Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shrivenktachalmahatmyasya Bhag-ii
Front matter
「至T"
ht
-
一
-**」。
重生
HTTorrainst
PUNISHORE
तन्मध्यस्थं दिव्यमति वरेण्यं शाई चां धारयन्तं कराभ्याम् ।
मेव्यत्वेन स्वं पदाम्भोजयुग्मं सर्वेषां सन्दर्शयन्तं करेण ।।
स्वाधिद्वन्दं संश्रितानां जनानां मंसाराधिर्जानुदाः किलेति ।
न्यस्तेनोरौ वामतो दर्शयन्तं सन्यं चान्येनापि हस्तेन सम्यक् ।।
सर्वाभीष्टं दातुमुद्युक्तहेति भक्तानां श्रीवासयक्षास्थलं च ।
मन्दस्मेरथीमुग्वं भूपगात सर्व श्रीमटेङ्कटेशं पश्यन् ।।
(मा- अध्याय, २)
* मन हरन*
सोहे दिव्य शंख चम, वाम उरु कर मानो,
जानु लौं भवाब्धि ताहि शरन जो आये है
दायें कर सामुदे किये हैं मानो भाव इमि,
भक्त जनहित कटिबद्ध दिखराये हैं
मृह मुमकान उर धलमें रमाको वास,
भूपन मल धारे, द्युति दमकाये है
ऐमे वैदेश देव
राजत विमान मध्य,
चरन कमल ध्यान ऋपि मुनि लाये है
PANNA
श्रीवाराह पुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
सोरठा
शीश नवा, कर जोरि, वेस्टेश पदपभमें ।
होय पूर्ण रुचि मोरि, लिखौं महात्म प्रकाशयुत ॥
विश्वमूर्ति धरि ध्यान, पुनि पुनि करत प्रणाम मैं ।
फरहु सदा कल्यान, पूर्ण होय सदग्रंथ यह ॥
हरिगीतिका
एकदा मुनिवृन्द योले, मृतसों सिरनाइकै ।
विष्णुधल है श्रेष्ठ कह, कहिये सकल समझाइकै ।।
सुनि होत आनंद उर महा, हरिगीतिका सुखदायिनी ।
अन्तमें सुरधाम है, भक्तो मिले अनपायिनी ॥
आदेश सुनि मुनिबृन्दका, श्री सूतजी बोले तबै ।
वाराहकल्प घृतान्तको, अब आदिसों कहिहौं सयै ।।
कल्पान्तमें सब सिन्धु मिलि, जलमय करें इस सृष्टिको ।
शेष कछु रहिहैं नहीं, इक छाड़ि के हरि इष्टको ।
मुनि गण चकित है तब कहे, पृथ्वी गई किस ओरको ।
आयो कहां ते जल कहो, बोरयो सबै गिरि छोरको ॥
चालीस सत युगका सुनो, विधिको दिवस परमान है।
दिन अन्तमें जरि जात सय, रवि साप होत महान है ।।
.
श्रीवेवाचलमाहात्म्ये
मारुत बहै रवि ताप युत, घन व्योममें घिरि आवहीं ।
जलमय करें इस सृष्टिको, यह यात सब श्रुति गावहीं॥
निशि-अन्तमें चट-पत्रपर हरि, सृष्टिकी इच्छा करें।
भूलोक हित तब करि कृपा, वाराह पपु धारण करें ।
पैठे रसातलमें जब, ढूंढ़े तहां चहुं ओर सों।
युद्ध अति कीन्हों तितै हिरणाक्ष निशिचर घोर सों।
क्रोधित भये वाराह जय, निज दांत सों फार तये ।
दुष्ट रक्त प्रवाह सों, जल राशि लोहित भै सबै ॥
दंतान पै पृथ्वी लिये, जलराशि पै परगट भये ।
मुरज, मर्दल, वीण, दुंदुभि, बाजही सुर नभ छये ।।
अस्तुति करें वाराहकी, सुरवृन्द आनंद पाइकै ।
कीजै धराकी थापना, दुख द्वन्द सब विनसाइकै॥
कवित्त
थापि पुहुमी को ईश बोले वैनतेय प्रति, जाय निज घाम वेगि कोड़ाचल लाइये ।
सुनत सवेग गये पवन गवन सम, विमल अध्याय माहि सोई कथा पाइये ॥
रन राशि युत सोई गिरि लाय धरि दीन, प्रभुको निवास तहां गुन गन गाइये ।
स्वामिपुष्करिणीके यम दिशि भाग माहि, विष्णु हैं विराजमान दर्शि स्वर्ग जाइये ॥
सिंहावलोकन
आये तय मुनि वृन्द तहां हरि दर्श किये सब पाप भगाये ।
गाये महा महिमा तिनकी सब भांति मनोरम थान सजाये ।।
जाये सबै हिय कालिमा वेगि निरन्तर ज्ञान-प्रकाश लखाये ।
खाये नहीं यम यातना सो यहि थान पुनीत जथै नर आये ।।
दोहा
पुष्करिणी महिमा कहे, सूत मुनिन समझाय।
पढ़े ज्ञान नर पाइहैं, यह तृतीय अध्याय ।।
वाराह पुगणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यसागः
सिंहावलोकन
वानी सुनी मुनि लोगन को तय सूत पुनीत कथा यों पखानी ।
खानी पदारथ चारिहुं को गिरि वृन्दनमें तेहिको सनमानी ।
मानी वराह पुरान को पात सदा जेहि ध्यावत सजन ज्ञानी ।
ज्ञानी सोई है कथा जो पढ़ महिमा नित जाकी कहै बरवानी ॥
दोहा
जय जय जैसो नाम भो, कह्यो सूत समझाय ।
वेङ्कटेश महिमा विभव, यह चतुर्थ अध्याय ॥
सिंहावलोकन
धाराकुमार महातम गान किये मुनि यज्ञ अनेक उदारा ।
दारा घराङ्गना साथ गये जिमि, आये तहां हरि हर्ष अपारा ॥
पारा न पावत गावत वेद हैं भेद अभेद न जात विचारा ।
चारा यही हरि नाम जपौ फलिमें सब पुण्यको एक अधारा ।।
पाये स्वराज यथा नृप शङ्खण व्योमकि पानीमें ध्यान लगाये ।
गाये कियो तप वेङ्कट पै चलि देख्यो विमान महा सुख छाये ॥
छाये तहां हैं मुनीश अनेक करें हरि दर्श सो हर्ष जनाये ।
नाये हैं मस्तक देखि नरेशको ईश दियो वर राज सो पाये ।।
कुण्डलिया
पाये आत्माराम धन, वेङ्कट पै जिमि जाय ।
दर्शन सनत्कुमारका, कयो सूत समुझाय ।।
कह्यो सूत समुआय, मन्त्र पद्माको जपना ।
पायो हरिको दर्श, रही नहिं नेक कलपना ।।
यहि सप्तम अध्याय, कथामें ध्यान लगाये ।
मो विजयरकी भांति, राज सुखसम्पति पाये ॥
श्रीवेटराचलमाहात्म्ये Aruna-~--...--.--. छप्पय - विश्वक् सेना शक, आयुधी कपिल गिनाये । अग्नि ब्रह्म सप्तर्षि, तीर्थकी महिमा गाये ॥ पूरक सर्वाभीष्ट, तीर्थ सतरह तिन माहीं । पाण्डु, जराहर, काय, जाय जहं पाप पराहीं ॥ यहि भांति सूत वर्णन किये, तीर्थ महातम मन हरन । कहि शुभ अष्टम अध्याय महं, जै जै जै असरन सरन ॥ रावण वध हित आय, राम लछमनके साथहिं । कथा कह्यो हनुमान, अञ्जनाकी रघुनाथहिं । गिरिवर पर विश्राम, सेन युत किये खरारी । कीन्यों अस्तुति पूर्ण, अञ्जनाको दिय तारी॥ तहं कोटि कोटि वानर कटक, वेङ्कट गिरि भरि गे सुभट । तिन अर्व खर्व युत को गिने, पल प्रचण्ड अतिशय विकट ।। सरसी . फछु कपि गुहा वीच जब जाई, देख्यो श्रीभगवान । रूप लखत पुलकित भै सवहीं, कियो ईश कल्यान । महिमा अपरम्पार को गावे, वेद न पावत भेद । पढ़े सुनै अध्याय पुनीता, तेहि न व्यापि भव खेद ॥ दैत्यवंशसों जब दुख पायो, कश्यप अरु जाबालि । रमानिवास वासमें आये, सुनि अस्तुति वनमालि ॥ पुनि नारदको मिलन भयो तह, जिमि भो निश्चिर मास । चतुराननके धाम पहोरी, विनय करत सुर भास ॥ वेष्टाद्रिपर मुनि जहं रहहीं, दशरथ नृप तहं जाय । आशिप लडो पुत्र हित सोई, कहत पुरान पताय । .
वाराह पुराणान्तर्गत भीवेटाचलमाहात्म्यक्षार:
निज इच्छा सब पूरण कीन्हा, दरस दिये भगवान ।
पढ़े सुनै यह चरित जो गावे, सदा होय कल्यान ॥
सार
.
पुष्करिणी तट दशरथ आये, कथा सार यह जानो।
करि प्रणाम नृप शुभवर पाये, विशद भक्ति अनुमानो ।।
मुनि गण मध्य वैठि चतुरानन, हरि पद ध्यान लगाये ।
अस्तुति कियो प्रणाम प्रेम सों, मन इच्छित फल पाये॥
मुनि वशिष्ठ संग आये नृपवर, सुत इच्छा मन लागी ।
वेङ्कटाद्रि पर दोउ तप कीन्हें, महा भक्त अनुरागी ।
जामे सुन्दर तेज विराजे, प्रभु मन्दिर दिखराये ।
विधि सँग सब प्रविश्यो तेहि माही,महा मोद मन छायो ।।
प्रथम मिल्यो हरिको गण दारे, तिन सय किये प्रणामा ।
लोकपाल गन्धर्व आदि सप, दरस किये अभिरामा ।
सुनतमुदित मुनिबृन्द भये अति, सब विधिसूत यखानी ।
शुभ अध्याय पञ्चमें देखहु, सुनत होत अघ-हानी ॥
दरस लहत सब किये प्रणामा, जे मुनिगण तहं आये ।
मघवादिक सुर अस्तुति कीन्हों, सुनत ईश हरपाये ॥
अगुन सगुनको सब गुन गाये, सनकादिक रह जेते ।
चतुराननकी विनय यखानी, जग कर्ता मन चेते॥
विधाता
करौ भक्ती लही शक्ती, सदाही मुक्ति दाताकी ।
यही बातें सुनो मानों, कथा सुन्दर विधाता की।
जय देखें हरी चिन्ता, सबै दुख दूर कर देते ।
नहीं आते तहां पापी, जो हरिका नोम ना लेते ॥
aur
श्रीवेङ्कटाचलमाहास्ये
MAAma
सबकी चिन्ता देख्यो हरि तहं आय ।
कुशल प्रश्न तप पूछेउ,
प्रेम जनाय ॥
सुनहु कथा जग पावनि, हरि जस कीन ।
सनकादिक आश्वासन, नृप सुत दीन ॥
सुरभि
वार देव चतुरानन राजै, इक सँग लोकके काजा ।
सम्मति करत परस्पर नीकी, तहां सकल सुख साजा ॥
सुरमित वेङ्कट गिरि पर आये, चक्राहिं ईश पठायो ।
कियो शान्ति सय दुख विनसायो, भक्त लोग सुख पायो।
वेङ्कट उत्सव पूर्ण भयो तब, वैभव कौन गनावें ।
सगुण रूप प्रभु प्रगट्यो सत्वर, विधि शिव विनय सुनावें ॥
उत्सव करे, दान जो देवे, महा मुक्ति सो पावे ।
यह अध्याय उनीस पूर्ण भै, सुनत पाप कटि जावे ॥
त्रिभंगी
सबके रखवारे, अधम उधारे, वेङ्कट हारे जाय परौ ।
रचि फुलवारी, मुनिमनहारी, स्वर्ग दुवारी टेक धरौ ॥
तुलसी वन पावन, शोक नशावन, सरस सुहावन राजि रही ।
तहँ सब पर पाये, जो जन आये, कीरत गाये शुद्ध सही।
रोला
वेङ्कट वैभव गान किये सय देव विदाई ।
निज वाहन चढ़ि गये सवै मनमें हरपाई ॥
महिमा फाल्गुनि तीर्थ कहे जापालि विचारी।
असुर साथ संग्राम, भयो प्राची दिशि भारी॥
७
,
वाराह पुराणान्तर्गत श्रोयेकाचमाहात्म्यसारः
कुंडलिया
धारयो कोप कृशानु जय, चक्र सुदर्शन पूर्ण ।
शांति धर्म थाप्यो तुरत, कियो दुष्ट-मद चूर्ण ॥
कियो दुष्ट मद चूर्ण भयो सब संत सुखारी ।
अग्नि दिशामें जाय, दैत्य की सैन्य चिदारी ॥
न्याय धर्म प्रति पालि, सबै जन काज संवारयो ।
ताको महिमा धन्य जासुको हरिकर घारथो॥
पदरी
सय अंग, वंग, कलिंग धोर, पालक, बिडाल, विकराल धोर ।
चक्रेश जय चमके महान, सूखे लखत सय शत्रु-प्रान ।।
सय शत्रु वेगि संहार कीन, तव सुखी भये मुनि देव दोन ।
वरुण दिशा तय चक जाय, सब शत्रु सेना दिय नशाय ॥
मोहनी
तय वरुण दिशाते आये। पूर्ण शान्ति जब छाये।
जब उत्तरको पग धारे । भैरुण्डा सुर संहारे ॥
सब दैत्य सैनको नासी । चहुं दिशि सुख को रासी ।।
मुनि वृन्द महा हरषाने । यह सुभ चरित यखाने ॥
सिंहावलोकन
गाई जो कोरति वेङ्कट की तय मुक्ति मिलै अपनी मन भाई ।
भाई भरोसो करो गिरि नाथको लैंहैं तबै जनको अपनाई ।।
नाई जबै सिर सामुहे ह दुख दीनता ने नहीं रहि जाई ।
जाई विमान चढ़े सुर धाम सदा तिनको हिय ध्यान लगाई।
गावें कहौ गुरुको महिमा किमि शारद शेष जो पार न पावें।
पावे सबै सुर घाम तयै न बहोरि कयौं भव लोकमें आवें ॥
आवे तो धर्म पुनीत करें नित संयम ध्यानमें जो मन लावें।
लावें प्रसादको भोग सदा सत संगतिमें नित चित्त लगावें ॥
८ श्रीवेकटाचजमाहात्म्य ----- कुमम विपित्रा विचित्रा, कठिन सुपोगा; कहत पखानी । करत निरूपा, सतत सुज्ञानी॥ जटिल दुरूहा, विसद प्रमाना । सनक सनन्दौ, करत हैं ध्याना॥ कुसुम लखि हरपाते। सब जन आवं, हरि रस माते॥ दोहा काम रसायन तीर्थ सय, कुम्भक योग प्रमान । फहे सूत सय भांतिसो, सुनत होत उर ज्ञान । नाक्षत्रिक इक सत आठ नाम मुनि गाये, सुनत चित्त हरपाय । वेस्टेशके घाम सिधावे, नाम अमर हो जाय ॥ ताफहँ सप विधि शेष पखान्यों, सुन्यो सूत महराज । मुनि घृन्दन कहं तुरत सुनायो, सारथो जगको काज ॥ आज भी हर्ष यही है। सुनत नाम घेङ्कट पर आये, सेया किये सहर्ष ॥ ज्ञान ध्यानमें लगन लगाये, पोते ने वर्ष । मुनि गन अस्तुति दिनप सुनायो, तुष्ट भये भगवान ।। प्रभु गिरि सेवाको फल पायो, शीनफ किय गुन गान । ध्यान भी पूर्ण सही है। विधि मुत मुमेर पर आये । तहं दर्श इंश को पाये । पा पराद दिखाने । मप ममर देखि हरपाने । मम
गाये॥
गुन
वाराह पुराणान्तर्गत धीवेट्टाचलमाहाल्पसारः
संवाद पखानी । सर भूवराह पर वानी ।
शेपाचल विभव यताये । पुष्करिणी गुन
अचर कुमारहु धारा । तुम्बुरु महात्म विस्तारा ।
नभगंगा
गाये। मुनि वृन्द सुने हरपाये ।।
शुचि पाण्डव तीर्थ महाना । अरु पापनाश जग जाना ।
कोउ देव तीर्थ गुन गाते । सय सुर भक्तो रस माते ।
सोरठा
अस्तुति विविध प्रकार, घरनी फरी वराह की ।
सुनत होत उद्धार, यह अध्याय पुनीत अति॥
प्रोटक
धरनी प्रति मन्त्र वराह कहो, सुनिके मनमें अति हर्ष गयो ।
तेहि नाहिं प्रकाश बखान करै, जब ध्यान धरै ध ताप हरै।।
जय अस्तुति कीन अगस्त महा, इमि मंजुल वैन वराह कहा ॥
नृप नाम अकाश कुमार रह्यो, सब भांति सुमारग धर्म गयो ।
धरणी तिय नाम यखान कियो, हल जोति सुता इक पाइ लियो॥
पदमावती नाम सुताको परयो, लखि दम्पति मङ्गल मोद भरघो॥
धरणो सुत भै वसुदान तबै, अति याढ़त बाल सुखी भै सपै ।।
सरसी
इक दिन पद्मा सखि सँग माहीं, गइ उपवन हरपाय ।
औचक नारद मिलो तहां पै, सखि सब गई लजाय ।
लक्षण भापि गये नारदजी, परी विपति यह आय ।
कामातुर इक नृप सुत मिलेऊ, तेहि सब दई भगाय ॥
मनहर
सुन्दर वसनपर मोनीसे दसनपर नीवीके कसन पर चित्त ही लगा रहै ।
फूलनकी माल पर गोरे गात लालपर आनन विशालपर लोधन पगा रहै ॥
१०
श्रीवेलेटाचलमाहात्ये
लोने युग नैनपर मंजु मृदु वैनपर नेकु यङ्क सैनपर धीर न तगा रहै ।
हंसनीसी चालपर कण्ठके प्रवालपर, श्यामबाल जालपर कौन जो भगा रहे ||
दोहा
बकुल मालिका प्रश्न किय, कह्यो ताहि समुझाय ।
भेज्यो नृपति अकाश पै, मिलन हेतु हरपाय ।।
प्रथम रहीं सीता सती, पुनि पदमावति रूप ।
सजन सब सुनि मुद लहैं, है यह कथा अनूप ॥
मंगला
पहुंची यकुलमालिका वेगहि, नृप अकाश जनवासा ।
हरि इच्छा कहि मंगलकारी, पुरवहु मनकी आसा ।
धरनी गई नृपति पहं सुनिके, बोली विनय जनाई।
सुता वियाहो श्रीनिवास सों, कीर्ति रहै जग छाई ॥
सभा समेन नृपति हरवाने, शुकमुनि चेगि चुलाये।
बकुलमालिका के संग पठये, मंगल वचन सुनाये
विसकर्मा पुर साजन लागे, इन्द्र फूल बरसाये ।
है धनि धन्य जगतमें मानी, ईश चरित जो गाये ।।
यकुलमालिके के संग पहुंचे, शुक जी हरिके धामा ।
मंगल वचन कहे दिय माला, भो पूरन मन कामा ||
तुलसी माल दिये पद्मा कह, शुक मुनीश जो लाये।
श्रीनिवासको साज पतायो, जो पुरान महं गाये ||
लछिमी जीकी आज्ञा मानी, सखी तेल ले आई।
श्रुति ले घसन निकट भै ठाढ़ी, स्मृति भूपग लाई ॥
धृति दरपन, कस्तूरी कान्ती, लला उयटन कीने।
कीर्ति हेम मय मुफुट लिया है, शची एन फर दोन ।।
.
पारा पुगणानगंन श्रीयेनापलमाहात्म्यसागः
यानी गोरी चमर डुला, जया व्यजन मुठि सौहें ।
रमा तेल तव लावन लागी, लखि उत्सव सुर मोहैं ।
पांथ्यो केश सुखाय सामरो, शुभ असनान कराये।
कमर करधनी यांघि पिताम्यर, तन सुगन्ध लगवाये ॥
भूपण मुकुट इन्दिरा दीन्यो, मंगल साज सजाये।
अंगुरिन पहिरि अंगूठी सोहे, धृति दरपन दिखराये ।।
निज कर ऊर्ध्व पुण्ड्र हरि लाये, गरुह सवारी कीन्हे ।
सुरगन की शुभ सजी यराता, तप पयान कर दीन्हे ॥
जब मुहर्त मंगल को आयो, कहत बुद्ध जन नीती।
नृप अकास सो सप करवाये, जस विवाह को रोती।
दिये दहेज परनि नहि जाई, हेम, यसन फल भूरी ।
हय, गज, गऊ, दास अरु दासी, नृपति दियो भरपूरी ॥
विदा किये नृप निज गृह आये, महा मोद रह छाये।
यह मंगल मय चरित सुनायो, सुनत पाप विनसाये ॥
किरीट
एक निषाद रयो वसुनाम सदा बन जात रह्यो मधु हेतहिं ।
पोलेउ धान रखावन को सुत खाय लियो तेहि प्रेम समेतहिं ।।
भोग लगाय लियो पहिले हरि देख्यो किरातको ताड़ना देतहिं ।
ताते पितासों छुड़ाय लियो निज दर्श दियो जेहिते जन चेतहिं ।।
जल कोड़ा पिलोक्यो जवै रंग दास तयै मति पूरण काममें पागी ।
हरि आशिप पाय भयो नृप सो घटु घोस रथो अतिशय पड़भागी॥
पच रङ्गको देख्यो सुगा वनमें, गिरि शेप गयो तेहिके हित लागी।
वरदान दियो प्रम् ताको तहां जो कथाको सुनी मति कोरति जागो ।
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
मत्तगयन्द
तोण्डको राज पिताते मिल्यो सुचरित्र पढ़ौ यहिमें मन लाई।
सौम्प किरात वराह कथा वसु स्वप्न घृतान्त भली विधि गाई ।।
अस्थि तड़ागहुकी महिमा द्विज नारि यथा विधि जीवन पाई।
भीम कुंभार करी जिमि भक्ति लही शुभ मुक्ति है पाप नसाई ॥
नृप तोण्डको मोक्ष दियो जगदीश रह्यो जगमें तेहिको यश छाई।
कीन प्रणाम अशीष लही तन त्यागि विमान चढ्यो हरपाई ॥
ईशके धाममें राजित भो जहं रोग न मोह न शोक दिखाई।
जो पढ़ि, सुनि सो कथा हरि धाम लहै सब पाप नसाई ॥
इति श्रीवाराह पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः ।
अथ श्रीभविष्योत्तर पुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
सरसी
जनक तृपतिको कथा सुनायो, शनानन्द महराज ।
सो प्रसिद्ध है जगत पुरातन, भक्त जननके काज ॥
तिनके बन्धु गये सुरलोकहि, तिया देह तजि दीन ।
मातु हीन सुत लखेउ जनक जय, शोफिस भयेमलीन ।।
सब प्रकार उपदेशेउ मुनिवर, कछू भयउ तय ज्ञान ।
सुरपुर.
केर महात्म यतावहु, कायो नृपति धीमान ।
बोले शतानन्द तय नृपसों, क्रमशः सप कहि नाम ।
सतयुगमें पृपमाचल भा, प्रेता अझनाधाम ॥
.
विध्य तर पुगणान्तांत श्रीएटापलमाहात्म्यसार:
द्वापरमं शेषाचल गाये, वेदयाद्रि कलि नाम ।
पूर्ण महातम जो काइ सुनि., पूर्ण होय मन काम ।।
वृषभ नाम इक राक्षस रहई, मुनिन दुःख नित देय।
सब मिलि अस्तुति कियो ईशकी, चरण कमल रज सेय ॥
प्रभुवर रक्षा करह हमारी, विनय किये धरि ध्यान ।
कियो "तथास्तु" दुष्टपहं घायो, वधन हेतु भगवान ॥
वृषभासुर शिर दै तप कोन्दो, वर्ष लों पांच हजार ।
पड़ो मतापी भयो जगतमें, लयो न कतहूँ हार ॥
मिक्षा युद्ध ईशसों मांग्यो, तय पल कीन्हो गर्दै।
मरथो नाम घृपमाचल पायो, भयो गर्व को खर्व ।।
पवन शेप संवाद घखानी, पर्वत दियो उड़ाय ।
अस्तुति सुत हित मेरु फियो जय, तेहि दीन्यो लौटाय ।।
शेषावल तेहि नाम पखानी, कथा ग्रन्थ विस्तार।
नाम वेदयाचल जिमि भयऊ, भापहिं सुमति उदार ॥
माधव बिजको पाप नसायो, इमि पायो वरदान ।
जगमाता तव सुता होइहैं, जामाता भगवान ।।
सार
भृगु मुनि गये परीक्षा काजहिँ, एक बेर सुरलोका ।
तहं देखेउ चतुरानन राजित, यिन जन्मा विन शोका ।
पुनि कैलाश धाम पर आये, जहं शंकर अविनाशी।
करत विहार शिवा सँग मिलिके पूर्ण ज्ञानके राशी ॥
भृगु मुनि आवत सो नहिं जाने, काम विवश मतवारे ।
शिवा वचन मुनि मारन घाये, लोहित नैन उघारे ।
मुनि तव शाप दियो शंकरको, पूजा करै न कोई ।
केवल एक लिंग जग पूज, मृपा शाप नहिं होई ॥
श्रीवेटाचलमाहात्म्ये
पुनि भृगु क्षीरसिंधु में आये, देख्यो हरिहिं उदारा ।
औचक छाती खुली देखिके, कीन्यों चरन प्रहारा ॥
चरन थामि हरि पूछन लागे, कहिये श्री मुनिराई।
केहि कारन निज चरन प्रहारथो, तुरत कहहु समुझाई ।।
कछुक चोट हमरे नहि लागी, तुम्हरो चरन पिराने ।
ताते क्षमा करहु मुनि ज्ञानो, यहि विधि हरि सनमाने ।
तुष्ट भये मुनि लोकमें आये, तिनहिं श्रेष्ठ बतराई।
दूजी रमा, तीसरे विधि हैं, शिव चतुर्थ गुन गाई ॥
रूठी रमा चरनके लागे, इमि बोली कटु वानी।
रहिहौं नाहिं सङ्गमें तुम्हरे सुनहु नाथ सुखदानी ॥
मम आलिंगन थल पर स्वामी ताकि चरन भृगु मारयो ।
ताते कोल पुरा सो गवनी, हरि मनायके हारयो ।।
वेटेशपर हरि तब आये, कतहुँ दूढ़ि नहिं पाये।
पूरण चरित अन्य महं देखहु, इत संक्षेप पताये ॥
पढ़ सुने जो प्रेम समेता, सो मुरलोक सिघावे ।
शारद शेप कहत थकि हारे, तपहुं पार नहिं पावे ॥
पद्धरी
शुभ स्वामि तीर्थको कीर्ति गाप, तब प्रभु दियांणमें गे समाय ।
सुनि गाय रूप विधि रम्य कोन, शिव वत्स रूप निज धारि लीन ।
श्रोदेवि ग्वालिनी रूप धारि, लै गई गऊ वेची विचारि।
इक नृपति ताहि जय मोल लीन, तपहि ग्वालके किय अघोन ॥
संधै घरा हरि दर्श हेत, पलमीक एक देखो निकेत।
निज दूध सों ईशहि नहाय, तर सो गऊ निज धान आय ||
नृप ना लहै जप दूध रोज, यहि पातकी तप फोन खोज।
ग्वाला लख्यो यह दृश्य जाय, मारयो फुठार तप सो रिसाप ।
भविष्योत्तर पुराणान्तगतं श्रीवेङ्कटाचलेमाहात्म्यसार:
Name
घनाक्षरी
देखे वेङ्कटेश जय ग्वालको कुठार लोने,
अवशि है फ्रोध माहिं गऊ फहं मारिहें ।
जग रखवारो मेरो भक्त भयहारा नाम,
दीनन पै काहे नाही या व्रत धारिहैं ।।
इक तो गऊ है, दूजे देत नित क्षीर मृद्ध
तोजे मम भक्ति करै ताते क्यों विसारिहें ।।
लैहें मैं कुठार घात निज शीश पर आज,
नेकु धवरावे नाहिं आशु ही उपारिहें ।।
रूप धनाक्षरी
जयहिं कुठार हनि मारयो ग्याल गऊ शीश
ईश भै प्रगट
तहं तुरत पचाय लीन |
रकत पनारे तेहि थल वहि आये तय,
जयहिं कुठारपर निज शिर रांप दीन ।
आयो नृप देख्यो तहं औचक चरित यह,
विसमय मानि कछु पचन सुनाय खोन ॥
क्रोधित भयेउ मुनि वेङ्कट विमौर माहिं,
होहु जा पिशाच नीच शाप दाप पाय पीन ।।
पद्धरी
इमि लिय बचाय भगवान आय, सहि सिर कुगरको घोर घाय ।
नृपको तबै हरि दीन श्राप, गै औषधीके हेतु आप ॥
कह सुर गुरू इक घार आय, तुरत गूलरी दूध
तेहि आक तूलमें लै भिगाय, इमि औषधी सो दिय यताय ॥
काव्य
तेहि औषधि सों कष्ट, ईशको गयो नसाई।
औरहु कथा अनेक, सुनहु सजन चित लाई ॥
१६ rrrrunmanNAARA MAP श्रीवनाचलमाहात्म्ये वेङ्कट गिरिको पूर्ण, अयोध्या हिय अनुमानी। जान्यो मथुरा ईशं, कियो क्रीड़ा सुख खानी॥ कौसल्या घल्मीक, तितिडिहिं दशरथ मान्यो। लखन अधित्यका रूप, प्रेम सो हिय में आन्यो। यहि विधि मथुरा केरि, कल्पना किय हिय माहीं। कर जो दर्शन आय, ताहि को पाप पराही । पञ्चचामर कहे वराह ईश सों गिरीश शेष जाइये। चनै पुनीत तीर्थ नाथ भक्ति प्रेम पाइये ॥ चलेगो पंच चामरौ बखान ज्ञान को करै । तरैगो बेगि आइके महान पाप जो करै । जो भूमिजा विवाह होय जाइहौं घरातमें । पढ़े सुनै गुनै जोई न कष्ट होत गातमें ॥ भरै सुबुद्धि होय माहि ज्ञानका विकास हो। सो जाय वेगि स्वर्ग घाम पाप पुञ्ज नास हो। निरचल श्री हरि आये, बसन सुहाये, जागै भाग। निश्चल सोहैं, मुनि मन मोह, प्रेमैं पाग ।। ईशहि घ्यावी, सुरपुर जाओ, गावो गीत । नारद आये, भजन सो गाये, जैसी रीत ॥ सार एक समय मृगया हित लागो, फिय चिन्ता भगवाना। पवन भयो तर अश्य रूपमें, सुन्दर तोयमुपाना । रमा लगाम यागको होरी, तुरत पनी हरपाई। तेहिं ऊपर पढ़ि रमानियासा मृगया हित धन जाई ।।
कन्चन
भविष्योत्तर पुराणान्तर्गत श्रीवेटोचलमाहात्म्यसारः
औरौ किये सिंगार रमापति, सुनहु ताहि चित लाई ।
पंदरह हाथ वसन वर पहिरयो, कटि करधनी सुहाई ।।
पांच हाथको लिये दुपट्टा, दरपनमें मुख देखे ।
माथे मंजुल तिलक लगाये, फुकुम विमल विशेस्त्रे ।।
पुङ्गोफल, ताम्बूल, चुनौटी, लाची, लवंग मंगाई ।
उत्तम लिए कपूर जाति फल, बोरा विमल लगाई।
कश्चन पेटीमें रखि लीन्पो, मुकुर साथ लै लीने ।
चन्दन, कुखम, डिबिया साथे शुभ सुगन्ध रसभीने ॥
केर जनेऊ पहिरे, कण्ठ अभूपण सोहैं ।
कङ्कन सजे बाहुमें मंजुल, कोटि काम मद मोहैं ।
रतन अंगूठी अंगुरिन पहिन्यो, कलँगी शीश संयारी ।
अरुण वसन सोहत अति तनमें, पुष्प माल उर धारी ॥
रतनपादुका चरनन सोहै, धनुप वान संग राजै ।
मनहुँ कामके काम यने हैं, तन अपार दुति छाजै ॥
चहुं दिशि करत अहेर धूमिके, मृग, गज, सिंह, सियारा ।
घोर, रसभ, भैंसा वन मारे, जयहिं धनुप कर धारा ॥
इक मतङ्गके पोछे घाये, जये ईश बन माहीं।
लख्यो अनिन्द्य सुन्दरी याला, मनमाहीं मुसकाहीं ॥
नृप अकाशकी कन्या सोई, मनहुं रूपकी खानी ।
प्रथमहि ताको कथा बतायो, जनम चरित्र पखानी॥
पूछे नाम घाम कन्या सों, अपनी कथा सुनाई।
तेहि विधि नृपति-सुतासौ भाख्यो, निज शुभ नाम यताई ॥
काम विवश जय पचन सुनायो, भरी मोघमें पाला।
भयो यहुत संवाद तहां पर, औरि भये जो हाला॥
नयन तरेरि लोष्ट हनि मारचो, मन्यो अश्य तत्काला।
यनि ऐय्याश गये हरि पैदल, गई मेह सो याला ॥
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये awanwwwwww वीर बहुत पंवारा अयको गावे, संक्षेप देत बताय । आशिक बने सेज पर लौटें, सुन्दर बन गयो कुन्हिलाय ॥ घकुलमालिका पूछन लागी यहिकर हाल घतावहु मोहिं । आंखि लगी है इक सुन्दरिसे, पूरी कथा सुनावहुं तोहि ।। पूरा हाल सुना यकुलाने तय घोड़ा चढ़ि भई तयारि । पहुंची सो मन्दिरके दारे, जहं शिव पूजि रही नृप नारि ।। यह प्रसंग अय पूरन जानौ, औरहु सुनहु विमल इतिहास । जये बकुलमाला गइ तहवां, नहीं ईशको भी विश्वास ॥ नारो रूप मनोहर धारे, बने पुल्कसी रमानिवास । एक पुत्रसे वंश न सौहै, एक नेत्र नहिं लहै विकास ।। काम करें जो तिया जायके, तामे फल कछु नहीं दिखाय । पनि पुल्कसी देखि धरनीको, निज नयननको लेउ जुड़ाय अब सो बरनौ रूप ईशको, जस सुन्दर तन किये सिंगार । जालीदार कंचुकी सोहै, अरु गर लसैं नवलखा हार ॥ चालक यनिगे चतुराननजी, शिव लकुटी पनि भये तयार । यहि विधि सो पनि गयो पुल्कसी शोभा वरनि न पावों पार ॥ केश विनेरि अधेडि नारि पनि, यांस टोकरिया लई उठाय । लम्बे कान अयुग अस्तन, विना दांत मुंह गयो सुखाय । सय प्रकार से रूप बनायो, मानो पनी देवता रूप। सात मास को बालक रोचे, लगी भूख सो रहै न चुप ।। ले पालक को पांधि पीठपर, यहि मिधि पहुंची गांय मंझार । पति, सुत, पंधु आदि मैं देहों, गलिनमें लागो फरन पुकार ॥ गांव-नारि सुनि गई रनवासे, रानी ते योली विनय सुनाय । एक पुल्कसी इयां आई, सप फर कारज देसि पनाय ।। ॥ " -
भविष्योचर पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
कहीं रानि तेहि को घोलवावहु, कछुक पूछिहौं प्रश्न विचारि ।
जाओ देवि तुरत रनवासे, या विधि योलो गांव की नारि ॥
तुम हंसोड़ मैं दोन होन हौं, यसन फटो मुख गयो सुखाप ।
भरी धुंधुचिया यहि टोकरीमां, यालक भूख भूख चिल्लाय ॥
हौं ना जैहीं रनिवासे मां, कहौ तहां का काम हमार ।
इतना सुनी जवे घरनी ने, धर्म देवि पई गई उदार ॥
योली धरनी धर्म देवि सों, पूरन करौ हमारौ काम ।
धर्म देवता हो तुम सांचे, हाथ जोरि मैं करौं प्रनाम ॥
यहि विधि योली तय धरनी सो, हमरौ वचन करौ परमान।
जीभि काटिके मोरि भगावो, जो कछु करौं असत्य यखान ।।
योली धर्म देवि रानी सों, मेरी बात सुनो मन लाय ।
नर नारायण स्वामी मेरे, तिन आज्ञा सों तुव दिग आय ॥
तीन कालको हाल मैं जानौं, यामे कछु संसय है नाय ।
जो कुछ चाहौ पूछि लेहु सप, तुम पै ठीकै देउ बताय ॥
इतनी बात सुनी रानोने, लागी मोठ मीठ बतलाय ।
धीरे धीरे दई सान्त्वना, तब अन्तः पुर गई लिवाय ।।
सोन सिंहासन बैठक दैके, हाथ जोरिके घोली रानि ।
करि असनान यसन पर पहिरो, सजहु अभूपन लीजै मानि ॥
जस जस रानी यचन सुनाई, सो सब करि योली मन भाय ।
प्रायन चाहौं तुम्हरे कर सों, दीजै हमहिं चित्त हरपाय ॥
कंचन सूप मोति को तंदुल, धरनी धर्म देवि को दीन,
पोली सुनहुं सत्य यह देवी, मोरहु कष्ट करहु अप छीन ।
पोली धर्म देवि धरनी सो, मेरो चालक गयो भुखाय ।
सरस अन्न कुछु तेहि को दीजै, चुप है है जय जाय अघाय ।।
कंचन पान खीर ले आई, मनुष्यान्न यालक ना खाय ।
.
,
श्रीवेङ्कटाचलमाहाल्ये
कंद मूल यह खाय दरिद्री, यहि कहि ताको दिय घुचियाय ॥
कछुक खिलाय दई माताने, पचो खोर अपनी लिय खाय ।
योली सत्य कहीं सुनु भामिनि, मोंको पान देहु मंगवाय ॥
मंजुल पान दियो रानी तब, औरहु हाल सुनौ मन लाय ।
सन्मुख टोकरी गोदमें बालक, वैठि पुल्कसी पैर बढ़ाय ।।
यह सय चरित लखहिं नभ सुर गण, गावें हरि यश ध्यान लगाय
पढ़े चरित्र प्रेम से जोई, कलिके सो पापी तरि जाय ॥
मंगला
घर्म देवि रानी सो बोली, निज कुल देव मनाई।
प्रथमैं सुमिरो श्री जगदीशहिं, पुनि लछिमी सिर नाई ॥
ब्रह्मा यानी सविनय पूजी, पुनः शची कहँ ध्यायी।
यम, दिग्पाल, अगिनको सुमिरेउ, ऋषि, मुनि, पितर मनायी।
विश्वनाथ काशी के वासी, विष्णु चरन चित लाई ।
नृप गंधर्व और विंदु माधव, जगन्नाथ जय लोई ॥
यहि विधि सकल देवता सुमिरेउ, यथा योग धरि ध्याना।
पूरन कथा ग्रंथ महं देखहु, इत संक्षेप पखाना ।।
वीर
मोती देर तीन तय घरिक, मध्य को अपने हियमें धारि ।
दंडी एक दई तय योली, याते एक छुवौ नृप नारि ॥
मध्य देरि रानी छुइ लोनी, धर्म देवि मनमें हरपाय ।
योली वचन प्रेम रस सानी, मुनिये रानी ध्यान लगाय ।।
जेहि कारन पुत्रो तव सूखति, जस पिनु नीर फमल कुंभिलाय ।
सो सय कारन सुनहु सयानी, यामें कछुक झूठ है नाप ।।
गई हती जय पन विहार को, तहं देखेउ इक अश्व सवार ।
चढ़यो काम-ज्वर तप से जानो, तन की सुधि युधि दई विसार ॥
,
,
भाषौं कछुक झूठ
-
भविष्योत्तर पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
सुत, टोकरी, यदरी वन वाले, पति,माता, पितु, गुरु सौगंध ।
जौ रानी, तय हरि करहु हमाहिं तुम अध॥
यह इच्छा कन्याके मन में, वेङ्कटेश हो मम भरतार ।
यात होय सो सांची जानौं, हमहिं पानकी अब दरकार ॥
पान खाय पुनि वोलन लागी, रानी वचन सुनत हरपाय।
सो किरात नहिं रमानिवासा, जो पद्मा चित लीन चुराय ।।
जो हित चाही तुम कन्याको, तेहि संग करहु विवाह बुलाय ।
तय घरनी इमि घोलन लागी, मोते ताकै देव यताय ।।
माह नाम है कहांको वासी. धर्म देवि तप कह मुस्काय ।
धर चैकुण्ठ धनी बुध सुन्दर, श्रीनिवास श्रुति कहैं वुझाय ॥
सुता तुम्हारि क्रोधमें परिक, तासु अश्वको डारथो मारि ।
पूछि लेहु सखियन सो अयहीं. मम सन्मुख तुम तिनहिं पुकारि ॥
भूल करी सो क्रोधित हके, जान्यो तेहिको राजकुमार ।
सो अनादि अविनाशी चेङ्कट, होन चहैं तेहिको भरतार ॥
क्षमेउ तदपि यह पुरुष दया करि, तिन कहं करौ जमाता रानि ।
नतरु मरे तव पुत्री सांचहि, महिही निशि दिन सदा गलानि ।।
भाषहु तुम असत्य कटु वानी, इमि धरनी सिर नाइ ।
योलो पुल्कसी झूठ न जानौं, तय रानी मन गई डेराइ ॥
विना याचना कन्या अपनी, उन संग कैसे देउँ वियाहि ।
यहि प्रकार सों चिन्तित लखिकै, धर्म देवि उपदेशेउ ताहि ।।
धर्म कुशल वृद्धा इक आवे, घरनी करह मोर विसवास ।
करहु प्रेरणा तुम राजासे, सफल होइहै मनको आस ॥
जोवित रहे सुता जेहि विधिसों, सोई देवि मैं करौं उपाय ।
गई पुल्कसी तय उत्तर दिशि, धरनी सुता पहुंची जाय ।
पोली रानी तप कन्यासों, अपनो खेद देव पतराप ।
,
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
-
-
,
नानौ विष मैं खाय मरोंगी, यह दुख मोते देखि न जोय ॥
निज अभिलाषा सुता कह्यो तब, मोहि सूतिका दुख नहिं माय ।
गुप्त रूपसे सुत ना जन्म्यो, औरौ कछु चिन्ता है नाय ॥
तेहि पर मोरि लगन है लागो, मिल्यो जो उपवन माहिं सवार ।
तय मम जीवन निश्चय जानो, मिलै सोई जो मोहिं भरतार ।।
गह धरनो तब नृप अकास पहं, बोली मधुर वचन सिर नाय ।
वेङ्कटेश कहं सुता वियाहौ, औरौ कछुक न चलै उपाय ॥
इहां कि बातें इहई छोड़ो, अब आगेकर सुनौ हवाल ।
चकुला घरनी केरि वार्ता सुनहु भई है जो तेहि काल ||
चक्कुलमालिका तेहि अवसर महं, समय जानिके पहुंची आय ।
करि अभिवादन रानी बोली, देवि हेतु निज देउ यताय ।।
आयों तव कन्या के कारन, और काम ना मोर जनाय ।
अच्छा करो हमहूं घर खोजौं, यकुला गोत्र दीन पतराय ॥
माता तिनकी श्री देवकी, पिता शूर नन्दन वसुदेव ।
चन्द्र वंश में जन्म भयो है, कृष्ण नाम भ्राता यलदेव ।।
गोत्र वशिष्ठ श्रवणमें जन्मे, वेदयाद्रि पर करें निवास ।
ज्ञानवान धनवान वली हैं, पूरे युवक भानु सम भास ।।
दो संतुष्ट पाय तिहिं कन्या, यह सुनि रानी कहीं बुझाय।
इतने गुन हैं आछत गाये, सो विवाह विनु किमि रहि जाय।
पफुला तप रानो से योली, यामें कछुक न दोष दिखाय ।
पाल कालमें भो विवाह इक पर सन्तान एक ना पाय ।।
पाहत करन विवाह दूसरो, पोली यकुला य? समझाय ।
निज सुतसों तय नृपहिं बुलायो, तिन्ह एकान्तमें गई लिवाय ।।
चेष्टाद्रिसे यह पलि आई, तुमहु तहां जन देव पठाप ।
फन्या कर मन हमाष्टुं टटोल्यो, अप यह पात टरनको नाय ।।
~~~
भविष्योत्तर पुराणान्तर्गत श्रीवेटटाचलमाहात्म्यमारः
सुनि राजा मनमें हरपायो, पूर्व जन्मको भाग्य विचारि।
गये नृपति कन्याके घरमें दई सान्त्वना सुता निहारि ।।
पदमा घोली तय मातासे, पितासे याते देउ पताय ।
कन्या वचन समझिके धरनी पुनि पति पास पहुंची आय ॥
करो तयारी अब जल्दीसे घोली रानी सुनिये नाथ ।
तिहुं पुरमें तुमरो यश छावे सुता जाय जय वेङ्कट साध ॥
सुर गुरु कहं नृप तुरत बुलायो, लगे लेन उनसे जय राय ।
तपहिं वृहस्पति घोलन लागे, शुक मुनीश कहं लेउ घुलाय ॥
कबहुं कबहुं यहि लोकमें आवौं, ताते उनको जानों नाय ।
व्यास पुत्र शुकदेव यतै हैं, यह सुनि तिनमहं लिए बुलाय ॥
हाल
जानिके शुक हरपाने, नाचन लगे कमण्डल फेरि ।.
मृगछालाको फारन लागे अरु मणि माला डारे तोरि ।।
योले शुक भल यात विचारश्यो, नृप अकाश सुनिके हरपाय ।
सम्मति लेके गुरु लोगन की, तब इमि पत्री लिखी घनाय ॥
मंगला
स्वस्ति स्वस्ति श्री शारंगधारी, वेङ्कटाद्रि के यासी ।
दर्शन चहत बंधु के नाते, दीजे सो सुखरासी ॥
मैं अकाश नृप आशिप पठवन, इहां कुशल सम भांती ।
तुम्हरी कुशल चहत निशि वासर, लिखि भेजहु शुभ पाती।
चैत्र शुक्ल चौदशीको भेजत, लिखि पत्रिका बनाई।
चाहत देन सुता निज तुम कह, कृपा करौ सुरसाई॥
शुभ बैशाख मास भृगु दिन कहं, दसमी शुक्ल सुहाई ।
तादिन शुभ विवाहको उत्सव, निज घरात संग आई ।।
पूरन करहु हृदय अभिलापा, हे सन्तन सुखकारी।
लिखि पत्री शुक मुनि कहं दोन्यो चल्यो मुहूर्त विचारि ।।
४
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य
तय पहुंचे मुनि श्रीनिवास पहं, पाती दियो थमाई।
योले श्रीनिवास तेहि औसर, सुनिये श्रीमुनिराई ।
श्रीनिवास उत्तर लिखि दोने, यहि विधिसों हरपाई।
श्रीमान तव पाती पढ़िके, महा मोद तन छाई ।।
हम व्याहन हित तयहि ऐहैं,, जब शुभ लगन धराई
लै पाती तब शुकजी पहुंचे, नृप अकाश घर जाई ।।
पुनि हरि सुरगन कहं युलवाये, पढ़ि पत्री सो आये।
सय मिलि सज्जन गोठ किये तह, निज आदेश सुनाये ॥
सब कहं उचित कार्य हरि सौंप्यो, लगे करन हरपाते।
यह शुभ चरित हर्षि जे गावें, सो सुर लोक सिघाते ॥
विधि शिवसों हरि कियो मंत्रणा, तय कुबेर घुलवाये ।
यथा उचित धन राशि हेतु तब, सब प्रबन्ध, करवाये ॥
अश्वथ तरु पुष्करिणी तोरे, ऋण पत्रो लिखि दीने ।
साक्षी भये तीनिहुं तेहि थल, सो धनेश लै लीने ।।
विसकर्मा पुर साजे सय विधि, को फरि सके यड़ाई ।
सजि बरात प्रभु चले गरुड़ चढ़ि. बाजन विविध बजाई ।
नगर हार पर भह अगवानी; पुरजन सब हरपाने ।
वेङ्कटेश पर दूलह लखि के, दम्पति हृदय जुड़ाने ।
जस कछु है विवाह की रीति; सकल भूप करवाये।
दायज दिये परनि नहि जाई, विदा किये घर आये।
लखि अगस्तको आश्रम मंजुल, तहुं पद मास पिताई ।
नृप अकाश तय भयो रोग यश, समाचार मुनि पाई।
पनी साथ गरुड़ चढ़ि पहुंचे, नेकु यिलम नहिं लाई।
ससुरहिं अधिक रोगमें देख्यो, श्रीवेष्ट पिलखाई ।।
सुत पसुदान हमाहिं तजि ताना. करते कहां पयाना ।
भविष्योत्तर पुराणान्तर्गत श्रीवेंहटाचलमाहात्म्पसारः
-wun.lndwwwwwww.v
शोक विवश कछु वचन न आवत, मुख प्रकाश कुमिलाना ॥
सरसी
प्रभु सशोक वर घेय बुलाये, सब विधि किय उपचार ।
अन्त काल कछ काम न आवे, यहै जगत व्यवहार ।।
सुरपुर गयो सयहिं तजि नृप वर. दुखित भये सब लोग ।
अन्तिम क्रिया किये मिलि परिजन, पूर्ण भये सब जोग ॥
सुत पसुदान राज तय पायो, पुनः शान्ति दरसाय ।
सब सम्बन्धी गृह चलि आये, निज निज स्नेह जनाय ।।
पहुत काल यहि विधि सों पीत्यो, चहुंधा सुख दरसाय ।
तोण्ड कहो यह राज हमारो, हमहिं देव लौटाय ॥
छप्पय
हमहिं देव लौटाय नतरु लैहौं करि युद्धहि ।
टै प्रचण्ड रण-मत्त सकल सेनप जय पद्धहि ॥
खण्ड खण्ड भूखण्ड सहित सय सैन विखण्डै ।
मम उद्ण्ड भुज दण्ड, प्रवल तुव धैर्य विहण्डै ।।
चलि रुण्ड मुण्ड कहहिं सुभट, योगिनि निज खप्पर भरहिं ।
करि सय वितुण्ड बिनु सुण्ड के, नाहकही मरि भू परहिं ।।
दोहा
फरकि उठे भुज दण्ड युग, इमि घोले वसुदान ।
तिल भर भूमि न देउ मैं, चहै करौ घमसान ।।
छप्पय
मेरा हो है राज, आज अधिकार हमारा ।
वृथा करौ यकवाद, स्वत्व को तजहु
विचारा॥
गर्जे तर्जे अत्ति गर्वमें मारत गाला ।
जानौं है नियरान, अवहिते तुम्हरो काला ॥
-
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य
तृन साग पात कछु हैं नहीं, सूर वीर रण धीर हैं।
हम गिदड़ भभकियोंसे कभी, होते ना भयभीर है ।।
मनहरन
दोऊ हैं कठोर दोऊ जाने अपमान निज, योलत वचन कोध बाढ़त अपार है ।।
कांपत अधर युग अरुण कपोल नेत्र, चहुं दिशि दृश्य देखि भयो हाहाकार है।
कायर पराने हरपाने हिय वीर धीर तव युद्ध हेतु दोनो वीर कीन्हे निरधार है।
अलग अलग दोऊ गये वेङ्कटेश पह, बोले दोऊ नाथ दास आज निराधार है।
दोहा
यह सुनि धानी विनय युत, गै पदमावति पास ।
काह करौं कहिये तुमहुं, योले रमानिवास ॥
वीर
तब पद्मावति योलन लागी, सुनिये हे मेरे भरतार ।
रक्षा कीजै मम भ्राता को, जाको तुम्हरो एक अपार ।।
तोण्डमान तौ सब विधि समरथ, करि हैं औरहु नृपति सहाय ।
मेरा भाई तो बच्चा है, अब यहि विपति से लेहु पचाय ॥
सुनि पदमा की पात प्रेम मय, तव बाहर आये भगवान ।
दोज हमरे हेतु घरापर, हम तिन कहं देह वरदान ।।
चक्र सुदर्शन तोण्डमानको, वेङ्कटेशजी दोन्ह थमाय ।
युद्ध हेतु असि धारि अश्व चढ़ि, निज सालेके साथहिं आय ।।
भई लराई दोनों दलमें, आमा झोरि चली तरवारि ।
मानौ दामिनि घनमें घमकै, लागत शीशहिं लेत उतारि ।।
का मुण्ड मुण्ड महि पार्ट, जस चाही तस भो घमसान ।
तोण्डमान मुत चक्र चलायो, कोन्यों ईश चुदि अवसान ॥
पदमा लखी अटाते जपहीं, युद्धस्थलमें पहुंची आप।
रोवन लागी करुगा करिके, है सचेत हरि कयो रिसाय ॥
२७
"
भविष्योत्तर पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटावलमारहाम्यसारः
भागो भागो तुम जल्दीसे, इहां तुम्हारो ना कछु काम ।
नारी रहे भवन के भीतर, क्यों शोकातुर होती वाम ॥
तोण्डमान शबू है मेरा, मरिहौं ताहि न उयरै प्रान ।
प्रान रहत लौं युद्ध करौं मैं, मेरा है सरयस वसुदान ।।
तेहि क्षण मह अगस्त तय आये, योले हरि सों शीश नवाय ।
शान्ति करावहु निज मित्रनमें, लीला तुम्हरी परनि न जाय ॥
दोहा
अस्तुति सुनी अगस्त की, दीन्ही शान्ति कराय।
भाग यरायर ले गये, हरि सों आशिष पाय॥
वेङ्कटेशकी विनय सुनी जय, पत्तिस गांव दोऊ मिलि दीन ।
सबकी सम्मति लै अगस्त घर, आये भै पद्मा संग लोन ॥
आवत सदा तोण्ड भक्तो सो, दर्शन करत नवावत शीश।
घोले एक दिवस तप तिनसों, प्रेमातुर है श्री जगदीश ।।
ससुर अकाश रह्यो ना भूपर, याते मोकहं भई गलानि ।
तोण्डमान तय दई सान्त्वना, परारब्ध है लीजे मानि ।।
नृप अकाशके है जमाता, करों दूसरेके घर वास ।
मम हित मन्दिर एक पनावहु, नाहिं तो है मेरा उपहास ॥
तोण्डमान लै गिरि पर गवने, शुभ मुहुर्तमें पद्मा साथ ।
पुष्करिणीके दक्षिण तीरे, गृह उद्वार हित योले नाथ ।।
पूर्व जन्ममें तुमहिं यनायो, ताको करो जीर्ण उद्धार ।
तोण्डमान तय हरिसों पोले, कहिये पूरय चरित हमार
पूर्व कालमें इक बैखानस, कृष्ण दर्श हित तप किय जाय ।
प्रकट कृष्ण सों प्रेरित होकर, वेङ्कट पर हरि चरण मनाय ।।
तास सहायक रंगदास भो, शूद्र वरन पर प्रभुको दास ।
लखि गन्धर्व तीय जल क्रीड़ा, भयो कामको मन आभास ॥
,
२८
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
भयो विलम्य पुष्प संचयमें, तब,बैखानस पूछी बात।
लज्जा वश सो कछु नाभाष्यो, तबहिं कह्यो हरि सुनिये तात ॥
भय मत करहु मोर यह माया, होइहो नृपति तोण्ड धीमान ।
जन्मान्तरमें कूप आदि रचि, चढ़ि विमान करि स्वर्ग पयान ॥
ईश वचन सुनि अति हर्षान्यो, दिये कूप मन्दिर बनवाय ।
बहुत काल तक सय मुख भोग्यो धर्म नीति युत राज चलाय ।।
काव्य
एक समय इक विप्र, नारि संग नृप गृह आयो।
करि अभिवादन तोण्ड, ताहि सन वचन सुनायो ।।
कहिये आपन काज, आज करि कृपा पधारे ।
धन्य धन्य मम गेह, अहै धनि भाग्य हमारे ॥
तय पोले द्विजराज, सुनहु हे भूपति ज्ञानी ।
सुत तिय सौंपहुं तोहिं, लेहु याको तुम मानी ॥
हम तीरथको जांय, लौटिहें गये छ मासा ।
पूर्ण व्यवस्था करी, लही सय भांति सुपासा ॥
पौपाई
दो वत्सर पोते द्विज आयो। तिय सुत कुशलको प्रश्न सुनाये ॥
मृतक जानि नृप पात पनाई । ईश दरस सो मंदिर जाई ।
इमि कहि तय नृप हरि पहजाई । हिज फुटुम्बको देहु जिलाई ॥
हरि प्रेरित है नृप गृह आये। अस्थि तीर्थ तिय अस्थि पठाये ॥
जीवन पाय मिली सो आई। दै आशिप दिज गयेउ लिवाई ।।
स्वर्ण पुष्प हरि शीश चढ़ाहीं । भक्ति गर्व भो नृप उर माही ।।
घरि घुसरित तुलसी देखी । जपहिं ईशके शीश विशेखो।
फोन भक्त है मोहिं समाना। नृप अभिमान ईश जय जाना ॥
mainwww
ब्रह्माण्ड पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
तय अकाश चानी भई, है इक भीम कुंभार ।
प्रेम विवश ताके भयो, निज शिर तुलसी धार ।
अना
तय कूर्व गांव नृप आये, तहं यह दृश्य दिखाये।
बैठो तहं भीम कुंभारा, हरि संग करन अहारा ।।
निज किरीट दै दीना, है प्रसन्न लै लीना,
दिय कुंभार पहिराई, भूपन रमा सजाई ।।
आयो तुरत विमाना, तेहि पैकिय स्वर्ग पयाना।
नृप तोण्ड सो हृदय लजाना, त्याग्यो सो गर्व महाना ॥
दोहा
गर्व गयो भक्तो लह्यो, पूरथो निज मन काम ।
पूरन भयहु चरित्र यह, अन्त गयो सुरधाम ।।
इति श्रीभविष्योत्तर पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः
अथ श्रीब्रह्माण्ड पुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
घनाक्षरी
भृगु मुनि पहं इक दिन आय नारदजी,
हरिको निवास यहि भांतिसों बताये हैं।
क्षीर सिन्धु माहिं पूछे हरिहूं यतायो तिन्हें,
सयते पुनीत चेकटादि मन भाये हैं।
अञ्जनाद्रि वृषभाद्रि आदिक है नाम ताके,
अलग अलग सबे ग्रन्थ में गिनाये हैं।
यास कर सदा प्रभु स्वर्णमुखरीके तीर,
नृप चमवति भक्त मुक्ति फल पाये हैं।
सुनि विधि सुत वैन, शेप प्रति घोले ईश,
धरि गिरि रूप रहो तहां तुम जाहकै ।।
रमा आदि सब कहं, आज्ञा करि दीन्हीं तैसे,
वास करौ तित नित सब सुख पाइकै ॥
सय तीर्थ घास द्वैके, अचल अनन्त भये,
ऋपि मुनि तप कर भक्ति युत आइकै ॥
शिर नाम कालहस्ति, पुच्छ श्रीशयल भाप,
शिव तप व्याघ्पाद जहां चित्त लाइकै ।
सरप्ती
पक्ष देश नरसिंह यास हैं, ताहि अहोपिल नाम ।
फणादेश शेषाद्रि यखाने, सोइ रमापति घाम ||
ब्रह्माण्ड पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
वीर
काज ।
नारायण द्विज कियो तपस्या, तासु नाम गिरि पन्यो पुनीत ।
प्रकट रूप तव ईश भये हैं, तप हिज विनती करी विनीत ॥
मृगयामें वृषभासुर मान्यो, अस्तुति कियो सो शोश नवाय ।
तहं वृषभाद्रि तीर्थ हरि कोन्यो, महिमा रही जगतमें छाय॥
अञ्जना नाम देवि सुत पायो, धरयो अंजनी ताकर नाव ।
बाल समय रवि लीलन गयऊ, माग्यो वन भयो तन घाव ॥
दोहा
वेङ्कटादि पै अञ्जना गई तपस्या
आंजनेय वर तब भयो, धोर वीर बलराज ॥
निर्णय जन्म मुहूर्त है, बल तेहि पुनि अधिकाय ।
अरुण फलक कोउ जानिके, रवि मंडल को घाय ।।
असन चहो दिन कर तहां, देखि देव रिसियाय ।
ताहि नाम पर्वत दिया, अभय किया विधि जाय ॥
सरती
देव भापतब देवन दीयों, कयहुं न तुम्हरो घाढ़े वंश ।
तष मुरगण देवीपहं आये, अपनो अपनोधरिक अंश ॥
दई सान्त्वना तव देवी कहं, परथो अञ्जना तीरथ नाम ।
परै सुनैजो भक्ति प्रेम युत, पूर्ण होइ हैं सब मन काम ।।
दोहा
क्रीड़ाचलको कहत है, वेट गिरि अभिधान ।
पढ़े मुक्ति है हैं अवशि, माधव का आख्यान ।
विप्र पुरन्दरके तनुज, माधव
कामी होय।
चण्डालिनि के रूप पर, भ्रष्ट भयो तप खोय ॥
१२
श्रीवेवटाचलमाहात्म्य
शेषाद्रो पर तप कियो, पायो विमल शरीर ।
मुनि गण कहं अचरज भयो, वेदार्थ गम्भीर ॥
वर्णन नाना विधि कियो, सुन्दर कथा मुखान्त ।
यम-भय-भागत सुनत जेहि, विगतमोह भ्रम भ्रान्त ।।
वीर
नाग सुता कहं देखि गर्भिणी, बोले बड़े ज्योतिषी आय ।
महा प्रतापी पुत्र होइहै, करिहै कोऊ सामना नाय ।।
दसवें मास श्रेष्ठ लक्षणसों, चालक भयो चोल घर एक ।
याचक अमित दान तय पाये, जात कर्म सब भो सविवेक ॥
चोल पुत्र पाताल ते आयो, लागि रह्यो जहं पितु दरयार ।
नभ वानी सुनिराज दियो तिहुं दिशि भयो मङ्गला चार ॥
दोहा
चक्रवर्ती नृप तहं गयो, राजत जहां वराह ।
गोप कथित आख्यान प्रभु, स्वप्नेमें नरनाह ।।
मन्त्रि कथन शयरागमन, मन्त्र स्वप्न शुभ चाह ।
सब मिलाय निश्चय गमन, वेङ्कट निकट वराह ।।
सार
शयर साथ नृप सत्वर आये, राजत जहां वराहा ।
गऊ-क्षीर अभिषेक यथा विधि, किये तहाँ नरनाहा ।
अस्तुति कियो प्रेम युत नृपवर, प्रगट भये जगदीशा।
रथ उत्सव तय सुरगन कीन्हें, सपहिं लयो आशीशा।
भयो समास महोत्सव जयहीं, नृपति भवन तय आयो।
सुर नर मुनि सप भये अनंदित, महा मोद तन गयो ।
नृप पहं इक दिन इक दिज आयो, सुनहु ताम इतिहासा ।
निज सुन निय राजाको, सोप्पो, गयो तीर्घ हरिदासा ।।
,
-
ब्रह्माण्ड पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
सो सप कथा घखान्यों पूर्वहिं, इत संक्षेप घतावें।
तिय, सुत मरथो राजकी चूकहि, औरहु चरित सुनावें ॥
दिज आया माग्यो जय थाती, तब हरि पहं नृप जाई ।
यह कलंक मम मेंटहु स्वामी, दीजै ताहि जिलाई ॥
अस्थितीर्थ अवगाहि जियायेउ, दिज तेहि लै घर आयो।
भृगु सन नारद सोई घखान्यो, व्यासदेव तेहि गायो।
दोहा
करना तप सिंहादका, ब्रह्माका वरदान।
पीड़ित सुर वेङ्कट गमन, पुनि आज्ञा भगवान ॥
चक्रवर्ति कर गमन तित, करुणाकर प्रभु पास ।
असुर वधन आयुध मिलन, वेप किरात प्रवास ॥
पाप नाशिनी निकट रण, मन्त्र सुदर्शन दान ।
षध सिंहाद सुचक्र से, शस्त्र कर्म गुणगान ॥
भृगु मुनि नारद सों सुने, पुनि पुनि कथा महान ।
पढ़त सुनत मुक्ती लहत, होत मनुज धीमान ॥
इति श्रीब्रह्माण्ड पुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः समाप्त. ।
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य
शेषाद्री पर तप कियो, पायो विमल शरीर ।
मुनि गण कहं अचरज भयो, वेटार्थ गम्भीर ॥
वर्णन नाना विधि कियो, सुन्दर कथा मुखान्त ।
यम-भय-भागत सुनत जेहि, विगतमोह भ्रम भ्रान्त ॥
वीर
नाग सुता कहं देखि गर्भिणी, बोले बड़े ज्योतिषी आय ।
महा प्रतापी पुत्र होइहैं, करिहैं कोऊ सामना नाय ।।
दसवें मास श्रेष्ठ लक्षणसों, यालक भयो चोल घर एक।
याचक अमित दान तब पाये, जात कर्म सब भो सविवेक ।।
चोल पुत्र पाताल ते आयो, लागि रयो जहं पितु दरवार ।
नभ वानी सुनिराज दियो तिहुं दिशि भयो मङ्गला चार ॥
दोहा
चक्रवर्ती नृप तहं गयो, राजत जहां वराह ।
गोप कथित आख्यान प्रभु, स्वप्नेमें नरनाह ॥ ।'
मन्त्रि कथन शवरागमन, मन्त्र स्वप्न शुभ चाह ।
सब मिलाय निश्चय गमन, वेङ्कट निकट वराह ॥
सार
शयर साथ नृप सत्वर आये, राजत जहां चराहा ।
गऊ-क्षीर अभिषेक यथा विधि, किये तहाँ नरनाहा ।।
अस्तुति कियो मेम युत नृपवर, प्रगट भये जगदीशा।
रथ उत्सव तय सुरगन कीन्हें, सपहिं लयो आशीशा ।।
भयो समाप्त महोत्सव जयहों, नृपति भवन तय आयो।
सुर नर मुनि सप भये अनंदित, महा मोद तन छायो ।।
नृप पहं इक दिन इक दिज आयो, सुनहु तासु इतिहासा।
निज सुत निय राजाको, सोप्यो, गयो तीर्थ हरिदासा ॥
३५
माझपुराणान्तर्गत श्रीवकटाचलमाहात्म्यमार:
तुम तो नौकर हौ उनहींके, काहे घढ़ि बढ़ि मारौ हाथ ।।
तुरत वायु तय बोले सुनिये, गाल यजावत लगे न लाज।
कछु शक्ती निज प्रगटि जनाओ, हमरी तुमरी है है आज ॥
हाथो सदा रहत है बाहर, घरमें घुसिके रहै विलार ।
करै परावरि सो कैसेकै, है तैसे अभिमान तुम्हार ॥
इज्जतमें तुम मो सम नाहीं, बलमें भी हो नहीं समान ।
बहुत बोलना हमै न आवे, यलकर अपने दो परमान ॥
तयहिं शेषजी फोधित है के, योले करौ परीक्षा आज ।
वायू बोले यल औ गतिमें, इहां लड़े ते चले न काज ॥
सुनि विवाद श्रीपति तय आये, तुम वायूके नहीं समान ।
पने घमण्डी काम न चलिहै, यहि विधि तय योले भगवान ।।
मोहूं ते मारुन हैं पढ़ कर, भयो घमण्ड धराको धार ।
तुम्हरों बलको रोकनहारो, है हमार कूरम अवतार ॥
वोले शेष सुनो हे स्वामी, आज हमारि परीक्षा होय ।
सोई यामें है बलशाली, यहि मुठभेड़ में जीत जोय ।।
शेषायल को रोकिक बैठों, जो वायू महि देय
हम हारे तव जीति गये ये, यामें कछ संशय है नाय ॥
जपहिं शेष गर्वित है पोले. सुनिके वायू भये तयार ।
दो जने भूमि पर आये, निज यल में हैं अपरम्पार ॥
मेरु पुत्र कहं शेष लपेटथो, सारी शक्ती दियो लगाय ।
वायू चाहत ताहि उड़ावन, निज अंगुठा को पल दिखराय ॥
तिल भर गिरिटरि सक्योनहीं जप, तय मास्त मनमें घबराय।
पूरी शक्ती फरि दहलायो, शेष सहित गिरि दियो उड़ाय ।।
तूल देर सम पर्वत उडिगो, तापर शेप उड़े अकुलाय ।
अर्घ लाख योजन उड़ि गयऊ, सोनमुखरी पर दियो गिराय ।।
उड़ाय।
अथ श्रीब्रह्मपुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
परवे
दुर्वासा जी बोले हरि गुन गाय ।
सुनि दिलीप हरषाने, शीश नवाय ॥
पुष्करिणी के तीरे योजन तोस ।
गिरि सुमेरु सुत फैल्यो, तहं जगदीश ॥
फोऊ कहैं नरायन, विरषाचल गाय ।
अञ्जना तपके कारन, सोइ कहाय ।।
गये शेष के साथे, ताहि कहाय ।
महिमा अमित अगाघा, घरनि न जाय ॥
वीर
दुर्वासा जो नृप प्रति बोले, सो सब चरित सुनावहुं आज ।
हरि चरचामें प्रेम देखिके, घरनत हौ भक्तनके काज ॥
क्षीरसिन्धुमें रमाके साथ हिं, करत रहे जगदीश विहार ।
योले श्रीपति सुनहु शेष तुम, दीजै पहरो पैठि दुयार
विष्णु देवकी आज्ञा मानी, निज यलको उपज्यो हंकार ।
क्षीरसिन्धुमें गये वायु तय, शेपसे होन लगो तकरार ।।
ठहरो ठहरो शेष जी बोले, अयै समय नहि भीतर जाव ।
तुममें आत्म ज्ञान है नाहीं, तपहिं घायु इमि धैन सुनाय ।।
योले शेष सुनो हे मास्त, हमहीं रहे सदा हरि साथ ।
माझपुराणान्तर्गत विकटाचलमाहात्म्यकार:
तो नौकर ही उनहींके, काहे पढ़ि बढ़ि मारौ हाथ ।।
तुरत वायु तय बोले सुनिये, गाल धजावत लगे न लाज ।
कछु शक्ती निज प्रगटि जनाओ, हमरी तुमरी है है आज ॥
हाथो सदा रहत है याहर, घरमें घुसिके रहै यिलार ।
करै परावरि सो कैसेकै, है तैसे अभिमान तुम्हार ।।
इज्जतमें तुम मो सम नाही, पलमें भी हो नहीं समान ।
बहुत बोलना हमै न आवे, पलकर अपने दो परमान ।।
तयहिं शेषजी क्रोधित है के, बोले करौ परीक्षा आज ।
वायू बोले यल औ गतिमें, इहां लड़े ते चले न काज ।।
सुनि विवाद श्रीपति तब आये, तुम वायूके नहीं समान ।
पने घमण्डी काम न चलिहै, यहि विधि तय बोले भगवान ।।
मोहूं ते मारुन हैं पढ़ कर, भयो घमण्ड धराको घार ।
तुम्हरों बलको रोकनहारो, है हमार कूरम अवतार ॥
योले शेप सुनो हे स्वामी, आज हमारि परीक्षा होय ।
सोई यामें है पलशाली, यहि मुठभेड़ में जीते जोय ॥
शेषाचल को रोकिके बैठो, जो वायू महि देय उड़ाय ।
हम हारे तय जोति गये ये, यामें कछु संशय है नाय ॥
जयहिं शेष गर्वित है योले. सुनिके वायू भये तयार ।
दो जने भूमि पर आये, निज यल में हैं अपरम्पार ।।
मेरु पुत्र कहं शेष लपेटयो, सारी शक्ती दियो लगाय ।
वायू चाहत ताहि उड़ावन, निज अंगुठा को पल दिखराय॥
तिल भर गिरि टरि सक्योनहीं जय, तय मास्त मनमें घबराय।
पूरी शक्ती करि दहलायो, शेष सहित गिरि दियो उड़ाय ॥
तूल देर सम पर्वत उडिगो, तापर शेप उ अकुलाय ।
अर्घ लाख योजन उड़ि गयऊ, सोनमुखरी पर दियो गिराय ।।
३
६
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
टुकड़े टुकड़े फुटि गयो गिरि, शेष को गर्व शेष तय कीन ।
मेरु कियो तब सुत हित अस्तुति, जीही नहीं मैं पुत्र विहीन ।।
ब्राहि त्राहि अब रक्षा कीजे, सुत भिक्षा दै पुरवहु साध ।
शेष कियो सो सब फल पायो, नहीं पुत्रकर है अपराध ।।
सरसी
वेङ्कटादि पै भयो शेपको, समारम्भ तव घोर ।
उदित याल रवि सम प्रकटे, हरि सन्तनको चित चोर ।।
शेष कथन अनुकूल मानिके, वेङ्कट गिरि पर वास।
दृढ़ इच्छासे रहे तहां पै, शेष किये अश्वास ॥
स्वामीसर तट केर महातम, कारण ईश निवास ।
सरस्वती-तट तप जो कीन्धों, मुनि मुरूप मन आस ॥
सरिता मुनि को कलह सुनावौं, अरु आपस का श्राप ।
सरस्वती करि उग्र तपस्या, स्वामीसर भइ आप ॥
सार
तब दिलीप योले हे मुनिवर, कहहु कथा सुखरासी।
सरपुर को तजि कैसे श्रीपति, भै वेङ्कट के पासी ।
सुनिके होत आचरज मोको, शंका देव मिटाई।
पूछेउ हरि-यश मम मन भावन, इमि योले मुनिराई ।
दर्प हीन हे करी तपस्या, जय अनन्त मन लाई।
शैल रूप मम देह में राजो, प्रभु योले हरपाई ॥
भूमि लोफमें आय रहीं मैं, इमि सोचत जगदीशा।
स्वर्ग लोकते घूमत आये नारद योगि मुनीशा ।।
पुष्करिणी के तीर पतायो, वेङ्कटाद्रि पल जाई।
तयते श्रीनिवास पदमा संग, फर पास न आई ।।
घेहटादि यह देश विराज, एक से एफ महाना।
ब्रह्मपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटापलमाहात्म्यसारः
पुष्करिणी पर ही किमि आये, कारन कहहु सुजाना ।।
सर्वोत्तम है तीर्थ रह मैं, पनी नदी तय घानी ।
ता तट करी पुलस्त्य तपस्या, निज सुत तेहि अनुमानी॥
करी अर्चना ना तिन की कछु, भरयो गर्व उर माहीं ।
दियो श्राप इच्छा ना पुरवहि, सुरसरिहीं पढ़ि जाहीं ॥
पुनि प्रति श्राप सरस्वति दीन्ह्यो, दनुज वंश हो तोरा ।
तब पुलस्य मुनि अस्तुति कीन्ह्यो, दूरि करहु दुख मोरा ॥
दोहा
तव कुल में पहुकालमें, विष्णु भक्त इक होय ।
नाम विभीषण ताहि को, चिरंजीवी हो सोय ॥
चौपाई
बहुरि सरस्वति किय तप भारी । भै प्रसन्न भक्तन भय हारी॥
तय वानी प्रति स्नेह जनाई । बोले वेङ्कटेश तप आई ।।
सरितन में पढ़ि होइहौ नाहीं । मुनि कर श्राप घृथा नहिं जाहीं॥
वेङ्कटाद्रि पुष्करिणी नामा । होइहौ सब तीरथ कर घामो ॥
आय रहौं तव दक्षिण तीरा । रमा समेत, घरहु हिय धोरा ॥
धनुर्मास महं तुम पै आवें । जेते जगके
तीर्थ गनावें ।।
तीर्थराज तुम कहं सब करिहैं । आय इतै भव सागर तरिहैं ॥
यकुला जो मृह पाक बनाई। ता अधिपति ताते पनि आई ।।
दोहा
रही इतै तुम श्रेष्ठ है, करहु प्रेम सो पास ।
पढ़े जोई हरि चरित यह, होय पाप सब नास ॥
चौपाई
को सुर, ऋपि, नर कहहु सुजाना । तीर्घ प्रसिद्ध भयो जग जाना ॥
सनि दिलीपकी मंजुल वानी । पोले मुनि दुर्वासा ज्ञानी ॥
३८
श्रीवेङ्कटापलमाहात्म्य
M
देवनमें वायूके कारन | भो प्रसिद्ध तीरथ उद्धारन ॥
ऋषि महं नाम अगस्त यताये । जो सुवर्णमुखरी कहं लाये ॥
नर महं नृप शंखन भै भारी। हरि विमानकी करी तयारी ॥
रचि विमान सुरलोक सिघाये । जासु चरित ग्रन्थन महंगाये ॥
केते तीर्थ करहिं इत वासा । सुनत कयो तय इमि दुर्वासा ।।
छाछठ कोटि तीर्थ यहि माहीं । जहां गये सब पाप पराहीं ॥
दोहा
आठऽरु एक सहस्रहै, तामें इक शत अष्ट ।
तामें षष्टी जानिये, तामें सप्त परिष्॥
मनहरन
माधव महं पूनमको जाइये कुमारधारा,
दरश किये ते सब पाप विनसाइहैं ।।
फालगुन पूनममें तुम्वुर महाय, जोय,
जाय सुर लोक दूजो जन्म नहिं पाई ॥
वैशाख पूनमको, जाय जो अकाश गंगा,
इन्द्र पद पाय सुख मोद सरसाइहैं ।
जेट शुक्ल कृष्ण द्वादशी रवि भौम वार,
पाण्डु तीर्थ पुण्यफल, मुक्ति पाय गाहे ॥
दोहा
आश्विन शुक्लकी सप्तमी, जो होवे रविवार ।
उन्ना भाद्रा बादशी, पाप नाशको दार ॥
धनुर्मासकी दादशी, अरुणोदयके माहिं ।
पुष्करिणी अस्लान ते, सयही पाप नसाहिं ।।
घेवदेशके पूर्व भागमें पातीर्थफी महिमा गाय।
राज वफा तेहिं कियो अघिष्टित, अन्त गयेउ सुरधाम सिपाय ।।
३६
प्रदपुराणा तर्गत श्रीवेङ्कटाचशमाहात्म्ये
याइय भाग मनोहर तीरथ, जहां सनातन हैं भगवान ।
अश्वमेध है किया गया जहं. कौन महातम करै यखान ।।
सोई दिशा कुमारघारिका, गज तीरथ तहवां दरसाय ।
ऋष्य शृङ्ग तुम्वुर हैं तहई, तेहि मघि तीर्थ अठारह आय ॥
इक सत आठ और हैं तोरथ, करें तपस्या जन तहं जाय ।
सब कर नाम ग्रन्थमें गायो, इत संक्षेपै दीन बताय ।
सार
-
शंख चक्रके धारनवाले, श्रीनिवास है नामा ।
आंखें चढ़ी जो गात हेरहिं, चरित सुनहु अभिरामा ॥
नीले वारिद सम दरसाते, पीताम्बरके
घारी।
हृष्ट पुष्ट घर पाहुं विराजे, सदा भक्त-भय हारी ॥
दीरघ नयन नासिका मंजुल, कोटि काम मन मोहें ।
दमकत कुंडल चौड़ी छाती, नित लक्ष्मी संग सोहैं ।।
शंख नाम नृप को दे दीन्यो, शंख चक्र निज भारी ।
शिला रूपमें सों नहिं दीस, तिन चरनन यलिहारी॥
मालती
चोल के देश रथो पयखानस कृष्णके हेतु कियो तप भारी।
विष्णु जि स्वप्नमें आप कह्यो, तुम पूजा कियो कुसुमाञ्जलि धारी॥
वेवटपै चलि जाय करौ तप, पूरन होइहै आश तिहारी।
नष्ट विमान भयो अप तो, तहं भूमि गड़ी इक मूर्ति हमारी ॥
मदिरा
है इमली तरु पाइय में जिन्हें क्षीर दै धेनुह पूजि लियो।
भक्ति के साथ में पूज्यो जाय, मिलिके दास सो प्रेम कियो ।
स्वप्न की यातको मानि भली विधि, ईशको भक्तिमें चित्त दियो।
मूर्ति निकासिके मंदिर में घरि धान कियो शुभ मुक्ति लियो ।
४०
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
arwwwram
रि
तहं कुंडल निज तिय संग आयो, लखि गंधर्वको करत विहार ।
भयो काम वश भक्त दास सो, ताको कियो ईश उद्धार ॥
तन तजि भयो तोण्ड नृप सोई महा भक्त किय ईश प्रसन्न ।
मंदिर कूप यज्ञ मण्डप रचि, क्षेत्र खोलि नित देता अन्न ।
चक्र आदि दै करी सहायता, लीने तोण्ड नगर अरि घेरि ।।
मूरति शंख चक्र नहिं दीस, सुनिये पुष्प कथा हरि केरि ॥
सरसी
जय किरात निज सुन कहं मारथो, लीन्यो ईश यचाय ।
यह प्रसङ्ग जाने सब कोई, इत संक्षेप बताय॥
ईशा आगे पूजन जोगहि, जानिय तीर्ध विमान ।
धन तीरथ उत्तरमें राजै काटत पाप महान ।।
मारकन्डे प्राचीमें सोहै, औरहु तीर्थ अनेक ।
पढ़े महातम
स्वर्गको जाचे, धरै धर्मकी टेक ।।
पूरन भयहु महातम यहि विधि, पढ़िय सुनिय धरि ध्यान ।
भूल चूक सज्जन मम क्षमिहें, जानि दास अज्ञान ॥
वेङ्कटनाथका श्रीवेकटाचलका महा।
माहात्म्य पूरित प्रथम पुष्प सुगन्धमय ले आ रहा ।।
ब्रह्मर्षिमण्डल कथित रक्षक सुरगिरा महँ जो रहा।
सो भक्तिसे अनुरागवश है साथ हिन्दीके कहा ।।
इति प्रथम भागः०
CHHO9008
पद्मपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसार
Fযা
वेङ्कटेश पद- पद्मका, हिय धरि नित्य प्रकाश ॥
चरित लिखत संक्षेपमें, पूर्ण होय मन आश ॥
जो इतिहास पुरान
बताये । निज भक्तन सन मुनि गण गाये।
विविधि छंद महँ कछुक बखानी । सुनि, पढिहैं जे नर ज्ञानी ।
सत संगति लहि बाढ़त ज्ञाना । अन्त करै सुर लोक पयाना ।
परै सुने जो नित धरि ध्याना । वेङ्कटेश करिहैं कल्याना ।।
पुष्करिणी कहँ ध्यान लगावे । कोटिक यज्ञ केर फल पावे ॥
छाछठ कोटि तीर्थ यहि माहीं । तहां जाय सब सन्त नहाहीं ।
जो सुवर्णमुखरी पर आवे । सहित सनेह ध्यान नित लावे ॥
सुरपुर जाय सो चिनहि प्रयासा । पढ़हिं सुनहिं जो यह इतिहासा ॥
दोहा
मुनि हैं जो चितलाइके, ह है ज्ञान विकाश ।
वरण्यो कछु संक्षेपमें, मति अनुसार प्रकाश ॥
मनहरण
पदम पुराण मनहरन प्रसंग यह, भाषा छन्द रचि सोई देत पतराये हैं।
देवल भगत पूछे कथा देवदर्शनसों, वेङ्कटाद्रि गिरिके चरित गुनि गाये हैं।
२ भीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये विधिको प्रणाम करि तपहेतु शुक मुनि, कोन्हों सो पयान देश दक्षिणका आये हैं। वेङ्कट, कुमारधारा और नभगङ्गा के, करत दरश अघ औगुन नशाये हैं। करि लान व्योम गङ्गामें सफल होत, कोटिक जनमकेर पाप बिनसाते हैं। हरि ही-ध्यानधरि व्रततीवर्तनी पै आय,गोता जोलगाये ऐसीवानी सुनि पाते हैं। स्वर्णमुखरीके तीर उत्तरमें पद्मसर, हरि प्रगटेंगे तहां तप हेतु जाते हैं । करत अटल तप बैठे तहां शुकमुनि, कथाको श्रवण करि सुख सय पाते हैं । रूपघनाक्षरी दिव्यवन-सघन पद्म-सर-तीर-चैठि, व्योम वानी हिय धरि तपमें लगाये मन । शुक-तप-बल-देखि व्याकुल जगत भयो, इन्द्रलौं डराने नहिं लेय छीनि राज धन ।। रूपचनअक्षा वराङ्गना बोलाय तब, तहां पै पठाये तोरि देहु जाय मुनि पन । विविधि यतन करि हारि हिय मानि गई, तप वल मुनिश्रेष्ठ जीते पूर्ण काम रन। भुकंगमयात मुजंगप्रयाता चली रम्भा। डिग्यो ना महर्षी कियो कोटि दम्भा । जिसे देखि इन्द्रादिको चित्त मोहै। डिगै ना व्रती सो कहो जीव को है ॥ नशै न तपस्या दियो श्राप नाहीं। धरै ध्यान बैठे रहे वृक्ष छाहीं ॥ कियो स्तुती ईशको जोरि पानी। रही चित्तमें सो भरी व्योम पानी ॥ " तोटक छन्द शुक स्तुति कोटिक भांति कियो । हरिको दियमें अपनाय लिया ।। मुनि नाचत तोटक गाय महा । तप फोन निरन्तर कष्ट सहा ॥ मुनिको हरि आयके दर्श दिये । तपको अपने फल पाय लिये ॥ अति तुष्ट भये भगवान जयै । शुकको किय मुक्ति प्रदान तपै ॥ दोहा मायाको करि दूरि मुनि, फरि निज दिव्य विकास । किय दण्डवत प्रकाश पुनि, कोन्यों नित निवास ॥
पापुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
.
सुठि तृतीय अध्यायमें, यहै प्रसङ्ग महान ।
सुनहिं पढ़हिं जो हरि-भगत,उर दोहा सत ज्ञान ।।
चौपाई
पद्मतीर्थ तट मुनि जब आये । शुकपुर तहँ इक नगर बसाये ॥
इक सत आठ म के गेहा । बनवाये मुनि सहित सनेहा ॥
श्री बलराम कृष्ण तहँ आये। तिन चरनन मुनि शीश नवाये ॥
कछुक काल तहँ कियो निवासा। पूरी शुक मुनीश की आसा ॥
पुनि मुनाश शेषाचल गयऊ । पुष्करिणी तट आवत भयऊ ।
तहं मुनि पाये अमित अनन्दा । करि स्नान काटि जग-फन्दा ॥
श्री निवास में प्रकट दयाला । शङ्ख चक्र गहि गदा तमाला ॥
यिनती करि प्रणाम मुनि कीन्हा । है प्रसन्न हरि आशिष दीन्हा॥
गये मेरु गिरि शुक तथै, हरिसों आशिप पाय ।
पढ़हिं जे नर भव पार हों. यह चतुर्थ अध्याय ।।
पाप भार दवि धरा पुनीता। हरिसों स्तुति कियो विनीता ॥
पुनि सो कीन
पताल पयाना । हरि जय दुखद मरम यहु जाना ॥
घरि घराह वपु
गये पताला। तेहि बहोरि लाये तत्काला ॥
भूमि सहित शेपाचल आये। दीमक विवर निवास बनाये ॥
कछुक काल तहँ रहे वराहा । पुष्करिणी तीरथ अवगाहा ॥
किन्नर शाप पाइ धरि गाता। तहँ दम्पति है रह्यो किराता ॥
ता सुत धान बीज कछु पायो । नाम प्रियङ्गु तासु पतरायो ।
भूमि दावि कृषि रूप जमावा । देख्यो इक घराह तहँ आवा ॥
चक्रवति नृपसों कयो, सो किरात-सुत जाय ।
तेहि सँग आय अहेर हित, निजकर घनुप चढ़ाय ॥
देखि घराह विवर निज गयऊ । तेहि देखत नृप विस्मित भयऊ ।।
कुश शैय्या सोयो नृप तहवा । सो वराह घुसि पैठ्यो जह्वा ।।
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
oc
नृप प्रति भै अकाश ते यानी । हरि इच्छा भूपति तेहि मानी ॥
श्याम गऊ कर क्षीर मंगावहु । तय वराह अभिषेक करावहु ॥
कंचन कलश क्षीर नृप लायो। प्रजा सहित अभिषेक करायो॥
करि पूजा नृप निज गृह आयो। ईश कृपा इच्छित फल पायो ।
स्थामीसर तट रहैं मुनीशा । तजि वैकुण्ठ यसे तह ईशा ॥
यह षष्टम अध्याय पुनीता । पढ़े सुने भागै भव भीता ।।
तीर्थ दृसिंहाचल विमल, जहँ नृसिंह भगवान ।
नीलकण्ठ आश्रम शुभग, तहँ शिवको स्थान ||
सोरठा
नीलकण्ठ भगवान, नरहरिकी स्तुति कियो ।
सोरठ में गुन गान,
किय सप्तम अध्यायमें॥
मत्तगयंद
मत्तगपंदह सिंहको रूप कियो तहं थापित
थापित सो सुखदाई।
ताकी महा महिमा किमि भापहुं शारद शेप सकें नहिं गाई ।।
प्राची दिशा तहते कछु दूरि जहां सय पाण्डव, गे हरपाई।
पाण्डव तीरथ नाम परयो शुभ कीरति जासु रही जग छाई ॥
दोहा
श्रीनारायण गिरिप्रभा, ता पीछे दरसाय ।
पढ़े मोक्ष सज्जन लहहिं, यह अष्टम अध्याय ॥
पट्पदी
श्रोनृसिंह गिरिवास, करहिं नित रमानिवासी । रक्षक आश्रम केर, रहैं भैरव अविनासी ।।
ताके प्राची ओर अञ्जना पर्वत सोहै । शिव गौरी स्थान देखि,सुर नर मन मोहै ॥
श्रोदक्ष-यज्ञमें हारि हिय, अन्तर्हित गौरी भई।
जय गुप्त भये शंकर यहीं, तय अर्धगी है गई।
पद्मपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
A
श्रीपुष्करिणी केर, मुनीसन कीरति गाई । पटपटदि गुंजार सुने चित जात लुभाई ॥
अत्रि कहैं स्नान, किये मुक्तो जन पावें । भ्रूण हत्याको नाश,व्यास इक ओर बतावें।
श्रीऋषि वसिष्ठजी इमि कहैं, सात जन्मको पापभी ।
मुनि पराशरहु कह दूर हो, सकल नरकको दापभी॥
गौतम नाम करै काई असनाना । तुरत होय सो मुक्त, सदा भोगै सुख नाना ।
प्रात लेय जो नाम, मरे वैकुण्ठ सिधावें । भरदाज मुनि श्रेष्ठ, महा महिमा इमि गावें।।
करि इमि वर्णन मुनि पञ्चदश, निज मन महं हर्पित भये ।
यह दिव्य सरोवर स्वामिनी, वामदेव इमि कह गये ।।
भुजङ्गप्रयात
तबै क्षीरसिन्धू तटै देव आये । किये अस्तुती सो जबै कष्ट पाये
रमाकी सखी सो दियो घोर भारी । सुनि देवि वानी महा सौख्यकारी ।।
हरिगीतिका
सुर पाइ आशिष हरषि हिय, इक संग हो फिरि आइके ।
हरि दरश हित हरिगीतिका, किय पूर्ण सो चित लाइके ॥
बैठे सवै सुरवृन्द तह, है तीर्थ पुष्करिणी जहां ।
इन चक्षुओंको अब कहो, वह दृश्य मिल सकता कहां ।।
स्तुति सुनिके सुर बृन्दकी, भै प्रकट सन्मुख आइकै ।
किय प्रार्थना है मुदित मन, निज ईश दर्शन पाइकै ।
कष्ट सुनि सुरवृन्दका , कुमुदाक्षको रक्षक
किये।
कर जोरि स्तुति करि सबै, लौट
तय हर्पित हिये ।
सर्व फल दातार
शक्तीका किये वर्णन सवै।
भगवानके अवतारको किय काल भी निर्णय सवै ।
एकादशे अध्यायमें है जो कथा सुन लीजिये
पठनमें इस ग्रंथके टुक ध्यान भी तो दीजिये ।
.
६ श्रीवेटावळमाहात्म्ये मनहरन भृगु-पद् घात लाग्यो विष्णु-उर माहिं जिमि, सुभग प्रसङ्ग भली भांति सो पतायो है । रमाको पयान भो पताल कपिलाश्रममें, ताके हेतु आप हरि नर पनि आयो है ।। राज वेष घरि जब कीन्हों सो अटल तप, ताके भङ्ग हेतु इन्द्र रम्भाको पठायो है। निज कृत मायासों भगाया ईश रम्भा को, वेद औ पुराण शास्त्र जाको यश गायो है । विष्णु निर्मित शुभ पद्म सरोवर में, सुकवि प्रकाश एक औचक प्रकास भी। कञ्चन कमल माहिं निरखि रमाको रूप, हरि हर्षान्यों अरु विमल अकास भो । पन्न सरवर मनहरन प्रसङ्ग मांहि, ग्यारवां अध्याय येती कथाको विकास भो। लक्ष्मीके साथ विष्णु तितते गमन करि, सुखद कथा है शेपाचल पै निवास भो॥ काव्य छन्द पद्मसरहिं वरदान दियो हर्याय खरारी । पद्मा तुमतें मिली कोर्ति त्यों बढ़े तुम्हारी ।। नारदादि ऋषि आठ महातम ताको गावें । जो यामें स्नान करै फल त्याहि यतावें ॥ लक्ष्मी पति सम विमल होय लक्ष्मी सोपावें । कोटि जन्मको पाप कटे सो स्वर्ग सिधावें ॥ शुकको विमल चरित्र काव्य में है इमि गायो । किय शिक्षित पितुव्यास,पञ्चदशपरसवितायो। तप यलगेरविलोक,सूर्य तय कह इमियानी । वंशहीन है मोक्ष, नहीं पावत है मानी ।। पुत्र जन्मदै आप तयै यहि लोकमें आवें । वंशहीन करि यज्ञ, तयौ नहिं मुक्ती पावै ॥ शुकछाया सुन प्रकट कियोछायाको जाया। शोकित पुत्रविहीन व्यासके निकटसो आया ।। पहुरिगये रविलोक,शोकमुनिव्यास नसायो । छायाशुकको पुत्र, मानि सय भांति पढ़ायो । मानससुत किय प्रकट एक सौ आठ पुनीता । तिन शिक्षितकैसाथ लियो तप कियो विनीता ।। घेक्टेश भगवानकेर उत्सव दिन आयो। भादों मास पुनीत चहू दिशि माल छायो॥ निज पुरअन्नको भोग,तयै छाया शुक लाये । करि विभाग पट गोत्र,सुतनको नाम गिनाये ॥ आप गये आकास, आस पुत्रनको पूरी। तय ते तिनको कीर्ति भई भारतमें भूरी ॥ शतानन्द कहं जनक बुलाये । विधिवत पूजि निकट पैठाये ॥ इमि विदेह फाह सुनहु मुनीशा । सीतहिं हरहि न काटुं दशशीशा ।।
वामनपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
6.
..-41.
औरहु तीनि सुता घरमाहीं । अबलग अहैं सोऊ यिनु व्याही ।।
ताते दुखित रहौं दिन राती । उचित पात्र मिलिहहिं केहि भांती।
शतानन्द कह
कथा अनेका । सुनि उपजत उर विमल विवेका ॥
शिव कार्तिक संवाद सुनाये । पुनि प्रयाग महिमा सो गाये ॥
दक्ष आप वस शङ्कर आये । हत्या हटी प्रयाग नहाये।
माधव महिमा विविध प्रकारा। शतानन्द कह केतिक वारा ॥
इति श्रीपद्मपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः
वामनपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसार
दोहा
वामन विमल पुरानते, कथा प्रथम अध्याय ।
भाषामें वर्णन कियो, मुनत पाप कटि जाय ॥
सवैया
पूछे पडाननजी शिवसों तप हेतु कोउ स्थान बतावें।
योले तबै सो शिवाको विलोकि सुनै जे महा प्रयताप नसावें॥
आर मयूर समेत तहां पभाक्लफी सप कीरति गायें।
रत्नको आकर थान पुनीत तहां मुनिकै तपको फल पावे ॥
दक्षिणमें शुभ अञ्जना नामक हेम समन्वित भूधर भारी।
जाय तहाँ तप कोजो भलो विधि पूरन होइ है आस तुम्हारी ॥
ज्ञान प्रकास 'प्रकाश' पढ़े क्षणमें त्रय तापको देत है जारी ।
जाय सकै यवनादि तहां नहिं भापत है यहि भांति पुरारी॥
शङ्करके मुनि चैन पडानन पाहन मोर लिये तहं आये ।
मातु पिता कहं देवन यीच न देखि तहां अतिशय दुख पाये ॥
६
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
तोष बृहस्पति जाय कियो तिन जन्म वृतान्त भली विधि गाये ।
सजन थामें पढ़े सो कथा यह ग्रंथ बढ़े बहु छन्द बनाये ॥
शङ्कर, दीन दयाल दया करि मोहि यही अब बात बतायें।
जाहि बिलोकि सके विधि नाहिं चराचर जाकर ध्यान लगावे ॥
वेद शास्त्र पुरान सबै महिमा जेहि की निसिवासर गावें।
ताको षडानन पुत्र कहो निज नेत्रन सों किमि देखन पावें ।।
शंक मिटाय शिवासों कह्यो जिमि चक्र सुदर्शनको तप भारी ।
गौतम इन्द्रको श्राप दियो निज तीय पै देखी जबै व्यभिचारी ॥
योनि हजार सो लजित द्वै जिहि ठांव कियो मघवा तप भारी ।
तीरथ वन सो नाम परयो सय पूरन रूप कह्यो त्रिपुरारी ।।
योनि सों लिङ्ग कियो तप के सुख सों तेहि ते बहु काल बितायो ।
अन्तमें दुःखित है पुरत बराहके, आशिष ताहि मिटायो ।
लिङ्ग गिरे तब विप्र भये वरदानसों लोचन तेतिक पाये।
पूर्ण कथा पढ़िये यहि माहि कळूक इतै हम देत घताये ॥
चौपाई
यह चतुर्थ अध्याय पुनीता । पढ़त सुनत भागत भव-भीता ॥
विष्वकसेन जन्म शिव गाये । मुदित पूर्ण इतिहास यताये ॥
सुनि शुभ कथा शिवा हर्पानी । योली तयै जोरि युगपानी ।।
पञ्च तलैया कर गुन गांवहु । नाम करनकी कथा यताबहु ।
पश्चायुध हरिके जहं रहहीं । पश्चतलैया तेहि सब कहहीं ।।
पुन कहं नाशनहारी। शङ्कर कयो महातम भारी ॥
दोहा
कपिलेश्वर उत्पति कथा, कहे पूर्ण त्रिपुरारि ।
फापिल तीर्थ महात्मटु, भाप्यो मन्जु विचारि ॥
कुंडलिया
में न तिमि वायुने, कयो कुंडलिया धारि, सुनत महा हर्पिन भई देवी शैल कुमारि ।
पाप
वामनपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
देवी शैल कुमारि, कथामें प्रीति लगाई, हरिको दर्शन पाय, यथा विधि स्तुति गाई ॥
बैठी
युग कर जोरि, अनत कहुं ध्यानन दीन्हों, हैं चौसठ श्लोक वायु जो अस्तुति कोन्हों।
तोटक
तेहि ईश दियो वरदान तपै, मन कामना पूरन कीन्हे सवै ॥
तहं ईश जयै यहि भांति कहे, खगराजहु शेष तहां पै रहे ।
दुख तोटक मापति वास करें, सुख सों तहां चलिके विचरै ॥
गिरि शेपपै शङ्कर आय रहे, यह वामन नाम पुरान कहे ।
तह देखि पडानन मोद भरे, कछु काल तहां सुखसों विचरे ॥
दोहा
कपिल लिङ्ग देखे तहां, चक्र सुदर्शन आदि ।
स्तुति सुनि बरदान दिय, ताकहं शम्भु अनादि ।
चौपाई
शतानन्द कह सुनहु विदेहा । नारद चरित को शुभ गेहा ।।
सुनि विदेह बोले घर वानी । धन्य किरतारथ मानी॥
औरहु चरित कहहु मुनि राई । सुनि विदेह बोले हरपाई ।।
बामदेव जो घखानी । सो मैं कहहुं सुनहु नृप ज्ञानी ।।
छप्पय
शतानन्द इमि कयो एकदा सुरसरि तीरा ।
जनक भूपके साथ भई सन्तन की भीरा ।।
पामदेव मुनि श्रेष्ठ तबै तहं घूमत आये।
नृप मुनि स्वागत किये तिन्हें सब शीश नवाये ।।
नृप जनक तपहिं मुनि सन कहेहु, श्रीनिवास प्रभु कित रहहिं ।
सो सब प्रकार जान्यो चहह, आप दया करि सों कहहिं ।
दो सौ योजन दूर इहां ते दक्षिण माहीं।
गिरि नारायण तीर्थ जाहि लखि पाप पराहीं।।
कथा
vvvvmarAmwww . १० श्रीवेटाबढमाहात्म्ये श्रीनिवासको वास, प्रेमते रहहिं सदा जहं । विधि महेश मघवादि,ध्यानमें मगन नित्यतह। इक शुद्ध स्फटिक समान तह, शिला विमल सोहत सदा । तहं बृहद् काय सुन्दर सुभग, पुरुष एक देखहु तदा ॥ दोहा मुनि अगस्त पूछेहु बहुत, कछु न कहेहु वह देव । अन्तहित तयही भयो, नहिं प्रगटेव यहि भेव ॥ मुनिगण सहित अगस्त तय, गिरि नारायण जाय । दरश लालसा ईशकी, पसे तहांपै आय ॥ विरवा जम्यूको तहं विरवा, विमल विशाल, तहं अगस्त मुनि देख्यौ, सरिता ताल ॥ केशवकी किय पूजा, करि असनान, तहं अगस्त मुनि देखेउ, दृश्य महान ॥ कवि किमि करै यखनवा, पाढ़े ग्रंथ, हिय-नभ-तम जय नसिहै मिलि है पंथ ।। पढ़े ज्ञान उर तयहीं, होय प्रकाश, हृदय केरि तब पूरन, होइ है आश ॥ शुभ पमिनी तलैया, देखेहु जाय, हिय इच्छा भय पूरन, तहां नहाय ॥ तेहि तीरथ तट धैठे, सनत्कुमार, लखि अगस्त हिय यादयो, हर्ष अपार ।। यहि तीरथ तट रहहीं, रमानिवास, मुनि अगस्त तहं कीन्हो, कछु दिन वास ॥ तिन कर दर्शन मिलि हैं, हमहूं कीन, इमि अगस्त कहं तयहीं, आशिष दीन । तब अगस्त मुनि आये, पूरव ओर, ऋषि गण हर्षित योले, सुनत निहोर ।। पूर्वोत्तर लखि मुनिवर, हरिहिं न पाय, माची दिश हित दर्शन, मुनिवर आय ॥ अद्भुत गिरि तह देख्यो, तब मुनिराय, सुमन उरग खग कूजित, तरु समुदाय ॥ शाल वृक्षको शोभा, मुनिवर देख, शची पतो लखि राजित, तजेहु निमेष ॥ तय अगस्त इमि पूछेव, कहहु सुरेश, केहि कारन सब यसही, मुनि यहि देश ।। विष्णु देवके दर्शन हित, सब आय, हो कृतार्थ सुर सिद्धिहु, निजि फल पाय ॥ दक्षिण दिशि मुनि आये, ऋषि गण सज, शङ्ख चक्र हल नन्दहु, नामक खा॥ निकट आप सप हर्पित, स्तुति कीन, दक्षिण दिशि मुनि आयेउ, हरि लवलीन ॥ , , .
तब वामनपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः चौपाई तेहि दिशि एक अद्भुत तरु देखा । लखि केतिक आश्चर्य विशेषा॥ वृक्ष निकट मुनिवर तब आये। तहां शम्भुको दर्शन पाये ।। किय प्रणाम बोले मृदु यानी । स्तुति कोनि जोरि युग पानी॥ केहि कारन इत ररहु सुपासा । करहु ध्यान को करहि निवासा ॥ योले हरपाई। रमानिवासको पास बताई ॥ विष्णु रूप कर दर्शन करिहैं। जो जगपालक सियपति हरि हैं । प्रथम सरिस इत भ्रमण करहु जय । मुनिवर दरश होय हरिको तय ॥ शतानन्द कह सुनु मिथिलेशा । गे अगस्त जय कहेउ महेशा ॥ दोहा निज इच्छा मोसन कहहु, चरित सुनावहु तोहि । तब अगस्त मुनि कित गये, यहौ यतावहु मोहिं ।। दक्षिण दिशि मुनिवर गये, औरहु चरित अनूप । कहहु सुनहु धरि ध्यान सोइ, हे विदेह वर भूप ॥ मनहरण Aरित दिशामें जाय देखे हैं अगस्त मुनि, वट मनहरन की शोभा सुख साजते । विष्वकसेन निज अनुचर सङ्ग बैठे, दूजो इन्द्र मानो तेहि ठौर पै पिराजते ॥ फरत प्रणाम मुनि वृन्द कर जोरि तिन्हें, जासु दर्श कीन्हें सब पाप दाप भाजते । ऋषि गन सन योले ईशको दरश है हैं, कीजिये भ्रमण, तप चित लाय आजते ।। दोहा मुनि विलोकि किन्नर सहित, असुर यक्ष गन्धर्व । पचन विमल योले विहंसि, को हैं कहियो सर्व ।। भगवन् विष्वकसेनके, हम सेवक समुदाय । भये कृतारथ आज सप, मुनिवर दर्शन पाय ॥ पररी हुनि नमण कर हर्षाप चित्त, हरि दरश त्यागि नहिं और वित्त । . , १२ भीवेटावलमाहालये AAAAAAAAA. तहं कुमार धारा नहाय, तय पद्धरी हर्षाय गाय ॥ गिरि चेकटादि आये मुनीश, राजै जहां त्रयकाल ईश । दोहा मुनि अगस्त सब गिरिनिपै, तीर्थ जो देखे जाय॥ तिन कर फल द्विजवर कहहु, कह्यो जनक हर्षाय ॥ यद्यपि मैं सतवर्ष लौं, करौं कथा विस्तार। शतानन्द प सों कह्यो, तदपि लहौं नहिं पार ।। तदपि कहीं संक्षेपमें, मुनिये जनक नरेश । तिनकर फल है अमित तहं, राजत नित्य रमेश ॥ मनहरण वामन, वराह सौम्य दिव्य पञ्चनद तीर्थ, पद्मतीर्थ शिला तोय, महा तीर्थ राज ही । सूर्य इन्द्र, पाप अरि, वायु, ब्रह्म, तीरथ हैं, वरुण, अगिन, तीर्थ, पञ्च गौरी छाज ही ।। अश्विनी कुमार, चक्र, शङ्ख, परमेश्वर त्यों, विजय विमल मत्स्य, कूर्म सुख सौज हीं। पाण्डव गरुड़ महा काण्डक मधुर तीर्थ, काहल सुदाडिम विलोकि पाप भाजहीं ॥ दोहा बिलग विलग तिनकर कियो, मुनिवर विशद बखान । भये कृतारथ सुनि जनक, उपज्यो हर्ष महान || अमित कीर्ति नर किमि कहे, देव न पावें पार । पाप शमन हो दरश ते, खुलै स्वर्गको द्वार॥ चौपाई पुष्करिणो किमि गग समाना। कह्यो ईश किमि किये पखाना । शतानन्द सब नृप सन भाष्यो । कह्यो विविध विधि गोय न राख्यो। काव्य छन्द है है वंशी शह नाम इक भूप कहायो । केतिक कीन्यो यज्ञ भजनमें ध्यान लगायो । हरिहिंदरशनहिं मिलोभयो शोकातुरभारी । गुप्त रूपसों कयो तहां यदि भांति मुरारी ।। .
AAAM
योमनपुराणान्ताड श्रीयेवटाचलमाहात्म्यसार
गिरि नारायण जाय,हमहिमें ध्यान लगावो । मन इच्छा हो पूर्ण, दरस तयहीं तुम पावो ।।
योते वर्ष हजार तहां मुनि कोटिक एहैं। मुनि अगस्तह आय, भक्तिसों ध्यान लगे हैं।।
सोरठा
तिन संग दर्शन होय, जनक भूप सन हरि कयो ।
जानि लेव इमि सोय, पुष्करिणी गङ्गा सरिम ॥
तीरथ पुण्य अनेक, मुनि अगस्त देख्यो विमल ।
हरि दर्शनकी टेक, पैठि गये इक गिरि गुहा ॥
चौपाई
सम्बत सत बोते यहि भांती । मिले न तरहुं असुर आराती ।।
तेहि थल चर वसु सुरगुरु आये । करि लान ध्यान सब लाये ॥
चरवस्तु श्राप कथा मुनि गाये । सुनत जनक अतिशय सुख पाये ।।
पन्नगारि जिमि गयो पताला । पमु उद्धार केर सब हाला॥
सुर ऋपि कर सम्बाद पखानी । कियो पक्ष वसु सुर वड़ जानी ॥
सो सब मन्थ माहि पढ़ि लीजै । सत सङ्गति संतन की कीजै
भह अध्याय प्रयोदश पूरी । सन्तन हेतु सजीवनि मूरी ॥
छप्पय
तेहि गिरि सुर गुर आदि, भ्रमण करते जय आये।
अगस्त्यादि ऋषि देखि, तुरत नयन जल छाये ।।
दुखको कारण जानि, कह्यो तब इमि पर बानी।
हैहय वंशी शङ्ख भूप, प्रगट्यो अति ज्ञानी ।।
सो तप बल हरि दर्शनन करहिं, पुष्करिणी पहँ आइके ।
अय हम सपहूं तेहि तीर्थ पर, दरश करहिं तहँ जाइके ॥
पुष्करिणी पहँ आय, भजनमें लगन लगाये।
कियो प्रणाम, शंख हरि वचन जनाये ॥
,
उठकर
१४
भीवेष्टटाचलमाहात्म्ये
हरि दर्शनकी आस, सवै कीन्हें तप भारी ।
मिलेन रमानिवास, भये मुनि घृन्द दुखारी॥
इमि तीन दिवस यीत्यो जयहि, चौथे दिन रविवारको।
हरि प्रगट भये निज तेजसों, निज भक्तन उद्धार को॥
भुजंगप्रयात
हमैं ईशको रूप स्वामी यतावें । जिसे देव किन्नर सदा शम्भु ध्यावें ॥
सबै भांतिसों ईशको शीश नायो । कह्यो रूप गाथा यथा वेद गायो ।
सविस्तार सोई पढ़ौ ग्रन्थ माहीं । येही ते बढ़ायो लिख्यो छन्द नाहीं ।।
चौपाई
वामदेव कह सुनहु महीशा । तहँ प्रगटे जिमि श्रीजगदीशा ।।
बार बार सब किये प्रणोमा । पसु मुनि सुर शिव समसुख धामा ॥
आगे कहै जौन शुभ
नामा । सकल आय तह कियो प्रनामा ॥
शारद शेष शम्भु श्रुति वानी । नेति नेति गावें जिय जानी॥
रमानिवाम भक्त सुख दानी । तेहि प्रकाश किमि कहै पखानी ।।
भाषा मूल पढ़ह यहि माहीं । पढ़त सुनत अघ ओघ नशाहीं॥
यह पोड़स अध्याय जो गावे । सुर दुर्लभ मुक्ती सो पावे ॥
पद्धरी
कह यामदेव अप सुनहु भूप । ईश कथा यह है अनूप ।।
चहुँ ओर ईशको घेरि देव । तहँ खड़े भये शुभ जानि भेष ॥
सय अपमरा हर्षाय गाय । अति सुख लही हरि दर्श पाय ।।
गन्धर्वगन गाये
पहोरि । अस्तुति कियो निज पानि जोरि ॥
छखि विराट भगवान रूप । विस्मित भये सुर सिद्धि भूप ॥
हम हैं प्रसन्न पर मांगि लेय । इमि पैन कहे देवादि देव ॥
जोइ जीन ची सो मांगि लोन । हरि प्रसन्न तेहि तीन दीन ।
AMAAR AAAAAAMANA वामनपुराणान्तर्गत श्रीवेवटाचलमाहात्म्यसारः दोहा गिरि नारायण आइके, पुष्करिणी अलान । करहिं मनोरथ पूर्ण हो, इमि बोले भगवान ।। चौपाई श्री हरि वचन पूर्ण भै जवहीं । तय विमान देख्यो सब तवहीं । लखि हप॑ सय रुचिर विमाना । घोले हृदय राखि भगवाना योले ईश शंख सन यानी । इच्छित वर मांगहु नृप ज्ञानी ।। रहौं निकट तव राजिव लोचन । प्रनत पाल भक्तन दुख मोचन ॥ एक कल्प लौ स्वर्ग निवासा । श्रीपति कयो सुनहु मम दासा ॥ सय सत वर्ष महातम गावें । तदपि अशेप पार नहि पावें । वेङ्कटादि सम धल जग माहीं । वेस्टेश सम सुर कोउ नाहीं॥ पुष्करिणी सम तीर्थ न कोई । भयहु न अहै कबहुं नहि होई ।। याकी समता कहै जो पानी । महा पातको सो अभिमानी॥ विधि सुरयहि विधि कहि हर्पाने । करि हरि दरस कृतारथ माने ॥ दोहा विद्याधर अरु सद्धि सुर, विधि, शिव गै, निज धाम । चले जात पुलकित बदन, हिय ध्यावत हरि नाम ॥ वेङ्कटाद्रिसों किमि गये, श्रीकैलाश महेश । मुनिवर कहहु सप्रेमसो, बोले जनक नरेश ॥ भुजंगप्रयात लिये भूत प्रेतादिको सङ्ग माहीं । जरा जन्मव्यापै जिन्हें दुःख नाहीं । चढ़े बैल पै शम्भु भिंगी यजाते। तबै आये कैलाश पै मोद पाते । किये स्तुती देव कैलाश जाते । करै दर्श सेवा महा हर्ष माते ।। दोहा निज अनुचर सँग शम्भु तह, भये तय अन्तरधान । और कहहु हरि चरित अब, कहेउ नृपति धीमान ।। , " A औबेदुटाघळमाहाल्ये इमि मुनिवर सन जनक कह, सुनिये कृपानिधान । अञ्जनाद्रि पर गुप्त भो, किमि हरि केर विमान ।। निज माया सों गुप्त किय, हरि वह विमल विमान । पुनि इच्छा सों प्रकट किय, समरथ श्रीभगवान ।। काव्य ततपश्चात अगस्त, आदिको कथा सुनावें । सुरपुर होय प्रकाश, पाप क्षण माहिं नसावें । किय विमानमें वास, वर्ष द्वादश यहि भांती। लिखत काव्य अधिकाय, पढ़े छन्दनकी पांती॥ सोरठा हाथ जोरि शिर नाय, जनक भूप मुनिसों कयो। कौन सो देहु बताय, किय मुनि सय दरशन परम ।। सुनहु भूप॥ सो नारायण गिरि अनृप । वामदेव कह छादशाखर मन्त्र जाप । वसु करत नित्य नासे त्रिताप ॥ निज थान गये हर्षाय देव । सुनि और कथा यहि भांति लेव ॥ वसु तवै कीन सय असुर नास । सय मेटि दई मुनि देव त्रास ॥ दोहा अगस्तादि मुनि तय गये, जाको जहां निवास । यह प्राचीन चरित्र सुनि, कहिये निज अभिलास ॥ चौपाई कह नृप जनक सुनहु मुनि ज्ञानी । किमि वत्स हते असुर अभिमानी ॥ देव दैत्य सन भई लराई । सो मुनीश सप भांति पनाई ॥ शोश मृत्युजितको तेहि फाला । काटे पसु गहि खा फराला॥ पुनि पुनि शीश प्रकट करि लीन्हा । तेजहीन सुर सैनिक फीन्दा । किय फालाग्नि नाश माया । शक्ति मारि तेहि भूमि गिराया। फरि नारायण महारा क्षण मई अगर मेन महारा॥ तय अत्र वामनपुराणान्तर्गन श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः सुर समूह अस्तुति तय कीन्हा । मन याञ्छित हरि सर कह दीन्हा । देव दनुज जस किय घमसाना । रावन रन भइ ताहि समाना॥ छप्पय ऐहै जय , कलिकाल, गुप्त. तय होय विमाना। पुष्करिणी के तीर, दीप्ति में सूर्य समाना ॥ रचे जो भक्त विमान, तासु की महिमा गाऊ। यदपि सकों नहिं भापि, तदपि कछु तुम्हें सुनाऊ ।। श्रो भूमि सहित जो दर्श करि, नर तीरथ हित आइ हैं। सो सुर दुर्लभ मनकामना, मुक्ति आसु हो पाई हैं। यद्यपि पूछेहु नाहि, तदपि मैं कहाँ बुझाई । अद्भुत गुप्त महात्म, श्रवण कोजै मन लाई ॥ हरि धरि केतिक रूप, तहां पै करें निवासा। देव मनुज, मृग, वृक्ष, बने विहरै चहुं पासा ।। जो वृषभाचल की भूमि पै, एक घरी डट जायंगे। उनके पाप समूह ही कट दोहा सो फल तुमहिं सुनाइहौं, दिये होत जो दान यिनु पूछे कहिहौं अवशि, तय कह जनक सुजान ।। मनहरण जनक पति कयो कहैं दान फल आप, कैसे नर पाप पुञ्ज क्षणमें नसावे हैं। तट पुष्करिणीपै अन्नदान उत्तम है, ताते सय रोग तत्काल छूटि जावे हैं । भूमि हेम गऊ कन्या वन्न गन्ध तिल देके, कल्प पर्यन्त शुभ लोक वास पावे हैं। दीर्घ जीव स्वास्थ लाभ पावत मनुज तहां, सुर मुनि नाग लोक वेद यश गावे हैं । दोहा उत्सव भादव मासमें, करहिं जे भक्त सुजान अति दुर्लभ वर तिनहिं हरि , करत तुरन्त प्रदान ॥ तय, क्षणमें जायंगे ॥ , श्रीवेटाचष्टमानातये movi-A करहिं न सेवा लोभ वश, यात्रिन को जो कोय । रौरव में यह कल्प भर, वास करै नर सोय ॥ पुष्करिणी महिमा सुने, जनक नृपति हर्षाय । व्यास देव बोले वचन, पुनि कह शीश नवाय॥ चौपाई विश्व केर तीरथ जे गावें । पुष्करिणी जलमें किमि आवे । मारकण्डे मुनि किय तप भारी। विधि प्रकटे तय समय विचारी ॥ जो वर मांगहु देहौं ताता । इमि वोले तब विहंसि विधाता। यह वर देहु हमहिं भगवाना । सब तीरथ करि सकउं सुजाना ॥ विहंसि विमल बोले विधि यानी । यह अशक्य जानहु मुनि ज्ञानी । साढ़े तीन कोटि तहं छाजै । पुष्करिणी जहं तीर्थ विराजै ।। पुष्करिणी महं तीर्थ समाजा । एक संग ही माय विराजा। तहं तुमजाय सकल फल पायहु । हरि चरचा महंध्यान लगावहु ॥ औरहुविमल कथा यहि माहीं । सुनत पढ़त सब पाप नसाहीं। इति श्रीवामनपुराणान्तर्गत श्रीवेट्टाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्यसार हरिगीतिका ऋपि गण कहे हे सूतजी हरिगीतिका सो गाइये । वेङ्कट सु तीरथ है विदित किमि यात यह पतलाइये। ऋषि दीर्घ जीवी मारकण्टे पूर्ण भै वरदानसे। माता पिताके चरण लगि पोले पचन पष्ट मानसे
--
,
मार्कण्डेयपुगणान्तर्गत श्रीवेट्टाचलमाहात्म्यसार:
तो विचरणके लिए इच्छा किये पितु मातसे ॥
हम धन्य हैं दम्पति कहे, लखि प्रेमको निज तातसे।
लेकर विदा आशीप पा, नभ मार्ग सों जाते भये।
काशीसे जैसे वे चले, खगराज मिल तैसे गये।
सौख्यदा तोरथ कहां है, कौन उनका नाम है।
जान्यो चहौं खगराज तुमसे, और कुछ ना काम है।
विनता सुवन हर्षित भये, तब रतगिरि महिमा कहे ।
गिरि राज की सेवा हितै, शुभ मार्ग शांती का गहे ।।
तहं जाय देखे विविध विध, तीरथ महा सुख पाइ के ।
सब को किये तहं वन्दना, मन वचन सों चित लाइ के ॥
पालनार्थ कुटुम्ब के लघु दान जो लेता रहा ।
करते अनादर ग्राम वासी कोउ साथ ना देता रहा ।।
श्राद्धादि में भोजन किया धन हीन दीन मलीन था।
पत्नी ने ऐसा तय कहा, चिन्ता से देखा खीन था ।।
दोहा
वेङ्कटेश पै जाइ के, सब सुख लीजे नाथ ।
महा पात्र पति सो कह्यो, तिय जोरे युग हाथ ।।
तिय सन इमि सुनि तित गयो, महा पात्र हर्षाय ।
दर्शन कियो अगस्तका, शङ्का सकल मिटाय ॥
हरिगीतिका
तीर्थ करि लौट्यौ जब, मुनिने तबे शुभ वर दिया।
शुद्ध हो अस्तुति किया, सब पाप क्षण में हर लिया ॥
वैभव महातम तय कहे अस्तुति किये शिर नाइ के
सन्तुष्ट भो सव भांति द्विज, शुभ भक्ति युद्धी पाइ के
चौपाई
वेङ्कटाद्रि महिमा ऋपि गाये । जेहि विधि जन अघ ओघ नसाये ॥
भोवैकुटाचनमाहाल्ये AAAAAAAAM त्रयताप नसावें। ध्वजा महोत्सव कन्या मासा । करें विधाता सहित हुलासा ॥ अङ्ग वङ्ग कोसल शुभ कासी। कर्नाटक गुजरात। विलासी॥ केरल चोल केर जन आवें । दर्श करें सय पाप नसावें॥ वेङ्कटेश जिमि किय दुख नाशा । दीन विप को वह इतिहासा॥ वृद्ध कुमार भयो हिज जैसे। तीर्थ कुमार नाम भह तैसे ॥ इमि कहि स्वर्ग गये सुर बृन्दा । चल्यो विप्र गृह सहित अनन्दा ।। औरहु विविध प्रसङ्ग सुनावें । सुनत भक्त तारक सुरको वध किये, कार्तिकेय भगवान । हत्या शान्ति उपाय हित, किय कैलाश पयान ॥ शंकर सन बोले इमि बाता। किमि होवे मम पाप निपाता। वेङ्कटेश पर सत्वर जाहू । होय शान्ति तय यह उर दाह । सुनि पितु वचन तहां पर आये । करि असनान ध्यान जव लाये ॥ तत्क्षण सब हत्या तहँ नासी । तब बोले हरि रमानिवासी॥ जो वर मागहु देही ताता । कार्तिकेय भै पुलकित गाता ॥ प्रभु हत्या मोरी । याते कहीं नाथ कर जोरी ।। जो कुमार धारा पर आवे । मो समान सग करटु कल्प भरि इतै निवासा । है हर्पित कह दोहा कार्तिकेय कहँ परसि तप, इमि बोले भगवान । मम उत्सव दिन आय सय, नासत पाप महान ॥ सुर मुनि प्रापि गन्धर्व सय, फहि आश्चर्य महान । आनन्दित स्तुति करत, किप निज थान पयान ॥ सोरठा पुष्करिणी असनान, माघ पूर्णिमाको फियो। लौटे सफल सुजान, जहँ कुमार धारा विमल ।। किये नाश पाप नसावे ॥ रमानिवासा॥ ,
गरुडपुराणान्तर्गत वेङ्कटाचलमाहात्म्यसोरः
२२
करि असनान दान सब दीन्हा । सफल पाप तय हरि हरि लीन्हा॥
प्रकट भये तय रमानिवासा। पूरी सय
भक्तनको आसा ॥
सब कहँ दै इच्छित वरदाना । अन्तर्धान भये भगवाना ॥
मार्कण्डे निज आश्रम आये । मातु पिता कहं शीश नवाये ॥
पुनिसय तीर्थ चरित मुनि गाये। मातु पिता सुनि अति सुख पाये ॥
जो यह सुनै महातम कोई । नसे पाप अरु मुक्ती होई ॥
कर पाठ अरु धरे जो ध्याना । स्वर्ग जाय सो वैडि विमाना॥
दोहा
महिमा अमित प्रकाश युत, कहि गे सफल पुरान ।
इच्छा पूरन हो सकल, पढ़े होत उर ज्ञान ॥
इति श्रीमार्कण्डेपुराणन्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः
गरुडपुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
दोहा
इमि अरुन्धती प्रश्न किय, निज पति सों सिर नाय ।
विष्णु क्षेत्र मम हित कोऊ, कहिये नाथ बुझाय ।
मनहरण
सुनि तिय वचन मुदित मन योले मुनि, वेङ्कटसों और नाहि पुण्य तीर्थ भारी है।
स्वामिसर भूवराह राजित अनेक देव, गुन गन गाइबेको शक्ति न हमारी है ।
अञ्जनाद्रि शेष गिरि, घृषाद्रि सिंहाद्रि आदि, व्योमगङ्गा तुम्बुरुको कीरति उज्यारी है।
तहं जाय तप करि विष्णुको दरश पैहै, सुनि पिय वानी तीय ताहि शिर धारी है।
२२ श्रीवेदवारलमाहाल्ये , आयके तहां पै जप तपमें लगायो ध्यान, भ्रांतिको मिटाय निज शुद्ध बुद्धि पाई है। मीन संकराति रवि फाल्गुन सुदि पूनो, ईशको दरश पाय पाप बिनसाई है। विनती विविधि विधि, मुनि तिय कीन्हीं तहां, गरुड पुराण माहिं कीर्ति सोई गाई है ॥ करिके एकाग्र चित पढ़त महातम जो, तीर्थ घोण भई ताको याहीमें बताई है। इति श्रीगरुडपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः हरिवंशान्तर्गत श्रीशेषधर्मघटक श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः मनहरन पाण्डु सुत धर्मराज भीषम सो प्रश्न किय, ईश वृषभाद्रिपर कैसे कै पधारे हैं। परम प्रसन्न भये सुनत वचन इमि, पुलकित तन वर वचन उचारे हैं । नारद सों पूछे हैं अगस्त मुनि ईश कहां, दर्श हेतु मुनि वृन्द साथमें हमारे हैं। आये पुष्करिणी पै तजि स्वर्ग लोक विष्णु, सुर नर मुनि कहं सुख देन हारे हैं। नारद सहित मुनि वृन्द तहं आय जुरे, करि असनान चित्त ध्यानमें लगाये हैं। कोऊ जप तप करें अच्छत चढ़ावें कोऊ, कन्द मूल फल कोऊ भोग हेतु लाये हैं। सुमन सुगन्ध युत करपूर मृगमद, लाये सोई साधु गण जोई जहां पाये हैं। विमल प्रकाश मानों कोटि रवि भासमान, मञ्जुल विमान पर ईश प्रगटाये हैं। दोहा दर्श पाय स्तुति किये, हर्षे श्रीभगवान । पढ़े सुने चैभव लहै, होय सदा फल्यान ॥
ब्रह्मोत्तरखण्डान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसार
सोरठा
कहह कृपा करि तात, ऋषिगण बोले सूत सन ।
कथा सोइ अवदात, सय तीरथमें श्रेष्ठको ।
सपाई
कयो सूत तय यह इतिहासा । सुनत होय सब उर-तम नासा ॥
ऋषि वसिष्ठ विधि पहं जयाये । अभिवादन युत आसन पाये ॥
राज पुरोहितको अपवादा । कह्यो वसिष्ठ तुरत सविषादा ॥
अपमानित दिजचरित सुन्यो जय । राज पुरोहित भये दुखित तय ।
विप्र सङ्ग पुष्करिणी जाहू। पाप शान्ति हित तहां नहाहू ॥
सुनि विघियचन गये मुनितहवां । वेङ्कटाद्रि गिरि शोभित जहँयां ॥
करि अस्नान ध्यान तब कीन्हा । विप्रहिं सत् शिक्षा तहं दीन्हा ।
दरस दिये हरि पाप नशाई । औरहु चरित सुनहु मन लाई ।
तुम्बरु तीरथ नाम भो, दर्शन ते अघ जाय ।
यह ब्रमोत्तर खण्डकी, कथा सुनहु मन लाय ॥
तुम्बुरु, नारद चले अकाशा । बीन बजायत विमल विकाशा ॥
यह वर वीन कहां तुम पाये । इमि तुम्बुर प्रति वचन सुनाये ॥
नहिं मम वीना यथा तुम्हारी । तुम्बुरु कह्यो देखि मनुहारी ॥
अस्तुति कियो जयहिं हम ओही । दिय ब्रह्मर्पि नृपति यह मोही ।
ईश त्यागि नर अस्तुति कीन्हा । नारद यही आप तब दीन्हा ।
भूतल परह शीश यल अवहीं । सोई गिन्यो श्राप यल तबहीं।
n
२४
भीवेश्यावळमाहात्म्ये
वेङ्कटादि पै गियो सो जाई । तहं तप ध्यानमें चित्त लगाई ॥
प्रगट भये हरि यह वर दीन्हा । तुम्बुरु तीर्थ नाम हम कीन्हा ।
करें दान अस्नान जो, पूनम फाल्गुण
कयो सूत द्विज वृन्द सन, काश्यप अघको नास ।
इति श्रीब्रह्मोत्तरखण्डान्वर्गतश्रीवेदाचलमाहात्म्यसारः समाप्तः
मास।
स्कन्दपुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसार
सब तैसे ॥
गौपाई
कथा परिक्षित की सप जाने । याते हम
संक्षेप वखाने।
विष प्रतिकार हेतु नृप माहीं। कश्यप चल्यो मुदित मन माहीं ॥
तक्षक लियो परीक्षा जवहीं । निज विष भस्म कियो तरु तयहीं।
कियो हरित द्विज वृक्ष यहोरी । तव तक्षक किय विनय निहोरी ॥
लेहु दक्षिणा निज गृह जैये। मुनि को श्राप मेटि कह पैये ॥
तक्षक इस्यो भूप कहं जैसे । सो प्रसङ्ग जानत
दिज अपमानित भो यहि पापा । भ्रमत भयो नित सहि परितापा ।
रहैं जहां शाकल्य मुनीशा । गयो तहां दिज लेन अशीशा ।।
मपि टिज सन तव इमि कयो, वेस्टाद्रि पर जाय ।
करहु ध्यान अस्नान तप, पाप तय मिटि जाय ॥
ऋषि गण पोले सूत सन, सुनिये कृपा निधान ।
पुष्करिणी शुभ तीर्थ फा, फरिय महातम गान ॥
पोले सूत सुनत प्रापि यानी । धन्य धन्य निज फहं अनुमानी।
अहाइस
पताते । जिन महँ जीच पर्म फल पाते ।।
जे नरक
।
स्कन्दपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः धर्मगुप्त इक पुष्करिणी असनान जो करई। इन नरकन महं सो नहिं परई। सकल नरक कर फल दुखकारी । नाम सहित सब लिखा विचारी॥ भाषा महं अति अल्प बखाने । ग्रंथ बढ़े यह उर अनुमाने ॥ यह अध्याय पढ़ी धरि ध्याना । ग्रंथ मांहि सब लिखा सुजाना ॥ क्षण महं पाप पुञ्ज विनसाहीं । पुष्करिण जो तीर्थ नहाहीं ॥ भुक्ति मुक्ति सब सुख की दाता। कह्यो सूत इमि पुलकित गाता ॥ यहि तृतीय अध्याय में, औरहु चरित प्रसङ्ग । पढ़े सुनै धरि ध्यान जो, होय पाप सय भङ्ग ॥ रह्यो नरेशा । जोत्यो सो नृप कोटिक देशा॥ शशि कुल नंद पिता कर नामा । नृपति नीतिमय गुण अभिरामा।। नंद सुतहिं जैमिनि पहं लाये । रीछ शाप वृत्तान्त बताये ॥ इक दिन नृप अहेर हित लागी। वन प्रदेश गो सो बड़ भागी॥ निशा काल इक तरु पर जाई । चढ़ि पैठ्यो मृगपति भय खाई॥ इक भय भीत भालु तहं आवा । इमि नरेश प्रति वचन सुनाया ।। यहि तरु पर चढ़ि रैन यितावें । जाते सिंह निकट नहिं आवें ॥ अर्द्ध रात्रि लग सोबहु ताता । हौं जागिहीं रीछ कह पाता ॥ पुनि हम सोवें नीद वश. देहे तुमहिं जगाय । या विधि दियो नरेशको, प्रथमै रोछ मुलाय ॥ सिंह वचन कर ध्यान न दीन्हा । रीछ भूप की रक्षा कीन्हा॥ अर्द्ध रात्रि गत नृप की पारी । सोयउ भालु, भूप रखवारी ॥ सिंह वचन मुनि दियो गिराई। गिन्यो न भालु रूप मुनि राई॥ ध्यानकाष्ठ मुनि श्राप सो दीन्हा । पैही फल तुम आपन कीन्हा । करि विश्वासघात को पापा । पागल भयउ सहत परितापा॥ जाहु तुरत पुष्करिणी तीरा । मिटै श्राप इमि कह मुनि धीरा ॥ तहां जाय मुनि श्राप मिदाये। टिगोदान अतिशय सख पाये ॥ ।
२६
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
धर्मगुप्त की कथा जो गावे । ब्रह्मघात क्षणमें घिनसावे ॥
यहि चतुर्थ अध्याय मह, पाप सुमति अख्यान ।
ब्रह्मघात को छूटियो, पुष्करिणी असनान ॥
यज्ञदेव द्विज सुत अज्ञानी । सुमति नाम, वेश्या रत मानी॥
वेश्या हित नित द्रव्य चुरावे । धर्म कर्ममें ध्यान न लाये ॥
चोरी हेतु गयो दिज गेहा । यध्यो ताहि घन लै तिय नेहा ॥
ब्रह्म घात सों भयो दुखारी। दुर्वासा मुनि कयो विचारी ॥
जे पुष्करिणी तट पर जावे । ब्रह्म हत्या को पाप मिटावे ॥
गयउ सुमति निज पितु के साथा। वेङ्कटेश कहं नायउ माथा ||
तुरत पाप मोचन तय भयऊ । सब अज्ञान हृदय को गयऊ ।
पाप वृक्ष कहं यहै कुठारी । क्षण महं देत पाप सव जारी॥
रामकृष्ण मुनि तप किये, भै प्रसन्न भगवान ।
प्रकट हुए, दर्शन दिये, यह वर करत प्रदान ॥
रामकृष्ण इमि किय तप भारी । तन वल्मीक किये अधिकारी ॥
नयन मूदि पावस ऋतु चीते । कपहुंन भयउ नेक भय भीते ॥
भयहु एकदा वज्र निपाता । तब प्रगटे सुर नर मुनि प्राता ।।
कृष्णतीर्थ किय नाम सुहावन । करि अस्नान होत जन पावन ॥
अन्तर्धान भये भगवाना । कृष्णतीर्थ फल भयउ महाना ।।
अध्याय विचारी । पढ़े सुने भाग भय भारी ॥
पोले सूत महा मुनि ज्ञानो । वारि दान में कहौं घखानी ॥
इक्ष्वाकुवंश कर भूपा । अरि विजयी हेमाङ्क अनूपा ॥
उडुगण जल रज कण जिते, तिते गऊ किय दान ।
कसन पृथ्वी तिल दिये, दिये न वारि सुजान ॥
तप छिपकली जोनि नृप पावा । मिटै न कपहुँ फुदान प्रभावा ।
घातक श्वान गोघ तन पाई । यहै भांति दश जन्म पिताई ।।
.
यहै छठे
२७
स्कन्दपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसार:
एक दिवस ऋषि पूजा कीन्हा । चरणोदक निज मस्तक लीन्हा॥
कछुक छींद तेहि तनपर परेऊ । पूरब जन्म ज्ञान उर भरेऊ ।।
ऋषि सव कहेउ नृपति अज्ञाना । निज कृत पापजानि दुखमाना ॥
मुनि आशीष तज्यो सो देहा । चढ़ि विमान गवनेउसुर गेहा ॥
वरस सहस दश स्वर्ग बितायो । तय ककुत्स्थ नृपको तन पायो॥
वेङ्कटाद्रि पर करि जल दाना । करत भक्त जन स्वर्ग पयाना॥
वेङ्कट गिरि फल जानिये, यह सप्तम अध्याय ।
जप तप दान प्रतापते, तुरत स्वर्ग नर जाय ॥
वेङ्कटाद्रि तीरथ फल भारी । वर्णनकी नहि बुद्धि हमारी ॥
जिमि वैशाखसों और न मासा । सतयुगसम नहिं युग इतिहासा॥
और शास्त्र नहिं वेद समाना । गङ्गा सम तीरथ नहिं आना ॥
वारि दान सम दान न दूजा । लंघन सम देखी नहिं पूजा ॥
भा- सम नहिं सुख जग माहीं। कृषी समान और धन नाहीं॥
जीवन सम नहिं लाभ दिखावे । नेत्र समान न ज्योति जनावे ।।
कौन भांति महिमा मैं गा । लघुमति मोरि, पार नहिं पाऊ।
ईश थान सम और न थाना । इमि भापत
सवेद पुराना ॥
सुनहु विन गण जो कह्यो, महामहातम आज ।
सुनहि सो सुर-पुर जाइ हैं, पूजित सहित समाज ।।
वेटेश महिमा महा, यह अष्टम अध्याय ।।
पढ़े होत दुख दूरि सय, सुनत पाप कटि जाय ॥
ब्रह्महत्या अरु मदिरा पाना । केतिक वार कर अज्ञाना॥
वेङ्कटेशको दरशन करते । नसै पाप तेहि थल पग घरते ।।
अष्ट प्रकार भक्ति जो करहीं। सो सत्वर भवसागर तरहीं।
ग्रंथ माहिं सो सय पदि लीजै । सत मारग पर निज पग दोजे ॥
वेङ्कटादि ज भी भगयाना । तहं कृमि कोट मुनीश समाना ।।
= श्रोवेटायलमाहास्ये पावे॥ पर आई॥ दुइ घटिका तेहि ध्यान जो धरई । निज इकोस वंश सङ्ग तरई ॥ पुष्करिणी में करि असनाना । दरश देत तेहिं श्री भगवाना॥ नित्य जो याको पढ़े सुनावे । वेङ्कटेश सेवा फल शिक्षा दीन्हों विप्रको, दृढ़मति को इतिहास । कथा नवम अध्याय की, पढ़े होय दुख नास ॥ सुमति शूद्र को श्राद्ध कराये । कोटिक कल्प नर्क सो पाये॥ रासभ सूकर काक ऽरु स्वाना । पुनि चण्डाल भयो अज्ञाना ।। वैश्यऽरु क्षत्रिय द्विज पुनि भयऊ । ब्रह्म राक्षस सों घरि गयऊ॥ वेङ्कटाद्रि पर करि असनाना । ब्रह्म भगाय लह्यो सुख नाना ॥ पाप विनाश तीर्थ में आये। पिता पुत्र इक संग नहाये ।। करि असनान मुक्ति सो पाये। सुनत जासु सब पाप पराये ॥ शुद्र सोई गृद्ध तन पाई। वेङ्कटाद्रि पर्वत अघ नाशन महं किय जल पाना । स्वर्ग गयो चढ़ि तुरत विमाना ॥ मुक्त भये द्विज शूद्र जहं, अघनाशन तेहि नाम । भक्ति भाव सों सुनहिं जेलहहिं सोई मन काम ।। अघनाशन महात्म्य मैं कहऊ । यद्यपि अमित पार नहिं लहऊ।। कथा भद्रमति को पढ़ि लीजै । भूमि दान दै जग यश लोजै ॥ पांच हाथ दै भूमि सुजाना । सत्वर किये सो स्वर्ग पयाना । भूमि दान सम नहि जग दाना । याते मिलत मोक्ष कल्याना ॥ एकादश सुनावे । व्योम सुरसरी को गुण गावे ॥ रामानुज वैखानस भारी । तप हित चित यह यात विचारी॥ नभगङ्गा तट सो तप कीन्हा । वेङ्कटेश तेहि दर्शन दीन्हा ।। अस्तुति कियो जोरि द्विज पानी । वर हित हरि पोले मृद्ध पानी ॥ मम भक्तन अनुसार, रामानुज तुम होइ हो। निर्मल भक्ति उदार, जग में यश पाढ़े घयल ।। अध्याय wa स्फेन्दपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः चरण कमल महं भक्तो दीजै । दास जानि निज कर गहि लीजै ॥ • दान प्रणाम केर फल गाये। ग्रंथ माहिं विधिवत पिलगाये ।। योग्यायोग्य दान फल भापे । सुनत सवै ऋषि मुनि अभिलापे।। कीजै काहि प्रणाम न कीजै । यहि अध्याय सकल पढ़ि लीजै ॥ नम गङ्गा महिमा सुनि भारो। ऋषि मुनि सुनि सब भये सुखारी ॥ पुण्य शील द्विज श्राद्ध जो कीन्हा । पुत्र हीन कहं नेवता दीन्हा । गर्दभ-मुख तुरतै सो पायो । पुष्करिणी तप जाय नहायो॥ निज सुन्दरता लह्यो यहोरी । स्तुति किय दिज दोउ करजोरी ।। नारद सनत्कुमार प्रति, भाष्यो चरित उदार। सोइ महातम मैं कहों, लखि अभिलाप तुम्हार ।। चक्रतीर्थकी महिमा गायें । ऋषिगण सन इमि सूत सुनावें ॥ पद्मनाभ जिमि किय तप भारी । प्रगटे भक्त हेतु असुरारी ॥ तय इमि बोले रमानिवासा । एक कल्प इत रहहु सुपासा ।। कछुक काल यहि विधि चलि गयऊ । असुर एक आयन तय भयऊ ॥ देख्यो जवै भक्त दुख पायो । तवही हरि निज चक्र पठायो । चक्क सुदर्शन हत्यो निशाचर । पद्मनाभ सादर ॥ महाभाग मम लेहु प्रणामा । करहु सफल मम पूरन कामा ।। तहां चक्र तय कियो निवासा । चक्रतीर्थ कर यह इतिहासा॥ ऋपि गण कह सो असुर को, हमसों कहैं पुझाय। तयै सूत वर्णन कियो, चौदहवें अध्याय ॥ सुन्दर नाम एक गन्धर्वा । लम्पट, कामी, था उरु गर्वा तिय संग जल फोड़ा किय नगा । तहं वसिष्ठ आये मुनि सगा ॥ असुर होन कहं दिय तब शापा । तासु नारि उर भो परितापा । करि अस्तुति पोली मृदुवानी । पति अपराध क्षमहु मुनि ज्ञानी ।। यहि विधि पोडस अन्द वितावे | पद्मनाभ कह मारन धावे॥ योले तय ॥
३६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् चक्र सुदर्शन रक्षा करिहै । तेहि प्रताप यह खल जय मरिहै ॥ तव तव पति पैहै निज देहा । इमि मुनि बोले सहित सनेहा ॥ मरतै सो किय स्वर्ग पयाना । गावत हरि गुन चढ़े विमाना ॥ अब जावालि महात्म मैं, कहौं सुनौ धरि ध्यान । दुराचार वेताल को, मुक्ती कथा विधान ॥ दुराचार नामक द्विज रहई । कबहुँ न तीर्थ व्रत सो करई ॥ इक दिन तेहि पकड्यो वेताला । लै नभ उड़यो ताहि तत्काला ॥ ले जायालि तीर्थ महं बोरी । गयो पराय न फियो बहोरी ।। तेहि थल के लहि पुण्य प्रतापा । तुरत सकल काव्यो निज पापा । पितृ श्राद्ध दिज कियो न कोई । भो वेताल पाप ते सोई ।। सोऊ तिते मुक्ति फल पायो। जन्म जन्म को पाप नसायो ।। करि विश्वासघात द्विज निन्दा । अनुज वधू रत चहे अनन्दा ॥ प्रायश्चित ताकर जग नाही । सोउ पचे यहि- तीर्थ नहाहीं॥ यहि जापालि महात्मको, पढ़े होय दुःख नास । पिनु सत्सङ्ग न सुख लहै, होय न हृदय विकास ॥ पर निन्दक, क्रोधी अति कामी। पर दारा रत कुटिल हरामी ॥ भक्ति विमुख लम्पट शिशुघाती। पिये शराय आदि दिन राती ॥ पशु पाती दम्भी अस चोरा । मित्र द्रोह करि पाप जो जोरा ॥ जेते पाप अहैं जग माहीं । सबको किय गणना इत नाहीं॥ सबै आय यहि तीर्थ नहावें । सोउ पवित्र हो मुक्ती पाउँ । घोण तीर्थ जो कर अस्नाना । स्वर्ग जाय चढ़ि तुरत विमाना । गुप्त प्रकट सब पाप समूहा । जरत तहां जस घासऽरु फूहा ॥ शारद शेप न सकें बताई । लघु मति मोरि सकौं नहिं गाई ।। पहै महातम जो सुनै, मुक्ति मुक्ति तेहि होय । जगके छटै पाप सय, रहै स्वर्गमें सोय ॥
३१ NAN स्कन्दपुराणान्तर्गत श्रीवैङ्कटाचलमाहात्म्यसारः कयो सूत यह शुभ इतिहासा। जेहि सुनि होय पाप सब नासा ।। तुम्वुरु नाम एक गन्धर्वा । जप तप ज्ञान धर्म किय सर्वा ॥ तासु नारि तेहि कहा न कोन्हा । तय गन्धर्व श्राप यह दीन्हा ॥ तरु कोटर महं करहु निवासो । द्वै मण्डूक सहहु दुख बासा ॥ मोचन श्राप करहु प्रति मोरी । क्षमियो नाथ कहहुं कर जोरो ॥ शिष्यन संग अगस्त तहं ऐहैं । पीपल तर तर कथा सुने हैं । तबहिं मुक्ति हे है तिय तोरी । अदल बात मानहुं यह मोरो॥ वर्ष सहस दश बीतत भयऊ । शिष्यन संग अगस्त तहं गयऊ॥ घोण महातम सुनि तुरत, मुक्त भई सो नारि । पढ़े सुने सुरपुर लहै, तुम्बुरु तिय अनुहारि ॥ करि अस्तुति सुर नर गृह आये । मन वांछित फल निज निज पाये। करि असनान ध्यान जो लावे । मुक्ति होय सुर धाम सिधावे ॥ टिज गन सन कह सूत सुजाना । सुनो जो आप महात्म पुराना । सहित ध्यान यहि सुनि, जोई । और कथा तेहिं भाव न कोई ॥ तुम्बुरु तीरथ सम जग माहीं । त्रिभुवन बोच और कोउ नाहीं ॥ मीन राशिको पूनम होई । तब अलान कर जो कोई ॥ तेहि सम पुण्य पुञ्ज नहिं आना । यह भारत सद्ग्रन्थ पुराना ।। औरहु चरित सुनहु द्विज बृन्दा । विहँसि कह्यो इमि स्तमुनिन्दा ॥ ऋषि गण बोले सूत प्रति, करि प्रगाम शिर नाय । वेङ्कटादि पै तीर्थ के, कृपया देहिं पताय । छाछठ कोटि तीर्थ तेहि ऊपर । कोऊ थल नहिं ऐसो है भूपर ।। एक सहस अरु आठ प्रधाना । इकसत आठ मुख्य करिजाना ॥ करहिं भक्ति वैराग्य प्रदाना । ऐसे तीर्थ साठ अनुमाना ॥ मुक्ति प्रदान करें पट तामें । ऐसे तीर्थ नहीं वसुधा ॥ पुष्करिणी तुम्बुरु नभ गहा । पाण्डु, कुमार, पाप कर भङ्गा ॥
३२.
श्रीवैष्टाचलमादात्म्ये
तिनमहं दान विविधि विधि गाये। सोकरि तरि भव सागर जाये।
कथा महातम फल यहि माहीं। पढ़त सुनत सब पाप नसाहीं ।
यहि विधि सज्जन सुने सुनाचें । जाते आशु मुक्ति सो पावें।
नारद मों ऋषि गण कह्यो, सुनिये श्री मुनिराय ।
कहहु कटाह महात्म शुभ, जेहि ते पाप नसाय ॥
पूर्ण महात्म एक शिव जानें । कछुक सुने सो हमहुं बखानैं
द्विज वध करै सहस दस बारा । इतनै सुरा पान निर्धारा ।।
गुरु तिय रमण करै इतनोई । हेम कि चोरी इतनै होई ॥
इतनौ करि यहि तीरथ आवे । क्षण महं सो सब पाप नसावे॥
कुष्टादिक सब रोग भगावे । अन्त काल सुरपुर सोजावे ॥
और महातम सूत
सुनाये । सुनत सकल ऋषिगण हर्षाये।
पद्मनाभ सुत केशव नामा । वेश्यारत त्याग्यो निज घामा ।।
ब्रह्महत्या ते जय दुख पायो । तय कटाह तीरथ सो आयो ।।
पिता पुत्र दोउ मुक्त भे, तीर्थ कटाह नहाय ।
वेङ्कटेश दर्शन दिये तय, सब पाप नसाय ॥
स्वर्णमुखरीमाहात्म्य
-+-
चौपाई
वर्ष द्रोपदीके समा । रहे एक करि प्रेम अभद्रा ।।
तामधि जो अबलोक जाई । एक पर्ष सो तीर्थ नहाई ।।
नारद वचन मानि सप रहहीं । कोउ न निज प्रण तोरन चहहीं।
औचक तहां एक दिज आयो । गो रक्षा हित विनय सुनायो ।
अन लेन हित पारध जाई । द्रुपद सुता सालखि पड़भाई।
दिज सहाय फरि पारथ आये। तीरथ गमन हेतु अकुलाये ॥
स्कन्दपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः
धर्मराज रोके चारा । प्रणन तजहिं निज पार्थ उदारा ॥
भृत्यन सङ्ग तीर्थाटन कीन्हा । यहु प्रकार नित दानसो दीन्दा।।
गगा अरु गङ्गोत्तरी, तीरथराज प्रयाग।
काशी, श्रीमहानद, पुरी सिंहाचल मन लाग॥
गोदावरी नदी पुनि गयऊ । कृष्णा, श्रीगिरि, :दर्शन कियऊ ॥
तहं सुवर्ण मुखरी अति पावन । लरवे पार्थ त्रय ताप नसावन ॥
ऋषि अगस्त तेहिं भूपर लाये । दरश करत सब पाप नसाये ॥
वन उपवन शुभ नदी तड़ागा । लखि पारथ उपज्यो अनुरागा ।।
ऋषि मुनिके आश्रम तब आये । सहित सनेह शीश तिन्ह नाये ॥
कहँ ते विमल नदी यह आई । लाये कौन कही मुनि राई ॥
बोले भरद्वाज इमि बानी। विमल कथा पूछेहु नृप ज्ञानी ॥
जिमि सुवर्ण मुखरी जग आई । भरद्वाज सो सकल बताई ॥
सुनि नभ वचन अगस्त जिमि, किय तप पूर्ण अभंग ।
यह सुवर्ण मुखरी विमल, जिमि लाये निज सङ्ग ।
नाना भांति कियो तप भारी। मुनि अगस्त जगके हितकारी ॥
चतुरानन गङ्गहि बोलवाये । तेहि प्रयोधि मुनि सङ्ग पठाये ॥
यहि विधि सो भूतल पर आई । हर्षे सकल देव समुदाई ॥
पूछे पार्थ महातम भारी । भरद्वाज सो कह्यो विचारी ॥
एक वार जो कर स्नाना । लह कोटिन फल गङ्ग समाना ।
यह विधि भरदाज तेहि गाये । सुनत पार्थ अतिही सुख पाये ॥
कौनि भांति तेहि करौं बड़ाई । शारद शेप सकें नहिं गाई ॥
पावत मुनि ऋपि विविध घड़ाई । शुभ सुवर्ण मुखरी यश गाई ॥
यह सुवर्णमुखरी कथा, कयो सकल समुझाय ।
अय कहं पूछह इमि कहेउ, भरद्वाज मुनि राय ।।
यहि तट कौन तीर्थ सो कहिये । विमल कथा फदिममदुखदहिये।।
--
भीवेटाचळमाहात्म्ये
भरद्वाज सब कह्यो बखानी । अर्जुन सुनत कृतारथ मानी ॥
कह स्नान
काल विस्तारा । औरहु तीर्थ स्वर्गको द्वारा ।।
व्याघ्रपदाको फल मुनि गायो । शहतीर्थ महिमा चतरायो ।
पुनि सुवर्ण मुखरी यश गायो । वेङ्कटादि फल पूर्ण बतायो ।
सृष्टि आदि वर्णन पुनि कीन्हा । सोसब हिय पारथ धरि लीन्हा ।।
जिमि वराह यहि गिर पर रहेऊ । सो सव भरद्वाज मुनि कहेऊ ॥
जिमि वाराह रूप हरि धारी । औरहुचरित जोकिय असुरारी ॥
दोहा
भरद्वाज सो सब कह्यो, सुन्यो पार्थ चित लाय।
ग्रन्थ माहिं सो सब पढ़हु, यहि अष्टम अध्याय ।।
कहेउ पार्थे प्रति चरित यह, भरवाज हर्षाय ।
यहि गिरि हरि प्रगटे यथा, सुनहु कथा चितलाय ||
चौपाई
हैहय वंश नाम श्रुत राजा । सुतवत प्रजा पाल सुख साजा ॥
इन्द्रियजित हरिभक्तऽरज्ञानी । महा संयमी सौम्य सुदानी ॥
बहुत काल तप कीन अपारा । नहिं प्रगटे जय विष्णु उदारा ॥
तव अति चिन्तित भयउ नरेशा । अदृश्य मूर्ति हरि किये निदेशा ।।
वेदाद्रि पर जाहु उदारा । स्वर्गहुसे मोहिं अधिक पियारा ||
करहु तहां तुम तप अधिकाई । केतिक सहस अन्द तब जाई ॥
तहां जाय विधिवत तप कीन्हा । श्रीनिवास तथ दर्शन दीन्हा ।
ऋपि गण निरखि शङ्ख हाने । करि प्रणाम सय विधि सनमाने ।।
पोर छन्द
पोले भरयाज अर्जुन सों, इतने पचन करी परमान ।
तीन दिवस तिन कहं तहं पोते, तय सपको लागी अलसान ।
सोयतमें स्वप्ना यह देग्यो, मायुध युत प्रगदे भगवान ।
स्कन्दपुराणान्तर्गत श्रीवेकटाचलमाहात्म्यसारः तिनको करि अराधना लौटे, आये सब निज निज अस्थान ॥ पक्षी शकुन रूप पथ देख्यो,रवि शशि सम नभ भयो प्रकाश । विकट रूप औलोकि ईशको, सबके उरमें भै आभास ॥ सब मिलि स्तुति कियो यथा विधि, तब इमि बोले रमानिवास । शान्त रूप अय धारण करिहौं, पुरिहौं भक्त जननकी आस । किय सुवर्णमुखरी किरतारथ, मुनि अगस्त कहं दिय वरदान । योले शंख भक्तको लखिके, पूरे धर्म वार मति मान ॥ इन्द्र लोकमें कल्प यिताओ, सेवा करें अप्सरा आय { तदनन्तर मम लोकमें ऐहो, तुम कहं कछु अलभ्य है नाय । अस्तुति करत जोरिकर सुरमुनि, तय हरि तहं भै अन्तर्धान पढ़े महात्म सुनै चित लावे, सत्वर करै सो स्वर्ग पयान ॥ द्वितीयो भागः ॥ अनंगशखर वंशहीन अञ्जना धरी हरीको ध्यान हीय, कष्ट तासु देखिकै मतङ्ग पोले आइ के चित्त वित्त आपनी यताय देहु देवि मोहि, केशरी सुता विलोकि घोली शीश नाइ कै दे अनंग शैखरे सुपुत्र और चाह नाहिं चित्तमें अनन्द होय सोइ नाथ पाइ के। देखिये नृसिंह वास त्यों धनाद्रि पास मंज, कामना सु पूर होय सोइ धान जाइ के ॥ केशरी कपोश तीय अञ्जना गई है शीघ्र, वायु पुत्र पाय घोलो हर्ष सो हरी हरी॥ चित्त मोद पाय पाय मञ्जु गीत गाय गाय, पीत वर्ष जाय है अनन्द सों घरी घरी ॥ व्यास देव आइके यताइके महात्म भूरि, तीय वैन योलो त्यो मैं आज सों तरी सरी॥ कृत्ति गाय स्वर्ग जाय पांचिके कथा अनूप, भुक्ति मुक्ति देत आशु ज्ञानको भरी भरी ॥ इनि श्रीस्कन्दपुराणान्मर्गत नोवेट्यापलमाहात्म्यसारः समाप्तः आदित्यपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः सिंहावलोकन गाये महा महिमा मुनि सूत भली विधि सौनक सों बतलाये। लाये विलम्ब कछूक नहीं सुमहातम भाषि महा सुख पाये ॥ पाये सोई फल आशु तहां धृषभाचल पै है अनन्दित आये। आये न सङ्कट कोई कयौं जय वेङ्कट सौ नित ध्यान लगाये ॥ दण्डक देव दिज पोले परवानी हरि प्रति इमि, धके सहसानन हैं गुन कथा कहि कहि । सोई मैं यखानौ अनुमानौ इमि पार बार, चाहत चढ़न नभ वारि बिन्दु गहि गहि ॥ देखत सहस नैन, ईश रूप सुख ऐन, मन पछतात है त्रिलोचन त्यौ रहि रहि । अन्धे निज नैन पाये, गूगे पर यैन पायें, यघिर श्रवन पायें तुव भक्ति लहि लहि ॥ घनाक्षरी करत प्रणाम देव, द्विज कोर्ति गाय गाय, नेकु न समर्थ तयौ भाषै कछु दास है । तान्यों ज्यों अजामिलको तैसे नाथ तारि देह, दीन पन्धु मोहिं एक रावरोई आस है । जौन ध्यान लावे फल पावे सोई वेङ्कटेसों, अन्तकाल परै गर नाहीं यम पास है । रहत कुबुद्धि नाहिं मति गति सुद्ध होति, उर तम नास होत ज्ञान को प्रकास है। फपित्त शारद महेश शेष पार नहीं पाते कमी, उस वेङ्कटेशका ही नित्य यश गाऊंगा । रहती है कर जोड़े सिन्धु जा समोद सदा, तय कहाँ चारों फल कैसे नहीं पाऊंगा। किसीकी नहीं है भय, ध्यान है तुम्हारा सदा, वेइटाद्रि गिर त्याग स्वर्ग में न जाऊंगा । जाऊंगा उन्हीके पास, नाता है उन्हींसे मेरा, उनकी ही कृपासे न लौट कर आऊंगा ।।
आदित्यपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यसारः ३७ रूप घनाक्षरी वचन विनीत सुनि हरि हरषित हैके, देव दिज दास हित धरि रूप आये तय । कचन की वृष्टि होइ तव गृह मांहि सदा, इमि वेङ्कटेश बोले विपति नसाय सब ॥ परस सहस दस बीते मम पुर ऐहो, पूर्ण रूप सम्पतिको सुख भोगि लेह जय । होवे यमयातना न जात ना नरक कोई, कौन ध्यान लायो फल पायो नाहिं कौन कप ॥ चेरे रहे मम ताके सदा परिवार यढ़े धन धाम घनेरे। नेरे न जात हैं अन्त समैं, भ्रममें इतने दिन व्यर्थ गये रे एरे प्रकाश करे सत कर्म दिया पै पतङ्ग सों क्यो जलते रे । तेरे न मेरे सुता सुत बन्धु हैं वेङ्कटके बनते नहिं चेरै ।। वेङ्कट देव पै देव सबै नित स्तुति आय करें हरसात । कोकिल कोर चकोर मयूर लतादि प्रसून खिले सरसात ॥ तीरथ कोटिक आय टिके तिनकी महिमा न कही कछु जात।। काहे चलौ मन नाहिं तितै हरि दर्शते याउर क्यों अरसात ॥ बुद्धि प्रकासे, हो तम नासे । वेङ्कट तोरा, अमृत नीरा। शुद्ध शरीरा, करि लीजै ॥ आवे गावे, भक्ती पापै नासै, ज्ञान भास। वेङ्कट आसै, तन वेङ्कट आवे, पाप नसावे सुख मिलै मन माना । ध्यानै लावे, ज्ञाने पावे गावे त्रिपदी गाना ॥ वेस्ट हरि हैं, पापै हरिहें । मोको तरिहैं, शांती करिहैं । इनि श्रीरमाकान्त त्रिपाठी 'प्रकाश' द्वारा संगृहीत-श्रीआदित्यपुराणन्तर्गत श्रीवटाचलमाहात्म्यमारः समानः पावे। छोजे॥
No text on this page.
॥ श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः । श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यस्य * द्वितीयो भागः * श्रीपद्मपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् ॐ श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ।। श्रीवेङ्कट निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ प्रथमोऽध्यायः १३ वेङ्कटाद्रि गिरि मेरुसे, गमन सुमुनि शुकदेव । वेङ्कट धार कुमार गुण, स्नान धार फलमेव ॥१॥ युद्धादिक शकी मिलन, कार्तिकेय भगवान । अपनाशन असनानसे, श्राप मोक्ष मघवान ॥२॥ नमगलामाहात्म्य अरु, शुक गिरि तीर्थ स्नान । व्रतती वर्म सुपद्मसर, गगन गिरा प्रमुध्यान ॥शा
२
श्रीवेट्टाचलमात्म्य
* अथ मेरुशिखराच्छुकब्रह्मवेंकटाचलागमनम् ॐ
देवल उपाच-
देवदर्शन देवर्षे ब्रह्मभूयकरं परम् ॥ मुकुन्दानन्दनं ब्रूहि धर्म कर्मवि-
मोचनम् ॥२॥
मेरुशिखरसे श्रीशुकन्नामापिका चेकटाचलपर आना
देवलजी बोले-हे देवर्पि श्रीदेवदर्शनजी! फर्मवन्धनसे मुक्त करने एवं परब्रह्मभाव तथा श्रीमुकुन्द
भगवानका मानन्द देनेवाला उत्तम धर्मके विषयमें कहिये ।।२।।
देवदर्शन उवाच----
साधु देवल भूदेव यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥ शृणु विद्वन् विशेषेण
वक्ष्यामि तव सुव्रत ॥ ३ ॥ इतिहासमिमं पुण्यं चतुर्वर्गफलमदम् ॥ यश- .
स्करं रञ्जनकमायुरारोग्यभूतिदम् ॥ ४ ॥
देवदर्शनजी बोले-हे भूदेव देवलजी !, साधु ! साधु !! आपसे जो मैं यहां पूछा गया हूं। हे सुनत !
है विद्वन् !! आप सुनें, मैं विशेपरूपसे कहता हूं। यह इतिहास परम पुण्य तथा ( अर्थ धर्मादि) चागे पुरुषार्थों को
देनेवाला, परम यशको प्रदान करनेवाला, परम आनन्दवर्द्धक एवं आयु, आरोग्य तथा विभूतिको प्रदान करने-
वाला है।॥ ४॥
पुरा सुमेरुशिखरे नानारत्नविचित्रिते ॥ खचितानेकमाणिक्ये सौ-
वर्णे कुहिमस्थले ॥५॥ अनुस्यूतस्रवद्देवस्रवन्तीनिर्झराप्लुते ॥ मयूखोदाम-
रत्नौघखण्डितध्वान्तकुञ्जके ॥६॥ सान्दस्निग्धतरुच्छायसुरद्मवनोदरे ॥
मकरन्दं स्रवन्तीभिः ग्भिस्तु परिलम्बिते ॥ ७॥ माणिक्यस्तम्भमहिते
मकराननतोरणे ॥ विचित्ररत्नप्रत्युप्तस्वर्णस्तम्भचतुष्कके ॥८॥. सिंहासने
महारत्नविचित्रांशुविराजिते ।। सावित्र्या च सरस्वत्या सदासीनः पिता-
महः ॥९॥ गन्धर्वगर्वनिर्वाहर्गानविद्याविचक्षणैः ॥ गायद्भिः किन्नरगणै-
र्गीयमानश्च वीणया ॥१०॥ स्तृयमानस्तुम्बुरुणा हाहाहहत्वतेजसा ।
सेव्यमानः सहस्राक्षप्रमुखैः सुरसत्तमैः ॥११॥ ब्राह्मीभिः शक्तिमि-
ब्रह्मभाषाभूपाभिरात्मभूः ॥ अंशुकाभरणालेपाकल्पहस्ताभिरन्तिके ॥१२॥
पद्मपुगणान्तर्गत
३
वसिष्ठप्रमुखैर्ब्रह्ममुनिभिः सिद्धचारणैः ॥ मार्कण्डेयमरीच्यनिभृगुपूर्वमह-
पिभिः ॥ १३ ॥ शापानुग्रहसामर्थ्यसाधनैश्च तपोधनैः । माहात्म्यं पुण्य-
देशानामूचिवद्भिः परस्परम् ॥१४॥ समन्ततः सेव्यमानः सेवारसवि-
शारदैः ॥ निषद्गुणैरुपनिषद्गणैः श्रुतिगणैरपि ॥ १५॥ साङ्गः संशिक्षित-
मना विश्वसर्गविलासभूः ॥ आस्ते समालपन् ब्रह्मा स्वपादालादनि-
भरः ॥१६॥ कथाप्रसङ्गादत्रैव नारायणगिरेमहत् ॥ माहात्म्यमाविर्भावं च
श्रीनिवासस्य शाणिः ॥१७॥
प्राचीन कालमें सुमेरुशिखरपर नाना भांतिके चित्र विचित्र रत्नोंसे चित्रित, अनेक माणिक्योंसे अडित, निर-
न्जर पसोजती हुई गङ्गाजीके श्रोतसे आप्लुत, रत्नपुञ्जके उदीप्त तेज किरणोंसे गाढ़ान्धकारको दूर करनेवाला, बीच
निबिड छायायुक्त स्निग्ध कल्पवृक्ष के वनवाला, मकरन्द गिरती हुई मालाओंसे परिलम्बित, माणिक्यके स्तम्भों एवं
मकगकृति तोरणोंसे युक्त, विचित्र रत्नोंसे प्रकाशित एवं सुवर्ण निर्मित चौखम्भोंयुक्त सोनेके चबूतरेपर विचित्र विचित्र
महारत्नोंकी किरणोंसे सुशोभित सिंहासनपर, लोकपितामह, संसारकी सृष्टिकर्ता, सहस्राक्ष प्रमुख सुरश्रेष्ठों, गमझ
भाभरण एवं चन्दनादिके लेपको हाथोंमें रखनी हुई ब्रह्माकी भाषा एवं अलङ्कारसे युक्त ब्राह्मी शक्तियों, परस्पर पुण्य
प्रदेशोंका माहात्म्य कहते हुए वसिष्ठ प्रमुख ब्रह्मर्पियों, सिद्धों, चारणों, मार्कण्डेय, मरीचि, अत्रि, भृगु आदि महर्षियों,
तथा शापानुग्रह करनेका सामर्थ्यसे सम्पन्न तपोधनोंसे सेवित, सेवारसमें पारङ्गत निपद्गणों से चतुर्दिक सेव्यमान,
साझ उपनिपत तथा श्रुतिगणोंमें निष्णात एवं अपने अनन्त आनन्दसे पूर्ण ब्रह्माजी गानविद्यामें विचक्षण गाते हुए
गन्धर्वसमूह तथा वोणाके साथ गान करते हुए किन्नरगणोंसे गाये जाते हुए, हाहा हूइसे उत्पन्न तेजोरूप
तुम्बरसे स्तुत किये जाते हुए तथा श्रीनिवास भगवान् एवं नारायणगिरिका महनीय माहात्म्य, तथा उत्पत्तिको
कथाको प्रसंगसे कहते हुए सावित्री तथा सरस्वती देवी के साथ विराजमान थे ॥१७॥
श्रुत्वा शुफः परम पिः सभायां समुपस्थितः । स देश में दिक्षुः
सन् कौतृहलसमाकुलः ॥१८॥ विज्ञापयन्ब्रह्मणे तं नमस्कृत्य च सर्वतः ॥
जगाम तस्माद्देशादै दक्षिणाभिमुखः सुधीः ॥ १५ ॥
सभामे उपस्थित परम भूपि श्रीशुक्रजी इस कथाको सुनकर उस देशको देसनेकी इच्छासे आकुलिन हो श्री-
प्रझाजीको अपनी इच्छा जनाते हुए सब तरहसे नमस्कार कर उस देशसे दक्षिगकी ओर हो चले गये ।। १६ ।।
अथ थीवेङ्कटाचल वर्णनम
वासुदेवे वहन् भक्तिं पुराणपुरुपोत्तमे ॥ तत्कथालापकुतुकः स्मयमा-
नमुखो मुनिः ।। २० ।। ददर्श नारायणादि तत्र नारायणाश्रमम् ॥ २१ ॥
४ श्रीवेट्टापलमाहात्म्यम् नीलजीमूतमुदितनीलकण्ठविडम्बनम् ॥ शृङ्गकोटीरविश्रान्तवालखिल्य- कुलाकुलम् ॥ २२ ॥ तिग्मांश्वश्वखुरक्षुण्णङ्गमाणिक्यमण्डलम् ॥ अमृ- तांशुकरस्पर्शनियदिन्दुदृपद्र्यम् ॥ २३ ॥ तुङ्गङ्गस्फुरद्रनतरलीकृततार- कम् ॥ माणिक्यकुण्डलमहोमाद्यद्दथुमणिमण्डलम् ॥ २४ ॥ वियल्लिहोत्तु- मशृङ्गविशङ्कटविटकम् ॥ चन्द्रकान्तनवास्वादिचकोरकुलसङ्कलम् ॥२५॥ स्फाटिकाश्मदरीशृङ्गनिर्यन्निर्मलनिर्झरम् ॥ अधित्यकास्टफुल्ललोधसिंहविड- म्बनम् ॥ २६ ॥ माकन्दकुसुमामन्दमकरन्दसमुक्षितम् ॥ दन्तावलघटा- घातद१रप्रस्यकन्दरम् ॥ २७ ॥ व्युत्क्रमक्रमणाझान्तशरभप्रस्थदुःस्थलम् ॥ महान्धकारमहिमदुनिरीक्ष्यमहर्षभम् ॥ २८ ॥ आघातव्याकुलमाणिव्याघ्र- भीमभृगुस्थलम् ॥ निर्झरापातपर्यन्तग्रस्तमुस्तार्धसूकरम् ॥ २९ ॥ यमवाह- नदुर्दर्शनिनदन्महिषाकुलम् ॥ शाखाशिखाक्रमच्छाखामृगसानुमहीरू- हम् ॥ ३० ॥ विकीर्णश्वापदानीकाधित्यकोपत्यकापथम् ॥ अभ्रकपाग्रविधि- धविटपाटविपाटवम् ॥३१॥ धातुप्रस्थस्थलीनिर्यदोघप्रस्रवणाकुलम् ॥ अन्त- कास्यप्रतीकाशगुहागेहोपितोर्णकम् ॥ ३२॥ झिल्लिकानादधिरीभूतदिक्च- क्रवालकम् ॥ दिव्यभूत्यपदानं तद्गायद्भिपितान्तरम् ॥ ३३ ॥ नानामणिम- यूखौघमहेन्द्रायुधवर्चसम् ॥ कृष्णसारवरोद्रिक्तहरिणीकुलसङ्कुलम् ॥३४॥ विधूम्वदालविमलचमरीचझम्मोत्कटम् ॥ लागृलचेल्लितलसगोलागल- कुलाकुलम् ॥ ३५॥ प्रवालकाण्डप्रस्तारमण्डितान्तरकन्दरम् ॥ इतस्तत- स्तपस्यद्भिपिभिर्निझरान्तिके ॥ ३६॥ आस्थातव्यप्रस्थदेशं ब्रह्मध्यानपरा- यणैः ॥ आश्रितातिहरच्छायविशालवनपादपम् ॥ ३७॥ श्रीवेङ्कटाचलवर्णन उनकी कथावार्तासे प्रसन्न चित्त एवं हास्यमुख मुनिजीने-पुराण पुरुपोत्तम श्रीवासुदेवजीमें हद भक्ति धारण करते हुए, काले वादलोंसे आनन्दित मोरका भ्रम दिलानेवाले, चोटियोंमे विश्रान्त अखिल पालखिल्यों (ऋपियों) से परिव्याप्त, भगवान सूर्यके घोड़ोंके सुम्से दलिन माणिस्य शिखर मंडलवाले, चन्द्रमाके किरणोंके स्पर्शसे पसीजते चन्द्रकान्त युक्त, ऊँचे ऊचे चोटियोंमें चमकते हुए रनोंके तरह तरल तारासम्पन्न, प्रकाशमान तथा लगे हुए .
पद्मपुराणान्तर्गत ५ सूर्यमंडल रूप माणिक्यके कुण्डलमाले, आकाशको चूमनेवाले ऊंचे ऊंचे शिखरोंपर आराम करते हुए विटंकवाले, चन्द्रकान्त रसको पीनेवाले चकोर पक्षियोंसे परिल्यास, स्फटिक पत्थरोंको गुफाओं तथा शिखरोंसे निकलते हुए निर्मल स्रोतों तथा झरनोंसे युक्त, सिंहोंका भ्रम देनेवाले अधित्यकापर फूले हुए लोधवृक्षवाले, उत्तम माकन्दके पुष्पोंके मकरन्दसे सिञ्चित, हाथियोंके दलके आने जानेके चोटके चिन्हयुक्त, फन्दराओंसे युक्त, शरभगणोंके उछलने लांघनेसे चिकने बने हुए स्थानवाले, महाघोर अन्धकारके समान तथा अत्यन्त दुर्निरीक्ष्य ऋषभवाले, सूघने हीसे प्राणिमात्र. को भीत भीत करनेवाले, व्याघोंसे महाभयंकर उच्च स्थान युक्त, स्रोतसे जलप्रपात तक लगे आधे मोथेको खाते सूकरों से युक्त, यमराजके वाहन के जैसे परम दुर्दश गर्जते भैसोंके समूहोंसे परिव्याप्त, शाखाओंपर चढे बन्दरोंसे भरे शिखरस्थ वृक्षवाले, वनजन्तुओंसे परिव्याप्त अपित्यका वा तराईपथ तथा उपत्यका भूमिके पथोंसे युक्त, वादलोंसे टकरानेवाले, अनेकों प्रकारके वृक्ष समूहोंसे पाटा हुआ जंगलप्रदेशवाले, स्थान स्थानको छेद कर धातुओंका अधिक प्रमाणसे निकलके प्रस्रवणोंसे भरे हुए, यमराजके मुसके समान गुहारूप घरमें वास करनेवाले भेड़ियोंसे युक्त, झिल्लियोंके घोर आवाजसे बधिर बनाई गई दश दिशाओंसे युक्त, दिव्य ऐश्वर्यका जन्मस्थान, स्थान स्थानपर गाते हुए पत्तियोंका वासस्थान, अनेकों मणियोंके किरणसमूहरूप परिव्याप्त इन्द्रधनुषकी शोभावाले, कृष्ण- सार मृगसे उद्विग्न किये हरिणीवर्गों से समाकुलित, वालोंको धुनती हुई विमल चमरीके अधिक उछलनेसे युक्त, लतारूप पोंछोंसे सुशोभित गोलाङ्गुलों (बन्दर) से परिपूर्ण, मूगेके खण्डोंका विस्तार टुकड़ोंसे मण्डित भीतरी गुफा. ओंवाले, मरनेके निकट ही इधर उधर तपस्या करते हुए भूपिन्दों एवं ब्रह्मव्यानपरायण मुनियोंके निवासयोग्य प्रदेशवाले, तथा आश्रितोंके दु.सको नाश करनेवाले छाया युक्त, विशाल वन और वृक्षों से सम्पन्न भगवान् नारायणके आवासस्थान नारायणाद्रिको देखा ॥ ३७॥ अथ शुकस्य श्रीवेङ्कटाचलस्थपुण्यतीर्थावगाहनम् नस्य सानुमतः सोऽपि पादानाश्रित्य सत्वरः ॥ ३८॥ निझरेष्वाप्लवं . कुर्वन्धिमलोदेष्वनन्यधीः ॥ हृदेषु देवखातेषु नदीप्रस्रवणेषु च ॥ ३९ ॥ अन्येप्वमलतीर्थेषु त्रिवृद् ब्रह्म जपन्मुनिः ॥ संसारमोचनी ब्रह्मवियां विद्याविजृम्भिणीम् ॥ ४०॥ जपन्नुपांशु मनसाऽवद्याविद्यानियहिणीम् ॥ निवसन रजनीमेकां तत्र तत्र समाहितः ॥४१॥ अतन्द्रितोऽचनगिरि प्राप विप्रोपवेशनम् ॥ वे भी (शुकजी) शीघ्र ही उसी पर्वतके पाददेशका आश्रय ले कर झरनों, निर्मल जलपूर्ण तालाबों, देवसातों, नदियों, प्रस्रवणों तथा अन्यान्य ममल तीर्थो में स्नान करते हुए, त्रिस्त मन्त्र (गायत्री) को जप करते हुए, विद्यायोंको विस्तार करनेवाली, संसारसे मुक्ति दिलानेवाली तथा अविद्यारूप दोपको नाश करनेवाली विद्याको मनमें जपते हुए एवं उन स्थानोमे आ कर एक एक रात निवास करते हुए, आलस्यरहित हो कर ग्रामों का आवासस्थान अञ्जनागिरि पहुंचे ॥ ४२ ॥ -
श्रीवाचलमाहात्म्यम्
तत्र तत्र गुहागेहेष्वासोनमुनिपुङ्गवैः ॥ ४२ ॥ योगिभिः सिद्धसबैश्च
विशुद्धज्ञानशालिभिः।। वैखानसैश्च मुनिभिः कृतातिथ्यसपर्यकम् ॥ ४३॥
शिलातलेपु निवसन्विपुलेप शनैः शनैः ॥ कुमारधारां धारालच्यवमानाम-
लोदकाम् ॥ ४४ ॥ आससादाप्लवं चात्र चक्र व्यासौरसो मुनिः॥
वहां इधर उधर गुफाओंमें बैठे हुए मुनिपुङ्गवों, योगियों, सिद्धसंघों, विशुद्ध शानशालि वैखानसों तथा
मुनियों द्वारा सपर्या या आतिथ्य किये जा कर अनेकों शिलाओंपर निवास करते हुए, धीरे धीरे निर्मल जलसे पूर्ण
धा-1 पर पहुंचे और वहींपर व्यास पुत्र श्रीशुकदेवजीने रनान भी किया ॥ ४५ ॥
अथ स्कन्दस्य कुमारधारास्नानेन शक्त्यायुधमाप्तिः
अस्यो माहात्म्यमतुलं तुलितानन्यतीर्थकम् ॥ शक्तिपदं शक्तिपाणे:
शरण्यं शरणार्थिनाम् ॥ पुराऽमरैः प्रार्थितेन शङ्करेण पुरारिणा ॥ ४६ ॥
औमापत्यो बाहुलेयः सैनापत्ये नियोजितः॥ तदोहमसहन् सोऽपि सैनापत्ये
निविष्टधीः ॥ ४७ ॥ अनेकापायसनमुपायरहितो गुहः॥ दैत्यारेःप्रासुकामः
संस्तत्पनीकारमाप्तवान् ॥४८ ॥ त्रिसन्ध्यमालव:कुर्वस्त्रिवृदू ब्रह्म जप-
न्सुधीः ॥ त्रिसन्ध्यमर्चयन्विष्णु दिव्यैः पुष्पैरनन्यधीः ॥ ४९ ॥ अस्या
निझरधारायास्तपस्तेपे समीपतः ॥
कुमारधारा स्नानसे कार्तिकेयको शक्तिप्राप्ति
इसका माहात्म्य अतुल है एव अन्य तीर्थो से इसको समता नहीं की जा सकती है। यह शक्तिपाणि
(कानिकेय) को शक्ति तथा अशरणोंको शरण देनेवाला है। प्राचीन कालमें देवताओंसे पार्थित पुरारि शंकरपे श्री
कार्तिकेयजी सेनापति नियुक्त हुए । अनेक आपत्तियों के स्थान उस भारको वहन करनेमें अशक्त एवं सेनापतित्वमें
तल्लोन मन श्रीकार्तिकेय कुमारजीने निरुपाय हो कर दैत्योंके शत्रुसे (भगवान्मे ) उसका प्रतीकार पाने की कामनासे
वहां पहुंचकर तीनों संध्या स्नान गायत्रीका जप एवं श्रीविष्णुकी दिव्यपुष्पोंसे पूजा करते हुए इस झरनेकी
धागके समीप ही तपस्या की ॥ ५० ॥
तपसा तस्य सन्तुष्टो भगवान्विष्ठरश्रवाः ॥५०॥ आविर्भूय ददौ
शक्ति तस्मै सोऽपि तिरोधे ॥ कुमारस्तं प्रणम्याथ देवं स्वर्ग जगाम सः
॥५१॥ तस्मात्कुमारधारेति विख्याता विमलोदका ॥ प्रथमानप्रशंसाऽभूद-
प्रमेयफलप्रदा ॥५२॥
पद्मपुराणान्तर्गत -- -- -- उनकी तपस्यासे सन्तुष्ट हो विष्णु भगवान्ने प्रकट होकर उनको शक्ति प्रदान किया, फिर अन्तर्धान हो गये। भगवानको प्रणाम र कुमार स्वयं भी स्वर्गमें चले गये। उसीसे वह अगणित फलों को देनेवाली एवं विमल जल सम्पन्ना सरिता कुमारधाराके नामसे विशेष रूपसे प्रसिद्ध हुई ॥५२॥ अथेन्द्रस्य पापनाशनस्नानेन वृत्रवधजनितपापनिमुक्तिः ततो गतः पापनाशं कृत्वा स्नानादिकं वशी ॥ उवास निदिनं तस्य तीर्थस्य निकटे तटे ।। ५३ ॥ यत्र तीर्थे सकृत्स्नात्वा मघवा वृत्रहा पुरा ।। ब्रह्महत्याविमुक्तः स प्राप चैन्द्रं पुनः पदम् ॥ ५४॥ पापनाशः स विख्यातो निर्झरो जर्जरैनसाम्॥ पापनाशनमें स्नान करनेसे इन्द्र की वृत्रपके पापसे मुक्ति तत्पश्चात् उस जितेन्द्रियने पापनाशन तीर्थमें जा स्नान कर, उसके निकट ही तटपर तीन दिन निवास किया, जहां प्राचीनकालमें वृत्रासुरको मारनेवाले इन्द्रदेवने भी अच्छी तरह स्नान कर ब्रह्महत्यादि पापोंसे मुक्त हो पुनः अपना इन्द्रपद प्राप्त किया था। पापके नाश करनेवाले झरनोंमें वह पापनाशी झरना विशेषरूपसे प्रसिद्ध है ।।५।। अथाकाशगङ्गामाहात्म्यम् देवतिर्यड्मनुष्याणामवगाहान्मलापहाम् ॥५५॥ आकाशगङ्गाम- न्वास्य समस्तफलदायिकाम् ।। आसाद्यास्यामाप्लवं च चकार निरुपल- वः ॥५६॥ यस्याः संसारार्णवस्य कर्णधारेऽमलेऽम्भसि॥ देवस्त्रियो नागकन्या गन्धर्व्यः किन्नरागनाः ॥ सिद्धनागाश्च कुर्वन्ति लानं वैखानसागनाः ॥२७॥ आकाशगङ्गामाहात्म्य स्नान करने हीसे देवता, आकाशवासी तथा मनुष्यों के पापको अपहरन करनेवाली समस्त फलोको देनेवाली आकाश गङ्गाको पा फर इसमें शुकजीने बिना विनके स्नान किया जिसके, संसार सागरके कर्णधार रूप निर्मल अलमे देवताओं की त्रियां, नागकन्या, गन्धर्वकन्या, किन्नरी, सिद्धोंकी स्त्रियां, तथा वैखानसोंफी स्त्रिया स्नान करती है ।। ५६॥ प्रवतीवर्तनीतीर्थस्नानकाले शुकनापि प्रत्यशरीरोक्तिः नारायणगिरेः शौरेस्तदीशस्य प्रभावकम् ॥५८॥ प्रथयन्मनसा- तीव स्मयमानो महामुनिः॥ ५९॥ व्रततीवर्तनीतीर्थमाससाद महामुनिः ॥ तत्राधमर्पणं चक्रे सूक्तं वैष्णवमुच्चरन् ।। ६० ।। स्मरन् भगवतो विष्णोर्जि- .८ श्रीवेटार्चलमाहात्म्यम् गोर्दैपायनात्मजः ॥ जले मग्नतनोस्तस्योद्भूदागशरीरिणी ॥ ६१ ॥ अ- मृतोदन्यदुत्तुगत्तरङ्गमहिमावली ॥ व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजी नारायण पर्वतके निवासी उसी भगवान्के प्रभावों को मनसे सूब ध्यान करते, हंसने, अधनाशक वैष्णवसूक्तको पढ़ते तथा भगवान्का स्मरण करते हुए प्रततीवर्तनीतीर्थपर आ पहुंचे, जलमें गोता लगानेवाले उनको अमृत समुद्रके ऊचे तरंगमालाकी महिमायुक्त विना शरीरकी वाणी प्रकट हुई अर्थात् सुन पड़ी ।। ६१॥ श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरदृश्यश्च मलात्मनाम् ॥ १२॥ अनन्तभोगा. यतनोऽनन्तोऽनन्तफलप्रदः।।अतोऽस्मादग्निदिग्भागे साईयोजनमात्रके॥३३॥ अस्य सानुमतः पादमूले कूलङ्कपद्रुमे ॥ नद्याः सद्योऽघनाशिन्याः स्वर्णमु- ख्यास्तटे शुभे ॥ ६४ ॥ पद्ममित्युत्तरे ख्यातं पवित्रं परमं सरः ॥ तस्य गत्वा तटे तूर्णमत्युग्रं तप आचर ॥६५॥ पश्चादचञ्चलत्वं ते मनीषाया भविष्यति ॥ तदा स्याद्भगवान्विष्णुः प्रत्यक्षः सर्वसाक्षिभूः ॥ ६६ ॥ भगवान छातीमें श्रीवत्सविन्हित, श्रीलक्ष्मीयुक्त, मलिन आत्माओंको अदृश्य, शेषनागकी विस्तृत फणा पर रहनेवाले, अनन्त एवं मनन्त फलके प्रदान करनेवाले हैं। अतः इसकी अग्नि दिशामे डेढ़ योजन मात्र दूरी पर, इस पर्वतके बड़े वृक्षयुक्त पाददेशमें क्षणभरमें पापनाशिनी, स्वर्णमुखरी नामकी नदीके सुन्दर तीर पर उत्तर ओर " पद्म” नामक प्रसिद्ध परम पवित्र सरोवर है। उसीके तट पर शीघ्र जाकर अत्यन्त उप्र तपस्या करौ । पीछे तुम्हारी बुद्धि की स्थिरता होगी, तथा सर्वसाझि परम प्रभु भगवान श्री विष्णु भी प्रत्यक्ष होंगे॥ ६६ ॥ एवं सादरमुक्त्वा सा जनानां शृण्वतामपि ॥ प्रक्षालयन्ती शमलं मुनेर्याताऽशरीरिणी॥ इस प्रकार पादरके साथ सभी मनुष्यों के सुनते सुनते ही बोल कर मुनिका मलको नाश करती हुई वह अशरीरा वाग्देवी अन्तर्धान हो गई ।। ६७॥ एवमेतां निशम्यासौ जलादुत्तीर्य तीर्थतः ॥६॥ अतिस्नेहो विस्मितो वैयामकिर्मुनिरत्वरः ॥ एवमालोचयन् बुद्धया शरीरात्मविशोचनीम् ।।६८॥ प्रसादसूचिनों विष्णोः प्रभविष्णोः प्रशंसिनीम् ॥ जगाम वेगात्तं देशं यत्र - पद्मसरोवरः ॥१९॥ इस प्रकार इस वाणीको सुन कर तीर्थक जलसे निकल कर परम प्रेम तथा आश्चर्य्यसे व्यास पुत्र शुकदेवजी पापुराणान्तर्गत है आत्माको शुद्ध तथा विष्णुको प्रसन्नको करने वाली अशरीरा वाग्देवीको मनमें सोचते हुये, अति वेगसे उस देशमें गये जहां पद्मसरोवर है ॥६६॥ अथ पद्मसरोवरवर्णनम् प्रसन्नं सन्मन इव वैडूर्यविमलोदकम् ॥ उत्फुल्लैः पुण्डरीकैश्च कल्हारैः कनकाम्बुजैः ॥७०॥ नीलोत्पलैः कुवलयै रक्ताजैरश्चितान्तरम् ॥ मकरन्दमदोन्मत्तमधुरालिकुलोज्ज्वलम् ॥ ७१॥ कारण्डवैः कलरवैर्वाचाटि- तदिङ्गतरम् ॥ भ्रमद्भूमरवृन्दैश्च मधुपानमदोद्धतैः ॥ ७२ ॥ गृहीतग्राहदुर्गाह वलमानसुमीनकम् ॥ वराहसङ्घरभितो ग्रस्तमुस्तैरलकृम् ॥ ७३ ॥ मृणा- लकवलाकीर्णकरैः करिकदम्बकैः ॥ एणैः सशावैरेणीभिरुपान्ते परितो वृत- म्॥ ७४ ॥ मदोन्मत्तैर्वनचरैयोभिरभितो घृतम् ॥ तपस्यत्तापसक्लेशहरणं रमणं हरेः ॥ ७ ॥ श्रीमदेतत्पद्मतीर्थं महातीर्थ शुको मुनिः ॥७६ ॥ ददर्श सगतक्लेशः स्नानपाननिषेवगैः ॥ स्मरन्नारायणं विष्णुमभून्निश्चलचे. तनः ॥७७॥ पद्मसरोवरवर्णन । सन्तोंके मनके समान प्रसन्न, वैडूर्य्यरनके समान विमल जलपूर्ण, खिले पुण्डरीक, पल्हार, स्वर्णकमल, नीलकमल, फुवलय तथा रक्तकमलोंसे व्याप्त, स्थान स्थान पर मकरन्दके मदसे उन्मत्त भोरोंसे गुआरवयुक्त, कारण्डवोंके कलरवोंसे गूचित दिशाओं एवं मधुपानसे मदोद्धत भनभनाते भौरोंसे युक्त, पकड़नेवाले नक्रोंसे परम दुमंह, चक्र मारतो हुई मछलियोंसे युक्त, चारो ओर मोथा उखाड़ते वराह समूहोंसे अलंकृत, मृगालों को सुदसे तोड़ कर खाते हुए हार्थीके बच्चों, हस्तियूथों तया बच्चोंके सहित एणोंसे परिवृत, मदोन्मत्त वनचर तथा पक्षियोंसे चतुर्दिक व्याप्त, तपस्या करते हुए तपस्विगणों के छेशको हरण करनेवाले तथा भगवान का विहारस्थान महातीर्थ श्री पद्मतीर्थको श्री शुकदेव मुनिजीने देखा और उसमें स्नान पान तथा उसका सेवन करनेसे सभी कष्टोंसे मुक्त हो नारायण श्रीविष्णु भगवानको स्मरण करते करते निश्चल चित्त हो कर वहां रहे ॥ ७७ ॥ अथ शुकस्य पसरसि श्रीनिवासध्यानपूर्वकस्नानादिकम् मुहूर्त तत्र विश्रम्य संयमे नियमस्थितः ॥ वन्यैरपाक पफैर्यः फलैः स्वपतितैरपि ॥७८॥ दिनस्य पश्चकाले वै कृताहारोऽभवन्मुनिः॥ शिश्ये च दर्भशय्यायां स निर्वाहिकों मियाम् ॥ ७९ ॥ ग्रामे मुहर्ते चान्येारस्था- १० श्रीयेवटाचलमाहात्म्यम् -APAN य प्रयतो वशी ॥ चिन्तयन् पुण्डरीकाक्षं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ८०॥ करुणार- सकल्लोलतरङ्गितकटाक्षकम् ।। शरत्पूर्णेन्दुवक्त्राभं पीतकौशेयवाससम् ॥८॥ महोरस्कमुदारागं श्रीनिवास महामतिः ॥ सन्ध्यामुपास्य विधिवत्स्नानपूर्व समाहितः॥ ८२॥ ददर्श सरसस्तस्य तीरे त्वभिनवं वनम् ॥ वहा कुछ समय विश्राम फर पुनः नियमबद्ध हो संयमपूर्वक वनमे उत्पन्न अपक, तथा पके एवं अपने भाप गिरे फलोंको दिनके पञ्चम मुहूर्तमें भोजन करते हुऐ रहे। और दैनिक क्रिया (माहिक क्रिया) समाप्त कर कुशोंकी शय्यापर सोये । दूसरे दिन प्रातःकाल ब्राह्ममुहूर्तमें जितेन्द्रियप्रवर महामति शुकजीने शय्यासे उठ पुण्ड- रोकाक्ष शंख, चक्र, गदा, पद्म धारी, दया-रससागर तरङ्गोंसे भरे नेत्रवाले, शरदकालीन पूर्णचन्द्रमाके समान मुखवाले पीताम्वर धारी, ऊंचे ऊचे कन्धोंवाले, उदार हृदय श्रीनिवास भगवानको स्मरण करते हुये पहले स्नान करा पोछे विधिपूर्वक सन्ध्या उपासना कर लेने पर उसी पद्म सरोवरके किनारे परम सुन्दर नवीन वन अथवा बगीचा देखा ॥ ३ ॥ अथ पद्मसरोवरतीरस्थदिव्यारामवर्णनम् पुन्नागनागपनसपाटलाशोककिंशुकैः॥८॥ कुन्दमन्दारमाकन्दहरि- चन्दनचन्दनैः॥ तालचम्पकहिन्तालहरितालतमालकैः ॥ ८॥ नक्तमालैश्च सरलैर्नारिकेलैश्च केसरैः॥पनसैः केतकैः सालै पालाशैः पिप्पलैवटः॥८॥ खर्जूरैः खादिरैः प्लक्ष रुद्राक्षै रसनैवैः ॥ सङ्कीर्णमभितः सान्द्रं महेन्द्रोपव- नोपमम् ॥ ८६ ॥ माधवीमल्लिकायूथीवनयूथीसुजातिभिः ॥ शतपत्रः समा-- कोर्ण सुमनोभिः सुगन्धिभिः ॥ ८७ ॥ दमनीमरुशाखाभिस्तुलसीभिर्विज्र- म्भितम् ॥ कुन्दमल्लिकयोपेतं कुशकाशप्रकाशितम् ॥ ८८ ॥ विश्वामित्रैः पवित्रैश्च मुझेरप्यभिजभितम् ॥ ९९ ॥ इति श्रीपापुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये देवलदेवदर्शनसंवादे सुमेरुशिखराच्छुकस्य श्रीवेङ्कटाचलागमनपद्मसरामात यादिवर्णनं नाम चतुर्दिशोऽध्यायोऽत्र प्रथमः ॥ १॥ ॥ पनसरोवरतीरस्थ दिव्य उपवनवर्णन ॥ जो पुन्नाग, नागपनस, पाटल, अशोक, पलाश, कुन्द, मन्दार, माछन्द, हरिचन्दन, चन्दन, ताल, चम्पा, हिंताल ,हरित'ल, तमाल, नक्तमाल, सग्ल, नारियल, केसर, पनस, केतकी, सल, किंशुक, पीपर, बड़, सनर, खेर, वैर, ."
