये मोहात् तर्कोजोविन ॥ स्वर्गापवर्गमार्गाभ्या प्रच्युतास्ते न सशय ' इति । यद्यप्यन विप्रशद सामान्यवचन , तथाऽपि पारिवाज्यमेवाधिकृत्य प्रवृतत्वात् विशेषार्थ एव । सामान्यतो (देशस्तु सर्वेषां प्रत्यवायसाम्यात् । तथा हि उशनास्तापरित्यागे सर्वेषामाश्रमिणा पतनमेवाऽऽह, 'ब्रममूत्रपरित्यागाद् ब्रह्मचारी गृही वनी। परिवाट चापि पति तस्मात् तन्न परित्यजेत् ।। इति ॥ तत्परित्यागे बहूनि पायश्चिनाति सस्मरु --यथा अविरेव-'त्यक्त्वा यज्ञोपवीतं तु घट कृछाणि समाचरेत् ॥ इति । वृद्धजावालिश्च, 'हीनो यज्ञोपवीतेन यदि स्यात् ध्यानभिक्षुक । तस्म किया निष्फला ग्यु प्रायश्चित्त विधीयते ॥ गायत्रीसहितानेव प्राजापत्यान् षडाचरेत् । पुन संस्कारमाहत्य धार्य यज्ञोपवीतकम् ॥' इति । हारीता, 'विना यज्ञोपवीतेन यत्कृत भोजनादिकम् । तत्पापप्रशमायार पाश्चित्त ब्रवीमि व ॥ तेषां तु भोजनादीना प्रत्यह सुसमाधिमि । सहसाचेर- सुयविधिपूर्वकृत शुचि ॥ इति । असमीक्षितदशापरित्यक्तबमस्वैध यादवप्रकाशैः समीक्ष्य सजातानुशय सप्रमाणमनुयुक्ता वासुदेवयात्रोत्सवसमागता नानादिग-तवास्तव्या शिष्टाच प्रायश्भि- समेवोत्तर ददु ॥ भ्रष्टस्त साविति चेन्न , प्रायश्चित्तारपूर्वमेव तथात्वस्य प्राचीननिश्चितत्वात् । तत्सम चितस्यैव यतिधर्मस्यावापि मानवादिवत् मविगीतशिष्टपरिप्रहाद । एवं परिन कानां सामान्यत प्राप्त ब्रह्मसूत्रम् । परमहसेवेव विशेषतोऽपि प्राप्तिदृश्यते । तथा हि शाठयायनकोपनिषदि समानायते, "मय ह या परमं सनातनं ये योनिया भकामहता मधीयु । शान्तो दान्त उपरतास्तितिक्षुर्योऽनूचानो घमि(पि.) जिज्ञ स्य(स)मान । त्यक्तषणो पनृणस्तद्विदित्वा मौनी वसन् आश्रमे यत्र न । अथाऽऽश्रम चरम सपविश्य स च द्वितीयममृतं संपयाति । अखिल विश्व ब्रममावनया निचाध्य चरेत् पृथि या विष्णुलिशी निगूढ । परमहंसमाश्रम संपविश्य यथोपरति पञ्चमानां दधान । तदन लोको भव३ --विदण्डमुपवीत च वास कौपीनवेष्टनम् । शिक्य कवचमित्येतत् विभूयाचा. - - ·264 शतवृषप्याम् बदायुपम् । त्रिदण्डं येष्णव लिम विप्राणा मुक्तिसाधनम् । निर्वाण सर्वधर्माण मिति वेदानुशासनम् ।। इति । अथ खलु सौम्य कुटीचको बहूदको हंस परमहंम इत्येते चतुर्विधा परिवाजका भवन्ति । सवें विष्णुलिङ्गिनः मदा खात्माननात्मना ब्रह्मभावं भावयन्त सुशीलिन पुण्यश्लोका भवन्ति ।" इति । हमामेवोपनिषदमुपवृहयन् भगवान् पगशरा स्मरति, "स्त्र परिव्राजकाश्चतुर्विघा भवन्ति, कुटीचको बहुदको हम परमहसश्चेनि । तत्र कुटीचका नाम---पुत्रादिभि कुटी कारयित्वा काम कोपलोभमदमात्सर्यादीन् परित्यज्य विधिवत् सन्यास कृ वा तिदण्डजलविनकाषायस्रोपपीतयारिणः खानशौच चपन जपस्वाध्यायब्रह्मचर्यज्ञ नन] पुत्रादेरेव भिशाक लेऽन देहयानामासमुफ्युञ्जाना तस्या कुटी नित्य वसान मारमान मोक्षान्ते । वहृदका नाम-त्रिदण्डकमण्डलुजल वितशिवययज्ञोपवीतिनो वेदान्नावियोधका स धुवृतेषु वामणकुलेषु भैक्षचयां चरन आत्मानं मोश्यन्ते । हंसा नाम-त्रिदण्ड. जरुपवित्रशिवययज्ञोपवीतरक्तकापायवासमो गोमूगोमयाहारा एक्शन-त्रिरात्र-पडात-पायोपवास-पक्षो. पवाम-कच्छ तिकृच्छ-चन्द्रायण-सान्तपन-पराक-जुल पुरुषादीनि बानि चरन्नो गोद्विज ढयेषु पुण्येषु देशेषु वसान मारमान मोक्षयन्ते । परमहमा नाम -- -त्रिदण्डजलपवितशिवस्यज्ञोपवीतिनोऽन्तर्वास- पाहिसिधारिणो मामेकर वासिनो नगर--12-जनपदेपु पभरा पड़ लम् , क्षारलवणवजे मिक्षाकाले शीण पुट वा ३ मा कुगदेव भेक्ष गृटी वा भष्टौ प्रसानेव भुजाना सध्योपासनापरा: नित्यं पृमूले वसन्न आमान मोक्ष यन्ते" इति । पर शाट्यायनकश्रुत्या पराशरस्मृत्या च मुपमिदमर्थम अत्रिभृत्योऽपि वृत्ति मेदमिदुरामा चरणां परियाजकाना रिजभेदनिषेधद्वारा सामान्यतो दर्शन्ति, यथा, “चतुर्विधा भिक्षवस्तु स्मृता सामान्यरिङ्गिन ॥ तेषां पृथवपृथ्नाम वृतिमेदात कृत बु।। कुटीचको बहुदश्य सधैव तृतीयक ॥ चतुर्थ परमो हसो यो यः पश्चात् स उत्तमः । रितु व तेषां विदडं पवितकम् ॥ ' इति । पृरिभेदश्च पराशरस्मृत्या मागेत दर्शितः । एव परमहंस नां विशेषत एवं प्राप्ते , तत्परित्यागनिषेधाच द्वितीया पक्षो निरम्नः । यद्यपि सामान्यमानं विशेषकलात् सोचमाप्नोति, ताऽपि न विशेषात् विशेष. पराभवमहति । भविशेषात् विपरिव पसाच । दृष्टश्चास्मदुको विशेषः। वदभिमनम् वद्यारिन दृश्यते ॥ ननु, 'नम्बानि निकृत्य यज्ञोपवीत विसृजेत् इति दृश्यत इति चेन्न-'नखानि कृित्य पुराणसयज्ञोपवीतकमण्डलन् त्यक्त्वा भवान् पगृाऽऽधर्म पविशेत् इति यत्येव त्यागपइगयो. पुराणनूननविषयस्यम्य न्यायनिरपेक्षमेव व्यवस्थाप. नेन विशेषपशनन त सामान्यज्ञोपवीतम्य पुराणवदिश पने पर्यवसातुमचिरवात सामान्यनिषेधस्य नूतन विशेषविधिना तिम; 'न हिंसात्' इत्यादिवत् । न च, विसजेदित्यम्य न गृहीमादित्यर्थ ; येन नूतनमहणपरतया दिषव्यवसा दु स्थिता स्यात् । ना त्युतम् , उपच रसमान् । यद्यपि गृहीता गृहीतविषय विसर्जन कचित् ५५मि, तथाऽपि पूर्व विषयांवमेव स्वारमिकम् । नवान् गृत्यम्पानादरे व दटादेस महमिद । अन्यथा नोंद विशेषतविरोध | अनन, 'बहिम्मूत्र त्यनेदु बुध ' -- ·265 . - -- यतिलिङ्गमेदभगवाद: 64 इत्येतदपि पुगणसूत्रत्यागविषय मान्यम् । ननु, 'ब्रमचर्यादेव प्रव्रजेत गृहाद्वा बनाद्वा' इति ब्रम- चारिणोऽपि पारिवाज्य विधीयते , न च तस्य द्वितीय ब्रममूत्रमस्ति , ततश्च कथ तद्विषये, 'बहि सूत त्यजेत्' इति वचन योजनीयमिति चेत् , कथ वा छ दोब्रमच रिणा परिवज्यायाम् , 'सशिख वपन कृत्वा' इति शिखावपन योजयिष्यसि ! समवद्विषय शिखावपन मिति चेत् -- तर्हि समवद्विषयोऽय बहिस्सूत्रत्यागविधिरपीति किं न पश्यसि । किंच, प्रमाणातरविरोधपरिहारार्थ वहिस्सून मत्यर्था-नर वर्णयनि- 'बहिस्सूत्रमित्य ययीभाव । तेन सूत्राहि। समस्तमपि परित्यजेदित्यर्थ । सन्यस्यतो ब्रह्ममतातिरिक्त सर्वमपि परित्याज्यनित्यनेन सन्यासानुगुणं समस्तनरपेक्ष्यमुच्यते , तेन न ब्रह्मसूत्रपरित्यागसिद्धि । 'सशिख वपन करवा' इत्यपि, 'सविष्टरमन्न भुञ्जीत' इत्यादिवत् कर्तव्य साहित्येना-वय । तेन शिखासहित एव शेषवपन कुर्यादित्यर्थ । न पुन , 'सघृतमन्न भुञ्जीत' इत्यादिवत् , बहुपमाणविरोधात् । ननु, 'यदक्षर पर ब्रह्म सत् सूत्र मति कल्पयेत् । यमिनो ज्ञानशिखिन शिखायज्ञोपवीतिन ॥' इत्यादिवचनबलात् सामान्यत पुरा नूतन समस्तपतिषेध एवाभिप्रेत इति गम्यत इति चेत्-मैवम् , भन्यपरत्वादस्य वावयास । तथा हि- इद वाक्य विद्वद्विषय वा, विविदिषुविषय वा, परमहसविषय वा पूत्र विद्यास्तुत्यर्थना युक्ता । तथाच, 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छ। समा न कर्म लिप्यते नरे' इति वाक्यमधिकृत्य मूत्रित भगवता बादरायणेन, 'स्तुतयेऽनुमतिर्वा' इति । तेन ब्रह्मविदा शिरसि हदि च यावदायुष धार्य शिखायज्ञोपवीत ज्ञ नाविनमत्यन्तं प्रशस्तमित्यर्थ । द्वितीये तु अवघ नविधिपरतव 'यदक्षरम्' इत्यादिना व्यक्ता, दृष्टोपकारे समवति मदृष्टोपकारकल्पनायोगाच । अनयोश्च पक्षयोरस्पार्थस्न नाश्रमविशेष जत्व. सिद्धिरपि । तृतीयस्तु सादपि, यद्याश्रमकर्मोक्ति स्यात् । न च तत तत् पश्याम ! सत्यप्याश्रममसङ्गे गृहस्थावस्थागतद्वितीयमूत्रत्यागमुपदिश्य विहितत्यागजातानुशय भति अर्थवाद इति युक्तम् , मर्थवाद लिङ्गभ्यस्त्वात् । न ह्यन विधिरनुश्रयो । मन्यथा पूर्वोक्तश्रु यादिविरोषम्य दुप्परिहरत्वादिति । भवतु वा एतद्वाक्यमन-यपरम् , तथापि पागुक्तश्रुयादिबलात् विकल्प एव स्यात् , न त्वेकान्ततो निषेव । अन्यथा कुटीचकादीनामपि एकान्ततस्तन्निषेषपसङ्गात् न चै द्वचन परमहसमेवाधिकृत्य प्रवृत्तम , नियामकाभावात्। ननु यदि परमहंसमेव धिकृत्य काचिच्छुति स्मृतिर्वा ब्रह्मसूत्रपरित्यागमेवान्ततो विदधीत, तदा पूर्वोक्तश्रुतिस्मृत्यादिक सर्व ययाकथंचित् कुटीचकादित्रयान्तर्भूतव्यक्तिविशेषविषय योजनीयमिति चेत्- अहो महषित्वं दवानापियस्य ! यतस्त्वम् , आप्ततमबहुतरस्मृत्येककम्प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धार्थाम् , चित् कैथिद. प्यनधीयमानाम् , त्वत्पक्षपतिना विकल्पवादिना विज्ञानेश्वरेणानधातम् , तत्पक्ष विस्तरेण प्रतिक्षिपति भास्कराचार्य-यादवप्रकाश-मस्करिप्रभृतिभिरुद्धृत्यपरिहृतामन्यादृशीं श्रुति दप्टुनिच्छसि यच साऽपि स्यात् , कथ सर्तृिणा ब्रह्मसूत्रधारणविधानककठ्यम् । रच त्यागार्थ व्यापारिवचनमिति के पठ्यते, 1 कर्तव्य भोजनम् । तत्साहित्यञ्च भोजनकाले भोक्तुविधरवत्वम् । - 1-34 ·.. 766 शतषम्यो तदपि तत्तत्कोशेषु न पश्याम । न चोदाहरन्ति पूर्वे निम्पका । न च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे वैदिकपरिगृहीत. बहुस्मृत्मिात्रस्य जीवितमन्ति । लाधजीवितत्वेऽपि आन्यायमलेगकमतभङ्गे प्रपञ्चयिप्यते । अत तद्वचन- कारिपु व्यासादिसमाख्या सङ्केतेन प्रक्षिप्य 'धर्मसूनुरिव सत्यवादी भव । एतेन पञ्चरात्रादिमूल परमहसस्य ब्रममूत्रपरित्याग इति निरस्तम् , प्रमाणभूतेषु तेषु तथाविधवचनादेरसंभवात् । संभवे चान्यपरत्वस्य ग्रहीतुं युक्तत्वात् । परब्रह्मभूतभगवत्प्रीणनतत्तदर्थविशेषप्रपञ्चने हि पञ्चरातस्यैदम्पम् ; न सदाचारेषु । तत्र तु औदासी मेव तस्येति न श्रुयादिविरोधे तत्र प्रगल्भतेति मध्यस्थदृष्टया पश्याम । न च पञ्चरातमूलत्वेन भागवतपरिगृहीते नरुक्तेऽपि वेदभागे परिवाजकपकरणे भवदभिमत यज्ञोपवीतादिप्रहाण दृश्यते । न च शाण्डिल्य सूत्रयति । न च सात्त्वतादिषु सुरक्षितकोशासु सहितासु तथाविधवचनप्रसन्न । अतो युप्मत्कूटस्थ- पक्षपातिना प्रक्षेपस्तथा स्याद्वा न वेति समीचीनदृष्टम भावय । अत परमहंसेष्वपि द्विजसामान्यत परिवाजकसामान्यतस्तदवान्त विशेषतश्च प्राप्तं ब्रह्मसूत्र न विशेषतो बाधमर्हतीति सिद्धम् । नापि तृतीयः; विषयःयवस्थापनयोग्याना वाक्याना विरोधाभावादेवाप्टदोषदुष्टविसापर्यव सानायोगात् । अन्यपरतया निश्चताना तु दुर्बक वादेव । विरोधे बलसाम्ये च सनि हि गत्यन्तरा भावाद्विकप स्वीक्रियते । न च गुरुरघुनोविकार. संपवति , गुरुविधायकस्य शास्त्रस्याननुष्ठानलक्षणा- पामाण्यपसङ्गात् । न हि रघौ सति गुरौ कश्चिदपि प्रवर्तते । मुख्यामुख्यतया तु विभाग समवे दपि यदि अनन्यथासिद्धो रघुविधि सिध्येत् । न च तदम्नीत्युक्तम् । न चामुख्य(रूये) भवद्विशेष मशीकरोषि । न च मुख्यकल्पशक्तानाममुख्यकल्पस्वीकारो युक्त । न च तेषां प्रत्यगात्मप्रावण्येन चाय वौदामी यादमुख्याल्पपरिग्रह इति युक्तम् , शक्तस्यौदासीन्ये प्रत्यवायात् न च व कांचिदशक्ति भास्करीयादय सूक्ष्मनिरूपणेऽपि पश्यन्ति । यथाऽऽहु - 'कन्या वहसि दुर्बुद्धे गर्दभेनावि( भैरवि) दुर्भराम् । शिखायज्ञोपवीताभ्यां कस्ते भारः प्रसज्यते(भारो भविष्यति) ॥ सन्ध्यावन्दनवेलाया मुक्तोऽह मिति मन्यसे । खन्डल्ड्डकवेलाया दप्डमादाय धावसि ॥' इति । यत्तु न्यायविदाऽपि विज्ञाने श्वरेणाऽयूक्तम्- "यज्ञोपवीतधारण वैकसिकम् , 'यज्ञोपवीत विसृजे।' इति श्रो" इति । तदपि विकल्गसंभवस्योक्तत्वात् स्वरक्षसंरक्षणाभिनिवेशकारितमित्यनादरणीयम् । नापि चतुर्थी , प्रग्नविदामप्यत्यातकर्मनिवृन्दू पतत्वात् , युष्माभिरपि प्रणवजपाचमनादि कर्म गामद्यापि क्रियमाणात् । 'तस्माद्यज्ञोपवीत्येवाघीयीत' इत्यादेर्दुलधरवान् । अर्थातभोजनादि कर्मणां च अयज्ञोपवीतिनाउनु ने प्रायश्चित्तविधानात् । नापि पञ्चमः, युयादिविरुद्धम्याचारमानास्पानुपादेयत्वात् । पश्चशिखदुर्वा मामभृतिपरिगृहीत परिमाजस्तोमेषु ब्रमसूत्रपरित्यागम्य पुराणेवदर्शनात् । परिवाजकानुकारिधनपादिषु ब्रमम्मपरि 1 पुअरे अश्व पामसमारायां प्रक्षिप्य, 'अभ्यथामा हतः' इति याफ्य सत्य कृतवान् युधिष्ठिरस्य। 2 भवन् यो विशेषः तम् । मुग्पालामकालिकत्वरूपम् । प्रतिनिधित्वरूपमिति यार ।