पद्मपुगणान्तर्गत ११ रुद्राक्ष, आसन, धन आदिसे चतुर्दिक आकीर्ण, देवराज इन्द्रक नन्दनवनको उपमायोग्य, माधवी, मल्लिका, यूथी, वनयूथी, सुजाति, सौपतियां आदि सुन्दर सुगन्ध पुष्पोंसे समाकीर्ण, दमनी, मरुशासा तथा तुलसीसे छाया हुआ कुन्द मल्लिका आदिसे युक्त, कुश, काशोंसे प्रकाशित, पवित्र विश्वामित्र आदि कुशों से भी चतुर्दिछ छाये हुये था। इति प्रथमोऽध्यायः हितीयोऽध्यायः पद्म जाल वट बागमें, शुक संयम तप ध्यान । वप जालोपद्रव दुखित, कहिं नहिं नर कल्यान ॥१॥ इन्द्र तपस्यामस ऋषि, रम्भा को आदेश। तप नाशन प्रण अप्सरा, हाव माव भरिमेप ॥२॥ रम्भा शुक दर्शन पुनि, मोह ज्ञान चूडान्त । इम द्वितीय अध्यायमें, ज्ञान भरा मायान्त ॥३॥ अथ दिव्यारामे शुकनझमहानियमपूर्वकतपोऽनुष्ठानम् देवदर्शन उवाच तटे श्रीपद्मतीर्थस्य पनवाटीपटीयसः ॥ वटाटवीजटाटोपविशङ्कटवि- यत्तटे ॥१॥ अधीतवेदवेदान्ततापसाद्यनिषेविते ॥ अनूदितब्रह्मघोषैर- न्विते वयसां गणैः ॥ २॥ पतझाध्यापिताम्नायप्रमोदर्पिफुमारके ॥ हुतवैता- नवयुत्थहविर्गन्धसुमोदिते ॥३॥ मृगशावविलूनायकुशगुल्मविजृम्भिते ।। मनःसन्तोपकरणे सोंपकरणान्विते ॥४॥ विचित्रविविधामोदे वने चैत्रर- थोपमे ॥ तपः करिष्यन्दिष्टया तु समाहितमना मुनिः ॥६॥ विचिन्तयन्वि- यदाक्यं विमलात्मा व्यतिष्ठत ॥
१२ श्रीवेष्टायलमाहात्म्यम् महर्पि शुकदेवजीका दिव्यवनमें तपोनुष्ठान देवदर्शनजी बोले--वटोंके समूहसे सपन वन तथा वनोंसे आकाश तक परिव्याप्त, वेदवेदान्त पड़े हुये तपस्त्रियोंसे सेविन, ब्रह्म अथवा वेदध्वनि को दुहराते हुए पक्षियोंसे पूर्ण, पक्षियोंसे पढ़ाये वेद विद्या प्रमुदित ऋषि कुमारोंसे संवित, हवन किए यज्ञके अग्निसे उठे हुवे हव्यगन्धसे सुगन्चित, हरिणोके वच्चोंसे लूंठ कर दिये गये कुशोंसे छाया हुआ, मनको सन्तुष्ट करनेवाले, सभी उपकरणोंसे सम्पन्न, चित्रविचित्र अनेक मानन्ददायक विषयोंसे युक्त, चैत्ररथ वनके समान श्री पद्मसरोवरके पवित्र तट पर स्थित अनुपम वनमें तपस्या तथा यज्ञोंमें मन लगाये हुए श्री मुनिवर शुकजो आकाशवाणीको स्मरण करते हुए, प्रसन्न आत्मा हो रहने लगे। ६ ।। स्वाध्यायं समधीयानो विष्णुमेवाग्रतो यजन् ॥ ६॥ पर्णाशनो हिता- चारनियतो नियमस्थितः ॥ मितभाषी मिताहारः शान्तो दान्तो गुरु- प्रियः ॥७॥ सात्त्विकः सत्त्वसम्पन्नो विष्णुभक्तो बभूव ह ॥ वे-स्वाध्याय करते, पहले विष्णुको ही पूजा फरते, पत्राहारी, हिताचारी नियम युक्त, परिमितभाषी, परिमिखभोजी, शान्त, दान्त, गुरुके प्रेमी, सात्विक, सत्त्वसम्पन्न तथा विष्णु भक्त हो रहते थे।८।। श्रीनिवासमनोराध्य किञ्चिन्नानोति नित्यशः ॥ ८ ॥ क्षुधाक्षामोऽप्य- नैवेद्यं नोपजीवति चैकदा ॥ विष्णुपादोदकादन्यत्तृष्णार्तोऽपि न चापिष- त् ॥९॥ निन्छो निरहङ्कारो घीरो विगतमत्सरः॥ कुशेशयासनासीन कुशास्तरणभूतले ॥१०॥ कुशाग्रबुद्धिरचलः कुशहस्तपवित्रकः ॥ कृष्णाजि- नोत्तरासङ्गः कृष्णवर्त्मशिखाजटः ॥ ११॥ कृष्णाजिनाम्घरघरः कृष्णद्वैपाय- नात्मजः ॥ अक्षमालाधरकरो विजिताक्षः क्षमाक्षमः ॥ १२॥ नासानन्य- स्तनयनः आर्जवोर्जितकायकः॥ दन्तरसंस्पृशन्दताजिह्वामूहिततालुकः॥१३॥ धारणाध्यानसम्पन्नः प्राणायामविशुद्धधीः ॥ उपांशुमानसजपगूढोष्ठस्फुर- णाननः ॥ १४ ॥ वैकुण्ठेऽकुण्ठितमतिर्गायत्री वैष्णवीं जपन् ॥ वर्षासु जल- मध्यस्थो ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः ॥ १५॥ अध्यक्समदन्दोपद्रवो वीत- निद्रकः ॥ कालानलप्रतिभटकायः कमललोचनः ॥१६॥ एवं प्रवृत्तो घोरं च तपश्चर्तुं तपोधनः॥ श्रीनिवास भगवानकी नित्य पूजा किये विना कुछ भी नहीं खाते, क्षधासे दुर्वल होने पर भी अनैवेद्य अर्थात् बिना प्रसाद चढ़ाये भोजन एक बार भी नहीं करते, ‘प्यासे होने पर भी विष्णु चरणोदके सिवाय एमपुराणान्तर्गत १३ - " और कुछ भी नहीं पीते, निन्छ, ( अर्थात् शीतोष्णादिकोंके विचार विना) अहंकाररहित, साहसी, मत्सरसे शून्य हो, कुशशय्या पर ही बैठते, पृथ्वी पर कुशशय्या ही विधाते, कुशके समान तीवबुद्धिवाले, अचल, शान्त, स्थिर, पवित्रकारी कुशोंको हाथोंमें धारण करते, काले मृगचर्मका उढना ओढ़, अग्निशिखाके समान जटावाले, हायोंमें रुद्राक्ष धारण करते, इन्द्रियों को विजय किये, क्षमासे सम्पन्न, नाकके अन भाग पर दृष्टि जमाये, शरीरको सीधा तथा ऊपर उठाये, दांतोंसे दांतों को नहीं छूते हुए तथा जीभसे तालुदेशको छाये हुए, धारणा एवं ध्यानसे सम्पन्न, प्राणायाम करनेसे निर्मल तथा शुद्ध बुद्धिवाले, मन्द मन्द जप करने एवं बोलनेसे चलायमान गूढ़ प्रोष्ठ युक्तमुखवाले, भगवानमे अकुण्ठिन अर्थात निश्चल बुद्धिवाले हो वैष्णवी गायत्रीको जपते हुए, वर्षाकालमे जलके वीच, ग्रीष्म कालमे पञ्चाग्निके बीच, मध्याह्नमे सूर्यके सामने आँख किये हुए, सुख, दुःख, लाभ, हानि, जय, पराजय आदि द्वन्दों तथा उपद्रवमे समानभावयुक्त, निद्रासे मुक्त एवं कालानलके समान शरीरवाले हो इस प्रकार कमलाक्ष, वे ब्रह्मर्षि कृष्णद्वैपायनके पुत्र श्री महर्पि शुकदेवजी महा घोर तपस्या करनेमें प्रवृत्त हुए॥१७॥ अथ शुकमुनितपोग्निज्वालामिलाकोपयोत्पत्तिः तपसा तस्य सन्तप्ता चचाल च वसुन्धरा ॥१७॥ मार्तण्डश्चण्डकिर- णो न तताप नभोऽन्तरे ॥ अब्धयः क्षुभिताः सर्वे ववऍन वलाहकाः ॥१८॥ जातवेदा न जज्वाल विमानानि दिवौकसाम् ॥ नभोमध्ये न चेरुश्च पभूवेन्द्र- श्च शङ्कितः ॥ १९॥ पुत्रवैरी महेन्द्रोऽपि किर्तव्यविमूढ़धीः ॥ चिन्तयन्न- स्य तपसो विनमप्सरसस्तदा ॥२०॥समाहूयाह वचनं सादरं सान्त्वपूर्वकम् ॥ शुकदेवजीकी तपोज्वालासे संसारकी व्याकुलता तब उनकी तपस्यासे संतप्त होकर समस्त पृथ्वी हिलने लगी। प्रचण्ड किरणवाले सूर्य भी आकाशमें नहीं तपने लगे। सभी समुद्र क्षब्ध हो गये, मेघमण्डल वर्षा करना छोड़ दिया। अनि जलती तफ नहीं, देवताओंके सर विमान आकाश मण्डलमे उठ नहीं सकने, इन्द्र भगवान भयसे भयभीत हो गरे। तव पुत्रासुरके शव भगवान महेन्द्र किंकर्तव्य विमूढ होकर उनको तपस्यामें अप्सरामों के द्वारा विन कराना निश्चय अथवा सोच कर रम्भा मादि अप्सराओंको बुला कर आदरके साथ सान्त्वनापूर्वक बोले ॥२१॥ अथ शुकतोमगाय महेन्द्रोक्तरम्मादिसान्त्ववचनानि विसृष्टो वेधसा यूपं निसर्गाज्जगतो हिते ॥ २१ ॥ रूपयौवनलावण्य- शालिन्यः पालोचनाः॥ मत्तमातङ्गगामिन्यो मन्दमन्धरगीतयः ॥ २२ ।।
१४ भीवेट्टाचठमाहात्यम् . सुभ्रुवश्व सुकेशान्ता घनपीनपयोधराः ॥ शुचिस्मिताः पकविम्बाघरोष्ठा मद्- लालसाः॥ २३ ॥ शुकदेवजीके तपनाशके लिए इन्द्रकी रम्माआदिओंकी प्रेरणा । स्वयं ही संसारके हित करनेके लिये ब्रह्माजीसे आपलोग रूप, यौवन, सौन्दर्य तथा शक्तिसम्पन्न, कमलके समान, नेत्रयुक्त मतवाले हाथियोंके समान मन्द मन्द गमन करनेवाली, मन्द मन्द गाती हुई, सुन्दर भृकुटि युक्त, सुन्दर केशपाशों तया धन पीन स्तनोंवाली, पवित्र हास्ययुक्त, पके बिम्ब फल के समान अधर मोष्ठवाली तथा मद लालसायुक्त रचे गए ।। २३।। युष्माभिर्मोहितं विश्वं ससुरासुरमानुषम् ॥ वीक्षणायैविलासैस्तु निर्जिता मम शत्रवः ॥ २४ ॥ कामिनीः पुरतो दृष्ट्वा का समाधौ प्रवर्तते ॥ निर्याति मानसं तस्मात्कार्मुकात्सायको यथा ॥ २५ ॥ यूयमापदि सर्वत्र य- लमस्माकमेव हि ॥ नाशक्यमस्ति कः किश्चित् सर्वेषु भुवनेष्वपि ॥ २६ ॥ उपस्थितमिदानीं नः सकलानर्थकं भुवि ॥ कर्तव्यः प्रशमस्तस्य भवतोभिर्झटि- त्यपि ॥ २७ ॥ वासवेनैवमुक्तानां प्रधानाऽप्सरसांवरा ॥ प्रणम्य प्राञ्जलिः प्राह रम्भा मधुरभापिणी ॥ २८ ॥ आप लोगोंसे सारा ब्रह्माण्ड, सुर असुर मनुष्य प्राणिमात्र मोहित हो जाते हैं। आपके फटाके विलास दर्शन मात्रसे ही मेरे सभी शा विजित हो गये हैं। कामिनियोंको सामने देख कर फोन समाधिमें प्रवृत्त होगा ? जैसे धनुपसे याण वैसे ही उससे मन भागता है। सब जगह आपत्तिमें आप ही लोग हम लोगोंके यल है। समस्त भुवनोंमें भी आप लोगोंसे कोई चीज मशक्य नहीं है। संसारके सन मनर्थ हमलोगोंके सामने आ कर उपस्थित हो गये हैं। ये पाप ही लोगोंसे बहुत शीत्र शान्त किये जाय। इन्द्र महराज के प्रधान अप्सगमोंसे ऐसा कहने पर सर्व अप्सराओं में श्रेष्ठ, मधुर भाषण करनेवाली रम्भा उनको प्रणाम फर मखलिबद्ध हो कर योली ।। अय महेन्द्रनिकटे रम्मादिकतप्रतिक्षा रम्मोवाच यच्छाससि सुरेशान तदद्य विधीमहि ।। भवत्कृते जीवितं ननिद- शाध्यक्ष केवलम् ।।२९॥ श्वेतोपं ग्रामलोकं फैलासं यान्यमूर्जितम् ॥३०॥ प्रवेश्यामो ययं देशं पर्तन्ते यत्र तेश्यः ॥ मोहिताइय भविष्पन्ति तेऽस्मठी- क्षणवीक्षिताः ॥ ३१॥ एकाक्ति: सदैकान्तमावाः सात्त्विकमतमाः ।। प्रण- पद्मपुराणान्तर्गत मन्ति स्म नः पादाञ्छिरोभिर्मोहिताः स्वयम् ॥ ३२ ॥ एवमुक्तस्तु देवेश- स्तया मधुरभाषया ॥ एवमाह स सन्तुष्टो रम्भामप्सरसां वराम् ॥ ३३ ॥ इन्द्र के निकट रम्माकी प्रतिज्ञा। गम्भाने कहा-हे देवराज! आप जो आज्ञा करेंगे, वह अभी हमलोग करनेको तैयार है। हे अमरराज ! केवल आपके हो लिये हमलोगोंका जीवन हैं। श्वेतद्वीप, ब्रह्मलोक, पलास अथवा अन्य दुष्प्रवेश देशोंमें जहां आपके शत्रु गण रहते हैं, हमलोग घुस जायेगी। हमलोगोंके कटाक्षोंसे देखे जानेपर वे मोहित हो जायंगे। सदा अकेले तथा सदा एकाग्रचित्तवाले परम सात्विकगणोंने भी मोहित हो कर हमलोगोंके चरणोंमें मस्तकों को नमा कर प्रणाम किया है । उस मधुरभापिगी रम्भासे इस प्रकार कहे जाने पर देवेन्द्र अप्सराओंमें श्रष्ट रम्भासे परम प्रसन्न - हो कर घोले ॥ ३३ ॥ सत्यमुक्तं त्वया रम्भे मुनिमोहनरूपया ॥ भूमौ कश्चिन्मुनिवरः शुक इत्येव नामतः ॥ ३४ ॥ सुवर्णमुखरीतीरे तपश्चरति दुश्चरम् ॥ तत्र गत्वा मुनिश्रेष्ठं मोहयध्वं वराङ्गनाः ॥ ३५ ॥ इत्युक्त्वा देवराजेन प्रेषिताः सादरं किल ॥ देवस्त्रियस्तं प्रणम्य जग्मुर्यत्र तपोधनः ॥ ३६॥ हे रम्भे ! मुनिलोगोंको भी मोहित करनेवाले सुन्दर रूपवाली तुमने सत्य ही कहा है । पृथ्वीपर कोई शुफ नाममात्रसे मुनिवर सुवर्णमुखरीके तट पर अत्यन्त कठोर तपस्या कर रहे हैं। हे वराङ्गनागणों ! वहीं जा कर उन मुनि श्रेष्ठको मोहित करो। देवराजसे ऐसा कह कर आदरके साथ भेजी गयी देवत्रियां उनको प्रणाम कर अहा तपोधन शुफजी थे, वहीं गयीं ॥ ३६॥ अथ शुकतपोवनं प्रत्यागताना रम्मादीनां शृङ्गारलीला: मुने समोपतो गत्वा ताः स्त्रियो मधुरं जगुः ।। मदोद्वताश्च नतु- वेणुवीणारवान्वितम् ॥ ३७॥ कन्दर्पदर्पकलिताः कथयन्त्यः कथा मिथः ॥ घदन्ति स्म हसन्ति स्म क्ष्वेलयन्ति मदालसाः ॥ ३८ ॥ स्थित्वा पुरस्तात्त- स्येत्यं मदान्धाः सुरयोषितः ॥ शृङ्गारचेष्टाश्चक्रुश्च विविधाश्चाटुपूर्वक- म् ॥ ३९ ॥ इन्द्रप्रचोदितस्तत्र तपनो न तताप च ।। वायुः कहारसुरभिर्व- धौ मन्दः सुखावहः ॥४०॥ सुधानिधिश्च ववृ मदयन्सुरसुन्दरीः॥ कालः सर्वर्तुकुसुमोपेतस्तत्र यमूव ह ॥४१॥ एवंविवे मधूछेगमहितेऽस्मिंस्तपोवने। इतस्ततः शम्बरारिविशको विचचार ह ॥ ४२ ॥अतश्चानवियशाश्चेष्टय-
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
-
त्योऽमराङ्गनाः । ता न शेकुस्तस्य नेत्रे निवर्तयितुमग्रतः ॥ ४३ ॥
रम्मादि अप्सराओंकी शृङ्गारलीला ।
शुकमुनिके पास जा कर उन स्त्रियोंने मधुर गीत गाये। तथा वे मदोन्मत्त हो कर वोणा तथा वासुरीको वजाते
हुए खूब नाचीं। कामदेवके दर्प या अहंकारको चूर करनेवाली हो आपसमें बातें करती, बोलती, हँसती, तथा
मदसे अलसायी हुई उछलती थीं। उन शुकजी के सामने ही खड़ी हो कर मदान्धभावसे उन सुरस्त्रियोंने अनेक भांतिकी
चाटुपूर्ण शृङ्गार चेष्टायें की। इन्द्र भगवान से प्रेरित हो कर सूर्यदेव भी वहां नहीं तपते थे। फल्हार पुष्पोंसे सुग-
न्धित, शीतल, मंद एवं सुखावह वायु भी बहने लगी। सुरसुन्दरियोंको मदान्ध करते हुए सुधानिधि चन्द्रदेव भी
पढ़ने लगे। वह समय सब भूतुओंके सभी फूलोंसे परिपूर्ण हो गया। इस प्रकार वसन्तके उल्लासोंसे भरे हुए
इस तपोवनमें कामदेव निर्भय हो इधर-उधर घूमने लगे। कामावेशसे वशीभूत होकर अनेक प्रकारके लीला विनोद
फग्ने पर भी वे देवकामिनियां उन (शुकजी) के नेत्रों को आगेसे अपनी ओर खीच न सकी ।। ४३ ॥
सोऽपि ध्यायञ्छ्रीनिवासं शङ्खार्यजगदाधरम् ॥ वासुदेवं हृषीकेशं ज-
गतां कारणं परम् ॥४४॥ समाश्रितातिहरणं सुहृदं सर्वदेहिनाम् ।। नाचि-
न्तयच्चान्तिकस्थास्तास्त्रियस्तपसैधितः ॥ ४५ ॥ समीक्ष्य तास्तं दुर्धर्षमूचुर-
प्सरसस्तदा ॥ लजाक्रोधसमाविष्टाश्चैवमूचुः परस्परम् ॥ ४६॥
श्रीनिवास, शंख, चक्र, गदा एवं पद्मधारी, वासुदेव, हपीकेश, संसारके कारण, परमात्मा, सभी आश्रितोंके
दुःसको हटानेवाले, सभी देहधारियोंके सुहृद, परमेश्वर भगवान् को ध्यान करते एवं तपस्यासे बढ़ते हुए उन शुजीने
निकटस्थ उन नियोंको चिन्ता तक नहीं को । तव उन दुर्धर्प मृपीश्वरको देखकर वे अप्सराए लन्मा और
कोषसे भाविष्ट हो फर इस प्रकार आपसमें घोली । ४६ ॥
अथ श्रीनिवासध्यानेन जिवकामं शुकं प्रति रम्भादिहासोक्तिः
को वा इहास्ते दुर्बुद्धिः पृष्णि निक्षिप्तवीक्षणः ॥ उपस्थितमुपे.
क्ष्येमं गणमप्सरसां स्वयम् ॥४७॥ समीपस्थमसम्प्रेक्ष्य सर्वस्य तपसः
फलम् ॥ दुरात्मनातिमूदेनामुत्र किं चिन्त्यतेऽधुना ॥ ४८॥ हा मुखान्य-
प्सरसां सहस्राक्षः शचीपतिः । मुराधीशः सहस्राणां साफल्पं सम्यग-
श्नुते ॥४९॥ यागादिकाः फियाः सर्वाः कुर्वन्त्यस्मत्कृते नराः ॥ ददृश्य धन-
धान्यानि तप्यन्ति स्म सपांसि च ॥५०॥ यस्यामा प्रिपालापान -
णोति मनोरमान् ॥ अचेतनो प्याजोयो भवन्यल्पमतिः स हि ॥२१॥
पद्मपुराणान्तर्गत १७ स्तनाऽऽश्लेषं नरोऽस्माकं लभते यः सुदुर्लभम् ॥ स धन्यः पुरुषो लोके गण्यते पुण्यकोविदः ॥५२॥ रम्मादिका शुकदेवजीसे हासोक्ति । यहां सूर्यापर नजर लगाये यह कौन मूर्ख स्वयं आयी हुई अप्सरागणों को भी उपेक्षा कर बैठा है ? यह ति मूढ दुगत्मा सभी तपस्याओंके फलस्वरूप इन हम समीपस्थों को नहीं देख कर यहां अभी क्या चिन्तन पर रहा है ? हजार नेत्रवाले शचीपति, देवराज देवेन्द्र भी इन अप्सराओंके सुन्दर मुख देस फर अपने हजार नेत्रोंका भी स्वल्प ही साफल्य समझते हैं। मनुष्य यज्ञादि सभी क्रियाओं, धनगन्यदान, एवं तपस्या भी इन्हीके लिये करते हैं । जो जड़ या अल्पबुद्धि पुरुष हमलोगोंका मनोहर परम प्रिय मालाप नहीं सुनते, वे व्यर्थजीवी ही हैं। जो पुरुष हमलोगोंके सुदुर्लभ स्तनों का मालिङ्गान पाता है वही पुण्यपेत्तामोंसे इस लोको धन्य धन्य गिना जात । है ॥२॥ विद्यानामर्जन बाल्ये यौवने विषयैपिता ॥ वृद्धत्वे तपसां वृत्तिरित्यु- शन्ति मनीषिणः ॥५३॥ सुकुमारो युवाऽत्यन्तं सुभगस्तपसि स्थितः ॥ शृङ्गारिणीनां शृङ्गार: सुन्दरीजनसुन्दरः ॥५४॥ देशकालावतिकम्य यत्कर्म कुरुते नरः ॥ तत्तस्य निष्फलमिति प्रवदन्ति मनीषिणः ॥५५॥ स्वधर्माचार- निरता वेदशास्त्रविशारदाः ।। करस्थरत्नमुत्सृज्य मूढधीरन्यदिच्छति ॥५६॥ दिव्याङ्गनाः पूजनीया मनुष्याणां विशेषतः ॥ अयमम्माननादृत्य तिष्ठत्यत्य- न्तदुर्मतिः ॥५७ ॥ पूज्यपूजाविपर्यासः श्रेयो हन्तीत्युशन्ति हि ॥ विद्वानोंका वचन है कि वाल्यकालमें विद्योपार्जन, युवावस्थामें विषयोंका भोग करना तथा चुढापेमे वपस्वी को पृत्ति धारण करना ही मनुष्योंका कर्तव्य है। सुकुमार, अत्यन्त युवा, सौन्दर्यसम्पन्न, शृङ्गारिणी कामनियों का शाररूप एवं सुन्दरी नारियों के सुन्दर यह युरुप तपस्या में संलग्न है। देश, काल दोनों को अतिक्रमण काफे जो कोई भी काम करे सो, उसका वह सभी कुछ किया निष्फल हो जाता है, ऐसा, अपने धर्माचरणमें निात, तथा वेदशास्त्रों के विशारद विद्वान कहते हैं। मूढबुद्धिवाने ही हायोंमें भायो हुई वस्तुको भी छोड़ कर दूसरी चीजको चिन्ता करते हैं। किन्तु यह अत्यन्त दुर्मतिवाला खास कर मनुष्योंसे विशेषरूपये पूजनीय हमलोग दिन्याङ्ग- नाओंको भी अनादर करके पैठा हुआ है। पूज्य लोगों की पूजाका अतिक्रमण करना अपने हितका नश करता है ऐसा विद्वान् लोग कहते हैं। अध रम्मादिदुर्व्यापारान्विलोक्य शुकब्रह्मर्ण्यनुतापः तास्त्वित्यं जल्पमानासु सुरयोपित्सु सुवतः ॥२८॥ तपाकृशनराकारः - १८ १८ श्रीवेङ्कटाचलंमाहात्म्यम् कृष्णद्वैपायनात्मजः ॥ नाचिन्तयत्समस्तास्ता घुष्यन्तीरिव गर्दभीः ॥९॥ उपस्थितं तपोविनं चिन्तयामास च स्थिरः ॥ केनेमाः प्रेषिताः यस्मत्तपो- भङ्गचिकीर्षुणा ॥ ६० ॥ अव्याजवैरिणा किञ्चिल्लोभोपहतचेतसा ॥ निदान पापचेष्टानां पापीयस्यः स्वतः स्त्रियः ॥ ६१ ॥ अनेकानर्थसास्ता व्यक्त- मुक्ता मनीषिभिः ॥ब्रीडा विज्ञानमास्तिक्यं पौरुषं श्रुतिरुन्नतिः ॥ १२ ॥ दर्शनादेव नश्यन्ति स्त्रीणामेतानि सर्वशः ॥ धैर्य परं गतः सर्वधर्मशास्त्रवि- शारदः ॥ ६३ ॥ योपिद्दर्शनमात्रेण मुद्धति क्षुभ्यति स्वयम् ॥ स्त्रियो हि नरकद्रारं निर्मितं परमेष्ठिना ॥ ६४ ॥ तस्मात्तद्दर्शनं पापं नराणां तु तप- स्विनाम् ॥ रम्भादिकोंका दुर्व्यवहार देख कर ब्रह्मर्पि शुकका अनुताप । उन देवस्त्रियों के ऐसा कहने पर भी तपस्यासे कृशशरीरवाले श्रीकृष्णद्वैपायनके पुत्र श्री ब्रह्मर्षि शुकदेवजी उन सबोंका रेंकनी गदहियांके समान ख्याल नहीं किया और अपनी तपस्यामें विघ्न उपस्थित देस स्थिर हो कर सोचने लगे--कि हमारी तपस्या भंग करनेकी इच्छावाला अव्याज वेरो एवं लोभके वशीभूत किसके द्वारा ये भेजी गई हैं। पापिनी स्त्रियां ही अपनी पापचेष्टाओंका मूल कारण हैं। बुद्धिमानोंसे ये अनेकों अनर्थो को समूहरूप पतायी गयी हैं। ये स्त्रिया लज्जा, विज्ञान, आस्तिस्य, पोरुप, श्रुति, उन्नति आदि सब पुछका फेवल देखनेसे ही सर्वनाश कर देती है। पूर्ण साहस वा धैर्यको प्राप्त किया हुआ तथा सभी धर्मशास्त्रों में परम पण्डित पुरुष भी स्त्रियों के दर्शनमानसे ही स्वयं मोहित तथा क्षुब्ध हो जाता है । स्त्रियां ही सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीसे नरफके द्वार बनायी गयी है। इसी कारण तपस्या करनेवाले मनुष्यों को उनका दर्शन करनेमे पाप है ।। ६५ ।। नो'विभागो जगतां भूत्यै धात्रा विनिर्मितः ॥ ३५ ॥ तेन प्रवर्तते लोकः पुरुषार्थात्मकेन तु॥अज्ञानिनो नरा मुद्यन्त्यन्योन्यप्रणयादिह ॥१६॥ पुरुषाश्च स्त्रियो दृष्ट्वा ताश्च दृष्ट्वा च तास्तथा ॥ तितोपुस्तपसाज्ञानमपं संसारसागरम् ॥६णा निवृत्तविषयोऽत्रैव स्थितोऽस्मिन् विजने वने ॥ विधि- नापादितवान्तरायस्तपसो मम ॥ ६८॥ नियस्तपोविनकर्त्यः परिहार्या: प्रयदातः॥ नितीऍ दुस्तरं घोरं महासंसारसागरम् ॥३९॥ गृहाति विपपना- हो मध्ये पुम्पमित्युन ॥ तपोलापभयादित्यं चिन्तयन् सहमा मुनिः ॥७॥ ममदशा तु मर्वत्र जिनमोधी जितेन्द्रियः॥ कन्दर्पमायमान घोरास्त्यिानी- पद्मपुराणान्तर्गत १६ भ्यो हि निर्ममः ॥ ७१ ॥ श्रीनिवासं हृषीकेशं सहसा शरणं ययौ ॥७२॥ संसारके हितके लिये खो तथा पुरुपका विभाग विधाताके द्वारा बनाया गया है और उसी पुरुषार्थरूपसे संसार चलना है। अज्ञानी मनुष्य आपसमें ही अन्योन्यका प्रेम कर ही मोहित हो जाते हैं। पुरुष स्त्रियोंको देख का तथा त्रियां पुरुपको देख कर मोहित हो जाती हैं। अज्ञानमय संसारसागरको तपस्यासे पार करनेके लिये मैं विपयोंसे निवृत्त हो कर इस जनहीन जंगलमें ठहरा हूं। अब देवसे ही मेरो तपस्यामें विघ्न किया गया है। तपस्यामें विनकारिणी इन स्त्रियोंको प्रयत्नसे रोकना चाहिये । परम दुस्तर एवं महा घोर संसाररूप सागरको पार करनेवाले पुरुपोंको विषयरूप महाघोर प्राह बीच ही में पकड़ लेता है। इस प्रकार सोचते हुए, समदर्शी, परम कृपालु, क्रोधपर विजय पाये हुए, जितेन्द्रिय, कामदेवके घोर बाणोंको ही विजय किए, अक्षोभ्य तथा ममतारहित, ब्रह्मर्पि श्रीशुकजीने तपस्याके नाशके भयसे श्रीनिवाम ह्रषीकेश भगवानके शरण सहसा अवलम्बन किया ॥७२॥ कमलविभवलोभनरनड्गाभिनवविभूतिविभागभागधेयैः ॥ अध- रितमुनिमानसानुभावैरवमतिमाकलयन्विलोकनैश्च ॥७३॥ शिखरदशन- दीधितिप्रतानप्रसभनिरस्ततमश्छटैः प्रहासः ॥ नटनविकट विभ्रमैश्चिकीर्पन्न- यनविलासभरैस्तपोऽन्तरायम् ॥ ७४ ॥ इति विबुधविलासिनीगणस्तं मुनि- मभितः परिवार्य चावतस्थे । व्यवसितमतिरच्युतप्रपत्तौ स च न शशाप तपोविनाशभीरुः ॥७॥ इति श्रीपद्मपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये देवलदेवदर्शनस्वादे पद्मसरस्तीरस्थदिव्यारामे शुक्रब्रह्ममहानियमपूर्वकतपः रणादिवर्णन नाम पञ्चविंशोऽध्यायोऽत्र द्वितोयः ॥२॥ कमल विभवको भी लोभन करनेवाले, कामदेवके नया विभूतिविभागके भागधेयरूप, तथा मुनिजीके मानसको पञ्चल फरनेवाले दर्शनोंसे अवज्ञा प्रचारित करती हुई, एवं अंचे भागके दांतोंके प्रकाशके प्रस्तारसे घोरान्धकारको हठात हटा देनेवाले शुभोग्नल, हांसों, नाट्यकलाके विस्ट विभ्रमों तथा नयनविलासों से तपस्या में विघ्न करती हुई देवरमणियां इस प्रकार उन मुनिजीको चारो ओर घेर कर सड़ी हो गयीं ॥ निष्ठावान्, एवं श्रीभगवानमें आसक्त- वित्त मुनिश्रेष्ठने भी अपनी तपस्याके नाशके भयसे भीरु हो कर उसे श्राप नहीं दिया। इति द्वितीयोऽध्यायः।
हतीयोऽध्यायः 2 रम्भासे डरि शुक ऋपि, स्तुति विनती भगवान । मुनि प्रभु कृपा प्रभावफल, दृढ़ उपासना ध्यान ॥१॥ मध्य तेज सौन्दर्य वपु, श्री प्रभु प्रादुर्भाव । मुक्ति लाभ ब्रह्मर्पिका, श्री परमेश्वर प्रभाव ॥२॥ श्रीनिवासमुद्दिश्य रम्भाचप्सरःसङ्घमीतशुकस्तुति: अथ विबुधविलासिनीपु विष्वङ् मुनिमभितः परिवार्य तस्थुषीषु ॥. मदविकृतिविकत्थनप्रलापास्वमतिनिर्मितनैजचापलासु ॥१॥ त्रिभुवनमुद- मुद्यतासु कर्तु मधुमहसा गतिगर्वनिर्वहासु॥ मधुरसभरिताखिलात्मभावा- खगणितभीतिपु शापतः शुकस्य ॥२॥ अतिविमलमतिमहानुभावो मुनि- रपि शान्तमना निजात्मगुप्त्यै ॥ अखिलभुवनरक्षकस्य विष्णोः स्तुतिमध कर्तुमना मनाग्वभूव ॥ ३॥ श्रीनिवास के प्रति शुकजीकी स्तुति फागमदके विकारोंसे गाली, प्रलाप इत्यादि करनेवाली, अपने चञ्चल स्वरूपको प्रकट करती हुई, त्रिभुवनको आनन्दित करनेमें उद्यत, वसनक एकाएक मिलनेसे विशेष गर्ववाली, उल्लारीसे सम्पूर्ण भावसे भरी, निज भाववाली एवं शुकदेवजीके श्रापरे भयको तृणवत् समझनेवाली देवरमणियोंके मुनिके चतुदिफ पिर कर ठहरे होने पर भी अत्यन्त निर्मल चित्तवारे, महानुभाव गुफजी शान्तमना हो, अपनी आत्मापी राके लिये अखिलभुयनकी रक्षा फरनेवाले श्रीविष्णुफी स्तुति करनेको उडान हुए ॥३॥ श्रियः श्रियं पड्गुणपूरपूर्ण श्रीवत्सचिहपुरुपं पुराणम् ॥ श्रीकण्ठपू- चीमरपृन्दवन्यं श्रियः पतिं तं शरणं प्रपद्यमापि, हृदिस्थं भुवनेशमीठप निराश्रयं निर्मलपित्तचिन्त्यम् ॥ परात्परं पारमपारमेनमुपेन्द्रमूर्ति शरणं
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य
- Burin
अप विपक्लिासिनीपु विष मुनिमित परिमार्य तस्युपीपु ।
अतिविमल मतिमहानुमावो मुनिरपिशानमना निनात्मगुप्त्यै ॥
अपिलभुवनरक्षकस्य विष्णोः स्तुतिमय कर्तुमना मनामभूष (१४ २०)
पद्मपुराणान्तर्गत प्रपद्ये ॥५ स्मेरातसीसूनसमानकान्तिं सुरक्तपद्मप्रभपादहस्तम् ॥ उन्निद्र- पड्केरुहचारुनेत्रं पवित्रपाणिं शरणं प्रपद्ये ॥६॥ सहस्रभानुप्रतिमोपलौघ- स्फुरत्किरीटप्रवरोत्तमाङ्गम् ॥ प्रचालमुक्तानवरनतारहारं हरिं तं शरणं प्रपद्ये ॥७॥ मैं श्री लक्ष्मीजीको लक्ष्मीरूप, छ गुणोंसे पूर्ण, श्रीवत्सचिन्हयुक्त, परम पुरुष, महादेवआदिदेवताओंसे वन्दनीय, श्रीलक्ष्मीजीके पति भगवान्का शरण पाऊ । हृदयस्थ, संसारके स्वामी, पूजनीय, विभु, निराश्रय, निर्मल- चित्तसे चिन्तनीय, परात्पर, अपरिमेय, अपार, उन उपेन्द्र (वामन ) मूर्ति भगवानका शरण पाऊ। सुन्दर प्रफुल्ल अलसीपुप्पके समान कान्तिवाले, लाल कमलके समान प्रभायुक्त चरण तया करवाले, खिले हुए सुन्दर कमलक समान सुन्दर नेत्रवाले, पवित्र हाथवाले श्री भगवान्का शरण पाऊँ। हजारों सूर्यके समान चमकवाली मणियोंसे जगमगाता प्रवर किरीटयुक्त मस्तवाले, मूगा, मोतो एवं नवरत्न की तारोंके हारधारी, उन्ही हरि भगवानका शरण - पाऊ॥७॥ शुकब्रह्मर्पिकृतदशावतारस्तोत्रम् पुरा रजोदुष्टधियो विधातुरपाकृतान् यो मधुकैटभाम्याम् ॥ वेदानुपा- दाय ददौ च तस्मै तं मत्स्यरूपं शरणं प्रपद्ये ॥ ८॥ पयोधिमध्ये पृथुमन्द- राद्रिं धत्तुं च यः कूर्मवपुर्यभूव ॥ सुधां सुराणामवनार्थमिच्छंस्तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये ॥९॥ वसुन्धरां दुर्भरदैत्यपीडितां रसातलान्तर्विवराभिविष्टा- म् ॥ उद्धारणार्थं च वराह आसीचतुर्भुज तं शरणं प्रपद्ये ॥१०॥ नखैरु- रस्तीक्ष्णमुखैर्हिरण्यमरातिमामर्दितसर्वसत्वम् ॥ विदारयामास हि यो नृ- सिंहो हिरण्यगर्भ शरणं प्रपद्ये ॥ ११ ॥ यो यज्ञवाटरीमभिगम्य पूर्व पलेय- याचे त्रिपदी भुवश्च ॥ पश्चाददौ तत्पदमेव तस्मै श्रीवामनं तं शरणं प्रप- धे॥१२॥ जिन्होंने प्राचीन कालमें शत्रु ओंको नाश कर मधु एवं कैटभ नामक महासुरोंके द्वारा रजोगुणसे दुपित मन- वाले ब्रह्माजीसे पकड़ लिये गये हुए सर वेदोंको असुरोंसे टकर ब्रह्माजीको दिया, उन्हीं मत्स्यरूप भगवानका शरण पाऊ। जिन्होंने समुद्रमें विशाल मन्दर पर्वतको धारण कर देवताओं के लिये अमृत लाने की इच्छासे धर्मका शरीर धारण फिया, उन्हीं देवादिदेव भगवान्का शरण पाऊ। अदम्य दुष्ट देत्योंसे पीड़िता रसातलके गहरमें घुसायी पृथ्वीको उद्धार करनेके लिये जो बगह हुए, उन्ही चतुर्भुज भगवान्का शरण प.ऊ। जिन्होंने तीक्ष्ण तीक्ष्ण मुम्पमाले नसोंसे परम शत हिरण्यकशिपुके सम्पूर्ण बलको मदन कर फाड़ डाला, उन्दी हिरण्यगर्भ नृसिंह भगवान्का शरण पार।
श्रीवैटाचलमाहात्म्यम् जिन्होंने यज्ञशालामें जा कर चक्रवर्ती बलिसे भूमिके तीन पग याचना की, और पीछे उनको अग्ने निर्वाण पदको भी दिया उन्ही वामन भगवान्का शरण पाऊ ॥१२॥ त्रिः सप्तकृत्वः क्षितिपाललोकं परश्वधेनापि निहत्य पित्रे ॥ ददौ नि- वापं तदसग्जलौघैस्तं भार्गवं राममहं प्रपद्ये ॥१३ ॥ दशाननं दाशरधिः स भूयश्छित्त्वा शिरांस्येकशरेण वीरः ॥ लकां ददौ यश्च विभीषणाय तं राम- भद्रं शरणं प्रपद्ये ॥ १४॥ हलायुधो यो यदुवंशदीपः प्रलम्बपूर्वापरवैरिह- न्ता ॥ अभूदान्यो बलभद्ररामो विराट् परं तं शरणं प्रपद्ये ॥ १५ ॥ - प्ण्यन्ववायप्रभवं धरित्रीभारापहारमथितप्रभावम् ॥ कृष्णं परं पाण्डवभा- गधेयं योगीन्द्रवन्धं शरणं प्रपद्ये ॥१६॥ कलिं खतः कल्मपदुष्पध कला- नुविद्धं विकरालवेपम् ॥ संहतुकामो भविता च कल्की यस्तं मुकुन्दं शरणं प्रपद्ये ॥१७॥ जिन्होंने राजाओं को इकीस पार फासेसे मार कर अपने पिताका उनकी रक्तधारासे तर्पण किया, उन्ही भृगुवंशी परशुगम भगवान्का शरण पाऊँ । जिन्होंने दशरथ पुत्र हो कर दशानन रावण के मस्तकोंको एक ही वाणसे काट फर विभीषणको लङ्का दी, उन्हीं श्री रामचन्द्र भगवानका शरण पाऊ। जो यदुवंश के दीपक, हलायुध देवताओंके शव ओंध नाश करनेवाले एवं आजानुबाहु श्रीरलभद्र रामनामसे प्रसिद्ध हुए, उन्हीं विराट श्री बलराम भगवान्का शरण पाऊ। वृष्णिवंशीय, परमप्रतापी, पृथ्वीके भारको हटानेवाले, प्रसिद्ध प्रभावयुक्त, पाण्डवों के भागधेय, योगियोंसे वन्दनीय, परमप्रभु श्रीकृष्णभगवानका शरण पाऊँ । कलियुगक कल्मपादिसे दुर्धर्ष पापोंको नाश फरनेवाले, स्वयं फलिरूप, कलामे प्रवीण, कराल वेप गरी जिन्होंने संहार करने की कामनासे कल्कीरूप धारण लिया, परम मुकुन्द भगन नका शरण पाऊ ॥ १७ ॥ अहम्महच्चेन्द्रियपश्चभूततन्मात्रमात्राः प्रकृतेः पुराणि ॥ यतः प्रसू- ताः पुरुपस्तदात्मा तमात्मनाथं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥ पुरा य एतत्सकलं यभूव येनापि तद्यन्न च लीनमेतत् ॥ आस्तां यतोऽनुग्रहनिग्रहौ च तं श्री- निवासं शरणं प्रपद्ये ॥ १९॥ निरामयं निश्चलनीरराशिविकाशसढुपमयं महस्तत् ।। निपन्तृनिर्मातृनिहन्तृनित्यं निद्राणमेकं शरणं प्रपद्ये ।।२०।। जगन्ति यः स्थावरजङ्गमानि संहृत्य सर्वाण्युरेशयानि ॥ एकार्णयान्नर्यट- पत्रतल्पे स्वपित्यनन्तं शरणं प्रपये ॥ २१ ॥ निरस्तदःखौघममीन्द्रियं तं
पयेपुराणान्तर्गत
२३
F
निष्कारणं निष्कलमप्रमेयम् ॥ अणोरणीयांसमनन्तमन्तरात्मानुभावं शरणं
प्रपद्ये ॥ २२॥
महंतत्त्व महत्ताव दशेन्द्रिय, पश्चभूत, तन्मात्रा, इत्यादि प्रकृतिक कार्य जिनसे उत्पन्न हुए और जो सबोंके
आत्मस्वरूप है, उन्हीं आत्मनाथ भगवानका शरण पा'। प्राचीन कालमे जो सर्वस्वरूप हुए, जिनसे सभी
जगत् लीन हो गया, जिनसे अनुग्रह तथा निग्रह या शासन दोनों ही होने हैं, उन्हीं श्रीनिवास भगवानका
शरण पाऊ। जो निरामय, निश्चल, समुद्र के समान विकासपूर्ण, सद्र पमय, नियामक, निर्माता, संसारकर्ता,
नित्य तथा निद्रामय हैं, उन्हीं एक तेजोरूर भगवानका शरण पाऊ। जो संसारके सभी स्थावरों तथा जंगमों में
उदरमे समेट कर एकीभूत महासागरके बीच पडके पत्ते के बिछौने पर सोते हैं, उन्हीं अनन्त भगवानका शरण
पाऊ। दु.खसंघोंसे परे, अतीन्द्रिय, कारणरहित, निष्कल, अपरिमेय, अणुपरमाणुमे भी समरूप, अनन्त तमा
अन्तरात्माके अनुभावपूर्ण हैं, उन्हीं व्यापक भगवानका शरण पाऊ ।। २२ ।।
सप्ताम्बुजीरजकराजहंसं सप्तार्णवीसंसृतिकर्णधारम् ॥ सप्ताश्वविम्य-
स्थहिरण्मयं तं सप्तार्चिरङ्गशरणं प्रपद्ये ॥ २३ ॥ निरागसं निर्मलपूर्ण-
विम्यनिशीथिनीनाथनिभाननाभम् ॥ निर्णोतनीतिं निगमान्तनित्यनिःश्रेयसं
तं शरणं प्रपद्ये ॥ २४ ॥ द्वितीयहीनं रचिताजडात्मनिजान्तरारोपितविश्व-
विश्वम् ॥ निःसीमकल्याणगुणात्मभूतं निधि निधीनां शरणं प्रपद्ये ॥२५॥
सातों प्रकारके कमलोंको विकसित करनेवाले सूर्यरूप सातों महासगरमे संचार करनेवाला कर्णधार रूप, सूर्य
बिम्बपर स्थित सुवर्णमय परमात्मरूप उन अमिशरीर भगवानका शरण पाऊँ । निर्दोप, निष्कलङ्क, पूर्णचन्द्रमाके समान
मुखवाले, न्यायाधीश, उपनिषत्प्रतिपाद्य नित्यसुखस्वरूप उन भगवानका शरण पऊ। दूसरेसे हीन अर्थात् अद्वितीय,
तथा बनाये हुए सारे विश्वमाण्ड को अपने ही अन्दर रखे हुए, असीम फल्याणगुणोंवाले निधियों के भी निधि,
मात्मरूप परमेश्वरका शरण पाऊ॥२९॥
अथ श्रीनिवासमुद्दिश्य शुकनमर्पिप्रार्थना
त्वचर्ममांसास्थ्यमृगश्रुमूत्रश्लेष्मान्त्रविद्छुक्रसमुच्चयेषु ॥ देहेष्वसा-
रेषु न मे स्पृहेषु ध्रुवं ध्रुवं त्वं भगवन् प्रसीद ॥ २६ ॥ कारुण्यपायोनि-
घिवल्गर्मिमालालसच्छैवलकज्जलाक्तः ॥ राजीवराजीरमणेरपाइगरनाथमा-
नन्दय नाकनाथ ॥२७॥ भक्तिः फ मे त्वचरणारविदन्मयूद्माद्यन्महिमाप्य-
नन्या ॥ बुद्धिः फ दुष्टेन्द्रियवाजिख्दा नैकत्र तेजस्तिमिरस्थितिहि ॥ २८ ॥
२४
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य
न विद्यते त्वत्पदपद्मपीठनिषेविणां.काप्यशुभं नराणाम् ॥ उपस्थितं मे भ-
यमुत्पलाक्षीविलोकनोपय लोकनाथ ॥ २९ ॥ समाधिभङ्गोऽयमिह प्रवृत्तो
दुरात्मना केन दुरन्तचित्तः ॥ त्वमेव मां रक्ष भयादमुष्मात्त्वदन्यतो नास्ति
गतिर्मुकुन्द ॥ ३०॥
अथ श्रीनिवासकी शुकवमपि कृत प्रार्थना
स्वचा, चर्म, मांस, हड्डी, रक्त, अश्रु, मूत्र, कफ, अन्तड़ी, मैला वा पुगेप, वीर्य आदिक संघटना युक्त
असार इन शरीरोंमें मुझको इच्छा ही नहीं है, यह सत्य है ! सत्य है !! हे भागवन ! आप प्रसन्न होवें। हे स्वर्ग के
स्वामी! करुणासागरको तरंगमालाफे शैवालरूप कन्जलसे युक्त, चमकते हुए कमलप्तमूहके सम न अपाङ्गों के
साथ, मुझ अनाथको आनन्दित करें। आपके चरणकमलके मधुरसको बढ़ानेवाली महिमा युक्त अनन्यभक्ति
कहाँ ? एवं मेरो दुष्ट इन्द्रियरूप तेज घोड़े पर सवार बुद्धि कहां ? प्रकाश तथा अन्धकार दोनोंकी स्थिति एकत्र
कभी नहीं हो सकती है। आपके चरणकमलमें मन लगानेवाले मनुष्योंका कहीं भी अशुभ नहीं होता । अतः हे
लोकनाथ मेरे इस कमलाक्षियोंके दर्शनसे उत्पन्न भयको नाश करो। यहां किसी दुरात्माके द्वारा चित्तको चञ्चल
बनानेवाला समाधिनाश प्रवृत्त हुआ है । हे मुकुन्द भास् ! आप इस भयसे मेरी रक्षा करें, आपको छोड़ दूसरा
कोई मेरी गति नहीं है ॥३०॥
अनाथनाथ धिपणा मम त्वय्येव वर्तते ॥ सर्वदा सर्वकालेपु तदास्तां
त्वत्प्रसादतः ॥ ३१॥ प्रसन्ने त्वयि गोविन्देऽलभ्यं सर्वत्र किं प्रभो ॥ स्व-
र्गापवर्गों भगवंस्त्वद्भक्तानामदुर्लभौ ॥ ३२ ॥ भवता वीक्ष्यते यस्तु तस्य
त्वद्भक्तिरूर्जिता॥ उपेक्ष्यते तु यस्तस्य भोगेच्छा चाभिजायते ॥ ३३ ॥
अतः शृङ्गारयोग्यस्त्रीभयविह्वलमन माम् ॥ रक्ष त्वमेव शरणमनन्यशरणो
मतः ॥३४ ॥ नमः सकलकल्याणकारिणे करुणात्मने ।। श्रीवत्सवक्षसे
तस्मै लक्ष्मीनारायणात्मने ॥ ३५॥
हे अनाथोंके नाथ ! मेरो बुद्धि आपमें ही लगी रहती है। वह सर्वदा वैसे हो रहे । हे प्रभो ! आपके प्रसन्न हो
जाने पर सभी स्थानों में क्या अलभ्य है ? हे भगवन ! आपके भकों को स्वर्ग वया अपवर्ग दोनों मा दुर्लभ नहीं हैं।
जो मापसे देखा जाता है, आपके प्रति उसकी भक्ति बढ़ती है, और आपसे जो उपेक्षा किया जाता है उसको भोग
फरने की इच्छा उत्पन्न होती है । अतः मैं शृङ्गारके योग्य नियोंके भय से विहल हूं. मुझको आप हो गया करें, दूसरी
गति न पा कर आपके हो शरणमें आया है। सफल कल्याणको कानेवाले, फरणारूप, श्रीवत्समिहिनामस्थयारे,
माप उन्ही लक्ष्मीनारायणको नमस्कार है॥३५॥
पद्मपुराणान्तर्गत अथ रम्मादीनां स्वलावण्यनिन्दापूर्वकं यथागतं गमनम् पाराशरौ ब्रह्ममुनौ पुराणं पुमांसमित्थं शरणं प्रपन्ने ॥३६ ॥ देव- स्त्रियः कामशरेण विद्धा यथागतं क्षीणधियः प्रतीयुः ॥ ३७॥ अथ सुर- वनिताभिरीक्षणायैर्निजविकृतैरगृहीतचित्तवृत्तिः ॥ विधुरिव तमसा गृही- तमुक्तो मुनिरपि निश्चलधोस्तपःप्रसन्नः ॥ ३८ ॥ फलान्यलभमानासु तपोभने महामुनेः ॥ रूपवेपाभ्यसूयासु निर्गतास्वप्सरस्वितः ॥३९॥ रम्मादि स्त्रियोंको अपने लावण्यका निन्दा करते करते लौटना । पाराशरात्मज श्रीब्रह्मर्षि शुकदेवजीके इस प्रकार पुगण पुरुपोत्तम भगवानके शरणमे आ जाने पर काम- देवके याणसे ताडित देवस्त्रिया हतप्रज्ञ हो कर जहासे आयी थीं वहीं लौट गयीं। अपनी चित्तवृत्तिको चञ्चल तथा विकृत करनेवाले सुरस्त्रियोंके दर्शनसे वश नहीं किये हुए मुनि भी, उनके तपोभंगमें असफल हो कर वहासे अपनी रूप, वेप, भूपा आदिसे ईर्ष्या करती हुई उन स्त्रियोंके लौट जाने पर, गहुमे पात हो कर मुक्त हुए चन्द्रमाके समान निश्चल अथवा स्थिरचित्तसे तपस्यासे प्रसन्न हो गये ॥ ३९ ॥ अथ भगवत्कृपया शुककृतदृढतरभक्तिपूर्वकभगवदुपासनम् ततः स्मरन् भगवतो हृषीकेशस्य शाहिणः ॥ इन्द्रियग्राममखिलं संयम्यास्मै समर्पयन्॥४०॥परां काष्ठां समाकाङ्क्षन् काठाश्मसमकायकः।। अतितापसचारित्रं कुर्वन्नपृष्ठभूमिगः ।। ४१ ।। भवानिभानपरं भक्तव.. सलमव्ययम् ॥ हृत्पुण्डरीकनिलयं चिन्तयन् पुष्करेक्षणम् ॥ ४२ ॥ विज्ञा- नवैराग्यनिधिः कार्गदैपायनिर्मुनिः ॥ अतिघोरतरं क्रूरं चकार सुमह- त्तपः॥४३॥ भगवानकी कपासे शुककी दृढभक्तिपूर्वक भगवदुपासना । तत्पश्चात् शाङ्गधारी हपीकैश भगवान का स्मरण करते हुए, अपने समस्त इन्द्रियोंको संयम कर उ हे उन्हीं को समर्पण करते हुए तथा पराकाष्ठाको पानेकी आमाक्षासे काठ अथवा पत्थरके समान शरीर युक्त, अत्यन्त घोर तपस्वी चरित्रका अङ्गुष्ठमात्र पृथ्वी पर रस कर अनुकरण करते हुए तथा संसारके संहारकर्ता, भक्तवत्सल, अक्षय एवं हृदय-कमलमे विराजनेवाले कमलनयन भगवानका चिन्तन करते हुए, विज्ञान और वेगग्यके निधान श्रीकृष्ण द्वैपायनके पुत्र शुकदेव मुनिजीने महा घोर तपस्या को ॥ ४॥ अथ शुकमुनि प्रति उपस्तुष्टश्रीनिवासागमनम् । संहर्ता रक्षिता स्रष्टा भुवनानि चतुर्दश ॥अनुग्रहीतान्तर्यामी निन- ४ २६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य होता निरन्तरः ॥ ४५ ॥ शङ्खचक्रगदाम्भोजराजत्करचतुष्टयः ॥ मुक्तातप- त्रितानन्तसहस्रफणमण्डलः ॥ ४६॥ नवैरभिनवाकल्पैस्तपनीयमयांशुकैः ॥ सुमनोभिर्दिव्यगन्धैदिव्यालेपनचन्दनैः ॥ ५७॥ अलकृताङ्गमहिमा स्म- यमानमुखाम्बुजः ॥ मकरन्दस्रवत्पद्मप्रभावगुणवीक्षणः ॥४८॥ आपादचू- इमाधुर्यमहिमा महतो महान् ॥ सेवाविशारदः सार्धं गणैस्तु कुमुदा- दिभिः ॥४९॥ विचित्रहेतिहस्तेन विष्वक्सेनेन सेवितः ॥ पश्चायुधैर्मूर्ति- मद्भिः परीक्षितसमीक्षणः ॥५०॥ महर्षिभिर्मरीच्यत्रिभृगुपूर्वैर्महात्मभिः ।। इन्द्रादिभिर्लोकपालैः सेवानुगुणभूतिभिः ॥५१॥ त्रयस्त्रिंशत्कोटिभिश्च देववृन्दरभिष्टुतः ॥ पञ्चात्मनः सुपर्णस्य पञ्चोपनिषदात्मनः ॥५२॥ पञ्चवक्त्रप्रतिकृतेः पञ्चाथर्वाङ्गसम्पदः॥ ऋग्यजुःसामवपुषो नागाभरण- भूषिणः ।। ५३ ।। अप्रमेयप्रभावस्य स्कन्धपीठमधिष्ठितः ॥ अहम्प्रथमपू- भित्रिंशत्कोटिशक्तिभिः ॥५४॥ वैष्णवीभिः सेव्यमानो देवः पद्मसर- स्तटे ॥५५॥ श्रीभूमिनीलासहितः प्रादुरासीत्परः पुमान् ॥ शुकदेव मुनिकी तपस्यासे प्रसन्न भगवानका आगमन चौदह लोफोंके उत्पत्ति, रक्षा और संहार करनेवाले, कृपाफरनेवाले, मन्तर्यामी, निग्रह करनेवाले, शाश्वत, शल पा, गदा और पद्मसे प्रकाशमान चार भुनावाले, शेषनागके हजार फणामण्डलको मुक्तामय छत्ते के समान किये हुए, नित्य नूतन चमकीले वेपों, रङ्ग निरंगे वस्रों, दिव्य सुगन्धयुक्त फूलों, दिव्य गन्धादि लेपनों एवं चन्दनोंसे सर्वाङ्ग विभू- पित, मुसहराते हुए मुखकमलयुक्त, मकरन्द मरते हुए कमलके समान नेत्रवाले नख-शिख पर्यन्त माधुय्यंकी महिम युक्त. महानसे भी महान्, सेवाचतुर कुमुदादिगणों के साथ विचित्र चक्रको हाथमें धारण किये हुए विश्वसेनसे सुसेवित, मूर्तिमान पांचो आयुधोंसे प्रतीक्षित आज्ञावाले, मरीचि, अत्रि, भूगु आदि महात्मा महर्षियों, सेवाके अनुरूप ऐश्वर्यवाले इन्द्रादिलोकपालों और सैंतीस करोड़ देवता पृन्दोंसे पार्यित, पांच मूर्तिवाले, पांचो उपनिपर्दोके स्वरूप सिंहफे समान, पांच अथर्ववेद के सम्पत्तिवाले, अफ् यजु और सामकी मूर्तिवाले, सों के आभूपोंसे भूपित, अपरिमित प्रभ ववाले गरुड़जो फन्धोंपर विराजमान, तया बत्तीस करोड़ वैष्णवी शक्तियोंसे "पहिले में सेवा करूंगी २" इस प्रकार अपनी अपनी सेवासे सेव्यमान परम पुरुष भगवान श्रीभूमि भोर नीलाके साथ उनकी तपस्यासे सन्तुष्ट हो प्रष्ट हुए।॥५६॥ अथ मगवन्तं पिलोक्य शुकमुनिकवनटनादिकम् ततस्तपःकर्शितालो मुक्तः परमपावनः ॥ ५६ ॥ पुगहतजितस्कन्ध.
पापुगणान्तर्गत
पुरुपीठमधिष्ठितम् । पुरुहूतानुजं पूतं पुरुषं तं पुरातमम् ॥ ५७ ॥ कटाक्ष-
वीक्षाविघ्वस्ताश्रितक्लेशभरं परम् ॥ प्रसन्नवदनं दृष्ट्वा विष्टरश्रवसं विभुम्
॥५८॥ वैयासक्यर्षिशार्दूलस्तपोविगतकल्मपः॥ ससम्ममं समुत्थाय
निविष्टकृशविष्टात् ॥ ५९॥रोमाञ्चकचुकतनुहोत्कुल्लविलोचनः ।।
तपस्यासे दुबला भगवाले, मुक्त तथा परमपवित्र, ऋपि श्रेष्ठ शुकदेव जी गरुड़जीके कन्धे पर स्वर्ण सिंहासन
पर भारुद, इन्द्रफे भाई (उपेन्द्र) पुराणपुरुष, अपने आश्रितजनोंके दुःखसमूहको कृपा कटाक्षसे दूर करनेवाले
तथा प्रसन्नमुख श्री विभु विष्णु भगवानको देख कर ही प्रेमसे रोमाञ्चितशरीर और आनन्दसे विकसित नेत्रवाले
हो कर हर्षपूर्वक कुशासनसे उठ खड़े हुए।। ५६ ।।
स हसन्नुत्तरासा छिन्दकृष्णमृगत्वचम् ॥६०॥ विक्षिपन्नक्षमालां
च तूर्ण भिन्दन कमण्डलुम् ॥ आनन्दाश्रुपरीताक्षो गद्गद्गलकन्धरः॥१॥
ततश्च नर्तनं कर्तुं विकर्तनविभास्वरः ॥ निवृत्तिधर्मनिष्णातो मुनिः प्रव-
वृते मुदा ॥ १२॥
सूर्यके समान तेजस्वी वे मुनि हंसते, उत्तरीयरूप कृष्णमृगचर्मको फाड़ते, अक्षमालाको फेंकते, तथा कमण्ड-
लुको शीघ्रतासे फोड़ने, आनन्दाश्रु से परिपूर्ण नेत्र, एवं गद्-गद् कण्ठवाले तथा निवृत्तिधर्ममें अत्यन्त निष्णात होकर
सन्तुष्ट हुए॥ ६२॥
मतङ्गजफमम्रमो भ्रमन्मतङ्गजनमः सुधाभिलापदेवभूरमन्दमन्दवि-
क्रमः ॥ निवातदीपनिश्चलश्चलत्करारवस्फुटदिगन्तरालमण्डलो ननत नन्द-
यन् विभुम् ॥१३॥
हायीके समान पदविन्यास करते, मदमत्त हाथी के चक्करके समान भ्रमणयुक्त हो, सुधामिलापी, देवनाओंको
शरण्य, विशेष पराक्रमवाले, निर्वात स्थानमें दीप शिखाके समान निश्चल चित्तवृत्तिवाले हार्थोको नचाते तथा
प्युटकियों और घुमरियोंसे दोंदिशाओंको शब्दायमान करते भगवानको प्रसन्न करते हुए वे नाचने लगे ॥६३॥
परिम्रमन्नदक्षिणं प्रदक्षिणं परिभ्रमन् विभावयन्विलोकयन्नभावयन्न-
लोकयन् ।। शनैः शनैरसञ्चरन्त्सुसञ्चरन्छनैः शनैर्मुदाविलावलोकनो मदा-
विलावलोकनः ॥ १४ ॥ ततस्तु तोटकं वृत्तं करताडनपूर्वकम् ॥ रचयन्द-
पडमादाय कराभ्यामवलम्बयन् ॥ ६५ ॥ आस्कोटयन्श्वेलयंश्च स्वपदस्प-
शिमस्तकः ॥ ननत परमानन्दो वाचयन्नाम शाणिः ॥ १६ ॥
૨૮ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् . वाई ओर घूमते घूमते, दाहिनी ओरसे प्रदक्षिण करना भावना तथा दर्शन करते, कुछ भी नहीं भावना फरते, कुछ भी नहीं देखते, धीरे धीरे नहीं चलते, धीरे धीरे चलने, तालीके साथ तोटक छ दमें गाते, हाथोंमें डण्डाको ले कर रुकने, आस्फोटन करते, लोटते, अपने चरणसे मस्तक स्पर्श परते तथा भगवानका शुभनामका कीर्तन करते हुए मन्तोप एवं मदसे पुलकिन नेत्रवाले तथा परम आनन्द पूर्ण हो, वे नाचने लगे ॥६६॥ चरणं चटुले कलयन् कलयन् कमलारसिकं सरसं रमयन् ॥ नटनं घंटयन्सुपदं सुवदन् हरिनाम मुनिः शुभदायि शुकः ॥ ६७ ।। अरुणा- रुणपङ्कजसोदरहकरुणापरिणामिकटाक्षचणम् ॥ रथनेमिलसत्करनीरमहं रमयन्नतसीकुसुमागरुचिम् ॥६८॥ सरसं विचरन् पुरतः परितो विलसन्न- सकृन्मुरवैरिविभो॥ करपङ्कजताडनताललसद्गमनं निगमान्तविलास- भुवः ॥ ६९॥ भुजबद्धजटः करयुग्मभृताञ्जलिको मृगयूथपदृप्तवपुः ॥ मृगयन्निव यूथपति परितः पुनरप्यसकृतिकृतः सुकृतः ॥ ७० ॥ अति- कुण्डलिताङ्गभुजङ्गसमो नटनस्फुटकुहितकुटिमभूः ॥ रजनीमुखताण्डवकुण्ड- लितत्रिपुरान्तकरीतिपुरश्चरणः ॥७॥ इति दृढकृतभक्तिर्वासुदेवे परस्मिन्न- विकलकलमिश्रश्रेयसि श्रीनिवासे ॥ विगतकललकायोपायशून्यात्मभूति- विमलधिपणभूतः संयमी व्यामसूनुः ॥ ७२ ॥ हृदयकमलमध्याध्यासितं पङ्कजाक्षं परिजनपरिवर्हाभूपणास्त्रादिसेव्यम् ॥ पहिरिव पुरतस्तं वोक्ष्य चक्षुःपदस्थं नियमितनिगमान्तः पूर्णकामो पभूव ॥ ७३ ॥ पञ्चल चरणोंको चलाते, कमलापति भगवान को प्रेमसे स्माते, सुन्दर पदोंमें गीतोंको रचना, नृत्य एवं हरिनामको उचारण करते हुए शुकदेव मुनि मङ्गलदायक नाच नाचने लगे। लालकमलके समान नेत्रके फरणामय: पटाक्षतुल्यदृष्टियुक्त, सुदर्शनचक्र करफमलमें धारण किये तथा अलसीके पुप्पके समान फान्तियुक्त मुगगे भगवान्की वारम्वार प्रदक्षिणा करते, वेदान्तको पिलासभूमि भगवान्की और तालियां दे दे कर नाचते, जटामोंको भुगामोमें लपेट पर दोनों हाथोंसे अन्तलि बांध कर. सिंहवन् पुष्ट शरीग्वाला हो का अपने यूयको जिस प्रकार हायो ग्योगो हैं उसी प्रकार भगवान्को सोजते सर्पके ऐसा कुण्डलिन शरीर यना कर नाचने नाचते, पृथ्वीको फोड़कर टुकई टुकड़े करने, सन्ध्याचलीन श्री महादेवजीका ताण्डवनृत्य रीतिका अनुमग्ण परते, इस प्रकार पुराणपुगष, श्री. निवास भगवान्, नित्य, निरन्तर फल्यागदात, श्रीवासुदेवमें भक्ति युक्त हो फर, पापररिस, शरीरा सापन कर्मसम्यन्यसे शून्य आत्मरिभूनिपूर्ण तथा निर्मल बुद्धियाले दो फर संयमी व्यास शुकदेव गुनि अपने हदय रमलो पीच रहनेपाडे तथा परियारसपको यग्नों तथा भूपगादिसे सेनाफे योग्य, पमलनयन भगवानको पेदान्तक मिदानके भगुमार उदय मथा भूटिफ भीतर पादर प. ही ऐमा देखते हुए साल मनोग्य दो गये ।। ५३ ।। -
पद्मपुराणान्तर्गत
२६
AnAvhre
ईदृशं तादृशमूर्षि भक्तिविह्वलचेतसम् ॥ ७४ ॥ भक्तातिभञ्जनकरो
भगवांस्तायवाहनः ॥ दयामिताम्भोधितुङ्गलोलकल्लोलकेलिना ॥ ७ ॥
समीक्ष्य कमलाभोगभागधेयेन चक्षुषा ॥ शब्दब्रह्मन्यूहगर्भ संस्कर्तुं च स-
मुद्यतः॥७६ ॥ स्नेहगर्भेण वचसा यभापे ह्राद्यन् हरिः॥७॥
इस प्रकारके भक्तिसे विड्सल चित्तवाले उन मुनिको भक्तों के दुःखहर्ता गरुड़वाहन भगवान् दयाभरे समुद्रक
उच्चतरङ्गके समान चञ्चल एवं श्रीलक्ष्मीजीके भोगके भाग्यरूप नेनसे देख कर उनको भागमत धर्मसे संस्कृत करने को
समुद्यत हो कर स्नेहपूर्ण वचनसे आह्नादित करते हुए घोले ॥ ७७ ॥
अथ श्रीनिवास कृपया शुकब्रह्मर्पिमुक्तिः
भीगगवान उवाच-
मुने तापसशार्दूल तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ॥ आनन्दकन्दसद्गर्भनिःश्रेय-
सकरं परम् ॥ ७८ ॥ मुक्तिदत्ता मदाकारा सशरीरा विनश्वरी ॥ कल्पक्षये
च सायुज्यमस्मन्मन्त्रागसम्भवम् ॥ ७९ ॥ इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः कृष्ण-
दैपायनात्मजम् ।। भक्तिप्रतारितो भक्तस्तत्रैवान्तर्दधे स्वतः ।।८०॥ मुक्तः
शुको मुनिरपि मुकुन्दगतचेतनः ।। अप्राकृताङ्गः प्रथयन् प्रकृत्या प्रकृतिप्रभा.
म् ॥ ८१ ॥ प्रणम्य दण्डवझूमौ साष्टाङ्ग तत्र सत्वरः ॥ अवाप्ताभीष्टकामः
संस्तत्रास्ते सुखमाश्रमे ॥ ८२॥
इति श्री पद्मपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्री वेङ्कटावलमाहात्म्ये देवलदेवदर्शनसंवादे
श्रीनिवासमुद्दिश्य रम्भाद्यप्सरःसङ्घभीतयुकस्तुत्यादिवर्णनं
नाम पड्विंशोऽध्यायोऽत्र तृतीयः॥ ३ ॥
श्रीनिवासकी कृपासे शुकदेवजीकी मुक्ति ।
श्रीभगवानने कहा-हे तापसशार्दुल मुनि! मापने महाकठिन एवं आनन्दकन्द मुक्ति देनेवाली तपस्या
को है। मैंने इस वक्त आपको मच्छरीररूप पल्पान्तमें विनश्वर सारूप्य मुक्ति दिया है इसी अवस्थामें इस कापर्यन्न
रह फर फल्पान्तमें हमारे मन्त्रके प्रभावसे सायुज्य प्राप्त करोगे। विष्णुभगवान भक्तिसे पावश हो कर कृष्ण
द्वैपायनके पुत्र शुकदेवको इस प्रकार कह कर वहीं अन्तर्धान हो गये । जीवन्मुक्त श्रीशुकदेव मुनि भी अपनी प्रकृति
से मायाको शक्तिको निरस्कार कर दिव्यदेहयुक्त हो कर पुनः शीघ्र साष्टाङ्ग दण्डवत कर मनचाहा मनोग्यको पा का
सुखसे वहीं एक पात्रपमें निवास करने लगे ॥२॥
इनि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥
चतुर्थोऽध्यायः
इम चौथ अध्यायमें, वर्णित पुर-निर्मान् ।
विप्र एकसौ आठ जई, की निवास महान् ॥१॥
कंस-केशरी कृष्ण जी, पुनि अग्रज बलराम ।
दोऊ मिलि रचना की यह, शुकपुर परम ललाम ॥२॥
तट वर्णन शुक आगमन, मुनि निवास वृत्तान्त ।
प्रभु-दर्शन शुक स्तुति , कहा मूत मुनि-कान्त ॥३॥
अथ शुकमुनिकृतपुराष्टोत्तरशत विप्रगृहनिर्माणानि
देवदर्शन उवाच-
तत्र श्रोपद्मतीर्थस्य तोरेऽस्मिन्निवसञ्छुकः ॥ध्यानयोगपरोऽध्यात्मन-
ह्मविद्याविशुद्धधोः॥१॥ एकान्तभोवमातिष्ठन्नेकायनविदां वरः॥सांख्य.
योगपरो नित्यं सयानाध्ययनान्वितः ॥२॥ बादशाक्षरशिक्षाक्षाप्रत्यक्ष-
रनिरीक्षकः ॥ पराशरात्मजसुतः सुतरां परमो मुनिः॥३॥ उवास सुचि-
रं कालं श्रीनिवासपरायणः ॥ स्वामिपुष्करिणीतीर्थमुपगन्तुमनास्ततः॥४॥
शुक मुनिसे आठ सौ नागके निगासयंग्य गृहादिनिर्माण ।
देवदर्शनने कहा-यहां पद्मतीर्थके किनारे ध्यानयोगमें सत्पर और महाविद्यामें विशुद्धात्मा हो निवास
परते, एकान्त भावसे निवास करते, नित्य एक एक अक्षरको निरीक्षण करते, एकायन मार्ग ज्ञातामों में श्रेष्ठ, नित्य
सांख्ययोगपगयण, सद्ध्यानमें प्रवृत्त, द्वादशाभर मन्त्रको शिक्षा में लगे, पाशरात्मज परमयोगी श्रीशुकदेवशीने
बहुत दिनोंतफ श्रीनिवास भगवानकी सेवामें प्रवृत्त हो कर निवास किया ॥४॥
चमे स्वनाप्नाऽग्रहारमष्टोत्तरशतं दिजान् ॥ नित्यत्रयीकांन्नय्यन्तमु-
ख्यान्मखमुखमियान् ॥५॥ सुवृत्तान्छुभ्रमनमो निवृत्तावैदिकमियान् ।।
नानागोप्रानजदलैनियमे ननु सादान् ॥६॥
Eml
RA
AP
पारण
AJ
PM
12
2
१६
Pa-1
san
mahakalam
पद्मसरोवर या शुकपुर (ष्ठ १)
पद्मपुराणान्तर्गत तत्पश्चात श्रीस्वामिपुष्करणीतीर्थ जानेकी इच्छा पर १०८ अग्रहार (ग्राम) बनाया और नित्य वेदानुष्ठान करनेवाले, मुख्य यज्ञ क्रियाओं के कर्ता, सदाचरण और स्वच्छ चित्तवाले, विरक्त, वैदिक, क्रियाओंमें निपुण, अनेक गोत्रवाले, तथा अनेक वर्षों के नियमपरायण ब्राह्मणोंको अपनी नामवालो नगरीमें रसाया ॥ ६॥ अथ शुकपुरे वलभद्रसहकृतकृष्णप्रतिष्ठा पलभद्रेण वलिना मायया सह मायिनम् ॥ देवक्या वासुदेवस्य यशोदा- नन्दगोपयोः ॥७॥ आनन्दवर्वकं कृष्णं भद्रं भुवनहर्पणम् ॥ भूभारं हर्तु- कामं च कामरूपिणमव्ययम् ॥ ८॥ कुहनागोपवपुषं मेघश्यामं पुरातन- म् ॥ पाराशरिः परमर्षिः प्रतिष्ठाप्येह भूतले ॥९॥ व्यजिज्ञपत्सन्निधान- मत्र ब्रह्ममुनिः शुकः ॥ वैकण्ठे तु यथा घासः क्षीराम्भोधौ यथा विभो॥१०॥ वासो यथाऽन्तरादित्ये योगिनां हृदये यथा ॥ तथा सदा कुरुष्वान सन्निधिं कमलेक्षण ॥११॥ इति विज्ञाप्य देवेशं दण्डवत् प्रणिपत्य च॥लिह्यता मनसा ध्यायन वीक्षमाणः स्वचक्षुषा ॥१२॥ आजगाम प्रस- न्नात्मा स्वामिपुष्करिणी प्रति ॥ शुकपुरीमें बलरामसहित श्रीकृष्णजीकी प्रतिष्ठा। फिर वहां देवकी, वसुदेव, यशोदा तथा नन्दगोपको मानन्द वर्द्धन करनेवाले तथा मुवनके आनन्दको बढ़ानेघाले अध्यय, कामरूपी, भूमारहा, छद्मसे गोप शरीरधारी, मेघश्याम, पुराणपुरुष तथा परममायावी श्री कृष्णजीकी वीर बलभद्र तया मायादेवीके साथ पृथ्वीतलमें पराशरके पौत्र परमर्पि प्रतिष्ठा कर ब्रह्मनिष्ठ श्रीशुक मुनिने पहा-हे फमलेक्षण! हे विभो ! पारफा जैसा वैकुण्ठ में, क्षीरसागरमें, सूर्यमण्डलमें तथा योगियोंके हृदयमें निवास है, उसी तरह आप यहां भी निवास करें। इस प्रकार भगवानको प्रार्थना और दण्डवत् प्रणाम कर मनसे ध्यान करते तथा स्नेह भरी अपनी दृष्टिसे देखते हुए प्रसन्न चित्त हो कर स्वामिपुष्करणीतीर्थमें माये ॥१० अथ शुकस्य स्वपुराच्छेपाचलगमनम् उपान्ते चोक्षशैलस्योपेत्य निर्मलनि:रम् ॥ १३ ॥ तत्र विषवणस्नानं कृत्वा व्यासौरसो मुनिः ॥ उपत्यकायामासीनमुद्यादित्यवर्चसम् ॥१४॥ उपांशुमानसजपमुदारं दारसंयुतम् ।। महोत्पल निभं यक्षं महोपनिपदग- फम् ॥ १५ ॥ अग्निज्वालाजटाजाललसद्गगेन्दुभोगिनम् ॥ व्याघ्राजिनो. तरासायाससं कृत्तिवाससम् ॥ १६ ॥ कालकूटस्फुरत्कण्ठनालं नलिनव- श्रीवेङ्कटाचलमात्म्यमें क्नकम् ॥ समीक्ष्य हृष्टमनसा नमस्कृत्य च तं हरम् । १७॥ उषित्वा त्रिदि- नं तत्रोपासकः पूर्णमानसः॥ द्रष्टुकामोऽखिलाश्चर्य पुनरप्यञ्जनाचले ॥ १८ ॥ सिद्धविद्याधरैः साई योगिभिः कन्दरस्थितैः ॥ शनैः शनैः सञ्चरंश्च निझ- रेषु कृताप्लवः ॥१९॥ ध्यायन् ब्रह्मसभावृत्तं वृत्तान्तं तस्य वै गिरेः॥ स्वामिपुष्करिणीतीरमाससाद शुभास्पदम् ॥ २० ॥ श्रीशुकजीका स्वपुरसे शेपाचल जाना। वहां पर व्यासपुत्र श्रीशुकदेव मुनि त्रिपवण (त्रिकाल) स्नान करके मानसिक उपांशु जपसे युक्त,प्रियायुक्त वर्ड बड़े कमलदल के समान तीन आंखवाले (त्रिनेत्र), महा उपनिपल्प अङ्गवाले, अग्निज्वालारूप जहाजालमें गगी। चन्द्रमा तथा नागाभरणवाले, बाप तथा हाथीके खालके वस्त्रसे समन्वित, कृतिवाससंगी तथा कालकूटसे प्रकाशित कण्ठवाले कमलवदन उन महादेवको आनन्दित चित्तसे देख तथा नमस्कार कर, परिपूर्ण चित्तसे उपासक हो तीन दिन वहां ठहर कर, पुनः अखिल आश्चर्य देखने की इच्छाने, कन्दरस्थित सिद्ध, विद्याधर तथा योगियोंसे युक्त अञ्जनाचल पर धीरे धीरे विचरते, झरनोंमें स्नान करते, ब्रह्मप्तमाके धृत्तान्तको स्मरण करते हुर मंगलभूमि श्रीवा- मिपुष्करिणीके तोर पर आ पहुंचे ॥ २० ॥ अथ स्वामिपुष्करिणीतीवर्णनम् सुगन्धपुष्पवल्लीभिर्वेल्लितैर्यकुलैर्युतम् ॥ खजूरैर्नारिकेलैश्च केतकैः स्वर्गकेतकैः ॥ २१॥ पटोरपाटलाशोककिंशुकासनचम्पकैः ॥ नक्तमालैश्च पनसैर्मधूकः सरलैर्धवैः ॥ २२ ॥ पुन्नागसुरपुन्नागशिशुपुन्नागपूगकैः ॥ फदलीकृष्णकदलीमहाकदलिफागणैः ॥ २३॥ हरिद्राभिः शृङ्गधेरैः कस्तूरी- रजनीकुलैः ॥ मल्लिकामालतीभिश्च माधवीभिर्मधूत्कटः ॥ २४ ॥ यूधिका- शतपत्रैश्चजातिभिर्वनजातिभिः ॥ नन्द्यावर्तादिसुमनाकः कुक्षिपय. इतः ॥ २५ ॥ समन्ततः समाकोसान्द्रच्छायासमासैः ॥ सौगन्धिकः सुगन्धाढयैस्तुलसीभिः सुमोदितम् ॥ २५ ॥ दयनीभिः पुष्पगन्धगर्भपुष्पल- ताशतैः ॥ अतिमृष्टामोदपुप्पामोदिताशावकाशकम् ॥ २७ ॥ तापसैस्तरु- णादित्यवर्शोभिरभितो घृतम्॥ वराहसिंहशार्दूलमातङ्गकुलसङ्कुलम् ॥२८ सितासिनः सारमेपगणैर्दुारगर्वकः । सेयितं नातिभीमेन क्षेत्रपालेन पा- लितम् ॥ २९॥ विचरन्नत्र विपिने मुनिर्विगनतृछुचिः ॥ परमा मुदमा- पन्नो मुकुन्दानन्दकन्दधीः ॥ ३०॥ -~- पद्मपुराणान्तर्गत Admin-rAnna स्वामिपुष्करिणीतीरवर्णन। जो सुगन्ध २ फूलोंकी लताओंसे लिपटे, वकुल फूलोंसे युक्त, सजूर, नारियल, केतकी, स्वर्णकेतको, पटोर, पाडर अशोक, पलाश, असन, चम्पा, नक्तमाल पनस, महुमा, साले, धव, देवपुन्नाग, वालपुन्नाग, पुनःग, कसैली, केला, कृष्णकेला, महाकेला, हरदी, शृंगबेर, फस्तूरी, रजनीगन्धा, मल्लिका, मालती, उत्कट मधुयुत माधवी, यूथिका सोपतिया, जाती, वनजाती प्रभृति धृक्षोंसे चारो तरफ समाकीणं, मध्यमें नन्यावादि पुष्र समूहोंसे युक्त, चौतरफ धनठायायुक्त सुगन्धपूर्ण तुलसोसे धमधमाते सुगन्धी सैकड़ों दयनीलनायुक्त, अत्यन्त मधुर फूलोंको सुगन्धसे सुगन्धित एवं आनन्ददायक खुले स्थानोंसे युक्त, तरुण (जवान) सूर्यके तेजवाले तपस्वीगणोंसे चर्तुदिक व्याप्त, सूकर, सिंह, शार्दूल तथा हाथियों के मुंडसे परिपूर्ण, उजले, काले अदम्य एवं मदान्ध श्वान समूहोंसे सेवित तथा अधिकभय न देनेवाले क्षेत्रवालोंसे रक्षित था। आनन्दकन्द श्री मुकुन्दभगवानमें बुद्धि (भक्त) वाले, प्यासरहित पवित्र चिस मुनिवर श्रीशुकदेवजीने इस वनमे विचरण करते हुए अपार आनन्द पाया ॥ ३० ॥ अथ स्वामिपुष्करिणीवर्णनम् । स्वामिपुष्करिणी पुण्यां ददर्श विमलोदकाम् ॥ काश्चनाम्बुजकल्हार- कमलैः श्वेतपदजैः ॥३१॥ नीलोत्पलैरुत्पलैश्च फुल्लैः कुवलयैरपि ॥ कैरवैर- पि कोणी तामुद्रित्पुण्यगन्धकैः ॥ ३२ ॥ तरङ्गान्तरसञ्चारमत्तः कारण्डवै- रपि ॥ ताराभिश्च तरन्तीभिरन्यैर्जलपतत्रिभिः ॥ ३३ ॥ कलहंसकला- लापर्वाचालितदिगन्तराम् ॥ स्वामिपुष्करिणीवर्णन। स्वर्गकमल, कन्हारकमल, श्वेनफाल, नीलकमल, रक्तकमल, खिले हुए कुवय (कुंई) एवं पयिनगंधको फेलाते हुए करवोंसे आकीर्ण, तरंगोंके धीव विहार करनेवाले मत्त कापण्डओंसे युक्त,'तेरते हुए ताराओं तथा अन्यान्य जलपझियोंसे युक्त, फरहसके काकसे शब्दायमार दिशावाली, तथा निर्मल जलवाली स्वामिपुष्करिणीको उन्होंने देखा। तस्पास्तीरसमुल्लासिसमग्राभोष्टसन्ततिः ॥ ३४ ॥ तीर्थतोय. मुपस्पृश्य लक्ष्म्या सञ्चिन्तयन् विभुम् ॥ प्रसन्नमानसोल्लासचके तत्राधम- पणम् ॥ ३५ ॥ उसके किनागेमे अमीटोंको परम्परा स्वयं विरासती है। उस तीर्थक जलको स्पर्श का श्रीलक्ष्मीजी साथ भगवानको स्मरण करते हुए यानी प्रपन्नचित्त हो कर मुनिजीने वहां ही अयमपंगमन्त पूर्वफ स्नान किया ॥ ३५॥ ५ ३४ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् बद्धपद्मासनासीनोऽधित योगमेयिशन् ॥ परमैकान्तिभिः सार्ध ब्रह्मविद् ब्रह्मदर्शनः ॥३६॥ तत्रैव सुचिरं कालमुवास परमपिभिः ॥ रहस्य- न्योन्यसंल्लापस्वान्तान्तेवासिसन्ततः ॥ ३७॥ कदाचिद्भगवान् विष्णुः कारुण्यागण्यपुण्यधीः ॥ दर्शयन् सकलांल्लोकान् साक्षादक्षिपथं गतः ॥३८॥ वे उसके किनारे ही पद्मासन वांध बैठ योग करने लगे । वेदोंको जाननेवाले ब्रह्मदी उस मुनिने परम भक्त महपियोंके साथ आरसमें तथा अपने शिष्योंके साथ एकांतमें वार्तालाप करते हुए बहुत कालतक यहीं निवास किया। किसी समय कृपालुओंमें सर्वश्रेष्ठ पुण्य बुद्धिवाले, साक्षात् श्रीविष्णु भगवान, सम्पूर्ण लोकोंको अपनेको दिखलाते हुए प्रकटगो हुए ।। ३८ ॥ दिव्यानन्दमयाकारैर्गरुत्मच्छेघसैनिकः ॥ पञ्चायुधैः परिकरैर्गणैस्तु कु- मुदादिभिः ॥ ३९ ॥ परिबर्हाभूषणान्यजिनवस्त्रांशुकानि च ॥ आयुधान्य- प्रमेयाणि धानैब्रह्मशक्तिभिः॥४०॥ शक्तिभिः शारीभिश्च सेव्यमानो मुदान्वितः ॥ श्रीभूमिनीलापूर्वाभिरपूर्वाकल्पभूतिभिः ॥४१॥ महिपोभिर्मुदा- नन्दमावहन्तीभिरीशितुः।। मुमोद सह सर्वात्मा क्रीडाडम्बरदाम्भिकः॥४२॥ दिव्य आनन्दस्वरूर, गरुड़, शेषनथा अन्य सैनिकों तथा पञ्चायुधों, तत्तत्स्थान योग्य भूपणों, चों के वस्त्रों एवं अप्रमेय शस्त्रास्त्रोंको धारण किये पुमुदादि इत्यगणों ब्रह्म शक्तियों तथा शांकरीशक्तियोंसे सेयिन, परम । तथा अपूर्व कलात ऐश्वर्यवाली श्री, भूमि, नीला इत्यादि परमात्माको परम आनन्द देनेवाली महागनियों के साथ मोडारसमें परम दाम्भिक हो सर्वत्मा भगवान आमोद प्रमोदस रहे ।। ४२ ॥ अथ श्रीनिवासाविर्भाव: लीलाविभूतिविहिनविविधानन्दवेपभाक् ॥ कालकादम्बिनीकान्ताकु- मितालकयन्धनः ॥ ४ ॥ उद्यह्युमणिपिम्बश्रीः शिखामणिमहामहाः ।। अप्टमीन्दुकलाकारललाटस्योध्यपुण्डूकः ॥४४॥ सौवर्णपद्मकारपुष्पकर्णा- पतंसकः । सेवान्तररसाशासिशार्गभ्रूमण्डलमयः ॥ ४५ ॥ अतिसूक्ष्म- स्फुरत्ताराकर्णपूर्णारुणेक्षणः ॥ करुणान्धिसमुद्भूतलोलपविलोचनः ॥४६॥ तिलपुष्पसमाकारनासाकाण्डपुटदयः ॥ पफपिम्पफलाकाररमणीपोप्ठयुग्म- कः ॥४७॥ प्रमायिसारिशिखरिदशनावलिवक्त्रकः ॥ खाफारकर्णपाशा- नमुक्कामाणिक्यकर्णिकः ॥४८॥ शरन्निर्मलपूर्णदुमण्डलाननमण्डलः ।। मानन्धित पापुगणान्तर्गत कम्बुकण्ठो वृपस्कन्धो भोगिभोगोल्लसद्भुजः ॥ ४२ ॥ शार्गज्याहतिकार्क- श्यरमणीयमकोष्ठकः ॥ विशालवक्षोक्लिसच्छ्रीवत्सकौस्तुभोज्ज्वलः ॥५०॥ शङ्खचक्रगदापद्मपरिष्कृतचतुर्भुजः ॥ निन्ननाभिसमुल्लासिमाणिक्योदयन्ध- नः ॥५१॥ मेखलालड्कृतकटोतटीच्छुरिकयोटः ॥ हस्तिहस्तसदृक्षोरुजा- नुमण्डलमण्डितः ॥५२॥ क्रमवृत्तायताभोगजङ्घाकाण्डसुपार्णिकः ॥ कूर्मपृष्ठप्रपदकः किङ्किणीहंसकाधिकः ॥५३ ॥ शिझन्माणिक्यमञ्जीरम- भासितपदाम्बुजः।नानासेवारसोद्भासिचन्द्रपिम्पनखावलिः॥५३॥सुधारुति- गृहोदामस्फुरदगुष्टसौष्ठवः॥पङ्कजश्रीपरिचिताऽन्योन्यतुल्याधिपङ्कजः॥५५॥ अतसीकुसुमज्योति प्रख्यविख्यातविग्रहः ॥ संवीतविविधाश्चर्यतप्तचामी- कराम्बरः ॥५६॥ अंसादाप्रपदालम्बिवनमालाविराजितः ॥ विचित्ररत्न- खचिततपनीयकिरीटकः ॥ ५७ ॥ हारकेयूरकटककङ्कणाङ्गदभूपितः ॥ मणि- कुण्डलताटङ्कवीरपाङ्गुलीयकः ॥ ५८॥ अंसलम्बिसमायुक्तसौवर्णब्रह्मस- बकः॥ त्रिपञ्चसप्तसरिभिर्मुक्तादामभिरक्षितः॥ ५९॥ सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वगन्धानुलेपनः ॥ सर्वतुकालोत्थपुष्पदामोद्दामभुजान्तरः ॥६० ॥ भक्ता- नुकम्पासहितः श्रीनिवासः परः पुमान् ॥ आविर्यभूव भगवान स्वामिपुष्पक- रिणीतटे ॥ ६१॥ श्रीनिवास भगवानका आविर्भाव। लीलामय ऐश्वर्यसे स्वयं किये हुए अनेकों प्रकारके आनन्दके वेपोंको धारण करनेवाले, नीले मेघके समान तथा किश्चित घुघराले केशकलापवाले, उगते हुए सूर्यके समान शोभावा दे, शिखामें रखे हुए मणियोंसे प्रकाशमान, अष्टमी चन्द्रमाके आकारके ललाट पर ऊचं पुण्ड्र धारण करनेवाले, स्वर्गकमल, कहार आदि फूलोंके कगफूलसे युक्त, दूपरेको सेवामें आसक्त लोगों के शासनकर्ता शाङ्ग धनुपके समान दोनों भ्रूमण्डलबारे, अत्यन्त तेग तथा चमकदार तागयुक्त कानों तक फेली लाल दृष्टिवाडे, कृशतमुइमें उत्पन्न पञ्च नेत्रकालवाले, तिलके फूलोंफै समान नाकवाले, पके हुए पिम्वकसके समान सुन्दर दोनों ओठवाले, प्रभाको फैलानेवाले अप्रभागसे युक्त दन्त पंक्तिसे युक्त मुखवाले, 'स' अमरके समान कानोंके बगल तक फेले कर्गफूलयुक्त, शरत्कालीन निर्मल चन्द्रमण्डलगे समान मुग्य. मण्डलवाले, शेषके समान फराठवाले, सांडफेसे कन्योंसे सम्पन्न, सांपोंके फागाक समान भुजावाले, शाग धनुपके प्रत्यञ्चासे घिस फर कठिन हो गये हुए रमणीय प्रकोष्ठ से सुशोभित, चौड़े छानीपर सुशोभिन श्रीवत्स (भृगुपद) तथा केतुम मणिसे प्रकाशिन, ख, चक्र, गदा नया पद्मसे शोभिन चार मुभागले, तरयुक्त चकरदार गम्भीर .
, भीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् नाभीमें माणिक्य जड़े उदरवन्धनसे सुशोभित, करधनीसे अलंकृत कमग्वाले, उसके किनारे छूरी कटार लगाये वीर रूपवाले, हाथीके सूंडके समान उरु तथा जानुवाले, चढ़ावउतारदार, चौड़े, गोल, सर्पके समान चरणपीठ तथा हंसोंके समान चरणतलवाले, शब्झायमान, एवं माणिक्य जटित पोजेबसे प्रकाशित, चन्द्रविम्बके समान प्रकाशयुक्त नसावलि एवं अमृतके उत्पत्ति स्थान को प्रकाशित करनेवाले सुन्दर अंगुठेवाले, कमलोंकी शोभायुक्त परम प्रसिद्ध शरीरधारी, अनेकों आश्चर्यजनक तपाये हुए सुवर्गके बनाये वस्त्र धारण किये, कन्योंसे पैरों तक लटकती हुई वनमाला मोसे विभू. पित, विचित्र विचित्र रनोंसे जड़े चमकदार किरीट मुकुट पहने हार, विजायठ, बेरा,कङ्गन, कड़ा आदि भूपणोंसे भूपित, ताटंक तथा वीरपट्ट आदि मणि निर्मित कुण्डलों एवं अङ्गुठियोंको पहने, कन्धेसे लटके सोनेके बने ब्रह्म सूत्रधारी, तीन लड़ी, पच लड़ी तथा सात लड़ी मोतियोंकी मालाओंसे शोभित, सभी आभूषणों से युक्त, सब सुगन्धोंको लगाये, सभी ऋतुओंमें होनेवाले फूलोंके उद्दीप्त हारोंसे प्रकाशित भुजाओंके बीचवाले तथा भक्तोंके ऊपर कृपा रस्नेवाले परम पुरुप श्रीकिमास भगवान भी उस स्वामिपुष्करिणीके तीर पर आविर्भूत हुए ॥ ६१ ॥ अथ शुकनझार्पिकतश्रीनिवासस्तुतिः । व्यासात्मजो मुनिर्मुक्तस्तं दृष्ट्वा हृष्टमानसः॥ प्रणम्य दण्डवझूमा घवामनसगोचरम् ॥ १२॥ तुष्टाव च हृषीकेशं केशवं क्लेशनाशनम् ।। जितं ते पुण्डरीकाक्ष वासुदेवामितद्युते ॥ ६३ ।। रागादिदोषनिमुक्त समग्रगुणमूर्तये ॥ नाथ ज्ञानघलोत्कृष्ट नमस्ते विश्वभावन ॥६४ ॥ सङ्क- पण विशालाक्ष सर्वज्ञ परमेश्वर ॥ नमस्तेऽस्तु हृषीकेश सर्वेश्वर जगन्म- य ॥ ६५ ॥ देव ऐश्वर्यवीर्यात्मन्प्रद्युम्न जगतां पते ॥ स्थित्युत्पत्तिलयत्राण- हेतवे शक्तितेजसे ॥६६॥ मन और वचनसे अगोघर, सभी दुसोंको नाश करनेवाले, हृषीकेश, श्रीकेशव भगवानको देखकर परम प्रसन्नचित्त, होकर जीवन्मुक्त, व्यासपुर श्रीशुकदेवजीने भूमिपर दंडवत प्रगाम फर स्तुति की कि हे अमित ओमवाले ! कमलनयन ! तेरी जय हो, हे काम, क्रोध इत्यादि सबसे मुक्त, सम्पूर्ण गुण समूहों की मूर्ति ! आपको प्रगाम है। हे नाथ ! हे विश्वभावन ! ज्ञानालमें सर्वश्रेष्ठ ! सग ! विशालाक्ष ! सर्वज्ञ ! भगवन ! परमेश्वर ! पोफेश ! सर्वश्वर ! जगन्मय ! ऐश्वर्य तथा यलके आत्मारूप ! प्रद्युम्न ! संसारक स्वामी ! सृष्टि, स्थिति, संहार तथा ग्याक कारण ! तेमरूप ! आपकी जय हो, आपको प्रगाम है ।। ६६ ।। जयानिरुद्ध भगवन् महापुरुप पूर्वज ॥ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्यभायन ॥णा नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज।। श्रीनिवास जग- लाप नारायण दयानिधे ॥६८॥ कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं कृतार्धाः सर्वजन्त- पापुराणान्तर्गत -~- वः ॥ प्रसोद भगवन् विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ ६९ ॥ सीद पुण्डरीकाक्ष प्रसादादात्मसात्कुरु॥ हे अनिरुद्ध ! महापुरुष ! परमपूर्वज ! भगवन् ! आपकी जय हो। हे पुण्डरीकाक्ष ! भगवन ! हे विश्वमूर्ति ! आपको प्रणाम है। आपकी जय हो ! हे हृषीकेश ! भगवन ! हे महापुरुष ! हे पूवन आपको प्रगाम हो। हे श्रीनिवास ! हे जगन्नाथ ! हे दयासागर ! मैं कृतार्थ हो गया। मैं कृतार्थ हो गया। त । सभी जन्तु भी कृतार्थ हो गये । हे भगवन् ! विष्णु ! आप प्रसन्न हों ! हे पुरुषोत्तम ! आप प्रसन्न हों !! हे पुण्डरीकाक्ष ! आप प्रसन्न हों। तथा अपनी प्रसन्नतासे अब मुझे अपना लें। इति स्तुवन्तमागत्य महर्षि कुल्ललोचनम् ॥ ७० ॥ आनन्दनिर्भरापू- मानसं श्रोशुकं मुनिम् ॥ समीक्ष्य सुप्रसन्नं तं प्रसादमणयान्वितः ॥७॥ दिव्यैः परिजनैः सार्ध श्रोनिवासस्तिरोधे ।। इस प्रकार स्तुति करते हुए, प्रफुल्ल नयनवाले एवं आनन्दन भरे चित्तवाले महापं श्रीशुकदेव मुनिके पास आ कर उनको सुप्रसन्न तथा परम प्रेममम देस का अपने दिव्य पग्जिोंके साथ श्रीनिवास भगवान रूद कर अन्तर्वात हो गये। मुनि पुनः प्रणम्यात्र दण्डवच मुहुर्मुहुः ।। ७२ ॥ परमैकान्तिभिर्यो- गिवरैरायः सहापरैः ॥ अर्चावतारविभवपरव्यूहान्तरादिकान् ॥ आविर्भा- वान्स्मरन्विष्णोर्ययौ मेरुगिरिं प्रति ॥७३ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये देवरदेवदर्शनसंवादे शुकमुनिकृतशुकपुराप्टोत्तरशतविप्रगृहनिर्माणादिवर्णनं नाम सप्तविंशोध्यायोऽत्र चतुर्थः ॥४॥ श्रीशुकदेव मुनि फिर भी वारपार भावानको वहीं प्रगाम फारफे, परम एकान्तवासी योनिब तथा आयोकि साथ विष्णु भगवानके अवतार (मूर्ति) विभवावतार (गमादि अवतार) एवं श्रेष्ठ व्यूह (प्रद्युम्न मनिरन्द्ध वासुदेव, संकर्षण, नागयण) आदिके आविर्भारको स्मरण करते हुए मेरु पर्वतकी ओर चले गये ।। ७३ ॥ इति चतुर्योऽध्यायः
पञ्चमोऽध्यायः
दैत्य भारसे व्यथित हो, दु:खित धरा तत्काल ।
पापी जनते विमुख हो, माग गई पाताल ॥१॥
कीन्ह उधार पातालते, धरि सूकरके रूप ।
क्रीडा चेष्टा ताहि संग, कीन्ह विष्णु बहु रूप ॥ २ ॥
दुर्वासा के शाप से, किन्नर भये किरात ।
कोदव की खेती करे, मुग्ध होय दिनरात ॥३॥
शेपाचल की शुम कथा, इस चतुर्थ अध्याय ।
मध्य सूत मुनि राजने, कही बहुत समझाय ॥ ४ ॥
अथ श्रीवराहाविर्भाववृचान्तः ।
देवल उपाच---
सिंहसानुमतः कुक्षी स्वामिपुष्करिणोतटे ॥ श्वेतस्य पोत्रिपातस्य प्रा-
दुर्भावः कथं विभो ॥१॥
थीवगह भगवानका आविर्भाव वृचान्त
देवल पटे हे विभो सिंहावलो अन्दरमें श्रोम्यामिपुष्करिणीके सटपर चल हा वारे श्रीनागाफा
प्रादुर्भाव फिस प्रकार हुआ ॥ १॥
देपदर्शन उपाप-
चराचरगुरोरस्य परिग्रं चारुपोषिणः ॥ शृणु यिटन विशेपेण घ्याग
क्षेऽहं विपक्षण ॥२॥
पद्मपुराणान्तर्गत
३९
देवदर्शन बोले-हे विचभग विद्वन् ! इम चगचर जगतके स्वामी पनि श्रीगह भगवानका चरित्र विशेष-
रूपसे कहता हूं, आप सुने ॥२॥
अथासुरोपद्रवमसहमानाया धरायाः पातालगमनम्
पुरा धर्मच्छिदो हप्ता दैत्याः स्वेच्छाविहारिण ॥ छायां स्वकोयामपि च
हन्तुकामा मदोद्धताः ॥३॥ मुनिभिर्गतमाद्यैर्ये शप्ता भूमिं गता इति ॥
तेऽभिजाते कुले जाता राज्ञामाज्ञाविलड्डिनः॥४॥ पापिठा ह्यसुरश्रेष्ठा
नृपश्रेष्ठवपुर्घराः ॥ नक्तन्दिवं हि घाघन्ते त्रिलोकीधूमकेतवः ।। ५॥ क्षोभं
महीक्षितामेवं दुर्दर्पवलशालिनाम् ॥ सर्वसहाऽसहमाना निममज रसा-
तले ॥६॥
असुरोंके उपद्रवको न सह सकने वाली पृथ्वीका पाताल प्रवेश
प्राचीनकालमें गोतमादि मुनिवरोंसे शाप पा कर धर्मको नाश करनेवाले, घमण्डी, स्वेच्छाचारी, मदोन्मत्त,
अपनी छायाको भी मारनेकी इच्छा कानेवाले दुष्ट दैत्य जो पृथ्वीपर गये थे, परम पापिष्ठ, परम नीच वे राक्षसगण
उत्तम कुलमें पैदा हो, बड़े बड़े राजाओं के शरीर धारण कर, राजाओंकी आज्ञाका उलंघन करते हुए, सब लोकों के
धूमकेतु रूपसे त्रैलोक्यमें रात दिन उपद्रव करने लगे । अदम्य, उन महाराजा रूप घली राक्षसोंके इस तरह के झोभको
असह्य समझ कर भूदेवी पातालमे घुस गयी (चली गयी ) ॥ ६ ॥
अथ पातालगतभूम्युद्धरणोधुक्तवराहवर्णनम्
भूतधान्यां निमग्नायामयोभुवनसद्मनि ॥ संरक्षकः सर्वसाक्षी कर-
णावानधोक्षजः ॥ ७ ॥ समुदतुमनास्तूर्ण पातलनिलयां भुवम् ॥ महाव-
राहो भगवान् बभूव परमः पुमान् ॥ ८॥ यत्किरीटस्थरत्नानि सत्यलोक-
निवासिनः ॥ अकाण्डोदितमार्तण्डप्रचण्डामलमण्डलम् ॥९॥ पञ्चोप-
निषदात्मानः सिद्धा मुक्ताश्च मेनिरे ॥ यस्य श्रोत्रकदेशस्थं खपदं
शब्दमात्रकम् ॥१०॥ तेजांसि निममज्जुश्च नेत्रयोविवरान्तरे ॥
नासाग्रे च समायुक्तो मातरिश्वा बभूव ह ॥ ११॥ बभूव पारावारोऽदः
पादपङ्कजपङ्कदः ॥ खुरोदरे कगकणाः सुराद्विश्व कुलादयः ॥ १२॥
४० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् Arww , दशोत्तरैरावरणैलोकालोकाचलः स्थितः ॥ वभूव बाह्यावयवभावनाशेष- वेषभाक् ॥१३॥ पातालमें गयी पृथ्वीके उद्धार करनेमें उद्यत श्रीवराहजीका वर्णन जीवोंकी माता पृथ्वीदेवीके पाताल लोकमें चली जानेगर परमकृपालु, अबोझज, सर्वसाझी, सनरक्षक परम पुरुप, विष्णु भगवानने पातालमें निमग्न पृथ्वीको शीर उद्धार करने के लिये महावराह रूप धारण किया। जिसके मुसुटस्थ रनोंको पांचों उपनिषद्र प मुक्त, सिद्ध तथा सत्यलोकनिवासियों असमयमें उगे हुए सूर्यमण्डल समझे । जिसके कानोंके एक देशमें अखिल शब्दोंका अधिष्ठान आकाश है । जिसके नेत्रके कुहरों (गड़हों) में समस्त तेज घुस गये। पवनदेव नाकके अगले भागमें मिल गये, सम्पूर्ण महासागर जिसके चरण कमलोंके कीचड़ हुए, फुलपर्वत, देवपर्वत धूलिकग एवं इग्यारहों आवरणों के साथ लोकालोक पर्वत सभी जिसके खुरके गस्सेमें लो और जो मायामय बङ्गवाले हुए ॥ १३ ॥ पोत्रिपादेकरोमान्तर्विवरस्थां वसुन्धराम् ॥ सपत्नी पद्मवासिन्यास्स- वभूतनिवासिनीम् ॥ १४ ॥ मुस्ताभिः पूर्णपकाङ्क मार्गमाणो बभूव ह ॥ कमलवासिनी श्रीलक्ष्मीजीको सोत. सर्वभूतांके निवासस्थान अपने पैरके एक रोमके छिद्रमें स्थित मोथासे . भरे कीचड़से लिप शरीरवाली वसुन्धरा देवीको वराह भगवान खोजने लगे ॥ १४ ॥ अथ पातालगतधरणीवरायोनर्मव्यापारादि: तां दृष्ट्वा वेपमानाङ्गो लजालोलविलोचनाम् ॥ १५ ॥ पोत्रिरोमान्त- रासीनां पावनी परमेश्वरीम् ॥ वैकुण्ठोऽकुण्ठितोदन्तः कण्ठमूलमघोक्ष- जः ॥ १६ ॥ रहस्यस्याः समाधाय चराहवपुरात्मभूः ॥ गाढ़ाइपालीकवली- भूतगूढागपालिकाम् ॥ १७॥ सत्यसन्धो हि मुमुदे नवोढां च वधूमिव ।। पाताल गत पृथ्वी तथा वागहमगवान के कमनीय व्यापार नपयुक्नी वधूके समान लामासे चञ्चलनेत्रपाली, कांपते हुए शरीरवाली, वागभगानके रोमोंके घीचमें येठी हुई, मोटी चोलीसे ढकी हुई भीतरकी चोलीबाली, पवित्र करनेवाली, परम ईश्वरी उस देवीको देसकर पेठमें अत प्रसिद्ध, मधोमन, आत्मभू. वाराहरूपयारो सत्यसन्ध भगनानने एकान्लमें उमर काठमूलको सूप फर मानव किये ॥ १७ ॥ शरत्प्रत्यग्रपङ्कजाभिनवाभोगलीलया ॥ १८॥ स्नेहकामनया दृष्टथा. भियोक्ष्य विगतज्वरः ॥ तां यभापे सुरसया सुधाकल्लोललीलया ।। १०॥ नर्मभावनया पाया श्रीमान्नलिनलोचनः ॥ - पंगपुराणान्तर्गत शरत्कालिक नृतन पङ्खनो की शोभा तथा प्रेमकी कामनासे भरी दृष्टियोसे देस कर कामचरसे मुक्त हो उसले रसात् अन्ततरड़के समान विनत्र भावनायुक्त मधुर वचनले श्रीमान कमलनयन भगवान योले ॥२०॥ वसुधे देवि भद्रं ते भद्रे भद्राणि पश्यसि ॥२०॥ स्थापयाखिलभू- तानि स्वस्था स्वस्थानमास्थिता ।। एवं बराहवपुषा पुंसा भूमिः सुभा- पिता ॥ २१ ॥ स्नेहसागरपूर्णेन ब्रोडालोलविलोकिना ॥ नेत्राञ्चलेन स्व- पतिं वीक्ष्य कोलाननं विभुम् ॥ २२ ॥ स्नेहसन्दर्भगर्भेण माधुरीमहिमात्म- ना॥ त्रिस्थानस्थेन वचसा धर्मश्रवणतत्परा ॥ २३ ॥ बभापे पुरुषश्रेष्ठं पोत्रिवक्त्रं पुरातनम् ॥ हे भद्रे वसुपादेवि । तेरा कल्याण तो है ? तुम माल सो देखती हो । स्वयं अपने स्थानमें स्थित हो कर अखिक जीवोंको स्थापित करो। इस प्रकार वराहवेषधारी परमपुरुष भगवानसे भूदेवो अच्छी तरह बोली गई, सध लग्नासे चञ्चल, प्रेमसागरसे पूर्ण, आखोंके कोर (कनसियो ) से वराहमुस अपने स्वामीको देवकर प्रेमरसपूर्ण मधुरताभरी, तीन स्थानों में रहनेवाली, (प्रेमपूर्ण) भाषा के द्वारा धर्म सुननेमे तैयार (पृथ्वोदेवी ) वराइवदन पुरातन भगवानसे बोली। अथ वराह प्रति धान्युक्तिः भगवन् देवदेवेश दैत्यामित्र दयानिये ॥ २४ ॥ दैत्यदानवदुर्धर्ष भा- रान्मना रसातले ॥ रक्ष मां पक्षिराड्वाह सर्वभारक्षमाक्षमाम् ॥ २५ ॥ आधारशक्तये तुभ्यमनन्तशिरसे नमः ॥ अव्याजसुहृदे भूयो नमोऽनन्तवि- भूतये ॥ २६ ॥ बराह भगवान पृथ्वीदेवी के वचन 'हे दयानिधे । हे देवदेवेश। हे दैत्यशत्रु । दैत्यों एवं दानोंको दुर्धर्ष । सन भारोके सहन करनेमे समर्थ । हे गरुडगइन भगवन । भारसे पातालमें घसी हुई, असमय बनी हुई मुझ पृथ्वोकी रक्षा कीजिये । शक्तियोंके आगार अनन्त शिरवाले आपको नमस्कार है । निश्ल सुहद, अनन्त ऐश्वर्याले आपको अनेकानेक प्रणाम है ॥२६॥ एवं वसुधया देव्या वेपमानाखिलाङ्गया ॥ विज्ञापितो विश्वरक्षादी- क्षितः प्रत्युवाच ताम् ॥२१॥ साधु देवि त्वया पृष्टं शृणु वक्ष्ये वसुन्धरे ।। सर्वसरा विश्रुता त्वं तथ्यनामा भव प्रिये ॥ २८॥ इस प्रकार सम्पूर्ण शरीरसे फारती हुई, धरणोदेवीके वचन सुन कर संसारकी रमामे तत्पर भगवान उप्तसे
!
.
श्रीवेकंदाचलमाहात्म्यम्
(धरणीसे) वोले । साधु ! देवि साधु ! तुमसे अच्छा ही निवेदन किया गया है। हे वसुन्धरे ! सुनो, मैं कहता हूं। है
प्रिये ! तुम सब कुछ सहनेवाली (सर्वसहा) के नामसे यथार्थ नामवाली प्रसिद्ध हो जाओ ॥ २८ ॥
अथ धरेण्या साकं पातालाद्वराहस्य शेपावलागमनम् .
वराहरूपी भगवानेवमुक्त्वा वसुन्धराम् ॥ देवीमशिक्षयद्धर्म खभार-
भरणक्षमम् ॥ २९॥ शिक्षिता वसुधा देवी तेन शुद्धमना धरा ॥ बभूव
महिता तेन खभारभरणक्षमा ॥ ३० ॥ तदाप्रभृति देवेशो वराहवपुरूर्जि-
तः॥ पाताललोकालोकेऽस्मिन् कौतूहलसमाकुलः ॥३१॥ स्वामिपुष्करणीकूले
पश्चिमेऽस्मिन् धरातले ॥ वल्मीकविलमासाद्य तद्वारा विजिहीर्पया ॥३२॥
गमनागमनं कुर्वस्तधो भुवनं प्रति ॥ भूत्वा श्वेतः पोत्रिपोतः सञ्चरन्ना-
त्मनायकः ॥ ३३ ॥ दिव्यैर्गणैः सेव्यमानः कदाचिदनपायिभिः ॥ भूषणैः
पारिपस्स्वैरायुधैश्चेतनात्मभिः ॥ ३४ ॥ अव्याजमित्रोऽत्र पोत्री वर्तते
दिव्यगात्रभृत् ।। ह्रादयन्नात्मनः सर्वाज्ञानानन्दमयान सुरान् ॥ ३५ ॥
धरणीके साथ भगवानका पातालसे शेपाचलपर आना।
वराहरूप भगवानने इस तरह कह कर वसुन्धरादेवीको अपना भार वहन करनेकी शिक्षा दी। उनसे शिशित
हो फर शुद्धचित्तवालो वसुधादेवी, अपने भारको सहन करने योग्य हो कर महनीया हो गयी। उसी समयसे
देवदेवेश, परमउग्र, वराहरूप भगवान पाताललोकसे कौतूहलसे आफुल हो, इस लोकके स्वामिपुष्करिणीके पश्चिम
सीर पर इस भूभागमें दीमकको बिलको पा फर उसमें विहार करनेकी इच्छासे नीचेकै भूरण्डमें आवागमन करते
हुए. स्वयं आत्मनायक श्वेतवाराह हो कर विचरण करने हुए, कभी भी पाप न करनेवाले दिव्यगणोंसे सेवित एवं
सचेतन अपने भूपणों, परिचगें तथा आयुधोंसे युक्त हो कर निष्कपट मित्र दिन्यस्वरूप धारण कर सभी मान तथा
आनन्दमें मन देवताओं की आत्मा को माहादित करते हुए, यही रहते हैं ।। ३५ ।।
अथ दुर्वाससः शापारिकन्मरदम्पत्योः कैरातरूपप्राप्तिः
परावराणां भूतानामन्तर्यामिणि शाहिणि ॥ एवं हि पर्तमानेऽन
पविने चित्रपोनिणि ॥३॥ कदाचित्स्वाश्रमे पुण्ये दुर्यासाः फोपनो मुनिः ।।
फोटन्ती फाममोहेन दृष्टा किन्नरदम्पती ॥३णा शाप निर पुण्ये सिं.
हनाप्ति महीवर ॥ कैरानं मिथुनं स्यानां वन्याहारी युवामिनि ॥ ३८॥
पद्मपुराणान्तर्गत दुर्वासाके शापसे किन्नरदम्पतिका किरातरूप हो जाना। सर्वभूतांके अन्तर्यामी, पासे भी पर, पवित्र, विचित्र पोत्र पारी, शाङ्गघागे भगवानके यहां इस प्रकार रहते हुएमें किसी समय परम क्रोधी महामुनि दुर्वासाजीने अपने पवित्र आश्रममें काममोइसे मोहित तथा कोड़ा करते किन्नरदम्पतिको देखकर श्राप दिया-"तुम दोनों सिंहाचल नामक पर्वतके एक पवित्र झरनेके तट पर जङ्गलीभोजन परनेवाजे किरातदम्पति हो जावो ।। ३८॥ तत; किन्नरदम्पत्योनिविष्णमनसोः सतोः ॥ शापमोचनमाचख्यौ कृ- पया स च तापसः ॥ ३९ ॥ तत्र स्वामिसरस्तीरे सञ्चरछ्वेतसूकरः ॥ शापान्मदीpविहितान्मोचयिष्यति तौ युवाम् ॥ ४०॥ तथेति दीनमनसा- चुक्त्वा किन्नरदम्पती॥ तूर्ण तं देशमागत्य जज्ञाते व्याघदम्पती ॥४१॥ तब उस किन्नर दतिको दु:खित होनेपर श्रापसे मुक्त होनेके लिये उस तपस्वीने उपाय बनाया हि ईयास ५ हे दिये गये मेरे श्राप तुम दोनोंका उप स्वामिसरके वीरपर विचरण करनेवाले श्वेतवराह, मुक्त करेंगे। "वैसा ही हो" ऐसा दुःखित मनसे कह का उत किन्नरम्पत्रिने चुपचाप उसी देशमें आ कर व्याध (किरात) दम्पतिफे रूपमें जन्म लिया ॥४१॥ अथ किरातदम्पत्योः शेपाचले पुत्रप्राप्ति-प्रियङ्गुकृपीकरणादीनि शाकमूलफलाहारौ दुष्टसत्त्वनिवर्हणौ ॥ आसाते सुचिरं कालमस्मिन् सिंहशिलोचये ॥ ४२ ॥ ऋक्षशार्दूलशरभसिंहेभन्यालदुर्गमे ।। अरण्येऽग- पयपुण्यौघे भोषणे रोमहर्पणे ।। ४३ ॥ वसत्किरातमिथुनं पुष्पासयमदोद्ध- तम् ॥ असूत पुत्रं चित्रागं चिरकालसमीप्सितम् ॥ ४४ ॥ किरात दम्पतिकी शेपाचलपर पुत्रप्राप्ति तथा प्रियंगुकी खेती। दुष्ट जन्तुओंका नाश करते तथा शाक, मूल, फलका भोजन करते हुए, इस सिंहाचल पर्वतपर बहुत दिनों तक उन्होंने निवास किया। भालू, शार्दुल, शरभ, सिंह, हायी तथा सर्पो से दुर्गम, अत्यन्त पवित्र तया भयर, रोमाञ्चित करनेवाले उस घोर जद्गरमें निवास करते हुए, फूके रस (मधु) को पी कर उद्धत किगतदरनिने चिएकालसे अभिलषित नथा विचित्र अहवाले पुत्रको प्रसाझिया ॥४४॥ प्रसूतं तं समीक्ष्याथ सुकुमारं सुतं तदा ।। शयरः शपरी चैतावास्तां ४४ AALAAAAAAAA श्रीवेङ्कटाचलमात्म्यम् सम्पूर्णमानसौ ॥ ४५ ॥ स्तन्यैर्वन्यरसैरन्यैस्तमापञ्चमवर्षकम् ॥ तायवर्धयतां पुत्रं चित्रावयवमर्भकम् ॥४६॥ सिंहहस्तनखनोटीनिशातशतधारतः ॥ वि- भिन्नमत्तमातङ्गकुम्भोजिन्नोस्मौक्तिकः ॥ ४७ ॥ दण्डशेखरवासोभिवं- हिपतत्रिणाम् ॥ त्रिमदोद्रिक्तमातङ्गमदपद्रवैरपि ।। ४८ ॥ श्रेयसः सर- सां स्वामिसरसः श्वेतमृत्लया ॥ अलञ्चक्रतुरन्योन्यं पितरौ सुतरां सुतम् ॥४९॥ प्रसव किये हुए उस सुकुमार पुत्रको देख का उक्त दोनों शबर तथा शव के सभी मनोरथ पूर्ण हो गये, तथा उन्होंने स्तनरस (दूध ), वन्यरस (मधु) एवं अन्यान्य भोजनोंसे पांच वर्षों तक उस पुत्रका पालन-पोपण किया ओर सिंहके हाथके नखके अभागले समान तीक्ष्ण सैकड़ों धारयाले अंकुशसे मत्त हाथियोंके मस्तकको फाड़ कर निकाले हुए बड़े बड़े मुक्ताओं, मोरके दण्ड समान पुच्छके अप्ररूप ( कलङ्गी ) वस्त्रों, तथा अन्यान्य पक्षियोंके पंखों तथा तीन धारोंसे निफले मत्त हाथियोंके मदसे सने पड़ों एवं सरश्रेष्ठ स्वामिसरोवरकी उज्वल मिट्टीसे माता तथा पिता दोनों ही अपने उस पुत्रको अलंकृत करते थे ।। ४९ ।। कदाचित्पर्यटस्तत्र विपिने स वनेचरः॥ कस्यचिहटवृक्षस्य समीक्ष्य स्कन्धकोटरे ॥ ५० ॥ पकं कार्तस्वरनिभं प्रियङ्गुं प्रियदर्शनम् ॥ गृहीत्वा शयरः सर्व गृहिण्यै तत्समर्पयत् ॥५१॥ किमी समय अगलमें घूमते हुए उस किरातने एक वटके फोटरमें परम रमणीय, सोनेके रङ्गका, खूप पका हुआ प्रियंगुफा एफ फल देसा, और उसे लेकर उस किरातने अपनी स्त्रीको दे दिया ।। ११ ।। सापि प्रैयङ्गवं धान्यमुच्छोप्य च समाचिनोत् ॥ ततः सस्यं चक्रतुथ प्रेयगयमतन्द्रितौ ॥५२॥ पृतिभिर्गोपयन्ती ती शुश्रूपाभिः समन्ततः ॥ आपफफलमाकाङ्क्षन्मिथुनं तद्वभूव ह ॥५३॥ गोपनार्थ दि तस्यैव पुत्रं प्रेषितवान्स्वयम् ॥ तुष्टो पभूव च क्षेत्रं वीक्ष्य पफफलोद्वतम् ॥२४॥ इनि दीपपुगणे क्षेत्रकाटे श्रीपेष्टाचलमाहात्म्ये देवलमयदर्शनर्मवाद श्रीयगहाविभावहतान्तवर्णन नाम गाविंशोऽध्यायोऽत्र पथमः ।।
पनपुगणान्तर्गत
unwwww
उसने (स्रोने) भी उस प्रियङ्गु धानको सुखा कर रख दिया। पीछे आलस रहित हो कर उन्होंने प्रियङ्ग
धानको खेती को । दोनों बड़े यनसे पारा पारी चारों ओरसे उसकी रखवाली करने लगे। वह दम्पती उस फलके
पफ जानेकी अभिलापा करने लगे और उसीकी रक्षाफे लिये उन्होंने खास अपने पुत्रको भेजा। वह पुत्र उस धके
हुए फलसे भरे क्षेत्रको देख कर सन्तुष्ट हो गया।
इति पञ्चमोऽध्यायः ॥
पष्टोऽध्यायः
इस छठवें अध्याय में, श्रीवराह भगवान ।
आय प्रियंगु खेत में, दर्शन दिये महान ॥१॥
शेपाचल पर आय कर, पल्मीकागत ईश ।
दर्शन करि उनकी सुनी, गगन गिरा अवनीश ॥२॥
पुनि दुर्वासा शाप से, विगत भील परिवार ।
श्रीनिवासके पास पुनि, तीर्थ दक्षिणी द्वार ॥ ३ ॥
अथ प्रियगुगोप्तकिरातसमीपं प्रति वराहागमनम्
देवदर्शन उवाच-
प्रियङ्गावभिती गुप्ते वार्धाभितिभिस्ततः॥ ततचामीकरामोरुपम-
धान्यभरानते ॥ १॥ शयरस्तं समीक्ष्याध मध्ये कृत्वा तु मञ्चिकाम् ।।
तद्रक्षणार्थ तत्रैवातिष्ठन्नक्तन्दिवं स्वयम् ॥२॥
प्रियङ्गुरक्षक किरावके पास बराहक्षा जाना
देवदर्शनजी बोले-तपाये सोनेकी प्रभावाले पके धानसे झके हुए चारों ओर धेरैसे अच्छी तरह विरे
प्रियके पीचमें मचान बना पर उसे देखने हुए, उमकी रक्षा के लिए किगन रात दिन वही स्वयं रहता था ॥२॥
४६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् www कदाचिद्गवाञ्छ्वेतः पोत्रिपोतो वुभुक्षया ॥ वल्मीकरन्ध्रान्निर्गत्य क्षेत्रमध्यं विवेश ह ॥३॥ तं दृष्ट्वा बहुशः सोऽपि शबरी विस्मयं ययौ ॥ ततस्तन्मण्डलेशाय राज्ञे विज्ञापितुं द्रुतम् ॥ ४ ॥ राजधानी प्रवि- श्यास्यावेद्यचक्रवर्तिनः ॥ किसी समय श्वेतवराह भगवान, भूखके कारण अपने दीमकसे निकल कर खेतके बीच घुस गये । उनको बहुत बार देख कर उस किरातने आश्चर्यित हो उस मण्डलके स्वामी राजाको जल्दी जनाने के लिये राजधानीमें प्रवेश कर चक्रवर्ती नामक राजासे निवेदन किया ।। अथ श्रीवराहदर्शनार्थ शेपाचलं प्रति नृपागमनम् तत् श्रुत्वा सार्वभौमस्तु राजा कौतृहलान्वितः ॥५॥ मृगयावेपभृ- दूत्वा पदातिरुपनिष्कमन् ॥ एकाको तेन सार्द्ध हि जगाम जगतां हितः ॥६॥ वराहको देखनेके लिए राजाका शेपाचल पर जाना इस बातको सुन कर वे सार्वभौम राजा फौतूहलसे युक्त हो कर शिफारीका भेष धारण किए पैदल ही निकल फर संसारकी हिनकामनासे उसके साथ अकेले ही चले गये ॥ ६ ॥ स्वामिपुष्करिणी पुण्यां विगाह्य विगतलमः ॥ दण्डवत्तां प्रणम्याथ व्याघवाक्यविचित्रताम् ॥णा मनसाऽऽलोचयन्सम्यक्संत्यक्तान्यपरामामः ॥ प्रियङ्गोः क्षेत्रमासाद्य प्रियङ्गुप्रियदर्शनः ॥८॥ चतुस्तम्भसमायुक्तां चतुरश्रां समुच्छ्रिताम् ॥ मृढपल्लवसंस्तीर्णामुपस्तीर्णमृदुत्वचम् ॥९॥ आदाय सशरं चापं तुङ्गङ्गविनिर्मिताम् ॥मश्चिकामामरोहतां तेन सार्ध नराधिपः ॥१०॥ पुण्य स्वामिपुष्परिणीमें स्नान तथा दण्डवन कर थकानसे मुक्त हो कर और पशुओंके आसेटको त्याग कर व्याध (फिरात ) पी घातोंकी विचित्रनाया मनमें पूरी तौरस आलोचना करते हुए, प्रियंगुफै खेतमें जा कर पार सम्भांसे युक्त, चौकोन, उन्नत, मुलायम पत्तोंसे बिछे हुए, और उसके ऊपर मुलायम छाल पिछे हुए एवं पे पर्वत शिखर पर यने हुए मचान पर धनुष वाण ले का उस (किरात) के साथ प्रियंगुमे आसफ दो रागा पढ़ गये ॥१०॥ अथ नृपस्य यत्मीविवरागतपराहदर्शनम् शपरः सार्वमीमच जाग्रती निश्पतिष्टताम् ॥ यत्मीकवियरा चित्ररम:
पद्मपुराणान्तर्गत ४७ करो निर्जगाम ह ॥ ११॥ वृति विलन्ध्य वार्धाभिः पाशैरप्यतिदुर्गमाम् ॥ क्षेत्रमध्यं च धावन्तं सूकरं सुभगाङ्गकम् ॥ १२ ॥ आत्ताभिलापमाहारे दंष्ट्रादीधितिसञ्चयैः ॥ ध्वान्तं शकलयन्तं च भास्यदिव्याङ्गसङ्गतैः॥ १३ ॥ राजा तं वाक्ष्य सहसा विस्मयं परमं गतः ॥ सज्ये धनुषि सन्धाय सायक साधुविक्रमः ॥ १४ ॥ तूर्णमाकर्णमाकृष्य चललक्ष्यप्रवेधिनम् ।। ग्रहीतुकामो नृपतिस्तेन साध तमन्वगात् ॥ १५ ॥ राजाको वल्मीकसे निकल कर आते हुए पराहका दर्शन किरात तथा यह सार्वभौम राजा रातको जागते हुए बैठ रहे । तव वल्मीकके विलसे विचित्र वराह निकल फोटोंके जालसे घिरे अतिदुर्गम धेरैको लांघ कर खेतके मध्यमें दौड़ते हुए, प्रियंगूको लेनेमें मत्यन्त उत्सुरु हो चमकीले दन्तपंक्तियोंसे रास्तेको खण्ड सण्ड करते, चमकदार दिव्य रूपसे सम्पन्न उस सुन्दर आकृतिवाले वराह को देख कर राजा एकाएक परम आश्चर्यित हुए और महाविक्रमशाली वे (राजा) प्रत्यया (डोरी) युक्त धनुष पर चञ्चल लक्ष्यको वेधने वाले बाणको चढा कर जोरसे कामोंतक सींचते हुए उसको पकड़नेकी इच्छासे उसके पीछे पीछे चलने लगे।॥ १५ ॥ सूकरो वीक्ष्य धावन्तं चापहस्तं महीपतिम् ॥ झटिति क्षणमात्रेण घ. ल्मीकविवरं ययौ ॥ १६ ॥ व्यर्थप्रतिज्ञो नृपतिः प्रोज्ञः प्रख्यातविक्रमः ॥ पल्मीकमूलमागत्य द्रष्टुं सूकरमत्वरः ॥ १७ ॥ शिश्ये च दर्भशय्यायां पप्नं काङ्क्षन् क्षितीश्वरः ॥ हाथमें धनुप लिये राजाको दौड़ते देख कर वराह मटसे क्षण ही भरमें वल्मीफ (बिल) में घुस गया। विरन्यात वोरतायुक्त बुद्धिमान राजा व्यर्थ (भप्र) प्रनिश हो कर वल्मीको रिलमें वगहको देन्यनेको इच्छासे मा फर, कुशशय्या- पर स्वपकी कामनासे सो गये ॥ १८॥ प्रवुद्धः प्राकृतः मातरदृष्ट्वा स्वमदर्शनम् ॥ १८॥ किर्तव्यत्वशून्या- स्मा चिन्तयन्कायशोधनम् ॥ महदाश्चर्यमाहतु नात्या स्वामिसरोजले ॥१९॥ तपोवेपं समास्थाय ध्यायन्सूकरमीश्वरम् ॥ कर्तुं प्रयवृते धीरस्ततः प्रायोप- वेशनम् ॥ २० ॥ निर्दन्दोऽवन्ध्यनिष्ठश्च निष्ठावानस्य दर्शने ॥ विना स्वप्न देसे ही प्रातःकालमें सचेत हो पर उठे । शरीरको शुद्ध करनेका विचार करते हुए, स्वामिपुष्क- रिणीक जलमें स्नान कर, अन्यन्त माश्चर्यजनक उम ( वगह) को पफडनेको इन्छामे तपस्वी भेपमें येठ वगह ४८ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् भगवानका ध्यान करते हुए, परम निष्ठावान, तथा निर्द्वन्द्व हो, उनके साल दर्शनमें विरोप निष्ठा रख कर किंमत. व्यविमूढ़ हो कर प्राण त्याग करनेतक को उद्यत हुए ॥ २१॥ अथ नृपं प्रत्यशरीयुक्तिः एवं हि वर्तमानेऽस्मिन् पतौ च नियतात्मनि ॥२१॥ शयरेण शयर्या च परिष्कृतसपर्यके ॥ वृत्तं विष्णुपदे वाक्यं विशुद्धममृतोपमम् ॥ २२ ॥ द्रष्टुकामो यदि भवान् साधुवृत्ता महीपते ॥ तपसाऽलं सगर्वेण सूकरार्भक- दर्शने ॥ २३ ॥ यतस्व वृत्तं तच्चतु यद्वक्ष्यामि च सुव्रत ॥ सवत्सासितगो- क्षीरचाराभिरभिषेचय ॥ २४ ॥ अच्छिन्नसन्तताभिश्च वल्मीकस्धं वरा- हफम् ॥ एवं सिक्तः स भगवान् पोत्रिवक्त्रः पुरातनः॥२५॥ प्रादुर्भविष्यति ततो वल्मीकविवराद्विभुः। एवमुक्त्वा तु वाक्यं तत्पुनर्नोवाच किञ्चन॥२६॥ राजासे आकाशवाणी। इस प्रकार जिनेन्द्रिय उस राजाके किरात तथा किरातीसे किये सत्कारके द्वारा सन्तुष्ट होनेपर आकाशमें असून तुल्य परम शुद्ध वाणी सुन पड़ी "कि हे साधुषरित्र राजा ! तुम यदि दर्शनार्थी हो तो वराहके दर्शन करनेको मह. फार पूर्ण तपस्याको छोड़ो। हे सुनत ! जो मैं कहता हूं उस वृत्तिका आचरण करनेका यत्र करो। पन्चेवाली फाली गोके दूधको धारासे वल्मीकस्थ वराहका अभिषेक करो। इस प्रकार अभिषिक्त हो कर पुरातन वराइ भगवान पल्मीको पिलसे निकलेंगे। यह कह कर वागी और कुछ न बोली ॥ २६ ॥ नृपतिस्तं निशम्याशु विस्मयो विस्मयं गतः ॥ तं प्रयत्नं प्रववृते प्रय- तोऽपाकृतात्मनः ॥ २७ ॥ अस्य नारायणगिरलक्ष्मीनारायणेशितुः ॥ पस- तेर्दक्षिणे भागे दियोजननियोजिते ॥ २८ ॥ तोरै स्वर्गमुखर्याथ दक्षिणे दक्षिणक्रमे ॥ प्राग्भागे गण्डशैलस्य सर्वोपफरणान्विते ॥२९॥ ग्रामे संग्राम- विजयी समाहितमनास्ततः॥ सञ्चिन्त्य सर्वान् सम्भारांस्तस्मादाहत्य सत्वरः ॥ ३० ॥ तं वराहं च चल्मीकमभिपेत्तुमना मनाक ॥ विशुद्धयासा निष्णाता वैष्णयः पूर्णमानसः ॥ ३१॥ निष्यातस्तत्सपर्या यभूव यमु- घाधिपः ॥ इस पातको गुन पर भाग एवं मानर्यित हो, यं राजा उस प्रपा प्रत हुए। स्वागास यनिरिण लामोनारानगर निगरा म्यागर दक्षिण भागमे दो गोजन र स्वर्गमुनी नदी किनारे
wwwwwwwwwwwwsaram.www
vv
पेदापुराणान्तर्गत
उपकरणोंसे युक्त गण्डशैलके अगले भागका प्रामसे सभी गौवोंको उस वल्मीकस्थ वराह भगवानके अभिषेक करनेकी
कामनासे जल्दीसे ला कर निप्पाप, एवं संग्राममें विजयी, राजा विशुद्ध वन पहने, पूर्णरूपसे वैष्णव एवं एकाम-
चित्तवाले हो पर उनकी पूजामें संलग्न हुए ॥ ३२॥
अथ क्षीराभिषेकावराहस्य परमीकादाविमावः
सावधानः सहामात्यः सापत्यः शयरान्वितः ॥ ३२॥ अतन्द्रितः
साधु सान्द्रमशरीरिवचः स्मरन् ॥ गोक्षीरहेमकुम्भस्थैर्वल्मीकविवरोद-
रम् ।। ३३ ।। अनुस्यूताच्छिन्नधारैरभिषेक्तु प्रचक्रमे ॥
क्षीराभिप कसे वल्मीकसे वराह भगवानका निकलना ।
सावधान हो कर, अपने मन्त्रियों, प्रजावर्गों तथा किरातोंके साथ आलप्सरहित भावसे आकाशवाणीको
स्मरण करते हुर आनन्दित हो कर सोनेके घड़ोंमें रखे गौके दूधसे वल्लोको बिलमें अविछिन्न धारासे अभिषेक
करना आरम्भ किया ।। ३४॥
क्रियमाणेऽभिषेके तु वल्मीकविवरान्तरात् ॥ ३४॥ आविर्षभूव भग-
वान् वराहवपुरीश्वरः॥ कोटीरकोटिविलसन्मगिमण्डलमण्डितः ॥ ३५ ॥
अमृतांशुकलाकल्पदंष्ट्रादन्तुरपोत्रकः ॥ ललाटपघटितवेणुपत्रोर्चपु-
पडूकः ॥३६॥ कम्युपिम्यसहकाण्ठो मांसलस्कन्धमण्डलः ॥ सुपारिजातविट-
पविम्बितचतुर्भुजः ॥ ३७ ॥ शहचकवरो वाम ऊरुपीठे स्थितां महीम् ॥
देवीं पागोपिताङ्गी लोलाविलविलोचनाम् ॥ ३८॥ सर्वात्मसम्भृतदया-
कायिनी हर्षदायिनीम् ॥ गाढगाई समालिङ्गन्नस्या अङ्ग पदव्यम् ॥३९॥
गृहालः सान्द्रहण लोकयन वस्त्रपङ्कजम् ॥ विशालक्षाः श्रीवत्सकौस्तु-
भाभ्यां च लाञ्छितः ॥ ४०॥ यज्ञोपवीतोत्तरीयदृढवन्धनयन्धुरः॥ हार-
केयूरकटकरम्यहोराङ्गुलीयभृत् ॥४१॥ समभ्युत्स्थितयामानिशिज-
न्मजोरहंसकः ॥ नवरत्नान्तरमोतमुक्ताहारभुजान्तरः ।। ४२॥ अप्रमेय
रभिनवैराकल्पैरात्महारिभिः॥ तपनी पैचित्रवस्त्रश्चित्रैश्चीनांशकैरपि ॥ ४३ ॥
मालाभिरमलामोदमालाभिर्मधुसूतिभिः ॥ अष्टात्मगर्भसन्दभैरपारैश्च
परिष्कृतः ॥ ४४ ॥
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम अभिषेक किये जाने पर वल्मीकके विलसे वराहस्वरूप, करोड़ों सूर्यके समान मणियों के समूहसे मण्डित या सुशोभित, चन्द्रमाकी किरणके :समान प्रकाशयुक्त, दंष्ट्रासे उन्नत मुखभागवाले, ललाटमें बांसके पत्तेके समान ऊर्ध्वपुण्ड्र धारण किये, शंखकी शोभावाले कंठयुक्त, मांसदार कन्वेवाले, सुन्दर पारिजात वृक्षका भ्रम दिलानेवाले चार भुजायुक्त, शंख तथा चक्र धारण किये, बायें जांघपर बैठी, लज्जासे अङ्गको छिपानेवाली, चञ्चल आँस- वाली, सभी आत्माधारियोंके लिये दयाकी मूर्ति एवं आनन्दको देनेवाली भूमिदेवीके अड्डोको गाढरूप से आलिङ्गन करते, दोनों चरणोंको पकड़ते तथा मुखकमलको देख कर अपार आनन्दको लेले हुए, श्रीवत्स (लहसन) तथा कौस्तुभमणिसे सुशोभित चौड़ी छातीवाले, यज्ञोपवीत, चादर तथा अन्य दृढ़ बन्धनोंसे दन्ये हार, विजायठ, कड़े तथा रमणीय रत्नजटित अंगुठीधारी, घुबरूदार हंसचरणके समान वायं चरणको उठाये, नव रत्नों से अन्तरजडित मोतियोंके हारको भुजाओंके बीच धारण किये, चमकीले विचित्र विचित्र वस्त्रों तथा चीनांशुक्र (चीनीकपड़ों) से प्रकाशित, मधुको निकालने हुए अमल आनन्द देनेवाले मालाओंसे आनन्दित, एवं अपने अपार आठ तत्त्वरूप आत्माके गृढ सन्दर्भो के साथ प्रकाशमान हो भगवान प्रकट हुए ॥ ४४ ॥ आजानु चाविर्भवति पुरुषे सुकरात्मनि ॥ विच्छन्ना क्षीरधाराऽभूद्धा- राला तु प्रमादतः॥४५॥ घुटनों तक परमपुरुष भगवानको वराह स्वरूपमें आविर्भूत होनेपर प्रमादसे दूध की धार विछिन्न'हुई (टूट गई ) अर्थात रुक गई ।। ४५ ॥ तावान् प्रत्यक्षदृष्टः स तदधो न घदृश्यत॥ पश्चादनेकविधया राजापि द्रष्टुमक्षमः ॥४६॥ प्रयत्नाप्रतीकारोऽतिष्ठत्तूष्णी सतृष्णधीः ॥ शुष्कजि- हाकण्ठसृष्किण्योष्ठः सोणं विनिःश्वसन् ॥४७॥ विदीर्णमानसो मानी विकीर्णाङ्गो विचूर्णितः ॥ तब उननेही ये प्रत्यक्ष दृष्ट हुए, नीचले भागने नहीं देख पड़े, पीछे राजा अनेक उपायोंसे भी उनको देसनेमें असमर्थ हुए । तम उपायसे असाध्य देख कर लोभमरी बुद्धिसे चुपचाप खड़े हो गये। उनकी जीभ, कएकी साल, ओठ तथा मुग्यो दोनों प्रान्त सूख गये एवं गर्म स्वास फेंकने हुए चकराये, बेडौल एवं विस्त चित्त हो गये । अथ राजानं मति भगवदुक्तिः एवं वृत्ते राज्ञि तदा भगवान भूतभावनः ॥४८॥ पराहरूपविभवः पुराणपुरुषोत्तमः ॥ उवाच वचनं श्रीमान् करुणापरिणामः ॥४९॥ राजासे भगवानकी उक्ति ऐमो हाल में पड़े गमासे भूनभावन, यगहरूपयारी, परमफागणिक, पुगण पुरुषोतम श्रीभगगन मोगा४९।। -
श्रीधेङ्कटाचल माहात्म्य
,
क्रियमाणऽभिषके तु परमी कविवरान्तरात् । आविर्यभूय भगवान् वराहपुरीश्वरः ।।
आजानु पार्मिषति पुरुषे सफरारमनि । विहिका भीरपाराऽभूत् धारालतु प्रमादतः ॥ (पृष्ठ १०)
पापुराणान्तर्गत राजन्नलमलं व्यर्थप्रयत्नेनातिभूयसा ॥ एतावांस्तव दृश्योऽहं तद्धो न नृपाधिप ॥५०॥ एतद्रूपं प्रतिष्ठाप्य शुद्धया शिलया सप॥ तस्मै देख- खिलान् भोगान् पूर्णो भूत्वा सुपुष्कलान् ॥५१॥ अप्राकृताङ्गो विरजाः सात्विकोऽयमिति स्मरन् । वैखानसमहर्षिभिरर्चय त्वं नराधिप ॥५२॥ पश्चान्मामाप्नुया गच्छ साधु शाधि वसुन्धराम् ॥ " हे राजन् ! इस बहुत बडे बडे व्यर्थ प्रयत्न ने क्या ? हे नृपाधिप । तुमते मैं इतना ही देखा जाऊंगा इससे नीचे नहीं। हे राजन् ! शुद्ध पत्थरोसे इस रूप की प्रतिष्ठा कर उसको अखिल भोगों को पूरी तरहसे दो तथा यह अप्राकृत शरीरवाले, रजादिदोपरहित, तथा परम सात्त्विक हैं ऐसा ख्याल रखते हुऐ, वैखानसादि महा- ऋपियोंके द्वारा इसकी पूजा कराओ। तत्पश्चात् मुझे पाओगे, अत मेरी आज्ञासे जा कर बसुन्धराका अच्छी तरह शासन करो।। ५३ ॥ श्रीवराहकृतकिन्नरमिथुनस्य किगतत्वनिमुक्तिः एवमुक्त्वा कोलवपू राज्ञोऽमूहालयापनाम् ॥५३।। किरातवपुषा वीक्ष्य विष्णुः किन्नरदम्पती ॥ मुनिशापान्मोचयित्वा ददौ ताभ्यां स्वकं पदम् ॥५४ ॥ ततश्चान्तर्दधे देवो वराहवपुरत्र वै ॥ किन्नरदम्मति का किरातशरीरसे वराहद्वारा मुक्ति पाना राजासे वराहशरीरधारी भगवान इस प्रकार कालोप करनेका उराय बतला कर किन्नरदम्पतिको किरात- खरूपमें देख कर श्रीविष्णु भगवानने उन्हें मुनिजीके श्रापसे मुक्त कर अपना पद प्रदान किया । तत्पश्चात् वह वराहरूपधारी भगवान अन्तर्धान हो गये ॥५५॥ अथ नृपस्य श्रीवराहप्रतिष्ठापूर्वक स्वपुरगमनम् ततः पूर्णमना राजा दिव्यं त्वष्टारमाह्वयत् ॥१५॥ देवं निर्मापयामास मन- सा विश्वकर्मणा ॥ भूवराहशिशु पूर्ण राजानं नाकवासिनाम् ।। ५६ ॥ वाराहवपुर्व शौरि दण्डवत्प्रणिपत्य च ॥ शिरस्यालिमायन्नन् स्मरन्नाश्च- यमीदृशम् ८७॥ जितेन्द्रियो जितमोधो जितप्रकृतिसंस्तरः ॥ जितामित्रो जिताशेपो राजर्पिः स्वां पुरी ययौ ॥५८ ॥ वराहनी प्रतिष्ठाकर राजामा घर लौटना तत्पश्चात् प्रसनमनसे राजाने दिव्य गजमिनी विधाको पुलाया। उनके द्वारा उनके इच्छानुमार भीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् भगवानको निर्माण करवाया। उसके बाद जितेन्द्रिय, क्रोधको जीतनेवाला, संसारको मायाको जीतनेवाला, शत्रु, जीतनेवाला एवं संसारविजयी, वे राजर्षि वराहरूपधारी स्वर्गवासी देवताओंके राजा, शौरि, पूर्णचित्त, भूवराह भगवानको माथेपर अजलि बांध कर दण्डबन प्रणाम करके उन आश्चर्यों को स्मरण करते हुए अपनी नगरीको चले गये ॥५८॥ तदाप्रभृति देवेशो वराहवपुरात्मभूः ॥ अनन्ताचलऽन्तनिक्षिप्ता- मिसरोरुहः ॥५९॥ देव्या वसुधया साध स्वामिपुष्करिणीतटे॥सुखमास्ते सुरेशानः सुखी रहसि सुन्दरः ॥६०॥ उसी समयसे वराहरूपधारी आत्मभू, देवदेवेश, भगवान, वेङ्कटाचल पर्वतके शिखर पर अपना चरणचिन्ह रख कर धरणी देवीके साथ, स्वामीपुष्करिणीके तीर पर एकान्तवासी हो परम सुन्दर सुरश्रेष्ठ आनन्दसे निवास करते हैं।। ६० अथ श्रीनिवासस्य स्यामितीर्थदक्षिणतीरवासवर्णनम् श्रीनिवासोऽपि शेषाद्री ततः स्वामिसरस्तटे॥ निवसन्नात्मनः कुर्वन्नर्वाचीनान सुखात्मनः॥१॥सचिदानन्दसन्दोहो वृद्धिक्षयविवर्जितः ।। कारुण्यपुण्यपदवी कमलाकामुकः कविः ॥२॥ अभूमिरापदां भूमिः सम्पदा संविदुद्गमः ।। ममस्तसामसङ्गीतः सचरित्रः पवित्रहृत् ॥३३॥ पुराणपुरुषो धाता पुरुपस्तमसः परः। वैकुण्ठपूर्ववसतिं त्यक्त्वेदानी हि तिष्ठति ॥३४॥ इति श्रीपदापुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाधत्म्ये देवलदेवदर्शनसंवादे प्रियंगुगोप्तृविरातसमीपं प्रति वराहागमनश्रीवराहाविर्भा- पादिवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायोऽत्र पष्ठः ॥ ६॥ श्रीनिवासका स्वामीतीर्थके तीरपर निवास करना स्वामोसरके तीरपरफ शेषाद्रिपर रहते और उसने नीचे सभी लोगोंको सुखी बनाते हुए, आत्मा, सत् चिन सथा आनन्द स्वरूप, वृद्धि तथा नाश रहिन, फपा तथा पवित्रताके स्थान, कमलापनि, परम फपि, आपदोंसे शून्य सम्पत्तिकी भूमि, ज्ञानका उत्पत्तिस्थान, सारे सामवेदके गीतरूप, परम सच्चग्नि, पवित्र हृदयी, पुगण.पुरुष, विधाना, व्यशान.न्यफारसे परे, श्रीनिवास भगवान भी अपने पूर्व निवासस्थान देण्टफो छोड़ फर इसी जगह निवास करने हुए रहते हैं। ६४ ॥ इमि पप्ठोऽध्यायः सप्तमोऽध्यायः रुचिर नृसिंहाचल जहां, सुन्दर शिव आवास । शंकर पुष्करिणी ललित, वर्णन करत प्रयास ॥१॥ पत्थरके वटवक्ष तल, निर्मित अति रुचि रीत। नीलकण्ठ भगवानके, आश्रम परम पुनीत ॥२॥ महादेव संकल्प करि, श्रीनृसिंह पहँ जाय । वर्णित सुखद वृत्तान्त है, इस सप्तम अध्याय ॥२॥ अथ श्रीनासिंहाचलस्थनीलकण्ठतपःक्षेत्रवर्णनम् देवल उवाच- सञ्चस्करे सपर्या फ नीलकण्टो महेश्वरना बैकुण्ठस्यामुन्न गोत्रे नर- कण्ठीरवाकृतेः॥ नृसिंहाचलपर नीलकण्ठ क्षेत्रका वर्णन देवल बोले-इसापन पर नीलकण्ठ श्रीमहादेवभागासह भगवान की पूजा कहा किये थे। देवदर्शन उपाय- शृणु विप्र समाचक्षे पुरारातेःपुराविदः ॥ चरितं चरितार्थानां योगि- मां भोगसाधनम् ॥ २॥ अभीष्टफलदं रम्यं चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ देवदर्शनजी बोले-है प्रिय ! पुराविद् । पुगरि भगवान् शङ्करका, चरितार्थ योगियोंके उत्तम भोगको साधन फरने तथा अर्भट चतुर्वर्गके रम्य पलको देने वाला, चरित्र कहता हूं, सुनिये । नरकेसरिणो विष्णोः परब्रह्मस्वरूपिणः ॥३॥ प्रसादप्रसवप्राप्तिहेतु. यन्धनिपन्धने ॥
५४ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् - इत उत्तरभागे तु त्रिंशद्योजनसम्मिते ॥४॥ प्रदेशे भीषणे रोमहर्पणे भूतभीषणे ॥ कश्चित्क्षितिधरः कुक्षिकक्षक्षितिरुहोऽक्षयः ॥५॥ त्यक्षाश्रमः पक्षियूथवासप्लक्षाक्षकोटरः ॥ विशङ्कटतटारूटवृक्षगुल्मगुहात- माः ॥ ६॥ शृङ्गकोडगुहावासवैखानसक्नेचरः ॥ तुङ्गशृङ्गदरीमार्गान्निर्य- निर्मलनिझरः ॥ ७॥ निझरापातपर्यन्तलिग्यानोकहवाटिकः ॥ तप्तहाटक- सङ्काशगैरिकाकीर्णकन्दरः ॥८॥ भानूपलमुखोत्कीर्णचित्रभानुशिखाशतः॥ चन्द्रप्रभाभिन्नमुखचन्द्रकान्नसुबाद्रवः ॥ ९॥ कण्ठीरवनखत्रुट्यत्कुञ्जरीकु- म्भमौक्तिकः ॥ गलितैमौक्तिकैविध्वगाकीर्णप्रस्थदुःस्थलः ॥ १०॥ माणिक्य- धामन्यग्भूतरविमण्डलचण्डरुक् ॥ नानाविधमणिबातमयूखोद्योतखस्थ- लः ॥ ११ ॥ विद्रुमव्रततिवातसंवृतान्तरकन्दरः ॥ विकीर्णपद्मपापाणपाटल- स्थलकुटिमः ॥ १२ ॥ शृङ्गकोटीरसङ्गीतसंविवाद्यप्सरोगणः ॥ लताकुसुम- सफ्लप्सलीलालयनिवासिभिः ॥ १३ ॥ मिथुनः किन्नराणां हि तालश्रुति- विकल्पनैः ॥ दिव्याविर्भावचरितं सङ्गायद्भिरितस्ततः ॥ १४ ॥ अधिष्ठित- भृगुपान्तः प्रस्थगुमाभिरक्षितः ॥ गन्धर्वैगविभवैर्गातवाद्यविशारदः ॥१५॥ मन्द्रमध्योचमहितैर्महितानेककन्दरः ॥ मार्तण्डमण्डलक्षिप्तस्फुरन्नयनमण्ड- लैः ॥ १६ ॥ पुण्डरीकसुहृचण्डांशुशोभामण्डलादिभिः॥ तापसैश्चण्डतेजो. भिर्मण्डितोच्छृङ्गकन्दरः ॥ १७॥ पचिटुमरुकोणत्करैरुयोर्ध्वकेशकैः ।। विधूर्गमाननयनर्मदस्खलितकायकैः ॥ १८ ॥ भैरभैरवीभिश्च निविडाडम्य- रैर्युतः ॥ देवानां पूर्वदेवानां सिद्धानां योगिनामपि ॥ १९ ॥ भूतानां योगि- नीनां च मातॄणां यक्षरक्षसाम् ॥ अन्वेषां देवयोनीनामावासोपत्यकाश्र- यः ॥ २० ॥ ध्यायद्भिश्च परं ब्रह्म फचियोगासनस्थितः ॥ योगिवयंरार्यभा- वैर्योगाभ्यासविचक्षणः ॥ २१॥ एकायनैरेकभावैरालक्षितगुहाक्षयः ॥ फू- प्णसारपुरोयायिहरिणीकृलसकुलः ॥ २२ ॥ परस्परपरित्यक्तवैरीमर्म- गतः ॥ अप्रमेयमभावो यः प्रसिदः पर्वतोत्तमः ॥ २३ ॥ यासे उतरीय भागमें परमरूपी नगंमद भगयाना गाया उत्पतिमान, प्रायः तोग योगगी दूरी
पद्मपुराणान्तर्गत
MAAAAAAAN
पर, रोमाञ्चित करनेगले एवं भयङ्कर जानवरोंसे युक्त प्रदेशमें कन्दरों तथा बगलों में जन्मे वृक्षोंसे युक्त, शङ्करजीका
माश्रमस्थान, पक्षियों के समूहके निवासयोग्य मश्के कोटरोंसे पूर्ण, तट पर जन्मे हुए, बड़े बड़े वृक्षों तथा
लतागुल्मोंसे परिव्याप्त, वैखानस तथा वनचरोंसे निवासित, शिखर प्रदेशके क्रोड़ (गोदो ) गुफायें तथा अन्यान्य
स्थानोंसे भरा, ऊचे ऊचे शिखरों, दरियों एवं कन्दरोंके मार्गसे निकलते हुए निर्मल झरनोंसे युक्त, झरनेसे जल-
प्रपातोंके तट पर्यन्त सुन्दर सुन्दर वृक्षोंकी वाटिकासे सम्पन्न, तपाये सोनेके समान गेरुके टुकड़ोंसे बिछे हुए कन्दरा.
युक्त, सूर्यकान्तमणियोंसे निकलते हुए हजारों विचित्र विचित्र किरणसम्पन्न चोटियोंसे भरा, चन्द्र किरणों के
संयोगसे चन्द्रकान्तमणियोंसे निकलते हुए अमृतरससे पूर्ण, सिंहोंके नखसे फटे हुए हनियोंके मस्तरसे निकाले
गजमुक्तोंसे भरे, पसीजते हुए मणियोंसे व्याप्त उपत्यकासे दुर्गमस्थानवाला- माणिक्यादि अगणित रत्नोंके प्रकाशसे
रविमण्डलका तेजवाला, न नाभांतिके मणिसमूहकी चमक (किरण ) से प्रकाशित स्थानवारा, मूङ्ग के शृङ्खलासमूहसे
घिरे हुए कन्दरासम्पन्न, पद्मराग मणियोंसे पाटे हुए गवाले कुटियोंसे परिपूर्ण, विद्याधरों तथा शिखग्समूहमें गाते हुए
अप्सरागणों से सम्पन्न, लता तथा फूलोंसे बने हुए क्रीडास्थानोंमें निवास करनेवाले, इधर उधर दिव्य आविर्भावफे
चरित्रको गाते हुए, ताल एवं आलारसे युक्त किन्नरयुगलों से अधिष्ठित चोटीवाला. करजनी तथा प्रस्थ आदिसे
रञ्जित, जाने तथा गानेमें निपुण, गर्वविभवसे युक्त, मन्द, मध्यम, पञ्चमस्वरसे प्रसिद्ध गन्यों से पूर्ण अनेक
पन्दग्वाला, सुय्यमण्डलके समान उद्दीप्त नयनमण्डलबाले, तथा कमलके मित्र सूर्यके प्रचण्डकिरणशोभाके
मण्डलवाले, तपस्वियोंके प्रचण्डजसे मण्डित शिसरों तथा कन्दराओंसे युक्त,कहीं डमरुको हाथोंसे उधस्वरसे यजाते,
ऊपर उठे उप्र केशवाले, घूमती दो आँसोंवाले मदसे लडखड़ाते शरीरवाले एवं सघन आडम्बरसे युक्त भैरी तथा
भैरवोंसे सति देवताओं, असुरों, सिद्धों, योगियों, भूतों, योगिनियों, मातरों, यक्षों, राक्षसों तथा और भी अन्यान्य
देवयोगियोंका वासस्थानरूर उपत्यकासे युक्त, यही योगासनमें बैठे, परब्रह्माने ध्यान करते योगिश्रेष्टों तथा आर्य-
भाषसे योगाभ्यास करनेमें फुशल महात्माओंसे अधिष्ठित मकानों तथा एक ही तरहके भावोंसे लक्ष्य गुफा-मण्डलसे
युक्त कृष्णसारफे पोछे पीछे हरिणीकुलके झुण्डसे युक्त, आपसके वैरभाव त्यागे बड़े बड़े जानवरोंसे घिरा तथा
अपरिमिन प्रभाववाला परम प्रसिद्ध कोई एक पर्वत है ।। २३ ।।
तस्य पर्वतयर्यस्य पुण्यारण्यसमीपतः॥ प्रत्यग्रपल्लवैः कीर्णसुपिल्ववन-
पाटिकः ॥ २४ ॥ दाक्षवृक्षश्च श्लक्ष्णैः सुश्लक्ष्णपर्णकः ।। अनंलि-
होज़शाखानेरझातज्ञातसंज्ञकैः ॥ २५ ॥ यज्ञशाखिभिराकीर्ण सकोण यज्ञ-
वाटकः ॥ अमोकहरविरलैः सरलैः सर्वतो कृतम् ॥२०॥ समाश्रितातिहरण
सानुच्छायं समन्ततः । अहिर्पघ्न्यतपक्षेत्रं क्षेत्रक्षेत्रझपन्यहृत् ॥ २७ ॥ ॥
नरकण्ठीरवस्थानं फण्ठीरवरचोदतम् ॥ भैरवाभैरवाश्चर्प भूरिभीपणमीप.
णम् ॥२८॥
antaranathana श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् उमा पर्वतराज पुण्यवनके निकट ही सुकोमल पल्लवों, तथा सुन्दर वेलके वगोचोंसे आकोर्ण, वेर एवं रुहासके सुन्दर सुन्दर सुलझण पत्ते वाले वृक्षोंसे मेघको छूनेवाली ऊपर उठी शाखावाले, अनजान, अगणित नामवाले यज्ञमें आवश्यक वृोंसे परिल्याप्त सघन सीधे वृक्षोंसे सब तरफ घिरा, श्रम तथा दुःसको हरण करनेवाली शिलाचोटीकी छायासे चारों तरफ छिगा, क्षेत्र (शरीर) तथा क्षेत्रज्ञ (जीव) बन्धनका तोडनेवाला, श्रीशिवजीकी तपोभूमि, सिंहों की गरजसे प्रतिध्वनित, भेरवरूप, तथा भयङ्करकोभी डरानेवाला, एक नृसिंहस्थान है। अथ नीलकण्ठाश्रमस्थपुण्यपुष्करिणीवर्णनम् पवित्रमत्र विपिने वैडूर्यविमलोदका ॥ काञ्चनाम्बुजकल्हारकमलेन्दी- वरोत्कटा ॥ २९ ॥ प्लवमानप्लवा मोनमकरग्राहमण्डिना ॥ मरालमल्लम- हिता कारण्डवकुलाकुला ॥३०॥ तारातरलकलोलमालालोलान्तराल- का ।। उत्फुल्लकैरवा फुल्लपुण्डरीकपुरस्कृता ॥३१॥ मकरन्दरसास्वादमाघ- ढनवयोगणा ॥ त्रिमदोन्मत्तमातङ्गमद्यार्याबिलाऽमला ॥३२॥ देवर्षिभि- स्तपस्यद्भो राजयोधैर्महात्मभिः ॥ उपान्तपर्यन्तभुवि निवसद्भिः समन्त- तः ॥३३॥ तपोविमलविश्वाङ्गैर्विशङ्कटतटोत्कटा । मन्त्रषण्णवति भिन्नां जपद्भिर्नारसिंहकम् ॥ ३४ ॥ निष्कलं सकलं मिश्रमाश्रितावनविश्रुतम् ॥ श्रीवत्साकं नारसिंहगर्भागर्भकमद्भुतम् ॥ ३५ ॥ ज्ञानानन्दमयं ज्ञानग- म्यं वैराग्यभोग्यकम् ॥ध्यायद्भिस्तत्परं व्रत्मातीन्द्रियं विजितेन्द्रियः ॥३६॥ ब्रह्मर्षिभिः सेव्यमाना ब्रह्मभूयं गतैः सदा ॥ पुरुजिचरणस्पर्शपूता पुरुष- पावनी ॥ ३७॥ पुराणपुण्यभवनं पुरुषोत्तमपूर्तिदा ॥ पूर्वसेवापुरस्कारि- पुम्मण्डलपुरस्कृता ॥ ३८॥ पुण्यपुष्करिणीस्वामिपुष्करिण्यात्मभूमिका ।। दर्शनात्पर्शनात्पानात्सर्वपां सर्वकामदा ॥ ३९॥ महादेव स्थानके पामवाली पुण्यपुष्करिणीका पणन । इस जग में पवित्र, वैडूर्यमणिफे समान जलाली, सुनइली, यमल, फल्दार, पन तथा उन्कट इन्दोवराली नालों द्वारा तेरो जाती हुई, मछली, मका, प्राह आदिसे भरो, गजहंस भग, फारण्डवों तथा पगुलपि पुलसे महिला सारापदिश्योंको मालाओं के चञ्चल पटोलमे अवकाश युक्त, मिले थेग्य, फमल प्रकृति पुप्पोस युष, महन्द म स्यादसे (सानेस) मरमत्तमदनी पभिगणसे युक्त, नीन जगहोंसे गिरतटुए मद मत्त हाथियोंफ मदमनसे मरी, अमन्त्र, भगे, किनारोंनक समस्त म्यानाम पारों और निवाम परतं तपस्या करनेवाले देवपियों, गरियो, तपस्यास मिटा पद्मपुराणान्तंगत । - महात्माओंसे समाकीर्ण, भिन्न भिन्न छयान प्रकारके नरसिंह मन्त्रको जपते हुए लोगोंसे सेरित, कलारहित तथा कलासहित, मिश्ररूप, भक्तोंकी रक्षा में विख्यात, श्रीवत्सचिन्हयुक्त, ज्ञान तथा आनन्दरूप, ज्ञानगम्य, वैराग्यको भोग. # भूमि उस अतीन्द्रिय परब्रह्मको ध्यान करनेवाले ब्रह्मभावप्राप्त ब्रह्मर्पियोंसे सेवित, सदा श्रीशिवजीके चरणस्पर्शसे पवित्र, पुरुषोंको पवित्र करनेवाली, पुराणपुण्यका गृह, पुरुषोत्तमको प्राप्त करानेवालो, पूण सेवा करनेवाले, पुरुष- मण्डलसे प्रशंसित तथा दर्शन, स्पर्शन और पानसे सभी लोगोंकी सब कामनाओंको देनेवाली, परम पुण्य शक्ति- शालिनी एक श्रीस्वामिपुष्करिणी नामक पुष्करिणी है ॥३६ ।। अथ अश्मन्यग्रोधमूलस्थनीलकण्ठाश्रमणनम् तस्यास्तोरे महानश्मन्यग्रोधो गिरिकन्दरे ॥ शाखाशतैः परिच्छन्नद- शाशाचक्रवालकैः ॥ ४०॥ संवर्धितान्धतमसा स्वान्तध्वान्तमलापहः ।। तापत्रयातमनसां जन्तूनामातिहारकः ॥४१॥ कल्पवृक्षप्रतिनिधिनि- धिनिगमवर्चसाम् ॥ नराणामाश्रितवतां महापातकनाशनः ॥ ४२ ॥ श्रीनीलकण्ठाश्रमवर्णन। उसके तीरपर गिरिकन्दरामें एक पत्थरसे निकला हुआ बड़का गाछ है, वह सैकड़ों शाखाओंसे दशों दिशाओंमें फैला हुआ है । वह अपने बढ़ाये हुए घोर अन्धकारसे अन्तःकरणके अन्धकारको हटानेवाला, अतिमतवाले जीवोंके तीनों तरह के तापको हरण करनेवाला, कल्पवृक्षका प्रतिनिधि, शास्त्रीय तेजोंका खजाना एवं आश्रितजनोंके महा. पातकको नाश करनेवाला है ॥४२॥ तस्योपलवदाख्यस्य मूले शूलिन आश्रमम् ॥ हरिणैर्हरिणीभिश्च नर- सिंहविर्धितैः ॥४३॥ समाध्यासितपर्यन्तभूतलं बृपमूर्तिभिः ॥ चण्ड- फमैः पुण्डरीकैमण्डितं शान्तमण्डलैः ॥४४॥ वैश्वामित्रः कुशैर्मुजैः काशैश्चापि समावृतम् ॥ मन्दारकुन्दमाफन्दहरिचन्दनचन्दनः ॥ ४५ ॥ पाटलाशोकतिलककृतमालतमालकैः ॥ नक्तमालैर्नालिकेरैः पनसै रसनैध- वैः ॥ ४३ ॥ पुन्नागपूगरुद्राक्षयकुलाक्षहरीतकैः ॥ समन्ततः समच्छायं वन्यैरन्यैरनोकहैः ॥४७॥ नन्द्यावर्जातियूयीकरवीरातिवीरकैः ॥ शतपत्रै- दमनकमाययोमालतीन्दुभिः ॥४८॥ तुलसीमिर्गन्चलताजातिभिः परितो पृतम् । पञ्चभिः पारिजातादिपादपैश्च परिष्कृतम् ॥ ४९॥ उस पत्थरफे घड्के नीचे श्रीमहादेवजी का माश्रम है। नरसिंइसे बढ़ाये हरिणियों हरिणों एवं घेलयरूप ८ ५८ श्रीवेट्टाचलमाहात्म्यम् जीवोंसे वह भूतलभाग चारों तरफ निवासित, सूर्यके समान शान्त कमलवनोंसे मण्डित, वैश्वामित्र, मुंज, कुश तथा काश नामक घास विशेषोंसे चतुर्दिक परिव्याप्त, मन्दार, कुन्द, माकन्द, हरिचन्दन तथा चन्दनके वृक्षों, पांडर, अशोक, तिलक, कृतमाल, तमाल, नक्तमाल, नारियल, पनस, असन, धन, पुन्नाग, पूग, रुद्राक्ष, वकुल, अह, हरदी आदि अनेकों जगली वृक्षोंसे चारों ओर अच्छी तरहसे छाया हुआ, नदियों में झुके जाति, यूथी, करवीर, अतिरीर, सौपतिया, दमनक, माधवी, मालती, इन्दु तुलसी तथा अन्यान्य सुगन्य ललाओंसे चौबगल घिरा तथा पांचों तरहके पारिजात आदि वृक्षोंसे परिष्कृत ऐसा श्रीशिवजीका एक आश्रम है ॥४६॥ अथ नीलकण्ठकतनृसिंहाराधनसंकल्पः पवित्रेऽस्मिन् हरिक्षेत्रे हरि मरहरि हरः॥ अभ्यर्चितुमनाः स्थाणुराजगाम जगन्मयः॥५॥लात्वाऽस्यां पुण्यपूर्वायां पुष्करिण्यां पुरान्तकः॥ हरो दिव्या- म्यरघरो हरिचन्दनचर्चितः ॥५१॥ सर्वर्तुकालोत्थफलमालाशतपरिष्कृतः ॥ दिव्यैराभरणैमुक्ताफलरत्नप्रवालकैः ॥१२॥ समलड्कृतसर्वाङ्गस्तुङ्गमङ्गल- संयुतः ॥ कल्याणवेपकलितैनन्दिप्रमुखकैर्गणैः ॥५३॥ सेवितो भूततति- भिः सेवारसविशारदैः ॥ सितासितैः सारमेयैर्वारैः प्रमथैः सह ॥ ५४ ॥ नरसिंहसपर्यायाः प्रत्यूहमतिघातिना ॥ सेवितः क्षेत्रपालेन सुप्रसन्नो महे- श्वरः ॥ ५५॥ परावराणां भूतानां स्रष्टारं परमेश्वरम् ॥ संहर्तारं च पापानां निग्रहीतारमच्युतम् ॥५६॥ अनुग्रहीतारमीशमीशानस्य तपफलम् ॥ सकलं निष्फलं मिश्र परस्मात्परमव्ययम् ॥ ५७॥ लक्ष्मीनृसिंह संहारट- सिंहं दिव्यसिंहकम् ॥ अखिलातिहरं वीरमुग्रं प्रत्यग्रविग्रहम् ॥ ५८॥श- ब्दब्रममयं शब्दातीतं शब्दविजृन्भणम् ॥ अर्घब्रह्मयपुः पूतं पुराणं पुण्यपूर- णम् ॥ ५९॥ अन्याजमित्रं शत्रुघ्नं शरण्यं शरणात्मकम् ॥ भक्तातिभन्न- नपरमात्मनामभयमदम् ॥ ६०॥सचिदानन्दसन्दोहं पृद्धिक्षयविवर्जितम् ।। पूर्णपाइगुण्यविभयं त्रैगुण्यविभवास्पदम् ॥ ६१ ॥ श्रीयत्सलक्षणं सर्व सर्व- लक्षणलक्षितम् ॥ अप्रपञ्चं प्रपश्चात्मप्रपश्चितपराक्रमम् ॥ १२ ॥ विश्वेशं तत्परं घाम ध्यायन्नेकाग्रमानसः ॥ यसानः कृत्तियसनं पौण्डरीकोत्तर दः ॥६६॥ पावरान विधानेन पञ्चकालपरायणः । तस्योपलवटस्पायो नरके- पद्मपुराणान्तर्गत ५६ सरिणः स्वयम् ॥ ६४ सर्वलोकहितार्थाय सर्वावासस्य शाणिः ॥ सपर्या' सुकृती कर्तुमग्निरेताः प्रचक्रमे ॥ ६५ ॥ , इति श्रीपापुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेहटाचळमाहात्म्ये देवलदेवदर्शनसंवादे श्रीनृसिंहाचलस्थनीलकण्ठतपःक्षेत्रादिवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायोऽत्र सप्तमः शङ्करसे नरसिंहका पूजाविधान । इस पवित्रक्षेत्रमें नरसिंह भगवानकी पूजा करनेकी इच्छा करके जगन्मय श्रीशंकरजी आये इस पुण्यप्रद पुष्करिणीमें स्नान कर पुरान्तक दिव्यवस्रधारी, हरिचन्दन लगाये, सभी समयोंमें होनेवाले फलफूलोंकी माला पहने, दिव्य मोतियों, रत्नों, भूगों आदिके भूपणोंसे समस्त शरीरको अलंकृत किये, शुभ मङ्गलयुक्त, कल्याण भेषधारी, नन्दीप्रभृति रुद्रगणों के साथ, सेवारसविशारद, भूतोंके झुण्डसे सेवित, उजले तथा काले कुत्तों एवं अदम्य प्रमथगणोंके साथ नरसिंहकी पूजामें विनको हटाने वाले, क्षेत्रपालसे सेवित तथा प्रसन्न- चित्त, महेश्वरने-पर और अपर जीवोंके सृष्टिकर्ता, परमेश्वर, पापोंको संहार करनेवाले, शासन करनेवाले, अच्युत, कृपा करनेवाले ईश्वर अपने सपके फलस्वरूप, फलाके साथ, कलारहित, मिश्ररूप, परसे भी परे, परम, अन्यय, लक्ष्मीनृसिंह, संहारनृसिंह, दिव्यनृसिंह, सम्पूर्णदुःखको हरनेवाले, उमनृसिंह, वीरनृसिंह, नूतन, शब्दप्रझमय शब्दोंसे परे, शब्दोंके बढ़ानेवाले, आधा शरीर प्रारूर, पवित्रशरीवाले, पुराणपुरुष, पुण्यको पूरा करनेवाले, निश्छलमित्र, शत्रुओंको नाश करनेवाले, शरण्य, शरणागतवत्सल, भोंके दुःसको काटनेवाले, प्राणियाको अभयदान देनेवाले, सत्-चित् तथा मानन्द स्वरूप, बुढ़ापा तथा नाशते रहित, पूरे छत्रों गुणोंसे सम्पन्न, तीन गुणोंके विमवके स्थान, श्री वत्सचिन्हसे युक्त, सर्वेश्वर, सब सुलक्षणोंसे युक्त, निष्प्रपञ्च, प्रपञ्चरूप होनेसे सर्वव्यापी पराक्रमवाले, विश्वेश, तत्पर, परप्रझ भगवानको एकाग्र मनसे ध्यान करते हुए, व्यावचर्मका दुपट्टा पहने तथा कमलदल बिछाये,पाश्चरान विधिसे पांचों कालमें परायण हो कर उस पारस (पत्थर) वट वृक्षके नीचे सभी लोगोंके कल्याणके लिए सबका निवासस्थान शाङ्ग धनुधारी भगवान स्वयं श्री नृसिंहविष्णुको सविधान पूजा करना प्रारम्भ किया ॥६५॥ इति सप्तमोऽध्यायः अष्टमोऽध्यायः تيمع नीलकण्ठ भगवानने, जैसी पूजा कीन्ह । नरहरिकी अभ्यर्चना, मूर्ति प्रतिष्ठा दीन्ह ॥१॥ आश्रमके माहात्म्य पुनि, पाण्डव तीर्थ महात्म । शिवशङ्कर कृत तीर्थ का, वर्णन विविध सुखात्म ॥२॥ नारायण नामक सुगिरि, को महिमा विक्षेप। इस अष्टम अध्यायमें, वर्णित है संक्षेप ॥३॥ अथ नीलकण्ठकृतनृसिंहाराधनविधिः देवदर्शन उवाच- श्रीकण्ठः शङ्करः शान्तो नरकण्ठीरवं महः ॥ वैकुण्ठं वैजयन्त्याव्य- मकुण्ठितमनाः स्मरन् ॥१॥ सर्वलोकहिताकाक्षी स्थाणुः स्वस्थात्ममान- सः ॥ अस्मिन् न्यग्रोधमूलस्य मूले वैयाघ्रचर्मणि ॥२॥ अगर्भसाग्रदर्भा- ग्यसन्दर्भाक्षतनिर्मिते ॥ पद्मासने समासीनः संयमी समदर्शनः ॥३॥ फारुण्यार्णवकलोललोललीलाकुलेक्षया ॥प्रीक्षण्या पीक्षपन्विष्य ग्रिलोकी त्रिपदाहिताम् ॥ ४॥ तरुणादित्यफिरणसहोदरजटासटः ॥ नीलकण्ठः पशुपतिः श्रीफण्ठः परमेश्वरः॥५॥ फपर्दजूटकलितकमलाटिफलालयः ॥ पिलयोदन्तवीरश्रीरिन्टर्काग्निप्रिलोचनः ॥६॥ जटाटयोलसद्गगाशिरोमा. साभिमण्टनः ॥ अप्टमूर्तिरनन्तात्मा विशिष्टविभयेप्टमः ॥७॥ शरन्नि- मलपूर्णेन्दुमण्डलाननमण्टलः ॥ उद्यत्संयनमार्तण्डयणरच्यगमर. मः॥ ८॥ पयिनितानोऽट्र्युिपदिचकीर्षन्पिश्यरक्षणम् ॥ दक्षिणामूर्तिर पद्मपुराणान्तर्गत व्यग्रः समग्रद्रव्यसाधनः ॥९॥ शत्रुविध्वंसकं ब्रह्म नृकेसरिकिशोरकम् ॥ निष्कलं सकलीकृत्य नित्याभ्यर्चनकामुकः ॥१०॥ कारुण्यपुण्यपद्वी मृडः कात्यायनीसखः ॥ चराचराणां सर्वपाममीपां मित्रमात्मनाम् ॥११॥ आनन्दकन्दमहिमा बभूव भुवनेश्वरः ॥ शंकरसे नृसिंहकी अराधना वर्णन । देवदर्शन बोले सम्पूर्ण लोकोंकी हितकामनावाले, व्यायांवर, प्रसन्नात्मा, श्रीशंकर भगवान इसी बड़वृक्षके जड़तले विना अधुरके नोकयुक्त कुशके वने आसनपर बैठे, समदर्शी, संयमी, पद्मासन लगा कर घेठे, कृपासमुद्रके कल्लोल एवं चञ्चल लीलाओंवाले,तीनों नेत्रोंसे वामन रूपधारी, विष्णु भगवानके पदाङ्कित त्रिलोकको देखते हुए, तरुण सूर्य्यकी किरणके समान जटाधारी, पशुपति, परमेश्वर, श्रीकण्ठ, तथा नीलकण्ठ, श्रीलक्ष्मी तथा तिलकयुक्त कपर्द जटाधारी, प्रलयकालो तेज, पराक्रम, तथा शोभाको धारण करनेवाले, सूर्य, चन्द्रमा तथा अग्निरूप तीन आंखवाले, जटाउनमें शोभित गङ्गा तथा मुण्डमालासे मण्डित, अष्टमूर्ति, अनन्तात्मा, श्रेष्ठविभववाले, शरदकालके पूर्ण चन्द्रमण्डलके समान मुखमण्डलवाले, प्रलयकालमें उगते हुए प्रचण्ड सूर्य के प्रकाशकी शोभा अथवा तेजसे शोभायमान पवित्र मङ्गवाले, अहिर्बुध्न्य, संसारकी रक्षाके इच्छुक, दक्षिणामूर्ति, सावधान, सम्पूर्ण सम्पत्तिके साधन एवं शत्रुका नाश फरनेवाले, ब्रह्ममूर्ति तथा निष्कल, श्रीनृसिंह भगवानको सगुण बनाकर नित्यपूजा करने की कामनायाले, कृपाके पवित्र स्थान, कात्यायनी भगवतीके स्वामी, मृड, समस्त चराचर जीवोंके मित्र, भुवनेश्वर, आनन्दकन्दकी महिमावाले, तथा परम शान्त, भवान शंकरजी बैजयन्तीकी माला पहने बैकुण्ठवासी भगवान नृसिंहदेवको अकुण्ठित मनसे स्मरण कर रहे थे। अथ नीलकण्ठप्रतिष्ठितश्रीनृसिंहवर्णना नृसिंहगर्भ सकलं शत्रुसादकरं परम् ॥ १२॥त्रोक्षणीकोणसंनिर्य- कृष्णवर्त्मशिखाजटम् ॥ दंष्ट्राकोटिविटङ्काग्रनिःसरदह्निकीलकम् ॥ १३ ॥ ऊरूपरि समुत्ताननिपातितहिरण्यकम् ।। नखत्रुटितदैत्येन्द्रपक्षोविवरगहर- म् ॥ १४ ॥ असुरामुक्कण्ठशिरोलुण्टाकानेकयाहुकम् ॥ अनेकशस्त्रास्त्रघरा- नेकयाहुसहस्रकम् ॥ १५ ॥ घोराहासनिनविपाटितवियत्तटम् ।। भवनव्या- त्मकं ब्रह्म भासकम्भक्तवत्सलम् ॥ १६ ॥ अतिभीतिप्रदं देवं विभवानन्द- दायकम् ॥ देवानां पूर्वदेवानां सामान्यमधिदेवतम् ॥ १७ ॥ रत्नप्रतानप्रत्युप्त- किरीटमुफुटोज्ज्वलम् ॥ धुमणिप्रतिकाशाभ्यां कुण्डलाभ्यां विराजित- म् ॥१८॥ नवरतान्तरमोतमौक्तिकत्रिसरान्वितम् ॥ पञ्चसप्तसरीमिश्च श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यम् मण्डितोरुभुजान्तरम् ॥ १९ ॥ स्फुरत्कटककेयूरकङ्कणाङ्गुलिभूषणम् ॥ उत्त- रीयब्रह्मसूत्रोदरवन्धनवन्धुरम् ॥२०॥ घण्टानिनादलुपाकघण्टिकादामनाद- कम् ॥ प्रपदप्रस्फुरद्रोचिर्मणिमजोरहंसकम् ॥ २१॥ छिन्नवीरुत्समायुक्तकि- ङ्किणीपादशोभितम् ॥ प्रत्यग्रोत्कुल्लरक्ताजपतिमाझिकरस्थलम् ॥ २२ ॥ विचित्ररत्नखचितपोतकौशेयवाससम् ॥ सर्वर्तुकामोदयुक्तप्रसूनस्रगलङ्कृत- म् ॥ २३ ॥ दिव्यसनन्यसन्दर्भगर्भारुणविलेपनम् ॥ अनेकचीनांशुकस्रगा- लेपालङ्कृताङ्गकम् ॥ २४ ॥ सेव्यमानं सुरश्रेष्ठपुरुहूतपुरोगमैः ॥ वृन्दारकै- श्व मन्दारपुष्पाञ्जलिलसत्करैः ॥ २५ ॥ समन्ततः सेव्यमानं सनन्दसनका- दिभिः ॥ सप्ततन्त्रीनादगर्भाथर्वश्रुतिविलासिना ॥२६॥ उपवीणयतानन्ता- पादानं भक्तितो मया ॥ संस्तूयमानं गन्धर्वतुम्बुरुपमुखैर्मुदा ॥२७॥ पक्षी- न्द्रविष्वक्सेनाभ्यां गणैस्तु कुमुदादिभिः ॥ रहस्सदात्मपर्यन्ते संवृतं परिचा- रकैः ॥ २७ ॥ परियाभूषणानि हेतिमिङ्गितवेदिनीम् ॥ धतीभिर्वैष्णवी- भिः शक्तिमितमन्तिके ॥२९॥रौद्रोभिः शक्तिभिश्चैव ब्राह्मीभिः परितो वृतम् ॥ परमात्मानमात्मीयमात्मनामभयप्रदम् ॥ ३०॥ सेव्यमानं सिद्ध- सधैः सतलोकनिवासिभिः। नरसिंहात्मकं ब्रह्मप्रतिष्ठाप्येह भूतले ॥३२॥ सन्निधिं प्राय सर्वेषां दृष्टादृष्टफलपदम् ॥ उपवारैः समभ्यर्य संस्कारैः संस्कृतो भवान् ॥ ३२ ॥ परावराणां भूतानामीश्वरः स महेश्वरः ॥ सम- तिष्ठत सर्वात्मा कुर्वन्नयनमात्मनि ॥३३॥ धर्म भागवतं तत्र चरन भग- यतीसखः ॥ पुराणे सुखमास्तेऽस्मिन् पुरारिपुरुषः सदा ॥ ३४ ॥ तस्मादयं नीलकण्ठः प्रसिद्धः सर्वतो महान् ॥ जन्तूनामपि जीवातुर्जगमाजगमात्म- नाम् ॥ ३५॥ महादेवसे स्थापित श्रीनृसिंहजीका वर्णन । नर और सिंहके आकागले, सगुग, शत्रुविभ्यता, परमश्रेष्ठ, सीनों नेत्रों कोनेसे सनी ममिशिसाडे समान जटायाडे, दानाक तीक्ष्ण कोरांसे निला मागी चिनगारियोंसे सम्पन्न, जापॉफ ऊपर पेरियामपाको लिस्टाये हुए, गोंसे देयेन्द्र हिरण्यकश्यपुडी छाती गाफो विदाणकारी, दैत्योंक मला तथा पाठ को तोड़नेमे मिरले गोसे टाल हुए, अनेक गुनागले, अनेक शत नया मनोधारण पानेवारे,अनेक इमार याद्वारे, पोरका पद्मपुराणान्तर्गत AMMAR wwwwwwwwww हासरूप हंसीकी आवाजसे आकाशमण्डलको शब्दायमान कर देने अथवा फाड देनेवाले, परम मंगलधाम, प्रहरूप, प्रकाशमान, भक्तवत्सल अत्यन्त शोभाप्रद, विभव तथा आनन्दको देनेवाले, देवताओं तथा असुरोंके समान अधिदेवता, रत्न जटित जगमगाते मोतियों के किरीटमुकुटसे प्रकाशित, सूर्यमणिके समान प्रकाशवाले कुण्डलोंसे सुशोभित, नौव रत्नोंसे जड़े मुक्ताओंफे तीन पांच लड़ी तथा सात लड़ीवाले, हारोंसे सुशोभित भुजाओंके अन्तरवाले, जगमगाते कडे, विजायठ, अङ्कग, अङ्गुठी आदिसे भूपित, दुपट्टा, चादर, यज्ञोपवीत तथा उदरवन्धनसेयुक्त, घण्टाके शब्दको लजानेवाले, घुघुरुको (लडीके) आवाजले मुलरित, चमकीले पदभूपण तथा मणिजटित पायजेब एवं हंस- भूपणसे भूपित, छिन्न ललाओंसे सम्पन्न नूपुरसे सुशोभित चरण कमलबाले, प्रथम विकसित रक्तकमल स्वरूप चरण- कमल तथा करकमलयुक्त, विचित्र विचित्र रत्रोंसे जड़े पीताम्बरधारी, सभी प्रस्तुओंके गन्ययुक्त फूलोंकी मालाको धारण किये, स्वर्गीय सुगन्धके कोश गर्भ लालचन्दनके लेा लगाये, अनेक महीन वस्त्र, माला तथा लेसे सुशोभित मङ्गवाले, देवताओं में सर्वश्रेष्ठ इन्द्रादि देवताओंसे हाथोंमे मन्दार तथा पारिजात फूलों की बञ्जलिपुर्ण सेवासे सेव्य- मान, सनक सनन्दना दिसे चतुर्दिक पूजित, सप्तस्वर वीणाके नादके साथ अथर्ववेदके विलासी, मनन्त भगवानके चरित्रको भक्तिसे गाते हुए, तुम्बरुप्रभृति गन्धर्वगणोंसे आनन्दके साथ स्तूयमान, गरुड़, वित्रसेन तथा कुमुदादि परवारगणोंसे एकान्तमें भी चौयगलसे घिरे हुए, मोरपंखादि आभूपण तथा इंगित जाननेवाला हेतिनामक मायुध धारण परनेवाली वैष्णवी, रुद्राणी, ब्रह्माणी आदि शक्तियोंसे चारों ओरसे परिमृत, परमात्मा, अपने भत्तोंको अभय देनेवाले, सातोंलोकोंके निवासी, सिद्ध समूहोंसे सेवित, नृसिंहात्मक ब्रह्मस्वरूप भगवानको इसी पृथ्वी पर प्रतिष्ठा करके सबके दृष्ट तथा अदृष्ट फलो देने वालेके निकट प्रार्थना करके उपचारोंसे पूजन तथा संस्कारोंसे संस्कृत कर पर एवं अपर प्राणिमात्रके स्वामी ईश्वर एवं सर्वात्मा श्रीशङ्खरजी अपनी ही आत्मामें आखोको लगाये उसी जगह विराजे भगवतीफे सखा, पुरारी, पुराणपुरुष, श्री शङ्कर भगवान, भागवत धर्मका आचरण करते हुए सुखपूर्वक रहने लगे। जीवधारियोंमे प्राणस्वरूप, जगम आत्माओंमें जङ्गमस्वरूप यह नीलकण्ठ भगवान सबसे अधिक प्रसिद्ध हुए ॥३५॥ अथ श्रीनृसिंहसान्निध्येन नीलकण्ठाश्रमस्याधिक्यवर्णनम् पुण्यपुष्करिणी सेयं पुण्यापुण्यफलमदा ।। पुरुषार्थप्रदा पुंसां पुरारि- प्रीतिपूरणी ॥ ३६ ॥ वनमेतदहियुध्यतपःक्षेत्रं पवित्रभूः ॥ पुण्यारण्यं यत्र तसं तपः कोटिवियं भवेत् ॥ ३७॥असावत्रोपलवटः पटुः पापविनाशने ॥ सकृदर्शनमात्रेण सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ३८ ॥ नीलकण्ठाश्रमके उत्कर्षका वर्णन यही पुण्य और पुण्योंके फरको प्रदान करनेवाली, पुरुपोंको पुरुषार्यदायिनी, भगवान प्रेमको पूर्ण करनेवाली पुण्यपुष्करिणी है। यहां का अहिर्बुध्न्य शंकर भगवानके अपस्याका क्षेत्र परमपुज्य भर य है। यहाँ की गयी ४ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् एकवार तपस्या करोड़ गुण हो जाती है। यहां यह पत्थरका वटवृक्ष पापको नाश करनेमें परम कुशल तथा दर्शनमात्र से ही सभी अभीष्टफलको प्रदान करनेवाला है ।। ३६ ।। नरकण्ठीरवतनोमन्दिरं त्विन्दिरापतेः॥ श्रीकण्ठाचतनतृप्तस्य वैकुण्ठस्य महात्मनः ॥ ३९ ॥ सिंहाहार्यो हरः पापात्कृतशौचस्त्वहोविलम् ॥ नील- कण्ठाश्रम इति स्थानानि नहरेहरेः ॥ ४०॥ श्रीकण्ठ भगवानकी पूजासे तृप्त वैकुण्ठ वासी महात्मा नृसिंहशरीरधारी इन्दिरापति मरहरि श्री नृसि। भगवान के सिंहाहाय, पापहर, नशौच, नीलकण्ठाश्रम, अहोबिल ये पांच स्थान हैं । ॥ ४० ॥ एतेषामपि पश्चानां स्थानानां स्थानसेवितम् ॥ स्थानमेतत्समुदिष्टं प्रथितं सुप्रतिष्ठितम् ॥ ४१॥ नीलकण्ठाश्रमे सिंहमहीधरमहाद्वयम् ॥ महिताश्चर्यमाहात्म्यभूमिभूमिनिरागसाम् ॥ ४२ ॥ किञ्च वक्ष्यामि विप्रर्षे समाहितमनाः शृणु॥ श्री नीलकण्ठ आश्रममें जो निरापराधियोंका आवास सिंहाचल नामक महा आश्चयमय माहात्म्यकी भूमि है जो इतर स्थानोंसे सेवित इन पांच स्थानोंमें भी अत्यन्त सुप्रतिष्ठित तथा परम प्रसिद्ध बताया गया है । हे विन ! कुछ कहता हूं सावधान हो कर सुनो ॥ ४३ ।। अथ पाण्डवतीर्थमाहात्म्यम् प्राचीनयर्हिरिति श्रानिवासगिरेः सरित् ॥ ४३ ॥ प्रसृता प्रस्थतः स्वामिपुष्करिण्यविदूरतः॥ विद्राविणी चावद्यानां निरवद्यातिभूमिदा ॥४४॥ मायाविनो महाविष्णोर्महामायासमाश्रयाः ॥ पुरा शातिवं कृत्वा पाण्डयाश्चण्डविक्रमाः ॥ ४५ ॥ समेत्य यत्र तत्पापनुत्तये दीनमानसाः ।। फालीयन्यालकालेन वासुदेवेन चोदिताः ॥ ४६॥ सम्पूर्णमानसाश्चकुरालवं निरुपलवाः ॥ मलमध्वंसिनी मायां महिपासुरमर्दिनीम् ॥ ४७ ॥ सम्पूज्य संस्तूय तेऽपि श्रीनिवासमधोक्षजम् ॥ अतीन्द्रियं समभ्यय॑स्वामिपुष्करिणी- तटे ॥ ४८ ॥ निरनसः शुदधियो ययुस्तस्माद्ययागतम् ॥ विधिज्ञा विमल मज्ञा नानाजानविलासिनः ॥४९॥ अमूमुगन्ति मरितन्नी पाण्डवः मित्यतः॥
पक्षीपुराणान्ताति wwwamrowwwwwwww - पाण्डवतीर्थमाहात्म्य श्रीनिवास पवत से पूर्व दिशामें खामोपुष्करिणीके निकट ही सब दोषको दूर करनेवाली तथा अत्यन्त मानन्द देनेवालो, प्राचीनयहि नामक एक नदी है। परम भनिन्ध मायावी महाविष्णुको मायाका आश्रय ले कर प्रचण्ड पराक्रमी पाण्डवगणने प्राचीन कालमें अपनी स्वजातियोंका वध कर दीन दुःखित चित्तसे उस पापसे निमुक्त होनेको इच्छासे कालीयमर्दन वासुदेव श्री कृष्ण भगवानसे प्रेरित हो कर निश्चिनरूपसे यहा आ कर सन्तुष्ट मनसे स्नान किया, और मलको नाश करनेवाली तथा महिषासुरको मर्दन करने वाली महामायाकी पूजा तथा स्तुति पर, अतीन्द्रिय अधोक्षज श्री निवास भगवानको स्वामिपुष्करिणोके तौर पर अच्छी तरह अचन कर निष्पाप तथा शुद्ध बुद्धिसे वहां से जिस तरह आये थे उसी तरह चले गये । इसी कारण नानाप्रकारके ज्ञानोंके विलासी, निर्मल बुद्धिवाले, विधिज्ञजन उस तीर्थनदीको पाण्डवतीर्थक नामसे प्रशंसा करते हैं।॥ ५० ॥ अथ नारायणगिरिवभाववर्णनम् पश्चात्तस्याः पुष्करिण्या नारायणगिरिमहान् ॥ ५० ॥ यस्य दर्शन- मात्रेण मुच्यन्ते जन्तवः स्वतः ॥ संवर्तोदितदुर्दशसहस्रकिरणप्रभाः ॥५१॥ तेजापु रञ्जिताशः कञ्जकिझल्कपितरः ॥ पर्वताधिपतिस्तत्र सुखमा- स्ते सुरोत्तमः ।। ५२॥ इति श्रोपद्मपुराणे क्षेत्रकाण्डे प्रोवेवटाचलमाहात्म्ये देवदेवदशन. संवादे नीलकण्ठाश्रमवर्णने नीलकण्ठकनृसिंहाराधनवित्र्या- दिकवर्णनं नामकत्रिंशोऽन्यायोऽत्राष्टमः ॥८॥ नारायण गिरि प्रभाव वर्णन उस पुष्करिणी पीछे नारायणगिरि नामक एक महापर्यत है, जिसके दर्शनमानसे ही जीवधारी स्वतः मुक्त हो जाने हैं। अल्पकालमें उदीयमान मयन्त दुर्घर्ष हजार किरणवाले सूर्यको प्रभासे युक्त, पतुर्दिफ वेज पुजोंसे व्याप्त, कमल, किंजक अादिसे सुशोभित, उस पर्वतराज पर सुगेत्तम भगवान सुसमे निवास करते हैं ॥२॥ इति अष्टमोऽध्यायः ९ कमोऽस्याय नारायण गिरि पै महा, मैरव कथा अनूप । महिपार्दिनीने जहां, पाया दुर्गा रूप ॥२॥ महादेवः तप कर जहां, मये रूप अर्धाङ्ग । ध्यासादिक मुनिने जहां, किये विमल सत्सङ्गः ॥२॥ पृथक पृथक वर्णन किये, खामी तीर्थ महान । इस नवमें अध्यायमें, कहा सूत भगवान ॥३॥ अथ नारायणाद्रिस्थमैरवाख्यक्षेत्रापलकोदन्तः देषज्ञ उवाच कुक्षावुक्षक्षितिभृतो दिव्यदेशस्य वैभवम् ॥ देवदर्शनमाऽऽचक्ष्व वे- प्णचं वैदिकर्पभ ॥१॥ नागयण पर्वत पर भैरवनामक क्षेत्रपालकी कथा देवल पोले- हे वेदिवश्रेष्ठ देवदर्शनशी । शृपभाचलको गोदमें स्थित तिन्यदेशका विष्णुमम्पन्धो येभव कईयो। देवदर्शन पाच शृणु देवल मेधाविन्समाहितमना मुने ॥ कण्ठीरवगिरेप॒त्तं पैकुण्ठव- सतेरिदम् ॥ २॥ वैकुण्ठादीन्दिव्यलोकान् सन्त्यज्य भगवान् स्वयम् ॥ मायायो तर रमिकः श्रीनियासः परः पुमान् ॥ ३॥ सायामः सहस्राक्ष: परमात्मा सनातनः ॥ इच्ळावृत्तमपयोऽसौ हपीयेशन फेयः ॥ ४ ॥ देशं रक्षनि मदा भैरवः परिचारकः ।। अमितः सारमेपेक्षा प्रमशिलामु www-- पद्मपुराणान्तर्गन रैः ॥६॥ काकोदरालङ्कृताङ्गस्फुरत्खङ्गकपालभृत् ॥ रवस्फूर्जडमरुकत्रिशूल: शूलिभृत्यकः ॥ ६॥ देवदर्शन बोले-हे महाबुद्विवाले देवलनी ! सारगान हो कर वैकुन्ठनाथका निवास स्थल नृसिंहपर्वतका वृत्तान्त सुनिये । वेकुठादि दिन्य लोकोंक छोड का स्वयं मायात्री परमपुरुष सर्वावास हजार नेत्रवाले सनातन, परमात्मा, रसिक, श्रीनिवास इच्छाले प्रपञ्चको सृष्टि करनेगले, हपोकेश, केशव, भगान, वहीं रहने हैं। उस देशको, असुरोंको नाश करनेवाले प्रमथाणों तथा काले कुत्ते के साथ सर्पो से अलंत, तेजस्वीशीर पण और कगल धारण किये, शब्द काते हुए दमा निशूल लिये, शिवजी के भृप भग्व रक्षा काते हैं ।।६।। प्राचीने तस्य देशस्य स्थितोऽञ्जनगिरस्तटे तरुगादित्यसहाशाखिला- भीष्टफलप्रदा ॥ ७॥ परिभूता पुरा गौरी दक्षयागे पुरारिणा । अन्तर्हि- ताऽभूदुद्वेगात्कपर्दी च तिरो दधे ॥८॥ आहर्तुकामा वामाधैं तनोस्तस्य हर- स्य सा । तपस्तप्तुमनास्तृर्णमाजगाम तटीमिमाम् ॥९॥ समाहितमनास्त- स्यां सा तेपे दुर्गमं तपः ॥ घोरेण तपसा तां तु दुर्गेत्यूचुमहर्षयः ॥ १० ॥ प्रोतः कपर्दो दत्त्वास्यै शरीराधैं प्रसादतः ॥ अर्धनारीवपू रुद्रो ययौ सोऽपि यथागतम् ॥ ११ नारायण पर्वत पर तप करनेसे गौरीदेवीको दुर्गारूपसे शिवजीका अर्द्धाङ्गित्व प्राप्ति उस देशके पूर्वकी ओर अञ्जनागिरिक किनारे, तरणसूर्यके समान प्रभासे युक्त, सकल कामनाके फलको देनेवाली, दक्षयज्ञमें पुरारि भगवान श्रीशंकरजीसे हगई हुई श्रीगौरीदेवी उद्वेगसे अन्तर्धान हो गई और उसी समय कपदी भगवान श्रीशंकाजी भी अन्तर्हित हो गये॥८॥ वह (देवी) उन्हीं शंकर भगवानके अङ्गके आधे (पाय) अंशको प्राप्त करनेकी कामनासे तरस्या करनेकी इच्छासे इसी नदीको तराईमे अति शीत्र अयी। और उनमे । एकाग्रचित्त हो कर उसने अत्यन्त दुर्गम तपस्या की। उसकी उस दुर्गम तपस्यासे महर्षिगण उसको दुर्गा कहने लगे। शंकर भगवान ने प्रसन्न हो का अरने प्रतननाने उसे अपनी शरीरका आधा भाग (वाम भाग) प्रदान किया । रुद्ररूप महादेवजी भई नारीरूप (आधा स्त्रो आधा पुरुष) हो कर जिससे आये थे उधर ही चले गये ॥ ११ ॥ अथ अभ्यादिपञ्चाशन्महर्पिप्रशंसितस्वामिपुष्करिणीमाहात्म्यम् पुरारिपिता पुण्यपुरुषार्थफलप्रदा ।। समीपे श्रीनिवासस्प सैपाञ्जन- गिरेस्तटे ॥१२॥ स्वामिपुष्करिणी तत्र पुराणो पुण्यपूरणो ॥ स्वर्भूपाता- लवासिन्यास्रिोतसः प्रसूतिभूः ॥ १३ ॥ त्रिविक्रमकृतो विष्णोः सपर्याय (२)व्यासनी योले-जो सामिपुष्करिणीफे जलम एकाप मनसे स्नान करता है, यह भ्रूणहत्याफे महारारसे ८ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् यदात्मजा ॥ सुरज्येष्ठेन नियमात्कमण्डलुसमुद्धृता ॥ १४॥ यस्यास्तोरे च विन्दन्ति चतुर्वर्गानभीप्सितान् ॥ सुरा नराश्च तिर्यञ्चः प्रपञ्चीकृतकार- णाः ॥१५॥ माहात्म्यमूचिरे तस्याः परस्परमतीन्द्रियम् ॥ आप्लुता विम- लप्रज्ञा मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥ १६ ॥ अत्रि आदि पचासों ऋषियोंसे प्रशंसित स्वामिपुष्करिणीका माहात्म्य । पुगरि भगवान् शंकरजीके परमप्रिया, पुरुषार्थक फलको प्रदान करनेवाली, गौरी भी श्रीनिवास भगवानके अञ्जनाचलके किनारेपर चली गयी। प्राचीन, पुण्योंको पूरा करनेवाली अर्थात बढ़ानेवाली, स्वर्ग, पृथ्वी तथा पातालवासिनी तीनों पुण्य गङ्गाओं के उत्पत्ति स्थान, श्रीस्वामिपुष्करिणी है। यह त्रिविक्रम श्रीविष्णु भगवानको पूजाके लिये सुरश्रेष्ठ ब्रह्माजीके द्वारा अपने कमण्डलसे नियमपूर्वक निकाली गयी थी। जिसके तीर पर देवता, मनुष्य, पक्षी तथा सृष्टिमात्रके सम्पूर्ण प्राणि अभीष्ट चतुर्वगको खोज करते हैं, उसीका माहात्म्य सर्वोने स्नान करके परस्पर निराले स्वभावसे गाया है ।। १ ।। अनिरुवाच- जपं कुर्वन्नपा मध्ये तद्विष्णोरिति यः सकृत्॥ स्वामिपुष्करणीस्नातो मुच्यते पातकात्स तु ॥१७॥ (१) अत्रिजी बोले-जो विमलयुद्धिवाले ब्रह्मवादी मुनिगण इसके जल होमे विष्णुका अप करते हुए एप वार भी स्नान करते हैं, स्वामिपुष्करिणोमे स्नान किये वे मभी लोग पापसे मुक्त हो जाते हैं ।। १७ ।। अवगाह्य जले स्वामिपुष्करिण्याः समाहितः॥ व्यपोह्य भ्रूणहत्या- घमश्नुतेऽभीष्टसम्पदम् ॥१८॥ व्यास उवाच- स्ट मुक्त हो का अभीष्ट सम्पत्तिका भोग करता है ॥ १८ ॥ वधि उपाप- यः स्नायायारिणि स्वामिपुष्करिण्याः स्मरन् हरिम् ॥ सप्तमन्मकृतं पापं सहसा स व्यपोहति ॥ १९ ॥ (३) वसिष्ठमी योले जो भगवान्को स्मरण करना हुआ म्यामिपुष्करिणी में स्नान करता है पाणत पान्तॊमें किपे हुए पापको सहसा नाश पर सरना है १६॥
पद्मपुराणान्तर्गत
६६
ग
पराशर वार--
यः करोत्याप्लवं स्वामिसरसीजलमध्यतः।। सोऽतीत्य निरयं सर्व
ब्रह्म-
भूयाय कल्पते ॥२०॥
(४) पगशपि बोले-जो स्वामिपुष्करिणीके जलमं स्नान करता है, वह सभी नर फोंको पार कर ब्रह्मभाव
पाने समय हो जाता है ।। २०॥
गोतम उवाच-
कीर्तयित्वा जलेऽन्यत्र स्वामिपुष्करिणीति यः॥ लायायायली-
निवासं मुच्यते सोऽतिपातकात् ॥ २१ ॥
(५) गोतममृपि बोले-जो श्रीनिवास भगवानको स्मरण करता हुआ किसी दूसरे जल ( जलाशय) मे
केवल स्व मिपुष्करिणीका नाम ले कर स्नान करते हैं वे बडेमे बडे पापसे मुक्त हो जाते हैं ।। २१ ।।
मरद्वाज उवाच-
प्रातरुत्थाय ये प्राज्ञाः स्वामिपुष्करिणीति वै ॥ कीर्तयन्त्याहितात्मा-
नस्ते यान्ति परमं पदम् ॥ २२॥
(६ / भरद्वाजमुनि बोले अपनी आत्माके हितेच्छुक जो बुद्धिमान प्रात:कालमे उठ कर स्वामिपुष्करिणी ऐसे
नामका भी कीर्तन करते हैं, वे परमपदमे जाते हैं ।। २२ ॥
-
मनुस्वा...-
-
खामिपुष्करिणीतीर्थजलं प्रीताः पियन्ति ये ॥ तेऽपि निर्धूतपाप्मानो
यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥ २३ ॥
(७) मनुभगवान बोले- जो लोग स्वामिष्फरिणी तीर्थवे जलको प्रेमसे पान करते हैं, वे भी पाभको
नष्ट कर सनातन ब्रह्मके स्थानमें जाते हैं।॥ २३ ॥
थम उपाच-
खामिपुष्फरिणोकूले नरा नक्तन्दिवं च ये ॥ वसन्त्यभोजनास्तेऽपि
लभेरन् परमं पदम् ॥ २४ ।।
(८) यम बोले -जो मनुष्य स्वामिपुकारणों के किनारे रातदिन उपवास रह कर घात करते हैं वे भी
परमपदप्राप्त करते हैं ।।२४॥
याज्ञव+13-
विगाय स्वामिसरसो जलं वीतलमा जनाः ।। प्रार्थितं प्राप्नुयुः प्राज्ञाः
प्रजापतिरुवाच ह ॥ २५ ॥
७० श्रीवङ्कटाचलमात्म्यम् (६) याज्ञवल्क्यजी बोले - प्रजापति श्रीब्रह्माजीने कहा है कि स्वामिसरके जलये स्नान करनेसे श्रमात हो कर ज्ञाी मनुष्य अपने अभिलपित वस्तुको पाते हैं ।। २५ ।। . हारीत उपच- हरिं स्मरन्तः कुर्वन्ति लानं स्वामिसरोजले ॥ वीाहसो वीतनिद्रा विशन्ति विमलं पदम् ॥ २६ ॥ (१०) हारीत मृषि वेले-भगवानको स्मरण काते हुए स्वामिसरोवरके जलमें जो स्नान करते हैं, वे पापसे छुट कर निद्रारहित हो, विमल स्थानमें जाते हैं ।। २६ ।। अङ्गिरा उवाप- येऽनुतिष्ठन्त्यनुष्ठानं स्वामिपुष्करिणीजले ॥ अनेकजन्मजनितमेषा- मेनो विनश्यति ॥ २७ ॥ (११) अङ्गिग ऋपि बोले-जो स्वामिपुष्करिणीके जलमें अनुष्ठान करते हैं, उनका भनेक जन्मोमें किया हुआ पाप विनाश हो जाता है ॥ ७ ॥ उशना उवाच- उदीरयन्ति ये नित्यं स्वामिपुष्करिणीति च ॥ दुष्कर्मपकं निर्धूया. इनुवते तेऽपि सत्कलम् ॥ २८ ।। (१२) उशनाजी योरेजो स्वामिपुष्करिणो ऐसा नाम ही नित्य जपते हैं वे दुष्मरूपो पंफोसे धुल कर सत्कर्मफे सुफलका भोग करते हैं ।। २८ ।। संवर्त वान- ये कीर्तयन्ति सर्वत्र सदा स्वामिसरोवरम् ॥ तेप्यवयं विनिर्धय निर- पद्या भवन्ति ॥ २९ ॥ ( ३) संवतमृपि योलेजो सब जगह सदा स्वामिसरोवरका कोतन करते हैं ये भी अपने पास पुछ पापरहित हो जाते हैं ।। २६ ॥ स्वामिपुष्करिणोतोये स्नानपानादिकर्म ये ॥ कुर्वन्ति पापस्तम्भं ते परित्यज्याप्नुवन्ति सत् ।। ३० ।। अपपस्तम्म उपाच...
पचपुगणो
७१
,
(१४) पारस्तम्म भाग घोल-जो स्वामिपुष्करिणीके जलमे स्नान, पान आदि कम करते है वे अपने
पापके स्तम्भसे छूट का सत्यस्यानको प्राप्त करते हैं ॥३०॥
मरीषिरुवाच-
नारायणगिरेः प्रान्ते स्वामिपुष्करिणीतटे ॥ यः किल्बिषी यसत्येक
दिनं निष्किल्पिपी भवेत् ॥ ३१ ॥
(१५) मरीचिऋषि घोले नारायण पर्वतके प्रान्तभागके स्वामिपुष्करिणीके तौरपर जो पापी एक दिन भी
निवास करता है वह पापहित हो जाता है ।। ३१
मृकण्डुरुवार-
कण्ठीरवगिरेः कुक्षौ पक्षिराड्वाहहपके ॥ यः सेवते स्वामिसरः स
नरः सुरसङ्गतः ॥३२॥
(१६) मृकण्डुऋषि बोले-जो नृसिंह गिरिके गोदमे स्थित गरुडवाइन भगवानके आनन्ददायक भीस्व मि
पुरिणीका सेवन करता है, वह पुरुष देवसगी हो जाता है ॥ ३ ॥
पुलस्त्य उवाच-
फोडे वेङ्कटशैलस्य सरः क्रोडाभिनन,कम् ॥ गायते यस्त्रिषवणं स नरः
सर्वसम्मतः ॥ ३३ ॥
(१७) पुलम्त्यमृपि बोले-श्रीवेङ्कटाचलो कोड (गोद) मे स्थित, श्रीवाइ भगवानको आनन्द देनेवाला
श्रीस्वामिसरोवरको त्रिकाल कीर्तन करता है, वह मनुष्य सभी मनुष्योमें सर्वमान्य होता है ।। ३३ ।।
कात्यान उवाच-
वैकुण्ठस्य प्रीतिकरे कण्ठोरवगिरेस्तटे ।स्वामिपुष्करिणीं योऽसौ सेवते
स महान् भवेत् ॥ ३४ ॥
(१८) कात्यायनऋषि बोले जो वैकुण्ठवासी भगवान्को आनन्ददायक श्रीनृसिहगिरिक सटपर इस स्वामि
पुष्करिणीको सेवन करता है वह बहुत महान (पुरुष) हो जाता है ।। ३४ ॥
बृहस्पतिरुवाच-
कुञ्जाजनगिरेः स्वामिपुष्करिण्यप्सुयोनरः ॥ कृताप्लवः सकृत्सत्यं
कृतकृत्यो भवेन्नरः ॥ ३५ ॥
B 9 स्मरण स्वामिपुष्करिणीको -. (२४)शानातप चाल सूर सानेनाले अथवा नास्तिक कोई भी मनुष्य जो हव्य, सपा पमपम श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् (१६) बृहस्पतिजी योलेगाजगिरि तथा जागिरिक स्वाभियु-करिणा के जलमे जो मनुष्य स्नान करता है, वह तुरन्त कृतकृय हो जाता है ।। ३५ ।। भृगुरुवाच- प्रानरुत्थायानुदिनं स्वामिपुष्करिणी स्मरन् ॥ गोमो यो मासमामोत गोप्रदानात्स शुध्यति ॥ ३६ ॥ (२० ) भृगुजी बोले—जो गोघाती हो कर भी प्रति दिन प्रातःकाल उठ कर करता हुआ एक मास निवास और गो प्रदान करनेसे वह शुद्ध हो जाता है ।। ३६ ।। वाल्मीकिरुवाच- स्वामिपुष्करिणीतीरे यो वसत्युपपातकी ॥मासं गोदानतः शुद्धो भवे- न्नर इति श्रुतिः (२१) वात्मोकीजी वोले-यह सुना गया है कि जो उपपातको स्वामिपुष्करिणीके तौर पर एक मास निवास फरता है या फिर गोदान करनेसे शुद्ध हो जाता है ।। ३७ ॥ शंखलिखितावृचुतः पारेस्वामिसरो विद्वान् स्मात श्रौतं करोति यः॥ सहस्रधा कृतं तेनेत्युशन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ ३८॥ (२२-०३) शंस तथा लिखित ऋषि बोले स्वामिसरोवर तीर पर जो विद्वान स्मात सया श्रौत कम करते हैं (उनके विषयमें ) ब्रह्मशद गण कहते हैं कि उनका वह कर्म हजार गुण होता है ।। ३८ ॥ हव्यकव्यात्मकं कर्म स्वामिपुष्करिणोतटे ॥ वाघुपि स्तिको वापि यः करोति स सत्कलः ॥ ३१॥ म्वामि पुष्करिणीपे तटपर करता है यह सच्या फलभोगी होता है ।। ३६॥ योधायन उयाप स्वामिपुष्करिणीतीरनिवासी हरिमेघसः ॥ अ-चमेधादिक- यनं या- फरोति महेश्वरः ॥४०॥ ( २५ । पौधायन प्रति बोले-जो भगा यामिपुराणोपे सौरपर नियम गया यहीं मधमेश भर यहाँको करना है, या FIR महादय हो जाता है॥४॥ 7 शातातप उप च- पापुगणान्तर्गत marArmy मार्कण्डेय उगच- मृगराइद्रिकुहरे हरैरानन्ददायिनि । कीर्तयन्त्स्वामिसरसों नावसीद- ति मानवः ॥ ४१॥ (२६) मार्कण्डेय योले-जो नृसिंहपर्वतके कन्दरामें स्थित भगवानको आनन्द देनेयाली स्वामिपुष्करिणीका कीर्तन करता रहता है वह दुःख नहीं पाता ।। ४१ ।। माण्डव्य उवाच.- गोविन्दमन्दिरै स्वामिपुष्करिण्यास्तटे वसन् ॥ वासुदेवपरो मत्यों भ- वेवासवपूजितः ॥४२॥ (२७) माण्डव्य ऋपि बोले-जो स्वामिपुष्करिणोके तोर पर श्रीगोविन्द भगवानके मन्दिरमें निवास करता हुआ वासुदेव भाव का पूजारायण रहता है वह पुरुष इन्द्रसे भी पूजित होता है ।।४२ ।। शाण्डिल्य उवाच- स्वामिपुष्करिणीतीरे पश्चकालपरो वसन् ॥ अपञ्चत्वो भवेन् मुक्तः पञ्चोपनिषदात्मकः ॥ ४३ ॥ (२८) शाण्डित्य बोले-जो स्वामिपुःकरिणीके तीर पर निवास करता हुआ पञ्चकालीन पूजा करता है, वह जीवन्मुक्त हो कर पञ्च उपनिपद स्वरूप हो जाता है ।। ४३ ।। काश्यप उनाच- यो नरः स्वामिसरसि स्मरञ्छौरिं कृताप्लवः ॥ कर्मनिर्मूलको धोरः कृतकृत्यो भवेत्स हि ॥४४॥ (२६) काश्यप बोले-जो मनुष्य वासुदेव भगवानका स्मरण करता हुआ स्वामिसरोवरमें स्नान करता है, वह धीर कर्मबन्धनको निर्मूल कर कनाय हो जाता है ॥४४॥ कण्व उवाच- स्वामिपुष्करिणीतीर्थ यः पिचेच्चुलकत्रयम् ॥ अहोरात्रकृतं पापं तत्क्ष- णादेव नश्यति ॥४५॥ (३०) कम्व बोले--स्वामिपुष्करणीतीर्थके जलको जो मनुष्य तीन चिल्लू पीता है वह रात दिन फिये हुए पापको तत्क्षण नाश करता है ।। ४५ ॥ १.
(३२) दुवासा बोले—जो अपनी सभी इन्द्रियोंसे स्वामिसरोवरका कोतन करता है, वह सनक, सनन्दन
(३३)-विश्वामित्र बोले-जो स्वामिमगेवरके पवित्र जलको स्पर्श करते हैं घे निप्पाप हो कर विज्ञानको
(३४)-शक्तिपि बोले-गो स्वामिपाके जहमें स्नान करते हैं वे पवित्र आत्मा, परम, पांच मन्मन्त्र
(३५) शावमी यो यह देवनामां, मनुष्यों, पभियों तथा अन्य जीवांनी आत्मामाको गुहार
श्रीवाचलमाहात्म्यम्
अगस्य उवाच-
इन्द्रियैः कर्मभिनिर्मनसा सह यत्कृतम् ॥ आप्लवात्स्वामिसरसि
तदेनः शुध्यति क्षणात् ॥ ४६ ॥
(३१) आस्त्य मी बोले-इन्द्रिय, कर्म, ज्ञान तथा मनले जो पाप किया गया है वह पाप स्वामिसरोवग्ने
स्नान करनेसे क्षणमात्रमें ही शुद्ध हो जाता है ।। ४६ ।।
दुर्वासा उवाच-
कीर्तयेत्स्वामिसरसी सह सन्द्रियहि यः ॥ पूज्यते सिद्धसधैः स
सनन्दसनकादिभिः ॥४७॥
आदि पूज्य सिद्धोंसे पूजित हेता है ॥४७॥
विश्वामित्र उवाच-
पवित्रं स्वामिसरसि स्पृष्ट्वा तोयं निरनसः ॥ विज्ञानसम्पदो विष्णु
द्रष्टुकामा भवन्ति हि ॥४८॥
सम्पत्ति एवं श्री विष्णु भगवान के दर्शनकी कामनासे हो जाते हैं।
शक्तिरुवार-
पवित्रवानः परमाः पञ्चसन्मन्त्रविग्रहाः ॥ भवन्ति तेऽवगाहन्ते ये
स्वामिसरमोजलम् ॥ ४२ ॥
स्वरूप हो जाते है ।। ४९ ॥
शुफ उवाच--
स्वामिपुष्करिणो सैपा पुराणो पुण्यपूरणो ॥ सुराणां च नराणां च
तिरश्यां चात्मशोधिनी ॥५०॥ यस्यां कोलवपुर्भूत्या श्रीनिवासः परः पु.
मान् ॥ दैवीभिः शक्तिभिश्चैव मोडानुगुणभूतिभिः ॥५१॥ विचित्रविधि-
धानेमन्टङ्गयन्त्रधृतिफमैः । जलमोडा वितनुते विश्वाप्यायकरी मदा ॥१२॥
- पापुगणा-नर्गन वागे तथा उनक प्राचीन पुगको बहानवाली, वही स्वामित्करिणो है। जिममे वगहरूरहो का परमपुरुपश्री- निनाम भगवान देवियों, शक्तियों नया ग्रीडा गुगपाही जीनोंके माथ, विचित्र विचित्र अनेकों शृङ्ग य-न नथा धृति रोन संसारको तृर करने वालो बोडा काने है ॥२॥ शौनक वाच- सैपा हि स्वामिसरसो समन्जसजगद्विता ॥ कीर्तनस्नानपानश्च ताप- जयनिवारिणो ॥५६॥ (३)-शौनक बोले. -यह रही निभाप तथा संमारसी भलाई करने वाली, तमा कोतन, स्नान एव पानसे arnा नहफे तागेको मिटान बालरो, स्वामिपु करिणी ॥५॥ न साच- माधवानन्दजननी मदनचरमाथिनी ॥ मयत्यात्मजातानि स्वामिपु- करिणी यसो ।। ५४॥ (३७)-गाग्द बोले -यह माधव भगवानके आनन्दका जन्मभूमि कामज्वरको मथन करनेवाली तथा अरन पुत्रोंको प्रमन्न करनेवाली स्वामिपुष्करिणी है ।। ५४ ।। करवच.. स्वामिपुष्करिणी सोम्या मोमपीधी सुरपंभः ॥ यस्यामवभृयनानं कु- मनेऽद्यापि विश्वमः ॥ ५५ ॥ कुवरारिगिरेः कुज्जे व्यशिनाखिलभावना ।। सायवः स्वामिसरसि स्नानात्संसारतारिताः ॥५६॥ देवापाना विबुधा य. स्यां स्नात्वा निरंहसः॥ विष्णु साक्षात्कतुफामाः स्वामिपुष्करिणी हि सा ७७ (३८)-ऋतु शपि वाल - सामिपु फरिणी परम सौम्म है, जिसमे अमृतभोजी देवश्रेष्ठ ब्रह्माजी आज भो भृथ स्नान करते हैं। निहायला कुसमे असिल भावना प्रकाशित साधुगण स्वामिसरोवरमे स्नान करनेसे ही भवसागरस पार हो गये हैं। प्रमान देवतागण जित सरोवरम स्नान कर पार रहिन हो कर श्री विष्णु मानका साक्षातकार करनेके अभिलापो हुए थ वह यह स्वामिपुष्करिणी है ।।५७ ।। रसाद वा आषाहानामाश्रमश्रीराश्रमाचारशालिनाम् ।। अन्येषां भूतिभूमिश्व सैपा स्वामिसरोऽभिधा ॥५८ ॥ (३८) सत्यापाढ बोले-यह वही स्वामिपुष्करिणी नामक सगेर है, जो आचारशीलमनुष्योंको आरम मोमा, सन्यासियों, प्रझ वारियों तश अन्यान्य लोगोंकी यल्याणभूमि ह ।।८।।
श्रीवेटाचलमाहात्म्यम्
कुण्डिन उवाच-
कुहरे सिंहशैलस्य सरसी स्वामिपूर्विका ॥ शीलाचारवतां नृणाम-
शीलानामपीष्टदा ॥ ५९॥
(४० )कुण्डिन बोले -सिंहावलके कुहरमें स्थित स्वामिपुष्करिणी, शील, आचारवान एवं शोलशून्य पुरुषोंको
भी अभीष्ट प्रदान करनेवाली है ॥ ५६ ।।
हारीत उवाच-
जयन्ती चापदां भूमिः सम्पदा सर्वकामदा ॥ सरसी स्वाम्युपपदा
सैषा विष्णुपदीजनिः ॥ ६॥
(४१) हारीत मृपि बोले-विपत्ति स्थानको जीतने तथा सकल सम्पतियोंको देनेवाली एवं साक्षात विष्णुपदी
जननी (गङ्गा) का उत्पत्तिस्थान यही वह स्वामिसरसी है ॥ ६॥
जमिनिरुवा -
शिरस्पञ्जलिमायनन्तस्वामिपुष्करिणी स्तुवन् ॥ स्मरन् हरि स्वानुष्ठान
यः करोति स पुण्यभाक् ॥ ६१ ॥ स्नानं सकृत्कुर्वते ये स्वामिपुष्करिणी
जले ॥ हव्यकव्येषु ते योज्या नरा नारायणप्रियाः ।। ६२ ।।
(४२) जैमिनि वोले-जो मनुष्य मस्तक पर अनलि यांधे स्वामिपुष्करिणीको स्तुति परते तथा श्रीविष्णु
भगवानको स्मरण करते हुए अपना अनुष्ठान करता है वह पुण्य भागी होता है। स्वामिपुष्करिणीमें जो पुरुष एक बार
भी स्नान करते हैं येही साझान नागयण भगवानका प्रिय हव्य तथा कन्यों में उपयुक्त हो जाते हैं ।।६।।
जापालिरुयाच-
स्नानादन्येपु तोयेषु स्वामिपुष्करिणी स्मरन् ।। कृतकृत्यः कृतात्मा
समय॑स्तत्फलमाप्नुयात् ।। ६३ ।।
(४३) जावालि दोले-स्यामिपुष्करिणीको स्मरण करते हुए अन्य जलाशयोंमें भी स्नान पायाला
पृतारमा पुरुष पतपत्य हो पर उसका फल भोगना है ।। ६३ ॥
पितामह टपाच-
स्वामिपुष्करिणीतीर्थपरिचर्यापरो हि यः ॥ स माँ वैष्णयों भूति
मयत्वं समयानुयात् ॥१४॥
पापुमणान्तर्गन
(१४) पितामह योले-जो स्वामिपुष्करिणीतीर्थकी सेवा करना है वह वैष्णी ऐधर्य प्राप्त कर मनुष्य-
जन्म पाता है ।। ६४॥
सनक उवाच
यस्यास्तोरे निवसति श्रीनिवासः परात्परः॥सा धन्या स्वामिसरसी
सेवते तां य आत्मवान् ।। ६५॥
(४५) सनको घोले-जिसके किनारे पर श्रीनिवास भावान करते हैं, नथा जिमको सेवा आत्मनिष्ट
करते हैं वह स्वामिपुष्करिणी धन्य है ।। ६५ ॥
सनन्दन उप च....
विष्णुपादोद्वं ब्रह्मकरस्पर्शपविनितम् ॥ पवित्रितेशानजटाजूटं स्या-
मिसरोजलम् ॥६६॥
(४६) सनन्दन पोले-स्वामिसरोवरका जल वि-णु चरणोंसे उत्पन्न होने, माजीके का स्पर्श तथा
श्री शङ्करजीके जटाजूटसे पवित्र किया हुआ श्रीगंगाजल ही है ।। ६६ ॥
सनत्कुमार उच-
या पुनात्याप्लवात्सम्यग्भुवनानि चतुर्दश । स्वामिपुष्करिणी धन्या
सा सर्वफलदायिनी ।। ६७ ।।
(४७) सनत्कुमार बोले -जो स्नान करनेसे चौदहों लोकों को पवित्र करती है, सब तरह फलोंको देनेवाली
बह स्वामिपुष्करिणी परम धन्य है ।। ६७ ॥
वामदेव उप च-
सरांसि यानि दिव्यानि सन्ति त्रिजगतीतले ।। तेषामेषा स्वामिनी
हि स्वामिपुष्करिणीत्यतः ॥ ६८॥
(४८) वामदेव ने कहा-लोक्यमे जितने दिव्य सरोवर हैं उन सभी पुष्करिणियोंकी र मिनी यही है ।
जिससे यह स्वामिपुष्करिणी कहलाती है ॥ ८॥
.
सनातन उवच
ये नराः प्रातरुत्थाय तामिमां कोर्तियन्ति ते ॥ स्वामिपुष्करिणीभ.
ता विशन्ति विमलं पदम् ॥ ६९॥
७४.
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
(४६) सबालनजी वाले सामिपु-करि गोके भक जा मनु य प्रातःकाल उठ कर इस स्वामिपुष्करिणीका
कोर्तन करते हैं, वे विमल (विणु) पदमें प्रवेश करते अथवा जाते हैं ।। ६६ ॥
देवदर्शन उवाच-
इत्य॒चिवांसो विद्वांसः कृतकृत्या घमर्पणाः ॥ तस्यास्नोरे पुण्यभूमा-
वासते मुनिपुङ्गवाः ॥ ७० ॥ चित्कदाचिलोडार्थ दिव्यैः परिजनैः सह ॥
शेषसेनेशगइप्रधानैः सेवितं शुभम् ॥५१॥ सेवमानाः श्रीनिवासं साक्षा-
दक्षिपयङ्गनम् ॥ चतुर्भुजमुदाराङ्गमनसोगुच्छसच्छयिम् ॥ ७२ ॥
इति श्रीपद्मपुगगे क्षेत्रका डे श्रीवेङ्कटाचलमाइत्मे देवलदेवदर्शन
सवादे अयादिपञ्चाशन्मपिनस्वामिपुष्करिणीप्रशननं
नाम द्वात्रिंशोऽध्यायोऽत्र नवमः ॥९॥
पादित कृतकृय विद्वान ऋषिगग यह वले कभी भी श्री गाजी, विष्वकोन आणे अन्यान्य दिव्य
परिचरोंके माथ क्रीड़ा विहार के लिये आये हुए, तथा गरुड़ आदि प्रधान प्रधान गगोंसे मेवित मङ्गलमूति, चारभुजा
बाले उदार रगैर तथा असीके फूलके गुच्छकी शोभावाले स्वयं प्रयन श्रानिवास भगवानको ही सेवा करते हुए
उस पु-य भूमिके तौर पर मुनिश्रेष्ठ गण बसने हैं।
इति नवमोऽध्यायः
.
दशमोऽध्यायः
* मनोहर छन्द *
असुरोका अत्याचार बढ़ा जर शतसमें।
ब्रह्मादिक देवगण धीरोदधि जाय रहे ।।
स्तयन अनेफ विधि किये भय मिहल हो।
दर्शन पाय घगय मय पाय रहे॥
श्रीसखि दयार्द हो आई तर सन्मुखों ।
जगह पनाई भगवान जहं छाय रहे।
म्यामिपुष्करिणी के सीर नारायणगिरि।
ममादिक बाय गिरनाय स्तृति गाप रहे ॥१॥
पपुराणान्तर्गत
कियो॥
भूताधि पास श्री निवास भगवानजीका ।
प्रगट विमान गुण गान उनने
सुन्दर स्वरूप दिसलाय कुशलादि जर।
पूछी ब्रह्मादिने हाल बदलाव दियो।
विनती अनेक विधि करके सृष्टिकर्ताने ।
अभय वरदान दे पहुत समझार दियो ।
मुदराक्ष पाप को मेजा दैत्य नाश हेतु ।
देखनेको विदा करि अन्तर्धान है गयो ॥२॥
अथ दैत्योपद्रवज्ञापनार्थ मादीनां क्षीरसागरगमनम्
देवल उवाच-
स्वामिपुष्करिणीकृले नारायणगिर गौ ॥ आविर्भावः कथं विष्णोः
श्रीनिवासस्य शार्गिणः॥१॥
दैत्योंके उपद्वको निवेदन करने के लिये ब्रह्मादिदेवगणों क्षीर मागामें जाना
देवलजी बोल-श्रीस्वामिपुष्करिणीके तट पर नागयण पर्वतपरके भृगुस्थानमे शाङ्गधारी श्रीनिवास विष्णु
भगवानका आविभव किस प्रकार हुआ था ? ॥१॥
देवदर्शन उकार-
शृणु व्रत्मन्समाचक्षे समाहितमना मुने ।। प्रश्न सर्वाण्डगर्भस्य प्रादु-
भावात्मकं विभोः ।। २ ।। पुरा दुर्मेधसा दैत्यप्रवरेणामरारिणा ॥ पोडिता
रुद्रभक्तेन भृशं ब्रह्मादयः सुराः ॥३॥ शान्ताग्निसदृशाः शुष्कवदनाः
शोकविहलाः ॥ पराजिता जडात्मनः किंकर्तव्याविवेकिनः ॥ ४॥ दैत्यारि
शरणं प्राप्नु प्रयता यतमानसाः ॥ क्षोराधि प्रापुरमाप्तस्वावासास्तस्य
शान्तये ॥५॥ तुष्टुवुनत्र दैतेयविध्वंसनविचक्षणम् ॥ लक्ष्योफ्लक्षित
विष्णु विश्वरक्षणदीक्षितम् ॥३॥
देवदशनऋषि बाले हे प्रामण । हे मुन । सम्पूर्ण प्रमाड जिनक गर्भमे है उम विभु भगवानका प्रादुर्भात-
विषयक मभी प्रश्नोत्ता करता हू सानगन चित्तने सुनिये ॥२॥
ट श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य प्राचीनकालमें देवताओंके शत्रु एवं श्रीशिवजीका भक्त एक देयश्रेष्उसे अयन्त पीड़ित, बुझे हुए अग्निके समान निस्तेज, सूखे शरीरवाले शोकसे विड्बल तथा पराजित किंकर्तव्य विमूह हो का, अझादि देवतागग दैत्योंके शत्रु श्रीविष्णु भगवान्का शरण पानेको इच्छासे अपनी शान्ति के लिये प्रयत्नपूर्वक क्षीरसागरमें पहुंचे, और दैत्यों के विनाश करने में परम कुशल, श्रीलक्ष्मीजोसे युक्त, संसारको रक्षामें दीक्षित श्रीविष्णु भगवा की स्तुति करने लगे। ६ ।। देवा ऊचुः अथ ब्रह्मादिकृतक्षीराब्धिशायिस्तुतिः ॐ नमो देवदेवाय पूर्वदेवाय खण्डिने ॥ श्रीवत्साङ्काय च नमः पर- स्मै परमात्मने.॥७॥ नमः परस्मै व्यूहोपव्यूहान्तरविभूतये ॥ विभवाय नमस्तस्मै विश्वान्तर्यामिणेऽणवे ॥८॥ अवताराय नमोऽजन्मने जन्मभा- जिने ॥ मायाविने जगत्स्रष्ट्र लक्ष्मीनारायणात्मने ।। ९ ।। जगत्प्रत्यवरोहा- य जगदानन्दिने नमः ॥ जगन्मङ्गलभूताय जाहवीजनकामये ॥१०॥ जङ्ग- माजङ्गमजगद्धातुर्जननकारिणे 1 जनार्दनाय जम्भारेरनुजाय नमो नमः ११॥ ब्रह्माआदिदेवताओंका श्रीविष्णु भगवान की स्तुति करना । देवतागण बोले--भो देवादिदेव, आपदेव, सङ्गि भगवान्को नमस्कार है। श्रीवत्तार, परमात्मा आपको नमस्कार है। परमपुरप न्यूह तथा उपन्यूहके आत्मस्वल्प सूय्यरूप भगवानको नमस्कार है। उस विभवरूप सवन्तियांमी, अगुरूर,भगवानको नमस्कार है। अजन्मा तथा ज मवाले एवं अर्चावतारको नमस्कार है। मायावी, जगत्की सृष्टि करनेवाले, लक्ष्मीनारायणरूप, जगत अंच नीच बनानेवाले तथा जगतका आनन्द देनेवाले भग- वान्को नमस्कार है । जगतके मङ्गलस्वरूप, गङ्गाजीक उत्पादक चरणकमलपाल एवं चराचर जगतको उत्पत्ति फरनेवाल ग्रामो के निर्माता, जनार्दन, उपेन्द्र मापको नमस्कार है। श्रियापते नमस्तुभ्यं सभ्यसन्दोहसङ्गिने ॥ सदा विष्णो महाविष्णो विध्योऽपारादिरूपिणे ॥१२॥ नमो नलिननेत्राय नेत्रभूताय नाकिनाम् ।। नारायणाय नाथाय नागभोगशयाय ते ॥ १३ ॥ विश्वेश्वराय विश्वाय वि. भ्वातीताय ते नमः ॥ विश्वाध्यक्षाय धोशानवाहनायादिवेधसे ।। १४ ॥ नित्याय निरवद्याप निराकाराय नोतये ॥ निस्सीमकल्याणगुणगणातीताय ते नमः ॥ १५॥ सचिदानन्दसन्दोह देहविक्षपाक्षम ॥ अच्युतानन्द गोविन्द ममस्तुभ्यं महात्मने ॥ १६ ॥ -
श्रीवेङ्कटाचल मारात्म्य
पीडिता रुद्रमक्तेन भृश ब्रह्मादयः सुराः । क्षीराधि प्रापुरप्राप्तस्वावासास्तस्य शान्तये ॥
तष्टवस्तत्र दैत्येयविध्वसनविचक्षणम। 1 wal
पद्मपुराणान्तर्गत सभ्योंके समुदायके संगी लक्ष्मीपतिको नमस्कार है। सदा विष्णु, महाविष्णु, मगराद रूप (मत्स्यादि अनेक) धारण करनेवाले कपलाक्ष, देवताओंके नयनरूप, नारायण, जगत्स्वामी, शेषनागपर शयन करनेवाले, विश्वेश्वर, संसाररूप, संसारसे परे भगवान आपको नमस्कार है । जगन्नाथ, गरुडवाहन, आदिविधाता, नित्य, अनिरुद्ध, निर्दोष, निराकार, नीतिरूप, सीमारहित अपरिमित कल्याण गुणवाले, आपको नमस्कार है। सत, चित् तथा आनन्दके स्वरूप अच्युत, देहकी वृद्धि और क्षयके अयोग्य, अनन्त, गोविन्द, महात्मा भगवान आपको नमस्कार है । ।।१५।। अपारकरुणाम्भोघे निस्तरङ्गात्मनिश्चल । लक्ष्मीविलक्षण विभो विच- क्षण नमोऽस्तु ते ॥११॥ त सत्य पर ब्रह्म कृष्ण पिङ्गलपूरुप ॥ऊर्ध्वरेतो विरूपाक्ष विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥१८॥ नमो नमः कारणकारणाय नमो नमोऽनन्तमहाविभूतये ॥ नमो नमः शङ्करचापहारिणे नमो नमः शाश्वत- शार्गधन्वने ॥१९॥ नमोऽन्तरादित्यहिरण्यरूप नीरूप तुभ्यं पुरुषोत्तमाय॥ नमो नमोभिनिगमान्तभूतैः कृतस्तुतप्रस्तुनभावनाय ॥२०॥ प्रसीद पुण्डरी- काक्ष प्रसीद पुरुषोत्तम ॥ प्रसीद परमानन्द प्रसीद परमेश्वर ॥२१॥ प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद करुणाकर ॥ प्रसीद भक्तातिहर प्रसीद विबु- घर्षभ ॥ २२॥ विना तरङ्गवाले, अगर करुणाके सागर, निपलमोसे विलक्षण, विमु. कुशल आपको नमस्कार है। प्रत, सत्य, परना, कृग, पिगलपुरुर, उध्योता, बिरूराक्ष, जातरूा, भगवान मारको नमस्कार है। फारणों भी कारण महा ऐश्वर्यवाले आपको नमस्कार है। शङ्करके धनुप हरनेवाले आपको नमस्कार है। शारधनुपको धारण करनेवाले भापको नमस्कार है। सूर्य के अन्तर्निवासी, सुवर्णरूप, रूपरहित पुरुषोत्तम आपको नमस्कार है। घेदान्तके सिद्धान्तरूप ! नमस्कारोंसे स्तुतियोग्य ! प्रस्तुनभावनागले आरको वारंवार नमस्कार है। हे पुण्डरी- VE: आम मत होते. हे पुरुटोत्तम! आप प्रसन्न होते। हे परमात्मन् ! सात प्रसन्न होते हे परमेशा ! भार प्रसन्न होवें । हे फमलाकान्त ! आप प्रसन्न होवें। फरुणाका ! आप प्रप्तन्न होवें । भक्तों के दुःखको हरनेवाले, हे देवताओंमें श्रेष्ठ ! आप प्रसन्न होवें ॥ २२ ॥ ब्रह्मादीनां पुरतः क्षीरार्णवालक्ष्मीसखीप्रादुर्मावः देवदर्शन उवाच- देवमेवं स्तुतवतां देवानां महितात्मनाम् ॥ हिरण्यगर्भपूर्वाणां भवि- प्यतभाचिनाम् ।। २३ ॥ मादुर्यभूव पुरतः क्षीरान्बेर्दुहितुः सखी॥ पुण्ड- रीकनिमा सापि पुण्डरीकायतेक्षणा ॥ २४ ॥ पुण्डरीकानना पुण्या पुण्डरी- ८२ श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यम् काक्षशासनात् ॥ अखिलक्लेशहारिण्या व्याहारिण्यार्थसपदाम् ॥ २६ ॥ ब्रह्मादिदेवों के सन्मुख लक्ष्मीपखीका क्षीरसागरसे प्रकट होना देवदर्शन बोले-इस प्रकार महात्मा देवता मोंके स्तुति करते समय लोगो भूत भविष्यतके भावोंके घर्णन करनेवाले ब्रह्मादि सहित सब देवताओंके सन्मुख कमलपुष्के समान, कमलनयनो, कमलमुखो, पुण्यरूप, सकल क्लेशोंको मिटाने वाली तथा सभी अर्थ सम्पत्तियों को देनेवाली क्षीरसागरकी कन्या श्रीलक्ष्मीजीकी सखो श्री पुण्डरीकाक्ष भगवानकी आज्ञासे उस क्षीरसागरसे प्रकट हुई ॥२५॥ अथ लक्ष्मीमसीकथितभगवदावासज्ञानपूर्वकाभयोक्तिः सुधां स्रवन्त्या वाचा च बभाषे तान्दिवौकसः॥स्वागतं भवतामस्तु कार्यसिद्धिश्च देवताः ॥ २६ ॥ वाधा फचिदानी किं सुरा दैत्यासुरैरपि ॥ तेषां तु निवनं कर्तु ध्रुवमव्याजरक्षकः ॥ २७॥ श्रीवत्सलक्षणः शाही दक्षिणो वश्च रक्षणे ॥ मा भैपोष्ट सुरा यूयं मा प्रत्यूहो भविष्यति ॥२८॥ लक्ष्मीकी सखीका अभयदान तथा भगवानका निवासस्थानक यन घह अमृतमयी भाषासे उन देवताओंसे बोली-हे देवताओं ! तुम्हारा स्वागत है। तुम्हारी कार्यसिद्धि हो। तुम्हें इस समय दैत्यों अथवा अमुरोंसे क्या चाया है ? अन्याज रक्षक, श्री वत्सचिन्हधारी तथा शाङ्गधनुर्धर, भगवान तुम लोगोंकी प्रेमसे रक्षा करनेमें जागरुक सदा सम्मत हैं। हे देवताओं! भय न करो। फोई विन्न होगा ॥२६॥ अचिराङ्गगवान् विस्णुः श्रीनिवासः स्वराड् विभुः ॥ प्रत्यक्षो भविता घश्च सर्व सिद्ध समीहितम् ॥ २९ ॥ आमोदादीन्दिव्यलोकान् सन्त्यज्य भ- गवान् हरिः । इदानी रमते लक्ष्म्या नारायणगिरस्तटे ॥३०॥स्वामिपुष्क- रिणीतीरे सर्वान्तर्याम्ययोजक्षः ॥ सहस्रशीर्पा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपा- पात् ॥ ३१॥ तदितो दक्षिणं भागं भूमेगच्छत सत्वराः ॥ अविनमस्तु यः फार्य व्रत्माचास्म्रिदिवौकसः ॥३२॥ इत्युक्त्वा तु सखी लक्ष्म्याः सहसान्त- दघेऽपि च ॥ तस्याः श्रुत्वा पचो विष्णुपटीसख्याः समाहिताः ॥ ३३ ॥ प्रणम्य दण्डयद्देशं तं परीयुः प्रदक्षिणम् ॥ सम्प्रीतमानसा देवाः सावधानाः समम्ममाः ॥ ३४ ॥ तस्माइक्षिणतो भूमिभागं गन्तुं प्रचममुः ॥ 4 एपपुगणान्तरत ततस्तेविबुधाः सर्वे परमेष्ठिपुरोगमाः ॥ ३५॥ अतिशीव ही, स्वर्गवासी, विभु, श्रीनिवास, विष्णु भगवान, आप लोगोंकी इच्छा पूर्ण करनेके लिये प्रत्यक्ष होंगे । आमोद आदि दिव्यलोकों को छोड़ कर भगवान श्री हरि इस समय लक्ष्मीजी के साथ नागयण पर्वत. के किनारे रम रहे हैं। अधोक्षज, सर्वान्तर्यामी, सहस्राक्ष, हजार परको धारण करनेवाले, हजारों मस्तकवाले, परम पुरुष भगवान स्वामिपुष्करिणीके किनारे हैं । हे ब्रह्मा, इन्द्र, आदि देवगणों ! इस लिए आप लोग यहांसे दक्षिण दिशा. को ओर शीघ्र जाइये। आपके सभी कार्य निर्विघ्न हों। वह लक्ष्मीसखी इतना कह कर अन्तर्धान हो गई। उस लक्ष्मीसखोके वचनको ध्यानसे सुन उसको दण्डवत प्रगाम कर पुनः चतुर्दिक प्रदक्षिणा कर समंभ्रम प्रसन्न- मन हो देवता गग उससे दक्षिणके भूमिभागके लिये चले गये ॥ ३५ ॥. अथ ब्रह्मादीनां क्षीराणवाच्छीनारायणाचलागमनम् भूयो नारायणगिरेः पादानाशिनियुर्मुदा ।। पुण्यातिपुण्यतोयानि स- रांसि सरितश्च हि ॥ ३६॥ सेवमानाः कृतातिथ्याः सिद्धसबैश्च तापसः ।। मिथुनैः किन्नराणां हि लतागृहनिवासिभिः ॥ ३७॥ यमगीतानि गीतानि प्रादुर्भावात्मकानि च ॥ मन्द्रमध्योचमहिममाधुरीपूर्वहाणि च ॥ ३८ ॥ शिलातलेपु शृण्वन्तः सर्पा येपु समाश्रिताः ॥ सप्ततन्वीनादगर्भसप्तस्वर- विभावनम् ।। ३९ ॥ वेणुवेणामृदङ्गाड्यन्नवनाट्यरसान्वितम् ॥ आविर्भावा- स्मकं कालश्रुतिकल्पितमूर्छनम् ॥४०॥ अप्सरोगणसङ्गीतं लोकयन्तोऽत्र ते शनैः ॥वीतक्लेशा वीतमोहा विमलानन्दभावनाः ॥४१॥ नारायणाद्री प्रापुश्च स्वामिपुष्करिणीतटम् ।। ब्रह्मादिका क्षीरसागरसे नारायणचलपर आना तत्पश्चात् वहांके पवित्रसे भी पवित्र पुण्य जलाशयों, सरोवरों तथा नदियोंका सेवन करते हुए एवं सिद्धसंघों, तपस्वियोंसे स्वागत किये जाते हुए, ब्रह्मप्रमुख सभी देवताओंने श्री नागयणगिरिक पादस्थ देशों का तागृहों में निवास कानेवाले किन्नरदम्पतियों के नीच, मध्य, उच्च, स्वरोंके माधुरो विशेष युक्त गीतोंको सुनते हुए जिस पर सपंगण समाश्रित थे आनन्दसे आश्रय लिया । और वहां सातताराके नादयुक्त सातस्वरोंके विभावनातमिलित, वंशो, वीणा, मृदङ्गादिगय तथा नवीन नाट्यासों से युक्त, आदिभावात्मक लयतालयुक्त मूईनासे युक्त, अप्सरागणोंसे गाये जाने हुए, गीतादि महमुत समारोहको देखते हुए वे धीरे धीरे केशरहित, मोहहीन, तथा विमल मानन्दसे परिपूर्ण हो नारायण- पर्वत परफे श्री स्वामिपुष्करिणीफे तट पर पहुंचे। अथ स्वामिपुष्करिणीताम्वर्णनम् कौन्चैः कारण्डवैसे, सारसै; सरसस्वरैः ॥ ४२ ॥ ताराभिश्च पला.
-- श्रीवेङ्कटाचलमाह त्म्यम् काभिरन्यैर्वनवयोगणैः ॥ निविडान्तरकल्लोलकोलाहलसमाकुलम् ॥४३॥ त. मालैस्तिलकैः पूगैर्नारिकेलैश्च पाटलैगा केतकैः सुरपुन्नागैः पुन्नागैः पुत्रदीप- कैः ॥ ४४ ॥ जम्योरेश्चम्पकैश्चूतैर्लिंकुचैः कुटजैवटैः ॥ मन्दारैः केसरैः श्वे- तमन्दारहरिचन्दनैः ॥ ४५ ॥ किंशुकाशोकसन्तानसालनीपहरीतकः । श्रीवृक्षैश्चन्दनैल्वैिः कदलीभिश्च दाडिमैः ॥ ४६॥ मातुलुङ्गैः कुरवः कुन्दैरामलजम्बुभिः ॥ समन्ततः समाकीर्ण सान्द्रच्छायैश्च भूरुहैः ॥४॥ धीरुद्भिर्दमनीभिश्च माधवीमालतीघवैः ॥ फलपुष्पगुमैः फुल्लैमल्लिकावन- जातिभिः ॥ ४८ ॥ जातीभिः शतपत्रीभिर्वराभिर्विष्णुपर्णकैः ॥ तुलसी- कृष्णतुलसीवलक्षतुलसीशतैः ॥४९॥ नन्द्यावतैत्रिसन्दीभिर्जपाभिः कर- वीरकैः ॥ शृङ्गयेरैहरिद्राभिः कर्पूरै रजनीकुलैः ॥५०॥ पनसैरार्द्रपनसैरनेकैः फन्दजातिभिः ॥ पुण्यगन्धं किरन्तीभिलताततिभिरावृतम् ॥५१॥ कल्हा- रकमलानीकमधुमत्तमधुवतैः ॥ कूजद्भिः कोकिलेश्चापि मदान्धैर्महितान्त- रम् ॥ ५२ ॥ समाश्रितातिहरणसान्द्रच्छायं समन्ततः ।। श्रीस्वामिपुष्करिणीतीरवर्णन जो क्रौंचों, कारण्डयों, सुरस स्वरयुक्त हंसों तथा सारसों, ताराओं, वलाकाओं तथा अन्यान्य जलपतियोंसे किये सधन तथा घोर कलोल कोलाहलसे आकृलित, तमाल, तिलक, कसैली, नारियल, पांडर, फेतकी, देवपुन्नाग, पुन्नाग, पुनदीपफ, जामुन, चम्पा, आम, लीची, कुटज, बड़ मन्दार वालाशोक, फेसर, श्वेतमन्दार, हरिचन्दन, पलाश, अशोक समूह, नीम, हरे, वेल, चन्दन, फेला. अनार, मातुलुङ्ग, फुरवा, पुन्य, मावला, जामुन, सपन छायादार बड़े बड़े नोंसे चतुर्दिक समाकीणे, दमनी गाछ, माधवी, मालती, धव आदि फल के फूलकेद्रमों, खिले हुए मतिक तथा धनजातियों, सौपतिया , विष्णुपतिया, तुलसी, कृष्णतुलसी तथा स्वच्छ तुलसियोंसे, घरदार नदियों के मुझनेसे, जपा करवीर, शृङ्गरेर, हरदी, कर्पूग. रजनीगन्धा, पनस, आद्रमनस या अनेकों तरह के कुन्दनानियोंसे युक्छ, पुण्य सुगन्ध फैलानो हुई लतामोंसे चतुर्दिफ भात, फल्हार, फमल आदि फूलोंमें लुभे मधुसे मत्त भोगेसे युक, फूनती हुई मदान्ध कोकिलोंसे व्याप्त तया चारों ओर माश्रितोंके फटहारो सपन डायासे युक्त था ।। ३ ।। अथ कमलाल्युस्या ब्रह्मादिकृतश्रीनिवाससाक्षात्कारोद्योगः तत्र स्थित्वा मुहूर्त ते व्रमाचा देवतागणाः ॥५३ क्षीराधिकन्यास- ग्व्यास्तु संस्मरन्तो वचः शुभम् ॥ श्रियः श्रियं श्रीनिवासं श्रीवन्सकृतल- क्षणम् ॥५४॥ श्रीकण्ठकृतकैप श्रीमहीमहितं हितम् ॥ एकमेकापनवि- पद्मपुराणान्तगत ६५ दामेकान्तहृदयालयम् ॥५५॥ द्वितीयानायनिष्ठानामात्मनामात्मभूतिदम् ।। त्रिमूर्तिमत्रिगुणकं त्रिविधात्मककालकम् ॥५६॥ चतुर्मूर्तिघरं शान्तं चतुर्विशतिमूर्तिकम् ॥ चतुर्थावस्थातिभूमि चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ५७ ॥ पश्चो- पनिषदात्मानं पञ्चरात्रप्रवर्तकम् ।। पञ्चाथर्वशिरोरत्नं पञ्चमूर्तिघरं पर- म् ॥५८ ॥ पडध्वमयचक्रस्थं पट्कोटिगृमेधिनम् ॥ सप्ताचि पञ्जरावासं हंसं परमहंसकम् ॥ ५९॥ अष्टाङ्गयोगवित्सिद्धसङ्ग्रहृत्पद्मवासकम् ॥ दशा- वतारचतुरं दशाननशिरश्छिदम्।।६०॥ चरमोपायसुगमं चराचरगुरुं हरिम् ॥ गंगाजन्मगृहाङ्गुष्ठपादपङ्कजवैभवम् ६१ प्रणतातिहरं प्राशंपणवार्णप्रभावकम् ॥ प्रसादमात्र प्रभवप्रमामात्रप्रमाणकम् ॥ १२॥ अव्याजमित्रं शत्रुघ्नं शरण्यं शरणार्थिनाम् ॥ ज्ञानशक्तियलैश्वर्यवीर्यतेजोविजृम्भितम् ॥ ६३ ॥ रजस्तम- स्सत्त्वसङ्घविमोहितजगत्त्रयम् ॥ संसृष्टिस्थितिसंहारनिग्रहानुग्रहात्मक- म् ॥ ६४ ॥ भक्तानामप्यभक्तानां चिन्तनान्मोक्षकारणम् ॥ नानान्तर्गगना. भासं शुद्धं सूक्ष्म निरञ्जनम् ॥ ६५ ॥ निरवयं निराकारं निरायाधं निरामय- म् ॥ निराश्रयं निस्तरङ्गनीरराशिनिभं विभुम् ॥ ६६ ॥ अतीन्द्रियं परं ब्रह्म चेन्द्रियैः प्रष्टुमिच्छतः ॥ व्यूहात्मकमिदं सूक्तं सुपर्वाणः समुत्सुकाः ॥६॥ उदात्तमुच्चैरुच्चेरुः सम्प्लुतं निरुपप्लवाः ॥ ६८ ॥ कमलासखीके कथनानुसार प्रदा आदिको भगवानके साक्षातका उद्योग । ब्रह्मा आदि देवतागण वहाँ कुछ समय टहर कर श्रीलक्ष्मीजीकी सखीके शुभ वचनको स्मरण करते हुए, लक्ष्मीजोफी भी लक्ष्मी श्रीनिवास, श्रीदेवी तथा भूदेवीसे सेवित, हितकारी, एकरूप, एकान्तज्ञानी, एकान्त ध्यान करने वालोंके हदयवासी, यजुर्वेद में निष्ठावाले, जीवोंको अपना ऐश्वर्य देनेवाले, तीन मूर्तिवाले, तीन गुणाले, विविधारमफ, त्रिफालरूप, चतुर्तिधारी, शान्तरूप, चौवीस अवतारवाले, तुरीयअवस्थासे परे, धारों वर्गों के पछदाता, पांचों एपनिषदों रूप, पश्चरात्रशास्रो प्रवर्तनकर्ता, पांचों अकि शिरोभूषण, पांचों मूर्तियोंको धारण करनेवाले, परात्पर, पद् मार्गरूप ऋतुचक्रमें रहनेवाले, छयों कोटियों गृहस्थाश्रमवाले, अमिरूप पिपरमें निवास करनेवाले, ईसरूप, परमहंस, मटायोगशाला सिद्धगोंके हृदयकमलवासी, दश अवतार धारण करनेमें पुरात, रावण मस्तोंको काटनेशले, अन्तिम उपाय सुगम, परावरोंके गुरु, हरि, गह्रामीको जन्मदेनेवाले पादरपके मद्युत परणफमल विमवधारी, प्रणवजनोंके फप्टको हानेवाले, प्राश, प्रणवके प्रभाव सम्पन्न, प्रसादमागमे प्रगट होनेवाली ममा मानविनय, निलमित्र, ओंको नारा करनेवाले, शरण पाइनेवालों के लिये अनन्यसरण, शान, शक्ति, श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् वल, ऐश्वर्य, वीर्य तथा तेजसे प्रकाशित, रजोगुण, तमोगुण तथा सत्वगुणकै संघसे त्रैलोक्यको मोहित करनेवाले, संसारको सृष्टि, स्थिति, संहार, निग्रह तथा अनुग्रह करनेवाले चिन्तन करनेपर भक्त तथा अभक्त दोनोंको मोक्ष देनेवाले प्रत्येक चीजोंके अन्तर्गत आकाशल्प निवास करनेवाले, शुद्ध, सूक्ष्म, तथा निरक्षनरूप, निदोप, निगकार, बाधार हेत, पापरहित, निराधार, सुशान्त, महासमुद्रके समान, गम्भीर, विमु, इन्द्रियोंसे परे, परम ब्रह्म भगवानको इन्द्रियोंसे देखनेकी इच्छासे उत्साहपूर्ण देवतागण वश्यमाण गतिसे ब्यूहात्मक सूक्तको, उदात्त, उच्च तथा प्लुत स्वरमें शान्त हो कर बोले ॥६६॥ अथ शेपाद्रौ श्रीनिवाससाक्षात्काराय ब्रह्मादिकृतस्तुतिः जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ॥ नमस्तेऽस्तु हृषीकेश म- हापुरुप पूर्वज ॥ ६९ ॥ नमः श्रीधामनिलय नमः श्रीवत्सलक्षण ॥ नमस्त्रि- धात्मने तुभ्यं नमः श्रोधनमोहन ॥ ७० ॥ नाकौकाप्रत्यनीकार नारायण न- मोऽस्तु ते॥ नागपर्यंतशयन नाथनाथ नमो नमः ॥७॥ विश्वस्रष्ट्र विश्वभ- … विश्वघाने विचक्षण ॥ विश्वान्तर्यामिणे तुभ्यं विश्वोत्तीर्ण विभो न- मः ॥७२॥ भगवानके साक्षात्कारके लिए ब्रह्माआदिकी स्तुति हे पुण्डरीकाम ! तेरी जय हो !! हे विश्वभावन ! आपको नमस्कार है । हे हृषीकेश ! महापुरुष ! पूर्वज ! आपको नमस्कार है । हे श्रीलक्ष्मीजी धाममें निवास करने वाले । आपको नमस्कार है। श्रीवत्सचिन्हसे चिन्हित भः वानको नमस्कार है। तीन मूर्तिवाले ! आपको प्रणाम है। मेघकी शोभार ले! हे नारायण ! स्वर्गवासियोंके विरोधियोंके शत्रु ! थापको नमस्कार है। हे शेषनागकी शय्या पर सोनेवाले,स्वामियोंक भी रवामि आपको नमस्कार है । जगनके सृष्टि करनेव ले, जगतके स्वामी, जगतके धारणकर्ता, कुशल, जगतकै अन्तर्यामी, जगतको उत्तीर्ण करने वाले हे विमु ! भगवान ! आपको नमस्कार है ॥ ७२ ॥ अथ स्वामिपुष्करिणीतीरे स्तुतिप्रसन्नभगवदिमानाविर्भावः एवमुचरतां तेषां होत्फुल्लास्यचक्षुपाम् ॥ अग्रे सुधान्यसां व्यग्रमन सां सम्पदर्धिनाम् ।। ७३ ।। न्यकृताखिलतेजस्कं चक्षुहरि समीक्षितम् ।। पश्चिमे स्वामिसरसस्तोरे प्रत्यग्रचिग्रहम् ॥ ७ ॥ विमानमाविर्वभूव यिम- लानन्दकारकम् ॥ दिव्यदुन्दुभिनिर्घोपजपशब्दसमन्वितम् ॥ ७॥ धोनय- पदिशः सर्वाः पुष्पवृष्टिपुरःसरम् ॥ तटोक्ष्यानिमिपाः सय विमानं विस्म- यान्विताः ॥ ७ ॥ अमितुष्टुपुरात्मेशं श्रीनिवास समञ्जसम् ।। । . A पैद्मपुराणान्तर्गत स्तुतिसे प्रसन्न भगवानके विमानका आविर्भाव इस प्रकार प्रार्थना करते हुए हर्पसे प्रफुल्लितनेन तश मुख्वाले सम्पदर्थी तथा व्ययमनस्क देवतओंके सन्मुख, दूसरे सब तैनको दलित करता हुआ स्वामिसरोवरके पश्चिम तौर पर नूतन मूर्तिमान, निर्मल, आखोंको आनन्द देनेवाला, दिव्य नगाड़ोंके नादोंसे प्रादुर्भूत जयजयकार शब्दयुक्त, दशो दिशाओंको प्रकाशित करनेवाला, पुष्पवर्षासंयुक्त, एक निर्मल विमान, प्रकट हुआ। उस विमानको निर्निमेप दृष्टि से देख कर, सभी देवगण आश्चरित हुए । पुनः सभी जीवोंके स्वामी श्रीनिवास भगवानकी स्तुति करने लगे ॥ ७ ॥ अथ ब्रह्मादिकृतविमानमध्यगतश्रीनिवासस्तुतिः जय श्रियः पते विष्णो जय सत्याच्युतानिशम् ॥७॥ जयानिरुद्ध भगवञ्जय पूरुष पूर्वज ॥ जयेश सर्वजगतां जय श्रीकण्ठपूजित ॥७८ ॥ जयात्मेश्वर जीवातो जय त्वमपराजित ॥ ब्रह्मादिका भगवानकी स्तुति हे श्रीपति विष्णु आपकी जय हो। हे सत्य, अच्युत, निष्पार, आरको जय हो। हे अनिरुद्ध ! पूर्वज! पुरुष ! भगवान जय हो । सभी जगतके स्वामी ! आपको जय हो। श्रीकण्ठ महादेवजीसे पूजित भगवान आपकी जय हो। हे आत्मेवा एवं प्राणदातः, जीवोंके स्वामी ! हे अजय !! आर विजयो रहें ॥ ७६ ॥ अथ श्रीश्रीनिवासाविर्मावः स्तुत्याऽनया प्रसन्नोऽस्मिन् विमाने परमः स्व ॥७९॥ सहस्रादित्य- सङ्काशः सहस्रन्दुसमप्रभः ॥ सहस्र हुतभुक्प्रख्यो विख्यातविभवो दयः ।८०। चतुर्भुजः शङ्खचक्रवरावनतहस्तकः ॥ श्रीवत्सकौस्तुभोरस्को वैजयन्त्या विरा- जितः ॥ ८१ ।। उद्यत्प्रचण्डमार्तण्डप्रतीकाशकिरीटकः ॥ माणिक्यकण्ठहार- श्रीवोरपद्धविराजितः ।।८२॥ कर्णपालासमालम्यिमकराननकुण्डलः ॥ हारके- यूरकटककरणागदसुन्दरः ॥८३।। अगुलीपच्छन्नकरोदरवन्धनशोभितः ॥ प्रवालमुक्तामत्युप्तनवरत्नसुदामकः ॥ ८४ ॥ शृङ्खलाबद्धकौक्षेयकिङ्किणीक- कटिस्थलः ॥ पीतकौशयवसनो दीप्तमज्जीरहंसकः ॥ ८६ ॥ किङ्किणीदामा- अलोयविराजितपदाम्बुजः ॥ सर्वाभरणसंयुक्तः सर्वावयवसुन्दरः ।।८।। पुण्डरीकविशालाक्षः पुष्पदामविराजितः ॥ अष्टाङ्गैर्वृ पकदिव्यालेपनैः पुण्यगन्धिभिः ॥ ८७॥ सम्यक्स्थानाङ्कितागश्रीः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।।
६६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम अप्राकृताङ्गमहिमा प्राकृताङ्गविडम्बनः ॥ ८८ ॥ प्रादुर्बभूव भगवान भक्त- भावात्मकः पुमान् ॥ ईषदुत्स्मयमानस्तु गीर्वाणान्वीक्ष्य विस्मितान् ॥ ८९ ॥ घभाषे च सुरश्रेष्ठः पूर्वान् पूर्वविदात्मभूः ॥ श्रीनिवासका आविर्भाव उस स्तुतिसे उन पर प्रसन्न हो कर उसी विमान पर परम प्रकाशरूप, हजारों सूर्यके प्रकाशसे युक्त, हजारों चन्द्रमाके समानप्रभावाले हजारों अग्निके तेजसम्पन्न, परम प्रसिद्ध प्रभाववाले, चतुर्भुज, शङ्ख, चक्र धारी और हाथको नम्र करते वरदानसूचन और अभयसूचन करनेवाले, श्रीक्स तथा कौस्तुभसे प्रकाशित वक्षस्थल गले, वैजयन्तीमालासे सुशोभित, उगते हुए प्रवण्ड सूर्यके प्रखरप्रकाशसम्पन्न, कोरोटयारी, माणिक्य काठहार एवं श्री वीरपट्ट आरिसे शोभायमान, जड़तक लटके हुए मकड़ाके आकारके कुण्डल पहिने हार विज्ञायठ, वलय कॅष्ण, वेरा, आदिसे सुशोभित, अङ्गुठियोंसे आच्छादितहाथ तथा उदरबन्धनसे मनोहर, मूगा. मोती, नवरत्नोंसे जटित सुन्दर २ हार धारण किये धारीबद्ध लड़ीवाले करधनी तथा घुघरूदार कटिसूरसे युक्त कमरवाले, पीताम्बरधारी, चमकीले मज्जीरहंसयुक्त, धुंघरूवार लड़ीयुक्त पेरोंके अङ्गुठियोंसे विराजित घरणकमलवाले, सभी आभूपगों ने युक्त, सभी अवयवोंसे सुन्दर, विशाल कमल नयन, फूलों की माला पहने, अष्टाङ्ग धूर, दिव्यलेप और सुगन्य पुण्यचन्दनों के लेपको अच्छी तरह लगाये, अङ्गशोभा सम्प-न, पूर्णचन्द्रमाके समान मुखवाले, दिव्य अङ्गकी महिमासे सम्पन्न, प्राकृत अङ्गोंको तिरस्कार करनेवाले तथा भक्तोंके भावानुसार रूप धारणकरनेवाले, अतीतवेत्ता स्वयम्भू तथा सुरश्रेष्ठ, भगवान प्रगट हुए और विस्मित देवता ओंफो देख कर हंसते हुए उसे योले ॥ ८९ ।। अथ ब्रह्मादीन्प्रति भगवत्कृतकुशलप्रश्न: भीभगवान उवाच-- कचिदेवाः स्वागतं च सहस्राक्षपुरोगमाः ॥२०॥ पितामहं पुरस्कृत्य किमर्थं यूयमागताः॥ कचित्पायेण याध्यध्वे ध्रुवमव्याजशत्रुभिः ।। ९१ ।। एवमुक्त हृषीकेशे केशवे फेशिमर्दने ॥ प्रत्यूचे वियुधश्रेष्ठः प्रणिपत्य पितामहः ॥ ९२॥ भगवानका प्रमाआदिसे कुशल प्रश्न करना। श्रीभगवान् पोले-है इन्द्रप्रमुस देवतागण ! आपका स्वागत है ? प्रमानको भागे कर किप्त किये पापलोग आये है १ अकारण शत्रुओंसे आपलोग सताये तो नहीं आते हैं। शिनाम भमुग्को मई। कानेगले पीरेश पेरा भगरान्ले इस प्रकार पख्ने पर देवगामि सर्वश्रेष्ठ पितामह श्रीप्रनामो कोडे ।।६२० ।
पंगपुराणान्तगत CE ~~~ अथ भगवते ब्रह्मकृतलोकोपद्रवकार्यसुरोदन्त विज्ञापनम् जागरूकेऽत्र भवति भगवन् भक्तवत्सले ॥ सर्वत्रारिष्टमापन्नं त्वधीना वयं हि तत् ॥९३ ॥ किंवाऽकुशलमस्माकं जीवितं कालोचन ।। इन्द्रादयो लोकपाला विवर्णवदना इमे ॥९॥ स्वपदमच्युता दुःस्था स्वस्थाः न प्रचकाशिरे ॥ देवतानाममोपां तु भीतिविद्वलचेतसाम् ॥ १५॥ नक्त- न्दिवं न चेरुश्च विमानानि वियत्तले ।। संसारमें उपद्रव तथा असुरोंका चान्त । हे भक्तवत्सल भगवन् ! आपके यहा रहते हुए ही मभी स्थानोमें बाधा आ पडी है। हमलोग सभी अय आश्फे ही अधीन हैं। हे कमलनयन ! हमलोगोंके जीवन इस समय अत्यन्त अकुशल ही है। अपने अपने स्थानोंसे भ्रष्ट एवं विवर्णमुस या दुःसित ये इन्द्रादि सब देवतागण और लोकपालगण उत्साही नहीं देख पड़ते हैं । व्याकुल- वित्त इन देवताओंके विमान रात या दिन किसी समय भी आकाशमे नहीं चलते हैं ॥६६॥ एते हि बादशादित्यास्तमोविध्वस्तदीप्तयः ॥ ९६ ।। ग्रस्ता इव तमो. भिस्तु न प विगतमाः॥ अष्टौ वसुगणाः प्रायो नासत्यौ छौ च नाकि- नौ ॥ ९७ ॥ यभासिरे न वीताभाः प्रणष्टवसुका इव ॥ मम लोके निवासश्च दुःस्थितोऽस्वस्थयेतसः ।। २८ ।। कैलासवासो रुखस्य महाक्लेशकरोऽभव- त् ॥ स्वकृतिवीडया सोऽपि तत्रैव व्यवतिष्ठते ॥ ९९ ॥ ये द्वादश सूर्य अन्धकारसे नष्ट दीप्तियुक्त हो राहुओंसे प्रस्तकी तरह प्रभाहीन हो कर नहीं चमकते है। ये आओ वसुगण एवं अश्विनीकुमार प्रनष्टयनके समान मलिन देख पडते है । अस्वस्थ चित्त मेरा निवास भी अपने लोको दुःखमे होता है। श्रीरुद्र भगवान् शंकरजीका केलास पर निवास करना अत्यन्त कष्ट कर हो गश है, और वे अपने काम से लज्जित हो कर वहीं किपी प्रकार निवास करते हैं ।। ९९ ॥ कश्चिन्निदानमेतेषां तृगीकृतजगत्रयः ।। अमरारिरिति ख्यातो देते- येन्द्रो महेन्द्रजित् ॥ १०० ।। शिपिविष्टं समुद्दिश्य दुर्विनीतगणाधिपम् ।। घोरामारो घोरतरं चकारातिचिरं तपः ॥१०१॥ तपसा तेन सन्तुष्टः पिनाको स च तामसः ॥ अजय्यत्वमवध्यत्वममरैरमराधिपः ॥२॥ अन्यै- रतियलैश्चैव तस्मै दुर्मेघसे ददौ ॥ हे भगवन् । तीनों लोकोको तृणके समान समझनेवाला, महेन्द्रको भी जीउनवाला अमरारि नामसे प्रसिद्ध १२ :१० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् कोई दैत्य श्रेष्ठ ही इन सबका निदान वा कारण है। दुविनीतगणनायावाले श्रीशिवजीको उद्देश का इसने घोरसे भी घोर तपस्या की है, उसकी तपस्यासे सन्तुष्ट हो तामसरूप महादेवजीने उस दुरात्माको देवताओं के स्वामियोंसे तथा अन्यान्य बड़ोंसे बड़े बलीसे भी अजव्यत्व तथा अध्यत्व वर दिया ॥ १०३ ॥ अमरारिदिविपदामन्येषां च सतामरिः ॥३॥ दुष्टात्मा दुष्टचेताः स त्रिषु लोकेषु चेष्टते॥ विशेषतो देववर्गान्दरिद्रान्दीनमानसान् ॥ ४ ॥ दिवानिशं सदा क्रूरस्तदामभृति याधते ॥ दैयारिदेवतामित्रं शाी खड्गी च चक्रभृत् ॥५॥ देवः प्रमाणं सर्वपामन्तर्यामी भवान् स्वतः ॥ नमस्ते कमला- कान्त नमः कमललोचन ॥६॥ नमः कारुण्यपुण्यश्रीनमः कालात्मक प्रभो ॥ अदितानसुरेन्द्रेण दुर्ददा चामरारिणा ॥ ७॥ अस्माननेकविधया भवान् रक्षतु रक्षतु॥ घह स्वर्ग गसी देवताओं तथा अन्यान्य सभी सन्तोंका शत्रु हो गया है। उसी समयसे वह दुष्टचित्तवाला तीनों लोकोंमें विशेषरूपसे दरिद्र तथा दीनमन देववर्गों को रात दिन सताता है। दैत्योंके शत्रु तथा देवताओंके मित्र शार्ङ्गधनुप, खड्ग तथा चक्रको धारण करनेवाले अन्तर्यामी स्वामी भगवन् ! अब स्वयं आप ही इसके उपाय हैं। है फमलाकान्त ! हे कमललोचन ! आपको नमस्कार है। करुणाके पुज ! शोभाके रूप आपको नमस्कार है । काठ- रूप! आपको नमस्कार है। देवताओं के शत्रु, दुष्टहृदयी, उस राक्षतेन्द्रसे मौकों तरहसे सताये हमलोगोंकी आप ही रक्षा करें, रक्षा करें। अथ ब्रह्मादिमार्थनया भगवदुक्ताभयोक्तिः इति ब्रुवाणे गीर्वाणगणे श्रेयोभिशंसिनि ॥८॥ शरत्यत्यग्रफुल्लाज- वक्त्राभे परमेष्ठिनि॥ कारुण्यामृतवाराशिकल्लोलामृतलीलया ॥२॥ वोक्षया वीक्ष्य विश्वात्मा विध्वस्तजरयाऽऽदरात् ।। उवाच भगवान् विष्णुः स्मयमा नमुखाम्बुजः ॥ ११० ॥ दन्तपतिद्युतिज्योत्स्नालुम्पिनाशान्तरालकः ॥ भगवानका अभयदान देना । इस प्रकार कल्याणको इन्छा कानेगाले देवताओंके घोलो हुए शरदऋनुफै प्रक्षिक्ष कमलो समान मुगा, दांतोंकी पांतीसे निकलती पाती ग्योत्स्नाते दशों दिशाओंको प्राशित कानगारे पामारमा भगवान श्री गोफी और फरणा अन्तममों को हारों जो लोग ष्टिये, देख कर मन्द मधु गुमरा gir पोखे ॥ ११॥ मा पिभ्यतु भवन्तोऽहं फरिप्ये तत्वनिमियाम् ॥ ११॥ स्वस्मिन पद्मपुराणान्तर्गत ९१ ww । त स्वस्मिम्पदे यूयं स्थातारोऽनार्तमेव च ॥ वध्य एव त्ववध्यत्वं प्राप्तवानपि शूलिनः ॥ १२ ॥ अमरारिरमुष्यास्तु जिलोक्या दुष्टकपटकः ॥ आपलोग भय न करें, उसका उपाय मैं करूंगा । आपलेग कदरहित हो कर अपने अपने स्थानोंपर रहेंगे। तीनों ले'कों का दुःपर काटा यह देवशत्रु देय शंकरजोसे अवध्यत्व पा कर भी वध्य ही होगा।॥ १३ ॥ अथ रक्षोगणसंहाराय भगवत्कृतकुमुदाक्षनियोजनम् इत्युक्त्वा तान सुरगणान् सुप्रसन्नः सुरर्पभः ॥१३॥ इगिताकारचेष्टा- ज्ञमिन्दिरारमणः प्रभुः ॥ कुमुदाक्षं गणाध्यक्षं गदापाणिमुदैक्षत ॥१४॥ श्रोवत्सकौस्तुभाभ्यां च ते सारूप्यसंपदम् ॥ विष्वक्सेनाभिधानं च सैनापत्यं प्रदाय च ॥ १५॥ नियुज्य तं तस्य ववेऽमरातेर्गणाधिपम् ।। देवान्तसम्भाष्य सहसा सर्वान् स्वपदकाक्षिणः ॥१६॥ कृत्वाऽभयप्रदान च दत्त्वाशिपमनेकशः ।। स्मयमानमुखः श्रीमानच्युतस्तु तिरोधे ॥१७॥ क्षसोंके संहारके लिये भगवानका कुमुदाक्षको नियुक्त करना। उन देववर्गों को इतना कह कर सुरश्रेष्ठ, 'इन्दिरापतिने परम प्रसन्न हो इंगित, आकार तथा चेष्टाओंको जाननेवाले, भगवान् गदाधारी गगाध्यक्ष कुमुद्राक्ष को ओर देसा। विष्वकतेन नामक अपने गणको श्रीवत्स. चिन्ह तथा कौस्तुभमणिको छोड़ कर अपने रूरकीसी रूपस्मृद्धिको प्रदान फर उस अमरारि राक्षसके वध के लिये सेनापतिपद पर उसको नियुक्त कर अपने माने पदकी कामना रखनेगाले सभी देवताओंसे वार्तालाप तथा अभ प्रदान कर अनेक आशीर्वाद दे कर, हनते वदनसे, श्रीमान मच्युत भगमन एकाएक अन्तर्धान हो गये ।। १७ ॥ ततो देवा देवदेवाभिहितं वचनं हितम् ॥ श्रुत्वा प्रीया प्रणम्यैतं देश- मुद्दिश्य चोजितम् ॥ १८ ॥ शिरस्यञ्जलिपुञ्जानप्यायध्नन्तः सुधान्धसः ॥ प्रदक्षिणं परिकाम्य ययुः संहृष्टमानसाः ॥ १९॥ तत्पश्चात् भगरानके उन हितकर ववनोंको सुन देवतागण प्रसन्नचित्त तथा उप्स प्रदेशका उद्देश्य कर प्रणामपूर्वक मायेपर अञ्जलि बाधे, प्रदक्षिणा घूम कर प्रसन्न मनसे लौट गये ।। १८ ।। अथ श्रीनिवासावासस्थलस्य सर्वफलप्रदत्ववर्णनम् इति देवार्यमित्रस्य सर्वान्तर्यामिणो विभोः ॥ आविर्भावो मयाऽऽख्यातः नोनिवासस्प देवल ॥ २० ॥ शृपवतां पठतां चैव चतुर्वर्गफलपदः ॥ एतदै ९२ श्रीबेटाचलमाहात्म्यम् वैष्णवं क्षेत्रं पवित्रं चित्रवैभवम् ॥ २१॥ अनायासेन जगतामभीष्टफलदा- यकम् ॥ मुक्तिभाजां मुमुक्षूणां लक्ष्मीवैभवकाक्षिणाम् ॥ २२ ॥ किन्नरा- णां नराणां च सुराणां सुखशालिनाम् ॥ भूतानां भूतयोनीनां भैरवाभैरवा- त्मनाम् ॥२३॥ परमैकान्तिनां पञ्चकालाकलुषितात्मनाम् ॥ पञ्चशाखाधर्व- विदां पञ्चोपनिषदात्मनाम् ॥२४॥ नित्यानां नियमस्थानां निवासी योगिना- मपि ॥ माहात्म्यमस्य देशस्य वक्त वर्षशतैरपि ॥ २५ ॥ अशक्यं देवल भवान् कृतकृत्यः शुचिश्रवाः ।। श्रीनिवामभगवानका सर्वफल देने की शक्तिका वर्णन । हे देवलजी! असुरोंके शत्रु, सर्वान्तर्यामी, श्रीनिवास भगवानका आविर्भाव मुझसे कहा गया। यह सुनने तथा पढ़नेवालोंको चतुर्वर्ग (अर्थधर्मादि...) फलको देनेवाला है । आश्चर्यमय प्रभावशाली यह पवित्र क्षेत्र संसारियोंके सभी अभीष्ट फलको अनायास देनेवाला है। यह मुक्तिके लिये भजन करनेवाले मुमुक्षुओं, लक्ष्मी (धन) विभव आदिकी इच्छावाळे किन्नरों, मनुष्यों, सुखशाली देवताओं, भूतों, भूतयोनियों, भैरवों, अभैरव आत्माओं, परमविरागियों, पांचों कालमें भी अकजुपिन आत्मावालों, पञ्च शाखावाले अथर्ववेदोंके ज्ञाताओं, पांचों उपनिषदोंके आननेवालों तथा नित्य नियमसे रहनेवाले योगी आदि सभी लोगों का निवासस्थान है। इस देशका माहात्म्य सौ वर्षों में भी कहना अशक्य है । हे देवनी ! पवित्र चीजों के सुननेवाले आप धन्य हैं, कृतकृत्य हैं ! ॥२६॥ अथ श्रीश्रीनिवासावतारदेशकालनिर्णयः इत्थमात्मभुवः कल्पे हाम्भोजभुवो हरेः ॥ २६ ॥ आदौ कृतयुगे जम्बूद्वीपे भारतवर्पके ॥ गङ्गाया दक्षिणे भागे योजनानां शतदये ॥ २७ ॥ पञ्चयोजनमात्रे तु पूर्वाम्भोस्तु पश्चिमे ॥ मासे भाद्रपदे विष्णुतियौ विष्णु- समन्विते ॥२८॥ सिद्धयोगे सोमवारे गिरी नारायणाहये। स्वामिपुपुष्करि- जोतीरे पश्चिमे भूत्यपश्चिमे ॥२९॥ धृन्दारकाणां वृन्दैस्तु प्रार्थितो लोफरक्ष कः । आविर्षभूव भगवान्छोनिवासः परः पुमान् ॥१३०॥ श्रीनिवासाय महते निष्कलाय कलात्मने । नमोऽस्तु पद्मनेत्राय पवित्रायादिवेघसे॥१३॥ इति श्रीपद्मपुगणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेकटाचलमाहात्म्ये श्रीश्रीनिवासा. विभावगन नाम प्रयस्त्रिंशोऽध्यायोऽत्र दशमः ।।१०।। भगवानके अवतारका देशकाल निर्णय इम प्रकार ब्रह्म जीके फारफे मारि पाल सययुगमें जम्बुद्वीपफे भाग्नवर्षमें गंगाफे दक्षिणभागमे दो मो पद्मपुराणान्तर्गत ANAA योजनकी दूरीपर पूर्वसागरके पांच योजन पश्चिममें भादो महीनेके विष्णुतिथि ( एकादशी ) को श्रवण नक्षत्र और सिद्धि योगमें सोमवारको नारायणनामक पर्वत पर स्वामिपुष्करिणीके किनारे पश्चिमको मोर देवतागणों से प्रार्थित हो कर लोकरक्षक परमपुरुष श्रीनिवास भगवान प्रकट हुए । महान, कलायुक्त तथा कारहितस्वरूप श्रीनिवास भगवान को नमस्कार । कमलनेत्र, पवित्रमूर्ति एवं आदविवाना भगवानको नमस्कार है ।। १३१ ॥ इति दशमोऽध्यायः । एकादशोऽध्यायः भृगु-पद घात लाग्यो विष्णु-उर माहि जिमि। सुमग प्रसङ्ग भली भांति सो बतायो है ॥ रमाको पयान मो पतारक कपिलाश्रम में । ताके हेतु आप हरि नर पनि आयो है ॥ राज वेप धरि जप कीन्हों सो अटल तप । ताते भङ्ग हेतु इन्द्र रम्भाको पठायो है ॥ निजकृत मायासों भगाया ईश रम्मा को। वेद औ पुराण शास्त्र जाको यश गायो है ॥ विष्णु निर्मित शुभ पदम सरोवर में। सुकवि प्रकाश एक औचक प्रकाश भो ॥ कञ्चन कमल माहिं निरखि रमाको रूप । हरि हान्यों अरु विमल अकाश मो॥ पदम सरोवर माहात्म्यके प्रसङ्ग मांहि । ग्यारवां अध्याय येती कथाको विकास भो ॥ लक्ष्मीके साथ विष्णु तितते गमन करि । सुखद कथा है शेपाचल पं निवास भो ।
ann A देवल उवाच पाण्ठवासी इन विष्णु भगवान में लगे विप्रपे घरण रज (धूली) फो (अपने में भी) ला जानेसे प्रोधित हो पानालस्य श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् अथ पद्मसरोवरमाहात्म्यम् देवदर्शन भूयोऽपि श्रोतुं कौतृहलं हि मे ॥ पद्माख्यसरसो ब्रह्मन्मा. हात्म्यं जन्म मे वद् ॥१॥ यस्मिंस्तपस्यतो वैयासके सिद्धिरुपागता ॥ शुकस्तु मुक्त इति वै प्रसिद्धिजगतीतले ॥२॥ ब्रह्मलोकादागतो यः शु- कोऽन्यो वा घदस्व मे ॥ कृपां मयि कुरुष्वाद्य वद सर्वज्ञ मे गुरो ॥३॥ पद्मसरोवरमाहात्म्य देवलजी बोले-हे देवदशनजी! हे ब्रह्मन् । जिसपर तपस्या करनेसे व्यासपुत्रको सिद्धि मिरी तथा यहाँ शुकदेवजी मुक्त हुए, संसारमे जिसकी ऐसी प्रसिद्धि है, उम पद्मसरोवरका माहात्म्य तथा जन्म सुनने के लिये मुझको और भी उत्कण्ठा है उमे आप मुझे कहे। प्रहालोकसे आये हुए यह वही शुकदेवजी हैं अथवा ये कोई दुसरे ही शुकदेव है ? हे सवज्ञ । हे गुरु ।। यह सभी कुछ मुझसे कहें ।। ३ ।। देवदर्शन उवाच शृणु पद्माख्यसरस उत्पत्ति देवलाद्य भोः॥ देवदशनजी बोले- हे देपलनी । आज पद्मसरोवरकी उत्पत्ति सुनिये ।। अथ भृगुपादाहतिकृपिताया लक्ष्म्या: कपिलालयगमनम् भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना श्रीः पूर्व धर्मनायक ॥४॥ भृगुपादाहत स्यास्य विष्णोर्वैकुण्ठवासिनः ॥ विप्रपादरजःस्पृष्टा कुपिता कपिलालयम् ॥५ गत्या पातालमूलं सा मुनिना तेन पूजिता ॥ श्रीमता सा हि तेनैव कपिलेन कृतालया ॥ ६॥ पूजिता च चिरं कालं तत्र वासं तदाऽकरोत् ।। भृगुपादके आपातसे कुपितलक्ष्मीजीका कपिलजीके आभममें जाना। हे धर्मनायक । पहले श्री भूगुजीके द्वारा उनकी स्त्री ख्यातिसे उत्पन्न हुई लक्ष्मीजी, भूगुजी पे पैसे मारे गये श्रीकपिलमुनिर आश्रममे जा का, श्रीमार मुनिवर कपिलनीसे सत्कार तथा पूजाको जा कर यहीं घटुन दिपोतक रही।॥७॥ अब लक्ष्म्पन्वेपणा घरातलं प्रति भगवदागमनम् धारण्या सरितो विष्णुर्लीलया धृतचामरः ॥ तं मुनि पूजपित्याध भृणु पैनपुराणान्तर्गत ९५ ब्रह्मर्षिसत्तमम् ॥ नोलां निक्षिप्य वैकुण्ठे भूदेव्या भूमिमागतः ॥८॥ शङ्ख- चक्रगदाकुन्तपाणिः पद्मदलेक्षणः ॥ श्रीदेव्यन्वेपणं कुर्वन्नानारूपी जनार्द- नः॥९॥ पट्पश्चाशत्सुदेशेषु विचिन्वन्पुरुषोत्तमः ॥ कोलापुरं समागम्य श्रियोऽधिष्ठानमुत्तमम् ॥ १०॥ तत्रापश्यन्महालक्ष्मीमारूपेण राजती- म् ॥ अगस्त्याराधितां पूर्व प्रतिष्ठाप्यालयोत्तमे ॥ ११ ॥ तां दृष्ट्वा तत्र देवे- शो महितां मुनिसत्तमैः।। अर्चयश्च स्वयं विष्णुरुवास दश वत्सरान।१२। श्रीलक्ष्मीजीके खोजमें भगवानको धरातलपर आना। तत्पश्चात् श्रीधरणी देवीके साथ लोलासे चमर धारण किये विष्णु भगवान उस प्रमर्पिश्रेष्ठ भूर मुनिकी पूजा कर नीला देवीको वैकुण्ठमें रस कर धरणो देवीके साथ पृथ्वोपर आये । शङ्ख, चक्र, गदा एवं पद्मको हाथों में धारण किये, पद्मलोचन, अनेकरूपधारी, परम पुरुषोत्तम, जनार्दन भगवानने श्री लक्ष्मीदेवीकी खोजमें छप्पन देशोंमें ढूंढ़ते दूढ़ते कोलापुरमें आ कर वहाँ अत्यन्त उत्तम मन्दिरमें अगस्त्य ऋपिसे स्थापित तथा पूजित अर्चा- रूपमें (पूजनीय मूर्तिमें) श्री महालक्ष्मीजीको देखा ] देवेश भगवान विष्णुने उनको ( लक्ष्मीजीको) वहां मुनि- सत्तमोंसे पूजित देख कर स्वयं भी उनकी पूजा करते हुए दश वर्षों तक वहीं निव स किया ॥१२॥ अथ श्रीकोलापुरवासिलक्ष्मीमर्चयन्तं भगवन्तं प्रात्पशरीरोक्तिः अथाब्रवीत्तदा विष्णुमशरीरा सरस्वती ॥ विष्णो प्रसीद भगवन् लक्ष्मीदर्शनलालस ॥ १३ ॥ इतो दणिणतो गच्छ कृष्णवेण्याश्य दक्षिणे ॥ वात्रिंशद्योजने विष्णो सुवर्णमुखरी नदी ॥१४॥ तीरमासाद्य तस्यास्त्य- मुत्तरं मुनिसेवितम् ॥ कुन्तेनाहत्य तत्तीरे सरः कृत्वा तपः कुरु ॥ १५ ॥ आहृत्य देवलोकात्वं सुवर्णकमलानि च ॥ संस्थाप्य तस्मिन् सरसि सर्वा- णि कमलानि च ॥१६॥ तत्तोरे पुष्पजातीश्च पुष्पवृक्षशतानि च ॥ पद्मा. रामे च सरसि पद्मायाः पद्मवल्लभ ॥ १७ ॥ जपन्नेकाक्षरमर्नु सहस्राक्षर- मेव वा ॥ अर्चयन् कमलैः पद्मा द्वादाशब्दं वस प्रभो ॥ १८ ॥ तत्पश्चात् शरीरहीना सरस्वती (गिरा ) देवी श्री विष्णु भगवानसे घेलो: है श्री लक्ष्मीजीके दर्शनको ल लसा रखने वाले विष्णु भगवान ! आप प्रसन्न हों तथा यहांसे दक्षिण भागमें जावें। वहां ऋगवेणी नदीमे दक्षिण किनारे वाईस योजन दूरीपर सुवर्गमुखी नदी है । मुनियोंसे सेविन उसके उत्तर किनारेपर जा कर कुदालीसे 'खन कर तालाब बना उत्सोके किनारे तपस्या कोजिये । हे पद्मवत्रभ ! आप देवलोकने सुवर्णकमलोंको ला उन्हें श्रीयेकटाचलमात्म्यम् wwwv- उसी तालाबमे स्थापित कर उसके तीरोंगर पुरजातीय वृक्षको लगा कर कमलोंसे सुशोभित उस सरोवरपर श्रीलक्ष्मीजीके एकाक्षर अथवा सहस्राक्षर मन्त्रोंको जपते एवं कमलोंसे पद्मादेवी (लक्ष्मी) की पूजा करते हुए बारह बरसों तक निवास करें ॥ १८॥ ततः प्रसन्ना सा देवी स्वयमाविर्भविष्यति ॥ सुवर्णकमले देव सुव. कमलाकृतिः ॥ १९ ॥ ऊनषोडशवर्षा सा श्रीः पद्मनयना तव ॥ गच्छ शीघमितो विष्णो सुवर्णमुखरीतटम् ॥ २० ॥ हे देव ! उसोते प्रसन्न हो सुवर्ण कमलों में सुवर्णकमजके आकारकी, पन्द्रह वर्षको अवस्थावाली कमलाझी वहीं लक्ष्मीदेवी आप ही प्रकट होंगी । विष्णु भगवन ! यहाँसे आप शीघ्र सुवर्णमुखरी नदीके तीर जाय ।। २० ।। अथ शेषाचलाध्वना राजरूपस्य भगवतः सुवर्णमुखरीतीरागमनम् इति सौम्यं वचः श्रुत्वा विष्णुराकाशसम्भवम् ॥ जगाम गरुडारूढः सुवर्णमुखरीतटम् ॥ २१ ॥ पश्यंश्च विविधान्देशान्पर्वतांश्च वनानि च ॥ वराहाधिष्ठितं पुण्यमानादि सुरारिहा ॥ २२॥ खामिपुष्करिणीं दृष्ट्वा भूव- राहस्य सन्निधौ ॥ गरुडावतोर्यासौ लात्वा स्वामिसरोजले ॥ २३ ॥ वे. खानसैश्च मुनिभिरातिथ्येन सुपूजितः ॥ न ज्ञातो राजरूपेण मुनिभिः पुरुषोत्तमः ॥ २४ ॥ ययौ प्रातः समुत्थाय मुनीनामन्त्रय तान्विभुः ॥ अश्वरूपं तु गरुडमारुह्य पुरुपोत्तमः २५ ॥ शेपाचलके रास्ते राजमेपमें भगवानका स्वर्णमुखरीके किनारे जाना । आकाशोत्पन्न इन सौम्य वचनोंको सुन कर असुरारि विष्णु भगवान गरुड़पर सवार हो कर नानो देशों, पर्वतों, मङ्गलों तथा वराह भगवानसे अधिष्ठित पुण्य मन्जनाद्रि आदिको देखते हुए सुवर्णमुग्यरोको देख कर भूवराहके निकट गहडपरसे उता, स्वामिसगेजरमें स्नान कर, वैशानसों एवं मुनिवरोंसे आतिथ्य साथ अच्छी तरह पूजित हो, रामरून- में रहनेके कारण मुनियोंसे नही पहचाने गये पुरुषोत्तम भगान प्रान.कालमै उठ कर उन मुनियोंसे सलाह ले कर घोड़ो रूप धारण किये गरुड़पर सवार हो कर च दिये ।। २५ ।। गदाकुन्तधरो देवो गिरदेक्षणतो व्रजन् ॥ सुवर्णपङ्कजाकीर्ण सुवर्णः मुखरी हरिः ॥२६॥ या सविस्मयो भूत्वा गरुडावरुध च ॥ तत्र पुण्ये समे देशे फुन्तेनाहत्य भूतलम् ॥२७॥ गडा तथा कुदाली धारण किये हरि भगवानने घलने च मुर्ग कमलोंसे समाकोर्ग, गुग्गंगणे नहीको पैगपुराणान्तर्गत ९७ देस आश्चर्ययुक्त हो, गरुडपरसे उतर कर उस समतल पुण्य देशमे जमीनको कुदालीसे सोद फर गोकर्ण परिमाण एक अतिसुन्दर सरोवर पनाया ॥२७॥ अप भगवत्कृतपघुमसरोवरनिर्माणप्रकार: गोकर्णमान विस्तारं चकार रुचिरं सरः ।। स्मृत्वा वायुं समाहूय तमु वाच महामनाः ॥ २८ ॥ इन्द्रस्यानुमते वायो रुक्मपद्मानि चाहर ॥ स्था- पयिष्यामि सरसि लक्ष्मीपूजाविधी मरुत् । ॥२९॥ तत् श्रुत्वा पायुराहैन- मस्यां नयां हि सन्ति वै॥ काञ्चनानि च पद्मानि किमर्थं सुरलोकतः ॥३०॥ भगवानका सरोवर निर्माणप्रकार। मनसे स्मरण द्वारा वायुको बुलाकर उससे (वायुसे) महामना भगवान बोले-हे वायु ! इन्द्रकी आमा ले कर सुवगपोंको यहा ले आओ। हे मम्न् ! उनको लक्ष्मीजीको पूजाके विधानके लिये इस सरोवरमे लगाऊंगा। यह सुन कर उनसे वायु बोले-इसी नदीमें तो सुवर्णके कमल है । फिर देवलोकसे लानेका क्या प्रयोजन ? ॥ ३० ॥ श्रीभगवानुवाच- कोलापुरे महावाणो यशरीराऽब्रवीत्पुरा ॥ देवलोकात्समानीय काच- नाब्जानि चाय ॥३॥ इति मामग्रवीदायो तस्मादानय मेऽम्बुजम् ॥ श्री भगवान बोले- हे वायु ! मुझसे पहले कोलापुरमे अशरीरा आकाशवाणीने कहा था कि देवलोकसे स्वर्णकमलोंको ला कर पूजा कीजिये । उसी कारणसे मेरे लिये उन्हीं कमलोंको यहा ले आओ ॥ ३५ ॥ अथ पद्मविकासनरन्तार्थ भगवत्कृतसूर्यनारायणमतिष्ठा गवा लोकं ततो वायुरिन्द्रलोकादारधीः ॥ ३२ ॥ देवेन्द्रानुमतेः शीघ्रमानयामास तानि वै॥ काञ्चनान्जानि निक्षिप्य तस्मिन् सरसि माधवः ॥३३॥ विष्णुः सूर्य प्रतिष्ठाप्य प्राड्मुखं सरसस्तटे ॥ अर्चयन्पङ्कजाघीशं कमलावाप्तये विभुः ॥ ३४ ॥ शक्तिपूर्व श्रियो बीजं कामयीजमतः परम् ।। आद्यन्तप्रणवोपेतमक्षरत्रयसम्पुटम् ॥ ३५ ॥ त्रिसहस्रं जपन्नित्यं दशांशं तर्पयन विभुः ॥ अर्चयन्पासाहौर्दिव्यैः काञ्चनसम्भवैः ।। ३६ ॥ तर्पयन् पद्मसरसो रसेनोपसि माधवः ॥क्षीराहारो यताहारो लक्ष्म्याराधनत- ।
८
चतुर्भुज हो का प्रलोक्यकी लक्ष्म को पानेकी आकांक्षासे पसगेवर तोरपर सूर्यफ उन्मुख हो तपस्या परते
श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यम्
त्परः ॥ ३७॥ तद्भानुसन्निधौ तीरे पश्चिमाभिमुखो विभुः ॥ दीक्षां विवेश
देवेशो द्वादशाब्दमनन्यधीः ॥ ३८ ॥
भगवान् श्रीनिवासका सूर्यकी प्रतिष्ठा करना।
तब उदारबुद्धिवाले वायु देवलोकमें जा कर इन्द्र लोकसे देवेन्द्रको आज्ञा ले कर उन फूलों को शीघ्र ही है
आये। फिर माधव भगवान उस तालाबमें उन स्वर्णकमलों को डाल कर सूर्यको प्रतिष्ठा कर कमलादेवी (लक्ष्मी) को
पानेको इच्छासे पूर्वमुख. बैठ कर कमलोंके स्वामी श्री सूर्य भगवानकी पूजा करते, शक्तिबीजके साथ लक्ष्मी-
चीज तत्पश्चात् कामवीजको आगे और पीछे दोनों तरफ प्रणव मन्त्र ओंकारसे युक्त कर तीनों सम्पुटित अक्षरोंको
नित्य तीन हजार जप और उसके दशांश तर्पगके साथ हजारों स्वर्गीय स्वर्गकमलोंसे पूजा करते एवं उपःकालमें पद्म-
सरोवरके जलसे तर्पण करते हुए. दुग्धाहारी एवं नियमित आहारी हो लक्ष्मीपूजा में तत्पर हो कर उसीके तीरपर
सूर्यके सामने पश्चिममुख हो अनन्य मनसे बारह वर्षों तक तपोदीक्षामें मम रहे ॥ ३८॥
अथ नृपशङ्कया भगवत्तपोभङ्गायेन्गदिकृतरम्भादिप्रेषण र
एवं स्थिते महाविष्णौ श्रोकाक्षिणि समाहिते॥ इन्द्रादिदेवाः संक्षुधा
मायामोहसमन्विताः ॥ ३९॥ भूपतेः पार्थिवेन्द्रस्य विष्णोर्मानुपरूपिणः ॥
विघ्नं च तपसः कर्तुमुद्यम चक्रुरुद्वताः ॥ ४० ॥ आहूयाप्सरसः सर्वाः
प्रोचुः सेन्द्रा दिवौकसः ।। यूयं गच्छत भूलोकमानाद्रेः समीपतः ॥४१॥
राजा समझ कर भगवानकी तपस्याको भंग करने के लिये इन्द्रका
रम्मा आदि अप्सराओंको भेजना ।
लक्ष्मोजोको पाने की इच्छमें महाविष्णुको इस प्रकार तपस्यामें लीन होने पर मायामोहसे युक्त इन्द्रादि
देवताओंने संक्षुब्य हो कर मनुष्य रूपधारी, पार्थियेन्द्र श्रीविष्णु भगवानकी तपस्यामें विघ्न कानेका प्रयत्न किया और
उद्धत इन्द्रादि देवतागणने अप्सराओंको बुला कर कहा ।। ४१ ॥
सुवर्णमुखरी नाम नदी मुनिनिपेविता ॥ तस्या एवोत्तरे तीरे कुम्भ-
योनेर्महाश्रमः ॥ ४२ ॥ तदाश्रमात्पूर्वभागे कश्चिद्वाजा तपस्यति ॥ कन-
फाजसरस्तोरे पुरस्ताङ्गास्करस्य च ॥४३॥ त्रैलोक्यलक्ष्मीमाकाक्षन्मा
यायी स चतुर्भुजः ॥ क्षोभयचं नृत्यगीतैरन्यैः शृङ्गारचेष्टितः ॥४॥
तुम लोग भूलोको अजनाभिक समीप जाओ। यहां मुनियों से सेविन मुवर्णमुसी नामको नदीप
फिनारेपा अगस्त्यापिका महा आश्रम है। उम याश्रम पूर्वभागमें कोई गया तपरया करते हैं। ये महामायाची
हैं। उनको नाच, गान सथा गृहारको अन्यान्य चेष्टाओंसे झुका रो॥४४॥
पापुगणान्तर्गत ६६ Mornv अथ राजवेपभृद्भगवत्तपोषनं प्रति इन्द्रप्रेपित सम्माद्यागमनम् इति देवैः समादिष्टाः सर्वा ह्यप्सरसां .वराः ॥ वसन्तकामसहिता जग्मुः पद्मसरोवरम् ॥ ४५ ॥ अवतोणों वसन्तस्तु जजम्भे तदने भृशम् ।। चूतकिंशुकमन्दारकर्णिकारासनोज्ज्वलैः ॥ ४६॥ कोकिलै ङ्गराजैश्च शो- भितैविविधैः खगैः ॥ रम्ये वने तपस्यन्तं पुरुषं सुभगाकृतिम् ।। ४७ ॥ दृष्ट्वा चतुर्भुजं चित्रं मोहिताश्वाप्सरोगणाः ॥ जगुः कलं च नन्तुस्तदने ता वराङ्गनाः ॥ ४८ ॥ कल्हारशीतलो वायुश्चलयन् पुष्पवाटिकाम् ॥ चवी मलयसम्भूतो मयन्वनवासिनः ॥ ४९ ॥ राजवेपधारी भगवानकी तपोभूमिकी ओर इन्द्रादिसे भेजी हुई अप्सराओंका जाना। इस प्रकार देवताओंसे प्रेरित हो कर अप्सराओंमें श्रेष्ठ अप्सराये वसन्त तथा कामदेवके साथ पद्मसरोवर- पर गयीं। वहां उतर कर उस वनमें पूर्ण रूपसे वसन्त छा गया। आम, पलाश, मन्दार, कर्णिका एवं असनोंसे प्रकाशित, कोयल, भृङ्गराज, तथा नानाभांतिक पक्षियोंसे शोभित, रम्यवनमें तपस्या करते, विचित्र, चतुर्भुज एवं सुन्दर स्वरूपवाले पुरुपको देख कर सभी अप्सरागण मोहित हो गयीं । उनके सामने उन वराङ्गनाओंने अच्छा अच्छा गाना गाया तथा नाच नाचा। मलयाचलसे उत्पन्न कल्हारसे शीतल किया हुआ वायु पुष्पवाटिकाको डुलाता तथा वनवासियोंको काम मद में मदान्ध करता हुआ बहने लगा ॥४९॥ अथ स्वाश्रमागताप्मरोवञ्चनार्थ भगवत्कृतमायानिर्माणम् एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः किश्चिदुन्मील्य चक्षुपी॥ मायामन्यां विससृजे तासां सम्मोहनाय वै ॥५०॥ तां विष्णुमायां वीक्ष्यैव विवशा विनतान- नाः॥ स तु पद्मानि सश्चिन्वञ्चचार सरसीजले ॥५१॥ यापूर्व पूज- यश्च निर्विकारो निरञ्जनः ॥ तं दृष्ट्वा निर्विकारं ता विकर्तुं पुरुषोत्तम- म् ॥५२॥ अशक्ता जग्मुराकाशं विष्णुमायाविमोहिताः ॥ तां मायां भ. गवानाह लोकपूज्या भविष्यसि ॥ ५३ ॥ इक्षुचापासिचक्राब्जपुष्पयाणधरा सती ॥ चतुर्वर्गपदा पुसा पर्णक्षीरादिपूजिता ॥ ५४॥ इत्यादिश्य च तां देवीमर्चयामास पद्मिनीम् ॥ एवं तपस्यतस्तस्य द्वादशाब्दा गता द्विज ॥५५ भगवानके द्वारा दूसरी मायाकी रचना । इसके बाद विष्णु भगवानने अपनी आंसोंको थोड़ा थोड़ा खोल कर उन अप्सराओंको मोहित करने के लिये पुष उत्पन्न हुआ। उसके मध्य स्वर्णकमलोंसे बना चार मदमस्त हाथियों एवं चागे पाश्वमें परस्त परिजनोंसे १०० भीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् एक दूसरी ही मायाकी सृष्टि की । उस विष्णु मायाको देख कर ही वे विवश हो मुंह लटका दिये, वे (अप्सराए) भी उन कमलपुष्पोंको तोड़ते एवं उस सरोवर अलमें विचरण करते हुए, निर्विकार, निरञ्जन तथा पहलेके समान पूजामें संलग्न उस परम पुरुषोत्तमको निर्विकार देख कर स्वयं ही विष्णु मायासे मोहित तथा अपने कार्यमें अशक्त अथवा अकृत फर्म हो कर आकाशमें चली (उड़) गयीं। तब उस अपनी मायासे भगवानने कहा कि तुम लोगोंमें पूजनीया होगी । धनुष, वाण, तलवार, चक्र एवं कमल पुष्पवारिणी हो कर पत्र तथा क्षीरादिसे पूजिता हो लोगोंको चतु. वर्गको देनेवाली होगी। इस प्रकार मायादेवीको आदेश कर आप पुनः लक्ष्मीजीकी ही पूजा करने लगे। हे द्विज ! पनको इस प्रकारकी तपस्या करते वारह वर्ष व्यतीत हो गये ॥ ५५॥ अथ पद्मसरोवराल्लक्ष्मीप्रादुर्भाव: ततस्त्रयोदशे वर्षे कार्तिक शुक्लपक्षके ॥ पञ्चम्यां शुक्रवारे च मुहूर्ते मन्त्रसंज्ञिके ॥५६॥ ववुः पुण्याः सुखा वाता उत्तराषाढ तारके ॥ प्रसन्न सलिलं सर्व त्रैलोक्यान्तर्गतं विज ॥५७ ॥ सुप्रभो भानुमानासीत्मसन्ना- नि मनांसि च ॥ ततः पद्मसरोमध्ये तेजोराशिमहानभूत ॥५८॥ पमसरोवरसे लक्ष्मीजीका प्रादुर्भाव । हे देवल ! तेरहवें वर्ष, कार्तिक शुक्ल पञ्चमी, शुक्रवारफे दिन मन्त्र नामक मुहूर्त के उत्तरापाढ़ नभनमें सुन्दर सुखद वायु वहने लगा तथा त्रैलोक्यके सभी जल स्वच्छ हो गये। सुर्य सुन्दर प्रभासे युक्त हुए, सबके मन प्रसन्न हो गये ॥५८ ।। चालभानुसहस्राभः सुवर्णसदृशच्छविः ॥ तन्मध्ये काञ्चनैः पद्मनि- मितो रथ उत्तमः ॥ ५९॥ पद्मिभिधृतपाश्वैश्च चतुभिर्मदगन्धिभिः ॥ एप्पश्चात् उस पद्म सरोवरफे मध्यमें हजारों याल सूर्यकी आभा तथा सुवर्णकी शोभावाला विशाल तेज अवलम्बित एक अति उत्तम रथ प्रकट हुआ ॥६०॥ तन्मध्ये काञ्चने पद्मसहस्रदलशोभिते ॥३०॥ तत्पनकर्णिकामध्ये पद्मासनसमन्विता ॥ पद्महस्ता पद्मनेत्री रक्तपद्मपददया ॥ ६१ ॥ सुवर्ण- पचमुकुलपयशोभिकुचानता ॥ स्मेरपद्मरजोगन्धिसमुच्छ्वासमुखाम्पु. जा ॥ १२॥ पिम्पाघरसुसंवृद्धस्मि तशोभिसुधारसा ॥ सम्पालक्ष्मीसमा- पासविशाटनयनदया ॥ ६३ ॥ सर्वरनसमुत्क्षिप्तजाम्यूनदविभूषणा । कर्णिकोत्पलताटङ्गमौक्तिकालकपन्धना ॥ ६४ ॥ आमुसमुकामुकुटकट श्रोवेरावल माहात्म्य माय मद मुनि ममागयो। नः शरण : श्रुस्या गाभ्यान गयो।।
पनपुगणान्तर्गत LERAT कागदकङ्कणा । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशविचित्राम्बरचित्रिता ॥६५॥ मन्दस्मिता मनोज्ञाही माघवं वीक्ष्य सादरम् ॥ कल्हारमालामादाय यक्षकर्दम- लेपनाम् ॥ ६६ ॥ सुगन्धितुलसीदूर्वामधूककमलोत्पलाम् ॥ स्थिता पद्मरये देवी देवं वीक्ष्य चतुर्भुजम् ॥१७॥ उसके मध्य हजार दलवाले सुन्दर स्वर्ण कमलकी पाकर्णिका (क्ली) के बीच, पद्मासनपर बैठी, हाथमें कमल लिये, कमलाक्षो, रक्त कमलके समान चरण कमलबाली, दो स्वर्णपनकी फलोके सम न स्तन कमलोंसे झुकी, विक- सित कमलके मकरन्दके समान सुगन्ध श्वास एवं उच्छ्वास युक्त, कमलमुसवाली, मन्द मुसकान रूप अमृत रसयुक्त फुन्दुरु फलके समान सुन्दर लाल ओष्ठवाली, सम्पत्ति तथा लक्ष्मी दोनोंहीके निवास स्थान विशाल नेत्रयुक्त, सभी सदनोंसे जटित स्वर्णभूपणों से विभूपित, कर्णिका तथा कमलके समान फर्णफूल एवं मुक्काफी लड़ियोंसे बंधी अलकावलिवाली, सम्पूर्ण मुकाके मुकुट कड़े, वलय तथा फङ्कणधारिणी, बिजली पुसकी चमकके समान प्रकाशित विचित्र वस्त्र चित्रित मन्द मन्द हास्ययुक्त तथा कामरूपिणी महालक्ष्मीदेवी तथा माधव भगवानको सादर देख कर यक्षकर्दमसे लिप्स कल्हारफी माला तथा सुगन्ध और तुलसी, दूब, मधूक कमल पुष्प ले कर चतुर्भुज भगवानको ही देखती हुई उसो कमलरथमे ठहर गई ॥६७ ॥ ततो देवगणाः सर्वेवादयन्देवदुन्दुभीः ॥ शङ्खानापूरयामासुर्वीणाश्च मुमुचुः स्वरान् ॥१८॥ षड्जादीन् समतालेन गन्धर्वा ललितं जगुः॥ नन्ट सुर्दिव्याप्सरसः सुस्वरं गीतलालसाः ॥ २९ ॥ तूर्यघोपेणे महता कृत्स्नमा- पूरितं जगत् ॥ तेन घोपेण विज्ञाय श्रियः प्रत्यक्षतां विधिः ॥ ७॥ तत्पश्चात् सभी देवतागण देवदुन्दुभी (नगाड़े) को वजाते एवं शटोंको फूक्ते हुए वीणाओंके सुर मिलाने लगे। गन्धर्व गण पड़ा (पखौज) के तालके साथ ललित गीत गाने लगे। सुन्दर स्वरके साथ गीत लालसायुक्त, दिव्य अप्सरायें नाचने लगी । तुरीबाजासे बड़े निनादोंसे सम्पूर्ण जगत भर गया ॥७०॥ अथ लक्ष्म्यवतारदर्शनार्थ पद्मसरस्तीरं प्रति ब्रह्माधागमनम् हंसारूढः सहमुनिब्रह्मा तत्र समाययौ ॥ कैलासाच्छङ्करश्चापि गौ- रोगणसमन्वितः ॥ ७१॥ ब्रह्माजी उसी निनादसे श्री लक्ष्मीजीकी प्रत्यक्षताको जान हंसपर सवार हो मुनियोंके साथ वहां आगये ।। ७१॥ इन्द्रः शच्या लोकपालैः श्रुत्वा शङ्खध्वनि ययौ॥वसिष्ठायाश्च मुनयः सनकाद्याश्च योगिनः ॥७२॥ काञ्चनाञ्जसरस्तीरं पद्मनाभाश्रमं ययुः॥
१.२ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् सर्वलोकेश्वरी तत्र श्रियं पद्मरथस्थिताम् ॥ ७३ ॥ दृष्ट्वा विद्याधराः सर्वे पुष्पवृष्टिमुचो दिवि ॥ विस्मिताः सस्मिताः सर्वे देवास्तस्थुश्च सस्पृहाः।।७४ दैतेया दानवाश्चापि नागाः पातालयासिनः ॥ साभिलाषा रमां वीक्ष्य स्थिता मदनमोहिताः ॥७२॥ मामाश्रयेन्मामाश्रयेत्प्रत्येक मेनिरे हदि ॥ श्री लक्ष्मी अवतार देखनेको ब्रह्मादिका पद्मसरोवर तीर जाना श्रीगौरी देवो तथा अपने गणोंसे युक्त हो कर श्री शङ्करजी कैलास पर्वतसे और शची देवी तथा लोकपालोंके साथ इन्द्र भगवान शङ्खध्वनि सुन कर वहां पहुंचे । वसिष्पादि मुनिगण और सनकादि योगिगण, पद्म सरोवर तीरपर ब्रह्माजीके आश्रममें गये। वहां सब लोकोंको स्वामिनी श्री लक्ष्मीदेवीको कमल रथरर स्थित देख फर सभी विद्या- धरगणने स्वर्गसे पुष्पोंकी वर्षा बरसायी । सभी देवतागण आश्चयित स्पृहाके साथ हंसते हुए वहीं ठहरे रहे। देत्य शोय दान ागण, नागगग, तथा पातालके निवासीवर्ग सभी उन रमा देवी ( महालक्ष्मी) को अभिलापाक साथ देखते हुए कामसे मोहित हो कर ठहर गये। और उनमें से प्रत्येकने अपने मनमें यही समझा कि वह (लक्ष्मी ) "मेरा हो आश्रय लेगी। मेरा हो आश्रय लेगी'।।६।। अथ लक्ष्मीकतमालापणपूर्वकमगवदरणनम् इति तेषु स्मरत्स्येवं देवदानवभोगिषु ॥ ७६ ॥ उत्थाय सस्मिता- लक्ष्मीरागत्य हरिमञ्जसा ॥ कल्हारमालामुन्मुच्य विष्णोः कण्ठे समय च।। ७७॥ आलिय तं चतुर्बाहुं सर्वलोकान् व्यलोकयत् ।। हरिवक्षःप्रति- छायाः श्रियो दृष्टयञ्चलेक्षिताः ॥ ७८ ॥ स्वस्त्राधिकारान्सप्रापुर्देवदानव योगिनः ॥ श्रिया समेतो भगवान्कृतार्थः कमलापतिः ॥ ७९ ॥ भगवानको माला प्रदान पूर्वक लक्ष्मीजीका वरण करना उन देवता, दानव तथा नागोंके इस प्रकार विचार करते समयमें ही उठ कर लक्ष्मीजीने हसती हुई शोघनासे भगवान के निकट आकर (अपनी) कल्हारकी मालाको निकाल चतुर्भुज श्री विष्णु भगवानकै गमें अर्पण कर आलिङ्गन फरती हुई सबको देखा। विष्णु भगवानके वक्षस्थलमें प्रतिष्ठिन श्री लक्ष्मी देवीय दृष्टि लेशस देखे जाने दो देवता, दानन तथा योगिगण अपना अपना अधिकार पा गये । लक्ष्मीपति भगवान भी लक्ष्मीको पाफर कृताय हो गये ॥७९॥ अथ भगवतः पडामरोववग्दानपूर्वक शेपाचलगमनम् पाझं सरः समोक्ष्याथ यरं तस्मै ददौ हरिः॥हे सरस्तव तीरेऽस्मि-
१०४
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
--
मरीचिरुवाच-
सुवर्णमुखरीकूले स्नातः पद्मसरोवरे ॥ महापातकयुक्तो यः स मु-
च्येतांहसःक्षणात् ॥ ८७ ॥
मरीचि बोले-वर्णमुखरी नदी तटस्थ पद्मसरोवरमें स्नान करनेवाला महापातकी भी क्षण ही भरमें पापोंसे
मुक्त हो जाता है ।।८७॥
अनिरुवाच
अत्र पद्मसरसस्नातो यो रुक्मतटिनीतटे ॥ स सर्वपापनिर्मुक्तो श्रिय-
माप्नोत्यसंशयम् ॥ ८८ ॥
अत्रि बोले-स्वर्णमुखरीके किनारेवाले इस पद्मसरोवरमें जो स्नान करता है वह सब पापोंसे मुक्त हो कर
निश्चय लक्ष्मी पाता है, इसमें संशय नहीं ।। ८८ ॥
अङ्गिरा उवाच-
भ्रष्टराज्यस्तु यो राजा स्नात्यस्मिन् मण्डलं यमी ॥ पद्माकराख्ये स-
रसि स राज्यं प्राप्नुयाच्छ्यिम् ॥ ८९॥
अङ्गिरा बोले जो राजा राज्य भ्रष्ट हो इस कमलोंसे भरे पद्मसरोवरमें एक मण्डल कालतक (४० दिन)
संयम नियमसे स्नान करता है वह राज्य पाता है ॥८६॥
पुलस्त्य उवाच-
विप्रो यः पनसरसि व्रात्यो मन्त्रविवर्जितः ॥ सोऽपि पूतस्निपवणा-
दिनेनैकेन शुध्यति ।। ९०॥
पुलस्त्य बोले- जो प्राण संस्कार तथा मन्त्रोंसे होन (भ्रट) हो गया है, यह भी इसमें एक ही दिन
निकाल स्नान करनेसे शुद्ध हो जाता है।६०॥
पुलह उपाच-
वैश्यो यो वचनाजीवी व्यवहारविशारदः ॥ स पद्मसरसि स्नात्वा
राजा भवति धार्मिकः ९१ ॥
पुलइने कहा-पचनासे जीवन व्यतीत करनेवाला तथा घ्ययहार चतुर जो येत्य, इस पसगेयरमें स्नान
परता है यह धार्मिक रामा हो जाता है॥१॥
पपुराणान्तर्गत १६५ क्रतुरुवाच- शूद्रस्त्याचारविभ्रष्टो देवनात्मणदपकः ॥ स पद्मसरसि स्नात्वा पूतो घेश्यो भविष्यति ॥ ९२ मतुने कहा-आचारभ्रष्ट, देवना तया ग्रामगोंको निन्दा फानेमाला शूद्र भी इस पनसरोवरमें स्नान करनेसे पवित्र हो कर वेश्य होता है ॥ ९२ ।। देवदर्शन उपाप- इति प्रस्तूय मुनयो ययुस्ते स्वाश्रमान्मुने ॥ उत्पत्तिः पद्मसरसस्नवो- क्ता देवलामला ॥ १३ ॥ देवदर्शनने कहा-हे मुने देवलमो ! राम मुनिगग इसको इस प्रकार प्रशंसा करके अपने अपने आश्रमोंको चले गये। इस प्रकार पनसरोवरकी निर्मल उत्पत्ति आरसे कही गई ।। ९३ ।। अथ शुकचरित्रवर्णनम् इतः परं शुकोत्पत्तिं वदामि शृगु देवल ॥ पुरा शुको प्रामचारी साक्षादैयासकिमहान् ॥ १४ ॥ लब्ध्वा ब्रह्मोपदेशं तु स्वाज्ञानी बभूव ह ॥ तपासिदो जगामैव पश्यन् ब्रमात्मकं जगत् ॥ ९५॥ एवं जगौ च सततं ज्ञानोन्मत्तः स थालवत् ॥ जनपोडशवर्पोऽसौ साक्षात्कृष्ण इवोज्ज्व लः ॥९६ ॥ माता च कमला देवी पिता देयो जनार्दनः ॥ यान्ववा विष्णु- भक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ॥ १७ ॥ श्रीशुकदेवजीका जीवन चरित्र । श्रीदेवलजी ! इसके बाद मैं श्रीशुकदेवगोकी उत्पत्तिको क्या कहता हूं आप सुनें। प्राचीन कालमें साक्षात् व्यासजीसे उत्पन्न महान् ब्रह्मचारी श्रीशुकदेव मुनि श्री रुद्ररूर शंकर भगवानसे प्रमोपदेश पाकर महाज्ञानी हो गये। साक्षात् कृष्ण भगवान के समान तेजयुक्त पन्द्रह वर्षको अवस्थाले वे तपस्यासे शुद्ध हो जानेपर ज्ञानसे उन्मत्त हो कर समस्त जगत्को ब्रह्मरूपसे देखते हुए यालकके समान गाते थे कि कमलादेवो ही माता, जनार्दन भगवान् ही पिता, विष्णु भक्तगण ही बन्धुयान्धक तथा सीनों लोक ही अपना देश (स्वदेश ) है । ऐसा कह कर ये व्यास देवको छोड़ कर सूर्यकी ओर चले गये ।। ९७ ।। इत्युक्त्वा व्यासमुन्मुच्य भानु प्रति जगाम है ॥ गच्छन्तं शुकमा- लोक्य तीव्रांशोश्च समोपतः ॥९८ ।। व्यासः पुत्रेति युकोश पुत्रेति च पुनः श्रीवेकुटाचलमाहात्म्यम् ० पुनः ॥ आलोक्याथ शुकं भानुरुवाच प्रणयाबटुम् ॥ ९९॥ हे वटो गच्छ भूलोकमपुत्रस्त्वमवाक्छिराः ॥ मुक्तः पितृऋणात्पुत्रमुत्पाद्यागच्छ शीघ- तः ॥१०॥ अपुत्रस्य गतिर्नास्ति तपः कृत्वापि भूतले ॥ यज्ञं कृत्वापि लोकार्थी स्वर्ग नैवाप्नुयात्पुमान् ॥ १०१ ॥ प्रसर किरणवाले सूर्यके पास शुकदेवजीको जाते देस कर व्यासजी बार यार हा पुत्र ! हा पुत्र !! कह कर रोने लगे। उवर वटु रूप श्रीशुकदेवजीको देख कर सूर्य भगवान् उनसे प्रेमपे बोले-हे वटु ! (तपस्वी प्राचारी) तू पुत्रहीन है; अतः अभी अधे मुख होकर भूलोकमें जाओ और पुत्र उत्पादन करके पितृऋणते उन्मुक्त हो कर शीन 'चले आओ। भूलोकमें तप करनेपर भी पुत्रहीन (वंशहीन) को गति नहीं होती है । स्वर्गलोककी इच्छा करनेवाला मनुष्य यज्ञ भी करके स्वर्गको नहीं पाता है॥१०१।। अथ छायाशुकोत्पत्तिः इति भानुवचः श्रुत्वा शुको ध्यात्वा जनार्दनम् ॥ आत्मच्छायामधः शीर्षामसृजत्त्वात्मपूरुषम् ॥२॥ छायाशुकं च तं कृत्वा स्वात्मपुत्रमिवात्म वान् ॥ पितुर्मे शोकनाशं त्वं कुरु पुत्रत्वमागतः ॥३॥ इत्युक्त्वा भानुमा- लोक्य विवृतं तत्पथं गतः ॥ छायाशुकः समागत्य व्यासं क्रोशन्तमात्म- जम् ॥ ४॥ छायाशुककी उत्पत्ति। श्री सूर्य भगवानके इस वचनको सुन एवं जनार्दन भगवानका ध्यान फर श्री शुध्देवजीने नीचे मस्तक वाली अपनी छायाको ही अपना आत्म स्वरूप पुरुप उत्पन्न किया । और उस छाया शुफको ही अपना मूर्तिमान पुत्र यना मोर "पुत्र भावमें रह कर मेरे पिता शोफफा नाश करो" ऐसा उससे कह कर सूर्यकी ओर देस फर उस पुरे मार्गकी ओर चल दिये ।। १०४ ॥ नमस्कृत्य पितुः पादौ श्रुत्वा भागवतं सुधीः ॥ कृत्वा वैवाहिक फर्म पुत्रानुत्पाद्य पुण्यघोः ॥ ५॥ पुराणं श्रीभागवतं प्रतिष्ठाप्यावनी सुधीः ।। कृष्णप्रसादात्स शुक ऋपित्वं च प्रपद्य च ॥६॥ सशरीरो घामलोकं गत्वा प्रीतो यसन सुधीः ॥ अवेङ्कटाद्रिमाहात्म्यं श्रुत्या पद्मसरोवरम् ॥७॥ माप्य कृत्या तपस्तीनं सरोम्मुजदलैः सूजन् ॥ ससभ्यान्मानसान्पुत्रानप्टो- तरशतं रिजान् ॥ ८॥ तानध्याप्य ब्रह्मविद्यां तैः सहादिं गतो मुनिः ।। मुन्दर बुद्धिवाला यह EPIगुरु पुत्रो लिये रोने हुए म्याममी. पास मा पा पिता (प्याममी) पायो पनपुगणान्तर्गत १०७ - नमस्कार कर, भागवत ( उनसे ) सुन, वैवाहिक कम सम्पादन करके पुत्रोंको उत्पन्न कर, पृथ्वीपर श्री भागवत पुराणको स्थापित कर, श्री कृष्ण भगवानके प्रसादसे वह (शुक) ऋषिव पद पाकर, इसी शरीरसे ब्रह्म लोकमें जा, वहां सुखसे निवास करते हुरे, ओ वेङ्कटाचल माहात्म्यको सुन, पद्म सरोवर पर पहुंच, उस तालाबमें उत्पन्न कमलोंसे सभ्योंके साथ एक सौ आठ मानस पुत्रोंको उग्र तपस्यासे रचना कर उन्हें प्रमविद्या पढ़ा, उन्ही सत्र पुत्रोंके साथ पर्वत पर चले गये ।।६।। मासि भाद्रपदे पुण्ये ब्रह्मणा निर्मितोत्सवे ॥९॥ वर्तमाने श्रनिवास- ससेवा व्यासपुत्रकः ॥ उत्सवे वाहनान् कृत्वा शतमष्टोत्तरान् विजा- न् ॥११०॥ उत्सवान्ते चावभृथे श्रवणः प्रसन्नधीः ॥ स्नात्वा च स्वामिस- रसि तद्विजैः कमलोद्भवैः ॥११॥ सभायां वेङ्कटेशस्य वाहका व्यजिज्ञपत् ॥ स्वनाम्ना यत्पुरं देव मया क्लप्तं सुरेश्वर ॥ १२॥ तत्क्षेत्रसम्भवं सस्पं जीवितं श्रीपते कुरु ॥ सेवां कुर्वन्त्वामलयं वाहका उत्सवेपु ते ॥ १३ ।। श्रुत्वा मुनिवचो देवः श्रीनिवासस्तथास्त्विति ॥ पुण्य भादो महीनेमें ब्रह्माजीसे कलिगत श्री वेङ्कटेश महोत्सबके दिवसके आनेपर श्री निरास भगवानकी सेवाके लिये उन एक सौ आठ प्राह्मणों को उनका वाहक (ढोने वाला) बना कर उत्सबके अन्तमें श्रावण गत सूर्यमें उन कमलोद्भव द्विजोंके साथ स्वामिसरोवरमें अवभृथ स्नान कर सभामें श्री .वेटेश भगवानसे उन्होंने बाहक (दोने वाले) के विषय विज्ञान किया। हे देवादिदेव ! हे श्री पति भगवन् !! मेरे द्वारा जो मेरे नामका नगर बाया गया है, उस क्षेत्रसे उत्पन्न, अन्नको ही प्रसाद रूप नैवेद्य धनवा कर भोग करें, और प्रलय कालनक ये सेवक आरके उत्सवोंमें आपकी सेवा किया करे ॥ १३ ॥ छायाशुकस्यात्मजानां सभ्यानां जोवमब्रवीत् ॥ १४ ॥ ब्रह्मलोकं जिग- मिपुः पुनश्छायाशुको मुनिः ॥ कृष्णं च घलभद्रं च भार्नु पद्मसरोवर- म् ॥१५॥ प्रदक्षिणीकृत्य शुकः स्थीयतामिति चात्मजान् ॥ भरवाजादि- पङ्गोत्राञ्छतमष्टोत्तरं सुधीः ॥ सभ्यान सभासदः पानानुफ्त्वाकाशं जगा- गाम ह ॥१६॥ मुनिजों के इस वचनको सुन कर भगवान बोले-" तथाऽस्तु" (ऐसा ही हो ) और छाया शुरुके उन सभ्य आत्मनोंको जीवन दान दिये। उसके बाद छायाशुक मुनि पुनः अझलोकमें जानेको इच्छासे कृष्ण, वलराम, सूर्य सथा पनसरोवरकी प्रदक्षिणा फर, अपने पुत्रोंको ठहरनेके लिये कह कर भरद्वाज आदि छ गोत्रोंमें उन एक सौ माठों पमोद्भव सभ्योंको विभक्त कर सभासद बना आप आकाशको चले गये ।। १६ ।। ---
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
PARAN
देवदर्शन उवाच-
उक्तं पद्मसरोजन्म छायाशुकमुनेरपि ॥ सभार्हाणां द्विजातीनां शुक-
मानसजन्मनाम् ॥ १७॥
देवदर्शन बोले- पद्म सगेवरका अन्ग, छायाशुक मुनिका जन्म तथा शुरुजीके मानसोत्पन्न सभायोग्य
द्विजातियोंका जन्म कहा गया है ॥ १७ ॥
देवन उवाच-
देवदर्शन सर्वज्ञ कृतार्थोऽस्मि नतोऽस्मि ते ॥नास्ति श्रोतव्यमेतस्मा-
संशयो विगतो मम ॥१८॥
इति श्रीपद्मपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीदेवटाचलमाहात्म्ये देवरदेवदर्शन-
संशदे पद्मसरोवरमाहात्म्यादिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशो-
ऽध्यायोऽत्र एकादशः ।। ११ ।।
देवल ऋपि बोले-..हे सर्वज्ञ देवदर्शनजी ! मैं कृतार्थ हो गया, मैं आपको नमस्कार करता हूँ। अय इससे
अधिक अच्छा और कुछ सुनने योग्य नहीं है, अस्तु अव मेरा सन्देह या भ्रम सय दूर हो गया ॥१८॥
इति श्रीपद्मपुराणके श्रीवेकटाचल माहात्म्यमें
एकादश अध्याय समाप्त।
श्रियः कान्तीय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम्॥
श्रीवेटनिवासय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
श्रीवेङ्कटाद्रिनिलयः कमलाकामुकः पुमान् ॥
अभारषिभूतिर्नस्तरङ्गयतु मङ्गलम् ॥२॥
॥ श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः ॥
श्रीवामनपुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
श्रियः कान्साय कल्याणनिघये निधयेऽर्थिनाम् ।।
श्रीवेङ्कट निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
पच्छरीरं प्रयो वेदा पच्चेष्टाऽथर्वणः स्मृताः ॥
पदङ्गानि पटगानि तस्मै घागात्मने नमः ॥२॥
प्रथमोऽध्यायः
शतानन्द अरु जनकका, सीवा न्याह विचार ।
पूर्व कथा इस संगकी, शतानन्द उद्धार ॥१॥
नामकरण शुचि घामका, परम पवित्र प्रयाग।
शंकर करसे मुक्ति शिर, वीर्थ राज परयाग ॥२॥
वोमनपुराणान्तर्गत १११ एक तो यह ऊर्मिला नामकी मेरी औरसो कन्धा और दूसरी माण्डवो और श्रुतिकीति नामकी मेरे छोटे भाई कुशध्वजको सुन्दर और सुशील दो फन्यायें है। इन सबका विवाह कहां करना चाहिये ? हे ब्रह्म ! मैं इसी चिन्तामें व्याकुल हो रहा हूं। आप अध्यात्मज्ञांनी, योगी और लोककी पूर्वापरस्थितिको जानने वाले तथा इस वंशके पुरोहित हैं। इस दुःखमें मैं आपकी शरणमें आया हूं। इस समय आप ही मेरे शरण्य और मेरी गति है। आप वेद, शास्त्र और पुराणों को जानने वाले, समय और समय धर्मके वेत्ता, दुखियोंके दुःख और सुखियोंके अभिमानको नाश करने वाले हैं। हे संसारके दुःखोंको नाश करने वाले ! आप मेरी परम गति हो ॥ ११ ॥ राजानो विषयासक्ताः कामक्रोधसमन्विताः ॥११॥ कन्यारत्ननि मित्तं च ह्यागमिष्यन्ति कोटिशः॥ तेभ्यो युद्ध कथं दास्ये एकोऽहं ब्रह्मवि- त्तम ॥ १२ ॥ एतावन्तमहं कालं सुखं राज्यमशासिषम् ॥ इदानीमस्मि दुःखार्तो वृद्धः पुत्री तपोधन ॥ १३ ॥ अजो विविक्तो विमलो विष्णुभक्तो ममात्मजाः ॥ चत्वार एते शिशवः शिखिनो नानकोविदाः ॥ १४ ॥ हे ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ ! यहां विषयासक्त एवं काम और क्रोधसे लिप्त करोड़ों राजा कन्या-रत्नके निमित्त आयंगे । मैं अकेला उनके साथ फंसे युद्ध करसकूँगा। मैंने अबतक सुखपूर्वक राज्य शासन किया, किन्तु हे तपोधन ! अब बुढ़ापेमें इस कन्याके कारण दुखी हो गया हूं। यद्यपि मेरे अज, विविक्त, विमल और विष्णुभक्त नामक पार पुत्र हैं जिनका क्षौर कर्म अभी हुआ है और जो अभी शिशु हैं तथा अभी अस्त्रविद्यामें निपुण नहीं हैं ।। १४ ॥ मानुजस्य पुत्राश्च विचिकित्सो विकर्तनः ॥ प्रतर्दन इति त्येते त्रय- श्च शिशवस्तथा ॥ १५ ॥ वृद्धत्वादात्मनश्चैव पुत्राणां चैव शैशवात् ॥ कन्यकानां च रत्नत्वाद्दुःखितोऽहं तपोधन ॥ १६ ॥ कस्मादस्मादहं मोहा- निर्गमिष्याम्युपायतः ॥ तं मे वद त्वं ब्रह्मर्षे गमिष्यामोह कां गतिम् १७ येन मन्वादयस्तीर्णाः संसाराख्यं महार्णवम् ॥ इह दुखं च राजानस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ १८ ॥ कं ध्यात्वा पुरुषो लोके मुक्ति मुक्तिं च विन्दते ॥ आपद्रक्षाकरः को वा तं देवं ब्रूहि सत्तम ॥१९॥ मेरे छोटे भाईके मी विचिकित्स, विकर्तन और प्रतर्दन नामके तीन पुत्र हैं, पर वे भी अभी घाला है। मैं वृद्ध हो गया है और बालक सब छोटे हैं, घरमें रन रूपी कन्यायें हैं, इसलिये है तपोधन ! मैं इन सब कारणोंसे बड़ा दुःखी हो रहा हूं। हे प्राप! ऐसा कोई उपाय पतलाइये जिससे मैं इस मोहसे पार पा सकू । हे तपोधन ! इस ससारमें मेरी फ्या गति होगी! जिस उपायसे मनु आदि इस संसार समुद्रसे तर गये यही उपाय मुझे भी बतलाइये १२० श्रीवेट्टाचलमाहात्म्यम् wwvi ॐ अथ मेरुशिखराच्छुकब्रह्मर्वेटावलागमनम् ® व्यास उवाच- कदाचिद्दुःखितः प्राह जनको मिथिलाधिपः ॥ शतानन्दं महाभार्ग सर्वज्ञं तत्त्वदर्शिमम् ॥ २॥ श्री वामन पुराणान्तर्गत श्री वेङ्कटावल माहात्म्य तीनों वेद जिनका शरीर है, चतुर्थ अथर्ववेद जिनकी चेष्टा है, वेदों के पडंग अर्थात् शिभा, व्याकरण, छन्द. निरुक्त, ज्योतिप, कल्प सूत्र जिनके अङ्ग है, उस वाणी रूप परमात्माको नमस्कार है। श्री ध्यासजी बोले—एक समय मिथिलाधिपति महाराज जनकने दुखी हो कर अपने महाभाग, सर्वज्ञ तत्त्व- दी (फुल पुरोहित ) शतानन्दजोसे कहा ।।२।। अथ सीवादिस्वताविवाहाचार्थ जनकनृपकतानुतापक्रमः ब्रह्मन्मां पाधते दुःखं सीतादर्शनजं महत् ॥ ३॥ केन दुःखमिदं त्यक्ष्ये क आराध्योऽधनाशनः ॥ ४॥ दुष्टात्मा रावणो रक्षापतिर्वैश्रवणानु जः।। हरेदयोनिजां सीतां किन्नु न ज्ञायते माया ॥५॥ कमाराध्य महाभग लप्स्ये जामातरं वरम् ।। समानोत्तमवंश्यं च योग्यमस्या महामुने ॥६॥ सीता आदि अपनी कन्याओंके विवाह अदिकै लये जनकका अनुताप हे प्रझन् सीताकेदर्शनसे उत्पन्न हुआ दुःख मुझे बड़ी बाधा दे रहा है। फोन ऐसा उपाय है जिससे मैं इस दुःससे पार पा सकू। ऐसा कौन पापापहारी है, जिसको आराधनासे में यह पाप दूर कर सकूँ। क्या फुरका छोटा भाई राक्षसराज दुष्टात्मा रावण अयोनिजा (पृथ्वीसे उत्पन्न ) सीताको हरण करेगा। हे महामाग! हे मामुने ! मैं नहीं जानता कि किसको उपासना करके सीताके अनुरूप (उसके समान) उत्तम वंश वाले जामाताको मत फर सर्गा॥६॥ ममापि दुहिता चैपा धर्मिला नाम नामतः ॥ फुशध्वजस्य च सुते फनिष्ठनातुरेव मे ॥७॥ माण्डवीश्रुतकी.ख्ये सुशोले सुमनोहरे ॥ फासां चमे वरान्नान्निति चिन्ताकुलोऽस्म्यहम् ॥ ८॥ परमध्यात्मविद्योगी दृष्टलोकपरावरः ॥ पुरोहितोऽस्य वंशस्य गतिमस्तु भवानिह ॥२॥ वेदशा- नपुराणज्ञः कालयित्कालधर्मयित् ॥ दुःखीनां दुःखहर्ता च सुखिनां स्मयना- शनः ॥१०॥ त्वं मे गतिथ परमा भव दुःखविनाशन ॥ -- वामनपुराणान्तर्गत १११ एक सो यह उर्मिला नामकी मेरी औरसो कन्या और दूसरी माण्डवी और श्रुतिकीति नामकी मेरे छोटे भाई कुशध्वजकी सुन्दर और सुशील दो कन्यायें हैं। इन सबका विवाह कहां करना चाहिये १ हे ब्रह्मन् ! मैं इसी चिन्तामें व्याकुल हो रहा हूँ। आप अध्यात्मज्ञानी, योगी और लोककी पूर्वापरस्थितिको जानने वाले तथा इस वंशके पुरोहित हैं। इस दुःखमें मैं आपकी शरणमें आया है। इस समय आप ही मेरे शरण्य और मेरी गति हैं। आप वेद, शास्त्र और पुराणों को जानने वाले, समय और समय धर्मके वेत्ता, दुरिस्योंके दुःख और सुखियों के अभिमानको नाश करने वाले हैं। हे संसारके दुःखोंको नाश करने वाले ! आप मेरी परम गति हो ॥ ११ ॥ राजानो विषयासक्ताः कामक्रोधसमन्विताः ॥११॥ कन्यारननि मित्तं च ह्यागमिष्यन्ति कोटिशः॥ तेभ्यो युद्धं कथं दास्ये एकोऽहं ब्रह्मवि- त्तम ॥ १२॥ एतावन्तमहं कालं मुखं राज्यमशासिपम् ॥ इदानीमस्मि दुःखार्तो वृद्धः पुत्री तपोधन ॥ १३ ॥ अजो विविक्तो विमलो विष्णुभक्तो ममात्मजाः ।। चत्वार एते शिशवः शिखिनो नास्त्रकोविदाः ॥ १४ ॥ हे ब्रह्मवेत्तानों में श्रेष्ठ! यहां विषयासक्त एवं कम और क्रोधसे लिप्त करोड़ों राजा कन्या-रनके निमित्त आयंगे । मैं अकेला उनके साथ कैसे युद्ध कर सकूँगा । मैंने अबतक सुखपूर्वक राज्य शासन किया, किन्तु हे तपोधन ! अब बुढ़ापेमें इस कन्या के कारण दुसी हो गया हूं। यद्यपि मेरे मज, विविक्त, विमल और विष्णुभक्त नामक चार पुत्र हैं जिनका झोर कर्म अभी हुआ है और जो अभी शिशु हैं तथा अभी अनविद्या में निपुण नहीं हैं ॥ १४ ॥ ममानुजस्य पुत्राश्च विचिकित्सो विकर्तनः ॥ प्रतर्दन इति त्वेते त्रय- श्व शिशवस्तथा ॥ १५॥ वृद्धत्वादात्मनश्चैव पुत्राणां चैव शैशवात् ॥ कन्यकानां च रत्नत्वादुःखितोऽहं तपोधन ॥ १६ ॥ कस्मादस्मादहं मोहा- निर्गमिष्याम्युपायतः॥ तं मे वद त्वं ब्रह्मर्ष गमिष्यामोह कां गतिम् १७ येन मन्वादयस्तीर्णाः संसाराख्यं महार्णवम् ॥ इह दुखं च राजानस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ १८ ॥ कंध्यात्वा पुरुपो लोके मुक्ति मुक्तिं च विन्दते ।। आपद्रक्षाकरः को या तं देवं ब्रूहि सत्तम ॥१९॥ मेरे छोटे भाईक मी विचिकित्स, विकर्तन और प्रवर्दन नामके तीन पुत्र हैं, पर वे भी अभी पालक हैं। मै वृद्ध हो गया है और याला सर छोटे हैं, घरमें रन रूपी कन्यायें है, इसलिये हे उपोधन ! में इन सब कारणोंसे घड़ा दुःखी हो रहा है। हे प्रमाद ! ऐसा कोई उपाय बतलाइये जिससे में इस मोहसे पार पा सकू। हे पोधन ! इस ससारमें मेरी फ्या गति होगी ! जिस उपायसे मनु मादि इस संसार समुद्रसे सर गये घही उपाय मुझे भी यतलाइये श्रीवेवटाचलमाहात्म्यम् जिससे मैं भी इस दुःससे छुटकारा पा सकू । मनुष्य किसका ध्यान करके संसारमे भोग और मोक्षको प्राप्त कर सकता है एवं आपत्तिमें रक्षा करने वाला कैन देव है ? हे सत्तम ! आप उसको वतलाइये ॥ १६ ॥ अथ जनकनृपतापापनोदनार्थ शतानन्दोक्तपुरातनेतिहासः शतानन्द उवाच- राजन् मनुष्या अपि यं प्रसन्नाः सन्त्यक्तदुःखाः सुखिनो भवन्ति॥ वक्ष्यामि देवं वरदं रमेशं तं माप्य दूःखाम्युनिधि तरिष्यसि ॥२०॥ पुराई चम्पकारण्यात्तमसातीरमुत्तमम् ॥ वाल्मीकि मुनिशार्दूलं द्रष्टुमस्मि गतो नृप ।। २१ ॥ तेनागमनतुष्टेन प्रत्युद्यातो नृपोत्तम ॥ उपचारैश्च पायायैर- तिथिः पूजितोऽस्म्यहम् ॥ २२॥ जनकके अनुतापकी शान्तिके लिये शतानन्दका उपदेश शतानन्दने कहा -हे राजन ! मनुष्य जिनकी शरणमे जा कर सब दुःखोंसे छूट कर सुखी हो जाते हैं, मैं उन्हीं वरदायक लक्ष्मी पति भगवानका वर्णन करूंगा, जिनको पा फर तुम इस दुःस रूपी सागरसे तर जाओगे। हे राजन् ! मैं एक समय चम्पकारण्यसे मुनि श्रेष्ठ महाराज याल्मोकिको देसनेके लिये तमसा नदीके पवित्र तटपर गया था। मेरे जानेसे परम प्रसन्न हो कर वाल्मीकिने पहिले तो मेरा अभ्युत्थान और वादमे अतिथिके योग्य पाच मदिसे पूजन किया ।। २२ ।। अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं तच्छिष्यैश्च नमस्कृतः॥ क्रिया माध्याह्निकी कृ. त्वा भुक्त्वा वाल्मीकिना सह ।। ३३ ।। अन्यैश्च मुनिभिः सार्घ भरद्वाजा. दिभिस्तदा ॥ वाल्मीकेराश्रमे रम्ये घासं वाल्मीकिना सह ॥२४॥ उक्त्वा कालोचिता वार्ताः कथाश्चात्र पुरातनीः ॥ हृष्टावन्योन्यसङ्गेन बभूव परम नृप ॥२५॥ में मुनिवरको प्रणाम कर, यादमे मुनिशिष्योंसे नमस्कृत हो, मध्याह्नकालको क्रिश समाप्त करके मुनिके साथ भोजन कर, वाल्मीकि एवं भारद्वाजादि अन्यान्य मुनियों के संग उसी रमणीय माश्रममे बैठ गया। हे रामन ! उस समय वापर देशकालानुसार अनेक प्रकारको बातें और नाना विधिको प्राचीन कथायें होने लगी। आरसके मंगसे उस समय हम सरको घड़ा ही आनन्द हुआ ।। २५।। एतस्मिन्नन्तरे स्वर्गादाजगाम च नारदः । शुद्धस्फटिफसकाशी म. हात्मा महतीं दधत् ॥२६॥ तं दृष्ट्वा मुनिशार्दूलमुदतिष्ठत्तदासनात् ॥ सह nawran वामनपुराणान्तगत शिष्यो मया साधं वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥ २७॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रीतिसंहृष्टमानसः ॥ सशिष्यः कल्पयामास पूजां तस्य विधानतः ॥२८॥ इदं पाद्यमिदं त्वयमिदमासनमेव च ॥ इदं मूलं फलं स्वादु भगवन् प्रति- गृह्यताम् ॥ २९ ॥ आगतस्त्वश्चिराद् ब्रह्मन् स्वागतं ते तपोधन ॥ उसी समय महती नामक चोणाको लिये हुए, शुद्ध स्फटिक मणिके समान एवं शुद्धात्मा महामना मारदजी स्वगसे वहां आ पहुंचे। देवर्षि नारदजीको आते हुए देख कर उनके अभ्युत्थानके लिये अपनो शिष्यमण्डली तथा मेरे साथ भगवान् वाल्मीकि अपने आसनसे उठ खड़े हुए और हाथ जोड़ कर प्रेमसे प्रसन्नचित्त हो शिष्यसहित महर्षि भगवान् वाल्मीकिने नारदजीका विधिपूर्वक पूजन किया और कहा कि हे भगवन् ! यह आसन, यह पाय, यह अयं और ये स्वादिष्ट मूल और फल हैं, आप इन्हें स्वीकार करें । हे मुनिवर ! तपोधन ! आज कई दिनों के बाद यहां आपका शुभागमन हुआ है, आपका स्वागत है ॥ ३०॥ शतानन्द उवाच..- इति वाल्मीकिना शिष्यैरभिवाद्य च पूजितः॥ ३०॥ निषसाद च सुप्रीतो नारदो मृगचर्मणि ॥ आस्वाद्य फलमूलानि श्रमं स्वमपनीयच ॥३॥ कुशलं परिपप्रच्छ वाल्मीकि मुनिपुङ्गवम् ॥ निर्विघ्नं ते तपो ब्रह्मन् वर्धते त्रिविधं मुने ।। ३२ ।। अवन्ध्यास्तरवः काले भवन्त्यपि तवाश्रमे ।। अपि कियार्थाः समिधः सुलभाश्च कुशा अपि ॥ ३३ ॥ शतानन्दने कहा है राजन ! इस तरह वाश्मीकि और शिष्यों द्वारा अभिवादन पूजन होनेपर सुन्दर फल और मूलोंको सा अपने श्रमको दूर कर प्रसन्नचित्त नारदजी मृगडाला (आसन) पर बैठ गये। बादमें नारदजीने मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकिसे कुशल पूछा और बोले हे ब्रह्मन् ! हे मुने! कायिक, वाचिक और मानसिक तीनों प्रकार के तपमें हो किसी तरहकी कोई बाधा नहीं है ? आपका तर तो निर्विघ्न पड़ रहा है न ? आपके आश्रमके सभी वृक्ष समय समयपर फूलते पलते रहते हैं न ? यहाँ क्रियाओं के साधन समिधा और कुश सुलभ हैं न ?॥ ३३ ॥ इति पृष्टस्तदा प्रीत्या प्राह नारदमुत्तरम् ॥ त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ सर्व मङ्गलमेव मे ॥ ३४ ॥ वर्षते च तपो ब्रह्मन् त्रिविधं कालवित्तम ॥ अकालेऽपि फलन्त्येव तरवो वासवाज्ञया ॥३५॥ इत्युक्तो नारदस्तेन प्रमु. मोद महायुतिः ॥ कृताञ्जलिपुटाः सर्वे परिवार्य च नारदम् ॥ ३६ ॥ तदा- गमनसंहृष्टास्तस्थुस्तदनवासिनः ।। इस तरह नारदजीके पूछनेपर प्रसन्न हो याल्मीकि मुनिने उत्तर दिया कि हे मुनिश्रेष्ठ मापको कृपये मेरे १५ ११४ श्रीवेदाचनमाहात्म्यम् सभी मङ्गल हैं। हे समय जाननेवालों में सर्वश्रेष्ठ नारदजी! मेरे तीनों प्रकारके तपमें किसी तरहका कोई विन नहीं है, मेरा तप बराबर बढ़ रहा है। मेरे आश्रममें इन्द्रको आज्ञासे वृक्ष सदा फल मूलसे सम्पन्न रहते हैं। वाल्मीकि मुनिके मुखारविन्दसे यह वचन सुन कर तपोभूति नारदजी बड़े प्रसन्न हुए, फिर नारदजीके आगमनसे प्रसन्नचित्त वनवासियों ने उनको चारों ओरसे घेर लिया और हाथ जोड़ कर उनके पास बैठ गये ।। ३७ ।। नारदेनाभ्यनुज्ञातः प्राप्य कृष्णाजिनासनम् ॥ ३७॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रहो वाक्यविशारदः॥ नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिमुनिपुङ्गवम् ॥३८॥ त्रैलोक्ये वैष्णवं क्षेत्रं किं श्रेष्ठं भुवि नारद ॥ आब्रह्मलोकं सर्व त्वं विशेष दृष्टवानसि ॥ ३९ ।। नारदजीकी आज्ञासे ब्रह्मपि वाल्मीकि मृगछालापर अलग बैठ गये, और हाथ जोड़ कर देवर्षि नारदजीसे पूछने लगे-हे मुनिवर ! त्रिलोकीमें पृथ्वीपर सर्वश्रेष्ठ देणवक्षेत्र कौन है ? हे नारदजी! आपने ब्रह्मलोक पर्यन्त सब लोकोंको विशेषरूपसे देखा है ।। ३९॥ यत्तीर्थ सर्वतीर्थानि सन्निधानं व्रजन्ति च ॥ यत्क्षेत्रवासिनां पुण्य- मनन्तमिति कोपते ॥४०॥ यत्रास्ते भगवान्विष्णुः सश्रीभूः पुरुषो. तमः ॥ तद् ब्रूहि मम देव क्षेत्रं त्रैलोक्यपावनम् ॥४१॥ जिस तीर्थमें सभी तीर्थो का सान्निध्य होता है, जिसमें रहनेवालोंका पुण्य अनन्त होता है, जिस जगह पुरुषोत्तम भगवान विष्णुजी श्री और भू देवी सहित विराजमान रहते हों, हे देवर्षि! आप उस त्रिलोकोको पवित्र फरनेवाले क्षेत्रको मुझे चतुलाइये ॥४१ ।। नारद उवाच- साधु पृष्टं त्वया ब्रह्मन् सर्वेषां हितकाम्यया ॥ तत्ते वक्ष्यामि वाल्मी- के समाहितमनाः शृगु ॥४२॥ इममेव पुरा प्रश्न पृष्टः माह महेश्वरः ॥ पुत्रेण यण्मुखेनैव जिष्णुना हिमवद्गिरौ ॥ ४३ ॥ नारदजीने कहा-ई प्रहार! आपने सरको हित-कामनासे बड़ी अच्छी यात पूछी है, मैं मापको यही बात कहूंगा। माप सावधानचित्त हो कर श्रवण करें। यही प्रश्न पहले किसी समय शिवमी पुर जयशील पण्मुगर स्वामिकार्तिकेयने हिमाचल पर्वतपर महादेवजीसे च्यिा था और शत्रने उनके इस प्रश्नका उत्तर दिया था॥४३॥ कन्द उमाच- हत्या देवासुरे युद्धे तारकाख्यं महासुरम् ॥ आगतोऽस्मि जपो तात पादमूलं त्रिलोचन ।। ४४ ॥ युमुक्षा यायते तीखा वत्महत्यासमुद्भवा ।। ग्नात्या मोक्ष्यामि यत्सीय सत्ती नात मे घद ।। ४५॥
वामनपुगणान्तर्गत ! स्कन्द वोले-हे त्रिनेत्र ! हे शिव ! मैंने देवासुर संग्राममें तारकासुरको मार कर उसपर विजय प्राप्त की है और अब मैं आपकी शरणमें आया हूं। हे तात ! ब्रह्महत्यासे पैदा हुई क्षुधा मुझे बहुत सता रही है। आप उस तीर्थको कहिये जिसमें स्नान करके मैं भोजन कर सकू ॥ ४५ ॥ अथ स्कन्द प्रति शङ्करोक्तब्रह्महत्याविमुक्तिहेतूपन्नासः महेश्वर उवाच- सकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान् कल्पशतत्रयम् ॥ गङ्गादिसर्वतीर्थेषु लातो भवति पुत्रक ।। श्रुत्या परममित्युक्त्वा भुक्त्वा पित्रा सहोमया ।। तत: पप्रच्छ पितरं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥४७॥ उक्तो नारायणो देवस्त्वया सर्वाधनाशनः ॥ जनैराराधितः केन कर्मणा दृश्यते भुवि ॥ ४८ ।। म कुत्र सेव्यते देवः प्रियं तस्यापि कि पितः।। शङ्काजी द्वारा स्कन्दकी ब्रह्महत्यासे मुक्तिमानका उपाय बतलाना। महादेवजीने कहा-मनुष्य एक बार" नारायण" ऐसा कह कर तीन सौ कल्प पर्यन्त गङ्गा आदि समस्त तीर्थो का स्नान कर चुकता है। स्वामिकार्तिकेयने इस प्रकार नारायणके नाम माहात्म्यको अवग कर भच्छा कह कर माता- पिताके साथ भोजन करके संसारके कल्याण करनेवाले अपने पिता शंकरजीसे फिर पूछा-हे तात ! आपने समस्त पापोंका नाश करनेवाले जित नारायणका वर्णन किया है, वे किस कर्मसे मनुष्यों द्वारा आराधना करनेपर प्राप्त हो सकते हैं, उनकी कहां सेवा की आ सस्ती है और उन्हें कोगसी वस्तु प्रिय ? है ॥४९॥ नारद उवाच- इति पृष्टः पुनस्तेन पुत्रं प्राहाऽधऽशङ्करः ॥४९॥ यं योगिनो मुनिवरा हृदि सन्निपण्णं ज्योतिर्मयं प्रणवरूपमचिन्त्यरूपम् ॥ आदित्यमण्डलनिवा- समनन्तमाघमाराधयन्ति सततं तमुदीरयामि ॥५०॥ नारदजी येले- इस तरह पुत्रके फिर पूछने पर भगवान् शङ्करने कहा-मैं उन्हीं भगवानको कहता हूं, जिनका ध्यान योगिजन, मुनिवर, निरन्तर अपने हृदयों करते हैं, जो ज्योतिमय, पुण्यरूप मोर अचिन्त्यरूप है तया आदित्यमण्डलमें जिनका निवास है, जिनका कोई अन्त नहीं और जो सबके आदि है॥५०॥ शकर उवाच- पुरा दक्षाध्वरे पुत्र तस्य शो मया हृतम् ॥ तच हस्ततले लग्नं नत्महत्या च समता ॥५१॥ स्वर्गे कपाली भिक्षार्थी पर्यटन्नियतेन्द्रियः ।।
११६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् न मोक्षं ब्रह्महत्याया अपश्यं तत्र पुत्रक ॥ ५२ ॥ मेरौ ब्रह्मसरस्तीरे तप उग्रमुपाश्रितः ॥ लातुमम्यागतो ब्रह्मा मामपश्यञ्चतुर्मुखः ॥ ५३॥ तं च दृष्ट्वा प्रणभ्याहमतिष्ठं पुरतस्दा ॥ स मां कपालिनं दृष्ट्वा किमित्याह पिता- महः ॥ ५४॥ शङ्करने कहा-दे पुत्र! पहले दक्ष प्रजापतिके यज्ञमें मैंने उनका मस्तक काट डाला था। वह शिर मेरे हाथमें चिपट गया और मुझे ब्रह्महत्या लगी। तब मैं कराल धारण करके भिक्षा मांगता हुआ जितेन्द्रिय हो कर स्वर्गमें घूमता रहा, पर वहां भी उस ब्रह्मसरोवरके किनारेकी उप्त ग्राहत्यासे मेरा छुटकारा नहीं हो सका। फिर मैंने सुमेर पर्वतपर प्रझसरोवरके किनारे उस प्रमइत्यासे मुक्ति पाने के लिये बड़ा उम तप किया। वहांपर स्नान करनेके लिये आये हुए चतुर्मुख ब्रह्माजीने मुझे देखा। मैंने ब्रह्माजीको देख कर प्रणाम किया और फिर उनके सामने खड़ा हो गया। काल धारण किये हुए मुझको देख कर पितामह वोले--यह क्या है ? ॥ ५४॥ तत् श्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं ततो देवं व्यजिज्ञपम् ॥ कि वे तात श- सोऽस्मि दक्षं हत्वा तु तेन ह ॥५५॥ हत्यामोक्षं न पश्यामि कुत्र वा केन कर्मणा।। दृष्टो भवान्मया दिष्ट्या शापमोक्षं वस्व मे ॥५६॥ इत्युक्तश्च मया पुत्र ब्रह्मा प्राह च मां तदा ॥ मा विपीद् महादेव हत्यामोक्षं चदा- मि ते ॥७॥ ब्रह्माजीके उस वचनको सुन कर मैंने उनसे अपना सारा हाल कह सुनाया। मैंने कहा-हे देव ! फहूं १ मैंने दक्ष प्रजापतिका शिर-छेदन किया था, इसलिये उन्होंने मुझको शाप दे डाला। कहो किस कर्मसे मैं इस हत्यासे मुक्ति पा सकता है। ऐसा कोई उपाय मेरी दृष्टिमें नहीं आ रहा है। प्रारब्धसे आज आपके दर्शन हो गये हैं, इसलिये हे तात ! आप इस शारके दूर होनेका कोई उपाय बतलाइये। हे पुत्र ! इस तरह प्रार्थना फरने पर ब्रह्माजीने मुझसे कहा-हे महादेव ! तुम किसी प्रकारको चिन्ता मत करो, इस त्यासे छूटनेका मैं तुम्हें उपाय यवलाता हूँ॥५७ ॥ अथ प्रयागक्षेत्रस्य भगवर्णितप्रयागामिधाननिरुक्तिः मैं क्या महोषाच- पुरा शङ्कर गङ्गाया यमुनायाश्च सङ्गमे ॥धनुस्त्रिशतविस्तीर्णे पुण्यक्षेत्रे च माघवे ।। ५८॥ माधवप्रीतये तत्र यज्ञाः सर्वे मया कृताः ।। प्रादुरासी. तदा वेद्यो माघवो भक्तवत्सलः ॥ ५९॥ शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्साहश्च- तुर्भुजः ॥ प्राञ्जलिस्तं प्रणम्याई प्रसीदैत्यस्तुवं तदा ॥६०प्रसन्नो माघयः वामनपुगणान्तर्गत प्राह ब्रह्मन् प्रीतोऽस्मि तेऽध्वरैः ॥ प्रकृष्टाश्च कृता यज्ञाः प्रीतोऽहं च त्व- याऽनघ ॥६॥ यत्तद् ब्रह्मन्निदं क्षेत्रं प्रयागाख्यं गमिष्यति ॥ अस्यां वे. द्यामहं नित्यं सन्निधानं करोमि ते ॥ ६२ ॥ इतः प्रभृति ये पापाः पुरुषा यात्रियश्च वा ॥क्षेत्रेशं मां प्रपश्यन्ति मुक्ताः सर्वे भवन्तु ते ॥ ६३ ॥ इति दत्त्वा वरं देवो ममाभीष्टं च माधवः ॥ आस्ते लक्ष्या महादेव प्रयागे पुण्यसत्तमे ॥ १४॥ त्वं च हत्यासमायुक्तो मोक्षं तत्र गमिष्यसि ॥ भगवान् द्वारा वर्णित प्रयागक्षेत्रका प्रयाग नाम पड़नेका कारण हे शङ्कर! मैंने पहले गङ्गा यमुनाके सङ्गममें तीन सौ धनुप विस्तृत माधव नामक पवित्र क्षेत्रमें लक्ष्मीपनि भगवान विष्णुको प्रसन्न करनेके लिये सब यज्ञ किये हैं। उस समय भक्तवत्सल भगवान् माधव जिनके हाथमें शद्ध, चक्र और गदा है, जिनके हृदयपर श्रीवत्सका चिन्ह है, चतुर्भुज रूप धारण किये हुए यज्ञको वेदीमें प्रकट हुए । मैंने उस समय हाथ जोड़ कर भगवानकी स्तुति की और कहा कि हे भगवन ! प्रसन्न होइये । मेरे स्तुति करनेपर माधव प्रसन्न हो कर बोले-हे ब्रह्मत् ! मैं तुम्हारे यज्ञ करनेसे प्रसन्न हूं, तुमने बड़े रनम यज्ञ किये हैं, इसलिये हे अनघ ! निष्पाप ! मैं तुमपर प्रसन्न हूं। तुमने बहुत अच्छे यज्ञ किये हैं, इसलिये हे ब्रह्मन् ! यह क्षेत्र प्रयाग क्षेत्रफे नामसे संसारमें प्रसिद्ध होगा और मैं सदा इस वेदीके समीप रहूंगा ।। आजसे भविष्यमें जो पारी पुरुष अथवा त्रियां मेरे दर्शन करेंगी वे सब पापोंसे मुक्त हो जायेगी। इस तरह हे महादेव ! भगवान माधव मुझे अभीष्ट वर दे कर पुण्य क्षेत्र प्रयागमें लक्ष्मी सहित निवास कर रहे हैं। तुम उस पुण्य क्षेत्र प्रयागमें जाओ, वहां जानेसे तुम इस हत्या मुक्त हो जाओगे ।। ६५ ॥ अथ शहरहस्ताकपालविनिर्मुक्तिप्रकार: शकर यांच- इत्युक्त्वा मां ततो ब्रह्मा सत्यलोकं जगाम ह ॥६५॥ ततः प्रीतोवरं लब्ध्या पुण्यक्षेत्रं गतोऽस्मि तत् ॥ क्षेत्रे प्रविष्टमात्रे तु मया हत्या पृथ- विस्थता ॥६६॥ पञ्चकोशाद्विहिर्भूता मोशन्तो विस्वरं गता ॥ कपालश्च च्युतो हस्तात्मससाद मनो मम ॥६७ ।। ततःलात्वा प्रयागेऽहं देवं नत्वा च माधवम् ॥ अयाचं माधवं क्षेत्रं देहीदं मे जनार्दन ॥ ६८ ॥ इत्युक्तो माधवो दत्त्वा क्षेत्रं मे वरदः प्रभुः ॥ श्रिया परमया युक्तः शङ्खचक्रगदा- घरः॥ ६९ ॥ स्वं लोकं च ययौ देवस्तपः कृर्विति मां पदन् । तत्राहं च !
१२८
वेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
तपः कृत्वा ब्रह्मह्त्यां व्यपोह्य च ॥ विहरन्नुमया साधं तत्रैव हि पडा-
नन ॥ ७० ॥ लक्ष्मीसहायं रमणीयवेषमज हरि कालघनाभिरामम् ॥
पीताम्बरं पाटलपाणिपादं ध्यात्वाऽर्चयंस्तत्र वसामि पुत्र ॥७॥
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये प्रयागमा-
हात्म्यवर्णनं नाम विंशोऽध्यायोऽत्र प्रथमः ॥१॥
शहूरजी बोले-मुझे इस तरह कह कर ब्रह्माजी सयलोकको चले गये। मैं ब्रह्माजीसे सत्य वर पा, प्रसन्न
हो, उस विशुद्ध क्षेत्र प्रयागमें गया। उसमें प्रवेश करते ही ब्रह्महत्या मुझसे अलग हो गई। जब मैं प्रयागसे पांव
कोस दूर रहा उसी समय चिल्लाती हुई हत्या मुझसे दूर हो गई और कपाल हाथ से वहीं गिर पड़ा। उस समय
मेरा मन यड़ा प्रसन्न हुआ। उसके बाद मैंने प्रयागमें स्नान और भगवान माधवको नमस्कार करके कहा
कि हे जनार्दन ! यह पवित्र क्षेत्र आज मुझे प्रदान कीजिये। इस प्रकार कहनेपर भगवान माधव पुण्य क्षेत्र प्रयागको
मुझे देकर यह कहते हुए कि "तप करो" लक्ष्मी सहित अपने लोकको चल दिये । वहां मै सप करके और प्रद्महत्याको
विनष्ट करके हे पडानन ! हे पुत्र ! वहीं विहार करता हुआ और उस दिनसे लक्ष्मी जिनकी सहायक हैं प्रळय फालके
समान सुन्दर जिनका वेप और रूप है, उन पीताम्वर धारी लाल सफेद हाथ व पांव वाले हीका पूजन करता हुआ
निवास करता हूं ॥ ७१॥
इति प्रथमोऽध्यायः
द्वितीयोऽध्यायः
शंकर कथन कुमारसे, तप अनुकूल पदेश ।
वहीं तपस्या हिद गमन, बैंकट परम नगेश ॥१॥
स्कन्दोद्भवक्रम गुरु कथिद, स्तुतिबहुभाति विधान।
वरप्रदान मुनि तप करन, कार्तिकेय भगवान ॥२॥
मिनेपुराणान्तर्गत
११६
अथ स्कन्दं प्रति शङ्करकृत तपःसमुचितवेङ्कटाद्रिवर्णनम्
नारद उवाच-
स्कन्दः श्रुत्वा पितुर्वाक्यं मङ्गलं पापनाशनम् ॥ पुनः पप्रच्छ संह-
टः पितरं तत्त्वदर्शिनम् ॥ १॥ ममापि तपसो योग्ये क्षेत्रं ब्रूहि शुभान्वि-
तम् ॥ न विनास्तपतो यत्र प्रभवन्ति मम प्रभो ॥२॥ त्वयाज्ञप्तस्तपस्त-
स्ये भवदुःखविनाशन ॥ योगीन्द्रवन्धचरण इंदानन्दैकलक्षण ॥ ३ ॥ मम
शङ्कर तद् ब्रूहि वैष्णवं क्षेत्रमुत्तमम् ।।
श्री शङ्करजीका स्वामिकार्तिकको तपस्याके योग्य श्री वेकटाद्रिका वर्णन करना
नारदजीने कहा-स्कन्दने तत्त्वदी पापापहारो मङ्गलकारी अपने पिताके वचनोंको सुन कर प्रसन्न हो कर
उनसे पुनः पूछा कि हे पितः आप मेरे लिये भी तपस्याके योग्य कोई शुभस्थान बतलाइए जहापर हे प्रभो ! तप
करते हुए मुझे किसी प्रकारको विघ्न-बाधाओंका सामना न करना पड़े, अर्थात् तपमें किसी प्रकारका जहां विन न हो
ऐसा कोई स्थान बतलाइये । सुख-दुःस, शीत-उष्ण जिनमे सदा आनन्दरूप रहते हैं, ऐसे हे योगीन्द्र द्वारा वन्य
चरण ! हे संसार दुःख नाशक आएकी आज्ञा पाउन कर मैं तप करूंगा, इसलिये आप उस सर्वश्रेष्ठ वैष्णव क्षेत्रको
कहिये ॥ ४॥
एवमुक्तस्ततः शम्भुः पुत्रेण प्राप्तकारिणा ॥४॥ उमामालोक्य
संहृष्टो ध्यात्वा चैनं पभाष ह ॥ शृणु पुत्र महाभाग देवदुःखविना.
शन ॥५॥ पृषो नाम महाशैलो वृषेणाराधितः पुरा ॥ तं गच्छ शिखिना
पुत्र कुरु त्वं तत्र चै तपः ॥ ६॥
इस तरह कत्र्तव्यपालक पुत्रके अनुरोध करनेपर भगवान शङ्कर बड़े प्रसन्न हुए और पार्वतीकी मोर देख कर
बोले-हे पुत्र ! हे महाभाग ! हे देवताओंके दुःव नाश करनेवाले कार्तिकेय ! सुनो, मैं तुम्हे वही स्थान कहता हू जहाँ
तपश्चर्यामे किसी तरहका संकट उपस्थित न हो। हे पुत्र ! धूप नामका एक बड़ा भारी पर्वत हैं, जहा कृपने पहिले
तप किया था । तुम अपने वाहन (मयूर) के साथ वहीं जाओ और तप करो ॥६॥
नारद उवाच-
इति प्रतिसमादिष्टः पुमराह च पण्मुखः ॥ उक्तो यस्तत्र भवता
धृपाभिख्यो महागिरिः ॥७॥ नायं कुलाचलो नूनं कुत्रास्ते स महागि-
रिः॥ किमर्थं च पस्तत्र तपस्तेपे महातपाः ॥ ८॥ धृपः किं घृपभो धमों
मनुर्वा नीललोहित ॥ प्रोक्तः कोऽयं भगवता ब्रूहि मे पुत्रवत्सल ॥९॥
१२० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम इति पृष्टस्ततस्तेन प्राह तं वृषभध्वजः ॥, नायं कुलाचलः पुत्र मेरुपुत्रो महागिरिः ॥१०॥ नारदजी बोले इस प्रकार पिताकी आज्ञा पा कर कार्तिकेयने फिर पूछा है तात! आपने जो " घृप' नामका महागिरि कहा है, वह कुलाचल तो नहीं हैं ! वह पर्वत कहां है और किस कारण महातपस्वी "वृप" ने वहां उग्र तप किया था । आप जो धूप बतला रहे हैं, वह वृप वृपभ धर्म अथवा वृप नामक मनुओंमें कौन है ? हे नील लोहित ! हे पुत्र वत्सल ! वह कौन है ? यह आप समझा कर कहिये ॥६॥ कर्तिकेयके इस तरह बार बार पूछने- पर वृषभध्वज भगवान शङ्कर कहने लगे हे पुत्र ! यह कुलाचल नहीं है, किन्तु यह महागिरि मेरुके पुत्र हैं ।। १० ॥ अञ्जनो नाम नाना च त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥ शैल. स्वर्णमयो वत्स ! रत्नसानुः सुशोभनः ॥११॥ शेषमारुतसंवादे विधूतो दक्षिणां दिशम् ॥ नियु- तोऽयं गिरिः पुत्र पूर्वमेव तु विष्णुना ॥१२॥ सर्वतीर्थमयः पुण्यः पावनोऽ- अनभूधरः ॥ सुदुर्लभो मनुष्याणां देवभूमौ वसन्निह ॥ १३ ॥ स्थातव्यं भवता शैल दक्षिणस्यां दिशीति वै ।। यह तीनों लोकोंमें अञ्जन पर्वतके नामसे प्रसिद्ध हैं। हे वत्स! यह स्वर्णमय पर्वत हैं और बड़े रमणीय रनोंके इनके शिखर हैं ॥ शेष और वायुके संवादमें कम्पित होने पर भगवान विष्णुने पहिले ही इसको दक्षिण दिशामें प्रेरित कर दिया । पहिलेसे यह स्वर्गमें रहते हुए यह अञ्जनगिरि सब तोर्थों का स्थान, अत्यन्त.पवित्र, पुण्यमय तथा मनुष्योंके लिये बड़ा ही दुर्लभ है । बादमें भगवान विष्णुने कहा कि हे शेल ! तुम दक्षिण दिशामें जा कर रहो ॥१४॥ एवमुक्तोऽपि हरिणा पितृस्नेहवशेन सः ॥१४॥ पितुराज्ञामवेक्ष्यायं कञ्चित्कालमवर्तत ॥ शेषमारुतसंवादे प्रवृत्ते लोकभीषणे ॥ १५॥ मेरु- णैवाभ्यनुज्ञातः प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ आस्ते पूर्वोदधेः पश्चात्सायं पञ्चयोजने ॥१६॥ उत्तरे दक्षिणाब्धेस्तु पत्रिंशयोजनान्तरे ॥ तीरे पुण्य- तमे पुत्र रुक्मनद्यास्तथोत्तरे ॥११॥ क्रोशदयाघमात्रेतुहरिचन्दनमण्डिते ॥ वने रम्यतमे वत्स नानापादपमण्डिते ॥१८॥ इस प्रकार हरिके कहनेपर भी वह पर्वत पिता मेरुको आज्ञाको प्रतीक्षा कर उनके स्नेहके कारण कुछ दिन यहाँ रह इसके अनन्तर संसारको भयभीत करनेवाला शेष और वायुके संवादके हो जानेपर यह अजनगिरि अपने पिता मेरुसे हो मातापित हो दक्षिण दिशामें चला गया। हे वत्स! यह पर्वत पूर्व समुइसे पांच यो मन और दक्षिण समुद्रसे उत्तर छत्तीस योजनपर अति रमणीय सुवर्ण नदी किनारे दाई कोसमें परम रमणीय, चन्दनसे सुशोभित एवं नाना जाति वृक्षोंसे सेवित वनमें है।॥ १८॥ 1 - वामनपुगणान्तर्गत २१ सिद्धा मुनिगणास्तत्र तपः कुर्वन्ति नित्यशः ॥ चण्डालयवनायैस्तु वेद्यायैश्च नास्तिकः ॥१९॥ नारोहुमपि यः शक्यः पावनः पर्वतोत्त- मः ॥ शुकाद्या मुनयः केचिद्भग्वाद्याश्च तपोधनाः ॥ २० ॥ प्रह्लादप्रमुखाः पुण्या अम्यरीपादयो नृपाः॥ विष्णोरेवापरं देहं मन्वानास्तं नगोत्तमम् २१॥ पद्भधामाक्रमितुं भीताः पर्यन्तेष्वेव वर्तनाः ॥ तन्निर्गतनदीष्वेव कुर्वाणाः लानतर्पणे ॥२२॥ तपः कुर्वन्ति वाञ्छन्तः साक्षात्कर्तुं जनार्दनम् ॥ एवं- विधः स शैलेन्द्रो नित्यमत्यन्तपावनः ॥ २३ ॥ उस वनमें अनेक सिद्ध और मुनिगग सदा तप करते रहते हैं। जिस पर्वतश्रेष्ठ और परमरावन अञ्जनगिरिपर चाण्डाल और यवनादि तथा वेदवाह्य नास्तिक नहीं चढ़ सकने, शुकदेव आदि मुनि, भृगु आदि तपस्वी, प्रहलाद आदि पुरयजन, अम्बरीप आदि राजा उस परमपावन पर्वतको विष्णुका ही दूसरा शरीर समझने, उप्तपर पांवसे चढ़नेमें डरते, उसके मासगसको भूमिमें ही रहते, तथा उस पर्वत से निकली हुई नदियोंमें ही स्नान और तर्पण फरते हुए भगवान् जनार्दनके साक्षात्कार करने के लिये तय करते हैं। इस तरह वह पवतेन्द्र नित्य, एवं अत्यन्त पवित्र रहता है ।। २३ ।। शिखरं यस्य दृष्ट्वैव सयः पापैः प्रमुच्यते ॥ तत्रास्ते कोलरूपी तु महाविष्णुः सनातनः ॥ २४ ॥ उद्धृतां धरणी देवीमालिङ्ग चाङ्के निधाय च ॥ आराधितो मुनिगणस्त्रिसन्ध्यं श्रद्धयान्वितैः ॥ २५ ॥ तदामभृति तत्पुण्यं वाराहं क्षेत्रमुच्यते ॥ तस्मिन् पुण्यतमे क्षेत्रे वाराहे चेङ्कटाचले ॥ २६ ॥ सन्निधौ भूवराहस्य ये केचिन्नियतव्रताः ॥ शास्त्रोक्तेन विधानेन वाराहं मन्त्रमुत्तमम् ।। २७ ॥ जपन्ति विजितात्मानो मासमेकं निरन्तरम् ॥ गृह- क्षेत्रादिकं तेषां सद्यः सिव्यति चाञ्छितम् ॥ २८ ॥ जिसके शिखरको देस कर ही मनुष्य तुरन्त पापोंसे छूट जाता है । वहां सनातन भगवान विष्णु श्री वगह रूपसे आपके द्वारा उधृत पृथ्वीको अपनी गोदमें लिये हुए और मुनिगणसे श्रद्वासे तीनों काल आगधित हो रािज- मान हैं। तभीसे वह " पराह " क्षेत्रके नामसे कहा जाता है। उस परम पवित्र येवटाचलके वराहक्षेनमें बगह भग- पानके समीप जो कोई शास्त्रोक्त रीतिसे जितात्मा और नियमनन हो कर सम वगहमन्त्रको निरन्तर एक मास अपते हैं, उनके गृह क्षेत्रादि सभी अभीष्ट मनोरथ शीत्र सिद्ध हो जाते हैं ।। २५॥ पृथिचों ये च वाञ्छन्ति राजानः शासितुं चिरम् ॥ ये तु तत्र प्रक- श्रीयेटाचलमात्म्यम् बन्ति महादानानि पोडश ॥ २९॥ प्रोणयन्तो महीं देवी दक्षिणाभिस्तदुद्धृ- ताम् ॥ तेषामादिवराहस्तु भगवान भक्तवत्सलः॥३०॥प्रयच्छति चिरं कालं मही सागरमेखलाम् ॥ बुद्धजानपदोपेतां हतावग्रहकण्टकाम् ॥ ३१॥ अनादृत्य तु यस्तत्र वराहवदनं हरिम् ॥ धरणी च तदङ्कस्थां पृथ्वी शासि- तुमिच्छति ॥ ३२ ॥ तेन दोषेण तद्राज्यं पीडयतेऽवग्रहैः सदा ॥ दस्युभिः शत्रुभिश्चैव महारोगैस्तथैव च ॥ ३३ ॥ जो राजा बहुत क ल पर्यन्त पृथ्वीके शासनकी इच्छा करते हैं, और जो उस पवतपर वराहसे उधृत पृथ्वी देवीको प्रसन्न करते हुए दक्षिणाओं के साथ सोलह प्रकारके दान देते हैं,उनको भक्तवत्सल भगवान आदिवराह चिरकाल तक भोगनेके लिये समुद्र पर्यन्त पण्डिन मण्डित एवं निष्कपटक पृथ्वी देते हैं। जो मनुष्य उस पर्वत पर आदि- बराह तथा उनकी गोदमें विराजमान पृथ्वी देव का अनादर करके पृथ्वीके शासन करनेकी इच्छा करता है उस दोष से उसका राज्य सदा चोर, डाकू और भीपण रोगोंसे आक्रान्त हो जाता है। तस्मात्तत्र स्थितं देवं वराहं धरणीयुतम् ॥ सम्यगाराधयेद्राजा भक्ति- श्रद्धासमन्वितः ॥३४॥ तस्याग्ने देवदेवस्य सरस्त्रैलोक्यपावनम् ॥ स्वामि- पुष्करिणोनाम सरसां वरमस्ति वै ॥३५॥ त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पाक्ना- न्यपि देहिनाम् ॥ पुष्करिण्यश्च नद्यो याः सन्ति ब्रह्माण्डगोचराः ॥३६ ।। तानि सर्वाणि पड्वक्त्र स्वात्मनां पावनाय वै॥ वर्षे वर्षे समायान्ति तत्तीर्थ लातुमात्मज ॥ ३७॥ इसलिये भक्ति और श्रद्धासहित राजाको वहांपर पृथ्वी सहित विराजमान भगवान वराहका आराधन करना पाहिरे। उन देवाधिदेव भगवान आदिवाराहके सन्मुख त्रिलोकीको पवित्र करनेवाला एक " स्वामिपुष्करिणी नामका उत्तम तालाब है। प्राणियोंको पवित्र करनेवाले त्रिले कीमें जितने तीर्थ, तालाय और नदियां हैं, वे सब अपने आपको पवित्र करने के लिये प्रतिवर्ष हे पुत्र ! उस स्वामिपुष्करिणीमें स्नान करनेके लिये आते हैं ॥३७॥ वैवस्वते मनी पुत्र लोकं शासति चाशया ॥ धर्मो मनुस्तपस्तेपे सो. ऽयं घृप इतोरितः ॥ ३८॥ तपश्चरति तस्मिंस्तु ववृधे धर्म उत्तमः ॥ ततः प्रसन्नो भगवान् महाकोलो महोयुतः ॥ ३९ ॥ समक्षमनवीधर्म शरन्मेघ इव स्थितः । धर्म त्वया तपस्तप्तं वृपश्च क्वृधे यतः ॥४०॥ तस्मादयं गिरि- घरो पृषाभिख्यां गमिष्यति ॥ तयापि लोकपालत्वं यमास्पश्चाविष्य-
वामनपुराणान्तर्गत
ति ॥ ४१ ॥ इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो गिरिमूर्ध्नि पडानन ।। अथ लब्धवरी
धर्मो जगाम च यथागतम् ॥ ४२ ॥ इदानी च महाभाग वायुरास्ते तप.
श्चरन् ॥ जपन सतारकं मन्त्रं गणयन्नक्षमालया ॥४३॥ परात्परतरं
राममर्चयन्विधिपूर्वकम् ॥ श्रीभूमिसहितं देवं चतुर्याहुं किरीटिनम् ।। ४४ ॥
शङ्खचक्रधनुर्वाणपाणिं नीलोत्पलद्युतिम् ॥ देवदेवं जगन्नाथमपरोक्षं निरी-
क्षितुम् ॥ सर्वप्राणात्मको वायुस्तपस्तोत्रं चरत्यहो ॥४५॥ ब्रह्मादिदेवा अपि
देवदेवं वाञ्छन्ति यं सेवितुमात्तभावाः ॥ तं वै वरेण्यं सकलान्तरस्थं द्रष्टुं
तपो वर्धयते स वायुः ॥ ४६॥
वैवस्वत मनुके अपनी आज्ञासे राज्यका शासन करनेके समय धर्म नामक मनुने इसपर तपस्या की जिसका
नाम वृप है ऐसा कहा जाता है, उस मनुके तप करते हुए धर्मकी उत्तम वृद्धि हुई। तब भगवान आदिवराह पृथ्वी.
सहित परम प्रसन्न हो कर शरदकालके मेयके समान महा तेजस्वी स्वच्छ धर्मके समक्ष बोटे-हे धर्म ! तुमने तपस्या
की और उससे धर्मकी वृद्धि हुई है । अतः इसीलिये यह पर्वत " वृप " के नामसे प्रसिद्ध होगा और इस यमके बाद
तुम भी लोकपालक हो जाओगे । हे पड़ानन ! भगवान वराह इस तरह कह कर उस पर्वतके शिखरपर अन्तर्धान हो
गये और धर्म मनु भी वर पा कर अपने स्थानको चले गये । हे महाभाग ! असमालासे तारक मंत्रका जप करता
हुआ वायु इस समय वहांपर तप कर रहा है। सर्वश्रेष्ठ, श्री और भूमिसहित चतुर्भुज, किरोटधारी, शंख, चक्र, धनुष,
वाण जिनके हाथमें हैं, नील कमलके समान कान्तिमान देवादिदेव भगवान जगन्नाथजीका साक्षात्कार करनेके लिये
भगवान् रामचन्द्रका विधिपूर्वक पूजन काता हुआ, सर्व प्राणाधार वायु वहांपर कठिन तप कर रहा है, जिसकी
भक्तिपूर्वक सेवा करनेके लिये ब्रह्मादि देवता भी इच्छा करते हैं, उसी सर्वान्तर्यामी सर्वश्रेष्ठ परमात्माको देखने के लिये
वायु वहांपर तपको बढ़ाता है ॥४६ ।।
नारद उवाच-
इत्युक्तो गुरुणा स्कन्दः पप्रच्छ पितरं पुनः ॥ ममापि वैष्णवं मन्त्रं
वैष्णवेष्वपि चोत्तमम् ॥४७॥ मन्त्रेषु वरदं शम्भो ब्रूहि तत्मासिसाध-
नम् ॥ इति विज्ञापितः शम्भुः पुत्रेणाक्लिष्टकारिणा ॥ ४८ ॥ विधिनाऽऽशु
ततःप्रादान्मन्त्रं तस्मै सतारकम् ॥
नारदजी बोले पिता द्वारा ऐसा कहे जानेपर स्वामिकार्तिकेयने फिर पूछा-हे शंभो ! आप मुझे वेष्णव मंत्रों में
भी श्रेष्ठ, वरदायक तथा जिससे भगवानको प्राप्ति हो, ऐसे उत्तम वैष्णव मंत्र कहिये । इस तरह अपने पुत्र सौम्यमूर्ति
कार्तिकेयके कहनेपर भगवान् शङ्करने उनको विधिपूर्वक तारक मंत्रकी दीक्षा दी॥ ४९ ॥
१२५ श्रीवेङ्कटाचलमाझात्म्यम् view अथ तपःकरणाय स्कन्दस्य भीवेङ्कटाचलगमनम् लब्ध्वा मन्त्रं महादेवात्स्कन्दः प्रीतोऽभवत्पितुः ॥४९॥ प्रहः प्रद्- क्षिणं कृत्वा पितरं सोऽभ्यवादयत् ॥ प्रणम्य मातरं पश्चात्प्रतस्थे शिखिवा- हनः ॥५०॥तं प्रस्थितं ततो दृष्ट्वा देवास्त्विन्द्रपुरोगमाः ॥ अनुजग्मुर्म- हात्मानं देवसेनापतिं विभुम् ॥५१॥ तैर्देवैरन्वितोऽगच्छच्छिखिना वेगगा- मिना ॥ गिरिं सपादलक्षप्रसवगैरन्वितं ययौ ॥५२॥ अध्वश्रमहरे तस्मि- न्निपण्णः समरुद्गणः ॥ अदृष्ट्वा तत्र पितरौ विषण्णोऽभूत्सुराग्रणीः ॥५३॥ तप करनेके लिये स्कन्दका वेकटाचलपर.जाना अपने पिता महादेवजीसे तारक मंत्र पा कर कार्तिकेय बड़े प्रसन्न हुए और नम्र हो फर उन्होंने पिताजीको प्रणाम मिया। बादमें माताको भी प्रगाम एवं प्रदक्षिणा करके अपने वाहन मोर सहित वहांसे चल पड़े। देवता- ओंकी सेनाके अधिपति, महात्मा स्वामिकार्तिकेयको प्रस्थान करते देख कर इन्द्रादि देवता भी उनके पीछे पीछे चलने लगे और अपने शीघ्रगामी वाहन मोर तथा देवताओंके साथ जाते हुए वे स्वामिकार्तिकेय आस पास सवा लाख झरने और छोटी छोटी नदियोंसे युक्त पर्वतपर पहुंचे । मार्गको थकावःको दूर करनेवाले उस पर्वतपर देवताओं के सहित बैठे हुए वे वहांएर अपने मातापिताको न देख बड़े दुःखी हुए ॥ ५३ ।। अथ बृहस्पत्युक्तः स्कन्दोत्पविक्रमः तं विपण्णं ततो दृष्ट्वा गुरुः प्राहेन्द्रचोदितः ॥ मा विपीद महावाहो देवसेनापतेऽनणोः ॥५४॥ किं न स्मरसि चात्मानं वैष्णवं धाम शाश्व- तम्॥ गृहस्पति के द्वारा कही गयी सन्दकी उत्पति तब स्कन्दको दुःसी देस कर इन्द्रसे प्रेरित हो कर बृहस्पतिने उनसे कहा-हे महानगो ! हे देवसेनानाय ! माप दुःस मत करें। क्या आप साक्षात् विष्णुस्वरूप अपने रखरपका स्मरण नहीं करते हैं १ ॥१५॥ नारद उवाच इत्युक्तो गुरुणा स्कन्दः प्रोतः माह बृहस्पतिम् ॥५५॥ कोऽहं हि गुरो नाऽहं जानाम्यात्मानमात्मना । एवमुक्तो गुरुइचैनं वक्ष्यामोत्याह कारणम् ॥ ५६ ॥ उपप्लुतैस्तारकेण देवैः सेनापतीप्मुभिः॥याचितः माह भगवान् ब्रमा कारणवित् सुरान् ।। ५७॥
वामनपुराणान्तर्गत -- नारदजी बोले- वृहस्पतिमोके यह वचन सुन पर कार्तिकेय बड़े प्रसन्न हो कर बोले कि हे गुरो! अपने स्वरूपको में आप नहीं जानता हूं, आप रतलाइये कि मैं कौन हूं ? इस प्रकार पूछे जानेपर बतलायंगे । ऐसा कह कर 'देवगुरु उनसे कारण बतलाने लगे । एक सेनापतिको इच्छासे तारकासुरसे पीड़ित सभी देवताओंसे आर्थित हो कर सब कारणोंको जाननेवाले ब्रह्माजीने उनसे कहा ।। ५५ ॥ मोवाच- सुरेन्द्र दक्षेण विमानिताऽथ सती यदा योगविसृष्टदेहा ॥ तदा प्रतिज्ञां ह्यकरोत् त्रिणेतः सती विनान्यां न भजामि चेति ।।५८॥ तपश्चचा- रातिमहत्सुघोरं दिगम्बरः स्थाणुवयाहुः ॥ त्रिलोचनस्तम्भितवायुचारो विचिन्तयन्नात्मनि चात्मभावम् ॥५९॥ काले हि तस्मिन्नसुरस्तपोऽच- रन्मां प्रीणयन्नुग्रतपाः स तारकः ॥ प्रोतस्ततोऽहं वरदस्तमब्रुवं वरं वृणीष्वे- ति मनोरथेप्सितम् ॥६०॥ अयाचतान्येन तदा ह्यवध्यतां विना च शम्भोस्तनयेन सोऽसुरः । तथास्त्विति प्रत्तवरो मया ततो नाशेऽसुरस्या- स्य परो न विद्यते ॥६॥ हे सुरेन्द्र ! जिस समय दक्ष प्रजापतिसे अपमानित हो कर सतीने योग माया अपना शरीर त्याग दिया था, उस समय त्रिनेत्र शङ्करने प्रतिज्ञा की थी कि मैं सतोके सिवाय अन्य किसीको अपनी अर्धाङ्गिनी न बनाऊंगा। इस तरह कह कर शङ्करने अति उप तप फरना आरम्भ कर दिया। भगवान शङ्कर दिगम्वर (नम) हो कर सूखे वृक्षकी तरह ऊपरको भुजा करके श्वासको रोकते हुए, अपनी आत्मामें अपने स्वरूपका ही चिन्तन करते हुए कठिन तपस्या करने लगे। उसी समय तारकासुर नामक असुरने भी मुझे प्रसन्न करनेके लिये बड़ा कठिन तप किया था, उसके तपसे प्रसन्न हो मैंने वर देनेवाला हो कर तारकासुरसे कहा-हे तारक ! तुम्हें जो इच्छा हो वरदान मांग लो। उस समय उस असुरने मुझसे यह वरदान मांगा कि संसारमें शङ्करके पुत्रके सिकाय मुझे कोई न मार सके। मैंने तथास्तु कह कर उसको वही वरदान दे दिया, इसलिये इस तारकासुरके नाशमें शङ्करपुत्रके सिवाय दूसरा फोई नहीं समर्थ है ।। ६१॥ सतो च सा पर्वतराजकन्यका प्रवर्धते मेनकयोपलालिता ॥ तयैव संयोज्य च शङ्करं विमुं सुरेश्वर प्रार्थय तारकान्तकम् ॥ ६२ ॥ विष्णोः कलांशो भविता भगवान्नः सुखावहः ॥ बह सती तो अब पर्वतराज हिमालयकी कन्या हो कर उसकी धर्मपत्री मेनका द्वाग लालित पढ़ती है।
१२६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् उसीके साथ भगवान शङ्करका मिलाप कराके देवाधि व महादेवसे तारकासुरको नाश करनेवाले पुत्रकी प्रार्थना करनी चाहिये । विष्णुकी कलासे मशावतार भगवान हम लोगोंका कल्याण करनेके लिये आविर्भूत होंगे। वृहस्पतिरुवाच- एवमुक्तो विरिञ्चेन काममाय देवराट् ॥ ६३ ॥ रतिदेवीसमायुक्तं वसन्तसहितं तदा ॥ अचोदयत्कर्मसिद्धथै देवानामेव शङ्करम् ॥३४॥ वशीकर्तुं च पार्वत्या संयोक्तु कृतनिश्चयः ॥ जगाम कामः स्थाणुतं गिरिजायाश्च सन्निधौ ॥ ६५ ॥ जग्राहास्त्रं त्वभूदग्धस्त्रिोत्रेण तपोव्य- यात् ॥ वृहस्पतिजी बोले-ब्रह्माकी ऐसी बात सुन कर देवराज इन्द्रने रतिदेवो तथा वसन्त भूतुके साथ देवताओंकी कार्यसिद्धि के लिये कामदेवको बुला कर प्रेरणा की। शङ्करको अपने वश करने एवं पावतीसे उनका संयोग करनेके लिये नियतचित्त हो कर कामदेव शिव और पार्वती के समीप गया और अपना अस्त्र संभाला। शङ्करने अपने तपोवलको खर्च करके उसको भस्म कर दिया ॥६६॥ कामं दग्ध्वा शिवस्तं च जहावाश्रममुत्तमम् ॥ ६६ ॥ तपस्विनाम- युक्तं हि सन्निधानं तु योषितः ॥ जगाम कैलासगिरेरुत्तरे पाश्रमोत्त- मम् ॥ ६६ ॥ ततश्चोमा तपःशक्त्या वशीकृतपराक्रमः ।। उपयेमे तदा शम्भुरुमा काममजीवयत् ।।६८॥ कैलासशृङ्गे हिमवत्पदेशे कलाधरः काम- वशं प्रपन्नः ॥ रेमे हि सम्प्राप्य मनोरथांस्तानुमासमेत: शरदः शतं हि सः ।। ६९।। फन्दपको जला कर भगवान शङ्करने उस उत्तम आश्रमको छोड़ दिया, क्योंफि त्रियों के समीप तपस्वियोंका रहना अनुचित है । याद शङ्कर कैलास पर्वतके उत्तरमें एक उत्तम आश्रममें चले गये । अनन्तर व्याह किया और काम- देवको भी पुनः जिला दिया। फिर फापर शिवजी फैलासके हिममय शिसरपर कन्दपंके वशीभूत हो कर अभिल. पित मनोरयोंको पा कर पार्वतीके साथ सैकड़ों वर्ष मोड़ा करते रहे ॥६॥ ततस्तमिन्द्रप्रमुखाश्च देवा ययाचिरे देहि सुतं भवेश ॥ पापेन ता. रेण हि पीडताः स्मः पापं च तं हन्तुमलं महान्तम् ॥७॥ इति याचितो गिरिजापतिरेतानमरान्विजनो भवितेति पभाण ॥ कुपितं गिरिशं मलो विदिताः सहसा विविशुः ककुभो हि दशैते ॥ ७१ ॥ विससर्ज तदा तेज; - वामनपुराणान्तर्गत - क्षुभितं गिरिजापतिः ॥ तच तेजोमयं भूतमाववार हि मेदिनीम् ॥७२॥ तेन तेजोमयेनेयं विकीर्णा सर्वमेदिनी ॥ धर्तु तदक्षमा देवी तेजः प्राह मरु- गणान् ॥ ७३ ॥ अहो दग्धाऽस्मि मरुतः पान्तु मां भवतेजस. ॥ बादमें इन्द्रादि देवताओंने भगवान शङ्करसे प्रार्थना की कि हे संसारके स्वामी! हम दुष्टात्मा तारकासुरसे अत्यन्त पीड़ित हो रहे हैं, इसलिये हे देव ! आप ऐसा पुत्र दीजिये जो तारकासुरको मारनेमें समर्थ हो । देवताओं के द्वारा इस प्रकार प्रार्थित होने पर उन्होंने कहा कि हे देवताओ ! इस प्रदेशको निर्जन या खाली कर दो। शिवजीके इस प्रकार कुपित होनेसे सभी देवता दशों दिशाओंमें आ छिपे। तब गिरिजापतिने क्षुब्ध होकर वीर्यको छोड़ दिया और वह तेज समस्त पृथ्वीमें व्याप्त हो गया । उस तेजोमय भूतसे सब पृथ्वी व्याप्त हुई । उस तेजको धारण करनेमें असमर्थ हो कर पृथ्वीने देवताओंसे कहा-हे देवताओ मैं दग्ध हो रही हूं, शङ्करके इस तेजसे मेरी रक्षा करो ॥७४|| ततो दृष्ट्वा तु देवास्ते मेदिनी परितापिताम् ॥ ७४ ॥ इत्यूचुरग्निदेवं स्वे तेजस्तेजसि धारय ॥ इत्यादिष्टो जातवेदास्तेज आवार्यशाम्भवम् ।।७।। ररक्ष मेदिनी दीनामापदो हव्यवाहनः ॥ तेजस्ततो धारयन्तं शाम्भवं जात- वेदसम् ॥७६॥ मीताऽऽह पार्वती देवी त्वमग्ने पुत्रवान् भव ॥धृतं तेजस्त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं सर्वजन्तुषु ॥७७॥ गर्भे गर्भधरो भूत्वा विहर त्वं ममाज्ञया ॥ तब देवताओंने भूमिको दुखित देख कर अमिदेवसे कहा कि आप इस तेजको अपने तेजमें धारण करो। देवताओं के इस तरह कहने पर भनिने उस शिवतेजको अपने तेजमें धारण कर उत्पीडित पृथ्योकी रक्षा की। अमि. देवको शिवजीफे तेजको धारण करते हुए देख कर पार्वती प्रसन्न हो कर बोली-हे अग्ने ! तुम प्रथम पुत्रवाला हो। जिसलिये तुमने इस गर्भ धारण किया उसीलिये समस्त प्राणियों के गर्भ में तुम उस गर्भको धारण कर मेरी आज्ञासे विहार करो ॥ ७६।। पीताऽस्मि ते त्वया ह्यग्ने स्कन्न गर्भ धृतं यतः ।। ७८ ॥ भक्तथा ये त्वां पूजयन्ति तेषां पुत्रा भवन्तु वै ॥ इति तस्मै वरं दत्त्वा शशाप मस्तः शिवा ॥ ७९ ॥ इतः प्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ उमा शशाप पृथ्वी च पुत्रप्रोति न लप्स्यसे ॥ ८॥ मत्पुत्रो न धृतो यस्माद्बहुभार्या भविष्यसि ॥ हे अग्ने ! क्योंकि तुमने गिरे हुए गर्भको धारण किया इससे मैं तुम्हारे ऊपर प्रसन्न हूं। भक्ति जो मनुष्य तुम्हारी पूजा करेंगे वे पुत्रवान होंगे । इस तरह पार्वतीने अमिको वरदान दे कर देवताओंको यह शाप दिया कि आजसे १२८ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् तुम्हारी स्त्रियां वन्ध्या होंगी और पृथ्वीसे कहा कि तुमको पुत्र सम्बन्धी सुख नहीं होगा। तुमने मेरे पुरको धारण नहीं किया इसलिये तुम बहुतोंकी भार्या बनोगी ।। ८१॥ ततः प्रसन्ना सा देवी शङ्करेण समागता ॥ ८१ ॥ तपस्तप्तुं जगा- माऽऽशु भृगुप्रस्रवणं तदा ॥ ततो विमनसो देवाः पुनरूचुश्चतुर्मुखम् ॥४२॥ भवदाज्ञा कृताऽस्माभिर्व्यर्था सा चाभवत्प्रभो ॥ शशाप सा तदाऽस्मान्वै किं कुर्मो ब्रूहि का गतिः॥८॥ धाता विज्ञापितो देवैराह तान् सा यथाऽन- वीत् ॥ तद्वचः सत्यमेवास्तु तस्या वाङ् नामृता भवेत् ॥ ८४॥ किञ्च वक्ष्याम्युपायं वो जातवेदाः प्रदास्यति ॥ यूयं गङ्गां प्रार्थयध्वं सा गर्भ धारयिष्यति ॥ ८५॥ फिर पार्वतोदेवी प्रसन्न हुई और शङ्करके साथ भूगुनवग नामक स्थानमें तप करने के लिये चली गयीं। तब इन सब बातोंसे दुःखी हो कर देवता फिर ब्रह्माजीसे बोले - हे ब्रह्मर ! हमने आपकी आज्ञाका पालन किया । पर वह चेष्टा तो व्यर्थ हो गयी और देवीने हमको शाप दे डाला। हे प्रभो ! अब हम क्या करें ? हमारी क्या गति होगी, यह आप ही बतलाइये। देवताओंके इस प्रकार निवेदन करने पर ब्रह्माजी बोले-देवीने जो कुछ कहा है वह सत्य ही होगा, उनको वाणी मिथ्या नहीं होती। मैं तुम्हें फिर उपाय बतलाता हूं। अग्निदेव तुमको वह तेज देंगे, तुम लोग भागीरथी की प्रार्थना करो, वह उस गर्भको धारण करेगी ।। ८१॥ इति तस्य वचः श्रुत्या देवा जग्मुर्यधागतम् ॥ गङ्गां संप्रार्थयामासु- देवाः सर्वे समागताः ॥८६॥ ततः सा प्रार्थिता देवैविसृष्टं वहिना विभो ॥ त्वां द्धे पार्वती गङ्गा तेजोराशिं महाद्युतिम् ॥ ८७ ॥ सा च त्वां व्यसृजद् गङ्गा सन्तप्ता तेजसा तव ॥ उमाश्रमप्रदेशे तज्जातरूपमभूद- नम् ॥ ८८॥ कुमारं त्वां तदा दृष्ट्वा जातं हृष्टा दिवौकसः ॥ पद कृत्याः प्रेपिता देवैरपुर वां पडाननम् ॥ ८९ ॥ ब्रह्माजीका यह वचन सुन कर सब देवता गङ्गा नोके पास गये और उनको प्रार्थना करने लगे। देवतामोको प्राथना करने पर हे विभो ! अमिसे त्यागे हुए अति तेजस्वी तुमको पर्वतसे निकली हुई गहाजीने धारण किया, किन्तु तुम्हारे तेजसे सन्तम हो कर गङ्गाने भी पार्वतोके आश्रम प्रदेशमें तुमको डाल दिया । तुम्हारे पड़नेसे वह वन स्वर्णमय हो गया। फिर तुमको वहां उत्पन्न हुए देस कर देवता बड़े प्रसन्न हुए। फिर देवताओं के द्वारा प्रेपित, छ फयाओंने आकर तुम्हाग पोपण किया, उस समय तुम्हारे छ मुख हो गपे ॥ ८९ ॥ .