·- . - यतिलिझमेदभामाद: 64. 267 त्यागाश्रवणात् । भवदीयसयूय्यभास्कराचार्ययादवपकाश-भगवन्नाथमुनि पारम्पय विघटितत्वात् भवपक्ष- प्रवेशितविसंवादैवयाचानुविधेयाचारस्वासंभवादिति । मत. सिद्ध परमहंसैरपि यज्ञोपवीतमवश्यं धार्यमिति । एवमुपवीतन्यायेन परिव जनसामान्यतः पाते , तथा परमहंसमेवाधिकृत्य लिदण्डविधानात् , चतुर्णामपि लिङ्गभेदनिषेधाच तस्यैकदण्डधारणे निरस्त.। अथ स्यात्-'नचात ऊर्य शुक्लमम्बरं विभृयात् एकदण्डी त्रिदण्डी वा' इति बोधायनादिवचनात् त्रिदण्डै कदण्डधारणयोर्विकला इति ॥ भवत्वेवम् , तथाऽपि परमहंसस्य एकदण्डधारणमेव, इतरेषां त्रिदण्डधारणमेवेति नास्ति नियमः, भविशेषेण तेषां प्रसक्ते ॥ भवस्वे का नो हानिरिति चेत्-नियमाभिमानहानिः । गुरुलघुनोस्तुत्यविकलानुपति चान यादवप्रकाशादया पाहुः। अतो मुख्यामरूपतयेवाय विकल्प: स्यात् । तदेतत् भगवान् व्यास: स्पष्टयति, 'त्रिदण्डधारण शस्तम्' इति । बोधायनादिसामान्यवचनविकल्पितकदण्डधारणस्य त्रिदण्डालाम रूपापद्विषयता हारीतमेधातिथिम्या[च!] व्यवस्थापिता । 'त्रिदण्डं वैणवं सौम्यं सत्वचं समपर्वकम् । वेष्टितं कृष्णगोवालरज्ज्वा तु चतुरङ्गुलम् ॥ नष्टे जल्पवित्रे च त्रिदण्डे वा प्रमादतः । एक तु वेगवं दण्डं पालाश बैरवमेव वा ॥ गृहीत्वा विचरेत् तावत् यावल्लभ्यं त्रिदण्डकम् । यत्नेनान्वेषयेन्नित्यम् मप्रमत्तः समाहितः ॥ इति हारीतः। मेधातिथिस्तु, 'यावन्न स्युस्त्रयो दण्डा. तावदेकेन पर्यटेत्' इति । न चैनस्कान त्रिदण्डधारणपुरुषविशेषविषयमिति नियन्तु शक्यम् , 'एकदण्डी त्रिदण्डी वा इत्यस्याधापि तुझ्यत्वनिश्चयाभावात् । यद्यपि च प्रथममेव कचित् त्रिदण्ड लामादेकदण्डमहणं संभवति, तथाऽपि न तन प्रक्रमपरिनियतिरङ्गीकर्तुं शक्या, भमुख्यत्वात् । 'यावन्न स्युस्त्रयो दण्डास्तावदेकेन पटेत्' इत्यस्प चाविशेषेण प्रक्रमेऽपि प्रवृत्ते. । किंच, प्रत्यक्ष श्रुतिसिद्धं त्रिदण्डधारणम् ; स्मातस्तु विकरूपः । पूर्व तु श्रुतिस्मृत्युभयसिद्धम् ; उत्तरत्र तु स्मृतिरेव । 'यद्वै किंच मनुरवदत् तद्भेषजम्', 'मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिस्ता न शस्पते। इत्यादिश्रुनिस्मृतिभिराप्ततमत्वेन परिगृहीतमन्वादिस्मृतिसिद्धं त्रिदण्डधारणम् ; विकल्पस्तु यत्किंचि- स्मृतिसिद्ध । भूयस्यः स्मृतयस्त्रिदण्डधारणे पूर्वोगना उपादास्यमानाश्च ; विकरपे तु द्वे तिस सति न वेति न जानीम. । तथा हि दक्षवृहस्पती-'मेखलाजिनदण्डेन ब्रह्मचारीति लक्ष्यते । गृहस्थो यष्टिवेवायेनखरोमैनाश्रितः ॥ त्रिदण्डेन यतिश्चेति लक्षणानि पृथक् पृथक् ॥ इति । शाण्डिल्या- 'दण्डाणि त्रीणि सगृह्य धारयेत् विधिपूर्वकम् ।' अत्रि-लिङ्गं तु वैष्णवं तेषा त्रिदण्डं सपवितकम् । त्रिदण्डेन यतिश्चेति लक्षणं वै शु स्मृतौ ।' दत्तात्रेया-, 'त्रिदण्डरूरधृषिप्रः साक्षान्नारायणः स्मृतः । त्रिदण्डी पूजते येन विणुस्तेन प्रपूजित. ॥ अष्टाक्षरेण मन्त्रेण नित्यं नारायणात्मना । नमस्यो भक्ति भावेन विष्णुरूपी त्रिदण्डधृक् ॥ निदण्ड लिङ्गमाश्रिय जीवन्ति बहको द्विजाः यो हि ब्रह्म न जानाति निदण्डाों न स स्मृन ॥ अत्रिदत्तात्रेयौ-, 'काणादशाक्यपापण्डैशीधर्मो विलोपित 1 त्रिदण्डधारिणा 1 कूटस्थतया नाथमुनि निर्देशमात्रेण तस्य यतित्वं दुस्साघम् । नायमुनिविघटितत्वं तन्छि य. परम्परायां सूनादिधारणात् सिद्धम्। 2 चतुरंगुलं यथा तथा वेटितनित्यन्वयः । . 1 ·- 268 शतदूपयो पूर्व विष्णुना रक्षिता त्रयी ॥' हारीत:-, 'विष्णुरूपं त्रिदण्डाख्य सर्वक्ष धारयेत् यतिः । कुर्यात् त्रिदण्ड ग्रहण काल क्षेपं न कारयेत् ॥ वृद्धदक्षा-, 'के शमानान् समग्रन्थीन् त्रिदण्डान् वैगवान् यतिः' इति । धारयेदिति शेष । इत्य परश्शता स्मृतयः । विस्तरभयान रिख्यन्ते । बो (1) गुस्लघुविकल्पानुपपते , (2) शस्ताशस्तत्वकण्ठोक्तेः, (8) लिप्डागभदशाविषयत्वप्रतिष्ठापनात् , (4) त्रिदण्डधारणस्य प्रत्यक्ष श्रुतिसिद्धत्वात् , (5) आप्तमबहुस्मृ युपहितत्वात्(), त्रिदण्डधारणमेव चतुर्णा परिवाज कानाम् भविशेषेण मुख्यम् , एकदण्डधारण तु भमुख्यम् , तच्च आपदायां चतुर्णामपि सभवतीति सिद्धम् । अनेनैव न्यायेन परमहंसस्य शिखावर्जनमप्यनुपपन्नम् , चतुणमपि लिङ्गभेदनिषेधस्य दर्शितत्वात् , विशेष विधायकासिद्धे । 'मुण्ड शिखी वा' इत्य दिविकल्पस्यापि त्रिदण्डैकदण्डधारणविकल्पवत मुख्यामुख्य. तयैव निर्वायत्वात् । संभवति हि केषा चेत् शिरसि ब्याध्यादिवशात् केशानुत्पत्ति । शौनकलिखित- गालवात्रिप्रभृतिभिः शिखाधारण यैव स्मरणाच । गालवेन तु, 'त्रिस्थानलोमवपनं कृत्वा प्राजापत्यं कृत्वा प्राणायम चरेत् । इति शिखावपने प्रायश्चित्तविधानात् विकल्पवाक्यस्य मुण्डनवाक्यम्य च यथाकथंश्चिद्योज- नीयतया समुच्चयार्थता शिखाव्यतिरिक्तमुण्डनविषयता शिखासम्बन्धमानविषयता च यतिलिशसमर्थने परमाचार्याः प्राहु । शिखावपनमन्तरेण वपनेऽपि मुण्डशब्दातत्रैव दर्शित । यथाह लिखित:-, 'पौर्णमास्या शिखावज मुण्डयेत शिरो यति । अलामे व्याधिपीडाया राजचोरायुपद्रवे ।। वापयेत् पौर्ण- मास्यादि यावत् स्यात् कृष्णपञ्चमी ।' इति । मेधातिथि:- 'कशोपस्थशिखावज मुण्डयेत शिरो यतिः।' इति। एवम पैरपि, 'कक्षोपस्थशिखावर्जम् स्तुसन्धि वापयेत् । न तैमुण्ड्यमतिकामेत् भिक्षुसवत्सरे क्वचित् ।' इत्यादिषु शिखाव्यतिरिक्ताशवपनेऽपि मुण्डशब्दस्य प्रयोगान्मुण्डनवपनशब्दयो पर्यायवत् अविशेषत्वोपपादनाच सामा-यो मुण्डशब्द शिखाव्यतिरिक्तविषय इति स्वारसिकम् , विकल्पाङ्गीकारे त्वमुख्यत्वं दर्शितमस्मामि वाश दश्चार्थ इति परमाचार्या याचख्यु । अन परमहसैरप्येकमुपवीतावश्यं धार्थम् , लिदण्डशिखे च मुख्यतया परिपाद्ये इति सिद्धम् । तदेतत् , 'वर्णाश्रमोचित' इत्युचितशब्देनभाष्यकारैरपि सूचिमिति।। ॥ इति शतदूपण्या यतिलिङ्गभेदभङ्गयादः चतुःपतितमः ॥ ६४ ॥ 0-0- ॥ अथ अलेपकमतमङ्गवादः पञ्चपष्टितमः ॥ ६५ ।। अशेषाश्रमबाहानामीश्वराशामस्थमात् । अलेपकदशामाजामवलेपोत लुप्यने ।। रह जगति केचित् अवधूतसक्लवर्णाश्रमघम चार्वाकसघर्माण माचण्डालमेकराशीम्य विधिनिषेध यन्त्रणामनन्तयन्त पारिमा पनाविदो विश्वास गन्ति । तस्मवादरूपसभापणादिकपपि निश्य । ननुसंन्यासिनो पिचिदिपाया जाताया धर्मपा त्याज्यत्गत् संन्यासाश्रधर्मभूततिदण्ड- धारणादिकमप्युपेक्ष्यते । परमहंसश्चेदश इति चेत् एवं नहिं मुण्डनकापायैकदण्डधारणादि. निगमोऽपि त्यज्यताम्। नविधिवाक्यकिकरत्यांमष्टमिति चेत्-तदन्यसंन्यासिगृहस्थादिविधियश्य- चमपि विविदिषायां जातायामप्पषिद्धमितीम्।

·. -- अलेपकमतभावाद: 65. 269 पासनमिति मन्वाना. तदर्शनेऽपि सर्वलोकलोचन लोकयो दूरीभवनि सन्न । उकं हि महर्षिमिा- 'पुसा जटाभरणमौण्ड्यातां थैव मोघाशिनामखिलशौचबहिष्कृतानाम् (निराकृतानाम् )। तोयपदान पितृपिण्डरिवर्जिनानां सभाषगादपि नरा नरकं प्रयान्तिा' इति । तत्र यद्यपि तदभिमतशूदादि[वि]जातीय. बनविदा त्रैवर्णिकमविदामिव तथाविषयतन न संभवति, तथाऽपि तत्त्वमस्यादिवावयश्रवणोपदेशधर्मोप- प्लादिभिः तेषामध्यसंभाव्यता । माने हि-, 'कपिलाक्षीरपानेन ब्रामगीगमनेन च । शूदे वेदाक्षरे. जैव निष्कृतिन विधीयते ।" इत्यादि । तथाऽपि धर्मोप्लवपशमनाशया युगमानविपकृष्टा वदामः । 'माचार्यवचनादिभिरीशमप्यनुमतम् , ' य कश्चिदपि कुर्वाणो विद्वद्गुरुनियोगतः । तेषां वचनसामर्याद प्रायश्चित्तीयते न च" इति । सर्वशिष्टबहिस्कृतेय युष्मदवस्थितिः भाश्रमरूपा, मनाश्रमरूपा वा ! पूर्वन चतुर्योऽन्या, अनन्या वा! न तावदन्या, श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु पत्रमाश्रमविधानादर्शनात् । 'मथाश्रमं चरम सम्प्रविश्य' इत्यादिरपि पारिवाज्यविषय. प्रसिद्ध. । मन्तिममात्र हि चरमशब्दार्थः, न पुन प्रसिद्ध. व्यतिरिक्तः ॥ घोडशविधाश्रमप्रतिपादनं तर्हि कथमिति चेन्न; चतुर्णामेव चतुर्षा विभागेन तथा विधानात् ।। नाप्यनन्या ; प्रथमं तावत् अनभ्युपगमाव, श्रुतिकिकरत्वपसनाच । शुन्या ज्ञानविधानेन वयमप्याश्रमविशेषनिष्ठा भवामेति चेत् ; श्रोत्रियाणां पुरतो मन्दं प्रभषेथा., न धनप्रायश्चितानां भवतामाश्रमप्रवेशमनुमन्यन्ते धार्मिकाः । न च युष्माभिरनेरुकालानुवृतदुर्वच स्वरोचितपायश्चित्तं कर्तु शक्यम् ॥ स्वररूपमेव किञ्चिदाश्रमविशेषनियनमिदमस्माकं महद्बजमिति चेन ; तथाविधविध्यदर्शनात् । किच्चास्मिन् महति सर्वलोकवरससिद्धे बने पति किमर्थमपुरुषार्थरनन्तै नियम परिक्लेशयत्यागमाः । कश्चायमाश्रमो भवता वाङ्मात्रेणापि स्वी क्रियते ॥ परमहसाभिधान पारिवज्यविशेष इति चेन्न; परमहसादिविशेषमपि विविच्य प्रतिपादयन्तीषु शाट्यायनकायुगनिषत्सु पाराशर्यदत्तात्रेयादिस्मृतिषु भवत्परिगृहीतवेषाचारविपरीतोपदेशात् । अत एव मन्वादिषु त्रिविष्टब्धपातपत्रिकमण्डलु शखायज्ञोप- वीतदण्डानां सामान्येन विधानं न व्यवस्थितविषयमिति वक्तुं शक्यम् । ततश्च परित्यक्तयज्ञोपवीतादि- केप्वेकदन्डिवायचापि आयुष्मती विपतिपतिर्भास्करयादवप्रकाशादिमन्थरसायनसेक्या निवर्तते । किं पुनर्विशेषतोऽपि वेदवाह्यसाम्यमङ्गीकुर्वत्सु भवादृशेषु ! त्रिदण्डैकदण्डादिष्वपि च मुख्यामरूपतया विकल्प इत्यपि स्मृतिभिरेव सिद्धमिति प्रागेवोक्तम् । ननु द्विविधा परमहंसाः, विवृतषाचारा गूढवेषाचाराधेति । तत्र जावा लकौपीतकादिश्रुतिपु तन्मूलयोधाग्नशौनकक्रतुका पल वश्वामित्रा दम्मृतिषु महाभारते ब्रामादिषु च पुराणेषु परमहंसस्य दण्डादि. विधानात् विटवेषाचारा सिद्धाः, वाजसनेयतिरीयकाथर्वणवा कला 'दश्रुतिषु तन्मूलभगवद्गीता दमृतीतिहास. i. सर्पलोकलोवनं जगभु: सूर्यम्। 2 अनभ्युपगमादिति प्रथमो हेतुरित्यर्थः । 3 अनुवृत्तं दुर्घचञ्च यत् स्वैरं तदुचितेत्यर्थः ।

·270 शतषम्यो भागवतादिपुराणादिषु च सर्वत्यागमात्रविधानात् गूढवेषाचारास्सिद्धा इति चेन्न , त्यागो यादीना फलसर- कर्तृत्वादित्यागविषयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु मैत्रायणीयबामणे तमूललो(लो)काक्षि(लौगाक्षि)गृह्ये च परमहंसस्य दण्डग्रहणाग्रहणयोर्विक- पोदृश्यते, तथा है, "परिवाडेकशाटीपरिहितो मुण्डोदरपारीअरण्यनित्यो भिक्षार्थी ग्रामंप्रविशेदासायंप्रद क्षणेन अवि चकरस सार्वणिक भैशाचरणमभिशस्तपतितवर्जम्। अयज्ञोपवीती शौचनिष्ठः काममेकं वेगवं दण्डभा- धीत(दीन)" इति मैत्रायणीयत्राझणम्। मन कामशब्दात् दण्डाहणे विस्पोदर्शित , लोकाक्षिगृह्ये च, 'अथात परमहसपरिव्रज्याविधि व्याख्यास्याम 'इत्युपक्रम्य, 'सशिखान् केशान् निकृत्य विमृज्य यज्ञोपवीतम्' इत्य युवा पुनरप्याह- 'मौनी जातरूपघर प्राचीमुदीची वा दिशं बनेत् तिष्ठ भगवन् दण्ड गृहाणेत्यध्वर्युगा दत मस्तकपमाण सत्वचमृजु सौम्यमेकं वैणव दण्डम्', 'इन्द य वज्रोऽसि', 'सखा मे गोपायेति यदीच्छेदादधीत' इति , अनापि या बिन्धेनेच्छाश्रवगात् विकरुपसिद्धि । तथा वैखानसम्ने चतुर्विधचतुराश्रमवर्णनावसरे, 'परमहसा नाम वृकम्ले शू-यागारे श्मशाने वा मासीना वा साम्बरा दिग- बर। वा न तेषा धर्माधर्मी सत्यानने शुद्धयशुदयादि द्वैतं सर्वसमा. सर्वात्मान• समलोष्ठादमकञ्चना । सर्ववणेषु भक्षाचरणम्' इत्यादि मन, 'साम्बरा दिगम्बरा वा' इति विकल्पो विवृत्गृढाचारभेदाभिपायेण । परमहंसोपनिपदि तु कापदण्डनिन्दनेन परमहसाना ज्ञ नदण्ड र विधीयते । नम द्दण्डधारणं न मुख्यम्।। तर्हि को मुख्य इति चेत् , अय मुख्य , 'न दण्ड न शिखा न यज्ञोपवीत नाच्छादन चरति परमहस ।' 'ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ।। कापदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवति । स याति नरकान् घोरान् महारौखसंज्ञकान् ॥ इत्यादि । माह च विष्णुः-, 'मन्नार्थ लिङ्गमुद्दिष्टं न मोक्षार्थ विधीयते इति । मोक्षपमें च' 'यते सत्यपि लिनेऽस्मिन् ज्ञानमेव हि कारणम् । निमोक्षायेह दु खस्स लिनग्रामो निरर्थक । काषायधारण मौण्ड्य निविष्टब्ध कमण्डलु । लिझायन्नामेतानि न मोक्षायेति मे मति ॥' अन्यत्र च-' - "लिनामावातु कैवल्यमिति ब्रह्मानुशासनम् ।' एवमन्यान्यपि लिङ्गनिन्दापराणि वाक्यानि द्रष्टव्यानि । 'मयकलिलोऽध्यक्ताचार' इत्यादीन्यपि लिपरित्यागामि. प्रायाण्येव । तदेवमस्ति परमहंसद्वैविध्यमिति । तदिदमपेशलम् , गन्धर्वभाषितप्रायराम-वेऽप्यनिदम्परै बावरी परमहसम्म न स्वदिष्टभिदासिद्धिका इह तावत् स्वपक्षपातिविज्ञानेश्वराधनुदाहृनत्वात् , वरपक्षप्रतिक्षेपकर्यादवाचार्य मास्करप्रभृतिभिर्बहुछ रुपन्यस्य दूपिनत्वाभावाच सन्दिग्धश्रुत्विादिषु केचित् वचनेषु अपत्ययादेव परिहार । भन्येषु वन्य. परतयेति संग्रह । तत्र यदुक्त मैनायगीयबामणे तन्मूललोकाक्षिगृह्ये च परमहसस्य दण्डमहणामहण योकियो श्यत इति-न्दसत् , सत्रापि स्मृत्यन्तरादिसम्प्रतिपन्नस्यैकदष्ट ते ण्ड वारस्येव विवक्षित स्वात् । काममेक बैणय दण्डमाददीत यद्वा विण्डमिति हि तनाभिप्राय । एष, 'यदीच्छेदाददीत' इत्यत्रापि, योक दण्ड प्रदीतुमिच्छेत् तदैकम् , भन्यथा लिइण्डमिति । मन्मथा क्यं जातरूपयरस्यैव .

·- अलेपकमतभङ्गवादः 65. 271 दण्डग्रहणाग्रहणविक्ल्पः ॥ विद्वदविद्वद्विषयसम्यासभेदसिद्धावविद्वद्विषय दण्डग्रहणं विद्ध द्वषय त्रग्रहण मिति चेत् ; किमिदं कर्णे स्पृष्ट कटिं चालयसि । जातरूपघरस्य कथं तद्ग्रहणमित्येतदेव हनुयोगा. स्पदम् । न हि वैणवं दण्ड धारयन् कश्चिज्जायते, न च दिगम्बरो विकीर्णमूर्पज एकदण्डधारी कश्चिद्भवतामपीष्टो दृष्टो या ॥ दण्डग्रहणकाले, कापायमपि गृह्णीयादिति चेत् -किमान प्रमाणम् ।। स्मृत्यन्तरादिकमिति चेत् , तर्हि तदनुसागदस्मत्प्रदशितमेवार्थमङ्गीकुरुष्व । अतस्तत्र सम्यसनवेलाया पागुदग्गमनावसर एव तथा वेष , अनन्तरं तु यथालाभं यथेच्छ वा त्रिदण्ड कदण्डयोरन्यनरस्य काषायादेग्रहणमेवाभिमत मिति भावय | यचाविद्वद्विषयं दण्डग्रहणमिनि, तदपि सहसिकमलपितम् ; विद्वासमधिकृत्यैव तद्विधानात् कथं चातिशयितविद्येन मवता-इतिहासपुराणादिपठितकापायदण्ड शिखाधारिण• कपिल-पञ्चशिख-दुर्वासाप्रमृतयो महर्पया, शङ्करादयश्च भवसिद्धान्तप्रतिष्ठापकाः, मगवन्नाथमुनिमिश्रमास्करयादवप्रकाशादयश्चाविद्वांसः इत्युन्नीतम् । तदेतददिकसिद्धान्तसारस्य मन्तरेण न कम्म(स्य)चिद्रोचेन । यत्तु विखनस्सूत्रे, 'साम्बरा दिगम्बरा वेति विकल्पो विवृतगूढाचाराभिपायेण" इति, तदपि न ; तदसिद्धरेव सद्विषयवासिद्धे । तत्र हि निस्सनावपतिपादनाय तथातथा व्यपदेश , यथा, "वृक्षाले शून्याग रे श्मशाने वा वासिन" इत्यत्र न व्यवस्थितविषयो विकल्प तद्वदनापि । 'न तेषा धर्माधर्मी सत्यानृते शुद्धयशुद्धयादि द्वैतं सर्वसमा' इत्यत्रापि न घधर्मासत्यायनुमतिः क्रियते । तथासति तेपामित्यविशेषेण परामृष्टानां विवृतवेषाणामपि तदनुमतिप्रसङ्गात् । न च तदिच्छसि । अतस्तत्राप्य. पर्धा सत्यादे खाश्रम अभूकलिपाधर्मव्यतिरिक्तधर्मादीनां च स्वरूपतः प्रहाणमुच्यते । यत्तु परमहमोपनिषदि काष्ठदण्डनिन्दनेन ज्ञानदण्डविधान मत्युक्तम् , तदपि, 'न हि निन्दा निन्ध निन्दितु प्रवर्तते, अपि तु निन्दितादितरत्प्रसतुम्' इति न्यायेन ज्ञानदण्डविधान'दरादेव । यया अनु दतहोम नन्दा उदितहोमप्रशंसार्था तथेहापि । अन्यथा काष्ठदण्डधारण क्थं महारौरवा दप्राप्त्य. भिधानम् । तथा च सनि काष्ठदण्डधारणस्य महापातस्त्वप्रसङ्गेन तद्धारणा दूरपरह णीयत्वासलात् । तत्र शिखायज्ञोपवीताच्छादनप रत्यागो तरपि तत एवान्यपरेति सिद्धम् । विनवेषादवपयनया च व माणप्रकारेण यथासभवं सन्निवहसत्र । एव लिङ्ग नन्दापगण्य प सर्माण स्मृतिवचनानि लिगमात्रता तत्तद्धर्न वकलाना नि दापणीत तत्रतत्रैव पूर्वाप परामर्शन सुव्यक्तम् । 'अव्यक्त लोऽव्यक्ताचार ' इति वाक्यं तु लिङ्गाचाग्योर्मोपनमवम-नन्यताय विदधातीति प्रतीयते । न बलियोऽनाचार इत्यु ते । अतो नास्ति भवद भमत परमहंस, वयम् । विदण्डैकदण्डा देवकल्पास्तु संभवन्ति । ननु श्रीमागवते, यासे कुटीचक. पूर्व बहूदो हसन कयौ' इति पामहसम्य निष्क त्वमुक्त मनि | शिखाधारिण इति विशेषणस्य शंकरादौ याघात् महर्षिमानेऽन्धयः भरतिमद्धान्तेति विशेषणस्य शंकरादिमानान्वयः। निदण्डिसंन्यासाचारस्थासयमात्रेण नाथमुन्यादिग्रहणम् । अनुष्ठातार; अनुष्ठानस्थापकाश्च कथमविद्वांस इति प्रश्नः । - -- ·272 शतवण्यास चेत् ; क्मित : गूढाचार सदरति चेत् ; कुटीचका देवयेण सह परमहसावान्ता विशेषस्य निर्देशायोगात् । न हि पृथिव्यादि वर्गपरिगणने घट पट इत्यपि परिंगम्यते । प महसमानोपादाने तु न स्वदर्भ- मससिद्धि । तस्य निष्क्रिय वोक्तिस्तु पूर्वपूर्ववत्कर्मप्राचुर्याभावात् , सत्यघने पुस्पे दरदश-दवत । न च समें परमहंसा सक्रियाशून्या इति त्वाप स्वीक म् । विवृतगूढवेपाचारदिभागाभावप्रसवात् । ननु कर-लामलकीकृतसक्लनिगमरमृ हासपु गणार्थ समस्तन्यायसार्थवाहै परमहसपरिवाजक- परिवृ?मगवच्छङ्कराचायाशेपोनिषत्म्मृतिजल धावामु देशसाहस्रका । सर्वपर्णाश्रमधर्मन्यागम्पो गूढाचा धर्म स्वपक्षयाऽमीक्ष्ण सयुक्तक प्रदर्शित दति चेत् , अहो भनान् महीयोमि यावर्णनादृष्टै निष्टान् विजिगीपते । ये पुनर्यत्प्रतिणदिते निर्विशेषात्माद्वैते प्रश्चवञ्चनादौ च प्रमाणसणिमनुसरन्तो दिवद-ते, ते कथं तत्समर्थितेऽप्यन्यस्मिन्नगर्थे चरितार्थ धयो भवेयु । ये चात्र अशरीरत्वादयो युक्त्याभास वर्गाश्रमधर्मत्यागाय वर्णिता , तेऽपि जीवन्मुक्तिजीवघातेन (31) विनिहता वेद व्या । शरीरतत्प्रयुक्त मुखदु. खायनुगस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन तनिषेधस्य तवा धतत्वात् । स्वरूपेण वण अमाहितम्पाप्यामन शरीर विशिष्टाकारेण तद्वत्तामुपजी०य प्रवृत्त शालेरेव तापयुक्तानुष्ठानसिद्ध । न हि देहामनमोपजीवनेन पारलौकिकशास्त्रोदय । मतो न कचिदपि युष्मदनुष्ठीयमान स्वैरकर्मसह पारमहंस्य नाम किमपि दृश्यते । ननु ये बहिर्विषयविमुखतया निषिद्धनिवृत्तविरक्तरित्रधारिण त एवं साक्षात्परमहंसाभिधान ब्रमविदः, वय तु नाममात्रधारिण इति चेन्न-तेरप्याश्रमविशेषनियतरिनविशेषम्य धर्मविशेषस्य च मपरित्यागात् । यच्च तेषा विषयवैमुख्य निषिद्ध नवृतिकारणमुक्तम् , तदपि निश्शेषशब्दस्पर्शादि वैमुख्यरूपम् , उत कतिपयवमुख्यरूपमिति । नाय , कबलमहणादौ कस्यचिदप्यशस्य यूनत्व दर्शनात् ।। मिथ्येतदिति चेत् , शान्त पापम् । कृतघ्नोऽसि । ये मवासु ब्रह्मवित्त्वेन बम्म्रम्पमाण। पतिदिनमग्रासने कृत्वा यथामिल षं चतुर्विधमन्नमुपहरन्ति, ते पुनरेवविध वाक्यमार्ण कथ न परिदूयेग्न् । येन च प्रमाणेन ब्रह्मविदोगाना मिथ्यात्वापादन तेनैवाब्रमविद्वोगानामपानि सर्वेषामनायसेन विषयमुख्य सम थितम् । द्विीयेऽपि, यत्किचिद्विषयवैमुख्यमानरूपम् , उत निषिद्धमुख्यरूपमिनि । पूर्वत्र भन्येषामपि त संभवेन पुनरप्यविशेष । उत्तरतापि तन्निषिद्धमुख्य किरनिष्टत्वमात्रात् , उत शास्त्रसिद्धार्थ हेतुत्वाध्यवसायेन । माघ , विकल्यासहत्वात् । अनिष्टत्वमपि न निकण्टकादिवत् सगरि कूलत्वो पलम्माद्वा, बनवित्पत्तिक्लत्वोग्लम्म द्वा, भानुकूल्यानुपलम्भमाताद्वान प्रथम , सर्वलोकोपलग्नविरो धत् ! मत एव नापर , ब्रह्मविदा खात्मपत्यक्षविरोधात् । न हि मासादिपु संस्कृनेपु ब्रह्मविदामपि निम्बादिवत् प्रातिकूलपादिधुद्धि । परेवा तु चेष्टाकालिनकानुमानविरोधात(घ ) । शेलूषादिवेष्ट दिवदि हापानि चेन्न, परविपला-रानन्दजननादिप्रयोजनायोगेन तथाविधवुद्धिपूर्वकस्वानुफ्ते । स्व थे ।बुद्धि- पूर्वक्त्वे तु वैनुख्यासिद्ध , मक्षणार्थवृतेरबुद्धिपूर्वकरवायोगात् ॥ निषिद्धार्थवृत्तिरेव तेषां नस्तीति हेत्वसिद्धिरिति चेत् , प्रामादिकनिषिद्धप्रवृशिविदामपि संभवात् । बुद्धिपूर्वकनिषिद्धपत्यमावस्तु .

·273 अलेपकमतभङ्गवादः 65. शास्त्रसिद्ध नर्थहेतुत्वाध्यवसायनैवेति द्वितीयः कल्पः स्यात् । तथा च निषेधशास्त्रक्रित्वेनाविशेषात् विषिशास्त्रमप्यनुवमाहीति दुरन्तता । न चैतदुभयं भवामिष्टम् । यदाहुः, 'दाखिलाधिकारत्वात् ब्रह्मज्ञानाग्निना मुनि । वर्तमान श्रीमूनि नैव स्यात् विधि(वेद)किकर ॥ इति ॥ अत्याश्रमपक्षोऽयम् , माश्रमपक्षे तूभयमपीष्टमिति चेत् ; तर्हि यथाविधि लिङ्गाचारावनुवर्तख । तदा तु न विवदामहे शास्त्रवश्यावामावेऽपि ज्ञानिनोऽत्यर्थनिषिद्धनिरोधवासनावलादेव बुद्धिपूर्वनिषिद्धनिवृत्तिरिति चेन्न । निषिद्धनिरोघवासना हि निषिद्धे प्रवृत्ति निवर्तयति । न चानमविदो नि पद्धं ब्रमविदोऽपि निषिद्धं भवति, अतिप्रसङ्गात् । अनश्वानिषिद्धत्वात् प्रवृत्तिरेव स्यात् । अन्यथा ब्रह्मचर्यावस्थानिषिद्धतत्सन्निरोधवासनया उत्तरेषामाश्रमाणामनारम्भसङ्गात् ।। विधिवशात् तत्र पुन प्रवृत्तिरिति चेन्न , ब्रमचारिनिषिद्धेषु गृहस्था दीनामविहिताप्रतिषिद्धेषु केषुचिदन्नर्माल्यादिवप्यपवृत्तिसङ्गात् । यदि च पानिषिद्धत्वमाण तदानीमनिषिद्धेऽपि वासना निरोधिका, तदा ब्रह्मविदो न काचिदपि प्रवृत्तिः स्यात् ; सर्वेषामपि कर्मणामधिकारिभेदेन देशकालादिभेदेन वा निषिद्धत्वात् ॥ अस्तु ताशो निरीहोऽस्माकं ब्रमविदिति चेन्न; समाधि स्वापादिकं वाऽन्तरेण ताहगवस्थत्वारिद्धे न च समाधिस्थं तथाविधं लिक्षिामः । तस्याप्युत्थानकाले विधिनिषेधौ गलमाहिणावेव ॥ अस्तु तहिं लोकसंग्रह / निषिद्धवमुख्यमिति ; तर्हि न वैमुख्यम् ; अपि तु बलान्निरोध । तथाच विहिताभिमुख्य मप्यभिमुखीभवति लोकसमहोऽपि लोकक्षोम जन्यपापमयादेवेति तदेव शस्त्रवश्यत्वम् ॥ ब्रमानुभवरसवशादेव निषिद्ध क्षुदरसर्वमुख्यमस्त्विनि चेन्न; मविहिनापतिषिद्धेऽप्यपवृत्ति समात् । सा च सत्यपि समाघिदशवेति प्रागेवोक्तम् । एतेन जरठवत् भोक्तृत्वशक्तिवैकल्यात् ब्रह्मविदो भोगवैमुख्यमिति च प्रत्युक्तम् । मलामात् , निवारकराजादिभयावा तद्वमुख्यमिति तु स्यात् । तदेतत् तुरन[म] ब्रह्मचर्यम् । निर्विघलाभदशायां तु स्वैरमेव घायातम् । एतेनात्याश्रमपक्षेऽपि निषिद्धवमुख्यं दृषितम् । मनाथमित्वावस्था च किं विधायकशास्त्रमला- दङ्गीक्रियते, लिङ्गदर्शनमाताद्वा, तदशक्त्या वा, मन्यनो वा कुनश्चिदिति । न प्रथमः ; विधायकादर्श- नात् ; प्रत्युत, 'मनाश्रमी न तिष्ठेत दिनमेकमपि द्विज' इत्यादिस्मृतिश निषेधात् । न तदविन्द द्विषयं मन्तव्यम् , सोच काभावात् । मनाश्रमिवविधिदर्शने हि तरसोच । ज्ञानिनामपि नामो निषिध्यते, अपितु स्वैराचारः । यथा, 'नाविरतो दुश्चरितानाशान्तो नासमाहितः । नाशानमानसो वापि प्रज्ञानेननमाप्नुयात् ॥' इति । ननु, 'तत् यथा पुष्करपलाश आपो न लिप्यते', 'मनिष्ट मिष्ट मि च विविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्यासिनां कचित् ।।" इति श्रुतिस्मृतिभ्यां ज्ञानिन उत्तराघाश्लेषः सूयत इति चेन्न-दुश्चरितविरतिपर श्रुतियलादेवाश्लेषश्रुत्यादेवुद्धिपूविषयत्वात् , मापद्विषयत्वाच । सूत्रिनं च, 'सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात्' इति, 'शब्दश्चातोऽकामकारे इति च । 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेछनं समा:', इत्युव वा, 'न कर्म लिप्यते नरे' इति वचनात् बुद्धि- Tमाभिमुख्यवन्तं प्रति लोक्संग्रहः अभिमुसीभवतीत्यन्वयार्थः । . 1-35 ·4 - । मलेपकमतमलवाद: 65. 275 जन्म चात्म' इत्यादिना सन्तिरात्मभूतबामाक्षात्कारिण सर्वजननिरुपाधिकसुहृदं ब्रह्मनिष्ठ प्रस्तुत्य, 'तस्य सम्यक् समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः | नै मन्येत भूयिष्ठ बाह्य गभ्यन्तरं जनम् ॥' इत्यादिना तस्य खाकारगोपन विधाय, 'ययेवमन्तरात्मानं ब्रह्मणो हन्तुमर्हति । निर्लिङ्गमचलं सिद्ध सर्वद्वन्द्वधिर्जितम् ॥' इत्यादिना परिशुद्धात्मस्वरूपानुसन्धानं च विधाय, 'योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेगारमापहारिणा ॥' इत्ययथाभूतात्मवेदिन विनिन्ध, 'मश्रान्तस्पावनावात्मा सम्मतो निरुपद्रवः । शिष्टो नशिष्टवत् स स्मात् ब्रह्मयो ब्रह्मवित् कविः ॥ इति विशिष्टस्या सतस्तस्याव- मानसिद्धयर्थमविशिष्टवदभिनय एवाभिधीयते । व्यज्यते हि तत्रैव---'सम्मानपरिहारार्थ स्ववीर्यस्य हि गोपनम् । ये यथा वान्तमश्नन्ति बाला नित्यमभुक्तये ॥ एवं ते वान्तमभनि स्ववीर्यस्योपभोजनात् । न वै मानं च मौनं च सहितो चरतस्सदा । मयं मानस्य विषयो ह्ययो मौनय तद्विदुः ॥ इति । उक्त हि तैत्तिरीयके-- 'तस्मादेवं विद्व न् । वीव नृत्येत् । प्रेव चलेत् । व्यस्येवाक्ष्यौ भाषेत । मण्ड. येदिव । काथयेदिव। शृङ्ग येतेव। उत्तमेऽपवदेयुः। उत्तमे पाप्मानमहायुरिति' इति मनापि पापनिवृत्त्यर्थं परिभवनीयत्वसिद्धयर्थमुन्मतत्वादिसमानव्यापार एव हि विधीयते ; न पुन परम्स नां परदारादिगमन. रूपनिषिद्धकरणम् ; नापि नित्यनैमितिकत्यागः । उक्त च मनुना-सम्मानात ब्रामणो नित्यमुद्विजेत विषादिव । अमृतस्येव चाक झेरवमानस्य सर्वदा ॥' इति । अयमेवार्थ स्मृत्यन्तरेष्वप्युच्यते-- 'यन्न सन्तं नचासन्तं न श्रुतं न बहुश्रुतम् । न सुवृत् न दुवृत्तं वेद कश्चित् स वै द्विजः ।। गूढ़ समाश्रितो विद्वान् अज्ञातवरित चरेत् । अन्धाजडवच्चापि मूकवच महीं चरेत् ॥ खाचारस्यापरित्याग, स्वप्रमावस्य गोपनम् । अपरिग्रहशील व पावनानि प्रचक्षते ॥' इत्यादिभिः । एतेन द्वितीयोऽपि हेतुः प्रत्युक्तः, प्ररक्ष विरोधे प्राप्रभारे च लिग्दर्शनम कश्चित्करमेव । न च तदन्ति । आदिमरतोऽपि हि योगसिद्धयर्थ जडवदाचारमाने प्रत इति तदैव व्यक्तम् । तथा हि श्रीविष्णुपुराणे आदिमातोपाख्याने, “तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिमरो जिः । सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले ॥ सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्वरित । अपश्यत स च मैत्रेय मात्मान प्रकृतेः परम् ॥ आत्मनोऽधिगतज्ञानो देवा नि महामुने । सर्वभूतान्यभेदेन स ददर्श सदाऽऽत्मन ॥ न पपाठ गुरुपोक्तां कृोपनयन श्रुतिम् । न ददर्श च कर्म गि शालागि जगृहे न च ॥ उक्तोऽपि बहुश किचित् जडवाक्यमभापत । तदप्यसंस्कारगुण ग्राम्यवादयोतिसंश्रितम् ॥ अपच नवपुः सोऽथ मलिनाम्बरधूक जटी। क्लिनदन्नान्तर सबै परिम्नास नागरै. ॥ सम्मानना पर हानि योग]. कुरुते यत. । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ।। तस्माचरेत वै योगी सतां वर्म न दूपयेत् । जना यथाऽवमन्येरन् गच्छेयुर्नव सङ्गतिम् ॥ हिरण्यगर्भवचन विचिन्त्येत्थं महामतिः । आत्मानं दर्शयामास जडोन्मचाकृति जने ॥ भुङ्क्ते कुमापवाट्यादि शाकं वन्यालान् कणान् । यद्यदामोति मुरड तदते! 1 कालसंयम-मृत्युनिरोधकं तत्तत् अत्ते- अत्ति मेत्यर्थः । 'तहते' इति पादे, काल- संयम ऋते-कालनियमं विहाय तवत् मुंके इति पूर्वणान्ययः। .

·अथवा 276 शतदूपन्यो कालसंयनम् ॥ पिर्युपरते सोश्य मातृभातृव्यगान्धपै.। कारित. क्षेत्रकर्माणि कदनाहारतोषित. ॥ स रुक्षपीनावयत्रो जडकारी च कर्मगि । सर्वलोकोपकरणं वभूवाहारवेतनः ॥ तं तादृशमसस्कारं विप्राकृति- विचेष्टिनम् । क्षता सौवीरराजन्य 'विटयोग्यममन्यत ॥” इति । तथोचरत, “योगिनी विविध रूपैरा- णामुपकारिण । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामभि(वि. ज्ञातम्वरूपिण ॥" इति। न बताधर्मानुष्ठानं विचिदुक्तम् , न च धर्मोपप्लव । कर्मानि तु यज्ञादीनि ब्रमचारित्वादेव नामहीत् । अत एव तत्र, 'सतां वर्म न दूपयन्' इन्यप्युक्तम् । मागवते च तस्य यज्ञोपवीतादिधारणादिकथनादामित्वमेव प्रतीयते । यथोक्तम् , "कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां निर्पि सूत्र कतमोऽजबूत.” इति । अत्र निगूढचरसीति स्वमाहात्म्याना- विकारो व्यक्त. । अत एव, 'न पपाठ गुस्पोक्तां कृतोपनयन. तिम्' इत्यत्रापि कृतोपनयनत्वं न निपि यते । अनूगारगपरित्यागोऽपि ज.मान्तरसम्कारोबोधनादिना वेदाना स्वत प्रकाशात् । एकगारथरणमात्रेण वेदधारणात् । दुर्वासाप्रभृतीन मुन्मतमतादिकमपि कादाचित्कमाश्रमधर्मनिष्ठानामेव लोकोपदाम्यतारिफलामसितम् , न पुन सर्वाश्रमत्यागात्मम् । अत एव दुर्वासस पश्चात्सन्न्यासानुप्रवेश फापायदण्डादिमत्त्वं च मर्यते ॥ ऋमुशुरुमवादिषु नमचर्यादिदर्शनादनानित्यमवगम्यत इति चेत; नाचर्याया अपि वर्षातातपादिशक्षिालक्षणवलकररिताशेषविशेषाकारपुरातनाधिकारिविशेषविपयाविशेष. रूपत्वात् । आश्रमत्वाभावे कथं याताशनम्यत्र संम्य महीभृता ऋविक्रेन यरणम् । अतस्सवर्णा- असाधारणतविशेष एव नाच । गृहस्सायर पार्विज्यादिकम् । पूर्व विधुरस्यापि कार्याध दारक्यि दिपूर्व मावि युध्यते । ननु 'पुर: १UN1 नार्यों वारमुरूया. समाद्रवन्' इत्यादिना, 'तस्स भुक्तवतस्तात तदन्त पुर. काननम् । मुरम्य दर्शयामामुरफैकश्येन भारत ॥ इति तस्य प्रभाविदो महः शुकस्स पारमुल्या भोजनमायुक्तमिति नेल, प्रामणादिपरियोपनीतानमोजनेन तासां परिजननया भोजनानन्तर सालदिप्रणादिसेनायम्यानेऽपि स्यपदेशोपपते । शुस्य मर्यादिपरीक्षणमासे हि सत्र वामिनि सुयक्तम् । नेपिलासभोजनारकम् । उसरस - "विज्ञाते परे नये प्रत्यक्षे दिशाश्वते । कि दिवम्त यमायमेषु वनेषु च । एनवान पछामि तन मवान् प्रावी मे॥" इति शुकेन पृष्टे, बनकेन तेषामेवाधर्मामा सम्यागपूर्वक मनुष्ठानमे कम् । पत्र, 'न बिन मानविज्ञानामोशमाधिगमो भवन् । न विना गुर सम्मा मानम्माधि गम स्मृत. ॥ माचा प्रविधा तम्ब मान होच्या विज्ञाय अत्यन्त तीर्गस्तदुभयं त्यजेत् ।। त्यज धर्ममध व त्य३ सत्यानने माप । उमे मत्याने त्या का येन त्यजमि त त्यन ॥ इत्युकम् ॥ रस, तीमभय त्यजे' इत्यनेन नामोस सुनुपायम्तमानाचार्ययोरनुतनीय कमेकोसम्। 'त्यज धर्ममधर्म सोसा' त्यज धर्ममसहFI यजामहिमया! टमे मत्यान्ते बुद्धा नदि परमनिधयात्() इत्यनेन इकन सावान नासो दिनुगुण । यन् पुन श्रीमागवते गुम्य परम्सम्य निरि-मूल्य पिना आमंत्रणम् । .

·277 . अलेपकमतभङ्गवाद 65 वेषानुक्त्वा, "तत्रागमत् भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्ष । अलक्ष्यरिङ्गो निजलाम तुष्टो वृत्तश्च बालेरवधूनवेष ॥ त यष्टवर्ष सुकुमारपादकरोरुब हसकपोलगानम् । चार्वारुगाक्षोन्नसतुल्य कर्णसुध्वानन कम्बुसुजातकण्ठम् ॥ निगूढजत्रु पुथुतुङ्गवक्षस सावर्तनामि वलिवल्गूदर च । दिगम्बर वक वकीर्णकेश श्याम सदापिच्चिलयानरम्या ।। स्त्रीणा मनोज्ञ रुचिरस्मितेन प्रलस्वबाहु सुकुमारत मागम् । प्रत्युत्थिता मुनयस्स्वासनेभ्य" इत्यादि-पत्र नमचर्यापरत्वालिङ्गस्य निगृहनमलक्ष्यलिङ्ग इत्युक्तम् । यत् पुनराश्वमेधिक प्रोक्तम् , 'राजन् मानिस पुत्रस्सव” नाम धार्मिक । दिशश्चकुमते सर्वा दिवासा मोहयन् प्रजा ॥ उन्मत्तवेष बिभ्रत् स चरन् वै तु यथासुखम् । वाराणसी तु नगरी मभीक्ष्णमुपसेवते ।। नैव धर्मी न चाधर्मी नचापि हि शुभाशुभी ।।' इत्यादि-तत्रापि 'धार्मिक' इत्युप कमात् पुण्यक्षेत्रनिर-तरसेवनरूपधर्म वशेषनिष्ठत्वस्य चाभिधानात् उन्मत्वेषधारणमात्रमेवोच्यते । यत् पुन अजगरोपाख्यान स्वैगनुरूपमुपदर्णयनि- तदप्यसत् । तथा हि-, 'केन वृत्तेन वृतज्ञ वीतशोकधरे-महीम् । किञ्च कुर्वन् नरो लोके प्राप्नोति परमा गतिम् ।।' इति युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्म, प्रत्याह- मनाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनम् । प्रहादस्य च संवाद मुनेरजगरस्य च । चरन्त ब्राह्मण कश्चितुल्यचितमनामयम् ॥ ११च्छ राजन् प्रह दो बुद्धिमान् प्राज्ञसत्तम । प्राद!-- 'स्वस्थ शुक्लो मृदुर्दान्त निर्विवित्सोऽनसूयक । सुवाक् बहुमतो लोके प्राज्ञश्वरसि बालवत ॥" इत्यादिना पूर्व प्रहादपश्नेन ब्राह्मणस्य मुमुक्षूगदेया गुणा प्रदर्शिता । यत् पुन तत्रोक्तम् ‘धर्मार्थकामकार्येषु कूटस्थ इव रक्ष्यसे । नानुष्ठिसि धर्मार्थो न कामे चापि वर्तसे ॥' इति तदपि काम्यकर्मादिविषयमेव, भन्यथा उत्तरन धर्मोपभोगपत्ग्रिहवचनविरोधात् । महादानुयुक्तो हि ब्रामणस्तत्र सर्वपदार्थानाम नित्यावमुक्त्वाऽऽह-'उत्पतिनिधनज्ञस्य किं कार्य:वशिष्यते । सर्वभूतानि सश्यन्ननुरक्तानि मृ युना। सर्व सामान्यतो विद्वान् कृतकृत्य सुख खपे ॥ सुनहा-तमपि प्रास असे लब्ध यहच्छया । शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहू-यपि ॥ भास्रवत्यपि मामन्न पुनर्बहुगुण बहु । पुनरल्प न सोक पुनर्नवोपपद्यते ॥ कणान् कदाचिन खादामि पिण्याकमपि च असे । भक्षये शालिमासानि भक्ष्याश्योधा वचान् पुन ॥ धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च । महार्हाण्यपि वासासि धारयाम्यहमेक्दा ।। शये कदाचित् पर्यः भूमावपि पुन शये । प्रासादे वापि मे श्य्या कदाचिदुपपद्यते ॥ न सन्निपतित धर्म्यमुपभोग यहच्छया। प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरु-धे सुदुर्लभम् ॥ मनियतफलभक्ष्यभोज्यपेय विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् । हृदयसुखरसेविन कयंत्रमिदमाजगर शुचिश्चरामि ॥ सुखमसुखम नर्थमर्थर भ रसिमरति मरण च जीवित च । विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वबुद्धया व्रतमिदमाजार शु'चश्चरामि ॥ 'भनियतशयनासनप्रकृत्या' इत्यादि । मन यथ धवृत्तित्वेऽपि प्रपथमाने धर्यमिति धर्मादन रेवल्वमेव सावधानेनोक्तम् , उत्तरतापि निरपेक्षवमात्रेण यथालव्धवृति व सम्माननपरिहरणमात्र चोपदिश्यते 1 निस्तुतिनिमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्प्रतिप्रइ । मरण्ये विचरकाकी येन केनचिदाश्रित ॥ येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशित । यक्ष कचन शायी स्थान त देवा मानग विदु ॥