वामनपुराणान्तर्गत १२६ nirman m अथ वृहस्पतिकृतस्कन्दस्तुतिः एवम्प्रभावो बाल्ये त्वं कुमार सुरतापहन ॥ त्वां प्रपद्ये सुवर्णाभ शङ्करात्मज शङ्कर ॥ ९०॥ त्वं विष्णुस्त्वं विधाता च त्वं रुद्रः कालरूपधृ. क्॥ शिखिवाहन पड्वस्त्र कुमारस्तारकान्तकः ॥९॥ सुब्रह्मण्यः शिखी स्कन्दः कुमारः पोडशाब्दकः ॥ शरजन्मा शक्तिहस्तो गाङ्गेयोऽग्निसमुद्भ- वः ॥१२॥ एकबक्त्रो वियाहुश्च कुमारः पुरुषोत्तमः ॥ मातृप्रीत्या च प- ड्वक्त्रः पार्वतोमीतिवर्धनः ॥ १३ ॥ बृहस्पति का स्कन्दकी स्तुति करना हे कुमार ! देवताओंके दुःसनाशक ! आर बाल्यकालसे ही ऐसे महा पराक्रमी थे। हे स्वर्णसमान कान्तिवाले शिवपुत्र ! मैं तुम्हारी शरणमें हूं। आप ही विष्णु, विधाता (ब्रह्मा) एवं कालरूपधारो रुद्र हैं। हे कुमार! पण्मुख ! आप तारकासुरके नाश करनेवाले कुमार और उत्तम ब्रह्मवेत्ता हैं, मोर वाहनवाले हैं, आप सदा सोलह वर्षको अवस्थामें रहते हैं, इसलिये चापका नाम कुमार है। आपका नाम शरजन्मा है, आप शक्तिहस्त हैं, और आमेय हैं। आप कुमाररूपमे एकमुस दो भुजावाले पुरुषोत्तम हैं। मागके प्रोतिसे आप छ मुखबाले हुए, इसलिये आप पड्क्क्य फहलापे । आप पावतीकी प्रीति को बढ़ानेवाले हैं ।। ६३ ।। उज्ज्वलषद्वितयाक्षिविराजत्पण्मुख शङ्करनन्दन वीर ॥ सर्वदिगी- श्वर सैनिकनाथ शं दिश शक्तिधरेश कुमार ॥९४ ॥ द्वादशहस्तविराजित- हेते दुःखपरामरवैरिहरेश ॥ दादशकोटिरविद्युतितेजः शं दिश शक्तिघरेश कुमार ॥ ९५ ॥ ये तव पालरविद्युतिराजत्फुल्लसरोरुहकान्तिपदान्जम् ॥ नो शिरसा प्रणमन्ति कुमार ते तनयं तु न होह लभन्ते ॥९६ ॥ सुन्दर स्वच्छ बारह नेत्रोंसे सुशोभित, छ मुखयाले ! शङ्करपुत्र ! वोर! सर दिशाओं के स्वामी ! सेनानायक ! शक्तिपर! ईशकुमार! आप हमारा कञ्याण कोजिये। हे वारहों मुजाओंमे प्रकाशमान भिन्न भिन्न आयुधबाले ! हे दुःसयुक्त देवनाओं के शत्रुओंफै नाशक ! हे बारह करोड़ सूर्यके समान तेजनाले ! है शक्तिधर! हे ईश ! हे कुमार ! हमारी रक्षा करो। जो मनुष्य चालसूर्यप्रकाशते विकसित फमलके समान चरणपाले आपको हे कुमार! प्रगाम नहीं करते हैं, वे इस संसाग्मे पुरभागी नहीं होते ॥ ९६ ॥ स्फुरन्तं चलन्तं तडिकोटिकान्ति मयूराधिरुवं मनोहारिवेपम् ॥ पुलिन्दापति त्वां प्रपद्ये कुमारं कुमारं च मे देहि मृत्युञ्जयत्वम् ॥ ९७ ॥ - १३. भीवेट्टटाचळमाहात्यम् anAmAnim , स्फुरणकरनेवारे, चलनेवाले, विजलीके समान कान्तिमान, मयूरवहन, मनोहर वेपधारी, पुलिंदाके पति कुमार ! आर ही मेरी शरण हैं, आप मुझे पुत्र दीजिये और मृत्युके जयका भी प्रदान करें ॥१७॥ नारद उवाच-- प्रसन्नो बभूवाथ वाग्भिः स्तुतोऽसौ गुरुं प्राह भूतेशपुत्रो महात्मा ।। सुब्रह्मण्य उवाच- वरं ते ददामोह पुत्रानभीष्टान्स्वमृत्युञ्जयत्वं च तारुण्यमेव ॥२८॥ स्तोत्रेणानेन यो मयस्त्वयोक्तेन गुरो भुवि ॥ आनन्दयति मां नित्यं त्रि- सन्ध्यं मानवोत्तमः ॥ ९९॥ स पुत्रधनधान्यादिसम्पदो लभते ध्रुवम् ॥ अपमृत्युजयं चापि सौभाग्यं राजपूज्यताम् ॥ १०॥ नारदजीने यहा-भूतेश्वर शिवजीके पुत्र महात्मा कुमार गुरुकी स्तुति सुन कर बड़े प्रसन्न हुए और बोले- हे गुरो! आप अभीष्ट पुत्रोंको प्राप्त करें, आप मृत्युको जीतेंगे और सदा जवान रहेंगे । हे गुगे! आपके किये इस मेरे स्तोत्रसे जो उत्तम पुरुष नित्य तीनों काल मेरी स्तुति करेंगे, वे पुत्र धन-धान्यादिसंपत्तिको प्राप्त करेंगे और अकाल मृत्युको जीतेंगे तथा सौभाग्य और राज्य सम्मानको पायेंगे ।। १०० ॥ नारद उवाच- इति दत्त्वा वरं तस्मै देवान्सर्वान्विसृज्य च ॥ जगाम शिखिना तस्मात्कुमारो वृषभाचलम् ॥१॥ तत्र रम्ये शुचौ देशे ददर्श सर उत्त- मम् ॥ स्नानार्थ देवपूजार्थ पद्मोत्पलसुशोभितम् ॥२॥ नाग्दजीने कहा--इस तरह गुरुको वरदान देके और देवताओंको छोड़ फर कुमार वहांसे अपने वाहनके साथ "वृषभाचल" पतपर चले गये। वहांपर कुमारने मनोहर एवं पवित्र देशमें स्नान और देवपूजाके योग्य एवं जिसमें फमल सुशोभित हो रहे हैं, ऐसा एक सुन्दर पवित्र तालाब देसा ॥२॥ अथ स्कन्दस्पतरःकरणप्रकार: कृतलानः सरस्तीरे कुमारः समुपाविशत् ॥ दृष्ट्वा तपन्तं वायुच तत्समीपे पडाननः ॥३॥ त्रिसन्ध्यं देवदेवेशं नारायणमनुस्मरन् । अनि. प्ठत्तप उनं च समाधिध्यानसंयुतः ।। स्कन्दका तप करना फानिय स्नान करके उस सालायक सीपर घेठ गये। यहॉपर सर करते हुए घायुको देश, उनफै समीपमें नोनों कार देवाधिदेव नागयणका स्मरण करते हुए समाधि और ध्यानसे युक हो कर कुमारने उस तप करना माग दिया ।। ४॥
वामनपुगणान्तर्गन
ध्यायन्नारायणं देवं शङ्खचक्रधरं परम् ॥ ४॥ पाददयालङ्कृतभूमि-
भागो भासा ज्वलत्काञ्चनतुल्यतेजाः ॥ ध्यायन्परं ब्रह्म कुमार आस्ते प.
रात्परं यन्महतो महत्तत् ॥ १०५ ॥
इति श्रीवामनपुगणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटापलमाहात्म्ये
सुब्रह्मण्यस्य वृपभाद्रिप्राप्तिवर्णन नामकविंशोs-
ध्यायोऽत्र द्वितीयः ॥२॥
आने दोनों चरणोंसे पृथ्वीतलको अलंकृत किये हुए एवं तपे हुए स्वर्ग के समान कान्ति धारण किये हुए वै
कार्ति य उस परब्रह्म स्वरूप, चतुर्भुज, शङ्खचक्रधागे तथा परेसे भी परे भगवान् नारायणका ध्यान करते रहते
इति द्वितीयोऽध्यायः
तृतीयोऽध्यायः
पार्वतीके प्रश्नपर श्रीशंकर भगवान।
श्रीनिवास भगवानका भावी कथा वखान ॥१॥
प्राप्ति सुदर्शन चक्रका सहस्र नयन मघवान ।
पौलोमी अरु इन्द्रका चरित विचित्र पयान ॥२॥
श्री निवासके आविर्भावके हेतुका वर्णन ।
अषय उचु:-
ततः किमकरोदेवी कुमारे पशैलगे ॥ सा पुत्रवत्सला नूनं भवानी
शिवसंयुता॥१॥
पियर्याने कहा- तय कार्तिकेयके वृपभाचल पर्वतपर चले जानेपर शिवसईत पुत्रवत्सला जगन्माता भगनी
ने क्या किया ? ॥१॥
१३२ श्रीवेवटाचळमाहात्म्यम् AAAAAAAAN नारद उवाच- तपसोऽर्थ प्रयाते तु स्कन्दे काञ्चनतेजसि ॥ देवसेनासमायुक्त धनु:- शक्तिघरे द्विजाः ॥२॥ भर्तारं भक्तिनम्राथ पुत्रवात्सल्यचोदिता ॥ पप्रच्छ पार्वती शम्भु हरं चन्द्रार्धशेखरम् ॥ ३॥ किं करिष्यति पुत्रो मे तत्र बाल- त्रिलोचन ॥ कधं वक्ष्यति तं देवमचिन्त्यो ब्रह्मणापि यः॥४॥ नारदजी बोले-हे ऋपिगण ! धनुप और शक्तिको धारण करने वाले तथा काञ्चनके समान तेजस्वी स्कन्दके तपस्याके लिये वृषभाचलपर देवसेनाके साथ चले जानेपर भक्तिसे नम्र एवं पुत्रप्रेमसे प्रेरित हो कर पार्वतीने चन्द्रमाका आधा भाग जिनके मस्तकमे विराजमान है, ऐसे शम्भुसे पूछा । हे त्रिलोचन ! मेरा पुत्र पालक स्कन्द वहां क्या करेगा ? जिसको ब्रह्मा भी नहीं देख सकता है, उस परब्रह्म परमात्माको स्कन्द कैसे देख सकेगा ? ॥४॥ इति पृष्टः सतां प्राह सोत्मासं परमेश्वरः ॥ शृणु देवि परं गुह्यं भ- विष्यत्ते मयोच्यते ॥५॥ सर्वे च मुनयस्तस्मिन्नागमिष्यन्ति पर्वते ॥ द्रष्टु- फामाः परं ब्रह्म तपस्तप्तुमनुत्तमम् ॥ ६॥ देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वा यक्षराक्षसाः ॥ सिद्धाः साध्याश्च गरुडाः पन्नगा कपयस्तथा ॥१॥ चरि- व्यन्ति तपस्तस्मिन् गिरौ गिरिवरात्मजे । प्रत्यक्षं परमात्मानं द्रष्टुकामाः सनातनम् ॥८॥ पार्वतीके इस प्रकार पृछने पर परिहासके साथ परमेश्वर पोले-हे देवि ! सुनो ! जो अत्यन्त गुप्त घात हाने वाली है वह मैं तुमसे कहता है । उस पर्वत पर समस्त ब्रह्मर्षि परब्रह्मको देखने और उत्तम तप करने के लिये पधारेंगे। देवताओं, मनुष्यों, पितरों, गन्धों, यक्षों, राक्षसों, सिद्धों, साध्यो, गरुडों, पन्नगों (सर्प) मृपियों आदि सब लोग वहां उस सनातन मसिल प्रह्माण्डनायक परमात्माको प्रत्यक्ष देसनेके लिये तप परेंगे ॥ ८॥ अर्चयिष्यन्ति मा केचित्केचिद् व्रमाणमेव च ॥ केचित् स्कन्दं महा- त्मानं शक्र केचित्तथापरे ॥९॥ योद्धुकामास्तथा केचिदमरैरमरारयः ॥ उग्रं तपः करिष्यन्ति प्रीणयन्तश्च नः परम् ॥ १०॥ आवां तत्र गमिप्यायः फालेन महता प्रिये ॥ द्रष्टुं तत्परमं ब्रामतत्त्वं नारायणं परम् ॥ ११ ॥ उनमेंसे कोई मेरी पूजा कोंगे, और कोई प्रदाजीपी ही मागधना करेंगे, कोई महात्मा स्कन्द की और कोई इन्द्रकी अर्चना करेंगे। क्तिने असुर देवताओंफे साथ युद्ध पानेकी अभिलापासे हम लोगोंको परम प्रसान करते हुए वहाँपर उप तप करेंगे। हे प्रिये ! हम लोग भी चिरफाल्फ पाद उस परमप्रान परमेधर भगवान नागपणको दंसनेके लिये यहां चलेंगे। .
M worwww वामनपुराणान्तर्गत १५३ अथ सुदर्शनस शङ्करसमीपप्राप्तिक्रमः श्रीवेङ्कटाचले पुण्ये यत्तु प्रादुर्भविष्यति ॥ तत्प्रादुर्भावहेतो कर्तु चापि महत्ततः ॥ १२ ॥ आवाभ्यामपि गन्तव्यं तथान्यदैवतपिंभिः ॥ य- कालाख्यं च तचकं करिष्यति तपो महत् ॥ १३ ॥ मदर्थं हिमवत्पुत्रि म- द्वियोगैकदुःखितम् ॥ विष्णुनैवाभ्यनुज्ञातं चक्रतीर्थे वसिष्यति ॥ १४ ॥ वेवटाचल नामके पुण्य स्थानमे जो नारायण नामक ब्रह्मतत्त्व प्रकट होगा, उसके वहा अवतारके लिये महान तप करने के लिये अन्य देव और पियों की तरह हम लोगोंको भी वहां चलना चाहिये । हे पर्वतपुनि ! वहां पर मेरे वियोगसे दुःसित कालनामक चक्र मेरी प्राप्तिके लिये महान् नप फरंगा और फिर वह चक्र भगवान विष्णुकी आज्ञासे चक्रतीर्थमें जा कर वास करेगा ।। १४ ॥ नारद उवाच- श्रुत्वैतत्पार्वती देवी वाक्यं शङ्करमब्रवीत् ॥ आश्चर्यमुक्तं भवता विष्णुचनं प्रतीश्वर ॥ १५॥ तत्पवित्रं करे विष्णोर्वसत्येव सदा प्रभो । स्वन्निमित्तं किमर्थं तत्तपस्तप्स्यति शङ्कर ॥ १६ ॥ त्वयि स्नेहश्च कस्तस्य बृह्यतन्मे महाद्भुतम् ॥ नारदजी बोले—यह वचन सुन कर पार्वतीने शङ्करसे कहा-हे ईश्वर ! आपने विष्णुचत्रके प्रति भन्नु त पात कही । हे प्रभो ! पवित्र वह तो सदा विष्णुके हाथमें ही रहता है। वह आपके लिये किस वास्ते तप करेगा ? हे शङ्कर आपमें उसका फ्या स्नेह है ? यह महान् आश्चर्यजनक बात मुझसे कहिये ।। १७ ।। नारद उपास- एतच्छ्रुत्वाम्बिकां प्राह शङ्करो लोकशङ्करः ॥ १७ ॥ अनादिनिधनं दिव्यमप्रमेयपराक्रमम् ॥ सहस्रारसमायुक्त कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ १८॥ सुदर्शनाख्यं तचक्रं विष्णोरेव तु पार्वति ॥ धर्तुमन्यैर्न शक्यं तत्तं विना पुरुपोत्तमम् ॥ १९॥ तेन चमेण दिव्येन दग्या वाराणसी पुरी ॥ सा राज- धानी मे दिव्या कृत्याहेतोविनाशिता ॥२०॥ कस्मिंश्चिद्ध काले तु मयि प्रीतो जनार्दनः ।। किमिच्छसोति मां प्राह वरदानसमुद्यतः ॥ २१ ॥ नारदजी योटे-हबार सुन फर संसारका कल्याण कारलेगाले भगवान शहर पानीसे पोले-दे देवि ! आदि और भन्तसे रहित, सदा एकसा रहनेवाला, दिव्य, अतुल पराक्रमी, सहस्रों आरोंसे युक्त, तथा फोड़ों सूर्यों के १३४ श्रीवेष्टाचलमाहात्म्यम् समान कान्तिवान् वह सुदर्शन नामक चक्र, विष्णु भगवानका ही है, हे पार्वती ! इस चक्रको भगवान् विष्णुके सिवाय और कोई धारण नहीं कर सकता, इसी दिव्य चक्रने एक बार आभिचारिक कृत्याके नाश करनेके लिये दिव्यपुरी, काशी (वाराणसी) को जला दिया। इसके बाद कुछ काल बीतने पर जनार्दन मुझ पर प्रसन्न हो कर बोले-- हे शङ्कर ! आप क्या चाहते हैं, मैं आपको वर देनेके लिये तैयार हूं ॥ २१ ॥ एवमुक्त मया तस्माद्याचितं वरमुत्तमम् ॥ येन चक्रेण मे दग्धा पुरी वाराणसी हरे ॥ २२॥ तद्यथा मदशं यायान्मम प्रेष्यं च माधव ॥ तथा कुरु मयि प्रीतो नान्यं वरमहं घृणे ॥२३॥ एवं विज्ञापितो देवः प्रहस्य मधु- सूदनः ॥ हस्तेन मम हस्ताग्रं गृहीत्वेदमुवाच ह ॥ २४ ॥ कथं सूर्य परि- त्यज्य प्रभाऽन्यस्य भविष्यति ॥ एवं श्रीः कौस्तुभं चक्रं गरुडः शामेव च ॥ २५ ॥ एवमादीनि वस्तूनि नित्यसिद्धानि शङ्कर ॥ नैतेषां जन्मविलयौ नान्यस्तेषां व्यपाश्रयः ॥ २६ ॥ हरिके कहने पर मैने उनसे यह उत्तम वरदान मागा कि हे हरे! आप यदि मुझ पर प्रसन्न हैं तो, हे प्रभो ! जिसने मेरी वाराणसीनामक पुरीको जलाया है, वह चक्र जिप्स तरह मेरे वशमे मावे और मेरा आज्ञाकारी रहे, वहीं वरदान आप मुझे दीजिये, अन्य किसी वादानकी मुझे इच्छा नहीं है । इस तरह कहने पर मधुसूदन हंस कर अपने हाथसे मेरे हाथको पकड़ कर यह वोले कि सूर्यको प्रभा सूर्यको छोड कर दूसरेकी कैसे हो सकती है ? इसी तरह श्री, पौस्तुभ, चन, गरुड़, धनुप आदि जितनी वस्तुए हैं, वे नियसिद्ध है, न इनका जन्न है और न नाश, और न ये किसी दूसरेके आश्रयमे ही रह सकते हैं ॥ २६ ॥ अशक्यमिदमत्यर्थ याचितं प्रमथाधिप ।। न चाहममृतं वक्ष्ये तथैवास्तु यथेप्सितम् ॥ २७ ॥ एतत्सुदर्शनं दिव्यं कुतश्चित्कारणान्तरात् ॥ ब्राह्मणा निर्मितं भूत्वा लेशेनावतरिष्यति ॥ २८ ॥ अवतीर्ण तु तचक्रं त्वत्प्रेष्यत्वं गमिष्यति ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं तु त्वत्समीपे वसिष्यति ॥२९॥ त्वया प्रत्य- पितं पश्चोत्स्वं भावमुपयास्यति ॥ एवं विष्णुप्रसादेन वरदानसमागतम् ॥३०॥ देवि चकं ममैत्तद्धि सहस्ररविसन्निभम् ॥ विष्णवे च पुरा दत्तं मया पुर- विमर्दने ॥ ३१॥ मन्त्रोपदेष्ट्र कालाख्यं दक्षिणार्थ हि पार्वति ॥ चिरं मया धृतं चक्रं ब्राह्मणा निर्मितं पुरा ॥ ३२ ॥ रक्षणार्थं च देवानां नाशा सुरवैरिणाम् ॥ मया विहीनं तच मदर्थं चैव तप्यति ॥ ३३ ॥ है प्रमथाधिप ! आपने तो अत्यात सशस्य वर मागा है, किन्तु में असत्य नहीं बोलता है. इसलिये आपने वामन गणान्तर्गत जो वर मांगा है, वही आपको प्राप्त हो। यह दिव्य चक्र किसी कारणान्तरसे ब्रह्माके द्वारा निर्मित हो कर अंशसे अवतार लेगा, फिर वह आपका आज्ञाकारी बनेगा और दिव्य हमार वर्षपर्यन्त यह आपके पास रहेगा । बादमें आरके छोड़ देनेपर पुनः यह अपने रूपमें आ मिलेगा। हे देवि ! सहस्र सूर्यके समान कान्तिमान् यह चक्र विष्णु भगवानके वरदानसे मेरे पास आया है। इस कारण यह चक्र मेरा है। हे पार्वती ! प्राचीन समयमें त्रिपुरासुरके संहारके समय, ब्रह्माजीके बनाये एवं मुम द्वारा बहुत दिनतक धारण किये हुए इस कालनामा चक्रको देवताओं की रक्षा और असुरोंके नाशके लिये मैंने मन्त्रोपदेष्टा भगवान विष्णुको दे दिया था। इसलिये मुझसे पृथक हुआ यह चक मेरे लिये तप करेगा।। ३३ ।। नारद उवाच-- श्रुत्वैत-पार्वती प्रीता पुनः पप्रच्छ शङ्करम् ॥ चक्रतीर्थमिति प्रोक्तं त्वया शङ्कर कुत्र तत् ॥३४॥ ब्रूहि मे विस्तराच्छम्भो पावनं तीर्थमुत्तमम् ॥ इति पार्वत्या पाहैनां शङ्करः पुनः ।। ३५ ॥ नारदजी बोले-इस बातको सुन फर पार्वतीने प्रसन्न हो कर फिर शंकरसे पूछा हे शंकर ! आपने जिस चक्र- तीर्थका वर्णन किया है, वह कहां है ? हे शंभो आप उस उत्तम पवित्र तीर्थका मुझसे विस्तारपूर्वक वर्णन कीजिये । पार्वतीके इस प्रकार पूछने पर शंकर फिर पार्वतीसे कहने लगे ॥ ३५ ॥ वृपाद्रेर्दक्षिणे पावें यहुप्रस्रवणे तटे ॥ सन्त्याश्रमाः सप्तदश चक्रादी. नां महात्मनाम् ॥३६॥ तावन्ति चैव तीर्थानि तेषु पुण्यतमानि वै ॥ तत्रा- यं चक्रतीर्थ यबज़तोऽर्थाद्धःस्थितम् ॥ ३७॥ कालचक्रतपःस्थानं कपिलोद्ग- मज सरः । तत्र स्नानेन नश्यन्ति सर्वपापानि वै नृणाम् ॥ ३८॥ तद्धि विष्णोः परं क्षेत्रं महापुण्यतमं स्मृतम् ॥ इत्युक्त्वा पार्वती प्राह भर्तारं भक्तिमत्यथ ॥ ३९ ॥ वज्रतीर्थमिति प्रोक्तं केनेदं हेतुना सरः ।। यदृचं चमतीर्थात्त विद्यमानमुदीरितम् ॥ ४० ॥ वृषपर्वत के दक्षिण भागमें जिस तटपर बहुतसे मरने म' रहे हैं, वहापर चक्रादि महात्माओंके सत्रह (१७) आश्रम है और उन आश्रमोंमें उतने ही पवित्र तीर्थ हैं । उनमें वजूतीर्थके नीचे फपिल मुनिके निर्गम द्वार (दिल) से उत्पन्न एवं काल वक्रकी तपस्याका स्थान प्रथम चक्रतीर्थ नामक एक तालाब है। वहांपर स्नान करनेसे मनुष्योंके सप पाप नष्ट हो जाते हैं। वही परम पावन, एवं महा पुण्य विष्णुका परम क्षेत्र कहा जाता है । इस तरह कहे जानेपर भकिशोला पार्वती फिर अपने स्वामोसे पोलो-हे शंकर ! आपने पक्रतीयके ऊपर विद्यमान कहे गये हुए वालायको बजूनीर्थ किस कारणसे कहा है ।। ४ ।। -
श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यम्
अथ इन्द्रस्य सहस्राक्षत्वप्राप्तिप्रकार:
इति पृष्टस्तु पार्वत्या प्राहैनां शङ्करः पुनः ॥ पुरा शक्रो महातेजा
गौतमस्य स्त्रियं मियाम् ॥४१॥ भामिनी तां समाक्रम्य शप्तोऽभूच मह-
र्षिणातवैकामिच्छतो योनि तत्सहस्रं भवत्विति ॥४२॥
इन्द्रकी सहस्राक्षत्वप्राप्ति
पावतीके इस प्रकार पूछनेपर शंकरने फिर उनसे कहना आरम्भ किया कि, पूर्व समयमें महा तेजस्वी इन्द्र
गौतमको भार्यापर आक्रमण फर महर्षि गौतमसे 'तुम एक योनिकी इच्छा करनेवालेको हजार भग हो जाये'
ऐसा शापित हुआ।॥४२॥
शकर उवाच-
इत्युक्तमात्रे मुनिना सर्वाङ्गे योनयोऽभवन् ॥ दृष्ट्या सहस्रं योनीनां
विषण्णोऽभूच्छचीपतिः॥४३॥ कष्टं मया यत कृतं युक्तं गन्तुं फ वेति
च॥ इति सञ्चिन्त्य सहसा जगाम ब्रह्मणः सरः ॥४४॥ तत्र पङ्कजनालेन
निलीनोऽभूत्सुरेश्वरः॥
शंकर बोले-मुनिके इस तरह कहते ही इन्द्रके सारे शरीरमें भग ही भग हो गये। इन्द्र अपनी समस्त देहमें
भग ही भग देख कर बड़ा दुःखी हुआ और "अहो मैंने बड़ा पाप किया है अब मुझे कहां चलना उचित है" एका-
एक इस तरह विचार कर इन्द्र प्रझसरमें चरा गया एवं वहां जा कर फमलके नालमें छिप गया ॥ ४५ ॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः ससिद्धाश्चारणैः सह ॥४५॥ द्रष्टुकामा महेन्द्र
नापश्यन्नमरालये ॥ अनिन्द्रं सुरसैन्यं तद्दीनं दृष्ट्वाऽसुरादयः॥४६॥
आकम्य देवलोकं च विविशुश्चामरावतीम् ॥ मरुतस्ते शचों देवीं वाक्पति-
प्रमुखा ययुः ॥ ४७ ॥ प्रणम्य तां महाभागां सर्वे प्राञ्जलयोऽनुवन् ॥ क
यातस्ते पतिर्भद्रो वयं शत्रुभिरर्दिताः ॥४८॥ अदृष्ट्वा रक्षितारं तमस्माकं
व्यथिता वयम् ॥
इन्द्रको देसनेफी इच्छाशले सिद्धों, चारणों और गन्धर्यों समेत देवनाओंने स्वर्गलोकमें इन्द्रको नहीं देखा।
असुग्गण देवनाओंकी सेना विना इन्द्र दीन देस कर देवलोकपर आक्रमण कर अमगवतीमें जा घुसे। सन
देवता वृहस्पतिजोफो आगे फर शचीदेवी इन्द्राणीके पास गये और सम उस महाभागाको प्रणाम फर दाय जोड़
फर बोले- हे भने ! आपके स्वामी कहाँ चले गये ? हमलोगोंको शनु यड़ा फस्ट दे रहे हैं । हे देवि ! हम अपने उन
गमको न देख फर बड़े दुःसरी हो रहे हैं ॥४॥
वामनपुराणान्तर्गत १३७ इत्युक्त्वा सा शची देवी जगाद सुरसत्तमान् ॥ ४९ ॥ तेनाहं निशि शय्यायां भ; सुप्ता सुरोत्तमाः । क यातः स तु मायावी मया न ज्ञायते प्रभुः ॥५०॥ गुरुः सुराणामस्माकं नूनं जानाति वाक्पतिः॥ इस तरह प्रार्थना करनेपर इन्द्राणीने देवताओंसे कहा है देवताओ! अपने स्वामी इन्द्रके साथ रासको मैं खाटपर सोयी हुई थी। वह मायावी कहां चला गया मैं नहीं जानती हूं। सुरपति कहां गये इस पातको हम देवता लोगोंके गुरु बृहस्पतिजी जानते होंगे ॥५१॥ सकर उवाच- इत्युक्तास्तेऽमराः सर्वे पुलोमसुतया तदा ॥५१॥ प्रणम्य च गुरूं भक्त्या ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥ अस्माकं ब्रूहि भगवन्निन्द्रः फास्ते महेश्व- र॥५२॥ याचितः सोऽथ देवस्तरपश्यद्योगवर्मना ॥ विहस्य किश्चिद्म- रान् प्राह वाचस्पतिस्तदा ॥ ५३॥ कृत्वाऽकृत्यमसौ तस्य फलं प्राप्य शची. पतिः ॥ आस्ते लज्जासमाविष्टो मेरी पङ्कजनालके ॥५४॥ गच्छामस्तत्सरो देवा द्रक्ष्यामस्तं सुरेश्वरम् ॥ इत्युक्त्वा तान्सुरान् सर्वाजगाम सह तैर्गुरुः ॥५५॥ तत्सरः प्राप्य तानाह गायध्वं सुरसत्तमाः॥ शङ्कर बोले-हे पार्वती ! इन्द्राणीके इस तरह कहनेपर ब्रह्माके समान शाश्वत गुरुको प्रणाम करके सब देव. साओंने कहा कि हे भगवन् ! महेश्वर इन्द्र इस समय कहां हैं ? देवताओंके इस प्रकार प्रार्थना करनेपर बृहस्पति. जीने योगमायासे देखा और हंस फर देवताओंसे कहा-कुकर्म करके और उस कुकर्मका फल पाकर लज्जित हो इन्द्र मेरुपर्वतपर कमलके नालमें जा कर छिप गया है। हे देवताओ! चलो, हमलोग चल कर उस तालाबमें इन्द्रको देखें, ऐसा कह कर देवताओंके साथ गुरुदेव बृहस्पतिजी उस तालाबपर गये ।। ५५ ॥ इत्यादिष्टा जगुः सर्वे गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।। देवाश्च ऋषिभिः साई तौर्यत्रिकसमन्वितम् ॥५६॥ नाथ त्रयाणामपि विष्टपानामुपप्लुताः स्मः सुर- वैरिभिः प्रभो ॥ आगच्छ देवेन्द्र जगच रक्ष सरोजलीनोऽसि कृतं च किं स्वया ॥ ५७॥ वहां जा कर देवताओंसे बोले कि हे देवताओ! तुम लोग इन्द्रकी स्तुति करो । गुरुकी आज्ञा पा फर देवता और मृपियोंके साथ सब गन्धर्व और अप्सराओंने बाजेके साथ गान किया और बोले कि, हे नाथ ! देवशनु राक्षसोंने स्वामें बढ़ा उपद्रव मचाना आरम्भ कर दिया है। हे प्रभो ! देवेन्द्र ! आप आइये और संसारको रक्षा कीजिये, मापने क्या किया है जिससे सालाब कमलनालमें छिपे हुए है ? ॥ ५६ ।। १५ ५३८ श्रीवेकराचलमाहात्म्यम् शकर उवाच- श्रुत्वा गीतं सुरेशोऽध ज्ञात्वा तानागतान्सुरान् ॥॥ वहन् योनिशतं देवो दृश्योऽभूदलसूदनः ॥२८॥ निर्गत्यास्मात्पद्मनालात्स्वपदापितलोचनः॥ अवाङ्मुखो गुरोः पादौ जग्राह पलसूदनः ॥ ५९॥ उवाच दीनया वाचा देवेन्द्रोऽङ्गिरसः सुतम् ॥ आदित्यानां हितार्थाय तपोविघ्नं हि कुर्वता॥६॥ मया फलमिदं प्राप्तं गौतमस्य महात्मनः ॥ शङ्करने कहा-देवताओंको वहां आये हुए जान कर और उनका गाना सुन कर अपने शरीरमें सहस्रों भगोंको लिये नीचेको मुख किये हुए उस कमलनालसे निकल कर इन्द्रने गुरुके चरण पकड़ लिये और कातरस्वरसे अङ्गिरापुत्र बृहस्पतिजोसे कहा-हे गुरु ! देवताओंकी हितकामनासे महात्मा गौतमके तपमें विघ्न करते हुए मैंने यह फल पाया है ॥ ६॥ एतत् श्रुत्वाऽथ धिपणो विहस्य गिरिजेवदत् ॥ ६१॥ कृतमेतत्त्वया वजिन् कामिना ज्ञातमेव मे ॥ देवार्थ कर्म कृत्वैतत्फलं प्राप्तं भृगो रुपा१६२॥ देवा यूयं प्रार्थयध्वमेता मेदा भवन्त्विति ॥ गुरोरेतद्वचः श्रुत्वा देवाः सर्वे वरानने ॥ १३ ॥ तावन्मेढ़ा भवन्त्वेता योनयश्चेन्द्रमाश्रिताः ॥ इत्यमुक्तेपु देवेषु योनयो मेदूतां ययुः ॥ ६४ ॥ है गिरिजे ! इन्द्रफे यह वचन सुन कर वृहस्पतिजी हंस फर योरे-हे वजिन् ! तुमने कामातुर ही हो कर यह फर्म किया है , उसको मैंने जान लिया था। क्या देवताओं के लिये कार्य करते तुमने भृगुके रोपसे यह फल पाया है ? गुरुने देवताओं से कहा-हे देवताओ ! तुम प्रार्थना करो कि ये सब योनियां लिकरूप हो जाय। हे वरानने ! गुरुके यह वचन सुन कर देवताओंने कहा-इन्द्र के शरीरमें इस समय जितने भग हैं, सब लिङ्गरूप हो जाय । देवत ओंफे ऐसा कहते ही सब भग लिङ्गरूप हो गये ॥ ६४॥ अथ दृष्ट्वा सहस्रं तु मेदाणामप्सरोगणाः॥ ऊचुरस्मानलं भोक्तु पढ़ी- रेकक्षणादयम् ॥ ६५॥ इति तासां वचः श्रुत्वा प्रोतोऽभूदलसूदनः ॥ ततो विमानमारूध दंशनं चोदहन्महत् ।। ६६ ॥ गीतयादिवनि?पैः पूरयन्नम्बरं दिशः ॥ विवेश च पुरीमिन्द्रो निहत्य सुरवैरिणः ॥६७॥ मुखमात्यन्तिकं भेजे पहुभिः सोऽप्सरोगणैः ॥ विजहारैकवारेण विषयासक्तचेतनः ॥१८॥ एवं स विहरन्नक्तं दिवा च गिरिफन्यके । न तृप्तिमाययौ कामी फाममो- गैः सुदुस्त्यजः ॥ ६९॥ - वामनपुराणान्तर्गत Any - उस समय हजारों लिंगोंको देख कर अप्सरायें बोली कि हम सबको एक ही साथ भोगनेका आनन्द मिलेगा। अप्सरा के यह वचन सुन कर बलसूदन इन्द्र बड़े प्रसन्न हुए और पीडाको सहन करते धिमानमें चढ़ कर गीत और बाजेके शब्दोंसे दशों दिशा और आकाशको पूर्ण करते हुए सुरखेरी असुरोंका नाश कर सुरेन्द्रने अमरावती में प्रवेश किया। कामातुर इन्द्रने बहुत सी अप्सराओंके साथ एक बार हो अत्यन्त सुखको प्राप्त किया। इस तरह हे गिरि- कन्यके ! इन्द्र रात दिन अन्सराओं के साथ भोग विलास करते हुए भी अत्याज्य कामसे तृप्त नहीं हुए, क्योंकि यह भोग लिप्सा बड़ी दुःत्यज है ॥६॥ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ हविषा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्धते ॥ ७० ॥ देवेन्द्रो विहरन्नेवमशक्तः सोदुमद्विजे ॥ मेहना- नां सहस्रं तु तेषां मोक्षमचिन्तयत् ॥७१ ॥ फेनैतत्कर्मणा मोक्तु शक्य शिक्षसहस्रकम् ॥ क मके उपभोगसे कामीकी तृप्ति नहीं होती है। जैसे हविके डालनेसे अग्निको ज्वाला बढ़ती है वैसे ही फामसे काम बढ़ता है । हे अद्विजे ! इस तरह भोग करते हुए भी इन्द्र हजारों लिङ्ग धारण करनेमें असमर्थ हो गये और उनको नष्ट करनेका उपाय सोचने लगे-कौन ऐसा उपाय है जिससे मैं इन लिङ्गोंके दुःखसे छुटकारा पा सकू ७२ नाशयिष्याम्यहं त्वेतत्तपसेति सुनिश्चितः ॥ ७२ ॥ धिषणेनाभ्यनुज्ञातो विष्वक्सेनसरो ययौ ।। विसृज्य देवानिन्द्राण्या यतिष्ठत्तपसे सह ।। ७३ ॥ विष्वक्सेनसरोऽयस्तादजेणाहत्य भूधरम् ॥ लानार्य देवपूजार्थ पातालाज- लमाददे ॥७४ ॥ क्षीराहारो जितक्रोधो जितकामो जितेन्द्रियः॥ पादोड- प्ठेन सम्पीड्य यतिष्ठन्मेदिनी शुभे ॥ ७० ॥ जपंश्च नियतं देवीं गायत्री वेदमातरम् ॥ पूर्ण वर्षसहस्रं तु ततः प्रीतोऽभवदरिः ॥ ७६ ॥ वराहरूपो भगवान धरण्या सह भूधरे ॥ शह चेन्द्रं सुरेशाहं वरदस्ते समागतः ॥७॥ घृणीष्व यद्भीष्टं ते ददामि सुरसत्तम ॥ तप करके मैं इन लिङ्गोंका नाश करूंगा, ऐसा सोच कर बृहस्पतिजीकी आज्ञासे इन्द्र देवताओंको छोड़ कर इन्द्राणीके साथ तप करनेके लिये विश्वक्सेन सालाप्रपर चले गये । वहापर विष्वरसेन सरोवरके नीचे वजूसे पर्वतको फोड़ कर स्नान और पूजाके लिये पातालसे उन्होंने जल निकाला 1 इन्द्र केवल दूधका आहार करके, काम और कोप- को जीत, मिन्द्रिय होकर पेरके अङ्गठेसे पृथ्वीको दान कर निरन्तर एक हजार वर्षपर्यन्त पेदमाता गायत्रीको जपते हुए तप करने लगे। तदनन्तर भगवान आदिवराह पृथ्वीके साथ उस पर्वतपर प्रकट हुए और प्रसन्न हो कर इन्द्रसे फहने लगे-दे इन्द्र! मैं वर देनेके लिये यहा उपस्थित हुआ हूं। हे इन्द्र ! आपको जिस वरदानकी इच्छा हो, उसे मांगो।।५॥
१४० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् F एवमुक्तोऽथ देवेन्द्रः प्रणम्य धरणीधरम् ॥ ७८ ॥ प्रीतस्त्वमसि देवेश वरं देहि दयानिधे ॥ सहस्रमेतच्छिश्नानां विनैकं नश्यतां मम ॥ ७९ ॥ एवमेव वरं देहि ममैतावद्धि काक्षितम् ॥ ततो वराहो देवाय वरं दत्त्वा यथेप्सितम् ॥ ८॥ तत्रैवान्तर्दधे देवो वृषभाद्रौ वरानने ॥ ततः शिश्न- सहस्रं ते न्यपतन् वज्रिदेहतः ॥८॥ सबस्तेजोमया भूत्वा ब्राह्मणा वेद- पारगाः ॥ सहस्रमवन्निन्द्रं प्रोत्या परमया युताः ॥ ८२ ॥ भगवान् आदिवराहक इस तरह कहनेपर इन्द्र आदिवराहको प्रणाम करके कहने लगे-हे देवेश ! दयानिधे ! पदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मुझे यह वरदान दीजिये कि ये जितने लिङ्ग है केवल एकको छोड़ कर सब नष्ट हो आयें। हे देव ! मुझे इसी वरदानको इच्छा है, आप मुझे यही वरदान दीजिये। इसके बाद भगवान् श्रादि- पराह इन्द्रको अभीष्ट वरदान दे कर उसी घृषभाचल पर्वतपर अन्तर्धान हो गये। मादिवराहके अन्तर्धान होते ही इन्द्रफे शरीरसे वे सब लिङ्ग गिर पड़े और तुरन्त ही तेजस्वी वेदपारग ब्राह्मणके रूपमें परिणत हो कर बड़े प्रेमसे इन्द्रसे कहने लगे ।। ८२॥ शृणु देव वयं विप्राः पौलोमीसङ्गमेच्छया ॥ तपः कृत्वा ततो भूमौ तवाङ्गे देवसत्तम ॥ ८३ ॥ मेदाः सहस्रमेवैते गौतमस्य तपोबलात् ॥ स्वर्ग- स्त्रियोऽनुभुक्ताश्च तथेन्द्राणी यथासुखम् ॥ ८४ ॥ वरं ददाम ते प्रोता घृणीष्व थलसूदन ॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रीत्या वयनवोदि तान् ॥८५॥ यदि प्रोताः स्थ मे विमा व्रणानां तु सहस्रकम् ॥ भवन्तु चषि सदा भवतां तु प्रसादतः ।। ८६ ॥ मााणोंने कहा-हे देव ! इन्द्राणीके साथ सहम करनेकी इच्छासे तप करके उस सपके प्रभाव और गौतम मुनिके तपोबलसे हमलोगोंने लिङ्ग हो कर तुम्हारे शरीरमें निवास किया और अपनी इच्छानुसार अप्स राओं और इन्द्राणीके साथ भी भोग किया है। हे बलसूदन ! हम पड़े प्रसन्न है, जो चाहो वर मांग लो । बामणों- के यह वचन सुनकर प्रसन्न हो इन्द्र, उनसे कहने लगे-हे भूदेवो! आप यदि मुझ पर प्रसन्न हैं तो आपके प्रसादसे मेरे शरीरके एक हजार पाव नेत्ररूप हो जायं ।। ८६ ।। तथास्त्विति ब्रुवन्तस्ते दिना जग्मुस्तपोधनाः ॥ सहस्रदृक् च देवोऽथ जातोऽभूदताकृतिः ।। ८७ ॥ सह शच्या पिशालाक्ष्या प्रविवेशामराव तीम् ।। दिव्यमङ्गलवापेक्ष हर्षयन् सर्वदेहिनः ॥ ८८ ॥ लभ्या घरं देवयरो वाराहपुराणान्तर्गत १४१ वृषादो तुझं समारुह्य तुरङ्गयुक्तम् ॥ वनो रथं काञ्चनमप्सरोभिः सुगीय- मानश्च ययौ स्वगेहम् ॥ ८९ ॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये स्कन्दन- तप प्रकारादिवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायोऽत्र तृतीयः ॥३॥ तपस्वी ब्राह्मण इसके बाद "तथास्तु" ऐसा कह कर चले गये। तत्पश्चात् हजार नेत्र और अद्भुत सुन्दररूप. घाले हो कर विशाल नेत्रवाली इन्द्राणीके साथ गीत वाद्यादिकोंसे सर्व प्राणियोंको प्रसन्न करते हुए अमरावतीमें गये। इन्द्रने कृपभावलपर वर पा कर सुन्दर घोडे जुते हुए काञ्चनमय रथपर घेठ कर गीत गाती हुई अप्सराओंके साथ अपने घरमें प्रवेश किया ।। ८६|| ॥ इति तृतीयेऽध्यायः॥ चतुर्थोऽध्यायः विष्वक्सेनोद्भव कथा, तीर्थ सप्तदश अन्य । चक्रादिक महिमा लिखी, तीरथ परम अनन्य ॥१॥ चक्र कपिल तीर्थादिका, स्नान काल निर्मान । अगम अन्त अनन्त फल, बहुविधि बहुगुण गान ॥२॥ भय सुवर्चलायां भीविष्वक्सेनोत्पत्तिक्रमः नारद उवा- श्रुत्वा चित्रां कां देवी पुनः प्रोताऽऽह शङ्करम् ।। विष्वक्सेनश्च को वाऽसौ किमर्थं च तपोऽचरत् ॥१॥ किं लेभे कुत्र चाऽऽस्तेऽसौ ब्रूहि मे तत्त्व- दर्शन ।। श्रुत्वाऽथ पार्वतीवाक्यं प्रोतः प्राह महेश्वरः ॥२॥ सुवर्चलामें भीविष्वक्सेनकी उत्पत्ति नारदजीने कहा-पार्वती देवीने ऐसी विचिन कया सुन कर फिर शिवजीसे पृछो-हे तरणाशन ! यह ? १४२ श्रीवेटावलमाहात्म्यम् विश्वक्सेन कौन है ? और उसने किस लिये तप किया ? उसने क्या पाया और वह कहां रहता है ? यह सम बातें मुझसे कहिये । पार्वतीके वचनोंको सुन कर महेश्वर बड़े प्रसन्न हुए और बोले ॥२॥ पुरा कृतयुगे देवी कुन्तला नाम चाप्सराः ॥ दुर्वास आश्रमं प्राप्य रम्यमिन्द्रेण चोदिता ॥३॥सा लास्यमरोहाला महर्भावितात्मनः ॥ अग्रतो रुचिरां दृष्ट्वा सोऽशपत्कोपनो मुनिः ॥ ४॥ किराती भव दुर्युद्धे कुन्तले नीलकुन्तले ॥ सा शप्ता कुन्तला भीता प्राञ्जलिः प्रणताऽवदत् ।।५।। देवि ! पहिले सतयुगमें हुन्तलानामको एक अप्सरा इन्द्रकी आज्ञा पा कर दुर्वासा मुनिके रमणीय आश्रममें माकर नायना शुरु कर दिया । अपने सामने सुन्दर भराको देख कर क्रोध परवश हो कर मुनिने उसको शाप दे दिया है दुर्बुद्धि ! तथा नील केशोंवाली कुन्तला ! तुम किराती हो जा। शापित एवं भययुक्त वह कुन्तला हाथ जोड़ कर प्रणाम करती हुई मुनिसे कहने लगी ॥५॥ स्वाधीना नाऽस्मि भगवन् क्षमस्व मम दुनयम् ॥ प्राञ्जलिं प्रणतां दृष्ट्वा दुर्वासा वाक्यमब्रवीत् ॥ ६॥ नानृता वाक्च मे याले शापमोक्षं वदामि ते ॥ भीरु पुत्रनुखं दृष्ट्वा पुनः स्वर्ग गमिष्यसि ॥णा इत्युक्त्वा सा पुनः प्राह पुत्रं विष्णुपराकमम् ॥ दीर्घायुषं तपोनिष्ठं सोताऽस्मि तव वैभवा- त् ॥८॥ इति नम्रां पुनस्तां तु तथास्त्वित्यब्रवीन्मुनिः ।। हे भगवन् ! मैं स्वतन्त्र (स्वाधीन) नहीं हूं । आप मेरी धृष्टताको क्षमा कीजिये । हाथ जोड़ कर उसको घरणमें गिरी हुई देख कर दुर्वासा मुनि योडे हे पाऊ ! मेरा वचन मिथ्या नहीं होता, तो भी तुम्हें इस शापसे छूटनेका उपाय बतलाता हूं । हे भोरु ! तू अपने पुत्रका मुख देख फर फिर स्वर्गमें पली जा। मुनिफे इस तरह कहने पर वह फिर बोली-हे भगवन् ! ठीक है, मैं मारके प्रभावसे विष्णु के समान पराक्रमवाले सपस्त्री दीर्घायु पुत्र उत्पन्न फरूंगी। दुर्वासा मुनिने उसकी नम्रता देख कर कहा-" तयास्तु " ॥६॥ वीरयाहोः किरातस्य पत्न्यां जज्ञे सुवर्चला ॥९॥ पुत्री यपुत्रिणस्तस्य व- वृधे प्रीतिवर्धनी ॥ परा सा रूपलावण्यगुणैर्नारीगणेष्वभूत् ॥ १०॥ धर्म- पुत्राय भद्राय तां पिता प्रददौ तदा ॥ पीनोन्नतस्तनी श्यामा सा पाला तनुमध्यमा ॥ ११॥ कदाचित्काल्गुने मासि शुक्लपक्षे शुभे दिने ॥ मातु- स्नाता नर्मदायां स्थिता ऋक्षवतस्तटे ॥ १२॥ अपश्यत्तां तु वरुणः साम्य हायच ताम् ॥ पोतोऽहं सुभगे सम्र, पृणीष्व वरमीप्सितम् ॥ १३ ॥ .
वामनपुराणान्तर्गत Annnnnnnnnnnwwwimwwwna , फिर वह कुन्तला वोरखाहु नामक अपुत्र किरात की खीसे सुवर्चला " नामसे पैदा हुई पिताके आनन्दको वृद्धि करती हुई वह कन्या रूप, लावण्य और गुणोंमें सम लियोंमें अत्यन्त श्रेष्ठ हुई । उस किरातने अपनी उस कन्याको धर्मके पुत्र भद्रके लिये दे दिया। पतली कमर और ऊंचे मोटे स्तनबाली सोलह वर्षकी वह कन्या किसी समय फाल्गुन मासके शुक्ल पक्षकै शुभ दिनमें नर्मदा नदीमें फतुस्नान फरफे अयान पर्वतके तटपर खड़ी हो गई। वरुणने उसको वहां पर देख और उसके साथ सङ्गम करके कहा-सुभगे ! हे सुध्र ! मैं तुम्हारे ऊपर प्रसन्न हूं, तुम्हें जो इच्छा हो वर मांगो ॥ १३ ॥ सुवर्षलोपाच- प्रोतो यदि भवान् दद्यादेव मे पुत्रमुत्तमम् ॥ वरुणस्त्वाह कल्याणि सुपुत्रा त्वं भविष्यसि ॥१४॥ सुवर्चलाने कहा-हे वरुण ! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मुझे सर्वश्रेष्ठ पुत्र दीजिये । वरुण बोले हे कल्याणि ! तू श्रेष्ठ पुत्रवाली होगी ।। १४ ॥ शकर उपाच- इति दत्त्वा वरं तस्यै ययौ जलपतिस्ततः । तत् श्रुत्वा पचनं तस्य प्रोता साऽभूत्सुवर्चला ॥१५॥ साऽसूत पुत्रं तपनीयगानं पूर्णेन्दुवफ्नं जल- जाभनेत्रम् ॥ शङ्खासिवाणासनकुम्भरेखासमुज्ज्वलारक्तकराधियु- ग्मम् ॥ १६ ॥ देवा दुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाल्ल्युता ॥ ववौ वायुः सुखस्पर्शस्तवन्मदिवसे तदा ॥ १७ ॥ पुष्यः कर्कटे लातः सुवर्चलसुतो चलो ॥ वधे चोर्यवांस्तत्र शुक्लपक्ष इवोडुराट् ॥ १८ ॥ पुत्रस्य दशमे वर्षे कालधर्म ययौ च सा॥ शङ्कर बोले हे पावती ! वरुण उसको वरदान दे कर वहांसे चले गये। सुवर्चला वरुणके उस वचनको सुन कर परम प्रसन्न हुई । सुवर्णके समान शरीर, पूर्णचन्द्र के समान मुख और कमक समान नेत्रवाले, शशा सड़ग, धनुप एवं कुम्भकी रेखाओंसे उज्वल ओर किंचित रक दोनों हाथ और चरणवाले पुत्रको समय पर उस सुवर्चलाने उत्पन्न किया। सुश्चलाको जिस समय पुत्र पैदा हुआ, उस दस्त देवताओंने दुन्दुभी यमाई मोर आयाशसे पुपोंकी वर्षा हुई। सुवर्चलाके इस बलवान पुत्रका अन्म पुष्य नक्षत्र और कर्क लपमें हुआ। शुक्लपक्षक चन्द्रमाकी सरह वह पड़ने लगा। जब उस बालकको दश वर्षको अवस्था हुई, तब उसकी माता सुवर्षयका स्वर्गवास हो गया ॥१६॥ ततस्त्यक्तव पित्राऽसौ काश्यपस्याश्रमं यपी ॥ १९॥ आयान्तं तं मुन्ष्यिा ज्ञात्वा तं वरुणोत्मजम् ॥ राजपुत्रं महात्मानं रूपलावण्यसंयु.
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् तम् ॥२०॥ प्रोतो जग्राह तं शिष्यं मन्त्रं प्रादान्महामुनिः ॥ लब्ध्वा मन्त्रं मुनिवरावेदान्साङ्गानधीत्य च ॥ २१॥ अनुज्ञातो ययौ तेन तपसे वृषभा- चलम् ॥ तपस्तप्त्या चिरं कालं तैस्तैश्च नियमैः सह ॥ २२ ॥ उसके बाद पितासे भी त्याग दिया हुआ वह बालक कश्यपके आश्रममें चला गया। उस आश्रममें भाया हुआ, महात्मा और अति रूपवाला राजपुत्रको वरुणका पुत्र समझ कर मुनिने अपना शिष्य बना लिया और उसको मन्त्रदीक्षा दे दी। वह बालक मुनिवरसे दीक्षा पा अङ्गों सहित वेदोंको पढ़ कर वृपभाचल पर उनको मात्रासे तप फरनेके लिये चला गया और वहां पर जा कर इसने नियमपूर्वक चिरकाल तक तप किया ॥ २२ ॥ सम्पूर्णे द्वादशे वर्षे मासि चाश्वयुजे शुभे ॥ पूर्वाषाढे च पुण्यः वरं लब्ध्वा जनार्दनात् ॥ २३ ॥ सारूप्यं श्रीपतेस्तस्य सैनापत्यमवाप्य च ॥ शङ्खचक्रगदापाणिविष्ण्वाज्ञापरिपालकः ॥ २४॥ पञ्चायुधाश्रमाधास्थाधयौ खाश्रमतस्तटम् ॥ नारायणागिरिजे गन्धवैः परिवारितः ॥ २५ ॥ चतुर्दशानां जगतामधीश्वरैर्महायलैर्भूतगणैर्महास्वनैः ॥ ज्वलच्छि- खैरुज्ज्वलहेतिभिर्वृतो नैऋत्यकोणे त्ववसद् गिरेस्तटम् ॥ २६ ॥ उसके बारह वर्ष समाप्त हो जानेपर आश्विनके महीनेमें शुभ पूर्वापाढ़ा नमत्र के दिन वह बालक भगवान् जना- दनसे वरदान पा कर भगवान् विष्णुके सारूप्य तथा विष्णुको सेनाका अधिपतित्वको पा कर, हाथमें शङ्ख, चक्र, गदा धारण किये हुए विष्णु भगवानका आज्ञापालक हो कर अपने आश्रमसे गन्धों के साथ पचायुध आश्रमके नीचे नारायण पर्वतके तटपर चला गया और चौदह लोकोंके स्वामी बड़े बड़े पराक्रमी, गंभीर शब्द करनेवाले, जिनकी शिखाओं से अनिको ज्वालायें निकल रही हैं, बड़े बड़े आयुध जिनके हाथोंमें है, ऐसे भूतगगों के साथ वह पालक नेमृत्य कोणमें पर्वतके तटपर निशस किया ॥ २६ ॥ विष्वक्सेनस्य यदिदं जन्म प्रोक्तं मया तव ॥ आश्रमाणां प्रसङ्गेल न तत्कर्मनियन्धनम् ॥ २७ ॥ अवतीर्णस्तु देवोऽसौ देवैरभ्यर्थितः पुरा । वि. प्णोराज्ञां पुरस्कृत्य विष्णुतुल्यपराक्रमः ॥२८॥ हे देवी! मैंने जो तुमको विश्वक्सेनका जन्म कहा है, यह आश्रमोंके प्रसङ्गसे है, न तो वह जन्म कमों - का फल है। विष्णुके समान पराक्रमी यह विवक्सेन सो भगवान् विष्णुको आज्ञासे देवताओंके प्रार्थना करनेपर अव- तोर्ण हुआ है ॥२८॥ अथ चक्रादिसप्तदशतीर्थमाहात्म्यम् विष्वक्सेनाप्रमादृवं सरस्पः पञ्च चोज्ज्वलाः ॥ पश्चायुधैर्भगवतो
سم
سوه
نیک
१४५ वामनपुराणान्तर्गत देवि नित्यनुपाश्रिताः ॥२९॥ तत्तदाकारयुक्तास्ता दृश्यन्तेऽद्यापि पर्वते ॥ तासामू जातवेदास्तपस्तेपे सरोवरे ॥ ३०॥ नत्सरस्तु दुरारोहमगा, पापनाशनम् ॥ आग्नेयमिति विख्यातं तीर्थानामुत्तमोत्तमम् ॥३॥ ब्राम सरस्ततश्चोर्ध्व पावनं परिकीर्तितम् ॥ सप्तर्षीणां ततश्चोर्ध्वमाश्रमाश्च स- रांसि च ॥३२॥ एषां ससदशानां च धेकैकं पापनाशनम् ॥ दर्शनाकी- तनाचापि स्नानापानाच पार्वति ॥ ३३ ॥ विष्वक्सेनके आश्रमके ऊपरकी ओर अति रमणीय पांच तलेयां हैं, जहां है देवी ! भगवान्के पांचों आयुष शङ्ख, चक्र, गदा, खड्ग और धनुप निवास करते हैं। आजतक भी तलैयां आकृतिमें उन आयुधोंके समान दिसलाई पड़ती हैं। उन तलयोंके ऊपर एक सरोवरमें अग्निदेवने ता किया था। दुरवगाह, अगाध, तथा तीयों में श्रेष्ठ वह पापनाशक तीर्थ आप्नय कहा जाता है। वह सरोवर तीर्थों में अति उत्तम है । उस आग्नेय तीथके ऊपर परम पवित्र ब्रह्म सरोवर है, ब्रह्म सरोकरके कर सप्तमृपियोंके आश्रम और तालान हैं। इन सतहों तीर्थो में एक एक भी दर्शन, कीर्तन, स्नान तथा पान करनेसे सब पापोंके समूहको नाश करनेवाला है॥३३॥ नारद उवाच- श्रुत्वैतत्पार्वतो प्राह भर्तारं भक्तवत्सलम् ॥ आदितः सरसामेपा माहात्म्यं वद शङ्कर ॥३४॥ सर्वलोकहितार्थाय पावनं पुण्यवर्वनम् ॥ शङ्करः प्राह पनाक्षि शृणु दुर्वाससे पुरा ॥ ३५ ॥ ब्रह्मणा पृच्छते प्रोक्तं कापिलं लिङ्गमुत्तमम् ॥ ऋपिणा कपिलाख्येन पाताले पूजितं सदा ॥ ३६॥ क्षीराभिषिक्तं सुरभेरुद्भिद्य भुवमुद्गतम् ॥ कुपिता सुरभिस्तत्र मूाधा- यान्वशात्खुरम् ॥३७॥ मा वर्वस्वेति लिङ्गं तु नायत खुराद्वितम् ॥ आदौ रजतवर्ग च मध्ये स्वर्णप्रभं महत् ॥ ३८ ॥ अग्रेऽमणाभं सम्भूतं पञ्चवक्त्रं त्रियम्बकम् ॥ पश्चवर्णमहाभीमं पातालाधिष्ठितं सदा ॥ ३९ ॥ नारदजो बोले.पावती यह सुन कर अपने भक्तवत्सल स्वामोसे कहने लगी-हे शंकर! आप संसार के लिये पवित्र और पुग्यको बढ़ानेवाले इन सरोवरोंके माहात्म्यको प्रारम्भसे कहिये । शंकर बोले- कमलनयन पावती! प्राचीन समयमें दुर्वासा मुनिके पूछने पर नमाजीने कपिल नामका उत्तम लिन यतलाया था, जिसकी पूना पानालमें फपिल नामके पिने की थी। यह कपिल नामका लिङ्ग कामधेनुके दूधसे अभिषिक्त होने पर पृथ्वीको फाड़ कर पाठाउ. से याहर निकल आया। उसको बाहर निकला देख का कामधेनुको घड़ा क्रोध हुआ, मुरभिने उसके मस्तकपर अपना पुर ग्म कर कहा-घस अन मन यद । कामधेनुके निवारण करने पर मूल भागमें पान्दोका, धीचमें स्वर्गमय, अपमागमें १९ --AWAR - । श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् लाल वर्णका, पांच मुंह, तीन नेत्र और पांच वर्णवाला बड़ा भयङ्कर तथा सदा पातालमें रहनेवाला वह लिङ्ग फिर आगे नहीं बढ़ा, उसके मस्तक पर खुरका चिह्न हो गया ।। ३९ ॥ महर्षिणा कृते पूर्व कपिलेन सुपूजितम् ॥ कपिलेश्वर इत्येतत्कृते ख्यातं युगे पुरा ॥४०॥ त्रेतायामग्निना पश्चादाग्नेयमिति कीर्तितम् ।। अनाद्यन्तं महालिङ्गं द्वापरे चक्रपूजितम् ॥४१॥ कलौ युगे भविष्यं तत्क- पिलापूजितं शिवम् ॥ अग्रे कापिललिङ्गस्य सरोवरमनुत्तमम् ॥ ४२ ॥ पातालादुद्गतस्यास्य कपिलस्य महात्मनः ॥मार्गो हि तद्विलं गुह्यं कापिलं परिकीर्तितम् ।। ४३ ।। पहले सतयुगमें महर्षि कपिलने इस लिङ्गकी पूजा की थी, इस कारण यह उस युगमें कपिलेधरके नामसे प्रसिद्ध हुआ । त्रेता युगमें इसका पूजन अग्मिने किया इस कारण इसका नाम आग्नेय हुआ। जिसके आदि और अन्तका पता नहीं, ऐसे इस लिङ्गकी द्वापरमें चक्रने पूजा की। भविष्यके लिये कलियुगके आरम्भमें कपिला गौने इसका पूजन किया। इस कापिल लिङ्गके आगे जो उत्तम सरोवर है, वह पातालसे निकलते समयका महात्मा कपिलका मार्ग है। मह गुप्त विल कापिल नामसे कहा गया है ।। ४३ ।। जलाभिपूरितं तत्तु सरोवरमनुत्तमम् ॥ दर्शनादेव तत्तीर्थ सर्वा- धौघविनाशनम् ॥४४॥ दर्शनात्स्वर्गदं पुंसां स्त्रीणामपि च पार्वति ॥ लाने पाने कृते तस्मिञ्जरामरणनाशनम् ॥४५॥ सकृत्लातस्य तु फलं जनस्य शृणु पावति ॥ वाजपेयाश्वमेधानां पुष्कलं फलमश्नुते ॥ ४६॥ वाजपेयात्पुनर्जन्म सकृत्स्नातस्य न च्युतिः॥ जल भर जानेसे वह मार्ग उत्तम सरोवर हो गया, जिसके दर्शन मात्रसे हो सब पाप दूर हो जाते हैं। दर्शन मानसे वह स्त्री और पुरुषोंको स्वर्ग देने वाला है। उस तीर्थमें स्नान और पान करनेसे मनुष्य जरा (बुढ़ापा) मरणसे छूट जाता है। हे पार्वती ! उस तालाबमें एक बार स्नान करनेसे मनुष्य जो फल पाता है, उसको सुनो-यह अनेक पाजपेय और अश्वमेध यज्ञोंका फल पाता है। वाजपेयसे तो फिर भी जन्म होता है, पर इसमें स्नान करनेवालोंको फिर जन्म नहीं लेना पड़ता ॥४७॥ त_सरसि स्नातो बज्रतीर्थमिति स्मृते ॥४७॥ दशाधिकफलं लब्ध्वा शमालोकं स गच्छति ॥ वज्रतीयोंयतः कुण्डे विष्वक्सेनसरोव- रे॥४८ लातस्तु यस्तस्य फलं शताधिकमितीरितम् ॥ एवं सप्तदशानां तु नोर्थानामधिकं फलम् ॥ ४९।।
ओवेकटाचल माहात्म्य
7
I
वर्तमान जीर्णोद्धारित कापिल नीर्थ या चानोर्थ (पृष्ठ १५.)
वामनपुराणान्तर्गत उस तालाबके ऊपर बन तीथके नामसे प्रसिद्ध सरोवरमें स्नान करनेसे इससे दशगुना अधिक फल मिलता है और वह इन्द्रलोकको जाता है। वजूतीर्थके उपर विष्वक्सेन नामके कुण्ड ( सरोवर ) में स्नान करनेवालेको कपिल- तीर्थसे सौ गुना अधिक फल मिलता है । इसी तरह क्रमसे सत्रहों तीर्थो का अधिक अधिक फल है ।।४६ ॥ अथ कापिलाख्यचक्रतीर्थस्नानकालनिर्णयादिः त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानि कार्तिके मासि पर्वणि ।। मध्याह्न कापिले तीर्थे सान्निध्यं यान्ति पार्वति ॥५०॥ तिष्ठन्ति प्राणिरक्षार्थ मध्याह्न दश नाडि- काः ॥ तत्र स्नातास्तु ये पापाः पुरुषा योपतो मले ॥५१॥ सर्वपापविनिर्मुक्ता ब्रह्मलोक प्रयान्ति वै॥ तत्र दानानि कुर्वन्ति ये नरास्तीर्थसन्निधौ ॥५२॥ तिलमात्रं हिरण्यं तु दत्तं मेरुसमं भवेत् ॥ भिक्षामानं तथान्नस्य दानं कापिलसन्निधौ ॥५३॥ कुर्वन्ति ये नरा देवि सोमलोकं व्रजन्ति ते॥ कन्या गोभूप्रदातारो विद्यामन्त्रोपदेशकाः ॥५४॥ स्वर्गकैलासवैकुण्ठब्रह्मलो- कान्वजन्ति ते ॥ वर्षे वर्षे तु कार्तिक्यां पौर्णमास्यां महातिथौ ॥ ५५ ॥ आयान्ति सर्वतीर्थानि मध्याह्न कापिलं सरः ॥ इमं मन्त्रं समुचार्य स्ना- तस्तत्फलमाप्नुयात् ॥५६॥ स्नानं तु दुर्लभं तत्र तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ इति ते कथितं सर्वतीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥५७॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि पवनस्य तपो महत् ॥५८॥ इति श्री वामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्य चक्रादिसप्तदशतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयो- विशोऽध्यायोऽत्र चतुथः ॥४॥ कापिल तीर्थमें स्नानकालका निर्णय । हे देवी ! त्रिलोकोमें जितने तीर्थ हैं, वे सत्र कातिकमास अमावास्या और पुर्णिमाके मध्याहमें कापिल तीर्थ सन्निहित होते हैं और प्राणियोंको रक्षाके लिये वहां दश निमेप रहते हैं । यहापर जो पापो स्त्री और पुरुष स्नान करते हैं वे निःसन्देह सब पापोंसे छूट कर ब्रह्मलोकको चले जाते हैं। जो मनुष्य वापर तीर्थो के समीप दान करते हैं, उनका दिया हुआ तिलमान सुवर्ग और भिझामात्र मन्न भी मेरु पर्वतके समान हो जाता है। जो अन्नका दान करते हैं, ये चन्द्रलोकमें जाते हैं। कन्यादान करनेवाले स्वर्ग में, गोदान करने वाले केलासमें, भूमिदान परनेवाले वैकुण्ठ में तथा विद्या और मन्त्र के उपदेशा ब्रह्मलोकमें जाते हैं। प्रतिवर्ष कातिकमासकी महातिथि पूर्णिमाके दिन मध्याह्नमें सभी तीर्थ कापिलतीर्थक समीप आते हैं। उस समय जो मनुष्य "स्नानं तु दुर्लभं तन तद्विष्णोः परमं पदमू"
१४८
श्रीवेबूटाचलमाहात्म्यम्
इस मंत्रका धारण कर स्नान करता है वह उक्त फलको पाता है। उस विष्णु भगवान्के परम पद कापिल-
तीर्थमें स्नान बड़ा दुर्लभ है। हे देवी ! मैंने तुमको सब तीर्थों का माहात्म्य वह दिया , अब इसके आगे पवन-
की महती तपस्याके सम्बन्धमें कहता हूं ॥५०॥
॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥
पञ्चमोऽध्यायः
प्रभुदेशसे वायुने, कठिन तपस्या कीन्ह ।
तेहि ते प्रादुर्भाव प्रभु, वायु विनय बहु कीन्ह ॥१॥
निज सन्निधि नित रहनका, ताहि दिये वरदान ।
उमा ईश शेषाद्रिपर, रहन धाम निर्मान ॥२॥
चक्र तीर्थमें चक्रको, करत तपस्या देख ।
तेहि ते शङ्करका कथन, चक्र सुदर्शन मेख ॥३॥
वाल्मीक आदिक मुनिन, वेङ्कट निकट प्रचार।
कथा अनेक विचित्र बहु, वर्णित यहां विचार ॥४॥
अथ भगवन्तमुद्दिश्य वाम्बादिकृततपःप्रकार:
शकर उयाप--
वायोस्तपाप्रभावं तु शृणु देवि तनः प्रिये ॥ ग्रोप्मे पञ्चतपा वायुर्व-
पासु भुवि तिष्ठति ॥१॥ हेमन्ते शिशिरे चापि शेते स्वामिसरोजले ॥
एवं पर्पसहस्रान्ते देवदेवो जनार्दनः ॥२॥ प्रादुर्भविष्यति हरियोः मिय-
चिकीर्षया
॥ ततः पश्चात्तु शहस्य राज्ञः प्रियचिकीर्षया ॥३॥
वामनपुगणान्तर्गत १४६ - । शङ्करने कहा-हे प्रिये देवी । अब तुम वायुकी तपस्याका प्रभार सुनो। वायु ग्रीष्मऋतुमे पाच अमिके बीच तपता था और वर्षा में पृथ्वीपर सडा रहता था। हेमन्न और शिशिर ऋतुके चार महीने टण्ढेमे स्वामिसरोवरके भीतर रहता था। इस तरह एक हजार वर्ष तप करनेपर वायुको सन्तुष्ट करनेकी इच्छासे देवाधिदेव भगान जनार्दन हरि प्रकट हुए ॥३॥ विश्वविख्यातसुमहाप्रादुर्भावं करिष्यति ॥ सर्वलोकहितायैव शङ्ख- व्याजेन वै हरिः ॥ ४॥ श्रीवेङ्कटाचले पुण्ये प्रादुर्भावं गमिष्यति ॥ तस्य हेतोस्ततः पूर्व कर्तुं च सुमहत्तपः ॥५॥ आवां तन गमिष्यावश्विरका- लादनन्तरम् ॥ गमिष्यन्ति सुराः सर्वे सह ममहर्षिभिः ॥ ६॥ तदा कुमारं द्रक्ष्यावो विष्णुभक्तिपरायणम् ॥ इसके बाद शंखराजाकी हितकामनासे भगवान विश्वमे विख्यात रूपसे प्रकट होंगे। शेलके व्याजसे संसारके कल्याणके लिये ही हरि भगान पवित्र पुण्य स्थान वेङ्कटाचलपर प्रकट होंगे । उनके प्रादुर्भावके पहले ही हम बहुत फालके बाद वहापर तप करने के लिये चलेंगे। सभी देवता समस्त महपियोके साथ वहा जायेंगे उसी समय विष्णु भगवानकी भक्ति करते हुए कुपार कार्तिकेगको भी हमलोग वहापर देखेंगे ॥ ७ ॥ इत्युक्ता शङ्करेणाऽथ विरराम तदा सती ॥७॥ ततः कालेन महता शहरो गमनोन्मुखः ॥ वभापे पार्वती देवीं पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ८ ॥ भगवान् शङ्करके इस तरह कहनेपर पार्वती चुप हो गयीं। इसके बाद बहुत दिन बीत जानेपर एक दिन वेङ्कटाचलपर जाने की इच्छासे, पुत्र दर्शनके लिये इच्छुक पार्वतीसे भगवान् शङ्करने कहा ॥ ८॥ शकर उप च-- अयं स कालः सम्माप्तो यः पुरा ते मयोदितः ॥ ओवेङ्कटाह्वयं गन्तुं महापुण्यं गोतमम् ॥९॥ इति संम्मारिता देवी तदा पप्रच्छ शङ्करम् ॥ शङ्कर बोले-हे पार्वती । हमने जो तुमसे पहले पर्वत श्रेष्ठ महापुण्य श्रीवेङ्कटाचलपर चलने को कहा था वह समय अब आ गया है । शकरके इस प्रकार याद दिलानेपर पार्वतीने पूछा ।। १०॥ पार्वत्युवाच- किं नु वायोस्तपः पूर्ण प्रादुर्भूतः किमीश्वरः ॥१०॥ फथं प्रत्यक्षतां यातो वायोर्नारायणो हरिः ॥ किं नु तस्मै वरं प्रादात्तत्सर्व शंस मे विभो ॥११॥ इति पृष्टो महादेवः पार्वतीमवयीत्तदा ।।
१५० श्रीवेङ्कटापनमाहात्म्यम् हे शङ्कर ! क्या वायुका तप पूर्ण हो गया ? क्या ईश्वर प्रकट हो गये ! हे विभो ! श्री हरि भगवान वायुवे सामने किस तरह प्रकट हुए ? और वायुको भगवानने क्या वरदान दिया ? ये सब बातें कहिये । पार्वतीके ऐसा पूछने पर शङ्करने कहा ॥१२॥ शंकर उवाच- चचार खल वै वायुर्दारुणं सुमहत्तपः ॥ १२॥ ततो वर्पसहस्रान्ते देवदेवो जनार्दनः ।। प्रादुर्वभूव भगवान् परमात्मा सनातनः ॥१।। श्रीभू- मिसहितो देवो गरुडोपरि संस्थितः ॥ सशेपः शङ्खचक्राभ्यामन्वितः शाई- याणधृक् ॥ १४॥ शहाजी बोले-हे देवि ! वायुने घड़ा भारी उग्र तप किया। वायुके कठिन तप करते एक हजार वर्ष बीत जाने पर खी और भूमि सहित गरड़पर बैठे हुए शेपके साथ शहा चक्र, और धनुप बागको लिये हुए देवादिदेव मनातन परमात्मा जनार्दन प्रकट हुए ॥ १४ ॥ तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा वायुः सर्वात्मगोचरः ॥ आसनादुदतिष्ठत्स मत्तोन्मत्त इव भ्रमन् ॥ सम्पतन्नुत्पतन्हादुनमन्विभ्रमन्नपि ॥ अद्भुतं किमिदं दृष्टं वृपभाद्री मयाऽद्य वै ॥ १६ ॥ इत्युन्मादादिसंज्ञोऽभून्मुहूर्त परमेश्वरि ॥ उतिष्ठत्ससज्ञोऽथ दर्श हरिमनसा ॥ १७॥ यो देवैश्च तपोभिश्च योगिभिर्मुनिभिस्तथा ॥ द्रष्टुं शक्यो न देवैस्तु तमपश्यत्सना- तनम् ॥ १८ ॥ प्रणनाम पुनश्वापि साष्टाङ्गं पुरुषोत्तमम् ॥ वायुस्तुष्टाव गिरिजे भगवन्तं जनार्दनम् ॥१९॥ तत्वार्थयुक्तया याचा वेदवेद्यं सनातनम् ।। सन्तिर्यामी वायु परमात्मारो देख कर महा आश्चर्य से युक हो कर भासनसे उठ खड़ा हुआ और अन्नमें उन्मत्तके समान घूमने, आनन्दसे कभी गिरते, फभी उठने, कमी नाचते और घूमने फिरने आज मैंने पभाषल पर यह पेसा अद्गुन रूप देता है। ऐमा विचारते , हे परमेधरी! वायु उन्मादसे मुर्तगर पेमुध गदा । सय यायु सग हो पर उठ गया और हरिको अपने सामने अफस्मान् देखा। जो येद सप, योगि और मुनियों द्वारा भी नहीं देसे गाते, उस सनातन परमात्माशे यायुने देता। हे गिरिगे! वायुने चार यार पुरषोराम भगवानको Eur प्रगाम किया और यह सत्यमरी पाणीसे वेदादिवेध सनातन भगवानको स्तुति करने लंगा ॥ २० ॥ अथ प्रादुर्भूत भगवन्तमरिश्य वापुछतविश्वरूपस्तुतिः रापुरपाप- नमस्ते पंचदेवेश पुराण पुन्पोत्तम ॥ २०॥ श्रीधरानन्त गोपिन्द वामनपुराणान्तर्गत १५१ जिष्णवे विष्णवे नमः ॥ एकस्त्वं पुरुषः साक्षादादौ मायासमन्वितः ॥२१॥ जगदेकार्णवीकृत्य शेषे सागरसमलवे ॥ त्वन्नाभिपङ्कजोद्तो ब्रह्मा ब्रह्म- विदां वरः ॥ २२॥ येनेदं जगदुत्सृष्टं चराचरसमन्वितम् ॥ वायुने कहा-हे देवदेव ! स्वामिन् ! पुराण पुरुषोत्तम ! आपको नमस्कार है। हे श्री पर ! अनन्त ! गोविन्द ! जयशील आप विष्णुको नमस्कार है। हे भगवन् ! आप ही एक एवं आदि कालमें मायासे युक्त परमात्मा हैं। हे भगवन ! आप ही समस्त संसारको जलमय फरके उसमें शयन करते हैं। आप हीके नाभिकमलसे ब्रह्मतत्वको जाननेवालोंमें श्रेष्ठ ब्रह्मा उत्पन्न हुए । जिन्होंने चल अवल सारे संसारकी रचना की है ॥ २३ ॥ रजोगुणं समाश्रित्य जगत्सृष्टं त्वया विभो ॥ २३ ॥ सत्त्वं गुणं समाश्रित्य रक्ष्यते ह्यखिलं जगत् ॥ तमोगुणं समाश्रित्य हियते च पुन- स्त्वया ॥ २४ ॥ जातास्त्वयि ब्रह्मरूपे ते प्रजापतयो नव ॥ येभ्यः सम्भूत- मेतत्तु दैवमानुषराक्षसम् ॥ २५ ॥ मधुकैटभहन्ता त्वं सम्याप्ते ब्रह्मसङ्कटे। ततोऽसुरं सोमकाख्यं हत्वा वेदं च तत्करात् ॥ २६ ॥ गृहीत्वा ब्राह्मणे पादा मीनरूपी महेश्वरः॥ हे विभो ! माप ही रजोगुणको आश्रय करके संसारकी रचना करते हैं और सत्त्वगुणको आश्रय ले कर उसकी रक्षा करते हैं, फिर तमोगुणको अवलम्बन कर आप ही संसारका नाश करते है। प्रारूप आप ही से नो प्रजापति हुए । आपने ही देव, मनुष्य और राक्षस आदि इस जगत्की रचना की है। ब्रह्मापर संकट पड़ने पर आप ही ने मधु और फैटभ राक्षसोंका विनाश किया था। बादमें मत्स्यरूप हो कर आपने ही सोमकनामक राक्षसका वध करके उसके हाथोंसे वेदों को ले कर ब्रह्माजीको दिया ॥२७॥ निराधारे जगत्यस्मिन्निरालम्बे चराचरे ॥ २७ ॥ आधारः कूर्मरूपी त्वं पुरुषोत्तम तिष्ठसि ॥ गतामुद्धृत्य पाताल भुवं सगिरिकाननाम् ॥२८॥ वोडाऽसि पोत्रिरूपेण त्वं महात्मा सनातनः ॥ पुनः कृतयुगादौ तु हिरण्या- ख्येऽसुरे सति ॥ २९ ॥ सैंही प्रलादरक्षार्थ नरार्धतनुमुद्रहन् । स्तम्भात्का- लायसाजातो विदार्याथ महासुरम् ॥ ३० ॥ लक्ष्मीमालिङ्गय भगवन् रक्षिता त्वं जगत्त्रयम् ॥ इस निराधार एवं निरवलम्ब घराचर संसारके, हे पुरुषोत्तम ! कूर्मरूपी हो अाप ही आधार है । वगह भतार ले का की हुई पनों और वनों सहित पाठासमें पृथ्वीको धारण करने वाले महात्मा सनातन आप ही हैं।
श्रीवेवटाचलमाहात्म्यमें कृतयुगमें हिरण्याक्ष राक्षसके रहते हुए प्रह्लादकी रक्षाके लिये आधा मनुष्य और आया सिंह ऐसा नरसिंहरूप धारण करके काले लोहके खम्भेसे प्रकट हो कर उस राक्षसराजको विदारण पर फिर लक्ष्मीका आलिङ्गन कर तीनों लोकोंकी रक्षा करनेवाले आपही हैं ।। ३१॥ अथ कालान्तरे विष्णो यागे वैरोचनेत्रिभो ॥३१॥ त्वमिन्द्रचोदितो देव बामनो वाग्मिनां वरः॥पदानि त्रीणियाचित्वा प्रतिगृह्य महापले: ३२॥ आक्रम्य भूर्भुवो लोकान्दत्त्वेन्द्राय जगत्त्रयम्॥ चद्रमण्डलमासाद्य पद्मासन- गतो विभो ॥ ३३ ॥ अमृताइन्नाधिपो विष्णो जगत्पासि चराचरम् ॥ इसके बाद कुछ काल बीतनेपर राजा बलिके यज्ञमें इन्द्रको प्रेरणाले वक्ताओंमें श्रेष्ठ आप हो वामनरूपसे अवतीर्ण हो, विरोचनके पुत्र अति पराक्रमी राजा बलिसे तीन पैर पृथ्वी मांग कर नापते समय भूलोक और भुव- लॊक तक आक्रमण करके तीनों लोकोंको इन्द्रको दे कर चन्द्रमण्डलमें है विभो ! आप ही पद्मासनपर आ विराजे, और वहांपर आर ही अमृत और अन्नके स्वामो हो कर संसारको रक्षा कर रहे हो ॥३४॥ जामदग्न्यो महाबाहो राक्षसान राजरूपिणः ॥ ३४ ॥ हत्वा तद्रक्त- कुण्डेषु कृत्वा पितृजलक्रियाम् ॥ महीं निःक्षत्रियां कृत्वा यज्ञं कृत्वाऽऽश्व- मेधिकम् ॥३६॥ दक्षिणार्थे महीं दत्त्वा कश्यपाय जगत्मभो ।। गत्वा महो- दधि तत्र समुद्रेण कृतालयः ॥ ३६॥ सह्याद्रौ रमणीये त्वं तपश्चरंसि भार्गवः ॥ ! है महाबाहो ! आप परशुराम अवतार लेकर रामसरूपी राजाओंको मार कर उनके रक्तसे भरे हुए कुण्डोंमें पितृतर्पण किये । हे जगन्के स्वामिन ! आपहीने पृथ्वीको निःक्षत्रिय कर अश्वमेध यज्ञ कर उसको दक्षिणामें संपूर्ण पृथ्वीको फश्यरको दिया, फिर समुद्र तट पर जा कर, मनोहर सह्याद्रि पर्वतपर तप कर रहे हैं ।। ३७ ।। रावणे राक्षसे देव सम्भूते देवकण्टके ॥ ३७ ।। ततस्त्रेतायुगे जिष्णो रामो दाशरथिः स्वयम् ।। लक्ष्मणानुचरो भूत्वा भार्याहर्तारमाहवे ॥३८॥ सपुत्रपौत्रं सगणं सामात्यं संहरिष्यसि ॥ देवतामांको याग देनेवाले रामत रावगो दान हो जानेर त्रेता युग है जिष्णो ! आर हो स्वयं दशा ग्यके पुत्र राम हो कर लक्ष्मणको साथ ले मरनी भार्या सीताको चुगनेवाले राक्षसराम गयणफा पुर, पोत्र और मन्त्रिगणों सहित संहार फोंगे ॥ ३६ ।। पलभद्रोऽध कृष्णस्त्वं वासुदेवः सनातनः ॥३१॥ कल्यन्ते फल्किरूपी च भविनासि त्रिलोकधृक् ॥
यामनपुराणान्तगत आदित्यानां च विष्णुस्त्वं ज्योतिपां त्वं प्रभाकरः ॥ ४०॥ वसूनां पावकश्च त्वं रुद्राणां शम्भुरुत्तमः ॥ ग्रहाणां च घोऽसि त्वं देवानां यल- भिवान् ॥ ४१ ॥ सिद्धानां कपिलोऽसि त्वं देवर्षीणां च नारदः ॥ यज्ञानां जपयज्ञोऽसि तपश्चासि तपस्विनाम् । ४२ ॥ यक्षाणां च धनेशस्त्वं यमः संयमतां भवान् ॥ मत्स्यानां मकरोऽसि त्वं वरुणो यादसां पतिः ॥४३॥ आपगानां च गदा त्वं सरसां सागरो भवान् ॥ वायूनां प्राणवायुस्त्वं वि. धातॄणां चतुर्मुखः ॥४४॥ वर्णानां वामणश्च त्वमाश्रमाणां गृही भवान् ॥ तारकाणां च चन्द्रस्त्वमिन्द्रियाणां मनो भवान् ॥ ४५ ॥ सिंहोऽसि त्वं मृगाणां च गजेन्द्रोऽसि चतुप्पदाम् ॥ आप हो वलराम तथा वासुदेव सनातन श्रीकृष्ण रूपसे अवतार लेंगे, और कलिके अन्तमे आर ही कलियरूर हो कर संसारको रक्षा करेंगे । आर आदित्योंमे विगु, तेजोमे सूर्य, वसुओंमे अमि,स्द्रोंमे शभु, प्रहोंमे बुध, देवताओंमें इन्द्र, सिद्धोंमें फपिल, देवर्षियोंमें नारद, यहोंमे जपयज्ञ, वपस्त्रियोंमे ठप, यझोंमें धनेश, यमियोंमें यम, मत्स्यों में मकर, जलपतियोंमे वरुण, नदियोंमें गला, तालाबों, समुद्र, वायुओंमें प्रागनायु, विधाताओंमें चतुर्मुस प्रझा, वों में प्राह्मण आश्रमोंमे गृहस्थ, ताराम चन्द्रमा, इन्द्रियोंमे मन, मृगोंमे सिंह, और पशुओंमे हाथी हैं ॥ ४६॥ दिपदां ब्राह्मणश्चासि पक्षिणां गरुडो भवान् ॥ ४६॥ वासुकिस्त्वं तु सर्पाणां विपाणां कालकूटकम् ॥ नागानां त्यमनन्तोऽसि मेरुस्त्वं कुल- भूभृताम् ॥४७॥ गिरीणां हिमवांश्च त्वं चेदानां सामरूपधृक् ॥ छन्द सामपि गायत्री मन्त्रागां प्रगयो भवान् ॥४८॥ पशूनां सुरभिश्च त्वं हुत- मुग्यजभोजिनाम्॥ अचराणां गिरिश्च त्वं वृक्षाणां पिप्पलो भवान् ॥४९॥ सेनानीनां भवान् स्कन्दः क्षमा शोर्यवतां भवान् ॥ बोजानामङ्गुरश्चासि प्राणिनां प्राणग्भवान् ॥५०॥ ब्रह्मर्षीणां वसिष्ठस्त्वं चरतां पवनो भवान् ।। महर्षीणां भृगुश्च त्वं व्यासो वेदविदां भवान् ॥५१॥ वाल्मीकिश्च कवीनां त्वं जनानां त्वं जनेश्वरः ॥ आप मनुष्योंमे ब्राह्मण, पक्षियोमें गरुड, सरों मे वासुकि, जहरोमें कालकूट, नागोमे अनन्त, कुलाबलोमे सुमेह पर्वत, पहाडोंमे हिमालय, वेदोंमे सामवेद, छन्दोंमे गायत्री, मंत्रोंमें ओंकार, पशुओंमे काम धेनु, यज्ञभोक्ताओंमे अमि, स्थावरों में पर्वत, वृक्षोंमे पीपल, सेनापतियों में स्वामि कार्तिकेय, शूरवीरोंमे क्षमा, बीजोमे अंकुर, प्राणियोंमे प्राणधर, २० १६४ श्रोवेवटाचंळमाहात्म्यम् ब्रह्मर्पियों में वसिष्ठ, चलनेवालोंमें वायु, महर्पियोंमें भृगु, वेदज्ञोंमें व्यास कवियोंमें वाल्मीकि और मनुष्योंमें राजा हैं ।। २ ।। यत्सत्त्वं सर्वलोकेषु तेजोवलसमन्वितम् ॥५२॥ तद्भवानिति विज्ञ- यमिति ब्रह्मविदो विदुः॥ समस्त संसारमें तेज या बलयुक्त जो कुछ सत्त्व या वस्तु है सर आप होके स्वरूप जानना चाहिये ऐसा ब्रह्मविद कहते हैं ।। ५३॥ सहस्रशिरसे तुभ्यं पुरुषाय नमो नमः ॥५३॥ भुजासहस्रयुक्ताय ते सहस्रपदे नमः ॥ नानाविधानि देव त्वदायुधानि सहस्रशः ॥५४॥ दीप्य- मानानि सर्वाणि द्योतयन्ति दिशो दश ॥ वक्त्राणि तव तीवाणि दंष्ट्राम- तिभयानि च ॥५५॥ चालार्कमण्डलाकारकुण्डलाभ्यां विभान्ति वै ।। त्वत्पादाम्भोरुहैरेतैः महस्र ति ते पदम् ॥५६॥ यालाद्युतिसम्भिन्न- रक्ताम्भोजैरिवाञ्चितम् ॥ हजारों मस्तकवाले पुरुषरूप आपके लिये नमस्कार है। हजारों भुजा और सहस्रों चरणवाले आपके लिये धार बार नमस्कार है । हे देव ! आपके अनेक प्रकारके चमकते हुए हजारों हथियार दशे दिशाओंको प्रकाशित करते हैं। आपके टेढ़े दाढ़ोंमे भयङ्कर और तीक्ष्ण मुख वालसूर्यके मण्डलाकार कुण्डलोंसे शोभित हैं । वालसूर्यकी कान्तिसे युक्त लालकमलोंसे मानो युक्त आपके सहस्रों चरण कमलोंसे आपका पद भूपित हैं ॥५६॥ पृथिवी पूरिता पद्भिराकाशं मूर्धभिस्तव ॥५७॥ याहुभिश्च दिशो व्याप्सा महाविष्णो नमोऽस्तु ते॥ वेदास्तवैव निःश्वासाश्चन्द्रसूया तवाक्षिणी ॥२८॥ ज्योतिष्फणाश्च ताराणि जगद्रूप नमोऽस्तु ते ॥ कलाकाष्ठामुहर्तादि- दिनरात्रिशरीरिणे ॥५९ चतुर्युगाय कालाय नमोऽनन्ताय ते विभो ॥ आपके पैरोंसे पृथ्वी और मस्तकोंसे आकाश व्यात है, भुजाओंसे दिशायें व्याप्त है । हे महाविष्यो ! माप) गमस्कार है । हे भगवर ! वेद माप हो के निःश्वास है। पन्द्र और सूर्य आपके नेत्र है। नत्र भारफे तेगो फाग है। हे जगत्स्वरूप ! आपको नमस्कार है। फला, पड़ी, मुहूर्त और दिन गत आपका शरीर है। है विभो! चारों युग एवं अनन्त कालरूप आपको नमस्कार है ॥ ५९॥ फालहक्कालरूपी च कालात्मा फालकारणम् ॥३०॥ कालविनि- रवेद्यस्त्वं विश्वमूत नमोऽस्तु ते ॥ अनादीनि च भूतानि महान्ति मधु यामनपुगणान्तर्गत सूदन ॥ ६१ ॥ तव मूर्तानि रूपाणि भूतभावन ते नमः॥ प्राणात्मा प्राणधृक् प्राणी साक्षी त्वं सर्वकर्मणाम् ॥ ६२ ॥ नित्यः सर्वगतः स्थाणुर- चलस्ते नमो नमः ॥ शरीरभृच्छरोरी त्वं शरीरात्मा शरीरगः ॥१३॥ शरीरकर्मणाऽस्पृष्टः शुद्धमूर्ते नमोऽस्तु ते ।। आप त्रिकालदर्शी, फालरूप, कालात्मा, कालके कारण हैं। एवं कालके जाननेवालोंसे भी नहीं जानने योग्य हैं। हे विश्वमूर्ते ! आपको नमस्कार है । हे मधुसूदन ! जिनका आदि और अन्त नहीं है ऐसे मूर्तरूप पञ्च महाभूत माप होके हैं। हे भूतभावन ! आपको नमस्कार है। आप माणात्मा, प्राण धारण करनेवाले, सब फर्मों के साक्षी, नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर और अचल हैं। आपको नमस्कार है । आप शरीरधारण करनेवाले, शरीरी, शरीरात्मा, मोर शरीर' न्यापी तथा शरीग्से होनेवाले कर्मों से अलग है । हे विशुद्धरूप ! आपको नमस्कार है ।। ६४ ॥ अणीयसामणीयांस्त्वं महीयांश्च महीयसाम् ॥ ६४॥ बृहतां च बृहय त्वं विश्वमूर्ते नमोऽस्तु ते ॥ खस्थस्त्वं खगुणश्चापि खगुणातीत एव च ॥६५॥ खमूर्तिः खगतिश्चासि खगेशारूढ ते नमः ॥ ज्ञानात्मा ज्ञान- दृग्ज्ञानी ज्ञानं ज्ञानवतां भवान् ॥ ६६ ॥ ज्ञानविद्भिरविज्ञेयस्तुभ्यं ज्ञेपात्मने नमः ॥ वेदात्मा वेदविदेद्यो वैद्यो वेदविदां वरः ॥ ६७॥ वेदान्तवेद्यरू- पाय ब्रह्मरूपाय ते नमः ॥ आप छोटेसे भी छोटे बड़ेसे भी बड़े और बृहतोंमेंभी आप बृहत हैं। हे विश्वमूने ! आपको नमस्कार है। आप आकाशमें स्थित और आकाशके गुण हैं । शब्दसे भी आप परे हैं । आप आकाशकी मूर्ति और आकाशके गतिवाले हैं। हे गरुड़वाहन ! आपको नमस्कार है। आप ज्ञानरूप, ज्ञानके देखनेवाले, ज्ञानी और ज्ञानियोंके भी ज्ञान हैं । ज्ञानी लोग भी आपको नहीं जान सकते, इस तरहसे हेयरूप आपको नमस्कार है। आप वेदरूप, वेदवेत्ता और वेदवेत्ताओमें भी श्रेष्ठ हैं । वेदान्तवेद्य, प्रज्ञरूप आपको नमस्कार है॥६८॥ अक्षरायाक्षराद्याय यक्षराकारधारिणे ॥६८॥ क्षराक्षरविभक्तो दावतीताय च ते नमः ॥ नमो निरन्तरानन्दमूलकन्दाय जिष्णवे ॥ ६९ ॥ उष्णत्वमग्नौ शैत्यं च जले पृथ्व्यां च गन्धिता ॥ स्पर्शित्वं च भवान्वायौ नैर्मल्यं खे नमोऽस्तु ते ॥७॥ घनाः केशेषु नद्यस्ते भगवन् सर्वसन्धिषु ॥ कुक्षौ च सिन्धवः सप्त नमस्ते जलमूर्तये ॥ ७१ ॥ माप अक्षररूप एवं अक्षरोंके आदि और अझोंके आकारको धारण करनेवाले है। क्षर और अक्षर दानां भीवेट्सटाचलमाहात्म्यम् रूपोंसे आप विभक्त और दोनों रूपोंफो उल्लङ्घन करनेवाले पुरुषोत्तम हैं। हे प्रभो! आपको नमस्कार है। निरन्तर मानन्द रूपसे रहनेशले जयशील आपके लिये नमस्कार है । अग्निमें उप्णता, जलमें शीतलता, पृथ्वीमें सुगन्ध, वायुमें स्पर्श एवं आकाशमें स्वच्छता,यह सब आप ही हैं, आपको नमस्कार है । हे भगवन् ! आपके बालोंमें मेघ, सन्धियोंमें नदियां, और कुशिमें सातो समुद्र हैं, जलमूर्ति आपको नमस्कार है। स्तोत्रैः स्तुताय स्तोत्राय स्तोत्र कृत्मियकारिणे ॥ स्तोत्रज्ञेयाय स्तु- त्याय स्तोत्ररूपाय ते नमः ॥७२॥ अद्भुताकाररूपाय नमस्ते शाङ्गपाणये ॥ भक्तप्रियाय शान्ताय भक्तचित्तानुवर्तिने ॥७३॥ भक्तपापविनाशाय नमस्ते शाङ्गपाणये ॥ रक्षाकराय जगतां रक्षोध्ने राक्षसारये ॥ ४॥ श्रीवत्सव- क्षसे तुभ्यं शापाणे नमो नमः ॥ श्रिया सरोजकरया सरोजान्तरव- णया ॥ ७५ ॥ दिव्याभरणविद्योतिदेहया दिव्यवेवया ॥ पलाशश्यामया देव्या धरण्योत्पलहस्तया ॥ ७६ ॥ संश्रितोभयपाश्र्वाय नमस्ते शार्ग- पाणये॥ स्तोत्रोंसे स्तुति किये गये हुए, स्तोत्ररूय, स्तोत्र करनेवालों के प्रिय करनेवाले एवं स्तोत्रोंसे जाननेयोग्य, स्तुति रूप आपको नमस्कार है। हाथमें धनुप वाग लिये हुए और अद्भुत्त आकारवाले आपको नमस्कार है । भक्तों के प्रिय, शान्त, भक्तों के वशमें रहनेवाले आपको नमस्कार है । भक्तोंके पापोंको दूर करनेवाले शापाणि आपको नमस्कार है। संसारको रक्षा और राक्षसोंके संहार करने वाले, राक्षसोंके शत्रु, आपको नमस्कार है। वक्षःस्थलमें श्रीवत्सको धारण करनेवाले तथा शाईहरत आपको बार बार नमस्कार है । मलके भीतरी भाग समान वर्णवाली, हाथमें कमल लिये हुए, दिव्य आभरणोंसे भूपित एवं दिव्य वेप धारण किये हुई श्रीदेवी तथा पलाशके समान श्याम पर्व फमलफो हाथमें लिये पृथ्वी देवी इन दोनोंसे दोनों पाश्चों में सेवित आपको नमस्कार है।। ७७ ॥ चराचराणि भूतानि भीतानि चलितानि वै ॥७॥ लभन्ते न स्थिति देव भीमरूप नमोऽस्तु ते ॥ युगान्तकालानलकोटितुल्य प्रभाभिरापूरितलो. फजाल ॥ रत्नाङ्गदालङ्कृतवाहुण्ड नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रवाहो॥७८॥ नमोऽ स्तु देवा अपि लोकपाला भूताविशेषेण विरूपनेत्र ॥ विमानगास्ते प्रणम- न्ति चैते प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥७९॥ पश्यामि देवेश तवैव देहे चरा. चराणीह गतागतानि ॥ भूतानि चैतानि च भूतवास तपःप्रभावाच भवत्य- सादात् ।। ८० ॥
वामनपुराणान्तर्गत wwwwwron. है देव ! स्थावर, जगम एवं सब प्राणी आपकी मायासे भीत और चञ्चल हो कर स्थिति नहीं पा रहे हैं। हे भौम ! आपको नमस्कार है । हे प्रलयकालीन करोड़ों अग्निके समान अपनी प्रभाओंसे सब लोकोंको पूरित करनेवाले ! हे रत्न एवं अहदोंसे अलंकृत भुजावाले ! हे सहस्रयाहो ! आपको नमस्कार है । हे भयङ्कर नेत्रवाले परमात्मन् ! प्राकृत जीवके समान ही ये सब देवता और लोकपाल भो विमानों में बैठे हुए आपको प्रणाम करते हैं । हे जगन्निवास! देवेश! मैं चराचर प्राणिमात्रको आप होके शरीरमें तपकी महिमा एवं आपकी कृपासे देख रहा हूं। इनमेंसे तो कोई भा रहा है और कोई जा रहा है। हे देव ! आप प्रसन्न हो ॥८॥ अनेकरत्नान्वितभूषणानां प्रभाभिरादीपितलोकजाल ॥ तडिद्गणा- लङ्कृतमेघकान्ते प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥८॥ त्वदीयवक्त्राणि महा- धुतीनि कपान्तसूर्यानलसन्निभानि ॥ दंष्ट्राकरालानि महास्वनानि यिमे. मि पश्यन् भगवन् प्रसीद ॥ ८२ ॥ ब्रह्मनिणेत्रप्रमुखांश्च देवान् सयक्षग- न्धर्वमहोरगांश्च ॥ पश्यामि सर्वास्तव देव देहे प्रसीद देवेश जगन्निवा- स ॥ ८३ ॥ दिशो न जाने न लभे च शर्म सोदाम्यहो देववर प्रसीद ।। भक्तानुकम्पिन परमार्थरूप प्रसीद विष्णो भगयन् प्रसीद ॥ ८४ ॥ अनेक रनोंसे जड़े हुए आभूपोंकी कान्तिसे संसारको प्रकाशित करनेवाले, हे विजलियोंसे अलंकृत मेपके समान शरीग्वाले, हे देवेश ! जगन्नास ! आप प्रसन्न हों। हे भगवन् ! मैं प्रलयकालीन सूर्य और मनलके समान मापके मुखौंकी कान्ति एवं कराल दंष्ट्रा तथा भयङ्कर शब्दको देख और सुन कर डर रहा हूं। हे देवेश ! आप प्रसन्न हो । हे देवेश! ब्रह्मा, शङ्कर आदि देवता और यक्ष गन्धर्व महोरग सबको मैं आपके शरीरमे देख रहा हूं । हे देव- श्रेष्ठ! मैं दिशाओंको नहीं जानता और न कल्याण को ही पार रहा हूं। मैं दुःखी हो रहा हूं । हे भगवन् ! विष्णो ! भक्तानुकम्पिन ! परमार्थरूप ! आप मुझ पर प्रसन्न हों। शंकर उपाच- प्रसीदेति नमस्कृत्य वायुः प्राञ्जलिरास वै ।। प्रीतोऽथ भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८५ ॥ श्रीभूमिसहितो देवो वरदो वायुमब्रवीत् ॥ परं घृणीष्व भद्रं ते वायो यन्मनसेच्छसि ॥ ८६ ॥ शङ्कर थोले-हे पार्वती ! वायु, प्रसन्न हो ऐसा कह कर नमस्कार करफे हाथ जोड़ कर पेठ गया। इसके बाद श्री और भूमि सहित, शश, पा, गदागरी, वरद भगवान विष्ण प्रसन्न हो कर पोले-कि हे वायु ! सुम्हारा महल हो। तुम्हारी जो इच्छा हो वर मांगो ।। ८६॥
'१५८ श्रीवेङ्कटाचलमात्म्यम् - वायुरुवान- वरं न याचे देवेश श्रीनाथ परमेश्वर ॥ त्वत्सान्निध्यं ममैवेदं नित्य- मस्तु रमापते ।। ८७॥ वायु बोले हे देवेश! श्रीनाथ ! परमेश्वर ! मैं और कोई वर नहीं चाहता । हे रमापते! केवल यही वर- दान चाहता हूं कि मैं सदा आपके पास रहूं ॥८७ ॥ अथ वायु प्रति भगवत्कृतानवरतस्वसान्निध्यवरप्रदानम् शंकर उवाच- एतच्छ्रुत्वा हरिः प्राह देवतानां च सन्निधौ ॥ ८८ ॥ शङ्कर बोले-हे पार्वती ! भगवानने यह सुन कर देवताओं के समक्ष कहा ।। ८९॥ भीमगवानुवाप- चतुःपष्टिं त्वयोक्तानां श्लोकानां यः पठन्नरः॥ भक्ति मुक्ति स लभते मत्मसादान्न संशयः ॥८९॥ त्रिसन्ध्यं यः पठेद्भक्त्या पूजयन्मामन- न्यधीः॥ पण्मासान्मम सान्निध्यं लभते स न संशयः ॥९० ॥ तवास्तु यद्यदिष्टं तद्देवानामपि दुर्लभम् ॥ अस्य स्कन्दकुमारस्य पूजनं मम नित्य- शः ॥११॥ आकल्पान्तं मया दत्तं तथा सान्निध्यमत्र वै॥ श्री भगवान बोले-हे वायो! तुम्हारे कहे हुए चौसठ श्लोकोंको जो मनुष्य पाठ करेगा, वह मेरी कृपासे निःसन्देह भोग और मोक्ष दोनोंको पारेगा। एकाग्रचित्त हो कर भक्तिपूर्वक जो मनुष्य मेरी पूजा करता हुआ इस स्तोत्रको तीनों कालमें पढ़ेगा वह निश्चय छ मासके भीतर ही मेरा दर्शन कर सकेगा। हे वायो! देवताओंको भी दुष्प्राप्य तुम्हारा जो भी अभीष्ट मनोरथ होगा सन सिद्ध हो जायगा। फुमार स्कन्दको मैंने अपना पूमन और फल्पपर्यन्त सान्निध्य दिया है ।। ९२।। शंकर उपाध-- घायुलन्ध्या वरान्विष्णोर्ययावथ सुरालयम् ॥ ९२ ।। आस्ते पाच- ले देवः श्रीभूमिसहितोऽनघे ॥ अप्रत्यक्षालयो दृश्यो विहरन गिरिमूर्घ- नि ॥ ९३ ॥ नानाद्रुमलताकोणे सर्वर्तुगणसंयुते ॥ स्यामिवापीसमीपे तु फोटिकन्दर्परूपवान् ॥१४॥ आस्ते लक्ष्म्या च घरया रमन्पोटशयापिकः ॥
वामनपुगणान्तर्गत शङ्करने कहा - विष्णुसे वरदान पा कर वायु स्वर्गको चला गया। हे पार्वती निःष्पाप ! श्री और भूमि- सहित भगवान् इस समय वृपभाचलपर हैं। वे अपने निवास स्थानके अप्रत्यक्ष हो जाने पर भी स्वयं प्रत्यक्ष हो कर पर्वतके शिखरपर अनेक प्रकारके वृक्ष और लताओंसे व्याप्त एवं ऋतुओंके सभी गुणों से युक्त स्वामिपुष्करिणीके समीप, करोड़ों कन्दर्पके समान रूपवान् सोलह वर्षको अवस्थावाले हो लक्ष्मी और पृथ्वीके साथ क्रीड़ा करते हुए वहां विहार कर रहे हैं ।। ९५ ॥ दृष्ट्वा गुहोऽपि तं देवं चैत्रमासि शुभे तिथौ ॥ ९५ ॥ आराधयंत्रि- सन्ध्यं वै देवगन्धर्वकिन्नरैः॥ नृत्यैरप्सरसां चैव गीतवादिननिःस्व- ॥९६ ॥ रमयंश्च रमानाथमुत्तरे गहरे गिरेः॥ कुमारपारिका नाम यत्र निर्झरिणी शुभा ॥९॥ मयूरवाहको देवि तस्यास्तीरे वसत्यहो । वहींपर स्वामिकार्तिक भी चैत्र महीनेकी शुभ तिथिमें भगवानका दर्शन कर तीनों काल उनकी अराधना करते, देव, गन्धर्व, किन्नरोंके साथ अप्सराओंके नाच गान और बाजेको सुनते एवं पर्वतकी उत्तरकी ओर गुफामें कुमारधारिकानामकी शुभ तलैयाके तटपर भगवान लक्ष्मीपतिको जपते हुए अपने वाहनके साथ मानन्दसे निवास कर रहे हैं ।। ९८॥ ब्रह्महत्या तु या तस्य दुःसहा घोररूपिणी ॥ ९८ ॥ सा वृपाचल- गाने दृष्टमाने पहिः स्थिता ॥ स कामयानः शेषाद्रौ नित्यसेवां हरेर- सौ ।। ९९ ॥ पुनरागमनं देवि पण्मुखो नाभिवान्छति ॥ स्कन्दक्री भयङ्कर रूपवाली दुःसह प्रहाहत्या उप पर्वतके शिखरमात्रके देखने ही छूट गयी। हे देवि ! कुमार वहांपर नित्य हरिको सेवाकी इच्छा करते हुए फिर यहां आनेकी कभी आकांक्षा हो नहीं करते ।। १०० ॥ अथ काले गते देवि पहुवर्षगणैर्युते ॥१०॥ गरुत्मांस्तु बृपादि तं काञ्चनं रसमण्डितम् ॥ उद्धृत्याहं विष्णुलोकं गमिष्यामीत्यचिन्तय- त् ॥ १०१॥ तज्ज्ञात्वा भगवान्विष्णुर्गरुडं त्वाह सुस्मितः॥ हे देवि ! इस यातके कई वर्ष बीत जानेपर एकबार गरुड़ने सोचा कि मैं इस रत्नजड़ित काञ्चनमय वृपमा• चलको उखाड़ कर विष्णुलोकमें ले जाऊंगा। श्रीविष्णुने इस पातको जान कर चकित हो कर गरुड़से कहा।। १०२ ॥ मीभगवानुवाच- पक्षिराज महासत्त्व शृणु कारणमुत्तमम् ॥२॥ गरुत्मन्निह सर्व 4
श्रीवेकटाचलमाहात्म्यम्
घसाम गिरिमूनि ॥ त्वं गिरेर्दक्षिणं मानुमासाद्य वस नित्यशः ॥३॥
शेपागच्छ वसेह त्वं ताधिः शैलरूपधृक् ॥ तावन्नित्यं मम प्रीत्यै शैल-
माश्रित्य सर्वतः ॥४॥ आकल्पान्तं वसामीह जगत्पालनकारणात् ॥
श्रीभगवान् बोले - हे महावली पक्षिराज गरुड़! एक उत्तम यात सुनो-हम सभी इस पर्वतपर सदा
निवास करेंगे। तुम इस पर्वतके दक्षिण शिसरपर जा कर सदाके लिये रहो। हे शेष ! तुम आओ और यहां
मा कर गरुड़के नीचे पर्वतका रूप धारण करके यतो। तुम मेगे प्रसन्नता के लिये इस पर्वतमरमें आश्रय किये
गहो। मैं संसारके हित रक्षार्थ फर पर्यन्त यहां निवास करूंगा ॥ १०६ ।।
युगे युगे गिरिरयं नामानि विविधानि वै ॥५॥ गमिष्यति वराण्येव
घरदोऽयं वृपाचलः ॥ कृते घृपादि वक्ष्यन्ति त्रेतायां गरुडाचलम् ॥६॥
द्वापरे शेषशैलं च वेङ्कटादि कलौ युगे ॥ वेङ्कारोऽमृतयोजं तु कटमैश्वर्य-
मुच्यते ॥७॥ अमृतैश्वर्यसयत्वादेवटाद्रिरिति स्मृतः ॥ विविधा मुनय-
श्चैव मनुष्याश्च युगे युगे ॥ ८॥ नारायणादिं वक्ष्यन्ति नामभिर्विविधैर-
मुम् ॥ इत्याज्ञाप्य च तौ देवो रमया विहरन् सदा ॥९॥ आस्ते सुरासु-
वन्यः स्वामिपुष्करिणीतटे ॥
यह वरदायक वृषभाचलके प्रत्येक युगमें भिन्न भिन्न श्रेष्ठ नामको पावेगा। यह सतयुगमें वृषभावल, प्रेतामें
गरुडाचल, द्वापरमें शेषाचल, और फलियुगमें वेङ्कटाचल नामको पावेगा । 'व" यह अक्षर अमृतफा वीजरूप है,
"कट" यह ऐश्वर्यका नाम है । अमृत और ऐश्वर्य इन दोनोंके मिलनेसे यह वेङ्कटाद्रिक नामसे पुकारा जाता है । युग
युगमें अनेक प्रापि और मनुष्य इस नारायण पवनके अनेक नामोंसे पुकारेंगे । हे देवि ! इस तरह भगवान शेष और
गरुड़को आज्ञा दे कर लक्ष्मीके साथ सर्वदा विहार करते हुए देव और असुरोंसे पूजित हो कर स्वामिपुष्करिणीके
सट पर निवास करते हैं ।। ११०॥
आवां गच्छाव तं शैलं गिरिजे गणसंयुतौ ॥ ११॥ नित्यं
वसाव तत्रैव पश्यन्ती गुहमव्ययम् ॥ देवसेनापुलिन्दाभ्यां विहरन्तं वृषा-
चले ॥११॥
द गिरिजे ! चलो हम तुम अपने गणों सहित वहीं चलें और वहीं अक्षय, कुमार कातिकेयको देवसेना और
पुलिन्दाके साथ वृषभाचलपर विहार करते हुए देखते वास करेंगे ॥ १११ ॥
वामनपुराणान्तर्गत अथ देव्या सहागतस्य शम्भोः शेषाचलादाग्नेयदिगवस्थानम् नारद उवाच- इत्युक्त्वा वृषमाख्दः पार्वत्या सह शङ्करः ॥ सगगश्च ययौ स्कन्दं द्रष्टुं तं वृषभाचलम् ॥ १२ ॥ उपित्वा वसतीस्तिस्रो मार्गे पर्वतमूर्वसु ॥ आराधितस्तदा तत्र देवैः सोमो वृपध्वजः॥१३॥ स जगामास्थिकूटाख्यं वृषभाद्रौ सरोवरम् ।। मृतानामस्थिकूटानि प्रक्षिप्तानि सरोवरे ॥ १४ ।। ये- पां तु पूर्वरूपास्ते समुद्गच्छन्ति तज्जलात् ॥ तस्मात्तदस्थिकूटाख्यामागच्छ- सर उत्तमम् ॥ १५॥ पार्वतीदेवी के साथ शङ्काजीका शेगावलके अमिकोणमें रहना नारदजी बोले-इतना कह कर भगवान शङ्कर पार्वती सहित नन्दीश्वरपर चढ़ कर अपने गणों सहित स्कन्द- को देखनेके लिये वृषभाचलपर गये। मार्गमें ये तीन बस्तियों में पर्वतोंके शिखरपर निवास करके वहां देवताओंसे पूजित हो कर फिर भगवान शङ्कर वृपभावलपर अस्थिकूट नामक तालायपर गये। जिन मरे हुए पुरुषोंको अस्थियोंका समूह उप सगेवरमें फेंका जाता हैं, पहिलेके समान रूपमें वे मनुष्य उससे फिर निकलते हैं । इसीसे वह वालाय अस्थिकूटके नामसे प्रसिद्ध है ।। १५ ।। अवरुह्य च तत्तोरे वृपभादुमया सह ॥ लात्वा तीर्थे महादेवः पार्वत्या सह शूलभृत् ॥ १६ ॥ नत्वा श्रोशं वृषाद्रीशं दृष्ट्वा स्कन्दं ततः परम् ॥ मयूरवाहनं वालं सोमः सोमकलाधरः ॥ १७॥ आससाद सरो- मुख्यं शिवः स्वामिसरस्ततः ॥ उस तालाब के किनारे पार्वतीके साय शूलपारो शिवजी नन्दोश्वरसे उतर और उस तालाबमें स्नान कर कृपभा- चलके स्वामी लक्ष्मीपतिको प्रणाम कर मयूरवाइन कुमारकार्तिकेयको देख फिर वहाँसे आगे बढ़ करके श्रेष्ठ स्वामि- पुष्करिणीपर मा पहुंचे ॥ १७ ॥ स्नात्वा श्रीशाभ्यनुज्ञातः पूर्वदक्षिणतो गिरेः ॥१८॥ कपिलस्य सर- स्तोरे कापिल लिङ्गमुत्तमम् ॥ अपश्यद् घृषभारूढश्चक्रपूजितमन वै ॥१९॥ प्रादुर्यभूव सगणः सुदर्शनपुरः शिवः ।। वहां पर स्नान कर भगवानको धाज्ञा ले का उन्होंने उन्त पर्वतके पूर्वदक्षिण अर्थात् अग्निकोणमें फपिलसरो- घरके पास सुदर्शन चक्र से पृजित कपिललिङ्गको देसा । फिर वहां अपने गणों सहित शिवजी मुदर्शन चक्रके सन्मुस प्रकट हुए ॥ १२०॥ २१ श्रीवेट्टायलमाहात्म्यम् अथ चक्रतीर्थ तपस्यन्तं सुदर्शनं प्रति शङ्करवचनम् दृष्ट्वा सुदर्शनो देवो नत्वा बद्धाञ्जलिः स्थितः ॥ १२०॥ प्रीतोऽथ भ- गवानाह सुदर्शनमुमापतिः ॥ प्रीतस्ते तपसा चक्र यदभीष्टं घृणीष्व ते ॥ २१॥ ददामि देवैरपि यत्प्रार्थितं दुर्लभं च तत् ॥ सुदर्शनो वरं वत्रे ज्ञात्वा प्रीतं च शङ्करम् ॥ २२ ॥ यदि प्रीतो गिरीश त्वमन्तरात्मनि मे वस ॥ नित्यं भीमश्च सौम्यश्च वरदो मृत्युहा भव ॥ २३ ॥ चक्रतीर्थ में सुदर्शनजीके प्रति शङ्करजीका वचन सुदर्शन, भगवान शङ्करको देख कर हाथ जोड़ कर सड़ा हो गया । भगवान उमापति प्रसन्न हो कर सुदर्शनसे बोले कि, हे चक्र ! मैं तुम्हारे तपसे प्रसन्न हूं। जो इच्छा हो वर मांग लो । जिस वस्तु के लिये देवता तरसते हैं वह दुर्लभ वस्तु भी हम तुम्हें देंगे। तब सुदर्शनने शङ्करको प्रसन्न जान कर वर मांगा कि-हे फैलासनाथ ! यदि आप प्रसन्न हैं, तो आप मेरी अन्तरात्मामें निवास करें और सदा भीम, शान्त, वरदायी और मृत्युफो नाश करनेवाले हों। नारद उवाच.- 'गिरीशः प्राह सुपीतः कालचक्रमनुत्तमम् ॥ हेतिराज महाबाहो प- प्तिं तपसा तव ॥२४॥ विष्णोर्वरप्रसादेन स्नेहो मयि तवाधिकः ॥ प्रागेव दर्शितः सम्यग् वाच्यं तत्र न किञ्चन ॥२५॥ दृष्टवानहमद्य त्वां मां प्रीण- यसि किं पुनः ॥ तदलं तपसा देव नावयोर्विद्यतेऽन्तरम् ॥ २६ ॥ अन्त- रात्मनि ते वोसः प्रार्थितो यस्त्वयाऽनघ ॥ तदशक्यं महाचक्र विष्णोरन्य- स्य कस्यचित् ॥२७॥ अन्तरात्मा हि सर्वेषामेको नारायणः प्रभुः ॥ स्नेहा- तिशयतस्त्वेवं भवानाहेति मे मतिः ॥ २८ ॥ नारदजी बोले-शिवजीने प्रसन्न हो कर उत्तमसे भी उत्तम कालचक्र वे कहा-हे महाबाहो ! आयुधराज ! अब तुम अपने तपको समाप्त करो। श्री विष्णुके अनुप्रह और वरदानसे तुम पहिले से ही हमारे ऊपर अधिक प्रेम दिखा रहे हैं, इसमें कोई छल कपटकी बात नहीं है । आज मैंने तुमको देख लिया है तुमको देखनेसे हम सन्तुष्ट हो गये और फिर क्या चाहते हो १ मव तपस्या करने की कोई आवश्यकता नहीं है। हे देव ! तुम्हारे हमारेमें कोई अन्तर नहीं है । हे निष्पाप ! तुमने अपनी अन्तरात्मामें मेरे निवास करने की जो प्रार्थना की हैं, यह तो श्री विष्णुके सिवाय दूसरेके लिये अशक्य है, क्योंकि सबकी अन्तरात्मा तो एक नारायण प्रभु ही हैं। मैं मानता हूं कि तुमने मुझ पर अति प्रेम होने के कारण ही ऐसा कहा है ।। १२८॥
वामनपुगणान्तर्गत
Niwwwaur
दक्षिणार्थं तु दत्तस्त्वं चिरमाकाक्षितोऽपि यत् ॥ तत्रैवाशङ्कमानेन
हरिणा त्यमुदीरितः ।। २९ ॥ प्रसादय पुनः शम्भुमित्याहूय महात्मना ।
तदेतद्विदितं सर्व मया योगवलेन वै ॥ १३० ॥ उपायश्चात्र दृष्टो मे त्वयि
पासो ममेप्सितः ॥ ममापि हि मतं तावत्वया निवरतां सखे ॥३१॥
सदा मेरे अभिमान होनेपर भी मैने तुझको दक्षिणामे दे दिया था, उसी समय श्री हरिने बुला करके तुमसे
कहा था कि तुम शङ्करको प्रसन्न करो। मैंने यह सब वृत्तान्त योगमलसे जान लिया था। मैंने एक उपाय सोचा
है और वह यह है कि मुझे तुम्हारी अन्तरात्मामे निवास करना अभीष्ट है। हे ससे ! मेग अभिमत तुम
करो ॥ १३१॥
शुद्धसत्त्वस्य तद्विष्णोः सर्वज्ञानमयं वपुः ॥ साक्षात्स्पष्टुमहं भीत-
स्तमोगुणसमाश्रयः ॥३॥ वस्तव्यं च मया विष्णोदिव्यमङ्गलविग्रहे ॥ त्वा-
मेव तदहं नित्यं विष्णोनित्यानपायिनम् ॥ ३३ ॥ अनुप्रविश्य तदेहे वसि-
ष्यामि सुदर्शन ॥ एवं सति ममाभीष्टं प्रार्थितं
च तवाद्भुतम्॥३४॥
उभयं
प्रायते तस्मात्कुरुष्व वचनं मम ॥ ज्वालामालावृतो नित्यं वह मां हृदये
स्थितम् ॥ ३५ ॥
बात यह है मै तमोगुणाश्रित होने के कारण शुदतत्त्व भगवान् विष्णुके सर्व ज्ञानमय शरीरका साक्षात् स्पर्श
फरनमे डरता हू । मुझे भगवान् विष्णुके दिव्य मङ्गलरूप शरीरमे वास करना जरूरी है। इसलिये हे सुदर्शन ! भग-
वान् विष्णुके समीप निवास करनेवाले तुम्हारे ही शरीरमें प्रवेश कर हम उनके शरीरमे नित्य निवास करेंगे। इस तरह
करनेसे मेरा भी मनोरथ सिद्ध हो जायगा और तुम्हारी भी प्रार्थना सम्ल हो जायगी। इन दोनों अभीष्टोंकी सफ.
लता मैं चाहता है। इसलिये मेरे वचनको सुनो और तुम ज्वालाओके समूहसे युक्त हो कर मुझे अपनी अन्तरात्मामे
नित्य धारण करो ॥ १३॥
सुवर्णाभं शतभुजमष्टाविंशतिहस्तकम् ॥ अथवा पोडशभुजमष्ट-
बाहुं चतुर्भुजम् ॥ ३६ ॥ ज्वालाकेशं त्रिनयनं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।।
अर्चयिष्यन्ति मां लोके वसन्तं स्वयि नित्यशः ॥३७॥ उपचारैस्तथा सारैः
पोठे शैवे च वैष्णवे ॥ पुरुपा वा स्त्रियो वाऽपि भवन्तु फलभागिनः ॥३८॥
इति दत्त्वा वरं तस्मै वरदो धृषभध्वजः ॥ आस्ते तत्रेश्वरो नित्यमदृश्यः
सगणस्तटे ॥ ३९॥
१६४
श्रीवेस्टाचळमाहात्म्य
AurmNAAMR.
सुवर्णके समान कान्तिमान, सौ, मट्ठाइस, सोलह, आठ या चार भुजावाले, ज्वालाफेश, तीन नेत्रा एवं
तुम्हारे हृदयमें निवास करते हुए मुझको ब्रह्मा, विष्णु और शिव तीनों रूपमें जो मनुष्य या स्त्री साङ्ग उपचारोंसे शैव
या वैष्णव पीठपर पूजा करेंगे वे फ्लके भागी होंगे। वरदायी धूपभध्वज भगवान शङ्कर इस तरह वर प्रदान करके
अपने गणोंके साथ वहीं तटपर अप्रत्यक्ष रूपमें रहते हैं ।। १३९ ।।
घरं लब्ध्वाथ चक्रोऽपि पञ्चायुधसरो ययौ ॥ आसाद्य स्वं सरोऽदृश्य-
स्तपश्चरति नित्यशः ॥१४॥
सुदर्शन चक्र भी शिवजीसे वर पाफर पञ्चायुध सरोवरपर चला गया। कालचक्र अपने सरोवरपर जा कर
सदश्य रूपसे नित्य तप कर रहा है ।। १४०॥
शतानन्द उवाच-
श्रुत्वैतन्मुनयः प्रीता आख्यानं नारदेरितम् ॥ साई वाल्माकिना
सर्वे जग्मुस्तं पृषभाचलम् ॥४१॥ अहं तैरभ्यनुज्ञातो :मिथिलामागतो
नृप ॥ इति ते कथितं सर्वमाख्यानन्तु यथाश्रुतम् ॥ ४२ ॥
शतानन्दजी बोले-हे जनक ! नारदजीके कहे हुए इस आख्यानको सुन कर सब मुनि बड़े प्रसन्न हुए
और वाल्मीकिप्तहित सब वृपभाचलपर चले गये। हे राजन् ! मैं उनकी आज्ञा ले कर जनकपुरीमें आया हूं। इस
प्रकार मैंने जैसा यह भाख्यान सुना था वैसा आपसे कह सुनाया ।। १४२ ॥
।
व्यास उवाच-
श्रुत्वा सविस्तरं वाक्यमद्भुतं रोमहर्पणम् ॥ पुनः प्रीतोऽभवद्राजा
शतानन्दं पुरोधसम् ॥४॥ शृण्वतस्ते को ब्रह्मन् तृप्तिमें नोपजायते ॥
भूयः कथय मे ब्रह्मन् वेङ्कटाद्रीश्वरं प्रति ॥४४॥
व्यासजी बोले-यह अद्भुत हर्षदायक समाचार सुन कर राजा जनक बड़े प्रसन्न हुए और अपने पुरोहित
शतानन्दजीसे फिर कहने लगे कि हे ब्रह्मन् ! आपको कही हुई इस कथासे मेरी तृप्ति नहीं होती है इसलिये माप
फिर श्रीवेङ्कटेश्वरके सम्बन्धमें और भी कथा कहिये ।। १४४ ॥
व्यास उवाच-
शतानन्दः पुनः प्राह जनकं मिथिलापतिम् ॥ वक्ष्यामि विस्तरेणाऽहं
सावधानमनाः शृणु :॥४५॥ वामदेवेन मुनिना कथितां जनकाय वै ॥
निमिपुत्राय च पुरा कथां यज्ञान्तरे नृप ॥१४६ ।।
इति श्रीवामनपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये वायु प्रति भगदत्सान्निध्यवरपदा-
नादिवर्णनं नाम धनुर्विशो-ऽध्यायोत पञ्चमः ॥५॥
वामनपुराणान्तर्गत १६५ व्यासजी बोले-शतानन्द फिर मिथिलापति जनकसे कहने लगे-हे राजन ! मैं विस्तारसे कहूंगा, आप सावधान हो कर श्रवण करें। हे नृप! प्राचीन समयमें वामदेव मुनिने यज्ञके बोचमें निमिपुत्र राजा जनकके प्रति जो कथा कही थी, वही मैं तुम्हें विरतारसे सुनाऊंगा। इति पञ्चमोऽध्यायः पष्ठोऽध्यायः शतानन्दको जनकसे, श्री प्रभु प्रादुर्भाव । कथा निरूपण मुनि यहां, वर्णन मभु प्रभाव ॥१॥ वायु दिशामें तप तपन, शापि अगस्त्यका ध्यान । प्रभु दर्शन पाना परम, प्रभुका अन्तर्धान ॥२॥ उस अद्भुत व्यापार अरु, उस अद्भुत प्रभुरूप । देख मुग्ध होइ दरश हित, ढूंढत ताहि स्वरूप ॥३॥ अथ जनकं प्रति शतानन्दोक्तभगवदाविर्भावकथोपोद्धातः शतानन्द उवाच - पुरा तु जाह्नवीतोरे जनकं संशितव्रतम् ॥ अश्वमेवे महायज्ञे दी. क्षितं मुनयोऽभ्ययुः॥१॥ तानभ्यर्च्य मुनीन्सर्वान् राजा स ऋपिसत्तमान् ॥ जनकः प्रोतिसंहृष्टो वाक्यमेतदुवाच ह ॥२॥ शवनन्दने कहा - एक समय गङ्गाजीके किनारे महायज्ञ अश्वमेधमें प्रती हो कर पेठे हुए दीक्षित राजा जनके पास मुनि लोग मागे। उन सव भूपि श्रेष्ठ मुनियोंकी पूजा करके राजा जनक प्रेमसे प्रसन्न हो कर योले॥२॥ अध मे सफलं जन्म सुनतं च महत्तपः ॥ सङ्गम्य यूयमस्माकं यज्ञan ६ श्रीवेट्टानलमाहात्म्यम् वाटमिहागताः ॥३॥ तेनैव मुनयः सर्वे संहृष्टाः परमां मुदम् ॥ ययुस्तत्र निशामेकामवसन्मुनिसत्तमाः ॥ ४॥ पहु सम्भापमाणानामन्योन्यं वै महा- त्मनाम् ॥ पर्यस्ता रजनी चापि प्रातःकालो व्यवर्तत ॥५॥ कृत्वा प्रात- स्तनी सन्ध्यां मुनयश्च समागताः ॥ यजवाट महात्मानो जनको यत्र तिष्ठ- ति ॥६॥ आज मेरा जन्म सफल हुआ, मेरा तप सफल हुआ, जो आप सबने मिल कर मेरी यज्ञशालामें पदार्पण किया है। राजाके प्रेममय वचन सुन कर मुनिगण अति प्रसन्न हुए और उन्होंने रातभर वहीं निवास किया । उन महात्माओंके परस्पर भापण काते रात बीत गयी और प्रातःकाल हो गया। फिर प्रातःकालकी सन्ध्या करके महात्मा मुनिलोग पुनः यज्ञशालामें जहां राजा जनक बैठे थे, आये ॥६॥ नारायणकथाश्वापि कथयन्तः परस्परम् ॥ आसीनास्तत्र ते सर्वे जन- केन महात्मना ॥७॥ तस्मिन् काले महातेजाः पर्यटन् पृथिवीमिमाम् ॥ ब्रह्मपिर्वामदेवस्तु सङ्गतो मुनिसत्तमः॥ ८॥ अभ्युत्थितास्ततः सर्वे ऋषयो वेदपारगाः ॥ पप्रच्छुः सङ्गत्ताः सर्वे वामदेवं द्विजोत्तमम् ॥९॥ राजा जनकके साथ बैठे हुए सब महात्मा परस्पर नारायणकी कथा कह रहे थे, उसी समय पृथ्वीमे घूमते हुए महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ महषि वामदेव वहा आ पहुंचे। वेदपारग सब मुनिगण उनका अभ्युत्थान करके उनसे पूछने लगे ॥६॥ भूरियं वामदेवाद्य परिकान्ता त्वया विभो ॥ श्रोतुमिच्छामहे त्वत्तो नारायणकथां शुभाम् ॥१०॥क वा वसति देवेशः को निवासो जगत्पतेः ॥ उत्कण्ठा विद्यते चाऽस्य जनकस्य महात्मनः ॥ ११ ॥ हे विभो ! वामदेव! आपने सब पृथ्वीको परिक्रमा की है, इसलिये हम आपसे भगवान् नारायणको शुभ कथा सुननेकी इच्छा करते हैं । देवाधिदेव जगत्पति भगवान् श्रीनिवास कहा निवास करते हैं उनका वास स्थान कहा है ? महात्मा जनकको भी इम वातको जानकी वडी अभिलापा है ॥१॥ इति तैः परिपृष्टस्तु वामदेवस्तदाऽब्रवीत् ॥ नारायणगिरि म भूधरे- न्द्रो द्विजोत्तमाः ॥१२॥ इतो दक्षिणतश्चापि द्विशते योजने पुनः ॥ तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्पयः ॥ १३ ॥ वसन्ति नियताहारा वेङ्क- वामन पुराणान्तर्गत -ALAka टाढयभूधरे ॥ अहमप्यागतस्तत्र भूधरेन्द्र द्विजोत्तमाः ॥ १४॥ अगस्त्यं नारदं चैव पुलस्त्यं पुलहं तथा ॥ ऋतुमाङ्गिरसं चैव दक्षं जायालिमेव च॥१५॥ योगाभ्यासरतांस्तांस्तु दृष्ट्वाहं पुनरनवम् ॥ मुनियोंके इस तरह पूछनेपर महर्षि वामदेव बोले - हे द्विजवरो। पर्वतोमे श्रेष्ठ एक नारायणपर्वत है। वह यहासे दक्षिणमे दो सौ योजनार है। वहा वेङ्कटाचलनामक पर्वतपर देवनाओं सहित गन्धव, सिद्ध और महर्षिगण व्रती हो कर निवास करते हैं। मैं भी उस पर्वतपर चला गया। वहापर मैंने अगस्त्य, नारद, पुलस्त्य, पुलह, ऋतु, आगिरस, दक्ष, जावालि इन महर्षियों को योगाभ्यासमे अनुरक्त देस कर उनसे कहा ॥ १६ ॥ किमत्र सङ्गता यूयमासीनाः पर्वते द्विजाः ॥१६॥ इति पृष्टास्तु ते सर्वे प्रत्यूचूर्मे न किञ्चन ।। अगस्त्यः परमर्पिस्तु मामाहूय महायशाः ॥१७॥ उवाच मुनिशार्दूलो निवासे तत्र कारणम् ।। हे विप्रो। आप लोग इस पर्वतपर किस लिये इकट्ठे हुए हैं ? मेरे पूछने पर उन्होंने कोई उत्तर नहीं दिया। फिर महा यशली अगस्त्य मुनिने मुझको वहारर निवास करनेका कारण बतलाया ॥ १८ ॥ भगवन्तमुपासीनो नारदो योगवित्तमः ॥१८॥ वसन् गोदावरीतीरे न ददर्श श्रियापतिम् ॥ वैकुण्ठे तु परे लोके तेनोदिनमना मुनिः॥१९॥ ब्रह्मा- णं समुपागम्य पर्यपृच्छत् सनातनम् ॥ निवासः सर्वभूतानां परमात्मा सना- तनः ॥२०॥ क प्रयातः परो देवस्तन्मे ब्रूहि पितामह ।। इति पृष्टस्तदा तेन ब्रह्मा लोकपितामहः ॥२२॥ ध्यात्वा चिरमुवाचेदं नारदं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ योगियोमे श्रेष्ठ श्रीनारद मुनिने गोदावरीके तीरपर तपस्या करते हुए श्रीपति विष्णुको वहा नहीं देखा। नारदजी यहाँसे वैकुन्ठ लोक्मे गये, पर वहां भी जन उनको भगवानका दर्शन नहीं हुआ सब वे बडे दुःखी हुए। नारदजीने फिर सनातन ब्रह्माजीके पास आ पर पृछा कि हे पितामह ! सर्वान्तर्यामी परमात्मा कहा चले गये ? नारदजीके ऐसा पूछने पर चिरकालनक ध्यान करने के बाद लोकपितामह ब्रह्मा, हाथ जोड़ कर सड़े हुए नारदजीसे बोले । नारायणगिरि म भूमो कापि महामुने ॥ २२ ॥ तस्मिन्हि रमया साधैं रमते पुरुषोत्तमः ॥ प्रोतिः सुमहती जाता तस्मिंस्तु गिरिमू- पनि ॥ २३ ॥ गच्छ नारद सर्वेशं द्रष्टुमिच्छसि चेत्प्रभुम् ॥ इति तेन समादिष्टो नारदो मुनिसतमः ॥ २४ ॥ ततस्तस्मादपानाम्प सशैलेन्द्रमुपा- गमत् ।। आगच्छन्तं वयं सर्वे सङ्गताः पथि नारदम् ॥ २५॥ अस्माभिः १६८ भीवेटाच माहात्म्यम् सह सङ्गत्य पर्वतेन्द्रमुपागतम् ॥ ततश्चतुर्मुखश्चापि देवैः सह समाग- तः ॥ २६॥ हे मुने ! पृथ्वीपर कहीं नारायणनामका एक पर्वत है, लक्ष्मीके साथ पुरुषोत्तम भगवान वहीं विहार कर रहे है। उस पर्वतके शिखरमें भगवानकी बड़ी प्रीति हो गयी है। हे नाद ! यदि आप सर्वात्मा उन् परमात्माको देखना चाहते हैं तो वहीं पर जाइये। प्रमाजीके ऐसा कहनेपर नारदजो वहांसे चल कर इस पर्वतपर आये । मार्गमें आते हुए नारदजीको देख कर हमलोग भी उनके साथ हो लिये । नारदजो हम लोगों के साथ इस पर्वतपर आये । यादमें ब्रह्माजी भी देवताओं को साथ ले यहां आ पहुंचे ॥ २६ ॥ अस्माभिः सहितः पूर्व तस्मिन्पर्वतसत्तमे ॥ चचार भगवान ब्रह्मा परमात्मानमव्ययम् ॥ २७॥ अदृष्ट्वा नारदं चास्मानित्युवाच पितामहः ॥ यावत्यः सरितश्वास्मिन्सरांसि च महामुने ॥ २८ ॥ याश्च सन्ति महा- पुण्याः पुष्करिण्यः शुभोदकाः॥ तटाकान्युदपानानि तथा प्रस्रवणानि च ॥ २९ ॥ वाप्यश्च सर्वदा पुण्या हदाश्च मुनिसेविताः ॥ यानि सन्त्ये- वमादीनि पुण्येऽस्मिन्पर्वतोत्तमे ॥ ३० ॥ तानि सर्वाणि विप्रेन्द्र सेवमानः समन्ततः ॥ कुर्वन्प्रदक्षिणां चैव विचरस्व महीघरम् ॥३१॥ यावता भगवान् देवः कालेन द्रक्ष्यते हरिः॥ तावत्कालमिहैव त्वं विचरस्व महा- मुने ।। ३२॥ इत्युक्त्वा भगवान्देवो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ स्वानुगैः सह देवश्च तत्रैवान्तरधीयत ।। ३३ ।। ब्रह्माजी पहले हमलोगोंके साथ इस पर्वत पर धमे और अव्यय परमात्माको न देखा । उन्होंने नारदजी और हमलोगों से कहा है मुने ! इप्स पर्वतपर जिउनो नदियां हैं, जितने तालाब हैं, जिवनी निर्मल जलकी तलेयां एवं जल पीनेके पानीके उद्गम तथा झरने हैं , जितनी बावड़ियां और सर्वदा पवित्र मुनिजनसेवित जितने सालाब हैं, उन सबमें भ्रमण और पवत को प्रदक्षिणा करते हुए इधर उधर विचरण करो और जबतक भग- वानको दर्शन न हो तबतक यहाँ ही घूमो। इस तरह कह कर लोफपितामह ब्रह्मा अपने अनुगामी देवताओं के साथ वहीं अन्तर्धान हो गये ।। ३३ ।। वामदेव उवाच- अगस्त्योऽथ महीपाल तैरेव मुनिभिः सह ॥ प्रणम्य तस्मै देवाय ब्रह्मणेऽव्यक्तजन्मने ॥३४॥ चिन्तयन्वासुदेवाख्यं परब्रह्मस्वरूपिगम् ॥
वामनपुराणान्तर्गत १६ द्रष्टुकामश्च तं देवं वृषभाद्रिनिवासिनम् ॥ ३५ ॥ अतीत्य पश्चिम भागं पर्वतस्य महीयसः ।। उदीची दिशमभ्यायात्तपसा च समन्वितः ॥३६॥ चिन्तयन्देवदेवेशं भूपाल हरिमीश्वरम् ॥ संस्मरन् ब्रह्मणो वाक्यं विचचार ततस्ततः ॥ ३७॥ वामदेव बोले-इसके बाद हे महीपाल ! उन सब मुनियों के साथ अगस्य उन अन्यक्तजन्मा ब्रह्माको नम- स्कार करके वृषभाचल निवासी परब्रह्म भगवान वासुदेवका स्मरण करते हुए उनको दर्शनेच्छासे उस पर्वतको पश्चिम दिशाको उल्लङ्घन कर उत्तर दिशाकी ओर आये। हे राजन् ! अगस्त्यमुनि देवादिदेव परमात्माका ध्यान और प्रह्माके वचनोंका स्मरण करते हुए इधर उधर भ्रमण करने लगे॥ ३४ ॥ अथागस्त्यस्य शेपाचलवायव्यदिशि महाभूतविलोकनम् ऋषिभिः सहितः सर्वैस्तपसा भावितात्मभिः ॥ आदित्यकल्पतेजो- भिर्जटामण्डलघारिभिः ॥३९॥ संयुक्तो विचरंस्तत्र भूपते पर्वतोत्तमे ॥वा- यव्यदिशि चानाक्षीदिमाश्चर्यमुत्तमम् ॥३९॥ शुद्धस्फटिकसङ्काशा तत्रा- सोन्महती शिला ॥ दर्शनीयतमा स्निग्धा विस्तीर्णा विमला शुभा ॥४०॥ हे भूपाल ! सूर्यके समान तेजस्वी, जटामण्डलको धारण कानेवाले एवं ज्ञाननिष्ठ समस्त महर्षियोंके साथ उस पर्वतपर भ्रमण करते हुए महर्षि अगस्त्यने वायव्य दिशामें एक अद्भुत दृश्य देखा। वहां पर एक शुद्ध स्फटिक- मणिके समान सफेद देखनेमें बहुत ही सुन्दर, चिकनी, विस्तृत और निर्मल शिला थी ॥ ४० ॥ तस्यां शिलायामास्ते स्म समुच्छ्रिततनुः पुमान् ॥ दीप्यमानः खव- पुषा पर्वतेन्द्र इवापरः ॥४२॥ महाबाहुर्विशालाक्षी महादंष्ट्रो महाहनुः ॥ रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तगन्यानुलेपनः ॥ ४२ ॥ विघ्द्रक्त तथा दिव्यकुण्डले रनभूपिते ॥ विभ्रचन्द्रमतीकाशं स्निग्धहमविभूपितम् ॥४३॥ अनेक- रत्नसक्छन्नभूषणैः सुविभूपितम् ।। श्याम नानाविधै रत्नैः शोभमानकि- रोटकम् ॥ ४४ ॥ तमुपेत्य महाकायं महावीर्य महाभुजम् ॥ अगस्त्यो वि. स्मयाविष्टो भूयो भूयोऽन्यवक्षत ॥४५॥ ततस्तमृपिशाईल: प्राह चैवं वचो नृप ॥ प्रणम्य तस्मै देवाय ज्वलद्भास्करतेजसे ॥ ४६॥ उस शिलापर एफ ऊंची देहबाला, अपने शरीरसे दूसरे पर्वतके समान प्रकाशमान, लम्बी लम्सी मुभा, विशाल नेत्र, बड़ी बड़ी दा और बड़ी ठोडीवाला, शरीग्में लाल फूलों की माला और रक्तचन्दनका लेर किया हुआ,
श्रीवेष्टाचेलमाहात्म्यम्
रत्नोंसे जड़े हुए लाल और चमकने हुए फुण्डल पहिने एवं चन्द्रमाके समान स्वच्छ, स्निग्ध, सोनेके बने हुए,
अनेक रत्नोंके जड़ारसे अत्यन्त सुन्दर, नाना भांतिके रत्नोंकी चमक दमकसे कान्तिमान किरोट धारण किश हुआ
एक पुरुष था। विशालकाय, महापराक्रमी, लम्बी भुजानाले उस पुरुपके पास जा का अगस्त्य मुनि चकित हो गये
और धार बार उसको देखने लगे। कित सूर्यके समान तेजस्वी उस देवको प्रणाम करके मास्य मुनि इस प्रकार
कहने लगे ॥४६॥
अगस्त्य उपाच-
को भवान् सुमहावीर्य कस्य वा प्रियदर्शन ॥ एतन्नस्त्वं तु तत्त्वेन
पृच्छतां ब्रूहि नानृतम् ॥४७॥
अगस्त्यने कहा-हे पराक्रमी प्रियदर्शन ! तुम कौन हो, और किसके हो, यह बात आप हम लोगोंसे सत्य
सत्य घतलाइये।
वामदेव उवाच
एवमुक्त ततस्तेन नरेन्द्र मुनिना तदा ॥ शृण्वतां प्रीतिदायिन्या
वाचा मधुरया गिरा ।। ४८ ॥ महौजसं मुनीन्द्रं तं न किञ्चित्मत्यभाषत ।।
स्तुवन्तं च तदागस्त्यमुदॆक्षत पुनः पुनः ॥४९॥ पश्यता चैव सर्वेषां मुनी-
न्द्राणां महात्मनाम् ॥ अन्तर्दधे महातेजास्तद्भुतमिवाभवत् ॥ ५० ॥
वामदेव बोले-हे राजन् ! सुननेवाले को प्रीति देनेवाली मधुर वाणीसे मुनिके ऐसा कहने पर भी उन मुनिश्रेष्ठ
अगस्यके प्रति उस पुरुपते कुछ भी नहीं कहा और बार बार वा स्तुति करनेवाले मागस्यके प्रति देखता रहा। फिर
उन सब महामना मुनियोंके देसते देखते ही वह महा तेजस्वी पुरुष अन्तर्धान हो गया। यह एक अचम्भेको सो यात
ततस्ते मुनयः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः॥अहो दृष्टमहो दृष्टमाश्च-
यमिति चानुवन् ॥५१॥ दर्शयित्वा महाश्चर्य रूपं भास्करसन्निभम् ॥
मायया मोहयित्वाऽस्मान् सद्यो घन्तरधीयत ॥५२॥ इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे
मुनयोऽद्भुततेजसः ॥ प्रणम्य तस्मै देवाय व्यचरंस्तं महीघरम् ॥ ५३ ॥
संवृतो मुनिभिः सर्वैरगस्त्यो भगवांस्तदा ॥ तमेव देवदेवेशं द्रष्टुकामोऽन-
यनम् ॥ ५४॥ भागं परित्यज्य नरेन्द्र पश्चान्नारायणादेविमलं विशाल.
म् ॥ विजेन्द्रवर्यः सहसा महात्मा तस्योत्तरं भागमथ प्रपेदे ॥ ५५॥
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेकावलमाहात्म्ये भगवदाविर्भा-
वोपोद्धातो नाम पञ्चविंशोऽध्यायोऽत्र पठः ॥६॥
वामनपुराणान्तर्गत
तव सब आश्चर्यसे उत्फुल्नेत्र हो कर सब मुनि कहने लगे यह हमने कैसा विचित्र दृश्य देखा । हमें सूर्यके
समान तेजस्वी आश्चर्यमय रूप दिखाकर और मायासे मोहिन कर हम लोगों के देसो देखते यह तुरन्त अन्तर्धान
हो गया, ऐसा कह कर वे सब मुनि अद्भुत तेजस्वी भगवानको प्रणाम कर फिर उस पर्वतपर विचरने लगे। द्विन-
श्रेष्ठ महात्मा अगस्त्य मुनियों सहित उसी अविनाशी देवादिदेव परमात्माको देसनेकी इच्छासे उस स्थानको छोड़
फर उसके बाद एकाएक नारायणाचल के विमल और विशाल उत्तर भागको ओर चले गये ।।५।।
इति पष्ठोऽध्यायः
सप्तमोऽध्यायः
'
उत्तरदिशि गिरिशेषके, ऋपि अगस्त्य मुनि पुंज ।
खोजत प्रभु तेहि भागमें, कानन कन्दर कुंज ॥१॥
सनत्कुमारहि देखि तई, पुनि पूरव दिशि गौन ।
रूप मुग्ध खोजत प्रभुहिं, जहं तहं होइ सय मौन ॥२॥
अथ शेपाचलोत्तरदिश्यगस्त्यादिकतभगवदन्वेपणप्रकारः
पामदेव उवाच
ततस्तस्मिन्महातेजा विचरन् पर्यतोत्तमे।। उत्तरं भागमाश्चर्यं ददर्शाहु-
तदर्शनम् ॥१॥ लम्पमानमहाशाखैजम्यूवृक्षैश्च पाण्डुरैः । शुद्धसटिकस-
शाशैः फलवद्भिः सुशोभितम् ॥२॥ सरितः पुण्यदास्तत्र ददर्श विमलो-
दकाः ॥ सर्वपापहराः शुद्धाः शतशः शुभदर्शनाः ॥३॥ सर्वासु तासु
पुण्यासू सरित्सु विमलासु च ॥ मुनान्द्रो मुनिभिः सार्धं कृतशीचो यथावि-
धितालानं चके प्रयत्नेन प्रयतःसुसमाहितः॥ चिन्तयन् वासुदेवाख्यं हदि
नारायणं हरिम् ॥५॥
१७२ श्रीवेकुटाचल पाहात्म्यम् वामदेव घोले-फिर महातेजस्वी अगस्त्यने उस पर्वतके उत्तर भागकी ओर विचरते हुए आश्चर्य- जनक, बड़े घड़े विशाल, लम्ये और सफेद जामुनफे वृक्षोंसे शोभित एक विचित्र दृश्य देखा। वहां उन्होंने सब पापोंको दूर करनेवाली एवं स्वच्छ जलपूर्ण पुण्य नदियां देखी। मुनियोंके सहित यथाविधि शौचादि क्रियाओंसे निवृत्त हो कर महर्षि अगस्त्यने हृदयमें भगवान वासुदेव नारायण हरिका ध्यान करते हुए स्थिरचित्त हो कर प्रयत्नपूर्वक उन सभी निर्मल जलवाली पुण्यमयी नदियोंमें स्नान किया ।।५।। कृत्वा लानक्रियाः सर्वा अर्चयामास केशवम् ॥ ६॥ अर्चयित्वा जगन्नाथं जगाम सुसमाहितः॥णा नरेन्द्र मुनिभिः सार्धं द्रष्टुकामः सु- रेश्वरम् ॥ विचरन् सर्वशस्तन मुनीन्द्रः पर्वतोत्तमे ॥दर्श चोत्तरं भाग शोभितं विविधैर्दुमैः ॥ मेघैः शैलनिभैश्चापि शोभितं शुभदर्शनम् ॥९॥ घाद समस्त स्नानक्रियादिसे निवृत्त हो कर उन्होंने एकाग्रचित्त हो कर जगन्नाथ भगवान् केशवकी पूजा फी। हे नरेन्द्र जगन्नाथ भगवानकी पूजा करके मुनियों के साथ सुरेश्वर भगवानको देखनेकी इच्छासे उस पर्वत पर भ्रमण करते हुए मेघ और पर्वतके समान ऊंचे अनेक वृक्षोंसे शोभित एवं देखने ही से मङ्गल देनेवाला उत्तर भागको देखा ॥६॥ मृगसर्पमहाव्यालदिजसङ्घनिषेवितम् ॥ पहुपुष्पलताभिश्च सुसञ्छ. लमहीतलम् ॥१०॥ सुखवातानुचरितं शीतोदकतटाककम् ॥ भ्रमरैर्गी- यमानं च पिवद्भिः पुष्पज मधु ॥ ११॥ शैलकन्दरनिष्क्रान्तः कोकिलैर्मधुर- स्वनैः ॥ सुस्वरैर्गीयमानं च गन्धर्वैस्तु निषेवितम् ॥ १२॥ नृत्यद्भिश्च महा- पक्षमयूरैरुपशोभितम् ॥ जो मृग , सांप, महान्याल, (अजगर ) और पक्षियोंके समूहोंसे युक्त है । जहाँकी पृथ्वी नानाप्रकारके पुष्प और लताओंसे आच्छादित है। जहां पर सुखप्रद वायु वह रहा है, और जिसके तट पर सुशीतल जलवाले निर्मल तालाब हैं । भौरे जहां फूलों के शहदको पोते और गूलते हैं । अहाँ पर्वतकी कन्दराओंसे निकली हुई कोयल मीठे मीठे शब्दोंमें सुन्दर सुरीला गान कर रही हैं । मधुर स्वरवाडे गन्धर्व जहां सुन्दर गीत गा रहे हैं। जहां मोर पंख फैलाये नाच रहे हैं ॥१३॥ अश्वत्थाप्लक्षयित्वैश्य शोभितं पहुशाखिभिः॥१३॥ तिलकैः पुष्पिते- श्चापि कृतमालश्च पुष्पितः । करजः कोविदारैश्च पाटलैश्चापि पुष्पि. तैः ॥ १४ ॥ अकोलैर्मातुलिङ्गश्च शोभितं चित्रशाखिभिः ॥ शिरीपशि. ।
वामनपुराणान्तर्गत AAAAAMAN , शिपोत्तालहिन्तालपनसैस्तथा ॥ १५ ॥ तिमिशैर्नक्तमालैश्च स्पन्दनैश्चन्द- नैस्तथा ॥ यकुलैः पुष्पितैश्चापि राजद्धी रक्तचन्दनः ॥ १६ ॥ एवं पहु- विधैक्षैर्नानाशाखोपशोभितैः ॥ शोभितं शुभगन्धाढ्यं नानाधातुसम- न्वितम् ॥१७॥ पर्वतस्योत्तरं भागं मणिप्रवरसेवितम् ॥ ददर्श नृपते धीमा- न्मुनिभिर्भगवांस्तदा ॥ १८ ॥ अथ तैमुनिभिः सार्धं विचरन् गिरिमूर्धनि ।। ददर्श दिव्यामाश्चर्यात्पद्मिनी पद्मशोभिताम् ॥ १९ ॥ उत्कुल्लैरुत्पलैश्चा- पि प्रफुल्लैः कुसुमैस्तथा ॥ शोभितां शुभगन्धाढ्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ॥ २०॥ इन्दुस्फटिकसङ्काशां राजहंसनिषेविताम् ॥ जो अनेक शाखावाले पीपल, बड, बिल्ब, पुष्पित कृतमाल, तिलक, फरज, घटेर, कोविदार, पाटल, विचित्र शाखावाले अकोल, मातुलिग, (जम्योरी) और चित्र विचित्र शाखावाले, सरसों, शिंशपा, उत्ताल, हिन्ताल, कटहर, तिमिश, मौलसरी, स्यन्दन, चन्दन, पुष्पित बकुल, चमकीला लालचन्दन आदिसे अलंकृत, नाना भातिकी शाखा प्रशाखावाले अनेक वृक्षोसे शोभित, सुगन्धवाले गेरु आदि अनेक धातुओंसे सम्पन्न एव सुन्दर मणियोंसे युक्त पर्वतके ऐसा उत्तर भागको, हे राजन् ! धीमान भगवान अगस्त्यने मुनियों के साथ देखा। फिर मुनियोंके साथ उस पर्वतके शिखरपर घूमते हुए उन्होंने विकसित लाल पद्म और विविध पुष्पोंसे शोभित सुन्दर गन्ध और निमल जलसे सुशोभित एवं चन्द्र और स्फटिक मणिके समान राजहंसोंसे सेवित पशिनीको आश्चर्यसे देखा। सिंहव्याघमृगश्चापि निनद्भिनिषेविताम् ॥ २१॥ जलार्थिभिश्च मातङ्गैः शोभितां शुभदंष्ट्रिभिः ॥ क्रौञ्चैः प्लवङ्गैाराहैः शोभितां शुभद- शनैः ॥ २२ ॥ अधिकं शोभमानां तां कृजद्भिश्च विहङ्गमैः ॥ सेवितां देव- गन्धर्वयक्षवियाधरादिभिः ॥ २३ ॥ एषमत्यद्भुतां तां तु सर्वदुःखमणाशि- नोम् ॥ दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टो मुनीन्द्रः प्राह तान्मुनीन् ।। २४ ॥ शब्दायमान सिंह, च्याउ, मृग, जल पीनेको इच्छासे आये हुए हाथी, कौंच, वन्दर, सूअर आदि जन्तुर अधिक शोभायमान, शब्द करते हुए पक्षियोंसे सेक्ति, देव, गन्धर्व, यक्ष, विद्याधर आदिसे युक्त, सर्व दुखें संहार करनेवाली एवं अत्यन्त अद्भुत उस पगिनी, (तलैया ) को देख कर महर्षि अगस्स्य बडे विस्मित हुए मुनियोंसे कहने लगे ।। २४॥ । अगरत्य उपाच- अस्यां स्नात्वाऽय गच्छामो दिशं प्राची महागिरेः ॥ लोकेऽस्मिन् श्रूयते श्रीवेङ्कटाचलमाक्षात्म्यम् wnwar चैषा पापहानिप्रदेति वै ॥ २५॥ सर्वपापहरा शुद्धा पद्मिनी लोकविश्रुता ॥ सर्वदुःखहरा चापि सर्वतीर्थफलप्रदा ॥ २६ ॥ एवमुक्त्वा तु तैः सार्धमृषि- भिर्भावितात्मभिः ॥ निवेश्य हृदि देवेशं ममज सहसा जले ॥ २७ ॥ स्नानं कृत्वाऽथ देवेशं प्रणम्यात्मनि तं प्रति ॥ अभ्यर्च्य च हृषीकेशं वासु- देवं सनातनम् ॥२८॥ विचार यथापूर्वमृपिभिः सहितो मुनिः ॥ अगस्त्य मुनि बोले-हम लोग इसमें स्नान करके पर्वतको पूर्व दिशाको चले । सरमें यह बात सुनी जाती है कि यह शुद्ध पद्मिनी (तलेया) पापोंको नाश करनेवाली, सब पाप और दुःखोंको हरनेवाली तथा सव तीर्थों के फलको देने वाली पापनाशिनी नामसे प्रसिद्ध है। मास्यने इस तरह कह कर ज्ञाननिष्ठ उन मुनियोंके साथ हृदयमें भगवानका ध्यान करके उस पद्मिनो में स्नान किया और स्नान कर अपनी आत्मामें उन हपीकेश सनातन वासुदेव भगवान परमात्माके प्रति प्रणाम पूजन करके पहिलेके समान मुनियोंके साथ फिर वहींपर वे विचरने लगे ॥ २६ ॥ अथ अगस्त्यादीनां सनत्कुमारविलोकनपूर्वकं पूर्व दिग्गमनम् तस्या एवोत्तरे तीरे धृक्षमूलं समाश्रितान् ॥ २९ ॥ समाहितान समासीनान्पद्मिन्याः सुमहौजसः ॥ दक्षिणाभिमुखान् भूप योगीन्द्रान्स ददर्श ह ॥ ३०॥ सनत्कुमारप्रमुखान् भगवन्यस्तमानसान् ॥ भक्त्या. परमया युक्तान्निमीलितविलोचनान् ॥ ३१॥ तान्दृष्ट्वा सहसा हृष्टो योगी न्द्रान् योगपारगान ॥ तेषां समीपमभ्यागादगस्त्योऽय महामुनिः ॥ ३२॥ उसो पद्मिनी के उत्तर तटपर पेड़के पास बैठे हुए, स्थिरचिन, एवं दक्षिगकी ओर मुख किये हुए एवं अत्यन्त भक्तिपूर्वक आंख बन्द करके भगवानमें अपना मन लगाये हुए, महातेजस्वी सनत्कुमार, प्रभृति योगियोंको उन्होंने देखा । योगके पारग उन योगियोंको वहांपर देख कर बड़े प्रसन्न हो कर अगस्त्य मुनि उनके पास गये ॥३२॥ तमायातं ततो दृष्ट्वा मुनीन्द्रं मुनिभिः सह ॥ सनत्कुमारममुखा योगोन्द्रास्तमपूजयन् ॥ ३३ ॥ सङ्गम्य सहितः सर्वैयोगीन्द्रर्मुनिपुङ्गवैः ।। सम्पूजितो यथान्यायं ततस्तैमिथिलेश्वर ॥ ३४ ॥ अथ तान्मधुरं वाक्य- मुवाचेदं महामुनिः॥ मुनियों के साथ मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यको आते हुए देख कर सनत्कुमार प्रभृति सब मुनिश्रेष्ठ योगियोंने एक साथ .
वामनपुराणान्तर्गत
१७५
मिल कर उनकी पूजा की। उसके बाद महर्षि अगस्त्य सब योगिन्द्रोंसे यथोचित सत्कृत हुए। इसके बाद मुनि
श्रेष्ठ महर्षि अगस्त्य मोठे वचन कहने लगे ॥३५॥
भगस्त्य उवाच
किमत्र दृष्टमाश्चर्य को वान वसते पुमान् ॥३५॥ युष्माभिश्चिन्त्य-
मानः कः किं वा यूयं समागताः ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुमेतन्मे शंसता.
मलाः ॥ ३६ ॥ एवं पृष्टास्तदा तेन मुनिना भावितात्मना ॥ सनत्कुमार-
प्रमुखा योगीन्द्रास्तमथाब्रुवन् ।। ३७ ॥
अगस्त्य बोले-आपने यहांपर क्या आश्चय देखा है ? यहाँपर कौन पुरुप वास करता है ? आप किसका
ध्यान कर रहे हैं ! और यहां किस लिये आये हैं ? मैं यह सब बातें सुनना चाहता हूं, आप कृपा करके कहिये ।
महर्षि शुद्रात्मा अगस्त्य के इस तरह पूछने पर सनत्कुमारादि योगिराज उनसे कहने लगे ॥ ३७॥
सर्वात्मा भगवान्विष्णुर्वसत्यस्मिन्महागिरौ॥ चिन्तनीयः स एवैको
मुनीन्द्राः पुरुषोत्तमः ॥३८॥ तमचिन्त्यं विधातारं चिन्तयामोऽनपायिनम् ।।
नान्यं वयं जगन्नाधाचिन्तयामो जनार्दनात् ॥ ३९ ॥ द्रक्ष्यसे तं महात्मानं
त्वं चापि पुरुषोत्तमम् ॥ अचिरेपौव कालेन ब्रह्मभूतं सनातनम् ॥ ४० ॥
नारायणं हरि विष्णु सर्वलोकपरायणम् ॥ दृष्टवन्तो वयं चापि सकृत्तम-
मरार्चितम् ॥ ४१॥
इस पर्वतर सर्वान्तयामो भावान् श्रीविष्णु निवास करते हैं। हे मुनियो! येही एक पुरुषोत्तम भगवान्
ध्यान करने योग्य हैं। उसी अचिन्त्य, विधाना, अविनाशो परमात्माका हमलोग ध्यान कर रहे हैं। जनार्दन
जगन्नाथके सिवाय हमलोग कितीका ध्यान नहीं करने । हे मुने! उस प्रभून सनातन महात्मा पुरुषोत्तम परमा-
त्माको तुम भी शीव हो देखोगे। हमने भो उस सालोकरक्षक, हरि, विष्णु, देवस्य भगवानका दर्शन एकबार
पारा॥४१॥
वेङ्कटाख्यगिरावस्मिन् पूर्व पुण्यपदायिनि ॥ अस्त्यन्यादृष्टमाश्चर्य
पाच्यां दिशि महामुने ॥ ४२ ॥ पर्वतस्यास्य दिव्यस्य शृणु तददतां वर ।।
हे महामुने! पहलेसे हो परम पुग्यदायो वेङ्कटपर्वतके पूर्वदिशामें एक अद्भुत दृश्य है जिसको मतक
दूसरा कोई नहीं देख सकता था। हे मुनिश्रेष्ठ! इस दिव्य पर्वतका इस माधर्यमय दृश्यको तुम
सुनो ॥ ४॥
१७६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् शक्रश्च सहितो देवैः साक्षादज्रधरः स्वयम् ॥ ४३ ॥ द्रष्टुकामो गिरावस्मिन् वसत्यव्यक्तरूपिणम् ॥ त्वं चापि सुरलोकेशं द्रक्ष्यसे तं शची. पतिम् ॥४४॥ एतैः सार्ध मुनीन्द्रस्त्वं प्राची गच्छ शुभां दिशम् ॥ यहां देवताओंके सहित साक्षात् इन्द्र परमात्माको देखनेको इच्छासे निवास कर रहे हैं। तुम भी शीन ही उन शचीपति इन्द्रका दर्शन करोगे। इन मुनियों के साथ तुम पूर्व दिशा में जाओ ।। ४५ ॥ वामदेव उवाच- इत्युक्त्वान्तर्हिताः सर्वे मुनीन्द्रास्तं महौजसः ॥ ४५ ॥ सनत्कुमार- प्रमुखास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ अन्तहितेषु सर्वेषु योगीन्द्रेषु महात्मसु ॥४६॥ अगस्त्यो मुनिभिः सार्च सर्वैस्सैमुनिसत्तमः ॥ पराजितायामद्राक्षीदाश्चर्य दिशि भूपते ॥४७॥ तस्यां दिशि महावृक्ष इन्द्रकेतुरिवोच्छ्रितः॥ लम्ब- मानमहाशाखः पुष्पभारनिपीडितः॥४८॥ आसीदाच्छादयन् सर्व भूधरं छायया नृप । वामदेव बोले- महामना अगस्त्य के प्रति ऐसा कह कर सनत्कुमार प्रकृति तेजस्वी सप मुनि कहीं अन्तर्धान हो गये। उनका अन्तहित होना बड़ा ही आश्चर्य जनक हुआ। सब महात्मा योगीन्द्रोंके अन्तर्धान हो जानेपर अगस्त्य मुनिने अन्यान्य सय मुनियोंके साथ, हे भूपते ! पूर्व दिशाको ओर एक आश्चय देखा। उप्त पूर्व दिशामें लम्बी और बड़ी शाखाओंवला, पुष्पोंके भारसे पृथ्वीको ओर झुका हुआ, इन्द्रकी ध्वजाके समान ऊंचा, अपनो छायासे सब पर्वतको ढकता हुआ एक वृक्ष था ॥४८॥ तन्मूले तु समासीना आदित्यसमतेजसः ॥४९॥ सप्तर्षयो महात्मानो भगवन्न्यस्तमानसाः॥ तान् दृष्ट्वा स मुनिस्तेषां समीपमगमन्नृप ॥५०॥ अगस्त्यो मुनिभिः सार्धं तपसा भावितात्मभिः ॥ तमायान्तं ततो दृष्ट्वा मुनयो यमिनां वरम् ॥५१॥ स्नेहान्विता यथान्यायं महात्मानमपूजयन् ।। ततोऽब्रवीन्महातेजा अभिवाद्य च तान्मुनीन् ॥५२॥ अर्थवन्मधुरं वाक्यं प्रश्रयान्मृदुलाक्षरम् ॥ उस पृझके मूलमें आदित्यके समान तेजस्वी एवं भगवानमें अपना मन लगाते हुए, महात्मा सप्तर्षि बैठे हुए हैं। हे नृप ! उन सपियों को देख कर, सय मुनियों के साथ अगस्य मुनि उनके पास गये। मुनियों में श्रेष्ठ अगस्त्यको मुनियों के साथ आते हुए देख कर, प्रेमके वश हो कर उन महपियोंने यथोचित उनका पूजन किया। यादमें महा तेजही अगस्त्य उन मुनियों को प्रगाम करके, नम्रतापूर्वक अथयुक्त और कोमल वचन बोले ॥ ५३ ॥ --
वामनपुराणान्तर्गत
अगस्त्य उवाच-
किमर्थमागता यूयं दिव्येऽस्मिन्पर्वतोत्तमे ॥५३॥ को वा ध्येयो
महादेवो युष्माकं मुनिसत्तमाः ॥ एतदाख्यात मे यूयं सर्व सत्येन
पृच्छतः ॥५४॥ पृच्छामि श्रोतुकामोऽहं कौतूहलसमन्वितः ॥
अगस्त्यने कहा-आप लोग इस दिव्य उत्तम पर्वतपर किस कारणसे आये हैं ? हे मुनिश्रेष्ठो! आपका
ध्येय देवश्रेष्ठ कौन है ? सत्य पुरानेवाले मुझको इस वातका उत्तर कहिये । कौतूहल युक्त हो, इस बातको सुननेकी
इच्छाले मैं पूछ रहा हूं ॥५॥
वामदेव उवाच-
एवं पृष्टास्तदा तेन मुनिना मुनिपुङ्गवाः ॥ ५५ ॥ इदं प्रोचुर्महात्मानं
पक्ष्यामः श्रूयतामिति ॥
वामदेव बोले-हे जनक ! अगस्त्यमुनिके इस तरह प्रश्न करनेपर उन सप्तर्षियोंने महात्मा अगस्त्यसे कहा---
अच्छा, हम कहते हैं, सुनो ॥५६॥
ऋषय ऊचु:-
वयमत्रागता ब्रह्मन् द्रष्टुदेवं जनार्दनम् ॥ ५६ ।। नारायणं विशा.
लाक्षं जगत्त्रातारमीश्वरम् ॥ स एव देवः सर्वात्मा ध्येयो नः पुरुषो.
तमः ॥१७॥ न चान्यो विद्यते ध्येयस्तमृते जगतां पतिम् ॥ तमजं सर्व-
लोकेशं कृष्णमच्युतमोम्वरम् ॥ ५८॥ पूज्यं वरेण्यं वरदं चिन्तयिष्यामहे
वयम् ॥ त्वं चापि सर्वलोकेशं द्रष्टासि कमलेक्षणम् ॥२९॥ सिंहाख्ये पर्वते
यस्मिन् गच्छ प्राची दिशं मुने ।।
अपिगण घोले - हे ब्रह्मन् ! हम लोग यहापर, विशाल नेन, जगत्पालक, नारायण भगवान्को देखनेके लिये
आये हैं। वही सर्वान्तर्यामी पुरुषोत्तम हमारे ध्येय हैं। उस जगत्पतिके सिपाय हमारा अन्य कोई ध्येय नहीं है।
हम लोग उसी चराचरफे स्वामी, वरदायक, पूज्य, अच्युत कृष्ण भगवान्का ध्यान कहते हैं। हे मुने ! तुम भी उस
कमलनेत्र परमात्माके दर्शन करोगे। इस सिंहाचल पर्ववपर आप पूर्व दिशामे आइये ।। ६० ।।
षामदेव उपाच--
एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठैर्नृपश्रेष्ठ महामुनिः ॥३०॥ अभ्यनुज्ञाय तान्सर्वा-
अगाम मुनिसत्तमः ॥ चिन्तयन्मनसा देवं विश्वकर्तारमोश्चरम् ॥ ११ ॥
१७८ श्रीवेष्टापलमाहारम्यम चिन्तयन्मनसा वाक्यं पितापहसमीरितम् ॥ जगाम सहसा दिव्यां दिशं प्राची गिरेस्ततः ॥६२॥ नृपेन्द्र दृष्ट्वा भगवानगस्त्यस्तस्योत्तरम्भागमदृष्ट- पूर्वम् ॥ तत्राप्यदृष्ट्वा भगवन्तमायं द्रष्टुं तदा पूर्वमथ प्रपेदे ॥ ६३ ॥ इति श्रीशमनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये अगस्त्यादीनां सनत्कुमागदिदर्शनपूवर्क भगवदन्वेपणप्रकारादिवर्णनं न म पड्दिशोऽध्यायोऽत्र सप्तमः ॥ ७ ॥ वामदेव बोले-हे नृपश्रेष्ठ ! महर्षियोंके ऐसा कहनेपर अगस्त्य मुनिने उन सबकी अनुमति पा कर मनसे संसारके रचयिता भगवान का ध्यान करते हुए. प्रस्थान किया। मनसे पितामह ब्रह्माके वचनोंको स्मरण करते हुए उसी समय उस पर्वतके पूर्व दिशाकी ओर वे चले गये। उस पर्वतका अदृष्ट पूर्व उत्तरभाग देख, वहां भी आदिकारण भगवान्को नहीं देख कर उनके दर्शनके लिये पूर्वभागकी ओर चले गये॥६३॥ ॥ इति सप्तमोऽध्यायः॥ अष्टमोऽध्यायः शेपाचलके पूर्व दिशि, ऋपि अगस्त्य मुनिवर्ग । देखे विविध विचित्र तह, दृश्य परम प्रनिसर्ग ॥१॥ प्रभु दर्शन हित तपत तप, इन्द्रहि देखि मुनीश । सो शङ्करके दरशको, मारग कहे शचीश ॥२॥ थी शङ्करके दरशको, अग्नि दिशामें जाय । प्रभु पञ्चायुध दरश तह, देखत नाहि अघाय ॥२॥ - - वामनपुराणान्तर्गत १७६ अथ शेपाचलपूर्वदिश्यगस्त्यादीनामद्भुतवस्तुदर्शनम् वामदेव उपाय- अथ पूर्वा समासाद्य दिशं तां मुनिभिः सह ॥ नारायणगिरेस्तस्य द्रुममण्डलभूषिताम् ॥१॥ विचचार यथापूर्व सहितस्तैर्महात्मभिः ॥ ज्वल- झास्करतेजोभिर्मुनिभिर्भावितात्मभिः ॥२॥ सोऽपश्यगिरिशृङ्गाभान वृक्षान् पुष्पफलान्वितान् ॥ लम्यमानमहाशाखान् मृदुपल्लवशोभितान् ॥ ३ ॥ समदान्वारांश्चपि सुदंष्ट्रान् सम्यगुच्छ्रितान् ॥ नदत्तश्च महासिंहान्वराहां- श्चापि धावतः ॥ ४॥ गुह्यकिन्नरगन्धर्वान्यक्षाद्यांश्च सहस्रशः ॥ एव- मायैस्तथाऽन्यैश्च शोभितं पर्वतोत्तमम् ॥५॥ पश्यन्समन्तात्सोऽगस्त्यो विचचार महामुनिः॥ पूर्व दिशामें अगस्त्यादि का अद्भुत वस्तुको देखना । वामदेव बोले-हे राजन! फिर महर्षि अगस्त्य मुनियोंके साथ नानाप्रकारके वृक्षोंसे विभूपित नारायण पर्वतको पूर्व दिशामें गये और सूर्य के समान तेजस्वी शुद्धचित्त मुनियोंके साथ, वहां उन्होंने पर्वतोंके शिखरफे समान, फल और फूलोंसे युक्त, लम्बी लम्बी डालियों ओर कोमल पत्तों से शोभित एवं सुन्दर ऊंचे ऊंचे वृक्षों, दांतवाले, मदमत्त हाथियों, गर्जना करते हुए सिंहों और भागते हुए सुअरों को, सहस्रों गुटों, किन्नरों, गन्धों और यक्षोंको देखा, फिर अन्यान्य वस्तुओंसे सुशोभित उस उत्तम पर्वतको चारों तरफपे देखते हुए महर्षि अगस्त्य वहां विचरने लगे ॥६॥ विचरन् स ददर्शाथ मुनिप्रवरसेवितम् ॥ ६॥ महाभागं महापुण्यं मृगयूथपसेवितम् ॥ नित्यपुष्पफलोपेतैर्दुमैर्नानाविधैर्युतम् ॥७॥ मत्तदिपा- नुचरितं मत्तकोकिलनादितम् ॥ महद्भिरुच्छ्तैिः शृङ्गैः शोभनीयैश्च शोभितम् ॥ ८॥ भयङ्करमहानागं महासानुं शुभावहम् ॥ उच्छूितामल- फैश्चापि फलवद्भिश्च शोभितम् ॥९॥ एवम्भूतं महाश्चर्य महाभोगं महागिरिम् ।। वहांपर भ्रमण परते हुए अगस्त्यने मुनिमनसेवित, महाभाग्यसम्पन्न, अति पुण्यद, मृग समूहों से दुफ, नाना प्रकार के फल और पुष्पोंवाले वृक्षों और मदवाले हाथियोंसे युक्त, मस्त कायलोंके सुन्दर गानोंसे गुजित, बड़े पड़ें ऊचे ऊचे शोसे शोभायमान, महा भयङ्कर सपंवाले, अनि ऊंचे शिरग्वाले, मंगलदायक, तया फल , १८० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् युक्त चे आवलों के वृक्षोसे शोभित, इस प्रकार महा आश्चर्यवधक और महा भोगजाली पर्वतको देसा ॥ १० ॥ अगस्त्यो भगवान् पूर्वी दिशं दृष्ट्वा महागिरेः ॥१०॥ दृष्ट्वाऽथ विच- चाराशु मुनिभिस्तैः समावृतः ॥ तत्राद्भुतमधापश्यद्गस्त्यः पर्वलोत्तमे ११ यिलं पातालसङ्काशं पश्यतां भयदायकम् ॥ महान्तं भैरवं दुर्गमदृष्टं मानु- पैप ॥ १२॥ निपतेयुर्हि पश्यन्तो नरा यस्मिन्विमोहिताः ॥ तद्विलं समुपागम्य मुनीन्द्रो मुनिभिः सह ॥१३॥ पुनः पुननिरीक्ष्येदं वचः प्रोवाच धर्मवित् ॥ . अगस्त्य पिने पूर्व दिशाको देख पर सब मुनियों के साथ इधर उधर घूपते हुए उस पर्वत शिखर पर, पाताल- फे समान, देसनेवालोंको भय देनेवाला, मनुष्योंसे पहले कभी नहीं देखा हुआ, महा भयङ्कर, किलेके समान आश्चर्य- जनक बिलको देश्या, जिसको देखते हुए मनुष्य मोहित हो फर गिर आयं, ऐसे इस विलके पास जा कर धर्म जानने. वाले महामुनि अगस्त्य चार बार उसको देख कर यह वचन बोले ॥ १४ ॥ शकर उवाच- चैवंविधं सर्वे निपतिष्यन्ति मोहिताः ॥१४॥ मानवा द्रष्टुकामा ये समारूढा महीघरम् ॥ तस्मादेतन्न चैवास्मिन् भवेदिति मतिर्मम ॥१५॥ बिलं तु भैरवं घोरं मृत्युवक्त्रसमं गिरौ॥ अगस्त्यने कहा--जो मनुष्य देखनेकी इच्छासे इस पर्वतपर आयेंगे वे मोहित हो कर इस बिलमें गिर पड़ेंगे। इसलिये हमारी राय यह है कि मृत्युमुखके समान यह महा भयङ्कर विल यहां नहीं होना चाहिये ।। शङ्कर उवाच- इत्युक्तो मुनिना तेन सद्यश्चान्तर्हितं पिलम् ॥ १६ ॥ अगस्त्यस्य प्रभावेन तदद्भुतमिवाभवत् ॥ अन्तर्हिते ततस्तस्मिन्विचचार महा- मुनिः॥१॥ तस्मिन्नेव महापुण्ये वेङ्कटाख्ये महागिरौ॥ ददर्शाथ चिरं तत्र शतशाखसमुच्छ्रितम् ॥ १८ ॥ सालं महागुताकारं मृदुपल्लवशोभि- तम् ॥ महान्तं महदाश्चर्यमदृष्टं भुवि मानुपैः ॥ १९ ॥ वामदेव बोले-हे राजन् ! मुनिफे ऐसे कहे जाने पर वह बिल तुरन्त अगस्त्य मुनिके प्रभावसे अन्तहित हो गया। यह एक आश्चर्यसा मालूम हुआ। उस विलके गायब होने पर महर्षि अगस्त्य उसी महापुण्यदायक पवित्र वामनपुराणान्तर्गत १८१ वैक्टाचलपर विचरने लगे । वहा पर उन्होंने सैण्डों शाखाओंशले लतापत्तोसे शोभायमान, मनुष्योने जिसको पहिले कभी न देखा, ऐसे अद्भुत आकारके एक ऊंचे सालके वृक्षको देसा ॥ १६ ॥ अथ भगवतः साक्षात्काराय तपः कुर्वन्तमिन्द्रं प्रत्यगस्त्योति तं दृष्ट्वा शीघ्रमभ्यायादगस्त्योऽथ महामुनिः ॥ तत्समीपे महातेजा विस्मयाविष्टचेतनः ॥ २०॥ तमुपेत्य महासालं मुनीन्द्रो मुनिभिः सह । ददर्श शक्रमासीनं देवं साक्षाच्छचीपतिम् ॥२१॥ सालस्कन्धप्रतीकाश- याहुशाखं शतक्रतुम् ॥ रत्नजालोपसम्पन्नमुकुटेन विराजितम् ॥ २२ ॥ वैडूर्यमणिरत्नाढ्यकुण्डलाभ्यामलङ्कृतम् ॥ वज्रपाणिं विशालाक्षं नारायण- मिवापरम् ॥२३॥ सूर्याग्नियमवस्वन्धिकुबेरवरुणैस्तथा ॥ गन्धवेकिन्नरेन्द्रश्च शुभकुण्डलधारिभिः ॥ २४ ॥ दिव्याम्बरधरैरारात्सर्वैः समुपसेवितम् ॥ उसको देस कर महामुनि महातेजस्वी अगस्त्य विस्मित हो कर उसके पास आये। मुनियों सहित मगस्त्यने वहां कर उसके नीचे बैठे हुए साक्षात् शचीपति, सालवृक्षकी शाखाओं के समान मुजावाले, अनेक रत्न जड़े हुए मुकुटसे सुशोभित, वैदूर्यमणि और रत्नकुण्डलाटिसे अलंकृत, हाथमें वजू लिये हुए, विशाल नेत्र. वाले, दूसरे नारायणके समान, शुभकुण्डल और दिव्य अम्बर धारण किये हुए एवं सूर्य, अमि, यम, वसु, अश्विनी कुमार, कुवेर, परण, गन्धर्व, किन्नर इत्यादि सब देवोंसे सेवित इन्द्रको देखा ।। २५ ॥ तं दृष्ट्वा नृपते देवं देवजन्मा महामुनिः ॥२५॥ तत्समीपं महातेजाः सहसा व्यगमत्तदा ॥ संवृतं देवदेवेशं त्रैलोक्याधिपति दिजः ॥ २६ ॥ मुनिभिः सहितः सर्वैरपूजयदरिन्दमम् ॥ देवाश्च सह शक्रेण मुनीन्द्रा- नागतांस्तथा ॥२७॥ अपूजयन्यथान्यायं स्थिताः सार्धं महात्मना | तानु- वाच सशकांस्तु ततोऽगस्त्यः सुरोत्तमान् ॥ २८ ॥ श्रूयतामिति चाभाष्य प्रहसन्निव विस्मितः॥ हे नृपते । उन देवाधिदेव इन्द्रको देस महातेजस्वी महामुनि अगस्य तुरन्त उनके पास चले गये। सर उन्होंने ऋपियोंके साथ रिलोकी नाथ, देवाधिदेव इन्द्रकी पूजा की। तम इन्द्रसहित देवताओं ने भी माये हुए मुनियोंकी यथोचित पूजा की और महात्मा अगस्त्यजी के साथ बैठ गये। याद विस्मित अगस्त्य मुनि इंसफर इन्द्र सहित देवताओंसे कहने लगे ॥ २६॥ किमर्थमागता यूयं या कंचिन्तयधामराः ॥ २९ ॥ आश्चर्यं चापि - श्रीवेट्टाचलमाहात्म्यम् किं दृष्टमस्मिन्पुण्ये नगोत्तमे ॥ एतत्सत्येन मे सर्वमाख्येयं त्रिदशे- श्वराः ॥३०॥ श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वेतद्युष्माभिः समुदीरितम् ॥ हे देवताओ ! आपलोग यहां क्यों आये हैं ? और किसका ध्यान कर रहे हैं ? क्या आपने इस पुण्य पर्वत पर कोई अद्भुत दृश्य देखा है ? हे देवताओं ! यह सत्य सत्य आप लोगोंको मुझे बतलाना चाहिये । मैं आपसे इस बातको सुननेकी इच्छा करता हूं ॥ ३१ ॥ घामदेव उवाच अगस्त्येनैवमुक्तास्ते सर्व एव ततः सुराः ॥३१॥ एवमूचुर्मुनिश्रेष्ठ नृपश्रेष्ठासुरादनाः ॥ द्रष्टुकामा वयं देवं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ ३२ ॥ नारायणं हृषीकेशं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ प्रणतातिहरं विष्णु ब्रह्मतत्त्वं सना- तनम् ॥ ३३ ॥ समागम्य मुनिश्रेष्ठ सिंहाख्येऽस्मिन्नगोत्तमे ॥ जयं देवजि- दादीनां दैत्येन्द्राणां महौजसाम् ३४ ॥ प्रार्थयामो वयं ब्रह्मन् देवदेवाजना- दनात् ॥ तं द्रष्टुमजरं देवं समासीनं महोजसम् ॥ ३५॥ चिन्तयन्तस्तमे- वेशं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ।। वामदेव योरे- ऋपिश्रेष्ठ अगस्त्यसे इस प्रकार कहे गरे हुए असुरनाशक देवता, उनसे कहने लगे कि हे मुनिश्रेष्ठ ! हम लोग सब मिल कर कमलनेत्र, नारायण, स्पोकेश, शङ्ख चक्र, गदाधारी, भक्तजनोके दुख हरनेवाले, ग्राभूत सनातन भगवान विगुके साक्षात्कार करनेके लिो यहा इस उच्च सिंहाचल पर्वतपर आ कर, हे ब्राह्मण । देवाधिदेव, भगवान, अजर, महापराक्रमी, सृष्टिको स्थिति तथा संहारके कारण ईश होको चिन्तन करते हुए अतुल घलशील, देवताओंको जीतनेवाले दैत्यों पर विजय पानेको प्रार्थना कर रहे हैं ॥३६ ॥ एवमूयुर्मुनिश्रेष्ठं नृपश्रेष्ठासुरार्दनाः ॥ ३६॥ स एव भगवान्देवो ध्येयोऽस्माभिः सनातनः ॥ नान्यो ध्येयः पुमान् यस्माद्विद्यते न च दृश्यते ॥३७॥ दृष्टं चापि महाश्चर्य पर्वतेऽस्मिन्महामुने । शुभे तु दक्षिणे मागे गिरेरस्य महीयसः ॥३८॥ हे नृपश्रेष्ठ । देवतागण इस तरह मुनिसे कहने लो कि हमलोग इसी सनातन भगवानका ध्यान कर रहे हैं। हम उन परमात्माके सिवाय किसी अन्यका ध्यन नहीं करते हैं। न कोई दूसरा ऐसा है और न देसा हो जाता है । हे महामुने ! इस महा पर्वतके शुभ दक्षिण भागमे एक अद्भुत दृश्य भी हमने देखा है ।। ३८ ।। अथ इन्द्रोक्त्याऽगस्त्यस्य शङ्करदर्शनायानेयदिग्गमनम् आश्चर्यभूतो भगवान्वसतीशः सदा हरः॥ पिनाकपाणि सर्वात्मा वामनपुराणान्तर्गत १८३ सर्वशक्तिमहेश्वरः ॥ ३९॥ स्वैरेव संवतो भूतैः किन्नरोरगराक्षसैः ॥ तत्र गत्वा च देवेशं द्रष्टामि भुवनेश्वरम् ॥ ४० ॥ ऋषि दुर्वाससञ्चापि नन्दि- केश्वरमेव च ॥ ये चाप्यनुचरास्तत्र ताश्चापि द्रक्ष्यसे मुने ॥४१॥ इतो गच्छ हि तं देशं यत्राऽऽस्ते भगवान् हरः ॥ एभिर्मुनिवरैः सार्ध मा क्लि- म्बितुमर्हसि ॥४२॥ पिनाकधनुपको धारण किये हुए, सर्वान्तर्यामी, सर्वशक्तिमान महेश्वर और आश्चर्यरूप हर सदा अपने भूत, किन्नर उरग राक्षस गणों के साथ वहा निवास करते है। आप वहा जा कर देवाधिदेव भुवनेश्वर, महर्षि दुर्वासा तथा नन्दिकेश्वरको भी देखेंगे । हे महामुने ! और जितने अनुचर है उन सबको भी आप वहाँ पावेंगे। आप उस फ्ल्याण फरनेवाले स्थानमे जहां भगवान हर निवास करते हैं जाइये । अब विलम्ब न कीजिये ।। ४२ ।। वामदेव उवाद- एव मुक्तः सुरैः सर्वैरभ्यनुज्ञाय तान सुरान् ॥ पूर्वभागं विहायाऽथ भूघरस्य महीयसः ॥ ४३ ॥ अभ्यगाद्दक्षिणं भागं तैरेव मुनिभिः सह ।। स पश्यन्दक्षिणं भागमगस्त्योऽथ महामुनिः ॥४४॥ आग्नेय्यां दिशि चाद्राक्षीदिमाश्चर्यमुत्तमम् ॥ शङ्कचकगदाशार्ङ्गशक्तिलागलनन्दकान् ॥४४ स्वैः स्वै रूपैः समासीनान् भ्राजयद्भिर्दिशो दश ॥ दिव्याभरणमालाभिर्धा- जिताञ्छुभदर्शनान् ॥ ४६॥ रक्तचन्दनदिग्धागान्दिव्यमाल्योपशोभिता- न ॥ शुभनू पुरकेयूरकटकादिविभूषितान् ॥४७॥ वामदेव बोले--सब देवताओंके ऐसा करने पर उनकी आज्ञा ले फर उस महा पर्वतके पूर्वभागको लांच कर महर्षि अगस्त्य उन मुनिगणोंके साथ ही दक्षिण भागकी ओर चले गये। दक्षिण भागको देखते हुए उन्होंने अमिकोणमे दशों दिशाओंको प्रकाशित करनेवाले, अपने अपने रूपसे बैठे हुए, एक ही प्रकारके दिव्य भूपण और मालाओंको धारण किये हुए स्वयं प्रकाशमान, देखने में अति सुन्दर तथा लाल चन्दन दिव्य पुष्प, श्रेष्ठ और मांगलिक कपूर, येयूर, फड़े, आदिसे विभूषित शङ्ख, चक्र, गदा शाह, शक्ति, हल, और नन्द नामक खड्गको देसा ॥४॥ अथ तान्सहसा दृष्ट्वा मुनीन्द्रः पुरुपर्पभान् ॥ तेषां समीपमागम्य सहपों मुनिभिः सह ॥ ४८॥ अगस्त्यश्च ततस्तेभ्यः प्रणाममकरोत्तदा ॥ प्रणम्य प्रानलिभूत्वा प्रस्तृय च महाद्युतिः ॥ ५९॥ कृत्वा प्रदक्षिण चापि दक्षिणां दिशमभ्यगात ।। - .
१८४ श्रीवेष्टाचलमाहात्म्यम ऐसे उन पुरुष श्रेष्ठोंको देख कर ही मुनियों सहित महर्षि अगस्त्य बड़े प्रसन्न हुए और उनके समीप आ कर उन्होंने उनको प्रणाम किया और यद्धांजलि हो कर स्तुति, प्रणाम तथा प्रदक्षिणा करफे, हे नृप ! मुनियों सहित बड़े विस्मित हो कर आदि देव, जगन्नाथ महादेवको दर्शनेच्छासे वे दक्षिण दिशाको ओर चले गये ।।५।। अत्यन्तं विस्मयायिष्टो मुनिभिः सहितो नृप ॥५०॥ आदिदेवं महा- देवं द्रष्टुकामो जनार्दनम् ॥ आश्चर्यरूपमारुध प्रेक्षमाणो महागिरिम् ५१॥ परीत्य तस्यैव नगोत्तमस्य प्राची दिशं देवगणाभिजुष्टाम् ॥ अवाप्य तस्यैव गिरेमहात्मा तं दक्षिण भागमसौ-प्रपेदे ॥५२॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये अगस्त्यस्य शेपाचलासीन्द्रादितपःप्रकारभावहिन्यायुधदर्शनादिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायोऽत्राष्टमः ॥ ८ ॥ आश्चर्यरूप उस महा पर्वतपर चढ़ कर इधर उधर देखते हुए देवगणोंसे सेवित उस पर्वतकी पूर्व दिशाको पा कर महात्मा अगस्त्य उसी पर्वतके दक्षिण भागमें आ पहुंचे ॥५२॥ इति अष्टमोऽध्यायः॥ नमोऽस्यायः शेषाचलके याम दिशि, कन्दरस्थ शिव रूप । सेवित ऋषी अगस्त्यसे, प्रकटे चेतन रूप ॥१॥ मुनि शङ्कर संवाद अरु, प्रभु भक्ति उपदेश । शंकर लोप मुनीशका, खोजन बाकी देश ॥२॥ अथ अगस्त्यकृतशेपाचलदक्षिणभागस्थशंकरसेवाक्रमः वामदे। उवाच- तस्याऽथ दक्षिण भागं भूघरस्य महीयसः ॥ अवाप परया प्रोत्या मु.
वामनपुराणान्तर्गत १८५ नीन्द्रो मेघसन्निभम्॥१॥ शुभगुल्मलतागूढं नानापादपसङ्कुलम् ॥ मार्जारै- निरैश्चापि गोपुच्छैश्च निषेवितम् ॥ २॥ फलवद्रुमपण्डेश्च पुष्पभार- निपीडितः । दर्शनीयतमैदिव्यैः शोभितं शुभशाखिभिः ॥३॥ भिन्ना- अनचयाकारं शिलाभिरुपशोभितम् ॥ हंससारसगृधैश्च शतपत्रैश्च शो- भितम् ॥ ४ ॥ शोभितं रमणीयैश्च चक्रवाकैर्महास्वनैः ॥ नानाधातुसमा- कोर्ण नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥५॥ गुह्यविद्याधराद्यैश्च सभाः शुभद्- शनैः ॥ शोभितं शुभगन्धाढ्य शुभमारुतसेवितम् ॥ ६ ॥ गायदिः कि- नरैश्चापि गन्धर्वैश्च निपेवितम् ॥ प्रसायद्भिर्देवेशं कृष्णमक्लिष्टकारि- णम् ॥७॥ वामदेव बोले-महर्षि अगस्त्य मेघके समान कान्तिमान, सुन्दर लता, वेल और अनेक वृक्षोंसे शोभित, बिडाल, वानर आदिसे सेवित, देखने में सुन्दर, पुष्प, फल और शुभ शाखाओंवाले अनेक वृक्षोंसे शोभित, सुन्दर शिलाओंसे युक्त, मानो एक बड़ा भारी काजलका समूह है, हंस, सारस, गृद्ध और कमलोंसे शोभित, सध सुन्दर शब्द करनेवाले चक्रवाक, नाना प्रकारको धातु और अनेक तरहके मरनोंसे सेवित, शुभदर्शन, अपनी अपनी भार्याओं के साथ विहार करनेवाले गुह्य और विद्याधरोंसे शोभित, अति सुगन्धित वायुसे व्याप्त, गाते एवं दुःखापहारी श्रीकृष्ण परमात्माको प्रसन्न करते हुर किन्नर और गन्धर्वो से निलंबित दक्षिण भागमें गये ॥ ७ ॥ एवमत्यद्भुतं दिव्यं दक्षिण भागमात्मवान् ॥ ददर्श मुनिशार्दूलः प- वैतस्य महीयसः ॥ ८॥ तत्रापि नृपतेऽद्राक्षीत्पुष्पितं यहुशाखिनम् ॥ अत्युच्छ्रितं महाश्चर्य' दर्शनीयतमं नृप ॥९॥ अतीव शुभगन्धाढ्यं मृद्ध- पल्लवशोभितम् ॥ वृक्षं महाद्भुतं दिव्यं यो न दृष्टः पुरातनैः ॥ १० ॥ मुनेने पर्वतके इस तरह के अत्यन्त अद्भुत दिव्य दक्षिण भागको देश । वहाँ भी उन्होंने बहुत शाखाओं ओर पुष्पोंवाला, अति ऊंचा, बहुत सुन्दर, आश्चर्यवर्धक, गन्धयुक्त कोमल पत्तोंसे शोभित एवं महा विचित्र एक दिव्य वृक्ष देखा, जिसको प्राचीन लोगोंने कभी न देसा था ॥ १० ॥ तं दृष्टा सहसाऽगस्त्यो ययौ शीघनरं मुनिः ॥ मुनीन्द्रः सहितः सर्वनरेन्द्रः सोऽतिविस्मितः ॥११॥ तत्समीपं समागम्य कौतूहलसम- न्वितः ॥ उदक्षत महातेजास्तं वृक्षं पहुशाखिनम् ॥ १२ ॥ उसको देख कर एकाएक बड़ी जल्दीसे अगर य मुनि उसके पास गये और मुनियों सहित बड़े विस्मत हुए।
१८६ श्रीवेट्टायलमाहात्म्यम् महा तेजस्वी अगरत्यने अत्यन्त आश्चर्यान्वित हो कर उसके पास जा कर बहुत शासापाले उप वृक्षको देसा ॥१२॥ तत्रासीनं ततोऽपश्यद्भगवन्तमुमापतिम् ॥ ने रक्तः समायुक्तं त्रिभिस्त्रिभिरिवाग्निभिः ॥१३॥उद्ङ्मुखं महाश्चर्यजटामण्डलधारिणम् ॥ चतुर्भुजं महादेवं नीलकण्ठं पिनाकिनम् ॥१४॥ तरुणादित्यसकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥ स्वेनैव तेजसा देवं भासयन्तं दिशो दश ॥१५॥ कपिलाक्षं विशालाक्षं चार्योष्ठं चामवक्षसम् ॥ समुन्नततनुं सौम्यं सर्वलोकनमस्कृ- तम् ॥ १६ ॥ नानामणिगणच्छन्नज्वलत्कुण्डलधारिणम् ॥ तैस्तैरनुचरै- श्चापि नानारूपयरैस्तथा ॥ १७॥ अनेकयाहुसाहस्रैर्यलवद्भिनिषेवितम् ॥ नन्दिकेश्वरदुर्वासोयाणाद्यैश्च निपेवितम् ॥ १८॥ यक्षकिन्नरगन्धर्दै- वैश्चापि निषेवितम् ॥ हाहाहहुभ्यां च तथा गन्धर्वाभ्यां निषेवितम् ॥१९॥ तैस्तैरभिष्टुतं चैव महादेवं महाद्युतिम् ।। उन्होंने उस वृक्षके नीचे बैरे, उत्तरर्फ तरफ मुंह किये हुए, महा आश्चर्यमय जटाम डरको धारण करनेवाले, अपने ही तेजसे तरण सूर्यके समान प्रकाशमान, एवं अपने तंजसे दशों दिशाओंको प्रकाशित करनेवाले, कपिल और विशाल नेत्र, सुन्दर श्रेष्ठ, मनोहर वक्षस्थल, ची देह तथा सौम्यमूर्तिवाले, सब लोकोंसे नमस्कृत, अनेक प्रपारके सुन्दर सुन्दर मणिगणसे चमके ले फुण्डलोंसे भूपित, नाना रूमधारी, सहस्रों भुजावाले, पराक्रमी अनुचरों, नन्दिकेश्वर दुर्वासा, बाणासुर, यक्ष, किन्नर, गन्धर्व, देवता और हाहा, हूहू गन्धर्वो से सेवित तथा उनले स्तुति किये जाते हुए, अति फान्तिमा भगवान् शम्भु उमापति महादेवको देसा, जिनके लाल तीन नेत्र ऐसे थे मानो तीन अग्नि हों ।। २०॥ दृष्ट्वा शम्भं तदाऽगस्त्यो ननाम शिरमा भुवि ॥ २०॥ प्रपोमुर्मुनय- श्चापि भगवन्तं महेश्वरम् ॥ ब्रुवन्तो देवदेवेशं प्रसीदेति पुनः पुनः ॥२१॥ प्रस्तूय तं महादेवं भगवन्तं महेश्वरम् ॥ उवाच च तदाऽगस्त्यः समासीनं महौजसम् ॥ २२॥ नानारत्नविचित्रैश्च वलयैश्च विभूषितम् ॥ जाम्बू- नदमयैश्चापि केयूरैः समलङ्कृतम् ॥ २३ ॥ वरदं सर्वभूतानां सर्वदेवनम- स्कृतम् ॥किं न मां भापसे देव त्वत्समीपमिहागतम् ॥ २४ ॥ को वा ध्ये- यस्त्वया देवः कोऽस्मिन्वा निवसत्यहो ॥ शम्भुको देख कर आस्य मुनिने शिरसे उनको प्रणाम किया। 'हे देवाधिदेव ! प्रसन्न हों. ऐसे बार बार प्रणाम किया और महादेव भगवान् महेश्वरकी स्तुति का महा परानमी, नाना रज और
वामनपुराणान्तर्गत
YXYX
विचित्र वलय (कड़े) तथा स्वर्णमय केयूगेंसे अलंकृत, वरद और सन्निर्यामो सा देवोंसे नरस्कार किये जाते हुए
भगवान् शंकरसे अगस्त्य मुनि कहने लगे--हे देव! पास आये हुए मुझसे आप क्यों नहीं बोल रहे हैं ? हे देव !
आप यहां किसका ध्यान र रहे हैं और यहां कौन निवास करता है ? ॥२५॥
अथ सेवाकामिणमगस्त्यं प्रति शङ्करोक्तिः
वामदेव उवाच-
एवमुक्तो महातेजा महादेवो महामुनिम् ॥ २५ ॥ जलदस्त्रनगम्भीर-
वचसा वाक्यमब्रवीत् ॥
वामदेव बोले-इस तरह कहने पर महा तेजस्वी महादेव मे समान गम्भोर वाणोसे महामुनि अगस्त्य
से यहने लगे।
कर उवाच-
परावरपतिर्देवो विश्वयोनिर्जनार्दनः ॥ २६ ॥ मया चान्यैश्च स-
त्मा ध्येयो नारायणो हरिः॥ नान्यो ध्येयः पुमाल्लोके दृश्यते न च
विद्यते २७ ॥ तमृते जगतां नाथं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । नारायणगिराव-
स्मिन्वसत्येप सनातनः ॥२८॥ नारायणो जगद्योनिर्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥
शङ्कर बोले - हे मुने ! पर और अपरके स्वामी, संसारके कारण, सर्वान्तर्यामी, जनाईन नारायणका मैं ध्यान
करता हूं। वही हम एवं औरोंसे भी ध्येय है। उस सर्वव्यापी परमात्माके सिवाय ससारमें न तो कोई पुरुष ध्यान
करनेके योग्य देखा जाता है और न है,वही नारायण जगत्कारण सनातन भगव न इस पवतपर निवास करते हैं ॥२८॥
अस्मिन्न्यस्तं मनो यस्मान्मया सर्वेश्वरे हरौ ॥ २९॥ तस्मात्स-
मागतं त्वाहं नाभिभाषे न चान्यथा ॥ त्वं चापि तं विशालाक्षं जना.
नामीश्वरेश्वरम् ॥ ३० ॥ शरण्यं सर्वभूतानामनादिनिधनं हरिम् ॥ ज्वल-
न्मुकुटकेयूरकटकादिविभूषितम् ॥३१॥ मालया दिव्यया चापि वैजयन्त्या
विराजितम् ॥ पतत्रिराजमारूढ़ द्रक्ष्यते विश्वरूपिणम् ॥ ३२ ॥
मैंने अ सर्वेश्वर हरिमें अपना मन लगा दिया था, हे मुने ! इसी कारण मैने आये हुए आपसे कोई यात
नहीं को और कोई कारण नहीं। आर भी शरणागतवत्सर, सर्वान्तर्यामो, सभी संसारके .स्वामीके भी स्वामी,
जिप्तान आदि और न अन्त है, चमकते हुए मुकुट, केयूर, कड़े आदिसे विभूपित, गले दिव्य विनयन्त्रो मालासे
शोभित, गरुड़ार आरूह, ऐने विधली पामात्मा दर्शन कोंगे ॥३२॥
श्रीवेङ्कदाचलमाहात्म्यम् ब्रह्मणापि मया चान प्रोक्तमेतत्तवानघ । द्रष्टासीति जगन्नाथ भवत्येतन्न संशयः ॥३३॥ अचिरेणैव कालेन भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ करि- ष्यति स विश्वात्मा सान्निध्यं तव केशवः ॥ ३४ ॥ विचरस्व यथापूर्व पर्वतेऽस्मिन्महामुने ॥मा विषादं कृथा ब्रह्मस्तस्मिन्न्यस्तमना भव ॥३५॥ हे निष्पाप ! तुमसे ब्रह्माने और मैंने भी यहो पाओ कहा था कि तुम जगन्नाथके दर्शन करोगे, इसमें कोई सन्देह नहीं है। थोड़े ही समयमें विश्वात्मा भगवान् पुरुषोत्तम केशव आपको दर्शन देंगे। हे मुने ! आप पहजेके समान इस पवंतपर भ्रमण करें और चिन्ता मत करें। हे ब्रह्मान ! आप अपने मनको उस परमात्मामें लगा दें॥३५॥ एवमुक्तस्तु देवेन शम्भुना परमेष्ठिना ॥ पुनः पुनः प्रणम्येशं तस्मा- नैवाभ्ययान्मुनिः ॥३६॥ स्नेहान्वितो मुनिश्रेष्ठस्तस्मिन्देवे पिनाकिनि ॥ पश्यतां तु मुनीन्द्राणामगस्त्यस्य तु पश्यतः ॥ ३७॥ सानुगः सहसा शम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ मुनयश्चापि तं देवं संस्तूय परमेश्वरम् ॥३८॥ प्रणम्य च मुनीन्द्रेण सह तेऽभ्यगमस्तदा ॥ सपोनिष्ठ शम्भुके ऐसा कहने पर मुनिने उनको बार यार प्रणाम किया और शङ्करमें अधिक स्नेह हो जानेसे ये वहां से नहीं हटे । फिर सब मुनिये के सहित अगस्त्यके देसते देखते अपने अनुचरों सहित भगवान शङ्कर वहीं अन्तर्धान हो गये । मुनिगण भी परमेश्वरकी स्तुति और प्रणाम करके अगस्त्यके साथ वहांसे चल दिये ॥ ३९ ॥ एवमेतन्महाश्चर्य संवादं शम्भुना सह ॥ ३९॥ ऋपिभिविस्तृतं लोके त्यगस्त्यस्य महात्मनः ॥ आख्यातं ते मया चापि मिथिलेश महा- द्भुतम् ।। ४० ॥ सर्वपापप्रशमनं किमन्यच्छोतुमिच्छसि ।। शङ्करके साथ महात्मा अगस्त्यका को इस तरहका यह आश्चर्यमय संवाद है, जिसको अगस्यादि मुनियोंने संसारमें विन्यात किया है, हे मिथिलेश ! सब पापोंको नाश करने वाले उस महा अद्भुत आख्यानको मैंने तुम्हें समझा दिया है। हे जनक ! अब तुम और पया सुनने की इच्छा करते हो ? ।।४।। जनकषाप- आश्चर्यमिदमाख्यानं कथित मे महामुने ॥४१॥ श्रुतं चापि मया सम्यक्महष्टेनान्तरात्मना। ततः परं मुनीन्द्रोऽसावकरोत्किमहायुतिः॥४२॥ एतदाचक्ष्य मे ब्रह्मण्योतुमिच्छा प्रवर्तते ॥
वामनपुराणान्तर्गत
१८९
जनक बोरे हे मुने ! आपने यह विचित्र प्रसङ्ग कहा है, मैने भी इसको प्रसन्नचित्तसे सुना है। अब आप
यह वतलाइये कि इसके बाद महातेजस्वी अगस्त्यने क्या किया ? हे ब्रह्मन् ! आप यह आख्यान कहिये, मुझे सुननेकी
बड़ी इच्छा है।। ४३॥
वामदेव उवाच-
अगस्त्योऽथ महातेजाः प्रणिपत्य महेश्वरम् ।। ४३॥ त्यक्त्वाऽथ
दक्षिणं भागं नैऋती दिशमास्थितः ॥ तं दक्षिणं भागमतीत्य भूपते नारा-
णद्रेः सह तैर्मुनीश्वरः ॥ अथोत्तमां दक्षिणपश्चिमां दिशं द्रष्टुं परेशं
प्रययौ प्रतापवान् ॥४४॥
इति श्रीवामनपुगणे क्षेत्रकाण्डे श्रीबेटाचलमाहात्म्ये अगस्त्य-
कृतशेपाचलदक्षिणभागवासिशङ्करदर्शनादिवर्णनं
नामाष्टाविंशोऽध्यायोऽत्र नवमः ॥९॥
वामदेव बोले-हे राजन् ! इसके पश्चात महातेजस्वी अगस्त्य महेश्वरको प्रणाम करके दक्षिण भागको छोड़
कर नैऋत्य दिशामें चले गये । हे भूपते ! नारायणाद्रिक दक्षिण भागको त्याग कर मुनिवरों के साथ प्रतापवान महर्षि
अगस्त्य उस परमात्माको देखने लिये दक्षिण दिशामें चले गये।
इति नवमोऽध्यायः
दशमोऽध्यायः
---
.
नैमत दिशिमें मुनिसे, विष्वक्सेना मेंट।
प्रभु दर्शन की विधि कथन, पुनि पार्षदसे भेंट ॥१॥
ऋषि अगस्त्यके प्रश्नपर, वर्णन निज वृत्तान्त ।
दरशन तीरथ खान अरु, विचरण उपवत मान्त ॥२॥
श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम्
अथ शेपाचलन तदिश्यगस्त्यादीनां विष्वक्सेनदर्शनम्
चामदेव उवाच
तां दिशं समनुप्राप्य नैती भगवानथ ॥ मन्दराद्रिप्रतीकाशं शत-
शाखं महोच्छ्रितम् ॥१॥ वटं महान्तमाश्चर्य ददर्श स महामुनिः ॥ तस्य
मूले समासीनं भगवन्तं सुरेश्वरम् ॥२॥ शिलायामद्भुतायां तु महत्यां
दीप्ततेजसम् ॥ विष्वक्सेनं सुराध्यक्षं भगवन्न्यस्तमानसम् ॥३॥ सर्वैरनु-
चरैश्चापि महेन्द्रसमविक्रमः ॥ संवृतं पलिभिर्देवैः शतक्रतुमिवापरम् ॥४
वसन्तमिव चाकाशं भक्षयन्तमिव प्रजाः ॥
वामदेव बोले-महामुनि अगस्त्यने नै मृत्य दिशामें जा कर मन्दराचल पर्वतके समान सौ शासावाला अति
ऊंचा आश्चर्य जनक एक बड़का वृक्ष देसा। उसके मूलके नीचे उन्होंने एक बड़ा भारी अद्भुत शिलापर अनि
तेजस्वी भगवदध्यानमें लोन, सुराध्यक्ष, भगवान सुरेश्वर महेन्द्र के समान पराक्रमी सब अनुचरों, और बलशाली
देवताओंसे युक्त, मानो दूसरे इन्द्र बैठे हों, मानों प्रजाको भक्षण करते हुए आकाश ही सड़ा हो, इस प्रकारले दिन-
क्सेनको देखा ॥५॥
दैत्येन्द्रा बलवन्तस्तं परिवार्योपतस्थिरे ॥५॥ शतशो दृष्टकर्माणो
राक्षसाश्च भयावहाः ॥ गन्धर्वपतयश्चापि यक्षाश्चापि सहस्रशः ॥ ६॥
तमासोनं महावीर्य विष्वक्सेनं नराधिप । उपातिष्ठन्त ते सर्वे गृहीतवि.
विधायुधाः ॥७॥ भूतयूथानि चोग्राणि वैष्णवानि सहस्रशः ॥ मेरुमन्दर-
सङ्काशरूपवन्ति महान्ति च ॥ ८ ॥ क्रुद्धानि यानि भूतानि निर्दहेयुरिमाः
प्रजाः ॥ पिवेयुः सहसा सर्वानुीश्चापि सर्वशः ॥९॥ तानि चावार्य
तं देवमुपातिष्ठत सर्वशः ।।
सेकड़ों भयप्रद महापराक्रमी राक्षस और हजारों गन्धवपति तथा यक्ष चारों तरफ धेरै उनको स्तुति कर रहे हैं।
येठे हुए महापराक्रमी विष्वक्सेनके पास विविध प्रकारके आयुधोंको ले कर वे सभी सड़े हुए हैं। रूपमें मेरु और
मन्दर पर्वतके समान, हजारों श्रीविष्णुके दास महाभूतगण,जो द्ध हो फर प्रजाको जला सकते हैं और सब स्मुद्राको
पी सकते हैं, उन बैठे हुए विष्वक्सेनजीको चारों तरफसे घेरे हुए सड़े हैं ।
एवमेतैस्तथान्यैश्च समेतैस्तत्र भूघरे ॥ १०॥ उपास्यमानं तं देवं
प्रासतोमरपाणिभिः ।। सुखरैर्गायमानाश्च गन्धर्वास्तस्य सन्निधौ ॥ ११ ॥
चामन गणान्तर्गत १९१ जग्मुर्नारायणं देवं किन्नरेन्द्रास्तु सर्वशः ॥ गायन्त्यः सुस्वराश्चापि नृत्यन्त्योऽप्सरसस्तथा॥१२॥ विष्वक्सेनस्य देवस्य सन्निधौ तस्य धीमतः।। देवा ब्रह्मर्षयश्चापि सिद्धाश्चापि सहस्रशः ॥ १३ ॥ उपतस्थुर्हि तं देवं नारायणमिवापरम् ॥ मधुर मधुर स्वरोंमें गान करते हुए अनेक गन्धर्व किन्नरेन्द्र और सुन्दर स्वरवाली नाचती और गाती हुई अनेक अप्सराय प्रास और तोमर हाथमे लिये हुए अनेक भूतादि गगसे उन पर्वत पर उपासना किये जाते हुए उन बुद्धिमान भगवान नारायण विष्वक्सेनके पास पहुंची हुई हैं। देवता, महर्पि और हजारों सिद्ध द्वितंय नारायण हीके समान उनके पास आ पर सडे हुए ॥ १४ ।। तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टो रोमाञ्चिततनुस्तदा ॥१४ ॥ अगस्त्यो मुनि- शार्दूलस्तत्समीपमुपेयिवान् ॥ तत्समीपमुपागम्य प्रणाममकरोद्भुवि ॥१५॥ व्याहरछ्लक्ष्णया वाचा प्रसीदेति पुनः पुनः ॥ प्रणेमुर्मुनयश्चापि तमा- मीनं महावलम् ॥ १६ ॥ सुखासीनं महेष्वासं नारायणमिवापरम् ॥ शङ्खचक्रगदापाणिमभयोद्यतपाणिकम् ॥ १७ ॥ तानब्रवीन्महावीर्यो विष्व- क्सनो नराधिप ॥ अगस्त्यप्रमुखान्सर्वानपीन्परपुरचय ॥१८॥ उनको देख कर मुनिशार्दूल महर्षि अगस्त्य पडे विस्मित हुए और उनके रोमाञ्च हो आये। मुनिने उनके पास जा कर उनको प्रगाम किया और मधुर वाणी ने कहा-हे देव। आप प्रसन्न हों, प्रसन्न हों। फिर उन वलयान, धनुषको धारण करके सुससे पृथ्वीपर बैठे हुए, जिनके हाथोंमे शङ्ख, चक्र, गदा शोभित हो रहे हैं, मानो दूसरे नागयण ही प्रतीत हो रहे है, ऐसे विप्वक्सेनजीको सन मुनियोंने भी प्रगाम किया। हे नराधिर । महापराक्रमी, विष्वक्सेनजी एन अगस्त्यादि मुनियोंसे कहने लगे ।। १७ ॥ विष्वक्सेन उवाच- युप्माभिर्भगवान्देवो विश्वरूपधरो हरिः॥ अस्मिनिगरौ महातेजा द्रष्टुं शक्यो हि सोऽव्ययः ॥ १९ ॥ शिवसेन बोले -हे मुनियो! आप लोग इस पवतरर देवाधिदेव विशपयारी मति तेजस्वी भगमन हरि नारायगके दर्शन कर सकते हैं ।। १६ ।। अथ अगस्त्यादीन्मति विपक्सेनोक्तभगवदर्शनोपाय: सर्ववेदोदितस्यास्य देवस्थानुचरा ययम् ॥ दृष्टवन्तोऽजितं पूर्व समासीनं .१६२ श्रीयेवटाचलमात्म्यम् महौजसम् ॥ २० ॥ नारायणं सुराध्यक्षं शङ्खचक्रासिधारिणम् ॥ वस- त्यस्मिन्स विश्वात्मा नारायणगिरौ द्विजाः ।। २१ ॥ विचरध्वं यथापूर्वम- स्मिन्पर्वतसत्तमे ॥ सम्पूर्ण वेदोंने जिनका प्रतिपादन किया है, हम सब उन्हीं परमात्माके अनुचर हैं। हमने पहले यहाँपर बैठे हुए. महातेजस्वी, सुराध्यक्ष एवं शंख, चक्र खड्ग धारण किये हुए उस नारायणके दर्शन किये हैं। वह सर्वान्तर्यामी नारायण इस पवंतपर निवास करते हैं। हे महपियो! आप लोग पहले ही समान भ्रमण कोजिये । एतस्मिन्पर्वते दिव्ये प्रसादात्तस्य शाङ्गिणः ॥ २२ ॥ अदृष्टरूपमा- श्चर्य दृष्टवन्तः पुरा वयम् ॥ तपस्तप्यन्ति ये चास्मिन्द्रष्टुकामास्तमी- श्वरम् ॥२३॥ ददाति भगवांस्तेषां दर्शनं पुरुषोत्तमः ॥ यूयमध्यत्र चास्मा- भिर्विमले पर्वतोत्तमे ॥ २४ ॥ परमं तप आस्थाय भक्त्या परमया युताः ॥ चरताशेपभूतानामीश्वरे न्यस्तमानसाः ॥ २५ ॥ विष्णौ ब्रह्मणि गोविन्दे जगद्धातरि केशवे ॥ हमने उन शाईपाणि भगवानकी कृपासे इस दिव्य पर्वतपर ऐसे अद्भुत दृश्य देखे हैं जिनको पहले कभी नहीं देखा था। नारायणको देसनेके लिये जो इस पर्वतपर तप करते हैं उनको भगवान् पुरुषोत्तम दर्शन देते हैं। हे मुनियों ! आप लोग भी हम लोगोंके साथ इस उत्तम, निर्मल पर्वतपर विष्णु ब्रह्म, गोविन्द, जगत्के रक्षक, धाता, केशव सर्वान्तर्यामी ईश्वरमें मन लगा कर भक्तिपूर्वक तप करते हुए विचरण कीजिये ।। २६ ।। वामदेव उवाच- एवमुक्त्वाऽथ भगवान्विष्वक्सेनः स वीर्यवान् ॥ २६॥ अन्तर्दधे तदा देवस्तत्रैव नृपते प्रभुः॥ सर्वैरनुचरैः सार्ध सर्वदेवनमस्कृतः ॥२७॥ पश्यतामेव सर्वेषां मुनीद्राणां महात्मनाम् ॥ मुनयश्चापि ते सर्वे सहसैव महाद्युतिम् ॥ प्रगम्य तं महात्मानं विष्वक्सेनं मुदा युताः ॥ २८ ॥ पुनश्चापि यथापूर्व विचेरवनीपते॥ वामदेव बोले-हे नृपते ! इतना कह कर महात्मा मुनियोंके देसने देखते सर्वदेव नमस्कृत वीर्यवान भगवान् विष्वासेन अपने अनुचरोंके साथ वहीं अन्तर्हित हो गये। वे सब मुनि भी उन महातेजस्वी महात्मा विश्वसेन- को प्रणाम करके अति प्रसन्न हो कर फिर बहोंपर पहलेको तरह विचरने लगे ॥२८॥ अथ अगस्त्यादीनां शेपाचलरथविपक्सेनानुचरावलोकनम् घेकदाग्ल्ये गिरौ तस्मिन्वृक्षपण्डविभूपिते ॥ २९॥ गिरिमूग्निं घर- वामनपुराणान्तर्गत १६३ न्तस्ते मुनयः सर्व एव तु॥ ददृशुस्तत्र रम्याणि शिखराणि महान्ति च ॥३०॥ पुष्पितद्रुमपण्डैश्च मण्डितानि सहस्रशः ॥ नीलजीमूतवर्णानि पाण्डुराननिभानि च ३१ ॥ देवदानवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषैस्तथा ॥ गुह्यविद्या- घराद्यैश्च सेवितानि महात्मभिः ॥३२॥ शिखराच्छिखरं गत्वा चरन्तस्ते महीपते ॥ हे अवनीपते ! फिर उन मुनिगणने पहलेके समान वृक्षसमूहसे विभूपित, उस वेङ्कटाचल पर्वतके शिखरपर भ्रमण करते हुए पुष्पवाले वृक्षोंसे मण्डित, सहस्रों अति रमणीय, नीले मेघके समान और श्वेत मेघके समान, देव, दानव, गन्यव, किंपुरुष, गुह्य, विद्याधरादि तथा महात्माओंसे सैबित शिसरोंको देखा और एक शिसरसे दूसरे शिखर- पर विचरण करने लगे ॥ ३२ ॥ दृशुः शिखरे रम्ये कस्मिंश्चिन्मुनयोऽमलाः ॥ ३३ ॥ समासीना- न्महावीर्यान्महाबलनिभांस्तथा ॥ कामरूपधरान्धोरान्वायुवेगसमाञ्ज- वे ॥ ३४ ॥ मेरुमन्दरसकाशान्समवेगान्सहस्रशः ॥ किन्नरांश्चापि गन्ध- र्वान् यक्षांश्चापि महासुरान् ॥३५॥ तान् दृष्ट्वा स मुनीन्द्रस्तु मुनीन्द्रानिद- मब्रवीत् ॥ विस्मयोत्फुल्लनयनो विस्मयोत्फुल्ललोचनात् ॥ ३६॥ उन मुनियोंने एक रमणीय शिसरपर कामरूपधारी अतिनलवान्, भयंकर, वेगमं वायुके समान, मेरु तथा मन्दर पवतके समान मातारवाले, परस्पर समान वेगवाले हजारों किन्नर, गन्धर्व, यक्ष और बडे बडे महा असुरोंको बैठे हुए देखा । उनको देख फर रिकसित नेत्र महामुनि अगस्त्यने विस्मयसे विकसित नेत्रोंवाले मुनियोंसे कहा ॥३६॥ अगस्त्य उपाच- नूनमेतैः पुरा शको बलवीर्यसमन्वितैः ॥ देवासुरमहायुद्धे देतेया- नजयन विजाः ॥ ३७ ।। एते हि बलिनः सर्वे विचित्राद्भुतवाससः ॥ नानामहरणोपेता दृश्यन्तेऽद्भुतरूपिणः ॥ ३८ ॥ एतान् दृष्ट्वाऽथ गच्छामो द्रष्टुमेतं महागिरिम् ॥ आलयं सर्वभूतानामीश्वरस्याव्ययात्मनः ॥३९॥ अगस्त्य बोले हे द्विजो ! पूर्व कालमें इन बलवीर्यशाली अमुरोंके साथ इन्द्रने देवासुर संग्राममे दैत्योंको भत्यन्त बलवान् और विचित्र वनोंवाले, नाना प्रकारके अस्त्रों को धारण किये हुए ये अद्भुत जोता था। २५ श्रीवेटावलमाहात्म्यम् रूपवाले दीख रहे हैं। इनको देख कर हमलोग सर्वान्तर्यामी, अव्ययात्मा परमात्मा बासस्थान इस महापर्वत पर चलें॥३६॥ वामदेव उवाच इति निश्चित्य मनसा नरेन्द्र मुनिभिर्वृतः ॥ तेषां समीपमभ्यायाग- न्धर्वाणां तरस्विनाम् ॥४०॥ तमायान्तं ततो दृष्ट्वा मुनीन्द्र मिथिलेश्वर ॥ उपतस्थुहि ते सर्वे ब्रह्माणं त्रिदशा इव ॥४१॥ प्रणेमुश्च महात्मानं तत्समीपमुपागमन् ॥ तानुवाच ततोऽगस्त्यो ब्राह्मर्पिः श्लक्ष्णया गिरा॥४२॥ श्रूयतामिति चाभाष्य मधुरं वदतां वरः ।। वामदेव बोले-हे नरेन्द्र ! मुनियोंके साथ महर्षि अगस्त्य इस तरह मनमें विचार कर उन तपस्वी गन्धर्वो के पास गये । हे मिथिलेश्वर ! मुनिश्रेष्ठ अगरत्यको आये हुए देस कर वे सब खड़े हो गये, ब्रह्माजीके आने पर जिस तरह देवता खड़े हो जाते हैं उसी तरह उन सबने महात्मा अगस्त्यके समीप मा कर उनको प्रणाम किया । घादमें बड़ी मधुर वाणीसे महर्षि अगस्त्य "सुनो” ऐसा कह कर उनसे कहने लगे ॥४३ ॥ अगस्त्य उवाच- यूयं सर्वे महोवीर्याः शृणुध्वं मधुरं वचः ॥४३॥ कस्य यूयं किमर्थं घा चरन्त इह पर्वते ॥ आश्चर्य वा महात्मानो द्रष्टव्यं दृष्टमेव वा ॥४४॥ एतयूयं समासेन सर्वमाख्यात तत्त्वतः ॥ पृच्छामि श्रोतुकामोऽहं युष्मा- न्सर्वान्समागतान् ॥ ४५ ॥ एवं ब्रुवाणं ब्रह्मर्षि प्रोचुस्तं श्रूयतामिति ॥ अगस्त्य चोले--- आप सत्र महा पराक्रमी मेरे मधुर वचनको सुनिये। आप किसके है और किस कारण इस पर्वतपर विचर रहे हैं ? क्या आप कोई आश्चर्यजनक दृश्य देखना चाहते हैं या आपने कोई अद्भुत दृश्य देखा है ? यह आर संक्षेप मुझे सत्य सत्य कहिये। आये हुए आप लोगों से सुनने की इच्छासे मैं यह बात पूछ रहा हूं। इस तरह कहते हुए महर्षिसे वे चोटे-हे मुने! सुनिये ॥४६॥ अथ अगस्त्यादीन्प्रति विष्वक्सेनपरिजनकृतस्वोदन्नज्ञापनम् गन्धर्वाधा अचु:- देवस्यानुचरास्तस्य वयं ब्रह्मन्महात्मनः ॥ ४६॥ बलवीर्याभिजुष्टस्य विष्वक्सेनस्य धीमतः॥ यः सर्वलोकनाथस्य मधुकैटभघातिनः ॥ ४७॥ हरेरनुचरास्तस्य वयं ब्रह्मन्निदेशगाः ॥ उपतिष्ठन्ति यं सर्व विष्वक्सेनं
वामनपुगणान्तर्गत
१६५
समाहिताः ॥ ४८ ॥ यदशे वर्तते विमा जगदेतच्चराचरम् ॥ स सुरासुर-
गन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम् ॥४९॥ मुनयो देवगन्धर्वा दैत्याः सिद्धास्त-
थोरगाः॥ प्रणेमुर्य महावीर्य नारायणमिवापरम् ॥
गन्धर्वादि बोले हे ब्रह्मन् ! हम लोग वलर्व यं युक्त बुद्धिमान श्रीविष्वक्सेनजीके सेवक हैं। जो विश्व
क्सेन समस्त लोकोंके स्वामी, मधुकैटभके नाश करनेवाले श्रीहरिके अनुचर हैं। हे विषो ! सब लोग स्थिरचित्त हो कर
जिनकी पूजा करते हैं, चर अचर सारा संसार जिनके वशमे है और सुर, असुर, गन्धर्व, यक्ष, उरग राक्षस मुनि
देवगन्धर्व, दैत्य, सिद्ध आदि महा पराक्रमो दूसरे नारायणकी तरह जिनको प्रणाम करते हैं, हम उन्हींके माशा'
पालक हैं ।। ५०॥
देवदेवेन चाज्ञाप्तो पर्भ योऽवधीत्पुरा ॥ दैत्येन्द्र सुमहावीर्य शफ-
तुल्यपराक्रमम् ॥ ५१॥ दैवासुरे महायुद्ध दारुणे रोमहर्पणे ॥ सूदिता ये-
न दैत्येन्द्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥५२॥ सदा हि यो जगद्धातुनिदेशे प-
रिवर्तते । अचिन्त्यवलवीयौजा विष्णुपादाजसंश्रयः ॥ ५३॥ सङ्क्रुद्धः
सहसा लोकान्हर्तुं शक्तः सवासवान् ॥ सयक्षनागगन्धर्वगुडकिन्नरराक्ष-
सान् ॥ ५४॥ एवंप्रभावो यो देवो हरेरनुचरो पली ॥ विश्रुतः सर्वलोके-
पु तस्यैवानुचरा वयम् ॥ ५५ ॥
देवाधिदेव नारायणकी आज्ञा पाकर जिन्होंने पहले इन्द्र के समान पराक्रमी महाबली देत्यराज अपभको
मारा है, जिन्होंने रोमाञ्चकारी भयङ्कर देव और असुरोंके महा संग्राममें सैकड़ों, सहस्रों देत्योंका वध किया है, जो
सदा परमात्माकी आज्ञामे रहते हैं, जिनके बल और वीर्यका वर्णन नहीं किया जा सकता, जो सदा परमात्माके
आश्रित रहते हैं, जो क्रुद्ध होने पर इन्द्रादि सहित सन देवता, यक्ष, नाग, गन्धर्व, गुह्य, किन्नर राक्षस आदि सरको
मार डालने में समर्थ हैं, इस तरहके प्रभावशाली एवं बली, सात लोकोंमें विख्यात हरिके अनुचर जो विष्वक्सेन हैं,
हम सन उन्हीके सेवक है ।। ५५ ।।
चमदेव उवाच-
एवमुक्तस्तदा तैस्तु गन्धर्वाद्यैर्नरेश्वर ॥ प्रशशंस तदा देवं विष्व-
क्सेनं महामुनिः॥५६॥ प्रणम्य च तदा देवं हरि भत्त्या च तैः सह ।।
तपोयलसमायुक्तैर्मुनिभिर्भावितात्मभिः ॥५७॥ ताननुज्ञाप्य संहृष्टो ग.
न्धर्वाधास्तपखिनः ॥ विचचार यथापूर्व नारायणदिदृक्षया ॥५८॥
१९६ श्रीवेट्टायलमाहात्म्यम् वामदेव बोले-हे नरेश्वर ! गन्धर्वादिये ऐसा कहने पर महामुनिने विष्वक्सेनजीको पड़ी प्रशंसा की और उनके साथ भक्तिते हरिको प्रणाम करके अपने सहयोगी ज्ञाननि तपोबलयुक्त महर्षियोंके साथ तपस्वी गन्ध- वादिसे परामर्श ले कर बड़ी प्रसन्नतासे नारायणके दर्शनकी इच्छासे पहलेकी तरह ही वहां फिर भ्रमण करने लगे ।।५८ अथ अगस्त्यादिकृतशेषाचलस्थानेकपुण्यतीर्थावलोकनम् तस्मिन्निगरिवरे रम्ये घृपभाख्ये महीयसि ॥ गिरिमूर्धनि राजेन्द्र वि- चरन्वै ततस्ततः ॥ ५९॥ ददर्श शतशो वृक्षान्पुष्पितान्पर्वतोपमान ॥ शुभोदकवहाः शुद्धाः सरितश्चातिशोभनाः ॥ ६०॥ गुहाश्च विविधास्त. व दुमपण्डविभूषिताः॥ कन्दराणि च दिव्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः ॥३१॥ शिखराणि च मुख्यानि नीलमेघनिभानि च ॥ तटाकांश्च तथा दिव्या- ज्छोभितांश्च शुभैजलैः ॥ ६२ ॥ हंसकारण्डवाकीर्णान् सारसैश्चानुना- दितान् ॥ जीवजीवैश्च सार रिणैश्च सदामदैः ॥ ६३ ॥ राजद्भिश्चक्रवा- कैश्च शकुन्तैरनुनादितान् ॥ एवमायैस्तथान्यैश्च शोभितान्विमलोद- कान् ॥६४॥ सरसीश्च तथा दिव्या नारायणमहागिरौ॥ हे राजेन्द्र ! उस रमणीय घृपभाचल महापर्वतके शिखरपर इधर उधर घूमते हुए महर्षि अगस्त्यने पुष्पित, पर्वतके समान सैकड़ों वृक्षों, अति सुन्दर शुद्ध निर्मल जलवाली नदियों, झोंसे विभूपित विविध गुहामों, दिव्य फन्दराओं, दर्शनीय गाढ़े नीले मेघके समान कान्तिमान, मुख्य मुख्य शिखरों, शुभ जोंसे शोभित, दिव्य ईस, फारण्डव सारस पक्षियोंसे शब्दायमान, जीवंजीव-सारङ्ग और मदमाते हाथियोंसे युक्त, चावाकोंसे शोभायमान, शकुन्तादि मन्यान्य पक्षियोंसे अनुनादित, विमल जलवाली छोटी छोटी तलयों तथा दिव्य और बड़े तालाबोंको देखा ।। ६५॥ कुन्दैन पैस्तथा सालैरर्जुनस्तिलकैस्तथा ॥६५॥ चम्पकाशोकपुन्ना- गकोविदारासनादिभिः॥ तोरजैर्दुमपण्डैश्च शोभितेषु सरःसु च ॥ ६६ ॥ प्रोत्या लात्वा तथा चक्रुर्देवपूजां यथाविधि ॥ स गच्छन्नेव विप्रेन्द्रो नरेन्द्र मुनिभिर्वृतः ॥७॥ ददर्श पर्वते भूयो दर्शनीयतमान्मुनीन् ॥ शष्पाकुर- कृताहारान् हरिणान्वनचारिणः ॥ ६८ ॥ चरतः सर्वतो भूप स्थलेषु मृग- पोतकान् ॥ कुञ्जन्मेिघसङ्काशाञ्छुभदन्तविभूषितान् ॥६९॥ शिखरा- च्छिखरं शीघ्र पततश्चापि वानरान् ॥
वामनपुराणान्तर्गत १६७ कदम्ब, साल, अर्जुन, तिलक, चम्पा, अशोक, पुन्नाग, कोविदार, असन, आदि स्वाभाविक रूपसे उत्पन्न हुए सुन्दर पक्षोंसे शोभित तालाबोंमें प्रेमसे स्नान करके मुनियोंने यथाविधि देवकी पूजा की। हे नरेन्द्र ! मुनियों सहित वहांपर विचरण करते हुए जितेन्द्रिय मुनि अगस्त्यने मुनियों, घासके अड्डर घरते हुए रमणीय जङ्गली हरिणों, इधर उधर भ्रमण करते हुए सरगोशों, मृगशावकों, मेघतुल्य शुभ्रदन्तवाले हाथियों तथा एक शिसरसे दूसरे शिखरपर फूदते हुए बन्दरोंको देखा ।। ७० ।। एवमाद्यैस्तथान्यैश्च शोभितो गिरिमूर्धनि ॥ ७० ॥ विचचार तथा- अगस्त्यश्चिरकालं नृपेश्वर ॥ ऋपिभिः सहितः सः पितामहवचः स्मरन् ॥ ७१ ॥ दिदृक्षुर्देवदेवेशं भगवन्तं सनातनम् ॥ इस प्रकार अन्यान्य दृश्योंसे आनन्दित हो कर, हे नृपेश्वर ! महामुनि महर्षि अगस्त्य अपने साथी मुनियों सहित प्रमाजीके वचनोंका स्मरण करते हुए तथा भगवान सनातन नारायणके दर्शनेच्छुक हो चिरकाल तक वहां- पर भ्रमण करते रहे ॥ ७१ ॥ अन्यानपश्यत्सोऽगस्त्यस्तस्मिन्नद्रौ जलाशयान् ॥ ७२ ॥ सरितश्च महापुण्यवैडूर्यविमलोदकाः ॥ पुष्करिण्यः शुभाश्चपि सरांसि विमलानि च ॥७३॥ सर्वेपु तेषु पुण्येपु तीर्थेषु मुनिसत्तमः ॥ लात्वा लात्वा जग. नाथमर्चयामास भक्तिमान् ॥ ७४ ।। उस पर्वतपर धूमते हुए अगस्त्य मुनिने अन्य जलाशय, वडूयं मणिके समान शुद्ध जलवाली पुण्यमयी सलेयां और शुभ जलवाली पुष्परिणी तथा निर्मल जलवाले तालाब देसे। उन सर्व पुण्यमय तीर्थों में भक्तिमान् मुनिने स्नान करके जगन्नाथको अर्चना की ।। ७४॥ अथ अगस्त्यादीनां कुमारधारास्नानम् एकदा तु स धर्मात्मा विचरन्गिरिमूर्धनि ॥ कौमारी महतीं धारी पतन्ती ददृशे मुनिः ॥ ७॥ अत्युचगिरिपृष्ठात्तु कार्तिकेयेन सेविताम् ॥ तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टः सर्वपापहरां शुभाम् ।। ७६ ।। देवर्षिसिद्धमनुजैः सेवितां पुण्यकाङ्क्षिभिः॥ एक समय उस पर्वतफे शिखरपर भ्रमण करते हुए उस धर्मात्मा मुनिने ज्य पर्यंत शिरसरसे गिरती हुई स्वामिकार्तिपेयसे सेवित कुमारधागको देसा । सर पार्कोको नाश करनेवाली और पुण्यकी आकांश करने वाले देव, ऋपि, सिद्ध, और मनुष्योंसे सेवित उस धागको देस फर मुनिने पड़ा आश्चर्य प्रकट किया ।। ७५ ५ १६८ श्रीवेकटावलमाहात्म्यम् wiM यत्र सा निपतत्युचाच्छिखरादिमलोदका ॥७७॥ तटाके विमले दिव्ये पवित्रे पापनाशने ॥ यस्मिन्वसति राजेन्द्र शम्भुपुत्रःप्रतापवान् ॥७॥ दारुणं तप आस्थाय प्रीतये मधुघातिनः ॥ देवसेनापतिः श्रीमान्सुब्रह्म- ण्योऽसुरादनः ॥ ७९ ॥ त्रिकालमर्चयन्विष्णु श्रीनिवासं जगत्पतिम् ।। तस्मिन्गत्वा मुनीन्द्रस्तु नरेन्द्र मुनिभिः सह ॥ ८० ॥ आचम्य प्रयतो भू- स्वा ममज्ज सुसमाहितः ॥ सर्वपापहरे शुद्ध तीर्थे तस्मिन्सदाऽमले ॥८॥ चिन्तयन्देवदेवेशं नारायणमनामयम् ॥ लात्वा मुनिवरस्तस्मिन्नाच- म्य च यथाविधि ॥ ८२ ॥ देवदेवं जगद्योनि वासुदेवमधोक्षजम् ॥ अर्चया- मास गोविन्दं दिव्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः ॥ ८३ ॥ ऋषयश्च महात्मानः स्नात्वा तस्मिन्महोदके । अर्चयामासुरव्यग्नं देवदेवं जनार्दनम् ॥ ८४ ॥ समाधाय मनस्तस्मिन्ब्रह्मण्यमिततेजसि ॥ मनो निवेश्य जगतामीश्वरे पुरुषोत्तमे ॥ ८५॥ नारायणे जगद्धाम्नि सर्वपापहरे हरौ॥ उस निर्मल, दिव्य, पवित्र, एवं पापनाशन तीर्थमें निर्मल जलवाली कुमारधारा बहती है और जहां प्रतापी, देव सेनापति, श्रीमान्, सुब्रह्मण्य, असुरोंका संहार करनेवाले स्वामि कार्तिकेय, मधु दैत्यफे वधकर्ता भगवान्की प्रीतिके लिये कठिन तपके व्रती हो कर तीनोंकाल जगत्पति श्रीनिवास श्रीविष्णुकी पूजा करते हुए उस पर्वतपर निवास कर रहे हैं। हे नरेन्द्र ! वहाँ अगस्त्य मुनिने अन्य मुनियों के साथ उसी पर्वतपर जा कर आचमन करके स्थिर चित्त हो कर समस्त पा”को दूर करनेवाले अमल, शुद्ध एवं सब पापों को नाश करनेवाले उस तीर्थमें देवदत्त, अनामय नारायण भगवानका स्मरण करते हुए स्नान और यथाविधि आचमन करके देवाधिदेव अधोक्षज, जगत्पति भगवान् गोविन्दकी दिव्य और सुगन्धित पुष्पोंसे पूजा की । अन्यान्य महषियोंने भी स्नान करके और जगत्के स्वामी जगदाम, सर्व पापोंको हरनेवाले अमिततेजस्वी ब्रह्मण्य नारायगमें अपना मन लगा कर उनकी पूजा की ॥८६॥ अथ तं वरदं विष्णु सर्वलोकनमस्कृतम् ।। ८६ ॥ प्रणेमुर्मुनिशा. Vला वेङ्कटाद्रिनिवासिनम् ॥ प्रणतातिहरं देवं कृष्णं सर्वेश्वरं हरिम् ॥८॥ रमन्तं मायया सार्धमर्चयित्वा सुरोत्तमम् ॥ यथापूर्व मुनिश्रेष्ठश्चचार गिरिमूर्धनि ॥४८॥ वियरंश्च ततस्तत्र तोर्योंघान् पापनाशनान् ॥ देवदानव- गन्धर्वैः सिद्धचारणपन्नगैः ॥ ८९॥ ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च सेवितं " वामन पुराणान्तर्गत पर्वतोत्तमम् ॥ अगस्त्यो मुनिभिस्तत्र ददर्श विमलं गिरिम् ॥९॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेंकटाचलमाहात्म्ये अगस्त्यादि- कृतविष्वक्सेनतत्परिपदादिदर्शनं नाम- कोनत्रिशोऽध्यायोऽत्र दशमः ॥१॥ सबलोक नमस्कृत, वरद, वेड्कनवल निवासी भक्तों के दुःख हरनेवाले, सर्वेश्वर एवं मायाके साथ क्रीड़ा करते हुए विष्णु भगवानकी अर्चना करके पहलेको भांति पर्वतके शिखरपर मुनिश्रेष्ठ महर्षि अगस्त्य फिर घूमने लगे। देव, दाना, गन्धर्व, सिद्ध चारण, पन्नग एवं बालखिल्य ऋपियोंसे सेवित उस उत्तम पवतपर मुनियोंके साथ पाप- नाशक बहुत तीयों में विचरण करते हुए अगस्त्यने वहांपर विमल पर्वतको देखा ।। ९० ।। ॥ इति दशमोऽध्यायः ।। एकादशोऽध्यायः वेंकट गिरिक तीर्थ की, शुचि महिमा परमेय । वर्णित इस अध्यायमें, पुण्य पवित्र अमेय ॥१॥ तीरथ पश्चिम कपिलके, पञ्च तीर्थ माहात्म्य । स्वामीतर महिमा प्रबल, हरत सदा दौतात्म्य ॥२॥ " अथ श्रीवेङ्कटाचलस्थपुण्यतीर्थवर्णनम् जनक उवाच- मुनिना तेन दृष्टानामगस्त्येन महात्मना ॥ नामानि तेषां तीर्थानां पर्वतेन्द्रनिवासिनाम् ॥ १॥ माहात्म्यं चापि सर्वेपां पापहानि वदव मे ।। पहा संप्राप्यते मत्यैः स्नात्वा तेषु फलं मुने ॥२॥ विस्तरेणैतदाश्चर्य २०० मौवेस्टाचठमाहात्म्यम् वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ श्रोतुकामो ह्यहं ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां तपोधन ॥३॥ राजा जनक बोले-हे द्विजोत्तम ! उन महर्षि अगस्त्यने पर्वतपर जिन जिन तीयों को देखा है उनके नाम और उन सबका पाप नाश करनेवाला माहात्म्य आप मुझसे कहिये । हे मुने ! मनुष्य उन तों में स्नान करके जिस जिस फलको पाते हैं, आप उसको विस्तारपूर्वक फहिये। हे ब्रह्मन् ! तपोधन ! मैं सुननेको इच्छासे आपसे पूछता हूं ॥३॥ वामदेव उवाप- श्रूयतां नृपते वक्ष्ये यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥ तीर्थानां नामधेयानि माहात्म्यं च तथागुतम् ॥ ४ ॥ विस्तारान्नैतदाख्यातुं शक्यं वर्षशतैरपि ॥ संक्षेपेण मया त्वेतत्कथ्यमानं निशामय ॥५॥ वामदेवने कहा - हे राजन् ! सुनो, तुमने जो पूछा है मैं उसे कहता हूं। तीर्थों के नाम और उनका मद्- मुत माहात्म्य विस्तारपूर्वक तो सौ वर्षमें भी नहीं कहा जा सकता । मैं संक्षेपसे कहता हूं आप श्रवण करें ।।५।। वाराहं वामनं सौम्यं दिव्यं पचनदं तथा ॥ शिलातोयं महातीर्थ पानं सौरं तथाऽपरम् ॥ ६॥ पापनाशनमैन्द्र च वायव्यं वारुणं तथा ॥ ब्रह्मतीर्थ तथाऽधनमाग्नेयं सर्वकामदम् ॥७॥ पञ्चतीर्थ महापुण्यं सर्व- लोकेषु पूजितम् ॥ गौरीतीर्थ च विख्यातमाश्विनं परमेश्वरम् ॥ ८॥ चक्रतीर्थे महापुण्यं शङ्कतीर्थमतः परम् ॥ विजयं विमलं चापि शोकना- शनमेव च ॥९॥ मात्स्यं कौम तथा दिव्यं गारुडं पाण्डवं तथा ॥माया- मयं महातीर्थ काण्डवं काहलं तथा ॥१०॥ दाडिमं मधुरं चापि सर्व- पापप्रणाशनम् ॥ तीर्थान्येतानि पुण्यानि विद्यन्ते वेङ्कटाचले ॥११॥ वराह तीर्थ, वामन तीर्थ, सौम्य तीर्थ, दिव्य तीर्थ, पंचनद तीर्थ, शिलातोय तीर्थ, महा तीर्थ, पद्म तीर्थ, सूर्य तीर्थ, पापनाशन तीर्थ, इन्द्र वीर्थ, वायु तीर्थ, वरुण तीर्थ, ब्रह्म तीर्थ, पापनाशक सव फामनाओंको देनेवाला अग्नि तीर्थ, सब लोकोंमें पूजित महापुण्यपद पंच तीर्थ, संसारमें प्रसिद्ध गौरी तीर्थ, अश्विनीकुमार तीर्थ, परमेश्वर तीर्थ, महापुण्यमय चक्रतीर्थ, शव तीर्थ, इसके बाद शोकका नाश करनेवाला विभय और विमल तीर्थ, मत्स्य, कूर्म तथा दिव्य गरुड़ तीर्थ, पाण्डव तीर्थ, मायामय महातीर्थ, फाण्डव, मधुर फाहल, दाडिम, ये सब पुण्य तीर्थ वेङ्कटाचलपर विद्यमान है ।। ११॥
वामनपुराणान्तर्गत
अथ कपिलतीर्थपश्चिममागस्थपञ्चतीर्थमाहात्म्यम्
जनक उवाच-
पञ्चतीर्थमिति प्रोक्तं यत्त्वया मुनिसत्तम ॥ तन्मे ब्रूहि महाभाग
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १२ ॥
राजा जनक घोले-हे मुनिवर ! आपने जो पंच तीर्थ कहा है, हे महाभाग! आप उसका वर्णन के लिये
में तत्त्वरूपसे उसको सुनना चाहता हूं ॥१२॥
बामदेव उपाच-
कापिलं नाम यत्तीर्थं तस्य पश्चिमभागतः ॥ पञ्चतीर्थमिति ख्या-
तं पावनं पुण्यवर्धनम् ॥ १३ ॥ विप्रक्षत्रियविशुद्रा ये चान्त्याः पापयोन-
यः ॥ तेषां क्रमेण तीर्थानि पञ्चैतानि नरोत्तम ॥ १४॥ देवास्तत्र तप-
स्यन्ति पञ्चजात्यभिमानिनः ॥ वसन्ति कापिलं लिङ्गं पश्यन्तः परया मु.
दा ॥१५॥ वराहरूपिणं देवमानादिनिवासिनम् ॥ अर्चयन्तः स्तुवन्तश्च
सदा तडावभाविताः ।। १६ ॥
वामदेवने कहा-हे राजन् ! कापिल नामका जो तीर्थ है, उसके पश्चिम भागमें पवित्र और पुण्यवर्धक पंच
सोयके नामसे प्रसिद्ध तीर्थ है। हे नरोत्तम ! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और जो कोई पापजन्मा या अन्त्यज है।
इन पांचोंके लिये ये क्रमशः भिन्न भिन्न पांचो तीर्थ है 1 पांचो जातियों के अभिमानी देवतागण छापिल लिङ्गाके दर्शन
परते हुए वहांपर तप कर रहे हैं और बड़े मानन्दसे सदा भजनावलनिवासी वराह भगवानकी, उन्हीं में लीन हो,
वे पूजा और स्तुति करते निवास करते हैं ॥ १६ ॥
उपरि प्रथम तीर्थ नागानां शुमोदकम् ।। सद्यः सिद्धिका लेप
लानपानजपादिभिः ॥११॥ तस्याघस्तान्महातीर्थ क्षत्रियाणामभीष्टदम् ।।
अनन्तरं च वैश्यानां तीर्थमाशु फलप्रदम् ॥ १८ ॥ तस्य त्वनन्तरं तीर्थ
शुदाणामधनाशनम् ।। चतुर्णामप्यघस्तात्तु चण्डालानां च पापिनाम् ॥१९॥
तीर्थ पर्वतमूले तु सद्यः पापनियहणम् ॥ वराहरूपी भगवान्विष्णुर्भक्तानुक
म्पया ॥ २० ॥ तेषु पञ्चसु तीर्थेषु सन्निध्यं कुरुते सदा ॥ वर्णाश्रमाणामा-
चारवैकल्यं नाशयत्यहो ॥ २१॥
२०२ श्रीवेदाचलमाहात्म्यम् 'AAN पहले सबसे ऊपर शुभ जल वाला ब्राह्मणोंका तीर्थ है। जो स्नान, पान, जपादिसे उनको तुरन्त सिद्धि देने वाला है। उसके नीचे क्षत्रियों को अभीष्ट फल देनेवाला महातीर्थ है। उसके बाद शैघ्र फरको देनेवाला वैश्य तीथ है। उसके नीचे शूद्रोंफा पापविनाशक तीर्थ है । इन चारों तीर्थों की भांति पर्वतकै मूलमें पाप करनेवाले पापिष्ठों एवं पाण्डालोंका तीर्थ है। इन पांचों तीर्थों में भक्तों के प्रेमसे वराहरूपी भगवान विष्णु सदा सन्निहित रहते हैं और वर्णाश्रमियों के अनाचारको सदा नाश करते रहते हैं ।। २१ ।। तेषामन्यतमं तीर्थ सेवमानो नरो नृप ।। तांस्तांश्च समवाप्नोति कामां- स्तीर्थप्रभावतः ॥२२॥ प्रसादात्तस्य देवस्य प्राप्नोति शुभमुत्तमम् । तीर्था- न्येतानि सम्भूय वर्तन्ते पर्वतोत्तमे ॥२३॥ नद्यः समस्ताः पापघ्न्यस्तासां संख्या न विद्यते । तथापि शृणु वक्ष्यामि पट्पष्टिः कोटयस्तथा ॥ २४ ॥ नारायणाचले तस्मिन्नानाख्ये नगोत्तमे ॥ देवर्षिसिद्धगन्धर्वयक्षराक्षस. पन्नगः ॥२६॥ गुह्यविद्याधरैश्चापि धप्सरोभिः समन्ततः ॥ किन्नरैगरुडै- श्चापि देवैर्देवाधिपैरपि ॥२६॥ एवमायैस्तथान्यैश्च सेविताः पुण्यकाक्षि- भिः ॥ तीर्थानि तेपां माहात्म्यं गदितुं नैव शक्यते ॥ २७॥ इन सय तीर्थों में से किसी भी तीर्थका सेवन करनेवाला मनुष्य तीर्थके प्रभावसे अपने अभीष्ट मनोरथोंको पा जाता है और उन देवको कपासे मनुष्य उत्तम फलको प्राप्त होता है। ये पाचों तीर्थ मिल कर उस पर्वतपर निवास करते हैं। ये सभी नदियां पापोंको नाश करनेवाली हैं जिनकी कोई संख्या नहीं है, तोभी मैं उनका वर्णन करता हूं, सुनो। उस अन्जन नामक पर्वतश्रेष्ठ नारायणाचलपर छियासठ करोड़ नदियां हैं, जो पुण्यकी इच्छावाले देव, ऋषि, सिद्ध, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग, गुह्य, विद्याधर, अप्सरा, किन्नर, गरुड, देव, देवराज इन्द्र. तथा अन्यान्योंसे मेदित तीर्थरूप हैं. उनका महात्म्यका वर्णन नहीं किया जा सकता ॥२७॥ यस्मिन्यस्मिन्गिरेः शृङ्गे वीर सन्दृश्यते शुभम् ॥ तद्भुतं महापुण्यं तीर्थेभ्यः सम्भवं नृप ॥२८॥ तेषु तेषु च तीर्थेषु लात्वा स्नात्वा बुधोजनः।। आभ्यन्तरविशुद्ध्यर्थं विचरेत्सुसमाहितः ॥ २९ ॥ हे नृप । पर्वतके जिस जिस शिखरपर शुभ जल देसा जाता है, तीर्थो से दिक्ला हुआ वह अद्भुत महापुण्यको देनेवाला है । भीतरकी शुद्धिके लिये मनुष्य सावधानचित्त हो कर उन सब तीर्थों में स्नान करता हुआ भ्रमण करे ॥२६॥ अथ स्वामिपुष्करिण्यादिसर्वतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् पामदेव उवाच पुनरत्र प्रवक्ष्यामि तीर्थानि मुनिसत्तम ॥ यानि तानि तु सर्वाणि - वामनपुराणान्तर्गत २०३ -~- शृणुष्वैकमना विभो ॥३०॥ पर्वतस्योत्तरे भागे पुण्यतीर्थानि मे शृणु ॥ सर्वदोषपशमनं गिरिरूपमतः परम् ॥ ३१ ॥ शालिवाह तथा चान्यद्रोगप्न' शान्तमेव च ॥ सर्वदुःखप्रशमनं कृष्णनिध्यानमेव च ॥ ३२ ॥ स्वामितीर्थ महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ यस्य तोरे जगन्नाथो रमते रमया स. वामदेव बोले-विभो ! जो जो यहांपर तीर्थ हैं, उनके वारेमें आपसे फिर कहता हूं. आप एकाग्रचित्त हो कर सुर्ने । पर्वतके उत्तर भागमें जो तीर्थ हैं, उनको आप मुझसे सुनें । पहले तो सब दोपोंको दूर करनेवाला यह पर्वत ही मूर्तिमान महातीर्थ है। इसके बाद शालिवाह, रोगन, शान्न, समस्त दुःखों का नाश करनेवाला कृष्णनिध्यान, सर्व पापोका नाशक ओर पुण्यवर्धक स्वामिपुष्करिणी तीर्थ है, जिसके तटपर लक्ष्मी के साथ भगवान जगन्नाथ रमण करते हैं ।। ३३ ॥ विश्रुतं सर्वलोकेपु विशेषेण नृपात्मज ॥ पाण्डुरानघनप्रख्यै राजहं- सैनिपेवितम् ॥३४॥ कौकिलैश्च तथा मत्तैश्चक्रवाकैश्च शोभनैः ।। द्रुमैर्नाना- विधैश्चापि पुष्पभारनिपोडितः ॥ ३५ ॥ तोयार्थमापतद्भिश्च शैलेन्द्रसदृशैर्ग- जैः ।। ऋक्षैः सिंहवराहैश्च कैश्च हरिणैः शिवैः ॥ ३६॥ एवमायैस्तथा- न्यैश्च लोलितं विमलोदिकम् ॥ धनुःशतेन विस्तीर्ण चन्द्रकान्तामलोद- कम् ॥ ३७॥ हे राजपुर ! पाण्डुर वर्गके मेनों के समान सफेद हंस, कोकिल, सुन्दर एवं मतवाले चक्रवाक, नाना प्रकारके पुष्पोंके भारसे झुके हुए वृक्षोंसे घिरे हुए, अल पीनेके लिये आये हुए पर्वतके समान हाथी, ऋक्ष, सिंह वराह, भेड़िये, हरिण तथा गीदड़ एवं अन्यान्य जन्तुओंसे कनुपित होने पर भी विमल जलवाले सौ धनुपके विस्तारवाले, तथा चन्द्रमाके समान स्वच्छ और निर्मल यह तीर्थ सब लोकों में विशेष प्रसिद्ध है। मुख्यान्येतानि राजेन्द्र तीर्थानि कधितानि ते ॥ सर्वतीर्थानि कथित न शक्यं नृपसत्तम ॥३८॥ उद्देशतस्तवोक्तानि नारायणमहीघरे ॥ हे गजेन्द्र ! जो जो मुख्य तीर्थ हैं उनको मैंने आपसे कह दिया है। हे नृपसत्तम ! सब तीर्थों को कहनेमें मैं समर्थ नहीं हूं। नारायणाचलपर जो जो प्रधान तीर्थ हैं उन सबको मैंने संझेपसे कह दिया है ॥ ३६ ।। या मया भवतः प्रोक्ता स्वामिपुष्करिणी शुभा ॥ ३९ ॥ तस्याः ओयेवटाचलमाहात्म्यम् प्रभावमतुलं ससुरैरपि मानुषैः ॥ वक्तुं न शक्यते चापि यस्यस्तीरे हरिः खयम् ॥४०॥ रमते घधिकं तस्मिन्नारायणगिरावपि ॥ आपसे मैंने जिस स्वामिपुष्करिणी के सम्बन्धमें कहा है उसका अतुल प्रभाव मनुष्य या देवतासे भी वर्णन नहीं किया जा सकता है। यां गत्वा सर्वपापघ्नी देवर्षिगणसेविताम् ॥ ४१ ॥ विश्रुतां सर्वलो. केपु पूजितां त्रिदशैरपि ॥ अनेकपहुसाहस्रः पातकैरपि संवृतः ॥ ४०॥ नरस्तेभ्यः समस्तेभ्यः पापेभ्योऽपि प्रमुच्यते ॥ साक्षान्नारायणस्याद्रः सर्वलोकविमोहिनी ।। ४३ ॥ सर्वदोषप्रशमनी मायैपा परमेश्वरी॥ वरि- ष्ठा सर्वतीर्थेभ्यः स्वामिपुष्करिणी नृप ॥४४॥ नारायणगिरिमें भी जिस पुष्करिणीके तटपर ही स्वयं भगवान् हरि विहार करते हैं और जिस सर्वपापप्ती देव पंगण वित, सब लोकोंमें प्रसिद्ध, और देवताओंसे भी पूजित स्वामिपुष्करिणीमें जा कर हजार पातकोंसे युक्त मनुष्य भी सब पापोंसे छूट जाता है, यह सब तीर्थों में श्रेष्ठ स्वामिपुष्करिणी साक्षात् पर्वतरूपी नारायणकी सर्वलोकविमो हनी तथा सर्वरोगप्रशमनी परमेश्वरी माया हो है।। ४४॥ ये नराः प्रातरुत्थाय स्वामिपुष्करिणीति वै ॥ कीर्तयन्ति महात्मा- नस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥४९॥ तस्यां स्नात्वा च तदारि दृष्ट्वा च महदद्भुतम् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्ताः सर्वशोकविवर्जिताः ॥ ४६॥ विमान दिव्यमारुह्य ब्रजन्ति त्रिशालयम् ॥ ये चाप्यस्यास्तथा वारि पियन्ति मिथिलाधिप ॥४ा अनेकबहुसाहस्रः पातकैश्चापि संयुताः ॥ नरास्तेभ्यो विमुच्यन्ते पापेभ्यः पापकृत्तमाः ॥ ४८ ॥ जो मनुष्य प्रातःकाल उठ कर स्वामिपुष्करिणो नामका कीर्तन करते हैं, वे परम गतिको पाते हैं। उसमें ओ स्नान करते एवं उसके समुत जलको देखते हैं वे सब पापों और सब दुःखोंसे विमुक हो दिव्य विमानमें बैठ कर स्वग लोकको चले जाते हैं। हे मिथिलाधिप ! जो इसके जलको पी लेते हैं वे हजारों पापोंसे लिम होने पर भी सब पापोंसे मुक्त हो जाते हैं।॥४८॥ मुच्यन्ते रोगिणो रोगान्मुच्यन्तेऽसुखिनोऽमुखात् ॥ मुच्यन्ते मोह- मापन्ना नरा मोहान्नराधिप ॥४९॥ शोकसागरमापन्ला मुच्यन्ते वामनपुराणान्तर्गत ०५ जाते हैं ।।५० शोकसागरात् ॥ संसारदुःखतापार्ताः पुरुषा ध्वस्तमानसाः ॥५०॥ रोगी रोगसे और दुःसो दुःससे छूट जाते हैं। मोहफे परवश मनुष्य मोहसे निवृत्त हो जाते हैं । शोक- सागरमें डूबे हुए मनुष्य शोक सागरसे तर जाते है । संसारके दुःखरूपी तापसे पीड़ित मनुप्य दुःखकारण अहम्भाव. से यां समाश्रित्य तद्रम प्राप्नुवन्ति सदश्मलम् ॥ या पुरा देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥५१॥ ब्रह्मणा लोकनाथेन प्रभुणाऽव्यक्तरुपिणा ॥ गदायैः सकलस्तीधैः सर्वपापप्रणाशनैः ॥५२॥ प्रोक्ता समेति देवेन मेघगम्भीरया गिरा ॥ शृण्वतां सर्वदेवानामृपीणां च तथा नृप ॥५३॥ जिस पुष्करिणीको प्राप्त कर मनुष्य सदा मल प्रमको पाते हैं और जिसको हे नृप ! पहले देवादिदेव लोक- नाय अन्यक्तरूप भगवान् विष्णु और प्रमाने सय देवता और ऋषियोंके सुनते हुए समस्त पार्पोको दूर करनेवाले गादि सकल तीयों के समान कहा है ॥५३॥ जनक उवाच- कथं प्रोक्ता पुरा ब्रह्मन्स्वामिपुष्करिणी शुभा ॥ गङ्गायैः सकलस्तीर्थ: समेति हरिणा पुरा ॥५४॥ एतद् ब्रमन्महाभाग याधायेंनाथ सशं मे ॥ एतच्छ्रोतुमिहेच्छामि त्वत्तोऽहं मुनिपुङ्गव ॥२५॥ जनक घोले ! हे ब्रह्मन् ! हरिने पहले स्वामिपुष्करिणीको गङ्गादि सकल तीथों के समान केसे कहा है प्रान् ! महामाग ! यह आज आप मुझसे सच सच कहिये, में आपसे सुनने की इच्छा करता हूं ॥ १५ ॥ शतानन्द उवाच एवं पृष्टस्तदा तेन जनकेन महात्मना । मुनिः प्राह नरेन्द्रं तं वक्ष्येऽ- हं श्रूयतामिति ॥५६॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रफाण्डे श्रीवेड्याचलमाहात्स्ये स्वामि- पुष्करिण्यादिसर्वतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायोऽत्रकादशः ॥ ११॥ शतानन्दजीने कहा-हे राजन् ! महात्मा जनकसे इस तरह पूछे जाने पर मुनिने उस राजासे कहा कि मैं कहूंगा, मार श्रवण करें ।। ५६ ।। इति एकादशोऽध्यायः॥
द्वादशोऽध्यायः मभू भक्त नृप शहका वर्णन शुचि वृत्तान्त । तुलना गङ्गादिकनसे, स्वामीसर दुरितान्त ॥१॥ प्रभु उदेशसे शहका, पुष्करणी तट जाप । वारहवें अध्यायमें, वर्णित विविध कलाप ॥२॥ अथ शह्वाख्य नृपवृत्तान्त: घामदेव उवाच- शवो नाम पुरा राजा राजन्नासीन्महाद्युतिः ॥ हैहयानां कुले जा. तः कर्मणा विश्रुतो भुवि ॥ १॥ श्रुतस्य बलिनो राज्ञः पुत्रः परपुञ्जयः ॥ सोऽन्वशासन्महीं कृत्ला सशैलवनकाननाम् ॥२॥ सोऽभवद्भगवद्भक्त::- लादेन समो भुवि ॥ गुणैः सर्वैः समायुक्तः श्रीमान्परमधार्मिकः ॥३॥ सोऽयजत्सर्वभूतेशमश्वमेघादिभिर्मखैः ॥ नारायणं जगन्नाथं प्रणतातिहरं हरिम् ॥ ४॥ अदाइक्तिमान्देवे दक्षिणाश्च सहस्रशः॥'सर्वेषु तेषु यज्ञे- षु प्रोतये मधुधातिनः ॥ ५॥ वामदेव बोले-पहले हैहयवंशमे श्रुतनामक बलवान राजाके पुत्र महातेजस्वी शंख नामका अपने गुणोंसे संसारमें प्रसिद्ध, शत्रु विजयी एक राजा था। वह वन, पर्वतादि सहित समस्त पृथ्वोपर राज्य करता था। श्रीमान, परम धार्मिक और सर्वगुणसम्पन्न वह राजा पृथ्वीपर प्रहलादके समान भगवद्भक्त था। उसने अश्वमेधादि यझोंसे सर्वस्वामी भक्तवत्सल नारायण हरिका भजन किया और उन सभी यज्ञोंमें भक्तिपूर्वक उसने श्री नारायणकी प्रोतिके लिये हजारों दक्षिणायें दी ॥५॥ न चानाक्षीत्स तैर्यभंगवन्तं सनातनम् ॥ नारायणं नृपाचिन्तं पुण्ड-
वामनपुराणान्तर्गत
२०७
रोकनिभेक्षणम् ॥६॥ द्रष्टुंतमजरं देवं कृतवानपि तान्मखान् ॥ श्रद्ध-
या परया युक्तो विविधैर्भूरिदक्षिणैः ॥७॥ सोऽभवदुःखसन्तप्तस्ततो-
ऽपश्यन् जनार्दनम् ।। भक्तिभावेन मनसा चेष्वा सर्वमखैरपि ॥ ८॥
है नृप ! उन अमर, अमर, परमात्माको देखने के लिपे दक्षिगाओंके साथ भकिभावपूर्ण मनसे अनेक यज्ञों के
द्वारा भजन करने पर भी उस राजाने जनार्दन भगवानको नहीं देखने के कारण बड़ा दुःखी हुआ ॥ ८॥
स्वामिपुष्करिण्या मगदुक्तागङ्गाद्यशेपपुण्यतीर्थसाम्यम्
एकदा तु महात्मानं भूपते भूपति विभुः ।। अन्तहितो जगादेवं
भगवान्पुरुषोत्तमः ॥९॥ तस्य दुःखं समालोक्य वासुदेवो महीपते ।
शृण्वनां सर्वभूतानां मेघगम्भीरया गिरा ॥१०॥ नारायणगिरी मां त्वं
वक्ष्यसे हे महीपते ॥ भक्तिभावेन मनसा तपस्तत्वा सहश्चरम् ॥११॥
हे भूपते ! एक समय महात्मा राजाके प्रति उसके दुःखको देख कर वासुदेव मगवान् विमु पुरुषोत्तम छिपे हुए
ही इस धरह कहने लगे, हे महीपते ! सब प्राणियोंके सुनते हुए मेपके समान गम्भीर वाणीसे बोले कि महीपते !
तुम मुझको भक्तिपूर्वक मन नारायण पर्वत पर कठिन तप करके देखोगे ॥ ११ ॥
तत्र पुष्करिणी दिव्या विमला पापहारिणी ॥ धनु शतपरीणाहा वैडू-
यविमलोदका ॥ १२ ॥ त्रैलोक्यविश्रुता पुण्या स्वामिपुष्करिणीति वै ॥ग-
गाद्यैः सफलस्तीथैः सा समा विमलोदका ॥ १३ ॥ तस्यां स्नात्वा भवि-
व्यन्ति नराः पापविवर्जिताः ॥ तस्यास्तीरे महापुण्ये पुष्करिण्यां नृपात्म-
ज॥१४॥ महता तपसा युक्तस्तिष्ठ त्वं सुसमाहितः ॥
वापर दिव्य, स्वच्छ, पापोंको दूर करनेवाली, सौ धनुष लम्बी चौड़ी, वेडूयमणिके समान निर्मल जलवाली,
त्रिलोकोमें विख्यात एवं पुण्य पद स्वामिपुष्करिणी नामकी एक तलैया है, वह शुद्ध जलवाली गङ्गादि सफल तीर्थों के
समान है। उसमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे छूट जाते हैं । हे नृपपुत्र ! उस पुण्यप्रद पुष्करिणीके सटपर घड़ी
भारी तपस्या करते हुए वापर निवास करो ।। १५ ।।
वत्सराणां सहस्रे तु समतोते महामुनिः ॥१५॥ आयास्यति महा-
तेजा अगस्त्यो मुनिभिः सह ॥ अनेकशतसाहस्रैः परितस्तं महीध-
रम् ॥१६॥ द्रष्टकामश्च मा विमो विचरनिगरिमूर्धनि ॥ वहन्मपि परां
भक्तिं सर्वब्रह्मविदां वरः ॥१७॥
२०८ श्रीवेटचिलमाहात्म्यम् उसके बाद हजार वर्ष बीत जानेपर उस पर्वतपर मुझको देखनेको इच्छाले सैकड़ों या सहस्रों मुनियों के साथ ब्रह्मज्ञानियोंमें श्रेष्ठ, मुझमें महाभक्तिशाली महातेजस्वी अगस्यमुनि भक्तिपूर्वक पर्वतके शिखरपर चारों ओर भ्रमण फरते हुए वहां आगे ॥१७॥ आगतेऽथ मुनौ तस्मिन्नचिरेणैव मां नृप ॥॥ द्रष्टासि मत्प्रसादेन तेन सार्धं महात्मना ॥ १८ ॥ त्वया न शोकः कर्तव्यो दास्ये तव ययेप्सि- तम् ॥ मा विषादं कृथा वोर गच्छं त्वं तं महीघरम् ॥ हे नृप ! उन मुनिके आने पर शीव ही उन महात्माके साथ मेरे अनुपहसे आप मुझे देखेंगे। हे राजन् ! तुमको दुःख न करना चाहिये । मैं तुम्हें अभीष्ट वर दूंगा। हे वोर ! व्यर्थ ही चिन्ता मत करो, तुम उस पर्वतपर जाओ ।। १६ ।। वामदेव उवाच- एवं पुरा हि भगवान्गङ्गायैः साम्यमादिशत् ॥ देवदेवो जगन्नाथः स्वामिपुष्करिणी प्रति ॥२०॥ वामदेव बोले हे जनक ! इस तरह भगवान्ने पहले स्वामिपुष्करिणीको गंगादि तीयों के समान कहा है । अथ भगवदुक्त्या शङ्खनृपकृतस्वामितीर्थतप:मकारः शवोऽपि नृपतिर्घामान्गदितं तस्य शाङ्गिणः ॥ नारायणस्य देवस्थ विष्णोरन्तहितस्य सः ॥ २१॥ निशम्य मधुरं वाक्यं नरेन्द्रोऽथ नरेश्वर ॥ अभिषिच्य सुतं वीरं महेन्द्रसमविक्रमम् ॥ २२ ॥ सौम्यं पुरुषशार्दूलं व- जूपाणिमिवापरम् ॥ नारायणालयं दिव्यं नारायणगिरि तदा ॥ २३ ॥ अभ्यगाइष्टु कामः स वासुदेवं नराधिप ॥ हे राजन ! बुद्धिमान् राजा शंख भी अन्नहित शाङ्गधर भगवान् नागमणके मधुर वचनोंको सुन कर दूसरे इन्द्र के समान पराक्रमी, वीर और शान्त पुरुषसिंह अपने पुत्रको राजसिंहासनार बैठा कर भगवान के दर्शनकी इच्छासे नारायणके स्थान दिव्य नारायणाचलपर चला गया ॥२४॥ तत्र गत्वा महीपालः स तेपे परमं तपः ॥ २४ ॥ स्वामिपुष्करिणी- तोरे यथोक्तं परमेष्ठिना ॥ विषयेभ्यः समस्तेभ्यः समाहृतमनोरथः ॥२५॥ निवेश्य च मनस्तस्मिन्परं ब्रह्मणि केशवे ॥ तपश्चरंश्च विश्वेशमर्चयंश्च वामनपुराणान्तर्गत २०९ यथाविधि ॥ २६ ॥ वत्सराणां सहस्रं तु सोऽभवन्नियतात्मवान् ॥ एवमे- पा महापुण्या स्वामिपुष्करिणी शुभा ॥ २७॥ हे नराधिर! राजा शेख वहाँपर जा कर स्वामिपुष्करिणीके तटपर भगवान् के आदेशानुसार समस्त विपयों- से अपने मनको हटा एवं परमझ नारायगमें अपने मनको लगा कर विधिवत भगवानकी पूजा करता हुआ बड़ी कठिन तपस्या करने लगा। राजाने अपनी सर इन्द्रियोंको वशमें करके हमार वप पर्यन्त तप किया था, इस कारण यह स्वामिपुष्करिणी महापुग्यप्रद और अतिशुभ है ।। २६ ॥ एनां पुरातनी पुण्यां सेवमानो न सीदति ॥ नरः समस्तपापैस्तु संयु- क्तोऽपि नरेश्वरः ॥२८॥ यस्त्वेनां सेवते भक्त्या स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ देवदेवप्रसादेन कृष्णस्य परमात्मनः ॥ २९ ॥ सकामाश्चापि सेवन्ते ये नरा नियतेन्द्रियाः । स्वामिपुष्करिणीमेनां तान् कामानाप्नुवन्ति हि ॥३०॥ पयो वालखिल्याश्च सिद्धाश्चापि सहस्रशः ॥ अस्यां लात्वा जगन्नाथ- मर्चयन्ति दिने दिने ॥ ३१॥ इस पुरावन पुण्यप्रदा पुष्करिणीको सेवा करनेवाला मनुष्य अनेक पापोंसे युक्त होनेपर भी दुःख नहीं पाता। जो मनुष्य परम भक्तिसे इसकी सेवा करता है वह देवाधिदेव परमात्मा कृष्णको कुरासे परम गतिको पाता है। जो कोई साम हो कर भी इस स्वामिपुष्करिणीकी सेवा करेगा वह अपने इच्छित कामोंको प्राप्त करेगा। वालसिल्य पि और हजारों सिद्ध इसमें स्नान करके प्रतिदिन भगवान जगन्नाथकी पूजा करते हैं ।। ३१ ॥ अस्यास्तीरं समागम्य गन्धर्वाश्च सहस्रशः ॥ प्रसादयन्तो देवेशं सुस्वरं पहु किन्नराः ॥३२॥ गायन्ति विविधैर्दिव्यैः कर्मभिस्तमहर्निशम् ॥ नृत्यन्त्यप्सरसश्चापि गायन्ति शुभलोचनाः ॥३॥ प्रसाद्यन्यो देवेशं दिवारानमतन्द्रिताः॥ एपा महाश्चर्यतमा महीपते महीतले देवगणैरभि- टुता ॥ नारायणाद्रिप्रवरं समाश्रिता नारायणेनाप्युदिता प्रियेति सा॥३४॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये स्वामिपुष्करिणी माहात्म्य वर्णनं नामक त्रिंशोऽध्यायोऽत्र द्वादशः ॥१२।। २७ karan २१० श्रीवेफुटाचनमाहात्म्यम् हजारों गन्धर्व इसके तटपर आ कर देवाधिदेव भगवान्को प्रसन्न करते हुए हमेशा स्तुति करते हैं और किन्नर सुस्वर गाते हैं एवं अप्सराये विविध कर्मो से भगवानको दिन रात खुश करती हुई गाती और नाचती रहती हैं। हे महीपते ! यह देवताओंसे स्तुस, नारायणचलपर रहती हुई अति अद्भुत इस पुष्करिणीके प्रति नारायगने भी यह बात कही है कि यह मुझको अत्यन्त प्यारी है ॥३४॥ ॥ इति द्वादशोऽध्यायः ॥ ब्रयोदशोऽध्यायः स्वामीसर तट प्रभु निमित, ऋषि अगस्त्य तप चेत। प्रभु सेवन हित गिरि गमन, सुरगुरु शुक्र समेत ॥१॥ वसु राजा वृतान्त अरु, वसु महर्षि संवाद । ऋषी शाप वसु पतन पुनि, वसुवध दैत्य विवाद ॥२॥ दैत्य बिधन चक्रेशका; गमन वम् रक्षार्थ । प्रभु भेजे खगराजको, वसुको लान रचार्थ ॥३॥ ला वसुको पातालसे, राज्य, भोग, सुख, दान । तेरहवें अध्यायमें, वर्णित विविध विधान ॥४॥ अथ स्वामिपुष्करिणीतीर्थे भगवन्तमुद्दिश्यागस्त्यकृतवपश्चिन्ता वामदेव उपाच- अगस्त्योऽथ मुनीन्द्रस्तु नरेन्द्र मुनिभिः सह ॥ एतानि तीर्थानि मुनिः स्वामिपुष्करिणीं विना ॥१॥ मनःप्रह्लादजननी दृष्ट्वा हर्षमुपागमत् ॥ तेषु तेप च सर्वेषु तीर्थेषु शुभवारिषु ॥२॥ लात्वा लात्वा प्रणम्येशमर्चया- वामनपुराणान्तर्गत २११ मास केशवम् ।। मुनयश्चापि ते सर्वे पराम्प्रोतिमुपागताः ॥ ३ ॥ दृष्ट्वा तीर्थानि पुण्यानि शतशोऽथ सहस्रशः॥ ते चापि तेषु तेष्वेवं लात्वा स्नात्वा दिजोत्तमाः॥४॥ अर्चयामासुरव्यग्रा भगवन्तं सनातनम् ॥ वामदेव बोले-हे राजन् ! इसके बाद अनेक मुनियोंके साथ महर्षि अगस्त्य मनको प्रसन्न करनेवाली स्वामिपुष्करिणीको छेड़कर इन सब तीर्थों को देख कर बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने निर्मल जलयाले उन तीर्थों में स्नान करके ईश केशवको प्रणाम कर पूजा की। सैकड़ों या सहस्रों पुण्यमय तीथों को देख कर बड़े प्रसन्न हो उन सबमें स्नान करके समस्त महर्षिमण्डलने भी स्थिरचित्तसे सनातन भगवान की पूजा की ॥५॥ अथ तैः सहितैः सर्वैरगस्त्यो नियतात्मवान् ॥५॥ अर्चयित्वा जग- न्नाथमभ्यगात्पुरुषोत्तमम् ॥ द्रष्टकामो महीपाल भूतभव्यभवत्प्रभु- म् ॥ ६॥ आदिदेवं विशालाक्षं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥ मुनीन्द्रः परमाय- तो विचरनिगरिमूर्धनि ॥७॥ कालेन महता चापि नादाक्षीत्पुरुषोत्तमम् ॥ स्रष्टारमीश्वरं देवं सर्वलोकपरायणम् ॥ ८॥ दुःखेन महताऽऽविष्टो मुनीन्द्रो मुनिभिः सह ॥ निषसाद ततो भूप कस्मिंश्चिद्गिरिंगहरे ॥९॥ भूधरं स- घेतः पश्यन्किमेतदिति चिन्तयन् ॥ हे महिपाल ! जितेन्द्रिय महर्षि अगस्त्य सब मुनियोंके साथ भगवान जगन्नायकी पूजा करके भूत, भविष्यत् तथा वर्तमानके स्वामी, आदिदेव, विशालनेत्र, सय जनोंको सुख देनेवाले, कृष्ण भगवानको देखने के लिये फिर वहांसे चले और पर्वतके शिखरपर भक्तिसे परमात्माको सोजते खोजते बहुत काल बीत जाने पर भी संसारके स्रष्टा सर्वव्यापी नारायणको उन्होंने जब नहीं देखा तब मुनियों सहित महर्षि अगस्त्य बड़े दुःखी हो कर हे राजन् ! पर्वतके चारो ओर देखते हुए “यह क्या है" ऐसा विचार करते हुए पर्वतकी एक गुफामें जा बैठे ॥ १०॥ यत्पुरा ब्रह्मणा प्रोक्तं द्रष्टासीति सुरेश्वरम् ॥१०॥ तचापि सं- न्स्मरन्वाक्यं निषसाद सुनुःखितः ॥ ऋषयश्चापि दुःखार्ता स्वपश्यन्तः सु- रेश्वरम् ॥ ११ ॥ परिवार्य मुनीन्द्रं तं निषेदुरवनीपते ॥ राजेस्तेषां मुनी- न्द्राणां चरतां तत्र भूघरे ॥ १२॥ वेश्याख्येऽभ्यगात्पुण्ये वर्षाणामधिकं शतम् ॥ ब्रह्माजीने जो पहले कहा था कि तुम सुरेश्वरको देखोगे, इस ब्रह्मवाक्यका भी स्मरण करते हुए मुनि बड़े दुःखित हो कर जा बैठे। भगवान् सुरेश्वरको न देखनेसे अन्यान्य ऋषिगण भी अत्यन्त दुःखी होकर हे अवनीपते !
"२१२
श्रीवेनटाचलमाहात्म्यम
अगस्त्यके चारों ओर बैठ गये। एस पुण्यमय वेड्याचल पर्वतपर भावान्को खोजते हुए, हे राजन ! मुनियोंको
सौ बरससे अधिक काल बीत गया॥१३॥
अथ भगवत्सेवार्थ वेङ्कटाचलं प्रति गुरुशुक्राद्यागमनम्
ततस्तेषूपविष्टेषु मुनीन्द्रेषु महीधरे ॥ १३ ॥ आजग्मुः शिखरे त-
स्मिन्द्रुमपण्डविभूपिते ॥ बृहस्पतिश्च भगवाञ्छुफश्चापि तथात्मवा-
न ॥ १४ ॥ तथाच भगवद्भक्तो राजोपरिचरो वसुः ॥ सान्निध्यं कुरुते
यस्य सदा कृष्णो महीपते ॥१५॥ यः पुरा विप्रशापेन पातालतलपाति-
तः॥ उद्धृतो हरिणा तस्मात्संसारगहनादिव ॥ १६ ॥
तब उन मुनिगणके उस पर्वतपर बैठ जानेपर भगवद्भक्त भगवान बृहस्पति, ज्ञानी शुक्र और राजा उपरि-
चरवसु भी, जिसके समीप भगवान सदा निवास करते हैं, जो पहले ब्राह्मणों के शापसे पातालमें चला गया था और
फिर जिसको भगवान्ने संसार समुद्रकी तरह पाताल लोकसे निकाला था, वृक्षसमूहोंसे समलङ्कृत उसी शिखरपर मा
पहुंचे ॥१६॥
जनक उवाच-
कथं स विप्रशापेन पातालतलपातितः ॥ उद्धृतो हरिणा कस्मात्सं-
सारगहनादिव ॥ १७॥ एतन्मुने महाश्चर्य श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ ना.
रायणाभितत्वेन प्रसादसुमुखो वद् ॥१८॥
राजा जनकने पूछा-हे ब्रह्मन् ! धसु ब्राह्मणों के शापसे पातालमें क्यों चला गया था और फिर भगवान्ने
अगाध संसारकी तरह पातालसे उसका उद्धार कैसे किया था? ये सब बातें मैं आपसे सुनना चाहता हूं। इस
घातको नारायण सम्बन्धी होनेसे, प्रसन्नमुख हो कर कहें ॥ १८॥
शतानन्द उवाच-
इत्थं निशम्य वचनं जमकस्य मुनिस्तदा ॥ वामदेवो महीपाल श्रूय-
तामिति चाब्रवीत् ॥ १९॥ इदं चोवाच भगवान्सर्वशास्त्रविशारदः ॥ पु-
ण्यमेतन्महाश्चर्य श्रुत्वा चैवावधारय ॥ २० ॥ वासुदेवाश्रयं पुण्यमितिहा-
सं पुरातनम् ॥
शतानन्दने कहा-हे महिपाल ! राजा जनकके यह वचन सुन कर सर्व शास्त्र निष्णात वामदेव मुनि यह
पचन घोले-हे राजन् ! यह पुण्यप्रद आश्चर्यमयी कथा है, इसको सुन कर धारण करो। वासुदेव सम्बन्धी यह
पुरातन इतिहास पुण्यमय है ॥२१॥
वामनपुराणान्तर्गत अथ उपरिचरवसुवृत्तान्तः वामदेव उवाच- ऋपयश्च पुरा राजन् सेन्द्राश्च त्रिदिवौकसः ॥२१॥ तं देशं प्रस्थिताः सर्वे यत्रोपरिचरो वसुः ॥ धर्मसंशयमापन्ना द्रष्टुं तं वसुधाधि- पम् ॥ २२ ॥ अत्रान्तरे समायातः सोऽयं मार्गवशाबसुः ॥ अभिजग्मुश्च तं देवा अपयश्च तदा वहम् ॥ २३ ॥ तानागतांस्ततो दृष्ट्वा देवान्ब्रह्म- पिभिः : सह ॥ पूजयामास धर्मात्मा समुत्थाय वरासनात् ॥ २४ ॥ वामदेव कहने लगे-हे राजन् ! अपि और इन्द्रादि सब देवता धर्मसंशयमें मग्न हो पर उस राजाको देखौके लिये उस स्थानपर गये, जहां वह उपरिचर वसु था। उमी समय मार्गमें वह वसु आ निकला। उस समय देवा और भूपि उस वसुके पास गये। उस धर्मात्माने महर्षियोंके साथ देवताओंको आये हुए देख मासनसे उठ पर सबकी पूजा की ।। २४ ॥ सम्पूज्य तान्यथान्योयं प्रणम्य च कृताञ्जलिः । स कौतुकसमाविष्टः प्राह चेदं वचो नृप ॥ २५ ॥ कृतार्थोऽस्मि महाभागा ययूयं मम चान्ति- कम् ।। आगतास्त्रिषु लोकेषु पूजिता वेदपारगाः ॥ २६ ॥ एष्वासनेषु सर्वेपु विशन्तु च यथाविधि ॥ प्रसीदन्तु भवन्तोऽत्र देवा ब्रह्मर्पयोऽम- लाः ॥ २७ ॥ इत्युक्त्वा प्रद्दौ तेषामासनानि महान्ति वै ॥ मणिकाञ्चन- चित्राणि दीप्यमानान्यनेकशः ॥ २८ ॥ मुनीन्द्राणां च सर्वेषां त्रिदशानां च धर्मवित् ॥ यथायोग्य उनकी पूजा एवं प्रणाम करके हाथ जोड़ कर उसने आश्चर्यके साथ यह वचन कहा-हे महा- भागो! आज में कृतार्य हो गया। तीनों लोकोंके पूज्य एवं वेदपारंगत आप लोगोंने मेरे यहाँ जो आगमन किया है, इससे मैं कृतकृत्य हूं। निर्मल महर्पियो ! माप सब यथान्याय मासनों पर विराजें और प्रसन्न हों। इस तरह कह कर उस धर्मविद् राजाने सब महर्षि और देवताओंको मणि और काञ्चनमय दिव्य विचित्र आसन दिये २४|| तेषु तेपूपविष्टेषु देवेषु मुनिभिः सह ॥ २९ ॥ कृताञ्जलिर्मुदा युक्तः पप्रच्छाथ स चेदिराट् ॥ किमर्थमागता यूयं किं कार्य भवतां मया ॥ ३० ॥ एतत्सर्वं समासेन व्याख्यात मुनिसत्तमाः ॥ महर्षियों के साथ सब देवताओंके अपने अपने आसनपर बैठ जाने पर राजा प्रसन्नतासे हाथ जोड़ कर २१४ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् बोला-किस कारण हे महानुभावो ! आपका यहां आगमन हुआ है ? मुझसे आपका क्या कार्य है ? हे मुनिबरो यह सब संक्षेपसे आप लोग कहिये ।।३१।। अथोपरिचरवसुं प्रति महर्षितप्रश्न: वामदेव उवाच- इत्युक्ता वसुना दृष्टा मुनीन्द्रास्ते सुरैः सह ॥ ३१ ॥ धर्मसंश- यमापन्ना आचख्युस्तस्य भूपते ॥ धर्मसंशयमापन्ना वयं सर्वे समाग- ताः ॥ ३२ ॥ धर्मतत्त्वं परिप्रष्टु छिन्द्धि नो धर्मसंशयम् ॥ भो राजन् केन यष्टव्यं सद्भिः किं पशुनाऽथवा ॥३३॥ औपधैरेव यष्टव्यं तदेतदद तत्त्वतः ॥ एनं नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः ॥३४॥ वामदेव बोले-हे राजन् ! चेदिगट् उपरिचर वसुका यह वचन सुन कर देवताओं सहित ऋपि पड़े प्रसन्न हुए और है भूपते ! धर्मसंशयसम्पन्न ऋपियोंने उस वसुसे कहा-हे वसो! हम लोग धर्म सम्बन्धी शंका उप- स्थित होने के कारण तुम्हारे पास आये हैं। धर्म तत्त्वको पूछनेके लिये हम सब लोगोंका यहां आगमन हुआ है, इसीलिये हम लोगोंके धर्मसंशयको दुर करो। हे राजन् ! सज्जनोंको यज्ञ क्या पशुसे करना चाहिये अथवा औषधिसे ? यह सब ठीक ठीक कहिये । आप हमारे इस संशयको मिटाइये, हम लोगोंके तो आप ही प्रमाण हैं ॥३४॥ इत्येवमुक्तः स वसुः कृताञ्जलिरभापत ॥ कस्य वै को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं द्विजोत्तमाः ॥३५॥ इत्युक्ता ऋषयः प्रोचुः पक्षौ दौ च पृथक्- थक् ॥ धान्यैर्यष्टव्यमित्येष पक्षोऽस्माकं नराधिप ॥३६॥ पशुपक्षस्तु देवानां मतो राजन्वदस्व नः॥ निशम्य वचनं तेषां नृपेन्द्रो वसुरात्म- वान् ॥ ३७ ॥ प्रश्नमेतं समाधिसुमनस्येवमचिन्तयत् ॥ महर्षिदेवतामध्ये पूर्व पूज्या हि देवताः ॥३८॥ ततो मयाद्य संग्राह्यः पक्षोऽत्र मस्ता- मिति ॥ मुनियोंके इस तरह कहने पर बह वसु हाथ जोड़ कर बोला-हे द्विजो ! आप लोग पहले यह सत्य बतलाइये कि किसका क्या मत है ? राजाके इस तरह कहने पर ऋषियोंने कहा-अलग अलग दो पक्ष । उन्होंने कहा है राजन् ! हमलोगोंका तो यह मत है कि धान्यसे याग करना चाहिये और देवतामोंको यह राय है कि यज्ञ पशुओंसे फरना चाहिये । अब आप हम लोगोंसे कहिये । उनके वचन सुन कर मात्मज्ञानी वसु इस प्रश्नका समाधान करने लिये मनमें विचार करने लगे कि महर्षि और देवताओंके धीचमें पहले देवता पूज्य हैं, इसलिये यहाँपर अब मुझे देवताओंका हो पा लेना चाहिये ।। ३९ ॥
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य
sakar
FA
गगुनास्तम्नु निपपात म दिगढ़। भारश्न दिदम माना गनिना ।।
पतमान तो वायुर्विमान्य महा विटे-पामया प्रीया मागोऽयमिति माग ।। (१५)
-
MAN वामनपुराणान्तर्गत देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुस्तत्पक्षसंश्रयात् ॥ ३९॥ छागेनैव तु यष्टन्यमित्यूचुरमरास्तु यत् ॥ एवमेवैतदित्याह नान्यथेति नरोत्तम ॥४०॥ तेनोक्तं वचनं श्रुत्वा वसुना रक्तवीक्षणाः ॥ मुनीन्द्रास्ते तु संक्रुद्धाः प्रो- चुरेवं वचो नृपम् ॥४१॥ देवताओंके मतफो जान कर, हे नरोत्तम ! देवताओंके पक्षपाती होकर राजा वसुने कहा-पशुओंसे ही यज्ञ करना चाहिये, देवतामोंने जो कुछ कहा है वह ठीक है, इसमें अन्यथा नहीं है। वसुके कहे हुए वचनोंको सुन कर ऋषिगगने लालने वाले एवं द्ध हो फर राजासे इस प्रकार कहा ॥ ४१ ।। अथ महर्पिशापेनोपरिचरवसो पातालकुहरप्राप्तिः यदि त्वयोक्तः परमो धर्मो न स्यात्परन्तप । रसातलतलं घोरं वि. विशेथा ह्यकामतः ॥ ४२ ॥ यदि स्यात्परमो धर्मस्त्वयोद्दिष्टो नरेश्वर ॥ वयमेवाद्य तद्धोरं प्रविशेम रसातलम् ॥ ४३ ॥ विधाता भगवान्देवः स. त्मिा परमेश्वरः॥ नारायणः स भगवान् कृष्णः कमललोचनः॥४४॥ स एतदेव देवेशो वेत्त्येष मधुसूदनः ॥ न वेदान्यः पुमाल्लोके वैदैतदा पितामहः ॥४५॥ वेद देववरः साक्षाच्छकरो वा पुरान्तकः ॥ यं विदुः सर्वभूतानां संहर्तेति पुराविदः ॥ ४६॥ एवमुक्त ततस्तैस्तु निपपात स चेदिराट् ॥ अनिच्छन्नेव भूपाल घोरदुर्गे रसातले ॥ ४७ ॥ भावयन् हृदि देवेशं त्रातारं मधुघातिनम् ।। भत्त्या परमया युक्तः कृष्णमक्लिष्ट- कारिणम् ॥४७॥ अरे राजा ! तुमने जो धर्म बतलाया है यदि वह ठीक न हो तो तू गम्भीर पातालमें गिर जा, और यदि तेरा ही पक्ष ठीक हो तो, हम ही उस पातालगतमें जा गिरें। जो भगवान् , विधाता, परमेश्वर, सर्वान्तर्यामी कमललोचन मधुसूदन हैं. वे ही इस तत्त्वको जानते हैं। संसारमें और कोई पुरुष धर्मके तत्त्वको जानने व ला नहीं है। न तो पितामह ब्रह्मा इस तत्वको जानते हैं न तो पुरान्तक साक्षात् भगवान शंकर जानते हैं, जिनको मुनि लोग सब प्रणियोंके संहर्ता कहते हैं। मुनिवरोंके ऐसा कहने पर वह चेदिराट, वसु हृदयमें अपने रक्षक, मधुघाती, लेशहारी श्रीकृष्णका बड़ी भक्तिसे स्मरण करता हुआ, न चाहता हुआईभी घोर कण्टक पातालमे जा गिरा। कृष्ण, श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् पतमानं ततो वायुविचरन्वै तदा बिले ॥ धौ परमया प्रोत्या भ- तोऽयमिति शाङ्गिण. ॥४९॥ वहन्नेव शनैर्देवो वायुस्तं चेदिपुङ्गवम् ॥ प्रवेशयामास तदा पातालं दैत्यसेवितम्॥५०॥ प्रविष्टः स नरेन्द्रोऽथ चेदिराड्विश्रुतो भुवि । मनस्यच्युतमीशेशं कृत्वा सर्वेश्वरं हरिम् । ५१॥ वासुदेवं सुराध्यक्ष शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ स्थितिसंयमकर्तारं कृष्णमक्लि- प्टकारिणम् ॥५२॥ नारायणं समस्तानां लोकानां प्रभुमीश्वरम् । दा. दशाक्षरमेवैकं परं मन्त्रं जजाप ह ॥५३॥ सर्वेन्द्रियाणि संयम्य भत्त्या परमया युतः॥ विषादं नागमद्धोरं प्रविष्टोऽपि रसातलम् ॥५४॥ शोकं मोहं भयं चापि नागमत्पृथिवीपतिः॥ उस समय पातालमें विचरण करते हुए वायुने बड़े प्रेमसे पातालमें गिरते हुए उसको परमात्माका भक्त आन कर पकड लिया और धीरे धीरे देत्यसेवित पातालमे उस चेदिराट को पहुंचा दिया। पृथ्वीमें विख्यात चेदिराट् पातालमें पहुंच कर मनमें सर्वेश्वर, हरि, वासुदेव, सुराध्यक्ष, शंख चक्र गदाधारी, सृष्टि पालन और संहारकर्ता एवं छेशहारी श्रीकृष्णको ध्यान करके समस्त संसारके स्वामी नारायणके द्वादशाक्षर मंत्रको जपने लगा और समस्त इन्द्रियोंको जीत कर परम भक्तिसे उसने घोर गर्न पातालमे गिरने पर कुछ भी दुख नहीं पाया। राजाको शोक, मोह, भय कुछ भी नहीं हुआ।॥ ५५ ॥ अथ भगवत्प्रेरितचक्रवत्तवसुहननोद्युक्तासुरवधप्रकार: प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा चेदिराजं जिघांसवः ॥ ५५॥ पूर्ववैरं स्मरन्त- स्तु दैतेयाः शस्त्रपाणयः ॥ आजग्मुः सङ्घशस्तत्र शतशोऽथ सहस्र- शः ।। ५६ ॥ महापला महावीर्या महादंष्ट्रा महौजसः ॥ ते समेत्य महात्मानं चेदिराजं महाभुजम् ॥५७॥ निजघ्नुः सहसा तैस्तैरस्त्रैः शस्त्रस्तरविनः ॥न शेवस्तं महात्मानं हन्तुं दैतेयदानवाः ॥ ५८ ॥ ब्रा- प्राचैरस्त्रजालैश्च शस्त्रैश्चापि सुदारुणैः ।। चदिराको पाताल लोकमे आये हुए जान कर अपने पूर्व वेरको स्मरण करते हुए सैकड़ों सहनों देत्यगण हायोंमे हथियार ले कर उसको मारनेके लिये दौड पडे, जो बड़े पलमान, येगशाली, पराममी यही पड़ी डाड़ों- थाले, और महा तेजस्वी थे। उन्होंने एकाएक शस्त्रास्त्रोंसे महानाहु चेदिराजपर मारमण कर दिया और ये उसको मारने लगे, किन्तु ये सभी मन मोर भयंकर शस्लोंसे भी राजाको मार न सके ।। ५६ ।।
वामनपुराणान्तर्गत २१७ चक्र भगवताऽऽज्ञप्तं रक्षार्थ तस्य धीमतः ॥५९ ।। आगतं तत्र पाताले दुर्दर्श तदुरासदम् ॥ चक्राग्नौ दैत्यनिर्मुक्तशस्त्राण्यस्त्राणि भूपते ॥६०॥ लयं यातानि सर्वाणि पतङ्गा इव पावके ॥ अथ ते पाप- कर्माणो दैतेया दानवास्तदा ॥ ६१ ॥ जर्मुर्यथागतं सर्वे स्वालयान्मिधि- लेश्वर ॥ वसुश्चापि स राजर्षिश्चिन्तयन्मधुसूदनम् ॥ १२ ॥ इष्टाभि- र्वाग्भिरीशेशं तुष्टाव पुरुषोत्तमः ॥ तब श्रीमान् राजाकी रक्षाके रिये भगवान्की माज्ञासे देसनेमें बड़ा भयंकर और असह्य सुदर्शनचक्र वहां आ पहुंचा । हे भूपते ! उस सुदर्शनचक्र रूपी अग्निमें देयोके छोड़े हुए सभी अन या शस्त्र नष्ट हो जाते थे, जैसे अग्निमें गिरे हुए पतंग नष्ट हो जाते हैं। इसके बाद हे मिथिलेश्वर ! वे सब पाप कर्म करनेवाले दैत्य जैसे आये थे वैसे ही अपने अपने स्थान को चले गये। राजा वसु भी मधुसूदन .भगवानका ध्यान करता हुआ मधुर पाणीसे भगवान नारायण पुरुषोत्तमकी स्तुति करने लगा ॥६३ ।। अथ वस्वानयनाय पातालविलं प्रति भगवत्कृतगरुडप्रेपणम् भगवानपि विज्ञाय चेदिराजं रसातले ।। ६३ ॥ पतितं विप्रशा- पेन सर्वेशः सर्वभावनः ।। परः परात्मा पुरुषः परमात्मा सनातनः ॥१४॥ अव्यक्तरूपो विश्वात्मा विष्णुर्नारायणः स्वयम् ।। नागेन्द्रशयने रम्ये श- यनो मधुसूदनः ॥३५॥ भक्तानुकम्पी देवेशः क्षीरार्णवनिकेतनः ॥ वैनतेयं जगन्नाथः सस्मार शुभलोचनः ॥६६॥ संस्मृतो गरुडस्तेन विनतानन्द- नस्ततः ॥ शीघ्रमेव हरेस्तस्य पाइर्वमभ्यागमत्तदा ॥ ६७ ॥ आगतं तं गरुत्मन्तं समीक्ष्य वसुधाधिप ॥ मेघगम्भीरया वाचा प्रोवाचेदं प्रजा- पतिः ॥ ६८॥ सर्वस्वामी, सर्वव्यापी, परमात्मा, सनातन, अव्यक्तरूप, विश्वात्मा, विष्णु, नारायण भक्तानुम्फपी देवेश, क्षीर- सागर निवासो, शुभलोचन, शेप शय्यापर सोते हुए जगन्नाथ भगवान् मधुसूदनने भो गरुड़का स्मरण किया। भगवान के स्मरण करते ही विनतापुत्र गरुड़ तुरन्त मगवान् हरिके पास आ खड़ा हुआ। हे वसुधाधिप ! गरुड़को अपने पास माये हुए देख कर भगवान् मेघके समान गंभीर वाणीसे कहने लगे ॥ ६८॥ श्रीमगवानुवाच- वैनतेय स राजर्षिर्वसुनित्यं मम प्रियः॥ विप्रशापभयादोरे पाताले २१८ श्रीवेटचिलमाहात्म्यम् पतितः किल ॥ १९॥ पतितोऽपि स पाताले भक्त्या परमया युतः ।। मामेव भजते नित्यं मय्यावेश्य ममोगतिम् ॥ ७॥ तमानयस्व भूपालं गरुत्मन्वचनान्मम ॥ तस्मादुद्धत्य पातालात्स्वदेशं प्रापयाव्यय- म् ॥ ७१ क्षिप्रं त्वं गच्छ राजर्मिद्भक्तो यत्र हि स्थितः ॥ नैवमर्हति भूपालः स वसुगरुडामलः ॥७२॥ भगवान् बोले- हे वैनतेय ! मेरा नियप्रिय वसु राजर्षि ब्राह्मणोंके शापसे घोर पाताल लोकमें गिर पड़ा है। पातालमें पड़ा हुआ भी वह अपने मनको मुझमें लगा कर भक्ति पूर्वक मेरा ही भजन कर रहा है। हे गरुड ! मेरे वचनसे तुम उस राजाको ले आओ। उस राजर्षि चेदिराजको पातालसे निकाल कर उसको अपने अव्यय स्थानमें पहुंचा दो। हे गरुड़ ! तुम जल्दी जाओ जहांपर मेरा भक्त राजर्पि वसु स्थित है। हे गरुड़ ! वह शुद्धात्मा भूगल इस तरह पातालमें रहने योग्य नहीं है ।। ७२ ॥ षामदेव उपाच- इत्युक्तो गरुडस्तेन हरिणा परमेष्ठिना ॥ तथेत्युक्त्वा ततः शीघ- मभ्यागादै रसातलम् ।। ७३ ॥ भूप प्रविशतस्तस्य पातालं तु तरस्विनः । गरुडस्योगवेगस्य पक्षवातेन वेगतः ॥७४ा आहताः शतशो नेशुः पन्नगेन्द्रा रसातले ॥ पातालवासिनश्चापि देतेयाः शतशस्तथा ॥ ७ ॥ तद्भयाच महावीर्या निपेतुः शतशस्ततः॥ चुक्षुभुः सागराश्चापि पर्वताश्च चकम्पि- रे ॥ ७६ ॥ ॥ समूला न्यपतन् वृक्षा भग्नस्कन्धाः समुच्छ्रिताः ॥ परित्य- ज्य तदाऽऽकाशं खेचराः प्रययुर्दिवम् ।। ७७॥ यामदेव योले-हे राजन् ! परमेष्ठी भगवान्के ऐसा कहने पर गरुड़ने " अच्छा प्रस्थान किया। हे भूप ! अति शीघ्रगामी उप्रवेग गरुड़के पातालमें प्रवेश करते समय उसके पैसोंकी वायुके घेगसे रसातलमें सैकड़ों सपं आहत हो गये । गरुड़के भयसे सैकड़ों पातालवासी दैत्यगण घायल हो गये और पर्वत कांप उठे। वृक्ष जड़ सहित उखड़ गये और खेचर आकाशको छोड़ फर स्वर्गको चले गये ।। ७७ ॥ अन्तर्गत्वाऽध पाताले गम्मान्विनतासुतः ॥ ददर्श तं समासीनं चेदि. राज महीपतिम् ॥७८॥ भगवन्तं जगन्नाथं स्तुवन्तं पुरुषोत्तमम् ॥ गरुमा न्तं तती दृष्ट्वा सहसा पसुरुत्थितः ॥ ७९ ॥ धृताञ्जलिमहातेजाः पूजया- मास भक्तिमान् ।। गरुडश्चापि भूपालं सम्पूज्येदमथाब्रवीत् ॥८॥स्मयग्नि- प महावीपर्यो हर्पयन्निव तं वसुम् ।। " कहकर रसातलमें
श्रीवेकटाचल माहात्म्य
-
इत्युक्त्वा तं तथाभूतं गरुत्मान् पन्नगारानः ॥
उत्सपातायु पेगेन याहुभ्यां परियस तम ॥ (पृष्ठ २४७)
वामनपुगणान्तर्गत
२१९
AMAAMANA
विनतापुन पातालमे जा कर भगवान जगन्नाथ पुरुषोत्तम नारायणकी स्तुति करते बैठे हुए महीपति चेदि-
रामको देखा । गरुड़को आया हुआ देख कर राजा एकाएक उठ खडा हुआ। महातेजस्वी राजाने हाथ जोड कर
गडकी पूजा की और गरुड भी राजाकी पूजा कर हंसते तथा राजाको प्रसन्न करते हुए बोले ।
श्रूयतां भूपते वाक्यं कृष्णस्याक्लिष्टकारिणः ।। ८१॥ सृष्टिसंयमने-
शस्य विष्णोरमिततेजसः॥ आनयस्व वसु भक्तं रसातलतलं गत-
म् ॥ ८२ ॥ स्तुवन्तं मां समावेश्य मय्येव मतिमुत्तमाम् ॥
हे भूपते । सृष्टि और सहारफे प्रतिक अमिततेजस्वी, सुखदायक भगवान कृष्णरे मुझसे कह गये इस वचन-
को सुनो कि रसातलमें गये हुए मेरे भक्त वसुको, जो मेरी स्तुति करता हुमा मेरेमे ही अपने मनको लगा रसा
है, ले आओ ॥८३॥
इत्युक्तो लोकनाथेन तवानयनकर्मणि ॥ ८३ ।। आगतोऽहं महीपाल
समारोह ममोपरि ॥
हे महिपाल । इस तरह लोकस्वामीरे कहनेपर में तुम्हें लेनेरे लिये यहा पातालमे आया हू । इसलिये
मेरे ऊपर चढ़ो। ८४ ॥
वामदेव उवाच-
वैनतेयेन तेनैवं प्रोक्तः स पृथिवीपतिः ॥ ८४ ॥ उवाच परया प्रीत्या
गान्मन्तं वसुपः ॥ तव पृष्ठं समारोदुन चेच्छामि शुभेक्षण ॥ ५ ॥
यत्रारोहति गोविन्दः कृष्णः शुभविलोचनः ॥ नाथश्च जगतां घाता य-
स्मिंश्चक्रगदाघरः ॥ ८६ ॥ आरोहति मया तस्मिन्नास्थातु नैव चोचित-
म्॥
वामदेवने कहा-हे राजन् । गरुडका यह वचन सुन कर चेदिराज वसुने बडे प्रेमसे गरुडसे कहा है शुभनेत्र
गरुड । मैं आपफी पीठपर चढनेकी इच्छा नहीं करता हूं क्योंकि जिस पीठ पर शुभनेत्रवाले, जगन्स्वामी, धाता,
चक्र गदाधारी भगवान श्रीकृष्ण चढते हैं उसपर मेरा बैठना उचित नहीं है । ८७ ॥
वामदेव उवाच
इत्युक्तो गरुडस्तेन चेदिराजेन धीमता ॥ ८७ ॥ तवानुरूपं वचनमु-
कमित्यनवात्ततः ॥ इत्युक्त्वा तं तथाभूतं गरमान पन्नगाशनः ॥ ८८ ॥
२२० श्रीवेवटाचलमाहात्म्यम् वाहुभ्यां सम्परिष्वज्य प्राह चैनं पुनः पुनः ॥ उत्पपाताशु वेगेन बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ॥ ८९ ॥ महाजवो महावीर्यो महादन्ष्ट्रो महामनाः ॥ वामदेव कहने लगे-हे राजन् ! बुद्धिमान् चेदिराजके इस तरह कहनेपर गरुडने कहा-हे वसो! आपने अपने अनुरूप ही वचन कहा है, ऐसा कह कर सर्पभक्षी गरुड़ने चार बार राजासे कहा-भुजाओंसे पकड़िये, पकड़िये । और आलिङ्गन करनेके बाद राजाको भुजाओंसे पकडकर अति वेगवान् महापराक्रमी, बड़ी बड़ी डाढोंवाले महामना गरुड़ शीघ्र ही बड़े वेगसे उड़ गये ॥१०॥ तत उत्पततस्तस्य गरुडस्य तरस्विनः ॥९॥ पक्षवातेन सन्त्रस्ताः पातालतलवासिनः ॥ महोरगा महावीर्याः प्रययुः सर्वतो दिशम् ॥ ११ ॥ दैतेया दानवाश्चापि राक्षसाश्च सहस्रशः ॥ दिशो दश समाजामुः कृ- ष्णागमनशझ्या ॥ ९२॥ पातालं समतीत्याथ वैनतेयः प्रतापवान् ॥ स्व- देशं प्रापयामास तं वसुचेदिपुङ्गवम् ॥ ९३ ॥ हस्ताभ्यां भुवि निक्षिप्य तं वसु गरुडस्तदा ॥ अव स्थीयतां राजन्नित्युक्त्वा प्रययौ प. ली॥ ९४॥ चले पातालसे ऊपरफो उड़ते हुए उनके पंसको वायुके वेगसे पातालवासी महावीर्य उरग बड़े भयभीत हुए चारों तरफ दिशाओंमें जा छिपे, देय दानव और सहस्रों राक्षस भगवान् कृष्णके आगमनकी शङ्कासे दशों दिशाओं में भाग गये। प्रतापशन गरुड़ने पातालसे निकल कर उस चेदिराज वसुफो अपने देशमें पहुंचा दिया। गरुड जी भी अपने हाथोंसे राजा वसुफो पृथ्वीपर रस यह कह कर फि हे राजन् ! आप यही रहिये । गये ॥१४॥ वसुश्चापि स राजर्पिः स्वराज्यं प्राप्य भूपतिः ॥ बुभुजे सकलान् कामाशशास च वसुन्धराम् ॥ १५ ॥ विष्णोरेव प्रसादेन सर्वभूतनि- वासिनः ।।' जगद्वातुरनन्तस्य पश्चान्मुक्तिमवाप्तवान् ॥ ९६ ॥ एवमेतत्पु- रावृत्तं कथितं ते नृपोत्तमनारायणाश्रितंपुण्यं यः पठेद्भक्तिमान्नरः॥९॥ प्रणम्याच्युतमीशेशं स याति परमां गतिम् ॥ नारायणेतिहासं यः शृणोति श्रावयिष्यति ॥२८॥ श्रद्धया भगवद्भक्ति प्रामोति स नराधिप । मुच्यन्ते ते नराः सयो दुष्कृतैः सकलैप ॥ ९९ ॥ उद्वियन्ते य संसारात्पा- वामनपुगणान्तर्गत ०१ तालाच्चेदिराहिव ॥ विभुना वासुदेवेन कृष्णेनैव दयालुना ॥ १० ॥ हरिणा लोकनाधेन सर्वकामप्रदायिना ।। इति श्रीवामनपुगणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये उपरिचरवमूगख्यान नाम द्वात्रिंशोऽध्यायोऽत्र प्रयोदशः ॥ १३ ॥ राजर्षि वसु भी अपने राज्यको प्राप्त कर सकल कामोंको भोगने एवं पृथ्वीका शासन करने लगा और अन्तमें सर्वान्तर्यामी ससारपालक भगवान् अनन्त विष्णुफी कपासे मोक्षको प्राप्त हो गया। हे नृपोत्तम ! इस तरह नारायण सम्बन्धी फया तुमसे कही गयी। इस पुण्यप्रद पुरातन इतिहासको जो कोई मनुष्य भक्तिपूर्वक भगवान्को प्रणाम करके पढेगा वह मोक्ष पदको प्राप्त करेगा। जो मनुष्य इस नारायण इतिहासको श्रद्धासे सुनेंगे या सुनावेंगे, हैं नराधिप ! वे भगवद्भक्तिको प्राप्त करेंगे। हे नृप ! वे मनुष्य शोध हो सर पापोंसे छूट जायंगे। सर्व कामफलोंको देनेवाले, लोक स्वामी, भगवान् हरे, दयालु, विमु, भगवान् वासुदेव कृष्ण उन मनुष्योंका संसारसे अवश्य उद्धार करेंगे जैसे पातालसे चेदिराज वसुका उन्होंने उद्धार किया है ।। १०० ॥ इति त्रयोदशोऽध्यायः॥ चतुर्दशोऽध्यायः शंख महा ऋपि की कथा, मङ्गल विग्रह दिव्य । प्रभु सेवन फल विधि यहां, अरु प्रभुका साचिव्य ॥१॥ शंखादिकोंका भगवान के दिव्य मंगल विग्रहकी सेवा करना । घामदेव उवाम- ततस्ते उप आश्चर्यं गिरेस्तत्र समाययुः ॥ शिखरं मेरुसद्धाशं
૨૨
श्रीवेट्टाचळमात्म्यम्
नानाधातुविभूषितम् ॥१॥श्रिया परमया युक्तं भासयन्तः स्वतेजसा ॥
शिखरेण च येनैव पर्वतः स विराजितः ॥ २॥ यस्मिंश्चापि समासीना
मुनयः शतशो नृप ॥३॥ अगस्त्यप्रमुखाः सर्वे भास्करोपमतेजसः॥
आगत्य सहसा भूप दीप्यमाना इवाग्नयः ॥ ४॥ भासयन्तो दिशः सर्वा-
स्तेजोभिर्भास्करोपमाः ॥अगस्त्यप्रमुखान्विप्रान्सर्वोस्तान ददृशुस्तदा ॥५॥
निषण्णांस्तस्य शिखरे विषण्णाभृशदुःखितान् ।।
वामदेव बोले-हे नृप ! फिर वसु, बृहस्पति एवं शुक्र तीनों अपने तेजसे चमकाते हुए अनेक धातुओंसे
विभूपित, मेरुके समान, परम शोभायुक्त और आश्चर्यजनक उस पर्वतके शिखरपर, जिससे वह पर्वत स्वयं विराजमान
था और जिसपर सैकड़ों सूर्य के समान तेजस्वी अगस्त्यादि मुनिगण बैठे थे. आ पहुंचे और वहां मा कर सभी
दिशाओंको अपने तेजोंसे प्रकाशित करते हुए. ज्वलन्त अग्नि तथा सूर्यके समान इन सबोंने अगस्त्यादि महपियोंको
उस पर्वतके शिखरपर दुखत हो कर बैठे हुए एकाएक देखा ।।६।।
तानागतांस्ततो दृष्ट्वा ह्यादित्यानपरानिव ॥६॥ समुत्तस्थुर्दिजा-
स्तत्र निषण्णा ये नगोत्तमे ॥ पूजयन्ति स्म तान्सर्वानगस्त्यप्रमुखा-
स्तथा ॥७॥ सङ्गत्य मुनिभिः सर्वस्त्रयस्तेऽथ महौजसः ॥ प्रोचुः परम-
संहष्टा नादयन्तो दिशो दश ।।८॥ शुभा व्युष्टा निशाऽस्माकं शुभाश्च
तिधियोऽमलाः ॥ युष्माभिः सङ्गता यस्मादयं ब्रमर्पिसत्तमाः ॥९॥
दूसरे सूर्यके समान उन वस्वादिको आये हुए देख कर अगस्त्यादि सब ग्राझण, जो उस पर्वतपर येठे हुए
थे, खड़े हो गये, फिर मन यस्वादिने उनकी पूजा की और वे तीनों तेजस्वी सत्र महर्पियोंके साथ मिलकर परम
प्रसन्नतासे दों दिशाओंफो शब्दायमान करते हुए परस्पर बोलने लगे आज हमारी गति मोर दिन शुभ व्यतीत
हुए, हे मुनियो! क्योंकि आज आप लोगोंसे हम मिले हैं॥६॥
किमर्थमागता यूयं पर्वतेऽस्मिन्महीयसि ॥ विपण्णाश्च किमर्थं या कं
पा द्रष्टुमिहागताः ॥ १० ॥ एतन्मुनिवरा यूयमस्माकं पृच्छतां विजाः ।।
सर्वमाख्यात तत्त्वेन श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ ११ ॥ एवं मुनियरास्तस्तु
सम्यक्पृष्टा महात्मभिः॥ श्रूयतामिति चाभाष्य प्रोचुस्ते मिथिले.
भ्वर ॥१२॥
धामन पुराणान्तर्गव
हे द्विजो ! हम आपसे यह पूछना चाहते हैं कि इस महा पर्वनपर किस कारणसे आप लोगोंका आगमन हुआ
है! आप दुःसी क्यों हो रहे हैं ? आप यहां फिसको देखनेके लिये आये हैं? हे मुनिवरो ! आप इन सब
बातोंको भलीमोति फहिये, हम लोगोंको सुनने की घड़ी अभिलाषा है। हे मिथिलेश्वर ! उन महात्मा मुनियोंसे
इस तरह पूछे जानेपर उन महर्षियोंने कहा, मच्छा सुनिये हम सच सघ सन पातेकहते हैं ।।१२।।
ऋषय ऊचु:-
शङ्खचक्रधरं देवं पोतवाससमच्युतम् ॥ नारायणगिरावस्मिन् वसन्तं
पुरुषोत्तमम् ॥१३॥ ईशितारं समस्तस्य स्रष्टारं जगतोऽव्ययम् ॥ तं वर्ष
शुभदातारं द्रष्टुकामाः समागताः ॥ १४ ॥ न च दृष्टो जगन्नाथो विच-
रङ्गिः समन्ततः॥ कालेन महता चापि विपण्णास्तेन ते वयम् ॥ १५॥
अदृश्यमाने गोविन्दे हराकव्यक्तजन्मनि ॥ शोकेन महताऽऽविष्टा भृशमु.
द्विग्नमानसाः ॥ १६ ॥ विपण्णाश्च शुभे यस्मिन् शिखरे धातुमण्डिते ॥
एवमुक्ते मुनीन्द्रैस्तु ततस्तैर्जनकामराः ॥ १७ ॥ मुनीन्द्रास्तान समाभाष्य
प्रोचुस्ते श्रूयतामिति ॥
भृपियोंने कहा-हम लोग इस पर्वत पर बसते हुए, शंस चक्रधारी, पीताम्बरधारी, समस्त संसारक
उत्पादक और रक्षक, पल्याणकारी, अव्यय, भगवान, देवादिदेव पुरुषोत्तम अच्युतको देखनेके लिये यहां आये हैं।
याहुत समयसे चारों तरफ घूमते हुए भी हम भगवान जगन्नाथको नहीं देख रहे हैं। इस कारण हम सब लोग
दुःखी हो रहे हैं । अव्यक्तजन्मा, हरि गोविन्दके दर्शन न मिलनेसे बड़े दुःखी तथा भयभीतचित्तवाले हो हमलोग इस
धातुमण्डित पर्वतपर दुःखी पेठे हुए हैं। हे जनक ! मुनियोंके ऐसा कहनेपर उन विरंजीवी मुनि श्रेष्ठने, सुनिये,
कहकर कहा । १७॥
शहादय ऊचु:-
शङ्को नाम महीपालो हैहयाधिपतिः प्रमुः ॥ १८ ॥ आसोच्छूतस्य
तनयः सत्पथे तिष्ठतः शुभे॥ स्वामिपुष्करिणीतीरे स च राजार्चयन्
हरिम् ॥ १९ ॥ तपश्चरति राजेन्द्र तस्य राज्ञो जनार्दनः ॥ सान्निध्यं
कुरुने देवो भगवानिति विश्रुतम् ॥ २०॥ सोऽयं समागतः कालो यस्मि-
न्काले जनार्दनः ॥ शखेन दृश्यते राजन्विश्वरूपधरो हरिः ॥२१॥ तांतु
गच्छामहे पुण्यां स्वामिपुष्करिणी शुभाम् ॥ सर्वकामपदां शुद्धां सेवितां
निदशैरपि ॥ २२ ॥
, २२४ श्रीवेटाचळमाहात्म्यम् हे मुग्निवरो! हैहयवंशमें श्रुतसेन रानाके शव नामका एक पुत्र हुआ जिसकी सदा सन्मार्गमें निष्ठा रहती थी। वह राजा स्वामिपुष्करिणीके शुभ तटपर तपस्या कर रहा है। हे राजेन्द्र ! उस राजाके लिये देवाधिदेव भगवान् नारायण प्रकट हो गये, ऐसा सुना गया है। वह समय अव आ गया है जिस वक्त राजा शङ्ख विश्वरूप धर भगवान हरिका दर्शन करेगा। इसलिये चलो हम सब लोग देवताओंसे भी सेवित, सब अभीष्ट फलों- को देनेवाली, शुभ, एवं पुण्यमयी स्वामिपुष्करिणीके पास चलें ॥ २२ ॥ तत्र गत्वा वयं चापि द्रक्ष्यामः पुरुषोत्तमम् ॥ सर्वकामप्रदातारं सर्वे- शं सर्वभावनम् ॥ २३ ॥ तस्माद्यूयं वयं चापि गच्छाम द्विजसत्तमाः ॥ नात्र स्थेयं क्षणमपि त्वर्यतां त्वर्यतामिति ॥ २४ ॥ इत्युक्तेऽथ तदा भूप वस्वायैस्तैर्महात्मभिः ॥ संहृष्टमनसः सर्वे बभूवुदिजसत्तमाः ॥ प्रोचुश्च शोधमेवास्माद्गम्यतां गम्यतामिति ॥ वहां चल कर हम लोग भी सब कामोंको देनेवाले, सर्वेश, सर्वान्तर्यामो, भगवान् पुरुषोत्तमके दर्शन करेंगे । इस कारण हे द्विजो! चलो आप और हमलोग वहांपर चलें। यहां क्षणभर भी नहीं ठहरना चाहिये, जल्दी करो जल्दी करो। हे भूप ! इस प्रकार कहे जानेपर द्विजश्रेष्ठ सब महर्षि बड़े प्रसन्न हुए और उन्होंने कहा कि यहाँसे अब बहुत शीघ्र चलना चाहिये ।। २६ ।। गतमोहा महात्मानो गतशोका गतज्वराः ॥२६॥ मुनयोऽथ ययुः सर्वे वस्वायैः सहिता नृप ।। स्वामिपुष्करिणीतीर्थे मुनीनां गणसेवितम् ॥२७॥ गच्छन्तस्तेऽथ संहृष्टाः प्रोचुरेवं परस्परम् ॥ नरेन्द्र मुनिशार्दूला वीक्षमा- णा महोघरम् ॥ २८॥ अयं किल जगदातुर्वासुदेवस्य शाङ्गिणः ॥ भूधरो पहुवृक्षाढ्यस्सदा प्रियतमो भुवि ॥ २९॥ एनं समाश्रिताः पुण्यं मुन- यश्च पुरातनाः ॥ पुरातनं सुराध्यक्षं दृष्टवन्तः किलाव्ययम् ॥३०॥ भक्ताश्चापि जगदातुः स्तुवन्तः पुरुषोत्तमम् ॥ एनमारुह्य शैलेन्द्र द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः किल ॥ ३१॥ हे नृप ! इस तरह कह कर सर महात्मा मुनि मोह, शोक और दुसादिसे रहित हो कर वस्वादि सहित मुनि- गण, सेवित स्वामिपुष्करिणी सोधपर चले गये। है नरेन्द्र ! मार्गमें जाने जाते वे महीधरको देखते ही पड़े प्रसन्न हो कर आपसमें घातचीत करने लगे कि यह अनेक वृक्षों से युक्त पर्वत जगत्लष्टा भगवान् वासुदेवको पृथ्वी में थहुन ही प्यारा है । इस पुण्यमय पवतफे ऊपर माश्रय ले फर पुरातन मुनियों ने पुरातन मगगनको देखा है। भग- वानके भकपण भी पुरुपोत्तमकी स्तुति करते हुए इस शैलेन्द्रपा चढ़ कर उनको देखेंगे ।। ३१ ।।
वामनपुराणान्तर्गत २२५ स्थानेभ्यश्च समस्तेभ्यस्तस्येशस्य महात्मनः । अयं गिरिमहान् दि- व्यः सम्पक्मियतरः किल ॥३२॥ नारायणाद्रिरित्येतन्नामैव वदति खय- म् । नारायणस्य स्थानेषु नैतस्माविद्यते परम् ॥३२॥ एवंविधानि वाक्या- नि ब्रुवन्तस्ते विजोत्तमाः ॥ ययुस्ते सर्वतस्तत्र शतशो मिथिलेश्व- र ॥ ३४॥ यह महान दिव्य गिरि हो समस्त स्थानोंसे जगन्नियन्ता परमात्माको अधिक प्रिय है। नारायणाद्रि" यह नाम ही स्पष्ट करता है कि नारायणफे स्थानों में इससे अधिक प्रिय और कोई स्थान नहीं है। है.मिथिलेश्वर ! सैकड़ों महर्षि मापसमें इस प्रकारको घातें करते हुए मार्गमें जारहे थे॥ ३४ ॥ एतस्मिन्नन्तर तत्र समाजग्मुः सहस्रशः॥ तद्विज्ञाय ततः सिद्धाः श्वेतदोपनिवासिनः ॥ ३५ ॥ यः प्राप्तं देवासारूप्यं प्रसादात्तस्य शाहि- णः ॥ नारायगस्य देवस्य हरेः क्षीरोदशायिनः ॥३६॥ सर्वदाऽनुगता ये वै प्रोणपन्ति जनार्दनम् ॥ क्षीरोदशापिनं देवं विश्वकर्तारमीश्वरम् ॥ ३७॥ उसी समय इस वृत्तान्तको जान कर शेतद्वीप निवासी हजारों सिद्ध वापर भा पहुंचे, जिन्होंने क्षीर- सागरमें शयन करनेवाले, नारायण, हरि, शाङ्गधरको कपासे उनका सारून्य पाया है और जो सदा भगवान् के आज्ञा. पारी हो कर सर्वान्तर्यामी ईश्वरको प्रसन्न करते रहते हैं ।। ३५ ॥ ते सङ्गतास्तु तैः सर्वैरगल्पप्रमुखैदिजैः ॥ तपसा महता युक्तर्विच- रद्भिर्महाधरम् ॥ ३८॥ अगस्त्यममुखान्सर्वाश्वेतद्वोपनिवासिनः ॥ हर्षे. ण महता युक्ता यथान्यायमपूजयन् ॥ ३९ ॥ ते चापि मुनयः सर्वे प्रहर्षो- स्कुल्ललोचनाः ॥ तानागतांस्ततो दृष्ट्वा भास्करोपमतेजसः ॥ ४० ॥ अपूज. यन्महात्मानो यथान्यायमरिन्दम ।। वे सिद्ध बड़ी भारी तपस्यासे युक्त, पर्वतपर भ्रमण करनेवाले अगस्यादि प्रमुख महर्षियोंके साथ हो लिये । इन सब इमेतद्वीप निवासियोंने न्याय के अनुसार अगस्त्यादि प्रमुख मुनियों को बड़े प्रेमसे पुमा को । हे अरिदम ! सब महारमा मुनियोंने भी प्रसन्न हो का भास्करके समान तेज बी आये हुए उन क्षेतहीर निवासियों को देख उनकी विधिपूर्वक पूजा की ।। ४१ ॥ सर्वे ते सङ्गतास्तत्र तैः सर्वैर्मुनिपुङ्गवैः ॥४१॥ ययुः परमया प्रोत्या श्वेतहीपनिवासिनः ॥ स्वामिपुष्करिगीतोरं देवासुरनियेवितम् ।। ४२ ।। २९ २२६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् - सर्वे मुनिवराश्चापि सिद्धाश्चापि सहस्रशः॥ बृहस्पतिश्च भगवाञ्शुक्रश्चापि तथा वसुः॥४३॥ स्वामिपुष्करिणीतीरमवापुरवनीपते ॥ सान्निध्यं कुरते यत्र भगवान् भूतभावनः ॥ ४४ ॥ इसके बाद वे सब श्वेतद्वीपनिवासी उन मुनियोंके साथ हो कर देवताओंसे सेक्ति, सामिपुष्करिणी तीर्थपर गये। हे राजन् ! सब मुनिवर, हजारों सिद्ध, बृहस्पति, भगवान् शुरु तथा व ये सब इकट्ठे हो कर स्वामि- पुष्करिणीके तौरपर गये, जहाँपर सर्वान्तर्यामी परमात्मा रहते हैं ॥४४॥ तत्र गत्वाऽथ ते सर्वे नापश्यन्पुरुषोत्तमम् ॥ नीलमेघप्रतीकाशं पद्म- पत्रनिभेक्षणम् ॥ ४५॥ तत्रापश्यंस्ततो रोजन् तप्यन्तं सुमहतपः ॥ विष्णो. राराधनार्थाय शबच नियतेन्द्रियम् ॥४६॥ तानागतांस्ततो दृष्ट्वा शङ्खोऽ- थ नृपतेः सुतः ॥ रोमाञ्चिताङ्गः सहसा परां प्रीतिमुपागमत् ॥ ४॥ कृत- कृत्यं तदाऽऽत्मानं मेने नरवरात्मजः ।। संस्मरन् पूर्वमेवोक्तं हरिणा हरिमे- घसा ॥४८॥ यहांपर जाकर वे सब नील मेघके समान, कमललोचन भगवान्के दर्शन नहीं कर सके, किन्तु हे राजन उन्होंने विष्णु भगवान्की आराधनाफे लिये उग्र तप करते हुए जितेन्द्रिय राजा शङ्खको देखा। राजपुत्र शङ्ख इनको आये देख कर रोमाञ्चित हो कर परम प्रसन्न हुआ और उसने उस समय हरिके पूर्वोक्त ववनोंको "कि अगस्त्यारिके मानेपर मै प्रकट हूंगा" स्मरण करता हुआ अपनी आत्माको कृतकृत्य माना ।। ४८॥ आगतेपु मुनीन्द्रेणु द्रष्टासीति वचः स्मरन् ॥ सहसोत्थाय तान्सर्वा- न प्रणनाम नृपस्तदा ॥४९॥ व्याकुलीकृतसङ्गस्ततः सम्भ्रान्तमानसः ॥ मिद्धाश्चापि तथा सर्वाश्वेतद्वीपनिवासिनः ॥५०॥ वागीशं च तथा शुक्र वसु चापि महामतिम् ॥ कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रणनाम च तान्ट- ६॥५१॥ तब शङ्खने “उन मुनियोंके आनेपर तुम मेरा दर्शन करोगे" हरिके इस वचनका स्मरण करता हुमा एकाएक पठ सड़ा हो कर उन सबको प्रगाम किया। प्रेमके मारे उस समय राजाके सब अङ्ग व्याकुल और पागलसे हो गये । राजाने सिद्ध और सब श्वेतद्वीप निवासी, गुरु, शुक्र एवं महामति यसु आदि सबको हाथ जोड़ कर प्रणाम किया|१|| अगस्त्यममुखाश्चापि सिद्धाश्चापि सहस्रशः॥ वृहस्पतिश्च भगवा. च्छुक्रश्चापि महामुनिः ॥५२॥ तथाच भगवद्भक्तो राजोपरिचरो वस्तुः ।।
वामनपुराणान्तर्गत २२० २२७ श्रुतस्य तनयश्चापि शहः परपुरचय ॥ ५३ ॥ एते सर्वे महात्मानः सम- वेता धकल्मपाः ॥ स्वामिपुष्करिणीतीरे द्रष्टुकामा जनार्दनम् ॥ ५४ ।। अपश्यन्तस्तु ते सर्वे गोविन्दं विभुमच्युतम् ।। अनादिमध्यनिधनं सर्वभूत- निवासिनम् ॥५५॥ तपः परममास्थाय प्रयता नियतेन्द्रियाः ॥ चिन्तय. न्तस्तु देवेशं तत्रातिष्ठस्ततो नृप ॥५६॥ अगस्यादि महर्षि और हजारों सिद्ध, बृहस्पति भगवान्. महामुनि शुक्र तथा भगवद्भक्त गजा परिचर वसु, शत्रुको जीतनेवाला श्रुतपुत्र शर, ये सम निष्पाप महात्मा भगवान् जनार्दनको देखनेकी इच्छासे स्वामिपुष्करिणीके तटपर इकट्ठे हुए और जिनका मादि मध्य अन्त नहीं है ऐसे सर्वान्तर्यामी अच्युत गोविन्द विभुको थे वहांपर भी नहीं देखकर भगवश्चिन्तन करते हुए एकामचित्त हो वहापर तप करने लगे ॥६॥ तस्पामेव तदा सर्वे लात्वा पीत्वा मुदाऽन्विताः ॥ पुष्करिण्यां शु. भायां तु विमलायां दिने दिने ॥५७ ॥ अर्चयन्तो हृषीकेशं दिव्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः ॥ अकुर्वस्ते तपो घोरं द्रष्टुमव्यक्तरूपिणम् ॥५८॥ त्रिरात्र- मेवं भूपाल व्यतिप्ठस्ते दिवानिशम् ॥ ततो विमल आदित्ये चतुर्थेऽहि शुभे दिने ॥५९॥ तपसोऽन्ते च पुण्यः विमले चाम्बरे शुभे ॥ तदा प्रस- न्नः सर्वात्मा साक्षान्नारायणः स्वयम् ॥ ६०॥ आविर्यभूव भगवान्नृपते पुरुषोत्तमः ॥ भ्राजघन्सर्वलोकेशः सर्याल्लोकान्स्वतेजसा ॥ ११ ॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये शक्षादीनां भगवत्सेवाप्राप्तिवर्णनं नाम त्रयस्त्रिं. शोऽध्यायोऽत्र चतुदशः ॥१४॥ विमल शुभ जलपाली, उसी पुष्करिणीमे प्रति दिन स्नान और प्रेमसे जलपान करके दिव्य सुगन्धित पुष्पोंसे रूपोकेश भगवानको पूजा करते हुए अव्यक्तरूपी भगवान के दर्शनार्थ वे घोर तप करने लगे। हे भूपाल ! इस तरह तीन दिन बीत गये। चौथे दिन रविवारको शुभ नक्षत्रयुक्त पुण्य दिनमें सर्वान्तर्यामी साक्षात् नारायण पुरुषोत्तम भग वान सर्वलोपस्वामी सव ले कोंको अपने तेजसे प्रकाशित करते हुए स्वयं प्रकट हुए ॥६॥ इति चतुर्दशोऽध्यायः॥
पञ्चदशोऽध्यायः महाल विग्रह ईश का, वर्णन दिव्य प्रभाव । पन्द्रहवें अध्यायमें, प्रेम भक्ति प्रभु भाव ॥१॥ अथाविर्भूतभगवहिव्यमङ्गलविग्रहवर्णनम् . जनकषाच- कीदृशं वै हरेस्तस्य रूपमव्यक्तरूपिणः ॥ कियन्तो वा भुजास्तस्य कियन्ति वदनानि च ॥१॥ कियन्तो वा धृतास्तेन तीक्ष्णाः प्रहरणारत- था ॥ ब्रूहि तद्रूपसंस्थान विश्वमूर्तेहरे ने ॥ २॥ दृष्टवन्तो यथा सिद्धा मुनयश्च पुरातनाः॥ भगवान् के दिव्य मंगल विग्रहका वर्णन । जनकने पूछा-उस अव्यक्तरूपी परमात्माका रूप कैसा है, कितनी भुजायें और कितने मुख हैं, उन्होंने किसने तीक्ष्ण आयुध धारण कर रखे हैं ? हे मुने ! विश्वमूर्ति हरिके उस रूपका आप वर्णन कीजिये जैसा पुरातन सिद्ध और मुनियोंने देखा है ॥३॥ शतानन्द उवाच- जनकेनैवमुक्तस्तु वामदेवो महामुनिः ॥ ३॥ श्रूयतामित्यथाभाष्य जनक तं वचोऽब्रवीत् ॥ वक्ष्येऽहं नृपते सम्यक्च्छ्यतामिदमादरात् ॥४॥ यथाश्रुतं मयाऽगस्त्यान्मुनीन्द्रा कुम्भजन्मनः॥ शतानन्दने कहा-हे रामन् ! जनफके इस प्रकार कहनेपर वामदेव मुनि 'सुनो" ऐसा कह कर जनकके प्रति कहने लगे-दे राजन मैं कहता हूं आप आदरपूर्वक सावधान हो कर श्रवण करें। छुम्भसे पैदा हुए महर्पि मग- स्त्यसे मैंने जैसा सुना है, वैसा कहता है।
वामनपुराणान्तर्गत २२९ मामदेव उवाच- तद्रूपं वासुदेवस्य हरेरव्यक्तरूपिणः ॥ ५॥ उद्यतादित्यसकाशैर्नयनैः शोभितं शुभैः ॥ नानारतचितैश्चित्रैः किरीटैरुपशोभितम् ॥ ६॥ प्रस- नैहुभिश्चापि बदनैरुपशोभितम् ॥ प्रयालमणिहेमाद्यैश्विनितेहेमकुण्ड- लैः ॥ ७॥ नानावणैरनेकैश्च रुचिरैः समलवृतम् ॥ दिव्याभरणजालैइच नानारत्नविचित्रितः ॥८॥ अनेकशतसाहौः शोभितं शुभलोचनैः ।। कम्यु- ग्रोचं महोरस्क महायाहुं महायुतिम् ॥९॥ सहस्रयाकं दिव्यं रत्नजाल- विभूपिनम् ॥ वामदेव बोले- हे जनक! अव्यक्तरूप वासुदेव हरिका वह रूप उदय हुए सूर्य के समान, शुभ नेत्रोंसे शोभित, अनेक रत्न जड़ित विचित्र किरीटोंसे मण्डिन, अनेक प्रसन्न मुखोंसे शोभित, प्रकाशमान, अनेक प्रयाल (मूंगा) मणि और सोनेसे जड़े हुए विचित्र, नाना रङ्गवाले एवं मनोहर सुवर्ण कुण्डलों से शोभित, सैकड़ों सहस्रों नाना वर्णके रुचिर दिव्य आमरण समूह एवं सैकड़ों सहस्रों सुन्दर नेत्रोंसे शोभायमान, गले समान भीवायुक्त, विशाल वक्षस्थल एवं घड़ी भुजासम्पन्न और अतितेजस्वी था ॥१०॥ आयताश्च सुपोनाश्च सुकृत्ताश्च भुजाः शुभाः ।। १०॥ नाना. प्रहरणोपेता: नानाभूपणभूपिताः ॥ सालस्कन्धोपमाश्चापि भूपिता भूषणो- तमैः ॥ ११॥ श्यामाः पृथुतरा दिव्यास्तरुणादित्यतेजसः ॥ तरुणाः लिग्धवर्णाश्च सुखस्पर्शनखामुराः ॥ १२॥ शुभरेखाः सुरक्ताश्च समा मृदुतरास्तथा ॥ दृश्यन्ते शतशस्तत्र राजन् करिकरोपमाः ॥ १३ ॥ चौड़ी, मोटी और गोल, शुभ, अनेक अस्त्रोंसे युक्त, नाना प्रकारके भूपोंसे भूपित, साल पृक्षकी मोटी डालियोंके समान बहुत मोटी, श्याम वर्णवाली, दिव्य तरुण सूर्यके समान तेजगालो, तरुण, चिकनी, स्पर्श करने में सुख कर अकुरके समान नखवाली, सुलक्षण रेखावाली तथा लाल, समान, कोमल, हायीके सूड़के समान उस रूपमें सैकड़ों भुजायें थीं ॥१३॥ वैरण्डमेतद्भुपाल ससागरमहीधरम् ॥ सपातालतलं सर्वं तदेवासुर- मानुपम् ॥ १४ ॥ ससतलोकं सदीपं सर्वभूतसमाकुलम् ॥ रक्षितं पहुशो दिव्यैमिहता यैश्च दानवाः ॥ १५॥ ये दुःखहानिदा नित्यं वैष्णवानां विशेषतः ॥ वसन्ति यान्समाश्रित्य दैत्येभ्यो निर्भयाः सुराः ॥ १६ ॥ , श्रीवेटावलमाहात्म्यम् . ते कराः सुरनाथस्य दृश्यमानाश्चकाशिरे । उदयादुद्यतस्तस्य भास्करस्य करा इव ॥ १७॥ सदनजालकाकीर्णहारेणापि सुशोभितम् ॥ मेघकाले तडिन्मालाशोभितस्य महात्मनः ॥१८॥ मेघजालस्य वर्णेन सदृशं रुचिरं वयुः॥ हे भूपाल ! जिन हाथोंसे सागर, पर्वत, पाताल, तल, समस्त देवता, मनुष्य, राझस एवं सर्व प्राणियोंसे युक्त सातो लोफ और द्वीप तथा सब जीवासमूहोंसे पूर्ण ब्रह्माण्ड मण्डल अनेक प्रकारसे रक्षित हैं, जिनसे वैष्णवोंको दुःख और हानि पहुंचानेवाले अनेक दानव मारे गये हैं और जिनके शरणमें रह कर देवता नित्य निर्भय रहा करते हैं वे सुरनाथके ये हाथ ऐसे प्रकाशमान हो रहे हैं मानो ये उदयाचलप्ते उदय होते हुए प्रकाशमान सूयको कर (किरण) ही हैं। परमात्मा नारायणक वह रूपश्रेष्ठ रत्नसमूहसे पूर्ण हारसे शोभित, बरसातमें बिजलियोंके जालसे शोभाय- मान घनघोर मेघमण्डल वर्ण समान सुन्दर था ॥ १८ ॥ चारुरक्तललोष्ठं तच्चारुरक्ततरेक्षणम् ॥१९ ।। मृदु चारुकपोलैश्च कुण्डलैरुपशोभितम् ॥ शोभमानं ज्वलद्भिश्च ललाटफलकैरपि ॥२०॥ शोभमानैस्तथा चारुभूचापैरुपशोभितम् ॥ ऐरावतकराकारचारुपीनशुभो- रुकम् ॥२१॥ द्युतिमन्मणिरत्नाढ्यचलन्नपुरशोभितम् ॥ काञ्चनेन विचित्रेण ब्रह्मसूत्रेण शोभितम् ॥ २२॥ सहस्रादित्यसकाशमचिन्त्यं महदद्भुतम् ॥ मेरुमन्दरसङ्काशं नीलपर्वतसन्निभम् ॥ २३ ॥ समुच्छ्तिोरसं सौम्य समायतविलोचनम् ॥ दिव्यपीताम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥२४॥ दिव्यया वैजयन्त्या च सुस्कन्धगतया तथा ॥ चकाशे तद्यथा मेघो विद्यु- न्मालाविराजितः ॥ २५॥ जाम्यूनदमयैदिव्यैनिस्वनद्भिरनेकशः ॥ कि- किणीजालसबैश्च शोभनै रुचिरमभैः ॥२६॥ स्वनद्भिर्मणिजालैश्च शोभ- यद्भिर्दिशो दश ॥ सुरक्तर्यहुसाहस्रज्वलद्भिर्भास्करोपमैः ॥२॥ उद्यदिन्दु- प्रतीकाशदिव्यश्च नखमण्डलैः॥ रक्तान्तरन्नतश्चापि शोभमानं सदम्बु- जैः ॥२८॥ अमुशध्वजचकाजशववादितस्तथा ॥ सुपादतलपद्मश्च शोभितं वसुधाधिप ॥ २९ ॥ मुक्तादामभिरन्यैश्च वनसूर्याशुसन्निभैः॥ प्रभया द्योतमानैश्च शोभमानपदाम्बुजम् ॥ ३०॥ अनेकशतसाहस्रैरङ्ग- लोपकभूपणैः ॥ नानारवचितैश्चापि संशोभिकरशाखिभिः ॥ ३१॥ मू- वामनपुराणान्तर्गत २३१ AAN-. ईजैः कुञ्चितैश्चापि नीलच्दुतरैस्तथा ॥ लम्पमानैर्विनिष्कान्तैः किरीटाच्छु- भदर्शनात् ।। ३२ ॥ प्रच्छायमानवदनं मेधैरिव निशाकरम् ॥ रत्नस्यूतेन सूत्रेण काश्चनेन विराजितम् ॥ ३३॥ नानामणिनिषद्धेन शोभमानेन शोभितम् ॥ शोभितं दिव्यमालाभिभूपितं पृथुलोचनम् ॥ ३४॥ नाना- श्चर्यसमायुक्तं नानामणिगणान्वितम् ॥ समन्ताद्दीप्यमानं तरिणा स्वेन तेजसा ॥३५॥ आदित्य इव तेजोभिद्यतं तूदयाद्रितः । तेजोभिः काञ्च- नाभैश्च समन्तान्निर्गतैस्तथा ॥ ३६॥ जाज्वल्यमानं तद्रूपं चकाशेऽद्भुत- दर्शनम् ॥ मनोहर और लाल मोठोंसे युक्त, सुन्दर और लाल नेत्रवाले, चापके समान ध्रुवों एवं उज्ज्वल लाटसे शोभायमान, कोमल, सुन्दर करोल एवं कुण्डलसे शोभित, ऐरावत हाथी की सूड़के समान मनोहर ओर पुष्ट जांध- वाले, कान्तिमान मणि मोर रत्नाके समृहसे जटित झन झन पाजते हुए नूपुरयुक, कांचनमय विचित्र प्रह्मसूत्रसे शोभित, हजारों आदित्यके समान, अचिन्त्य, महान्, अदभुत, मेरु एवं मन्दरके तुल्य, नील पर्वतके समान, ऊंचे वक्षःस्थल- वाले, मनोहर और विशाल रमणीय बड़े बड़े नेत्रबाले, दिव्य पीताम्बर धारण किये हुए, शरीरमें दिव्य चन्दनका लेप किये हुए, विभलियों के समूहसे प्रकाशमान मेघके समान, गलेमें दिव्य घेजयन्ती मालासे प्रकाशित, स्वर्णमय, दिव्य, शब्दायमान गनेक चमकते एवं रुचिर प्रभावाले किंकिणी बालके समूहोंसे युक्त, दशों दिशाओंको प्रकाशमान करते हुए मणि समूहोंसे भुपित, तथा रक्तवर्ण हजारों सूर्यके समान चमकीले और उदयको प्राप्त होनेवाले चन्द्रमाके समान वात्रवणं, दिव्य, पमफे समान अन्तमें लाल, एऊचे नख मण्डलोंसे सुशोभित अंकुश, ध्वजा, चक्र, कमल, शंख जादि रेसाओंसे चिह्नित चरण कमलमाले, वजू और सूर्य की किरणों के समान मोतियों को लड़ियों एवं अन्यान्य फान्तिसे चमकते हुए नाना प्रकारके हजारों रत्नोंसे जड़े हुए सुन्दर अगठियोंसे प्रकाशमान चरण कमलयाले, मस्तकफे सुन्दर किरीटसे निकले हुए नील, मृदु या मृदुतर लम्बे लम्बे फेशोंसे आच्छादित, मानों मेघोंसे आच्छादित चन्द्रमा ही हो, ऐसे मुखवाले, रहनसे जड़े हुए नाना मणि जटित कांचनमय सूत्रसे विराजमान, दिव्य मालोंसे भूपित, विशाल नेत्रवाले, अनेक आश्चर्यषय नाना मणियोंसे युक्त, अपने तेजसे स्वयं सर्वत्र प्रकाशमान, मानों उदयाचलसे पारों भोर निकले हुए अपने स्वर्णमय किरणोंके साथ सूर्य ही उदय हो रहा हो, इस प्रकार प्रकाशमान वह अद्भुत हप अपने तेजसे दीप्यमान हो रहा था ॥ ३७॥ स्वभासा दुनिरोक्ष्यं तन्मुनिभिश्च सुरैरपि ॥ ३७॥ तप्यते तेजसा तस्मान्निर्गनेन स्म भूरिणा || ससुरासुरगन्धर्व जगदेतचराचरम् ।। ३८ ॥ ज्वल रिकवणैश्च जाम्पूनदमयैस्तथा ॥ अनेकशतसाहौः संयुक्त हेमभू- २३२ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् AAAAAAAAA . पणैः॥ ३९ ॥ करेषु तेषु संयुक्तास्तीक्ष्णाः प्रहरणास्तथा ॥ ज्वलन्तश्च स्फुरन्तश्च मिथिलेश चकाशिरे ॥४०॥ अचौपि तेभ्यो निष्पेतुर्दिशो विमलीकृताः॥ उदयाद्रिसमारूढात्सूर्यादीसांशवो यथा ॥४१॥ उसे मुनि और देवता भी नहीं देख सकते थे। उससे निकलती हुई ज्यालासे सुर, असुर, गन्धर्व और समस्त चराचर संतप्त हो गया। वह रूप सुवर्णमय, प्रकाशमान, सूयवर्णके समान, अनेक सैकड़ों, सहस्रों सोनेके आभूपगोंसे युक्त था। हे मिथिटेश्वर ! उन सब हाथोंमें प्रकाशमान तीक्ष्ण आयुध घालायुक्त एवं शोभायमान हो रहे थे। उन आयुधोंसे तेज निकल रहे थे, जिनसे समस्त दिशायें निर्मल हो रही थी जैसे उदयाचलपर विराज- मान सूर्यको प्रदीप्त किरणें दिशाओंको निर्मल करती हैं ॥४१॥ व्यालोला लोकनाथस्य प्रसन्नाः शुभदर्शनाः ॥ आयताः कृष्णरक्ता- श्च प्रभूचापा दृष्टिमार्गणाः ॥ ४२ ॥ रक्तपद्मदलप्रख्याः कान्तिमन्तः सु- वर्चसः ॥ श्रिया परमया युक्ताः पक्ष्मराजिविराजिताः ॥ ४३ ॥ येपां नि- पातैर्दैतेया नेदुर्भीताः सहस्रशः ॥ रक्षांसि दानवाश्चापि जग्मुर्वैवस्वतय. क्षयम् ॥ ४४ ॥ दुर्लभं चापि देवत्वं प्राप्नुवन्ति नरा अपि ॥ अन्यांश्च दुर्लभान्कामान् मुक्तिं चापि सुहुर्लभाम् ॥ ४५॥ भगवान् लोकनाथके भ्रू कुदि रूपी धनुपोंक चञ्चल, प्रसन्न, शुभदर्शन, विस्तृत कृष्ण और लाल दृष्टिरूपी धाण, लालदल कमलके समान सुन्दर, तेजस्वो, स्वयं प्रकाशमान तथा परम शोभासे युक्त पलकोंको कान्तिसे विशेषकर प्रकाशमान थे, जिन दृष्टिरूर वाणोंके गिरनेसे हजारों दैत्य डर कर चिल्लाने लगे, राक्षस और दानव यम- लोकको पहुंच गये, जिनसे मनुष्य, दुर्लभ देवत्वको तथा अन्यान्य दुर्लभ कामों एवं अत्यन्त दुर्लभ मुक्तिको भी प्राप्त कर लेने हैं।। ४५॥ यान्द्रष्टुकामास्तद्भक्ताः शोचन्ति हि दिवानिशम् ॥ ते भूप शतशो दिव्या राजन्तो रुचिरप्रभाः॥ ४६॥ अनेकशतसाहस्राः कालाग्निसह- शप्रभाः ॥ नानामहरणा घोराः संयुक्तास्तत्र बाहुषु ॥४७॥ भयदाः सुरशत्रूणां दैत्येन्द्राणां महौजसाम् ॥ सर्वगाः सर्वदेशेषु भक्तानामभय- प्रदाः ॥ ४८ ॥ जाज्वल्यमानास्तेजोभी रूक्षकः सौम्यकैरपि ॥ अकुर्व- निष्पभौ सद्यश्चन्द्रसूर्यो स्वरश्मिभिः ॥ ४९ ॥ किन्तु जिनको देखनेको अभिलापासे भक्त अहर्निश चिन्ता किया करते है, हे भूप ! मनोहर फान्तिवाले, - - वामनपुराणान्तर्गत दिष्य, अनेक सेकडों सहस्रों कालाग्नियों के सदृश नाना प्रकारके भयंकर आयुधवाले महातेजस्वी, देवताओंके शन, दैत्योंको भय देनेवाले, सर्व देशोंमें सम जगह जाने और भत्तोंको अभय देनेशले एवं प्रकाशमान सूर्य और चन्द्र- माको अपनी तीक्ष्ण और शीतल किरणोंसे तुरन्त निष्प्रभ बना देनेवाले भुज जिस रूपमें हैं ॥ ४६ ॥ तद्रूपमाश्चर्यमनेकवर्ण किरीटमालाभिरशेषमूतः ॥ व्यराजतादित्य इचान्तकाले स्वरश्मिमालाभिरनेकरश्मिः ॥५०॥ तद्दीप्तवक्त्रं विमलं विशोकं जाज्वल्यमानं महता स्वतेजसा ।। अशोभतायं वपुरद्भुतेक्षणं यु- गान्तकालाग्निरिव प्रदीप्तम् ।। ५१॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवैकटावलमाहात्म्ये भगवदिव्यमङ्गलविप्रवर्णन नाम चतुस्त्रिं. शोऽध्यायोऽत्र पञ्चदशः ॥ १५ ॥ वह अशेषमूर्ति भगवान्का अनेक वर्णवाला एवं आश्चर्यमयरूप किरीट मालाओंसे, जैसे सूर्य प्रलयकालके अन्तमें अपनी किरण मालाओंसे प्रकाशमान होता है, वैसा शोभायमान होता था। दीप्तमुख, निर्मल और शोकरहित अपने महान् तेजसे प्रकाशमान वह शरीर इस तरह शोभित हो रहा था मानो प्रलयकी अग्नि प्रदीप्त हो रही है ।१११॥ इति पञ्चदशोऽध्यायः॥ फोडशोऽध्यायः प्रकटित प्रभुको मुनिनका, बहु प्रणाम पर्याय । सुर शंखादिक वाद्य बहु, प्रभु सेवन तह आय ॥१॥ प्रमाकृत वेक्ट विनय, स्तुति शङ्कर कृत शुद्ध । स्तुति महर्पिकृत ईश की, सप्तर्षि परि शुद्ध ॥२॥ स्तुति सनकादिक मुनिनकृत, इन्द्रादिक दिकपाल । दिव्य स्तुति सिद्धादिकत, श्वेत द्वीप प्रतिपाल ॥३॥ , , ३० भीवेटापरमाहाररूपम् अथाविर्भूतं प्रति महर्पिकृतप्रणामदिकम् पामदेव उवाच- एवंविधं हरिस्तेभ्योऽदर्शयद्भगवान्वपुः ॥ यन्न देवा न मुनयो नापि सिद्धा न चारणाः॥१॥ न योगिनो न गन्धर्श नापि विद्याधरा अपि ॥ न च यक्षा न चाप्यन्ये चालखिल्याश्च तापसाः॥२॥नोरगा नापि देतेया नापि किंपुरुषास्तथा ॥ दृष्टवन्तः पुरा राजन् कृष्णस्य वपुरद्भुतम् ॥ ३ ॥ वामदेव बोले-हे नरेश ! श्रीहरिने उनको वह अद्भुत का दिखाया जिस श्रीकृष्णजीके शरीरको पहले देवता, मुनि, सिद्ध, चारण, योगी, गन्धर्व, विद्याधर, यक्ष, वालखिल्य, तपस्वी, नाग और किम्पुरुष आदि किसीने भी न देखा था। ततस्तु मुनयो दिव्यं रूपं तद्विश्वतोमुखम् ॥ अनेकरत्नसञ्छन्नकि- रीटोज्ज्वलिताननम् ॥ ४॥ व्यालोलमानहुभिः कुण्डलैः समलङ्कृतम् ॥ पियन्त इव नेत्रैस्ते संक्षोभस्तिमितैस्तदा ॥५॥ ददृशुर्मुदिताः सर्वे नरेन्द्राऽनिमिपेक्षणाः ॥ हे नरेन्द्र ! इसके बाद उन महानुभाव मुनियोंने एका दृष्टि एवं बड़े प्रेमसे विश्वतोमुख, अनेक रत्नोंसे युक्त किरीटोंसे उजाल मुखवाले, बहुतसे लम्बायमान सुन्दर सुन्दर कुण्डलोंसे अलंकृत भगवान के दिव्यरूप. को चञ्चल एवं स्थिर नेत्रोंसे ऐसा देग्या मनों भगवानको पी जा रहे हैं ॥५॥ भृशमार्ताः स्म देवेति सहसा भुवि भूपते ॥ ६॥ निपेतुरथ ते सर्वे सम्भ्रान्तमनसोऽमलाः ॥ अथ दृष्ट्वा जगन्नाथं वेङ्कटाद्रिनिवासिनम् ॥७॥ सहस्रशः समागम्य भक्तिभारावनामिनः ॥ शिरोभिरवनीपाल प्रणेमुः सहसा भुवि ॥ ८ ॥ बृहस्पतिरगस्त्यश्च शुक्रश्चापि च सुस्तथा ॥ भगवन्तं ततो दृष्ट्वा गरुडोपरि संस्थिनम् ॥ ९॥ जाम्बूनदादिशिखरे नीलमेघमि. घोत्थितम् ॥ भक्त्या प्रणेमुस्तं देवं वोक्षमाणा इतस्ततः ॥१०॥ उत्था- योत्याय ते सर्वे भूयो भूयो निरीक्षितम् ॥ प्रसीदेति ब्रुवन्तस्तं प्रणेमुर्षशो नृप ॥११॥ पड़े प्रेमसे तब सब अमल मुनिगण एकाएक व्याकुलचित्त हो पृथ्वीपर गिर पड़े। हे नाथ ! देव ! हम सत्र वामनपुराणान्तर्गत यहुत दुःसो हैं। ऐसे बोलते हुए इसके बाद है महिपाल ! बैंकटाचलनिवासी भगवान जगन्नाथको देस कर भक्ति भारसे अवनत मस्तकोंसे एकाएक हजारोंने आ फर भगवान्को प्रणाम किया। बृहस्पति, मगस्त्य, शुक्र, और वसुने सुवर्गमय शिसरपर उठे हुए, नीलमेघकी तरह गरुड़पर बैठे हुए भगवान्को इधर उधर देखते हुए भक्तिसे प्रणाम किया। हे नृप ! उन साने उठ उठ कर बार बार उन निरीक्षण किये हुए भगवानको हे भगवन् ! प्रसन्न हों, ऐसा पहने हुए प्रणाम फिया ॥ ११ ॥ अथ भगवदाविर्भावकाले देवताधापूरितशहादिमङ्गलवायक्रमः एतस्मिन्नन्तरे स्वस्थैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ पाश्चजन्योपमाः शहा दमिरै हेमभूपणाः ॥१२॥ अवाद्यन्त च दिव्यानि वाद्यानि पहुशोऽम्बरे ।। मृदगादीनि सर्वाणि हेमरत्नचितानि वै ॥ १३ ॥ महता शङ्खनादेन वादि- त्राणां स्वनेन च ॥ जगदापूरितं सर्व क्षुभिताश्चापि दानवाः ॥ १४ ॥ निव- सन्ति च ये तत्र नारायणगिरौ नृप ॥ ते सर्व सहसा दृष्टाः समुत्तस्थुश्च सङ्घशः ॥ १५ ॥ तस्मिन्छब्दे श्रुते सर्व सिंहपक्षिमृगास्तथा ॥ प्रसन्न- तां ययुः सर्वे वेङ्कटाद्रिनिवासिनः ॥ १६ ॥ उसी समय आकाशमें सुवर्णभूपग भूपित पाञ्चजन्य शतके समान सैकड़ों हजारों शङ्ख तथा हेमरत्नोंसे युक्त मृदादि बहुतसे दिव्य बाजे बजने लगे। शङ्ख और बाजों के तुमुलशब्इसे सारा संसार पूरित हो गया और दानव क्षुभित हो उठे। हे नृप ! उस नारायण गिरिपर जो वसते थे वे सब प्रसन्न हो उठ खड़े हुए और वेङ्कटाचल- निवासी सब सिंह. पक्षी और मृग बड़े प्रसन्न हुए ॥ १६ ॥ अथ भगवत्सेवार्थ वेकटाचलं प्रति ब्रह्मरुद्रायागमनम् श्रुत्वा तं शब्दमतुलं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥१७॥ ज्ञात्वाथ वासु- देवं तं हरिं प्रत्यक्षतां गतम् ॥ आजगामाथ तत्पाश्च कृष्णस्याक्लिष्टकारि- णः ॥ १८ ॥ मुनीन्द्रर्दैवसबैश्च गन्धर्वैश्च समावृतः ॥ भगवाञ्छंकरश्चापि त्र्यम्बकस्त्रिपुरान्तकः ॥ १९ ॥ ज्वलद्भास्करसङ्काशजटामण्डलशोभितः ॥ तेन शब्देन विज्ञाय सान्निध्यं हरिमेधसः ॥ २० ॥ अभ्यगादाशु तत्पावं द्रष्टुं तं वसुधाधिप ॥ दुर्वाससा मुनीन्द्रेण नन्दिना च समं विभुः ॥ २१॥ लोकपितामह ब्रहानी उस अनुपम शब्दको सुन कर और यह जान कर कि भगवान वासुदेव हरि नारायण प्रकट हो गये हैं, देवताओं और गन्धर्वो से आवृत हो कर सुसदायक भगवान् श्रीकृष्णके पास आये । दीप्यमान सूर्यके श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् समान जटामण्डलसे शोभित, त्रिपुरासुरका नाश करनेवाले, त्रिलोचन भगवान शङ्कर भी , हे वसुधाधिप ! उस शब्दसे भगवानका सान्निध्य जान फर शीब उनको देखनेके लिये, मुनीन्द्र दुर्वासा और नन्दीके साथ उनके पास - आये ॥२१॥ शकश्च त्रिदशश्रेष्ठः श्रुत्वा तं शब्दमद्भुतम् ॥ हरिं प्रत्यक्षतां यान्तं ज्ञात्वा देवं जनार्दनम् ॥ २२॥ देवैः परिवृतः पाच ययाकव्यक्तजन्मनः ॥ ततः शङ्खध्वनि श्रुत्वा विष्वक्सेनः प्रतापवान् ॥ २३ ॥ ज्ञात्वा प्रत्यक्षतां यान्तं नारायणमनामयम् ॥ सहसोत्थाय भूपालः शीघ्रमेवाभ्यगात्त- दा ॥ २४ ॥ सप्तभिः सचिवैः साई सकाशं शाङ्गधन्वनः ।। अनुरक्तर्महा- वीर्यः प्रयतैः सुसमाहितः ॥ २५ ॥ देवताओंमें श्रेष्ठ इन्द्र इस अद्भुत शब्दको सुन कर और भगवान जनार्दन हरिको प्रत्यक्ष हुए जान कर देवताओंको साथ ले कर भव्यक्तजन्मा भगवानके पास आये,बली विष्वक्सेन शसकी ध्वनि सुन कर अनामय भगवान् नारायणको प्रकट हुए जान फर अनुरक्त महावली और सावधान चित्तवाले सात सचिवोंको अपने साथ ले कर एकाएक शीघ्र भगवानके पास पहुंचे ।। २५॥ सनन्दनादयश्चापि योगिनस्तेऽथ चक्रिणः ॥ पावमभ्याययुः श्रुत्वा तं शब्दं मिथिलेश्वर ।। २६ ।। सप्तर्षयश्च ये पूर्व मयोक्ता मुनिस- त्तमाः॥ तेऽपि श्रुत्वा चं तं शब्दं हरेः पाच ययुस्तदा ॥ २७ ॥ यश्चापि मुनिभिदृष्टो वायव्यां दिशि भूभृतः॥ शिलातले समासीनः पुरुषोऽद्भुतद- र्शनः ॥ २८ ॥ सोऽपि शङ्गध्वनि श्रुत्वा भगवत्पार्श्वमाययौ ॥ हे मिथिलेश्वर ! अनन्तर उस शब्दको सुन कर सनन्दनादि योगिगण भी चक्रधारी भगवान्के पास आये । हे राजन् ! मैंने पहले जिन सप्तर्पियोंका वर्णन किया है वे भी सब उस शब्दको सुन कर भगवान हरिके पास गये । मुनियोंने वायव्यदिशामें पर्वतकी शिलाके नीचे बैठे हुए जिस अद्भुतदर्शन पुरुषको देखा था, वह भी शङ्खध्वनि- को सुन फर भगवान्के पास चला गया ॥ २९ ॥ ब्रमा प्रजापतिश्चापि भगवान्शम्भुरेव च ॥ २९ ॥ विष्वक्सेनश्च भगवाञ्शक्रश्च त्रिदशाधिपः ॥ सप्तर्षयश्च मुनयः सनकाद्याश्च योगि- नः ॥ ३० ॥ वायव्यां दिशि यो दृष्टो मुनिभिः सोऽपि भूपते । एते सर्वे समागम्य सकाशं शाधन्वनः ॥ ३१॥ भक्त्या परमया युक्ता राजन्सं- !
वामनपुराणान्तर्गत हृष्टमानसाः ॥ ददृशुस्ते समारूढं वैनतेयं महायलम् ॥ ३२ ॥ हरिं हेमा- द्विशिखरे नीलमेघमिव स्थितम् ॥ शिरोभिस्ते प्रणेमुस्तं विश्वेशं विश्वरू- पिणम् ॥ ३३॥ ब्रह्मा, प्रजापति, भगवान शम्भु, भगवान विन्यसेन, देवस्खामी इन्द्र, सप्तर्षि मुनि, सनकादि योगिगण और और दिशाओं में जिनको मुनियोंने देखा था, इन सोने शाह पर हो भगवानके पास एक साथ ही आ कर हे राजन् । परम मक्तिपूर्वक बडे प्रसन्न हो कर महा वलान, गम्डपर चढे हुए, मानो स्वर्णमय पर्वत के शिखर पर ही बैठे हैं, ऐसे हरि भगवानको देसा और सपने मस्तकोंसे विश्वरूपी विश्वशको प्रणाम किया ।। ३३ ।। जय देव जयेशेति वदन्तः सहसा भुवि ॥ सर्वे देवगणाश्चापि प्रणेमुः पृथुलोचनम् ॥ ३४ ॥ प्रसीद देवदेवेति वदन्तस्ते पुनः पुनः ।। ब्रामाद्या देवताश्चापि मुनयश्च तपोधनाः ॥ ३५॥ सिद्धाश्चापि तथा सर्वे श्वेतदीपनिवासिनः ॥ एते सर्वे हरेस्तस्य रूपं परपुरञ्जय ॥३६॥ द्रष्टुं नाशक्नुवन्ने–स्तेजसा तस्य तापिताः ॥ प्रतपन्तमिवादित्यं संहारसमये नराः॥न्यमीलयन्त नेत्राणि ब्रह्माद्यास्ते ततो नृप ॥ ३७॥ हे देव । आपकी जय हो, हे ईश ! आपकी जय हो, ऐसे कहते हुए एकाएक देवताओंने विशालनेत्र भग- धानको प्रणाम किया। हे देवाधिदेव ! आप प्रसन्न हों, बार बार ऐसा फइते हुए प्रमादिदेवता और तपोधन मुनिगण सिद्ध तथा सभी श्वेतद्वीपनिवासी उनके तेजसे सन्तापित होकर,हे पुरंजय ! हरिके उस विचित्र रूपको नेत्रोंसे देखनेमे समर्थ नहीं हो सके, जिस तरह प्रलयके समय प्रचन्ड तेजवाले आदित्यको नहीं देख सकते हैं। हे राजन् । उस समय भगवान्के तेजसे संतप्त होकर ब्रह्मादि देवताओंने अपने नेत्र मींच लिये ।। ३७ ॥ अथ ब्रह्मकतभगवत्स्तुतिः तेजसा पीडितास्तस्य देवदेवस्य शाणिः ॥ तुष्टावाथ तदा ब्रह्मा देवाधिपतिमव्ययम् ॥ ३८ ॥ पतविराजमाख्दं शिरोभिः प्रणिपत्य तम् ।। ३९॥ देवाधिदेव । शाङ्गधरके तेजसे पीडित ब्रह्माजी गरुडपर चढे हुए अव्यय, भविनाशी देव भगवान् को शिरोंसे प्रणाम करके उनकी स्तुति करने लगे ।। ३६ ।। ब्रह्मोवाच- नमामि त्वां जगन्नाथ सहस्रवदनेक्षण ॥३९॥ ज्वलकिरीटसा- ! -
२३८
श्रीवेटाचलमाहात्म्यम्
हस्रधारिणं पुरुषोत्तम ॥ रुचिरैयहुभिर्दिव्यैर्याहुभिः परिघोपमः ॥४०॥
संयुक्तं त्वां नमाम्यायं विश्वेशं विश्वतोमुखम् ॥ अणीयसामशेषाणा-
मणीयांसं सनातनम् ॥ ४१॥ भूतादीनां समस्तानां गरिष्ठं च गरीयसा-
म् ॥ नारायण त्वां वरदं नमामि परमेश्वरम् ।। ४२ ।।
ब्रह्माजी कहने लगे हे सहस्र मुस और नेत्रवाले जगन्नाथ! मैं आपको नमस्कार करता हूँ।
सहस्रों फिरीट धारण करनेवाले. पुरुषोत्तम ! परिधिके समान मनोहर दिव्य अनेक भुजाओंसे संयुक्त, विश्वेश
विश्वतोमुरा ! आप आदि भगवान्को में नमस्कार करता हूँ। छोटे छोटे, यड़े बड़े परमेश्वर ! सनातन ! वरद !
मापको हे नारायण ! मैं प्रणाम करता हूं ॥ ४२ ॥
योगिभिर्गम्यमानं त्वां जनोलोकगतं विभुम् ॥ परं पुराणं पुरुष
नमामि सुरनायकम् ।। ४३ ।। प्रसीदतु भवान्विष्णो रहितः प्राकृतैर्गुणैः ॥
शुद्धः पुमान्समस्तेभ्यो भूतेभ्यः सर्वसम्भवः ॥४४॥ साक्षिभूतः समस्त-
स्य जगतेऽस्य जगत्पते ॥ नमामि त्वामहं नित्यंव्यालोलायतलोचन-
म् ॥ ४५ ॥ यः प्रोच्यते विशुद्धो हि सर्वेश इति केशव ॥ तं त्वां नमाम्य-
शेषाणामात्मानं सर्वदेहिनाम् ।। ४६ ॥
जनलोकगत, योगियोंसे ध्येय, विभु, पर, पुराणपुरुष तथा देवस्वामी आपको मैं प्रगाम करता हूं । हे विष्णो !
आप प्राकृतिकगुणोंसे रहित, शुद्ध, समस्त भूतोंके परे, सबके कारण, आप प्रसन्न हों। हे जगत्पते ! आप इस समस्त
संसारके साक्षीभूत हैं। चंचल और विस्तृत नेत्रोंवाले नित्य आपको मैं प्रणाम करता हूँ। हे फेशव ! जो सर्वात्मा
विशुद्ध कहा जाता है, जो समस्त प्रागियोंके आत्मा हैं, ऐसे आपको मैं प्रणाम करता हूँ॥४६॥
समस्तकारणानां त्वं कारणं प्रभुरव्ययः॥ ब्रह्मविद्योगिनां चा-
सि प्रजानां च प्रजापतिः ॥४॥ यं न जानन्ति मुनयो नापि देवा न मा-
नवाः ॥ नाहं न शम्भुर्विष्ण्वाख्यं तत्पदं परमं भवान् ॥ ४८॥ इन्द्राद्याः
शतशो यस्य देवास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ द्रष्टुकामा न जानन्ति रूपमव्यक्तरू-
पिणः ॥ तदहं विमलं देव शाश्वतं पद्मव्ययम् ॥४९॥ न स्तोतुमीशो न
च देव वक्तु गुणांस्तवेशाच्युत लोकनाथ ॥ प्रसीद देवाधिपते समस्ताना-
लोकयास्मान्विमलैः सुनेत्रैः ॥५०॥
धाग्नेसुरागान्तात २३९ - ! समस्त कारणों आप कारण, प्रभु और अन्यय है । आ! योगियोंमें प्राविर और प्रजाओंमें प्रजापति हैं। जिनको मुनि, दे, दानव, नहीं जानते, न मैं जानता हूं, और न भगवान् शङ्कर जानते हैं, वह विष्णुनामक परमपद मार ही हैं। देखनेकी इच्छावाले त्रिभुवनेश्वर इन्द्रादि सैकड़ों देवता भी जिस अव्यक्तरूपी परमात्माके रूपको नहीं जानते हैं, उस विमल मारकै शाश्वतपद की स्तुति करनेमें ही है देव ! मैं समर्थ नहीं हूँ। और है अच्युत ! लोक- नथ ! न मैं आपके गुणगान करनेमें समर्थ हूँ। हे देवाधिपते ! आप प्रसन्न हों, और हम सरको विमल तथा शान्ति- पूर्ण दृष्टिसे देखें ।। ५०॥ अथ शम्भुकृतमगवत्स्तुतिः इत्युक्ते ब्रह्मणा तेन शम्भुरव्यक्तरूपिणम् ॥ अस्तीपीङ्गगवन्तं तम- च्युतं पुरुषोत्तमम् ॥५१॥ प्रह्माजीके इस प्रकार स्तुति करने के पश्चात् भगवान् शम्मु मन्यता अच्युत पुरुषोत्तम भगवान्को स्तुति करने लगे ।।। ५१॥ शम्भुरुवाच परावरेशं पुरुष दुष्टदैत्येन्द्रघातिनम् ॥जगत्पालनकर्तारं जगदुत्पत्ति- कारणम् ॥ ५२ ॥ प्रजापतीनां सर्वेषां स्रष्टारममलेक्षणम् ॥ भक्कातिहानि- दातारं भक्तानां प्रियकामदम् ॥ ५६ ॥ त्यां नमामि हरे दिव्यं परब्रह्मस्व- रूपिणम् । प्रधानपुंसोरजयोर्जगत्कारणभूतयोः ॥५४॥ नित्ययोर्व्यापिनोधा- पि प्रभुं त्वां कारणं परम् ।। त्वां नमामि भूतेशं भूतानामपि कार- णम् ॥५५॥ शम्भु थोले-पहिले और पीछे उत्पन्न प्राणियों के स्वामी, दुष्ट दैत्येन्द्रोंको नाश करनेवाले, जगत्के पालन- फा और संसारफी उत्पत्ति के कारण, समस्त प्रजातियोंके रचयिना, पिमलनेवाले, भक्तवत्सल, भक्तोंके प्रिय, अभी- प्सित फल देनेवाले, परब्रह्म स्वरूप आप है हेहरे ! आरके दिव्यरूपको मैं नमस्कार करता हूं । नित्य, व्यापक, अज, जगत्के कारण,भूत,प्रकृति और पुरुपके प्रभु क्या परमकारग,भूतोंके ईश और भूनों के भी कारण आपको मैं नमस्कार करता हूं ॥५॥ सरयो यच पश्यन्ति परमं धाम शाश्वतम् ॥ तत्त्वमेतत्परं धाम पर ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥ तं त्वां नमामि गोविन्दं सहस्रादित्यसन्निभम् ॥ मुनयस्त्वां समभ्यर्य बहुवर्षशतानि वै ॥५७ ॥ त्वत्प्रसादाच देवेश २४० श्रीवेदचिलमाहात्म्यम् त्वय्येव लयमागताः ॥ पुरन्दरोऽपि देवेश त्वामेव पुरुपोत्तम ॥५८॥ अश्वमेघशतैरिष्ट्वा देवेन्द्रत्वमवाप्तवान् ।। ब्रह्मऽश्वमेधसाहस्रेस्त्वामिष्ट्वा जग- दीश्वरम् ॥५९॥ प्राप ब्रह्मपदं द्व्यिं दुःखशोकविवर्जितम् ॥ विद्वान् लोग जिस शाश्वत परम धामको देखते हैं उस परमब्रह्म सनातन धाम, सहस्रों आदित्यके समान, गोविन्दरूप आपको मैं नमस्कार करता हूं । हे देवेश ! मुनिलोग सैकड़ों वर्ष आपकी पूजा करके आपके प्रसादसे आपमें ही लीन हो गये। हे देवेश पुरुषोत्तम ! इन्द्र भी सेड़ों अश्वमेध यज्ञोंसे आपका भजन करके ही देवेन्द्र- स्वको प्राप्त हुआ है । ब्रह्माजी हजारों अश्वमेधोंसे, जगदीश्वर ! आपका भजन करके ही दुःख और शोकले रहित दिल्य ब्रह्मपदको प्राप्त हो गये हैं ॥६॥ अहमाराध्य देव त्वां सर्वमेधे महातौ ॥६० ॥ प्राप्तवान् देवदेवत्वं दुर्लभं सर्वदैवतैः ॥ त्वमेवेश जगद्धाता त्वमेव जगतो गतिः ॥ ६१ ॥ स्रष्टा त्वमेव जगतः संहर्ता च त्वमेव हि ॥ तं त्वां नमामि शोकार्तिमोह- हानिप्रदायिनम् ॥ ६२॥ हे देव ! मैं भी स्वयं सर्वमेध महाक्रतुमें आपकी आराधना करके सब देवताओं के दुर्लभ देवाधिदेव पदको प्राप्त हो गया। हे ईश ! आप ही जगत्के धाता (पोपक) हैं और आप ही संसारकी गति हैं । संसारके उत्पादक और संहारक आप ही हैं । शोक, दुःख और मोहादिको नाश करनेवाले आपको मैं प्रणाम करता हूं ।।६।। प्रसीदेश महामाय सहस्रवदनेक्षण ॥ सर्वलोकपते नाथ सर्वलोकपरा- पण ॥६॥ विष्णो तवैतहहुयाहुशाखं तमालवणं यहुवक्त्रनेत्रम् ॥ ज्वल- किरीटैपहुरत्नवद्भिर्जाज्वल्यमानं प्रणमामि रूपम् ॥ ६४ ॥ हे महामाय ! सहस्रवदन ! और सहस्रले चन ! हे सर्वलोकपति ! नाथ ! सर्वलोकपरायण ! आप प्रसन्न हों। हे विष्णो ! इन बहुत भुजारूपी शाखाओंसे युक्त, तमालवृक्षके वर्णके समान, बहुमुख और बहुनेवाले एवं जाज्वल्यमान रखगड़ित किरीटोंसे प्रकाशमान आपके रूपको मैं प्रणाम करता हूं ॥६४॥ अथ महर्पिकृतभगवत्स्तुतिः पामदेव उवाच- एवं स्तुते जगन्नाये शम्भुना परमेष्ठिना ॥ तुष्टुवुर्मुनयो भूप प्रण- म्यामलचेतसः ॥ ६५॥ वामदेव कहने लगे - हे राजन् ! जब भगवान् शङ्कर परमात्माको स्तुति कर चुके, तब शुद्धात्मा मुनिगण स्तुति करने लगे।। ६५॥ - पामनपुराणान्तर्गत AAMA- मुनय ऊचुः- नमः कृष्णाय हरये परस्मै ब्रह्मरूपिणे ॥ नमो भगवते तस्मै विष्णवे परमात्मने ॥६६॥ सर्वभूतशरण्याय सर्वज्ञाय नमो नमः॥ वासुदेवाय भक्तानां सर्वकामपदायिने ॥६॥ नमः पङ्कजनेत्राय जगद्धात्रेऽच्युताय च ॥ हवोकेशाय सर्वाय नमः कमलमालिने ६८ ॥ अनन्तनागपर्यढे सहस्र- फणशोभिते ॥ दीप्यमानेऽमले दिव्ये सहस्रार्कसमप्रभे ॥ ६९॥ योगनिद्रा- मुपेताय तस्मै भगवते नमः ॥ मुनियोंने कहा-कृष्ण, हरि, परमात्मा प्रारूप मारको नमस्कार है। सर्व प्राणियों के रक्षा, सर्वज्ञ, भक्तों के मनोरथको पूर्ण करनेवाले वासुदेवको नमस्कार है। कमलनेन, जगदादिकारण, अच्युत पोरेश, सर्व, कमलमालो, सहस्रों फोसे शोभित शेषनागको शय्यारर शयन करनेवाले, दीप्यमान, अमल, दिव्य, हजारी सूयके समान फान्तिमान तथा योगनिद्रामे लगे हुए आप भगवान्को नमस्कार है ||७०|| यद्रूपं न च पश्यन्ति सूरयो न च योगिनः ॥७०॥ तं नताः स्म जग- न्नार्थ क्षीरोदार्णवशापिनम् ॥ त्वामेवार्ताः प्रपन्नाः स्म शरण्यं वयमीश्व- रम् ॥ ७१ ॥ अस्मान्पाहि शरण्येश प्रगतातिहराव्यय ॥ त्वद्रूपमेतद्गो- विन्द सहस्रार्कसमद्युते ॥ ७२ ॥ जाज्वल्पमानं तेजोभिर्नेक्षितुं शक्नुमो वयम् ॥ कुरु प्रसादमस्माकं प्रसन्नवदनेक्षण ॥ त्वमेव गतिरस्माकं सर्वेषा. मेव केशव ।। ७३ ॥ मताः स्म दिव्यं पुरुषं पुराणं त्वामेव सर्वेश्वरमोश्वरा- णाम् ॥ युगान्तकालाग्निसमप्रतापं प्रदोत्सवक्त्रेक्षणमप्रमेयम् ॥ ७४ ॥ जिसके रूपको न विद्वान देखने हैं, और न योगिगण देख सकते हैं, उस क्षीरसागरमे शयन करनेवाले परमात्मा. को हम नमस्कार करते हैं। हे भगवन् । हम लोग आन हो कर सके शरण्य सर्वात्मा आप होकी शरणमे प्राप्त हुए हैं। हे शरण्य ! हे ईश! प्रगतदुःखभजन ! अव्यय ! आप हमारी रक्षा करें। हजारों सूर्यके समान हे परमात्मन् ! हे गोविन्द ! तेजसे दीप्यमान आपके इस रूपको हम देखनेमें असमर्थ हैं। हे प्रमनवानेभग ! आप हमार अनु. प्रह करें। हे पेशव ! हम सबके आप ही रक्षक हैं। दिव्य, पुण्यपुरुष, ईश्वरों के भी ईश्वर, प्रलपकालान अमिके समान प्रतापी, प्रदीप्त मुख और नेत्रवाले अप्रमेय हे भगवन । आपको शरणमें प्राप्त हुए हैं ।। ७४॥ ।
श्रीपेन्टाचडमाहात्म्यम् AAmAANIA अथ सप्तादिकतमगवत्स्तुति वामदेव उपाच- इति तेषां मुनीन्द्राणां घनः श्रुत्या ततो नृप । सप्तर्पयो महात्मा- नो धागोशश्च महाद्युतिः ॥७५॥ वसुश्च भगवद्भक्तो महेन्द्रश्च प्रतापवान् । तुष्टुवुर्देवदेवेशं शिरोभिः प्रणिपत्य तम् ।। ७६ ।। धामदेव घोले-हे नृप ! इस तरह उन मुनियोंके वचन सुन कर महात्मा सप्तर्पि. महातेजस्त्री वृहस्पति, भाग- परक्त वसु मोर प्रतापी महेन्द्र, सब लोक परमात्माको प्रणाम करके उसकी स्तुति करने लगे ।। ७६ ।। सप्तदिय ऊचुः नमो नमोऽस्तु विश्वात्मस्त्वं ब्रह्मा त्वं पिनाकधृक् ।। चन्द्रेन्द्रार्काश्चिम- रुतस्त्वमेव जगतः पते ॥७॥ सहस्रादित्यसकाश चक्रहस्ताय ते नमः ॥ शहस्ताय ते नित्यं नमो विष्णो महात्मने ॥७८ ॥ नमः किरीटिने नित्यं नमः कौस्तुभधारिणे ॥ नीलमेघमतीकाशवपुषे ब्रह्मणे नमः ॥७९॥ अ- सिरत्नगदाचापशक्तितोमरपाणये ॥ प्रदीप्तायुधजालाय प्रदीप्तवपुषे न- मः ।। ८० ॥ सप्तर्षियोंने कहा है विश्वात्मन् ! बापको बार बार नमस्कार है। आप ब्रह्मा है, और आप ही पिनाक धनुषधारी शङ्का हैं। चन्द्र इन्द्र, सूय, अश्विनीकुमार, मरुत तथा समस्त संमारके स्वामी आप ही हैं। है हजारों सूर्यफे समान तेजस्वी ! चमधारी आपको प्रणाम है। हे विष्णो ! हाथमें शङ्ख लिये हुए महात्मा आपको नित्य नमस्कार है । किरीट और कौस्तुभधारो नीले मेषके समान शरीग्वाले प्रारूप आपको नमस्कार है। खड्ग, रन, गदा, धनुप, शक्ति, सोमर हाथमें लिये हुए, प्रदीप्त आयुधसमूहवाले एवं प्रदीप्त शरीरधारी आपको नमस्कार है।॥ ८॥ यज्ञेशाय नमस्तुभ्यं ज्वलत्कुण्डलधारिणे ॥ नमोऽस्तु पद्मनाभाय नम- स्ते विश्वयोनये ।। ८१॥ परावराणां पतये करालवपुषे नमः॥ कालनेमि- हिरण्याक्षहिरण्यादिविघातिने ॥ ८२॥ उग्ररूपाय ते नित्यं नृसिंहायो- प्यनादये ।। नमोऽस्तु पद्मनाभाय नमोऽस्तु पदराय च ॥ भूयो भूयो नमो नित्यं व्यापिने शाङ्गपाणये ॥ ८३ ॥ नताः स्म चैतत्तव विश्वरूपं सर्वायु: !
बामनपुराणान्तर्गत
धोपेतमपास्तदोषम् ॥ विद्मो न चायं परमं तवाध रूपं परं वेद न चाज-
योनिः ।। ८४ ॥
यज्ञोंके स्वामी, जान्वल्यमान कुण्डलधारो, पद्मनाभ, विश्वयोनि, पर और अपरोंके नियामक, कराललैप,
फालनेमि, हिरण्याक्ष और हिरण्यकशिपु आदि राक्षसोंका नाश करनेवाले, उप्ररूप. नृसिंह,मनादि, मलनाभ, वरद,
नित्य, सर्वव्यापी एवं शाङ्गपाणि आपको नमस्कार है। हे परमात्मन्, समस्त आयुधोंसे युक्त और सर्वदीपरहित
मापके इस विश्वरूपको नमस्कार है। हे भगवन् । हम आपके इस परम रूपको नहीं जानते हैं और न प्रक्षाजी ही
मापके इस अदुतरूपसे परिचित हैं ॥ ८४ ।।
अथ सनकादिपरमयोगिकृवमगवस्तुतिः
पामदेव उवाच-
एवमुक्ते ततस्ते तु सनकायाध योगिनः ॥ प्रणम्य तुष्टुवुर्देवं वैन-
तेयोपरि स्थितम् ॥८५॥
इस तरह मुनियों के स्तुति दिये जाने पर सनकादि योगिगण गरुड़पर पढे हुए परमात्माको प्रणाम करके
उनकी स्तुति करने लगे ।। ८५ ॥
सनकाया जघु:-
जय यज्ञपते देव जय नाथ जयाक्षर ॥ जय शङ्खधराचिन्त्य जय
चक्रधराव्यय ॥ ८६ ॥ विभो जय विशालाक्ष परमात्मजयाच्युत ॥ जय
दंष्ट्राग्रविन्यस्तमहोपद्म जयेश्वर ।। ८७ ॥ जय सर्वद सर्वेश जय सर्व-
हृदिस्थित ॥ पद्मनाभ जयाजय्य जय पूरुष मानद् ।। ८८ ॥
सनकादि कहने लो-हे यदपले ( देव : नाथ ! असर ! पाएकी जय हो । हे शरीधर ! अचिल्ला ! धारण
करने वाले आपकी जय हो। हे विभो ! विशालाक्ष! परमात्मन् ! अच्युत ! आपकी जय हो। हे ईश्वर ! पृथ्वीको
कमलके समान दंष्ट्रापर धारण करनेवाले आपकी जय हो। हे समंद ! सर्वेश ! अन्तर्यामी ! पद्मनाभ ! मजय्य !