·278 घसदूपयो निराशिषमनारम्भ निमस्कारमस्तुतिम् । अक्षीण क्षीणकमणि ते देवा बामण विदुः । येन पूर्णमिवाकाश भवत्येकेन सर्वदा । शून्य यस्य जनाकीण त देवा नामण विदुः ॥ यस्मिन् वाच प्रणश्यनि कूपे प्रास्ता शिला हव । वक्तार न पुनन्ति त देवा ब्राह्मण विदु ॥ मनुतरीयवसनमनुपस्तीर्यशायिनम् । बाहूपघान शाम्यन्न त देवा ब्रमण विदु । योऽहेरिव गणाद्वीत. सम्माना मरणादिव । कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्त देवा ब्रह्मण विदुः ॥ इत्यादि । 'गृहीतमौनतनस्तूप्णीयभवेत्यादिना जडादिवद्भावनामात्र मभिधीयत इति सु यक्कम् । यच्च तन्त्र विपरीतमिव किचिदुक्तम् , 'यहि वा व स भगवान् लोकमिमं योगस्युत्था(युत्य प्रतीपमिह चक्षाणस्तत्प्रकृतकम बीमत्सितमाजगर नामावस्थित शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति' इत्यादि, यचैव गोमृगकाकर्यया व्रजस्तिष्ठन्नासीन काकमृगगोवच्चरति पिचत्यवगेहतीत्यादि, तदप्यखिलमजगरगो मृगचर्यारूपोकाज्ञ हेतुभूतयोगोपकारकबनविशेषविषयम् । तत एव च तथाविधस्येव ऋषभस्य विधिनिषेधकिङ्करत्वमेव ज्ञापितमिति न विरोघ । अत एव हि भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षण पारमहस्य' 'धर्ममुप शिक्षमाण' इत्युपक्रमेऽप्युक्तम् । यच्चोत्तरन–'मधून द्विग कश्चिचरन्तमकुतोभयम् । कवि निरीक्ष्य रमण यदु पच्छ धर्मवित् ॥ कुत्तो बुद्धिरिय ब्रझन् अकर्तुस्सुविशारदा । यामासाद्य भवाल्लोक विद्वाश्चरति बालवत् ॥ प्रायो धर्मार्थकामेषु विवित्सायां च मानवा । हेतुनेह समीह-ते आयुषो यशस श्रिय ॥ व तु कहर कविक्षस्सुभगो मितभाषण । न कर्तुमीहसे किंचित् जडो-मतपिशाचवत् ।। जनेषु मुद्यमानेषु कामलोमदवामिना । न तप्यसेऽमिना मुक्तो गङ्गाम्भस्थ इव द्विष । वहिन पृच्छता ब्रमन् मारमन्यानन्दकारणम् । हि स्पर्शविहीनस्य भवत केवलात्मन ॥” इति पृष्टेनावधूतेन ब्रामणेन-, 'सन्नि मे गुरवो राजन् बहवो बुदय गश्रिता । यो बुद्धिमुपादाय मुक्तोऽहमिह तान् शृणु ॥ पृथिवी वायुराकाश मापोऽग्निश्चन्द्रमा रवि ।' इत्युपक्रम्य, 'एते मे गुरवो राजन् चतुर्विंशति- राश्रिता ।' इति गुरुवर्गमुवावा, "विषयेष्वाविशन् योगी नानाधर्मेषु सर्वत । गुणदोषयतामा न विपज्येत वायुक्त् ॥ तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोइरभाजन | सर्वभक्षोऽपि युक्तात्मा नाघते मलममिवत् । कचिच्छन्न कचित् स्पष्ट उपास्य श्रेय इच्छाम् । भुङ्क्ते सर्वत्र दातगा दहन प्रागुत राशुभम् ॥' इत्य द्युक्तम् तदप्युक्तनैव न्यायेन योगनिष्ठपशसारूपातिवादात्मकमिति अपिशब्दादिभिरेव लिङ्यक्तम् । उपक्रमे पश्नवाक्येनापि निष्परिप्रइवनिरभिमानत्वादिक हि दर्शितम् । तदेव हात्तरेणा प्यभिप्रेतम् । मो यादृच्छकमगुगविगु गान्न विवेकत्यागे सर्वभक्षोतेस्तापर्यम् । यच यादृच्छिकानव्यति रेकेगापि पाणिगभोजनमपि दृष्टमि युच्यते, यथा--, लोक स्तोक प्रसेत् प्रानान् देहो वर्नेत यावता । गृहान् महिसन् आति-टेद् वृत्ति माधुकरी मुनि ॥ सायन्तन श्वस्तन वा न संगृहीत मिक्षितम्। पाणि पात्रोदरामा(म)त्रो मक्षिकेव न सग्रही ॥ गुणैर्गुगानुपादते यथाकाल विमुञ्चति । न तेषु सज्जने योगी गोभिर्गा इव गोपति ॥' इत्यादि , तदपि स्वास्नुपानपरित्यागादी तत्परम् । परिवाजा भिक्षाकाले शीर्णवर्णपुटेनापि भिक्षणस्य कैचिदनुमते । यच तदुत्तरनेत्युपातम्-, 'ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो ·. अलेपकमतभन्नवादः 65 279 वाऽनपेक्षक । सलिलान् आश्रमास्त्यय वा चरेदविधिगोचर ॥ बुधो वालकवत् क्रीडेत् कुभलो जयरेता वदेदुन्मतवद्विद्वान् गोचर्या नगमश्चरेत् ॥ यदृच्छयोपपन्नान्नमवाच्छेठमुतावरम् । तथा वासस्तथा शय्या प्राप्त प्राप्तं भजे.मुनि ॥ इत्यादि , तदपि क्रियमाणे वेवाकतृत्वानुमन्धानविधौ तत्परमिति प्रागुक्तनयेन नेतन्यम् । अन्यथा तत्रैव कथम् , अविधिगोचरश्चरेदित्यादिविधिघंटेत ? यत्तु वाररुवे स्वरूपग्रन्थ इत्युपातम् -- देहजात्यादिसम्बन्ध न् वर्णाश्रमसमन्वितान् । भावानेतान् परित्यज्य सर्व भाव भावयेद् बुध ॥ सर्वोगधिविनिर्मुक्त चनाय यन्निरन्तरम् । तत् ब्रामणमिति ज्ञात्वा कथं वर्णाश्रमी भवेत् ॥' इति । तदपि वररुचे ऋषिमावनयोपदेशपरं चेत्-~- परिगृहीततम मण्यन्तरस्मृत्य-नरादिवचनाविरोधेन यथावस्थितपरिशुद्धा मखरूपानुम-घानपूर्वकवश्रिम धर्मविशेषविधिपरतया योज्यम् । उपपतिपरं चेन्- सर्वधर्मोपप्लवमूलकुनकरक तत्वेन प्रामाणिक बीभत्सनीयम् , बृहस्पतिप्रणीतलोकायवादिन-थवत् । विदुरवृत्तान्गेऽपि पागुतन्यागेन व्याख्यान । यद्यपि, 'जपतपतीर्थयात्रा प्रनव्या मन्त्रसाधनन् । देवताराधनं चेति स्त्रीशूद्रपतनानि पट् ।' इत्यादि स्त्रीशूदादिपु भर्तत्रैवर्गिकशुपारहि भूतजपतप प्रभृतिषु पतनम्मृति , तथाऽपि क्षत्रियविशेषस्य सन्यासाभ्यनुज्ञानयत् शूदादेरपि केचित् व्रतेप्यनुज्ञानमन्ति। न च तस्य यज्ञोपवीतादिपरित्य गरक्षण- दोषावकाश , प्रागेव तदभावात् । ये च नग्नचर्यामानिष्ठन्ते महात्मान , ते हि ब्रमचर्यकाष्ठामधिष्ठाय तथा भवन । 'झपयो वातरशना ', 'वातरशना ह वा ऋषयश्श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिन' इति हि श्रूयते । न पुनर्भवन्त इव पट्टाशुकादिभाण्डागारशालिन मितिसुरचण्डालक्षीरसुरादिभेदत्यज परकल्तशरणा पशुमृगसधर्माण प्रजननसन्तता थ्रयन्ते । सनत्कुमारादीना नग्नता नियाल्यावस्थतया, केवलबमभावनाभारितात्मान कुमारा हि ते महात्मान श्रूयन्ते । पशुपतेनग्नचर्या तु पाशुपतव्रतविशेषाङ्गरूपत्वात् तत्र धर्म स्वसदसझावयोरपि बयोधष्ठिरनुपादेयैव । यत्पुन ग्धेन्दुशेखरस्य मुनिधर्मदारमोहन दिक्मवैदि- काचारजालम् , तत्र वैराग्यशारिनस्तस्य मोहन मिसन्धिरिरह प्रस्पष्ट पटित । अन्यथाऽपि तस्येश्वरत्वम- भ्युपगच्छतामीश्वरत्वादेव परिहृतम् । 'न देवचरितं चरेत्' इति ह्याहु । लोकवेद विरुद्धयोरप्यलेपः खत तश्चेति हि महापाशुपता: माहु । अनीधरत्वपझे तु तेजोरिशणैर सोडव्यम् । स्मरन्ति हि, 'दृष्टो धर्मव्यतिक्रम साहसं च पूर्वेषाम् । तेषा तेजोविशेषेण प्रययायो न स्थिते । तदन्तीक्ष्य प्रयुञ्जान सीदत्यवरज' इत्यादि। एतेन सर्वेश्वरस्य भगवतो वसुदेवनन्दनस्म खच्छ दलीलया गोपर्शिन) याउलीकरण व्याख्यातम् । परिहत चैतदकर्मवश्यता भगवत्पगशरादिमि , कम होप्या इति भगवत्यनुरागानु तस्पर्णायैव जायत इति चोक्तम् । ननु धर्मस्य पनार्थाय सभवस्त सोमरण चे कमिदमुपपद्यते ॥ न, उक्तोतरत्वात् । नन्दगोपनन्दस्वाभिमानमभिनयतस्तन्य न तावत तहानी वर्णाश्राचारानुकृतिनियम । भाभीरकन्यका मपि भगवन्तमेव भरिमभ्यर्य जन्मानरचरितवना दियाय एवेरि तलप्सरः समाधिरनुसन्धेय । तदभिमफलपदान चेश्वरस्यादोपायेति । यदः तु भगवान् सुदेवननयतया ·280 तथा 8 शतपच्याम् परियघनमिनयन् यदुवंशोदित क्षत्रधर्ममनुपाविशव , तदा सावधाा एव सर्वदा सर्वान् धर्मानम्वपालयत् । तथा हिमन ध्यते--'न मे पास्ति न य विषु लोकेषु विश्वन । नानावाप्तमवाप्त यं व एव च कमणि ॥ इति । तथा, 'कृमोदक कृतजो हुतामिः समलान । तन उघनमादित्यमुगतिष्ठत माधव इति । मश्वत्थामास्त्रपाकालुष्टविटतनय गर्भस्जीवन यसरे साधिकषोडशस्त्री महसरसिको वृन्दावनविद री क्लवीय.दनिवि(वि यौवनारम्भो भगवान् स्वयमेव वोचत् , “यदि मे ब्रमचर्य स्यात् साय च मयि धनि । भायाहन मश्वर्य तेन जीवत पालक ॥" इति । ननु श्वेताश्वतरोपनपटुपमहारे दधिकारितया पन्याश्रमिवोपपादनदप्राप्तार्थत्वेन ततिधिरिति गि यत अनविद पछि ति या, अमचय दिवानान्तावारिशेपनिष्ठ इति वा, अन्येन वा फेनचितदिन निमित्तन त गित । अन्यथा 'फुटतरार्धतिम्मत हिास द्विशतकोपप्रसनः ॥ 'शारीरं केवल कर्म उन्', 'सर्ग रम्भप र • गी', 'सर्वधर्मान् परिर इत्यादिनि सधर्मपरि गोपन्या चानाथमि. त्वसिद्धिरिति नेत : परमाया पियाया या विधीमान मंतिस्पियतया वा यथासंभा तयय- म्यानन्य त्वयोर माहिति यन् । 'सन्न्यामन्य महाबाहो तत्त्वमिच्छानि येदितुम्" इति सन्याम भु मयोपमेदुपे धनयोक्त भगवा, 'तान्यपि तु फन गि सझं त्याचा फलानि च । कच्यानानि मे पय निधिन मनमुचनम् ॥ निषम्य तु मन्याम धर्मगो नोपपयते । मोहात् तम्य परित्याग-नाम परिकीर्तित ॥ इति । तेन, 'य व स्मरनिरव स्यदात्मतमध माना । आत्मन्येव च सन्तुष्ट तस्य कारन दिपा तम्य कृतेनायों न तेने कश्चन । न चाग्य सर्वभूतेषु कधिदर्थव्यराश्रय ।' इत्यादी-यपि वापपान सर्वकार्यस्वरूपनिषेधपर.०परि 'मुन दशा ममाधिदसा बाऽऽनिस्य निर्वाचाणि । मो यथायाविशेषविषयो वा, फलपरत्वादिपियो वा गम्पारपरित्यागादिवाया, न पुन सरस्वमि इति मिदम् । एतेन, जाने जा धनेन त्यगेन्के अमृतमान', 'यस एकात्यरेचयत्', 'मायाममेषा नसानिया' न्यादि "मियां वयमध्ये समहे विमर्श ययामहे कि जया करियानो रमारमा (मय रोक इत्यादिकमपि धर्मविशेषादिविषनया तर त्याम सममादिविषयतया यथार्थ नि: यम् । बन मधिरित्य गोरिलसमवेऽनि पागुक एवं न्याय.। नसाऽनि । मति. 'सयो कापा. इत्यामान दियाय' 'नयोऽमनायीत्याश्रम निसानामेव विदाम। अपने ।' 'नम वें संपन् या बागेमभयाय न र पुनरा यते न च पु-यानि यामी गृहनिम सोशुनपर FIR'यो का एतदक्ष गानि हत्यदी च पाना गाना रिफर न बोनम् । यो मावि मधिकोच मना-यापक यानि च य यानि मनिपत गीतामा ३.१७. मुनी एकारपाटे मुनसायम मुनस्येति पाठे योगसारयति माय:।

·281 गलेपकमतभनयाद 65 श्रुतिस्मृतिवदृश्यमानानि खाचारानुरूपमतपरिचर्यया केषुचिदमसिद्धेषु वा नष्टकोशेषु वा अनिरूपित । मूलाग्रेषु वा पुराणेषु प्रक्षिप्य पठन्ति पापिष्ठा , वानि प्रत्यक्षप्रत्यादिपरिशीलनशालिनीपु गरिष्ठगोधीषु नावकाश लभन्ते । तस्मामाण्येऽपि, “प्रसिद्धाविरोधेन ने यम्" इत्यत एव(व.)ता-यपि नियूंढानि । न च तृतीय , मनाथमिस्वाक्षेपकवचनादर्शनात् ॥ जीवन्मुक्त श्रुत्यर्थापत्यवानामित्वसिद्धिरिति चेन्न , तदूषणादेव तदसिद्धे ॥ भस्तु नित्यमुक्तिवशात् सर्वाश्रमत्याग इति चेन्न, तस्या अपि मोक्षोपायोपदेशकशास्त्रादेव विस्तरतस्तत्प्रकरणे निषेधात् । चतुर्थस्तु विपरीत एव । मथ गौडपाद-हरिप्रभृतिभिराचरितत्वात् सर्वाश्रमपरित्यागोऽसामि स्वीकृत इति चेत् , हन्ता सदाचारनिदर्शनतया महान्त हमे 'दुर्गाह्मण-शूद्रसन्तानादयः शिष्टा निर्दिष्टा , यदनुविध यिनोऽपि यूय शिष्टैबहिप्कियध्वे । हन्तव सति धर्मकीर्तिपभृतिभि परिगृहीतत्वात् सौगत लोकायतिकादिसमय एवं किं न स्वीक्रियते । न च वस्तापरिग्रहेऽपि मुक्ति प्रतियध्यते ।। सत्यम् , तभाऽपि येनाकारेण यावज्जीव जीवनाय लोको रक्षयितु शक्य , तेन यथायथ वर्तामह इति चेत् , सत्यमिदमतर्गतमुद्ीर्ण भवता । तदेव चार्वाकसमयरहस्यमिति तत्प्रहारेण महतमिदम् । न हि चार्वाकान् भवनोऽपि गोष्ठीषु व्यक्तमनर्भावयति । भजन्तु वा प्रकाश चार्वाकाभिख्याम् ॥ ननु ब्रह्मविश्छन्दोऽ- मासु प्रयुज्यमानो दुरपह। इति चेत्-सायम् , प्रातिमूलतया निरर्थकोऽयमिति बन । दिगम्बरादि- विदानीमृष्यादिशब्दपयोगवत् । तत्त्वविद इति भवता खय स्थानेषु समाहूयामह इति चेत्–किमत । तत्त्ववित्वमेवेति चेन्न , तस्य भविडम्बनपरत्वात् , भवदधीनकार्यलाभकालपतीक्षणाद्वेति । नापि पञ्चम , अधर्मवासनात् । यद्यपि खाश्रमधर्मानुष्ठानक्लेशादात्मानुसन्धानविरछेदभयेन सर्वधर्म परित्य ग इति तु यथाहृदय सत्य वच , तथापि युनिस्मृत्यादय शक्ताना धर्मलोपे प्रष्येयुरि(रन्निति प्रायश्चितेन प्रतिस-धान वा निरयपतन वाऽवश्यभावीति निश्चीयताम् । भय हि राजसस्त्याग । यथोक्तम् , 'दु खमित्येव य कर्म कारकेशभयात् त्यजेत् । स कृत्य राजस त्याग नैव त्यागाल लभेत् ॥' इति । पष्ठस्तु हेतुस्तदा शोमते, यदि मशक्तिरनाहार्या परमार्थमृता स्यात् । न पशतमधिकृत्य शास्त्राणि मन्ते । न च तत्त्वतोऽशक्ति , मन्येभ्य शक्तेभ्योऽनुतिष्ठद्भयो विशेषादर्शनात् । स्वहृदयविसवादा। सन्ति च धर्मस क्षिगोऽन्येऽपि, "मादित्यचन्द्रावनिलोऽनलब्ध घोमिरापो हृदय यमश्च । पहध रात्रिश्च उभे च सध्ये धर्मध जानाति नरस्य वृतम् ॥” इति । विधुरत्वादिदशास्वपि सर्वसामान्य धर्मादेरनुवर्तनीयत्व तचलने च प्रायश्चित्त तदकरणे प्रत्यवायथेति । नापि सप्तम सामान्यनिर्देशमात्रेण तदसिद्ध विशेषतस्तइनिरूपणादिन न कदाचिदपि बुद्धिपूर्वपापानामलेपसभव इति । ननु मवनोऽप्यन्त्यजपर्य तान् भगवद्भक्ता इति घावन समाच रविराय जयन इति समोऽयम्, भलाक पुन को विशेष इति चेत्-मैवम् , किं त्वया मुक्ताना तेषा पठिाचनादिरूप 1 भूमिका द्रष्टव्या। 2 विडम्बनम् - परिहसनम्। 3 मित्पनापि विशेष इत्ययेमि। " ·282 . शतपस्याम् संभावनमुल कारणतयोपारस्तम् , उत जीवतामेवज्ञादिपरिहारेणान्येभ्य उत्कर्षभायनमिति । न प्रथमः, तेपा भगवदुपासनपभावविशेषनिश्शे पताविद्याकर्मवासनादेहसंबन्धादीनामाविर्भूतभगवत्साम्याना जातिविशेषसंबन्धाभावेऽपि भक्तपरिठाचनशास्त्र पुरुषान्तर यावर्तनाय पूर्वाकारमुपलक्षणीकृत्य तत्समाने विम्वे सन्निधाप्य सभाजनविषयतया प्रतिपादिताना तत्तच्छास्त्रपामाण्यानुसारेण तत्तदुचिनसभाजन विधीयमान कथं पुनरुपप्लवकारणमुन्नीतं भवता मुक्तौ अनन्तगरुडविष्ववसेनतुल्या', 'इमॉल्लोकान्' इति श्रुत्या भगवदनुसाचरणादिकं कुर्वन्तीति सिद्धम् । नापि द्वितीय ; अनेनैव शरीरेण विद्यमानेषूपाल्व पर्यन्तसंभावनस्य तेप्वभावात् । तथाविधेभ्योऽन्येभ्यस्तेषु भगवद्भक्त्या संजातमनिशयमाद्रियामहे ; न पुनर्जात्यादिभेदमेव भवन्न इव स्वरूरतो निहवामहे, येनाऽऽचारविप्लवः स्यात् । न च जात्यायनुरूप. संबन्धादिवर्जनात् भगवद्भक्तेष्वपि तेष्ववज्ञादिप्रसः इति वाच्यम् . तत्कालोचितपशवर्जनेऽपि स्त्रीधर्मिण्या- मात्मजनन्यामिव मानसिकवाचिकसभावनासामर्थ्यवभवेन पुराणेतिहासभगवद्वाक्यशतनिर्णीतेन शास्त्रानु सारिणामवज्ञापसाभावात् । उक्त च भगवता, 'मद्भक्तान् शूद्वसामान्यान्नावमन्येत बुद्धिमान्' इति । राथा मतगज-तुरलम-विहङ्गम गो-मृगादिषु पुरोहितामात्यसामन्तान.पुरकुजकिरातवामनबधिरादिषु च महीपतिसमाश्रयणमहनीया गतेषु विशेषादनवमन्त येषु ततजातिगुणवैषम्य व्यवस्थितमेवानुपाश्यते- तथा भगवस्ममाश्रितेप्वपीति न कश्चिदोष ; राजाधिराजय भगवनो राजवदुपचार इति न्यायात् । आदिभक्तानामननगरुडादीनामिच्छावतारभेदा इति (इमे इति च 1) पुराणपसिद्धम् । तेन तेषां प्रतिष्ठाचनादिक रामकृष्णादिभगवदवतारादीनामिवेति भक्तपतिष्ठाश स्त्रानुसारेण निर्गतयमिति ॥ ॥ इति शतदूपण्याम् अलेपकमतभागदः पञ्चटितमः ॥६५॥ ॥ अथ परमते सूवस्वारस्यमा वादा पट्पष्टितमः ॥ ६६ ॥ नमोऽस्तु ब्रमणे तस्मै शादरायणरूपिणे । यस्यैव ब्रास्त्राणां रचना सगुणायते ॥ अद्वैतमतनिष्ठानामनुष्ठानमपाकृतम् । नमसूवार्थबरूप्य तेपामय निरूप्यते ॥ यद हु आपादचूडं बममूत्रपु निर्विशेष ब्रीशर्थ प्रपञ्चमिथ्यात्वं च स्पष्टमुपपाद्यते। तथा हि-यम जिज्ञास्यतया प्रकान्तम् , तदेव हि, 'नाना नास्ति इति श्रुतियामाण्यपागलभ्यात् तदनुसारि- सूत्रख रम्पाच निर्विशेषमिति निधि वन्नि महान्न । aa(a) बहुषु सूत्रेषु तद्विषयमृतासु श्रु-िपु च एकाचनातनिर्देशादात्मवयं स्वासन प्रतीयते । स चाऽऽत्मा पुन , 'न स्थानोऽपि परस्योभयरि सर्वत्र हि' इत्यादिभि सूत्रकलापनि गत्वेन निर्मात । 'मेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात्', 'रूपवदेव हि सत्पधानस्यात्', 'माइ च तन्मातम्' इत्यादिभिरनेकेन्यधिकरणेषु मे प्रस्नो निर कृत । ब्रम यतिरिक्ताना पदार्थाना कायनानभि यक्तखरूपत्वम् , 'मायामात्र तु कास्न्येनानामि रक्तस्वरूपत्वात्' इत्यादिभिर्निपुण. तरमुपादितम् [एव मोक्षोगयोपदेशदशा याम् . 'मात्मेनि तु' इति ब्रह्मास्मेवय नुमघ ने मन्त्रि नम्। तथा'] (६६) एनागदिवानापि जिलामाधिकरणभाष्य एर स्थिरा जन्माधिकरणभाष्यमप्युद्धृत्य विक्षित विशदयति पट्पष्टितमे। उरि सममाननिरासिमापवित्रणमाः लुना। ! सिद्धान्तेऽनुपादादशवाक्यमावश्यकमिति भाति । .