पुरुष! मानद ! आपको जय हो ||
मायया तव मोहिन्या देवाश्चापि घिमोहिताः ।। अनेकरत्नसञ्छ-
लसुवर्णमुकुटाय ते ॥ ८९ ॥ नताः स्मोऽचिन्त्यरूपाय योगिध्येयाय ते न-
मः॥ नताः स्मोऽत्यन्तशुद्धाय सर्वज्ञायादिवेघसे ॥९०॥ परब्रह्मस्वरूपाय
नताः स्मो वरदायिने । अव्यक्तायाप्रमेयाय श्रीधराय सुवर्षसे ॥ २१ ॥
२४४ श्रीधेवटाचलमाहात्म्यम् - . श्रियः कान्ताय दान्ताय भक्तानां मुक्तिदायिने । शादिलोकपालानां पालयिने नमोऽस्तु ते ॥ ९२॥ पीताम्बराय ते नित्यं नताः स्म पुरुषोत्त- म॥९३ ॥ हे प्रभो! आपकी मोहिनी मायासे सब देवता भी मोहित हो जाते हैं। अनेक रत्नोंसे आच्छादित सुवर्ण मुकुटवाले, अचिन्त्यरूप, योगियोंके ध्यान करने योग्य, अत्यन्त शुद्ध, सर्वज्ञ, मादिविधाता, परब्रह्म स्वरूप, वरदायक, अव्यक्त, अप्रमेय, श्रीधर, कान्तिमान् , श्रीपति, दान्त, भक्तों को :मुक्ति देनेवाले, शक्रादि लोकपालोंके रक्षक आपको नमस्कार है। हे पुरुषोत्तम ! पोताम्बरधारी आपको हम नित्य नमस्कार करते हैं ।।६३ ॥ व्याप्तं त्वया नाथ नमः सुदीप्तं विश्वात्मनाऽशेपनिवासिना विभो ।। त्वामद्य सर्वे वयमीशितारं नताः स्म पद्माभविलोललोचनम् ॥१४॥ तन्ना- स्ति किश्चिद्रहितं त्वया हरे समस्तलोकेष्वपि जातु यत्स्यात् ॥ चन्दामहे त्वा विमलार्कवर्ण किरीटहारोज्ज्वलितं शुभोरुकम् ॥ ९५ ॥ एतत्परं रू- पमपेतजन्मजरादिदोपं विमलं विशोकम् ॥ अदृष्टपूर्व मनुजामरायैनैताः स्म विद्युज्ज्वलितोरुशोभम् ॥ ९६ ॥ हे विभो ! हे नाथ ! समस्त प्राणिओं में निवास करनेवाले विश्वात्मा आपसे समस्त आकाश व्याप्त हो रहा है। हम आज पद्मके समान कान्तिमान, चञ्चल नेत्रवाले, सर्वान्तर्यामी आपको नमस्कार करते हैं। हे हरे ! संसारमें ऐसी कोई वस्तु नहीं है जिसमें कदाचित् आपका निवास न हो। . विमल सूर्यके समान किरीट और हारोंसे उज्ज्वल, शुभ ऊरुवाले, आपको हम प्रणाम करते हैं । हे भगवन् ! आपके इस जन्म, जरा, शोकादि दोपोंसे रहित, मनुष्य और देवताओंने भी जिसको नहीं देखा एवं विद्यु तसे अधिक प्रकाशवाले रूपको नमस्कार है। अथेन्द्रादिदिक्पालकृतभगवत्स्तुतिः वामदेव उपाच- एवं स्तुते जगन्नाथे सनकादिमहात्मभिः ॥ शकाद्या लोकपालास्तं तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥ ९७॥ वन्दमानाः शिरोभिस्तं भूतभावनभावनम् ॥ अञ्जलिं मूर्ति सन्धाय विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ ९८ ॥ वामदेव घोले--सनकादि महात्मा जब जगन्नाथ भगवानकी स्तुति कर चुके तब इन्द्रादि लोकपाल सब प्राणिओंके अन्तरात्मा मधुसूदन, परमात्माको मस्तकसे वन्दना करते हुए अमल लगा कर विस्मयसे विकसित नेत्र- वाले हो, परमात्माकी स्तुति करने लगे ।। ९८ ॥
यामनपुगणान्तर्गत २४५ इन्द्रादय ऊचुः- नमोऽस्तु विश्वरूपाय पीताम्बरधराय ते ॥ नमस्तेऽस्तु जगद्धात्रे शाचापासिधारिणे ॥९९ ॥ मधुहन्त्रे नमो नित्यं नमः कैटभघातिने ॥ कालाग्निसमचरण निहन्त्रे सुरवैरिणाम् ॥ १०॥ सर्वकल्याणभूताय वरदाय वरार्थिनाम् ॥ नमो नित्यमदृश्याय दृश्यरूपाय ते नमः ॥ १०१॥ परस्मै ब्रह्मणे तुभ्यं नमो यज्ञस्वरूपिणे ॥ नमो भव्याय ते नित्यं श्रीवत्सा- कितवक्षसे॥१०साभयदाय नमो नित्यं दैत्येन्द्राणां बलीयसाम् ॥ भोगदाय नमो नित्यमस्माकं स्वर्गवासिनाम् ॥ १०३ ।। वरेण्याय नमो नित्यमचलाया- व्ययाय च ॥ शरण्याय नमो नित्यं नमः क्षीरोदशायिने ॥१०४ ॥ योगा- त्मने नमो नित्यं नमो दामोदराय च ॥ क्षयवृद्धिविहीनाय निर्गुणाय नमो नमः ॥ १०५ ॥ इन्द्रादि बोले-पीताम्बरधारी, विश्वरूप, जगविधाता, शाङ्ग धनुप, और सड्गधारी, मधुदैत्यके नाशक, फैटभघाती, कालाग्निके समान सुदर्शनचासे देवताओंके शत्रु ओंका नाश करनेवाले, सर्व कल्याणभूत, वरद, वरार्थी, नित्य, अदृश्य, दृश्यरूप, परब्रह्म, यज्ञस्वरूप, भव्य, नित्य, श्रीवत्सका चिन्ह जिनके वक्षस्थलमें अङ्कित है, बलवान् दैत्येन्द्रोंको भयदायक, हम लोगोको निय भोग और स्वर्ग देनेवाले, वरेण्य, सदाके लिये अचल, भव्यय, शरण्य, क्षीरसागरमे शयन करनेवाले, योगात्मा, दामोदर, क्षय और वृद्धि विहीन तथा निर्गुण परमात्माको नमस्कार है ॥१०॥ यत्तत्परमनिर्देश्यमचिन्त्यमजमक्षरम् ॥ अव्यक्तमजरं नित्यमव्ययं धाम शाश्वतम् ॥ १०६ ॥ अरूपममलं ब्रह्म सर्वेशमचलं विभुम् ॥ यस्म तत्परं धाम भवानेव न चापरः ॥१०७ ॥ तन्न विद्मः परं रूपं तव यत्तु पुरातनम् ॥ एतचापि न जानीमो यदेतद्दर्शितं त्वया ॥ १०८॥ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वतोमुख प्रसीद विश्वक्षयपालनेश ॥ प्रसीद विश्वालय विश्व- मूर्ते विश्वस्य योने भगवन्प्रसीद् ॥ १०९॥ जो निर्देश करनेमें अशक्य, मचिन्त्य, अज, अक्षर, अव्यक्त, अजर, नित्य, अन्यय, शाश्वत धाम है, जो रूप रहित, अमल, ब्रह्मा, सर्वेश, अचल, विमु एवं ब्रह्मा है, वह परमधाम आप ही हैं, दूसरा कोई नहीं है। आपका जो पुगतन परग्रम रूप हे उसको हम लोग नहीं जानते और न इस रूपको ही जानते जो आपने दिखाया है।
२४६ श्रीवर्टाचलमाहात्म्यम् ~-~-~- हे विश्वेश्वर ! विश्वतोमुख! संहारके भय और पालन करनेवाले! हे संसारस्थान ! विश्वमूर्ते ! संसारके कारण, भगवन् ! आप प्रसन्न हों ।। १०६ ।। अथ श्वेतद्वीपवासिसिद्धकतमगवत्स्तुतिः वामदेव उपाच- एवं स्तुतेऽथ देवेशे शक्रायैनिदशेश्वरैः ।। तुष्टुवुस्तं प्रणम्येशं श्वे- तदोपनिवासिनः ॥ ११०॥ वामदेव बोले- इस तरह शक्रादि देवता जब भगवान्की स्तुति करके शान्त हो गये तब श्वेतद्वीपनिवासी सिद्धगण भगवान्को प्रणाम करके उनका स्तवन करने लगे ॥ ११० ॥ सिद्धा ऊचुः- तं विष्णुमायं पुरुषं पुराणं देवं नमस्यन्ति शुभोरयाहुम् ॥ नताः स्म तं देवमजं सुरेशं विश्वस्य कर्तारमनादिमूर्तिम् ॥१११॥ येनैव दंष्ट्राग्रसमु- द्धृता धरा निभर्ति विश्वं समुरासुरेन्द्रम् ॥ नताः स्म तस्मै वरदाय पुंसे सर्वात्मनेऽशेपविभूतिदायिने ॥ ११२ ॥ येनेदमण्डं सकलं महीयसा व्याप्त त्वयैकेन सुरारिघातिना ॥ तं त्वा नताः स्माच्युतमीडितारो वयं विभु लोकविभूतिहेतुम् ॥ ११३ ॥ सिद्ध कहने लगे-जिन, आदिकारण, मङ्गलमय जह्वा तथा बाहुवाले. पुराण पुरुष विष्णुको देवता नमस्कार फरते हैं, उन परमात्मा, भज, देवनाथ, संसारके कर्ता, अनादि मूर्तिमान्को हम नमस्कार करते हैं । जिनके दंष्ट्राफे अप्रभाग द्वारा निकाली गयो पृथ्वी, देवता और असुरों सहित समस्त विश्वको धारण करती है, उन वरदा सर्वात्मा, सब ऐश्वर्य देनेवाले, परमात्माको हम प्रणाम करते हैं। जिस अकेले राक्षसोंके नाश करनेवाले परमात्माने इस सारे प्रमाण्डको व्याप्त किया, हम उन लोककल्याणकारक परमात्मा नारायणको नमस्कार करते हैं। येनान्तकाले जगदेतदादिना ग्रस्त त्वया घायशक्तिरूपिणा ॥ ज्ञान- फदृश्यं परमार्थतत्त्वं तं यालरूपं प्रगमाम नित्यम् ॥ ११४ ॥ येनादिकाले विभुना महोयसा स्वनामिपद्मान्तरुपेतमण्डलम् ।। विसष्टमप्सु स्वपताऽऽ- त्मलीलया तं त्यां नताः स्माऽमरलोकनाथ ॥११॥ येनेदमण्डं पटुशोऽमि- भूतं दुरात्मभिदैत्यवरैः सुघोरैः ॥ निहत्य दैत्यान्सहसा महारणे संरक्षितं तं प्रणमाम नित्यम् ॥ ११६ ॥ जानन्ति यं नैव पितामहायाः परं पदं नैव
धामनपुराणान्तर्गत
वयं च नान्ये ॥ त्वं तत्पदं घृद्धिविनाशहीनं रक्षस्व चास्मान्भगवन्म-
सोद ॥११७
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
प्रमादिकृतभगवरस्तुति परम्परा नाम पञ्च-
त्रिंशोऽध्यायोऽत्र पोडशः ॥१६॥
!
अखण्डशक्ति और आदिकारण जिन मापने प्रल्यकालमें इस जगको प्रत लिया था, एक ज्ञानमात्र हीसे दर्शनफे
योग्य परमार्थ सत्त्वरूप उन पालकरूप मापको हम नित्य प्रणाम करते हैं। हे देवलोक नाथ ! सृष्टिके आरम्भकालमें
जिन जलमें शयन करनेवाले महनीय आपने मरने नाभिकमलके भीतर घरे हुए प्राण्डकी लीलामात्रसे सृष्टि
की है. उन आपको हम नमस्कार करते हैं। जिन परमात्माने भयंकर दुष्टात्मा देत्यों द्वारा धार वार तिरस्कृत इस
ब्रह्माण्डको महा फुकर्मी उन दैत्योंका नाश करके रक्षा की। उन नागयणको हम नित्य नमस्कार करते हैं।
जिन परम पदको प्रमादि देवता, हम या अन्य भी नहीं जानते हैं, आप ही वह वृद्धि और विनाशदीन स्थान है । हे
भगवन् ! हमपर आप प्रसन्न हों, और हमारी रक्षा करें ॥११७॥
इति पोडशोऽध्यायः॥
सदशोऽध्यायः
भीवेङ्कट भगवानका,
विश्वरूपका भास।
ब्रह्मादिक देवन किये, सफल मनोरथ आस ॥१॥
ब्रह्मासे भगवानका, सन्देशा वरदान ।
सदा निवास गिरीन्द्र पर, करि प्रण मुनि सम्मान॥२॥
श्रीवेटावलमाहात्म्यम
-
-
बामदेव उवाच-
एवं स्तुत्वाथ ते सर्वे ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ अगस्त्यप्रमुखाश्चापि
मुनयोऽमलचेतसः ॥२॥ सिद्धाश्चापि तथा सर्वे श्वेतद्वीपनिवासिनः॥
वागीशवसुशुक्राश्च दुर्वासाश्च महामुनिः ॥२॥ सप्तर्षयश्च राजेन्द्र सन-
काद्याश्च योगिनः॥ सर्व एते महोपाल ये चाप्यन्ये समागताः ॥ ३॥
द्रष्टुं तमीश्वरं देवं तत्प्रसादानुवर्तिनः ॥ भूयो भूयः प्रणम्येशं नारायणम-
रिन्दमम् ॥ ४ ॥ कृताञ्जलिपुटास्तं तु परिवार्योपतस्थिरे ॥
वामदेव बोले-हे राजेन्द्र ! इस तरह स्तुति करके ब्रह्मादि सब देवतागण, ब्रह्मवर्चस्वी अगस्त्यादि प्रमुख
महर्षिगण, श्वेतद्वीपनिवासी सिद्ध, बृहस्पति, वसु, शुक्र, महामुनि दुर्वासा, सप्तपि, सनकादियोगी, ये सब और
अन्य जो भी वहां भगवान को देखने आये हुए थे, सबलोक शत्रुनाशक नारायणको बार बार प्रणाम कर हाथ जोड़
फर नारायणके चारों तरफ सड़े हो गये ॥५॥
ततस्तेषां स भगवान् मध्ये राजीवलोचनः ॥५५॥ स्मयन्निव
महावाहुविनतानन्दनास्थितः ॥ अतिष्ठद्देवदेवेशः स तान्सर्वान्विलोकय-
न् ॥ ६ ॥ दीप्यमानः स्वतेजोभिरंशुमानिव रश्मिभिः॥ एतस्मिन्नन्तरे
देवं वाय्याहाराङ्गना नृप ॥७॥ अगायन् कर्मभिर्दिव्यैदिव्यभूपणभूषि-
ताः।
कमलनयन, महाबाहु, देवाधिदेव, भगवान् गरुडारूढ़ नारायण अपने तेज एवं अपनी किरणों से सूर्यके समान
प्रकाशमान हो कर उन सबको देखते हुए उन सबके बीचमें खड़े थे। हे नृप! उसी समय दिव्य भूपोंसे भूषित
वायुका माहार करने वाली अङ्गनाए (अप्सरायें) भगवान के दिव्य फर्मों का उल्लेख करती हुई गान करने लगी।
रावणादिवघं केचिद्गन्धर्वपतयो जगुः ॥ ८॥ कंसकेशिजरासन्धशा-
ल्वादीनां वधं तथा ॥ वाणदुर्योधनादीनां वघं चापि महागुतम् ॥ ९॥
अगायन्नपरे तत्र गन्धर्वपतयोऽमलाः ।। हिरण्यकशिपोस्तत्र वधं चापि ज.
गुः परे ॥१०॥ अवतारेषु चान्येषु यानि यानि कृतानि घे ॥
किसी गन्धवश्रेष्ठने रावणादिकोंक वयफा गान किया और किसीने कंस, फेशि, जरासन्य, शाल्व, पाण।
दुर्योधन मादिफे अद्भुत वधका गान किया। अन्यान्य गन्धर्वपतियोंने हिरण्यकशिपुके ययका वर्णन किया
और अन्यान्य अवतारों में भगवानने जो जो कार्य किये हैं उन सबका वर्णन किया ॥ ११॥
वामनपुराणान्तर्गत २४६ - केचिज्जगुर्जगत्सृष्टिं ब्रह्मादिस्थायरान्तिकाम् ॥१९॥ गन्धर्वपतयस्तत्र सुस्वरा हरिसन्निधौ ॥ मृत्यन्त्योऽप्सरसस्तत्रादृश्पन्त शतशो नृप ॥१२॥ गायन्त्यो देवदेवेशं नादयन्त्यो दिशो दश ॥ कितने हो गन्मयों ने प्रशासे ले कर स्थावर तक सारी सृष्टिका गान किया। हे नृप । यहा पर सेकडों मन्सराये मीठे स्वरसे भावान्फे समीप दशों दिशाओंको शब्दायमान करती हुई देवाधिदेवका गुणगान करती और नाचती हुई देसी गयीं ॥१३॥ अप ब्रह्मादीनां भगवद्विश्वरूपदर्शनम् अथ ते प्रेक्षमाणास्तं नारायणमनामयम् ॥१३॥ विस्मयाविष्टदया ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ अगस्त्यममुखाश्चापि मुनीन्द्राश्च सहस्रशः ॥१४॥ ददृशुर्देवदेवस्य दिव्ये रूपे महागुते ॥ तस्मिन्मति भूपाल पद्मपत्रनिभे- क्षणे ॥ १५ ॥ अण्डमेतदशेयं वै साद्विग्रामनदीवनम् ॥ सपर्वतं सपातालं सदेवासुरमानुपम् ॥१६॥ ससतलोकं सोपं सपक्षोरगराक्षसम् ॥ सासुरं सामरपुरं जगमाजगमाकुलम् ॥ १७॥ सतियक्तरुपापाणं सकाननमहोर- गम् ॥ एवमायैस्तथाऽन्यैश्च संयुक्तं महद्भुतम् ॥ १८॥ अदृष्टपूर्वमा. श्चर्य दृष्ट्वा हर्पमुपागमन् ॥ विस्मिताश्चाभवंस्तेऽथ मुदिताश्चाभव- न्नृप ॥१९॥ अनामय नारायणको देखते हुए बडे आश्चर्यचकित हो प्रमादि देवता और अगरत्य प्रमुख उन सव हजारी मुनीन्द्रोंने देवाधिदेव परमात्माके कम लोचन, दिव्य महात्, अदभुत रूपमे समस्त पहाड, ग्राम, नदी, वन, पर्वत, पाताल, देवता, म, मनुष्या, सप्तरोफ, दोप, यक्ष, राक्षस, उरगा मसुर, देवलोक सभी स्थावर जङ्गम, तिथल, वृक्ष शिला, महारण्य, महोरग तथा अन्यान्य सबसे युक्त अष्टपूर्व प्राण्डको देस और प्रसन्न हो बडा ही विस्मय एवं आनन्द प्राप्त किया । १६ ।। व्याकुलीकृतनेवास्ते व्याकुलीकृतमानसाः॥ व्याकुलीकृतसङ्गा आसन् सर्वे भयाकुलाः ॥२०॥ अथ तात् भगवान भूप प्रसन्नैविमलैः शु- भैः ॥ पद्मोत्पलदलाभैस्तैननस्तान्समलोकयत् ॥ २१ ॥ अथ ते भूपते सर्वं ब्रह्माद्यास्तेन शाङ्गिणा ।। प्रसन्नैयनैर्दिव्यैरायतैरवलोकिताः ॥२२॥ प्रसन्नतां ययुः सर्वे त्यक्तमोहभयाः स्थिताः ॥ ३२ २५० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् सब लोग नेत्रों, हृदयों और सब अगोंसे व्याकुल हो भयसे कम्पित हो गये। तब हे भूप ! उन सयको भगवान्ने प्रसन्न, विमल शुभ और कमलके समान नेत्रोंसे देखा। हे भूपते ! शाङ्गधर भगवानसे प्रसन्न, दिव्य, आयत नेत्रोंसे देखे गये ब्रह्मादि सब देवता बड़े प्रसन्न हुए और मोह और भयसे रहित हो गये ।। २३॥ मुनीन्द्रानवलोक्याथ भगवानिदमब्रवीत् ॥ २३ ॥ नृपते सर्वलो- केशो विश्वरूपधरो हरिः ॥ शृण्वतां सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां सनात- नः ॥ २४ ॥ मेघगम्भीरया वाचा श्राव्यया श्लक्ष्णरूपया । जगदापूर- यन्सर्व सुतरां प्रीतया तदा ॥ २५ ॥ हे नृपते ! सर्वलेोकस्वामी विश्वरूपधारी सनातन हरि, ब्रह्मादि सब देवताओं के सुनते रहते, मेघके समान गम्भीर मधुर, प्रेमपूर्ण वचनले जगत्को पूरित करते हुए सत्र मुनियों को देख कर इस तरह कहने लगे ॥ २५ ।। अथ महर्षीन् प्रति भगवदुक्तिः भीमगवानुवाच- युष्माभिभूरितेजोभिर्मत्तो यत्मार्थ्यते विजाः ॥ २६ ॥ वियतां तद्- शेपेण नात्र कार्या विचारणा ॥ मां दृष्ट्वा प्रार्थितान् कामान् प्राप्नुवन्ति नरा भुवि ॥२॥ अचिरेणैव कालेन मुक्तिं चापि सुगुर्लभाम् ॥ अप्राप्य प्रार्थितान्कोमान यास्यन्ति द्विजोत्तमाः॥२८॥ मयि दृष्टेऽचिरात्तस्माद् व्रत प्रार्थितमुत्तमम् ॥ श्री भगवान् योटे. हे अमित तेजस्वी द्विजो! आप लोगोंको मुझसे जो वरदान मांगना है. सो मांगिये इस सम्बन्धमें किसी प्रकारका विचार मन करना ? हे मुनियो ! इस पृथ्वीमें मुझको देख कर मनुष्य थोड़े ही काल अभीष्ट सय कामों या सुदुर्लभ मुक्तिको भी पा जाते हैं, कोई भी मुझको देखने पर अभीष्ट मनोरयोंको पिना पार विमुग्म नहीं जाते। इसलिये शीघ्र ही आपलोग उसम वर मागिये ॥२९॥ मुनय ऊचु:- कृतार्थाः स्म वयं देव स्वयि दृष्टे सनातने ॥ २९॥ त्वत्मसाद विना नाथ न त्वं द्रष्टुंहि शक्यसे । त्वां द्रष्टुकामा गोविन्द विचरन्तो पर्य विभो ॥ ३० ॥ नारायणगिरायस्मिंस्त्व पादतलवासिते ॥ त्यां दृष्ट्रा वामनपुराणान्ताव २५१ भृशमुविना भगवन्पुरपोत्तम ॥३१॥ संसारान्मोक्षमिच्छन्तो देव त्य- त्पादमाश्रिताः ॥ मुक्तिं प्रयच्छ देवेश संसाराट्रीतिवर्धनात् ।। मुनि पहने लगे है देव ! सनातन ! आपका दर्शन कर ही हम कृतार्थ हो गये हैं। हे नाथ ! विना आपकी कपासे आपको कोई नहीं देख सकता। हे गोविन्द! हे विभो ! हे भगवन ! हे पुरुषोत्तम ! हे देव! आपको देखनेको अभिलापासे चिन्ताकान्त हो कर हमने मारके चरणामृतते सुगन्धित किये हुए, नारायण पर्वतपर भ्रमण फरते करते आपको देस कर संसारसे मुक्ति पारेको इच्छासे आपके चरणोंका आश्रय ले लिया है। हे देवेश ! माप हमलोगोंको भय बढ़ानेवाले इस संसारसे मुक्ति प्रदान कीजिये ।। ३२ ।। वामदेय उपाभ- एवमुफ्त्वाऽथ गोविन्दो वरेण्यः पुरुपोत्तमः ॥ भगवान्भूतभव्येशः प्रोवाचेदं वचो नृप ॥ ३३ ॥ येन यत्मार्थितं मत्तो दत्तं तद्वि न संशयः ॥ मुक्तिन चैपा भवतां प्रसन्ने मयि दुर्लभा ॥ ३४॥ कल्पान्ते मत्मसादेन मुक्ति प्राफ्यथ सत्तमाः ॥ तावत्कालं जगत्यस्मिन् तपसे कृतनिश्च- याः ॥ ३५ ॥ शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च मत्कयां मुनिसत्तमाः ॥ तिष्ठन्तु तप आस्थाय महत्परमदारुणम् ॥ ३६॥ वामदेव बोले- हे नृप ! भूत और भविष्यके स्वामी वरेण्य गोविन्द भगवान् पुरुषोत्तमने उनकी प्रार्थना सुन कर यह वचन कहा-जिसने जो मांगा है मैंने उसे वही दिया है। मेरे प्रसन्न होने पर आपको मुक्ति भी दुलभ नहीं है। हे महानुभावो! मेरी कसे आप कल्पके अन्तमें मुक्ति पायेंगे, तबतक मामलोग इस संसारमें तपके लिये निश्चय करके मेरो कथाको सुनने और सुनाते हुए परम दारुग महान तपमा प्रत ले कर रहे ॥ ३६॥ अथ मुनीनाश्वासयन्तं भगवन्तं प्रति ब्रमकतविज्ञप्तिः एतस्मिन्नन्तरे राजन् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ शिरस्यालिमाधाय प्रणम्य जगतां पतिम् ॥ ३७ ॥ इदं विज्ञापयामास देवायामिततेजसे ॥ वामदेवने कहा-हे राजन् ! उसी समय लोकपितामह ब्रह्माजी पद्धांजलि हो कर जगत्पति परमात्माको प्रणाम फरके अमित तेजस्वी नारायणके प्रति यह वचन कहने लगे ३८॥ नमोवाच- भगवन्सर्वलोकेश सर्वयज्ञमयाच्युत ॥ ३८ ॥ देत्यैनिराकृता येते
श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम्
-
देवाः सर्वे सवासवाः ॥ यज्ञभागांश्च देतेया भुञ्जन्ते न दिवौकसः ॥३९॥
तान्हन्तुं समरे ह्येते न शक्ता देवतागणाः ॥ विवृद्धान् घातयायेश ता-
न्सर्वानसुरोत्तमान् ॥४०॥
ब्रह्माजी बोले- हे भगवन् ! सर्वलोवेश! सर्वयज्ञमय ! अच्युत ! दैत्योंने इन सर इन्द्रादि देवताओंका
पराभव किरा है । यज्ञ भागको देयलोग खा जाते हैं और देवताओंको वह नी मिलता । युद्धमें उन दैत्योंका वध
करने में ये देवतागण समर्थ नहीं हैं। हे ईश ! बढ़ते हुए उन श्रेषु दैत्योंका आप आज ही नष्ट फीजिये ॥ ४]
अथ भगवत्कृतवमाद्यमीष्टवरप्रदानम्
वामदेव उवाच-
इत्युक्ते ब्रह्मणा राजन् प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥
वामदेव घोले-हे राजन् ब्रह्माजीके इस तरह प्रार्थना करने पर हंस कर भगवान् यह कहने लगे ॥४१ ।।
श्रीभगवानुवाच --
एते च दानवा घोरा याधन्ते देवतागणान् ॥४१॥ महावीर्या महा-
माया महाकाया महौजसः ॥ रणकर्मणि संयुक्ता जया दुर्निवार-
पणः ॥ ४२ ॥ एतांस्त्वमद्य दैत्येन्द्रान्हन्याः सर्वान् सयान्धवान् ॥ एव.
मुक्त्वा एपीकेशो विष्वक्सेनं प्रतापिनम् ।। ४३ ॥ विलोक्य सर्व-
भूतारमा वसुं नारायणोऽब्रवीत् ॥
श्री भगवान्ने फहा-बड़े पराक्रमी, मायावी, बड़े बड़े शरीरमाले महातेजस्वी, इनको युद्धमें जतना और
हटाना बडा पटिन है। भगवान सर्वान्तर्यामी हपीनेश नारायण, प्रारी विष्वक्सेनको "आज तुम सान्यव इन सय
दैत्योंका नाश करो " इस तरह कह कर पसुको देख कर कहने लगे ।। ४४ ॥
तव दत्तं महावीर्य चेदिराज नृपोत्तम ॥४४॥ संसारयन्धनान्मो.
क्षमचिरेणाऽथ गच्छसि ॥ मगतस्त्वत्समो नैव विषु लोकेषु
विद्यते ॥ ४५ ॥ हिरण्यकशिपोः पुत्रमृते देत्येन्द्रसत्तमम् ॥ महादः सर्व-
भूतेभ्यो यः पुरा रक्षितो मया ॥४३॥
हे म्हावीयं ! चेदिराज ! नृपश्रेष्ठ ! तुमको तुम्हारा अभीष्ट दे दिया है, तुम संसार पन्धनसे शीम कोष्ट
जाओगे। हिरण्यकशिपुके पुत्र प्रालादफो, पूर्व समयमें सय भूमोंसे मैंने जिसी ग्भा की थी, छोड़ पर तीनों को
तुम्हारे समान मेग कोई भए नहीं है ॥४६॥
यामनपुगणान्तर्गत AAAAAAAMANRAAPA वामदेव उपाद- एवमुक्त्वा महोपाल चेदिराज प्रजापतिः ॥ अगस्त्यमवलोक्याथ पाप्पपर्याकुलेक्षणम् ॥४७॥ भक्त्या परमया युक्तं जगादेदं पयो विभुः ॥ प्रसन्नोऽहं दिजश्रेष्ठ त्रियतां यत्तवेप्सितम् ॥ ४८॥ मत्तः सुदुर्लभं चापि तत्ते दास्याम्पसंशयम् ॥ वामदेवने कहा-हे महिपाल ! प्रजापति चेदिराजको ऐसा फर फर परम भरिसे युक्त और नेत्रों में जल भरे हुए महर्षि अगस्त्य तरफ देखकर यह वचन घोरे-हे द्विजश्रेष्ठ ! मैं प्रसन्न हूं तुमको जो अभीष्ट हो मुमसे बात मांगो, दुर्लभ होनेपर भी निःसन्देह में तुमको इसे दूंगा ॥४६॥ वामदेव उवाच- एवमुक्तस्तु देवेन होत्किञ्चिदिदं वचः ।।५९॥ विज्ञापयामास मुनिः परस्मै हरिमेघसे ॥ मूर्धन्यालिमाधाप प्रोत्फुल्लपुलकोद्गमः ॥५०॥ वामदेव बोले-भगवान्के इस प्रकार कहने पर महपि अगस्त्यजी पग्म मानन्दित हो मस्सफमें मजलि लगा पर,परब्रह्म परमात्मासे हपंसे कुछ वचन घोटे॥५०॥ अगस्त्य वाच- नारापणगिरायस्मिंश्चरतो मम केशव ॥ समतीतं महाबाहो - णामधिकं शतम् ॥ ५१ ॥ सुचिरं फालमत्रैव विचरन्चै ततस्ततः॥न चापश्यं विशालाक्षं त्वामाधमजमक्षरम् ॥५२॥ ततोऽहं भृशमुदिनो वि. पादं चाप्यवाप्तवान् ॥ दिष्टया दृष्टो जगत्स्वामी त्वमद्य पुरुपोत्तम ॥५३॥ घृणे तत्त्वत्प्रसादेन प्राप्तुं यदाञ्छितं मया ॥ अगस्त्यजीने कहा-ई पेगर! महागहो। इम नारायण परंतपर भ्रमण करते हुए मुझे माज सौ वर्षसे अधिक पीत गये । चिरफाल यहीं इधर उधर घूम फर भी अज, अक्षर, विशालनेत्र, आद्यपारण आपको मैंने नहीं देसा; इसलिये मैं बहुत द्विग्न और दुःसी हो गया था। हे पुग्पोत्तम । आज प्रारब्धसे जगत्स्वामी आपको मैंने देखा है। इस कारण मैं मापसे यह वरदान मांगता हू जो मने निश्चय कर रखा है ॥ ५४॥ भूते भव्ये तथा काले वर्तमाने तथा प्रभो ॥५४॥ सर्वेपामेव भूतानां दुहृया गतिरुत्तमा॥ दुर्शयामपि तां सम्यगू ज्ञातुमिच्छाम्यहं :५४ श्रीवेकुटाचटमात्म्यम् हरे ॥ ५५ ॥ सहस्रशस्तु याः श्रुत्या दुर्जेया च सुरैरपि ॥ त्वत्प्रसादेन भगवन् भवेत्सा विदिता मम ॥५६॥ त्वयि भक्तिः परा चापि निश्चला स्यान्ममामला ॥ हे विमो ! भूत, भविष्यत् तथा वर्तमान कालमें सभी प्राणियोंको गति दुज्ञेय है, किन्तु हे हरे ! उस दुज्ञेय गतिको भी मैं जाननेकी इच्छा करता हूं। सहस्रों प्रकारको सुनी हुई जिस गति को देवता भी जाननेमें समर्थ नहीं हैं । हे भगवन् ! आपकी कृपासे वह गति मुझे मालूम हो जाय और आपमें मेरी शुद्ध उत्कृष्ट अटल भक्ति भी हो ॥५५॥ वामदेव उवार- इत्युक्ते मुनिना भूप प्रहसन्निव लोकभृत् ॥५७ ॥ उवाच श्लक्ष्णया वाचा मेघगम्भीरया तदा ।। वामदेव बोटे हे भूप! महर्षि अगस्त्यके इस प्रकार कहने पर सब लोकोंको धारण करनेवाले लोकरक्षक भगवान हंसते हुए मेवके समान गंभीर मधुर वाणीसे बोले- श्रीभगवानुवाच- अगस्त्य यत्वया प्रोक्तमेतद्दत्तं मया तव ॥५८ ॥ प्रसन्नेनात्रभवता पूजितेन महीधरे ॥ श्री भगवान कहने लगे हे अगस्त्य ! इस पर्वतपर तुम्हारे पूजनसे प्रसन्न हो कर मैंने, जो तुमने कहा वह तुमको दे दिया ॥ ९॥ अगस्त्य उपाच- - त्वं च दृश्यो वसेहेश सर्वेषां प्राणिनामपि ॥१९॥ अगस्त्य कहने लगे-हे ईश ! अन्यान्य सर प्राणियोंको भी दर्शन देते हुए भार यहां निवास करें ॥३०॥ श्रीभगवानुवार- अहं दृश्यो घसामीह श्रीभूमिसहितोऽनघ । विमानं मम दिव्यं तु गूढ मुक्तिपरं भवेत् ॥ ६०॥ आकाशगमयिन्त्यं च नानारनसमाहितम् ॥ श्री भगवगन्ने का हे निष्पाप ! में इस पर्वतपर श्री और भूमि सहित प्रश्ट हो कर निवास करूंगा, परन्तु मेरा यह दिव्य, मुक्ति देनेवाला, माकाशगामी, अचिन्त्य मोर नाना रस्नोंसे युक्त विमान गुन ६ रहेगा ॥६॥ अन्येऽपि ये मुनीन्द्रास्मिन्नारायणगिरी नराः ॥ ६१ ॥ समारया- मलां चेमां स्वामिपुष्करिणी शुभाम् ॥ दृष्ट्रा लारवाय पीत्वा तु तस्याः वामनपुराणान्तर्गत पुण्पजलं शुभम् ॥३२॥ अस्यास्तोरे महत्यस्मिन् विमाने मधिष्ठिते । मम प्रीतिकरे पुण्ये सर्वपापहरे शुभे ॥ ३३ ॥ भक्ता मामर्चयि- प्यन्ति मयि सन्यस्तमानसाः ॥ ददामोष्टतमान्कामांस्तेपामपि सुदुर्ल- भान् ॥ ६४ ॥ हे मुनीन्द्र ! और भी जो भक्त मनुष्य इस नारायणपर्वतपर चढ़ कर इस निर्मल स्वामिपुष्करिणीको ऐख भोर स्नान या इसके शुभ पुण्य अलका पान करके इसके तटपर मुझमें दत्तचित्त हो मेरे आश्रित, मेरी प्रीति कानेवाले, पुण्य, सर्वपापनाशक, शुभ, महान् विमानमें मेरी पूजा करेंगे, उनको भी मैं दुलंम अभीष्ट मनोरयोंको दूंगा।। ६४ ये नराः कुर्वते विप्र योजनानां शतेष्वपि ॥ प्रणाम दिशमुद्दिश्य भ- तया मत्पर्वतोत्तमे ॥६५॥ ते नरा मत्मसादेन पापराशिं व्यपोध वै॥ प्राप्नुवन्ति पदं पुण्यमप्रविष्टं दुरात्मभिः ॥ ६६ ॥ य एना सेवते नित्यं स्वामिपुष्करिणों शुभाम् ॥ सोऽपि मुक्तिमवामोति मुक्तिं चापि न सं. शयः॥ ६७॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये भगवत्कृतागरत्याभीष्टवरमदानपणनं नाम पत्रिंशोऽध्यायोऽत्र सप्तदशः ॥१७॥ हे विम ! सो योजनसे भी जो मनुष्य इस पर्वतको मेरा उद्देश्य ले कर भत्तिसे प्रणाम करेंगे, वे मेरे अनुप्रइसे पाप राशिको नष्ट कर दुरात्माओंके अमान्य उस पुण्य पदको प्राप्त करेंगे। जो मनुष्य इस शुभ स्वामि- पुफरिणीका नित्य सेवन करेगा, वह भी निःसन्देह भुक्ति और मुक्ति दोनोको प्राप्त होगा ।। ६७ ॥ इति सप्तदशोऽध्यायः ॥
अष्टादशोऽध्यायः ADMAA- दर्शन दिव्य विमानका, शंखनका वरदान । देवनका अफसोस-लखि, प्रभु का अन्तर्धान ॥१॥ दर्शन कर प्रभु यानका, देवन निज निज थान । प्रत्यावर्तन की कथा, प्रभुमत युक्ति विधान ॥२॥ अथ महपीणां भगवदिव्यविमानदर्शनम् वामदेव उवाच मुनयस्तेऽथ भूपाल तदाक्यसमनन्तरम् ॥१॥ ददृशुविमलं दिव्यं विमानं भास्करोपमम् ॥ स्वामिपुष्करिणीतीरे दक्षिणे लोकविश्रुते ॥२॥ नारायणाश्रितं दिव्यं नित्यं च महदद्भुतम् ॥ पाण्डुराभ्रधनमख्यं नानाङ्गै- रलङ्कृतम् ॥३॥ अनेकरत्नसन्छन्नं मुक्तादामविभूषितम् ॥ भासयत्तेजसा सर्वा दिशो दश नराधिप ॥४॥ दीप्यमानं स्वतेजोभिर्नानारत्नविभूपि- तम् ॥ अत्युच्छ्रितं सुदुष्पेक्षं पश्यतां हर्षवर्धनम् ॥५॥ यन्न दृष्टं मुनी- नैस्तैर्देवैरपि सवासवैः ॥ तस्मिन्महोघरे दिव्ये विचरद्भिरितस्ततः ॥६॥ मुनीन्द्रास्ते तु तदृष्ट्वा विमानं परमाद्भुतम् ।। अदृष्टपूर्वमन्यस्मिन्काले नरव- रात्मज ॥७॥ इतस्ततो विचिन्वद्भिस्तस्मिन्नेव महीधर ॥ विस्मयं परमं जग्मुस्ततो मुनिगणास्तदा ॥ ८॥ राजन् ! भगवान के वचनो समान होने पर वामदेवने कहा-सामिपुष्करिणोरे दक्षिण किनारर निर्मल, सूर्यफ समान समस्त्री एवं दिन्य विमानको महर्षियोंने देसरा, जिसमें नारायण निराजन है, जो दिस्य, निन्य मौर मत्यन्त पमततारा है, सफेद पादोंका सा जिसका वर्ग है, जो अनेक शिखरों से कुछ है, जो अनेक रत्नोस वामनपुराणान्तर्गत आच्छादित, मोतियों की लड़ियोंसे शोभित, अरने तेजसे दशों दिशाओंको प्रकाशित करनेवाला अनेक प्रकार रत्नोंसे अलंकृत, अपने ही तेजसे प्रकाशमान, बहुत ऊंचा, देसनेमे अशक्य एवं देसनेवालों को आनन्द देने वाट है। और जिस विमानको इन्द्रादि देवता मोर मुनिगणने चमत्कारपूर्ण उस दिव्य पर्वतपर इधर उधर भ्रमण करते हु पहले कभी न देखा था, ऐसे उस परम अद्भुत विमानको देख कर वे सब विस्मित हो गये और परस्सर इस प्रक कहने लगे कि यह क्या है ! यहांपर सर्वत्र घूमते हुए पहले तो हमलोगोंने कभी इस आश्चर्यमय विमानको नहीं देर था॥८॥ किमिदं नैव चास्माभिप्टमासीत्पुरातनम् ॥ पुरा विमानमाश्चर्य विचरद्विरितस्ततः ॥९॥ विमानमगुताकारं तं चापि पुरुषोत्तमम् ॥ दृष्ट्वा तत्प्रोचुराश्चर्य ते हर्पोत्कुल्ललोचनाः॥१०॥ अहो घत महाश्चर्य नूनमेतन्म- हात्मना । अनेनान्तहितं यस्मात्पूर्व तन्न यदृश्यत ।। ११ ॥ विमानं पुण्य- माश्चर्य ज्वलदास्करसन्निभम् ॥ अस्या एव शुभे तीरे पुष्करिण्याः स्थितै- रपि ॥ १२ ॥ अस्माभिः सहितैः सर्वैः सद्भिरत्रैव चादरात् ॥ हरिणा ध्रुव- मेतत्स्यादनेनैव स्वमायया ॥ १३॥ अन्तहितं कृतं दिव्यं विमानं सिद्ध- सेवितम् ॥ एवंविधानि वाक्यानि मुनयस्ते परस्परम् ॥ प्रोचुर्देवाधिदेवस्य सन्निधौ तस्य शाङ्गिणः ॥ १४ ॥ हे राजन! उस अद्भुत आकारबाले विमान और पुरुषोत्तमको देख कर उनके मन पसे विकसित हो गये और आश्चर्ययुक्त हो कहने लगे कि महो आश्चर्यको वान है कि पवित्र, अद्भुत, चमकने हुए सूर्य के समान यह विमान पहले अन्तर्हित था और इसी पुष्करिणी के तट पर आनन्दसे रहने वाने हम सबसे भी अदृश्य था। यह निश्चय मालूम पड़ता है कि इन्ही हरि भगवान्ने अपनी मायाते इस सिद्धसेवित दिव्य विमानको छिपा रखा था। ये सब मुनिलोग देगापिदेव भगवान शाङ्ग घरो सपीर परस्पर इस तरहके वचन बोल रहे थे ।।१४।। अथ शह्वपस्य वरं प्रदाय भगवत्तिरोधानम् एतस्मिन्नन्तरे देवः शङ्खं प्रोवाच केशवः ॥ हैहयाधिपतेः पुत्रं श्रुतस्य सुमहात्मनः ॥ १५ ॥ उमो समय हैहयाधिपति महात्मा श्रुतके पुत्र शव भगवान कहने लगे ॥ १५॥ श्रीभगवानुवाच- वरं वरय भूपाल यत्ते मनसि वर्तते ॥ तद्दास्ये तव तुष्टोऽहं वरदः समुपस्थितः ॥१६॥ ३३ श्रीवेकटाचलमाहात्म्यम् श्री भगवान्ने पहा-हे भूपाल ! तुम्हे जो अभीष्ट हो वह वर मांग लो, मैं तुम्हें सन्तुष्ट हो कर उसे दूंगा, मैं वरदायक हो यहां उपस्थित हूं ॥१६॥ वामदेव उवाच- इदं निशम्य वचनं गदितं तस्य शाङ्गिणः ॥ जगद्धातुरनन्तस्य वि- श्वयोनेर्महात्मनः ॥१७॥ शङ्खः परमसंहृष्टो रोमान्चिततनुस्तदा । इत्थं विज्ञापयामास ब्रह्मणेऽव्यक्तजन्मने ॥ १८ ॥ एतस्मै देवदेवाय परस्मै हरि- मेवसे ॥ वामदेव बोले-हे महीपते ! उस शाङ्गधर, जगद्धाता, अनन्त, विश्ययोनि महात्मासे कहे गये इन वचनको सुन फर शख बड़ा प्रसन्न हुअा, उसका शरीर प्रेमसे रोमाञ्चित हो गया और देवाधिदेव परमात्मा अव्यक्तजन्म प्रझके प्रति इस तरह कहने लगा ॥१६॥ शव उवाच- त्वल्लोकं प्राप्तुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज ॥ १९॥ त्वत्पदे वस्तु- कामोऽहं तपस्ताव समास्थितः । त्वं ममैतत्प्रयच्छाशु विष्णो राजीवलो- चन ॥ २० ॥ नान्यदिच्छामि देवेश त्वत्तः प्राप्सुरेश्वर ॥ राजा शसने कहा- हे अधोक्षज ! मापकी कृपासे में आपके लोकको प्राप्त करना चाहता हूँ। हे भगवन् ! मैं उन तप करता हुआ आपके स्थानमें बसने की इच्छा करता हूँ, इसलिये हे विष्णो ! गजीवलोचन ! आप मुझे शोर हो यह वर दीजिये। ई देवेश ! सुरेश्वर ! मैं आपसे दूसग फोई वर नहीं चाहता ।।२०।। वामदेव उपाच- इत्युक्तस्तु प्रहस्यैनं शङ्ख प्राह जनार्दनः ।। २१ ।। हर्पयन्निव भूता- नि स्वया मधुरया गिरा॥ यामदेव योले-इस तरह शहके कहने पर भगवान् जनार्दन ांस कर समस्त प्राणीको अपनो मधुरवाणीसे सन्तुष्ट करते हुए गजा शलते कहने लगे ॥२२॥ श्रीगानुयाच- पायत्कल्पं महाभाग स्थलकि निवसिष्यसि ॥२२॥ सदा सम्पृजित' सर्वरिन्द्रलोफनिवासिभिः ॥
वामनपुगणान्तर्गत २९६ श्रीभगवान बोले-हे महाभाग । फल्लपयन्त तुम सदा इन्द्रलोक निवासियोंसे पूरित हो कर स्वर्गम निवास करोगे ॥२३॥ घामदेव उवाच -- इत्युक्त्या भगवान्देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २३ ।। पश्यतामेव सर्वेषां ब्रह्मादीनां सुरेश्वरः ॥ नारायणः परो नित्यः परमात्मा प्रजापतिः ॥ २४ ॥ सर्वस्वभूतो भक्तानां सर्वलोकपरायणः॥ वामदेव बोले -इस तरह कहकर ब्रह्मादि देवताओंके देखते देखते हो सुरेश्वर, पर, नित्य, परमात्मा, प्रजापनि, भत्तोंके सर्वस्म, सलोकके सामी, देवाधिदेव भावान नारायग, वहीं अन्नर्धान हो गो ॥ २५ ॥ अथ भगवदन्तर्धानानन्तरं देवाघनुभूततानुतापवर्णनम् अन्तर्हिते ततस्तस्मिनगरातरि केशवे ॥ २५ ॥ विष्णौ समस्त- जगतामाधारे पुरुषोत्तमे ॥ सर्वस्वमूते देवानां सर्वेशे परमात्म- नि ॥ २६ ॥ तेजोराशियुते कृष्णे राजीवायतलोचने ॥ देवा ब्रह्म पंयश्चापि मुनीन्द्राश्च तपोधनाः ॥ २७॥ सिद्धाश्चापि तथा सर्वे मुनीन्द्रा विमलाशयाः ॥ वागीशवसुमुख्याश्च सनकाद्याश्च योगिनः ॥ २८ ॥ सर्वे सप्तर्षयश्चापि श्वेतदीपनिवासिनः ॥ एते चान्ये च ये तत्र समेता द्रष्टुमी- श्वरम् ॥२९॥ सर्व एते महोपाल भूयो भूयः सनातनम् ॥ अन्तर्धानं गतं देवं प्रणेमुर्विस्मितेक्षणाः ॥३०॥ हे राजन् । उन जगतरक्षक, केशव, विष्णु, समस्त जगत्के आधार, पुरुषोतम, सर्वान्तर्यामी, देवताओंके स्वामी, सर्वेश, तेज समूहसे युक्त, विशाल कमललोचन, परमात्मा कृष्ण जी के अन्नहित हो जाने पर, देवता, ब्रह्मर्पि, तपोधन मुनि, सिद्ध, विमलाशय सर मुनीन्द्र, गुरु, वसु, सनकादि योगिगण, सप्तर्षि, सब तद्वीपनिवासी आदि सहित और भी जो भावानको देखनेके लिये वहां आरे थे, सबने अन्सहित देव स्वामी सनातनको विस्मितनेत्र युक्त हो कर बार बार प्रणाम किया ॥३०॥ दोनचित्तास्ततः सर्वे पश्यन्ति स्म दिशो दश ॥ एते सर्वे मुनिश्रेष्ठा रुस्नुस्तेऽथ तत्र वै॥ ३१ ॥ प्रगम्य हरये तस्मै देवायान्नहिताय ते ॥ ब्र. ह्माद्यास्तेऽथ भूपाल सर्व एवेदमब्रुवन् ॥ ३२॥ अहो भगवतस्तस्य माहा- म्यममितौजसः ॥ ब्रह्माण्डकमशेषं तु तेन व्याप्तं स्वतेजसा ॥ ३३ ॥ आ- युधानि ज्वलन्ति स्म चक्रादीनि धृतानि वै ॥ दहन्तीव जगत्सर्वं शोपयन्ती श्रीवेवटाचलमाहात्म्यम् व चादधीन ॥३४॥ प्रसन्नास्ते कटाक्षाश्च दीपयन्तो दिशो दश ॥ चका- शिरे स्वतेजोभिः शतशस्तस्य शाङ्गिणः ॥ ३५॥ इसके बाद दीनचित्त हो कर वे सब दशों दिशाओंको देखने लगे। अनन्तर वे सभी मुनि रोने लगे। हे भूपाल ! फिर उन अन्तर्हित हरिको प्रणाम करके ब्रह्मादि सभी यह कहने लगे--अहो! जिन्होंने अपने तेजसे सारे ब्रह्माण्डको व्याप्त पर रखा है, उन अपार तेजस्वी भगवान्की महिमा धन्य है। उनके धारण किये चक्रादि आयुध ऐसे चमकते थे, मानों सारे संसारको भस्म कर देंगे और समुद्रोंको शोप डालेंगे। उन शाङ्गधर भगवान्के ये प्रसन्न कटाक्ष अपने तेजोंसे दशों दिशाओंको प्रकाशित करते हुए शोभित हो रहे थे ॥ ३५ ॥ शतशो वाहवश्चापि हरेः करिफरोपमाः ॥ स्पर्धन्त इव चान्योन्यं रे- जिरे रुचिरप्रभाः ॥ ३६ ॥ वदनानि ज्वलन्ति स्म पूर्णेन्दुसदृशानि वै ।। शोभितान्यमलैर्दिव्यैः सरस्नैः कुण्डलैस्तथा ॥ ३७॥ इन्दुमण्डलसङ्काश- नखमण्डलशोभिते ॥ पादपद्मे हरेस्तस्य शोभिते विमलप्रभे ॥ ३८॥ अहो हि भूघरेन्द्रस्य माहात्म्यममितौजसः ॥ यस्मिन्नेवंविधो देवो निवसत्यच्यु- तो हरिः ॥ २९ ॥ न शक्यमस्य माहात्म्यं वक्तु वर्षशतैरपि । अस्माभिः सहितैः सर्वैविमलेनापि तेजसा ॥४०॥ हाथीकी रॉडके समान सैकड़ों हरिकी भुजायें परस्पर एक दूसरीपी स्पर्धा करती हुई प्रकाशमान हो रही थीं अमल, दिव्य और रत्न जड़ित कुण्डलोंसे शोभित भगवान्के मुख, पूर्णिमाके चन्द्रमाके समान दीप्यमान हो रहे थे। चन्द्रमण्डलके समान नख मण्डलसे शोभित, विमल प्रभावाले, हरिफे चरणकमल शोभायमान हो रहे थे। अहो ! इस अमित पराक्रमी पर्वतेन्द्रकी महिमा धन्य है, जिसके ऊपर इस प्रकारके यच्युन हरि भगवान् निवास फरते हैं। हम सब मिल कर अपने विशेप तेजका उपयोग करके भी सौ वर्ष में भी इस पर्वतके माहात्म्यको वर्णन नहीं कर सफ॥ ४०॥ वेङ्कटाद्रिसमं स्थानं ब्रह्माण्डे नास्ति किञ्चन ॥ वेङ्कटेशसमो देवो न भूतो न भविष्यति ॥४१॥ नास्ति पुण्यतमं तीर्थ स्वामिपुष्करिणीसमम् ॥ सममस्तीति यो ब्रूयात्तत्समो नास्ति पातकी ॥ ४२ ॥ याश्च सप्त महापुर्य: कोयन्ते मुक्तिदायिकाः॥ ता वेङ्कटाद्रिपर्यन्तग्रामकोट्यंशशक्तयः ॥४॥ इस येवटाचलये समान ब्रह्माण्ड भरमें अन्य कोई स्थान नहीं है, बेटेशक समान न कोई देवता हुमा और न भविष्यमें होगा। स्वामिपुष्करिणी के समान कोई तीर्थ नहीं है। स्वामिपुष्करिणीके समान और तीर्थ हैं वामनपुगणान्तर्गत ऐसा जो कोई कहेगा, उसके समान फोई पातकी नहीं है। जो मोझदेनेपाली सात महापुगे कही जाती है, वे इस वेङ्कटाचल के अन्न भागके करोड़वें मंशकी भी शक्ति रसनेवाली नहीं है ॥ ४ ॥ अथ भगवद्विमानादि दृष्ट्वा ब्रह्मादिनिर्गमनम् पामदेव उवाच- एवंविधानि वाक्यानि वदन्तः सुयहनि वै ।। सर्वे संहृष्टमनसो व्र- स्माद्यास्ते सुरोत्तमाः ॥४४॥ स्वामिपुष्करिणीतीर्थ लात्वा पीत्वा दि- जोत्तमाः ॥ ददृशुस्ते महाश्चर्य विमानं पुनरद्भुतम् ॥ ॥ ४५ ॥ अप्यदृष्ट' पुरा सर्वेनमायैरपि सत्तमः। प्रहृष्टास्ते महात्मानो विमाने हरिमेधसः।४। ददृशुर्देवदेवेशं विमलार्कसमप्रभम् ॥ चतुर्याहुमशेपेशं दिव्यकुण्डलधारि- णम् ॥४७॥ तिष्ठन्तमच्युतं देवं नानाभूषणभूपितम् ॥ शोभमानं किरी- टेन नानारतचितेन वै ॥ ४८ ॥ सुधृतायुधजातं तं वरदं सर्वदेहिनाम् ।। दिव्यरत्नचितैश्चित्रैर्वलयैरुपशोभितम् ॥४९॥ दिव्याम्परधरं सौम्यं दिव्य- रत्नविभूषितम् ॥ प्रणतातिहरं विष्णु त्रैलोक्यतिलकं विभुम् ॥५०॥ स्फु. रन्मणिगणच्छन्नचारहारविराजितम् ॥ स्फुरन्नपुरसंशोभिपादं पद्मनिभे- क्षणम् ॥५१॥ सेव्यमानं श्रिया चापि स्वपाश्र्वगतया तथा ॥ चारुमत्या पृथिव्या च सेव्यमानं स्वकान्तया ॥५२॥ वामदेव वोले-हे राजन् ! ब्रह्मादि देवता इस प्रकारके बहुतसे वचन कहते हुए बड़े प्रसन्न हुए। और स्वामिपुष्करिणीतीर्थमें स्नान कर और उसके जल पीकर वादको उन्होंने एक अद्भुत विमानको देसा, जिसको उन्होंने पहिले कभी नहीं देखा था। उम विमानमें विमल सूर्यके समान कान्तिमान चार मुजावाले, दिव्य कुण्डल धारण किये, समस्त ब्रह्माण्डके स्वामी, नाना भूपणोंसे भूपित, नाना रनोंसे युक्त किरीटसे शोभायमान, आयु- धोंके समूहको धारण किये हुए, सब प्राणियोंको वर देनेवाले, दिव्य रत्नोंसे जड़ित चित्र विचित्र कङ्कणोंसे शोमिन, दिव्य वस्त्रधारी, सौम्य, दिव्य रत्नोंसे भूपित, भक्तों के दुःखको दूर करनेवाले, त्रिलोकीमे श्रेष्ठ, चमकती हुई मणियोंसे याच्छादित सुन्दर हारसे पिराजित, झन झन बजते हुए नुपूरोंसे जिनके चरण अलंकृत हैं, कमळन्त्र एवं अपने पार्श्वगत श्री और सुन्दरी अपनी कान्ता पृथ्वीसे संवित देवाधिदेव भगवान्को उन्होंने देखा ।। ५२ ।। एवंभूतं यदा दृष्ट्वा ब्रह्माद्या विस्मितेक्षणाः ॥ प्रणेमुर्मुदिता सर्वे शिरोभि वि केशवम् ॥ ५३ ॥ प्रस्तूय च जगद्योनि स्तुतिभिः शुभलो.
२:२. श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् चनाः ॥ निश्चक्रमुस्तदा तस्मादिमानाद्दीप्तचक्रिणः ॥५४॥ निष्कम्य महिता नेमुः शिरोभिभुवि केशवम् ॥ कृत्वा प्रदक्षिणं चापि तदिमानम- नुत्तमम् ।। ५५ ॥ यथागतं ययुः सर्वे प्रशंसन्तो महीघरम् ॥ पितामहश्च भगवान् खेचरैः परिवारितः ॥१६॥ संस्त्यमानस्त्रिदशैनिजलोकमयाभ्यगा- त् ॥ पिनाकपाणिभंगवाञ्छङ्करत्रिपुरान्तकः ॥ ५७॥ जगाम विश्रुतं दिव्यं कैलासं रजताचलम् ॥ नानारत्नैर्विराजन्तं पारिजातैरलङ्कृतम् ॥ ५८ ॥ नानातपस्विभिर्युक्तं नानासिद्धनिषेवितम् ॥ ऋषयश्च तथा सर्वे कैलासं प्रति निर्ययुः ॥ ५९॥ इति श्रीवामनपुगणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये भगवद्विमानदर्शनपूर्वप्रमादिनिर्गमनादिवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायोऽनाष्टादशः ।। १८ ।। से अच्युत नारायणको देख कर विस्मितनेत्र ब्रह्म दि समस्त देवताओंने बड़े प्रसन्न हो कर भगवान् केशवको पृथ्वीपर शिरसे प्रणाम किया। शुभलोचन प्रमादि देवतागण जगत्के कर्ता उन परमात्माकी स्तुति करके प्रदोत चक्रोंसे युक्त, उस विमानसे निकले और निकल कर सपने पृथ्वोपर भगवान् केशवको शिरसे प्रणाम किया और उस उत्तम विमानकी प्रदक्षिणा कर उस पर्वतकी प्रशसा करते हुए जैसे आये थे वैसे ही वे सर अपने अपने स्थानको चले गये। सिद्ध, विद्याधर एवं देवताओंसे स्तुति किये गये हुए प्रझाजी भी अपने धामको चले गये । पिनाकपाणि, त्रिपुरान्तक, भगवान् शंकर भी प्रसिद्ध, दिव्य नाना प्रकारके रत्नोंसे निराजित, पारिजात वृक्षोंसे अस्कृत, नाना तपस्वियों और अनेक सिद्धोंसे सेवित, रजताचल फेलास पर्वतपर चले गये । इसी तरह सर ऋषि भी फलासपर चले गये। इति अष्टादशोऽध्यायः॥
ऊन्हाधिशोऽध्यायः श्री शङ्कर भगवानका, वेङ्कटसे प्रस्थान । हिमगिरिक कैलासपर, आना अपने स्थान ॥१॥ , अथ श्रीवेकटाचलात्कैलास प्रति शकरगमनम् जनक उपाच- कथं स भगवायम्भुः शरश्चन्द्रशेखरः ॥ प्रयातः पर्वतादिव्यं कैलासं स्वालयं शिवः ॥१॥ एतन्मुनिवराशेपं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। कथयैतन्महाश्चर्य शृण्वतां हर्षवर्धनम् ॥ २॥ राजा जनकने पूछा-चन्द्रशेखर भगवान शंकर उस वेङ्कटाचलसे अपने दिव्य केलासको कैसे गये ? हे मुनिवर ! सुननेवालोंको आनन्द देनेवाली, आश्चर्यमयी इस कथाको आप पूर्ण रूपसे कहिये। मैं इस प्रसङ्गको पड़ी उत्कट अभिलापासे सुनना चाहता हूं ॥२॥ वामदेव उपाच- श्रूयतामिदमाश्चर्य वक्ष्यामि नृपते तव ॥ यदा हि भगवान्देवः प्रया- तः स्वालयं प्रति ॥३॥ वृपमं तं महावीर्य मेरुमन्दरसंनिभम् ॥ नानाम- णिगणैश्चित्रैः स्वनपद्भिरनेकशः ॥ ४ ॥ अलङ्कृतं महावीर्यं महाकायं महा- यलम् ॥ मेघाभ मेघसन्नादं द्विषतां शोकवर्धनम् ॥ ५॥ विश्रुतं सर्वलो- केषु सर्वरत्नविभूपितम् ॥ उदग्रककुदं दिव्यं वायुवेगसमं जवे ॥६॥ रज्जु- भिश्च तदा दिध्यैर्जाम्बूनदमयैः शुभैः॥ स्फुरन्मणिगणाकोणैः समन्तात्परि- वेष्टितम् ॥ आकाशगं महाङ्ग हेममालापरिष्कृतम् ॥ जाज्वल्यमानं २६४ श्रीवेयाचठमाहात्म्यम् वपुषा दर्शनीयतमं शुभम् ॥ ८॥ अनेकशतसाहस्रर्जाम्बूनदमयैस्तथा ॥ किरिणीजालसधैश्च समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ ९॥ मुक्तादामभिरालोले- जमानैः सुरश्मिभिः ।। अकङ्कृतमहाकर्ण महाकायं महोक्षकम् ॥१० ।। आरुह्य भगवान्देवः सर्वपापहरो हरः॥ यलिभिभूतसधैश्च वेतालैश्च महाबलेः ॥ ११ ॥ अनेकयाहुभिश्चैव संवृतः परमेश्वरः ।। संस्तूयमानः सदृशैः खेचरैरप्यभिष्टुतः ॥१२॥ खभासा भासयन्दिव्यं जगदेतचरा- चरम् ॥ शृण्श्चर्य वदतां तेषां नारायणगिरेः कथाः ॥ १३ ॥ शनैर्जगाम भूपाल कैलासनिलये शिवः ॥ वामदेव बोडे हे नृपते ! इस आश्चर्य जनक प्रसंगको आप श्रवण करिये मैं आपसे कहूंगा। हे राजन ! जब भगवान्ने अरने स्थानके प्रति प्रस्थान किया तब महाकाय, महा बलशाली, मेरु तथा मन्दरके समान चित्र विचि. व नाना प्रकारके मणिगणों से अलंकृत, अनेक प्रकारके शब्द करते हुए, बादलोंको तरह शब्द करने वाले, शत्रु ओंके शोकको बढ़ानेवाले, सब लोकों में प्रसिद्ध, सव रत्नांसे भूपिन, अंचे ककुद (डिल्ला इति भाषा) वाले, वेगमें वायु वेगके समान, चारों तरफसे सुवर्गमय शुभ दिव्य और चमकते हुए मणिगणोंसे जटित रज्जुओंसे परिवेष्टित, आकाशगामी, बड़े सोंगवाली सुवर्णकी मालाओंसे भूपित, शरीरसे जाज्वल्यमान, मनोहर, शुभ, अनेक सैकड़ों हजारों सुवर्णमय किङ्किणियों के समूहोंसे युक्त, सुन्दर किरणोंवाली एवं चंचल चमकती हुई मोतियोंको लड़ियोंसे जिसके कान अलंकृत हैं, ऐसे दिव्य अपने बैलपर चढ़ कर साथमें व ग्वान् भूत तथा अनेक भुजाओंवाले वेतालगोंसे युक्त आकाशगामी, सिद्ध, विद्यावर, देवादिकोंसे स्तुत हो कर सब पापोंको हरनेवाले भगवान् शङ्कर एवं समस्त संसारको अपने दिव्य तेजसे प्रकाशमान करते तथा मार्ग में पार्षदोंसे नारायणपर्वत की कथा सुनते हुए धीरे धीरे अपने निज स्थान कैलासको चले ॥ १४ ॥ समस्ताः परिवानं भूतसङ्काः सहस्रशः ॥१४॥ तन्निदेशकरा जग्मुर्नानारूपभयावहाः ॥ केचिन्नीलाचलमख्याः केचिद्विसनिभास्त- था॥ १५ ॥ सन्ध्यामेघनिभाः केचि केचिदै सूर्यवचसः॥ केचित्कालाग- रुनिभाः केचिदग्निशिखोपमाः ॥१६॥ केचिद्दशभुजा राजन्केचिदेकमुजास्त- था ॥ जानुदेशशिराः कश्चिदूरुदेशशिरास्तथा ॥ १७॥ पाणिदेशशिराः कश्चित्तत्रासोन्मिथिलेश्वर ॥ तेषां वर्ण च रूपं च वक्तुनाम न शक्यते॥१८ उस समय उनके साथ भयंकर रूपवाले हजारों भूतों के समूह भगवान के चारों तरफ धेरै और उनकी आशा. ओंको पालन करते हुए चल रहे थे। उनमें से कोई नीलाचल पर्वतके समान, कोई कमलकी जड़के समान,
बामन पुरणास्तर्गत
फितने हो सायंकालीन मेघ समान, कितने ही सूर्य के समान तेजस्यो, कोई काले मगरके समान और कोई अग्नि-
ज्वालाके समान थे। किसीके दस भुजा और किसीके एक हो भुजाएं थी। किसीका मस्तक घुटनामें और
किसीका जघामें था। हे मिथिलेश्वर ! कोई उनमें ऐसा था, जिसके हाथमें मस्तक था। बहुत फरनेसे क्या ? उनके
वर्ण और रूपको कोई वर्णन नहीं कर सस्ता ॥ १८॥
केचित् दिपमुखास्तत्र केचिदश्वमुखास्तथा ॥ केचित्खराभवदनाः
केचिठ्याप्रमुखास्तथा ॥ १९ ॥ शक्यं देवैन कालेन महता चापितानि वै॥
रूपाणि तेषां भूतानां वक्तुं नानाकृतीनि च ॥२०॥ एवंविधैरनेकैस्तु
भूतसधैः समावृतः ॥ त्रिपुरान्तकरो देवो जगाम रजताचलम् ॥२१॥
उनमें से कितने ही हाथी के मुसके समान मुसवाले, और कितने ही अश्व, गदहा और व्यावके समान मुखवाले
थे। हे गनन ! उन भूतोंके नाना प्रकारके मकारवाले रूपोंको बहुत कालसे देवता भी वर्णन नहीं कर सके । इस
प्रकार अनेक तरहके भूनों के समूहसे घिरे गये हुए त्रिपुरान्तक भगवान् शङ्का रजताचल फैलासको चले ।। २१ ।।
हरस्य तद्रूपमपास्तदोपं सिताचलाभं शितिकण्ठकायम् ॥ ध्यराज-
ताशेषजगत्मभोस्तनारायणस्येव वपुस्त्रिविक्रमे ॥२२॥ नृपेन्द्र संशान्तमपे-
तदोपं समीक्ष्य देवं त्रिपुरारिमीशम् ॥ सर्वाणि भूतानि समेत्य पाच
भक्त्या प्रणेमुः प्रणतः शिरोभिः ॥ २३ ॥
भगवान् शङ्करका निर्विकार, नीलकंठ शरीरयाला और शेतपर्वतके समान यह रूप ऐसा शोभित हो रहा था,
जेसे तीन पैरोंसे पृथ्वी नापते समय समस्त संसारके स्वामी वामनरूप भगवान् नारायणका रूप । हे नृपेन्द्र ! शान्त
और दोपरहित विपुरारि भगवान् शङ्करको देख, मिल कर उनके पास आ, सत्रो अवनत मस्तकोंसे उनको प्रगाम
किया ।। २३ ।।
अथ तं भीमकर्माणं भगवन्तमुमापतिम् ॥ वहन् वृषेन्द्रः प्रययौ लो-
लयैवान्तरिक्षगः ॥२४॥ रराज सोऽत्यनुतचारङ्गः सुतप्तचामीकरचारभू-
पणः ॥ हंसेम्दुकुन्दस्फटिकाचलाभो गच्छन्महामेघ इवान्तरिक्षे ॥ २५ ॥
तं यान्तमनुजग्मुस्ते देवा ब्रह्मर्पयस्तदा ॥ कृताञ्जलिपुटा देवं स्तुवन्तस्त्रि-
पुरान्तकम् ॥ २६॥
, श्रीवेटाचठमाझौत्म्यम् हे राज !! भीमकर्मा भगवान उमापतिको अग्नी पीठपर चढ़ाये हुए नन्दिकेश्वर आकाशगामी हो कर लोलामात्रसे चले । अति अद्भुन, सुन्दर शृङ्गवाले, उस समय अच्छी तरह तपे हुए सुवर्णके सुन्दर भूपोंसे अलंकृत, हंस, इन्दु, कुन्द, तथा स्फटिक पर्वतकी फान्तिके समान वृषभराज आकाशमें चलते हुए मेयो समान जान पड़ते थे। श्रीशिवजीके चलने पर असलि बांध स्तुति करते हुए प्रदादि देवता भी उनके पीछे पीछे चले ।। २६ ।। जनक उवाद-- स्तुवन्ति स्म कथं देवं देवा ब्रह्मर्पयस्तदा ॥ शूलपाणिं प्रयास्यन्तं कैलासनिलयं प्रति ॥ २७ ॥ जनकने पहा-हे मुनिवर ! फैसके प्रति जारे हुए भगवान शङ्करको देवता और प्रमर्पियोंने किस तरह स्तुति की ? ॥२७॥ शतानन्द उवाच- जनकेनैवमुक्तस्तु वामदेवो महातपाः ॥ वक्ष्येऽहमेतद्भूपाल श्रूयतामि- त्यथाब्रवीत् ॥ २८ ॥ शतानन्दने कहा-राजस् ! जनको इस तरह कहनेपर महानपस्त्री वामदेव बोले-हे भूपाल ! मैं इस विषयमें फहूंगा, आप श्रवण करें॥२८॥ देवाद्या उच:- पिनाकपाणि देवेशं नताः स्म गिरिजेश्वरम् ॥ गरुत्मति तथा विष्णु तद्रूपमिव संस्थितम् ॥ ॥ २९ ॥ त्रिपुरस्य नियन्तारं त्रिणेवं शूलधारि- णम् ॥ विष्णुभक्तं विरूपाक्षं विष्णुप्रियकरं शुभम् ॥ ३० ॥ दुष्टदैत्यनिह- न्तारं कैलासनिलयं हरम् ॥ शर्व भवन्तमोशानं शङ्करं कामरूपिणम् ॥३१॥ उग्ररूपं महादेवमप्रधृष्यं दुरासदम् ॥ नीलकण्ठं विरूपाक्षं सर्वसंहारमूर्ति- कम् ॥ ३२॥ कपिलाक्षं विशालाक्षं जटामुकुटधारिणम् ॥ नताः स्म चर्म- वसनं वयं त्वां वृषभध्वजम् ॥ ३३ ॥बाह्यस्मान्सर्वलोकेश त्वामद्य शरणं गतान् ॥ त्वमेव गतिरस्माकं सर्वेषामेव शङ्कर ॥ ३४ ॥ देवादि कहने लगे- गरुडके ऊपर चढ़े हुए भगवान विष्णुके समान पिनाकपाणि, गिरिजाके स्वामी शङ्करको हम प्रगाम करते हैं। त्रिपुरामुरका नियन्त्रण करनेवाले, त्रिनेत्र, शूलधारी विष्णुभक्त, विरूपनेत्र, विष्णुभ प्रिय करनेवारे, शुभरूप, दुष्ट दैत्यांके नाशक, कैलासवासी, हर, शर्व, ईशान, कामरूंप, शङ्कर, उग्ररूर, महादेव, वामनपुराणान्तांत २६७ अजित, दुःपते प्राप्त होनेगाले, नोलकण्ठ, सनके संहारकारो, कपिल और विशालनेर, जटा मुकुटधारी, कृत्तिवास, पृपमध्यन, एवं भूत आपको हम प्रणाम करते हैं । हे सर्वलोय स्वामी! आज शरणमे आये हुए हमारी रक्षा कीजिये। हे शहर! हम सर आपही रक्षक हैं ॥१४॥ एवं स्तुवन्तो देवेशं देवा ब्रह्मर्पयस्तदा ।। अनुजग्मुर्महात्मानं नारा- यणमिवापरम् ॥ ३५॥ एवं संस्तृपमानोऽसौ तदा पशुपतिनुप ॥ प्रपेदे तं महापुण्यं कैलास पर्वतोत्तमम् ॥ ३६ ॥ इस प्रकार देश शङ्करको स्तुनि करते हुए प्रमादि देवता दूमो नागयगको तरह उन भगवान् शङ्करके पोछे पोछे चलने लगे। इस तरह देवताओंसे स्तुति किये गये भूतनाथ महादेव महापुण्यशील पर्वतश्रेष्ठ फेलासपर पहुंचे ॥३६॥ तत्रापि स्वालयं दिव्यं सर्वभूतनिपेवितम् ।। देवर्षिसिद्धमनुजैर्गन्ध- पैंश्चापि सेवितम् ॥३॥ अतीव शुभगन्धाढ्यं प्रपेदे त्रिदशेश्वरः ।। वहां भी देवता, महर्पि, सिद्ध मनुष्य, गन्धर्व आदि सर्व भूतोंसे सेवित, दिव्य, अत्यन्न शुभगन्धसे युक्त ये अपने वासस्थानपर जा पहुंचे ॥३८॥ तेपां मुनोनामय पश्यतां तदा गौरीश्वरो देववरः प्रतापवान् ॥ अ. न्तर्दधे सानुचरममावस्तत्रैव राजस्तन्महाद्भुतम् ॥ ३८ ॥ अन्यदिच्छसि किम्भूयस्तत्तच्छ्रोतुं महीपते ॥ वासुदेवाश्रितं पुण्यं तत्पृच्छ कथये तव ॥३९॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्ये श्रीवेट्टा- पलाच्छंकरस्य फैलासगमनादिवर्णनं नामाट- त्रिशोऽध्यायोऽत्र कोनविंशः ॥१६॥ हे राजन् ! उस समय उन सन मुनीश्वरोंके देखते देखने गोरीश्वर भगवान शङ्कर अपने मनुचरों सहित वहां अन्तर्धान हो गये । हे भूपाल! वह दृश्य बडा ही अद्भुत मालूम हुआ। हे महीपते ! इसके अनन्तर अब आप वासुदेव सम्बन्धी और पुण्य पवित्र क्या क्या फया सुनना चाहते हैं ? वह पूछिये, हम आपको सुनायेंगे। ॥ इति उनविंशोऽध्यायः॥
शिोऽध्यायः प्रभुके दिव्य विमानका कारण अन्तर्धान । स्वामीसर पर ऋपिनका, भगवत भक्त निधान ॥१॥ महिमा अप्टाक्षर मन्त्रकी, तप समाप्तिके वाद। ऋपि अगस्त्य अरु मुनिनका, प्रत्यावर्तन बाद ॥२॥ दिव्य विमान लोपसे, मुनि सप चिन्ता लीन । आदि विचित्र पुनीत नित, लिखी कथा प्राचीन ॥३॥ अथ भगवद्विमानान्तर्धानहेतुनिरूपणम् जनक उवाच- अन्तर्हितं कथं तेषां मुनीनामञ्जनायले ॥ आसोदिमानमाश्चर्य श्रोतु- मिच्छाम्यशेषतः ॥१॥ आख्याहि मे महाश्चर्यमेतत्पुण्यमनुत्तमम् ॥ जनकने पूछा-हे मुने! अजनाद्रिपर : उन महात्माओंके सन्मुख विमान कैसे अन्तर्धान हुआ ? यह मैं सुनना चाहता हूं। आप इस अद्भुत आश्चयप्रद अति पवित्र वृत्तान्तको कहिये ॥२॥ चामदेव उवाच-- लीलया देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥२॥ तदासीदद्भुतं दिव्यं विमानं मुनिसेवितम् ॥ अन्तर्हितं कृतं राजन्मायया दिव्यया स्वया ॥२॥ सर्व एते मुनिश्रेष्ठाः सुचिरं गिरिमूर्धनि ॥ चरेयुरिति देवेन ह्यादावन्तहि- तं कृतम् ॥ ४॥ स्वेनैव तेषां सर्वेषां मुनीन्द्राणां महात्मनाम् ॥ मायामपा- स्थ स्वं दिव्यं विमानं दर्शितं पुनः ॥ ५॥ तस्मान्मुनिवराः पूर्व नापश्यन् दिव्यमुत्तमम् ।। विमानं सर्वपापघ्नं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ६ ।।
वामनपुराणान्तर्गव २६९ वामदेव बोले- हे राजन् ! अतुल पराक्रमो देवाधिदेव भगवान् विष्णुने दिव्य, मुनिजन सेवित, उस विमानको लीलादप्टिसे अपनी मायासे अन्तर्हित कर दिया था। हे महिपाल ! ये सब मुनिवर पर्वतके शिखरपर चिर- काल तक भ्रमण करेंगे, इस भावसे परमात्माने विमानको तिरोहित कर दिया था। फिर भगवान्ने स्वयं ही उन सब महात्माओंको मायाको दूर कर उनको अपने दिव्य विमानका दर्शन कराया। हे राजन् ! इस कारण उन मुनियोंने सर्व पापनाशक सर्वलोक प्रसिद्ध दिव्य उस उत्तम विमानको पहिले नहीं देखा था ॥६॥ अप्राकृतमनाद्यन्तं वैकुण्ठादागतं महत् ॥ श्रीसहायस्य तद्विष्णो- विहारायतनं सदा ॥ ७॥ दृष्टवन्तश्च तदिव्यं प्रसादाज्जगदीशितुः ॥ हरेभंगवतस्तस्य तद्भुतमिवाभवत् ॥ ८॥ एतचापि समाख्यातं यत्पृष्टो- ऽहं त्वया नृप ॥ श्रोतव्यं यत्त्वया चान्यत्तत्पृच्छ कथयामि ते ॥१०॥ हरि भगवान्को कृपाये सबने उस, अप्राकृत, आदि अन्तसे रहित, लक्ष्मीपति भगवान् विष्णुके सदा क्रीड़ा. स्थान एवं वैकुण्टसे आये हुए विमानके दर्शन पाये । उसका दृश्य बड़ा ही अद्भुत था। हे राजन् ! यह भी मैंने आपको सुना दिया जो आपने पूछा था । अब आप क्या सुनना चाहते हैं, सो पूछिये । हम आपको वह भी सुनायेंगे। जनक उवाच अगस्त्यप्रमुखास्तत्र किमकुर्वस्ततः परम् ।। मुनयो मुनिशार्दूल तन्मे कथय सुव्रत ॥१०॥ जनक बोले-हे मुनिशार्दूल ! सुत्रत ! इसके बाद अगस्त्यादि महर्षियोंने वहां क्या किया ? कृग करके आप इस प्रसङ्गको कहिये ॥१॥ अथ स्वामिपुष्करिण्यामगस्त्यादिकृतमगवन्मन्त्रोपासनाप्रकार: वामदेव उवाच- अगस्त्याद्यास्ततस्तस्मिन् भगवत्यच्युतेऽमले । अन्तर्हिते जगद्धा- त्रि परे ब्रह्मणि केशवे ॥११॥ कृतवन्तो महात्मानो यत्तत्र कथयामि तत् ॥ वामदेव कहने लगे-उन अच्युत, अमल, जगन-रक्षक, परब्रह्म केशवके अन्तर्हित होने पर अगस्त्यादि महर्षियोंने वहांपर जो कुछ किया, वह मैं आपको सुनाता हूं। चिरकालं विमानेऽस्मिन्पुण्ये पुण्यप्रदायिनि ॥ १२ ॥ वसाम तत्परं श्रीवेटाचळमाशात्म्यम् नराधिप ! ब्रह्म चिन्तयामो जनार्दनम् ॥ पुष्करिण्या विशालायास्तस्या एवं शुभेज- ले ॥ १२॥ सर्वपापहरे शुद्ध लात्वा लात्वा दिने दिने ॥ सर्वे सम्पूज्य तपसा तमासाय दिवानिशम् ॥ १४ ॥ एवमुक्त्वा ततः सर्वे मुनयोऽमल- चेतसः ॥ ऊषुस्तस्मिन्विमाने ते द्वादशाब्दं नराधिप ॥ १५॥ हम लोग इस विशाल पुष्करिणीके, सब पापोंका नाश करने वाले शुभ, शुद्ध जलमें प्रति दिन स्नान करके निरन्तर तप करते हुए उन परब्रह्म जनार्दनका चिन्तन करते हुए इस पवित्र पुण्यप्रद विमानमें निवास करेंगे, हे इस तरह कहते हुए उन निर्मलचित्त सत्र मुनियोंने बारह वरस तक उस विमान में निवास किया।॥ १५॥ तपस्तीनं समास्थाय विष्णोराराधनोद्यताः ॥ स्वामिपुष्करिणी दिव्यां सेवमाना अहर्निशम् ॥ १६ ॥ जेपुरष्टाक्षरं मन्त्रं मुक्तिबीजमनुत्तमम् ।। विद्भिः प्रेक्ष्यते पूर्वयों मन्त्रो मुक्तिकाििक्षभिः ॥१७॥ अर्थार्थिभिस्त- थान्यैश्च कामसंसिद्धये नृप ॥ जजाप यं परं मन्त्रं पुरा ब्रह्मा सनातन- म् ॥ १८ ॥ कल्पादौ सर्वदेवेश: सिसक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥ तथा संहारस- मये सम्माप्ते चन्द्रशेखरः ॥ १९ ॥ यमभ्यस्थ महामन्त्रं शक्ति प्रामोति दुर्लभाम् ॥ यत्सम चाधिकं वा न त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥२०॥ तथा सर्वेषु मन्त्रेषु वैदिकेषु शुभेषु च ॥ यं ज्ञात्वा सर्वपापेभ्यो विमुच्यन्तेऽत्र मान- चाः ॥२१॥ सर्वान् कामांश्च विन्दन्ति यं जत्वा मन्त्रमुत्तमम् ॥ तं मन्त्रं सर्वपापघ्नं सर्वशोकपणाशनम् ॥ २२ ॥ जेपुरते मुनयः सर्वे हादशाब्दम- हर्निशम् ॥ वे सय श्रीभगवान् विष्णुकी आराधनामें उद्यत हो कर दिन रात दिव्य स्वामिपुष्करिणीका सेवन करते हुए मोक्षदायक उत्तम अष्टाक्षर मन्त्रको जपने लगे, जिस मन्त्रको मुक्ति एवं अर्थ तथा अन्यान्य फलोंकी इच्छा करनेवाले पुरातन विद्वान् लोग सोजते हैं, जिस मन्त्रको और लोग कामसिद्धिके लिये जपते हैं जिस मन्त्रको कल्पकै आदिमें नाना,प्रकारकी प्रजा रचनेशी इच्छासे सर्व देवताओं के स्वामी ब्रह्माजीने जपा था,जिस महामन्त्र का जप करके संहारफे समय भगवान चन्द्रशेखर शिवजीने दुर्लभ शक्ति प्राप्त कर ली है, जिसके समान या मधिक तीनों लोकोंमें तथा समस्त सय शुभ वेदमन्त्रों में कोई मन्त्र नहीं है, जिस उत्तम मन्त्रको जानफर मनुष्य सब पापोंसे छूट जाने और सय मनोरयोंको प्राप्त कर लेते हैं उस सर्वपापहारी सर्व शोफोंको दूर करनेवाले अप्टाभर मन्धका उन मुनियोंने मानिश निरन्तर यारह मास तक जप फिया !!
वामनपुगणान्तर्गत अथागस्त्यादिकृतो भगवतस्पेवापूर्वक: स्वापामगमनोद्योगः समासे छादशे वर्षे मुनयस्ते तपोधनाः ॥२३॥ अगस्त्यममुखाः सर्वे समाराध्य जगत्पतिम् ॥ शहचक्रधरं एवं चतुर्याहुं किरीटिनम् ॥ २४ ॥ श्रीभूमिसहितं देवमुद्यादित्यसन्निभम् ॥ सहस्रशो विमानं तत्कृत्वा चा- पि प्रदक्षिणम् ॥ २५ ॥ प्रणम्य च जगन्नाथं सर्वलोकेश्वरं हरिम् ।। गन्तुं प्रचक्रमुस्तस्मादेङ्कटाख्यान्नगोत्तमात् ॥ २६ ॥ हे राजन ! जब बारह बरस समाप्त हो गये तब अगस्त्यादि सब मुनियोंने शङ्ख चाधारी, चतुर्भुज, फिरीट धारण करनेवाले, उदय होते हुए सूर्य्यो समान, श्री और भुमि सहित जगत्पति भगवानकी आराधना एवं उस विमानकी हजारों प्रदक्षिणा तथा सर्वलोकेश्वर हरि भगवान जगन्नाथको प्रणाम करके उस पर्वतश्रेष्ठ वेङ्कटाचलसे जानेका अन्य किया।॥ २६ ॥ अथ भगवदिमानमन्तर्हितं दृष्ट्वाऽगस्त्यादिकृता चिन्ता एतस्मिन्नन्तरे तन्त्र विमानं मुनिसेवितम् ॥ पश्यतामेव सर्वेषां मुनी- न्द्राणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥ पुनश्चापि जगद्धातुर्मायया दिव्यया स्वया ॥ अन्तर्हितं कृतं चासीत्तद्भुतमिवाभवत् ॥ २८ ॥ ततस्तु मुनयः सर्वे परं विस्मयमागताः॥ हे राजन् ! उस समय उन सब महात्मा महर्षियोंके देखते देखते मुनिजन सेवित विमानको उन भगवान्ने अपनी दिव्य मायासे तिरोहित कर दिया। वह दृश्य घडा हो अद्भुत मालूम हुआ, इस प्रकार विमानको अन्तर्हित देख कर मुनि बड़े ही विस्मित हुए ॥२६॥ मुनय ऊचु:- अहोऽतोय महाश्चर्य कृतमेतन्महात्मना ॥ २९ ॥ पुनश्च देवदेवेन हरिणाऽद्भुतकारिणा ॥ यदेतन्महदाश्चर्य' विमानं पुण्यसेवितम् ॥ ३० ॥ अन्तर्हितं कृतं पूर्व दर्शितं च पुनस्तथा ॥ इदानी च पुनस्तेन माययाऽन्त- हितं कृतम् ॥ ३१ ॥ अहो यत महाश्चर्यमहो यत महामृतम् ॥ दृष्टमेत- त्तध्यक्षे सेविते माधवे शुभे ॥३२॥ एवंविधानि वाक्यानि प्रोच्य प्रोच्य
श्रीयेटाचळमाहात्म्यम्
पुनः पुनः ।। विस्मयाविष्टहृदयास्तस्थुस्तत्रैव ते द्विजाः ॥ ३३ ॥
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये भगवद्वि-
मानान्तर्धानहेत्वादिनिरूपणं नामकोनचत्वारिंशोs.
ध्यायोऽत्र विशतितमः ॥ २०॥
मुनि कहने लगे- अहो ! भगवान्ने यह क्या ही अद्भुत कार्य किया। अद्भुत कारी देवाधिदेव भगवान हरि-
ने यह महान् आश्चर्य किया है, कि पहिले विमानको अन्तर्हित कर फिर दिखाया। और इस समय फिर भी
अपनी मायासे विरोहित कर दिया। यह महान आश्चर्यकी बात है कि इस दिव्य विमानके अध्यक्ष भगवानको
सेवा करनेसे ही यह विमान दिखायी देता है। हे राजन् ! वे महर्षि बार बार इस प्रकारके ववन कह कर परम
विस्मयको प्राप्त हो गये और वहीं ठहर गये ॥ ३३॥
इति विशोऽध्यायः ॥ २०॥
एककिशोऽध्यायः
शेषाचलके वायु दिशि, महा भूत आख्यान ।
नारायण गिरि नामसे, होनेका परमान ॥१॥
स्वामीसरके तीरपर, वसुका प्रमुपद ध्यान ।
श्वेत दीपके ऋपिनका, उस गिरिसे प्रस्थान ॥२॥
ऋपि अगस्त्यका कथन पुनि, भावी यानाऽख्यान ।
इक्कीसवें अध्यायमें, वर्णन साथ प्रमान ॥३॥
अथ शेषाद्रिवायव्यभागस्थितमहाभूतस्य नाराणाद्रित्वे वर्णनम्
जनक उवाच-
पायव्यां दिशि यो देवो गिरेस्तस्य महीयसः ॥ दृष्टो मुनिवरैः पूर्व
कोऽसौ ब्रह्मन्वस्व मे ॥१॥
वामनपुराणान्तर्गव
www
जनकने पूछा-है ब्राह्मन ! भारत्यादि मुनियोंने येवटाचलके वायव्य कोणमें जिस देवके दर्शन किये वह
कौन था ? कृपा कर यह यात पहिये ॥ १॥
पामदेव उवाच-
स राजन्नगराजस्तु नारायणगिरिः स्वयम् ॥ आसीनो वपुरास्थाय
स्वकं दिव्यं महामृतम् ॥२॥
वामदेव बोले-हे राजन् ! यह स्वयं अपना महान्, अद्भुत दिव्य शरीर धारण कर बैठे पर्वतराज नारायण
गिरि ही थे ॥२॥
अथ बसोभगवन्मन्त्रोपामनापूर्वकं स्वामितीर्थस्थितिवर्णनम्
जनक उवाच...
अन्तहिते जगन्नाथे वसुः परमधार्मिकः ।तपःपरं स राजपिरकरी-
कि महामुने ॥ ३ ॥
जनफ बोले हे महामुने ! भगवान जगनाथके अन्तर्हित होने पर धार्मिक राजर्षि वसुने तपके बाद क्या
किया ॥३॥
पामदेव उवाच-
स राजाऽन्तहिते देवे देवदेवे सनोतने ॥ कृतवान्यन्महीपाल तदा.
ख्यास्ये निशामय ॥४॥ तस्मिन्नेव विमानेऽसौ राजोपरिचरो वसुः ।।
आराधयन्द्वपीकेशं वासुदेवं सनातनम् ॥५॥ दादशाक्षरमेवैकं परं मन्त्र
जजाप ह ॥ सेवमानश्च तां दिव्यां स्वामिपुष्करिणी शुभाम् ॥ ६ ॥ उवास
परया भक्त्या द्वादशाब्दं महामतिः ॥ नृपेन्द्र कथयिष्येऽन्यच्छ्यतामित्य-
थाब्रवीत् ॥ ७॥
वामदेव कहने लगे-हे राजन् ! देवाधिदेव सनातन भगवान नारायगके तिरोहित हो जाने पर राजा वसुने
ओ कुछ किया वह मैं आपको कहता हूं, आप श्रवण करें । हे महिपाल ! राना उपरिचर वसु उसी विमानमें सनातन
वासुदेव हपोरेशकी आराधना करता हुआ परम द्वादशाक्षर मन्त्र जप करने लगा। हे राजन् ! राजा वसु
द्वादशाक्षर मन्त्रको जपता और दिव्य शुभ पुष्करिणीकी सेवा करता हुआ भक्तिपूर्वक घारह वर्ष तक वहां पर
रहा । हे नृपेन्द्र ! और अन्य वृत्तान्त भी आप सुनिये मैं कहता हूं ॥ ६॥
२७४ प्रोबेछूटाचनमाहात्म्यम अथ श्वेतद्वीपवासिसिद्धादीनां श्रीवेङ्कटाचलात्स्वावासगमनम् ते सर्वे सङ्गतास्तत्र नारायणगिरौ नृप ॥ शड्ढचक्रधराः सर्वे श्वेत- द्वीपनिवासिनः ॥ ८॥ नमो भगवते वासुदेवायेत्यजस्तदा ॥ तस्मिन्वि- माने व्यवसंश्चिरकालमधो नृप ॥९॥ अर्चयन्तश्च गोविन्दं भक्त्या परमया तदा ॥ अनुज्ञाताश्च देवेन श्वेतदीपमथागमन् ॥१०॥ एत- चापि समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वया नृप ॥ यदन्यत्तव वक्तव्यं तत्पृच्छ कथयामि ते ॥११॥ हे नृप ! वे श्वेतद्वीपनिवासी सब मिल कर शङ्ख, चक्र धारण कर परम भक्तिसे " नमो भगवते वासुदेवाय इस मन्त्रको जपते एवं भगवान गोविन्दकी अर्चना करते हुए बहुत दिनतक उस विमानमें रहे, उसके बाद देवकी आज्ञा पा कर वे अपने स्थानको चले गये। हे राजन ! आपने जो पूछा था वह मैने कह दिया। जो कुछ पूछना हो, पूछो, मैं सब कह दूंगा ।। ११ ।। " मच और . जनक उवाच- सनकाद्या महात्मानो येऽन्ये तत्र समागताः ।। अन्तहिते जगन्नाथे किमकुर्चस्ततः परम् ॥१२॥ जनक बोले-हे मुने ! वहां पर आये हुए सनकादि योगिगण एवं अन्यान्य देवना महर्पि आदिने भगवान के अन्तर्धान होने पर क्या किया १॥ १२ ॥ पामदेव उवाच- ससर्वयश्च देवाश्य शुकश्चापि महामतिः। बृहस्पतिश्च भगवान् सनकायाश्च योगिनः १३ ॥ सर्व एते महाभागा नमस्कृत्य जनार्दनम् ॥ महोघरं प्रशंसन्तः स्वालयान्प्रतिपेदिरे ॥ १४॥ शह्वश्चापि जगद्धातुः प्रसादादेव भूपते ॥ विमानमद्धताकारमप्सरोगणसेवितम् ॥१५॥ आरुण्य गोपमानस्तैः शकलोकमवाप्तवान् ॥ विष्वक्सेनश्च भगवान्सचिवैलिभि. घृतः ॥ १६ ॥ सप्तभि रितेजोभिर्महेन्द्रसमविक्रमैः ॥ असुराणां वधं चके पथोक्तं परमेष्ठिना ॥ १७॥ वामदेवो कहा-हे नृप ! सनर्पि, देवता, महामति शुक्र, भगमान् देवगुरु बृहस्पति, सनकादि योगिगण ये सर महाभाग, भगवान् महीधर जनार्दनको नमस्कार करके उनकी ही प्रशंसा करते हुए अपने अपने स्थानको घडे वामनपुराणान्तर्गत २७५ गये । हे भूपते ! शङ्ख भी भगरानकी कृपासे अद्भुत माफारवाला, अप्सराओंसे सेवित, विमानपर चढ़ कर, स्तूयमान हो इन्द्र लोकमें चला गया। भगवान् विष्वक्सेनने भी इन्द्रके समान पराक्रमी. अति तेमस्त्री एवं महाबलवान अपने सात मन्त्रियोंको संग ले कर परमात्माके आदेशानुसार दैत्योंका वध किया ॥ १७ ॥ जना उगाच- अन्तहिते ततस्तस्मिन्विमाने मुनिसेविते ॥ अगस्त्यो भगवान ब्रह्म- न्नकरोत्कि महामुनिः ॥१८॥ जनकने पूछा-हे प्रमन् ! मुनिसेवित उस विमान के अन्नहित होने पर भगवान् महर्षि अगस्त्यने क्या किया ? ॥ १८ ॥ अथागस्त्यकृतमाविविमानाविर्भावहे तुनिरूपणम् यामदेव उवाच- अगस्त्यो भगवान् भूप मुनीन्द्रानिदमत्रवीत् ॥ यदेतद्दर्शितं दिव्यं विमानं लोकपावनम् ॥ १९ ॥ पूर्व भगवता तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ तत्रैव महाशैले सदा तिष्ठति पूजितम् ॥ २०॥ अन्तहितं न केनापि श- क्यते द्रष्टुमञ्जसा ॥ युगे युगे तु यः कश्चित्तपसा भावयेद्धरिम् ॥ २१ ॥ स तस्य कृपया दिव्यं विमानं पश्यति ध्रुवम् ॥ वामदेव बोले-हे भूर ! भगवान अगरस्य मुनि सर महर्पयोंसे कहने लगे कि पहले इसी जगह भगवान्ने लोक-पावन यह दिव्य विमान दिसाया है, इसी कारण वह इस महापर्वतपर पूजित हो कर सवदा रहता हैं। इसके अन्तहित होनेके कारण कोई भी उसे देख नहीं सकता। प्रति युगमें जो तपके द्वारा भगवान्को प्रसन्न करेगा वही उस परमात्माको कृपासे इस दिव्य विमानको यहाँ देख सकेगा ॥ २२॥ आगामिनि कलौ चापि सम्प्राप्ते पुण्यमुत्तमम् ॥२२॥ विमानं सर्व- पापघ्नं विष्णुनाऽधिष्ठितं सदा ॥ पश्यतां सर्वभूतानामालादजनकं शुभ- म् ॥२३॥ देवर्पिदैत्यगन्धर्वदेवसिद्धनिपेवितम् ॥ मनुजैरेव तद्भक्तः कारितं लक्षणान्वितम् ॥ २४ ॥ भविष्यति महाश्चर्य मुनीन्द्रा नात्र संशयः ॥ भविष्यमें कलियुगके प्राप्त होने पर भी सदा विष्णुसे अधिष्ठित, सब पापोंको नाश करनेवाला, देखनेवाले सब प्राणियों को आनन्द देनेवाला, देव, ऋपि, दैत्य एवं गन्धर्व, सिद्धजननिषेवित यह दिव्य विमान परमात्माके भक्त मनुष्यों द्वारा सवै-लक्षण-सरन्न ही बनाया हुआ आश्चर्यमय हो कर रहेगा इसमें संशय नहीं है।
२७६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् Ammom , तत्रैव भगवान् विष्णुः स्थास्यत्यक्षयशक्तिधृक् ॥ २५ ॥ विमाने तु जगन्नाथः पूर्व दृष्टो हरिः स्वयम् ॥ शङ्खचक्रधरः श्रीमांश्चतुर्बाहुस्वरूप- वान् ॥ २६ ॥ अस्मिञ्जगति विप्रेन्द्रा विश्रुतं च भविष्यति ॥ विमानं तद- घौघनं त्रैलोक्यतिलकोपमम् ॥ २७ ॥ दिव्य विमानमें पहले देखे गये, शंख पक्रधारी, श्रीमान, चतुर्वाहु, अनुपम-पराक्रमी, हरि जगन्नाथ भी इस विमानमें निवास करेंगे। हे मुनियो! त्रिलोकीमें श्रेष्ठ यह विमान इस संसारमें सब पापोंको नाश करनेवाला प्रसिद्ध होगा ।। २७ ।। वामदेव उवाच- एवमुक्त्वा मुनीन्द्रास्तानगस्त्यो भगवांस्तदा ॥ गन्तु' चक्रे मनस्त- स्मात्पणिपत्य जनार्दनम् ॥ २८ ॥ अगस्त्योऽथ महातेजा धरान्प्राप्य सुदु- लभात् ॥ मुनिभिः संवृतो राजन्महेन्द्रमगमगिरिम् ॥२९॥ एवमेषा पुरा वृत्ता कथा ते कथिता मया ॥ विश्रुता सर्वलोकेषु किमन्यज्ज्ञातुमिच्छ- सि ॥३०॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेकटाचलमाहात्म्ये भविष्यद्विमानप्रादुर्भाववर्णनं नाम चत्वा- रिंशोऽध्यायोऽत्रकविंशः ॥२१॥ वामदेव बोले-हे राजन् ! महर्षि अगस्त्यने मुनियोंसे इस तरह कह कर भगवान् जनार्दनको प्रणाम करके वहांसे जानेकी इच्छा की। हे माहिपाल ! महा तेजस्वी महर्षि अगस्य दुर्लभ वरोंको प्राप्त कर मुनियोंके साथ येङ्कटाचलसे महेन्द्र पर्वतपर चले गये। इस तरह सब लोकोंमें प्रसिद्ध पहिले कही गयी यह प्राचीन क्या मैंने आप- से कह दो । अव आप और क्या सुनना चाहते हैं ? ॥३०॥ ॥ इति एकविंशोऽध्यायः॥
কিছুটা दैत्य देवजित आदिका, लोकोपद्रव देख । विष्वकसेनाका गमन, करन हेतु बिन रेख ॥१॥ समर दैत्यगण संग कर, नारायण प्रायोग। दैत्योंको संहार कर, स्तुती विनय विनियोग ॥२॥ विष्यक विजयोत्कर्षमें, देवनका उपचार । विनय प्रार्थना अर्चना,पुनि जग शान्ति विचार ॥३॥ , अथ देवजिदाद्यसुरकृतलोकोपद्रववर्णनम् जनक उवाच...- ब्रह्मन्नियुक्तो देवेन विष्वक्सेनः स वीर्यवान् ॥ तेषां वयं कथं चने दैत्येन्द्राणां तरस्विनाम् ॥ १॥ एतन्मे महदाश्चर्य चरितं तस्य धोमतः ॥ विष्वक्सेनस्य देवस्य तत्त्वेनाख्यातुमर्हसि ॥२॥ राजा जनकने पूछा-हे ब्रह्मन् ! भगवान्का आदेश पा कर महाप्रतापी विष्वक्सेनजीने महा वलशाली दैत्योंका वध किप्त प्रकार किया ? देव, धीमान्, श्रीवि वक्सेनजीका यह आश्चर्यजनक चरिन ठीक ठीक आप कहिये ॥२॥ वामदेव उवाच- एतत्ते कथयिष्यामि शृणुष्व श्रद्धयाऽन्वितः ॥ पुराऽवधीद्यथा दैत्यान्वि- व्वक्सेनो महाबलः ॥३॥ पुराऽभवन्महावीर्या हिरण्याक्षस्य वंशजाः ॥ दे- वजिन्मृत्युजिच्चापि शत्रुजिच्चेति ते त्रयः ॥४॥ प्रातः सुमहासत्त्वा महा- माया महौजसः ॥ ब्रह्माणं ते समाराध्य स्रष्टारं भुवनेश्वरम् ॥५॥ सर्व- देचैरवध्यत्यमवापुर्मनुजेश्वर ॥
२७८
श्रीवेकुटाघरमाहात्म्यम
वामदेव बोले-हे राजन् ! महा बलवान् विष्वक्सेनजीने प्राचीन समयमें जिस प्रकार दैत्यों का वध किया वह
कथा मैं आपको सुनाऊंगा, आप श्रद्धापूर्वक श्रमण करें। पहिले हिरण्याक्ष के वंशमें पैदा हुए देवजित, मृत्युजित,
एवं शत्रुजित् नामके अति पराक्रमी, बड़े शूरवीर, महा मायावी और मतुल बलपाले तीन भाई थे। हे मनुजेवर !
उन तोनों दैत्योंने संसारको रचनेवाले ब्रह्माजीकी आराधना करके यह वर मांग लिया कि उनको कोई
देवता मार न सके ॥ ६॥
ततः सकलदैतेयैर्महामात्यैर्महावलैः ॥६॥ अनेकशतसाहौः संव-
तास्ते महीमिमाम् ॥ विचेरुरवनीपाल नाशयन्त इमाः प्रजाः ॥७॥ क्षा-
भितास्तैस्तु सहसा शोपिताः वरुणालयाः ॥ तेपो वीर्येण महता पर्वताश्च
चकम्पिरे ॥ ८॥ ययुविनाशं सहसा प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वर ॥ यज्ञभागभुजो
देवा यज्ञभागं न लेभिरे ॥ ९ ॥त एव बुभुजुदैत्या यज्ञभागान सुदुर्मदाः ॥
न यज्ञाः समवर्तन्त तपश्चकुनै तापसाः ॥ १०॥ न तताप तदा सूर्यों न
जज्बाल च पावकः ॥ निर्जिताश्चाभवन्देवा युद्धे परमदारुणे ॥ ११ ॥
देतेयैर्विजिता देवाः शरणं प्रतिपेदिरे ॥ नारायणाचले दिव्ये वसन्तं पुरु-
पोत्तमम् ॥१२॥
हे राजन् ! ब्रह्माजीसे वर पा कर वे तीनों भाई अपने महा बलवान् अमात्य और अनेक सैकड़ों सहस्रों
देत्योंको साथ ले कर प्राका नाश करते हुए पृथ्वीपर विचरने लगे। हे प्रजेश्वर! उन्होंने एकाएक समुद्रोंको
सुखा डाला। उनके अतुल पराक्रमसे पर्वत कांपने लगे । एकाएक प्रजा नष्ट होने लगी। यक्षके भागको लेनेवाले देव-
ताओंने यज्ञका भाग नहीं पाया । मदोन्मत्त वे दैत्य हो यज्ञोंके भागको लेने लगे। न कोई यज्ञ होता था और न कोई
तपस्वी तप कर सकता था । न सूर्य तपता था और न अग्नि जलती थी । परम दारुण युद्धमे सभी देवतागण पराजित
हुए । असुरोंसे पराजित हो कर देवतागण दिव्य नारायणाचलनिवासी पुरुषोत्तमको शरणमें गये ॥१२॥
अथ देवजिदाद्यसुरवधार्थ सपरिकरस्य विष्वक्सेनस्य गमनम्
एवं प्रवृत्ते लोकेऽस्मिन् दैतेयैस्तैर्मदोत्कटः ।। विष्वक्सेनः समाज्ञप्तो
विभुना हरिणा यली ॥ १३ ॥ तेषां ववार्थ सर्वेषां देत्येन्द्राणां चलीयसा-
म् ॥ अभ्यगात्सचिवैः साथै सप्तभिर्यलशालिभिः ॥१४॥ अनेकशतसा-
हस्रैर्भूतसधैः समावृतः॥ महापलैर्महावी भारहरणक्षमैः ॥१५॥
वामनपुराणान्तर्गत २७९ संवृतस्तैमहातेजाः सोऽगच्छद्रिमलेऽम्परे ॥ व्यराजत यथा शकः संवृत- स्त्रिदशेश्वरैः ॥१६॥ आकाशं तदनाकाशं कृतमासीभास्करम् ॥ हे महीप ! इस प्रकार मदोत्कट दैत्यों द्वारा संसारमें विलय मच जाने पर भगवान् हरि विभुकी आज्ञा पा कर सात बलशाली मन्त्रियों के साथ मनेक सैकड़ों सहस्रों महा घलवान, महावीर्य, पृथ्वीके भार. हरनेमे समर्थ भूत समूहसे युक्त हो कर महातेजस्वी विष्वक्सेनने उन सप बलवान् दैत्योंके वधके लिये प्रस्थान किया। उस समय विध- क्सेनजी विमल आकाशमें ऐसे शोभित हुए, मानों देवताओंसे युक्त इन्द्र है। उन्होंने आकाशको अभ्यन्तर स्थान रहित तथा विना सूर्य रहित कर दिया ।। १७॥ आयान्तमथ चाकर्ण्य विष्वक्सेनं च तद्वलम् ॥ १७॥ तेऽपि दैत्या महावीर्या बलवन्तो यशस्विनः ।। आहूय सर्वानसुरान् पातालतलवासि- नः ॥१८॥ सागरेषु च शैलेपु नदीषु च वनेषु च ॥ ये वसन्ति महावीर्या दारुणा दानवेश्वराः॥ १९ ॥ तान्सास्ते समाहूय समरेष्वनिवर्तिनः ॥ युद्धाभिमानिनस्तेऽथ सह दैतेयदानवैः ॥२०॥ देवजित्नमुखा जग्मुर्योद्ध तेन महात्मना ॥ विष्वक्सेनेन ते तेन गिरिशेनेव राक्षसाः ॥ २१ ॥ विष्वक्सेन और उनकी सेनाको भाते हुए देख कर पाताल, समुद्र, नदी और वनादिमें जो महावीर्य, दारुण, दानवेश्वर बसते थे, उन सब युद्ध में डटनेवाले असुरोंको बुला फर युद्धाभिमानी देवजित मादि यशस्वी बलवान् महा. घीयं चे दैत्य भी उन महात्मा विष्वक्सेनके साथ युद्ध करने के लिये निकल पड़े जैसे महादेवजीके साथ राक्षस निकल पड़े थे ॥२२॥ अथ विष्वक्सेनासुरसैनिकयोयुद्धक्रमः देवस्य सैनिकाश्चापि दैत्येन्द्राणां च सैनिकाः ॥ ततो युद्ध महारौद्रं समवर्तत दारुणम् ॥२२॥ सेनयोरुभयोश्चापि देवासुरमिवापरम् ॥ नाना- प्रहरणैरुनिजघ्नुस्ते परस्परम् ॥२॥ विष्वक्सेनानुगाश्चापि दैत्येन्द्राइच घलीयसः ॥ तैर्मुक्तैरनजालैश्च शस्त्रौघैश्चापि संयुगे ॥ २४ ॥ दह्यमान- मिवाकाशमासीत्सर्वग्नहाकुलम् ।। जब देव और दैत्यों कि सेनायें इकही हुई, तब ऐसा भयानक युद्धका प्रारम्भ हुमा मानो दूसरा देवासुर संग्राम ही हो रहा है। और वे दोनों एक दूसरेको मारने लगी । देव और देयोंके द्वारा छोड़े हुए नाना प्रकारके शस्त्र और अस्त्रों के समूहसे सब ग्रहोंसे व्याप्त आकाश जलता हुआ मालूम पडने लगा ॥ २५॥ - .२८० श्रीवेष्टटाचटमाहात्म्यम जाज्वल्यमानं तं हा गगनं गगनेचराः ॥ २५ ॥ परित्यज्य नृपा- फाशं भयाजग्मुर्दिशो दश ॥ ततो देवजिता मुक्ता घोरमाया महौज- सा ॥ २६ ॥ तान्सन्मिोहयामासुर्विष्वक्सेनस्य सैनिकान् ॥ विष्वक्से- नस्य सचिवस्ततः पद्धो महामतिः ।। २७ ॥ मेघावी नाम बलवान् सर्वमा- याविशारदः ॥ मायायलेन तां मायामजयत्सर्वमोहिनीम् ॥ २८ ॥ आकाशको जाज्वल्यमान देस कर मकाश गामो प्राणि आकाशको छोड़ कर भयसे दशों दिशाओंमे भाग गये। इसके बाद महामली देवजितके द्वारा प्रेरित भयानक मायामओंने अपने तेजसे विष्वक्सेनके सैनिकको मोहित किया। उसके बाद बलवान, सर्वमायाविशारद महामति मेधावी नामका, विष्वरसेनके मंत्रीने घड़ा क्रुद्ध हो कर अपनी मायाके पलसे उस सर्वमोहिनी देत्य मायाको जीत लिया ॥२८॥ ततो धनुर्महद्दिव्यमादाय विमलप्रभम् ॥ अच्छेद्यं सर्वशत्रूणां दत्त- मव्यक्तरूपिणा ॥ २९ ॥ अनेकरतसंछन्नं जाम्यूनदपरिष्कृतम् ॥ मुमोच निशितान्याणान् दैत्येन्द्राणां महौजसाम् ॥३०॥ निहतास्तेन दैतेयाः शत- शोऽथ सहस्रशः॥ मुक्त्वा प्रियतरान्माणान्निपेतुर्धरणीतले ॥३१॥ उसके बाद उसने विमल कान्तिवाले, दिव्य, शत्रुओं द्वारा अच्छेय, अव्यक रूपी भगवान्के दिये हुए अनेक रत्नोंसे युक्त, सुवर्गसे परिष्कृत बड़े धनुपको ले कर तीक्ष्ण वाणोंको छोड़ा, जिनसे सैकड़ों हजारों देत्य अपने प्रिय प्राणोंको छोड़ छोड़ कर पृथ्वीपर गिरने लगे ।। ३१ ॥ निहतांस्तानथालोक्य मृत्युजित्क्रोधमूर्छितः ॥ मोहयामास सर्वास्ता- मायया देवसैनिकान् ॥ ३२॥ शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नः क्रोधेन महताऽन्वि- तः ॥ असिरनं समादाय विमलार्कसमप्रभम् ॥ ३२॥ चिच्छेद तस्य दैत्यस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥ तस्यासोद्भूय एवाशु शिरस्तुङ्गकिरीट- वत् ॥ ३४ ॥ शत्रुजित्तस्य तत्कर्म शत्रुघ्नस्य बलीयसः॥ सम्पश्यन् घोर- सङ्काशो मायामुग्रामथादे ॥ ३५ ॥ विजेतुं दुर्मदः सर्वान्विव्वक्सेनमुखा- न्मृचे ॥ तया ते निष्प्रभा आसन्विष्वक्सेनस्य सैनिकाः ॥ ३६ ॥ दैत्योंको मरे हुए देख का मृत्युजितने क्रोधले मूर्छित हो अपनी मायासे सब देव सैनिकोंको मोहित किया । उसी समय शत्रुओंको नाश करनेवाले शत्रुनने क्रोधमें आ विमल उत्तम खत ले कर उसके मस्तको काट डाला, किन्तु उच्च फिरीट वाला उसका मस्तक फिर भी पैदा हो गया !बलवान शत्रुनके उस कर्मको देस कर शत्रुजित् नामक राक्षसने सया तदनुयायीने प्रचण्ड मायाको छोड़ा, जिससे विष्वक्सेनजीके सैनिक निस्तेज हो गये ।
वामनपुराणान्तर्गत
२८१
AmaAMAN
तां दृष्ट्वा सहसा मुद्धः सचिवस्तस्य धीमतः॥ मायामुग्रां महातेजाः
कालाग्निर्नाम वीर्यवान् ॥३७॥ आसुरी नाशयामास तद्भुतमिवाभवत् ।।
आददे महती शक्तिशत्रुजिदधकारणात् । मुमोचाथ स तां दीप्तां काला-
ग्निस्तरसा पली ॥ शत्तया विदारितो दैत्यः पपाताथ महीतले ॥३९॥ गता-
सुरिव निश्चेष्टः पुनश्चापि समुत्थितः ।
उस मायाको देख कर वीर्यवान्, महा तेजस्वी कालानि नामक विष्वक्सेन के सचिवने उस मासुरी मायाको
नष्ट किया। का दृश्य बड़ा विचित्र मालूम पड़ रहा था। कालामिने शत्रुजितको मारनेके लिये बड़े वेगसे, दीप्त बड़ी
शक्तिका प्रयोग किया, जिससे विदारित हो कर कह देत्य पृथ्वीमें गिर पड़ा और गिरते ही वह मुर्दे समान चेष्टा रहित
हो फिर भी उठ सड़ा हुआ ॥ ४० ॥
देवजिन्मृत्युजिचापि शत्रुजिचाप्यथात्मवान् ॥४०॥ क्रोधेन महता-
ऽऽविष्टास्त्रयस्त्रय इवामयः ॥ धनूंष्पाकृष्य दिव्यानि दत्तान्यव्यक्तजन्म-
ना ॥ ४१ ॥ ब्रह्मणा देवदेवेन कल्पादौ परमेष्ठिना ॥ महास्त्रं च तथा दि-
व्यं भीमं पाशुपतं तथा ॥४२॥ वायव्यं धारुणं चापि सौरमाग्नेयमेव च ॥
ऐन्द्रं चापि तथा रौद्रं याम्यं चापि सुदुस्तरम् ॥ ४३ ॥ विमोहनकरं घोरं
गान्धर्वं च सुदुर्जयम् ॥ जृम्भणास्त्रं तथा घोरं कौवेरं वारुणं तथा ॥ ४४ ॥
एवमादोनि चान्यानि दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे॥ मुमुचुः शतशो राजन्
सेनायां तस्य धीमतः ॥ ४५ ॥
देवजित् शत्रुजित, मृत्युजित, मानों दोनों अग्नि ही है, ऐसे तीनों भाई बड़े क्रोधके वशमें हो, कल्पके आदिम
अव्यक्तजन्मा परमेष्ठी ब्रह्माके दिये हुए दिव्य धनुप पर चढ़ा कर दिव्य महास्त्र, भयङ्कर पाशुपतास्त्र, वायव्यास्त्र,
वारुणास्त्र, सूर्यास्त्र, आग्नेयास्त्र, ऐन्द्रास्त्र, रुद्रास्त्र, अनतिक्रमणीय याम्यास्त्र, मोहकरनेवाले दुर्जय गन्धर्वान, शम्भ-
णास्त्र, कौबेरान इत्यादि अन्यान्य सैकडों दिव्याखोंको घीमान् विष्वक्सेनजीको सेना पर छोड़ने लगे॥४५॥
ब्रह्मास्त्रायैस्तथा दीप्तरस्त्रैः शत्रुभयङ्करैः । ज्वालार्चिष्मत्तदाकाश-
मपेतनहभास्करम् ॥ ४६॥ अपेतचन्दतारौघं निपतच्छुकसारिकम् ॥ ह-
श्यते सङ्गुलं तत्र संहारसमये यथा ॥ ४७ ॥
शत्रुओंको भयभीत करनेवाले दोप्त ब्रह्मास्त्रादियोंके तेजको कान्निसे जावल्यमान आकाश सूर्य, चन्द्रमा,
ओर तारागण रहित, गिरते शुक और सारिकाओंसे युक्त एवं शोभित हो प्रलय कालीन आकाशकी तरह देस
पडता है।॥४७॥
२८२ श्रीवेटोचळमादात्म्यम् v अथ विष्वक्सेनकवनारायणास्त्रप्रयोगपूर्वकासुरवधप्रकार: ततो देवः स भगवान्विष्वक्सेनः प्रतापवान् ॥ दृष्ट्वा विस्मयमापन्नो देतेयांस्तानलोकयत् ॥ ४८॥ साधु साध्विति चाऽऽभाष्य जहर्प च ननाद च ॥ स्वकं धनुर्महद्दिव्यं तप्तजाम्बूनदप्रभम् ॥४९॥ विस्कार्य स महातेजाः शाई चापमिवापरम् । नारायणीयं सहसा सन्दधेऽस्त्रं शरासने ॥ ५० ॥ इसके बाद प्रतापवान् भगवान् विष्वक्सेनजी उन देयोको देस विस्मित हो “ साधु साधु " ऐसा कह फर हर्ष गर्जना करने लगे और महातेजस्वी उन्होंने दुसरे शाङ्गफे समान, सपे हुए सोनेकी फान्तिवाले, अपने दिव्य महान धनुषका टवार करके उस पर एकाएक यहुत जल्दीसे नारायणास्त्रको चढ़ाया ॥ ५० ॥ तदस्त्रं मृत्युसङ्काशमनिवार्य सुरासुरैः॥ कालाग्निरिव जज्वाल क- ल्पान्ते सर्वनाशनः ॥५१॥ ततः संक्षोभमायातं जगदेतचराचरम् ।। चु- क्षुभुः सागराः सर्वे पर्वताश्च चकम्पिरे ॥५२॥ तदस्त्रं तेन निर्मुक्तं ज्वा- लामालि महात्मना ॥ समीक्ष्य सर्वभूतानि राजन्नेदुः सुदारुणम् ॥ ५३ ॥ आगतास्तेऽपि ये तत्र युद्धदर्शनलालसाः ॥ ते सर्वे गगनं त्यक्त्वा दुद्रुवः सर्वतो दिशम् ॥५४॥ मृत्युके समान, देवता और असुर किसीके द्वारा न रुक सकनेवाला वह अस्त्र, कल्पके अन्तमें सबके नाश करने गले कालामिकी तरह दीप्त हुआ। उससे सब चराचर जगत एवं सत्र समुद्र क्षोभित हो गये और पर्वत कापने लगे । महात्मा विष्वक्सेनके द्वारा छोड़े हुए उन प्रदीप्त अखोंको देख कर हे राजन् ! सय प्राणी हाहाकार मचाने लगे । फेवल दर्शनकी अभिलापासे जो जो वहां आये थे, वे सब भी आकाशको छोड़ कर चारो ओर भाग गये ।। ५४॥ देवाश्चापि तदा सर्वे मुनयश्च तपोधनाः ॥ दृष्ट्वा तदनमत्युग्रं प्रोचु. रेवं परस्परम् ॥ ५५ ॥ संहारसमयः प्राप्तो विस्मयः क्रियतेऽत्र किम् ॥ नारायणेन भूतानामादिभूनेन शाङ्गिणा ॥५६॥ संहारः क्रियते नूनं लोकानामद्य विष्णुना ॥ विष्वक्सेनेन सर्वात्मा जगत्संहारमीश्वरः ॥२७॥ करोति नूनं भगवान् संहारकुतुकी हरिः॥ किमयं क्रियते तेन व्यापारः परमेष्ठिना ॥५८॥ अकाले जातमस्माकं निष्फलं दर्शनं विभोः॥ एवंविधा- वामनपुगणान्ताव २८३ न्यनेकानि वाक्यानि त्रिदशालयाः ।। ५९॥ वदन्तो भृशमुहिना जग्मुस्ते सर्वतो दिशम् ॥ उस समय सब देवता और तपोधन महर्षि उन प्रचण्ड अस्रोंको देख कर परस्पर इस तरह बातें कहने लो कि क्या संहारका समय उपस्थित हो गया है ? इसमें आश्चर्य करनेकी बात ही क्या है ? सब प्राणियों के आदि- फर्ता शार्ङ्गधर भगवान विष्णु निश्चय आज लोकोंका संहार कर रहे हैं! सर्वात्मा, संहार कोतुकी भगवान् हरि ठीक विप्यस्सेनके द्वारा संहार कर रहे हैं। उन परमेष्ठोके द्वारा यह क्या व्यापार हो रहा है। असमयमें हमें विमुके दर्शन निष्फल हुए, इस तरह अनेक प्रकारके वचन कहते हुए देवतालोग उद्विम हो कर सब दिशा में चले गये ।। ६०॥ अथ देवः स भगवान्विष्वक्सेनस्तदा नृप ॥२०॥ नारायणीयमस्त्रं तन्मुमोचादित्यसन्निभम् ॥ मुक्तं तदनमत्युग्रं सर्वसंहारकारणम् ॥३१॥ अदहदाहिनी तां तु दैत्येन्द्राणां दुरात्मनाम् ॥ देवजित्ममुखैः सार्ध त्र- कल्पैर्महायलैः ॥ १२॥ सा तु सेना प्रजज्वाल दधमानाऽस्त्रपावकः ।। शम्भुना दह्यमानानि त्रिपुराणि यथा पुरा ॥ १३ ॥ इसके बाद उन देव भगवान् विष्वक्सेनने आदित्यके समान उन नारायणास्त्रको छोड़ा । सश्रका संहार करते- वाले, छूटे हुए उन अति उग्र अखने उन दुरात्मा देत्योंकी सारी सेनाको वृत्रासुरके समान महाबली देवजित प्रमुख दैत्यों के साथ जला डाला । दैत्योंकी वह सत्र सेना अनामिते जलती हुई ऐसी शोभित हुई , मान महादेव द्वाग जलने हुए त्रिपुर ही है ।।६।। अखाग्निदग्धदेहास्ते साश्वाः सरथकृक्षराः॥ देवजित्ममुखाः सर्वे सानुगाः सहवान्धवाः । निपेतुरणोपृष्ठे दग्धपक्षा इच विजाः ॥ ६४ ॥ गतासबस्ते न्यपतन सहस्रशो नरेन्द्र भूमौ दितिजेश्वरात्मजाः ॥ प्रच्छा- दयन्तः सकलां महीमिमां प्रदग्धकेशाम्बरभूषणोत्तमाः ॥ ६५॥ सा चो- प्रवेगा दितिजेश्वराणां सेनाऽतिभीमा समरेष्वजेया ॥ अस्त्राग्निदग्धा न च भूतसधैरदृश्यताकाशगतैर्न देवैः ॥ ६६ ॥ तय रथों, कुञ्जरों, अनुचरों और सब वान्धवों सहित देवजितप्रभृति सब लोग अनामिसे दग्ध होकर पृथ्वी पर गिर पड़े, जैसे पक्ष जल जानेसे पक्षी गिर पड़ते हैं। हे राजन् ! प्रदग्ध फेश, वन एवं भूपर्गोवाले वे दैत्यप्रवर मर कर पृथ्वीको आच्छादित करते हुए गिर पड़े। युद्धमें अजेय, अति भयङ्कर, प्रबल वेगवाली राक्षसों की
२८४
श्रीटापटमात्म्य
यह सेना अखों की अमिसे दग्ध हो गई, जिससे न तो उसको प्राणिसमूहने देखा और न आकाशगत देवता
हीने देखा ॥६६॥
अथ देवादिकृत विजयोपचारस्तुत्यादि।
ततस्तु देवाश्च निशाचराश्च गन्धर्वयक्षोरगपन्नगाश्च ॥ महर्पय
ध्याप्रतिमप्रभावा निपातितांस्तानवलोक्य दैत्यान् ॥३७॥ अपूजयस्ते समु.
पैत्य सर्वे देवं महावीर्यमुपस्थितं तम् ॥ प्रणम्य देवाधिपतेरमात्यं शिरोभि-
रुत्फुल्लविलोललोचनैः ॥ ६८॥ तमूचुरेनं वचनैनरेन्द्र सर्वे सुराद्याः परमं
प्रहष्टाः ॥ समन्ततस्तं परिवार्य देवं गृहीतचापं निहतेन्द्रशत्रुम् ॥ ६९ ।।
इसके अनन्तर देवता, निशाचर, गन्धवं यक्ष, उरग, पन्ना और अतुल प्रभावशाली महर्पियोंने पृथ्वीमें
गिराये हुए उन दैत्योंको देस वहां उपस्थित महावली देवाधिदेव विष्वकसेनकी पूजा की और हे नरेन्द्र ! उन भगवान्
नारायणके अमात्यको उत्फुल्लनेत्रवाले मस्तकोंसे प्रणाम कर, प्रसन्न हो इन्द्रप्रमुख देवनागग शत्रुओंका नाश करनेवाले,
एवं हाथमें धनुप लिये हुए देवाधिदेवको चारों तरफसे घेर कर इन वचनोंसे उनकी स्तुति करने लगे ।। ६९ ॥
इन्द्रादय ऊचुः-
कृतं त्वयैतद्भगवन् सुराणां सुदुष्करं कर्म तवानुरूपम् ॥ अन्येन
नेते समरे निहन्तुं शक्या विना त्वां समुद्ग्रवीर्यम् ॥ ७० ॥ तैरेवमुक्तः
सहसा महात्मा सम्पूजितस्तान्प्रतिपूज्य सर्वान्॥ अन्तर्दधे सानुचरः सवा-
हनस्तत्रैव तेपामय पश्यतां तथा ॥७१
इन्द्रादिदेव बोले- हे भगवन् ! आपने यह देवताओंका बड़ा ही अशक्य कार्य किया है। यह आपके ही अनुरूप
है। अति बलशाली आपके विना दूसरा कोई इनको मारने में समर्थ नहीं है। इस तरह देवादियोंके कहने पर उनसे
पूजित महात्मा विष्वक्सेन उन सबका सत्कार करके अपने अनुचर और वाहन सहित उन सबके देखते देखते अन्त.
र्धान हो गये।। ७१॥
मया भूपेन्द्राखिलमेतदुक्तं तवाद्भुतं देवजिदादिनाशनम् ॥ एवंविधं
नैव पुरा प्रवृत्तमृते दशग्रीववधात्सुघोरात् ॥ ७२ ॥
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये विष्वक्सेन-
कृतदेवजिदादिवधवर्णनं नामकचत्वारिंशोs.
च्यायोऽत्र द्वाविशः ॥ २२ ॥
वामनपुराणान्तर्गत २८५ हे नृपेन्द्र ! मैंने आपको अद्भुत देवजिन् आदिकोंका वध सुना दिया है। इस प्रकारका भयङ्कर युद्ध घोर रावण वधको छोड़ कर पहले नहीं हुआ था। ७२ ।। ॥ इति हार्दिशोऽध्यायः॥ नयोधिज्ञोऽध्यायः श्रीवेङ्कट भगवानका, भावी दिव्य विमान । तेइसवें अध्यायमें, पर्णित शोभन यान ॥१॥ अथ भविष्यच्छ्रीमगवहिव्यविमानवर्णनम् वामदेव उवाम- एवं दैत्यवघं देवो विष्वक्सेनस्तु वीर्यवान् ॥ चक्र पुरा महीपाल देव- देवाज्ञया पली॥१॥ एतन्मया समाख्यातं पुरावृत्तमनुत्तमम् ॥ इतिहासं महापुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ २॥ वेड्सटाख्ये गिरौ तस्मिन्नत्यर्थे तेन धीमता ॥ अगस्त्येन मुनीन्द्राणां भविष्यत्कथितं नृप ॥ ३ ॥ आगामिनि युगे चापि सम्प्राप्ते तु कलौ युगे ॥ अदृश्यत्वाद्विमानस्य नित्यस्यामित- तेजसः ॥१॥ तस्या एव शुभे तीरे पुष्करिण्या महाद्भुतम् ॥ अतुलं कारितं भक्तैर्विमानं सूर्यसन्निभम् ॥ ५॥ भविष्यतीति तस्यापि माहात्म्यं कथये तव ॥ वामदेवने कहा-हे राजन् ! महावली श्रीविष्वक्सेनजीने इस प्रकार देवाधिदेव श्रीवेङ्कटेशजीकी आज्ञासे दैत्योंका वध किया। हे नरेन्द्र! यह पुरातन, उत्तम, महापुण्यप्रद, सर्व लोकोंमें प्रसिद्ध इतिहास मैंने आपको २८६ मीवेट्टाचळमाहात्म्यम् सुनाया है, जिस भावीको वेटाचल पर्वतपर बुद्धिमान् अगस्त्यजीने मुनियोंको वर्णन किया था। आनेवाले कलियुगमें भी इस नित्य और अपार तेजस्त्री विमानका दर्शन न हो सकेगा, क्योंकि वह अदृश्य है। इसलिये उसी स्वामिपुष्करिणीफे किनारे सूर्यके समान प्रकाशमान, भगवद्भक्तोंके द्वाग बनाया हुआ जो महा अद्भुत तिमान होगा उसका भी माहात्म्य में आपको सुनाता हूं ॥ ६ ॥ तचापि महदाश्चर्यविमानं सुरपूजितम् ॥ ६॥ शोभितं देवदेवेन भविष्यति न संशयः ॥ पहुवर्षशतै राजन्न च शक्यं सुरैरपि ॥७॥ वक्तुं तस्य विमानस्य माहात्म्यं विस्तरेण तु॥ यत्र देवाधिदेवोऽसौसान्निध्यं कुरुते हरिः ॥८॥ स्वभक्तानां हितार्थाय त्रैलोक्यानुग्रहाय च ॥ शोभितं देवदेवेन श्रीभूमिसहितेन तत् ॥९॥ विमानं मनुजै राजन् यदृष्टं पापनाशनम् ॥ विष्णोस्तस्य प्रसादेन ते नरा ध्वस्तयन्धनाः ।। १० ।। प्राप्नुवन्ति परं धाम ब्रह्म यत्तत्सनातनम् ॥ वह विमान भी महान् , आश्चर्यजनक, सुरपूजित एवं देवाधिदेवसे शोभित होगा, इसमें सन्देह नहीं है। हे राजन्! बहुत वर्ष पर्यन्त देवता भी उस पिमानकी महिमाको विस्तारपूर्वक वर्णन नहीं कर सकते ? जिसमें देवाधिदेव भगवान् हरि अपने भक्तोंके कल्याण और त्रिलोकोके अनुप्रहके लिये निवास करते हैं। हे राजन् ! जो मनुष्य उस, श्री और भूमि सहित देवाधिदेव हरिसे शोभित तथा पापापहारी विमानका दर्शन करेंगे, वे विष्णुफे प्रसा- दसे सब बन्धनोंसे छूट जायेंगे और सनातन धामको प्राप्त करेंगे ॥ ११ ॥ तत्रापि तु युगे राजस्तद्विमानं दिदृक्षवः ॥११॥ देवाः सर्वेऽपि गच्छ- न्ति सिद्धाश्च सहचारणैः ॥ ऋषयश्च सगन्धर्वा यक्षाश्च सह पन्नगैः॥१२॥ आदित्या वसवो रुद्रा दिक्पाला मरुतस्तथा ॥ ब्रस्मा चतुर्मुखो देवो भग. वान्छम्भुरेव च ॥ १३ ॥ एवमायास्तथान्ये च भक्त्या परमया युताः ।। उपतिष्ठन्ति तं देवं देवदेवेशमीश्वरम् ॥१४॥ है राजन् ! उस युगमें भी उस विमानको देखने के लिये सिद्ध और चारणोंके सहित देवता, गन्धर्वो सहित महर्षि और पन्नगोंके साथ यक्ष, आदित्य, वसु, रुद्र, दिक्पाल, मरुत, चतुर्मुख ब्रह्मा, तथा भगवान् शङ्कर और न्यान्य जन आते हैं और उन देवाधिदेव ईश्वरकी स्तुति करते हैं ॥१४॥ लात्वा च मनुजास्तस्मिन् स्वामिपुष्करिणीजले ॥ प्रणम्य देवदेवेशं नारायणमनामयम् ॥१५॥ तस्मिन्विमाने गोविन्दं वसन्तं पुरुषोत्तमम् ॥
~unnrna वामनपुराणान्तर्गत २८७ स्तुवन्ति दिव्यैः स्तोत्रैश्च नमन्तश्चाप्यनिशम् ॥ १६॥ सर्वे पातकिन- श्चापि तं दृष्ट्वा पुण्यमुत्तमम् ॥ विमानं सर्वशोकघ्नं सर्वरोगप्रणशनम् ॥१णा विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो भविष्यन्ति न संशयः॥ यत्र फापि घसन् देशे विमानाभिमुखं नरः॥१८॥ कटादि नमस्कृत्य सद्यः पापैर्विमुच्यते ॥ संक्षेपेण मयाप्येतन्माहात्म्यं कथितं तव ॥ १९॥ तस्य पुण्यस्य भूपाल विमानस्य महीयसः॥ मनुष्य उस स्वामिपुष्करिणीके जलमे स्नान और देवाधिदेव अनामय नारायणको प्रणाम करके दिव्य स्तोनों- से उस विमानमे वसते हुए पुरुषोत्तम गोबिन्दको अहर्निश स्तुति करते हैं। सम पातकीगण भी, सर रोगोंको नाश करनेवाले उस उत्तम पुण्यप्रद विमानको देख कर निःसन्देह सर पासे छुट जायेंगे। किसी भी देशमे बसता हुआ मनुष्य विमान के सन्मुस वेश्यावलको प्रगाम फरके तुरन्त सर पन्धनोंसे छूट जायगा । हे महीप ! संक्षेपसे मैंने आपको उस विमानका माहात्म्य कह दिया है । १९ ।। अतः परन्तु स्नेहेन स्वयमेव पदाम्यहम् ॥ २०॥ त्वया न पृष्टं राजेन्द्र गुयाद् गुरुह्यतरं महत् ॥ अत्यद्भुतमिदं भूप शृणुष्व गदतो मम ॥२१॥ है भूपाल ! इसके याद में स्वय ही महान पुण्यमय माहात्म्य प्रेमसे कहता हू। हे राजन् । आपने नहीं पूछा है तो भी, मै गुमसे भी गुप्त अति अद्भुत माहात्म्यको कहता हू, आप श्रवग फरें ॥ २१ ॥ नारायणगिरौ तस्मिन्नास्ते नारायणः स्वयम् ॥ गुहासु चापि सर्वासु सर्वेषु शिखरेषु च ॥ २२ ॥ कन्ट्रेषु च सर्वेपु निर्झरेपु शुभेषु च ॥ भग- चान्देवदेवेशः सर्वस्मिन्गिरिमूर्धनि ॥ २३ ॥ नानाविधानि रूपाणि विनद्वि- हरति स्वयम् ॥ फचिच्च देवरूपेण फचिन्मानुपरूपतः ॥ २४ ॥ कचिच्च मृगरूपेण फचिद् वृक्षादिरूपतः ।। उस नारायण पर्वतपर स्वयं भगवान रहते हैं । सर गुफामे, सय शिखरोपर, कन्दराओंमे, सर्व शुभ मरनोमे, एवं पर्वतकी सघ चोटीपर भगवान नारायण नानापकारके रूप धारण करके स्वयं विहार करते हैं। कहीं देवरूपसे, कहीं मनुष्यरूपसे, कहीं मृगरूप और कहीं घृक्षादिरूपसे रहते है ॥ २५ ॥ यत्र कुत्रचिदासीनस्तस्मिन्दिव्ये महागिरौ ॥२५ ॥ देवदेवं समा.
૨૮૮ श्रीवेट्टाचलमादात्म्यम् राध्य य उपास्ते जनार्दनम् ॥ करोति तस्य सान्निध्यं भगवानादिक- दरिः ॥ २६ ॥ वृषभाचलभूभागे घटिकामपि यो यसेत् ॥ सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥२७॥ ये तत्र कुर्वते पापमज्ञानादेवटाचले ॥ हन्युस्तान् सर्व एवैते गन्धर्वाः शत्रपाणयः ॥ २८ ॥ आज्ञया तस्य देवस्य विष्वक्सेनस्य घोमतः ॥ तस्मान्न कुर्यात्पापं तु नरस्तस्मिन्मही- धरे ॥ २९ ॥ जहां कहीं भी उस दिव्य महान् पर्वतमें घेठ फर जो मनुष्य देवाधिदेव भगवान् जनार्दनकी या उनको उपासना करेगा, भगगन हरि सदा उनके समीप रहेंगे। शृपभाचलके भूभागपर जो घड़ी भर भी निवास करेगा, उसी समय उसके सात जन्मके किये हुए पाप नष्ट हो जायंगे। जो मनुष्य अज्ञानसे भी उस वेङ्कदाचलपर पाप करते हैं, श्रीमान् देव विश्वक्सेनको आज्ञासे सा गन्धर्व हाथोंमें शस्त्र ले फर उन सबका नाशकर देते हैं । इस कारण उस पर्वतपर मनुष्यको पाप नहीं करना चाहिये ।।२९।। महि तन्त्र गिरौ कश्चिदृक्षः पक्षी मृगोऽथ वा॥ प्राकृतो जायते देवाः सर्वे तद्रूपिणस्तथा ॥३०॥ तस्य देवस्य सेवार्थ सान्निध्यं कुर्वते सदा ॥ एवं प्राह पुराऽगस्त्यो भगवान्मुनिसत्तमः॥ ३१॥ मया पृष्टः समाचख्यौ गन्धमादनपर्वते ॥ नारायणगिरेस्तस्य माहात्म्यं परमाद्भुतम् ॥ ३२ ॥ विस्तरेण समाख्यातं मयापि तव भूपते ।। उस पवतपर वृक्ष, पक्षी अथवा मृग कोई भी प्राकृत जीव नहीं है । सभी देव उन उनरूपमे भगवानको सेवा करनेके लिये वहा प्रकट रहते हैं । इसी तरह मुनिश्रेष्ठ भगवान अगस्त्यने पहिले गन्धमादन पर्वतपर मेरे पूछनेपर उस नारायणगिरिका परम अद्भुत माहात्म्य मुझसे कहा था, हे भूपते ! मैंने भी आपको विस्तार ने वह माहात्म्य सुना दिया है। अन्यच्चापि समाख्यास्ये त्वयाऽपृष्टं नराधिप ॥ ३३॥ तस्मिन्नद्रौ तु यत्पुण्यं दानानि ददतां नृप ॥ इत्युक्तो जनकस्तेन पप्रच्छाऽथ मुनि पुनः ॥ ३४॥॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये भविष्यद्विमानवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽ. ध्यायोऽन्न नयोविंशः ।। २३ ।।
यामनपुराणान्तर्गत २८९ ~- हे राजन् ! अब मैं आपको नहीं पूछनेपर भी वह प्रसंग सुनाऊंगा, जो वहांपर दान देनेवालों को श्रेय प्राप्त होता है। वामदेव मुनिके ऐसा कहने पर राजा जनकने फिर उनसे पूछा ॥ ३४ ॥ ॥ इति त्रयोविंशोऽध्यायः स्तुशिोऽध्यायः स्वामीसरके तीरपर, अन्नदान माहात्म्य। ब्रह्मकथित महिमा सरसि, नाशक सब दौरात्म्य ॥१॥ ब्रह्मा कल्पित यज्ञ की, लिखी बड़ाई पूर । उत्सवमें सम्मिलन फल, पुण्य पुञ्ज अघ दूर ॥२॥ अथ स्वामिपुष्करिणीतीरकृतान्नदानादिप्रशंसा जनक उवाच- श्रुतमेतन्मयाऽऽख्यानं वामदेव त्वयोदितम् ॥ सर्वशं परमं ब्रह्म जानीमो मुनिसत्तम ॥१॥ क्षेत्रकाण्डे त्वया सर्वाण्युक्तानि तपतां वर ॥ क्षेत्राणि यानि पुण्यानि तीर्थानि विमलानि च ॥२॥ तेषु तेषु च दानानि प्रशस्तानि त्वया मुने ॥ नारायणगिरावस्मिन् कृत्वा दानमनुत्तमम् ॥ ३॥ यत्फलं प्राप्नुयाद्देही पापराशिं विधूय वै ।। तददस्व मुनिश्रेष्ठ श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥४॥ राजा जनकने कहा- हे वामदेव ! सुनो, आपके कहे हुए आल्यानको मैंने सुना और सर्वज्ञ परम्रमको भी जाना । हे तपस्वियोंमें श्रेष्ठ ! मुने ! आपने क्षेत्रकाण्डमें जो जो विमल पुण्यमय तीथे एवं उन सबमें जो जो श्रीयेटायलमाहात्म्यम् N AAMANA. प्रशस्त दान कहे हैं उन सको भी मैंने जाना । अब हे मुनिश्रेठ ! इस नागयग पर्वत पर उत्तम दान करके मनुष्य पाप राशिको भस्म भूत कर जो फल पाता है माप उस को फदिरे । मुझे सुन का बड़ा कौतुहल है ।।४।। शतानन्द उपाच- इति पृष्टस्तदा तेन जनकेन महात्मना ।। यत्पुण्यं ददतां तत्र दाना- नां च यथा फलम् ॥५॥ तत्सर्व मुनिशार्दूलो वक्तुं समुपचक्रमे ।। शतानन्द योले-हे राजन् ! उन महात्मा जनकके इस तरह पूछने पर मुनिशार्दूल वामदेवने यहांपर दान देनेका जो फल होता है वह सत्र मुनाना आरम्भ किया ॥ ६॥ घामदेव उवाच- शृणुष्वावहितो राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ॥ ६॥ नारायणगिरा- वस्मिन् स्वामिपुष्करिणीतटे ॥ अन्नदानं प्रशस्तं हि दानानां दानमुत्तम- म्॥णा नित्यमस्मिन्निवसतामन्नपानादिकं तु यः ।। प्रयच्छेत्स इहैवाशु सर्वरोगैर्विमुच्यते ॥८॥ भूमेगोश्व हिरण्यय वस्त्रगन्धादिकस्य च ॥ कन्या- याश्च चरेद्दानं तिलानामपि यो नरः ॥९॥ प्रेत्य सोऽनुत्तमाल्लोकान् प्राप्नु- यात्पुण्यकर्मणाम् ॥ तेषां वसति लोकेषु यावत्कल्पमरिन्दम ॥१०॥ ततो भक्ति परां प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥ वामदेव बोले-हे राजन् ! आप सावधान हो कर श्रवण करें। आपने जो पुछा है, मैं उसको कहता हूं। इस नारायण पर्वतपर स्वामिपुष्करिणीके किनारे अन्नका दान करना सब दानोंमें उत्तम और प्रशस्त है। यहां पर नित्य ही निवास करनेवालोंको जो अन्न पानादि देता है वह तत्काल यहीपर सय रोगोंसे छूट जाता है । हे मरिन्दम ! जो मनुष्य स्वामिपुष्करिणोके तटपर भूमि, गो, सुवर्ग, वस्त्र, गन्ध, कन्या, और तिलोंका दान करता है, वह उन पुण्यकर्मों के प्रभावसे कल्प पर्यन्त उत्तम लोकोंमें निवास करता है और उससे परम भक्त हो कर वैकुण्ठमें पुजित होता है ।। ११॥ निष्कामो यो दात्यन्नं स्वामिपुष्करिणीतटे ॥ ११॥ स पुष्कलां प्रशस्तात्मा विष्णुभक्तिं प्रयास्यति ॥ तद्भक्तभावमापन्न; कालेनाल्पेन भू. पते ।। १२ ।। प्राप्य योगं मुनिमोक्तं परमां गतिमाप्नुयात् ।। स्वामिपुष्करि- णों प्राप्य लात्वा पीत्वा च तजलम् ॥ १३ ॥ विधूय सर्वपापेभ्यो विष्णुः लोके महीयते ॥ यावच्छत्तयनुसारं चै सुवर्ण गामथापि वा ॥१४ ॥ वस्त्रा. -- वामनपुगणान्तर्गत २९१ णि वसुधां चापि तिलान् गन्धाननुत्तमान् ॥ यो ददाति स दीर्घायुरारोग्यं चापि विन्दति ॥ १५ ॥ प्राप्नुयात्सर्वकामांश्च भोगान्भुङ्क्ते च पुष्कला- न् ॥ मुक्तश्च सर्वपापेभ्यः प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ १६ ॥ जो मनुष्य स्वामिपुष्करिणीके तटपर निष्काम हो फर अन्नदान करता है वह पुष्कळ विष्णुभक्तिको पाता है और हे भूपते ! वह भक्त भावको प्राप्त हो कर थोड़े ही समरमें योगको प्राप्त कर मुनिश्रेष्ठसे कही गई परम गतिको पा जाता है । स्वामिपुष्करिणीपर जा कर उसमें स्नान करके और इसके जलको पी कर मनुष्य सर्व पापोंसे रहित हो विष्णु लोकमें चला जाता है। जो अपनी शक्ति के अनुसार सुवर्ग अथवा गौ, वन, भूमि, तिल या उत्तम सुगन्ध वस्तुका दान करता है वह दीर्घायु और आरोग्यका लाभ फरता और सब कामोंको भोगता है एवं सब पापोंसे मुक्त हो कर उत्तम गतिको भी पाना है ।। १६ ।। अथ वामदेवं प्रति ब्रह्मोपदिष्टस्यामिपुष्करिणीमाहात्म्यम् शृणु चास्मिन्पुरावृत्तमाख्यानं पर्वतोत्तमे ॥ यथा मे कथितं पूर्व ब्र- मणा परमेष्ठिना ॥ पूर्व भूमिधरेन्द्रेऽस्मिन्ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ उपासीनः समासीनो वर्षाणामधिकं शनम् ॥१८॥ अहं तीव्र तपोऽकार्प ब्रह्माणं प्रति भूमिप ॥ कालेन महता तात भगवान्कमलासनः ॥ १९ ॥ आविर्वभूव पुरतस्तपसा तोपितो मया॥स्वयमेप चतुर्वक्त्रो मां प्रयोध्य जनाधिप॥२०॥ मेघगम्भीरया वाचा प्रसन्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ हे राजन् ! इस पर्वतपर जो पहिले आख्यान हुआ था वह मै आपको सुनाता हूं, आप श्रवण करें। पूर्व- कालमें ब्रह्माजीने मुझसे जो कहा था वही मैं मापको सुनाता हूँ। हे राजन् ! एक समय उन कमलासन ब्रह्माजीको प्रसन्न करने के लिये इस पर्वतपर बैठ कर उपासना करते हुए मैंने सौ वर्षसे अधिक तीत्र तप किया था। हे भूमिप ! वहुत फालके बाद मेरे तपसे प्रसन्न हो कर ब्रह्माजी मेरे सामने प्रस्ट हुए और हे जनाधिप ! वे स्वयं मुझको उठा फर मेघके समान गम्भीर वाणीसे यह वचन कहने लगे ॥२१॥ परितुष्टोऽस्मि ते व्रमन्वामदेव द्विजोत्तम ॥ २१ ॥ यदिच्छसीह तदातुं वरदोऽहमिहागतः । वरं वरय भद्रं ते यदिच्छसि महामुने ॥२२॥ इत्युक्तो ब्रह्मणा तेन प्रसन्नेन महात्मना ॥ अहमेवं नृपश्रेष्ठ वृणे वरमनु- त्तमम् ॥ २३ ॥ स्वामिपुष्करिणी येयमत्रास्ते पर्वतोत्तमे ॥ तस्या एव तु माहात्म्यं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ २४ ॥ माहात्म्यं च फलं चापि दर्शने २९२ श्रीबेटाघठमाहात्म्या लानपानयोः ॥ अस्यास्तीरे च दानानां यत्फलं तददस्व मे ॥ २५ ॥ हे द्विजोत्तम वामदेव ! प्रान् ! मैं आपर प्रसन्न हूँ। आपको मनचाहा वर देनेके लिये मैं यहां आया हूं । इसलिये माप जो चाहें वर मांग लें। हे महीप ! प्रसन्न महात्मा ब्रह्माजीफे ऐसा कहने पर मैने उनसे यह उत्तम वर मांगा कि हे भगवन् ! इस पवतोत्तमपर जो स्वामिपुष्करिणी तीर्थ है, मैं उसोके महात्म्यको जानने की इच्छा फरताहूं । माहात्म्य और दर्शनके फल तथा इसके तटपर दानका जो फल होता है वह भाप सन मुझसे कहिये।।२५।। अझोपाच-- अस्यास्तीरे पुरा ब्रमंश्चन्द्रः क्षीरोदसम्भवः ॥ सौवर्ण भूपणं दत्त्वा लावण्यं परमं ययौ ॥ २६ ॥ कन्यां दत्त्वो पुरा ब्रह्मन् कामः कामत्वमा- सवान् ॥ धनदोऽपि घनेशत्वं स्वर्णदानादवाप्तवान् ॥ २७ ॥ इन्द्रः पोडश- दानानि स्वामिपुष्करिणोतटे ॥ कृत्या घलादीनसुरान् दुर्जयाजयत्पुरा ॥२८॥ प्रमाजी बोले-हे इन् ! क्षीरसमुद्रजाव चन्द्रमाने इस स्वामिपुष्करिणीके तटपर सुवर्ण भूपणका दान कर परम सुन्दरताको प्राप्त किया था। काम कन्याका दान देकर फामदेव हो गया और वहांपर सुवर्णका दान करने सेही कुबेर धनाध्यक्ष हो गया और इन्द्रने भी यहां स्वामिपुष्करिणीमें सोलह प्रकारफे दान देकर ही अजेय घल आदि दैत्योंपर विजय लाभ किया था ॥२८ अस्मिन्गिरौ पुरा कश्चिदागत्य ब्राह्मणोत्तमः ॥ जिज्ञासुः काव्यवि- न्नाम ब्रह्मज्ञानस्य मानद ॥२९॥ स्वयमाहूय विप्रेन्द्रं ब्रह्मज्ञानमनुत्तमम् ॥ दत्परमधर्मात्मा वाचस्पतिरभून्मुने ॥३०॥ घरण्यां नित्यसान्निध्यं वेड्टाद्री निशेषतः ॥ तस्मात्तत्रैव कार्याणि महादानानि पर्थिवैः ॥ ३१ ॥ यत्किञ्चिच मुने तस्मिन् स्वामिपुष्करिणीतटे॥ दद्यादनुत्तमांल्लोका. नाप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ ३२॥ एक काव्यवित् नामक ब्राह्मणश्रेष्ठ प्रझज्ञानको इच्छावाला हो कर यहां आया था। श्रीवेङ्कटेशजीने स्वयं उसको बुला कर ब्रह्मज्ञान दिया था, जिसके प्रभावसे वह बृहस्पति हो गया। पृथ्वोपर नित्य भगवान् प्रकट रहते हैं, पर वेङ्कटाचलपर विशेष रूपसे रहते हैं। इसलिये राजालोगोंको वहींपर महादान करना चाहिये। हे मुने ! उस स्वामिपुष्करिणीके तटपर मनुष्य जो युछ देता है उसके पुण्यप्रभावसे वह उत्तम लोकोको पाता है ॥३२॥ अथ ब्रह्मकारितश्रीवेङ्कटाचलाधीशमहोत्सवप्रशंसा मासि भाद्रपदे ऽपये शुक्लपक्षे तु क्षेत्रभे ॥ स्वामिपुष्करिणीतीरे दे- । २ वामनपुराणान्तर्गत २९३ वस्य परमात्मनः ॥३३ ॥ उत्सवः कारितः पूर्वं मयैव प्रीतये हरेः ॥ तत्र तत्र युगे चास्य विष्णोः स्वामिसरस्तटे ॥३४॥ उत्सवान्कारयिष्यन्ति नराः पुण्यकृतोऽमलाः ॥ किश्चिदाराधनेनैव विष्णुर्भाद्रपदोत्सवे ॥ ३५ ॥ ददाति सर्वलोकानां वरानत्यन्तदुर्लभान् ॥ उत्सवेषु च देवस्य नारायणगिरि प्रति॥ गच्छन्ति ये नराः पुण्यास्तेपामपि फलं शृणु ॥ ३६॥ हे मुने ! मैंने ही पहिले पनि भाद्रपद मासके शुक्लपक्ष चित्रा नक्षत्रमे हरिको प्रसन्नताके लिये परमात्माका उत्सव कराया था, उसी समयसे ये उत्सव प्रारम्भ हुए हैं। सर युगोमे भगवान् विष्णुको प्रसन्नताके लिये स्वामि- पुष्करिणी के तटपर धर्मात्मा मनुष्य उत्सब फरावंगे। भाद्रपदक उत्सबमे थोड़ीसी उपामना करने मात्रसे ही भग- वान् विष्णु सब लोकोंको अयन्त दुर्लभ वर प्रदान करते हैं। नारायणाचलपर देवके उत्सोंके समय जो मनुष्य वहां चले जाते हैं, उनके भी फलको आप श्रवण करे ॥ ३६॥ यानि त्वादयते पदानि च मुने नारायणादि प्रति स्तोकं स्तोकमपि विजा अपि जनास्तेषां फलं यच्छृणु ॥ याववेकटशैलमात्मगृहतस्तावत्पदा- नां क्रमात्मायश्चैव पदे पदे ऋतुफलं भूयाद्भुवि प्राणिनाम् ॥ ३७ ।। जो कोई श्रीनारायण पर्वतकी यात्रा के निमित्तसे धीरे धीरे अपने पाव आगेको बढ़ाते हैं, उनको निज भवनसे श्रीवेङ्कटेशनीके पास पहुंचनेतक प्रति पायमें एक एक यज्ञका पल मिलता है ॥३७॥ अथ महोत्सवसेवार्थमागठजनाराधकपुण्यफलवर्णनम् ये सेवार्थमुपागतान् पगिरौ देवस्य दिव्योत्सवे यावच्छत्त्युपलाल यन्ति भगवांस्तेपामभोष्टप्रदः ॥ यस्तेपामुपकारमोषदपि वा कुर्यान्न लो- भादिना तस्याकल्पमवस्थितिः शृणु मुने घोरे महारौरवे ॥ ३८ ॥ यः स्वामिसरसस्तीरे पुष्पोद्यानानि कारयेत् ॥ नन्दनोपवने तस्य यावत्कल्प- मवस्थितिः ॥ ३९॥ किमनेन बहूक्तेन यः स्वामिसरसस्तटे ॥ यत्किञ्चि- कुरुते पुण्यं तस्यान्तो नैव विद्यते ॥ ४ ॥ जो पाचलपर उ सबमे देवकी सेवाके लिये आये यात्रियोंको सेवा यथा शक्ति करते हैं, उनको मनइच्छित वरदान भगवान देते हैं और जो मनुष्य लालचमे पड कर उत्सवमे आये हुए यात्रियोंकी थोडी भी सेवा नहीं करता वह फल्पपर्यन्त महाघोर गैरव नरकमें गिरता है। जो मनुष्य स्वामिपुष्करिणीके तटपर बगीचे बनवाता है, वह २९४ श्रीयेटावलमाहात्म्यम् AAPAAW कल्पपर्यन्त नन्दन वनमें निवास करता है। पहुन ज्यादा रहनेसे क्या ? सामिपुष्करिणी के तटपर जो कुछ भी पुण्य फरता है उसका अन्त नहीं है ॥ ४ ॥ वामदेव उवाच- इत्युक्त्वा भगवान् ब्रामा लोककृल्लोकपूजितः ॥ अन्तर्दधे तदा त- स्माच्छूतमेतन्मया पुरा ॥ ४१॥ वामदेव घोले-संसारके रचनेवाले, लोकपृजित ब्रह्मा जी इतना कह कर उस समय अन्नधान हो गये । यह माहात्म्य पहिले मैंने उन्हीसे सुना था ॥ ४१ ॥ शतानन्द उवाच- इतीरितं तन्मुनिना समस्तं श्रुत्वा महौजा जनको महात्मा ॥ प्रफु- ल्लनेत्रः पुलकासिताङ्गो नारायणादि प्रययौ प्रहृष्टः ॥ ४२ ॥ समाप्य यज्ञं जनको महात्मा धुरं धरित्र्याः सचिवे नियोज्य ॥ द्रष्टुपरं ब्रह्म 'धृपाद्रिमू- नि स्वयं ययौ मैथिलराजराजः ॥४३॥ इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये श्रीस्वामिपुष्करिणीतीरकृतदानफलवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायोऽत्र चतुर्विशः ।।२४|| शवानन्दने कहा है प्रजानाथ ! महात्मा महातेजस्वी जनक, मुनि द्वारा कहे हुए समस्त माख्यानको सुन कर प्रफुल्ल नेत्र और प्रसन्नचित्त होकर नारायणवलपर चले गये। महात्मा राजा जनक यज्ञको समाप्त कर और पृथ्वीके भारफो मन्त्रयोंको सौंप कर स्वयं वृपाचलके शिखरपर परब्रह्म नागयणको देखनेके लिये चले गये ॥१३॥ ॥ इति चतुर्विंशोऽध्यायः॥
पञ्चाशोऽध्यायः स्वामीसरके तीर्थका, कोटिआध अरु तीन । मिलन समय निर्णय किया; बहु महिमाप्राचीन ॥१॥ तीरथ यात्री जो किये, पी मारकण्डेय । इस माहात्म्यका श्रवण फल, वर्णन पुण्य अमेय ॥२॥ " अथ स्वामिपुष्करिणी प्रति सार्द्धत्रिक टितीर्थागमनकालनिर्णयः श्रुत्वैतध माहात्म्यं स्वामिपुष्करिणी प्रति ॥ जनकस्तु शतानन्दं पप्रच्छेदं मुदान्वितः ॥१॥ व्यासजी बोले-राजा जनकने स्वमिपुष्करिणीके माहात्यको सुन कर प्रसन्न हो कर फिर शतानन्दजीसे पूछा ॥१॥ जनक उवाच- लोकेषु सर्वतीर्थानि कथमायान्ति तज्जले ॥ किमर्थ वा तदेतन्मे कथयस्व महामुने ॥२॥ जनक घोले-संसारके सब तीर्थ स्वामिपुष्करिणीके जलमें फेसे आते है ? और क्यों आते हैं। हे मुने! आप यह मुझे कहिये ।। २॥ शतानन्द उवाच- पुरा भागीरथीतीरे मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ तपः परममास्थाय स तेपे परमं तपः ॥ ३ ॥ ध्यायन्विश्वस्य जगतः स्रष्टारं भुवनेश्वरम् ॥ ततः कालेन महता ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४ ॥ सान्निध्यमकरोत्मोत्या मार्कण्डे.
२६॥ श्रीपेटाचष्ठमादात्म्यम् A यस्य धीमतः॥ वचनं व्याजहारेदं मार्कण्डेयं पितामहः ॥५॥ घर वरय दास्यामि यमिच्छसि महामुने। शतानन्द कहने लगे-प्राचीन समयमें भागिरथीके सट पर महामुनि मार्कण्डेयने संसारको रचनेवाले, भुवनके स्वामी, ब्रह्माजीका ध्यान करते हुए बहुत वर्ष पर्यन्त फठिन तप किया । बहुत काल तक तप करने पर लोकपिता- मह ब्रह्माजी मार्कण्डेय मुनिके सन्मुस प्रीतिसे प्रकट हुए और मुनिसे इस प्रकार कहने लगे हे महामुने ! जो चाहे वर मांगो ? आपको मैं वही वर दूंगा ॥ ६॥ मार्कण्डेय उवाच- वरं देहि मम ब्रह्मन् याचे श्रद्धासमन्वितः॥ ६॥ त्रैलोक्ये यानि पुण्यानि सन्ति तीर्थानि वै प्रभो॥ तेषु सर्वेषु तीर्थेषु यात्रायां शक्तिरस्त्वि- ति ॥ ७ ॥ तस्य तदचनं श्रुत्वा भगवांश्चतुराननः ।। प्रहसन्व्याजहारेदं मार्कण्डेयं तपस्विनम् ॥ ८॥ मार्कण्डेय पोले- हे ब्रह्मन् ! भक्तिपूर्वक मैं आपसे यह वरदान मांगठा हूं कि संसारमें जितने पुण्य तीर्थ है उन सब तीर्थों में यात्रा करने की हमारी शक्ति हो जाय । भगवान चतुरानन ब्रह्माजी तपस्वी मार्कण्डेय मुनिका वचन सुन कर हंसते हुए कहने लगे।। ८ ।। ब्रह्मोवाच- लोके सर्वेषु तोर्थेषु लानं वर्षशतैरपि ॥ कर्तुं न शक्यते ब्रह्मन्न मया न च शम्भुना ॥९॥ अन्यं वक्ष्यामि ते ब्रह्मन्नुपायं मुनिसत्तम ॥ इतो दक्षिणदिग्भागे मुने द्विशतयोजने ॥ १० ॥ अस्ति श्रीवेङ्कटो नाम प्रथितः पर्वतोत्तमः ॥ द्रविडेषु महापुण्यः सेवितस्त्रिदशैगिरिः ॥११॥ तस्य शृङ्गे सुमहति पुण्या पापविनाशिनी ॥ स्वामिपुष्करिणो नाम सरसी सर्वकामदा ॥ १२ ॥ ब्रह्माजी बोले-हे ब्रह्मन् ! संसारके समस्त तीर्थों में स्नान सौ वर्ष में भी नहीं कर सकने न मैं भी वह कर सकता है और न शकर ही कर सकते हैं । हे भुने ! मैं आपको एक दूसरा ही उपाय बतलाता हूं। हे मुने । यहाँसे दक्षिण दिग्भागमें दो सौ योजन पर द्रविड़ देशमें वेवटाचल नामका उत्तम देवताओंसे सेवित महापुण्यपद पर्वत है । उसके विशाल शिखर पर सब कामोंको देनेवाली पापनाशनी स्वामिपुष्करिणी नामको एक तलैया है ॥ १२ ॥ त्रैलोक्यवर्तिनां ब्रह्मस्तीर्थानां स्वामिनी हि सा ॥ मासे तु मार्ग- ७ मामनपुराणान्तर्गत २ शोख्ये दादश्यां पूर्वपक्षके ॥ १३ ॥ अरुणोदयवेलायां त्रिषु लोकेषु विश्रुताः॥ तिस्रः कोट्योऽर्घकोटी च तीर्थानां सुमहामते ॥१४॥ सान्निध्य तत्र कुर्वन्ति स्वामिपुष्करिणोजले ॥ पापं स्वेपु विनिर्मुक्त लोकैरघसमन्वि- तैः ॥ १५॥ निर्हरन्तीह तीर्थानि तस्यास्तीर्थसमन्वयात् ॥ मार्कण्डेय महाभाग भुवनत्रयवासिनाम् ॥ १६ ॥ तोर्यानां तत्र गत्या त्वं सेवाफल. मवाप्नुहि ॥ हे प्रमन् ! यह पुष्करिगो संसारकै सब दीयों की स्वामिनी हैं। उस तलयाके जलमें मार्गशीर्षके शुक्ल पक्षको द्वादशोके दिन अरुणोदय फालमें साढ़े तीन करोड़ तीर्थ निवास करते हैं। वे तीयं, स्वामिपुष्करिणीमें सम्मिलित होने के कारण उनमें प्राणियोंके द्वारा छोड़े गये हुए सन पापोंको नष्ट कर लेते हैं । हे मार्कण्डेय मुने! तुम वहां जा कर तीन लोकनिवासी सब तीयों के फजको पामो॥ १७ ॥ स्वामिपुष्करिणीत्येतन्नामधेयं च तत्कृतम् ॥१७॥ मार्कण्डेय सम- स्तनां तीर्थानां स्वामिनी यतः ॥ अन्यच तव वक्ष्यामि रहस्यं धर्मगोचर- म् ॥ १८ ॥ यज्ज्ञात्वा मुनिशार्दूल ज्ञातव्यं नावशिष्यते ॥ गङ्गादिपुण्यती. र्थानि यावन्तीह महीतले ॥१९॥ यानि वा मेरुशृङ्गाने कैलासे मन्दरोपरि॥ पाताले सिन्धुतीरेषु तथा द्रोपान्तरेष्वपि ॥ २० ॥ तेषु तेषु च दानानां व्र- तानां जपहोमयोः ।। श्रुतिस्मृतिपुराणेषु विविधं भूपते फलम् ॥ २१॥ तत्सर्वं युगपत्माप्य इच्छेन्मुनिसत्तम ॥ स मार्गशीर्षदादश्यां शुक्लायां नियतात्मकः ॥ २२ ॥ वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये स्वामिपुष्करिणीतटे ॥ कुर्या- देकतम दालं विवाय श्रुतशालिने ॥ २३ ॥ विष्णुमतीय शान्ताय दरिद्रा- पानसूयवे ॥ तेन सर्वेषु तीर्थेषु तद्दत्तं नात्र संशयः ।। २४ ॥ उस तलेयाका नाम शामिपुष्करिणी रखा गया है, क्योंकि वह सभी तीयों को स्वामिनी है। हे मुने! इसके अतिरिक्त मैं आपको और भी धर्मका रहस्य कहूंगा, जिसको जान लेने पर और कुछ जानना शेष नहीं रहता। है मुने ! इस पृथ्वीपर गङ्गादि जितने तीर्थ है, मेरु पर्वतके शिखरसर, कैलास और मन्दराचलपर, पाताल और सिंधुनाके सटों पर तथा अन्यान्य द्वीपान्तरमें जितने तीर्थ हैं उन सबमें दान देने और प्रत, जप होम, करनेके नाना प्रकारके फल वेद, स्मृति और पुराणोंमें कहे जाते हैं। हे मुनिसत्तम ! जो मनुष्य उन सब फलको एक ही बार प्राप्त करनेकी इच्छा करता हो, वह मार्गशीर्ष मासकी शुक्ल द्वादशीके दिन जितेन्द्रिय हो कर महा पुण्यप्रद वेदाचल पर स्वामि- २६८ श्रीवकटोचलमाहात्म्यम् पुष्करिणीके किनारे वेदपाठी, विष्णुभक्त, शान्त, दोन, निन्दारहित ब्राह्मणके लिये एक भी दान करे, तो उसने निःसन्देह सब तीर्थों में दान दे दिया ॥२४ ॥ यानि पोडश दानानि महान्त्याहुर्मुनीश्वराः ॥ तेषामेकं तु यः कु- र्यात्स्वामिपुष्करिणीतटे ॥ २५॥ मार्गशीर्षे सिते पक्षे बादश्यां विजिते- न्द्रियः ॥ तेन षोडश दानानि तीर्थेषु सकलेष्वपि ॥२६॥ मार्कण्डेय कृता- नि स्युर्युगपत्सन्महानुतम् ॥ धनुर्मासे सिते पक्षे द्वादश्यामरुणोदये ॥२७॥ आयानि सर्वतीर्थानि स्वामिपुष्करिणोजले ॥ इमं मन्त्रं समुचार्य लात- स्तत्फलमाप्नुयात् ॥२८॥ एतद् गुह्य पुरा विष्णुः मोवाच भगवान्मम ॥ मुनीश्वरोंने जो सोलह महादान कहे हैं, उनमें से एक भी दान मागशीर्ष शुक्ल द्वादशीके दिन स्वामिपुष्करिणीफे तट पर जितेन्द्रिय हो का जो दे देवे तो उसने सभी तीर्थो में सब दान दे दिया। हे मुने ! उन सब सोलह दानोंके फल एक साथ ही मिल जाते हैं । यह बड़े ही आश्चर्यको बात है कि मार्गशेष शुक्लपक्षके द्वादशीके दिन अरुणोदयके समय स्वामिपुष्करिणी के जलमें सघ तीर्थ आ जाते हैं। उस समय " धनुर्मासे सिते पक्षे द्वादश्यामरुणोदये । मायान्ति सवतीर्थानि स्वामिपुष्करिणीजने ॥” इस मन्त्रका उच्चारण करके स्वामिपुष्करिणीके जलमें जो मनुष्य स्नान करता है वह सय तीर्थो के फलको प्राप्त हो जाता है। यह माहात्म्य भगवान विष्णुने पहले मुझसे कहा ॥ २६ ॥ अगस्त्य उवाच - इत्युक्त्याऽन्तर्दधे ब्रह्मा मार्कण्डेयस्य पश्यतः ॥ २९ ॥ मार्कण्डेयस्तु नृपते विस्मयाविष्टमानसः ॥ नारायणगिरि भायात्तथैव प्रीतमानसः ॥३०॥ गत्वा तस्मिगिरी पुण्ये स्वामिपुष्करिणीं शुभाम् ॥ दृष्ट्वा स्नात्वाथ तस्या वै विपुले विमले जले ॥३१॥ तस्यास्तीरे महीपाल भगवन्तं जनार्दनम् ॥ समभ्यर्च्य हुपीकेशं प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ ३२॥ वत्सराणां वयं राजन्नु वाम स महीधर । प्रतिवर्ष च तीर्थानामागमं प्रेक्ष्य तत्तियौ ।। ३३ ।। मा- कण्डेयो महीपाल प्रसादाच्छाधिन्वनः ॥ अचाप परमानन्दमनन्तं शाश्वतं मुनिः ॥ ३४ ॥ शतानन्द योले-इस तरह कह का मार्कण्डेय मुनिक देवते देखने प्रशाभी मन्तधान हो गये। हे नृपते ! मार्कण्डेय मुनि तो हामी अन्तहित हो जाने पर चकित हो गये मोर प्रसन्म पिरा हो कर उमी तरह नागयणा. पल पर पडे गये। यहां जाने पर मुनिने शुभ स्वामियुष्फरिणीफो देखा और उसो विगुलविभर जलमें स्नान पर और महीपते। समग मट पर प्रसन्न अन्नपग्णसे भगवान जनार्दन परेशकी पूजा का है
वामनपुराणान्तर्गत
२६६
राजन् ! तीन वर्ष तक उन्होंने उस पर्वत पर निवास किया। प्रतिवर्ष उस शुभ तीथमें तीयों के आगमनको देख
कर हे महिपाल ! मार्कण्डेय मुनि शाईधर भगवानकी कृपासे शाश्वत आनन्दको प्राप्त हुए ।। ३४ ।।
वामदेव उवाच---
य इदं श्रावयेन्नित्यं स्वामितीर्थस्य वैभवम् ॥ शृणोति परया भवत्या
द्वादश्यां मार्गशीर्षके ॥३॥ तस्य प्रसन्नो भगवान् सर्वमिष्टं प्रयच्छति ॥
एकादश्यामुपोप्यास्मिन्पर्वते वेङ्कटाह्वये ॥३६॥ दादश्यां मार्गशर्षे तु पूर्व-
पक्षे च ये नराः ॥ स्लानं कृत्वा यथान्यायं स्वामितीर्थे समागताः ॥ ३७॥
प्रणमन्ति जगन्नाधं तत्तीरतलवासिनम् ॥ ते नरास्तत्प्रसादेन पापराशि
विध्य वै ॥ ३८ ॥ तत्प्रयान्ति परं घाम शाश्वतं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥
वामदेवने कहा--जो कोई स्वामिपुष्करिणी तीर्थके माहात्म्यको मार्गशीर्ष के शुक्लपक्षको द्वादशीके दिन परम
भक्तिसे दूसरोंको सुनावेगा, या सुनेगा उसको भगवान प्रसन्न हो कर सब इष्ट फल देंगे।
इस वेङ्कटाचल पर्वत
पर एकादशीके दिन उपवास करके मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशीके दिन अरणोदय कालमें स्वामिपुष्करिणीके तट पर
स्नान कर वहां पर निवास करते हुए जगन्नाथको जो मनुष्य प्रगाम करते हैं वे भगवानकी कृपासे पापगशिको
नए कर उस परमात्माके सुखस्वरूप परम धामको प्राप्त करते हैं ।
अथ स्वामिपुष्करिणीस्नानार्थ श्रीवेकटाचलं प्रति जनकनृपागमनम्
शास्त्राणां परमो वेदो वेदानां परमो हरिः ॥ ३९ ॥ तीर्थानां परमं
तीर्थ स्वामिपुष्करिणी नृप ।। तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र गत्वा नारायणाचल-
म् ॥ ४०॥ स्वामिपुष्करिणीतोये स्नात्वा नियतमानसः॥ तत्तोरवासिनं
देवं शरण्यं सर्वदेहिनाम् ॥४१॥ नारायणं समाराध्य सर्वान्कामानवा-
प्यसि ।।
जैसे शास्त्रोंका सार वेद और वेदोंका सार हरि है, वैसेही तीर्थो में स्वामिपुष्करिणी उत्तम है। इस कारण हे
आप भी नारायणाचलपर जा कर स्वामिपुष्करिणीके जलमें स्नान कर जितेन्द्रिय हो कर उसके
तीर पर निवास करनेवाले सब प्राणियोंके शरण्य नारायणको आराधना करें, जिससे सब मनोरयोंको पा
राजेन्द्र!
जायंगे।
एवं श्रुत्वा तु जनकः शतानन्दोदितं तदा ॥४२॥ महर्पमतुलं तम्बा
मन्त्रिभिः सहितो नृपः । गत्वा वृषाचलं तीव्र स्वामिपुष्करिणीजले॥४३॥
३००
श्रीवेकुटाबळमाहात्म्यम्
स्नात्वा दृष्ट्वाथ देवेशं श्रीभूमिसहितं ततः ॥ तत्र स्थित्वा चिरं कालं स...
न्किामानवाप्य च ॥ आगत्य मिथिला राजा शशास पृथिवीमि.
माम् ॥४४॥
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवङ्कटाचलमाहात्म्ये स्वामिपुष्करिणी
प्रति सार्द्धत्रिकोटितीर्थागमनतत्कालकृतदानफलादिवर्णनं नाम
चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायोऽत्र पञ्चविंशः ।।२।।
श्री वेद बोले -राजा जनक शतानन्दजोके कहे हुए इन वचनोंको सुन कर अत्यन्त हर्षित हुए ।
और मन्त्रियों सहित उन्होंने सर्वश्रेष्ठ नारायणाचलपर जा स्वामिपुष्करिणीके जलमें स्नान
भूमि सहित भगवानको देखा। वहां पर चिरकाल तक रह कर राजाने और सब कामोंको प्राप्त किया और फिर
मिथिलामें प्रा कर इस पृथ्वीका शासन किया।॥४४॥
इति श्रीवामनपुराणे क्षेत्रकाण्डे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये स्वामिपुष्करिणी प्रति सार्ध-
त्रिकोटितीर्थागमनतत्कालकृतत्नानफलादिवर्णनं नाम
चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायोऽत्र पञ्चविंशः ॥२५||
फर श्री और
श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ।
श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
यच्छरीरं त्रयो देवा यच्चेष्टाऽथर्वणः स्मृता ।।
यद्गानि पडङ्गानि तस्मै धागात्मने नमः ॥२॥
॥ श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः ॥ श्रीमार्कण्डेयपुराणान्तर्गत- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् नियः कान्ताय कल्याणनिधये निघयेऽर्थिनाम् ।। श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ यच्छरीरं यो वेदा यच्चेप्टाऽथर्वणः स्मृता यदगानि पडङ्गानि तस्मै वागात्मने नमः ॥२॥ प्रथमोऽध्यायः तीर्थ गमन अमिलापसे, विनती पिता समीप । पितु • आज्ञा तीरथ - गमन, मार्कण्डेय मुनीप ॥१॥ गरुड-मिलन महिमा-कथन, चेङ्कटाद्रि सुख - साज । इस पहले अध्यायमें, लिखा सूत महराज ॥ २ ॥ ,
३०२
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
ऋपय ऊचुः
ॐ सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ वेदवेदान्तपारग ॥ वेङ्कटाचलमाहात्म्यं वदस्व
मुनिपुङ्गव ॥१॥
ऋषिगण बोले-सब तत्त्वोंके ज्ञाता, वेद वेदान्तके पारंगत हे मुनिपुङ्गव सूतजो ! श्रीवेङ्कटाचलके माहात्म्यको
कहिये ।। २॥
श्रीसूत उवाच-
पुरा मृकण्डुतनयः पुरुषोत्तमसेवया ॥ दीर्घमायुरवाप्याथ मुदा पर-
मया मुनिः ॥२॥ स्वमाश्रमपदं गत्वा तपस्विजनसन्निधौ॥ मातुः पितुः
स मतिमान्प्रणाममफरोझुवि ।। ३॥ अतस्ताभ्यां यथावृत्तमाख्याय मुनिपु-
ङ्गवः ॥ श्रेयस्कर किंचिदिच्छन्कर्तुं वै वाक्यमब्रवीत् ॥४॥ मातः पितर्म-
मेष्टं यच्छृणुतं ब्रुवतो मम ॥ देवतानुग्रहादायुः परिपूर्णमभूत्किल ॥५॥
श्रीसूतजी बोले-प्राचीनकालमें परम प्रसन्न श्रीपुरुषोत्तम भगवान्की सेवासे मार्कण्डेय मुनिने अत्यन्त
दीर्घायुको लाम किया और अपने आश्रममें जा कर तपस्वीजनोंके सामने उस बुद्धिमानने पृथ्वीको छू कर अपने माता
पिताको प्रणाम किया। इसके बाद उन दोनोंसे वे मुनिपुङ्गव अपने यथार्थ तथ्य वृत्तान्तको कह कर कुछ परम श्रेय-
स्कर कार्य करनेको इच्छासे वचन वोले । हे माता ! हे पिता !! मेरी इच्छा सुनिये, देवताके अनुमहसे मेरो आयु तो
पुरी बढ़ गयी है ॥५॥
पुण्यस्थलेषु तीर्थेषु चरितु विद्यते मतिः ॥ सुखं गच्छेति कृपया
मां प्रस्थापयतं युवाम् ॥ ६ ॥ लौकिके वैदिके कार्ये पित्रनुज्ञा विशिष्यते ॥
अब तीर्थों के पुण्यस्थानोंमें विचरण करनेकी मेरी इच्छा होती है। कृपा कर आप दोनों "सुससे जामो"
ऐसी आशा मुझको दे कर प्रस्थान करवा देखें। लौकिक तथा वैदिक दोन कामों में पिताफी माज्ञा ही प्रधान
होती है ।। ७॥
अथाब्रवीन्मृकण्डस्तु स्वपुत्रं पुत्रवत्सलः ॥७॥ पालितोऽहं त्वया
पुत्रं कुलं च मम पालितम् ॥ पुण्यस्थले पुण्यतीर्थे चलनेच्छा यतस्त-
व॥८॥ तस्मात्तव मतिः सौम्य सम्यगेवेति मे मतिः ॥ त्वां प्रस्थाप-
यितुं पुत्र कथं भवति मानसम् ॥९॥
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत ३०३ इसके बाद पुत्रवत्सल मृफण्डुअपि अपने पुत्रसे बोले-हे पुत्र ! मैं तथा मेरा फुल दोनों ही तुमसे पवित हुप हैं, क्योंकि तुमको पुण्यस्थानों तथा पुण्यतीर्थो में विचरन करने की इच्छा उत्पन्न हुई है, हे सौम्य जिसने तुम्हारी मति अच्छी तरह लगती हो उसमें मेरी मति भी अवश्य ही है. किन्तु हे पुत्र ! तुमको प्रस्थान वा बिदा कर देनेकी इच्छा किस प्रकार हो सकती है ? ॥ १० ॥ पुत्रमात्रस्प पित्रोस्तु विरहो दुःसहो भवेत् ॥ लोके सर्वत्र विदितं सत्पुत्रस्य तु किं पुनः ॥१०॥ उत्तमोत्तमपुत्रस्त्वं वियोगस्तेऽतिदुःसहः ॥ सत्पुत्रलक्षणं सद्भिरुच्यते तत्तथैव हि ॥ २१॥ यः प्रोणयेत्स्वचरितः पितरं स पुत्रो यद्भर्तुरेव हितमिच्छति तत्कलत्रम् ॥ तन्मित्रमापदि सुखे च समक्रियं यदेतत्त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥१२॥ यह बात लोकमें सर्वत्र विदित है कि पिताको पुत्रमात्रफे ही विरहसे दुस्सह दुःख होता है, और सत्पुत्रकी तो फिर पात ही क्या है ? तुम उत्तमोंमें भी परमोत्तम पुत्र हो। तुम्हारा वियोग अत्यन्त दुस्सह है। सज्जनों के द्वारा सत्पुत्रका लक्षण जो जो जैसे जैसे कहे गये हैं तुममें वे सब ठीक वैसे ही हैं। जो अपने सुचरित्रसे अपने पिताको प्रसन्न करता है वही सत्पुत्र है, तथा जो स्वामीहीको भलाईकी इच्छा रखती है का ही सद्भार्या है और जो विपद एवं सुख सबमें समस्थायी साथी रहता है, वही समित्र है, इन तीनोंको पुण्यकर्मा लोग ही प्राप्त करते हैं ॥१२॥ आवयोः प्रियकृत्त्वं तु मतिमानास्तिकोऽप्यसि ॥ कथं त्वदिरहः सखो भविष्यति सुताक्योः ॥ १३ ॥ आनन्देषु च सर्वेषु स एवानन्द उत्तमः । मातापित्रोः समीपे तु वर्तते तनयो यतः ॥ १४ ॥ तनयस्य स चानन्दस्त. देव सुकृतं महत् ॥ पित्रोः शुश्रूषमाणस्तु सञ्चरेत समीपतः ॥ १५ ॥ अत आवां विहाय स्वं कां गच्छसि सइद ५ तुम परम बुद्धिमान, परम आस्तिक तथा हमलोगोंके परम प्रियकारी हो। हे पुत्र! हम दोनोंसे तुम्हारा वियोगदुःख किस प्रकार सा होगा ? सभी आनन्दोंमे एक वही आनन्द परम उत्तम आनन्द है, जिसमें कि मावा पिताके सामने पुत्र रहे। उनके महान सुकम रूप पुत्रका आनन्द तभीतक है, जबतक कि मातापिताकी सेवा करता हुआ पुत्र उनके पास रहे। इसलिये हे पुत्र ! हम दोनों को त्याग कर तुम किस तरह आते हो ? कहो ॥ १५ ॥ श्रीसूत उवाच- मार्कण्डेयः स इत्युक्तः पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥१६॥ मातः पितर्मा च शोको युवयोमत्कृते चित् ॥ प्रत्यन्दं सर्वधागत्य युवां पश्यामि सर्व- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् दा ॥ १७॥ पुण्यक्षेत्राऽभिगमने पुण्यतीर्थाऽवगाहने ॥ यत्पुण्यं तत्कुलं सर्व पावयेदिति हि श्रुतम् ॥१८॥ कृत्वाशीर्वचनं भूयः प्रस्थापयतमञ्जसा ॥ श्रीसूत जो बैले-इस प्रकार कहे जाने पर मार्कण्डेयजो माता पितासे यह वाक्य बोले-हे माता ! हे पिता- जो!! मेरे लिये आप लोगोंको कोई भी शोक न होवे। मैं प्रतिवर्ष निश्चय ही यहां आ कर आप लोगोंके दर्शन करता रहूंगा। पुण्यक्षेत्रमें गमन तथा पुण्य तीर्थों में स्नान करनेसे जो पुण्य होता है उससे उसका सम्पूर्ण कुल ही पवित्र हो जाता है, ऐसा सुना जाता है । इसलिये हे माता! हे पिता !! आप शीव आशीर्वाद कर बिदाई देवे ।। १७॥ इत्युक्तवाक्ये तनये नयशालिनि तावुभौ॥१९॥ आलिङ्ग्य तनयं गाढ- माशीर्वादपरौ तदा ॥ चिरंजीव सुपुत्र त्वं चिरमानन्दद्वान्भव ॥ २० ॥ चिरं धर्मपरश्च त्वमावयोहर्षमावह ॥ नम्र स्वभाव तथा नीती इन वाक्योंके कहने पर दोनों खूब गाढ़ालिङ्गन कर तुरन्त ही वे दोनों भी 'हे पुत्र ! तुम बहुत दिनोंतक जीवित रहो, चिरकालता आनन्दयुक्त रहो, तुम चिरकालतक हम दोनोंको आनन्द देता हुमा परम धर्मपरायग रहो, ऐसा आशीर्वाद देनेमें संलग्न हो गये ॥ १६ ॥ अथ पित्रनुज्ञया मार्कण्डेयकतपुण्यदेशतीर्थयात्राक्रमः इत्युक्तस्तनयः कृत्वा प्रदक्षिणमुदारघोः ॥२१॥ तीर्थयात्रां जिगमिपुः खेचरेण जगाम ह ॥ काशास्थलेऽवरुह्यासौ स्नात्वा गङ्गाजले शुचिः ॥२२॥ तीरमारुध विश्वेशं नत्वा क्वचिद्वस्थितः ॥ तम्राकाशे चरन्तं तं ददर्श खगपुङ्गवम् ॥ २३ ॥ वैगवाग्रेसरं श्रीमद्गाई पृष्टवानसौ ॥ उनके ऐसा कहने पर उदार चेता मृकाडु पुत्रने प्रदक्षिणा कर तीर्थयात्रामें जानेकी इच्छासे आकाशमार्गसे प्रस्थान किया और फाशीस्थानमें उतर कर पवित्र गगाजल में स्नान कर, फिर तीरपर चढ़ कर विश्वनाथ भगमनको प्रणाम किया और वहीं कुछ समयनक ठहरते हुए उन्होंने आकाशमें वैष्णरामणी पतिश्रेष्ठ गड़को विवाग फरते देस उनसे पूछा ।। २४ ॥ मार्कण्डेय उपाच-- विष्णुवाह नमस्तुभ्यं क्व गच्छसि महामते ॥ २४ ॥ पुण्यस्थलं पु. ण्यतीमिच्छन्नहमिहागतः ॥ अतीच पुण्यं किं किं यत्तन्मे पद खगेन्च- र ॥ २५॥ मारंण्डेयजी बोले-रिम्यान ! आपको नमरमार है। ई महामनि ! आप कहां जाते हैं ? पुण्य.
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य
- --
.
Page
SHARMA
regree
97ww
काशीस्थलेऽवरुह्यासी गण्ड पृश्यानसौ ।।
विष्णुवाह । नमस्तुभ्य क ग छसि महामन ।। (प्रा ३०४)
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत
३०५
स्थल तथा पुण्यतीयों की यात्राको इच्छा रखता हुआ मैं यहांतक आया हूं। हे खगेश्वर ! बड़े बड़े पुग्यक्षेत्र या
वीर्थ कौन कौन हैं, उन सबोंको मुझसे कहिये ॥ २५ ॥
अथ मार्कण्डेयं प्रति गरुडोपदिष्टश्रीवेकटाचलमाहात्म्यम्
श्रीसूत उवाच-
इत्युक्तो गरुडस्तस्मै रहस्यमुपदिष्टवान् ॥
श्री सूतजी बोले-ऐसा कहे जाने पर गरुडजीने उनको परम रहस्यका उपदेश दिया ॥ २६ ॥
गरुड उवाच-
मार्कण्डेय मुनिश्रेष्ठ शृणु तत्त्वं वदामि ते ॥ २६ ॥ तीर्थानामधिकं
तीर्थ स्थलानामपि चोत्तमम् ॥ सर्वेष्वपि च तीर्थेषु शृणु त्वं गद्तो मम ॥
गरुड़जीने कहा--हे मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेयजी! मैं तत्वको बातें कहता हूं, आप सुनं। तीर्थ स्थलोंमें परम
उत्तम तीर्थस्थान वथा सभी तीर्थों में सर्वश्रेष्ठ तीर्थक विषयमें बोलते हुए मुझसे श्रवण करें ॥२७॥
इतो दक्षिणदिग्भागे सुवर्णमुखरीतटे ॥२७॥ अस्ति श्रीमान् वेङ्क-
टाख्यो नगेन्द्रः स्वस्ति प्राप्तुं शक्यते तत्र सर्वैः ॥ वस्तुं द्रष्टुं परमं योगि-
वर्याः स्तोतुं वासं सर्वदा कुर्वतेऽत्र ॥ २८ ॥ नामानि सन्ति सुयहूनि हि
तस्य लोके तानि ब्रवीमि शृणु पुण्यतमानि तन ॥ श्रीवेकदाद्रिरिति शेष-
महीधरेति नारायणाद्रिरिति चाञ्जनभूधरेति ॥ २९ ॥ स्वर्णाचलेत्यपि च र.
नमहीधरति भूयांसि सन्ति भुवनोत्तमपायनानि ।।
यहासे दक्षिणकी ओर सुवर्णमुखरी नदीके वीरपर श्रीवेङ्कटाचल नामक महापर्वत है। वहीं सब कोई
शान्ति तथा भ गई पा सकते हैं। परम वस्तुको देसने, प्रार्थना या स्तुति करने के लिये सभी योगिवर वहीं
निवास करते हैं। उसका नाम संसारमें अनेकों है, उनमेंसे परम पुण्यतम नामोंको मैं कहता हूं। श्रीवेङ्कटाद्रि, शेप-
महीवर, नारायणाद्रि, अजनाद्रि और भी सुवर्गाचल, खगिरि इत्यादि अनेको मुक्नोत्तम, परम पवित्र करनेवाले
इसके नाम हैं ॥ ३०॥
तत्कीर्तनं सकलपापहरं मुनीन्द्र तदन्दनं सकलसौख्यदमेव लोके ॥३०॥
यात्रापि तं प्रति सुरैरपि पूजनोया ताङमहान् भवति वेङ्कटशैलमुख्यः॥
तस्थानुभावं प्रवदामि भूयः समस्ततीर्थानि भवन्ति तत्र ॥ ३१ ॥
श्रीवेवंटाचलमाहात्म्यम
.
1
हे मुनीन्द्र ! उनका कीर्तन सभी पापोंका नाश करनेवाला और उनकी वन्दना सब तरहके सुखको देनेवाली
उसकी मोर केवल यात्रा भी देवताओंसे भी पूजित होती है। इस प्रकार वह श्रेष्ठ वेङ्कट पर्वत महा महनीय
है। मैं पुनः उसकी महिमा कहता हूं कि समस्त तीर्थ उसी स्थान पर आ रहते हैं ।। ३१ ।।
एवं समस्तेषु च मुख्यतीर्थ श्रीस्वामिनाघ्राऽस्ति सरोवरं तत् ॥ माहा-
त्यमेतस्य मयोच्यते कथं यत्पश्चिमे रोषसि भूवराहः ॥३२॥ आलिङ्ग्य
कान्तामतिसौम्यमूर्तिर्विराजते विश्वजनोपकारी ॥ ३२ ॥
इसी प्रकार समस्त तीर्थों में मुख्य जो श्री स्वामिनामक पुण्य सरोबर वहां है, उसका माहात्म्य मुझसे किस
प्रकार वर्णन किया जा सकता है, जिसके पश्चिम भागमें अत्यन्त सौम्य मूर्ति, एवं संसारके उपकारी साक्षात भूवराह
भगवान अपनी प्रियाको आलिङ्गन करते हुए स्वयं विराजते हैं ॥ ३३ ।।
तद्दक्षिणतटे रम्ये वैकुण्ठपुरवल्लभः ॥ आलिङ्गित्तवपुर्लक्ष्म्या वरदो
वर्तते चिरम् ॥ ३४ ॥ कुर्वन्त एव तत्सेवां वर्तन्ते सर्वनिर्जराः ॥ त्वं वेक-
टाचलं गत्वा लात्वा स्वामिसरोजले ॥ ३५ ॥ विलोक्य वेङ्कटाधीशमान-
न्दात्मा भविष्यसि ॥ अहं च तत्र गच्छामि सेवितुं वेङ्कटेश्वरम् ॥ ३६॥
विष्वक्सेनश्च शेषश्च सेवेते तं दिवानिशम् ॥ पुण्यदेशो वेङ्कटाद्रेस्तुल्यो
नैव महीतले । स्वामिपुष्करिणीतीर्थतुल्यं भुवि न विद्यते ॥ ३७ ।।
उसके रम्य दक्षिण सीरपर श्री वैकुण्ठपुरीके स्वामी, वरदाता श्री विष्णु भगवान श्री लक्ष्मीजीका आलिङ्गन
करते हुए चिरकालसे रहते हैं। उनकी सेवा करते हुए सभी देवतागण वहां निवास करते हैं। हे मार्कण्डेय ! तुम
भी श्रीवेदाचल पर जा कर स्वामिपुष्करिणीके जलमें स्नान कर एवं श्रीवेकदाधीश भगवान्के दर्शन कर परम
आनन्दित हदयवाले हो जाओगे। मैं भी वहीं श्रीवेङ्कटेश भगवानकी सेवा करनेको जाता हूं। विस्वक्सेन तथा
शेषनाग दिन रात उनकी सेवा करते हैं। संसारमें वेङ्कटाद्रिके समान कोई भी पुण्यदेश तथा स्वामिपुष्करिणी
तीर्थक समान कोई तीथं नहीं हैं।। ३७ ।।
श्रीसूत उपाच-
इत्युक्त्वा गरुडस्तत्र वेङ्कटाचलमागतः ।। स मुनिरुदगिरा विस्म.
याविष्टमानसः ॥ ३८ ॥ अहो श्रुतं महापुण्यस्थलं तीर्थं गरुत्मता ॥ इति
मत्वाऽद्रिसेवायामभवचामिलापवान् ॥ ३७॥
इति श्रीमाकण्डेयपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये गाहमाण्डेय-
संवादो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत
श्री सुतनी बोले- वहां इतना कह कर वेङ्कटाचलपर गरुड़जी चले आये। वह मुनि मी गरुड़जीके वचन
सुननेसे विस्मितचित्त हो कर और सोच कर गरुड़नीसे मैंने पुण्यस्थल और पुण्यतीर्थका वृतान्त श्रवण कर
रिया, पर्वतराजकी स्वाके लिये अभिलापी हो गये ।। ३९ ।।
इति प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
द्वितीयोऽध्यायः
"
• शिष्य शुद्धके संगमें, मार्कण्डेय मुनीश ।
वेस्टगिरिपर आगमन,स्नान स्वामिसरसीश ॥१॥
सेवा श्रीवाराह की, श्रीनिवास स्तव पाठ।
अविचल मक्ति दान मुनि, शुद्ध मुक्ति अघगांठ ॥२॥
शुद्ध चरित आभम गमन, शंभू अज सेवार्थ ।
प्रभु उद्भव गिरिवर गमन, विनय अपर ब्रह्मार्थ ॥३॥
अथ मार्कण्डेयस्य शुद्धाख्यागस्त्यशिष्येण सह वेकटाचलागमनम्
श्रीसत उवाच-
मार्कण्डेयोऽथ मतिमान् सुवर्णमुखरी गतः ॥ तत उत्तरदिग्भागे
दृष्टवान्छेपभूधरम् ॥१॥ दैवादगस्त्यशिष्योऽपि शेपाद्रिनिकटं गतः॥ वेक-
टादेरघोभागे तीर्थ किंचित्समागतः ॥ २॥ यत्तीर्य कापिलं चापि चक्रतीर्थ
विदुर्घघाः ।। तस्योपरि फ्रमात्सन्ति तीर्थानि कतिचिद्गिरौ ॥ ३ ॥ इन्द्रस्य
विष्वक्सेनस्य चकादीनां च पञ्चकम् ॥ अग्निती घनतीर्थ सप्तपीणां
क्रमेण च ॥४॥
३०९ श्रीबैकुटाचलमाहात्म्यम् - श्री सूनजी बोले-तब बुद्धिमान मार्कण्डेयने सुवर्णमुखरी नदी निकट जा पर उसके उत्तर दिशाभागमें शेपाचल पर्वतको देखा। देवात वेकदाद्रिके निचले भागके किसी तीर्थमें, जिसको बुद्धिमानलोग चक्रतीर्थ या कापिल तीथके नामसे जानते थे, अगस्त्य ऋषिके एक शिष्य भी उसी शेपाचल के निकट गये हुए थे । उस (वक्रतीथ) के ऊपर ऊपर पर्वतपर कई तीर्थ, इन्द्रतीर्थ, विष्वक्सेनतीर्थ, अग्मितीर्थ, ब्रह्मतीर्थ, सप्तर्षि तीथ इस क्रमसे पक्रादिके पांच तीर्थ हैं ॥४॥ आगत्य शिष्यसहितो मार्कण्डेयो महामुनिः॥ चक्रादिसप्तदशसु तीर्थेषु स्नानकृच्छुचिः ॥५॥ तत्पश्चिमे च तीर्थानि विद्यन्ते वेङ्कटाचले ॥ ब्रह्मक्षत्रविडन्त्यानामवरोहक्रमेण तु ॥ ६ ॥ स्नात्वा तेष्वपि शुद्धनागस्त्य- शिष्येण संयुतः॥ आरुह्य वेङ्कटशैलं मध्येमार्ग ददर्श सः ॥ ७॥ नार- सिंहगुहास्थानं लोके विख्यातवैभवम् ॥ लक्ष्मीनृसिंहप्रह्लादवरदानन्दवैभ- चम् ॥८॥ उस शुद्ध नामक अगस्त्यजीके शिष्य के साथ महामुनि मार्कण्डेयजीने चक्रादि सत्रह तीर्थों में स्नान कर, पवित्र हो कर, उसके भो पश्चिममें जो उतारके रास्लेमें घेङ्कटाचल पर्वतपर, अनेकों ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्रफे खोर्थ है उनमें भी स्नान कर, वेङ्कट पर्वतपर चढ़ ठीक आधे रास्तेमें, प्रह्लादजीको वरदान देनेवाले लक्ष्मी नरसिंहके, आनन्दवैभव रूप, संसारमें प्रसिद्ध, नरसिंह गुहाके स्थानको देखा ॥ ८॥ अध मार्कण्डेयस्य स्वामितीर्थस्नानपूर्वकं थीवराहसेवाप्राप्तिः दासानुदासं देवेश मां पाहि मधुसूदन ॥ इति प्रणम्य शुद्धन स्वा- मिपुष्करिणी गतः ॥९॥ तत्र स्नात्वा महातीर्थे सङ्कल्प्य विधिपूर्वकम् ॥ तत्पश्चिमतटे श्वेतस्करं वसुधाघरम् ॥१०॥ साष्टाङ्गं च प्रणम्याय स्तोतु समुपचक्रमे ॥ हे मधुसूदन ! मुझ दासानुदामयी रक्षा करें, इस प्रकार स्तुति एवं प्रणाम कर, शुद्धीके साथ स्वामिपुष्क- रिणीफे पास जा, उस महातीर्थमें विधिपूर्वक संश्लल एवं स्नान करके उसो पश्चिम सटपर पृथ्वीको धारण फरनेवाले श्वेतवाराहको साष्टाङ्ग प्रणाम पर उन्होंने पुनः स्तुति करना प्रारम्भ किया ।। १२ ।। मार्कण्डेय उवाच- जलौघमग्ना सचराचरा घरा विपाणकोट्याऽखिल विश्वमूर्तिना ॥ स. मुता येन पराहरूपिणा स मे स्वयंभूर्भगवान्प्रसीदतु ॥ ११ ॥ पोनिरूप मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत ३०९ नमस्तुभ्यं पुरुषोत्तम ते नमः ॥ स्वामिपुष्करिणीतीरवासिने घरदाच्यु- त ॥१२॥ श्रीवेङ्कटवराहाय विश्वमङ्गलकारिणे ॥ भक्तानां रक्षिणे तुभ्यं भगवन् सततं नमः ॥ १३ ॥ मार्कण्डेयजी बोले--अखिल संसारमूर्ति जिस वाराहरूपी भगवान्ने महाजलमे चर और अवर सभीके साथ डूबी हुई पृथ्वीको अपने दांतोंके अप्रभागसे उद्धार किया, वही स्वयंभू भगवान् आप मुझपर प्रसन्न होवें। हे पुरुषोत्तम ! हे पोत्रे रूप आपको नमस्कार है। स्वामिपुष्करिणीके तौरपर निवास करनेवाले, वरदाता ! श्री- अच्युत, प्रभु, श्रीवेङ्कट, वाराह, संसारके मंगल करनेवाले, भक्तोंको रक्षा करनेवाले, हे भगवन ! आपको नमस्कार हो! नमस्कार हो !! ॥ १३ ॥ अथ श्रीमार्कण्डेयकृत श्रीश्रीनिवासस्तुतिः इति स्तुत्वाऽथ पीत्वा च तत्पादसलिलं मुदा ॥ निर्गत्य दक्षिणे तीरे जगाम हरिमन्दिरम् ॥ १४ ॥ नमस्कृत्य विमानान्तः प्रविश्यासौ ददर्श ह ॥ शङ्खचक्रधरं देवं वरदं वारिजेक्षणम् ॥ १५॥ वेङ्कटेशं प्रणम्यासौ चकार स्तुतिमुत्तमाम् ॥ १६ ॥ इस प्रकार स्तुति तथा उनके चरणोदकको आनन्दसे पान कर वे दक्षिण तटसे निकल हरि मन्दिरमें गये। नमस्कार करके विमानके भीतर प्रवेश कर इनमें शंख, चक्रधारी वरदाता एवं कमलनेन भगवान् श्रीवेङ्कटेशको उन्होंने देखा और पुनः वेङ्कटेशको प्रणाम कर अत्यन्त उत्तम स्तुति की ॥ १६ ॥ भास्त्रचन्द्रसमे यदीयनयने भार्या यदीया रमा यस्मादिश्वमृडप्यभू. थमिकुलं यद्ध्यानयुक्तं सदा ॥ नाथो यो जगतां नगेन्द्रदुहितु योऽपि य. शक्तिमांस्तातो पो मदनस्य पो दुरितहा तं चेङ्कटेशं भजे ॥ १७ ॥ काहि मां वेङ्कटाधीश प्रणतार्तिप्रभञ्जन ।। आत्मबन्धो कृपासिन्धो सततं ते नमो नमः ॥ १८ ॥ नारायणाद्रिकृतवास हरे नमस्ते नारायणाखिलजगत्पतये नमस्ते ॥ कारुण्यपूर्णकमलापतये नमस्ते कजाक्ष रक्ष कमनीयतनो नमस्ते ॥ १९॥ जिनके चन्द्रमा तथा सूर्य दोनों नेत्र हैं, जिनकी रमादेवो भार्या हैं, जिनसे ही संसारकी सृष्टि करनेवाले प्रदानी उत्पन्न हुए हैं, जिनके ध्यानमें लीन हो कर मुनिगण सदा रहते हैं, संसारके नाय गिरिजापति शंकर भी जिनकी भक्ति करते हैं, जो मदनके पिता तथा दुःखोंका नाश करनेवाले हैं, उन्हीं येङ्कटेश भगवानको मजला श्रीवेफुटाचलमाहाल्यम् हूं। हे भक्तजनोंके दुःखको नाश करनेवाले ! हे वेङ्कटाधीश्वर ! हमारी रक्षा करो। हे आत्मन् ! हे कृपासागर ! मैं पापको सदा प्रणाम करता हूँ। नारायण पर्वतपर निवास करनेवाले आप भगवान्को मेरा नमस्कार हो। आप अखिल संसारके स्वामी श्रीनारायण भगवान्को मेरा नमस्कार हो, आप करुणापूर्ण, कमलापति भगवान्को मेरा नम. स्कार हो । कमलके समान नेत्र और कोमल शरीरवाले आपको नमस्कार हो ॥ १९॥ विना वेङ्कटेशं न नाथो न नाथः सदा वेङ्कटेशं स्मरामि स्मरामि ॥ हरे वेङ्कटेश प्रसीद प्रसीद प्रियं वेङ्कटेश प्रयच्छ प्रयच्छ ॥ २०॥ अहं दूर- तस्ते पदाम्भोजयुग्ममणामेच्छयाऽऽगत्य सेवां करोमि ॥ सकृत्सेवया नि- त्यसेवाफलं त्वं प्रयच्छ प्रयच्छ प्रभो वेङ्कटेश ॥२१॥ अज्ञानिना मया दो. पानशेषान्विहितान्हरे ॥ क्षमस्व त्वं क्षमस्व त्वं शेषशैलशिखामणे ॥२॥ श्री वेङ्कटेशके बिना कोई नाथ वा स्वामी नहीं है । मैं सदा श्रीवेङ्कटेश भगवानको स्मरण करता हूं। हे वेङ्कटेश ! प्रभु आप प्रसन्न होवें ! प्रसन्न होवें !! हे वेंकटेश ! माप हमलोगोंके लिये मङ्गल दान करें ! दान करें ! मैं बहुत दूरसे आपके चरणोंको प्रणाम करने की इच्छासे आ कर आपकी सेवा करता हूं। एक बार सेवा करनेसे ही नित्य सेवाके फलको प्रदान करें , प्रदान करें। हे वेङ्कटेश प्रभु ! हे शेषाचलके शिरोमणि ! मुझ अज्ञानीसे किये गये अशेप दोपोंको क्षमा करें ! क्षमा करें !! मार्कण्डेय उवाच- इति स्तुत्वा तु भावेन शुद्धेन सह सादरम् ॥ तूष्णीं बभूव पुरतो मस्तके विहिताञ्जलिः॥ २३ ।। मार्कण्डेयजी बोले--इस प्रकार शिष्य शुद्धके साथ भक्तिभावसे आदरके साथ स्तुति कर माथेपर असलि रख कर सामने चुप सड़े हो गये ॥ २३ ।। अथ मार्कण्डेयस्य भगवद्दत्तभक्तिनैरन्तर्यवरप्राप्तिः तमाह वेङ्कटाघीशो मार्कण्डेयं महामुनिम् ।। मार्कण्डेय महावुद्ध प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ २४ ॥ श्रुत्वा गरुडवाक्यं तदागतो यदृपाचलम् ॥ स्तुतिहिं विहिता सम्यक्तस्मादिष्टं ददामि ते ॥ २५ ॥ इत्युक्तः स मुनिः माह ममेट किं जनार्दन ॥ यथा तव स्मृतिभ्यात्सतत वेङ्कटेश्वर ।। २६ ॥ तथा मां पाहि देवेश भक्तवत्सल ते नमः ॥ तथाऽस्त्विति फुपां कृत्या हरिः शुद्धमुवाच ह॥
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गव ३११ मतः । तब उन मार्कण्डेय महामुनिसे श्रीवेदाधीश प्रभु बोले-हे महाबुद्धिमान् ! निष्पाप मार्कण्डेयजी ! आपसे मैं अत्यन्त प्रसन्न हूं। क्योंकि आप उन गरुड़के वचनको सुन कर वृपभाचल पर चले आये, और पूगे गेतिसे स्तुति भी मापने की। इसीलिये मैं आपको अभीष्ट वर देता हूं। ऐसा कहे जाने पर मुनिजी बोले- " हे जनार्दन ! हे वेङ्कटेश जी ! मेरा अभीष्ट यह है कि जिस प्रकार आपकी ही सदा स्मृति या भक्ति होवे । यही मेरा अभीष्ट है, हे भक्तवत्सल ! आप मुझे उसी प्रकार रक्षा करें, आपको नमस्कार है। " तथास्तु" (ऐसाही हो) कह कर पुनः भगवान शिष्य शुद्धसे धोले ।। २९॥ अथ शुद्धाख्यागस्त्यशिष्यस्य भगवदनुग्रहेण निष्पापत्वप्राप्तिः शुद्ध शुद्ध दुरन्तानि पापानि विहितानि ते ॥ तानि सर्वाणि शान्ता- नि सेवया मे न संशयः ॥२८॥ गुर्वाश्रममितो गत्वा धर्मतन्त्रं समाचर ॥ प्रदक्षिणं मदिमानं कुरुतादिति चोक्तवान् ॥ २९ ॥ हे पवित्र शुद्ध ऋपि ! आपसे अनेकों दुष्कर्म तथा पाप किये गये थे । वह सभी मेरी सेवाके प्रभावसे शान्त या नाश हो गये । इसमें सन्देह नहीं है। मेरे विमानकी प्रदक्षिणा करें और यहांसे गुरुके आश्रमको जा कर धर्मका आचरण करें ॥२६॥ प्रदक्षिणं ततः कृत्वा विमानं सम्प्रणम्य च ॥ त्रिरावृत्त्या फचित्ति- ठन्छुद्धं मुनिरथाब्रवीत् ॥३०॥ कुतस्त्वमागतः शुद्धः को गुरुः कुत्र वाऽऽ- श्रमः ॥ त आसन्कानि पापानि शान्तानि हरिसेवया ॥ ३१॥ एतत्सर्व वद क्षिप्रं सखे मयि दया यदि ॥ तब विमानकी तीन बार प्रदक्षिणा कर तथा प्रणाम कर कुछ ठहरने पर शुद्धसे मुनि बोले-हे शुद्धजी! आप कहांसे आये हैं ? और आपके गुरु कौन है ? आपका आश्रम कहां हैं ? आपके कौन कौनसे पाप थे, जो हरि सेवासे अभी नष्ट हुए ? हे सखे ! यदि मेरे ऊपर दया है तो यह सब मुझसे आप अति शीघ्र बनावें ॥ ३२॥ अथ मार्कण्डेयं प्रति शुद्धकृतस्वोदन्तज्ञापनम् इति पृष्टोऽगस्त्यशिष्यः सखे शृण्विति चाब्रवीत् ॥ ३२॥ यथार्थ शृणु मत्तस्त्वं मार्कण्डेय मुनीश्वर ॥ काञ्चोदेशे मध्यराष्ट्र दिजो यहफुटु- म्व्यहम् ॥ ३३ ॥ कुटुम्यभरणार्थाय पुदीनानि गृहीतवान् ॥ वसनाशनही- नत्वाद् भ्रमामि जगतीतले ॥३४॥ एकोद्दिष्ट पोडशानि यहु भुक्तानि पा. पिना ।। धनं घनमिति भ्रान्तं भ्रान्तचित्तेन केवलम् ॥ ३५॥ लानं सन्ध्या श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् जपो होमो देवार्चाऽतिथिकर्म च ॥ वैश्वदेवं ब्रह्मयज्ञो न कदाचित्कृतं म- या ॥३६॥पापिनं मां समालोक्य सर्वे ग्रामे महाजनाः ॥ महाब्राह्मण इत्येव शपन्तो नाम चकिरे ॥ ३७॥ इस प्रकार पूछने पर अगस्त्यके शिष्य बोले-हे सखे ! सुनिये, हे मार्कण्डेय मुनीश्वर ! आप मुझसे यथातथ्य सब सुनिये । मैं काञ्चीदेशके मध्यराष्ट्रका बहु परिवारवाला एक ब्राह्मण हूं। अपने कुटुम्बियों का पालन करनेके लिये मैंने धुरे बुरे दानको लिया है । मैं भोजन तथा वनके बिना संसारमें घूमता चलता हूं, पापो हमने बहुतसे एकोद्दिष्ट तथा पोडशश्राद्धके अन्न भोजन किये हैं। मै धन, धन इसी चिन्तासे सदा भ्रान्तचित्त हो कर घूमता रहा । स्नान, सन्ध्या, जप, हवन, देवपूजा, अतिथिपूजा, वैश्वदेवयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ आदि कुछ भी कभी मुझसे न किया गया। मुझ पापीको देख कर प्रामके सभी निवासी जन 'महाब्राह्मण' ऐसे शब्दोंसे अनादर करते हुए नाम लेते थे। रेवती नाम मे भार्या मामवोचन्मनीषिणी ॥ बहूनि पातकान्यत्र कुटु- म्भभरणेच्छया ॥३८॥ कुर्वन्नपि धनं किञ्चिन्न प्राप्नोषि कचिद् दिज ॥ प्रेतोद्देशकृता गावो गृहीताः प्रेतभोजनम् ॥३९॥ प्रेतवासांसि बहुशो निन्द्यं कर्म सदा कृतम् ॥ एवं कृतेषु पापेषु गृहे किञ्चिन्न दृश्यते ॥४०॥ अद्या- हारो नैव गृहे क्षुधिताः पुत्रयालिकाः ॥ तव मे बालकानां चाच्छादनं नैव विद्यते ॥४॥ अतीव दीनोऽहमिति निश्चयं नाधिगच्छसि ॥ रेवती नामक मेरी बुद्धिमती स्त्री मुझसे बोली कि कुटुम्बों के भरण करनेको इच्छासे यहापर बहुतसे पाप- फर्म करते हुए भी तुम कहींसे कुछ भी धन नहीं पाते हो। हे ब्राह्मण ! प्रेतके उद्देशमें दिये गये बहुतसे गो वस्त्र और भोजन लिये हो, और सदा निन्द्यकर्म ही किये हो। इस प्रकार सदा पाप करनेपर भी घरमें कुछ नहीं है, और पुत्र तथा पुत्री दोनों ही भूखे है। तुम्हारे मेरे और बालकोंके लिये वस्त्र भी नहीं है। हम अयन्त दरिद्र हो गये हैं ऐसा ख्याल भी नहीं करते हो॥४२॥ आयुरारोग्यमैश्वर्य दातु सर्वं मनोरथम् ॥ ॥ ४२ ॥ सकृदयान- तिकृतां शक्को बेङ्टनायकः ॥ इति प्राज्ञा यदन्तीह तत्ममाणं कुरु दिज ॥४३॥ उत्तरस्पां दिशि नदी सुवर्णमुखरीति वै ॥ तत्तीरे वेटो नाम हरिक्षेत्रं महीधरः ॥४४॥ तत्र चेकटनाथस्य सेवां कर्तुमितो व्रज । लक्ष्म्यं- शा योषितः सर्वा इति विवद्भिरीरितम् ॥४५॥ प्रमाणोकृत्य मवाक्यं शोध गच्छ सुखाय घे ॥
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत ३१३ एकं बार भी नमस्कार करनेवालोंको श्रीवेङ्कटनायक आयु, आरोग्य, ऐश्वर्य आदि सब कुछ देने में समर्थ हैं, ऐसा ज्ञानो लोग ही कहते हैं । इसलिये हे ब्राह्मग ! आप वहा ही प्रस्थान करें। उत्तर दिशामे सुवर्णमुसरी नामक नदी है । उसीके तौरपर श्रीहरिके वेवाद्रि नामक क्षेत्र पर्वत है, वहीं वेङ्कटनाथकी सेवा करनेके लिये यहासे जाइये। लक्ष्मीके अंशही सभी स्त्रियां होती हैं, यही विद्वानोंसे कहा गया है, इसलिये मेरे वाक्योंको प्रमाणित र सुखो लिये शीघ्र जाइये ॥४६॥ शुद्ध उवाच- आकर्ण्य प्रेयसोवाक्यं पञ्चभिर्दियसैरहम् ॥ ४६॥ सुवर्णमुखरी प्रा- प्यागस्त्याश्रममुपेयिवान् ।। सुवर्णमुखरीतोरे तपस्यन्तं शिवाग्रतः ॥४७॥ प्रणाममाचरं दृष्ट्वा नमस्तुभ्यमिति ब्रुवन् ॥ कुम्भोद्भवोऽध मां हवा कृपालु. ऋषिसत्तमः ॥४८॥ कुतस्त्वं केन दुःखित्वं कि कार्यमिति पृष्टवान् ।। शुद्धने कहा-अपनी प्रियाको बातोंको सुन कर मैं पाच दिनोमे सुवर्णमुखरीको पा कर अगस्त्य ऋषिके आ- श्रममे पहुंचा। सुवर्णमुखरीके तौरपर शिव नोके आगे तपस्या करते हुए अगस्यजीको देख कर "आपको प्रणाम करता हूँ" ऐसा कहता हुआ मैंने उनको प्रणाम किया । परम कृपालु ऋषिसत्तम अगस्त्यजीने मुझको देख कर मुझसे पुछा--कि तुम कहांसे आते हो ? किम कारणसे तुम दुसी हो ? और क्या काम है ।। ४९ ।। शुद्ध उवाच- मां पाहि करुणासिन्धी पापिनामपि पापिनम् ।। ४९॥ मत्कृत्यं तपसा सर्व त्वमेव ज्ञातुमर्हसि ॥ काञ्चोप्रदेशे मद्ग्रामस्तद्ग्रामस्य महा- जनाः ॥ ५० ॥ पापीति कृत्वा मां सर्वे महाब्राह्मणमब्रुवन् ॥ तस्मादहं दुःखितः सन् वेङ्कटाद्रीच्छयाऽऽगतः ॥५१॥ मत्पुण्येन भयान्मध्येमार्गे दृष्टोऽसि केवलम् ॥ पूर्वपुण्यविपाकेन दृश्यन्ते खलु सजनाः ॥५२॥ प्रतिगृह्णीष्व मां शिष्यं तव शिष्योऽस्मि साम्प्रतम् ॥ पापोऽहं पापकर्माणं पावनीकुरु मां मुने ॥ ५३ ॥ शुद्ध बोला-हे कृपासागर! मुफ पापियोंमे भो पापीको रक्षा करो। आप स्वयं अपनी तपस्याय पल्से मेरे सभी मृत्यको जान सकते हैं। काञ्चीप्रदेशमें मेरा ग्राम है। उसी प्रामके महाजनलोग मुझको पापी जान कर महाबाह्मण कहने लगे। उससे दुःसिन हो कर में बैङ्कटाद्रिके दशनको इच्छाते चला आया हूँ। मेरे पुण्य फलवश आप मुझे रास्तेके मध्यमे ही दिखाई दिये। प्राचीन जन्मके फलने ही सन लोग दिखाई देते हैं। ४० श्रीवेङ्कटापळमाहात्म्यम् आप मेरे शिष्यभावको स्वीकार करें', मैं अपआरका शिष्य हो गया हूं। हे मुने ! 'मैं पापी पापकर्मा हूं, मुझको पवित्र करें ॥५३॥ इति वादिनमालोक्य मामुवाच महामुनिः ॥ बहु त्वया कृतं पापं विदितं तपमा मम ॥ ५४॥ बुद्धिर्वेकटयात्रायां यतः शुद्धोऽसि साम्प्रतम् ॥ अयं शुद्धोऽस्त्विति बेत सर्वे विमा इति ब्रुवन् ॥ ५५ ॥ मामाह त्वरितं गत्वा वेङ्कटाहयभूघरम् ॥ भूवराहं च लक्ष्मीशं सेवित्वा पुनरावज ॥ नष्ट- पापस्य ते पश्चाच्छ्यो दास्यामि मा चिरम् ॥ ५६ ॥ इत्येवमुक्त्वा भगवा- नगस्त्यः सेवाक्रमं चापि ममोपदिश्य ॥ प्रस्थापयामास तदागतोऽहं मार्गे भवन्तं खलु दृष्टवान्मुदा ॥१७॥ एवं त्वगस्त्यशिष्योऽहं शुद्धनामाऽस्मि साम्प्रतम् ॥ इस प्रकार बोलते हुए मुझको देख कर महामुनि बोले तपोबलसे मुझको सब विदित होता है कि तुमने बहुत पाप किया है। बेङ्कटकी यात्राके लिये बुद्धि हुई, इसीलिये अब शुद्ध हो गये। हे ब्राह्मगगण ! आप यह शुद्ध है ऐसा बोले-ऐसा यहते हुए मुझसे कहा कि शीघ्र वेङ्कट नामक पर्वतपर जा कर भूवाह तथा लक्ष्मीपतिकी सेवाकरके पुन:लौट आओ। तुम्हारे पाप नाश होने पर पीछे तुमको सुफल शीघ्र दूंगा भगवान् अगस्त्यजीने मुझको इस प्रकार कह कर सेवाक्रमको उपदेश दे कर प्रस्थान कराया । वहांसे आते हुए मार्गमें आनन्दसे आपको देखा । इस प्रकार मैं मगरस्यमृपिका शुद्ध नामक शिष्य हूं ॥५८॥ अथ मार्कण्डेयस्य शुद्धन सह स्वर्णमुखरीतीरस्थागस्त्याश्रमगमनम् पाम्याश्रमं नदीतोरे ह्यगस्त्यस्य दयानिधेः ॥५८॥ वेङ्कटाचलमाहा- त्म्यविदामग्रेसरं मुनिम् ।। द्रष्टुं मया सह त्वं च किमयासि वदाधु- ना ॥ ५९॥ इति ब्रुवन्तं तं शुद्धं मार्कण्डेयोऽनवीरचः ॥ अहमप्यागमि- प्यामि द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥६० सुवर्णमुखीरीतीरे मां नयस्व तदा- श्रमम् ॥ इत्युक्त्वा सहितौ विपाववरुह्य गिरैरधः ॥६॥ सुवर्णमुखरी- तीरे त्वगस्त्याश्रममीयतुः ॥ मैं नदी तीरपर दयानिधि श्रीअगस्त्यमृपिके आश्रमको जाता है। आप भी क्श वेसटाचल माहात्म माननेयालोंमें पूज्य मुनिजीको देसनेके लिये मेरे साथ चलते हैं। अभी योलिये। उस शुद्धो इस प्रकार बोलने पर मार्ग- पडेय मुनि योले में भी उन मुनिपुङ्गवफो देग्रनेके लिये माउंगा। मुझको भी सुवर्णमुपगे नदीफे सीरपर उनके मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत - आश्रममें ले चलो। यह कह कर दोनों ब्राह्मण भी साथ ही पर्वतसे नीचे उतर कर सुवर्णमुखरी नदीके वीरपर अगस्स्पजीके आश्रममें चले आये ॥६२|| तवाश्रमे महर्षिभिः सेव्यमानमनेकशः ॥३२॥ वेङ्कटेशकथाव्याख्या- तत्परं तमपश्यताम् ॥ तेभ्यो नमस्कृत्य तदा तं प्रणम्य विशेषतः ॥६॥ तपोधनेनागस्त्येन बहुमानेन पूजितौ ॥ मार्कण्डेपश्च शुद्धश्च तस्मिन्ससि तस्थतुः ॥ ६४ ॥ विमा वेङ्कटमाहात्म्यं शृणुतेति प्रसन्नधीः ॥ उवाचानन्द- भरितो लोपामुद्रापतिस्तदा ॥१५ ॥ उस आश्रममें अनेक मुनियोंसे सेवित, वेङ्कटेश भगवान की कथाके व्याख्यानमे लीन उन अगरत्यऋषिको उन्होंने देखा। उन मुनियों तथा विशेष रूपसे अगस्त्य मुनिको प्रणाम कर तपोधन, अगस्त्यजीसे बहुमानित तथा अत्यन्त पूजित हो कर मारंण्डेय मी एवं शुद्धजो उस सभामें बैठे। सब प्रसन्नता आनन्दमय, श्रीलोपामुद्राजीके स्वामी श्रीअगस्त्यजी बोले-हे ब्राह्मणो! वैङ्कटमाहात्म्यको आप श्रवण करें ।।६।। अथ अगस्त्यवर्णितभीवेङ्कटाचलवैभवम्: अगस्त्य उपाच- सुवर्णमुखरीतीरदयनित्यनिवासिनः ॥ वेङ्कटाचलमाहात्म्यं श्रोतव्यं पापनाशनम् ॥ ६६ ॥ श्रीवेङ्कटाचलो नाम पुण्यक्षेत्रं महीतले ॥ शेपादि- पशैलश्च गरुडाचल इत्यपि ॥ ६७ ॥ पुण्यानि सन्ति नामानि पुनरन्यानि कानिचित् ॥६८॥ धैकुण्ठलोकाद्रुडेन विष्णोः क्रीडाचलो वेङ्कटनामधेयः ॥ आनीय च स्वर्णमुखीसमीपे संस्थापितो विष्णुमिवासहेतोः ।। ६९ ॥त. वाचले वसन्विष्णुः कमलालयया सह ॥ आनन्दनिलये चैव वर्तते लोकर- क्षकः ॥ ७०॥ अगस्त्यजी बोले---सुवर्णमुसरीके दोनों तीरोंपर निवास करनेवालेको पापनाशन बेवदापल माहात्म्य सुनने लायक है। वेदाचल पृथ्वीतलपर प्रसिद्ध पुण्य क्षेत्र है। शेषाद्रि, वृपभाद्रि, गरुडाचल और भी कितने ही इसके पुण्य नाम हैं। विष्णुका येटनामझा क्रीडावल स्वर्णमुसरीके निकट विष्णु भगवान् के निवासके लिये वैकुण्ठ लोकसे गरुड़ द्वारा लाया जा कर संस्थापित किया गया है। उसी पर्वतपर लोकरक्षक भगान श्री लक्ष्मीरसाय निवास करते हुए आनन्दमे लीन हो कर रहते हैं ।। ७० ॥
श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम् अथ श्रीनिवाससेवार्थं ब्रह्मरुद्रादीनां श्रीवेङ्कटाचलगमनवर्णनम् पुरा कदाचित्कतिचित्समेता वयं हरि सर्वजगच्छरण्यम् ॥ अन्वि- - प्य वैकुण्ठपुरेऽप्यदृष्ट्वा समागता ब्रह्मगिरा वृषाद्रिम् ॥७१॥ समागतास्तत्र तपो विधातुसमाः शतं सर्वतपस्विसङ्घाः ॥ श्रीस्वामितीर्थस्य जले पवित्रे स्नानादि सर्व कृतवन्त एव ।। ७२ ॥ तत्रागता ब्रममुखाः समस्तास्तत्राग- ता जिष्णमुखाः सुराश्च ॥ तत्रागतास्ते सनकादियोगिनः सेशपरास्ते वृप- शैलभर्तुः ॥७३॥ गणैश्च सर्वैः सह शम्भुरागतः क्षीराब्धिवासा अपि सिद्धसङ्काः॥ प्राचीन कालमे किसी समय कितने ही हमलोग मिल कर सर्व जगतके शरण्य भगवान विष्णुको खोज कर वैकु- ण्ठपुरीमें भी उन्हें न देख कर ब्रह्माजीके आज्ञानुसार वृपाचलपर आये थे। वहीं सौ वर्ष तक तपस्या करनेके लिये एकत्र हो कर श्री स्वामितीर्थके पवित्र जलमें स्नानादि करते हुए कई तपस्विवृन्द ब्रह्मादि, इन्द्रादि सभी देवतागण, सनकादि, सिद्ध, योगिवृन्द, सभी गणोंये साथ शिवजी तथा क्षीर सागरनिवासी सिद्ध संघ भी श्रीपभाचल स्वामी- की सेवा लिये आये थे ॥४॥ वृहस्पतिश्चैव गुरुश्च शुमो वसुश्च राजा हरिभक्तमुख्यः ॥ ७४ ॥ देवाश्च ऋषयः सिद्धाश्चारणा वसुकिन्नराः ॥ सर्वे च स्वामिसरसि स्नात्वा प्रयतमानसाः ॥ ध्यायन्तो देवदेवेशमवतस्थुश्च तत्तटे ॥ ७ ॥ बृहस्पतिजी, शुक्रमहाराज, हरिभक्तों में मुख्य महाराज वसु, देवता, भूपि, सिद्ध, चारण, वसु, किन्नर इत्यादि सभी स्वामीपुष्करिणी में स्नान करपे एकाप्रचित्त हो कर देवदेवेशको ध्यान करते हुए उसी सगेवरफे तोरपा ठहर गये। अथ श्रीभगवत्प्रादुर्भाववर्णनम् प्रादुर्भूतं ततस्तेज एकमत्यद्भुतं तदा ॥ विमानमेकं तन्मध्ये ददृशे दिव्यमङ्गलम् ॥७॥ तन्मध्यस्य दिव्यमूनि वरेण्यं शङ्खचकं धारयन्तं क- राभ्याम् ।। सेव्यत्वेन स्वं पदाम्भोजयुग्मं सर्वेषां सन्दर्शयन्तं फरेण ॥७॥ स्वाघिद्वन्दं संश्रितानां जनानां संसारान्धिर्जानुनः किलेति ॥ न्यस्तेनो- रोपामतो दर्शयन्त सव्यं चान्येनापि हस्तेन सम्यक् ॥ ७८ ॥ सर्वाभीष्टं मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत दातुमुद्युक्तहेति भक्तानां श्रीवासवक्षःस्थलं च ॥ मन्दस्मेर श्रीमुखं भूपणा- ढचं सर्वे श्रीमबेङ्कटेशं ह्यपश्यन् ॥ ७९ ॥ कृतप्रणामास्ते सर्व स्तोत्रयामा- सुरीश्वरम् ॥ तर उससे एक अत्यन्त अद्भुत तेज उत्पन्न हुए और उसके बीचमे एक मङ्गलमय पाम दिव्य विमान देसा गया। उसके मध्यमे बैठे हुए दिव्य मूर्ति वाले, श्रेष्ठ हाथोंसे शङ्ख और चक्र धारण किये हुए, वाम जघेमे रसे हुए अपने वाम हाथसे अपने चरण कमलोंकी शरणमें आये हुए मनुष्योंको संसार सागर जानु प्रमाण ही है. अतएव मेरा चरण कमल ही सबको गति है ऐसा दिसलाते हुए, दूसरे हाथ से भक्तोके चिन्तित मनोरथोको नेके लिये अपनेको कटियद्ध दिसलाते हुए, लक्ष्मीजीके निवास स्थान वक्षस्थलवाले, मन्द मुसकान युक्त श्री मुसवाले, समस्त आभूपण धारण किये श्री वेङ्कटेश जीको सपने देखा । तब वे सब उन ईश्वरको प्रणाम करके उनकी स्तुति करने लगे ॥८॥ अथ ब्रह्मरुद्रादिकृतश्रीश्रीनिवासस्तुतिः जय देव जगन्नाथ सर्वलोकैकवन्दित ॥ ८० ॥ जय वेङ्कटशैलेश करुणाकर पाहि नः ॥ त्वां नमामो वयं विष्णो वेङ्कटाचलनायक ॥ ८१॥ अस्माकं वाञ्छितं दत्वा पाहि पाहि जगद्गुरो॥ इति स्तुनः श्रीनिवासो देवैः सिद्धैश्च चारणैः ॥ ८२ ॥ मुनिभिर्वसुमुल्यैश्च ब्रह्मायैः शङ्करैण च ॥ सर्वान्विलोक्य तानाह करुणापयसां निधिः ॥ ८ ॥ हे जगन्नाथ । सम्पूर्ण लोकोंके एक ही पूज्य । आपकी जय हो। वेङ्कटशैलेश ! दयासिन्यो। हमारी रक्षा फरे । वेङ्कटाचल नायक आपको हम नमस्कार करते हैं । आप हमारे इच्छित वरदान दे कर हमारी रक्षा प्रकार देवता, सिद्ध, चारण, मुनि, वसु आदि प्रमुखगणों, ब्रह्मादि देवता तथा शङ्काजी आदि सभीने श्रीनिवास भगवानकी स्तुति के। करुणाके समुद्र श्रीनिवास भगवान उनकी ओर देस का कहने लगे ८३ ।। सर्वेषामपि युष्माकं प्रसन्नोऽस्मि सुरेश्वराः ॥ युष्माकं यद्यदिष्ट स्यात्तत्तद्दत्तं मयाऽनघाः ॥८४॥ इनि तेभ्यो वरं प्रादात्सर्वेभ्यो वेङ्कटेश्वरः ॥ अथ ते मुनयः सर्वे ब्रह्माद्याः किश्चिदब्रुवन् ॥ ८५ ।। हे देवतागण । मै आप सब लोगोंसे ही प्रसन्न हूं। हे अनघ । आप लोगों की जो जो इच्छा हो वह यह सब कुछ मैंने आपको प्रदान कर दिया है। इस प्रकार वेट्वटेश्वरने उन सभी देवताओंको वर प्रदान किया । तब वे समी मुनिवृन्द तथा ब्रह्मादि देवतागण यह योले ॥८५।। कृपानिधे नमस्तुभ्यं वरदाय नमो नमः ॥ बेटाधीश विश्वेश शतक- ३१८ ३१८ मोबेटापटमाहात्यम् Wwwwwwww त्यो नमो नमः॥८६॥ विज्ञाप्यं किञ्चिदस्तीह शृणुष्व करुणाकर ॥ अनुगृह्ण- नशेषांस्त्वं दददिष्टानि सर्वशः ॥ ८७ ॥ मानवानामपि सहन्नपराधानशे- पतः ॥ दयालुत्वं प्रकटयनिह त्वं तिष्ठ केशव ॥८८ ॥ दृग्गोचरं त्वामा- लोक्य वेङ्कटादिशिरोमणे ॥ कलौ युगे मनुष्याश्च भूयासुतिकल्म- पाः ॥८॥ एवं सर्वोपकारार्थमत्र स्वामिसरस्तटे ॥ रमासमेतः सन्तिष्ठस्वै- तन्नः प्रार्थितं हरे ॥ इति सम्मार्थितः सर्वैस्तत्रैवाऽऽस्ते कृपानिधिः ॥२०॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये श्रीश्रीनिवासा. विविवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ हे कृपानिधान ! हे वरदाता! आपको नमस्कार है। हे वेङ्कटाधीश ! हे संसारके स्वामी ! आपको बारम्बार नमस्कार है। हे करुणानिधान ! हमारा कुछ निवेदन है, उसे आप श्रवण करें। हम सबपर अनुग्रह करते हुए आप सब प्रकारसे इष्टदान करें। मनुष्यों के भी अशेष मराधोंको सहन करते हुए आप अपनी परम दया प्रस्ट करते हुए हे केशव भगवान् ! आर यहां ही स्थिर रहें। हे वेङ्कटाद्रि शिरोमणि! आपको दृष्टिगोचर देख कर कलियुगमें सभी मनुष्य पापरहित होवें। इसी प्रकार आप इस स्वामीसरके तोरपर सबको उपकार करनेके लिये श्री- रमादेवीके साथ स्थित रहें, यहो हमलोगोंकी प्रार्थना है। इस प्रकार सबसे प्रार्थित हो कर कृपाके निधान श्रीभग- धान उसी स्थानमें रहते हैं || ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः॥
द्वतीयोऽध्यायः स्वामि सरोवर प्रभु-विमय, कथित अगस्त्य मुखात ।, महिमा धार कुपारकी, दुखसे द्विज भृगुपात ॥१॥ प्रभु-दर्शन-मापन वरन, वारन द्विज भृगुपात । मज्जन धार कुमार द्विज, प्राप्ति युवा धन गात ॥२॥ अथ अगस्त्यकृतस्वामितीर्थमाहात्म्यभगवहिन्योत्सवयोवर्णनम् अगर उवाच- एतादृशो वेङ्कटाद्रिः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ गङ्गादिकानि तीर्थानि तत्र सन्ति पहन्यपि ॥१॥ तानि वक्तुं न शक्नोमि पहुत्वापिसत्तमाः ॥ राजते सर्वतीर्थानां स्वामि स्वामिसरोवरम् ॥२॥ तत्र स्नातुं समायान्ति प्रति. वर्ष जना भुवि ॥ धनुर्मासे शुक्लपक्षे द्वादश्यामरुणोदये ॥ ३ ॥ आयान्ति सर्वतीर्थानि तत्र स्नाता निरेनसः ॥ श्री अगस्त्यजी बोले--सब लोकोंमें श्री वेङ्कटाद्रि इस प्रकार प्रसिद्ध है। वहां गङ्गा आदि अनेकों वीर्य है। है ऋषिसत्तमो! अधिक होने कारण मैं उनका (तीर्थो का ) वर्णन नहीं करता, सर तीर्थों का स्वामी हो कर वहां स्वामिसरोवर विराजता है । प्रति वर्ष वहां स्नान करनेके लिये पृथ्वी बहुत मनुष्य आते हैं। धनुमासके शुक पक्षको द्वादशीको अरुणोदय कालमें सभी वीर्थ वहां आते हैं। अतः वहीं उस समय स्नान करनेवाले निष्पाप हो जाते हैं। तस्य श्रीवेङ्कटेशस्य ब्रमा लोकपितामहः ॥ ४॥ चकार कन्यामासे तु ध्वजारोहमहोत्सवम् ॥ प्रतिवर्ष च तत्सेवानिमित्तं सर्वमानवाः ॥५॥ अङ्गकोमलकर्नाटकाशोगुर्जरदेशगाः ॥ चोलकेरलपाण्यादिसर्वदेशसमु.
श्रीवेस्टार्चलमाहात्म्याम् द्भवाः ॥६॥ सकुटुम्बाश्च सेवार्थमायान्ति प्रतिवत्सरम् ॥ देवाश्च ऋपयः सिद्धा योगिनः सनकादयः ॥णा ये भाद्रपदमासे तु वेङ्कटेशमहोत्सवे ॥ सेवां कुर्वन्ति ते सर्वे निष्पापा उत्तमोत्तमाः ॥८॥ सब लोकों के पितामह श्री ब्रह्माजोने कन्या मासमें इन्हीं श्रीवेङ्कटेश भगवानका ध्वजारोपण महोत्सव सम्पादन किया था। उनकी सेवा करनेके लिये प्रतिवर्ष अङ्ग, कोसल, कर्नाटक काशी, गुजरात, चोल, केग्ल, पाण्ड्यादि सभी देशमें रहनेवाले सभी मनुष्य अपने सम्पूर्ण कुटुम्बके साथ आया करते हैं। प्रतिवर्ष देवता, ऋषि, सिद्ध, योगी, सनकादि मुनि भी आया करते हैं ! जो कोई भी भाद्रपद मासमें श्री वेङ्कटेश महोत्सवमें उनकी सेवा करते हैं, वे सभी पापमुक्त हो कर, स्वयं भी उत्तमते भी उत्तम हो जाते हैं ।।८।। पुनस्त्वहं प्रवक्ष्यामि तीवैभवमद्भुतम् ॥ तच्छृणुध्वं सावधानं श्रव- णेऽपि महाफलम् ॥ ९॥ उत्तरे स्वामितीर्थस्य पापनाशनसंज्ञकम् ॥ तीर्थ महत्सर्वपापविनिर्मोचनसाधनम् ॥ १० ॥ फिर भी मैं आप लोगोंसेअत्युत्तम तीर्थ वैभवका वर्णन करता हूं । श्रवण करनेसे भी बहुत महान फल देनेवाला उसको आपलोग सावधान हो कर श्रवण करें। स्वामितीयके उत्तर पापनाशन नामका सत्र पारको नाश करनेवाला महान तीर्थ है ।। १० ।। अथ कुमारधारामाहात्म्यम् ततो वायव्यदिग्भागे कौमारं तीर्थमुत्तमम् ॥ कुमारधारिका चेति नाम लोके प्रशस्यते ॥११॥ अद्भुतं तस्य माहात्म्यं शृणुत द्विजपुङ्गवाः ।। उसके वायव्य दिशामें परमोत्तम कुमारतीय है जो कुमार धारिफाफे नामसे ही संसारमें प्रसिद्ध है। हे द्विज. 'पुङ्गवो ! उसका अति अद्भुत माहात्म्य आप लोग भी श्रवण करें ॥१२॥ पुरा कश्चिद् द्विजो वृद्धो दारिद्र्येण च पीडितः ॥ १२ ।। कुटुम्ब- भरणायोग्यो विललाप दिवानिशम् ।। इह लोके परे लोके सौख्यहेतुर्धनं किल ॥ १३ ।। तन्नास्ति मम पापेन पूर्वजन्मकृतेन च ॥ परलोकहितं धर्माचरणेन हि साध्यते ॥ १४ ॥ शक्तिस्तदस्ति कर्तुं न वृद्धत्वादुर्यल- स्प मे ॥ पृथा जन्म ममैतद्धि कर्तव्यं किमतः परम् ॥ १५ ॥ प्राचीन कालमें दरिद्रतासे पीड़ित कोई वृद्ध ग्रामग अपने कुटुम्बका भरण पोपण करनेमें एपदम अशा दो पर दिन रान विलाप करता रहता था कि, इस लोक तथा पग्लोकमें मुम्बके लिये धन ही है। यही मुझको पूर्व मार्कण्डपुराणान्तर्गत जन्मश्व पापके कारण नहीं है । परलोकमे भलाई और सुख धर्माचरण करनेसे ही सिद्ध होता है। बुढ़ापा तथा दुर्बलताके कारण वह सब करनेको मुझमें कुछ भी शक्ति नहीं है । मेरा यह जन्म वृथा ही है । इसके बाद अब क्या कर सकते हैं ॥ १५॥ अथ दारियदुःखासहवृद्धद्विजकतभृगुपतनयत्नः इति निन्दापरो भूत्वा पुत्रदारान्विहाय च ॥ आगत्य दुःखितः सोऽथ स्वर्णमुख्याः समीपतः ॥ १६ ॥ अहं शेषाद्रिशिखरात्पतिष्य इति निश्चितः॥ आरुह्य वेङ्कटं शैलं भृगोः पातसमोहया ॥ १७॥ उच्चैः स्वरेण चुक्रोश तत्र स्थित्वा स भूसुरः॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानाश्चन्द्रसूय तथा- ऽश्विनौ ।। १८ ॥ सर्वभूतानि शृण्वन्तु दु:खितस्य वचो मम ॥ दारिद्रया- दृद्धभावाच जन्म व्यर्थमभूदिति ॥ १९ ॥ पतिष्येऽहं पतिप्येऽहं पतिष्येऽहं न संशयः॥ इस प्रकार विलापपरायण हो कर लड़कों एवं लोको छोड़ कर परम दुःखित हो वह इस सुवर्ग- मुखरीके निकट आ कर और "मैं शेषाद्रिके शिखरपरसे गिर पडूगा" ऐसा निश्चय करके ऊंचे स्थानसे गिरनेकी इच्छासे वह ब्राह्मण वेङ्कट पर्वतपर चढ़ खड़ा हो कर खूब उच्चस्वरसे चिल्लाया कि "प्रमा, विष्णु, महेश, चन्द्रमा, सूय, अश्विनीकुमारों, सर्व भूतों! मुझ अत्यन्त दुःखितका वचन श्रवण करो दरिद्रता तथा बुढापाके कारण मेरा जन्म व्यर्थ हो गया। मैं अवश्य हो गिरूंगा, अवश्य गिरूगा, इसमे कुछ सन्देह नहीं है ।। २० ।। अथ भृगुपतनोद्युक्तं वृद्धं प्रति भगवदुक्तिः इत्याक्रोशन्तमागत्य वेङ्कटेशो ददर्श ह ॥ २०॥ मृगयारसिकस्तत्र सचरन्मुनिपुङ्गव ॥ अधस्तात्पर्वतप्रान्ते राजपुत्राकृति द्धत् ॥ २१ ॥ हस्तमुद्धृत्य तं पश्यन्नुवाचेदं द्विजं तदा ।। इस प्रकार चिल्लाते हुए उस ग्रामगको उसो पर्वतके निम्नतलमे गजकुमारके पुत्रका वैप ले कर विचरण करते हुए मृगयासिक श्री वेङ्कटेश भगवानने देखा और देखते ही हाथ उठा कर बोले ।। २२॥ विन विभावरोह त्वं मा साहसमिदं कुरु ॥ २२ ॥ विप्रस्य तु भृगोः पातः शास्त्रेषु न हि निश्चितः ॥ तस्मात्प्रेत्य च दुःखाय मा साहसमिदं कुंर ।। २३ ।। मयोच्यते तव हितमवरुध शृणुष्व तत् ॥ श्रुत्वेति तं नृपा.
श्रीपेटायलगाहात्म्यम् कारं दृष्ट्वा वृद्धो महीसुरः ॥ २४ ॥ अवरुह्य तमाहेदं पुण्याच्छैलोत्तमा- तदा ॥ पुत्रदारांश्च मां रक्ष महेश्वर्यप्रदो भव ॥२५॥ हे विप्र ! हे विम !! तुम उतरो, ऐसा साहस मत करो। प्राह्मणोंको भृगुपात करना शास्त्रमे नहीं माना गया है। इसीलिये प्रेत हो कर भी दुःस पाने के लिये ऐसा साहस मत करो, तेरी हितकी यात मुझमे फहो जाती है । तुम उतर कर श्रवण करो। यह सब सुन कर, उसका राजवेप देस फर वृद्ध ग्राह्मणने उस परमोत्तम पर्वतपरसे उतर कर कहा कि आप मेरी, मेरी स्त्री और यचोंकी रक्षा कर महा ऐश्वर्यको प्रदान करनेवाले हवे ।। २५ ॥ इत्युक्तवति विप्रेऽस्मिन् माधवो वाक्यमब्रवीत् ॥ सर्व ददामि हस्तं त्वमवलम्यानुयाहि माम् ॥ २६॥ प्राह्मणके यह कहने पर माधव भगवान बोले-मैं सब कुछ दूगा, तुम मेरे हायको पकड़कर मेरे पीछे पीछे चले मामो ॥२६॥ अथ वृद्धस्य कुमारधारास्नानेन कौमारसंपत्प्राप्तिः इत्युक्तस्तत्करालम्वं कृत्वा मन्दं ययौ दिजः ॥ तमादाय हरिः श्री- मदेङ्कटाचलनायकः ॥ २७ ॥ पापनाशादुत्तरत एतत्तीर्थ निनाय तम् ।। उवाच खिन्नं स भृशं खेदशान्त्यर्थमत्र वै ॥ २८ ॥ स्नानं कुरु ततः खेदशान्तिस्तन भविष्यति ॥ ऐसा कहे जाने पर वह ब्राह्मण उनके हाथको पकड़ कर धीरे धीरे चला । श्रीमान् वेङ्कटनायक भगवान पाप नाशन वोर्थ के उत्तरस्थ इस तीर्थ पर ले आ कर उस अत्यन्त दुःसी ब्राह्मणसे बोले कि सेद शान्ति करने के लिये तुम यहा स्नान करो, उसीसे तुम्हास खेद सस्त हो जायनस २८॥ इत्युक्ते तत्र तत्तीर्थे स्नात्वोत्थाय युवाऽभवत् ॥२९॥ मनः प्रसन्नतां यातं कुमारश्च तदाऽभवत् ॥ तोरं तु सर्वतः पश्यस्तमदृष्ट्वाऽन्वतप्य. त ॥३०॥ मदिष्टदेवो मामत्र त्यक्त्वा कुत्र गतो तु किम् ।। ऐसा कहने पर वह उसी तीर्थमे स्नान कर निकला तो युवक हो गया । मन प्रनन्न हो गया और वह एकदम कुमार हो गया। तीर्थ तोरके चतुर्दक देखते हुए उसने जब उस राजपुत्र को नहीं देखा तब वह अत्यन्त पश्चाताप फरने लगा। हे मेरे इष्टदेव । मुझको त्याग कर मार कहां और किस लिये चले गये ॥३१॥ अब कुमारधारास्नानप्राप्तयौवनं वृद्धं प्रत्यन्ताहतभगवदुक्तिः अन्तर्हितः स भगवानाकाशस्थोऽब्रवीदिदम् ॥ ३१॥ अहं तु वेष्ट-
Ranwr.A.
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत
३२३
टाधीशस्तव स्वामी न संशयः ॥ दत्तं तव कुमारत्वं तीर्थस्लानेन भूम-
र ॥३२॥ वेङ्कटेशेन ते दत्तमैश्वर्यमिह भूसुर ॥ त्वद्देशं गच्छ शीघ्र' वै
स्त्रीवालसहितो भव ॥३३॥ शरीरे च यलं जातं शारीरं धर्ममाचर ॥ दा.
नानि दिश विप्रेभ्यो बन्धुभ्यश्च धनं दिश ॥ ३४॥ भोजनं दिश विप्रेभ्यः
स्वयं भुङ्ख्य यथासुखम् ॥ अनिपिद्वसुखत्यागी पशुरेव न संशयः ॥३५॥
निषिद्धसुखभोक्ता च पशुरेव न संशयः ॥ श्रीवेङ्कटेशः प्रीयतामित्येव
सकलं कुरु ॥३६॥ स्त्रोत्यागभोगाकरणे निन्द्यमेव विदुयुधाः ॥
तन तिरोहित भगान आकाशमें ठहर कर यह वचन बोले- मैं तो तुम्हारा स्वामी वेंकटाधीश हूं। इसमें
संशय नहीं है। हे भूदेव ! तुमको तीर्थ स्नानसे मैंने कुमारभावको प्रदान किया। हे भूसुर ! यहाँ पर तुमको येक-
टेशजीसे ही ऐश्वर्य भी दिया गया है। अपने देशमै जाओ और अपनी स्त्री तथा वालकके साथ रहो। तुम्हारे शरीरमें
अब यल हो गया। अब शारिरिक धर्मो का आचरण करना, प्रामगों को दान देना, बन्धुवर्गो को धन देना,
ग्रामगोंका भोजन देना तथा स्वयं भी यथारुचि भोजन करना । अनिषिद्ध भोगोंको त्यागनेवाला तथा निपद सुखको
भोग करनेवाला भी निस्सन्देह पशुके समान है। श्री वेङ्कटेश भगवानकी प्रसन्नताके लिये यही सब कुछ करना ।
स्त्रीको त्याग देना, अथवा नर्मभोग न करना विद्वानने निन्द्य ही कहा है ।। ३७ ।।
इत्युक्ते सर्वदेवाश्च समागत्यात्रुवन्वचः ।। ३७॥ अस्य तार्थस्प म.
हिमा हो वाचामगोचरः ॥ कुमारत्वं धनित्वं च सय एवं दिजेऽभव-
त् ॥३८॥ यतः कुमारतां यातः सद्यो युद्धमहीसुरः ॥ तस्मात्कुमारधारेति
लोके ख्याति गमिष्यति ॥ ३९ ॥ कुमारतीर्थे यः स्नातो निष्पापः स सुखी
।
भवेत् ॥
इतना कहने पर सब देवता आ कर यह वचन बोले--कि ओ! इस तीर्थकी महिमा वचनसे परे हैं। प्रत्यक्ष
ही इस मावाणके कौमार तथा ऐश्वर्य दोनों प्राप्त हुए। जिससे इस माझणने सधः कुमारत्वको पाया, इसीसे
बुमारधाराके नामसे लोकमें इसकी ख्याति होगी। कुमाग्नीर्थमें जो स्नान करता है वह निप्पार हो कर सुखी
हो जाता है ॥४०॥
इत्युक्त्वा सर्वदेवेषु गतेषु विदिवं दिजः ॥ ४० ॥ यातः स्वदेश
सन्तोपान्महदैश्वर्यमाप्तवान् ।। पुत्रदारादिसहितो पट्टधर्म चकार ह ॥४॥
श्रीयेस्टाचलमाहात्म्यम्
श्रीवेटेशः प्रीयतामित्येव फथयन्सदा ॥ दृष्टं फलमवाप्यान्ते विष्णुलोकं
जगाम ह ॥ ४२ ॥ कुमारघारिकेत्येव विष्णु नाऽप्येकदोदितम् ।।
इस प्रकार कह फर सब देवताओं के स्वर्गमें चले जानेके बाद यह ब्राह्मण भी अपने देशको चला गया और
सन्तोपसे उसने महान ऐश्वर्यको लाभ किया मोर पुत्र तथा स्त्रीके साथ बहुतसे धर्म किये। ." श्री वेङ्कटेशजी
प्रसन्न हो ” सदा ऐसा कह फर सब कुछ करता हुआ अपना दृष्टफलफो पा कर अन्तमें वह श्री विष्णुलोकमें
चला गया। एफ यार विष्णुसे भी " यह फुमात्वारिका ही है " ऐसा कहा गया था ।
पय ऊचु:-
तत्कदाऽऽगत्य देवेन विष्गुना प्रभविष्णुना ॥४३॥ कुमारघारिकेत्ये-
तदुक्तं तद्विस्तरावद ॥४४॥
-
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे श्रीवेटेशमाहात्म्ये कुमारधाग-
माहात्म्यवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ।।३।।
ऋपिगण घोटे-श्री महाप्रभु विष्णु भगवानसे यह कुमारधारिका ही है, ऐसा कय कहा गया था उसे विस्तार
पूर्दक कहिये ॥ ४४ ॥
इति तृतीयोऽध्यायः
चतुर्थोऽध्यायः
स्कन्ध तपस्या तीर्थवल, तारक घध अपनाश।
पाप मुक्ति-हित प्रश्न, शिव - कथन उपाय-निवास ॥१॥
बहु तीरथ महिमा-कथन स्कन्द-गमन सोइ धाम ।
ब्रह्म - रुद्र - देवा - गमन, सेवन धार ललाम ॥२॥
स्कन्द विनय भगवत कथन, महिमा धार कुमार ।
स्नान समय निर्धार तह, सदा निवास कुमार ॥३॥
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत अथ स्कन्दस्य कुमारधारातीर्थे तपाकरणेन तारकवधोत्थब्रह्महत्याविमुक्तिः अगस्त्य उवाच- कुमारघारिकाख्यानं वेङ्कटेशकथान्वितम् ॥ सर्व शृणुत विमेन्द्रा वाज- पेयफलाधिकम् ॥१॥ श्री अगस्यजी बोले- दिपेन्द्रवर्ग ! श्री वेङ्कटेशजीकी कथाके साथ वाजपेय यज्ञके फलसे अधिक फल देने वाली कुमारधारिकाकी कथाको श्रण करें ॥१॥ कदाचिच्छङ्करसुतस्तारकाख्यं महासुरम् ॥ हत्वा तत्कर्मपापेन ब्रह्महत्यामवाप्तवान् ॥२॥ शम्भोः सकाशमागत्य दुःखितस्तारकान्तकः । उवाच पितरं स्वामिन्मत्पापं शृणु मे पितः॥३॥ देवानामुपकारार्थ तारको निहतो मया ॥ तेन तस्य वधेनैव हत्या मां बाधतेऽधिकम् ॥४॥ तत्प्रायश्चित्तमधुना प्रब्रूहि मम शङ्कर ।। किसी समय श्री शङ्करजी के पुत्र कार्तिकेयजीने तारक महा असुरको मार कर उस कर्मके पापसे ब्रह्महत्याको प्राप्त किया । तारकासुरको नष्ट करनेवाले श्री कार्तिकेय जी दुःसित हो कर अपने पिता श्री शङ्करजीके निकट जा कर चोले- पिताजी ! हे प्रभो ! मेरे पापको सुनिये। देवताओंके उपकारके लिये मुझसे तारकासुर मारा गया है। उसके वध करनेसे पापकी पैदा हुई हत्या मुझको अत्यन्त बाधा दे रही है। इसलिये हे शङ्करजी! अभी उसका प्रायश्चित्त मुझको वतावें ॥५॥ सर्वज्ञः शङ्करः प्राह पुत्रं देवहितावहम् ॥ ४॥ सकृन्नारायणेत्युक्त्वा पुमान् कल्पशतत्रयम् ।। गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातो भवति पुत्रक ॥ ६॥ एत- माह रहस्यं वै सदा मनसि तिष्ठतु ॥ अन्यच किञ्चित्ते वक्ष्ये प्रायश्चित्तम- नुत्तमम् ॥७॥ देवताओंके हितकारी अपने पुत्रसे सर्वज्ञ श्रीशङ्करजी बोले-है पुत्र ! मनुष्य एक बार नारायणका कीर्तन फरनेसे तीन सौ कल्रपर्यन्त गङ्गादि सत्र तीर्थों में स्नान करने का फल पाता है। यह भी उन्होंने कहा कि यह परम- रहस्य सदा मनमें सना और भी कुछ परमोत्तम प्रायश्चित्त कहता हूं ॥ ७॥ सुवर्णमुखरीतीरे लक्ष्मीपतिनिवासभूः ॥ वेङ्कटाद्रिरिति ख्यातः सर्व लोकेषु वर्तते ॥ ८॥ तत्र तीर्थान्यनन्तानि तेषु किचिददामि ते ॥ चक- ३२६ प्रोचेसापटमाात्म्यम् तीर्थ स्वामितीर्थ मत्स्यपाण्डवतीर्थकम् ॥१॥ नागतीर्थ विल्वतीर्थ जाया- लेस्तीर्थमेव च ॥ आकाशगङ्गातीर्थ च पापनाशनमेव च ॥१०॥ तुम्युवा- मनतीर्थे च कौमारं मुख्यमेव च ॥ वेदटाचलतीर्थानि यः कीर्तयति सर्व- दा ॥११॥ अनेकजन्मपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ स्वर्णमुसरी नदी तीरपर श्रीलक्ष्मीपति भगवानका निवास स्थान सब लोफॉमें प्रसिद्ध वेदादि इस नाम है। वहां अनन्त तीर्थ हैं। उनमेंसे फुछ में तुमसे कहता हूं। चक्रतीर्थ, स्वामितीर्थ, मत्स्यतीर्थ, पाण्डवतार्थ, नागतीर्थ, पिल्वतीथं जावालिके तीर्थ, आकाशगजानीर्थ, पापनाशननो, तुम्बुरुतीर्थ, धामनतीर्थ कुमारतीय, आदि ये सभी मुख्य तीर्थ हैं। जो कोई वेवटाचलपरके तीर्थो का मदा कीर्तन करेगा, तो उसके अनेक जन्मों के पाप नाट हो जाते हैं इसमें सन्देह नहीं है ।। १२ । स्वामितीर्थस्य तोरे तु श्रीनिवासः परात्परः ॥ १२॥ नित्यं वसति सर्वेषां लोकानां हितकाम्यया ॥ तत्र वेटशैलेशं वेङ्कटेशेति सर्वदा ॥१६॥ यो वै स्मरति तं नित्यं तस्य विष्णुः प्रसीदति ॥ गत्वा तं च प्रणम्य त्वं कौमारं व्रज तीर्थकम् ॥ १४ ॥ तत्र स्नात्वा तीर्थवर्य त्रिकालं विजितेन्द्रि- यः ॥ श्रीवेङ्कटेशाय नम एवं प्रणवपूर्वकम् ॥१५॥ मन्त्र जपन्महायुद्ध तपः कुर्वित्यचोदयत् ॥ स्वामितीर्थके वीर ही पर परात्पर श्रीनिवास भगशन सब लोकोंकी हितकामनासे नित्य निवास करते हैं। वहां जो वेङ्कटपर्वताशको श्री वेङ्कटेश्वर ऐसा सदा स्मरण करता है, उसको विष्णु भगवान प्रसन्न हो जाते हैं । तुम उनको प्रणाम कर कुमारतीर्थको जाओ और वहां जा कर उस श्रेष्ठ तीर्थमें निकाल जितेन्द्रिय हो कर स्नान कर ॐ प्रणवमन्त्रके साथ "श्री वेङ्कटेशाय नमः" इसी मन्त्रको जरते हुए तपस्या करो ॥१६॥ पितृवाक्यं ततः श्रुत्वा देवसेनापतिस्तदा ॥ १६ ॥ चक्रतीर्थे कृत. स्नानः स्वामिपुष्करिणीं ययौ ॥ वेङ्कटाः क्रोशमात्रे मोशन्ती विस्वरं स्थि- ता ॥ १७ ॥ ब्रह्महत्या तस्य गिरेर्माहात्म्यं वय॑ते कथम् ॥ प्रयातः स्वा- मिसरसि स्नात्वा सनुरुमापतेः ॥ १८ ॥ वेङ्कटेशं प्रणम्याथ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ ब्रमदादिवन्धं त्वां भजे वेङ्कटनायकम् ॥१९॥ निवारयन्न- निष्टानि साधयेष्टानि माधव ॥ इति स्तुत्वा वेङ्कटेशं पापनाशनमाय- यौ ॥२०॥ तत्र स्नानेन सर्वाणि पापानि विलयं ययुः ॥ ततो पायव्यदि- माण्डेयपुराणान्तर्गत LAAAAAAAWArAmar म्भागे काञ्चिद्धारां जगाम सः ॥ २१॥ धारारूपेण पतितामत्यन्तगिरि- गहरे ॥ तब देवताओंके सेनापति कातित्यजी पिताके वाक्य सुन कर चक्रतीर्थ में स्नान कर पुन: स्वामिपुष्करिणीको चले गये । उनकी ब्रह्म हत्या वेङ्कटाद्रिसे कोशभर दूर ही विकृत स्वरसे चिल्लाती हुई रह गई, तो फिर पर्वतका माहात्म्य किस तरह वर्णन किया जाय। स्वामिसरोवरमें जा कर स्नान कर श्री उमापति के पुत्र कातिकेयजो श्रीवेङ्कटेश भग- वानको प्रदक्षिणा एवं प्रणाम करके हे माधव ! ब्रह्मा, रुद्र आदि सबसे वन्दनीय, वेङ्करनाथ आपको प्रणाम करता हूं, माप अनिष्टाको निवारण करते हुए हमारे इष्टोंकी सिद्धि कीजिये, इस प्रकार श्रीवेङ्कटेश भगवानकी स्तुति कर, पाप नाशन तीर्थमें चले आये । उस स्थानमें स्नान करनेसे सभी पाप नष्ट हो गये । तब वायव्य दिशामें किसी धाराक पास गये जो धारारूपसे पर्वत के अत्यन्त गम्भीर गह्वरमें गिरती थी ।। २२ ।। चूतमन्दारपनसकुटजैश्चापि चार्जुनैः ॥ २२॥ नयनानन्दजननैर्य- हुशाखिभिरावृते ॥ सिंहशार्दूलशरभैहरिणादिमृगान्विते ॥२३॥ तापसै- नियताहारैस्तपोनिष्ठः समन्विते ॥ तस्मिंस्तीर्थे कृतस्नानः कृतदेवर्पित- पर्णः ॥ २४ ॥ वसानो वाससी शुद्धे यतवाकायमानसः ॥ प्रामुख:- सुखमासीनो वेङ्कटेशमनुस्मरन् । २५ ।। लक्ष्मीमहीभ्यां सहितं भूपणोत्त- मभूषितम् ।। स्मेराननाम्युजं पीतवाससं तमधोक्षजम् ॥ २६ ॥ महादेवो- क्तमन्त्रेण जपं कुर्वन्दिवानिशम् ॥ फलाहारो जलाहारो निराहारस्ततः स्थितः ॥ २७॥ चूत, मन्दार, पनस, कुटज, अर्जुन आदि नयनों को आनन्द देनेवाले वृक्षोंक साथ बहुत तरहके वल्लियोंसे आवृत, सिंह, शार्दूल, शरभ, हरिण आदि पशुसे समन्वित, नियत आहार करनेवाले तपस्त्रियोंसे परिपूर्ण, उस धारावीर्यमे स्नान तथा देव और ऋपियोंका तर्पण करके शुद्ध वस्त्रों को धारण कर, काय, मन, वचनको संयमित कर, श्रीलक्ष्मीजी तथा पृथ्वी देवी दोनोंसे युक्त, उत्तमोत्तम भूपोंसे भूपित, हास्यपूण मुखकमलवाले, पीताम्बरधारी उन अधोक्षज श्रीवेङ्कटेश भगवानको स्मरण करते हुए कार्निफेयजी महादेवके बताये हुए महामन्त्रसे दिन रात जप करते हुए, फलाहारी, जलाहारी, अथवा निराहारी तक रह कर वहा स्थित रहे ॥२७॥ अथ कुमारधारातीरे स्कन्दपस्तुष्टभगवदाविर्मावः तपः कुर्वति शेषाद्री नीलकण्ठात्मजे शुभे ॥ कुम्भमासे पौर्णमास्या मघायां सौम्यवासरं ॥ २८ ॥ मध्याहे प्रादुरभवद्यया मनसि चिन्तिनः ॥
३२८ श्रीपेवटाचलमाहात्म्या भो कुमार कुमारति माह गम्भीरया गिरा । उन्मोल्य चक्षुपि तदा पण्मु- खोऽपश्यन्तिके ॥ २९ ॥ शङ्ख चक्रं धारयन्तं कराभ्यां फलमद[रुगवा- महस्तम् ॥ प्राप्ये इमे इत्यपरेण पादे सन्दर्शयन्तं करपङ्कजेन ॥३०॥ लक्ष्मोमहोभ्यां ललिताकृतिभ्यामशेषभूपोत्तमभूपिताभ्याम् ॥ अतिप्र- सन्नाननपङ्कजाभ्यां निपेयमाणं नितरां प्रहृष्टम् । ३१॥ दृष्ट्वोत्थितो देववरः कुमारः प्रदक्षिणानां त्रितयं विधाय ।। प्रणम्य साष्टाङ्गमन- न्यचेताः कृताञ्जलिः स्तोत्रमथो चकार ॥ ३२॥ जय देव जगन्नाथ जय लक्ष्मीपते हरे ॥जय लोकेश सर्वेश दोपापह नमो नमः ॥ ३३ ॥ मंगलमूर्ति, श्री नीलकण्ठ भगवान शंकरके पुत्रके शेषाद्रि पर तपस्या करते समय कुम्भमासकी पूर्णिमाके मपानक्षत्रके सोमवारके मध्याह्न समयमें ठीक वैसे ही भगवान प्रकट हुए, जैसा मनमें चिन्तन किये गये थे और गम्भीर रोविसे 'हे कुमार! हे कुमार !' ऐसा पुकारा-तब पाप कार्तिकेयजीने आंखें खोल कर, शंस तथा चक्रको हार्थोसे धारण किये, फलको दिखाते हुए, यायें जांचमें लगाये हुए हवाले, दूसरे हाथले प्रणतार्तिरूप श्रीचरणोंको दिखाते हुए-सुन्दर स्वरूपवाली, अशेष भूपगोंसे भूपिता, अत्यन्त प्रसन्न मुस कमलाली लक्ष्मीजी तथा धरणी. देवियोंसे सदा सेवित-एवं प्रसन्नचित्त भगवानको देखा और देखते ही उठ कर तीन प्रदक्षिणा कर, पुनः अनन्यचेता भगवानको साप्टाङ्ग प्रणाम कर एवं अञ्जलि बांधकर देवर कुमार फिर स्त्रोत्र पाठ करने लगे हे देव! हे जगन्नाथ ! हे लक्ष्मीपति !! आपकी जय हो। हे लोकेश ! हे सर्वेश !! हे दोषोंको नाश करनेवाले आपको प्रणाम है ॥३३॥ अथ भगवत्सेवार्थ कुमारधारां प्रति ब्रह्मरुद्राद्यागमनम् सर्ववाद्यान्यवाद्यन्त शङ्खध्वनिरभून्महान् ॥३४॥ तुम्बर्नारदश्चैव वो. णाहस्तौ समागतौ ॥ब्रह्मा च स्कन्दसान्निध्यं ज्ञात्वा सर्वे समागतः॥३५॥ पार्वतीसहितः शम्भुः पुत्रस्नेहादुपागतः ॥ आरुघ वृषभं विनराजाद्यैः प्र. मथैर्वृतः॥ ३६ ॥ इन्द्रादयो लोकपालास्त्वशेपा अमृतान्धसः ।। वैखानसा वालखिल्या ऋषयो ये तपोधनाः ॥३७॥ गन्धर्वाप्सरसा सडा नागविद्या- धरादयः ॥ ये देवयोनयः सन्ति तेऽपि सर्वे समागता: ॥ ३८ ॥ सभी बाजायें वजने लगे तथा महान् शङ्खध्वनि हुई। हाथोंमे वोणा ले कर तुम्बरु, और नारद आये | भग- वान्को कार्तिकेयजीके पास आये हुए जान कर ब्रह्माजो भी सबके साथ आये। पुत्रके प्रेमसे बृपभपर सवार हो विनराज आदि प्रमथ गणोंसे आहत हो कर पार्वतीके साथ शंकरजी भी याये। इन्द्रादि लोकराल, अशेष -~-~- मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत ३२६ देवतागण तथा वेसानस, वालखिल्य, ऋषिगण तथा सभी तपस्विगग, गन्धर्व, अप्सरासमूह, नारायण, विद्याधर आदि जितने देवयोनि थे सभी आ गये ॥३८|| जय जय वेङ्कटशैलनाथ विष्णो मुनिजनसेवित शेषशैलवास ॥ सकलजनहितावतीर्ण देव जय जय भक्तजनाभिराम पाहि ॥ ३९ ॥ इति स्तुत्वा प्रणम्याथ ददृशुर्वेङ्कटेश्वरम् ॥ श्रीभूमिसहितं विष्णुं चतुर्माहुं किरी- टिनम् ॥ ४० ॥ शङ्खचक्रधरं देवं वनमालाविभूपिनम् ॥ शेषेण पक्षिरा. जेन विष्वक्सेनेन पार्पदैः ॥४१॥ प्रत्यहं सेव्यमानं च प्रलादादिमिरे- व च ॥ शुकेन शुरुसन्तानश्छत्रचामरघारिभिः ॥ प्रसन्नं वेङ्कटाधोशं प्रणम्य पुनरुत्थिताः ।। ४२॥ व्यासादयः प्रणम्याथ स तूष्णी स्थिता. स्तदा ।। सर्वेषु शृपयत्सु तदा हरसूनुस्नमब्रवीत् ।। ४३ ॥ व्यासादि सभी लोक-हे वेङ्कटाचलनाथ । विष्णु । मुनिजनोंसे सेवित, शेपाचल निवासी । सभी लोकोंकी भलाई. के लिये अवतीर्ण, देवभकोंके मानन्ददाता ! आपकी जय हो। जय हो। हमारी आप रक्षा करे। ऐसी स्तुति कर और प्रणाम का, और शङ्ख, चक्रधारी, वनमालासे शोभित, शेषनाग, पक्षिराज गरुड, विश्वक्तेन आदि पार्षदोंसे नित्य सेक्ति, तथा प्रहलाद, शुकदेव, शुरुदेवकी सन्तानो आदिसे क्षन तथा चमर धारण करनेवालोंसे सेवित, परम प्रसन्नता भावान् श्रीवेङ्कटाधीशको बार बार प्रणाम कर पुन उठ चुप हो कर खडे हो गये। तय सबको सुनाते हुए श्रीमहादेव- के पुत्र कार्तिकेयजी घोळे ॥४|| अथ स्कन्दकृत श्रीश्रीनिवासस्तुतिः नमाम्यहं वेङ्कटनाथ विष्णो नारायणाशेपजगन्निवास ॥ भक्तातिहा- रिन्भगवन्मुरारे भान्विन्दुनेत्राखिललोकपूज्य ॥४४॥ ब्रह्मरुद्रादिव- न्याय ब्रह्मणेऽनन्नशक्तये ॥ नारायणगिरीशाय नमो नारायगाय ते ॥४२॥ देवाधिदेवतपते सततं नमस्से सेवापरेपु सुतरां करुणाकराय ॥ दावान- लाय महते दनुजाटवीनां श्रोवास वक्षसि धृतोत्तमकौस्तुभाय ॥४६॥ पश्यन्ति त्वां भाग्यवन्तो हिलाके विश्वनाणायोयतं वेङ्कटशम् ॥ लक्ष्मी. भूभ्यां पाश्र्ययुग्मस्थिताभ्यां दाभ्यां नित्यं मेवितं नित्यपन्धम् ॥ ४७ ।। अहो भाग्यमहोभाग्यमहोभाग्यमहो महत् ॥ वेङ्कटेशं कृपामिन्यु दृष्टयान- स्मि साम्प्रतम् ।। ४८ ॥
श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्य ~~ हे नारायण ! सम्पूर्ण संसारमें निवास करनेवाले वेङ्कट साथ ! विष्णु ! मैं आपको प्रणाम करता हूं। हे भक्तों के दुःखको हरण करनेवाले मुगरि भगव! हे सूर्य और चन्द्रमाके समान नेत्रवाडे, समस्त लोकोंमें पूज्य! ब्रह्मा, रुद्र आदि देवताओंसे वन्दित ! अनन्त शक्तिवाले, परब्रह्मन् ! नारायण ! गिरीश । आगो प्रणाम है, प्रगाम है । देवाधिदेव, देवातिको सदा नमस्कार है, सेवापरायण भकों के ऊपर सदा करुणाकरनेवालेको सदा नमस्कार है। राक्षसरूप महावन के महादावानलरूर तथा श्रीनिवास, वक्षस्थलपर उत्तम ौस्तुभधारी भार भगवानको नमस्कार है। संसारको रक्षाको तैयार श्रीवेङ्कटेश भगवान् आपको संसाग्में भाग्यवान लोग ही देखते हैं। भूदेवी तथा लक्ष्मीदेवी दोनों ही देवियों को दोनों पार्श्वमें बैठाये दोनों हीसे नित्य सेवित, नित्य बन्धुको भाग्यशन ही देखते हैं। मेरा अहोभाग्य ! मेरा अहोभाग्य !! मेरा महा अहोभाग्य है !! मैंने अभी कृपासिन्धु श्रोवेङ्कटेश भगवानको देखा। इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रः प्रेमावेशवशात्तदा ॥ अशेषवदनैर्विष्णुमाय- भाषे घनध्वनिः ॥४९॥ चढूंषि मे कृतार्थानि दर्शनाडेङ्कटेश ते॥ श्रीसूक्ता- मृतसेकेन कर्णानपि तथा कुरु ॥५०॥ इति वादिनि पुत्रे तु महादेवमुवाच ह ॥ हरिः स्मेरमुखाम्भोजः शृण्वत्सु सक रेष्वपि ॥५॥ धन्योऽसि सुतरां शम्भो सत्पुत्रेणामुना स्वहो ॥ अनेकजन्मतपसां फलं सत्पुत्रता खलु ॥५२॥ अनेकजन्मपापानां फलं दुष्पुत्रता भुवि ॥ इत्युक्त्या पुन: रूचे तंतनयं शूलपाणिनः ॥५३ ॥ उस समय यह कह कर पार्वतीपुत्र कार्तिकेयसी वेमके भावेशसे मेघम्वनिके समान ध्वनिस अपने अशेप मुखोंसे विष्णुसे खेले है वेङ्कटेश! आपके दर्शनसे मेरे नेत्र कृतार्थ हो गये । श्रीसूक्त रूप अमृत सिञ्चनसे मेरे फानों को भी वैसे ही आप कृतार्थ करें । महादेव के पुत्रने इतना पहनेर हास्यपूर्ण कमलबदनवाले हरि भगवान् सब- पो सुनाते हुए महादेवसे बोले-दे शम्भो ! इस सुपुत्रसे मार विशेषरूपसे धन्य है। अनेक जन्मोंकी तपस्याके फलसे ही सत्पुत्र होता है, तथा संसारमें अनेक जन्मों के पापसे दुप्पुत्र होता है। इतना का फर पुनः शूलगणि शंकरजीके पुत्रसे उन्होंने कहा ।।३।। धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि वरं वरय साम्प्रतम् ॥ तपसा तव सन्तु प्टिः स्तोत्रेण च ममाभवत् ॥५४॥ प्रमाणीकृत्य वचनं पितुः प्रामाणिको- तम ॥ हादशादं तपः कृत्वा शान्तोऽसीह सुखी भव ॥ ५५ ॥ धन्य हो! काय हो!! अभी कोई वरदान मांगो। तुम्हारी तपस्या तथा स्तोसे मुझको परम सन्तोप हुआ। हे प्रामाणिोंमें परमोत्तम, अपने पिताफे वचनोंको प्रमाण फर बारह वर्ष तक तपस्या कर शान्त हुए हो, मर मुवी म्हो ॥ १५ ॥ - मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत स्कन्द उवाच- अतः परं किं करणीयमास्ते मयाध लब्धा तच देव सेवा ॥ समस्त- लोकैरपि वेङ्कटेश सम्प्राथ्यते तावकपादसेवा ॥५६॥ अहो ह्यस्यापि भूभर्तु- महिमा सुतरां हरेः॥ ममाय तारकवघोता हत्या पृथक् स्थिता ॥ श्रीनिवास याम्भोये दुरितक्षयतारक ॥ ५७ ।। कार्तिकेयजी बोले-हे वेट्वटेश ! 'अब इसके बाद मेरा क्या कर्तव्य है ? आज ही मेरे द्वारा आपकी सेवाका भार लाभ किया गया। हे वेङ्कटेश ! सारे संसारते ही आपको पादसेवाकी प्रार्थना की जाती है। हे हरे ! इस पर्वतको महिमा भी अत्यन्त धन्य है। महो। हे श्रीनिवास ! हे दयासागर !! हे पापोंको क्षय करनेवाले !! आज मेरा तारकवधसे उत्पन्न पाप भी अलग कर दिया गया है ।।५।। अथ भगवाणितकुमारधारास्नानकालादिनिर्णयः श्रीभगवानुवाच- मदीयं मन्त्रमुच्चार्य सुखी भव महामते ॥ एतत्पर्यंतमारोटु वान्छा यस्याविवेकिनः ॥५८॥ पातकं दूरतो नश्येकिमु भक्तिमतस्तव ॥ तत्रापि स्वामिसरसि स्नानं कोट्यधनाशनम् ॥२९॥ ॥ शृण्वन्तु देवताः सर्वाः शृणु स्कन्द वचो मम ॥ कुमारपारिकेत्येव त्वन्नाम्नेदं भविष्यति ॥ ६०॥ तत्र स्नाति पुमान्त्री वाऽवश्यं कोऽपि तु मानवः ॥ तस्य पापानि नश्यन्ति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ६१ ।। अंभगवान्जी घोले-हे महामते ! मेरे मन्त्रको उचारण करके सुखी होओ। जिस किसी अविर्यकोको भी इस पर्वतपर चढ़नेकी इच्छा होगी, उसके पाप दूरसे ही नष्ट हो जायंगे । फिर भक्तिसम्पन्न आपके विषयमें कहना क्या है ? उसे भी स्वामिसरसीमें स्नान करना करोड़ों पापोंको नाश करनेवाला है। हे सब देवता ! वया हे कार्तिकेयजी! आप सब मेरा वचन सुनें । आपके नामसे ही इसका नाम भी कुमारधारा ही होगा। उपमें पुरुष, सो अथवा फोई भी मानव स्नान करता है, उसके सभी पाप अवश्य ही नष्ट हो जाते है यह मैं सत्य सत्य कहता हूँ ॥६॥ यो माघमासे वरपञ्चदश्यां मघायुतायामय वापि कश्चित् ॥ स्नात्यत्र भत्तया च कुमारचारिकातीर्थ स वन्यो विधिरुद्रजिष्णुभिः ॥ १२ ॥ मदा. विर्भावदिवसे यः स्नाति मनुजोत्तमः ।। तस्य पुण्यफलं वक्तुं शेपेणापि न शक्यते ॥ ६॥ वर्षे वर्षे च दिवसे स्नातव्यमखिलैरपि ॥ कुमारपारिका- श्रीयेटायलमाहात्म्यम् /wwwWr स्नानमशेपाघहरं विदुः ॥२४॥ तस्य पुण्यफलं वक्तुं शेपेणापि न शक्यते ॥ जो कोई माघमासकी उत्तम पूर्णिमाको मवानक्षप्रफे युक्त होने पर अथवा कभी भी यहाफे कुमारवारिका तीर्थमें भक्तिके साथ स्नान करता है, वह ब्रह्मा, विष्णु, महेश मादि सबसे बन्दित होता है। जो मनुप्स उत्तम मेरे आर्भािवके दिन वहां स्नान करता है, उसके पुण्य फलको शेषनाग भी कह नहीं सकते हैं। प्रतिवर्ष इसी दिन अखिल लोकको यहां स्नान करना चाहिये । विहान गोग कुमारधारामें स्नानको अशेष पापोंको नाश करनेवाला बताते हैं। उसके पुण्यफलको कहने में शेषनाग भी समर्थ नहीं है ।।६।। तस्मिंस्तोर्थे स्वर्णदानमणु मेरुसमं भवेत् ॥६५॥ वनदानं च गोदा- नं भूदानं च ततोऽधिकम् ॥ यो वा ददाति मत्मोत्या तस्य लक्ष्मीगृहे स्थि- ता॥ ६६ ।। अन्नं ददाति चैकस्मै तत्तीर्थ दिवसे तु यः ॥ फलं स लभते विपस्सहनान्नप्रदानजम् ॥ ६७ ॥ प्रपां यः कुरुते मार्ग शीतलोदकपूरिता- म् ॥ तत्सन्ततिमई सर्वो रक्षामि कृपयाऽनघ ॥६८॥ ताम्बूलं चन्दनं वापि ब्राह्मणानां ददाति यः ॥ ते निष्पापा भवन्त्येव दशपूर्वैर्दशापरैः ॥६॥ उन तीर्थमें अणुमात्र स्वर्णदान सुमेरुके समान बड़ा हो जाता है। वरदान. गोदान तथा उससे भी अधिक पृथ्वीदान जो मुझमें प्रेम करता हुआ देता है, उसके घरमें लक्ष्मी सदा वास करती हैं। जो उस तीर्थके प्रति एक दिन भी अन्नदान करता है वह हजारों प्राझगोंके अन्नदानके फल पाता है। जो मार्गमें शीतल जलसे पूर्ण पौसर। घनाता है उसके सभी सन्तानोंको मैं कृपा करके रक्षा करता हूं। जो ब्राह्मणोंको पान या चन्दन कुछ भी देते हैं, वे दश पहले के (पूर्वजों) तथा दश पीछेके (वंशजों) के साथ पापमुक्त हो जाते हैं ।। ६९ ॥ कुम्भमासे पौर्णमास्यां प्रादुर्भावदिने हरेः ॥ कुमारधारिकास्नानं कु- लकोटि समुद्धरेत् ॥ ७० ॥ इति मन्त्रं समुच्चार्य स्नात्वानन्तफलं लभेत् ।। वर्षे वर्षे कुम्भमासे पौर्णमास्यां मघायुजि ॥ ७१॥ देवा मनुष्याः सर्वे च स्नातुमायान्तु सर्वदा ।। पुण्यदेशेषु सर्वेषु वेङ्कटाद्रिवि शिष्यते ॥ ७२ ॥ तत्र सर्वेषु तीर्थेषु स्वामिपुष्करिणी वरा ॥ ततोऽप्येतदरं तीर्थ मदाविर्भाववास- रे ॥ ७३ ॥ इह शम्भुकुमार त्वमाकल्पं पूजयन्वस ।। धुम्भमासे पौर्णमाल्याम, प्रादुर्भाव दिने हरेः । कुमारधारिफास्तानं, कुलकोटि समुद्धरेत् ।। (कुम्भ मासमें पूर्णिमाको भगवानके प्रादुर्भावके दिन कुमारपारिकाका स्नान करोड़ों फूलको उद्धार करता है।)
मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत । इस मन्त्रको उधारण कर स्नान करनेसे मनुष्य अत्यन्त उत्तम फलको लाभ करता है। प्रतिवर्ष कुम्भमामो मघान. त्रियुक्त पूर्णिमाको देवता. मनुष्य सभी स्नान करनेके लिये सदा आया करें। सभी पुण्य देशों में वेकाद्रि बहुत उत्तम ही है। उस पर सब तीर्थों में स्वामिपुष्करिणी परम श्रेष्ठ है। उसमें भी मेरे आविर्भावके दिन यह तीर्थ और श्रेष्ठ हो जाते हैं । हे शम्भुकुमार! तुम यह कन्यपर्या पूजन करते हुए निवास करो ॥७४ ।। एतत्तीर्थस्य माहात्म्यं बुद्ध्वा वै सर्वदेवताः ॥४॥ प्रतिवर्ष स्नातु. मत्र मां द्रष्टुच तपोधनाः ॥आयान्ति सावधानं वै ममाविर्भाववासरे ७५ तस्माच्छम्भुकुमार त्यं सर्वदा वस पर्वते । इत्युक्त्वा तं तु हस्तेन पस्पर्श राहमच्यतः ॥ ७६॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुगणे श्रीवकटाचलमाहात्म्ये कुमारधाग- स्नानेन स्कन्दस्य तारकवधजनितब्रह्महत्याविनिमु. क्तिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ सब देवता ऋषि इन तीर्थों का माहात्म्य जान कर ही प्रतिवर्ष यहां स्नान करने तथा मुझको देसनेको मेरे माविर्भावके दिन सावधान हो कर आया करते हैं । इसीसे हे शम्भुकुमार! तुम इस पवत पर सर्वदा निव स कगे। यह कह कर उसके शरीरको अच्युत भगवानने अपने हायसे स्पर्श किया ।। ७६ ।। इति चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमोऽध्यायः अपि अगस्त्य आदिक मुनिन, सुर-नर-किन्नर-नाग। मज्जनार्थ तेहि धारमें, स्कन्ध-गमन-सुचियाग ॥१॥ स्कन्ध - तपस्या - तुष्ट होइ, प्रभुका प्रादुर्भाव । अखिल लोक वरदान बहु, महिमा श्रवण प्रभाव ॥२॥ मार्कण्डेय मुनीशका, पितु • सेवा सेना - आदेश। विप्र शुद्ध धर्माचरण, उभया गमन स्वदेश ॥३॥ मार्कण्डेय मुनीशका, कथन सकल इस पञ्चम अध्यायमें, लिखा मूत अवशेष ॥४॥ उपदेश। . अथागस्त्यादीनां कुमारधारातीर्थस्नानार्थ श्रीवेङ्कटाचलागमनम् अगस्त्य उवाच- ततस्तु देवा पपइच सर्वे गन्धर्वविद्याधरपक्षसिद्धाः ॥ आश्चर्यमा- श्चर्यमिति ब्रुवाणा दिव्यं हरेर्नाम च कीर्तयन्तः ।। कुमारधारां सततं स्तु- वन्तो ययुः स्वधामानि मुदान्वितास्ते ॥१॥ शिवात्मजोऽपि तत्रैव भजन वेङ्कटनायकम् ॥ कुमारचारिकातीरे तिष्ठत्येव चिरं किल ॥२॥ ववर्षे समा. यान्ति सिद्धगन्धर्वदानवाः ।। ऋपयश्च तथा सर्वे भूलोके प्राणिनस्तथा॥३॥ स्नातुं तस्मिन्महातीर्थे त्वहो वेङ्कटवैभवम् ।। सुवर्गमु वरातोरे लोगमुदाप- तिः स्वयम् ॥ ४॥ इत्युक्त्वा मुनिमुख्येभ्यः पुनरेवमुवाच ह॥ अगस्यजी बोटे--तत्पश्चात् सभी देवता. ऋषि, गन्धर्व, विद्याधर, यम, सिद्धगण आदि आश्चर्य है" आश्चर्य है" ऐसा कहते, भगवानके दिव्यनामोंको कीर्तन करते तथा कुपारधाराकी अयन्त प्रशंसा करते हुए, परम मार्कण्डेयपुराणान्तर्गत आनन्दित हो कर अपने अपने निवासस्थानको लौट आये। शिवनी के पुत्र भो वहीं पर श्री वेङ्कटनायक भगवानको भजन करते हुए कुमारधाराके तीर पर चिरकालसे निवास करते हैं । प्रति वर्ष उस महातीर्थ में स्नान करनेको सिद्ध, गन्धर्व, दानव ऋषिगण, तथा पृथ्वीलोकके सभी प्राणी आया करते हैं। श्रीवेङ्कटका वैभव अहो । धन्य है !" सुव- र्णमुसरी नदीके तीर पर लोप मुहाके प्रति स्वयं मास्त्य महषि इतना कह कर पुन मुनिपमूह ने बोले ॥ ५॥ पश्चषेभ्यो दिनेभ्योऽथ सेयं पञ्चदशी शुभा ॥५॥ यूयं सर्वेऽपि मुनया मार्कण्डेय महामुने । शुद्धकाञ्चोप्रदेशीयाः सर्वे गच्छत वेङ्कटम् ॥ ६॥ पुनः स्वामिसरस्तोरे वेङ्कटेशं विलोक्य च ॥ तदुत्तरे पापनाशनोर्थ स्नानादिका. रिणः ॥ण॥ कुमारधारिकां गत्वा स्नानं कुरुत सत्तमाः ॥ सर्वपापविशुद्ध्य- मैश्वर्यसमवाप्तये ॥ ८॥ मार्कण्डेय महाभाग किं तीर्थाचरणेन ते ॥ सर्व- तीर्थलानफलममुनैव भविष्यति ॥९॥ पाच या छ दिनके बाद वही मङ्गलमय माघी पूर्णिमा है, आप सब मुनिगण, महामुनि मार्कण्डेय जी, शुद्धजी तथा सभी काची प्रदेश वासी वेङ्कट पर्वतपर जायें और स्वामिसरोवरके तीर पर श्रीवेङ्कटेशको देख कर उसके उत्तर पापनाशन तीर्य में स्नान करके कुमारधाराको जा कर आर मुनिवृन्द अपने सभी पापोको शुद्ध करने तथा परम ऐश्वर्यको पानेरे लिये उसमे स्नान करें। हे महाभाग मार्कण्डेयजी । वहुन तीर्थ का भ्रमण फरनेसे क्या लाभ है सभी तीर्था म स्नान करनेका फल केवल इसीसे हो जायगा। भीसूत उवाच- इत्युक्ताः सर्व एवैते समारुह्य बृपायलम् ॥ स्वामिपुष्करिणीलानं कृत्वा दृष्ट्वा च केशवम् ॥१०॥ पूर्णिमादियमे माघे पापनाशे कृताप्लयाः ॥ कुमारधारिकातीर्थ लातु सर्व समागताः ॥ ११ ॥ श्री सूतजी बोले-ऐसा कहे जानेपर वे सभी वृपाचलपर चढ का स्वामिपुष्करिणोमे स्नान कर पुन केशव भगवान्के दर्शन कर माघमासको पूर्णिमाको पापनाशननीयमे स्नान कर पुन कुमारधारिका तीर्थमे स्नान करनेके लिये माये ॥११॥ समस्तदेशजान्मान् सर्वान्देशान्पोनपि ॥ यागिनः सनकायांच सिद्धगन्धर्व किन्नरान् ॥१२॥ समागतान् स्वर्गमुखीतीरजानृपिसत्तमान् ॥
श्रीद्वंटाचलमाहात्म्यम् अगस्त्यशिष्यं शुद्धं च मार्कण्डेयमधाग्निजः ॥ १३ ॥ दृष्ट्वा स स्नातुमाया- तान् प्रहृष्टहृद्योऽभवत् ॥ सर्वे कुमारधारायां सस्नुः सङ्कल्पपूर्वकम् ॥१४॥ सारे देशके निवासी सभी मानवों, सभी देवताओं, सभी ऋषियों, सनकादि योगिगणों, सिद्ध गन्धर्वो, फिलरी, सुवर्णमुखरी तीर निवासी मुनिसत्तमों तथा अगस्यके शिष्य शुद्रमुनि तथा मार्कण्डेयको स्नान करनेके लिये आये हुए देख कर कार्तिकेय परम प्रसन्न हुआ और सभीने संकरपूर्वक कुमारधारामें स्नान किया ॥ १४ ॥ वेङ्कटेशार्पणं कृत्वा दानं चक्रुश्च केचन ॥ गन्धर्वयक्षोरगसिद्धसाध्य- देवादिवृन्देष्वपि तीर्थतोये ॥ स्नातेषु सर्वेषु मुदान्वितोऽसौ सस्नौ स्वयं शङ्क- रनन्दनोऽपि ॥ १५ ॥ विष्णोर्नुकं च श्रीसूक्तं भूसूक्तं च जपन्सदा ॥ तीरमारुह्य विप्राणां नमश्चक्रे प्रसन्नवीः ॥ १६॥ नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युच- रन्पार्वतीसुतः ॥ श्रोवेङ्कटेशको अर्पण करके कितनोंने दान दिया। गन्धर्व, यक्ष, नाग, सिद्ध, साध्य देवताहन्दोंके भी तीर्थ श्रेष्ठमें स्नान करनेपर उस शंकरनन्दन कार्तिकेयजीने भी परम आनन्दित हो कर स्वयं स्नान किया। फिर विष्णोर्नु- कम् " श्रीसूक्त, भूमूक्त मन्त्रोंको सदा जपते हुए उन्होंने प्रसन्नचित्तसे तौरपर चढ़ कर ब्राह्मणोंको 'नमः ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ॥ जगद्विताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः" ऐसा कहते हुए नमस्कार किया ॥१६॥ तदा प्रादुरभूदेवो वरदः शङ्खचक्रधृक् ॥ १७ ॥ पश्यन्तस्तं सिन्धुजा- काश्यपीभ्यां युक्तं देवा क्रपयो मानुषाश्च ॥ मार्कण्डेयः स्वर्णमुख्या द्विजाश्च शुद्धास्तेनुः सर्व एव प्रणामम् ॥१८॥ पार्वती पुत्रके सामने उस समय, शंख चक्रधारी वरदाता भगवान् प्रगट हुए। बक्षी तथा धरणीदेवसे युक्त उनको देखते हुए देवता, ऋषि, मनुष्यगण, मार्कण्डेय स्वर्णमुखरीके प्राझगगण तथा शुद्धजी आदि सभीने उनको प्रणाम किया ।। १८॥ लक्ष्मीमहीसेवित वेङ्कटेश कृपानिधे कृष्ण जगत्रयेश ॥ मां पाल- यानाधमनाथवन्धो नमो नमस्ते चरणाम्बुजाय ॥१९॥ इति कृतनतीन् दृष्ट्वा देवः प्रसन्नमनास्तदा विजितजलद्ध्वानं वाक्यं स्वयं हरिरब्रवीत् ॥ लक्ष्मी तथा पृथ्वीस संक्ति, कृपानिधान, तीनों लोकोंके स्वामी, कृगरूप, हे वेङ्कटेशजी! हे मनायनाय !
श्रीमाकण्डेयपुराणान्तर्गत मुझ अनाथका पालन करो। हे भगवन् ! आपके चरणकमलोंमें मेरा प्रणाम है, प्रणाम है। इस प्रकार प्रणाम करते हुए सबको देख कर प्रसन्नता हरि भगवान् मेघके गम्भीर ध्वनिको जीतनेवाले शब्दोंसे स्वयं चोलने लगे ॥२॥ इह विधिकृतं स्नानं दानं मम प्रियबुद्धितः सकलदुरितं हत्वा दत्ते सुखान्यखिलान्यपि ॥२०॥ मार्कण्डेय महावुद्ध सर्वतीर्थफलं तव ॥ अनेन दत्तं शुभ्रूषां मातापित्रोः कुरुष्व ह ॥ २१॥ अगस्त्यशिष्य विप्रेन्द्र त्वत्पापान्यखिलान्यपि ॥ गतान्यनेन दत्तानि श्रेयांसि बहुशो मया ॥२२॥ पुत्रदारादिसंयुक्तः सदाचाररतः सदा ॥ दानानि पहु कुर्वाणः सुखी भव सुखी भव ॥ २३ ॥ इति ध्रुवन्वेङ्कटेशोऽदृग्गोचरमथो ययौ । यहाँ विधिपूर्वक मेरे प्रति प्रेम भावसे किया हुआ स्नान या दान, सफल पापोंको हरण कर अखिल मानन्दको देता है । हे महाबुद्धिमान मार्कण्डेय महर्पिजी ! इससे आपको सभी तीर्थो का पुण्य फल दिया गया है, अतः अप माप अपने माता पिताकी सेवा करें। हे अगरस्यशिष्य विन्द श्रीशुद्धजी ! आपके सभी पाप नष्ट हो गये तथा बहुतसे श्रेय आपको मेरे द्वारा दिये गये हैं। पुत्र, स्त्री आदि सबके साथ रह कर सदा सदाचारमें रहते हुए माप सुखी हो, सुखी होवें। ऐसा बोलने हुए वेङ्कटेश भगवान् अन्तर्धान हो गये ॥२४॥ इत्थं देवस्वामिनोक्ते गतेष्वपि सुरेषु च ॥ २४ ॥ शुद्धः स्वदेशमा. गत्य पुत्रदारसमन्वितः ॥ स्नानं दानं जपं कुर्वन्वेङ्कटेश इति ब्रुवन् ॥२५॥ इह लोके परत्रापि परं सौख्यमवाप्तवान् ॥ महाप्रभुके ऐसा कहने तथा देवताओंकेभी चले जाने पर शुद्धजोने अपने देशमें आ कर स्त्री, पुत्रों के साथ स्नान, दान, जप, तर तक श्री पेङ्कटेश! श्री वेङ्कटेश! ऐसा जरते हुए इस लोक तथा परोको 'परम सुरसको प्राप्त किया ॥२६॥ मृकण्डोराश्रमं गत्वा मार्कण्डेयः प्रसन्नघोः ॥ २६ ॥ पितरौ तु नमः स्कृत्य वृत्तान्तं सर्वमत्रवीत् ॥ वाक्यं गरुत्मतः पूर्व वेङ्कटाचलवैभवम्॥२७॥ अगस्त्यशिष्यवृत्तान्तं सुवर्णमुखरोस्थलम् ॥ श्रीवेङ्कटेशसेवां च स्वामिपु- करिणीतटे ॥ २८ ॥ कुमारधारिकातीर्थमाहात्म्यं स्कन्दवैभवम् ।। आधि- र्भावं तस्य हरेर्वाक्यं तस्य सुधामयम् ।। २९ ॥ उक्त्या स्वपित्रोः सकलं शुश्रूषामकरोत्तदा ।।
श्रीवैष्टाचठमाहात्म्यम् प्रसन्न बुद्धिवाले श्री माकण्डेयजीने मृकण्डु आश्रममें जा कर माता पिताको प्रगाम कर पहले श्रीगरुड़जीके वाफ्य, पुनः वेङ्कटाचलका वैभव, पुनः अगस्त्य ऋषिके शिष्यका वृत्तान्त, पुनः सुवर्णमुखरी स्थान, स्वामिपुष्क- रिणीके तट पर श्रीवेङ्कटेश भगवानको सेवा, पुनः कुमारवारिकातीर्थका माहात्म्य, पुनः कार्तिकेयजीका वैभव, वहां श्री हरि भगवानका आर्विभाव क्या उनका अमृतमय वचन मादि सभी घृत्तान्तोंको कहा और फिर वे अपने माता पिताकी सेवा करने लगे ।। २९ ।। श्रीसत उवाच- वेङ्कटेशस्य माहात्म्यं यः शृणोत्यपि वा सकृत् ॥ ३० ॥ सर्वपाप- विनिर्मुक्तः सर्वश्रेयो भविष्यति ॥ वेङ्कटाद्रेस्तु माहात्म्यं कुमारसरसस्त- था ॥ शृणोति वा पठति वा तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥३१॥ कुमारधारिकाती- र्थतीरे पठति यस्त्विदम् ॥ शृणोति वा तस्य तस्य सर्वाभीष्टप्रदो हरिः ॥ ३२॥ हरिः ॐ ॐ तत्सत् ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे श्रीवाचलमाहात्म्ये अगस्त्यादीनां कुमारधारातीर्थस्नानादिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५ श्री सुतजी बोले-जो श्रीवेङ्कटेश भगवानका माहात्म्य एक बार भी सुनता हैं, वह सब पापोंसे मुक्त हो कर सर्व श्रेयको प्राप्त जाता है। वेङ्कटाद्रि तथा कुमारसरोवरका माहात्म्य जो कोई श्रवण करता पढ़ता है, उसके भी पुण्य फल अनन्त हैं। जो कुमारधारिकातीर्थके तोर पर इसको पाठ करता है. अथवा श्रवण ही करता है उसको हरि भगवान सब सभीटोंको देते हैं ॥३२॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये अगस्त्यादीनां कुमारधारातीर्थस्नानादिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् । श्रीवेकटनिवासमय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ श्रीवेङ्कटाचलाधीशं श्रियाऽध्यासितवक्षसम् ।। श्रितचेतनमन्दार श्रीनिवासमहं भजे ॥
॥ श्री श्रीनिवासपरब्रमणे नमः ॥ श्रीगरुडपुराणान्तर्गत- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् श्रियः फान्ताय कल्याणनिधये निघयेऽर्थिनाम् ॥ श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्रदायिने ॥ श्रीमद्वेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ प्रथमोऽध्याय: महामहर्षि वशिष्ठसे, सर्वाशिरोमणि वाम । अरुन्धतीने प्रेमसे, पूछा प्रश्न ललान ॥१॥ नारि-धर्म उत्तम तदपि, विष्णु क्षेत्रके याग । अधिकाधिक फल देत कस,कहहु सहित अनुरागा तुम्यूतीर्थ नद गङ्गके, अघ-नाशक शुभ ठाम । इसमें वर्णित है समी, विश विदित जो घाम ॥३॥ अरुन्धती तप ध्यान-हित, शेपाचलको जाय । दर्शन करि मगगन की, अस्तुति की हमारा - ५४० श्रीस्टापटमादाम्या श्रीगरुड पाप- ॐ अरुन्धती समस्तानामगनानां पतिव्रता || पति स्वं परिपप्रच्छ लोकानां हितकाम्यया ॥१॥ श्रोगगड़ने कहा-सम्पूर्ण स्त्रियों में प्रधान पवित्रता मान्यतीने सय लोगेकी हिनफामनासे अपने पतिसे प्रश्न फिया ॥१॥ अरुन्धत्युषाच- ब्रह्मात्मज नमस्तुभ्पमिदं विज्ञापन शृणु ।। पतिशुश्रुपणादन्यः स्त्रीणां घों न विद्यते ॥२॥न यागयोगी न तपो न तीर्थ न सुराचैनम् ।। सर्वधर्माधिकं स्त्रीणां पत्युरेय प्रहर्पणम् ॥ ३ ॥ इति श्रुतं मया त्वत्त ऋपि. भ्योऽन्येभ्य एव च ॥ तयापि जायते प्रोतिर्मम काचिद्गरीयसी ॥४॥ विष्णुक्षेत्रे फचित्पुण्ये तीर्थे सर्वातिशायिनि ॥ फञ्चित्कालं तपः कृत्वा विष्णुमुद्दिश्य यनतः ॥५॥ विष्णोर्मुखेन सद्धर्म वाचयित्वा जगत्कृते ।। सर्वधर्मोत्तमं नृणां दर्शयामीति मे मतिः॥६॥ अनुज्ञया स्त्रियो भर्तुर्द्ध- र्माचरणमुत्तमम् ॥ विष्णुक्षेत्रं तादृशं मे वद् तीर्थोत्तमं तथा ॥७॥ अरुन्धतीने पूछा-हे ब्रह्मपुत्र! आपको नमस्कार है, आप मेरी विज्ञप्तिको श्रवण कीजिये । हे स्वामिन् ! स्त्रियों के लिये पतिको शुश्रूपासे यढ़ का दूसरा कोई धर्म नहीं है । न याग, न योग, न सपस्या, न वीथ, न देव. पूजा ही है । स्त्रीके लिये सभी धर्मों से अधिक यही धर्म है कि, यह सेवा पर अपने पतिको प्रसन्न रखे। ऐसी पातें आपसे और अन्यान्य भृपियोंसे सुनी है । तथापि मुझे एक बड़ी भारी आकांक्षा होती है कि किसी पवित्र विष्णु तीर्थमें जो सभीसे घढ़ कर हो,श्रीविष्णु भगवान के उपश्यसे तपस्या कर संसारके लिये श्रीविष्ण,फे मुख्से स्वधर्म कहवा कर सभी धर्मों से उत्तम धर्म मनुष्योंको दिखा दूं, ऐसा मेरा विचार है। पतिकी आज्ञा ले कर ही स्त्रीके लिये धर्मा- चरण करना उत्तम है। अतः आप मेरी प्रार्थनाके अनुसार मेरे लिये तीर्थों में उत्तम एक विष्णुक्षेत्रका निरूपण कीजिये ॥७॥ . गरुड उवाच- अरुन्धत्या पृष्ट इत्थं वसिष्ठो वाक्यमनवात् ॥ सम्यक्पृष्टमिदं देवि सर्वलोकहितेच्छया ॥८॥ तथा वदामि शृणु मे यथा हृत्सम्प्र. हृष्यति ॥ श्रोतर्यप्रतिपत्तौ तु वक्तुर्वाक्यं पृथा भवेत् ॥९॥ यथान्धे गरुडपुराणान्तर्गत ३४१ Amaran भर्तरि स्त्रीणां सौन्दर्य सकलं घृथा ॥ सावधानमना भूत्वा शृणु तस्माइचो मम ॥१०॥ गरुड़जीने कहा-अरुन्धतीका यह प्रश्न सुन कर वसिष्ठ मुनिने कहा-हे देवि । तुमने समो लोगोंकी कल्या. णेच्छासे बहुत उत्तम प्रश्न किया है। मैं इस प्रकार निल्पग करूंगा जिसमे तुम्हारा हृदय प्रसन्न हो जायगा। देखो, जैसे पतिकै अन्धा होनेपर स्त्रीको सुन्दरता व्यर्थ हो जाती है, ठीक उसी तरह यदि श्रोता ठीक न हो तो, वक्ताका वक्त त्व व्यर्थ हो जाता है। अतएव तुम अब मावधान हो कर सुनो ॥१०॥ अथ वसिष्ठवर्णितश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् सुवर्णमुखरीतीरे कश्चिदस्ति महीधरः ॥ वेङ्कटाचलनामाऽसौ सर्वभू- भृत्कुलोत्तमः ॥ ११॥ अतिप्रोतिर्महाविष्णोस्तत्र वेङ्कटभूधरे ॥ श्वेनद्वी- पाच वैकुण्ठाद्भानुमण्डलमध्यतः ॥१२॥ यन्नाम कीर्तयित्वापि सर्वपाप- क्षयो भवेत् ॥ समस्तश्रेयसां सिद्धिस्तादृशो वेट्टाचलः ।। १३ ॥ यस्मै घट्कटशैलाय नमस्कृत्यापि दूरतः ॥ सर्वपापैः प्रमुच्येत तत्पुण्यं क्षेत्रमुत्तम- म् ॥ १४ ॥ तत्र स्वामिसरो नाम तीर्थमेकं विराजते ॥ तत्पश्चिमे भूमिको- लस्तटे राजति देवराट् ॥ १५॥ श्रीमदराहदेवस्य बेङ्कटाचलवासिनः ॥ न मया शक्यते वक्तुं महिमा बहुहायनैः ।। १६ ।। सुवर्णमुग्वरीके तीरपर वेङ्कटाचल नामक एक पर्वत है। यह सभी पर्वतों में श्रेष्ठ है। उप पर्वतपर श्रीविष्णु भगवानका श्वेनद्वीप, वैकुण्ठ और सूर्यमण्डलके मध्य भागसे भी वडा प्रेम है। जिसके नामके कीर्तन करनेसे भी समस्त पाप नाश एवं यहीं समस्त कल्याणोंकी सिद्धि हो जाती है। और जिसे दूरसे भी नमस्कार करनेसे मनुष्य के सब पाप छूट जाते हैं ऐसे पवित्र और उत्तम क्षेत्र वेढ्याचल है। वहा एक स्थमिसरोवर तीर्थ है। उसके पश्चिममें देवनायक और भूमिवराह विराजमान है । वेवटपर्वतनिवामी श्रीवाराह भगवान् की महिमा में बहुत वर्षों में भी वर्णन नहीं कर सस्ता ॥१६॥ दक्षिणे स्वामितीर्थस्य तीरे नीरजलोचनः ॥ श्रीवेङ्कटेशो भक्तानां व. रदः श्रीनिकेतनः ॥१७॥ निवसत्यच्युतो नित्यं सुलभः सर्वदेहिनाम् ॥ तस्य सेवामपेक्षन्ते ब्रह्मद्रादिदेवताः ॥ १८॥ तस्य वेङ्कटशैलस्य सन्ति नामा- न्यनेकशः कीर्तनात्पापहारीणि श्रेयोदानि शृणुष्व मे ॥१९॥ स्वामिपुष्कर के दक्षिण गोरमें भोंके वादायक, कपउनयन, श्रीनिवास, नाशहित तथा सभी जीवोंके माल श्रीवेङ्कटेश भगवान निगस करते हैं, जिनकी सेवा प्रमद्रादि देवता सदा चाहते हैं। उस वेड्टाचलके ।
३४२ श्रीवेटापळमाहात्म्यम् अनेक नाम हैं, जो कीर्तन करनेसे हो सभी पापोंको नाश का कल्याग प्रदान करते हैं। अब उन नामोंको तुम मुझसे सुनो ॥ १६ ॥ अञ्जनाद्रिः शेपगिरिपापिभाचलः ॥ नारायणाद्रिः सिंहाद्रिः श्री- शैलः सिंहभूधरः ॥२०॥ एवमादीनि नामानि यः कीर्तयति मानवः॥ प्रातः काले प्रतिदिनं तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥२१॥ तस्मिन्छीवेङ्कटाघीशे भक्तिम- न्तः कलौ युगे ॥ मनोरधान प्राप्नुवन्ति मनुष्या भाग्यशालिनः ॥२२॥ असनाद्रि, शेपगिरि, वृषाद्रि, कृपभावल, नारायणाद्रि सिंहाद्रि, श्रीशेल, सिंहभूधर इत्यादि इन सब नामोंको जो मनुष्य नित्य सवेरे स्मरण करता है उसे अनन्त सुख प्राप्त होते हैं। उस वेवटाचलपर भक्तिमान तथा भाग्य- शाली मनुष्य कलियुगमें अपने सब मनोरथों को प्राप्त करते हैं ॥ २२ ॥ अथ श्रीवेङ्कटाचलस्थाकाशगङ्गापापनाशनतुम्बुतीर्थप्रशंसा उत्तरे स्वामितीर्थस्य वियद्गङ्गा विराजते ॥ तस्या माहात्म्यमतुलं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ २३ ॥ ततः पापविनाशाख्य उत्तरे तीर्थनायकः ॥ लानेन तत्र नश्यन्ति पापानि विविधान्यपि ॥ २४ ॥ तत उत्तर ऐशाने भागे गिरिवनान्तरे ॥ तुम्युतीर्थमिति ख्यातः कश्चिदस्ति वरानने ॥ २५ ॥ अनेकवृक्षविततिसिंहशार्दूलसंयुतः ॥ निनोन्नतस्थले तत्र प्रकृष्टस्तीर्थना- यकः ॥ २६ ॥ देवगन्धर्वमुनयस्तुम्युतीर्थे कृतप्लवाः ॥ कृतार्था अभवन्पू- वैमिति मे ब्रह्मणः श्रुतम् ॥ २७ ॥ स्वामितीर्थ के उत्तरमें आकाश गङ्गा बहती है। विद्वानलोग इसकी अतुल महिमा बतलाते हैं। पुनः वहांसे उत्तरकी मोर तीथ राज पापविनाशन है। वहां स्नान करनेसे अनेक पाप नष्ट हो जाते हैं। वहांसे ईशान कोणमें ऊँचे नीचे पर्वतके जङ्गलों के भीतर वृक्ष, सिंह, वाघ आदि जन्तुओंसे व्याप्त एक तुम्बुरु नामक विख्यात तीर्य- राज विराजमान है । मैंने ब्रह्माजीसे उस ऊंचे स्थानको सुना है। तुम्बुरुतीर्थ में स्नान करनेसे देवता, मुनि तथा गन्धर्वगण भी कृतकृत्य हो गये हैं ।। २७ ।। स्वामिपुष्करिणीं गत्वा लात्वा तत्र यथाविधि ॥ आदिपोत्रिणमा- लोक्य वेङ्कटेशे कृतानतिः ॥ २८ ॥ आकाशगङ्गातीर्थं च पापनाशे कृता- प्लवा ॥ तत्र गत्वा तुम्युतीर्थे स्नात्वा निर्मलमानसा ॥ २९ ॥ प्राङ्मुखी त्वं स्थिता भूत्वा तपः कुर्वित्यचोदयत् ।। ।
गर्दैडपुराणान्तर्गत तुम स्वामिपुष्करिणी तीर्थपर जा कर वहा विधिपूर्वक स्नान, आदिवराहके दर्शन एवं श्री वेङ्कटेशजीको नमस्कार करके पुनः आकाश गङ्गामें, तदनन्तर पापनाशनमे, इसके बाद तुम्सुरु तीर्थ मे स्नान करके विमलचित्त हो पूर्वको ओर मुख करके तपस्या करो। ऐसी वसिष्ठजीने आज्ञा दो ॥ ३०॥ अथ वसिष्ठोत्याऽरुन्धत्यास्तुम्बुतीयें तपःकरणाप शेषाचलागमनम् वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाताऽरुन्धती तं प्रणम्य च ॥ ३० ॥ आगत्य वेङ्कटा. घस्तात्कापिलाख्ये सरोवरे ॥ कृत्वा स्नानं तदारुह्य वेङ्कटाद्रितटे शुभे ॥३१ कृतस्नाना स्वामितीर्थ भूवराहं प्रणम्य च ॥ श्रीनिवासं वेङ्कटेशं नमस्कृ- त्यास्य सन्निधौ ॥ ३२॥ प्रार्थयामास भगवन् परिपालय मां हरे॥ तपः करोम्यहं तुम्बुतीर्थ गत्वा कृपानिधे ॥ ३३ ॥ तत्र त्वं रमया सार्दै सन्नि- धेयचिरेण में॥ वसिष्ठ की आज्ञासे शेषाद्रिपर तपस्या करनेके लिये अरुन्धतीका जाना। मुनि वसिष्ठजीसे यह आज्ञा पा कर उनको प्रणाम करके श्रीवेङ्कटाचलके अधोभागमें कापिल सरोवरमे स्नान कर सुन्दर वेङ्कटपर्वतके तट पर जा कर वहा स्वामितीय मे फिर स्नान कर भूवराह तथा वेङ्कटेश भगवानको नम- स्कार करके, उनके सामने उसने प्रार्थना की, कि हे हरे भगवान् । मैं तुम्बुरुतीथमे जा कर तपस्या करती है । हे दयानिधे ! आप मेरी रक्षा करें और वहा लक्ष्मीके साथ शीव मेरे निकट निवास कीजिये ।। ३४ ।। इति विज्ञाप्य गगनगडापापविनाशिनीम् ॥ ३४ ॥ गत्वा तत्र निम- ज्याशु तुम्बुतीर्थमुपागता ॥ स्मरन्ती भर्तृवचनं तत्र स्नात्वा विधान- तः ॥ ३५ ॥ पतिमोक्तं विष्णुमन्त्रं जपन्ती तपसि स्थिता । वयस्या सुम- तिर्नाम शुश्रूषामकरोत्सदा ॥ ३६ ॥ दादशाब्दं तपश्चके निराहारा यत- व्रता ॥ देवगन्धर्वमुनयस्तां दृष्ट्वा तपसि स्थिताम् ॥३७॥ आश्चर्यमाश्चर्य- मिति ब्रुवाणा मुमाययुः॥ ऐसा कह कर वह पापविनाशनी आकाशगङ्गामे स्नान कर वहासे तुरन्त तुम्सुरु तीर्थ में पहुंची। यहां पर मह अपने पतिकी मात स्मरण करती हुई, विधिपूर्वक स्नान करके पति के बताये विष्णुका महत्व जपती हुई तपस्या करने मेठ गई। सुमती नामक उप्तको सखी सहा उसकी सेवा या शुश्रूषा करती रही। इस प्रकार उसने नियमपूर्वक ३४४ मौवेटापनमाहारम्यम निराहार रह कर वारह वर्ष तक तपस्या को । देवता, गत्यव और मुनि उस तपखिनीको देस कर "बहुत आश्चर्य ! पहुत पाश्चय” ऐसा कहते हुए आनन्दित हो गये । अथारुन्धतीसमीपे भगवदाविर्भावः तस्यास्तपस्सुप्रसन्नः प्रादुरासोत्परः पुमान् ॥ ३८॥ फाल्गुने मासि पौर्णिम्यां मोने भास्वति भास्वति ॥ तदा ब्रह्मादयो देवा ऋपयो व्यासपूर्व- काः ॥३९॥ सनन्दसनकाद्याश्च योगिनः सर्व एव हि ॥ मुनिपल्यो देव- पल्यः समीयुः सहशो मुने ॥४०॥ अरुन्धती महाभागा लक्ष्म्यालिगित- वक्षसम् ॥ दृष्ट्वा हरि वेङ्कटेशं प्रणमाम मुदान्विता ॥४१॥ तां दृष्ट्वा प्रण- तां विष्णुरिदमाह दयानिधिः ॥ उत्तिष्ठारुन्धति देवि तपसा क्लेशवत्य- सि॥४२॥ तवेप्सितमहं दास्ये वरं वरय सुनते ॥ उसकी तपस्यासे फाल्गुन सुदी पूर्णिमाको मोन संक्रातिके सूर्य थे। उस दिन भगवान परमपुरुष श्री वेङ्कटेश- जी प्रसन्न हो कर प्रकट हुए। वहां ब्रह्मादि देवता, व्यासादि, महर्षि, सनक सनन्दन, योगिगण सभी मुनियों और सब देवताओंको त्रियां झुण्ड वांव बांध कर आयौं । भाग्यवती अरुन्धतीने लक्ष्मीको हृदयमें लगाये हुए श्री वेङ्कटेश भगवानको देख कर हर्षपूर्वक प्रगाम किया। दयानिधि श्रीविष्णु उसको प्रणाम करते देख कर यह वचन बोले-हे अरुन्धती देवी ! उठो, तुमने तपस्या फरके बड़ा कष्ट उठाया है। हे सुत्रते ! मैं तुम्हारा अभिलषित वर दूगा, जो इच्छा हो मांगो॥ अथारुन्धतीकृतभगवत्स्तुतिः सुमोतं तं विदित्वा सा तुष्टावाऽननशैलपम् ॥ ४३ ।। अरन्धती अजनाचलाधीशको प्रसन्न जान कर स्तुति करने लगो॥ ४३ ॥ अरुन्धत्युवाच- नमस्तुभ्यं महादेव नारायण कृपानिधे ॥पाहि मां फणिशैलेश भक्त वन्यो दयानिधे ॥ ४४ ॥ न जाने वेङ्कटायोश लक्ष्मीनायक केशव ॥ त्वां विना सर्वलोकानां दृष्टादृष्टफलप्रदम् ॥४५॥ यस्योरस्यनिशं विभाति जग- तो सौभाग्यघात्री रमा धत्ते यस्य पदावनेजनजलं मूर्ना पुरारिः सदा ।। श्रीमदेङ्कटशैलनित्यनिलयं देवोत्तमं त्यां बिना दृष्टादृष्टफलप्रदं किमपरं दष्टं क्षितौ दैवतम् ॥ ४६ ।। -- * गरुडपुगणान्तर्गत अरुन्धतीने कहा--हे महादेव ! हे नारायण ! कृपानिधे ! आपको नमस्कार है। हे शेपशैलेश, भक्तोंके बन्धु, दयानिधे ! मेरी रक्षा कीजिये । हे वेकाधीश ! लक्ष्मीनायक, केशव ! मैं आपके सिाय लोगोंके दृष्ट या अदृष्ट फलके दाता अन्य किसीको नहीं जानतो, जिनके हृदयमें सौभाग्यदायिनी लक्ष्मी सदा निवास करती हैं, जिनके चरण धोये हुए अलको (गङ्गाजीको) श्रीशिवजी सदा मस्तकमें धारण करते हैं, और जिन्होंने श्री वेङ्कटाचल पर नित्य निवास स्थल बनाया है, हे देवताओंमें श्रेष्ठ! ऐसे आपके सिवाय दृष्ट और अदृष्ट फल देनेवाला देवता पृथ्वी तळमें कौन है ? ॥ ४६॥ इति स्तुत्वा पुनः प्राह शेषशैलशिखामणिम् ॥ यदि प्रोतिमत्तपसा तव शेषाद्रिवैभवम् ॥ ४७॥ तुम्बुतीर्थस्य माहात्म्यं वद लोकोपकारकम् ॥ वसिष्ठपल्येति पृष्टः प्राह वेङ्कटवैभवम् ॥४८॥ शृण्वत्सु सर्वलोकेषु ब्रह्मा- दिषु सुरेषु च ॥ शेपाचलो मुकुटमणि श्रीवेङ्कटेशजीकी ऐसी प्रार्थना कर फिर अरुन्धतीने कहा-हे भगवन ! यदि मेरो तपस्यासे आप प्रसन्न हैं तो, कग कर तुम्चुरुतीर्थ तथा शोपाचलके लोकोपकारक माहात्म्य सुनाइये । वसिष्ठकी धर्मपत्नीके इस प्रश्नको सुन कर श्री वेङ्कटेशजीने प्रमादि देवताओंके सुनते हुए वेङ्कटेश माहात्म्यको सुनाया ॥ अथ भगवद्वाणतवेङ्कटाचलतुम्नुतीर्थमाहात्म्यम् श्रीनिवास उवाच- शृण्वसन्धति मदाक्यं सर्वलोकोपकारकम् ॥४९॥ वेकटाद्रौ स्वामितीर्थ घेङ्कटेशे च ये मयि ॥ भक्तिमन्तः प्रजैश्वर्यायुष्मन्तश्च भवन्ति ते ॥५॥ वेवटाद्रिस्वामितीर्थ मन्नामानि च कुर्वते ॥ पुत्राणां ते पुनः सर्वसम्पदामे- कभाजनम् ४५९१ श्रीवेङ्कटेरेति सदा वाचि पश्चाक्षरं यदि॥ ब्रह्मादीनां च सर्वेषां वन्द्या एव न संशयः ॥५२॥ ये तुम्युतीर्थाभिषेकमाचरन्ति यदा तदा ॥ ते निष्पापा मत्कृपया लक्ष्याः पात्रं न संशयः ॥५३ ॥ फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां तु प्रत्यक्षदिवसे मम ॥ स्नास्यन्ति भक्तिमन्तो ये तेषां शृणु फलोन्नतिम् ॥ ५४ ॥ श्री निवासजीने फहा-हे अरुन्धती! सभी लोगोंका उपचार करनेवाली मेरी बात तुम सुनो । जो लोग वैटाचल पर्वतमें, स्वामितीर्थमें और वेटाधीश मुझमें भक्ति करते हैं, वे पुत्रगान, ऐश्वर्यवान और आयुष्यमान होते हैं। जो बैङ्कटादि, स्वामिनीर्थ और मेरे नामोंको स्मरण करते हैं, वे पुत्र और सब सम्पत्तिके एकमात्र पात्र हो ४४ ३४६ श्रीयेटाचलमाहात्म्यम् -~ . जाते हैं। यदि "श्रीवेस्टेश" ये पश्चार मन्त्र किसीफे याणोमें सदा रहते हैं, तो यह प्रमादि सभीके वन्दनीय होता है :इसमें सन्देह नहीं है। जो तुम्युरुतीर्थमें स्नान करते हैं, वे मेरो कपासे निष्पाप हो फर लक्ष्मीपाल बन जाते हैं, इसमें संशय नहीं है। मेरे माविर्भाव दिवस, फाल्गुन पौर्णमासीके दिन जो भक्तिपूर्वक (तुम्युरु तीर्थमें ) स्नान करेंगे उन लोगोंकी फलोग्नति सुनो ।। ५४ ।। यत्सर्वतीर्थलानेन तत्फलं भवति ध्रुवम् ॥ फल्गुनीतीर्थमित्यस्य नाम लोके भविष्यति ॥५५॥ ब्रह्मविदक्षत्रशुदाणामपि स्त्रीणामरुन्धति ॥ अन स्नानेन दुरितं नश्यति श्रेय एति च ॥१६॥ जो सम तीर्थो में स्नान करनेसे फल होते हैं ये सब फल अवश्य उससे होते है । इसका 'फाल्गुनी तीर्थ" ऐसा नाम संसारमें विख्यात होगा। हे अरुन्धती ! इस तीर्थमें स्नान करनेसे माझग, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तथा स्त्रियोंका भी पाप नष्ट हो कर कल्याणकी प्राप्ति होती है ।। १६ ।। मनोवाकायविहितं पापं नश्यति सर्वथा ॥ यत्किञ्चिदर्थमुद्दिश्य पुरुपा वा स्त्रियोऽपि वा ।। ५७ ॥ स्नास्यन्त्यत्राऽऽप्नुवन्त्येव तं तमर्थं न संशयः ॥ पुत्रार्थी पुत्रमामोति धनार्थी लभते धनम् ॥५८॥ और चन, मन, वचनसे किये हुए पाप सर्वथा नष्ट होते हैं। जो कोई पुरुप अथवा स्त्री किसी भी उद्देशको ले कर इसमें स्नान करती है, तो स्नानमात्र हीसे उसको अभिलाषा पूरी हो जाती है । पुत्र चाहनेवालेको पुन मिलता है, धनकी इच्छा रखनेवालेको धन प्राप्त होता है, इसमें सन्देह नहीं ।। ५८ ।। आरोग्यकाम आरोग्यमपत्यं पुत्रकामवान् ॥ नश्यन्त्यापद आश्वस्य सिद्धयो हस्तसङ्गताः ॥ ५९॥ आरोग्य कामनावालेको आरोग्य लाभ और पुग्न चाहनेवालेको पुत्रकी प्राप्ति होती है तथा उनकी विपत्तियां शोध ही नष्ट हो कर सिद्धियां हस्तगत हो जाती हैं ।।९।। अत्र स्नात्वा तु दानानि कुर्वतां पठुलं फलम् ॥ ये चन्दनं च ताम्बू. लं प्रयच्छन्त्यपि चोदकम् ।।६०॥ ते मत्मियास्तु विज्ञेयाः सत्यं सत्यं वदा. म्यहम् ॥ अयं सर्वोत्तरो धर्म उक्तस्तव घरानने ॥३१॥ पतिव्रतानां मुख्या च भव त्वं च सुपुत्रिणी ॥ इति सर्व वरं दत्त्वाऽन्तर्दधे वेङ्कटेश्वरः ॥ २ ॥ इसमें स्नान कर दान करनेसे बहुत फल प्राप्त होते है। जो चन्दन, पान, या जल भी प्रदान करते है, धे मेरे परम प्रिय होते हैं, यह मैं सत्य सत्य कहता हूं । हे वरानने । यह सबसे उत्तम धर्म तुमको मैंने कह सुनाया।
गरुडपुराणान्तर्गत ३४७ हे अरुन्धती ! तुम पतिवताओंमें प्रधान और सुन्दर पुत्रवाली होमओ । इस प्रकार सबको वरदान दे कर श्रीवेङ्कटेशजी अन्तर्धान हो गये ॥ ६॥ य इदं पठति ध्यायञ्छृणुयाच समाहितः ॥ घोणतीर्थस्नानफलं प्रप्नोति हि न संशयः ॥ ६३ ।। इति श्रोगरुडपुराणे श्रीवेवयाचलमाहात्म्यवणन नाम निपष्टितमोऽध्यायोऽन्न प्रथमः॥१॥ जो कोई इस माहात्म्यको एकाप्रचित्त हो ध्यानसे पढ़ेगा या सुनेगा, वह घोणतीर्थक स्नानका फल पाता है, इसमें सन्देह नहीं ॥३॥ इति श्रीगरुड पुगणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यवर्णन नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायोऽन प्रथमः ॥१॥ ॐ श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ।। श्रोवेटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ * श्रीवेङ्कटेशार्पणमस्तु * श्रीवेष्टटापलमाहाम्याम् AMRA युधिष्ठिर उपाच-- देवव्रत महाभाग सुरसिन्धुसुत प्रभो॥ श्रीनिवासस्य माहात्म्य चद नो वदतां वर ॥१॥ वैकुण्ठवासी देवेशो विष्णुः सर्वगतः प्रभुः ।। कथं प्राप्तो पगिरिं तन्मे त्वं कृपया घद ॥२॥ युधिष्ठिाने फहा हे प्रभो ! देवपत ! महाभाग! विद्वानोंमें श्रेष्ठ । गाङ्ग यजी ! कृपा कर श्रीनिवासजीके माहात्म्य कहिये । आप हमपर दया पर यह पहिये, कि वैपुण्टवासी देवताओंके देव सर्वव्यापी, प्रमु. विष्णु भगवान कृपभाचलमें केमे आये ॥ २ ॥ 'भीम उवाच- पुरा वै नारदः श्रीमान् ब्रह्मपुत्रो महाद्युतिः ॥ हरिं द्रष्टुमनास्तात चैकुण्ठं समुपागतः ॥ ३॥ तत्रादृष्ट्वा हरिं पार्थ क्षीरोदाद्युपकण्ठतः ।। आयान्तमृपयो दृष्ट्वा मुदमापुश्च नारदम् ॥४॥ अगस्त्यप्रमुखाः सर्वे परा- शर्यपदानुगाः ॥ अनुज्ञातो मुनिगणैः पराशर्यो महाद्युतिः ॥ ५ ॥ व्यासो वचनमकीयं नारदं प्रत्युवाच ह ।। श्री भीमने कहा -पूर्वकालमें ब्रह्माजीके पुत्र महा तेजस्वी नारद मुनि विष्णुपी दर्शनेच्छासे बैकुण्ठ गये। वहां श्री हरिको न देस फर वह क्षीरसागरके समीप गये । इतने में व्यासजीके चरणों के अनुगामी अगस्त्यादिसभी ऋषिगण नारदजाको आते हुए देस प्रसन्न हुए। महर्षिकी आज्ञा पा का महातेजस्खो परम पुरुप व्यासज ने नारद- जोसे पुरुषार्थ पूर्ण वचन यहा । कृतकृत्यो मुने ब्रमंस्त्वमेको जगतीलले ॥६॥ विष्णुभक्तोऽसि नान्योऽस्ति सदा कीर्तयसे यतः ॥ अहो खलु मनुष्याणां मोक्षदो विष्णु- रव्ययः ॥७॥ स त्वया सेव्यते नित्यं कृतकृत्यो भवानतः ॥ स्रष्टा पाल- यिता हन्ता ह्येक एव जनार्दनः ॥८॥ स त्वया पूजितो नित्यं तस्मात्खलु कृती भवान् ॥ "हे मुनिवर ब्रह्मन् । इस भूतल पर आप ही कृतकृत्य और विष्णुभक्त हैं, और दूमरा कोई नहीं है। क्योंकि आप सदा हरि कीर्तन करते हैं । अहा । हा। आप भनु योंके मोझदाता अव्यय विष्णुको निय सेवन करते हैं, अत एव आप कृतकृत्य हैं। जनार्दन सृष्टि-पालग और सहार करनेवाले एक ही हैं। उनकी पूजा आप नित्य करते हैं, इसलिये आप धन्य हैं ॥ ६ ॥ योऽनन्तः सर्वभूतानां सेतुभूतो जगन्मयः ॥९॥ संसारपाशविच्छेदी NA- हरिवंशोक्तम् स त्वया पूजितो हरिः ॥ एते वयं मुनिश्रेष्ठ द्रष्टुकामा जनार्दनम् ॥१॥ तन्निवेशितचित्ता हि प्राप्ता परमधार्मिक ॥ जो अनन्त, सभा प्राणियोंको अन्तर्यामिरूपसे धारण करनेवाले और संसार व्यापी है, भवसागररूपी फांसीको विच्छेद करनेवाले वे हरि भगवान आपसे पूजित हैं। हमलोग ये सब मुनिगण उन जनार्दनके दर्शन करना चाहते है । हे परम धार्मिक ! हमलोग इन्हीं में चित्त लगा कर यहां आये हैं ॥१॥ ईदृशं वचनं श्रुत्वा व्यासस्य जगतीपते ॥ ११॥ प्रोवाच नारदो धोमानुषीन्वेदविदां वरः॥ कृतकृत्योऽस्मि भद्रं वो यूयं भूतहिते रताः ॥ १२॥ ॥ शास्त्रैर्धमः सदा लोकान् भक्त्या रक्षितुमिच्छत ।। वैकुण्ठलोके सम्भूता वार्ता परमपावनी ॥१॥ अश्रावि सा मया सन्तो वक्ष्ये शृण्वन्तु तां कयाम् ॥ हे जगतपालक ! न्यासकी ऐसी बातें सुन कर बुद्धिमान वेदवेत्तामोंमे श्रेष्ठ नारदजीने मृपियोंसे कहा- मैं कृतकृत्य हो गया। आप लोगों का कल्याण हो, क्योंकि प्राणियोंके कल्याणमें आप निरत है। आप शारोंसे, धर्मसे और भक्सेि मनुष्योंकी रक्षा करनेको इच्छा रखिये । बैकुण्ठलोकमे बडोही पवित्र विचित्र बात चलो। हे सन्तो! यह बात मुझे सुन पडी, उसे आप लोगोंसे कहता हूं। उस कथाको आप सुनिये ॥ १४ ॥ मायावी परमानन्दस्त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् ॥१४॥ स्वामिपुष्करि- णोतोरे रमया सह मोदते ॥ इत्यद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा णाः ॥ १५ ।। तत्र सेवितुमुधुक्तास्तदाहं च जगद्गुरुम् ॥ किं करिष्यथ विप्रेन्द्रा ह्यत्र दुर्लभदर्शनम् ॥ १६ ॥ मागवी परमानन्द भगवान उत्तम वैकुण्ठको छोड कर स्वामिपुष्करिणीके किनारे लक्ष्मीसहित विहार करते इन्द्र सहित देवतागण इस महान् आश्चर्य वचनको सुन कर उनकी सेवा करनेको उचत हुए और मैं भी उन्हीं जगदगुरुका सेवन करने के लिये तैयार हुआ। वहां दर्शन होना दुर्लभ है। द्विज श्रेष्ठो ! आप क्या करेंगे ।। १६॥ तस्मात्तत्र गमिष्याम इत्युक्त्वा खं समारुहन् ॥ अगस्त्यमसुखाः सर्व ऋपपश्च तपोधनाः ॥ १७ ॥ अतएव अब वहीं, हमलोग चलें ऐसा कह कर अगस्त्यादि सभी भूषिगण और तपस्विनन्दने आकारा मार्गसे प्रस्थान किया ॥ १७॥ सेन्द्रा मरुद्ग-
No text on this page.
॥श्री श्रीनिवासाय परस्मै ब्रह्मणे नमः॥
हरिवंशान्तर्गतश्रशेिषधर्मघटकं
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
ॐश्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽधिनाम् ।।
श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
फ्यमोऽध्यायः
नारदादि मुनि वृन्दने, भगवत् सेवा अर्थ ।
शेपाचलपर तप किया, पाया फल परमार्थ ॥१॥
शेपाचल पै रहत जो, धनिक महाजन वृन्द ।
तेहि चरित्र-वर्णन किया, पूजत वृन्दहि धृन्द ॥२॥
मीम अनुज्ञा पायके, धर्मराज महराज ।
श्रीनिवास भगवानका, किया सुसेवा साज ॥३॥
३५० श्रीवेष्टटापलमाहात्म्यम् युधिष्ठिर उवाच- देवव्रत महाभाग सुरसिन्धुसुत प्रभो॥ श्रीनिवासस्य माहात्म्य वद नो वदतां वर ॥१॥ वैकुण्ठवासी देवेशो विष्णुः सर्वगतः प्रभुः ।। कथं प्राप्तो वृषगिरि तन्मे त्वं कृपया वद ॥२॥ युधिष्ठिरने कहा हे प्रभो । देवनत ! महाभाग ! विद्वानोंमें श्रेष्ठ ! गाङ्ग यजी । कृपा कर श्रीनिवासजीके माहात्म्य कहिये । आप हमपर दया कर यह कहिये, कि वैकुण्ठ्यासी देवताओके देव सर्वव्यापी, प्रमु, विष्णु भगवान कृपभाचलमे कैमे माये ॥२॥ श्रीभीष्म उवाच- पुरा वै नारदः श्रोमान् ब्रह्मपुत्रो महाद्युतिः ॥ हरिं द्रष्टुमनास्तात चैकुण्ठं समुपागतः ॥३॥ तत्रादृष्ट्वा हरि पार्थ क्षीरोदाद्युपकण्ठतः ॥ आयान्तमृपयो दृष्ट्या मुदमापुश्च नारदम् ॥४॥ अगस्त्यप्रमुखाः सर्वे परा- शर्यपदानुगाः ॥ अनुज्ञातो मुनिगणैः पराशर्यो महाद्युतिः ॥५॥ व्यासो वचनमलोयं नारदं प्रत्युवाच ह ।। श्री भीमने कहा- -पूर्वकालमे ब्रह्माजीके पुत्र महा तेजस्वी नारद मुनि विष्णुकी दर्शनेच्छासे बैकुण्ठ गये। व्हा श्री हरिको न देस कर वह क्षीरसागरके समीप गये । इतनेमे व्यासजीरे चरणों के अनुगामी अगस्त्यादिसभी ऋषिगण नारदजाको आते हुए देस प्रसन्न हुए। महर्पिकी आज्ञा पा का महातेजस्वी परम पुरुप व्यासज ने नारद जोसे पुरपार्य पूर्ण वचन कहा । कृतकृत्यो मुने प्रमंस्त्वमेको जगतीतले ॥६॥ विष्णुभक्तोऽसि नान्योऽस्ति सदा कीर्तयसे यतः ॥ अहो खलु मनुष्याणां मोक्षदो विष्णु- व्ययः ॥७॥ स त्वया सेव्यते नित्यं कृतकृत्यो भवानतः ॥ स्रष्टा पाल- यिता हन्ता ह्येक एव जनार्दनः ॥८॥ स त्वया पूजितो नित्यं तस्मात्खलु कृती भवान् ॥ "हे गुनिवर ब्रह्मन् । इस भूतल पर आप ही कृतकृत्य चौर विष्णुभक्त हैं, और दूसरा कोई नहीं है। फ्योंकि अप सहा हरि कीर्तन करते हैं । अहा । हा। आप मनु' योंके मोमदाता अध्यय विष्णुको निय सेवन फरते हैं. अन एव आप कृतकृत्य हैं। जनार्दन सृष्टि पालन और सहार करनेगले एक ही हैं। उनकी पूजा आप नित्य करते हैं, इसलिए आप धन्य हैं ॥६॥ योऽनन्तः सर्वभूतानां सेतुभूतो जगन्मयः ॥५॥ संसारपाशविच्छेदी
-
!
हरिवंशोक्ता
स त्वया पूजितो हरिः ।। एते वयं मुनिश्रेष्ठ द्रष्टुकामा जनार्दनम् ॥१॥
तन्निवेशितचित्ता हि प्राप्ता परमधार्मिक
जो अनन्त, सभा प्राणियोंको अन्तर्यामिरूपसे धारण करनेवाले और संसार व्यापी है, भवसागररूपी फांसीको
बिच्छेद करनेवाले वे हरि भगवान आपसे पूजित है। हमलोग ये सब मुनिगण उन जनार्दनके दर्शन करना
चाहते हैं । हे परम धार्मिक ! हमलोग उन्हींमें वित्त लगा कर यहां आये हैं ॥११॥
ईदृशं वचनं श्रुत्वा व्यासस्य जगतीपते ॥११॥ प्रोवाच नारदो
घोमाऋषीन्वेदविदां वरः॥ कृतकृत्योऽस्मि भद्रं वो यूयं भूतहिते
रताः ॥ १२ ॥ ॥ शास्त्रैर्धः सदा लोकान् भत्त्या रक्षितुमिच्छत ॥
वैकुण्ठलोके सम्भूता वार्ता परमपावनी ॥१३॥ अश्रावि सा मया सन्तो
वक्ष्ये शृण्वन्तु तां कथाम् ॥
हे जगतपालक ! व्यासको ऐसी बातें सुन कर बुद्धिमान वेदवेत्तामोंमें श्रेष्ठ नारदजीने पियोंसे कहा-मैं
कृतकृत्य हो गया। आप लोगों का कल्याण हो, क्योंकि प्राणियोंके कल्याणमें मार निरत है। आप शाम्रोसे, धर्मसे
और भक्तिसे मनुष्योंकी रक्षा करनेको इच्छा रखिये । बैकुण्ठलोकमें बड़ीही पवित्र विचित्र यात चली। हे सन्तो!
यह बात मुझे सुन पड़ी, उसे आप लोगोंसे कहता हूँ। उस कथाको आप सुनिये ॥ १४॥
मायावी परमानन्दस्त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् ॥१४॥ स्वामिपुष्करि-
णोतोरे रमया सह मोदते ॥ इत्यद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा सेन्द्रा मरुद्ग-
णाः ॥ १५ ॥ तत्र सेवितुमुचुक्तास्तदाहं च जगद्गुरुम् ॥ किं करिष्यथ
विमेन्द्रा यत्र दुर्लभदर्शनम् ॥ १६ ॥
मायावी परमानन्द भगवान उत्तम वैकुण्ठको छोड कर स्वामिपुष्करिणीके किनारे लक्ष्मीसहित विहार करते
इन्द्र सहित देवतागण इस महान् आश्चर्य वचनको 'सुन कर उनकी सेवा करनेको उद्यत हुए और
मैं भी उन्हीं जगद्गुरुका सेवन यरनेके लिये तैयार हुआ। वहां दर्शन होना दुर्लभ है। द्विज श्रेष्ठो! आप
क्या करेंगे ॥१६॥
तस्मात्तत्र गमिष्याम इत्युक्त्वा खं समारुहन् ॥ अगस्त्यमसुखाः
सर्व ऋपपश्च तपोधनाः ॥१७॥
अतएव मय वहीं, हमलोग चलें ऐसा कह कर अगस्त्यादि सभी मृपिगण और तपस्त्रियन्दने आकारा
मागसे प्रस्थान किया ॥ १७॥
३५२ प्रोवेवटापळमाहात्म्यम् उन सब अथ भीवेङ्कटाचलवासिमहाजनचरित्रवर्णनम् जग्मुस्ते व्योममार्गेण यत्र धर्मगिरौ हरिः ॥ स्वामिपुष्करिणीतीरं गत्या तमृषयः सुराः ॥ १८॥ स्नात्वा पोत्वा शुभं तोयं हरिं द्रष्टुं तदा. ऽचरन् ॥ पश्चिम भागमासाद्य मुनयो विगुतत्पराः ॥१९॥ वेङ्कटपर्वतके महाजनोंका चरित्र वर्णन । गण और देवता लोग फारा मार्ग द्वारा वेवटाचलपर स्वामिपुष्करिणीके किनारे, जहां हरि भगवान् थे, चले गये। और उन्होंने स्नान करने के याद जल पी फर हरि भगवान के दर्शन करनेफा या किया फिर ये मुनिवर्ग पश्चिमकी ओर जा कर विष्णुपरायण हो गये ॥१९॥ तत्रापश्यन्महबूतं मेरुमन्दरसन्निभम् ॥ सहस्रादित्यसकाशं विद्यु- चश्चललोचनम् ॥२०॥ सर्वायुवरं देवं दृष्ट्वा विस्मयमागताः॥ दक्षिणां दिशमाजग्मुः स्वामिपुष्करिणीतटात् ॥ २१ ॥ वहां उन्होंने मेरु पर्वत ओर हजार सूर्यके समान, एक बड़ा भारी भूतको देखा और बिजुलोके समान पचल नेत्रवाले तथा सब शस्त्र धारण किये हुए उन देवको देख कर सब कोई आश्चर्यमें भर गये, और स्वामिपुष्करिणीके तटसे दक्षिण दिशाको चले गये ॥२१॥ तत्रासुरान् दानवादीन राक्षसान्पिशिताशनान् ॥ नमस्यतो ध्यायत- श्च जपतश्चापि तान्याहून् ॥ २२ ॥ दृष्ट्या विस्मयमापन्ना: पूर्वी दिशा- पाययुः॥ वहांपर जप और ध्यान करते हुए बहुतसे दैत्य, दानव, मांसमझो राक्षसों को देख कर वे परम माश्चर्यचकिन हो पूर्व दिशाफी ओर चले। तत्रासीनं देवपति त्रिदशैरुपसेवितम् ॥२३॥ यक्षकिन्नरगन्धर्वचार- णाधैरभिष्टुतम् ॥ सिद्धकिम्पुरुषायैश्च ऋपिभिश्चाप्सरोगणैः ॥२४॥ स्तूपमानं हरिं साक्षाच्छ्रीनिवासं जगत्पतिम् । “कदा द्रक्ष्यामि तद्रूपं यो- गिनामपि दुर्लभम् ॥२५॥ कदा मे जन्मसाफल्यं भविष्यति सुरार्चित ॥ देहि मे दर्शनं देव प्रणतार्तिप्रणाशन ॥२६॥ त्वं गतिः सर्वभूतानां देवाना- मपि मोक्षदः ॥ पाहि पाहि जगन्नाथ भूयो भूयो नमोऽस्तु ते" ॥२७॥ इति हरिवंशोक्तम् स्तुवन्तं देवेशं देवराजं पुरन्दरम् ॥ वेङ्कटाः पुरोभागे खामिपुष्करिणी- तटे ॥ २८ ॥ देवताभिः समासीनं ध्यायन्तं पुरुषोत्तमम् ।। वहां पर बैठे, देवताओंसे उपसेवित, यक्ष, गन्धर्व, किन्नर, चारण, बन्दीगण, सिद्ध, किम्पुरुप, ऋषि तथा अन्सरसमूहसे प्रशंसित "योगियों के भी दुर्लभ, इस रूपको मैं कब देखूगा । हे देवपूजित ! कत्र मेरा जन्म सफल होगा। हे भक्तजन पीडाहारक भगवन् ! मुझे दर्शन दीजिये । आप ही प्राणिमात्रको गति तथा देवताओं के मोक्षदाता हैं। हे जगन्नाथ ! आप रक्षा करें, रक्षा करें, आपको वारम्बार नमस्कार है" । इस तरह स्वामिपुष्करिणीके अप्रभाग किनारेपर देवदेव, श्रीलक्ष्मीपति, पुरुषोत्तम भगवान् का ध्यान तया स्तुति करते हुए, देवराज इन्द्रको उन्होंने देखा । तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे धगस्त्यप्रमुखा द्विजाः ॥ २८ ॥ कौवेरों दिशमाजग्मुर्द्रष्टुकामा जनार्दनम् ॥ तत्रापश्यन्दिजवरान्सप्तद्वोपनिवा- सिनः ॥ ३० ॥ राज्ञो मुनिगणांश्चैव भूसुरान्वेवादिनः ॥ भूलोकवासि- नश्चैव मनुजान्मनुजेश्वर ॥ मुदमापुर्महात्मानो मुनयः शुद्धबुद्धयः ॥३१॥ उनको देख कर अगस्त्यादि प्राझणगण परम विस्मयको प्राप्त हो कर वहांसे जनार्दन भगवानकी दर्शनेच्छासे उत्तर दिशाको ओर चले गये। वहां उन्होंने श्वेतद्वीप निवासी ब्राह्मणों, मुनिवरों, राजागण, वेदज्ञ प्राह्मणचन्द, भूलोकवासी मनुष्यगण और उनके राजाओंको देखा और इससे शुद्ध बुद्धिवाले महात्मा, मुनिगग तो बहुत प्रसन्न हो गये ।। ३१ ॥ स्तुवन्ति नृत्यन्ति नमन्ति केचिदानन्दजाभूणि सृजन्ति केचित् ॥ आप्लुत्य चाप्लुत्य नदन्ति केचिद्गायन्ति गोतं परितो महान्तः॥ ३२॥ राज्यां शशी देहभृतां च चक्षुर्दीनातिहा नो दिनकृद्दिवा च ॥३३॥ एकोऽपि विष्णुबहूधा विभिन्नो धाता जनानां दिवि देवनानाम् ॥ कृपानिधिस्तत्र यभूव लक्ष्यः सर्वस्य लोकस्य हिताय नूनम् ॥ ३४ ॥ कोई तो स्तुति करने, फोई नाचने, कोई गाने, कोई नमस्कार करने, कोई आनन्दके आंसू बहाने, कोई कोई उछल उछल कर मानन्द मनाने तथा कोई भगवान्के समीप गीत गाने लगे । रातिमें चन्द्रमा, दिनमें प्राणियों के नेत्ररूप, दुखहत्ता सूर्य, एक हो कर भी बहुत रूपों में विभिन्न हो कर मनुष्यों और स्वगं देवताओं की रक्षा करनेशले वही कृपानिधान परमात्मा जगत के कल्याण के लिये ही वहां लक्ष्मी सहित प्रत्यक्ष देस पड़े ॥३४|| चन्यैः पुष्पफलैः केचित्स्तोत्रैश्च विविधैर्जपैः ॥ वेदपारायणैः केचित्पू- जयन्ति जनार्दनम् ॥ ३५ ॥ धूपदीपैर्गन्धमाल्यैरन्यैः सामादिकीर्तनः ॥ दो- ३५४ श्रीवेटावलमाहात्म्य सहाटककुम्भैश्च तोरणैर्ध्वजराशिभिः ॥ ३६॥ विचित्रकुसुमैः केचित्यूज. यन्ति जनार्दनम् ॥ तुलसीमारीभिश्च फरवीरैश्च जातिभिः ॥ ३७ ॥ मल्लिकाकेतकीपुष्पैश्चम्पकैः पूजयन्ति ते॥ कोई वनमें पैदा हुए फूलों, फोंसे, कोई विचित्र स्त्रोत्रांस, विविध जगेसे और वेदोंके पारायणसे श्रीविष्णु भगवान्का पूजन कर रहे हैं। कोई धूप, दीप, गन्यमाला, सामवेदोंके गान, चमकते हुए सुवर्ग कलशों, तोरणों, ध्वजासमूहों, विचित्र एवं पुष्पोंसे जनार्दन भगवानका पूजन कर रहे हैं। कोई तुलसीको मजरी, फनेर, चमेली, मलिका, केवड़ा तथा चम्पाके फूलोंसे पूजा कर रहे हैं। भूसुरा ऋपपश्चैव कलशैः परिपूरितैः ॥ ३८ ॥ पुण्योदकैर्मन्त्रपूतैः कमण्डलुगतैः शुभैः ॥ पत्रकुम्भाहतः केचित्पूजयन्ति जनार्दनम् ॥ ३९ ॥ पत्रशाकैर्मूलफलैनैवेद्यं कल्पयन्ति च ॥ शुद्धोदकैमन्त्रपुष्पर्ध्यानः स्तोत्रजपः परे ।। ४०॥ कोई ब्राह्मण और प्रापिगण जलपूर्ण कलशोंसे, मन्त्रमूत फमण्डलु स्थित जलोंसे एवं पत्तोंसे बनाये घटोद्वारा लाये हुए जलसे जनार्दन भगवानको पुजा कर रहे हैं। कोई शुद्धोदकसे आचमन अर्पग कर मन्त्र पुष्पाञ्जलि प्रदान, ध्यान करते तथा स्तोत्रोंके साथ पत्ते, शाक, मूल, फलोंका नैवेद्य चढ़ाते हैं ॥४०॥ एवं तेषां तु पूजाभिः पूजितो मधुसूदनः ॥ आस्ते तत्र जगन्नाथः खा- मिपुष्करिणीतटे ॥४१॥ हरे मुरारे पुरुषोत्तमेति वदन्ति केचित्परिरम्भय. न्ति ॥ तूष्णीं तु तिष्ठन्ति हसन्ति केचिद्धचायन्ति केचित्कलशं वहन्ति ॥४२॥ पूर्ण मुरारेरभिषेकहेतोः पुष्पाणि सौरभ्ययुतानि गन्धैः॥ कर्पूर- कस्तूरिसुगन्धवासितानादाय सर्वे वृषभाद्रिनाथम् ॥ ४३ ॥ ते मार्गमाणा विवरन्ति तत्र ऐवा मनुष्या अपि योगिनश्च ॥ इस तरह उनकी पूजामोंसे पूजित जगन्नाथ मधुसूदन स्वामिपुष्करिणीके तटपर विराजमान हैं। कोई हरे हरारे ! पुरुषोतम ऐसा कहने और भगवानका आलिङ्गन करते हैं। कोई चुपचाप बैठे और कोई हंसते हैं. कोई ध्यान करते और कोई भगवान्के अभिषेक निमित्त जलपूर्ण कलश को उठाते हैं। कई देवता, मनुष्य और योगी श्रीमुरारीके पूर्गाभिपेड़के लिऐ अनेक सुगन्धोंले युक्त पुष्प, का, कस्तुगे मादि मिश्रित करके घृपभाचलके स्वामो भगवान् को इढ़ते फिरते हैं ।। ४४ ॥
हरिवंशोक्तम्
भीष्म उवाच-
एवंकृतेषु देवेषु ऋषिगन्धर्वकोटिषु ॥ ४४ ॥ शङ्खकाहलसन्नादैः
सङ्कुलं समजायत ॥ तस्मिन्नवसरे विष्णु: प्रादुरासीत्सरस्तटे ॥ ४६ ॥
मेरुमन्दरसङ्काशैर्जाम्बनदपरिष्कृतः ॥ नानारत्नचितैर्दिव्यैर्विमानरुपशोभि-
तः ॥ ४७ ॥ कोटिसूर्यप्रतीकाशश्चन्द्रकोटिमुशीतलः ॥ स्वर्लोकाद्भूमिप-
र्यन्तं प्रादुरासोच्छ्यिः पतिः ॥१८॥
भीष्मने कहा-इस प्रकार करोड़ों ऋषि, गन्धर्व तथा देवताओं की पूजा करते समय चारों ओरसे पर्वतपर
पुष्प वृष्टि हुई और भेरी, मृङ्ग, पटह और नगारा आदि निशान बनाने लगे। शङ्ख और काहलिक शब्दसे पर्वत
गूंज उठा। उस अवसरपर स्वामिसरोवरके तटपर श्रीविष्णु भगवान प्रकट हुए। मेरु पर्वतके समान चमकीले,
स्वर्ण और अनेक रत्नोंसे अड़ित, दिव्य विमानोंसे शोभित, कोटि चन्द्र तुल्य शीतल और पृथ्वीतलसे स्वर्गतक
फोटि सूयके समान प्रकाशयुक्त हो कर श्रीलक्ष्मीपति प्रकट हुए ॥ ४८ ॥
स्वामिपुष्करिणीतीरे रविमण्डलसन्निभे ॥ विमाने सेवितो देवैः
श्रीनिवासोऽवसत्प्रभुः ॥४९॥
स्वामिपुष्करिणी के तीरपर सूर्यमण्डलके समान प्रकाशमान, दिव्य विमानमें देवगणोंसे सेवित होते हुए श्री
निवाम भगवान विराजमान थे॥४९॥
ब्रह्मा शिवश्चन्द्रदिवाकरौ च सेन्द्रौ यमामो धनराट् च पाशी॥
रक्षोऽनिलोऽसौ वसवश्च दसौ विरिश्चिकोट्यो गणदेवताश्च ॥५०॥ पिता
पितॄणां जनकः सुराणां माता शिशूनां महतां महात्मा ॥ पतिः प्रियाणां
तरणिर्जनानां निधिः कृशानामिव निधनानाम् ॥५१॥ आविर्यभूयात्र म.
होज्ज्वलाङ्गः प्रियायुतः श्रीपभाद्रिनाथः ॥ प्रसन्नमूर्तिर्जगदेकपन्धुः
प्रसन्नधामाऽथ जगन्निवासः॥५२॥
जो प्रमा, शिव, चन्द्र, सूर्य, इन्द्र, यमराज, ममि, फुर, वरुण, राक्षस, वायु, माटों वसु, अधिनीकुमार, प्रमाके
फरोड़ों देवनागग, पिताओंफे भी पिता, देवाओं के भो रिता, याउकोंके माता, महानोंके महान, प्यारियों के पति,
भक्तों के स्वामो, और संसारमें डूबनेवालों के लिये नौका स्वरूप, निधन, गरीवॉक रिये समानाके समान है, यह
मदा पमझोले अवाले वृपमावलके स्वामी परमात्मा, प्रसन रूप, जगतके एकमात्र एनु, प्रमन्नता और
जगन्निवास है यहां लक्ष्मीसहिन प्रस्ट हुए ॥५२॥
भोपेष्टटायरमाहात्म्यम् AAM अथ श्रीनिवास सेवार्थ श्रीमीष्मकतयुधिष्ठिरप्रेषणम् तस्मात्पूजयितुं राजच्छोनियासं जगद्गुरुम् ॥ गच्छ सौम्य सदानन्दं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ५३ ॥ महापातकयुक्तो चा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ यस्य स्मरणमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ ५४॥ श्रीनिवासस्प सेवार्थ यो वा को घा बजेद्यदि ॥ तस्यैव वंशजाः सर्वे मुक्ता एव न संशयः ॥५५॥ यानि क्षेत्राणि पुण्यानि तीर्थान्यायतनानि च ॥ तानि सर्वाणि सेवन्ते श्रीनिवासं जगन्मयम् ॥५६॥ हे राजा युधिष्ठिर ! है सौम्य ! इसलिये तुम उन जगतगुरु, श्रीनिवास, सदा आनन्द सरूप और भोग, मोझ, फलके देनेवाले भगवानकी पुजा करनेके लिये जाओ, जिनका स्मरण फर टेनेसे मनुष्य महापातकों या सब पापोंसे युक्त होने पर भी पवित्र हो जाता है । जो कोई भी मनुष्य श्रीनिवास भगवानकी सेवा करनेके लिये वहाँ जावे, वो उसके वंशके सभी लोग मुक्त हो जाते हैं, इसमें कुछ भी सन्देह नहीं। जितने पवित्र क्षेत्र, मन्दिर या स्थान है, वे सभी जगन्मय श्रीनिवास भगवानका सेवन करते हैं ।। ५६॥ इदं ये पुण्यमाख्यानं शृण्वन्ति श्रद्धया नराः ॥ तेषां मुक्तिः करस्थैव गतानां किमु वैभवम् ॥ ५७ ॥ इति श्रीहरिवंशे श्रीशेषधर्मे श्रीवेकटाचलमाहात्म्यवर्णन नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायोऽत्र प्रथमः ।।१।। जो कोई इस पवित्र कथाको श्रद्धासे श्रवण करेंगे, उनको मुक्ति हस्तगत होगी, फिर जो वेवटाद्रि पर जावे, उनके वैभवका तो कहना ही क्या है ॥ ५७ ॥ इति श्री हरिबंशे शेषधर्मे श्री वेङ्कटाचल माहत्म्यवर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायोऽत्र प्रथमः ।। - श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निघयेऽर्थिनाम् । श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ श्रीवेङ्कटाचलाधीशं, श्रियाऽध्यासितवक्षसम् ।। श्रितचेतनमन्दारं श्रीनिवासमहं भजे ॥
॥ श्री श्रीनिवासाय परस्मै ब्रह्मणे नमः ।
श्रीब्रह्मोत्तरखण्डान्तर्गत-
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ।।
श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्रदायिने ॥
श्रीमदेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥
प्रथमोऽध्यायः
ब्रह्माजीको विनय कर, ऋपि वसिष्ठ मुनि श्रेष्ठ ।
पोरोहितके पापको, जसे कीन्ही नष्ट ॥१॥
सकल पापके पुञ्जका, नाशक कथा अनन्य ।
घोणतीर्थ मज्जन सुफल, पापनाश फल पुन्य ॥२॥
३५८ श्रीवेछुटाचळमाहात्म्यम् - अथ वसिष्ठप्रार्थनया ब्रह्मोपदिष्ट तत्पौरोहित्योत्थपापनिवृत्तिमार्ग: ऋपय ऊचुः- ॐ सूत वेदार्थतत्त्वज्ञ वेदव्यासकृपानिधे ॥ ब्रूहि नः सर्वतीर्थेषु तीर्थे सर्वाघनाशनम् ॥१॥ ऋषि गोले-वेदके तत्त्व मोर अर्थको जाननेवाले और वेदव्यासजीके कुरापात्र हे सूतजी ! सब तीर्थों में श्रेष्ठ एवं सब पापोंके नाश करनेवाले तीर्थको कहिये ॥१॥ सीसूत उवाच- कथयामि कथां सम्यक्सर्वपापापनोदिनीम् ॥ यस्याः श्रवणमात्रेणा दृष्टादृष्टफलागमः ॥२॥ प्राप्नुवन्ति महत्पुण्यमिति सर्वसम्मतम् ॥ कथायां कथ्यमानायां ये भवन्त्यपराङ्मुखाः ॥ ३ ॥ तस्मादेकाग्रहृदयैः फर्तव्यान्तरनिःस्पृहैः ॥ भवादृशैः पुण्यकथा श्रोतव्याऽनलिकारिभिः ॥४॥ श्री सूतजो योले -सब पापोंको छुड़ानेवाली कया मैं अच्छी प्रकारसे कहता हूं, जिसके सुननेसे दृष्ट मोर अदृष्ट फलों की प्राप्ति होती है। यह सब पियोंकी सम्मति है कि कथा कहे जानेके समय एकाप्र मनवाले बड़े पुण्यको पाते हैं, इसलिये आपके जैसे दूसरे कर्मो से निस्पृह मनुष्यको एकामचित्त हो कर अजलि यांधे हुए यह पवित्र कथा सुननी चाहिये ।। ४॥ पुरा कदाचिद्विप्राणामुत्तमोत्तमा गताः॥ वसिष्ठाद्या ब्रह्मसदः किञ्चित्कार्येच्छया गताः ॥५॥ तत्र देवैस्तथा सिद्धः पुण्यश्लोकैश्च राज- भिः । सनन्दसनकाद्यैश्च योगाचार्यैश्च सत्तमः ।।६।। गङ्गाद्याभिनंदीभिश्च सर्वतीर्थैः सविग्रहैः ॥ संसेव्यमानं सदसि ब्रमाणं चतुराननम् ॥ ७॥ वेदैरनन्तैः शास्त्रैश्च मूर्तिमद्भिरूपासितम् ॥ सुरज्येष्ठमुपागम्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥८॥ प्रणम्य सहजानन्दो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ब्रह्मन्समस्त- लोकानां नायकामन्दशेखर ॥९॥ इदं वन्दनमायाति दयया मां विलो- कय॥ पहले किसी समय वसिष्ठ आदि श्रेष्ठ प्राक्षण किसी कार्यकी इच्छासे प्रहाको सभामें गये । वहां पर देवताओं, सिद्धों, पुण्य चरित्र वाले राजर्षियों, सनन्दन सनक मादि उत्तम योगियों, गहा आदि सब नदियों, तीर्थो वेदों और शास्त्रोंसे शरीर धारण कर उपासना रिये जाते हुए चार मुखबाले तथा देवताओंमें श्रेष्ठ प्रमाके पास माकर प्रोत्तरसण्डोक्तम् ३५६ स्वभावसे आनन्द रूप श्रेष्ठमुनि वसिष्ठ यह वचन बोले-हे समस्त लोकके नायकोंमें श्रेष्ठ ! ब्रह्माजी ! यह हमारा प्रणाम आता है । कृपा कर मेरी मोर देखिये ॥ इति प्रणम्योत्थितं तं वसिष्ठभूषिसत्तमम् ।। १०॥ दयया विधिरा- लोक्य निषीदेत्यत्रयीत्तदा ॥ तत्र ब्रह्मसभामध्ये वर्तमानकथासु च ॥१॥ निवृत्तासु ततः पश्चानुवाच च पितामहः । किमर्थमागतोऽसीति यसिष्ठ वाक्यमब्रवीत् ॥१२॥ ततो वसिष्ठः प्रणतो विनयावनतो मुनिः॥ वाक्यं विज्ञापयामास ब्रह्मणेऽनन्ततेजसे ॥१॥ इस प्रकार प्रणाम करके उठे हुए उस श्रेष्ठ ऋषि वसिष्ठजीको दयासे देख कर प्रझाने- “ठो ऐसे कहा। तव प्रशाकी उस सभामें कही जाती हुई कथाके समाप्त होनेपर प्रझा कहने लगे।" और यह वचन वसिष्ठसे बोले- "किसलिये माये हो,-तब विनयसे झुके हुए एवं प्रणाम करते हुए बसिष्ठ मुनि अनन्त तेजवाले प्रशासे वोले ॥ १३ ॥ पसिष्ठ उवाच- प्रसीद भगवन्ब्रह्मन्पङ्कजासन ते नमः॥ विज्ञाप्यं किश्चिदस्त्येतद्दय- याऽऽकर्णय प्रभो ॥ १४ ॥ यसिष्ठ वसिष्ठेति मानं कुर्वन्ति मे जनाः ॥ तत्सर्वं मम दुःखाय जायते नात्र संशयः ॥ १५ ॥ जानाति मां राजपु- रोहितं भवान्पुरोहितानां पहुलं हि पापम् ॥ ते रोजानो यचदर्घ चरन्ति पुरोहितानां तदिति प्रवादः ॥१६॥ यसिष्ठ बोले-हे भगवन ! कपलासन ! ब्रह्मा ! आपको प्रणाम है। मेरे ऊपर प्रसन्न होइये। मुझे आपसे कुछ कहना है । हे प्रमु ! दयापूर्वक आप सुनिये ॥ सय लोग मुझको "वसिड, वसिष्ठ" ऐसा मान करते हैं, इससे मैं दुःख हो पाता हूं। इसमें संशय नहीं । आप मुझको राजपुरोहित जानते हैं। पुरोहितों को बहुत पाप होता है राजा. गण जो जो पाप करते हैं ये सब पुरोहितोंको प्राप्त होते हैं, यह प्रवाद है। प्रायश्चित्तेनापवार्य यहुलं पापमस्ति मे॥ तत्पापशान्तिमिच्छन्दै सदा व्यग्रो भवाम्यहम् ॥ १७ ॥ अन्यच किञ्चिदस्तीह तच्छृणुष्व महा- मते ॥ १८॥ प्रायश्चित्तसे छूटनेवाले मेरे बहुतसे पाप है, उन पापोंकी शान्त करने में में सदा व्यप रहना हूँ । हे महामते ! और पुछ कहनेको है । उसे सुनिये ।।१६।।
श्रोवेटोचलमाहात्म्यम् सर्वावद्धोपाख्यानम् फचिद् ग्रामे कश्चिदस्ति सर्वदा मत्परायणः ॥ स नास्तिको दुष्पक- तिः सर्वपापरतः सदा ॥१९॥ दरिद्रश्च दुराचारः सर्वाबद्ध इति द्विजः ।। यज्ञस्थानेषु सर्वेषु सन्तिष्ठत्सु द्विजातिषु ॥२०॥ यत्किश्चिदक्षिणापेक्षी सो- प्यागत्य स्थितः फचित् ॥ तं दृष्ट्वाऽवदन्यो वै दिजो रोपेण पूरितः ॥२१॥ सर्वापद्ध किमर्थं त्वमिहागत्य द्विजातिषु ॥ वसिष्ठवत्तिष्ठसि त्वं स्नानाचा- रविवर्जितः ॥ २२॥ किसो गांवमें नास्तिक, दुष्ट प्रकृतिवाला, सदा सव पापोंमें लगा हुआ, दद्धि तथा दुष्ट आचरणवाला होकर भी सदा मेरा भक्त, सर्वायद्ध नामका एक ब्राह्मण था। वह सब यज्ञस्थानों में ब्राह्मणों के रहते हुए कुछ दक्षिणाकी इच्छासे गया । उसको देख कर क्रोधयुक्त होकर दूसरा ब्राह्मग बोला-हे सर्वाबद्ध ! किसलिये स्नान और आचार से होन होनेपर तुम यहां आ कर द्विजातियोंमें वसिष्ठके ऐसा बैठे हो । २२ ।। सर्वायद्धस्तु तच्छ्रुत्वा गतोऽन्यत्रातिदुःखितः ॥ कोपादसिष्ठवदिति मा प्रत्युक्तं द्विजजन्मना ॥ २३ ॥ स वसिष्ठो रक्षतु मां पावनं च करोतु माम् ॥ इति नित्यं वदत्येवं ध्यायते हृदये च तम् ॥२४॥ वाग्वसिष्ठ व. सिष्ठेति सर्वदा तस्य वर्तते ॥ कायिकं मानसं पापं वाचिकं नास्ति तद्भु- वि॥ २५॥ यन्नानेन कृतं पापं ताहफापि न मे मतः ॥ तथापि मा- माश्रयते तस्मात्तस्मिन्कृपा मम ॥ २६॥ मामाश्रितस्य मम च पापं राज- पुरोधसः ॥ यथा शुद्ध्यति तन्मे त्वं वद लोकपितामह ॥ २७ ॥ यह सुन कर सर्वाबद्ध अत्यन्त दुःखित हो कर दूसरी जगह चला गया मोर हृदयमें मेरा हो ध्यान करता हुआ वह ऐसा कहता रहा कि ब्राह्मणोंने क्रोधसे मुझको वसिष्ठके समान कहा है । अतः वे वसिष्ठ ही मेरी रक्षा करें और पवित्र भी करें । उसकी बोली सदा वसिष्ड, वसिष्ठ" ऐसी ही थी। संसारमें कायिक, वाचिक और मानसिक ऐसा कोई भी पार नहीं है जो उसने न क्रिया हो । जिप्सने पाप कर्म ही किया है, वह कभी भी मेरे प्रिय नहीं होता है, तथापि वह मेरे माश्रयमें है, इसलिये उस पर मेरी कृग है। मेरे भक्त और मुझ राजपुरोहितका पाप जिस प्रकार शान्त होगा, हे लोकपितामह ! थाप वह मुझसे कहिये ।। २५ ॥
प्रेझोत्तरखण्डोक्तम् श्रीसूत उवाच- ब्रमा तदाब्रवीदेनं वसिष्ठं मुनिसत्तमम् ॥ प्रायश्चित्तापनोद्यानि पा- पानीत्यवधारय ॥ २८ ॥ श्री सुतजी घोजे-प्रमाने तब उन मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठजीसे कहा- सब पाप प्रायश्चित्तसे छूटनेवाले हैं, ऐसा समझो ॥२८॥ वसिष्ठ उवाच-- मुनिब्रह्माणमवदत्स्वामिस्तच्छृणु साम्प्रतम् ।। मम तस्य च पापानि घनानि यहुलानि च ॥ २९ ॥ प्रायश्चित्तैर्न नश्यन्ति तस्मात्त्वामागतोऽस्म्य. हम् ॥ नमस्करोमि धर्मात्मंस्त्वामेव शरणं गतः ॥३०॥ आवयोरल्पयत्नेन नश्यन्ते पापराशयः ॥ येन दृष्टं फलं च स्यात्तमुपायं वदस्व मे ॥ ३१ ॥ वसिष्ठ बोले-हे स्वामी ! सुनिये। इस समय मेरे और उसके बहुतसे पापपुख प्रायश्चितसे नहीं नष्ट होनेवाले हैं, इसलिये मैं आपके पास आया हू । हे धर्मात्मा ! मैं आपको प्रणाम करता हू । आपही मेरी गति हैं। जिस थोड़े उपायसे हम दोनोंके पापराशि नष्ट हो जाये और उसका प्रत्यक्ष फल दिसलाई पड़े सो मुझसे कहिये ।। ३१ ।। सूत उवाच- इति पृष्टस्ततो ब्रह्मा विचार्य हृदये हरिम् ॥ वेङ्कटेशं नमस्कृत्य वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ ३२॥ श्रीसूतजी बोले- इस प्रकार वसिष्ठ द्वारा पूछे हुए ब्रह्मा, अपने हृदयमे श्रीवेङ्कटेशको ध्यान एवं प्रणाम फर वसिष्ठसे यह वचन बोले ॥३२॥ अथ ब्रह्माज्ञया श्रीवेकटाचलं प्रति वसिष्ठाद्यागमनम् ब्रह्मोवाच- काश्या दक्षिणदेशे वै कश्चिदस्ति महीधरः ॥ वेङ्कटाद्रिरिति ख्यातो विश्वलोकैकसम्मतः ॥ ३३ ॥ श्रीवेङ्कटेति यन्नाम मयो वाचा वदन्नपि । देवानां वन्दनीयत्वं याति तादृड् महीधरः ॥ ३४ ॥ तत्र तीर्थानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च ।। पट्पष्टिकोटितीर्थानि विद्यन्ते वेङ्कटाचले ॥३५॥ ४६ ३१२ श्रीवेटीचळमाहात्म्यम् ब्रह्मा बोले-~फाशीके दक्षिण देशमें समस्त प्रमाण्डमें एक ही माना हुआ बेहटाचल ऐसा प्रसिद्ध कोई पर्वत है जिसका श्रीवेङ्कट ऐसा नामको योलता हुमा मनुष्य देवताओंसे भी प्रणाम किया जाता है, इस प्रकारका प्रभाव- वाला वह पवंत है। उस श्रीवेङ्कटाचलपर सब पापों को हरण करनेवाले छियासठ फरोड़ तीर्थ हैं ॥३६॥ स्वामितीर्थमिति ख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥ तत्तोरे दक्षिणे विष्णुर्लक्ष्म्या सह विमोदते ॥ ३६॥ अगस्त्यशङ्खणादीनामभीष्टवरदाय- कम् ॥ वेङ्कटेशं नमस्कृत्य दृष्टादृष्टं च विन्दति ॥ ३७॥ तस्य वेङ्कटशै- लस्य मध्ये घोणमिति स्मृतम् ॥ एक तीर्थ पवित्रं वै तत्र स्नातः शुचिः सदा ॥ ३८॥ मीनसंस्थे सवितरि पौर्णमास्यां महातिथौ ॥ घोणस्नानेन सर्वाणि नश्यन्ति दुरितानि हि ॥ ३९ ॥ सब तीर्थों में स्वामीतीर्थ ऐसा प्रसिद्ध एक उत्तम तीर्थ है । उसके दक्षिण तोरपर विष्णु भगवान लक्ष्मीके साथ मानन्दसे रहते हैं । अगस्त्य और शंखण आदिको अभीष्ट वर देनेवाले वेङ्कटेशको प्रणाम कर मनुष्य हष्ट और अदृष्ट सर फलको पाते हैं। उस वेवट पर्वतके बीचमें "घोण" ऐसा प्रसिद्ध एक पवित्र तीर्थ है, वहांपर स्नान करनेसे मनुष्य सदा पवित्र होता है। मीन राशिके सूर्य होने पर महातिथि पूर्णमासीयो घोणमें स्नान करनेसे सम पाप नष्ट होते हैं ।। ३९ ॥ त्वदाश्रितस्त्वं च तत्र गत्वा वेङ्कटभूधरे ॥ मोनमासे पौर्णमास्यां स्नातौ पूतौ भविष्यथः ॥ ४० ॥ इत्युक्तवन्तं ब्रह्माणं नमस्कृत्याऽथ हृष्ट- घोः॥ अवरुद्ध ब्रह्मलोकादत्यन्तं त्वरयान्वितः ॥४१॥ सर्वावद्धमुपा- गम्य वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।। रे रे ब्राह्मण मां नित्यमाश्रितोऽसि सदा वदन् ॥ ४२ ॥ तत्पापपरिहाराय किञ्चिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ गच्छामि वेड्क- टगिरिमेहि शीघ्र मया सह ॥ ४३ ॥ इत्युक्तमात्रो विप्रोऽसौ तेन साधू जगाम ह॥ तुम्हारा भक्त और तुम वेङ्कटाचलको जा कर मौनराशिको पूर्णिमामे स्नान करनेसे पवित्र हो जाओगे। इस प्रकार कहने पर ब्रह्माको प्रणाम करके प्रसन्न मन वसिष्ठमुनि ब्रह्मलोकसे उतर कर शीव्रतासे सर्वाबद्धके पास आ कर वचन बोले-हे ब्राह्मग ! सदा मेरा ही नाम लेना हुआ तुम मेरे ही आश्रयमे रहते हो । तुम्हारे पाप छुड़ाने के लिये कुछ उपाय कहता हूं, सो सुनो। मैं वेङ्कटावलको जाता हूँ, मेरे साथ तुम भी आओ । इतना कहनेसे ही वह ब्राह्मण उनके (वसिष्ठके) साय गया ॥ ४४ ।।
ब्रह्मोत्तरखण्डोक्तम् ३६३ अथ घोणतीर्थस्नानेन वसिष्ठादीनां पापनिवृत्तिः सत्राह्मणो वसिष्ठोऽसौ वेङ्कटाचलमीयिवान् ॥ शुकस्य घरदं कृष्णं सुवर्णमुखरीतटे ।। ४४ ॥ दृष्ट्वा प्रणम्य पश्चात्स वेङ्कटाचलमूलगः ॥ कापि- लाख्ये कृतलानस्तोर्थे पापप्रणाशने ॥ ४५ ॥ आरुह्य वेङ्कटं शैलं स्वामिपु- करिणीं ययौ ॥४६॥ तत्र स्नात्वा भूवराहं प्रणम्य घनःशान्तिं प्रार्थयित्वा स विप्रः ॥ लक्ष्मीनार्थ दक्षिणे कूलभागे नत्वा नाथ स्तोत्रयामास सम्यक् ॥ ४७॥ ब्राह्मगके साथ वसिष्ठ मुनि वेङ्कटावलको आये और सुवर्णमुसरीके तटपर शुकको वर देनेवाले कृष्णके दर्शन ओर प्रणाम कर पीछे वेङ्कटाचलके मूलमे जा कर पापको नाश करनेवाले कापिलतीर्थमें स्नान कर, अंवेङ्कटाचल पर स्वामिपुष्करिणीको आ पहुचे। वापर स्नान करनेके बाद भूवराहको प्रणाम कर, उनसे पापको शान्तिकी प्रार्थना करके उन ब्राह्मणने दक्षिण तीरपर लक्ष्मीपतिको प्रणाम कर, अच्छी प्रकार उनकी प्रार्थना की ॥४७॥ जय धातृगिरा निदर्शितो जय लोकावनदक्ष रक्ष माम् ॥ जय शङ्ख- णपूजितेह मां दिजमेनं च पुनीहि केशव ॥४८॥ तव वेङ्कटनायकाचले महति श्रीधर घोणतीर्थके ॥ अभिषेकविधित्सयाऽऽगतो भगवंस्तत्र फलं प्रयच्छ मे ॥४९॥ ब्रह्माके बतलानेसे देसे गये हुए आपको जय हो! संसारके पालन करनेमें समर्थ आपकी जय हो ! मुझ को बचाइये । हे शकणसे पूजित ! आपकी जय हो । हे केशव ! यहाँपर इस ब्राह्मण को और मुझको पवित्र कीजिये। आपके वेङ्कटाचल पर्वनपर, अत्यन्त शोभासे युक्त घोणतीर्थमें स्नान करनेकी इच्छासे में आया हूँ। हे भगवन् ! उसका फल मुझको दीजिये ॥४६॥ इति स्तुत्वोत्तरे देशे पापनाशनतोके ॥ सर्वापद्धेन सहितः स्नात्या घोणं जगाम ह ॥ ५० ॥ एकादश्यां तत्र गत्वा पञ्चरात्रमुवास ह ॥ मीन- मासे पञ्चदश्यां मध्याहे स्नातुमागतान् ॥ ५१ ॥ ऋपीन् देवांश्च यक्षांश्च गन्धर्वान्किन्नरांस्तथा ॥ आश्चर्यं परमं गत्वा वसिष्ठो विप्रसंयु- तः ॥५२॥ स्नात्वा सङ्कल्प्य विधिवद्देवर्षीनभितयं च ।। सह विप्रेणोप- विश्य जपं चके विधानतः ॥ ५३ ॥ जपान्ते श्रोहरिं ध्यायन समाधिस्थो. ऽभवन्मुनिः॥
। ३६४ श्रीयेङ्कटाचलमाहात्म्यम् इस प्रकार स्तुति कर वे उत्तरमें पापनाशन तीर्थमें सर्वायफे साथ स्नान करके "घोण तीर्थ को गये । एका- दशीको जा कर पांच रात्रि वहां ठहर गये। मीनराशिफी पूर्णिमाको मध्याहमें स्नान करनेको बाये हुए ऋषियों, देवताओं, यक्षों, गन्धर्वो और फिन्नरोंको देख कर ब्राह्मणके साथ वसिष्ठ अत्यन्त आश्चर्यान्वित हो, नियमके साथ संकल्पपूर्वक स्नान फर, देवतामों एवं मृपियोंको तर्पण करके पैठ कर माझगो साय विरिपूर्वक जप करने लगे और हरिको ध्यान करते हुए वे मुनि जपफे अन्तमें समाधिमें लग गये ॥३॥ अथ वसिष्ठं प्रति भगवर्णितघोणतीर्थमाहात्म्यम् स्नात्वा तिष्ठत्सु सर्वेषु तत्र घोणे पुरो मुनेः ॥५४॥ आविरासी- वेङ्कटेशः श्रिया साध जगत्पतिः ॥ गरुडासनमारूढः पीताम्बरधरो हरिः ॥५६॥ प्रसन्नवदनाम्भोजः सर्वप्राणियापरः ॥ कटाक्षयन् करुणया सर्वोस्तीर्थार्थमागतान् ॥५६॥ सनन्दसनकायैश्च सेनेशानन्तसंयुतः॥ सेव्यमानो वेङ्कटेशो पसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ॥ ५७ ।। वसिष्ठके प्रति भगवानका कहा हुआ घोणतीर्थका माहात्म्य वहांपर घोणतीर्थमें स्नान कर बैठे हुए सय मुनियोंके आगे लक्ष्मीके साथ, संसारके स्वामी, पीतवस्त्रधारण किये हुए, प्रसन्न मुखकमलवाले तथा सब प्राणियोंपर दया करनेवाले श्रीवेङ्कटेश गरुड़के मासनपर बैठे हुए, प्रकट हुए । विष्वक्सेन एवं शेपके साथ, सनन्दन और सनक आदिसे सेव्यमान श्रीवेङ्कटेश तीर्थमें स्नानको आये हुए सबको फरुणाकी दृष्टिसे देखते हुए, वसिष्ठसे वचन बोले ॥५७|| वसिष्ठाहं प्रसन्नोऽस्मि तव वर्धस्व वैभवात् ॥ मम तीर्थस्य मा- हात्म्यं श्रुत्वा ब्रह्ममुखाद्भवान् ॥५८॥ भक्त्या समागतो यस्मात्ततस्तु- ष्टोऽस्मि ते मुने ॥ वरं वरय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते ॥ इत्युक्तो वेङ्कटे- शेन मुनिः प्रोवाच केशवम् ॥ ५९ ।। हे वसिष्ठ । मैं तुमसे प्रसन्न हू, तुम वैभवसे बढो। मेरे तीर्थके माहात्म्यको प्रमाके मुखसे सुन कर भक्तिपूर्वक जो तुम आये हो, हे मुनि! उसीसे मैं प्रसन्न हूँ। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! तुम्हारे मनमें जो है, सो वर मागो । श्रीवेङ्कटेशसे इस प्रकार कहे हुए वे मुनि सादर वचन बोले ।। ५९॥ वसिष्ठ उवार- नमोऽस्तु वेङ्कटाघीश विश्वरक्षामणे हरे ॥ विज्ञापनां मदीयां त्वं ब्रह्मोत्तरखण्डोक्तम् सावधानमनाः शृणु ॥ ६०॥ अयं विप्रो मम सखा कृतवानपि पात- कम् ॥ मय्यनुग्रहबुद्ध्या च तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ ६१ ॥ सर्व सोवा पवित्रं च कुल पापविवर्जितम् ॥ उक्तो वसिष्ठेनैवं तु वेङ्कटाचलना- यकः ॥६२॥ वसिष्ठ बोले हे वैङ्कटेश! संसारकी रक्षा करनेवाले, हरि ! मेरी प्राथनाको आर सावधानचित्त हो कर सुनिये। यह ब्राह्मण मेरा मित्र और घोर पाप करनेवाला भी है, मेरे ऊपर कर करके सबको सहन कर इस तीर्थक प्रभावसे इस ब्राह्मणको पवित्र और पापसे हीन कर दीजिये। श्रीवेङ्कटेश इस प्रकार वसिष्ठले प्रार्थित हुए ।। ६२ ।। श्रीभगवानुवाच- वसिष्ठ जातः सन्तोषो ममातीव महामुने ॥ ममाश्रितोऽयमित्येव दया तस्मिंस्त्वया कृता ॥ ६३ ॥ य आश्रितेषु वात्सल्यं कुरुते स इहोत्त- मः ।। तस्मिन्मम महामोतिस्तन्मदीयगुणो महान् ॥ ६४ ॥ अयं च त्वयि विश्वासाद्भक्तिं विहितवानहो ।। महत्सु भक्तिं यः कुर्यात्स एव पुरुषोत्त- मः ॥६५॥ तस्य लक्ष्म्या समेतोऽहं वसामि सततं हृदि ॥ अयं तु बहुपा- पानि कृतवांल्लोकगर्हितः ॥६६।। एको गुणोऽपि नास्त्यस्मिन्सर्वावद्ध इती- रितः । तथापि त्वत्सहायेन तीर्थमागत्य भक्तितः ॥६॥ स्नातश्च पूर्णि- मायोगे पापं सर्व लयं गतम् ।। श्री भगवान बोले-हे महामुनि ! वसिष्ठ ! मुझको अत्यन्त सन्तोप हुआ , क्योंकि मापने यह मेरा आश्रित है, ऐसा जानकर इसपर दया की है । जो अपने आश्रितों पर वात्सल्य भाव प्रदर्शित करते हैं. वे इस लोकमें श्रेष्ठ हैं, उनके ऊपर मेरा अत्यन्त प्रेम होता है। क्योंकि यह मेरा महान् गुण है। और इसने आपमें विश्वास करके भक्ति भी की है। बड़ोंमें जो भक्ति करता हैं वही श्रेष्ठ पुरुप है । उसके हृदयों में लक्ष्मीके साथ रहता हूं। संसारमें यह निन्द्य ब्राह्मणने बहुनसे पाप किये हैं। इसमें एक भी गुण नहीं है । यह सर्वावद्ध नामसे प्रसिद्ध है, तथापि तुम्हारी सहायतासे इसने तीर्थमें मा कर भक्तिपूर्वक पूर्णिमाके योगमें स्नान किया है, इससे इसके सब पाप नष्ट हो गये ॥६६ सर्वे चास्मिन्गुणा जाताः सहवासेन ते मुने ॥ ६८ ॥ तस्मात्स सर्व- सिद्धाख्यामय प्रभृति यास्यति ॥ अस्याहं हृदये तिष्ठन्मत्कर्माणि प्रवर्तय- म् ॥६९॥ घनिकं धार्मिकं चैव करोमि सुखिनं तदा। वसिष्ठ शृणु मदाक्य- मेतेषां सन्निधौ वे ॥ ७० ॥ पौरोहित्येन सनातं तब दोपं हराम्यहम् ।। - श्रीयेसटाचलमाहात्म्यम् पुरुपो वाऽथवा नारी ब्राहमणः क्षत्रियोऽपि वा ॥७२॥ पापान्मुक्तो पान्छि- तानि मामोति हि न संशयः ॥ और हे मुनि ! तुम्हारी सातिसे इसमें सब गुण आगये । इसलिये आजसे यह सर्वसिद्ध ऐसा प्रसिद्ध होगा। मैं इसके हृदयमें रहते एवं सत्कर्मों को फराते हुए इसको, धनी, धार्मिक और सुखी बनाऊंगा। हे वसिष्ठ ! मेरे वचनको सुनो, मैं इन लोगोंके सन्मुख कहता हूं। पौरोहित्यसे उत्पन्न तुम्हारे सब पापोंको मैं हरण करूंगा। पुरुप हो अथवा स्त्री, प्राह्मण हो अथवा क्षत्रिय, मेरे उद्देश्यसे तपस्या फरफे पापसे छूट कर वान्छित फलको पाता है, इसमें संशय नहीं है ।। ७२ ॥ मामुद्दिश्य तपस्तत्वा तुम्बुरुभंगवानिह ॥७२॥ तीर्थस्य स्वस्य नाम्नैव ख्याति प्रार्थितवानभूत् ॥ अज्ञानाद्विहितं ज्ञानान्मनोवाकायकर्मभिः ॥७३॥ यत्पापं तदशेपं चाप्यत्र स्नानेन शाम्यति ॥ नारी या पुरुषो वाऽपि स्नात्वा तोर्थे शुभे दिने ॥७४॥ इष्टार्थ स्वं स्वमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ दत्ता तुम्बुरुनीर्थाख्या तीर्थस्यास्य महामुने ॥ ७ ॥ तुम्बुरु भगवानने इस तीर्थको ख्याति अपने नामसे होनेके लिये प्रार्थना की। ज्ञानसे अथवा अज्ञानसे मन, वचन और कर्मसे जो पाप किये जाते हैं वे सब यहां पर स्नान करनेसे नष्ट हो जाते हैं। सो अथवा पुरुप इस तीथमें शुभदिनमें स्नान करके अपने अपने इच्छित फठको पाते हैं, इसमें संशय नहीं है। हे महामुनि ! इस तीर्थका नाम तुम्बुरु तीर्थ किया गया है ॥ ७ ॥ वर्षे वर्षे मीनमासे पूर्णिमायां शुभे दिने ॥ स्नाति तुम्बुरुनीर्थेऽस्मिन्स धन्यो भुवनन्नये॥७॥ कन्या भर्तारमाप्नोति लोके सर्वगुणोत्तरम् ।। युवती दीर्घमाङ्गल्यं कुलोत्तारं सुतं तथा ॥ ७७॥ वृद्धा पापविनिर्मुक्ता पुत्रपौत्रा- दिसंयुता ॥ धनान्विता पन्धुमती जीवद्भी चिरं वसेत् ॥ ७८ ॥ वन्ध्या पुत्रं प्रसूते ह स्नानादव न संशयः ॥ पुरुषो धनमन्विच्छन्धनो भवति नि- त्यदा ॥७२॥ पुत्रार्थी लभते पुत्रं पौत्रं पौत्रेप्सुराप्नुयात् ॥ मानार्थी लोक- सम्मानं विद्यार्थी यहुविद्यताम् ॥ लौकिके वैदिके कार्ये पटुर्भवति सर्वदा ।। ८०॥ प्रतिवर्ष मीन राशिकी पूर्णिमाके शुभ दिनमे जो इस शुभ तुम्बुरु तीर्थमें स्नान करता है, वह तीनों भुवनों में धन्य है। कन्या संसारमें सब गुणोंसे श्रेष्ठ पति पाती है, एवं युवती चिर सौभाग्य और कुलको तारने वाला पुत्र ब्रह्मोत्तरखण्डोक्तम् ३६७ पातो है । वृद्धा खो पापसे छूटकर, पुत्र-पौत्रादिके साथ, धनवती और अन्धुपती हो कर पतिके जीते हुए वहुत दिनतक जीवी है। यहां पर स्नान करनेसे पन्ध्या स्त्रीको पुत्र होता है। धनको चाहता हुआ पुरुष सदा धनी होता है, पुनको चाहनेवाला पुत्रको, पौत्रको चाहनेवाला पौत्रको पाता है । सम्मानको चाहनेवाला ससारमे सम्मान और विद्याको चाहनेगला बहुत विद्या पाता और लौकिक एवं वैदिक कर्मों में सहा पटु होता है ॥८॥ अत्र स्नाता मुक्तपापाः समस्ता धान्यं द्रव्यं पुत्रभाग्यं च लब्ध्वा ।। सौख्यं लब्ध्वा बन्धुमध्ये समस्तमायुष्मन्नो विष्णुलोकं व्रजन्ति ॥ ८१ ।। अत्र तोर्थेऽत्र दिवसे स्नात्वा ये भाग्यशालिनः ॥ दानं कुर्वन्ति विप्रेभ्य- स्तेष्यत्यन्तद्या मम ।। ८२ ॥ सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति तेपां लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् ।। गोदानं राजतं दानं भूदानं च फलं तिलान् ॥८३॥ विद्यां वस्त्रं च विप्रेभ्यो दाता सोऽतीव मे प्रियः ॥ ताम्बूलं च सुगन्धं च दधि तक्रं गु. डोदकम् ॥ ८४ ।। दत्त्वा ब्रह्मशिवादीनां वन्दनीया भवन्ति ते ॥ यहापर स्नान किये हुए सर मनुष्य धान्य द्रव्य और पुत्रका सोभाग्य एवं वन्धुमें समस्त सुख लाभ कर बहुत दिन जी कर विष्णुलोकमें जाते हैं। इस तीर्थमें इस दिनको स्नान करके जो भाग्यवान पुरुप प्रामगों को दान देते हैं उनके ऊपर मेरी अत्यन्त कृपा रहती है । जो यहा सुवर्ग दान करते हैं उनकी लक्ष्मी स्थिर होतो हैं, गोदान. चान्दी दान, भूमिदान, फल, तिल, वस्त्र एवं विद्याको ब्राह्मगोंको देनेवाला मेरा अत्यन्त प्रिय होता है। ताम्बूल, सुगन्ध, दही, तक्र, गुडका जल, (शर्बत ) दान कर वे ब्रह्मा शिव आदिसे वन्दनीय होते हैं | ये ब्राह्मणान्भोजयन्ति भक्त्या भागवतानिह ॥ ८५॥ तानालोक्य महानन्दो मम लक्ष्म्याश्च जायते ॥ कलौ युगे च प्रख्यातं तीर्थमेतवि. ष्यति ॥ ८६ ॥ स्नानं दानं मनुष्याणां सर्वाघौघविनाशनम् ॥ अत्र मार्गे प्रपां ये वै कुर्वन्ति श्रमहारिणीम् ॥ ८७ ॥ तान्मदंशानुपिगणा वदन्त्यत्र न संशयः ॥ सर्व दानं कोटिगुणं भवत्यत्र न संशयः ॥ ८८ ॥ तस्मात्कु चन्तु दानानि सर्वे मनुजपुङ्गयाः ॥ सर्वदाऽस्मिन्पुण्यदिने सन्निधिं विद्या- म्यहम् ॥ ८९॥ जो भक्तिपूर्वक वैष्णव माहगोंको यहा भोजन कराता है, उसको देख कर मुझे एव लक्ष्मीको अत्यन्त मानन्द होता है । कलियुगमें यह तीर्थ प्रसिद्ध होगा। यहापर स्नान और दान करना मनुष्यों के सर पारों को नाश करता है। यहापर जो लोग थकावटको मिटानेनाले प्याऊ ( जल पीनेका स्थान ) घनायगे उनको भूपिगग मेरमशसे उत्पन्न श्रीवेङ्कटाचलमाहाल्यम् कहते हैं, इसमें संशय नहीं है। सब दान यहांपर करोड़ गुना होता है, इसमें संशय नहीं है। इससे सब मनुष्य - श्रेष्ठ यहांपर दान करें। सदा पुण्य दिनमें मैं यहांपर प्रत्यक्ष रहता हूं। यहां पर स्नान किये हुए सबको इच्छित फलको देता हूं ॥८९॥ स्नातानामत्र सर्वेषां वाग्छितानि ददाम्यहम् ॥ तीर्थार्थमागतान्स- नाहूय घननिःस्वनः ॥ २०॥ भगवान् वेङ्कटाधीशो वाक्यमर्थववी- त् ॥११॥ सर्वेषां वः सर्वपापक्षयोऽभूत्सर्वेषां वो वाञ्छितं दत्तमेव ॥ सर्वे- पां वः सन्तु कालान्तरे च लोकाः श्रेष्ठा योगिनामप्यलभ्याः ॥९२॥ कलौ तु भारते वर्षे मानुषं जन्म दुर्लभम् ॥ ततो वेङ्कटयात्रा तु दुर्लभा सुकृतं विना ।।९३॥ ततोऽप्यस्मिन्दिने पुण्ये तीर्थे तुम्बुरुनामके ॥ स्नानं दानं च लब्धं चेत्ते कृतार्था न संशयः ॥१४॥ तीर्थके लिये आये हुए सबोंको बुलाकर मेके समान शब्दवाले श्रीवेङ्कटेश सार्थक वचन बोले- कि आप सब किसीका पाप क्षय हो गया, आप सब किसीको मैंने वाञ्छित फल दे दिया, आप सब किसोको मृत्युके बाद श्रेष्ठ एवं योगिर्योको भी अलभ्य लोक मिलेगा। फलियुगमें भारतवर्ष में मनुष्यका जन्म दुर्लभ है । पुण्यके बिना वेङ्कटाचलको जाना उससे भी दुर्लभ है। जिनको पुण्य दिनमें इस तुम्बुरुतीर्थमें उससे भी दुर्लभ स्नान और दान मिल जाय तो वे कृतार्थ हो गये, इनमें संशय नहीं है ॥ ९४ ॥ इत्युक्त्वा वेङ्कटाघीशो हरिगरुडवाहनः ॥ रमया सहितो रेमे वेष्टा- ख्ये महीधरे ॥ ९५ ॥ ऐसा कह कर गरुड़वाहन श्री बंकटेश वैकटाचल पर लक्ष्मोके साथ रमण करने लगे ॥६॥ एवं तुम्युस्तीर्थे चै स्नात्वा देवर्षिमानवाः ॥ हरिं नत्वा तददनसुघां पीत्वा यथागतम् ॥ ९६ ॥ प्रशंसन्तस्तु तत्तोर्थ ययुः सन्तुष्टमानसाः ॥ इस प्रकार तुम्सुरु वीर्यमें स्नान कर देवता, ऋषि, मनुष्य मादि हरिको प्रणाम कर उनके मुख कमल के दर्शन कर उस वीर्यकी प्रशंसा करते हुए आनन्दमनसे जैसे आये ये वैसे चले गये। अध घोणस्नानेन सर्पसिद्ध सर्वापद्धं प्रति वसिष्ठादिप्रशंसा पसिष्ठः सर्वसिद्धेन तुष्टः स्वावासमागमत् ॥ किश्चित्कालानन्तरं तं घसिष्ठो पाक्यमवयीत् ॥२७॥ गच्छ विप्र स्वकं ग्रामं धनवत्स्वगृहं ब्रज ॥ पेस्टेशप्रसादेन धनधान्यादिकं पहु ॥ ९८॥ स्नानदानजपादीनि विप्रक- - ब्रह्मोत्तरखण्डोक्तम् र्माणि चाऽऽचर ॥ महत्सु पूजां कुर्वाणो भोजयन्ब्राह्मणानपि ॥ ९९ ॥ वेङ्कटेशेत्यभिवदन् पुत्रपौत्रैः सुखो भव ।। घोण स्नानसे सर्वसिद्ध सर्वापद्धके प्रति रसिष्ठ आदिकी प्रशंसा प्रसन्न वसिष्ठ ससिद्धके साथ अपने निवासस्थानको माये और कुछ समय बाद वसिष्ठ उससे वचन बोले- हे प्रिय ब्राह्मण ! अब अपने गावको जामो और धनसे पूर्ण अपने घरको जाओ, वेङ्कटेशको प्रसन्नता तुमको बहुत धन और धान्य हो गया । अब स्नान, दान, जप आदि ब्राह्मणकर्मों को करो। बडोंकी पूजा करते, ब्राह्मणको भोजन भी कराते एवं वेङ्कटश ऐसा कहते हुए पुन पौत्र के साथ सुखो होआ ॥ १०॥ इत्युक्तः स वसिष्ठेन नत्वा तत्पादपङ्कजम् ॥१०० ॥ स्वग्रामम- गमत्सिद्धः सर्वैरभ्युद्गतोऽभवत् ।। सर्वसिद्ध भवान् धन्यो वेङ्कटेशकृपानि- धिः ॥१०१ ॥ वसिष्ठस्य प्रसादेन त्वत्समः पुरुषो न हि ॥ एवं सम्पू- जितः सर्वैर्ब्राह्मणक्षत्रियादिभिः ॥ १०२ ।। धनधान्ययुतः सपुत्रपात्रः स सदाचारयुतः सदानधर्मः ॥ अथ वेङ्कटनायकेति जल्पन्नवनौ ब्राह्मणपुङ्गची पभूव ॥ १०३ ।। एवं सत्सङ्गमहिमा त्वेवं वेङ्कटवैभवः । एवं तुम्बुरुतो- थेस्य महिमा लोकसम्मतः ॥ १०४ ।। वसिष्ठसे इस प्रकार कहा गया हुआ वह सिद्ध उनके चरण कमलको प्रणाम करके अपने प्रामको गया, और सबने आदरसे उसकी अगुवानी की-हे सर्वसिद्ध ! वेङ्कटेशकी कृगसे तुम धन्य हो ! वसिष्ठको कुरासे तुम्हार समान पुरुष नहीं है । इस प्रकार सय प्राह्मण, क्षत्रिय आदिसे पूजित, धनधान्यसे युक्त, पुत्रपौनते युक्त, सदाचारी और दान धर्मके सहित वह 'वेङ्कटेश" ऐसा कीर्तन करता हुआ पृथ्वी पर श्रेष्ठ प्रामण बन गया । इस प्रकार सत्सङ्गकी महिमा ओर वेङ्कटका वैभव है, इस प्रकार तुम्बुरुतीय की लोकसम्मत महिमा है ।। १०४ ॥ इमं प्रसङ्ग यो विद्वान्चेकटाचलवैभवम् ॥ मीनमासे पूर्णिमायां पठते जनसंसदि ।। १०५॥ वक्तुश्च भक्त्या श्रोतॄणां वान्छितानि ददात्यसौ ॥ यस्तु चेकटमाहात्म्यकथाकथनकोविदः ॥१०६॥ विष्ववंशं तं प्रशंसन्ति व्यासाया मुनयस्तथा ॥ १०७॥ वेङ्कटाचलके वैभववाले इस प्रसङ्गको जो विद्वान् मीनराशिकी पूणमाको मनुष्योंको सभामे पढता है, उसको और भक्तिपूर्वक उसके सुननेवालोंको ये वेङ्कटेश वान्छित फल देन हैं। जो बटेश माहात्म्यको क्या पहनमे चतुर होते हैं, ध्यास आदि मुनिगण उनकी 'विष्णुके अश' ऐसा प्रशंसा करते हैं।। १०७ ॥ ।
३७०
श्रीवङ्कटाघलेमाहात्म्याम्
सूत उवाच-
वेङ्कटाचलमाहात्म्यं श्रुतं वा पावनं द्विजाः ॥ यस्मिञ्छ्तेऽन्यमाहा-
म्यश्रवणेच्छा न जायते ॥ १०८ ॥ नास्ति तुम्बुरुतीर्थस्य समं पापप्रणा-
शनम् ॥ तन्मीनपूर्णमास्यां चेत्सर्वपुण्योत्तमोत्तमम् ॥ १०९ ॥
इति श्रीब्रह्मोत्तरखण्डे श्रीवेङ्काचलमाहात्म्यान्तर्गते
तीर्थमाहात्म्ये घोणतीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम
पञ्चाशत्तमोऽध्यायोऽत्र प्रथमः ॥११॥
श्री सूतजी बोले-दे ग्राह्मणो ! आपलोगोंने वेङ्कटाचलके पवित्र माहात्म्यको सुना, जिसके सुननेसे दूसरा
माहात्म्य सुनने की इच्छा नहीं होती है। तुम्बुरुतीर्थक समान पाप नाश करनेवाला दुसरा कोई तीर्थ नहीं है । यदि
वह मीनराशिको पूर्णिमाको मिले तो वह सब पुण्योंसे उत्तर है ।।१०६ ।।
इति प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
द्वितीयोऽध्यायः
नारद ऋपिके पापसे, घोण तुम्बरु प्राप्ति ।
तुम्बरु वप सन्तुष्ट हो, स्वयं प्रभू सम्प्राप्ति ॥ ॥
वार्थनाम तुम्बरु करन, अपि अगस्त्य कृत ज्ञान।
इस द्वितीय अध्यायमें, तुम तीर्थ पखान ॥२॥
प्रझोत्तरखयोक्तम् अथ तुम्बुरोनारदशापेन घोणतीर्थप्राप्तिः मृषय ऊचु:- सूत सर्वार्थविज्ञानविचक्षण महामते ॥ किञ्चिद् घूमो वयं सर्वे तन्नो वक्तुं त्वमर्हसि ॥१॥ तुम्बुरुर्नाम भगवान्कस्मादेवटपर्वते ॥ तपस्तत्वा क- चित्तोर्थे लब्धवान्किं फलं वद ॥ २॥ कस्मामा घोणतीर्थस्य स्वाख्या पार्थि- तवानभूत् ॥ किमुद्दिश्य तपस्तप्तमस्माकं वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥ नारदके शापसे तुम्बुरुका घोणतीर्थको अ.ना पि बोले-ई सूत ! सब अों के जाननेमें चतुर ! महामते ! हमलोग कुछ पूछते हैं, वह हमसे कहिये । भगवान तुम्नुरुने किसलिये वेवटावठो किस तीर्थमें तपस्या करके क्या फल पाया, सो कहिये। तथा किसलिये उन्होंने घोणतीर्थको अपने नामसे प्रसिद्ध होनेकी प्रार्थना की विस उद्देश्यसे तपस्या की ? यह सब हमसे कहिये ॥ ३॥ सूत उवाच- वेङ्कटेशं नमस्कृत्य कथां कल्मषनाशिनीम् ॥ प्रवदामि मुदा युक्ताः शृणुत ब्रह्मवादिनः ॥४॥ श्रीसतनी बोले-श्रोवेङ्कटेशको प्रणाम कर पापको नाश करनेवाली कथा मैं कहता हूं, हे प्रामगो ! मानन्दसे मा.लोग सुनिये ॥४॥ कदाचिद्गगने यान्तौ वीणावादनतत्परौ ॥ ध्यायन्तौ हरिमेकाग्रौ मुनी तुम्बुरुनारदौ ॥५॥ आकाशमार्गे देवपिस्तुम्युरुं वीक्ष्य विस्मितः ॥ सर्वरत्न- मयी वीणां दधतं वाक्यमनवीत् ॥ ६ ॥ तुम्युरो तव वीणेयं महोणातो विराजते । केनैवं शोभते वीणा पूर्वमेवं न शोभिता ॥ ७॥ सत्यं वदेति पृष्टोऽसौ तुम्युरुर्वाक्यमन्त्रवीत् ॥ किसी समय एकान्त मनसे हरिके ध्यान करते एवं वीणा बनाते हुए आकाशमें तुम्सुरु ओर नारद जाते थे। आकाश मार्ग में देवर्षि नारदने तुम्नुरुको सव रत्नोंसे युक्त वीणा धारण किये हुए देख विस्मित हो कर कहा-दे तुम्सुरु ! यह तुम्हारी वीणा मेरी वीणासे अधिक शोमती है, यह किस कारणसे ऐसी शोभती है ? पहले वो यह इतनी नहीं शोभती थी, सब को। ऐसा पूछने पर तुम्बुरु वचन योले ॥५॥ प्राचीनयहि भूपं गत्वाऽहं स्तुतिमुक्यान् ॥८॥ सन्तुष्टस्तेन मे
३७२
भीवकुटाचनमाहात्म्यम
वीणामेवं राजा त्वकारयत् ॥ नारदस्तद्वचः श्रुत्वा कोपाविष्टो जगाद ह ॥९॥
मैंने प्राचीन वर्हिष गजाके पास जाकर उनकी स्तुति की । उसी गजाने प्रसन्न हो कर इस प्रकारकी वीणा
धनग दी है। उसके वचनको सुन कर क्रोधसे भरे हुए नारद यह वचन बोले ।। ६ ।।
नारद उवाच-
नरस्तुतिः कृताऽसाधो लोके सत्सु विनिन्दिता ॥ तस्मान्मत्सङ्गयोग्य-
त्वं न पश्याम्यघमे त्वयि॥१०॥ सर्वेपोमपि लोकानां नायक केशवं विना ॥
नरं न स्तोत्रयाम्येव तादृगस्मि हरिप्रियः ॥ ११॥ मया सह न ते सख्य-
मुचितं तन्नरस्तुतेः ॥ अवाक्छिराः पत त्वं तु खेचरत्वं न ते भवेत् ॥१२
नारद बोले-हे असाधु ! संसारमें :सन्तोंसे निन्दित, मनुष्योंकी स्तुति तुमने की है, इसलिये नीच तुममें मेरे.