·परमदेसूवलारस्यमायादः 66. 283 'संपद्याविर्भाव. स्वेन शब्दात्' इति मुक्तस्य स्वरूपाविर्भावमुपपाद्य, 'भविमागेन दृष्टत्वात्' इति ब्रमस्वरूपा- विभाग एवं फलनया निर्दिष्ट । इत्थमापादचूड शारीरकशास्त्रे बहुषु सूत्रेषु निष्पपश्चनिर्विशेषमात्मवयस्य प्रतिपन्नत्वादुपातकतिपयसूत्रव्यतिरिक्तानि सूत्राण्यपि निविशेषमेव परं ब्रह्मोपपादयनीति नीतिविदा निर्णय । यानि पुन सगुणब्रह्मपत्पिादकानि वाक्यानि, 'तानि गरुडमात्मानं जानीयात् इत्यादिविव तत्तदुगसनार्थकल्पिताकारविशिष्टब्रह्मपराणि क्रममुक्तिन्यायेन परम्परया मोक्षविश्रान्तानि । कचित्तु कल्पतेनाऽऽकारेण शाखाचन्द्रोपदेशन्यायेन उपलक्षणतया दर्शनेन ब्रमस्वरूपोपदेशश्राणि । व्यास एवालाकमादिगुरुरुगनिषदनुसारिभि सर्व रेवास्माभिरनुसतव्यः । न च प्रमाणविरोधात् ब्रमसूत्राणा ममामाण्यम् , भ-यपरत्वं वा, तद्विरुद्धानामेव प्रमाणानामप्रमाणत्वात् । भन्योन्यतस्तेषामाभिमानिक(:). प्रमाणाना विरोधाध । गाभिमानप्रतिष्ठितं हि तसिद्धान्तपरिगृहीताना प्रमाणाना प्रामाण्यम् ; भन्यथा खसिद्धान्तविरोधप्रसन्नात्। ततश्च प्रमाणविरोधेऽप्यविरोधेऽपि सूत्रखारस्यानुरोधेन बादरायणसिद्धान्तोऽय मिति निश्चिते, ति वा तत्र हृदयाक्रोशेन, तत्परित्यागेन वा हृदि विन्यस्तहस्त पक्षातराण्यधिशेप्वेति ।। अनोच्यते, "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूत्रमेव तावत् अद्वैतिना न घटते, चिन्मानस्य खप्रकाशस्वेन ज्ञानाविषयतया जिज्ञास्यत्वायोगात् । भारोपितगुणविमहादिविशिष्टस्याविद्यापरिणतिरूपत्वेन सुतरा जिज्ञास्यत्वायोगात् , ब्रह्मशब्दार्थानुपपतेः प्रागेव प्रश्चितत्वाच्च । तथा, 'जन्माघस्य यत । इति सूत्रमपि ब्रह्मस्वरूपलक्षणोपदेशपरम् । लक्षणं चासाधारणधर्म । स कथं निविशेषे संघटते । उपलक्षण. त्वेऽपि सुरा सविशेषत्वमेव । उपलक्षणाकारोपक्ष्याकारपूर्वपतिपन्नाकारविभागविरहात् निर्विशेष स्योरलक्ष्यत्वमपि न संभवनीति प्रागेव प्रश्चितम् । सामानाधिकरण्यस्य सविशेषार्थनिष्ठत्वस्य न्याय प्राप्तत्वात् सत्यज्ञानादिवाक्ये स्वरूपलक्षणवर्णनापटाटोपोऽप्युत्पाटनीय इत्युक्त प्रागेव । शास्त्रयोन्यधि करणमपि शास्त्रगम्यत्वामावादेव निरस्तम् । तद्गम्यत्वे वा प्रमाणविषयत्वात् इयत्वमेव पणि गृह्णाति । व्यावहारिकश स्त्रगम्यत्वं तु व्यावहारिकानुमानगम्यत्वदत् अपध्वस्तम् । भवता च प्रमाणपमेय खण्डनात् शास्त्रपामाध्यमपि पाषण्डवादै सपिण्डीकृतमेव । वेदान्तशास्त्रम्यापि तर्का मकत्वात् तर्काणा खरूपलक्षणा दिखण्डनपाचण्ड्यमेव शरणयता कस्तर्कः, किं वा तदघीन र्थतत्त्वव्यवस्थापनम् , कथं च salssवेदकता तत्त्वमस्मादिवाक्यानामिति परिपश्य। तथाच सर्वशास्त्रकुक्षिभरिमाध्यमिकोक्तिरेव विजयते । समन्वयसूत्र च समन्वयमेव हेतुवेनोपादते । मन्वयस्तु भेदस्य पाणबन्धुरिति सर्वलोक'वदितमेतत् । ईक्षत्यधिकरणेऽपि तदेवानुविदधाति, ईशगादिगुणयोगस्य मुख्यतयाऽभिधानात् । मानन्दमयाधिकरणे प्राचुर्याश्रम घट्योगादानन्दा-यासत्य हेतुत्वेनोपादानाच मेदवाद एव स राज्यमाटीको । अकाश प्राणाधिकरणयोरपि नारिणमेव पुरस्कियते। लिङ्ग पुनरस धारणधर्म । निविशेष किं रिकिं च वा साध्य मिति लयमेव विचारय । ज्योत्रिधिकरणे चरणाभिधानं मरणायते मृषावादस्य । निविशेषम्य कश्चरण , का वा दीतिरनुत्तमेषु रोकेषु : इन्द्रपाणाधिकरणेऽपि, 'माणस्तथानुगमात्' इत्युपकनोपसहारादिषधि तापयरिङ्गोपे महावाक्यसा र्यादिन्द्रामिणो म्हापुरुषम्यैर पसाघमात् माशेपास्वमेव । वाक्य यत् जिज्ञास्यतया प्रकान्तं ब्रह्मेति त्वदुक्त, तम त्वदिष्टमिति विस्तरेण प्रथनमाद । 2 ईक्षतिधास्यस्याऽऽनन्दयाश्यानन्तरं मुद्रण न युक्तम् । ।

·. व - - 282 शतपच्याम् संभावनमुषप्त कारणतयोपारस्तम् , उत जीवतामेवावज्ञादिपरिहारेणान्येभ्य उत्कर्षमायनमिति । न प्रथमः; तेषा भगवदुपासनपभावविशेषनिश्शेषिताविद्याकर्मवासनादेहसंबन्धादीनामाविर्भूतमगवत्साम्याना जातिविशेषसंबन्धाभावेऽपि भक्तपरिष्ठाचनशास्तै पुरुषान्तर-यावर्तनाय पूर्वाकारमुपलक्षणीकृत्य तरसमाने बिम्बे सन्निधाप्य सभाजनविषयतया प्रतिपादितानां ततच्छास्त्रप्रामाण्यानुसारेण तत्तदुचिनसभाजनं विधीयमानं कथं पुनरुपालनकारणमुन्नीतं भवता! मुक्तौ अनन्तगरुडविष्वक्मेनतुश्याः, 'इमाँलोकान्' इति श्रुत्या भगवदनुसचरणादिकं कुर्वन्तीति सिद्धम् । नापि द्वितीयः ; अनेनैव शरीरेण विद्यमानेपालव. पर्यन्तसंभावनस्य तेष्वभावात् । तथाविधेभ्योऽन्येभ्यस्तेषु भगवद्भक्त्या संजातमनिशयमाद्रियामहे ; न पुनर्जात्यादिभेदमेव भवन्न इव खरूरतो निहामहे, येनाऽऽचारविप्लव: स्यात् । न च जात्यायनुरूप- संबन्धादिवर्जनात् भगवद्भक्तेष्वपि तेप्ववज्ञादिप्रसङ्ग इति वाच्यम् . तत्कालोचितस्पशवर्जनेऽपि स्त्रीमिण्या- मात्मजनन्यामिव मानसिकवाचिकसभावनासामर्थ्यवभवेन पुराणेतिहासभगवद्वाक्यातनिर्णीतेन शास्त्रानु सारिणामवज्ञाप्रसन्नाभावात् । उक्त च भगवता, 'मद्भक्तान् शूद्वसामान्यानावमन्येत बुद्धिमान्' इति । यथा मलङ्गज-तुरङ्गम-विहङ्गम-गो-मृगादिषु पुरोहितामात्यसामन्तान:पुरकुजकिरातवामनबधिरादिपु च महीपतिसमाश्रयणमहनीयतां गतेषु विशेषादनवमन्तव्येषु ततजातिगुणवैषम्य व्यवस्थितमेवानुपास्यते- तथा भगवत्समाश्रितेप्वपीति न कश्चिद्दोष ; राजाधिराजन्य भगवतो राजबदुपचार इति न्यायात् । आदिभक्तानामनन्नगरुडादीनामिच्छावतारभेदा इति (इमे इति च ।) पुराणप्रसिद्धम् । तेन तेषां प्रतिष्ठानादिक रामकृष्णादिभगवदवतारादीनामिवेति भक्तपतिष्ठाश स्त्रानुसारेण निगेंतव्यमिति ।। ॥ इति शनदूपण्याम् अलेपकमतभङ्गादः पञ्चपष्टितमः ॥६५॥ ॥ अथ पग्मते सूत्रस्वारस्यमावादः षट्पष्टितमः ॥ ६६ ॥ नमोऽस्तु ब्रमणे तस्मै बादरायणरूपिणे । यस्यैव ब्रमत्राणां रचना सगुणायते ॥ अद्वैतमतनिष्ठानामनुठानमपाकतम् । ब्रभसूवार्थवैरूप्य तेपामय निरूप्यते ॥ यदाहु - आपादचूडं ब्रममूत्रेषु निर्विशेष ब्रमवार्थ प्रपञ्चमिथ्यात्वं च स्पष्टमुपपाधते। तथा हि-या जिज्ञास्यतया प्रकान्तम् , तदेव हि, 'नाना नास्ति' इति श्रुतिपामाण्यपागलभ्यात् सदनुसारि- सूत्रवारस्याच निविशेषमिति निश्चिन्वन्ति महान्तः । तत(त) बहुषु सूत्रेषु तद्विषयमृतासु श्रु-िधु च एकाचनान्तनिर्देशादात्मैक्यं खासत प्रतीयते । स चाऽऽमा पुनः, 'न स्थानोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि' इत्यादिभिः सूत्रकलानिर्गुगत्वेन निर्णीत. । 'भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात्', 'मरूपवदेव हि तत्यपानत्वात्', 'माद च तन्मातम्' इत्यादिभिरनेकेश्वधिकरणेषु भेइप्रसङ्गो निर'कृत । ब्रमन्यतिरिकानां पदार्थानां कास्येनानभिन्यक्तखम्पत्यम् , 'मायामात्र तु कास्येनानभिरक्तस्वरूपत्वात्' इत्यादिभिर्निपुण- तरमुपयादितम् एव मोक्षो गयोपदेशदशायाम् , 'मात्मेति तु' इति ब्रह्मात्मवय'नुसघ नै सलिनम्। तथा!] (६६) एनारदिगानापि जिज्ञासाधिकरणभाग्य एव स्थिरा जन्माद्यधिकरणभाष्यमयुद्धृत्य विक्षित विशदयति पट्पष्टितमे। उपरि तनतनाद्वैतनिरासिभाष्यविवरणवादा: लुप्ताः । | सिद्धान्तेऽनुवादादवेदृशयाक्यमावश्यकमिति भाति ।

·253 भन्यथा परमदेस्नलारस्वभावादः 66. 'संपद्याविर्भाव स्वेन शब्दात्' इति मुक्तस वरूपाविर्भावमुपराध, 'भविभागेन दृश्चात लिमा विभाग एव पलनया निर्दिष्ट । इत्थनापादचूड शारीरकशाले बहुषु स्वेषु निमपनिर्विशेषमा लाल प्रतिपन्नत्वादुपातकतिपयसूत्र यतिरिक्तानि सूत्राग्यपि निर्विशेषमेव परं ब्रझोपपादयनीति नीनिविदा निर्णय । यानि पुन सगुणब्रह्मपत्पिादकानि वाक्यानि, 'तानि गरडमात्मानं ज नीय त् इत्याशिविर तत्तदुगसन थकल्पिताकारविशिष्टब्रह्मपराणि क्रममुक्तिन्यायेन परम्परया मोक्षविधानानि । कचित कल्पनेनाऽऽकारेण शाखाचन्द्रोपदेशन्यायेन उपलक्षणतया दर्शनेन ब्रमखरूपोपदेशराणि । व्यास एवास्माकमादिगुरुरुपनिषदनुमारिमि सर्वे रेवास्माभिरनुसत यः। न च प्रमाणविरोधात नानागा मप्रामाण्यम् , अन्यपरत्व वा, तद्विरुद्धानामेव प्रमाणानामममाणत्वात् । भन्योन्यतस्तेषामाभिमानिन(. प्रमाणाना विरोधाच | अभिमानप्रतिष्ठितं हि त्तत्सिद्धान्तपरिगृहीताना प्रमाण नां मामापम् । खसिद्धान्तविरोधप्रसन्नात्। ततश्च प्रमाणविरोघेऽप्यविरोधेऽपि सूत्रस्वारस्यानुरोधेन बादरायगसिद्धान्तोऽय मिति निश्चिते, तिट वा तन हृदयाकोशेन, तत्परित्यागेन वा हृदि वि.यस्तहस्त पक्षातराण्यधिशेवेति ॥ मन्त्रोच्यते, "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूत्रमेव तावत् भवतिना न घटते, चिमातम सपकाशत्वेन ज्ञानाविषयतया जिज्ञास्यत्वायोगात् । भारोपितगुणविग्रहादिविशिष्टस्यविद्यापरिणतिरूपत्वेन सुरी जिज्ञाम्यवायोगात् , ब्रह्मशब्दार्थानुपपतेः प्रागेव प्रश्चितत्वाच । तथा, 'जन्माघस्य यत' इति सूत्रमपि ब्रह्मस्वरूपलक्षणोपदेशपरम् । लक्षणं चासाधारणधर्म । स कथं निर्विशेषे संघटते ! उपलक्षण. स्येऽपि सुतरा सविशेषत्वमेव । उपलक्षणाकारोपक्ष्याकारपूर्वपतिपनाकारविभागविरहात् निविशेष स्योपलक्ष्यत्वमपि न संभवनीति मागेव पश्चिनम् । सामानाधिकरण्यस्य सविशेषार्थनिष्ठस्यस्य न्याय प्राप्तत्वात् सत्यज्ञानादिवाक्ये खरूपलक्षणवर्णनाफ्टाटोपोऽप्युत्पाटनीय इत्युक्त प्रागेव । शालयोन्यधि करणमपि शास्त्रगम्यायामाबादेव निरस्तम् । तद्गम्यत्वे वा प्रमाणविषयत्वात् श्यत्यमेव पारिज गृह्णाति । व्यावहारिकश स्त्रगम्याव तु व्यावहारिकानुमानगम्यत्ववत् अपध्वस्तम् । भवता च प्रमाणपमेय खण्डनात् शास्त्रपामाण्यमपि पापण्डवाद सपिण्डीकृतमेव । वेदान्तशास्सम्यापि ती मकरवात सांगा खरूपलक्षण दिखण्डनपाचण्ड्यमेव शरणयता कस्तर्क , किं वा तदधीन र्थतत्त्वव्यवस्थापनम् , कथं प Rasऽवेदकना तत्त्वमस्पादिवाक्यानामिति परिश्श्य । तथाच सर्वशास्त्रकुक्षिभरिमाध्यमिकोक्तिरेय विजयते । समन्वय सूत्र च समन्वयमेव हेतुत्वेनोपादते । अन्वयस्तु भेदस्य पाणव.धुरिशी सर्वलोकपिदितमेतत् । ईशत्यधिकरणेऽपि तदेवानुविदधाति, ईक्षणादिगुणयोगम्य मुख्यतयाऽभिधानात् । मानन्दमयाधिकरणे प्राचुर्याम थट्योगादानन्दाभ्यासत्य हेतुत्वेनोपादानाच भेदवाद एव स ग्राज्यमाटीको । आकाश प्रणाधिकरणयोरपि ब्रह्मरिङ्गमेव पुर स्क्रियते। लिङ्ग पुनरस घारणधर्म । निविशेष किं रिकिं च वा साध्य मिति लयमेव विचारय । ज्योरिधिकरणे चरणामिषान मरणायते मृषावादस्य । निविशेषण कश्चरण , का वा दीतिरनुत्तमेषु रोकेषु : इन्द्रप्राणाधिकरणेऽपि, 'प णस्तथानुगमात्' इत्युपकपोपसहारादिघड़िय तात्परिङ्गोपेनमहावाक्यसामर्थ्यादिन्द्रा-नर्यामिणो म्हापुरुषस्यत्र प्रसाघमात् सविशेषपात्वमेव । वाक्य यत् जिज्ञास्यतया प्रक्रान्तं ब्रह्मेति त्वदुक्त, तन त्यदिष्टमिति विस्तरेण प्रयनमाह । 2 ईक्षतिवाक्यस्याऽऽनन्दवाक्यानन्तरं मुद्रण न युक्तम् । - ·- . 284 शतपच्या तावत् अन्विताभिधानेऽपि, अभिहिता-वयेऽपि सविशेषपरमेवेति तत्रतत्र क्रियासमभिहारेण सापितम् | वाक्यार्थोऽपि प्राणेन्द्रादिवशिष्ट्य मक वात् सविशेषरूप एवेति(१) निरूपित । एवं शारीरोपक्रमसत्र णां सगुणब्रह्मैदम्पये समर्थिते त्रिपाद्यामपि भनेनैव न्यायेनार्थतत्त्व निर्गत य मधिगुगर-तेवामिभि स्थ लीपुलाक-यायानुसारस्य •याय्यत्वात् । भविरोषाध्यायसूत्राणामादिमा ध्यायशेषत्वान्न पृथगभिधेय तात्पर्यमवशिष्यते । वैराग्योभयलिङ्गपादयो ससरतो जीवस्य ससारनिवर्तकस्य च परमात्मनो मिथो वैषम्यमुच्यते । स एव भेदवाद । गुणोरसहारपादस नामेव निर्गुणवादस्य हृदय शूलम् । अनाङ्गिमाववादोऽपि तस्यैव कर्णश्वर । तेन लिभिरध्याय सगुणमेव निर्गीयते । फलाध्याये फलनिर्देश एव निर्गुणवादिना निष्फल प्रलापमाविष्करोति । परमात्मसेविनो जीवस्येव सासारिक फलपाधनपुण्यपापरूपकश्लिषविनाशो देहादुत्क्रमणमर्चिादिना देवयानेन गमन पर ज्योरिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणामिनिष्पत्तिरपुनरावृत्तिश्चेति । शारीरकञ्चमाध्याये निर्गुण शरीरमलपिमका परिवारक मविभूतिक चिन्मानमिति पारिभाषिक बन्न प्रतिपाद्यताम् । 'यदुक्त जिज्ञास्यतया पक्रान्त ब्रमेव, 'नात्मा श्रुते' इत्यादावपि प्रतिपाद्यत इति, तदसत् , 'ज्ञोऽत एव', 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्', परातु तच्छुते ' इत्यादिभिस्तवत्यैस्सूत्रैरात्मशब्दनिर्दिष्टस्य तस्य ज्ञातृत्वकर्तृत्वपरमात्मायत वादिपतिपादनात् , तस्य च सर्वश्य पदभिमतेऽस्मदभिमते वा ब्रमण्यसभवात ॥ भ्रान्त्या सभवतीति चेन्न , परिशुद्धस्वरूपोपदेशदशाया प्रतिपक्षपतिक्षेपपूर्वकम्य भ्रान्तिसिद्धाकारसमर्थनस्य विरुद्धत्वात् । भन्यथा नात्मा श्रुते ' इत्यधिकरणेऽपि यथालोकमुत्पतिविनाशयोरेय समर्थनप्रसङ्गात् । यद तन लोकसिद्धाकारतिषेध उपचिकसित , तदा लोकसिद्ध कर्तृत्वादिकमपि नास्तीत्येवोपदेष्टु युक्तम् । यदि त्वैव सूत्राणा तात्पर्यमिति मनुपे, तदा प्रारब्ध स्वयैव सूवा-यथाकरणम् ॥ अपस्तुत मात्मान्तरमिह कथ परीक्ष्यत इति चेन्न , 'अयाो ब्रमजिज्ञासा' इत्यत्रव विषयतया ब्रह्मण इव मधिकारि तया मुमुक्षो प्रकृतस्यात् तम्म च खरूपज्ञानावश्यम्भावित्वेन कचि स्वरूपस्यावश्योपदेष्टव्यत्वात् । ग्यवच्छेयतया प्रधानमिव जीवोऽपि प्रथमाध्याये सर्वत्र प्रकन यदि विषयत्वनाप्रकृतत्वादपरीक्षणीयता, तदा वियामाणादेरप्यपरीक्षणप्रसङ्ग । उलो-धर्म जिज्ञासमानम्म तत्सम्बन्धिनिरूपणम् । ययेव ब्रमजिज्ञासेत्युक्त जीवनिरूपणम् ॥ पिंच 'मसभवस्तु सतोऽनुपपत्ते इत्यत्रैव सच्छब्दवाच्यस्य परस्य ब्रमण उत्पत्यादिपरिषेधात् , 'नारमा श्रुते ' इति निरर्थक पुनरारम्भ । अतो न न जिज्ञ स्यतया पक्रान्त ब्रह्म मामशब्दनिर्दिष्टम् , अपि जिज्ञास कर्तृतथा प्रस्तुतो जीव । यत् पुन उक्त एकवचना निर्देशादात्माद्वतस्वारस्यमिति, तदपन, 'श्रेष्ठश्च इत्यादिमविव जात्येक्रविवक्षया तत्पयोगमभवात्। तदुक्तमशाधिकरणे, 'नात्मा श्रुतेरित्यत्रा प्येव न जात्यमिप्रायम् इति । यश्च तत्सूत्रविषयतया नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानाम् इत्यादि अनय उपादीय ते, ताभिरपि सौतस्यकवचनस्य जात्यभिपायव सक्तम् यदि उद्देश्यगतत्वेन बहुत्वमवित्र य एक हनि निर्दिष्टमेकर३ किं विवश्यते॥ मन एन 'अजो नित्य ' इत्यादिश्रुत्यन्तरमपि नियूदम्। एक ना निर्देशादात्मेस्यात् मा मैयमि युक्त रिस्यति यदुक्तमिति । क्षिाम् , 1 ·- . .. परमते सूनखारस्यभगवाद: 66. 285 यतूभयलिझाधिकरणे सम्स्तविशेषशून्यत्वं प्रत्ययादीति -- तदप्यसत् ; तत हेयगुणनिषेधेन समस्तमङ्गलगुणविशिष्टस्यैव प्रतिपिपादयिषितत्वात् , तदाह-, 'सविशेष अमेत्येव हि तल वक्ष्यति' इति ।। वाक्यस्थोभयलिङ्गशब्दानादरेणासन्निहितदोषास्यनिषेध्याध्याहारो न युक्त इति चेन्न-खवाक्य- स्थस्यापि गुणस्य स्वरूपत एव निषेधानुपपत्तेः । न हि गुगो गुणस्वादेव निषेध्यः ; वैपरीत्यात् । न च दोषकोटिनिक्षेपेण तन्निषेधः, सर्वज्ञत्वादेर्दोषत्वस्य प्रमाणाभावात् । अतः पारिशेप्यात् दोष एव निषेध्य इति स्थिते, जागरितखमाद्यवस्थासु जीवस्य ये दोषाः पूर्वेधिकरणेषु प्रकृताः. त एवाह निषेध्य सया सूत्रकृदभिप्रेता इति स्पष्टमेव ज्ञातुः। ततश्च, 'मेदादिति चेन्न पत्येकमतद्वचनात्' इत्यादिसूत्रेष्वपि नापस्तुनानुपयुक्तत्वदभिमतार्थसिद्धिः। अन्यथा, 'प्रकृततावत्वं हि पहिषेषति ततो ब्रवीति च भूयः' इति समनन्तरसुत्रविरोधः । न हि तत्र प्रकृतं प्रतिपेधीत्युक्तम् , अपितु प्रकृतावत्त्वमिति । एतेन निषेधानां सर्वेषां विहितानुरोधेन विषयव्यवस्था कर्तव्येति दर्शयति । श्लो-सामान्यस्य निषेधस्य विहितव्यतिरेकतः । निर्वाहः सुपसिद्धश्च निगमेश्वगम्यते ॥ अत एव सन्याधिकरणेऽपि, 'मायामात्र तु' इयादिना न प्रपञ्च मिथ्यात्वं विवक्षितमिति गम्यते । मायाशब्दस्य च न मिथ्यात्ववाचित्वमिति स्थलान्तरे(12)विशद द्रष्टव्यम् । आह च-'मायामात्र तिति चखामानामप्यर्थानां जागरितावस्थानुभूतपदार्थवैधर्पमात्रेण मायामावत्वमुच्यते' इत्यादि । 'मेघोदयस्सागरसन्निति.(वशः)', इत्यारभ्य, 'विश्णोर्विचित्राः प्रभवन्ति मायाः' इत्यादिषु मायाशब्दस्य विचित्रसृष्टिकर:]विशेषपरत्वमेवेति सुव्यक्तमुपपादितम् । अस्तु वाऽस्य मिथ्यार्थवाचित्वम् , तथाऽप्यलिन् सूत्रे स्वामार्थानामेव मिथ्यात्वमुच्यते, 'सन्ध्ये सृष्टिराह हि', 'निर्मातार चैके पुत्रादयश्च' इति पूर्वपक्षसूत्राभ्यां खामार्थानामेव प्रकृतत्वस्य भवद्भिरपि व्याख्यातत्वात् ॥ सत्यं खामार्थमिथ्यात्वमधिकरणसाध्यम् । तत्र कैमुत्यलाभाय जागरितानामपि मिथ्यात्वम् , 'कात्स्येनाभिव्यक्तखरूपत्वात्' इत्यनेन प्रदर्शत इति चेन्न; विश्वमिथ्यात्वसिद्धौ स्वामार्थस यत्वपूर्वपक्षानुत्थानात् । अथ विश्वमिथ्यात्वमेव स्वामार्थमिथ्यात्वप्रदर्शनद्वारा अत्रैव प्रसाध्यत इति मन्यसे ; तदप्यसत् , प्रपञ्चमिथ्यात्वं प्रस्तुत्य स्वामार्थनिदर्शनम्योचितत्वात् । प्रथमसूत्र एव विश्वमिथ्यात्वमसाधनमुखेन विश्वस्य ज्ञाननाध्यतया ज्ञानप्रधान शास्त्रमारम्भगीयमिति भवद्विस्समर्थनाच्च ।। अथ वक्ष्यमाणोपजीवनेन शास्त्रारम्भमात्र तत्र समर्थ्यत इति पश्यसि ; तदा नीति निरन्धनात्मकल्प स्वत्स व्युत्पाद्यमतिमन्दं स्यात्। किंच, 'कास्न्थेनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्' इत्यत्न न जागरगन्धं पश्यामः । कार्य शब्देन तस्यापि संग्रह इति चेन्न ; प्रकृकि देशाबहिष्कारे तस्य व्युत्पत्तेः । ततश्च स्वामार्थानां समानेर मिथ्यात्वं विवक्षितं स्यात् ; अन्यथा खामार्थमिथ्यात्वं प्रतिज्ञाय जागरितार्थानामनभिव्यक्तख-पत्व हेतुल्य इति व्यधिकरणं स्यात् । अतः स्वामार्थमिथ्यात्वसाधनाय तनिष्ठमेवानभिव्यक्तवरूपत्वं हेतुज्या का इति नानापि विश्वमिथ्यात्वप्रतिपादनकथाऽपि । यत्पुन. मोक्षोपायोपदेशदशायाम् , 'आत्मेति तूपग छन्ति' इति ब्रह्मालेक्यानुसघन वन तदपि न पश्यामः, आत्मशब्दस्य नानाथरूढत्वात् , शरीरप्रतिसंवन्धिान रुविकर्याच ! स्लोरी सन्धान सूलितं स्यात् । युक्तं चैत् ; ब्रह्मण, सर्वशरीरित्वेनान्तर्यामित्रामगादिषु माविनाम . - ·. - 286 शतषभ्यो 'खपर्ययोऽयमात्मशन्दो माध्येऽन्वारूढ, तथाऽप्यन्ततोऽयमेवार्थ प्रपञ्चविन्यते । अवाप्यधिकरणे अवक्ष्यति, 'इदमेव शरीरममावलक्षण तादात्म्यम् , आत्मेति तूपमच्छन्तीनि वक्ष्यनि' इति । विपरीतश्चाय व्यपदेश आयुप्मत , 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यनुसन्धान ह्यत्र व्याख्यायते । तच प्रातिरूपमिति भवता एएव्यम् , पिलुप्ताहभावादिपिप्लवसनिन्मान रूपत्वाभ्युपगमात् ब्रमण । ततश्च मोक्षोपायतया प्रान्तिरेख सूतितेत्यायातम् । शालामालादिन्यायेन विवक्षितपर्यवस्थापन तु सूत्र वारस्योपन्यासदशाविरुद्धम् । किंच, इतिकरण वारस्यादत्र दृष्टिविधिसूचनमेव स्वरसम् । तथैव हि श्रुतिरपि, 'आत्मेत्येवोपासीत' इति । वाक्य च, 'आत्मेत्येव तु गृह्णीयात्' इति । प्रमिद्धश्चायमर्थ स्मृति वपि, 'बमाहमिति भावयेत्' इत्यादिषु, तन्त्रेषु च, 'देवोऽहमिति भावयेत्' इति । अतोऽन इतिकरणखारस्यात् , 'मनो ब्रह्मेत्युपासीत' इत्यादावि दृष्टिविधित्व. मानसिद्धौ उपास्यस्य दृष्टिविशेषणस्य चात्यन्तभेदस्य सार्वत्रिकत्वात् अलापि जीवनमगोर्मेद एवान्ततस्सूत्रित- स्स्यादिति नात भवत कधिदवकाश । यतु फलदशायाम् , 'अविभागेन दृष्टत्वात्' इत्यविभागानुभवस्मूवित इति, तदपि मन्दम् , अविभाग- शब्दस्य खम्पैक्यनियनत्वाभावात् । विभागो हि परस्परसम्बन्धपरिपन्थिधर्मविशेष इति पिदुपा प्रसिद्धि , तेनाविभागोऽप्यपृथमिद्धिरेवेति सिध्यति , न पुन स्वरूपैश्यम् , तत्र तयवहारश्चौपचारिक । अस्तु या मुख्य , तथाऽप्यनियतत्वादन्यथासिद्ध , वाङ्मन प्रभृतिसपत्तिवदवस्थाविशेषमात्रश्विक्षया, 'अस्मिागो वचनात्' इत्यमूत्रपत् , अत्र तु याप्रमाणमपृथसिद्धत्वविवक्षपाऽयमविभागशब्द , अन्यथा प्रमाणनिरोभा दुपपतिविरोधाच । प्रयुझने च मध्यथा दण्डो देवदत्ताद्विभक्त जातिगुणादिक त्वविभक्तमिति च । यद्वा विभागो भेद एवान्तु, अविभागश्च भेदनिति , तथापि स्वरूपभेदोऽत्र निषिध्यन इत्यत्र न 'प्रमाण प्रत्युत पूर्वापरसूत्रशतपरामर्शात् , 'भोगमावसाम्यलिताच' इति उपा-त्यसूत्रसंवादाच किंचिज्ञत्व सज्ञ व-परिनितमुख पानिरनिश मानन्दत्वादिधर्मलक्षणभेद एव निषिध्यत इति खरसत प्रतीयते । तत्कायोऽपि कृशोदरीनीइनिहितकीटवत आदिभरतमृगत्व दिवच साम्यापत्त्यैव समञ्जसपितु शस्य । अन्यथा दृष्टान्त एव तत्र प्रतिदृष्टान्ततामश्नुते । तदेव भूयसान्यायमसन्नमिव कृत्वा स्वदुपन्यम्तानि कतिपयानि सूवागि स्वदभिमतप्रतीपानि निदर्शितानि । तनधा परानन्धरस्भिागोभी रिलीन । म एवान्येषा भूगमा सूत्राणा कहिताकारपरत्वमुपलक्षणपरत्व वा नोलेशिन शरम् । अ शनि तु सूत्र शि सगुग स भूतिक च मम प्रतिपादयनीयमयस्त्वयाऽपि दुरपहर । । स्वश्याय इति । ममायमामे यनुसंधन विहाय अहमित्यनुसंघानस्य भायितत्यादिति भाव । 2 अनापीत्यनेन शतदूरणीयदा एतदन्ता, जिज्ञासाधिकरणे स्थि वैधेति ज्ञायते । 3 वक्ष्यतीति । संग्रहेण सिद्धान्तोपन्यासघट्टात् पूर्वम् । 4 तथाच खरसार्थ: जीये सर्वत्र आत्मप्टिरेव स्यात् । एवञ्च साक्षान्मोक्षोपायोपदेशता मा भूत्।पतरफलश मर्यव समिनिमानुकूल्येन वर्तनम् , शमादि- सिमिच। 5 नानात्वमपि विभाग इति स्वीरलाऽऽह अस्तु पेति। 6 तुरादेन-अविभागो वचनादित्यत्न परिमितकालमपृषकसिद्धत्रमुच्यते, तदनासंभवीति झाप्यसे। 7 अन्यद् द्रव्यं हि नैति तद्बध्यतामिति भावः । . पश्याम ·287 - . तत द्वानियतानियतगुणोपधिक वयभेदाभेदचिन्तनात् कान गुणवि शष्टपर परमतेसूत्रस्वरस्यभगवाद 66 श्लो- अर्थवत्त्वेऽपि सूत्राणामन्योन्यार्थविभागत । सगुण ग्रम वेद्यं स्यान्न चेत् सूतकथा मुधा ।। माह च जन्माद्यधिकरणे ये तु निर्विशेष वस्तु जिज्ञास्यमिति वदन्ति, तन्मते, 'ब्रह्मजिज्ञासा', 'जन्मायस्य यता इत्यसङ्गत स्यात्, निरतिशयपृहत् बृहण च मेति निर्वचनात् । तच्च वन जगजन्मादिकारणमिति वचनाच ; एवमुत्तरेष्वपि सूत्रगणेषु सूत्रोदा- हतश्रुतिगणेषु च ईक्षणायन्वयदर्शनात् सूत्राणि सूत्रोदाहृताः श्रुतयश्च न तत प्रमाणम्' इत्यादि । यमभिप्राय -प्रथमाध्याये सर्वत्र 'ईक्षते शब्दम्' 'मानन्दमयोऽभ्यासात् , 'मनस्तद्धर्मोग्देशात' इत्यादिषु ब्रह्मणस्तद्धर्मविशेषैशिष्ट्य प्रतिपाद्यते , एव जीवादिभ्यो भेदश्च पतिपाद्यते । 'मेदव्यपदे शाचान्य ', 'कर्मकर्तृ पपदेशाच्च' 'उभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते', 'विशेषणमेदव्यपदेशाभ्या च नेतरौ', 'भेदव्यपदेशात्', 'माकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्', 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योभैदेन' इत्यादिषु सूत्रेषु तत्सन्छुगिनो भेदनिर्देश एवं स्वशब्देन सूयते । जीवमुख्यपाणलिझान्नेति चेन्नोपासातैविध्यादाश्रित स्वादिह तद्योगात् , 'न च मातमतद्धर्माभिलापाच्छ रीरश्च', 'नानुमानमतच्छब्दात् प्राणभृञ्च', 'जीव मुख्यप्राणलिनान्नेति चेत् तद्व्याख्यातम्', इत्यादिषु प्रधानादिवः जीव खशब्देनोपादाय व्यवच्छिद्यते 'गुहा पविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात्' इत्यादिषु [च भेद !]स्फुट । अत प्रथमाध्याये सर्वत्र जिज्ञास्यतया पक्रान्त ब्रह्म आनन्दगुणविशिष्ट प्रकृतरिव पुरुषादपि विलक्षण च पत्यपादि। अयमेवार्थ -स्थूणानिखनन या- येन द्वितीय ध्याये स्थिरीकृत इति सोऽपि तद्विषय एवेत्युक्तम् । तत्र च, 'इतरव्यपदेशादिनाकरणादि दोषप्रसरि ' इति जीवेवयव्यपदेशमूल नेकदोष न् आशङ्कय 'अधिक तु भेदनिर्देशान्' 'मादित्य स्दनुपपत्ति ' इनि सूत्राभ्या पर्यह पीत् । तत्र चामा यत-"ये पुनरस्यैव जीवस्याविधावियुक्ता. वस्थामभिप्रेत्य इम भेद वर्णयन्ति, तेपामिद सर्वममात स्यात् । न हि तदवस्यस्प सर्वज्ञत्व सर्वेश्वरत्व समस्तकारणत्व सर्वात्मत्व सर्वनिय-तृत्व मेत्यादीनि सन्ति । अनेनैव रूपेण ह्यामिा श्रुतिभिः प्रत्यगात्मनो भेदः प्रतिपाद्यते, सर्वे ह्यविद्यापरिकल्पित वन्मते । न चाविद्यापरिकल्पितस्याविद्यावस्थायां शुक्तिकारजत-मरीचिकाजलादिमेदवत् परस्परमेदोऽत्र सूत्रकारेण, 'अधिक तु भेदनिर्देशात्' इत्यादिषु प्रतिपाद्यते । ब्राजिज्ञामा कर्तव्येति जिज्ञास्यत्या प्रशान्तस्य ब्रह्मणो जगअन्मादिकारणस्य वेदान्तवेद्यत्व तस्य च स्मृतिन्याय विरोधपरिहारश्च क्रियते' इति स्पष्टम् । अतोऽध्यायद्वय विशिष्ट रमिति स्थितम् । तृतीयाध्यायेऽपि वैराग्यपादे तावत् प्रतिनियतकर्मफलभोक्तॄणामनन्ताना कर्मिगा गमनागमन. प्रकार चन्तनादात्मभेदोऽर्थल ध । उभयलिङ्गपादे तु शोध्य शोषितम् । शिष्टमपि वदिष्टानुगुणमेव । गुणोपसहारपादस्तु इति स्वरूपोऽनि सुप्रसिद्धम् न केवल नाममात्रग । पुरुगथगदोऽपि दिया यण भने । तत्र च= इतरव्यपदेशाधिकरणे च 2 1.7 ' न हि गुणोपसहारो गुणसहार इति भाव । .

·288 বি:দাধানাবধিবালানবাবগণে। গাণিবি; সাগর, मौसमय पाटनेन पपरम्प नन । रग्क्रानियाद परनिपामा.प. परपनम् । अमिरादिपादे5 नन मगुणोपमा सामान मनिष सम्बतम् । फलपादप सम्पादित परमनगमानमरणतमोगमान यानितिन पादपणस दर स्वागतासा प्रयामहे । टप माम्फगपापा-"गया भवायला सापाय. नियंगनान(पान)। व्यापार गर(गाय) प्य ममि" ta मापन गायफारप्पुनम्- 'मगयढोघापनकता चिमीणां प्रभागि पूर्वापामशिक्षिyth सन्मतानुमारण पाषराणि प्यारूपाम्यन्ते । मातुनः मानविरदान मलार्यानामधार पनमन मिनि-मननयमिवान्तेनोनम् । एवायपि यथाशियोजपितध्यानीति २: मरहटम्याग्निान 1 स्यने ५ मिनि परिकणमक्ष क्षरादादिगंब-यपि तस्याम्यामिरम्पादारादिकारना । बाद, 'शेफ पु ममिद्धानि यानि पदानि तानि सनि समये तदर्या-येव गोवा (ली. मा. मायादारादिमि म्यामिममारतया नदी ये दसवादम्बादिकपरिमदविशेषादिभिगोकरनिधये मन्वादिपनीतर्मशास्त्रादिपि । काचि कदाविरोधादेशाकशिनुपशयित परवान् । मन एवाद मनि संमर इति । यतिखोरविरोपे सूत्रे-वायादारादिकमन्याप्यम् । विरोधपसने पुन मायादारादिमित्य अन्यनुगुगतया ने यम् । नवासी विप्रम इति चरितमपि पम्, सालदगाव र नायिका विपि प्रमाणविरुवायी दशनात् परिमाविशयाच भन्मनुत्तेषु म्यषु यन्न पचित प्रमाण वसंवाद ययाशित ममापातम्यम् । न चाम्नि विसंवाद इविदनिमिति । रति धोकयिनाविकसिंहस्य मर्पतन्यस्वन्त्रम्य धाम कटनाथस्य पेशालामा एतिपु शवद्पण्या परमते प्यधारस्यमा वादा पाटिनमा ।। ६६ ॥ [एतावदेवायोपलम्यते । 1 प्यारयेयमिति । व्याख्या यमिति पदविमागः । -मारमाप्यरूपा। चण्डमायतनृसिंहराजपत्यादिपूर्पर तिरन्युपटना । केः कदा न शतदूपणी स्वियं मुदिता प्राटिता भविष्यति ॥ शतभूपणीमुखरगेविदूषणप्ररणेऽसदीयपरमार्थपणे । शतदूषणीयरचोर्थरर्णनं एतमस्ति तत् प्रतिपदं विलोक्यताम् ॥ २ ॥ मूलमन्ययथार्थमुक्तिपठनभवाममृदात्मनां पारमाप्तिमपेक्ष्य शीघ्रमुचितः प्रारियं प्रेरितः । अस्याः संप्रति धीरराघरसुधीः साचार्यदृष्टेयलात् फिशिवारसमर्पकः एतपरिषारोऽरोन्मुदणम् ॥ ३ ॥ शुभमस्तु ·११०.२ 'प्रधंसानुपपत्ति' इत्येतदनन्तरं, 'उन्पत्तिवत्तस्यावस्थाविशेषरूपन्बेनोपपत्तः' इति पंस्त्या पाठशोधनम् उभयवेदान्तप्रन्यमालायां साम्प्रतं श्रीदेशिक श्रीसूक्तीः सर्वाः समास्यानं परिष्कृत्य संमुदय प्रकाशयद्भिरमामिः शतपण्यपि तथैव व्याख्यया सहैव मुद्रणीयेति अधिकरणसारावलिमुद्रणस्य क्रियमाणतया तदनन्तरं तन्मुद्रणं चिकीर्पितम् । मध्ये देशिकभक्तानां व्यारयानं विनर तन्मुद्रण- “भारम् अढवतामपेक्षामनुरुध्यैनन्मुद्रणे उपक्रान्ते, यतस्तैरतीय त्वरितैरधिको निर्बन्धो व्यधायि, ततः अस्सदाचार्यश्रीरङ्गरामानुजमहादेशिकविरचितं पाठशोधनग्रन्थ महामहोपाध्याय श्रीमदहीन्द्र पुरचेट्लूरनरसिंहाचार्यमुद्रितं ग्रन्थलिपिकोशञ्चाविष्य पाठमेददर्शनार्थमन्यवकाशो नाभून् । काभ्च्यां द्विमुंद्रिते शतदूपणीकोशे तनतना शुद्धयः स्थिता इति ता निरस्य, प्रागस्माभिः परमार्थ- भूषणकाले शोधितांरीति तदातदाऽऽचार्योक्तश्चानुस्मृत्य परिष्कृत्य, लघुटेप्पणमानण किञ्चिकारेण मुदणमिदमयसितम् । यदन वक्तव्यम्, तत्र किया मप्यंशमामाकः चेट्लूर श्रीमान् न्यायव्याकरण. वेदान्तनिष्णात: श्रीवत्सांकाचार्यो भूमिकायां वक्ष्यतीति अन्यदनुक्या मुद्रणानन्तरोयलन्धा: पाठ- मेदाः परमन्त्र प्रदश्यन्ते । एनन्मुद्रणावसरे मुद्राक्षरमालकादनिरीक्षणेन पूर्णः शोधनभरः चिरजीविभ्यां श्रीनिवासराघर- राजगोपालाभ्यां पुवाभ्या यथावदूढः, श्रीवत्सांकाचार्येण च यथावसरम् । भूमिकालेखनं विविधसूची-शोधनिकादिविधानमपि श्रीवत्सांकाचार्यस्यैव कृत्यमासीदिनि सर्वविज्ञेयम् । आदौ अस्मदाचार्यैः पाठशोधन ग्रन्थे दर्शिताः पाठभेदाः प्राक् अदर्शिता इह प्रदर्यन्ते । ४४.५ 'ब्रह्मविनिरूपणे च' इति भाव्यम् ।। ४६-७ 'दर्शितस्थले स्थलान्तरे च' इति पाठ उन्नीयते । यद्वा, 'दर्शितः स्थलान्तरेऽपि' इति स्यात् ॥ ४८.१ 'वाक्यपदमधिकम्' इत्येतत् सुस्पष्टम् ॥ ४९३ 'लक्षणायोगित्वस्य' इति भाव्यम् ॥ ५४४ 'वाधकामावे भ्रान्तित्वम्' इति वा, 'याधाकाभावेऽपि भ्रान्तित्वम्' इति वा स्यात् । न च भ्रान्तित्वम् , बाधकाभावात्' इति वक्तव्यमर्थमेव बाधकाभावेनैति तृतीयान्तपदस्यान्त- निवेशेन आहेति केचित् । व्याख्यायामन बाधकपदस्थाने साधकपदम् । ६८.३ 'संस्थानरूपगोत्वादेः' इति भाव्यमित्येतदपि स्पष्टतरम् ।। ७१-१८ 'तत्तदाकार' इति युक्तः पाठः । अाचित्यात् , अनुपदोक्त्यनुरोधाच ॥ 'साधन' इत्यस्य स्थाने, 'वाधन' इति पाठ उत्प्रेक्ष्यते । व्याल्यानुसारात् ॥ ८८-४ काचिकत्यात्' इत्येतदन्तरं, 'कादाचित्कत्वात्' इत्येतत् स्थितमिति दयारातः प्रतीयते ॥ तत्तत्स्वरूपेत्यस्य स्थाने तत्तत्सरूपेति वा, तत्सरूपेति वा स्यात् ॥ 'स कि' इति भाव्यम् । तच्छन्दाभावे अनन्ययात् ॥ तदसंबद्धस्यापि तत्संबद्धत्वे इति स्यात् । एवमुपर्यपि संबन्धेत्यन संग्द्धति द्रष्टव्यम् ॥ ९१ १२ अभावस्त्यागे हेतुः । अतोऽभावादित्यत्र न वाक्यच्छेदः । ९२. ० तुल्यं संवेदनेऽपीति वाक्यच्छेदः । न तु तुल्यमित्यर। ९२-१७ स्वप्रकाशत्वमेयमिति स्यात् । एय--अनुमानेनेत्यर्थः । स्थितमपि नानन्वितमिति केचित् ॥ ९७.१६ 'स्वस्वेतर' इति युक्तः पाठः । यद्वा स्वतदितरेति स्वेतरपदार्थः॥ ९८-३ 'तस्यैव' इत्यत्न, तस्थेवम्' इति भाव्यम् । एवमित्यस्य वनस्त्वोपाधिस्त्वविकल्पायोगेनेत्यर्थः। १०३.२६ अन्यस्य सत्य या' इति भाव्यम् ॥ १०७ ११ अन्न, 'स' इति न स्यात् । व्याख्यानुसाराम्॥ १०७.१९ 'संवन्धक्षणमान' इति भाव्यम् । न तु 'लक्षण' इति ॥ १०९१८ 'समस्त' इत्यन, 'सत्' इति घटनीयम् । तदर्थों या ग्राह्यः ।। भाव्यम् । अन्यथा 'धादिष्वपि' इति उत्तरवाश्यानन्धयात् ।। ९२.२ ·। 30 पाठशोधनम् ११३ ८ अत्र संविदमशुद्धम्। 'सजातीयराहित्यम्' इत्येव । एतत्पशदूषणोपरितनप्रगानुरोधार १४-२५ अनेकयेति पाठ एव माधुः ॥ १२१८ 'कन्यादेः' इति युक्तः पाठः। तत्रानिदमीत्यारभ्य कारिका । सर्पलौहित्यवदित्येव पाठ न तु लौहित्यादोपरि अक्षरभ्रंशः । सर्पस्य लीहित्यस्य चेवेति तदर्थः । सर्पध्रमोऽहंभ्र' दृष्टान्तः । लौहित्यभ्रमः कन्यादिभ्रमस्य । १२२-१० 'परामर्शदेव तथा' इति व्राण्यानुसारे पाठः। १२५ १८ 'सत्यवासिद्धिः' इति भवितव्यम् ॥ १२८-८ 'इत्यादिश्च' इति पाठ एव समीचीनः। १३० १२ 'तदानीन्तनम्' इति स्यादिति मन्यामहे ॥ १३५-१७ 'मूलत्यस्य' इति भाव्यम् ॥ १३५ १८ 'विषयत्वस्य च' इति भवितव्यम् ॥ १४१-८ 'तुल्यम्' इति छेदः । 'अनापि' इत्यस्य उत्तरेणान्वयः॥ १४२-११ 'कारणानाम्' इत्यन्तमेकं वाक्यम् । 'नियतपूर्वत्यम्' इत्यादिकमपरम् ॥ १४२.५ 'तन्न' इत्यत्र 'तत्र' इत्येतदेव युक्तमिति पूर्वसन्दर्भपरामर्शवतुराणां स्वयमेव भायात् ॥ १४३-१२ विषयिमिथ्यात्व' इति भाव्यम् ॥ १५०.१ एकस्मिन्नियन पतस्मिन्निति युक्तर १५.२८ अन्न, तद्वदेवेत्यशुद्धमित्येतत् स्फुटम् ॥ १५२-५ निरासेत्यनन्वितम् ॥ १५२-१४ ब्रह्मण इति पूर्वान्वयि । तत्र हेतुर्दशादीति । १६२-२ तथैवेत्यन्त्र स्थाने तत्रैवेति उचितम् । पक्ष एवेति तदर्थः । १४०-२८ 'प्रतिक्षेपात्' इति भवितव्यम् । १८२-१८ अस्त्वेवं तथापीत्यधिकम् । १८२-२६ नवा कस्यचिदिति वाक्यच्छेदः। १८३-१८ न द्वितीयः 'अर्थान्तरानुपलम्भात् इति पाठ्यम् १८५.५ 'अन्न मिथ्याभूतानेकमेदे' इति पाठयम् । १८७८ नैवोपहन्यते इत्येव पाठः। १८७-२० पदस्येति पाठस्ममीचीनः । पदार्थानामपीत्येनत्स्वारस्यात् । विशिष्टत्वमेव इत्येव स्यात् । शानकरणत्वमिति पाठः। १९१-२० विपयशानेति पाठः। १९२१ नजीति सप्तम्युचिता-अनृतशाद इत्येतदनन्तरं प्रतिकूलकर्मपर इति साध्यवाचकेन भवितव्यम्,- १९२१० इत्यादिप्रयोगेत्येव पाठ उचितः । १९५-१४ व्याकरणादिसमस्तेति वा व्याकरणनिवृत्करणादिसमस्तेति वा युकः पाठः। अथ ग्रन्थावरमुद्रणदृष्टाः पाठमेशा यथाह तत्तसंक्तिगत वर्णकदम्बस्याने द्रष्टव्याः 5.14 निरुपधिक 6.9 बुभुत्सितयाधात् 6-13 निविशेषनिश्चयः 6-16 उपदिशति । 7-10 मिथ्यात्वजडत्वादि- 8-18 अत पवास्तित्वरूप 10.14 निरवधिकवसावधिकत्वयोः 11.11 सशिरस्कस्वाध्याय 12-8 कस्यचित् तदुत्पत्तिः 12.13 स्वरूपादिविशेषनिर्णयमन्तरेण 14-2 मीमांसाया: 14-6 वेदार्थ पुरुगदर्थिव 19.19 अत्यन्तनिवृत्ते 20.4 तस्मिन् वाफ्ये विधेयम् । 20-19 तन्मूलविध्यपेक्षायाम् 21-1 एकफलसाधनतया ·पाठमेदाः 31 23.2 विकल्पकल्पना 21.1 परित्यक्तप्रामाण्यस्वीकार 22-4 इति । अतस्तनिवृत्यैव सामग्रीपूर्तिरिति वाच्यम् । 22.9 कि निवर्तेत 25.5 अद्वैतविज्ञानेन 29-8 तारतम्यमुक्तमिति 29.14 यस्य (स्खलति) जगता- 32-1 अपरोक्षविषयत्वात् 32-20 जनकवन्तिर्भावः 32-21 बाहपानन्तर्भाव इतिवत् 32-23 निदिध्यासनविधिनैरर्थकथम् , 33-17 दृष्टयात् । विशिष्टेऽपि 33.22 करणभेदेन कालमेदेन च 35-12 विशेपे पर्यवसानस्य 35-27 आरोप्यस्यापि 36-12 नानुवृत्यर्थमुच्छेदः 36-20 भवेद् भ्रान्तिरवष्टम्भनः... 38.1 ज्ञानेनानैकान्तिकः । 39.9 विषयत्वेन धर्मेण 40.7 सिद्धरनन्यथासिद्धेश्व 40.11 अप्रामाणिकत्वानुमिति 40-15 साक्षात्कारासिद्धः 40 16 इति स्थिते 40.19 उत्पश्याम इति । 41.18 तच्च नित्यानित्ययोलमिभूते, 42-1 तद्विवेक इति 41.6 मिथ्यात्वाध्यवसाय 42-13 सिध्यतीति । 43.19 कचिञ्चिन्तयतीति 44.5 कर्मवेदनसापेक्षवात् 44-18 भक्षतया 44-19 अवतारावकाशशहा 45-7 अपुरुषार्थत्वे नित्यस्यापि 45.४ मोक्षसाधनस्यानुष्ठानम् 46.11 प्राक् सिद्धान् 49-15 उभाभ्यामसत्याभ्युपगमे 50-3 दूषणं नमः 50-5 कथामन्तरे 50.7 सत्यम्. सत्याच तदभ्युपगमः, असतो... 54.1 निविशेषत्वानुभवेन 53-7 जडस्वरूप......तत्वतो 54-4 बाधकाभावेन 54-5 करणाद्ययाग्यत्वेन 54-8 क्लुपितधियोन 54-10 तादात्विकाशान- 54-13 स्वप्रकाशसिद्धति 54-19 संविदमेव तथोपलभते, ततो... 54.21 रहितमिति वदन् 55.8 दयदहन... 55-9 अन्यस्तथैवोपलभते । 55.19 धर्मभूतमानमपि 55.26 निर्विशेषानुभक... 55-22 तदाधनस्य 56-13 नास्तीति स्यात् 56.10 क्स्य 58-13 निफलिङ्ग 58-1 संपादितव्यक्ति 62.7 समवायाग्रहणमिनि 61.18 नैरपेक्ष्याप्रयोजकत्वादिति । 644 सिद्धाश्रमभवद्.. 63-2 तदा 66.3 द्वितीयादिग्रहणे 65-2 वियुक्तस्यार्थान्तरस्य 67.8 हटित्युत्पत्तेः। 69-14 आश्रयमेदग्रहणरूप- 69.9 परस्परपानिमिशनया वैशिष्टयन 68-13 अन्येषामपि प्रमाणानां न सिद्धयदिति चेत् हन्त! कि प्रयक्षस्य 70-2 तत्तहगुणादि अभावप्रमाणस्य च परस्परवानिमिता 70.6 यथा च..-तथा घटो शिक्षिता भवता ·30 पाठशोधनम् अन संविपदनसुद्धम्। 'सजातीपराहित्यम्' इत्येव । पत पक्षदूषणोपरितनग्रन्धानुरोधाद॥ ११४.२५ अनेकयेति पाठ एव माधुः ॥ १२१८ 'वतन्यादेः' इति युक्तः पाठः । तत्रानिदमीत्यारभ्य कारिका । सर्पलोहित्यवदित्येय पाठः। न तु लीहित्यग्दोपरि अक्षरभ्रंशः । सर्पस्य लौहित्यस्य चेवेति तदर्थः । सर्पध्रमोऽहंभ्रम दृष्टान्तः । लौहित्यभ्रमः पर्तृत्वादिभ्रमस्य । १२२-१० 'परामदेव तथा' इति व्याण्यानुमारे पाठः। १२५ १८ 'सत्या गसिद्धिः' इति भवितव्यम् ॥ १२८-८ 'इत्यादिश्च' इति पाठ एव समीचीनः॥ १३० १२ तदानीन्तनम्' इति स्यादिति मन्यामहे ।। १३५-१७ 'मूलत्यस्य' इति भाव्यम् ॥ १३५ १८ विषयत्वस्य च' इति भवितव्यम् ।। १४१-८ 'तुल्यम्' इति छेदः । 'अनापि' इत्यस्य उत्तरेणान्वयः॥ १४२.११ 'कारणानाम्' इत्यन्तमेकं याफ्यम् । 'नियतपूर्वत्वम्' इत्यादिकमपरम् ॥ १४२५ 'तन्न' इत्यत्र 'तत्र' इत्येतदेव मिति पूर्वसन्दर्भपरामर्शचतुराणां स्वयमेव भायात् ॥ १४३-१२ वियिमियरव' इति भाव्यम् ॥ १५०-१ एकस्मिन्नियन एतस्मिन्निति युकम् १५.२८ अन, तद्वदेयेत्यशुद्धमित्येतत् स्फुटम् ॥ १५२.५ निरासेत्यनन्वितम् ।। १५२-१४ प्राह्मण इति पून्वियि । तत्र हेतुःशादीति । १६२-२ तधेयेत्यत्र स्थाने तवे ते उचितम् । पक्ष एषेति तदर्थः । १०-२८ 'प्रतिक्षेगत्' इति भवितव्यम् । २८२-१८ अघेवं तथापीत्यधिकम् । १८२२६ नया कम्यचिदिति यापच्छे ।। १८३.१. न द्वितीयः 'अर्थान्तरानु ग्लम्मात् इति पाट्यम् १८५.५ 'मन मियाभूतानेकमेदे' इति पाठयम् । १८७८ नैवोपहन्यते इत्येष पाठः। १८७.२० पदस्पेति पाठर समोचीनः । पदार्थानामपत्ये मत्स्वारस्यात् । विशिष्टत्यमेव इत्येव स्यात् । मानकरणत्यमिनि पाठः। १९१.२० विषयमानेति पाटः। १९२१ नीति पप्तम्युचिता-मन्तशाद स्पेतानन्तरं प्रतिकूल कर्मपर इति माध्ययाचकेन भषितम्यम्,- १९२१० इत्यादिप्रयोगेत्येव पाठ उचितः। १९५१४ पारमादिसमस्मेति या व्याकरणनिकरणादिसमस्तेति या युकः पाठः। अथ अन्यावरणाशः पाठमेशा पथाह तवत्सक्तिगत वर्गदम्बम्पाने द्रष्टव्या 5.14 नियाधिक 6.9 ঘনবস্বাঘা 6-13 निविशेषनिधपः 6.16 उपदिशति । 7.10 8.18 मिग्यात्यजइत्यादि- मतपयास्ति रूप 10.14 निरवधियमावधिययोः 11.11 सशिररमस्वाध्याय 12.3 पस्यचित् तदुत्पत्तिः 12-13 स्वादिविशेरनिर्णयमन्तरेण 14.2 मीमांसाया: 14.6 घेदार्प पुराताधिय 19.19 भत्यन्तनिवृहे 20.4 तस्मिन् यापपे विधेयम् । 20.19 तमूलरियपेक्षापाम् 21-1 पकफलसाधनपा ·पाठमेदा. 31 21.2 विकल्पकल्पना 21.२ परित्यक्प्रामाण्यस्वीशर 22.4 इति । अतस्तनिवृत्यैर सामग्रीपूर्तिरिति वाच्यम् । 22.9 कि निवर्तेत 26.5 अद्वैतविज्ञानेन 29.8 तारतम्यमुक्तमिति 29.14 यस्य (स्खलति) जगता- 32। अपरोक्षविषयत्वात् 32 20 जनकनन्तिर्भाव 32-21 बाहपानन्तर्भाव इतिवत् 37.23 निदिध्यापनविधिनरर्थस्यम्, 33-17 दृष्ट वात् । विशिष्टेऽपि 33.22 करणभेदेन काल मेदेन च 35-12 विशेपे पर्यवसानस्य 35-27 आराप्यस्यापि 36-12 नानुवृत्यर्थमुच्छेद 36-20 भवेद् भ्रान्तिरवणाभन 38-1 ज्ञानेनानैकान्तिकः। 39.9 विषयत्वेन घमण 407 सिद्धरनन्यथासिद्धेश्व 40 11 अप्रामाणिकत्वानुमिति 40-15 साक्षात्कारासिद्ध 40 16 इति स्थिते 40 19 उत्पश्याम इति । 41.18 तय नित्यानित्ययोलमिभूते, 42-1 तद्विवेक इति 42.6 मिथ्यात्वाध्यवसाय 42-13 सिध्यतीति । 43 19 कविचिन्तयतीति 445 कर्मवेदनसापेक्ष वात् 44-18 भक्षतया 44.19 अवताराप्रकाशशङ्का 45-7 अपुरुषार्थ ये नित्यस्यापि 458 मोक्षसाधनस्यानुष्ठानम् 46-11 प्राक् सिद्धान् 49-15 उभाभ्यामसत्याभ्युपगमे 50-3 दूषण न म 50.5 कथामन्तरे 507 सत्यम् सत्याच तदभ्युपगम, असतो तत्त्वतो 54.1 निर्विशेत्यानुभयेन 54-4 बाघकाभावेन 54.5 करणाद्ययाग्यन 54.8 फ्लुपितधियोन 54.10 तादाविकाशान- 54.13 स्वप्रकाशसिद्धति 54-19 संविदमेव तथोपलभते, ततो 54-21 रहितमिति यदन् 55-8 वाहन 55.9 अन्यस्तथैवोपलभते । 55.19 धर्मभूतमानमपि 55-26 निविशेषशनुमौक 56.13 नास्तीति स्यात् 58.1 सवादित यक्ति 58 13 निष्पलिङ्ग 61.18 नैरपेक्ष्याप्रयोजकत्यादिति । 62.7 समायाग्रहणमिति 644 सिद्धाश्रमभरद् 65-2 वियुक्तस्यार्थान्तरस्य 66.3 द्वितीयादिप्रदणे 69-14 आश्रयमेदग्रहणरूप- 67.8 इटित्युत्पचे। 68-12 अन्येपामपि प्रमाणानां न 699 परसरवानिमिशनया शिष्टय न सिद्धयदिति घेव-हन्त ! कि प्रयक्षम्य अभायप्रमाणस्य च परस्परयानिमिशता शिक्षिता भवता 53-7 जडस्वरूप 55.22 तदाधनस्य 56-10 कस्य 63.2 तदा 70.2 तत्तहगुणादि 70.6 यथा च -तथा घटो ·32 पाठमेदाः 70 20 भ्रमानुपपत्तिप्रसंगात् । 71.22 लक्षण्यनहः 7.7 इतरेतरभावानुपपत्तिरित्यादि 73.13 धर्माणा स्वाश्रयस्य च 73 14 धर्मयहिर्भावाभावात् 74-1 व्यवहारासाधन 74-20 वियिधर्मादिषु 75-1 तद्मह. । समर्थित एव स च 73.7 तत्सिद्धस्वरूप 75-10 तथाभावे कि त्वया 777 निर्देश्य स्वरूप 77.19 द्वितीयेऽपि तावत् 71-7 मेदरूपस्य तु किञ्चित्करस्य 80-3 सं. यरूपस्याप्य 81.6 अभ्युपगच्छतः 82-10 प्रपञ्चस्याप्सत्यत्वं 8 -11 अनुमानमनपोय 83.25 विचारासह 84.9 अमामाण्याविशेपेऽपि 84.26 अभ्युपेत्यम् । 866 तथाविधान्य यस्य 86 13 कन्याविरोधेन 881 विषयत्वनिवृत्ति 899 अपरनामविषयसंभिन्न 40.11 किञ्चिप्रति 90 14 अतीतानागतः 90.15 पुण्यपापस्य शानमिच्छतो 91.2 अन्यो वा 9 -3 तदसंबद्धस्यापि त सय घे 91.6 स्वसयन्धात्मकत्वे 91.8 अनिवनीयतापात. 91.12 द्विनिष्ट वाभावात् । 91 21 मदीय पन्धानम् । 92.14 सवेदनमपि 9211 प्रवाशत्यस्य 93.5 पश्चिदिति नित्य 93-7 सत्य पायोधोपपत्ते । 94.6 लक्षणत्वाभावात् । 94.11 रिषिक्तव्यवहारोऽभि 94-21 व्यवहारानुगुण्या 15.4 उक्तान 95.17 विषयत्वयिपयित्न चैकनिष्ठ 96.14 मियाभूत इति 103 16 साधनामिति । 11319 प्रतिक्षेपण। अपेपर 104.18 तनत्याननुभूतित्यं 101.22 न घनुभाव्यत्रा 105.13 तत्वमसीत्यादि 1061 प्रमाणागोचरतया 105-19 प्रमाणान्तरथत्यन्तर याश्य . 107.7 सर्पदा ममत्र 107-14 सत्यये 1.11 गृहागणारय 109-61 नदुपाशादिममर्थने 111-16 परदेशी 114.1 तादात्म्यादिदोप 14. सविदेय भरती 114-25 पजातीपयत् 1168 तेने गनुभूतिस्थरूपात् अधिरेन मंधन सविशेषतया त्वभिमासमस्तविशेषसम्पप- विरोध । उपनानुभूतिः अनुभूतिरिमियन् 1615 माया" 117.5 माययापि 117.२ सन्दिग्धे 119.4 प्रत्येतदनिरिणाम 121.13हदानी तपासानुमाधानरत् 122-29 मुहमयिन्य 12222 स्वारगर । 124-10 परापयाम्पमा 1.424 देरने मद फत्वमसि भगो देने 126.6 पते । सेन चहानमा 126.7 प्राशासम्मवान् 125-26 गया पायन ·134.5 न पुनः पाठमेदाः 33 127.1 कारणत्वे 127.15 घटादिकं प्रति 128.6 विप्रतिपनो... 128-12 व्यवस्थया 128-15 उपलम्भात् विकारत्वमिति चेन । ज्ञानमस्तीत्यादौ अस्त्यादेरपि 129-15 ज्ञातृत्वधर्मत्व... 129-23 विपक्षे घटादौ 130-20 न हाजानतः 137-7 भामीति 132-11 सर्वदेशसर्वकाल... 132-16 ...विषययोः विधिनिषेधयोः 133.1 चिघिरेय निषेधस्य 133.17 कामीलादि... 134.10 मिथ्यात्वे 134.15 निरूपणे 134.25 अद्वैत... 135.12 दोषमूलत्वे सिद्धे प्रत्यक्षस्य 136-1 अनभ्युपगमात् । अभ्युपगच्छताऽपि आकाक्षादिनयपरामर्शादिरूपएसामाग्री घटनमन्तरेणादृष्टस्य उपयोगाभावात् । अन्न व 137-3 स्वप्नार्थ: 137-11 यहुलत्योद्भवत्यादिवत् 138-5 परमार्थसद्वितीय... 138-10 तदेव कुतः 138-19 असत्यात् सत्य...... ......हर्षव्यवसाया 139-12 कार्यकारणभावो दि 141-8 तुल्यमनापि । तसत्त्वे 141-19 स्वसद्भावेनैव। 141.17 शानस्यैव 141-20 ज्ञानत्वस्य च 142-5 तत्रैवासत्यात् 143-9 गोचरा: 14312 विषयमिथ्यात्वस्य 144-8 जीवन्मुक्तिपक्षः 148.15 नच सुपुप्तवत् 148-5 तस्यैव 148-8 नचातो 149-13 नाम तथा लेश: 149-14 दृष्टान्ते क्लेश 1:0.15 उपदेशे नैर.. 151-14 अभिव्यक्तिमान- 151-18 नित्यं व्यापित्वेन 151-23 सर्वेऽप्यनन्य... 152-21 कल्पयन्तीति चेत् 153.4 आसर्वेश्वरमलदादि- 153.18 प्रतिमासो 154.12 अतिवर्तकत्वात् 156.9 ब्रह्मणचारोपणीयन्यारोपणाधिकरण . 157-25 बयभावरूपया 158.4 स्वीपयिकरात्। 153-6 मित्यभानात् । 159-7 मूर्खत्यसुखिन्वादि... 159.10 त्याहिति शून्याद्वैतमेव स्यादिति 164-23 मानसि दृएदृश्यशरीर... 165.10 अनन्ता एवजीवा: 166.20 विरोधासिः 161.10 ईश्वरादभिन्नः 168.15 सर्वत्र 168-15 स्वामिभावयन्धादि- 169.27 घामप्रसन्नात् । 172-3 साध्ये साध्यवैकल्यं 172.4 हेतुत्वव्याप्त 172-11 पारतम्यमिष्टनममेव 174.8 अकर्मवश्यत्वात् 185.5 मिथ्याभूतानेकमेद 185-19 निस्तारासिद्धिः 186-10 लक्षणाविरक्षया 187-8 नैवोपहन्यते ।

·34 188 11 ज्ञान च 191.21 तदेवाज्ञान नदाऽनेन 193-3 बिम्बमरूपेण 194.21 जीवकल्पिकाविद्याना 195-22 जीवा. 196-10 सहकारी दोप 196.13 ब्रह्मरूपता 195-16 अनादि वेन कारणापेक्षा 19617 स्वाध्यामहेतुत्यमनु- 196 18 अन्यतरत्वप्रसङ्गात् । 197-4 रूपस्यापि दृश्यत इति 197.9 निराकारस्येति 197-14 तदुत्तरोत्तर- 197.15 अन्यनिरपेक्षेण 197-19 पवाविद्यया, पाठमेवाः 191.12 ज्ञानकरणत्वम् 191-22 तदेव तस्य 193-25 समुकिप्रसङ्गेन 194-22 जीपाना जीनान्तर 196-10 'कदाचित्' इति न । 196.12 प्रागभावरूप इति 196.14 नित्यत्वे प्रसझे तत्व- 196-19 अविद्यावदेव 196-18 स्वयैव स्वीकृतत्वात् । 197.1 तस्य प्रका 1978 कल्पता लाघवस्तु 97.13 परम्परान्तरादिक्लप्ति 197-15 तथा कल्पनस्य 197.18 भ्रमापात इति मेतव्यं भवता । 197-29 अनादित्ववैषम्यस्याप्यप्रयोजकत्वोके । निर्दोषत्व 198-6 शुद्धिमिथ्यात्वे अशुद्धि 198-10 तस्यापुरुषार्थाश्रय- 198-13 त्यागादिदोपप्रसङ्गात् । 19821 कापि दृशि 198 27 अपवर्गतो धैषम्य- 199.6 सान्तरदर्पणग्रहा 199-20 भवान् निरुत्तर । 200.19 आश्रितव्यामोह- 200.23 स्वीकारापातश्च । 197-30 प्राम्पदनुवृते प्रयत्वप्र 198-9 सत्यत्वानभ्युर- 198-10 दुस्त्यजत्वात्तन्नियाम्पत्यो 198 14 सम्बन्धिकयोर्मेदमन्तरेण 191.26 प्राध्यनिवर्त्यकथाप्रसङ्गस्य 198-28 कृतमन्यन्न । 19२.18 तदा कि 200.12 मानोपकारिकारणत्वात् 20022 सिद्धतया वा ·शोधनिका 19.28 उद्देश्योपा 31-29 मनसिकृत्य 38.30 तावत् 47-25 ऊर्मयो 54.12 मयाद्रियामहे 57.5 निरालम्बतया निष्कर्षस्य 68-28 आश्रय 88.16 तत्सम्बन्धस्य 96-15 मुकत्वविरोध 108-29 स्वस्मिन् 111-27 धन्वकान्तारं 112-24 ईश्वरेऽपि 117-2 प्रतिज्ञा 124-24 कारादेशः 126.12 अन्योन्याश्रय 127-4 भावायुप- 129-21 विकारविकल्पेन 130-24 प्रसारण यायावकाश 132-29 तन 136-26नच वाच्य 139-12 पौर्वापर्य 140-4 विशेषौपा- 144-25 अग्लेपकरण 146-1 ब्रह्मानुभवस्य 151.11 सुखादेश्च 152-20 पपत्तिः 159-21 सूर्यश्च', 'अहं 160-16 वायोस्तथा 160.24 मेदाजीवानां 166.20 भाष्याभिमत- 166.31 निरूपित 167.28 अनुपलम्भ 163-22 दृष्टिविधौ 172.9 दृश्यन्ते 174.6 अचेतनेषु शोधनिका 30.31 स्वतः परोक्ष 33-22 करणमेदेन कालमेदेन च 45.5 द्वितीयोऽपि 48-16 अनूय यता 56-2 योग्यानुपलम्भ 67-4 प्रकाश 72-4 दिगिति॥ 89.2 चिते: 99-23 उत्पाद 110-23 संविवं 112-12 शास्त्रारम्भ 116-29 रहितायेत्यर्पः 117.21 स्थापनात् 126-7 प्रकाशासंभवात् 126-16 असिद्धमपि 127-21 अन्धकारादेः 129-27 कलह इत्यर्थः। 132-4 प्रत्यक्षशास्त्र- 134.25 यच्च अद्वैत- 137-14 व्याप्यव्यापक 139.18 गौरवात् 141-18 बिम्यसिद्धी 144-26 विनष्टा- 148-26 इत्युच्यते । 151-15 सातव्यत्वात् 156-24 भाष्यमूलोऽयं 159-26 अन्यत्वासिद्धः। 160-18 भूनारमा 162-22 निरुपद्र 166-23 इन्दिरामन्दिरमित्यनेन 167-18 प्रतिष्ठितत्वा- 168.20 उपासनस्य 170-30 अनन्याधिपतिरिति 17319 जगदयापार- 175-2 आत्मतावस्य ·36 शोधनिका 175.12 द्वित्वयो- 175.21 परमसाम्योक्ती 180.9 स्यानेकविशेषण 184.12 व्युत्पत्ति 192-29 ज्ञाप्यते 200-9 निर्दोष 205.13 ज्ञानम् ; एण्यद्वा किमपि ? पूर्वत्र-- 208-24 व्याघातादि 208-27 यक्षानुरूपो 210.30 वागगोचर 213.9 [आ] 213-16 भगवच्छन्दः 214-26 शब्दाः। -18 27 मणिभ्रान्तायपि 219.23 भाष्यकारैरेव 219.23 तावत् 222-29 अप्रमात्यस्वी- 223-3 अनाघ्रात- 223-5 कथयन्तु कथयन्तु 228.28 मिथोविरुद्ध 231-1 निर्गुण 235.30 परिशीलित 240-4 (बाहकी) 240-7 उदाहियते 241-22 अथ 242-17 संचारणात् 244.15 [इति प्रतीमः] 245-9 क्षतिः । (7) अत 245.27 संपत्तिरिति 245-28 उत्पत्ति 246-3 उत्पत्तिविनाश- 246-11 अनन्तपदेत्यादिवाक्य टिप्पण्यामंघस्तात् योज्यम् तत्र वाक्ये...नुपपत्तियोगोऽपि इति पाठः 246.18 तदाश्रयाणा 247.23 प्रतिपादने 247-28 निष्कर्षक- 248-18 सम्भवतश्च 248-19 प्रतिघात-परिणाम 250-26 ब्रह्मकमेव 252-6 अस्मदायेन्द्रियक- 255.15 मीमांसकैरेव 26-7 मनि 256-11 व्यवस्थितिः 297.1 जीवैश्य- 259-1 अपशूद्रा 259-12 प्रत्यक्षादि 260.21 सामग्रयपनयन- 265.26 अनाघ्राताम्, 265.29 विष्टरवत्वम् 269-14 प्रायश्चित्ताना 269.27 स्मृतीतिहास 271-25 योर्गोपन- 272.26 परेप 21:.1 जन्मचात्मा ॥ 276.25 आचार्यः 277.4 पिच्छिलया 277-6 दिशश्चक्रमते 278.9 पियत्यरमेहनी- 278-16 इव द्विपः। 278-30 कैश्चिदनुमतेः। 279-5 सम्बन्धान् 280-17 आश्रित्य 286-24 नोत्प्रेलितुं 238-5 संवृत्या .-.- ·37 जिज्ञासास्त्रमा यार्थरची परमार्थभूषणोपोद्घाते शतदूपणीवादानां पौर्यापर्यविषये विघ्रटन्यं सर्वं विमृश्य रादरणीयत्वमपि प्रदय यत् उपर्यलेखि. तदन संगृह्यते- "अथान यस्य जिज्ञासाधिकरणभाष्यस्य प्रायो व्याख्यारूपा शतदूषणी, विषयसूची शतदूपणीवादविषयसूचीच श्लोकरूपेण सुखग्रहणाद्यौचित्याय निबध्यते- }. अथातो ब्रह्मजिज्ञासाशब्दानामर्थवर्णनम् । ऐकशाच्यं कर्मचिन्ताग्रह्मचिन्तक्रमौचिती ॥ 2. चिन्ताया रागतः प्राप्तिः पूर्वपक्षो लघुस्ततः । न वाक्यजन्यज्ञानस्य कितु भकेरुपायता। 3. कर्मालिका च सा, यस्लादिष्टं साधनसतकम् । न साधनचतुष्कस्य पूर्ववृत्तत्वमित्यथ ॥ 4. पूर्वपक्षो महान् यत्न ब्रह्ममानस्य सत्यता । अविद्याजं जगन्मिथ्येत्यैक्यधीर्मोचनीष्यते ॥ 5. प्रबलं शास्त्रमध्यक्षात् श्रुतिष्वैक्यचतिस्तथा । सामानाधिकरण्यञ्च स्यादखण्डार्थतत्परम् ।। 6. प्रत्यक्षमपि सन्मानमादि मेदस्त्वसंभवी । ऐक्यं सदनुभूत्योः स्यात् स्वप्रकाशा स्वजा 7. निर्चिकारा च निर्भदाऽप्यात्मा चाहमि नात्मता। महासिद्धान्त उपरि निर्विशेपे त्वमानता। 8. सविशेष सर्पमिदं निर्विकलामपीडशम्। सन्मानमाहिताभङ्गो मेदूपणदूषणम् ॥ 9. जाते: संस्थानना मिथ्यात्वानुपाननिराक्रिया । धीसने दो धियश्चानुभाव्यता जम्यतादि च 10. विषयाणां विकाराणां मेदानाचान संभवः। धीतोऽन्यस्याहमर्थस्य त्वात्मत्वं ज्ञानताऽस्य च 11. शातत्वस्याप्यनध्यासः सुपुप्तावप्यहत्वभा । शास्त्रप्रत्यक्षयोर्मध्ये शास्त्रप्राबल्यवारणम् ॥ 12. असत्यात् सत्यसिद्धेश्च भङ्गः श्रुतिनिरूपणम् । सत्यादिवाक्यस्याखण्डपरत्वस्य निराकिया। 13. निर्गुणश्रुनिसंकोचो ज्ञेयज्ञातृत्वयोः स्थितिः। आनन्दत्वानन्दितयोरप्यद्वैतश्रुतेर्गतिः ॥ 14. पुपणाद्यर्थसम्यक्त्वमुपहणताऽपि च । जीवब्रह्मस्वरूपैक्यनिरासोऽन्याशैक्यतः ॥ 15. आश्रयस्य तिरोधेश्च स्वरूपस्याप्ययुकयः । अनिर्वाच्यत्वेऽध्ययुकिः प्रमाणस्य च ; तत्र च ॥ 16. प्रत्यक्षस्यानुमायाश्च ततः सत्स्यातिचिन्तना । श्रुतिस्मृतिपुराणानामविद्यापरताहतिः ॥ 17. निवर्तकस्यायुक्तिश्च तत्वमस्यर्थशोधनम् । सिद्धान्तसारोपन्यासो निवृत्चेरप्ययुक्तता। 18. महासिद्धान्तगत्यैवमथशब्दार्थवर्णने । सिद्धेऽथाऽऽधाधिकरणशरीप्रतियोधनम् । अथ शतदूषणीवादविषया सूची- वादार्थसर:- जिज्ञासाधिक्रियाभापाद्यनुगा शतदूपणी । पट्पटी तन्न वादेषु विषयानुफमस्त्वयम् ॥ (1) ब्रह्मशब्दे वृत्त्ययुक्तिः (2) जिज्ञासानुपपन्नता। (3) ऐकशास्त्यस्थितिः (4) शप्तेरविधेयत्वमानम् ॥ (5) न बाधितानुवृत्तिः स्यात् (6) न स्याद्विविदिपार्थता। (7) न प्रत्यक्षं शब्दजन्यम् (8) न साधनचतुष्टयम् ॥ (9) न कथाधिकृतिः (10) न स्यानिविशेष स्वयम्प्रभम् । (11) न निर्विकल्पकं तत्य (12) न सम्मान हवः पदम् ।। (13) म मेदूपणम् (14) वेदमामाप्य व परस्य न ।

·-38 वादाथसरा (15) (16) दृश्यत्वं व्यावृत्तता च न मिथ्यात्वस्य साधनम् ॥ (17) रग्दृश्ययोगिता (18) वाह्यप्रकाशानुपपन्नता । (19) ब्रह्माश्रयाशानहतिः (23) ब्रह्मावेद्यत्वभानम् ॥ (21) नानुत्पत्तिः (22) नाविकारो (28) नानानात्वञ्च संविदः । (24) न निविशेषता (2) नास्या आत्मत्यम् (20) अहमस्तु तत् ॥ (27) नाध्यस्ता ज्ञातना (28) नास्याः साक्षीति व्यपदेश्यता । (23) शास्त्रे लोकाविरोधित्वम् (30) सत्यासिद्धिरसत्यतः ॥ (31) जीवन्मुक्तिन (32) नो वाघसामानाधिकरण्यवाक् । (33) न संविदैक्यम् (34) नैवोपदेशो (35) नैव तिरोधिया ॥ (36) नात्माद्वैतम् (37) न जीवेशाद्वैतम् (38) नाखण्डयाच्यता । (9) न भावरूपमज्ञानम् (40) न जीगवानसंभयः॥ (41) नाविद्याया स्वरूपोपपत्तिः (42) मायक्यमन च । (43) न निरर्तकमस्याः (44) न निवृत्तिश्चोपपद्यते ॥ (45) न ब्रह्म शम्दावेद्यम् (46) न निषपञ्चीकृते विधिः। (47) न विकल्पप्रमाणन्यम् (48) नोपहणयाधनम् ॥ (49) नेक्योपदेशापित्तिः (0) न सिद्धिरधिकारिणः । (51) न निर्विपयता मुक्तचितो (52) निर्गुणवाग्गतिः॥ (53,51) न ब्रह्मपायोगदानन्यार्थापत्ती स्त इत्यपि । (51) न कार्यानुपपत्तिः (56) नानन्त्यतयश्च (57) निर्गुणे ॥ नानन्दत्वं (58) न नित्ययम् (59) अद्वितीयश्रुतेर्गतिः। (60) सत्यासाववियेको (61) ऽथो जीवस्यैकत्वभानम् ।। (62) शुदाधिकारापत्तिश्च (53) न कर्माधिक्रियाक्षतिः । (64) न यतिः पररीत्या स्यात् (65) अलेपकमतं न सत् ॥ (66) न ब्रह्मसूत्रस्वारस्य स्यात् परेषां मतेऽन्ततः । इत्यमर्यास्तु षट्पष्टिमष्पित्यारपात्मनोदिताः ॥ त्य यादान शतं चके हटे प्रदर्शनात् । प्रन्थान्तरेपिरानापि लोपो रक्षणहानितः॥ धुतित: स्मृतितश्चेतिदासतश्च पुरापतः । अद्वैतस्यास्ति दृष्यात्यं पूर्णभाण्यार्थवर्णनात् ॥ शदूषणी हि परमार्थभूषणमस्टरसरान्तिरनघाऽअसाऽनिशम् । शतभूपणीमुखविभूषणेऽपि तन्मनदूषणानि निपुर्ण प्रदर्शयेत् ॥” इति ॥

·2 इदम्प्रथम । प्रथमे वय्यानाः, तृतीये . शाक्ये, 196 59 य एक, 66 वादारम्मश्लोकप्रतीकाः समाहारः 144 मन्ते विरोधिजन-, एकत्रिशे 148 यदधिकरणमेतत् , द्वात्रिंशे 2 प्राचीमुपेत्य । 151 बहुविमक्तिज्ञान-, त्रयस्त्रिंशे 11 158 हयमुखमुखै, चतुस्त्रिंशे 16 विधिनम्ने, चतुर्थे 156 यन्मायामोहितात्मान पञ्चत्रिशे 25 नानुदर्तेत, पञ्चमे 158 नमस्रषा विभकाना, षट्त्रिंशे 26 दृष्टानुश्रविक, षष्ठे 166 मात्मतत्वविदा पुंसा, सप्तत्रिशे 29 विमृत्यशे, सप्तमे 177 ज्ञानान्दगुणोपेत, अष्टत्रिशे 41 अष्टमे 188 श्रुतिकिरीट-, एकोनचत्वारिंशे 47 हयग्रीव, नवमे 192 अखिचिदचिदन्तर्यामिता, चत्वारिंशे 58 विचित्र, दशमे भविद्याख्याद्य, एकचत्वारिंशे सम्प्रज्ञात, एकादशे 200 द्विचत्वारिंशे यस्य सत्त्वेन, द्वादशे 202 मनन्याना, त्रिचत्वारिशे 70 श्रीमलक्ष्मणयोगीन्द्र, त्रयोदशे 210 यन्नामानि, पञ्चचत्वारिंशे 75 यदात्मानो, चतुर्दशे 214 मानिव-, षट्चत्वारिंशे पञ्चदशे संमारसागर-, सप्तचत्वारिंशे 88 पिघाणमात्मनि, सप्तदशे 219 गुणविभूनि, मटचत्वारिंशे 96 अज्ञानसन्नमसं, अष्टादशे 221 त्रिविध चदचिदनयमिता, एकोनपञ्चाशे 98 मनन्यचेतसा, एकोनविंशे 228 हनाशेषलेशा, पञ्चाशे 101 श्रुतिगण, विशे 228 सत्वानीव, द्विपञ्चाशे 107 विविधविषय कृष्टे, एकविंशे 110 परिणमयति, द्वाविंशे 233 सद्वमादिमुखै , विरवाशे यत्पति विना, चतुःपञ्चाशे 18 प्रतिपुरुषमनेका , तयोक्शेि 116 विभूतिगुणवर्गेण चतुर्विशे वल क्रीडनकैरिव पञ्चपञ्चाशे 118 भन्योन्यव्यतिरिक्त-, पञ्चविशे 246 देशानामपि षट् च शे महन्वेदत्वाभ्यां, पडिशे 257 पयोधिननयाचिन कषष्टिमे 125 तमाश्रये, सप्तविंशे 18 स्वे स्खे कर्मणि, द्विपष्टिनमे 180 चतुर्दशविषस्यापि, मष्टाविशे 260 कर्मज न दिनिष्ठाम, विषष्टितमे 182 विहितमनुवदन्न, एकोनत्रिशे 262 श्रिवान् परमहस-T, चतुष्ट-पष्टितमे 186 सत्येरेव, विशे 262 मोऽस्तु ब्रमणे तम्मै, षट्पटिनमे 80 मवाधात् , 217 288 240 121 ·40 - - . - अघोनिर्दिष्टेषु पुटेषु आचार्यकता! कारिका द्रष्टव्याः । 1,2,3,7, 11, 16, 17, 19, 25, 26, 29, 34, 35, 36, 37, 38, 41, 45,47, 48, 53, 59, 66, 68, 70, 74, 75, 78, 80, 85, 87, 88, 98, 8, 101, 107, 110, 118, 118, 118, 120, 121, 125, 130, 181, 132, 188, 134, 185, 186, 189, 144, 148, 150, 151, 152, 153, 158, 158, 161, 162, 164, 168, 178, 174, 178, 177, 178, 179, 183, 187, 188, 192, 195, 196, 200, 202, 201,210, 218, 214, 217, 219, 221, 229, 225, 228, 288, 234, 238, 252, 221, 223, 225, 228, 288, 284, 284, 258, 289, 240, 248, 249, 250, 258, 254, 255, 257, 258, 260, 362, 268, 970, 282, 284, 285, 287. - . . . - -.-.- भूमिका शोधनिका पु. प. 2.19 पाण्यराज 8.88 विवक्षिठायस्थ लोकार्य 14.8 प्रमाणन्याय 17-17 1.17 इति उतर 22.11 बहिस् 27.18 व्ययायाससाध्यत्वे 25.28 भाहता इति 28.19 माध्यस्थ्यमव शुभमस्तु