साथ रहनेती योग्यता मैं नहीं देखता हूं। सब लोकोंके स्वामी केशवको छोड़ कर मैं मनुष्यकी स्तुति नहीं करता हूँ।
इस प्रकार हरि हमारे अत्यन्त प्रिय हैं । मनुष्योंकी स्तुति करनेवाले तेरो मेरे साथ मित्रता नहीं हो सकती है, नीचा
शिर करके गिरो। तुम्हारा आकाश में चलना नहीं हो सकता ॥ १२॥
इत्युक्तमात्रे मुनिना नारदेन तथैव सः ॥ अवाक्छिराः पपाताशु
वेङ्कटाचलमध्यतः ॥१३॥ घोणतीर्थे कचिद्भागे मनुष्यादिविवर्जिते ॥ सिं-
हशार्दूलसहिते भीरूणां भयदायिनि ॥ १४ ॥ पतन्नपि हरिं ध्यायन्प्रणतः
प्रीतिकारकम् ॥ न व्यथामाप्तवान्घोणमध्यं केवलमाप्तवान् ॥१५॥
नारद मुनिसे इस प्रकार कहे जाने पर उसी प्रकार यह नीचा शिर हो कर वेङ्कटायलके मध्यमें, मनुष्य आदिने
रहित भयङ्कर स्थानमें शीन गिरा। उसने गिरते हुए भी नन्न हो कर आनन्द देनेवाले हरिके ध्यान करते हुए
फुछ भी व्यथा मालूम नहीं किया और घोणतीर्थक मध्यको ही प्राप्त किया ॥ १५ ॥
अथ घोणतीर्थे भगवद्ध्यानपूर्वक तुम्बुरुकृत्तपःमकार:
ततो दृष्ट्वा तु तं घोणं दिशः समवलोक्य च ॥ हरिभत्तयो धोरवु-
द्विरेचं चिन्तां चकार ह ॥ १६॥ वेङ्कटामध्यदेशे नान्यो भवितुमर्हति ॥
तस्मादेतवेङ्कटेशो मां रक्षतु सदा हरिः ॥ १७ ॥ गतिर्येकटनाथो मे नान्या
गतिरिति त्रुवन् ॥ सशब्दचक्रं लक्ष्मीशं तं ध्यातुमुपचक्रमे ॥१८॥ लात्वा
तोर्थे तत्र भक्त्या प्रामुखस्तूपविश्य च ॥ प्राणायामशतं कृत्वा तुम्बुम-
निमास्थितः ॥ १९॥
श्रोवेङ्कटावल माहात्म्य
12
।
इत्युक्तमात्रे मुनिना नारदेन तथैव स: । अवाकिछरा: पपाताशु वेक्टाचलमध्यतः ॥
घोणतीये मचिदागे मनुष्यादिविवर्तिते । मिहशार्दूलसहित भारूणां भयदायिनि (प्रष्ठ ३७७)
प्रोत्तरखण्डोक्तम्
घोणतीर्थमें ध्यानपूर्वक तुम्युरुका तपस्या करना
तब उस घोणतीर्थको देख कर, दशों दिशाओंमें दृष्टि डाल कर भगवान्की भक्तिसे चे धोरबुद्धि इस प्रकार
चिन्ता करो लगे कि वेङ्कटाचलके मध्यमें भगवान के अतिरिक्त और दूसरा कोई नहीं हो सकता। इसलिये ये
वेङ्कटेश सदा मेरी रक्षा करें। मेरी गति श्रीवेङ्कटेश ही हैं, दूसरे नहीं । ऐसा कहते हुए वे शङ्ख, चक्रको धारण करने-
वाले हरिका ध्यान करने लगे। उस तीर्थ में भक्तिपूर्वक स्नान करके पूर्व मुख धैठ कर सौ प्राणायाम फरके तुम्सुरु
महर्षि ध्यान में लग गये ॥१९॥
पीताम्बरं पोनभुजाचतुष्कं भुजान्तरालस्थितलक्ष्मियुक्तम् ॥ प्रस-
न्नवक्त्रं प्रकटीभवत्कृपापाथोधिनेत्रं परमं पुमांसम् ॥ २० ॥ अनन्तपक्षी-
शचमूपमुख्यभक्तः समेतं परमर्पिसेव्यम् ॥ देवादिदेवं दितिजान्तचक्र
सेवापराणां सुलभं निधानम् ॥ २१ ॥ हृदम्बुजे हृद्यवपुर्धरं तं सञ्चिन्तय-
न्वेङ्कटशैलनाथम् ॥ समुच्चरंज्यक्षरमर्थयुक्तं निवातनिष्कम्प इव स्थितोऽ.
भूत् ॥२२॥
पीताम्बरको धारण किये हुए, पुष्ट चार मुजावाले, भुजाओंके बोचमें बैठी हुई लक्ष्मी सहित, प्रसन्न मुख-
वाले, कृपापूर्णनेत्रवाले, उत्तम पुरुष, शेप, गरुड़, विप्वक्सेन इत्यादि भक्तों तथा उत्तम ऋपियोंसे सेवित, देवादि-
देव, दैत्योंका नाश करनेवाले, चक्रको धारण किये हुए, सेवकोंके सुलभ, निधिस्वरूप एवं सुशरीर धारण किये, श्रीवे-
हटाचलके स्वामीका ध्यान करते हुए, अर्थके साथ तीन अक्षरवाले मन्त्रको उच्चारण करते हुए वे वायुरहित स्थान
निष्कम्प दीपके समान स्थित हो गये ॥ २२ ॥
अथ तुम्बुरुवपस्तुष्टभगवदाविर्भावादिः
एवं तु निपमेनैव संवत्सरमुवास ह ॥ ततः फाल्गुनमासे ते पौर्ण-
मास्यां महालियौ ॥ २३ ॥ प्रादुर्वभूव भगवास्तत्र वेङ्कटनायकः ) पोता-
म्वरो दिव्यगन्धस्रग्भूपाभिरलङ्कतः ॥ २४ ॥ राकाचन्द्रोपममुखो राजीया-
यतलोचनः ॥ लक्ष्या सर्वजगन्मात्रा रमणीयभुजान्तरः ॥ २५ ॥ समस्त-
वाचनिनदः सड्युष्टगिरिकन्दरः ॥ २६ ॥
इस प्रकार के नियमसे वे एक वर्ष तक रहे, तब फाल्गुन मासकी महातिथि पौर्णमासीको वहाँपर पीताम्बर
धारण किये हुए, दिव्य गन्य, सझ, भूपग इत्यादिसे शोभित, पूर्णिमाके चन्द्रके समान मुसवाले, राजीवके समान
चौड़े नेत्रवाले, सब संसारकी माता लक्ष्मीसे शोभित वक्षस्थलवाले, 'श्रीवेङ्कटेश अरने सब पाजाओंके नादसे गिरि
फन्दराओं को पूर्ण करते हुए प्रकट हुए ॥ २६ ॥
३७४ प्रोवेटापलमाहात्म्यम् श्रीभगान् आच- तुम्घुरो तुम्बुरो वत्स मां पश्य किमपेक्षसे ॥ इति त्रुवन्तं तमृपिर्दद- शोन्मोल्य चक्षुपी ॥ २७ ॥ साष्टाङ्गं तं प्रणम्याथ देवदेवं ददर्श ह ॥ श्रीभगवान् पोले-हे तुम्बुग ! हे बरस तुम्सुरु ! हमारे तरफ देखो तुम क्या चाहते हो ? ऐसा कहते हुए उनको पांख खोल कर उन्होंने देखा मोर देवाधिदेवको देस साष्टाङ्ग प्रणाम किया ।। २८॥ तस्य पाश्र्वे सेवमानं ददर्शानन्तमव्ययम् ॥२८॥ गरुडं गिरिसङ्काशं विष्वक्सेनं महामभुम् ॥ अगस्त्यमृपिमुख्यं च देवपादावलोकिनम् ॥२९॥ अन्यान्दैपायनादींश्च पोनालियन्धनान् ॥ सनकायान्योगिनश्च वैखा- नसमुनीनपि ॥३०॥ शुकमानसपुत्रांश्च शुकं च मुनिसत्तमम् ॥ देवग- न्धर्षसिद्धांश्च विश्वावसुमुखानपि ॥ ३१ ॥ यक्षाकिम्पुरुषांश्चैव किन्न- रोरगनायकान् ॥ जय देव जगन्नाथ सावधानमनो जय ॥ ३२॥ इति मेघरवोदग्रान्वेत्रपाणींश्च कांश्चन ॥ आत्रामलोकादायातानप्सरोगणमा- गतम् ॥३३॥ आलयाशेपलोकं तमाह शेषगिराश्वरः।। और उनके पार्श्वमें सेवा करते हुए अव्यय, अनन्त, पर्वतफे समान गरुड़, महाप्रभु विष्वक्सेन, देवके चरणको दर्शन करनेवाले ऋपिमुख्य भगस्त्य, अजले बांधे हुए द्वैपायन आदि ऋषि, सनकादि योगिगण, वैखानस मुनि,मानस पुत्र, श्रेष्ठ मुनि शुक, देवता, गन्धर्व, सिद्ध, विश्वावसु आदि यज्ञ, किम्मुरुप, किन्नर तथा सर्पके नायकों को देखा। फिर हे देव ! जगनाथ ! आरको जय हो । हे सावन मनवाडे आपकी जय हो ! इस प्रकार मेवके शब्दसे कहते हुए, ब्रह्मलोक पर्यन्तसे आये हुए वेत्रधारी रक्षकगण अप्सरागण तथा सम्पूर्ण लोकको बुला कर उनसे श्रीवेङ्कटेशने कहा। भो भोः सर्वेऽपि तीर्थेऽस्मिन्स्नान कुरुन मा चिरम् ॥३४॥ समस्त- पापहरणे सर्वश्रेयोविवायिनि ॥ इति वाक्यं समाकर्ण्य भक्त्या सङ्कल्प्य वाग्यताः ॥ ३५ ॥ गोविन्देति ततः स्नात्वा तीरमारुरुहुश्च ते ॥ शुद्धत्तु- म्बुरुश्चापि स्नात्वा तैः सहितस्तथा ॥ ३६ ॥ भगवत्सन्निधि प्राप्ताः स्तोत्रं चकुः पृथक् पृथक् ॥ जय सर्वगुहावास लोकरक्षामणे हरे ॥३७॥ भक्तात- पालनपर प्रणतातिहर प्रभो ॥ लक्ष्मीनाथ जयानन्त रक्षिताशेषभूसुर॥३८॥ पुनीहि सकलांल्लोकान् पालय त्वं कृपालय ॥३९॥ आप सब कोई सब पापोंको हरण करनेवाले, सब कल्याणके देनेवाले इस तीर्थमें शीघ्र स्नान कीजिये। इस प्रेझोचतरखण्डोक्तम् वचनको सुन कर, भक्तिसे संकल्प करके 'गोविन्द" कहते हुए स्नान करके वे सर तीरपर आये । शुद्ध हृदय वे तुम्बुरु भी उन्हींके साथ स्नान करके भगवान के पास आये और उन सबोंने पृथक् पृथक् उनको स्तुति की कि हे सबके हृदयमें रहनेवाले ! लोककी रक्षा करनेवाले हरि! मारकी जय हो । भक्तों और आतों के पालन फरनेवाले ! शरणागतोंके दुःखको छुड़ानेवाले हे प्रमु! लक्ष्मीनाथ ! अनन्त | सब बाझगोंको रक्षा करनेवाले आपको जय हो। हे कृपालु! आप सब लोकको पवित्र कीजिये और पालन कीजिये ॥३९॥ तुम्बुरुरुषाच- वन्दे सदा वेङ्कटशैलनाथं त्वामेव मे पापहरो भव त्वम् ॥ तीर्थानुभावं च तवानुभावं श्रोतुं ममेच्छा परिवर्घते हि ॥४०॥ तुम्बुरु बोले-श्रीवेङ्कटाचलके स्वामी तुमको मैं सदा प्रगाम करता हूं, आप मेरे पापोंको हरण कीजिये। तीर्थके और आपके माहात्म्यको सुननेकी मेरी इच्छा बढ़ती है ॥ ४० ॥ अथ भगवदाज्ञयाऽगस्त्यवर्णिततुम्बुरुतीर्थमाहात्म्यम् श्रीसूत उवाच- इति स्तुतो वेङ्कटेशः कुम्भसम्भवमत्रवीत् ॥ एतेषामय सर्वेषां चेक- टाचलवैभवम् ॥४१॥ माहात्म्यमपि तीर्थस्य पद किश्चिन्महामते ॥ इत्युक्तो देवदेवेन तत्रागस्त्योऽब्रवीदिदम् ॥४२॥ पुण्योऽयं वेङ्कटगिरिः सर्वपुण्यस्थले- प्यपि ॥ समस्ततीर्थान्यत्रैव पुण्यानि निवसन्ति हि ॥४३॥ भक्तापराधा- न सोवैध वेस्टेशो दयापरः ॥ रक्षत्येव ततः सोऽयं सेव्यः श्रीवेङ्कटेश्व- रः॥४४॥ लातानामत्र तत्तोर्ये सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ सर्वश्रेयांसि सिद्धद्य- न्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ४५ ॥ सुवर्णमन्नं ताम्मूलं सुगन्धं शीतलं जलम् ॥ अत्र दत्वा नरः पूतः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ४६॥ सूतजी बोले-इस प्रकार स्तुति किये हुए श्री वेङ्कटेशने अगस्त्यसे कहा, है महामते ! आज इन सबोंको श्री वेदाचल के वैभव और तीर्यके माहात्म्यको भी कुछ कहो। देव देवसे इस प्रगर कई गये अगस्त्यजी यहां पर योले- यह घेवटाचल सम पुण्य स्थानमें पवित्र है। सब पवित्र तीर्थ यहां पर रहते हैं। भक्तों के अपराधोंको सहन कर दयालु श्री वेङ्कटेश्वर उनकी रक्षा करते ही रहते हैं। इसलिये यह सेवा करने के योग्य हैं। यहां पर इस तीर्थमें स्नान परनेवालकि सब पाप नष्ट हो जाते हैं और सघ पल्याण सिद्ध हो जाता है। इसमें विचार नहीं करना चाहिये। सोना, अन्न, साम्यूल, मुगन्ध, शीतल लनका यहां पर दान करके मनुष्य पवित्र हो कर सब कामोंको पाता है ॥४६॥ -
श्रीवेटाचलमाहात्म्यम्
----mwar
भगवन्मम नाम्नैव तीर्थमेतत्प्रसिध्यतु ।। तथास्त्वित्युक्तवान्विष्णुस्तु.
म्बुरुं पुनरब्रवीत् ॥ ४ ॥
तुम्बुरु घोले-है भगवन् ! यह तो मेरे हो नामसे प्रसिद्ध हो । विष्णुजी "ऐसाही हो" ऐसा कह कर पुनः
तुम्बुरुसे बोले ॥ ४॥
नारदेन सहैव त्वं पूतो मत्कीर्तनं कुरु ॥ येऽत्र फाल्गुनराकायां
स्नानदानानि कुर्वते ॥ ४८ ॥ इह लोके परत्रापि तेपामिष्टं ददाम्यहम् ॥
इत्युक्तास्तुम्युरुमुखास्तुष्टा याता यथागतम् ॥ ४९ ॥
इति श्री प्रझोत्तरखडे श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यान्तर्गत
तीर्थमाहात्म्ये तुम्नुरुतीर्थमाहात्म्य नामक.
पञ्चाशत्तमोऽध्यायोऽत्र द्वितीयः।।२।।
-
श्री भगवान बोले--पवित्र हुए तुम नारदके साथ ही मेरा कीर्तन करो। फाल्गुनकी पूर्णिमाको जो यहां पर
स्नान, दान आदि करते हैं, मै इस लोफ और परलोकमें भी उनके अभोष्टको देता हूं। ऐसा कहे हुए तुम्बुरु आदि
प्रसन्न हो कर जैसे आये थे वैसे ही चले गये ॥ ४६ ।।
इति श्री ब्रह्मोत्तरखण्डे श्रीवष्यावल माहात्म्यान्तर्गत
तीयमाहात्म्ये तुम्बुरुतीर्थमाहात्म्यं नामक-
पञ्चाशत्तमोऽध्यायोऽत्र द्वितीयः ॥२॥
श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ।
श्रोवेङ्कट निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम ॥१॥
॥ श्री श्रीनिवासाय परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यस्य प्रथमो भागः श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निघयेऽथिनाम् ।। श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्रदायिने ॥ श्रीमयेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ प्रथमोऽध्यायः स्वामीमरमें स्नानमे, काश्यप पाप विनाश । कथा परीक्षित भूपका, वर्णित "कान्त"प्रकाश ॥१॥ ४८ ३५८ श्रीयेप्टाचलमाहारीम्यम् - श्रीनिवास उवाच- ॐ अधातः सम्प्रवक्ष्यामि स्वामिपुष्करिणीं शुभाम् ॥ लक्षीकृत्य क- थामेकां पवित्रां द्विजसत्तमाः ॥१॥ काश्यपाख्यो द्विजः पूर्वमस्मिंस्तीर्यवर शुभे ।। लात्वाऽतिमहतः पापादिमुक्तो नरकप्रदात् ॥२॥ श्रीसूत जो बोले-हे प्रागो । अब स्वामिपुष्करिणीको लक्ष्य करके एक पवित्र कया कहता है। पहले फाश्यप नामका प्राक्षग इस शुभ पवित्र तीर्थमें स्नान कर नरफ देनेवाले महापापसे छूट गया था ॥२॥ भूपय ऊचु:- मुने काश्यपनामाऽसावफरोकिं हि पातकम् ।। लात्वा तीर्थवरे छत्र यस्मान्मुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥ ३ ॥ एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि मृत कृपावला- त् ॥ त्वदचोमृततृप्तानां न पिपासापि विद्यते ॥४॥ ऋपि बोले-गुनि । इस काश्यर नामक मुनिने कौन बडा पाप किया था जो इस श्रेष्ठ तीर्थमे स्नान करनेसे क्षणभरमे छूट गया था ? हे सुन । हम श्रद्धालुओंसे का काफे यह कहिये, आपके रचनायो अमृनने तृप्त हमलोगोंको प्यान भी नहीं लगती है ||४|| श्रीसूत उवाच- श्रीखामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यप्रतिपादकम् ॥ इतिहासं प्रवक्ष्यामि पठतां पापनाशनम् ॥५॥ श्रीसूतजी बोले-श्रामिपुष्करिणोके माहाम्यको बतानेवाली एफ कथा मैं कहता हू, जिसके पढनेसे पाप का नाश होता है ॥५॥ अथ परीक्षिवृतान्तः अभिमन्युमुतो राजा परीक्षिन्नाम नामत. ॥ अध्यास्त हास्तिनपुरं पालयन्धमतो महीम् ।। ६ ।। स राजा जातु विपिने चचार मृगयारतः ।। पष्टिवर्षवया भूपः क्षुत्तष्णापरिपीडितः ॥ ७॥ नष्टमेकं स विपिने मार्ग- यन्मृगमादरात् ॥ ध्यानारुलं मुनिं दृष्ट्वा माह भूपालकोत्तमः ॥ ८ ॥ मया वणेन विपिने मृगो विद्वोऽधुना मुने ॥ दृष्टः स किं त्वया विदन्विद्रुतो भ- यकातरः ॥९॥ समाधिनिष्ठो मौनित्वान्न किश्चिदपि सोऽनवीत् ॥ ततो
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य
तनो धनुरटन्या स स्कन्धे तस्य महामुने.॥
निधाय मृतसप तु फुपितः स्वपुरं ययो । (पृष्ठ ३७६)
श्रीस्वन्दपुराणान्तर्गत
३७९
muvivAvM
धनुरटन्या स स्कन्धे तस्य महामुनेः ॥ १० ॥ निघाय मृतसपै तु कुपितः
स्वपुरं ययौ॥
राजा परीक्षितका वृत्तान्त ।
अभिम न्युका पुत्र परीक्षित नामक राजा धर्मसे पृथ्वीका पालन करता हुआ हस्तिनापुरमें रहता था। वह
राजश्रेष्ठ एक बार आखेटमें लगा हुआ जङ्गलमें घूमता था । साठ वर्षकी अवस्थावाला भूख और प्याससे पीड़ित
इस राजाने एक भूले हुए मृगको आदरसे ढूंढ़ते ढूंढते ध्यान करते हुए सुनिको देख कर उनसे पूछा-हे मुनि ! मेरे
चाणसे अभी जङ्गलमें विधे तथा भयभीत हो कर भागते हुए एक मृगको आपने देखा क्या ? समाधिमें लगे हुए
वे मुनि मौन रहने के कारण कुछ नहीं बोले । तब बह राजा क्रोधित हो कर अपने धनुषकी छोरसे एक मरे हुए सर्पको
उस महामुनिके वन्धेपर रख कर अपने नगरको चला गया ।। १०॥
मुनेस्तस्य सुनः कश्चिच्छृङ्गी नाम बभूव वै ॥११॥ सखा तस्य कु.
शाख्योऽभूच्छङ्गिणो दिजसत्तमः ॥ सखायं शृङ्गिणं प्राह कुशाख्यः स स-
खा ततः ॥१२॥ पिता तव मृतं सर्प स्कन्धेन वहतेऽधुना ॥ मा भूपर्पस्तव
सखे मा क्रुध्यस्त्वमिदं वृथा ॥ १३ ॥ सोऽभणत्कुपितः शृङ्गी दित्सुः शापं
नृपाय वै ॥ मत्ताते शवसर्प यो न्यस्तधान्मूढचेतनः ॥१४॥ स सप्तराना-
म्रियतांसन्दष्टस्तक्षकाहिना ॥ शशापैवं मुनिसुतः सौभद्रेयं परीक्षित-
उस मुनिका शृंगी नामका कोई पुत्र था, उस शृंगीका सखा कुश नामक श्रेष्ठ प्राग था । वह फुश नामक
सखा शृंगीसे वोला । अभी तुम्हारे पिता कन्धेपर मरा हुआ सांपको धारण करते है। हे ससे! तुम अभिमान मन
करो, तुम इसपर व्यर्थ ही क्रोध भी न करो। उस मुनिके पुत्र शृंगीने क्रोधित हो कर राजाको शाप देनेको इच्छासे
"मिस उन्मत्त मुर्सने मेरे पिताज के ऊपर मरे हुए सर्पको रख दिया है, वह तक्षक सर्पसे काटा जा कर सात रातमें
मर जाय” इस प्रकार सुभद्राके पुत्र परीक्षितको शाप दिया ॥१५॥
शमोकाख्यः पिता तस्य शप्तं श्रुत्वा सुतेन तम् ॥नृपं प्रोवाच तनयं
शृङ्गिणं मुनिपुङ्गवाः ॥ १६ ॥ रक्षकं सर्वलोकानां नृपं किं शप्तवानसि ॥
अराजके वयं लोके स्थास्यामः कथमनसा ॥ १७ ॥ फ्रोधेन पातकं भूयाह-
यया प्राप्यते सुखम् ॥ यः समुत्पादितं कोपं क्षमयैव निरस्यति ॥१८॥
लोके परत्रासावत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ क्षमायुक्ता हि पुरुषा लभन्ते
श्रेय उत्तमम् ॥ १९॥
शमीफ नामक उसके पिता राजाको शाप दिया गाना मुन फर पुमे योरे-हे पुत्र! सय टोकिद
फरनेवाले रामाफो तुमने क्यों शाप दिया ? हम लोग मिना गजा. गम्यमे मे रहंगे? मोधमे पार हता
फाटा जाना' यह शाप परीझिनसे कहो और ई महामति ! फिर तुम शीग्रही मेरे पास मा जामो ॥ २१ ॥
भद्रेयं परीक्षितम् ॥२२॥ दृष्ट्वा स पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं मृतम् ॥
एवमुक्तः शमीयेन ययौ गौरमुखो नृपम् ॥ समेत्य चाबवीपं सौ.
शमीकस्य सुतः शृगी शशाप त्वां रुपान्वितः ॥ २३ ॥ एतद्दिनात्सप्तमे-
ऽहि तक्षकेण महाहिना ॥ दप्टो विपाग्निना दग्यो भूयादाश्वभिमन्यु-
जः ॥२४॥ एवं शशाप त्वां राजन् शृङ्गो तस्य मुनेः सुतः॥ एतदक्तु
से रखे हुए मरे सपको पिताके कन्धे पर देस फर शमीकके पुत्र शृङ्गीने कोधित हो कर आपको शाप दिया
है कि, अभिमन्युका पुत्र आजसे सातवें दिन विपैले सर्प तभकसे काटा जा कर शीघ्र ही विपकी ममिसे जल
गते गौरमुखे पश्चाद्राजा शोकपरायणः ॥ २६ ॥ अनंलिहमथोत्तु
गमेकस्तम्भं सुविस्तृतम् ॥ मध्येगङ्गं व्यतनुत मण्डपं नृपपुङ्गवः ॥२७॥
महागारुडमन्त्रहरोपधिश्चिकित्सकैः॥ तक्षकस्य विषं हन्तुं यत्नं कुर्व
न्समाहितः॥२८॥ अनेकदेवब्रह्मर्पिराजर्पिप्रवरान्वितः॥ आस्ते तस्मि-
दयासे मुख होता है, और जो इनके द्वाग सपादिन मोधको मामे दी शान्त फरता है, वह इस और दूसरे में
गत्वा त्वं यद भूपं परीक्षितम् ॥ २०॥ इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाधिप-
पिता तस्य प्राहिणोन्मां त्वदन्तिकम् ॥२५॥ इतीरयित्वा तं भूपमाशु गौर-
जायगा।" हे राजन् । उस मुनिके पुरशृङ्गीने तुमको इस प्रकारसे शाप दिया है। यही कहने के लिये उसके पिताने
भोयरष्टापटमादरम्यम्
अत्यन्त सुख पाता है । क्षमायुत पुरष उत्तम फल्यागको पाता है ॥ १६ ॥
ततः शमीकः स्वं शिष्यं प्राह गौरमुसाभियम् ॥ भो गौरमुख
॥
दंशनम् ॥ पुनरायादि शीघ्रत्वं मत्समीपं महामते ॥ २१ ॥
सब शमीकने अपने शिष्य गौरमुग्यमे कहा गोप! तुम यहाँसे जा फर मेरे पुत्रका 'सकसे राशन
मुखो ययो॥
शमीकसे यह सुन पर वह गौरमुख
उस राजाके पास गया और सुभद्राके पुत्र परीक्षित राजासे कहा----
मुझको आपके पास भेजा है। उस राजाको गह कर, गौरमुख शीव्र ही चला गया ॥ २६ ॥
ग्रूपस्तुझे मण्डपे विष्णुभक्तिमान् ॥ २९ ॥
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य
इतीयिरवा तं वृक्षं भरमीभूतं पिपामिना । अजीक्यन्मन्नशक्त्या काश्यपो मान्त्रिकोत्तमः ॥
स नरस्तेन वृक्षण साकमु जीवितोऽभवत् ॥ (पृष्ठ ३८२)
श्रीस्कन्दपुगणान्तर्गत ३५१ गौरमुखके चले जाने पर शोकसे दुःखी राजाने आकाशको चमता हुआ, ऊंचा बहुत फैला हुआ एक स्तमका एक मण्डप गडाके मध्यमें बनवाया और महागारुडमन्त्र तथा औषधिके जाननेवालों चिकित्सकोंके द्वारा तक्षकके विषको मारनेका यन्न करता हुआ सावधान हो विष्णुफा भक्त राजा परीक्षित देवर्षि, ब्रह्मर्षि एवं श्रेष्ठ राजर्षियोंके साथ.उस चे मण्डपमें रहने लगा ।। २६ ।। तस्मिन्नवसरे विप्रः काश्यपो मान्त्रिकीत्तमः ॥ राजानं रक्षितुं प्राधा- त्तक्षकस्य महाविषात् ॥ ३० ॥ सप्तमेऽहनि विप्रेन्द्रो दरिद्रो धनकामुकः ।। अत्रान्तरे तक्षकोऽपि विप्ररूपी समाययौ ॥ ३१॥ मध्येमार्ग विलोक्याथ काश्यपं प्रत्यभाषत ॥ ब्राह्मण त्वं कुन यासि वद मेऽद्य महामुने ॥३२॥ उसी अवसर पर सातवें दिन एक दरिद्र, उत्तम मन्त्रको जाननेवाले, काश्यप नामके श्रेष्ठ ब्राह्मण धनकी इच्छावाले हो तक्षकके विपसे उस राजाको रक्षा करने के लिये चले। इसी बीचमें तक्षक भी ब्राह्मणका रूप धारण करके आया और उसने कश्यपको मार्गमें देख कर कहा-हे ब्राह्मण आप कहां जाते हैं ? मुझे बतलाइये ॥ ३२॥ इति पृष्टस्तदाऽवादीत्काश्यपस्तक्षक द्विजः ॥ परीक्षितं महाराज तक्षकोऽद्य विषाग्निना ॥ ३३ ॥ घक्ष्यते तं शमयितुं तत्समीपमुपैम्यहम् ॥ इत्युक्तः स च तं विप्रं तक्षकः पुनरब्रवीत् ॥ ३४ ॥ तक्षकोऽहं द्विजश्रेष्ठ मया दष्टश्चिकित्सितुम् ॥ न शक्योऽन्दशतेनापि महामन्त्रायुतैरपि ॥३५॥ चिकित्सितु चेन्मद्दष्टं शक्तिरस्ति तयाधुना ॥ अनेकयोजनोच्छ्रायं दशा- म्युज्जीवय दुमम् ॥३६।। ततो भवान्समर्थोऽसीत्येवं मे भाति हे दिज । ऐसा पूछने पर ब्राह्मण काश्यपने तक्षकसे कहा--आज महाराज परिक्षितको तक्षक अपने विपकी अनिसे जलावेगा । उसीके शमन करने लिये मैं उसके पास जाता हूं। यह सुन कर तक्षक पुनः प्राह्मणसे बोला-है ब्राह्मण ! मैं ही तक्षक हूँ, मेरे काटे हुएकी चिकित्सा सैकड़ो वर्ष में दस हजार मन्त्रोंसे भी नहीं हो सकती है। यदि मेरे काटे हुएकी चिकित्सा करनेकी आपमें शक्ति है, तो अभी में अनेक योजनों में फैले हुए इस वृक्षको काटता हूं और आप इसको जिलाइये । हे ब्राह्मण ! तब मुझको मालूम पड़ेगा कि आप समर्थ हैं ।। इतीरयित्वा तं वृक्षमदशत्तक्षकस्तदा ॥३७॥ अभवद्गस्मसात्सोऽपि घृक्षोऽत्यन्तसमुच्छ्रितः ॥ पूर्वमेव नरः कश्चित्तं वृक्षमघिद्धवान् ॥ ३८ ॥ तक्षकस्य विपोल्काभिः सोऽपि दग्धोऽभवत्तदा ॥ तन्नरं न विजज्ञाते तो च काश्यपतक्षकौ ॥ ३९॥ - ३८२ मोबेष्टाचळमाहात्म्यम् av ~~rnvr ऐसा कह कर उस तक्षकने उस वृक्षको काटा। अत्यन्त था वह वृक्ष भस्म हो गया। कोई मनुष्य पहिले ही उस वृक्ष पर चढ़ गया था। तक्षककी विपन्वालासे यह भी जल गया। उस मनुष्यको काश्यप और तक्षक नहीं जानते थे ॥३६॥ काश्यपः प्रतिजज़ेऽथ तक्षकस्यापि शृण्वतः । मन्मन्त्रशक्तिं पश्य- न्तु सर्वे विप्रादयोऽधुना ॥ ४० ॥ इतीरयित्वा तं वृक्षं भस्मीभूतं विपाग्नि- ना ॥ अजीवयन्मन्त्रशत्या काश्यपो मान्त्रिकोत्तमः ॥ ४१ ॥ स नर- स्तेन वृक्षेण साकमुज्जीवितोऽभवत् ।। कश्यप भी तक्षको सुनते हुए ही इस प्रकार निश्चित रूपसे कहने लगे-अब मेरे मन्त्रको शक्तिको इत्यादि सब ब्राह्मण देखें। ऐसा कह कर उस उत्तम मन्त्रको जानने वाले काश्यपने अपने मन्त्रकी शक्तिके द्वारा विपकी अनिसे जले हुए उस वृक्षको जिला दिया । वह मनुष्य भी उस वृक्षके साथ जो गया ॥४२॥ अथाब्रवीत्तक्षकस्तं काश्यपं मन्त्रकोविदम् ॥४२॥ यथा न मुनि- वाङ् मिथ्या भवेदेवं कुरु द्विज ॥ यत्ते राजा धनं दद्यात्ततोऽपि द्विगुणं धनम् ॥ ४३ ॥ ददाम्यहं निवर्तस्य शीघ्रमेव द्विजोत्तम ॥ इत्युक्त्वाऽनघर- नानि तस्मै दत्त्वा स तक्षकः ॥ ४४ ॥ न्यवर्तयत्काश्यपं तं ब्राह्मणं मन्त्र- कोविदम् ॥ अल्पायुपं नृपं मत्वा ज्ञानदृष्ट्या स काश्यपः॥४५॥ स्वा. श्रमं प्रययौ तूष्णों लब्धरत्नश्च तक्षकात् ॥ तब मन्त्रके जाननेवाले उस कश्यपसे तक्षकने कहा-हे ब्राह्मण ! जिस प्रकार मुनिक वचन झूठा नहीं हो, वही कीजिये । हे श्रेष्ठ प्रामग! राजा आपको जितना धन देंगे, उससे दूना धन मैं आपको देता हूं, आप लोट जाइये । ऐसा कहकर तक्षकने उसको अमूल्य रत्न दे कर मन्त्र जाननेवाले उस प्राझाग काश्यपको लौटा दिया। ज्ञान दृष्टिसे राजाको अल्गयु जान फर, तक्षकसे रन पाये हुए वह काश्यर भी चुपचाप अपने आश्रमको चले गये। सोऽब्रवीत्तक्षकः सर्पान्सर्वानाहय तत्क्षणे ॥ ४६॥ यूयं तं नृपति प्राप्य मुनीनां वेषधारिणः ॥ उपहारफलान्याशु प्रयच्छथ परीक्षिते ॥४॥ तथेत्युक्त्वा सर्वसा ददृ राज्ञे फलान्यमी ॥ तक्षकोऽपि तथा तत्र कस्मि- श्चिद्वदरोफले ॥४८॥ कृमिवेषधरो भूत्वा व्यतिष्ठदंशितुं नृपम् ।। उमीणमें उस तक्षकने भी सब सोको बुला पर कहा- तुम लोग मुनियोंका वैप धारण करके श्रोवेङ्कटाचल माहात्म्य BURE R - PITM 9/ Fair home- '- Pr Samy- -ma 1-D.BET गगा तटपा सत्तकदा पातितका माय श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत राजा परीक्षितको उपहार फल शीव्र दो। ऐसी भाज्ञा पा कर सब सापोंने इस राजाको फल दिया। तक्षक भी वहांपर किसी बेरके फलमें कीडाका वेष धारण करके राजाको काटनेके लिये बैठा ।।४९।। अथ राजा प्रदत्तानि सर्वैर्ब्राह्मणरूपकैः ॥४९॥ परीक्षिन्मन्निवृद्धभ्यो दत्त्वा सर्वफलान्यपि ॥५० । कौतूहलेन जग्राह स्थूलमेकं करे फलम् ॥ तस्मिन्नवसरे सूर्योऽप्यस्तावलमगाहत ॥५१॥ मिथ्या ऋपिवचो मा भू. दिति तत्रत्यमानवाः ॥ अन्योन्यमवदन्सर्वे ब्रामणाश्च नृपास्तदा ॥२॥ एवं वदत्सु सर्वेषु फले तस्मिन्नदृश्यत ॥ साधु रक्तः कृमिः सर्वै राज्ञा चा. पि परीक्षिता ॥५३॥ राजाने सब प्राह्मण रूपधारियोंके दिये हुए फलोंको मन्त्री और वृद्धोंको दे कर एक मोटे फलको कौतूहलस अपने हाथमे लिया । उसी समय सूर्य अस्ताचलको जा रहे थे, वहापर आये हुए मनुष्य, राजा और ब्राह्मण एक दूसरेसे कहते थे कि ऋषिका वचन झूठा वो नहीं होगा। सब किसीके ऐसा कहते हुए उस फलमें बहुत लाल कीडा सबके साथ राजा परीक्षितने देखा ॥५|| अयं किं मां दशेदद्य कृमिरित्युक्तवान्नृपः ॥ निधे तत्कलं कण्ठे सकृमि द्विजसत्तमाः॥५४॥ तक्षकोऽस्मिस्थितः कण्ठे कृमिरूपी फले तदा।। निर्गत्य तत्फलादाशु नृपदेहमवेष्टयत् ॥ ५५ ॥ तक्षकावेष्टिते भूपे पार्य- स्था दुद्रुवुझ्यात् ॥ अनन्तरं नृपो विप्रास्तक्षकस्य विषाग्निना ॥५६॥ दग्धोऽ- भूद्भस्मसादाशु समासादो बलीयसा॥ हे ब्राह्मगो। इस प्रकार राजाने कहा-कि यह कीड़ा मुझको अम क्या फाटेगा? और उसने फीडाके साथ उस फको अपने कण्ठमे लगाया। उस फलमे कीड़के के मकने उस फलसे शघ्र ही निकल कर गजाके देहको लपेट लिया। तक्षकते लपेटे हुए राजाो पासमे बैठे हुए लेग भयरे भाग गये। उसके अनन्तर हे प्राझग ! तक्षक घोर विपसे प्रासाइके साथ गला जल कर भस्म हो गया ५७॥ कृत्वौर्वदेहिकं तस्य नृपस्य स पुरोहितः ॥ ५७॥ मन्त्रिणस्तत्सुतं राज्ये जनमेजयनामकम् ॥ राजानमभ्यपिश्चन्वै जगद्रक्षणवाञ्छया ॥२८॥ तक्षकादक्षितु भूपमायातः काश्यपाभिधः ॥ यो ब्राह्मणो मुनिश्रेष्ठः स स. पनिन्दितो जनैः ॥ ५९॥ यनाम सफलान्देशान्छिप्टः सबैश्च दूपिनः ।। भवस्थानं न लेभेस ग्रामे वाऽप्याश्रमेऽपि था ॥ ३०॥ यान्यान्देशानसी ३८४ श्रीवैवटाचळमाहात्म्यम् यातस्तत्र तत्र महाजनैः ॥ तत्तद्देशान्निरस्तः सञ्छाकल्यं शरणं ययौ ॥३१॥ प्रणम्य शाकल्पमुनि काश्यपो निन्दितो जनैः ॥ इदं विज्ञापयामास शाक- त्याय महात्मने ॥ २ ॥ तब पुरोहितने राजाकी क्रिया की। संसारको रक्षाकी इच्छाले मन्त्रियोंने जनमेजय नामक उसके पुत्रको राज्यपदपर अभिषेक करवाया। तक्षकसे गजाकी रक्षा करनेको आया हुआ, जो काश्यप नामका मुनिश्रेष्ठ ब्राह्मग था, वह सब मनुष्योंसे निन्दित एवं सब सज्जनोंसे दोपो हो कर सर देशोंमें घूमने लगा। वह प्राम अथरा आश्रममें कहीं भी स्थान नहीं पाता था। जिस जिस देशमे वह गया वहा वहा बड़े लोगोंसे उन उन देशोंसे निकाला जा कर वह शाकल्य मुनिक शरणमें गया । शाकल्य मुनिको प्रणाम करके लोगोंसे निन्दित वह काश्यप उस महात्माको ऐसा चोला ।। ६२॥ काश्यप उवाच- भगवन्सर्वधर्मज्ञ शाकल्य हरिवल्लभ ॥ मुनयो ब्राह्मणाश्चान्ये मां निन्दन्ति सुहृजनाः ।। ६३ ।। नास्याहं कारणं जाने किं मां निन्दन्ति मान- चाः ॥ ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुस्त्रीगमनं तथा ॥ ६४ ॥ स्तेयं संसर्गदोपो वा मया नाचरितं कंचित् ॥ अन्यान्यपि च पापानि न कृतानि मया मुने ॥ १५ ॥ तथाऽपि निन्दन्ति जना वृथा मां बान्धवादयः ।। जानासि चेत्त्वं शाकल्य मया दोपं कृतं पद ।। ६६ ॥ उक्तोऽथ काश्यपेनैवं शाक- स्याख्यो महामुनिः ॥ क्षणं ध्यात्वा यभापे तं काश्यपं द्विजसत्त- माः ॥६॥ -सब धर्मों के जाननेवाले, भगवानफे प्रिय, हे मुनि माराज! मुनि, हग और मेरे सुजन मेरी निन्दा करते हैं, इसका कारण मैं नहीं जानता हूं कि क्या ये मेरी निन्दा करते है ? ब्राहया, मुगपान, गुरु- स्त्रीगमन, मोर स्तेय ( चोरी) अथवा इनका संसर्गरूपी दोप मैंने कुछ भी नहीं किया है। हे महामुनि ! और भी कोई पाप नहीं किया है, तथापि मनुष्य घोर पन्धुगण इत्यादि मेरी व्ययं निन्दा करते हैं। ई शाकल्य! यदि माप मानते हैं वो मेरे किये हुए दोपको कहिये । हे ब्राह्मणो ! काश्यपसे इस प्रकार पूटा गया शाकल्य नामक मुनि झणमर ध्यान कर उनसे योडे ॥६॥ अथ शाकल्योक्तधर्माः काश्यप योले- शाहप उपाप- परीक्षिनं महाराजं तक्षकाशितुं भवान् ॥ आयासीदमागं तु श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ३८५ तक्षकेण निवारितः ॥ ६८॥ चिकित्सतुं समर्थोऽपि विपरोगादिपीडि- तम् ॥ यो न रक्षति लोकेऽस्मितमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥६९॥ क्रोधात्कामा- द्याल्लोभान्मात्सर्यान्मोहतोऽपि वा ॥ यो न रक्षति विप्रेन्द्र विपरोगातुरं नरम् ॥ ७० ॥ ब्राह्महा च सुरापी वा स्तेयी च गुरुतल्पगःसंसर्गदोप- दुष्टश्च नापि तस्य विनिष्कृतिः ॥ ७१ ॥ शाकल्य बोले -महाराज परीक्षितको तक्षकले रक्षा करनेके लिये आप आते थे और रास्ते तक्षकने लौटा दिये गये थे। विष रोग इत्यादिसे पीड़ितकी चिकित्सा करनेमें समर्थ होनेपर भी जो उसको रक्षा नहीं करता है, उसको ब्रह्मपातक कहते हैं। हे विप्रेन्द्र ! क्रोध, लोभ, मय, काम अथवा मात्सर्यसे मोहित हो कर जो कोई विपरोगसे आतुरकी रक्षा नहीं करता है, वह प्राझगको मारने, सुरापीने, चोरी करने और गुरु स्त्री गमन करनेका भागी होता है तथा उनके संसर्गके दोषसे दोपी होता है, उसका उद्धार नहीं होता है ।। ७१ ॥ कन्याविक्रयिणश्चापि हयविकयिणस्तथा ॥ कृतप्रस्थापि शास्त्रेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ७२ ॥ विषरोगातुरं यस्तु समर्थोऽपि न रक्षति ।। न तस्य निष्कृतिः प्रोक्ता प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ७३ ॥ न तेन सह पङ्क्तौ च भुञ्जीत सुकुती जनः ॥ न तेन सह भाषेत न पश्येत्तं नरं चि- त् ॥७॥ तत्सम्भाषणमात्रेण महापातकभाग्भवेत् ॥ पन्या तथा घोड़ा बेचनेवाले और कृतन (उपकारको नहीं माननेवाला ) का भी प्रायश्चित शास्त्रों में नहीं है, और विसरोगसे व्याकुलको जो समर्थ होने पर भी रक्षा नहीं करता है, उसका दश हजार प्रायश्चिवोंसे भी उद्धार नहीं है। पुण्यवान मनुष्य उसके साथ एक पंक्तिमें भोजन न करें, उसके साथ पोले नहीं और कहीं भी उसको नहीं देखें । उसके भाषणमारसे ही वह महापापोंका भागी हो जाता है ।। ७५॥ परीक्षित्स महाराजः पुण्यश्लोकश्च धार्मिकः ॥ ७ ॥ विष्णुभक्तो महायोगी चातुर्वण्यस्य रक्षिता ॥ व्यासपुत्रादरिकथां श्रुतयान्भक्तिपू- पकम् ॥ ७६ ॥ भरक्षित्वो नृपं तं तु वचसा तक्षकस्य यत् ॥ निवृत्तस्तेन विप्रेन्द्रर्यान्धवैरपि दृष्यसे ॥७७॥ स परीक्षिन्महाराजो यद्यपि क्षणजी. वितः ॥ तथापि यावन्मरणं बुधैः कार्य चिकित्सितम् ।।७८॥ "यावत्कण्ठ- गताः प्राणा मुमूर्षोर्मानवस्य हि ॥ तावचिकित्सा कर्नव्या कालस्य फुटिला गतिः॥७८॥" इति माहुः पुरा इलोकं भिपग्वियान्धिपारगाः ॥ ततश्चिकि- श्रीबेछूटाचळमाहात्म्यम् - त्साशक्तोऽपि यस्मादकृतभेषजः ॥४०॥ अर्धमार्गनिवृत्तश्च तेन त्वं गहि- तो ह्यसि ॥ शाकल्येनैवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत ॥ ८१ ॥ उस पुण्यश्लोक, धर्मात्मा, विष्णुके भक्त, महायोगी और चारों वर्गों की रक्षा करनेवाले, महाराज परीभितने भक्तिपूर्वक व्यासके पुत्रसे भगवत्कथाका श्रवण किया है-तमकके वचनसे उस रानाको विना रक्षा किये आप लौट गये, उसीसे आप ब्राह्मणों और वान्धवोंसे दूपित हुए हैं। वह महाराज परीक्षित यद्यपि क्षणजीवी (थोड़ी देर जीनेवाला) था, तथापि मरने पर्यन्त विद्वानोंसे चिकित्सा करानी चाहिये । जबतक कण्ठमें प्राण है तबतक "बेहोश मनुष्योंकी चिकित्सा करानी चाहिये, क्योंकि कालकी चाल टेढ़ी है" ऐसा वैद्य विद्याके पारङ्गत लोगोंने कहा है। इसलिये चिकित्सामें समर्थ होने पर भी बिना औषधि किये आधे रास्तेसे जिससे आप लौट गये, उसीसे आप दूषित हैं । शाकल्यकै यह वचन सुन कर काश्यप बोला ॥१॥ काश्यप उवाच- ममैतदोषशान्त्यर्थमुपायं वद सुबत ॥ येन मां प्रतिगृह्णोयुर्वान्धवाः ससुहृजनाः ॥ ८२ ॥ कृपां मयि कुरुष्व त्वं शाकल्य हरिवल्लभ ॥ काश्य- पेनैवमुक्तस्तु शाकल्योऽपि मुनीश्वरः ॥ ८३ ॥क्षणं ध्यात्वा जगादेवं का- श्यपं कृपया तदा ॥ ८४॥ काश्यप बोले-हे सुत्रत ! मेरे इस दोपकी शान्तिफे लिये आप उपाय बताइये, जिससे मेरे बान्धव और मित्र- गण मुझको ग्रहण कर लें। हे भगवानके प्रिय शाकल्यजी! आप मेरे ऊपर पूरा करें । काश्यपकी प्रार्थना सुन कर तब उस मुनीश्वर शाकल्यने क्षगभर ध्यान कर रासे काश्यपसे फहा ||४|| शाकल्य उवाच- अस्य पापस्य शान्त्यर्थमुपायं प्रवदामि ते ॥ तत्कर्तव्यं त्वया शीघ विलम्ब मा कृया द्विज ॥ ८५ ॥ शारल्य बोले-हे प्रामण ! इस पापकी शान्ति के लिये मैं आपको उपाय बताता हूं, उसको आप शीन कीजिये, विलम्ब मत कीजिये ॥८॥ सुवर्णमुखरीतोरे लक्ष्मीपतिनिवासः ॥ वेङ्कटाद्रिरिति ख्यातः सर्व- लोकेषु पूजितः ॥ ८६ ॥ तस्मिन्छेपगिरौ पुण्ये सुरासुरनमस्कृते ॥ ब्रमह- त्यासुरापानस्वर्णस्तेयादिनाशके ॥८॥ स्वामिपुष्करिणी चेति सर्वपापाप- नोदिनी ॥ उत्तरे श्रीनिवासस्य वर्तते मङ्गलप्रदा ॥ ८८ ॥ तं गत्वा वेस्ट शैलं स्वामिपुप्फरिणों शुभाम् ॥ स्नात्वा मङ्कल्पपूर्व तु वराहस्वामिनं हरि.
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
३८७
म् ॥८९॥ सेवित्वा पश्चिमे तोरे निर्गत्य हरिमन्दिरम् ।। गत्वा तत्र विधा-
नेन स्वर्णाचलनिवासिनम् ॥९०॥ श्रीनिवासं परं देवं भक्तानामभयप्रद-
म् ॥ शङ्खचक्रधरं देवं वनमालाविभूषितम् ॥ ९१ ॥ दृष्ट्रा निधूतपापोऽसि
संशयं मा कृथा दिज ॥
सुवर्णमुखरीके तीर पर लक्ष्मीपतिके रहनेकी भूमि, सब लोकमें पूजित, वेङ्कटाचल नामसे प्रसिद्ध पर्यत है।
उस पवित्र, देवता और राक्षसोंसे नमस्कृत, ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी इत्यादिको नाश करनेवाले शेषाचल पर
श्रीनिवासके उत्तरमें सब पापोंको नाश करनेवाली तथा मङ्गलको देनेवाली पवित्र स्वामिपुष्करिणी (तालाब)
है। उस वेङ्कटाचलपर जा कर शुभ स्वामिपुष्करिणी में स्नान करके सङ्कल्पपूर्वक बारह वर्ष स्वामी हरिकी सेवा
फरके पश्चिम तीर में निकल कर हरिके मन्दिरको जा कर वहां विधिपूर्वक स्वर्णाचल निवासी, उत्तम देवता, भक्तों को
अभय देने, शङ्खचक्र धारण करनेवाले एवं धनमालासे शोभित श्रीनिवासको देख कर ( दर्शन करके ) तुम पापसे
मुक्त हो जाओगे। हे ब्राह्मण ! इसमें सन्देह मत करो।। ९२॥
शाकल्येनैवमुक्तस्तु काश्यपो मुनिपुङ्गवः ।। ९२ ॥ गत्वा वेड्यूटशैलेन्द्र
सुरासुरनमस्कृतम् ॥ पुष्करिण्यां शुभायां तु लातो नियमपूर्वकम् ॥१३॥
स्वस्थोऽभूत्काश्यपो विप्रो भिषग्विद्याधिपारगः ॥ सर्वे बन्धुजना विप्राः फा-
श्यपं ब्राह्मणोत्तमम् ॥१४॥ पूजयित्वा विधानेन पूज्योऽसि न च संशयः ॥
शाकल्यसे ऐसी सलाह पा कर मुनिश्रेष्ठ काश्यपने 'देवता और राक्षसोंसे नमस्कृत श्रीवेङ्कट पर्वतराजको
जा फर शुभ पुष्करिणी में नियमपूर्वफ स्नान किया, और वैद्यविद्यारूपी समुद्रको पार हो गया हुआ वह काश्यप
स्वस्थ हुमा। हे ब्राह्मयो ! सब बन्धुवर्गने उस श्रेष्ठ प्राक्षणकी विधिपूर्वक पूजा की कि तुम पूज्य हो, इसमें संशय
नहीं हैं॥६५॥
एवं वः कथितं विप्रा वेङ्कटाचलवैभवम् ।। १५ ॥ यः शृणोति नरो
भत्त्या विष्णुलोके महीयते ॥ ९६ ॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये श्रीवेङ्कटाचलस्थस्वामिपुष्करिणी-
माहात्म्ये काश्यपदोपनिवृत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
हे ब्राह्मणो ! इस प्रकार मार लोगोंसे हमसे कहे गये श्री बेटाचलके माहात्म्यको जो मनुष्य भकिसे सुनता
वह विष्णु लोकमें पूजित होता है ॥६६॥
इति प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
द्वितीयोऽध्यायः
.
स्वामी पुष्करिणी विभव, नर्क अठाइस ज्ञान ।
नर्क उधारन स्वामी सर, पापिन एक निदान ॥१॥
अविश्वासकारी नरन, रौरव मध्य न ठाम ।
इस रितीय अध्यायमें, महिमा सर अभिराम ॥२॥
अथ स्वामिपुष्करिणीस्नानाचामिस्त्रादिनरकनिस्तार:
अषय ऊचु:-
सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ वेदवेदाङ्गपारग ॥ श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च वैभवं
घद नः प्रभो ॥१॥ यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानयो भुवि ॥ २॥
मृपिगण पोले-हे सब शास्त्रके तत्व, वेद और वेदाङ्गके जाननेवाले सूतजी ! हे प्रभु ! हमलोगोंसे स्वामि-
पुष्करिणीका माहात्म्य फहिये , जिस पुप्फरिणीके स्मरण करनेसे ही मनुष्य संसारसे मुक्त हो जाता है ॥२॥
श्रीसूत उवाच--
स्वामितीर्थ प्रशंसन्ति स्नान्ति वा कथयन्ति ये ॥ अष्टाविंशतिभे-
दास्ते नरकान्नोपभुजते ॥३॥ तामिस्रमन्यतामिसं महारौरवगैरवी ॥
कुम्भीपाकं कालसूत्र मसिपत्रवनं तथा ॥ ४ ॥ कृमिभक्षोऽन्धपश्च स-
दशः शाल्मली तथा ॥ लालाभक्षो घवीचिश्च सारमेपादनं तया ||५||
रक्षोगणाशनं चापि शूलपोतनिरोधनम् ॥ तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा
सूचीमुखाभिधम् ॥ ६॥ तथैव वनकणकः क्षारकर्दमपातनम् ॥ पूयशो-
णितमक्षं च विपाग्निपरिपीडनम् ॥ ७॥ अष्टाविंशतिसंख्यातमेतन्न-
रकसयपम् ॥ न याति मनुजो यिमाः स्वामितीर्थनिमन्जनात् ॥८॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
३८९
श्री सूतजी बोले जो कोई स्वामिपुष्करिणीकी प्रशंसा तथा उसमें स्नान करते हैं अथवा उसकी कथा कहते
हैं, वे अट्ठाइस प्रकारके नरकोंको नहीं भोगते । तामिस्र, अन्यतामित्र, महारौरव, रौरव, कुम्भीपाक, कालसूत्र,
असिपनवन, कृमीभक्ष, अन्धकूप, सन्दंश, शाल्मली, लालाभा, अवीचि, सारमेयादान, वकणक, क्षार कर्दमपातन,
राक्षस भक्ष, शूलाप्रस्थापन, तिरोधान, सूचीमुख, पूयशोणित-भक्ष और विपाग्निपीड़न, ये अट्ठाइस प्रकारफे
हैं, हे प्राह्मणो ! स्वामितीर्थमें स्नान करनेसे मनुष्य इनमें नहीं जाते हैं ॥ ८॥
वित्तापत्यकलत्राणां योऽन्येषामपहारकः ॥ स कालपाशबद्धोऽयं
यमदूतैर्भयानकैः॥९॥ तामिस्र नरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम् ॥ लाति
चेत्स्वामितीर्थे स तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥१०॥ मातरं पितरं विपान्यो
द्वेष्टि पुरुषाधमः ॥ स कालसूत्रनरके विस्तृतायुतयोजने ॥ ११ ॥ अघस्ता-
दग्निसन्तप्ते उपर्यफैमरीचिभिः ॥ खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधपार्दि-
तः॥१२ ।। लाति चेत्पुष्करिणयां वै तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
जो दूसरोंके धन, सन्तान और सीका हरण करता है, वह भयानक यमदूतोंसे कालपाशमें बंधा हुआ
घोर तामिस्र नरकमें अनेक वर्ष तक गिरा दिया जाता है, यदि वह स्वामितीर्थमें स्नान करता है तो वह इसमें
नहीं गिराया जाता । जो नीच पुरुष माता, पिता, और ब्राह्मणोंसे द्वेष करता है, वह दश हजार योजन तक फैले
हुए, नीचसे अग्निसे और ऊपरसे सूर्यको किरणोंसे तपते हुए, तान्नमय खलिहानरूपी कालसुत्र नामक नरकमें, हे
प्राह्मणो ! भूपा गिरा दिया जाता है । यदि वह इस पुष्करिणीमें स्नान करता है, तो वह इसमें नही गिराया
जाता।।१३।।
यो वेदमार्गमुल्लङ्घ्य वर्तते कुपथे नरः ॥१३॥ सोऽसिपत्रवने घोरे
पात्यते यमकिकरैः ॥ स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्य-
ते ॥१४॥
जो मनुष्य वेदके मार्गको उहवन करके बुरे रास्ते पर जाता है, वह यमदूतोंसे घोर असिपत्र वनमें गिराया
जाता है। यदि यह स्वामितीर्थमें स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता ॥ १४॥
योऽनाति पङ्क्तिभेदेन पर्फ सूपादिकं नरः॥ अकृत्वा पञ्चय.
ज्ञान्या भुङ्क्ते मोहेन स विजाः ॥१५॥ पात्यतेऽयं यमभटैनरके कृमिभो-
जने ॥ भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसञ्चयान् ॥ १६ ॥ स्वयं च कृमि-
भूतः संस्तिष्टेद्यावद्धक्षयम् ॥ स्नाति चेत्स्वामितीर्थं वै तस्मिन्नासौ
निपात्यते ॥१७॥
श्रीवेङ्कटापनमाहात्म्यम्
जो मनुष्य पकी हुई दाल इत्यादिको पांतोमें भेद करके भोजन करता है, अथवा, हे प्रामगो! पांच यज्ञोंके
विना किये हुए मोहसे भोजन करता है , वह यमदूतोंसे कृमिभोजन नामक नरकमें गिराया जाता है। और वह
सेफड़ों कीड़ोंसे काटा जाता हुआ और कीड़ोंको ही भोजन करता हुआ एवं आप भी कीड़ा हो कर जबतक पापका
नाश नहीं होता है तबतक रहता है। यदि वह स्वामितीर्थमें स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता है ।।१७
यो हरेदिपवित्तानि स्नेहेन बलतोऽपि वा ॥ अन्येषामपि वित्तानि
राजा तत्पुरुषोऽपि वा ॥१८॥ अयोमयाग्निकुण्डेषु सन्दः सोऽपि
पीडितः ॥ सन्दंशे नरके घोरे पात्यते यमपूरुषैः ॥ १९ ॥ स्नाति चेत्स्वा-
मितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
जो राजा अथवा राजाका मनुष्य स्नेह अथवा वलसे प्रागों अथवा दूसरोंके धनको अपहरण करता है, वह
यमदूतोंसे अयोमय (लोहके) अमिकुण्ड रूप सन्देश नामक घोर नरक सन्दंश (फाटने) से पीड़ित हो पर गिराया
जाता है। यदि वा स्वामितीर्थमें स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता है ।।
अगम्यां योऽभिगच्छेत स्त्रियं वै पुरुषाघमः ॥२०॥ अगम्यं पुरुषं यो-
पिभिगच्छेत वा विजाः ॥ तावयोमयनारी च पुरुषं चाप्ययोमयम् ॥२१॥
तप्तावालिद्य तिष्ठन्तौ यावचन्द्रदिवाकरम् ॥ सूच्याख्ये नरके घोरे पा-
त्यते यमकिङ्करैः ॥२२॥ स्नाति चेत्स्वामितीर्थे च तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥
जो नीच पुरुप, नहीं गमन करने योग्य खोसे गमन करता है अथवा हे ब्राह्मगो! जो भी नहीं गमन
फरने योग्य पुरुपसे गमन करती है, ये दोनों तराये हुए लोहेकी स्त्री और पुरुषको आलिङ्गन करके जबतक सूर्य और
चन्द्रमा रहेंगे, तबतक ठहरे रहेंगे और वे सूचीनामा घोर नरकमें यमदूतोंसे गिराये जाते हैं। यदि वह स्वामि-
तीर्थमें स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता है ।
थाधते सर्वजन्तून्यो नानोपायैरुपद्रवैः ॥ २३ ॥ शाल्मलीनरके घोरे
पात्यते यहुकण्टके ॥ स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ।२४॥
राजा वा राजभृत्यो या यः पापण्डाननुद्रुतः ॥ भेदको धर्मसेतूनां घेतरण्पां
निपात्यते ॥ २५ ॥ लाति चेत्स्वामितीय तु तस्मिन्नाऽसौ निपात्यते॥
जो मनेक प्रकार के उपाय और उपद्रवसे सब जन्तुमोको मापा देता है वह भनेको कण्टकवाले शाल्मली
नामक पोर नरफमें गिराया जाता है। यदि यह स्वामितीयमें स्नान करता है, वो यह इसमें नहीं गिराया भाता।
नो पापाटी रामा मयया रामाका नौकर धमके सेतु (पुल) को तोड़ता है, पर बैतरणीमें गिराया माता
है। यदि वह स्वामिनीयमें स्नान करता है, तो यह उसमें नहीं गिराया जाना ॥२६॥
AnwanA - श्रीस्कन्दपुराणान्तांत वृषलीसङ्गदुष्टो वा शौचाद्याचारवर्जितः ॥ २६ ॥ त्यक्तलजस्त्यक्त वेदः पशुचर्यारतः सदा ॥ स पूयविष्ठामूत्रासश्लेष्मपित्तादिपूरिते ॥२॥ अतिथीभत्सनरके पात्पते यमकिरैः ॥ नाति चेत्स्वामितीय तु तस्मिन्ना- सौ निपात्यते ॥२८॥ यः श्वभिमंगयुर्वन्यान्याणैर्वा याघते मृगान् ॥ स विध्यमानो पाणौघैः परत्र यमकिकरैः ॥ २९ ॥ प्राणरोघाख्यनरके पात्यते यमकिरैः ॥ स्नाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥३०॥ जो वृषलोके संगका दोषी, अथवा शौच इत्यादि माचारसे रहित, निर्लज्ज, वेदसे हीन, सदा पशुओंको तरह आचारवाला है वह यमदूतोंसे पीव, विष्ठा, मूत्र, अमृक (लोह) श्लेष्मा (कफ) पित्त इत्यादिसे भरा हुआ अत्यन्त वीभत्स नग्कमें गिराया जाता है। यदि वह स्वामीतीर्थमें स्नान करता है. तो वह इसमें नहीं गिराया आता । जो व्याध कुत्तोंके साथ शिकार करता हुआ बनके मृगोंको वाणोंसे वेधता है, वह बागों के समूहसे बेधा जा कर यमदूतोंसे प्राणरोध नामक नरकमें गिराया जाता है। यदि वह स्वामीवीर्य में स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता ३० दाम्भिको यः पशून्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः॥ हन्त्यमौ परलोकेषु वैशसे नरके द्विजाः ॥३१॥ कय॑मानो यमभटैः पात्यते यमकिकरैः ।। स्नाति चेत्पुष्करिण्यां वै तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥३२॥ आत्मभार्या सव. णी यो रेतः पाययते यदि ॥ परत्र रेतःपायो स रेत:कुण्डे निपात्य- ते ॥ ३३ ॥ स्नाति चेत्पुष्करिण्यां वै तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥ जो दम्भी मनुष्य विधि अनुष्ठानसे रहित यज्ञमें पशुओंको मारता है , हे ग्रामगो! वह दूसरे लोकमें यमदूतोंसे काटा जाता हुआ वैशस नामक नरकमें गिराया जाता है। यदि वह पुष्करिणी में स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता । जो अपने सवर्णा स्रोको वीर्यपान कराठा है वह दूसरे लोकमें वीर्य पोनेवाला होफर वीर्य कुण्डमें गिराया जाता है। यदि वह पुष्करिणीमें स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता ॥३४॥ यो दस्युर्मार्गमाश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः ॥ ३४ ॥ वणिग्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः ॥ वज्रदंष्ट्राभिषे घोरे नरके पात्यते चिरम् ॥३५ स्लाति चेत्स्वामितीर्थे तु तस्मिन्नासौ निपात्यते ॥ विद्यन्ते यानि चान्यानि नरकाणि परत्र वै ॥३६॥ नानि नाप्नोति मनुजः स्वामितीर्थनिमवनात् ॥ जो चोर मार्गम रह फर विष देने, गांरको जलाने तथा बनियोंकि द्रव्योंका हरण करनेवाला होता है, है माझयो ! यह परलोकमें वजूद नामक घोर नरकमें पहुत दिनों तक गिराया जाता है। यदि पद स्वामिनीयमें .
श्रीवेड्डटाचलमाहात्म्यम् स्नान करता है, तो वह इसमें नहीं गिराया जाता । परलोकमें जो और भी नरक हैं, उनमें मनुष्यगण स्वामितीर्थमें स्नान करनेसे नहीं जाते ।।३।। पुष्करिण्यां सकृत्स्नानाश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३७॥ आत्मविद्या भ- वेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा ॥ न पापे रमते वुद्धिर्न भवेदुःखमेव धा ॥३८॥ तुलापुरुषदानेन यत्फलं लभ्यते नरैः ॥ तत्फलं लभ्यते पुम्भिः स्वा- मिनीर्थ निमजनात् ॥ ३७॥ गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं हि भवेन्नृणाम् ॥ तत्पुण्यं लभते मयः स्वामितीर्थनिमजनात् ॥४॥ पुष्करिणीमें एक बार स्नान करनेसे अश्वमेधका फल मिलता है, साक्षात् आत्मविद्या तथा चारों प्रकारकी मुक्ति (सालोक्य, साम्य, सारून्य और सायुज्य) होती है। न पापमें बुद्धि लगती है और न दुःख ही होता है । तुला- पुरुष दानसे मनुष्य को जो फल मिलता है, वह फल पुरुषों को स्वामितीर्थमें स्नान करनेसे मिलता है । हजार गोदानसे जो पुण्य मनुष्यों को मिलता है, स्वामिवीर्यमें स्नान करनेसे मनुष्य उस पुण्यको पाता है ॥४०॥ धर्मार्थकाममोक्षाणां यं यमिच्छति पूरुषः ॥ तं तं सद्यः समामोति स्वामितीर्थनिमज्जनात् ॥४१॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपा- तकैः ।। सद्यः पूतो भवेद्विप्राः स्वामितीर्थनिमजनात् ॥४२॥ प्रज्ञा लक्ष्मीर्यशः सम्पज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता। मनःशुद्धिर्भवेन्नृणां स्वामिती- निपेवणत् ।। ४३ ॥ धर्म, अर्थ, काम और मोझमें जिस जिसको पुरुष चाहता है, स्वामितीर्थमे स्नान करनेसे वे सभी शीव्र ही साक्षात् मिलते हैं। हे ब्राह्मणो ? महापातकसे युक्त अयश सभी पापोंसे युक्त पुरुष भी स्वामितीर्थमें स्नान करनेसे साक्षात् पवित्र हो जाता है। स्वामितीर्थ में स्नान करनेसे मनुष्योंको प्रज्ञा (ज्ञान), लक्ष्मी, यश, सम्पत्ति, धर्म, वैराग्य और मनकी पवित्रता प्राप्त होती है ॥४३॥ ब्रह्महत्याऽयुतं चापि सुरापानाऽयुतं तथा । अयुतं गुरुदाराणां गमनं पापकारिणाम् ॥ ४४ ॥ स्यायुतं सुवर्गानां तत्संसर्गाश्च कोटिशः ।। शीघ्र चिलयमायान्ति स्वामितीर्थनिमज्जनात् ॥ ४५ ॥ ब्रमहत्यासमानानि सुरापानसमानि च ।। गुरुनोगमनेनापि यानि तुल्यानि चास्तिकाः ॥४६।। सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च ॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति स्या- मितीर्धनिमन्जनात् ।। ४७॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत् ३९३ दश हजार दफा प्रा हत्या, दश हजार वार सुरापान, दश हजार वार गुरुरनी गमन, दश हजार वार सोनेकी चोरी और करोंडों वार उनका संसर्ग भी स्वामितीर्थक स्नानसे शीघ्र ही नष्ट होते हैं। हे आस्तिको! ब्रह्महत्या, सुरापान, गुरु-स्त्रीगमन, सुवर्णको चोरो तथा उनके संसर्गके समान जो जो पार हैं वे सत्र स्वामितीर्थ स्नानसे नम्ट हो जाते हैं॥४७॥ अथ स्वामितीर्थमहिमाऽ श्रद्धालनां महानरकप्राप्तिः उक्तेष्वेतेषु सन्देहो न कर्तव्यः कदाचन ॥ जिह्वाने परशुं तप्त प्रक्षि- पन्ति च किङ्कराः ॥४८॥ अर्थवामिमं सर्वं ब्रुवन्वै नरकं ब्रजेत् ।। सूकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मयहिष्कृतः ॥४९॥ अहो मौयमहो मौख्यमहो. मौख्यं द्विजोत्तमाः ॥ स्वामितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने ॥५०॥ अद्वैतज्ञानदे घुमां भुक्तिमुक्तिमदायिनि ॥ इष्टकामप्रदे नित्यं तथैवाज्ञान- नाशने ॥५१॥ स्थितेऽपि तद्विहायाऽयं रमतेऽन्यत्र वै जनः ॥ अहो मोह- स्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ॥५२॥ इन सब बातोंपर कभी भी सन्देह नहीं करना चाहिये, स्न्देह करनेसे यमदूत लोग जिहाके अप्रभागपर तपे हुए फरसेको ग्यते हैं। इन सबको अर्थवाद (प्रशंशामात्र या सार हीन) कहनेवाला नरकमें जाता है और सरफर्मों से निकाला हुआ वह सुकर समझा जाता है । हे ब्राह्मणो । यह बडी मूर्खता है ! यह बड़ी मूर्खता है । यह वडी मूर्खता है कि सर पार्कोको नाश करनेवाले पुरुषोंको अद्वैत ज्ञान, भुक्ति, मुक्ति और सदा इच्छित कामको देने और अज्ञानको नाश करनेवाले स्वामितीर्थ नामक तीर्थ के रहते हुए भी उसको छोड कर मनुष्य दूसरी जगह रमण करते हैं। अहो ! मायाका माहात्म्य मुझमे नहीं कहा जा सकता है ।। ५२ ॥ लातस्य स्वामितीर्थे तु नान्तकाद्भयमस्नि थे। स्वामितीर्थं च पश्य- न्ति तत्र लान्ति च ये नराः ५३ ॥ स्तुवन्ति च प्रशंसन्ति स्टशन्ति च नमन्ति च ॥ पियन्ति नहि ते स्तन्यं मातॄणां द्विजपङ्गवाः ॥ ५४॥ एवं वः कथितं विप्राः स्वामितीर्थस्य वैभवम् ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं तृणां सर्वपापनिष- हणम् ॥ ५५ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेड्याचलमाहात्म्ये श्रीस्वामिपुपरिणी- तीर्थमहिमानुवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ स्वामितीर्थमे स्नान किये हुएको यमदूतोंका भय नहीं रहता है। हे माझयो । जो मनुष्य स्वामिन थका दर्शन, उसमें रनान, उसकी स्तुति या प्रशंसा, उसको स्पर्श तया उमा प्रगाम करते हैं, वे फिर मामाका सन पान नहीं श्रीवेट्टाचलेमाहात्म्यम् करते (अर्थात् पुनर्जन्म नहीं पाते । ) हे ब्राह्मणो ! इस प्रकार मुक्ति और मुक्तिको देने और मनुष्योंके सम पाएको मिटानेवाले स्वामितीर्थ के माहात्म्यको मैंने आपसे कहा ।। १५ ।। इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ हतीयोऽध्यायः धर्मगुप्त सुत नन्दकी, कथा लिखी यहि ठाम । राज समर्पण पुत्रको, नन्द गमन तप धाम ॥१॥ मृगया हित सुत वन गमन, मिलन केसरी कान्त । मुक्त केसरी शापसे, हो गन्धर्व नितान्त ॥२॥ धर्मगुप्त उन्माद पुनि, जैमिनिका उपदेश । स्मान स्वामिसर मुक्त गति, वर्णित याहि प्रदेश ॥३॥ अथ धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् श्रीसत उवाप- भूयोऽपि सम्प्रवक्ष्यामि स्वामितीर्थस्य वैभवम् ॥ युष्माकमादरणाह नैमिषारण्यवसिनः ॥१॥ श्री सूतजी बोले- नेमिपारण्यके रहनेवाले ! आपलोगोंसे मादरके साथ मैं फिर भी स्वामिनीयं की महिमाको पहनाई॥१॥ नन्दो नाम महाराजः सोमयंशसमुद्भवः ॥ धर्मग पालयामास सागरान्तां घरामिमाम् ॥ २॥ तस्य पुत्रः समभवदर्मगुप्त इति स्मृतः ॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
३९५
राज्यरक्षाधुरं नन्दो निजपुत्रे निधाय सः ॥३॥ जितेन्द्रियो जिताहार:
प्रविवेश तपोवनम् ॥
चन्द्रवंशमें पैदा हुआ नन्द नामका महाराजा समुद्रके अन्ततक इस पृथ्वीको धर्मसे पालन करता था।
उसका पुत्र धर्मगुप्र नामक प्रसिद्ध राजा था। राज्यकी रक्षाका भार अपने पुत्रको दे कर जिनेन्द्रिय और जिताहार
हो कर वह नन्द तपोवनको चला गया ॥४॥
ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः ॥४॥ मेदिनी पालयामास
धर्मज्ञो नीतितत्परः ॥ ईजे पहुविधैर्य देवानिन्द्रपुरोगमान् ॥५॥ ब्राह्म-
णानां ददौ वित्तं क्षेत्राणि च पहनि सः ॥ सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन् राज-
नि शासति ॥ ६॥ कदाचिन्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसम्भवाः ॥
पिताके तपोवनको जाने पर धर्मको जाननेवाला, नीतिमे ग्न हो कर यह राजा धर्मगुम पृथ्वीको पालन
करने लगा। उसने अनेक प्रकारके यज्ञोंसे इन्द्रादि देवता मोकी पूना की, और ब्राह्मणों को बहुत धन और पृथ्वी दी।
उस राजाके शासन करते हुए सब कोई अपने अपने धर्ममें लगे हुए थे। उसके शासनके समयमें चोर इत्यादिकी
फोई पीड़ा कभी न हुई ॥७॥
कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारुह्य तुरगोत्तमम् ॥७॥ वनं विवेश विमेन्द्रा
मृगपारसकौतुकी ॥ तमालतालहिन्तालकुरवा कुलदिमुख्ने ॥८॥ विच-
चार वने तस्मिन् सिंहव्याघ्रभयानके ॥ मत्तालिकुलसन्नादसम्मूर्छितदि-
गन्तरे ॥९॥ पद्मकल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुले ॥ तटाके रससम्पूर्णे तप-
स्विजनमण्डिते ॥१०॥
हे पाहाणो ! किसी समय वह धर्मगुप्त उत्तम घेड़े पर चढ कर भासेटमै रसिफ होकर वनमै घुस गया।
वमाल, वाल, हिंताल, तथा पुरवसे आच्छादित दिशामोंवाले, सिंह और व्याघ्रसे भयानक, मत्त भोगेक
शब्दसे गुंजायमान हुए दिशाओं वाले, पन, करदार, कुमुद और नीले कमलसे भरे हुए, रससे पूर्ण एवं तपस्वियोंसे
शोभित तडागवाले उस वनमें वह घूमने लगा ॥ १॥
तस्मिन्वने सचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः ॥ अभूद्विभावरी विप्रास्तम-
साऽऽवृतदिङ्मुखा ॥११॥ राजापि पश्चिमा सन्ध्यामुपास्य विनयान्वितः॥
जजाप चा चने तन्न गायत्रीं चेदमातरम् ॥१२॥ सिंहव्याघ्रादिभोत्याऽस्मि-
न्यृक्षमे समाश्रिते ॥राजपुत्रे तयाशमृक्षः सिंहभपादितः ॥ १३ ॥
३९६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् अन्वधावत वृक्षं तमेकः सिंहो वनेचरः॥अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमु- पारुहत् ॥१४॥ आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् ॥ वृक्षस्थितं म- हात्मानं महावलपराक्रमम् ॥ १५ ॥ हे ब्राह्मणो ! धर्मगुप्त राजाके उस वनमें घूमते हुए अन्धकारसे पूर्ण दिशाओंवाली रात्रि हो गई। राजाने भी सायं सन्ध्या करके विनयपूर्वक उस वनमें वेदोंकी माता गायत्रीका जप किया। सिंह और व्याके भयसे राजाके एफ वृक्षपर आश्रय लेने पर सिंहके डरसे डरा हुआ एक भालू उसके पास आया। एक वनचर सिंह, भी उस भालूके पीछे दौड़ता हुआ आया । सिंहसे भगाये हुए उस भालूने उस वृक्ष पर चढ़ कर वृक्ष पर बैठे हुए महात्मा बड़े घली और पराक्रमी राजाको देखा ॥ १५ ॥ उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोऽयं वनगोचरः ॥ मा भीतिं कुरु राजेन्द्र वत्स्यायो रजनीमिह ॥१६॥ महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रो समाकुलः ।। वृक्षमूलं समायातः सिंहोऽयमतिभीषणः ॥ १७॥ राज्य भज निद्रां त्वं रक्ष्यमाणो मयोयतः ॥ ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यधैं महामते ॥ १८ ॥ वह वनचर भालू राजाको देख कर बोला-हे राजेन्द्र ! भय मत करो, रात भर हम दोनों यहीं पर रहेंगे। पड़े शरीरवाला, बड़े बड़े दांतोंवाला, यह बहुत डरावना सिंह वृक्षके नीचे आ गया है। मुझसे रक्षित् हो कर तुम रातके पहले आधे भागमें सोओ, और हे महाबुद्धिमान् ! रात्रिमें अर्धरात्रिके वाद निद्रामें तुम मेरी रक्षा करना । इति ताफ्यमाकर्ण्य सुप्ते नन्दसुते हरिः॥ प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपो मे त्यज्यतामिति ॥ १९ ॥ तं सिहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः ॥ भवान् धर्म न जानीते मृगराज पनेचर ॥२०॥ विश्वासघातिनां लोके महा- फप्टं भवत्यहो ॥ नहि मित्रगृहां पापं नश्येद्यज्ञशतैरपि ॥ २१ ॥ अमहत्यादिपापानां कथश्चिन्निष्कृतिर्भवेत् ॥ विश्वासघातिनां पापं न नश्यजन्मकोटिभिः ॥२२॥ नाहं मेलं महाभारं मन्ये पश्चास्य भूतले ॥ महाभारमिमं मन्ये लोकविश्वसघातुकम् ॥ २३ ॥ उमपी इस बात को सुन फर नन्दके पुत्रके सो जाने पर सिंहने भान्से कहा कि इस सोये हुए राजाको गिरा दो। हे प्रामणो ! धर्मफै जाननेवाले उस भालून सिहसे कहा-६ यनचर मृगराज ! आप धर्मयो नहीं जानते हैं । अहो ! विश्वासपातियोंफो इस संसारमें बहुत कष्ट होता है। मित्रोहियोंवा पाप दश हजार यशोंसे भी नष्ट नहीं होता है। महत्या इत्यादि पापोंसे किसी प्रकार छुटकारा हो सकता है, किन्तु विश्वास पानियोंका पार करोड़ों जन्ममें भी श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य पात्यमानस्ततो राजा समालम्बितपादपः । स वृक्षो नृपमभ्येत्य कोपादास्यमभाषत ।। ध्यानकाष्ठाभिषो नाम्ना अक्षरूपमधारयम् ॥ (पृष्ट ३७५) श्रीस्कन्दपुराणान्तत नहीं नाश होता है हे सिह ! इस पृथ्वी पर मैं मेरुको बड़ा भार नहीं मानता हूं, किन्तु विश्वास घातियोंको ही वडा भार मानता हूं ॥ २३ ॥ एवमुक्तोऽध ऋक्षेण सिंहस्तूष्णी यभूव ह ॥ धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु पाक्षः सुष्वाप भूरहे ॥ २४ ॥ ततः सिंहोऽब्रवोद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे ॥ ॥ एव- मुक्तोऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशङ्कितः ॥ २५ ॥ स्वाङ्कन्यस्तशिरस्कन्धमृक्ष तत्याज भूतले ॥ पात्यमानस्ततो राज्ञा समालम्बितपादपः ॥२६॥ ऋक्षः पुण्यवशावृक्षान पपात महोतले ॥स प्रक्षो नृपमभ्येत्य कोपादाक्यम- भापत ॥२७॥ भालूसे ऐसा सुन कर सिंह चुप हो गया। धर्मगुपके जागने पर वह भालू वृक्षार सो गया। तब सिंहने राजासे कहा कि इस भालूको मुझे छोड़ दो। सिंहसे ऐमा सुन फर राजाने अपनी गोदमें शिर रस कर सोये हुए मालूको विना सन्देह पृथ्वीपर छोड़ दिया। तव गजासे गिराया हुआ वह भालू वृक्षके डालीको पकड़ कर अपने पुण्यके कारण पृथ्वीपर नहीं गिरा और राजाके पास आ कर क्रोधसे वचन बोला ||२७|| कामरूपधरो राजनहं भृगुकुलोद्भवः ॥ ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋ. क्षरूपमधारयम् ॥ २८ ॥ कस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप ॥ मच्छापादतिशोध त्वमुन्मत्तश्चर भूतले ॥ २९ ॥ हे रामन् ! मैं अपनी इच्छासे जिस किसी रूरको धारण करनेवाला तथा भृगुके कुलमें उत्पन्न ध्यानकाष्ठ नामक भूपि हूं। मैंने भालूके रूप को धारण किया था। हे राजन् ! तुमने मुझ निरपराध सोये हुएको क्यों छोड़ दिया ? मेरे शापसे शीघ्र ही तुम पृथ्वीपर पागल हो कर घूमोगे ॥२६॥ इति शत्या मुनिर्भूपं ततः सिंहमभापत ॥ न सिंहस्त्वं महायक्षः कुवेरसचिवः पुरा ॥ ३० ॥ हिमवगिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः ॥ अज्ञानाद्गीतमाभ्याशे विहारमतनोउँदा ॥३१॥ गौतमोऽप्युटजादैवात्समिः दाहरणाय वै ॥ निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत् ॥३२॥ यस्मान्म- माश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि ॥ अत: सिंहत्वमचैव भविता ते न संशयः ॥ ३३ ॥ इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा ॥ मुनिने इस प्रकार राजाको शाप दे कर फिर सिंहसे कहा-तुम सिंह नहीं हो, पूर्वमें तुम कुबेरके मन्त्री घड़े यक्ष थे और विसी ममय स्त्रीके साथ हिमालय पर्वतपर आ कर अज्ञानसे गौतमके आश्रममें आनन्दसे विहार करने.
३६८ श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम् लगे। देववश गौतम भी समिधा लेनेको आश्रमसे बाहर आये और उन्होंने तुमको विना वस्त्र का (नंगा) देख कर शाप दिया जिससे तुम आज मेरे आश्रममें नंगा ठहरे हो इसलिये तुम अभी सिंह हो जामो, इसमें सन्देह नहीं। इस प्रकार गौतमके शापसे तुम पूर्वमें सिंह हो गये हो ॥३४॥ कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा ॥ ३४॥ कुबेरो धर्मशीलो हि तदृत्याश्च तथैव हि ॥ अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृर्षि चनगोचरम् ॥३५॥ एतत्सर्वमहं ध्यानाजानामि हि मृगाधिप ॥ पहले तुम कुबेरके मन्त्री भद्र नामक यक्ष थे। कुवेर धर्मात्मा है, उनके भृत्यगण भी ऐसे ही हैं । इसलिये वनमें चलनेवाले मुझ ऋपिको तू क्यों मारता है ? हे मृगराज ! यह सब मै जानता हूँ ।। ३६ ॥ इत्युक्तो ध्यानकाष्ठेन त्यत्तवा सिंहत्यमाशु सः ॥ ३६ ॥ यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् ॥ ध्यानकाष्ठमसाबाह प्राञ्जलिः प्रणतो मु- निम् ॥३७॥ अद्य ज्ञातं मया सर्व पूर्ववृत्तं महामुने ॥गौतमः शापकाले मे शापान्तमपि चोक्तवान् ॥३८॥ ध्यानकाष्ठेन संवाद् ऋक्षरूपेण ते यदा॥ तदा निषूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि ॥३९॥ इति मामत्रवोद् ब्रह्मन् गौ- तमो मुनिपुङ्गवः ॥अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने ॥४०॥ ध्या- नकाष्ठाभिधं शुद्धं-कामरूपधरं सदा ॥ इत्युत्तवा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट् ॥४१॥ विमानवरमारुह्य प्रययावलकापुरीम् ॥ ध्यानकाष्ठसे ऐसा कहे जाने पर वह सिंहशरीरको छोड़ कर शीन ही कुबेरके मन्त्री भद्र नामक दिव्ययक्षके रूपको प्राप्त हुआ और इसने अञ्जलि बांध कर प्रणाम करके ध्यानकाष्ठ मुनिसे कहा । हे महामुनि ! अब मैंने पूर्वको सब बातें जानी, गौतमने मेरे शापके समय अन्तमें यह भी कहा था-भालूके रूपमें ध्यानकाष्ठके साथ तुम्हारा जव संवाद होगा, तब सिंह, शरीरको छोड़ कर तुम यक्षके रूपको प्राप्त होओगे । हे ब्राह्मग! उस श्रेष्ठ मुनि गौतमने मुझसे यह कहा था। आज अपने सिंहत्वके नाश हो जानेसे मैं आपको सदा कामरूपको धारण करनेवाले शुद्ध ध्यानकाष्ठ नामक जानता हूं। ऐसा कह कर उस ध्यानकाष्ठको प्रणाम करके वह यक्षराट् विमानपर चढ़ फर अलकापुरीको चला गया ॥ ४२ ॥ उन्मत्तरूपं तं दृष्टा मन्त्रिणस्तु नृपोत्तमम् ॥ ४२ ॥ पितुः सकाश- मानिन्यू रेवातीरे नृपोत्तमम् ॥ तस्मै निवेदयामासमतिभ्रंशं सुतस्य च ।।४३ ॥
poM
LAL.,
-
ar
प्रोवेङ्कटानल माहात्म्य
।
ILLLLLLLLL.1111"
EMAIL-comm
Jam
Knomia
।
श्रीस्वामिपुष्करिणी (पृष्ठ ३६६)
श्रीस्फन्दपुराणान्तर्गत जैमिनिके पास मन्त्रीगण उस श्रेष्ठ राजाको उन्मत्तल्पमें देख कर रेवातोरगर उसके पिता के पास उसको ले आये और उन्होंने उसके पुत्रको बुद्धिहीनताको कहा। अथ जैमिनिवाक्यात्स्वामीर्थस्नातस्य धर्मगुप्तस्योन्मादनिवृत्तिः ज्ञात्या तु पुत्रवृत्तान्तं पिता चै नन्दनस्तदा ॥ ४४ ॥ पुत्रमादाय स- हसा जैमिनेरन्तिकं ययौ ॥ तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः ॥४५॥ भगवामिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः ॥ अस्योन्मादविनाशाय ब्रूधुपायं महामुने ॥ ४६ ॥ इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुङ्गवः ॥ ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपनन्दनमब्रवीत् ॥४७॥ ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्मत्तस्ते सुतोऽभवत् ॥ तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते ॥४८॥ पुत्रके सब वृत्तान्तको जान कर उसका पिता नन्द अपने पुत्रको साथ लेकर शीन गया और उसने उसको अपने पुत्रका वृत्तान्त आदि कहा ।हे भगवन् जैमिनि ! मेरा 'पुत्र आज पागल हो गया है। इसके पागलपनर नाशके लिये, हे महामुनि ! उपाय बनाइये। ऐसा पूछे हुए जैमिनिने कुछ देरतक ध्यान किया, और बहुत देरतक ध्यान करके राजा नन्दनते मोले-ध्यान काठके शापसे आपका पुत्र पागल हो गया है । उसके शापसे मुक्ति के लिये मैं आपसे उपाय मताता हूं ॥४८॥ सुवर्णमुखरीतीरे वेङ्कटे नाम पर्वते ॥ सर्वपापहरे पुण्ये नानाघातु- विनिर्मिते ॥४९॥ स्वामिपुष्करिणी चेति तीर्थमस्ति महत्तरम् ॥ पवित्राणां पवित्रं हि मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ ५० ॥ श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्या- दिशोधकम् ॥ नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महामते ॥५१॥ उन्माद- स्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः ।। सुवर्णमुसरोके तोरपर सब पापोंको हरण करनेगले, पवित्र, अनेक धातुओंसे बने हुए वेङ्कर नामक पर्वतपर स्वामिपुष्करिणी नामक श्रेष्ठ, पवित्रों में पवित्र, मङ्गलोंमें मङ्गल, श्रुतिप्रतिपादित, महापवित्र और ब्रह्महत्या इत्यादिको शुद्ध करनेवाला तीर्थ है । हे महा बुद्धिमान् राजा ! पुत्रको वहा ले जाकर स्नान कराओ। उसका पागलपन उसी समय ही नष्ट हो जायगा, इसमे सन्देह नहीं है ।।५ना इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनि मुनिपुङ्गवम् ॥५२॥ नन्दः पुत्रं समा. दाय स्वामिपुष्करिणीं ययौ ॥ तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम् ॥५३॥ स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः ॥ स्वयं सस्नौ स नन्दोऽपि ४०० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् स्वामिपुष्करिणीजले ।। ५४ ॥ उपित्वा दिनमेकं तु सहपुत्रः पिता तदा ॥ सेवित्वा वेङ्कटेशं च श्रीनिवासं कृपानिधिम् ॥ ५५॥ पुत्रमापृच्छ्य नन्दस्तं प्रययौ तपसे वनम् ॥ ऐसा आदेश पा कर नन्द उस श्रेष्ठ मुनि जैमिनिको प्रणाम करके अपने पुत्रको ले कर स्वामिपुष्करिणीको गया और वहांपर उसने पुत्रको नियमसे स्नान कराया। स्नान करते ही उसका पुत्र पागलपनसे छूट गया । नन्दने भी स्वयं स्वामिपुष्करिणीके जलमें स्नान किया । तब अपने पुत्रके साथ पिताने एक दिन वहां रह कर दयालु श्रीनिवास श्रीवेङ्कटेशको सेवा की, और फिर नन्द अपने पुत्रसे पूछ कर तपस्या करनेके लिये वनको चला गया ॥५॥ गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः ॥५६॥ प्रददौ वेङ्कटेशस्य बहुवित्तानि भक्तितः ॥ ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा ॥५७ प्रययौ मन्त्रिभिः सार्धं स्वां पुरी तदनन्तरम् ॥ धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम् ॥५८॥ पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः ॥ हे ब्राह्मणो! पिताके चले जाने पर पुत्र धर्मगुमने भी, भक्तिके साथ श्रीवेङ्कटेशको वहुत धन दिया और तत्र प्राह्मणोंको धन, धान्य और खेत दिया। उसके बाद अपने मंत्रियोंके साथ अपनी पुरोको गया। फिर हे प्राह्मणो ! वह अत्यन्त धार्मिक धर्मगुप्त धर्मसे अपने पिता और पितामहके निष्कण्टक राज्यको पालन करने लगा ५९॥ उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः ॥५९॥ ग्रस्ता भवन्ति विप्रेन्द्रा- स्तेऽपि चात्र निमजनात् ।। पुष्करिण्यां विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्य- हम् ॥३०॥ स्वामिपुष्करिणीं त्यक्त्वा तीर्थमन्यद् व्रजेत्तु यः॥ स्निग्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते ॥५१॥ स्वामितीर्थं स्वामितीर्थ स्वामिती- मिति विजाः ॥ त्रिः पठन्तो नरा एवं यत्र झापि जलाशये ॥ १२ ॥ स्नान्ति सर्वे नरास्ते वै यास्यन्ति ब्रह्मणः पदम् ॥ हे ब्राह्मगो! पागलपन, अपस्मार, अथवा दुष्ट ग्रहोंसे जो मनुष्य पकड़े जाते हैं वे भी यहां पुष्करिणीमें स्नान फरनेसे उनसे छूट जाते हैं। मैं सत्य कहता हूं, सत्य कहता हूं। स्वामिपुष्करिणीको छोड़ कर जो दूसरे तीर्थको जाते हैं, वे गोफे मधुर दूधको छोड़ कर स्नुहो (गदही) के दूधको चाहते हैं । हे प्रामगो ! स्वामितीर्थ ! स्वामि- तीर्थ ! स्वामितीर्थ ! ऐसा तीन बार पाठ कर जो मनुष्य जहां कहीं जलाशयमे स्नान करते हैं, वे सर प्रारदको पाते हैं ।। ६२॥ । ।
श्रीस्फैन्दपुराणान्तर्गत ४०१ एवं वः कथिता विमा धर्मगुप्तकथा शुभा ॥३३॥ यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति ॥ ६॥ इति श्रोस्कन्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्ये श्रीस्वामिपुष्करिणी- महिमानुवर्गने नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ है ब्राह्मणो ! इस प्रकार आप लोगोंसे धर्मगुनको अच्छी कथा मैंने कही, जिसके सुननेसे ही ब्रह्महत्या नष्ट हो जाती है।। ६४॥ ॥ इति तृतीयोऽध्यायः चतुर्थोऽध्यायः कथा सुमति द्विजराजकी, अनाचार कर्मादि। भ्रष्ट किराती संगसे; वध ऋपि मुनि विप्रादि ॥१॥ यज्ञदेव द्विज जनकका, पातक मुक्ति प्रपत्त । दुर्वासा आदेशसे, स्नान स्वामिसर रन ॥२॥ मुक्ति सकल अपघुजसे, प्राप्ति परम गति अन्त। अधगज केसरि स्वामिसर,महिमा कथित अनन्त ॥३॥ अथ सुमत्याख्यदिजवृत्तान्तः श्रीसूत उवाच- भो भो तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । स्वामितीर्थस्य माहा.
श्रीवेष्टाचळमाहात्म्यम् त्म्यं भूयोऽपि भवदाम्यहम् ॥१॥ पुरा किरातीसंसर्गात्सुमतिर्ब्राह्मणः सुरा- म् ॥ पीतवान्पुष्करिण्यां स स्नात्वा पापाद्विमोचितः ॥२॥ श्रीसूतजी बोले-हे नैमिपारण्यके रहनेवाले सब तपस्वियो! स्वामितीर्थका माहात्म्य में पुनः कहता हूं। पूर्वमे किरातीक संसर्गसे सुमति नामक ब्राह्मणने मदिरा पान कर लिया और वह स्वामिपुष्करिणीमें स्नान करके उस पापसे छूट गया ॥२॥ ऋषय ऊचुः सुमतिः कस्य पुत्रोऽसौ कथं स च सुरां पपी ॥ कथं किरात्यासक्तोऽ- भूत्सूत पौराणिकोत्तम ॥३॥ सर्वेषां विस्तरादेतबद त्वं कृपयाऽधुना ॥४॥ पि बोले—यह सुमति किसका पुत्र था ? उसने किस प्रकार मदिरा पी लो ? और किप्त प्रकार किरातीमें आसक्त हुआ ? हे पौराणिकोंमें श्रेष्ठ ! सूतजी ! आप कृग करके इन सबोंको विस्तारसे कहिये ||४|| श्रीसूत उवाच- महाराष्ट्राभिधे देशे ब्राह्मणः कश्चिदास्तिकः ॥ यज्ञदेव इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥५॥ दयालुरातिथेयश्च शिवनारायणार्चकः ॥ सुमतिर्नाम पुन्नोऽभूद्यज्ञदेवस्य तस्य वै ॥६॥ पितरं स परित्यज्य भार्यामपि पतिव्रता- म् ॥ प्रययावुत्कले देशे विटगोष्ठीपरायणः ॥७॥ श्री सूतजी घोले- महाराष्ट्र नामके देशमें वेदवेदाङ्गमें प्रवीण, दयालु, अतिथिमत्कारशील, शिव ओर नारायणके पूजन करनेवाला यज्ञदेव नामका कोई आस्तिक ब्राह्मण था । उस यज्ञदेवका सुमति नामका एक पुत्र था। पिता और पतिव्रता भार्याको भी छोड़ कर, वेश्याफे संगमें आसक्त हो कर वह उत्कल देशमें चला गया ||७|| काचित्कराती तद्देशे वसन्ती युवमोहनी ॥ यूनां समस्तद्रव्याणि प्र. लोभ्य जगृहे चिरम् ॥ ८॥ तस्या गृहं स प्रययौ सुमतिर्ब्राह्मणाधमः ॥ सुमतिं सा च जग्राह किराती निर्धनं द्विजम् ॥ ९ ॥ युवकोंको मोहने वाली कोई किराती उस देशमें रहनी हुई युवकोंकों लुभा फर उन सब धनोंको बहुन दिनोंसे रेती रहनी थी । यह नीच ब्राह्मण सुमनि उसके घरको गया और उस किरानीने निधन प्राह्मण युमतिको प्रहण कर लिया ॥९॥ अध सुमत्याख्यदिजस्य किरातीसदगान्महापातकमाप्तिः तया युक्तोऽय सुमनिस्तत्संयोगकतत्परः ॥ इतस्ततचोरयित्वा पहुद्र- श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४०३ --- ४०३ AN - व्याणि सन्ततम् ॥ १०॥ दत्त्वा तया चिरं रेमे तद्गृहे बुभुजे च सः ॥ एकेन चपकेणासौ तया सह सुरां पपौ ॥ ११॥ एवं स पहुकालं वै रममा. णस्तया सह ॥ पितरौ निजपत्नी च नास्मरदिपयातुरः ॥ १२ ॥ मन उमरे साथ उसीके संयोगमें लगे हुए सुमनिने इधर उधरसे बहुन धनको चुरा कर उसको सदा देख फर उसके साथ बहुत दिनना रमण किया, और उसीके यहां भोजन किया । इसने एक प्यासे इसके साथ मदिरा भी पी, इस प्रकार बहुत समयतक उसके साथ रमण करता हुआ वह विपयमें आतुर हो कर पिता और अपनी स्त्रोको याद नहीं करता था ॥१२॥ स कदाचित्किरातैस्तु चौर्यं कर्तुं ययौ सह ॥ विमस्य फरपचिट् गेहे सोऽपि कैरातयेपभृत् ॥ १३ ॥ ययौ चोरयितुद्रव्यं साहसी खड्गहस्तवान् ।। तद्गृहस्वामिनं विप्रं हत्वा खड्गेन साहसात् ॥ १४ ॥ समादाय यहु द्रव्यं किरातीभवनं ययौ॥ फिर किसी समय यह किरानों के साथ किसी प्रादायके घर चोरी करनेके लिये गया। फ्रािनका वेप धारण करके वह साट्सी भी हाथमें सग ले कर धन चुरानेको गया और साहससे उस गृहके स्वामी ब्राह्मणो सङ्गसे मार फर बहुतसा द्र ले फर पिरातीके घरमे आया ॥ १५ ॥ तं यान्तमनुयाति स्म ब्रह्महत्या भयङ्करी ॥१५॥ नीलवस्त्रधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरहा ॥ गर्जन्ती साहासं सा कम्पयन्ती च रोदसी ॥ १६ ॥ अनुद्रुतस्तया सोऽयं यभ्राम जगतीतले । एवं भ्रमन्भुवं सर्वा कदाचित्सुम- तिः स्वयम् ॥ १७॥ स्वग्राम प्रययौ भीत्या विप्रवन्धुर्दुरात्मवान् ॥ अनुद्रुत- स्तया भीतः प्रययौ स्वगृहं प्रति ॥ १८ ॥ ब्रह्महत्याप्यनुद्रुत्य तेन साऊं गृहं ययौ ॥ पितरं रक्ष रक्षेति सुमतिः शरणं ययौ ॥ १९ ॥मा भैपोरिति तं प्रोच्य पिना रक्षितुमुद्यतः ॥ तदानीं ब्रह्महत्येयं तत्तातं प्रत्यभाषत ॥२०॥ जाते हुए उसके पीछे पीछे डरावनी, नील वनको धारण की हुई, बडा शरीर तथा अत्यन्त लाल केशवाली, अट्टहासके साथ गरजती तथा संसारको कंपाती हुई एवं रोनेवालो ब्रह्महत्या भी चली। इससे पीछा किया जाता हुआ यह ग्राहाण सारे संसारमें घूमा। इस प्रकार सब पृथ्वीमे घूमता हुआ वह सुमति स्वयं अपने गावको गया और दुष्टात्मा वह नीच ब्राह्मण ब्रह्महत्यासे पीछा किया जाता हुआ डर कर अपने घरको गया। महाहत्या भी उसके पीछे पीछे उसके घरको गई । रक्षा करो ! रक्षा करो। इस प्रकार पिताकी शरणमे सुमति गिर डर कर श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् पड़ा । "मत डरो" यह कह कर उसका पिता उसकी रक्षा करनेको तैयार हुआ। तब वह ब्रह्माहत्या उसके पितासे बोली ।। २०॥ मम हत्योवाच-- मैव त्वं प्रतिगृह्णीष्व यज्ञदेव द्विजोत्तम ॥ असौ सुरापी स्तेयी च व्र. हमहा चातिपातकी ॥ २१ ॥ मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी च पातकी । किरातीसङ्गदृष्टश्च धेनं मुश्च दुरात्मकम् ॥२२॥ गृह्णासि चेदिमं विप्र महा- पातकिनं सुतम् ॥ त्वदार्यामस्य भार्या च त्वां च पुत्रमिमं द्विज ॥ २३ ॥ भक्षयिष्यामि वंशं च तस्मान्मुश्च सुतं त्विमम् ॥ इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मुञ्चामि साम्पतम् ॥२४॥ नैकस्यार्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते ॥ इत्युक्तः स तथा तत्र यज्ञदेवोऽब्रवीच ताम् ॥ ब्रह्महत्या बोली-हे ब्राह्मणोंमे श्रेष्ठ यज्ञदेव । इसको आप मत ग्रहण कीजिये । यह मदिरा पीने, चोरी करने तथा ब्राह्मण मारनेवाला, अत्यन्त पापी, माता एवं पितासे द्रोह रसने और भार्याको त्याग करनेवाला, पापी एवं किरातीके संगसे दोपी है, इस दुष्टको छोड़ो। हे ब्राह्मण ! यदि इस महापापी पुत्रको ग्रहण करोगे, तो तुम्हारी एवं इसकी स्त्री, तुम और इस पुत्रको खा जाऊंगी, हे ब्राह्मण ! बहुत कहनेसे क्या ? वंशमात्र को मैं खा जाऊगी । इसलिये इस पुत्रको छोड़ दो। यदि तुम इस पुत्रको छोड़ दोगे, तो तुमको मैं भी छोड दूंगी। हे महा बुद्धिमन् ! एक्के लिये कुलनाश नहीं करना चाहिये । यह सुन कर वहा पर यज्ञदेव उससे वोले ।। २५ ।। यज्ञदेव उवाच- पाधते मां सुतस्नेहः कथमेनं परित्यजे ॥ ब्रह्महत्या तदाकर्ण्य विजो- क्तं तमभापत ॥२६॥ यज्ञदेव बोले-मुझको पुत्रका स्नेह बाधा करता है। मैं इसको किस प्रकार छोड़ ८१ प्राह्मणका यह कथन सुन कर वह प्रमहत्या उनसे बोली ।। २६ ॥ माहत्योगाच- अयं हि पतितो भूत्वा वर्णाश्रमपहिष्कृतः ॥ पुत्रेऽस्मिन्मा कुरु स्नेहं निन्दितं तस्य दर्शनम् ॥२॥ इत्युक्त्या ब्रह्महत्या सा यजदेवस्य पश्यनः ।। तलेन प्रजहाराऽस्य पुत्रं सुमतिनामकम् ॥ २८ ॥ मरोद तात तातेति पितरं प्रबुवन्मुहः ॥ २९॥ 4 श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४.५ raamann प्रझहत्या योली-- ---यह तो पतित हो कर वर्ण और आश्रमसे बाहर किया गया है। इस पुत्रमें स्नेह मत फरो, इसको देखना भी निन्दित है। ऐसा कह कर उस इत्याने इस यातदेवो देखते हुए इसके सुमतिनामक पुत्रको थप्पड़से (फरतल) से मारा और वह मादाण धार पार पिता पिता पुकारता हुआ रोने लगा। अथ सुमतिं प्रति दुर्यामः कथितवस्रहत्यामुक्त्युपायः रुरुदुर्जनको माता भार्यापिःसुमतेस्तदा ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र दुर्वासाः शङ्करांशकः ॥३०॥ दिष्ट्या समायया योगी धार्मिको मुनिसत्तमः ।। यज्ञ- देवोऽथ तं दृष्ट्वा मुनि रुद्रावतारकम् ॥ ३१ ॥ स्तुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात् ।। दुर्वासास्त्वं महायोगिन्साक्षादै शङ्करांशकः ॥ ३२ ॥ त्वद्द- र्शनमपुण्यानां भविता न कदाचन॥ ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चाभूत्सुतो मम ॥३३॥ पनं प्रहर्तुमायाता व्रत्महत्यापि वर्तते ॥ भूयाद्यथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः ॥ ३४ ॥ घोरा च व्रत्महत्येयं यथा शीघ्र लयं व्रजेत् ॥ तमुपायं वदस्वाय मम पुत्रे दयां कुरु ॥३५॥ अयमेव हि पुत्रो मे नान्यो- ऽस्ति तनयो मुने । अस्मिन्मृते तु वंशो मे समुच्छिद्येत मूलतः ॥ ६ ॥ ततः पितृभ्यः पिण्डानां दातापि न भवेद् ध्रुवम् ॥ ततः कृपां कुरुष्व त्व- मस्मासु भगवन्मुने ॥ ३७॥ तब उसके माता पिता और स्त्री भी रोने लगी। इतने होमें शङ्करका अंश, योगी,धार्मिक, और मुनियोंमें श्रेष्ठ दुर्वामा दृष्टिगोचर हुए । अव यज्ञदेवने रुद्रके अवतार उस मुनिको देख कर स्तुति और प्रणाम करके पुत्रको रक्षा. फे लिये उनकी शरण मांगी। है महायोगी ! आप साक्षात् शङ्करके अंशसे उत्पन्न दुर्वासा है। आपके दर्शन पापियोंको कभी नहीं होते। मेरा पुत्र प्राझणको मारने, मदिरा पीने और चोरी करने वाला हो गया है। इसको मारनेके लिये ब्रह्महत्या भी उपस्थित है । जिस प्रकार यह मेरा पुत्र महापापसे मुक्त हो जाय और जिस प्रकार यह घोर अझहत्या शीव नष्ट हो जाय, वह उपाय आप कहिये। मेरे पुत्रपर दया कीजिये । हे मुनि ! मेरा यही एक पुत्र है, दूसरा नहीं । इसके मरने पर मेरा वंश जड़से कट जायगा । तब पितरोंको पिण्ड देनेवाला कोई भी नहीं रहेगा, यह सत्य है । हे भगवन् ! हे मुनि ! इसलिंग आप हम लोगोंके ऊपर का कीजिये ॥ ३७॥ इत्युक्तः स तदोवाच दुर्वासाः शङ्करांशकः ॥ ध्यात्वाऽऽह सुचिरं कालं यज्ञदेवं द्विजोत्तमम् ॥ ३८॥ ऐसा कहा जा कर शङ्करके अंश श्री दुर्वासा बहुत देर तक ध्यान करके श्रेष्ठ वाहाण यज्ञदेवसे बोले ।। ३६ ।।
४०६
भीषष्टाचनमाहात्यम
-
दुर्वासा उवाच-
यज्ञदेव कृतं पापमतिकरं सुतेन ते ।। नास्य पापस्य शान्तिः स्यात्मा-
यश्चित्तायुतैरपि ॥ ३९॥ तथापि ते सुतस्याहं तस्य पापस्य शान्तये ॥
प्रायश्चित्तं वदिष्यामि शृणु नान्यमना द्विज ||४०]] वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सर्व-
पातकनाशने ॥ स्वामिपुष्करिणी चेति वर्तते मङ्गलपदा ॥ ४१ ॥ स्वाति
चेत्तव पुत्रोऽयं पातकान्मुच्यते क्षणात् ॥
दुर्वासा बोले-हे यज्ञदेव ! तुम्हारे पुत्रसे किये हुए पाप अत्यन्त कठिन है । इसके पापकी शान्ति दश हजार
प्रायश्चितोंसे भी नहीं होगी । तथापि तुम्हारे पुत्रके पापको शान्तिके लिये प्रायश्चित्त यहूंगा । हे ब्राह्मण ! सावधान हो
कर सुनिये, महापवित्र तथा सब पापोंको नाशकरने वाले श्री देवदाचलपर स्वामिपुष्करिणी नामक मङ्गलको देनेवाला
एक तीर्थ है। यदि आपका यह पुत्र उसमें स्नान करे, तो क्षणभरमें पापसे छूट जायगा ।
अथ सुमतेः स्वामिपुष्करिणीतानाहूमहत्याविमुक्तिः
एवं श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं यज्ञदेवो महामतिः ॥४२॥ पुत्रमादाय सुमति
स्वामिपुष्करिणीं गतः ॥ स्नापयामाससुमतिं हत्यया पीडितं सुतम् ॥४३॥
आकाशवाणो तं विप्रमुवाच मधुरस्वरा ॥ यज्ञदेव महाभाग स्नानेनानेन
सुबत ॥ ४४ ॥ पूतोऽभवत्तय सुतः संशयं मा कृथा द्विज ॥ एवंप्रभावं
तत्तोर्थ पापवृक्षकुटारकम् ॥ ४५ ॥
मुनिक इस प्रकारक वाक्यको सुन कर महा बुद्धिमान यन्त्रदेव सुमति पुत्रो ले कर स्वामिपुष्करिणीको गया,
और उन्होंने हत्यासे दुःखित पुत्र सुमनिको उममें रनान कराया । उस वक्त आकाश वाणीने मीठे स्वरसे उम प्राह्मण-
से कहा-हे सुत्रत ! यह देव ! महाभाग ! इस स्नानसे आपका पुन पवित्र हो गया। हे ग्राह्मण ! इसमें सन्देह मन
फरो। यह तीर्थराज इस प्रकारका प्रभावशारी पापरूपतृभको पुल्हाड़ी ही है ॥ ४५ ॥
एवं वः कथितं विमा इतिहासं पुरातनम् ॥ शृण्वनां पठतां चापिया-
जपेयफलं लभेत् ॥ ४६॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेद्धदाचलमाहात्म्ये स्वामिपुष्करिणी-
तथंमहिमानुवर्णन नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
है वायो ! इम प्रारसे आप लोगसि पुराने इतिहामो मैंने फहा। इसके सुनने और पढ़ने वाले यामपेय
यज्ञप पलको पाते हैं । ४६ ।।
इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥
पञ्चमोऽध्यायः रामकृष्ण तीरथ विमव, रामकृष्ण मुनि वृत्ति । तपन उप्र तप तुष्ट प्रभु, प्रकट पूर्ण आकारी ॥१॥ वर प्रदान मुनि श्रेष्ठ, धाम नाम ऋपि नाम। इन पश्चम अध्यायमें, वर्णित सारे काम ॥२॥ अथ रामकृष्णतीर्थमाहात्म्यम् सूत उपाच- वेङ्कटाख्ये महापुण्ये सर्वपातकनाशने ॥ कृष्णतीर्थस्य माहात्म्यं शृणु- ध्वं सुसमाहिताः ॥ १॥ यत्र मज्जनमात्रेण कृतनोऽपि विमुच्यते ॥ पितृ- न्मातृर्गुरूंश्चावमन्यन्ते मोहमोहिताः ॥२॥ ये चाप्यन्ये पुरात्मानः कृतामा निरपत्रपाः ॥ ते सर्व कृष्णतीर्थेऽस्मिन्छुद्धयन्ति स्नानमात्रतः ॥३॥ श्री सूनो बोले -यहुत पवित्र तथा सर पापोंको नाश करनेवाले वैङ्कटाचलपर कृष्णनीयकै माहात्म्यको साव- धान हो कर सुनिये । जहापर स्नान करनेहीसे फनन्न भी पापसे छूट जाता है। जो मोहसे मोहित हो, अपने पिता माना एवं गुरुपी अवज्ञा करता है, और जो भी निलंग्ज, दुष्ट और कृतन हैं, वे सब इस तीर्थमें स्नान मात्रहीसे शुद्र हो जाते हैं॥३॥ कृष्णनामा मुनिः पूर्वं वेङ्कटाह्वयभूधरे ॥ अवर्नत तपः कुर्वन्विष्णु ध्यायन् समाहितः ॥४॥ स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् ॥ तत्र स्नात्वा सकृन्मर्त्यः कृतप्नोऽपि विमुच्यते ॥५॥ अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम् ॥ यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमाप्नुयात् । ॥
४०८ श्रीवेकटाचलमाहात्म्यम् पूर्वमें वेङ्कट नामक पर्वतपर एकाग्रचित्त हो कर विष्णुको ध्यान करते हुए कृष्ण नामक एक मुनि थे। उन्होंने वहांपर स्नान करनेके लिये एक उत्तम तीर्थ बनाया । वहांपर एक बार भी स्नान करनेसे कृतन मनुष्य भी मुक्त हो जाता है। पापको नाश करनेवाला एक पुराना इतिहास कहता हूं, जिसके श्रवणसे ही मनुष्य मुक्तिको पा जाता है ॥६॥ पुरा बभूव विप्रेन्द्रो रामकृष्णो महामुनिः । सत्यवाक् शीलवान्वाग्मी सर्वभूतद्यान्वितः ॥७॥ शत्रुमित्रसमो दान्तस्तपस्वा विजितेन्द्रियः ॥ परे ब्रह्मणि निष्णातो ब्रह्मतत्त्वकसंश्रयः॥८॥ पहले ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ, सत्य बोलनेवाले, शीलवान्, वक्ता, सब जोवोंपर दयाशोल, शत्रु और मित्रमें सम, दान्त, तपस्वी, जितेन्द्रिय, परब्रह्मरें मग्न तथा ब्रह्मतत्त्वपरायण रामकृष्ण नामक महामुनि थे।८।। एवंप्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ स वै निश्चलसर्वाङ्गस्तिष्ठन् सर्वत्र भूतले ॥९॥ परमाण्वन्तरं वापि न स्वस्थानाचचाल सः ॥ स्थित्वा तत्र तपस्यन्तमनेकशतवत्सरान् ॥ १०॥ तं चाक्रमत वल्मीकं छादिताङ्गं चकार वै ॥ वल्मीकाकान्तदेहोऽपि रामकृष्णो महामुनिः ॥ १२॥ अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वयुध्यत ।। ऐसे प्रभाववाले वह मुन अति कठिन तपस्या करने लगे। पृथ्वीपर निश्चल हो अपने स्थानसे परमाणुके अन्तर भी नहीं टले । वे वहांपर ठहर कर अनेकों सौ वर्ष तक तपस्या करते रहे, उनके शरीरके ऊपर कमीक बढ़ गये और उनके सब अगोंको ढंक दिया। वल्मीकसे आक्रान्त होने पर भी वे महामुनि रामकृष्ण तपस्या ही करते रहे और उन्होंने वल्मीक नहीं जाना ।।१२।। तस्मिंश्च तप्यति तपो वासवो मुनिपुङ्गवे ॥१२॥ विसृज्य मेघजा- लानि वर्षयामास वेगवान् ॥ एवं दिनानि सप्ताय ववर्ष च निरन्तरम् ॥१६॥ धारावण महता वृष्यमाणोऽपि वै मुनिः ॥ तदर्य प्रतिजग्राह निमीलितवि- लोचनः ॥१४॥ महता स्तनितेनाशु तदा यधिरयछुती ॥ वल्मीकस्योपरि- टादै निपपात महाशनिः ॥ १५ ॥ तस्मिन्वति पर्जन्ये शीतवातादिदुः- सहे ॥ १६ ॥ उस श्रेष्ठ मुनि तपस्या करते समय इन्द्र मपजालको फैला कर वैगसे वर्षा फरने लगे। इस प्रकारसे उन्होंने सान न सफ निरन्तर वर्षा की । यड़ी पड़ी धाराओंसे सिश्चिन होते हुए भी उम मुनिने उस वर्षाको आंख मूंदें हुए सहन श्रीस्फन्वंपुराणान्तगतं ४०९ कर लिया। तब शीघ्र ही बड़े शब्दसे कानोंको कारा बनाते हुए वस्मोकर ऊपर महा वजूपात हुआ। शीत, वायु इत्यादिसे दुःसह उस मेयके बरसते हुए, वजूसे आहत हो उस वक्ष्मीकका शिखर ध्वस्त हो गया ॥ १६॥ अथ रामकृष्णाख्यमहर्षितपःप्रसन्नमगपदाविर्भाव: तदा प्रादुरभूदेषः शङ्खचक्रगदाघरः ॥१७॥ विनतानन्दनारूदो पन- मालाविभूषितः ॥ रामकृष्णस्य तपसा तोपितो वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥ तपोनिधे रामकृष्ण वेदशास्त्रार्थपारग ॥ मदाविर्मावदिवसे यः नाति म. नुजोत्तमः ॥१९॥ तस्य पुण्यफलं वक्तुं शेषेणापि न शक्यते ॥ मकरस्ये रवी विष पौर्णमास्यां महातियौ ॥२०॥ पुष्यनक्षत्रयुक्तायां स्नानकालो वियोयते ॥ तदिने स्नाति यो मयः कृष्णतीर्थे महामतिः ॥ २१ ॥ सर्व- पापविनिर्मुक्तः सर्वान्कामांल्लभेत सः॥ सन रामकृष्णके तपसे प्रसन्न हो कर शक, चक्र और गदाको धारण करनेवाले, गरुड़के कन्धेपर चढ़े हुए एवं वनमालासे शोभित भगवान प्रकट हुए और उससे बोले–दे घेद-शास्त्रके अर्थको जाननेवाले तपोनिधि ! रामकृष्ण ! मो श्रेष्ठ मनुष्य मेरे प्रकट होनेके दिन इस तीर्यमें स्नान करेगा, उसके पुण्यके फलको कहने में शेष भी समर्थ नहीं है। हे प्रामण ! मकरके सूर्य होने पर पुष्य नक्षत्रसे युक्त महातिथि पूर्णिमासीको स्नानका समय कहा गया है। ओ महा बुद्धिमान मनुष्य उस दिन इस कृष्णतीर्थमें स्नान करता है, वह सब पापोंसे छूट कर सब कामोंको प्राप्त करता है ॥१६॥ मदाविर्भावदिवसे कृष्णनोर्थजले शुभे ॥ २२ ॥ स्नातु तत्र समा. यान्ति स्वपापपरिशुद्धये ॥ देवा मनुष्याः सर्वे च दिक्पालाश्च महौज- सः॥ २३ ॥ एते सर्वे महात्मानः कोटिसूर्यसमप्रभाः ॥ ते सधैं कृष्णती. र्थेऽस्मिन् स्लानात्पूता भवन्ति हि ॥ २४ ॥ त्वन्नाम्नेदं महातीर्थ लोके प्रख्यातिमेष्यति ॥ इत्युक्त्वा श्रीनिवासश्च तत्रैवान्तरधीयत ॥ २५ ॥ अपने पापोंकी शुद्धि के लिये देवता, सब मनुष्य ओर महा :पराक्रमी दिक्पाल भी मेरे प्रकट होनेके दिन में कृष्गतीर्थके शुभ जलमें स्नान करनेको आते हैं। ये सत्र महात्मा कोटि सूर्यके समान प्रभावाले हैं, वे सब इस कृष्ण- तीर्थमें स्नान करनेसे पवित्र हो जाते हैं। तुम्हारे नामसे यह तीर्थ लोकमें प्रसिद्धि पावे, ऐसा कह कर श्रीनिवास वहीपर अन्तर्धान हो गये ।। २५ ॥
WW ४१० श्रीवेकटाचलमाहात्म्यम् एवम्प्रभावं तत्तीर्थ महापापविशोधनम् ॥ बुद्धिशुद्धिप्रदं पुंसां सर्व- श्वर्यप्रदायकम् ॥२६॥ इस प्रकारके प्रभावका वह तीर्थ महापापको नष्ट एवं बुद्धिको शुद्ध करने तथा पुरुषोंको सब ऐश्वर्यका देने माला है।॥ २६॥ एवं वः कथितं विप्राः कृष्णतीर्थस्य वैभवम् ॥ शृण्वतां पठतां चैव विष्णुलोकप्रदायकम् ॥ २७॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीधेटाचलमाहात्म्ये रामकृष्णतीर्थ- महिमानुवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ।।५।। हे ब्राह्मणो ! इस प्रकार कृष्णतीर्थके माहात्म्यको तुमसे कहा, जो सुनने और पढ़नेवालेको विष्णुलेक देनेवाला है ॥२७॥ ॥इति पञ्चमोऽध्यायः।। पष्टोऽध्यायः 4" - महिमा गिरि जल दानका, कथा भूप हेमाङ्ग। चरणे दक श्रुत देवसे, स्मरण भूप पूर्वाह्न ॥१॥ द्विज श्रुतदेव प्रतापसे, मुक्ति भूप प्रथमाङ्ग । इस छठवें अध्यायमें, वर्णित साङ्गोपाङ्ग ॥३॥ अथ श्रीवेष्टाद्री जलदानप्रशंसा श्रीपत उमान- वेदटाख्ये महापुण्ये तृपार्तानां विशेषतः ॥ जलदानमकुर्वाणस्तिर्य- ग्योनिमवाप्नुयात् ॥ १ ॥ तम्मादेकूटशैलेन्द्र यथाशक्त्यनुसारतः । जल.
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४११ दानं हि कर्तव्यं सर्वेषां जीवनं महत् ॥ २॥ अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ॥ विमस्य गृहगोधायाः संवादं परमाद्भुतम् ॥ ३ ॥ श्रीसूरजी बोले-महा पवित्र वेङ्कटाचलमें विशेप करके प्यासोंको अल नहीं देनेवाला तिर्यक योनिको प्राप्त होता है । इमलिये पर्वतोंमें श्रेष्ठ वेङ्कटाचलपर सत्र किसीको बड़ा भारी जोवनरूप जलका दान करना चाहिये। इस विषयमें एक प्राचीन ब्राह्मण और गृहछिपकलीका अद्भुन संवादरूप इनिहास कहता हूं ॥३॥ अथ हेमाङ्गस्य जलदानाकरणेन गृहगोषिकात्वमाप्ति: पुरा चेक्ष्वाकुवंशेऽभूद्धमाङ्ग इति भूमिपः ॥ ब्रह्मण्यो ब्रह्मभूयिष्ठो जितामित्री जितेन्द्रियः ॥४॥ यावत्यो भूमिकणिका यावन्तस्तोय. विन्दवः ॥ यावन्त्युडूनि गगने तावतीर्गा दात्यसौ ॥५॥ येनेष्टयज्ञ- दर्भच भूमिहिष्मती स्मृता ॥ गोभूतिलहिरण्यायैस्तोपिता यहयो विजाः ॥६॥ तेनादत्तानि दानानि न विद्यन्त इति श्रुतम् ॥ तेनादत्तं जलं चैकं सुखलभ्यधिया दिजाः ॥७॥ योधितो ब्रह्मपुत्रेण वसिष्ठेन महात्मना ॥ अमूल्यं सर्वतो लभ्यं तदातुः किं फलं लभेत् ॥ ८॥ इति दुर्हतुवादैन जलं दत्तवान्विभुः ॥ अलभ्यदाने पुण्यं स्यादित्यवादीत्सयु- क्तिकम् ॥९॥ पहले इक्ष्वाकु वंशमें ब्रह्मण्य, वैदिकश्रेष्ठ, शत्रुविभयो और स्तेिन्द्रिय हेमाङ्ग नामक राजा था ! जितने पृथ्वीके कण है, जितने अलके वूद हैं और जितने आकाशमें तारे हैं, उतनी ( अर्थात असंख्य ) गौओंका दान उसने किया था जिसके किये हुए यज्ञक कुमासे यह पृज्जी मुभावती भानी एगो और जिससे गो, भूमि, तिल, सुदर्ग इत्यादिसे बहुत प्राझण सुसन्तुष्ट किये गये थे। ऐसा सुना गया है-कि उससे नहीं दिया हुआ दान कुछ भी नहीं है। हे ब्राह्मणो! किन्तु सुलभ होनेके कारण उसने एक जल हीका दान नहीं किया । ब्रह्माके पुत्र महात्मा वसिष्ठजीसे समझाये जाने पर भी उस दुष्ट बुद्धिवाला राजाने “जो बिना मृज्य सर जगह पाया जानेवाला है, उसके देनेसे क्या फल है" ऐसे हेतुबादसे जल नहीं दिया और "अलभ्यके दानमें ही पुण्य है" ऐसी युक्ति भी उसने कही ॥९॥ स आनर्च द्विजान व्यङ्गान् दरिद्रान् धृत्तिकर्शितान्॥ नानर्च श्रोत्रि- पान् विपान ब्रह्मज्ञान ब्रह्मवादिनः ॥१०॥ प्रख्यातान्यूजयिष्यन्ति सर्व- लोकाः सहाहणैः ॥ अनाथानामवियानां व्यङ्गानां च कुटुम्बिनाम् ॥ ११॥ - ४१२ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्यम् दरिद्राणां गतिः का वा तस्मात्ते मद्दयास्पदाः ॥ इति दुष्टेषु पात्रेषु दत्त- वाकिमपि स्वकम् ॥१२॥ 'असने विकल अङ्गवाले, दरिद्र तथा धृत्तिहीन ब्राह्मणोंकी तो पूजा की, किन्तु वेदज्ञ ब्रह्मज्ञानियों एवं श्रोत्रियम्राह्मणोंकी पूजा नहीं की, क्योंकि प्रसिद्धोंको तो सब लोग सत्कारसे पूजा करेंगे, अनाथों, मूखों, माहीनों और बहुत कुटुम्बवाले गरीबोंकी क्या गति होगी ? इसलिये वे ही मेरी दयाके पात्र हैं। इस प्रकार उसने कुपात्रों में ही अपना कुछ दान किया ॥ १२॥ तेन दोषेण महता चातकत्वं त्रिजन्मसु ॥ एकजन्मनि गृध्रत्वं श्वत्वं वा सप्तजन्मसु ॥१३॥ प्राप्य पश्चाद् गृहे जातो भूपोऽयं गृहगोधिका ।। श्रुत- कीर्तेस्तु भूपस्य मिथिलाधिपतेर्दिजाः ॥ १४ ॥ गृहदारमतोल्यां स्म वर्तते कीटकाशनः ॥ अष्टाशीतिषु वर्षेषु स्थितं तेन दुरात्मना ॥ १५ ॥ यह राजा इस बड़े दोपसे तीन जन्ममें चातक, एक जन्ममें गृन और सात जन्ममें फुत्ता हो कर, हे प्राणो! पोछे मिथिलाके स्वामी राजा श्रुतकीर्ति के घरमें छिपकली हो कर घरके द्वारके प्रतोलि (चौखट ) में कीड़ोंको खाता हुआ अस्सी वर्ष वहां रहा ।। १५ ।। अथ श्रुतदेवपदोदकसे चनेन हेमागस्य जाविस्मरणम् विदेहाधिपतेर्गेहं कदाचिदृषिसत्तमः॥ श्रुतदेव इति ख्यातःश्रान्तो मध्याह आगमत् ॥ १६ ॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय जातहर्षो नराधिपः॥ मधुपर्क: सुसम्पूज्य तस्य पादावनेजनीः ॥१७॥ अपो मूर्धाऽवहत्क्षिप्रं तदोक्षिप्तश्च विन्दुभिः ॥ दैवोपदिष्टकालेन प्रोक्षिता गृहगोषिका ॥१८॥ सयो जातिस्मृ- तिरभूत्कृतकर्मातिदुःखिता ॥ त्राहि त्राहीति चुक्रोश ब्रामणं गृहमागत. म् ॥ १९॥ किसी समय श्रुनदेव नामसे प्रसिद्ध थके हुए एक श्रेष्ठमृपि मध्यान्हमें विदेह देशके स्वामी घरमें भाये । उनको देख कर शोध ही उठ कर आनन्दित हो गजाने मधुपर्पसे पूजन फरफे उनके चरण धोये हुए जलको शिर पर शोध की धारण किया। तय ऊपर छिटके हुए यूंदोंसे देवयोगसे गृहगोधिका छिटक गई । शीघ्र ही उसको जातिका स्मरण हो गया । सव किये हुए फर्ममे दुःखी हो यह गृहगोधिका पामें आये हुए प्राक्षणको "मादि प्रादि" (ग्मा को)! रक्षा करो!! ऐमी पिटाई ॥१६॥ तिर्यजन्तुरवं श्रुत्या ब्राह्मणो विस्मितोऽभवत् ॥ कुतः कोशसि - श्रीकन्दपुगणान्तर्गत Anmun गोधे त्वं दशेयं केन कर्मणा ॥ २० ॥ उपदेवोऽथ देवो वा त्वं नृपोऽय रिजोत्तमः ॥ कस्त्वं चूहि महाभाग त्यामद्याहं समुद्धरे ॥ २१ ॥ निर्यक् जीवके शब्दको सुन फर चे प्राण आश्चर्ययुक्त हुए और बोले-हे गोधे ! तू क्यों चिहाती है ? किस कसे तेरी यह दशा हुई है ? त् उपदेव, देव, ब्राह्मण, अथवा राजा, कौन है ? हे महाभाग ! कहो ! मैं तुम्हारा आज उतार फरूंगा ॥ २१ ॥ इत्युक्तः स नृपः प्राह श्रुतदेवं महाप्रभुः ॥ अहमिक्ष्वाकुकुलजः शस्त्रविद्याविशारदः ॥ २२॥ यावत्यो भूमिकणिका यावन्तस्तोपविन्द- पः॥ यावन्त्युडूनि गगने तावतोर्गा अदामहम् ॥ २३ ॥ सर्वैर्यज्ञैर्मया चेदं पूर्वान्याचरितानि मे ॥ दानान्यपि च दत्तानि धर्मजातं स्वनुष्ठित- म् ॥ २४ ॥ तथापि दुर्गतिर्जाता न मे चोर्ध्वगतिविभो ॥ निवारं चात- फत्वं मे गृध्रत्वं चैकजन्मनि ॥ २५ ॥ सप्तजन्मसु च श्वत्वं प्राप्तं पूर्व मया दिज ॥ धरताऽनेन भूपेन चापः पादावनेजनीः ॥२६॥ पिन्दवो दूरमुत्क्षि. सास्तैः सिक्तोऽह कथनन ॥ तदा जन्मस्मृतिरभूत्तेन मे हतपाप्मनः ॥२७॥ गोधाजन्मानि भव्यानीत्यष्टाविंशति मे द्विजाः ॥ दृश्यन्ते दैवदिष्टानि पिभ्यते जन्मभिर्भृशम् ॥ २८ ॥ न कारणं प्रपश्यामि तन्मे विस्तरतो बद। - - इतना कहने पर उस महाप्रमु राजाने श्रुतदेवसे कहा- मैं शन और विद्यामे चतुर इक्ष्वाकुवंशमें उत्पन्न हुआ था। पृथ्वीके जितने कण हैं, जलके जितने बून्द है, आकाशमें जितने तारे हैं, उतनी गायें मैंने दान को। मैने सब यह किये, अपने धर्मका अनुष्ठान किया, कितने परोपार कार्य किये । हे विभो । तथापि मेरी अधोगति ही हुई, ऊंची गति नहीं । मैं तीन बार चातक, एक जन्म गृन, सात जन्मोंमें फुत्ता, पहले हो चुका हूं, इस राजाने आपके चरणका जल धारण करनेके वख्त कुछ जलके बून्द दूरतक छिडक गये । किसी प्रकार वे मेरे ऊपर भी.छिटक पडे। उससे मेग पार नष्ट होकर मुझको पूर्वजन्मोंका स्मरण हुआ। कर्मफलसे मेरे अट्ठाइस गोधाके जन्म दिखाई पड रहे हैं। उससे हमको डर हो रहा है हे प्राह्मण। इसका मैं कोई कारण नहीं देखता हूं, इसलिये आप उस कारणको मुझमे विस्तार पूर्वक कहिये ।। २६ ॥ अथ श्रुतदेवदत्तपुण्येन हे राङ्गस्य गोषिकात्यविमुक्ति: इत्युक्तः स द्विजः प्राह ज्ञातं विज्ञानचक्षुषा ॥ २९ ॥ शृणु भप प्रवक्ष्यामि तप दुर्गतिकारणम् ॥ तन्वमा टनं वेकटानयभरे ||३० •-~- tarwana ४१४ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम तज्जलं सुलभं मत्वा न मूल्यमिति निश्चितः॥ नाध्वगानां द्विजातीनां घ. मकालेऽप्यजानताम् ॥३१॥ तथा पात्रं समुत्सृज्य घपात्रे प्रतिपादितम् ।। ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हयते ॥ ३२ ॥ तुलसी तु समुत्सृज्य बृहती पूज्यते नु किम् ॥ जनानां व्यङ्गपङ्गुत्वं न प्रयोजकतामियात् ॥३३॥ पड़वाया येऽप्यनाथा हि दयापात्रं हि केवलम् ॥ तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठाः श्रुतिशास्त्रपरायणाः ॥ ३४ ॥ विष्णुरूपाः सदा पूज्या नेतरे तु कदाचन ॥ तत्रापि ज्ञानिनोऽत्यर्थ प्रिया विष्णोः सदैव हि ॥ ३५ ॥ ऐसा करने पर उस ब्राह्मगने कहा हे राजन् | मैं ज्ञानदृष्टिसे आपके दुर्गतिकै कारण जाना उसको कहता है, सुनो ! वेदनामक पर्वत पर आपने सुलभ जान कर जलदान नहीं किया, जलदानका कोई मूल्य नहीं, ऐसा निश्चय किया । आपने अज्ञानसे गरमीफे समयमे भी आये हुए पथिकों और द्विजानियोंको जल नहीं दिया, और आपने पात्रोंको छोड कर अपात्रमे ही दान दिया है। जलती हुई अमिको छोड कर भस्ममें हवन नहीं किया जाता है, तुलसीको छोड़ कर क्या रेगनीकी पूजा की जाती हैं ? अनाथ अङ्गदीन तथा पछु होना ये ही दानके लिये गुण नहीं होते है । पङ्गु आदि जो अनाथ हैं, वे केवल दयाफे पात्र हैं, किन्तु तपस्वी, ज्ञानी, और श्रुतिशास्त्रको जाननेवाले हो विष्णु स्वरूप और सदा पूज्य हैं, दूसरे कभी नहीं । उसमें भी ज्ञानी तो विष्णुके अत्यन्त ही प्रिय हैं ।। ३५ ।। ज्ञानिनामपि भूपाल विष्णुरेव सदा प्रियः । तस्माज्ज्ञानी सदा पूज्य: पूज्यात्पूज्यनरः स्मृतः ॥ ३६ ॥ न जलं तु त्वया दत्तं साधवो वा न सेविताः ॥ तेन ते दुर्गतिश्चेयं प्राप्ता पेक्ष्वाकुनन्दन ॥३७॥ वेङ्कटाद्री कृतं पुण्यं तुभ्यं दास्यामि शान्तये ॥ भूतं भव्यं भवत्तेन कर्मजातं विजे- प्यसि ॥ ३८॥ है राजन् । दानियोंको भी विष्णु सदा प्रिय होता है । इसलिये शानी मदा पृश्य है, यह पृज्यसे भी पूज्य कहा जाता है। आपने जल नहीं दिया अथवा साधुओंकी सेरा भी न की। हे प्रक्ष्यायु के पुत्र ! उसीसे यह मापको दुर्गति हुई है। पेटायल पर किये हुए पुण्य में तुम्हें दूंगा, उससे भून, वर्तमान और भविष्यफे कर्मफ्लयो जीत जामोगे । इत्युक्त्वाऽप उपस्पृश्य ददौ पुण्यमनुत्तमम् ॥ यद्दत्तं ब्राह्मणे यापि लानं चेकदिने कृतम् ।। ३९ ॥ तेन ध्वस्ताखिलाऽऽगास्तु स्यफ्त्या घ गृह- गोधिका ।। रूपं कर्मोचितं घोरं सोऽदृश्यत पुरुषः ॥ ४०॥ दिव्यं श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ArPAAA-.. विमानमारूदो दिव्यम्रग्वनभूपणः ॥ पश्यतामेव साधूनां मैथिलस्य गृहा. न्तरे ॥ ४१ पद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा परिफम्प प्रणम्य च ॥ अनुज्ञातो यपी राजा स्तूयमानोऽमरैदिवम् ॥४२॥ तत्र भुक्त्वा महाभोगान्वर्षायुतम- तन्द्रितः । स एव चेक्ष्वाकुकुले ककुत्स्थोऽभून्महारथः ॥ ४३ ।। सप्तद्वीप. प्रतीपालो ब्रह्मण्यः साधुसम्मनः॥ देवेन्द्रस्य सखो विष्णोरंश एवं महा- प्रभुः॥४४॥ ऐसा कह कर उसने जलको ले कर एक दिनमें प्रामगको दान एवं स्नानसे उत्पन्न उत्तम पुण्य उसको दिया। उससे उसके मम्पूर्ण पापके न हो जानेसे गृहगोधाके घोर रूरको छोड़ कर वह पुरुष रूप हो गया । मिथिलाके राजाके परमें साधुओंके देखते रहते वह पुरुष हाथ जोड़ कर श्रुतदेवको प्रदक्षिणा एवं नमस्कार कर और उनसे अनुज्ञा के कर दिव्य यत्र और आभूपगोंसे भूपित हो कर, स्वर्गीय विमान पर चढ़ कर देवताओंसे स्तुति किया जाता हुआ स्वर्गको चला गया। वहां पर दश हजार वर्षों तक सावधानतासे महा भोगोंको भोग कर वह उत्तम श्वाकु कुल महारय, सात द्वीपोंका पालन करनेवाला, प्रमग्य, साधुओंसे सम्मानित, देवेन्द्रका ससा, भगवान विष्णुके मश तथा महाप्रभु ककुत्स्थ राजा हुआ। ४४ ।। योधितस्तु वसिष्ठेन सर्वान्धर्मान्मनोहरान् ॥ अनुष्ठायाखिलान् राजा तेन ध्वस्ताशुभादिकः ॥ ४५ दिव्यं ज्ञानं समासाद्य विष्णोः सायुज्यमा- सवान् ॥ तस्मादेवटशैलेन्द्रः पुण्यपापविनाशनः ॥ ४६॥ तस्मिंश्च जलदानं तु विष्णुलोकमदायकम् ॥ वह राजा वसिष्टस बनाये हुए सन सुन्दर धर्मो का अनुष्ठान कर और उससे सब अशुभको नाश कर और दिव्य ज्ञानको प्राप्त कर विष्णुऊ सायुज्यको प्राप्त हुआ, इसलिो पर्वतोंके राजा बेङ्कटाचल पुण्य और पापका (कर्मबन्धमा) नारा करनेवाले हैं । उपार जरदान करना विष्णुलोकको देनेवाला है ॥४७॥ एवं वः कथितं विप्रा जलदानस्य वैभवम् ॥४॥ वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सर्वपानकनाशने ॥ ४८॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीराचलमाहात्म्ये जलदानवे- भववर्णनं नाम पष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ हे वाझयो। इस प्रकार महा पवित्र और सब पापोंको नाश करनेवाले वेदावलार जलदानके माहात्म्यको आप लोगोंसे मैने कहा ॥४॥ ॥ इति षष्ठोऽध्यायः॥
सोऽध्यायः वेट गिरिके प्रान्तके, गणना तीरथ क्षेत्र । स्नान दान तप जाप फल, यह देखो निज नेत्र॥१॥ अथ श्रीवेङ्गटाचल क्षेत्रादिवर्णनम् भीसूत उवाच- वेङ्कटास्तु माहात्म्यं भूयोऽपि प्रवदाम्यहम् ॥ युष्माकं सावधानेन शृणुध्वं सुसमाहिताः॥१॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि ब्रह्माण्डान्तर्गतानि च ॥ तानि सर्वाणि वर्तन्ते वेङ्कटाहयभूवरे ॥२॥ तस्मिन्नगोत्तमे पुण्ये वसन्तं पुरुषोत्तमम् ॥ शङ्खचक्रधरं देवं पीताम्बरधरं शुभम् ।। ३ ।। कौस्तुभालङ्कृतोरस्क भक्तानामभयप्रदम् ॥ देवदेवं विशालाक्षं वेदवेद्यं सनातनम् ॥ ४ ॥ अङ्गकोसलकर्नादकाशीगुर्जरदेशगाः ॥ चोलकेरलपा- पड्यादिसर्वदेशसमुद्भवाः ॥५॥ सकुटुम्बाश्च सेवार्थमायान्ति प्रतियत्स- रम् ॥ देवाश्च ऋषयःसिद्वा योगिनः सनकादयः ॥ ६॥ श्रीसूनजी बोले-श्रीवेङ्कटाचलके माहात्म्यको आप लोगोंसे मैं पुन कहता हू, सावधान हो कर सुनिये । गण्डके अन्तर्गत जितने तीर्थ हैं, वे सर वेवाचल नामक पर्वतपर हैं। उस पवित्र पर्वतपर रहते, एवं शर, पक्र धारण किये हुए, शुभ पीताम्मरको धारण किये हुए, कौस्तुभसे शोमिन हदयवारे, भत्तोंको अभय देनेवाले, देव. ताओं के देव, विशाल नेगले, वेदवेद्य तथा सनातन देव पुरुषोत्तम दर्शन और सेवा करने के लिये प्रतिवर्ष, आम कोसल, कर्नाट, काशी और गुर्जर, चोल, फेरल, पाण्डव इत्यादि सन देशोंमें उत्पन्न मनुष्यगण, देवता, अपि, सिद्ध मोर सनकादि योगी आते हैं ॥६॥ ये भाद्रपदमासे तु वेङ्कटेशमहोत्सवे । सेवां फुर्वन्ति ते सर्व निष्पापा , श्रीस्कन्दपुगणान्तर्गत ४१७ उत्तमोत्तमाः ॥७॥ तत्र श्रीवेङ्कटेशस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ चकार कन्यामासे तु ध्वजारोहमहोत्सवम् ॥८॥ प्रतिवर्ष च तत्सेवानिमित्तं सर्वमानवाः ॥ मर्वे देवाश्च गन्धर्वाः सिद्धाः साध्या महौजसः ॥९॥ ब्रह्मोत्सवे भगवतः समायान्ति द्विजोत्तमाः॥ जो भाद्रपदमासमे श्रीपेङ्कटेश महोत्सबमें सेना करते हैं, वे सब पाप रहित और उत्तमसे भी उत्तम होते हैं। यहापर लोकपितामह ब्रह्माने भाद्रपद मासमें ध्वजारोहका महोत्सरःकिया था। हे ब्राह्मणो ! प्रतिवर्ष उन भगवान को सेवाके वास्ते सत्र मनुभ्य, सन देव गन्धर्व, सिद्ध और साध्य ब्रह्मोत्सबमें आते हैं ॥१०॥ विद्यानां वेरियेव मन्त्राणां प्रणवो यथा ॥१॥ प्राणवत्प्रियवस्तूनां धेनूनां कामधेनुवत् ॥ तथा वेङ्कटशैलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः ॥११॥ शेषवत्सर्वनागानां पक्षिणां गरुडो यथा ॥ देवानां तु यथा विष्णुर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा ॥ १२ ॥ तथा वेङ्कटशैलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः ॥ भूरुहा- णां सुरतरुर्भार्यव सुहृदां यथा ॥ १३ ॥ तीर्थानां तु यथा गङ्गा तेजसा तु रविर्यथा ॥ तथा वेङ्कटशैलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः ॥ १४ ॥ आयुधानां यथा वन लोहानां काञ्चनं यथा ॥ वैष्णवानां यथा रुद्रो रवानां कौस्तुभो यथा ॥ १५ ॥ तथा वेङ्कटशैलेन्द्रः क्षेत्राणामुत्तमोत्तमः ॥ नानेन सदृशी लोके विष्णुप्रीतिविवर्धनः ॥ १६ ॥ विद्याओंमें वेदरियारी, मन्त्रोंमें प्रगरकी, प्रिय वस्तुओंमें प्राणकं एवं गौओंमे कामधेनु की तरह सन तीर्थो मे श्रीवर्टाचल उत्तमसे उत्सम हैं। सब नागोंमें जैसे शेप, पक्षियोंमें जैसे गरुड, देवताओंमें जैसे विष्णु तथा वर्गों में जैसे ब्राह्मण उत्तम है, उसी प्रकार तीर्थों में श्रीवेङ्कटाचल उत्तमसे उत्तम है । वृक्षोमे जिस प्रकार कल्पवृक्ष, सुहदों में जिस प्रकार भार्या, तीर्थों में जिस प्रकार गङ्गा तथा तेजोंमें जिस प्रकार सूर्य है, उसी प्रकार क्षेत्रोंमे श्रीवेङ्कटाचल उत्तमसे उत्तम हैं। आयुधोंमें जिस प्रकार वनू, धातुओंमे जिस प्रकार सुवर्ण, वैष्णवोंमे जिस प्रकार शिवनी, रनोंमे जिस प्रकार कौस्तुभ है, उसी प्रकार क्षेत्रोंमे उत्तमसे उत्तम श्रीवेकटाचल हैं। 'इसो समान विष्णुक्री प्रोतिको पढानेवाला संसारमे दूसरा कोई नहीं है ॥१६॥ न माघवसमी मासो न कृतेन समं युगम् ॥ न च वेदसमं शास्त्रं न तीर्थ गगया समम् ॥ १७॥ न जलेन समं दानं न सुखं भार्यया समम् ॥ न कृषस्तु समं वित्तं न लाभो जोयितात्परः ॥१८॥ न तपोऽनशनादन्यन्न ४१८ श्रीवेङ्कटाचलमाहा म्यम् MAnm - दानात्परमं सुखम् ।। न धर्मस्तु दयातुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम् ॥१९॥ न तृप्सिरशनात्तुल्या न वाणिज्यं कृषेः समम् ॥ न धर्मेण समं मित्रं न स- त्येन समं यशः ॥२०॥ यथा तथा भगवतः स्थानेन सदृशं न हि ॥२१॥ जैसे वैशाखके समान मास नहीं, सत्ययुगके समान युग नहीं, वेदके समान शास्त्र नहीं, गङ्गाफे समान तीर्य नहीं, जलदानके समान दान नहीं, भार्याके सुसके समान सुख नहीं, कृपी (खेतो) के समान धन नहीं, जीवनसे बह कर लाभ नहीं, उपवासके समान तप नहीं, दानसे श्रेष्ठ सुस नहीं, दयाके समान धर्म नहीं, नेत्रके समान ज्योति नहीं, भोजनकी तृप्तिके समान तृप्ति नहीं, ऋषोके समान वाणिज्य नहीं, धर्मके समान मित्र नहीं, सत्यके समान यश नहीं, उसी प्रकार भगवानके स्थानके समान स्थान नहीं है ।।२।। यत्कीर्तनं सकलपापहरं मुनीन्द्र यद्वन्दनं सकलसौख्यमेव लोके ।। यात्रापि यं प्रति सुरैरपि पूजनीया तादृङ्महान्भवति वेङ्कटशैलमुख्या२२॥ तस्यानुभावं प्रवदामि भूयः समस्ततीर्थानि वसन्ति यत्र ॥ एवं समस्तेषु च मुख्यतीर्थं श्रीस्वामिनामास्ति सरोवरं तत् ॥ २३ ॥ हे मुनीन्द्र ! जिसो कीर्तन सब पापोंको नाश करनेवाला है, जिसका वन्दन ससारमे सब सुखोंको देनेगला है, और जिसके प्रति यात्रा करना देवताओं से भी पूज्य हैं, इस प्रकारकै महान् श्र वेट्टाचल पर्वनोंमे मुरय हैं। इसलिये मैं उसके माहात्म्य पुनः कहता हू, जहापर सर्व तीर्थों में मुख्य श्रीस्वामिपुष्करणी नामक प्रसिद्ध सरो. वर है ।। २३॥ माहात्म्यमेतस्य मयोच्यते कथं यत्पश्चिमे रोधसि भूवराहः ॥ आ- लिङ्गय कान्तामतिसौम्यमूर्तिर्विराजते विश्वजनोपकारी ॥२४॥ श्रीस्वामि- पुष्करिण्याश्च दक्षिणे वेङ्कटेश्वरः ॥ आलिङ्गितवपुलक्ष्म्या वरदो वर्तते चि. रम् ॥ २५ ॥ एवं वः कथितं विप्राः क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ यः शृणोति सदा भत्तया विष्णु लोके महीयते ॥ २६ ॥ इनि श्रीस्कान्दपुराणे श्रीनवटावलमाहात्म्ये क्षेत्रमहिमानु- वर्णनं नाम सप्तमोऽध्याय ॥ ७ ॥ जिसपे पश्चिम सोरमे कान्ताको आलिशन कसे, सुन्दर मूर्ति तथा संसारफे मनुष्योंको उकार फरनवाले भूराइ शोषित है, उम स्वामिपुष्करिणीचे माहात्म्यको में किस प्रकार कई ? श्रीस्वामिपुष्करिणी दभिगमें श्रीस्सन्दपुगणान्सान चिरकालसे लक्ष्मीसे आलगिन हो कर वाद श्रीवेङ्कटेश विराजमान हैं। हे माझगो! इस प्रकार आप लोगोंसे मेरे द्वारा यह हुए शेयके उत्तम माहात्म्यको जो सदा भक्ति से सुनता है, यह विष्णुलोकमें भी पूज्य होता है ।। २६|| ॥इति सप्तमोऽध्यायः॥ प्रष्टमोऽध्यायः थीवेट भगवानका, दिव्य विभवका स्रोत । यह अष्टम अध्याय है, वेहिसे ओत प्रोत ॥१॥ अथ श्रीवेस्टेश्वरवैभववर्णनम् असूत उवाच- अथेदानी प्रवक्ष्यामि वेङ्कटेश्वरवैभवम् ॥ यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥१॥ श्रीवेङ्कटेश्वरं देवं यः पश्यति सकृन्नरः । म नरो मुक्तिमानोति विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ २॥ श्रीसुनजी बोले- अब इस समय श्रीवेङ्कटेश्वरके वैभवको कहता हूं, जिमको सुन कर मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है, इसमें सन्देह नहीं है। जो मनुष्य एक बार भी श्रीवेङ्कटेश्वरके दर्शन करता है, वह मुक्ति तथा विष्णुके सायुज्यको पाता है ॥२॥ दशवस्तु यत्पुण्यं क्रियते तु कृते युगे॥ त्रेतायामेकवर्षेण यत्पुण्यं साध्यते नृभिः ॥३।। द्वापरे पञ्चमासेन तद्दिनेन कलौ युगे ॥ तत्कलं को- टिगुणितं निमिपे निमिपे नृणाम् ॥४॥ निःसन्देहं भवेदेवं श्रीनिवासविलो- ४२० मीवकटाचळमाहाल्यम किनाम् ॥ श्रीवेङ्कटेश्वर देवे तीर्थानि सकलान्यपि ॥५॥ विद्यन्ते सर्व- देवाश्च मुनयः पितरस्तथा ॥ एककालं द्विकालं वा त्रिकालं सर्वदैव वा ॥६॥ ये स्मरन्ति महादेवं श्रीनिवासं विमुक्तिदम् ॥ कीर्तयन्त्यथवा वि- प्रास्ते मुक्ताः पापपञ्चरात् ॥ नारायणं परं देवं वेङ्कटेशं प्रयान्ति वै ॥ पूजि- तं शङ्खराजेन सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥९॥ कृतयुगमें मनुष्योंसे जो पुण्य दश वर्षों में किया जाता है, जो पुण्य नेतामें एक वपमें, द्वापग्में पांच मासमें, किया जाता है, वह पुण्य कलियुगमें एक ही दिनमें किया जाता है। और वही फल श्रीनिवासके दर्शन करनेवाले मनुष्योंको निमिष निमिपमें निःसन्देह करोड़ों गुना होता है। श्रोवेङ्कटेश्वरमें सय तीर्थ, सब देवता, पितर और सम मुनि हैं। हे ब्राह्मणो! एक, दो या तीनों समय अथवा सर्वदा ही जो मुक्तिको देनेवाले महादेव श्रीनिवास को स्मरण अथ फोर्तन करते हैं, वे पापके पीश्वरेसे छूट जाने हैं और शङ्खराजसे पूजित सच्चिदानन्दकी मूर्तिवाले उत्तम देष नारायण श्रीवेङ्कटेशको भी पाते हैं।॥८॥ तस्य स्मरणमात्रेण यमपोडाऽपि नो भवेत् ॥ श्रीनिवासं महादेवं येऽ- चयन्ति सकृन्नराः ॥९॥ किं दानः किं व्रतैस्तेपां किं तपोभिः किमध्वरैः॥ वेङ्कटेशं परं देवं यो न चिन्तयति क्षणम् ॥१०॥ अज्ञानी स च पापी स्पात्स मूको यघिरस्तथा ॥ स जडोऽन्धश्च विजेपश्छिद्रं तस्य सदा भवेत् ॥११॥ श्रीनिवासे महादेचे सकृद् दृप्टे मुनीश्वराः ॥ किं काश्या गयया चैव प्रयागेनापि किं फलम् ॥ १२॥ उसके स्मरण फग्नेहोसे यमपोड़ा भी नहीं होती। जो मनुष्य महादेव श्रीनिवासका एक बार भी पूजन करते हैं, उनको दान, धन, तपस्या, और यज्ञसे क्या प्रयोजन है ? उत्तम देव श्रीनिवासको जो क्ष भर भी स्मरण नही परता, वह अशानी, पापी, मूक, पदिर, जड़ और अन्ध है। उसको सदा छिद्र (विपत्ति) होता है। हे गुनीधरो! महादेव श्रीनिवासको एक बार भी देस लेने पर काशी, गया और प्रयागसे भो क्या प्रयोजन है ? ॥१२॥ दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं मानवा इह भूतले ।। येङ्कटेशं परं देवं ये पश्पन्त्पर्ययन्ति चा ॥१३॥ जन्म तेपां हि सफलं ते कृतार्याश्च नेतरं ।। वेश्टेशे परे देवे दृप्टे या पूजितेऽपि वा ॥ १४ ॥ शम्मुना प्रणा किं या शफ्रेणाप्पसिलामरैः ।। वेङ्कटेशे महादेये भक्तियुक्ताश्च ये नराः ।। १५ ।। तेषां प्रणामरमरणपूजायुक्तास्तु ये नराः ॥ न ते पल्पन्ति दुःखानि नेय श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४२१ यान्ति यमालयम् ॥१६॥ ब्रह्महत्यासहस्राणि सुरापानाध्युतानि च ॥ दृप्टे नारायणे देवे विलयं यान्ति कृत्स्नशः ॥१७॥ जो मनुष्य इस पृथ्वी पर दुर्लभ मनुष्य जन्मको पा कर उत्तम, देव, श्रीवेस्टेशका दर्शन और पूजन करते हैं, नदीका जन्म सफल है, और वे ही नार्थ हैं, दूसरे नहीं । उत्तम देव श्रीवेङ्कटेश दर्शन और पूजा परनेसे शिव, प्रदा, इन्द्र, अथवा सन देवताओंसे क्या प्रयोजन है ? जो मनुष्य महादेव येङ्कटेशको भक्ति, प्रणाम, स्मरण, और पूजा फरनेवाले हैं, ये दुःोको नहीं देखते गोर न यमलोकको ही जाते हैं। नारायण देवके दर्शन करने पर हजारों धारसी प्रामहत्या तथा दशहजारों वाग्मे मदिरापान सब नष्ट हो जाते हैं ।। १७ ॥ ये वाग्छन्ति सदा भोगं राज्यं च त्रिदशालये ॥ वेङ्कटाद्रिनिवासं ते प्रणमन्तु सकृन्मुदा ॥ १८ ॥ यानि कानि च पापानि जन्मकोटिकृतानि च॥ तानि सर्याणि नश्यन्ति वेङ्कटेश्वरदर्शनात् ॥ १९॥ सम्पर्कात्कोतुका- ल्लोभायावापिच संस्मरन् ॥ वेङ्कटेशं महादेवं नेहामुत्र च दुःखभाक् ॥२०॥ वेङ्कटाचलदेवेशं कीर्तयन्नर्चयन्नपि ॥ अवश्यं विष्णुसारूप्यं लभते नान्न संशयः ॥ २१॥ यथैघांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुते क्षणात् ॥ तथा पा- पानि सर्वाणि वेङ्कटेश्वरदर्शनम् ॥ २२ ॥ जो सदा भोग और स्वगमे राज्य चाहत हैं, वे आनन्दसे एक धार श्रीवङ्कटाचलमें रहनेवालेको प्रणाम करें। करोडों जन्मके किये हुए जो कुछ पाप हैं, वे सर श्री वेङ्कटेश्वरके दर्शनसे क्षणमानमें नष्ट होते हैं। कौतुकसे लोभ अथवा भयसे श्रीदेवदेश महादेवको स्मरण या स्पर्श करनेसे मनुष्य यहाँ और परलोक्में दुख नहीं पाता है और देवेश श्रीवेङ्कटेश कीर्तन और स्मरण करनेसे भी अवश्य हो विष्णुके स'रूप्यको पाता है, इसमे सन्देह नहीं है। जिस प्रकार जलती हुई अनि लकड़ियोंको क्षण भरमे भस्म फर देती है, उसी प्रकार श्री वेङ्कटेश्वरका दशन सम पापाको भस्म करता है ।। २२॥ वेङ्कटेश्वरदेवस्य भक्तिरष्टविधा स्मृता ॥ तद्भक्तजनवात्सल्यं त पूजा- परितोषणम् ॥२३॥ स्वयं तत्पूजनं भक्त्या तदर्थं देहचेष्टितम् ॥ तन्माता- त्म्यकथावाञ्छा श्रवणेष्वादरस्तथा ॥ २४ ॥ स्वरनेत्र शरीरेपु विकारस्फुरणं तथा ॥ श्रीनिवासस्य देवस्य स्मरणं सततं तथा ॥ २५ ॥ वेङ्कटाद्रिनिवासं तमाश्रित्यैवोपजीवनम् ॥ एवमष्टविधा भक्तियस्मिन् म्लेच्छेऽपि वर ते ॥२६॥ स एव मुक्तिमाप्नोति शौनकाद्या महौजसः ।।
श्रीयेटापळमाहात्म्यम् श्री वेङ्कटेश्वरकी भक्ति आठ प्रकारकी कही गई है-(१) उनके भकोंमें वात्सल्य भाव । (२) उनके भोंको पूजासे सन्तुष्ट करना (३ ) स्वयं उनकी पूजा करना ( ४ ) उन्हीके लिये सब करना (५) उनके माहा- रम्य कथामें वाञ्छा और श्रवणमें आदर (६) स्वर नेत्र गौर शरीरमें विकाफी स्फुनि (७) मदा येवदेश श्रीनिवास फे ही स्मरण और उन्हीं श्रीवेङ्कटेश्वरके आश्रय ग्रहण कर जीना। इस प्रकारको माठ प्रकारको भक्ति जिस म्लेच्छमें भी होती है, हे श्रेष्ठ शौनकादि ! वही मुक्तिको पाता है ।। २७ ।। भक्त्या त्वनन्यया मुक्तिब्रह्मज्ञानेन निश्चिता ॥२७॥ वेदान्तशास्त्र- श्रवणाद्यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । सा च मुक्तिविना ज्ञानं वेदान्तश्रवणोद्भवम् ।। यत्याश्रमं विना विप्रा विरक्तिं च विना तथा ॥२८॥ सर्वेषां चैव वर्णाना- मखिलाश्रमिणामपि ॥ वेङ्कटेश्वरदेवस्य दर्शनादेव केवलम् ॥ २९ ॥ अपु- नर्भयदा मुक्तिभविष्यत्यविलम्बितम् ।। योगिगण या संन्यासियोंको अनन्यभक्ति और वेदान्त शाखोंके श्रवणसे उत्पन्न ब्रह्मज्ञानसे मुक्ति निश्चित होती है। वेदान्तके श्रवणसे उत्पन्न झानके बिना, विना यतीके आश्रम और विना, वैराग्यके पुनर्जन्मको नाश करने. वाली वही मुक्ति, सब वर्णो वथा सव आश्रमियों को भी श्री वेङ्कटेश्वरकै पेवल दर्शनसे ही शीव ही होती है ॥३०॥ कृमिकीटाश्च देवाश्च मुनयश्च तपोधनाः ॥३०॥ तुल्या वेङ्कट- शैलेन्द्र श्रीनिवासप्रसादतः ॥ पापं कृतं मयानेकमिति मा क्रियतां भय- म् ॥३१॥ मा गर्वः क्रियतां पुण्यं मयाऽकारीति वा जनैः ॥ वेङ्कटेशे महा- देवे श्रीनिवासे विलोकिते ॥ ३२ ॥ न न्यूना नाधिकाश्च स्युः किन्तु सर्वे महाजनाः ॥ वेङ्कटाख्ये महापुण्ये सर्वपातकनाशने ॥ ३३ ॥ श्रीनिवास परं देवं यः पश्यति सभक्तिकम् ॥ न तेन तुल्यतामेति चतुर्वेद्यपि भूत- ले ॥ ३४ ॥ वेङ्कटेश्वरदेवेशं यः पूजयति भक्तितः ॥ स कोटिकुलसंयुक्तः प्रयाति हरिमन्दिरम् ॥ ३५ ॥ श्रीवेङ्कटाचल पर्वतपर श्रीनिवासको कृपासे कृमी, कीट देवता, मुनि और तपस्वी सब ही बराबर हैं। "मैंने अनेक पाप किये हैं" इस प्रकार न भय करें अथवा मनुष्य यह भी गर्व न करें, कि "मैंने पुण्य किया है क्योंकि महादेव श्रीनिवास वेङ्कटेशक दर्शन करने पर न कोई कम या न कोई अधिक हैं, किन्तु सप ही पूज्य हैं । महा पवित्र, सब पापोंको नाश करनेवाले श्रीवेङ्कटाचलपर उत्तम देव श्रीनिवासका जो भक्तिके साथ दर्शन करता है, चारों वेदके जाननेवाले भी पृथ्वीपर उसके तुल्य नहीं हैं। श्रीवेङ्कटेश्वर देवको भक्तिपूर्वक जो पूजन करता है, वह करोड़ों फुलके साथ वैकुण्ठको जाता है ॥ ३५॥ " श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४२३ श्रीनिवासाचन समं नाधिकं पुण्यमस्ति च ।। वेङ्कटाद्रिनिवासं तं देष्टि यो मोहमास्थितः ॥ ३६॥ प्रत्महत्पाऽयुतं तेन कृतं नरककारणम् ॥ तत्सम्भाषणमात्रेण मानवो नरकं व्रजेत् ॥ ३७॥ श्रीनिवासके समान पवित्र और अधिक पु-य कोई नहीं हैं। जो कोई मोहके वशमें हो फर श्रीवेङ्कटाचलो रहनेवालोंसे द्वेष करता है, उसने नरफ देनेवाली दश हजार प्रदाहया कर ली। उसके साथ योलनेसे भी मनुष्य नरक में जाता है ।। ३७ ॥ श्रीनिवासपरा देयाः श्रीनिवासपरा मखाः ।। श्रीनिवासपराः सर्वे तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ३८ ॥ अन्यत्सर्व परित्यज्य श्रीनिवासं समान- येत् ।। सर्वयज्ञनपोदानतीर्थलाने तु यत्कलम् ॥ ३९ ॥ तत्फलं कोटिगु- णितं श्रीनिवासस्य सेवया ॥ वेङ्कटाद्रिनिवासं तं चिन्तयन् घटिकाव्य. म् ॥४०॥ कुलैफविंशतिं धृत्वा विष्णुलोके महीयते ॥ सय वैद, सर यज्ञ त्या सर ही श्रीनिवासकै परायण हैं, उनसे दूसरा कोई नहीं हैं। अतएव सबको छोड़ कर श्रीनिवासका आश्रय प्राण फरना चाहिये । सन यज्ञ, तपस्या, दान तथा तीयों के स्नानसे जो फल मिलता है, उसका फरोड़ गुना फल श्रीनिवासकी सेवासे होता है। मनुष्य उस वेकाचल निवासीको दो घाटिका पर्यन्त स्मरण करनेसे इकोस फुलको ले कर विष्णुलोकमें जाता है ॥ ४१ ।। स्वामिपुष्करिणीतीर्थे लानं देवस्य दर्शनम् ॥४१॥ यदि लभ्येत वै पुंसां किं गङ्गाजलसेवया ॥ वेङ्कटेशं परं देवं यः कदापि न पश्यति ॥४२॥ सङ्करः स तु विज्ञेयो म पितुर्योजसम्भवः ।। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेङ्कटेशो दयानिधिः ॥४३॥ द्रष्टव्योऽतिप्रयत्नेन परलोकेच्छया द्विजाः । एवं वः कथितं विप्रा चेङ्कटेशस्य वैभवम् ॥ ४४ ॥ यस्त्वेतच्छृणुयान्नित्यं पठते च सभक्तिकम् ॥ स वै वेङ्कटनाथस्य सेवाफलमवाप्नुयात् ॥ ४५ ॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये वेङ्कटेश्वर- वैभवानुवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ।। ८॥ स्वामिपुष्करिणी तोर्यमे स्नान एवं श्रीनिवासका दर्शन यदि पुरुषोंको प्राप्त हो, तो गह्वाग्लके सेवनसे क्या ?
४२४ श्रीयेटीचलमाहात्म्यम् उत्तम देव श्रीवेदेशको जो नहीं देता है, वह वर्गसङ्घर माना जाता है, या पिसारे वीर्यसे उत्पन्न नहीं है। हे माझयो ! इसलिये सप उपायों से, परलोककी इच्छासे दयाल श्रीवेङ्कटेश दर्शन करना चाहिये। हे माझयो ! इस प्रकारसे श्रीवदयाचलके माहात्म्यको माप लोगोंसे मैंने कहा । जो इसको रोज रोज सुनता और भक्तिपूर्वक पढ़ता है, वह श्रीदेशकी सेवाका फल पाता में ॥ ४५ ॥ ॥ इति अष्टमोऽध्यायः ।। नमोऽध्यायः श्रीवेङ्कट गिरिपर सदा, ब्रह्मादिक सुखाप्ति । गिरिपर तीरथ खोजना, भूमि दान फल प्राप्ति ॥१॥ दृढ़मति नामक शूदका, वर्णित यह आख्यान । कुलपति मुनिका शूद्रको, शूद्र-धर्म व्याख्यान ॥२॥ दृढ़मतिसे द्विज सुमति कह, गतिकर्मानुष्ठान । शूद्रहिं वेददिशसे, दुर्गति द्विजहिं प्रमान ॥३॥ सुमति कुगति अति नाशहित, ऋपि अगस्त्य उपदेश । वेकट गिरि सेवन चयन, पाप नाशिनी वेश ॥४॥ सुमति सुगति गति अनिदुरित, दृढ़मति दुर्गति प्राप्ति । महामती यति मृतजी, कही ताहि निवृत्ति ॥५॥ अथ ब्रह्मादीनां नैरन्तर्येण श्रीवेङ्कटाचले स्थितिवर्णनम् श्रीसूत उवाच- अथातः सम्प्रवक्ष्यामि वेदटावलवैभवम् ॥ युष्माकं सावधानेन शृ- पाध्वं सुसमाहिताः॥१॥ लक्षकोटिसहस्राणि सरांसि सरितस्तथा ॥ समुद्राश्च महापुण्या वनान्यप्याश्रमा अपि ॥२॥ पुण्यानि क्षेत्रजातानि वेदारण्यादिकानि च ।। मुनयश्च वसिष्ठाद्याः सिद्धचारणकिन्नराः ॥३॥ लक्ष्म्या सह धरण्या च भगवान् मधुसूदनः ॥ सावित्रया च सरस्वत्या स. हैव चतुराननः ॥ ४॥ पार्वत्या सह देवेशव्यम्बकत्रिपुरान्तकः॥ हेरम्ब.
श्रीस्सन्दपुराणान्तर्गत ४२५ पण्मुखायाश्च देवाः सेन्द्रपुरोगमाः ॥ ५॥ आदित्यादिग्रहाश्चैव तथाप्ट- वसवो द्विजाः ॥ पितरो लोकपालाश्च तथान्ये देवतागणाः ॥३॥ महापात- कसहगनां नाशने लोकपावने ॥ दिवानिशं वसन्त्यन्तर्वेङ्कटाचलमूर्ध- नि ॥७॥ श्री सूतजी योरे-अन में श्रीवेट्समचलके माहात्म्य को आप लोगोंसे कहता हूं, आपलोग सावधानीसे सुनिये । महापापोंके समूहों को नष्ट करनेवाले, संसारमें पवित्र श्रीपेट्कटाचलपर रात दिन लासों, करोड़ों सर, नदियां महापवित्र समुद्र, वन, आश्रम, पवित्र क्षेत्र उत्पन्न बैदार य इत्यादि, वसिष्ठादि मुनिगण, सिद्ध, चारण, किन्नर, लक्ष्मी और धरणीके साथ भगवान मधुसूदन, सावित्री और सरस्वती के साथ ब्रह्मा, पार्वती के साथ देवेश, तीननेवाले, या त्रिपुरान्तक शिव, गणेश, परमुख, इन्द्र इत्यादि देवता, मादित्यादि नवमा, आठो पसु. पितर, लोकपाल, और देवता गण, नियास करते हैं ॥ ७ ॥ तस्य दर्शनमात्रेण बुद्धिसौख्यं नृणां भवेत् ॥ तन्मूर्द्धनि कृतावोसाः सिद्धचारणयोपितः ॥८॥ पूजयन्ति सदाकालं वेङ्कटेशं कृपानिधिम् ॥ कोटयो ब्रह्महत्यानामगम्यागमकोटयः ॥९॥ अङ्गलमा विनश्यन्ति वेङ्कटाचल- मारुनः :॥१०॥ उस पेट्दाचलके दर्शन मात्रसे हो मनुष्यफो बुद्धिका सुख होता है। उसके शिखरपर रहनेवालो, सिद्ध और पारणों की स्त्रियां दयालु श्रीवेङ्कटेशकी सदा पूजन करती हैं । करोड़ों प्रद्महत्या और करोड़ों गुरुस्त्रीगमनादि, शरीरमें वेङ्कटाचलकी हवा लगनेसे नष्ट हो जाते हैं ॥ १०॥ अथ श्रीवेकटाचलारोहणसमयानुसन्धानक्रमः वेङ्कटादि गिरि तं तु प्रार्थयेत्पुण्यवर्धनम् ॥ "स्वर्णाचल महापुण्य स- वैदेवनिषेविन ॥११॥ ब्रह्मादयोऽपि यं देवाः सेवन्ते श्रद्वया सह ॥ तं भ- वन्तमहं पयामाक्रमेयं नगोत्तम ॥१२॥ क्षमस्व त मेऽद्य दयया पाप- चेतसः ॥ त्वमूर्धनि कृतावास माधवं दर्शयस्व मे ॥१३॥" प्रार्थयित्वा नरस्त्वेवं वेदादि नगोत्तमम् ॥ ततो मृदुपदं गच्छेत्पावनं वेङ्कटाच. लम् ॥ १४॥ पुण्यको बढ़ानेवाले उस वेङ्कटाचलको प्रार्थना करे-'हे महापवित्र तथा देवताओंसे सेवित ! श्रीम्वर्णाचल !
विटावळमाइत्म्यिम् हे पर्वतश्रेष्ठ! जिसका ब्रह्मा इत्यादि देवता भी श्रद्धाफे साथ सेवन करते है, उस मापरे ऊपर में पैरोंसे चढता E, मुझ पापीके उस पापको दयासे आप क्षमा फरें, आपके शिसरपर रहनेवाले माघरको आप मुझे दिसलाइये । मनुष्य इस प्रकार उत्तम पर्वत श्रीवेङ्कटाचलको प्रार्थना कर हौले हौले परसे पवित्र येट्टाचलपर चढ जाय ||१४|| वेङ्कटादौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने ॥ स्वामिपुष्करिणीतीर्थ लात्वा नियमपूर्वकम् ॥ १५ ॥ पिण्डदानं ततः कुर्यादपि सर्पपमात्रकम् ।। शमी- दलसमानान्वा दद्याण्डिान् पितृन् प्रति ॥ १६ ॥ स्वर्गस्था मोक्षमायान्ति स्वर्ग नरकवासिनः ॥ १७ ॥ सर पापोको नष्ट करन्वारे वेवटाचल पर स्वामिपुष्करिणी तीर्थमें नियमपूर्वक स्नान करये फिर सरसोमान अथवा शमीके परके परिणामका भी पितरोको पिण्डदान करें । उससे नरकमे जानेवाले पितर स्वर्ग और स्वर्गमे रहने घाले मुक्ति पा जाते है ॥ १७ ॥ अथ पापविनाशनाख्यतीर्थमाहात्म्यम् ततस्तस्योपरि महत्सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ सर्वतीर्घोत्तमं पुण्यं नाना पा- पविनाशनम् ॥१८॥ अस्ति पुण्यतमे विप्राः पवित्रे वेङ्कटाचले ॥ यस्य संस्मरणादेव गर्भवासो न विद्यते ॥ १९ ॥ तत्प्राप्य तु नरःलायात्स्वामि- तीर्थस्य चोत्तरे ॥ तत्र लानान्नरा यान्ति वैकुण्ठं नात्र संशयः ॥ २० ॥ हे ब्राह्मणो । पविन वेङ्कटाचल पर उसके ऊपर बहुत बडा, सब लोकोमें प्रसिद्ध, तीर्थोमे उत्तम तथा पवित्र पापविनाशन नामक एक तीर्थ है । जिसके स्मरण करनेसे ही गर्भवास (पुनर्जन्म) नहीं होता हैं । स्वामितीर्थके उत्तर उसको प्राप्त कर वहा मनुष्य स्नान करे, वहा पर स्नान करनसे मनुप्य वैकुण्ठको जाते है, इसमे सशय नहीं है॥ २०॥ अषय ऊचु:- सूत पापविनाशाख्यतीर्थस्य हि वैभवम् ॥ व्यासेन बोधितस्त्वं हि घेत्सि सर्व महामुने ॥ २१ ॥ ऋषिगण बोले हे सूतजी । आप पापविनाशननामक तीर्थका माहात्म्य कहिये, क्योंकि हे महामुन । आप व्याससे बताये हुए है और सब जानते है ॥ २१ ॥ मीमत उवाच- ब्रह्माश्रमपदे वृत्ता पावें हिमवतः शुभे ॥ वक्ष्यामि ब्राह्मणश्रेष्ठा श्रीस्कन्दपुराणामांत ४२७ wirunnary wwwronorm युष्माकं तु कथां शुभाम् ॥ २२ ॥ तदाश्रमपदं पुण्यं ब्रह्माश्रमपदं शुभम् ॥ नानावृक्षसमाकीर्ण पावें हिमवतः शुभे ॥२३॥ बहुगुल्मलता- कोणे भृगद्विपनिषेवितम् ॥ सिद्धचारणसधुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम् ॥२४॥ यतिभिर्वहुभिः कीर्ण तापसैरुपशोभितम् ॥ ब्राह्मणैश्च महाभागः सूर्य- ज्वलनसन्निभैः ॥ २५ ॥ नियमव्रतसम्पन्नः समाकीर्ण तपस्विभिः ।। दीक्षितैर्यागशीलैश्च यताहारैः कृतात्मभिः ॥ २६ ॥ वेदाध्ययनसम्पन- (दिकैः परिवेष्टितम् ॥ वर्णिभिश्च गृहस्थैश्च वानप्रस्थैश्च भिक्षुभिः॥२७॥ स्वाश्रमाचारनिरतः स्वर्णाक्तचिधापिभिः ॥ पालखिल्यैश्च ऋषिभिः सम- तात्परिवेष्टितम् ॥ २८ ॥ श्री सूतजी बोले--हे ब्राह्मणश्रेष्ठ । हिमालयफे पार्श्वमें ब्रह्माश्रममे हुई पवित्र और शुभ कथाको मैं आप लोगों से कहता हू। हिमालय के पार्वमें ब्रह्माश्रम नामक, अनेको वृक्षोसे घिरा हुआ, अनेको गुल्म और लताओंसे वेष्टित, मृगो और हाथियोंसे युक्त, सिद्धों और चारणोंसे पूर्ण, फूले हुए वनवाले, सुन्दर, बहुत यतियोंसे पूर्ण, तप- स्त्रियोंसे शोभित, महाभाग सूर्य के समान प्रकाशवाले तथा नियम और व्रतोसे युक्त ब्राह्मणों से भरा हुआ, दीक्षा लिये, यज्ञ करनेवाले और आहारको जोते हुए आत्मज्ञानी तरस्वियों एवं वेदके अध्ययनसे सम्पन्न वैदिकोंसे घिरा ब्रह्मचारियों गृहस्थों, वानप्रस्थो, भिक्षुको, अपने अपने आश्रमके आचरणमे लगे हुए एवं विधियों के पालन करनेवालों, चालखिल्य एवं ऋपियोंसे चारो ओरसे घिरा हुआ एक पवित्र आश्रम है ॥२८॥ अथ दृढमत्याख्यशूद्रवृत्तान्तः तत्राश्रमे पुरा कश्चिच्छूद्रो दृढमनिर्दिजाः ॥ साहसी ब्राह्मणाभ्याश. माजगाम मुदान्वितः ॥ २९॥ आगतो हाश्रमपदं पूजितश्च तपस्वि- भिः॥ नाना दृढमतिः शन्द्रः साष्टाई प्रणनाम वै ॥ ३० ॥ तान्स दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः । कुर्वतो विविधान्यज्ञान्सम्पाहप्यत शूद्र- कः ॥ ३१ ॥ अथास्य वुद्धिरभवत्तपः कर्तुमनुत्तमम् ॥ ततोऽब्रवीत्कुलपति मुनिमागत्य तापसम् ॥ ३२ ॥ है प्रामगो। उस पाश्रममें पूर्वमें दृढमति नामफ एक शूट आनन्द और साहससे युक्त हो कर प्राणोंक पास आया। आश्रममे आये हुए दृढमति शूद्रने तपस्वियोंसे आदर पा कर उनको साष्टाङ्ग प्रणाम किया और देवताके समान उत्तम शरीरवाले उन मुनियोंको अनेक प्रकार यज्ञ करते हुए देख कर का शुद्र आनन्दित हुमा।
४२८ श्रीवेच्छूटाचलमाहात्म्यम् उसको उत्तम तपस्या करनेकी बुद्धि हुई, पुनः तपस्वी मुनि कुलपतिके पास आ कर बोला ॥३२॥ हदमतिरुवाच- तपोधन नमस्तेऽस्तु रक्ष मां करुणानिधे ॥ तव प्रसादादिच्छामि यागं कर्तुं प्रसीद मे ।। ३३ ॥ दृढ़मति बोला-हे तपस्वी ! आपको प्रणाम है। हे करुणानिधि ! मेरो रक्षा कीजिये। आपकी कृपासे मैं यज्ञ करना चाहता हूं, मेरे उपर प्रसन्न होइये ॥ ३३ ॥ एवमुक्तस्तु शुद्रेण तमाह ब्राह्मणस्तदा ॥३४॥ तब शूद्रसे इस प्रकार कहे जा कर ब्राह्मणने उससे कहा ।। ३४॥ अथ दृढमात प्रति कुलपत्याख्यमन्युपदिष्टशूद्रमामः कुलपतिरुवाच- यागे दीक्षयितुं शक्यो न शूद्रो हीनजन्मभाक् ॥ श्रूयते यदि ते वुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव ॥ ३५॥ उपदेशो न कर्तव्यो जातिहोनस्य कहिंचित् ॥ उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य विद्यते ॥३६॥ नाध्यापयेदुधः शूद्रं तथा नैव च याजयेत् ॥ न पाठयेत्तथा शुद्ध शास्त्रं व्याकरणादि- कम् ॥३७॥ काव्यं या नाटकं वापि तथाऽलकारमेव वा ॥ पुराणमितिहासं च शुद्द नैव तु पाठयेत् ॥३८॥यदि चोपदिशेद्विपः शुद्स्यैतानि कर्हि चित् ॥ त्यजेयु प्रणा विप्रं तं ग्रामास्मसकुलात् ॥ ३९ ॥ फुलपति बोले-हीन जन्मवाला शूद्र यज्ञमें दीक्षाफे योग्य नहीं है । यदि तुम्हारी राय है तो सेवाकर्म में लग जाओ। जातिहीनको कोई भी उपदेश न करे, उपदेश करनेमें उपाध्यायको पड़ा दोष होता है। विद्वान लोग शूद्रको न पढ़ाये मोर न यज्ञ कराये और व्याकरणादि शास्त्र भी शूद्रको न पढ़ाये', अया काव्य, मलकार, नाटक, पुगण तथा इतिहास भी शूद्रको न पढ़ा। यदि कोई भी प्रामण इन सब विपर्शको शूद्रको पढ़ाये तो मासगसे पूर्ण नगरसे उसफो प्रारण लोग निकाल देवें ॥३९॥ शदाय चोपदेप्टारं विजं चण्डालयत्यजेत् ॥ ग्रहं चाक्षरसंयुक्तं दूरतः परिपर्जयेत् ॥४०॥ तच्छुभूपस्व भद्रं ते प्रात्मणाच्या सह ।। शदस्य बिजशुभ्रूपा मन्यादिभिम्दीरिता ॥४१॥न दिनैसर्गिफं फर्म परित्यक्तं स्यमर्हसि ॥ । - श्रीस्फन्दपुराणान्त ४२६ शूद्रको उपदेश करनेवाले ब्राह्मणको चाण्डालके समान छोड़ना चाहिये। अक्षरसे संयुक्त शूद्रको दृरसे छोड़ना चाहिये । इसलिये श्रद्धाके साथ प्राह्मणोंकी सेवा करो, इसीमें तुम्हारा कल्याण है। मनु इत्यादिकोंने शूद्रका धर्म प्राक्षणोंकी सेवा ही लिखा है । तुम अपने जातिकर्मको छोड़नेके योग्य नहीं हो ॥४२।। एवमुक्तः स मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयत्तदा ॥४२॥ किं कर्तव्यं मया स्वद्य व्रते श्रद्धा हि मे परा ॥ यथा स्यान्मम सुज्ञानं यतिष्येऽहं तथाऽद्य वै॥४३॥ इति निश्चित्य मनमा शद्रो दृढमतिस्तदा ॥ गत्वाऽश्रमपदारं कृतवानुटजं शुभम् ॥ ४४ ॥ तत्र वै देवतागारं पुण्यान्यायतनानि च ॥ पुष्पारामादिकं चापि तटाकखननादिकम् ॥ ४५ ॥ श्रद्धया कारयामास तपःसिद्धयर्थमात्मनः ॥ अभिषेकांश्च नियमानुपवासादिकानपि ॥ ४६॥ यलिं कृत्वा च हुत्वा च दैवतान्यभ्यपूजयत् ॥ सङ्कल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः ॥ ४७॥ नित्यं कन्दैश्च मूलैश्च पुष्पैरपि तथा फलैः ॥ अति- थीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान् ॥४८॥ एवं हि सुमहान्कालो व्यति- चकाम तस्य वै ॥ ४९ ॥ मुनिसे इस प्रकार कहा जा कर वह शूद्र चिन्ता करने लगा,-"अब मैं क्या करूं। व्रतमें मेरी उत्तम श्रद्धा है। जिस प्रकारसे मुझको सुन्दर ज्ञान हो, उस प्रकार मैं यत्न करूंगा।" ऐसा विचार करके उस शूद्र दृढ़मतिने माश्रमसे दूर जा कर सुन्दर झोपडी बनायी। वहांपर देवालय, पवित्र घर, पुष्पवाटिका एवं तडागोंका सोदना इत्यादि अपनी तपस्याको सिद्धिके लिये श्रद्धासे करवाया। अभिषेक, नियम, उपवास एवं पलि तथा हवन इत्यादि करवे संकल्पपूर्वक नियमों में लगा हुआ फलाहार करनेवाला हो जितेन्द्रिय उसने देवताओं का पूजन किया एवं प्रति दिन कन्द, मूल, फल और पुप्पोंसे आये हुए अतिथियोंकी पूजा करता था । इस प्रकारसे उसका यहुनसा समय व्यतीन हुआ ॥ ४६॥ अथ रढमतये सुमत्याख्याविप्रप्रकाशितकर्मानुष्ठानक्रमः अथाश्रममगात्तस्य सुमतिर्नाम नामतः ॥ हिजो गर्गकुलोद्भूतः स. त्यवादी जितेन्द्रियः ॥५०॥ स्वागतैर्मुनिमाराध्य तोषयित्वा फलादिकः ॥ कथयन्वै कथाः पुण्याः कुशलं पर्यपृच्छत ॥५१॥ प्रय उसके माश्रममें गर्ग फुलमे उत्पन्न, सत्यवादी एवं जितेन्द्रिय सुमति नामक प्राह्मण आया। स्वागतसे मुनिको भाराधना एवं फलादियोंसे उसको प्रसन्न करके पवित्र कथाको कहते हुए उसने कुशल पूछा ।। १ ।।
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् इत्यं सम्प्रति पाद्याद्यैरुपचारैस्तु पूजितः ॥ आशीभिरभिमन्यैनं प्रतिगृथ च सत्क्रियाम् ॥५२॥ तमापृच्छत्प्रहष्टात्मा स्वाश्रम पुनराययौ ॥ एवं दिने दिने विपः शद्वेऽस्मिन्पक्षपातवान् ॥५३॥ आगच्छदाश्रमं तस्य द्रष्टुं तं शूद्रयोनिजम् ॥ बटुकालं द्विजस्याभूत्संसर्गः शूद्रयोनिना ॥५॥ स्नेहस्य वशमापन्नः शूद्रोक्तं नातिचक्रमे ॥ इस प्रकार उस समय पाद्य इत्यादि उपचारोंसे पूजित वह ब्राह्मण इसको आशिपोंसे अभिनन्दन कर, उसके सत्कारको ग्रहण करके उससे अनुमति ले, अपने आश्रमको आया । इस प्रकार प्रनि दिन उस शूद्रमे पक्षपात युक्त वह प्रामण उसको देखनेके लिये उसपे आश्रमको आते थे। बहुत समय तक इस ब्राह्मणका सम्बन्ध शूद्रक साथ हुआ। स्नेहके वशमे होकर ब्राह्मण उप्स शूद्रको कही हुई बातको नहीं उठाते थे ।।५।। अथाऽऽगतं द्विजं शूदः माह स्नेहवशीकृतम् ॥ ५५ ॥ हव्यकव्यवि- धानं मे ब्रूहि त्वं तु गुरुधर्मतः ॥ एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिश- मन आये हुए एवं अपने स्नेहके वश भये ब्राह्मणसे वह शूद्र बोला-आप मेरे गुरु है, मुझको हव्य और फायफी विधि बताइये । शूद्रकी प्रार्थना पर प्स ब्राह्मणने उस शूद्रको सब बता दिया ।। ५६ ॥ कारयामास शूद्रस्य पितृकार्यादिकं तदा ॥ पितृकार्ये कृते तेन विसृष्टः स द्विजोत्तमः ॥ ५७॥ तन उस शूद्रपेपितृकार्य इत्यादिफ उसने करवाये। पितृकार्य करने पर वह ब्राह्मग उससे छोड दिये गये ॥७॥ अथ शूद्रस्य वैदिककर्मोपदेशेन सुमत्यनुभूतदुर्गतिः अथ दोर्पण कालेन पापितः शूद्रयोनिना ॥ त्यक्तो विप्रगणैः सोऽयं पञ्चत्वमगमत् दिजः॥५८॥ वैवस्वतमटैनीत्वा पातितो नरकेप्यपि ॥ कल्प. फोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ॥ ५९॥ भुक्त्वा क्रमेण नरकांस्त. दन्ते स्थावरोऽभवत् ।। गर्दभस्तु ततो जज्ञे विदयाराहस्ततः परम् ॥ ६० ॥ जशेऽथ सारमेयोऽसौ पश्चादायसतां गतः ॥ अप चण्डालतां प्राप्य शूद्र- पोनिमगात्ततः ॥ ६१॥ -
श्रीस्कन्दपुराणान्त
अब बहुत दिनसे शूद्रसे पोपण किया एवं ब्राह्मणोंसे छोडा हुआ वह ब्राह्मण मर गया । यमदूतोंने उसको ले
जा कर नरकोंमे हजारों कोटि फल्पतक रहने को छोड़ दिया । क्रमसे सैकड़ों कोटि कल्पतक एक एक नरकको भोग
कर वह अन्तमें स्थावर, तब गदहा और उसके बाद ग्राम सूकर हुआ । अव क्रमशः कुत्ता, पीछे काक और चाण्डाल
हो कर फिर शूद्र योनिमें उत्पन्न हुआ ॥ ६१॥
गतवान्वैश्यतां पश्चात्क्षत्रियस्तदनन्तरम् ॥ प्रयलैर्याध्यमानोऽसौ
ब्राह्मणो वै तदाऽऽभवत् ॥ ६२ ॥ उपनीतः स पित्रा तु वर्ष गर्भाष्टमे
द्विजः ॥ वर्तमानः पितुर्गेहे स्वाचाराभ्यासतत्परः ॥ ६३ ॥
पीछे वैश्य हुआ, इसके बाद क्षत्रिय और तब प्रबल शत्रुओंसे पीड़ित हो कर अन्तमे भी वह ब्राह्मण हुआ।
तब वह ब्राह्मण गर्भसे आठवें वर्ष मे पितासे उपनयन किया गया और अपने आचारमे लगा हुआ वह पिनाके
घरमें रहने लगा ।। ६३॥
गच्छन्कदाचिद्गहने गृहीतो ब्रह्मरक्षसा ॥ रुदन भ्रमन् स्खलन् मूढः
प्रलपन प्रहसन्नसौ ॥३४॥ शश्वद्धाहेति च वदन वैदिकं कर्म सोऽत्यजत् ।।
दृष्टा सुतं तथाभूतं पिता दुःखेन पीडितः ॥ ६५ ॥ सुतमादाय च स्नेहा-
दगस्त्यं शरणं ययौ ॥ सुवर्णमुखरीतीरे तपस्यन्तं शिवाग्रतः ॥ ६६ ॥
भक्त्या मुनि प्रणम्यासौ पिता तस्य सुतस्य वै ॥ तस्मै निवेदयामास स्व-
पुत्रस्य विचेष्टितम् । ६७ ॥
वह किसी समय वनमे जाते हुए किसी ब्रह्मराक्षससे पकड़ लिया गया और रोते, हंसते, प्रलाप करते, तथा
"हा ! हा !” ऐसा बोलते हुए उसने वैदिक कर्मों को छोड दिया। पुत्र को इस प्रकार हुआ देख कर पिता दुःसी हो
कर स्नेहसे पुरको ले कर सुवर्णमुखरी नदी के तौरपर शिवक अरे तपस्या करते हुए अगस्त्यको शरणमें
गया और भक्ति से मुनिको प्रणाम करके पिताने अपने पुरके सत्र कर्मों को अगस्त्यजोसे कहा ।। ६७ ॥
अथागस्त्योच्या दुर्गत्यपनोदनाथ सुमतेर्वेकटाद्रिगमनम्
श्रीसूत उवाच-
अब्रवीच तदा विप्रः कुम्भज मुनिपुङ्गवम् ॥ एप मे तनयो ब्रह्मन् गृ.
होतो ब्रह्मरक्षसा ॥ ६८ । सुखं न लभते ब्रह्मन् रक्ष तं फरुणादृशा
नास्ति मे तनयोऽप्यन्यः पितृ णामृणमुक्तये ॥ ६९॥ तस्य पीडाविनाशार्थ-
मुपायं ब्रूहि कुम्भज | स्वत्समनिषु लोकेषु तपाशोलो न विद्यते ॥७९॥
श्रीवछूटाचळमाहात्म्यम् त्वां विनाऽस्य परित्राता न मे पुत्रस्य विद्यते ॥ पुत्रे दयां कुरु गुरो दया. शीला हि साधवः ॥७१॥ तब ब्राह्मणने अगस्त्यजीसे कहा--हे ब्राह्मण ! यह मेरा पुत्र ब्रह्मराक्षसमे पकड़ लिया गया है । हे ब्रह्मन् ! यह सुख नहीं पाता है, आप इसको करुणाकी दृष्टिसे रक्षा कीजिये । पितृके ऋण मुक्तिके लिये मुझे दूसरा पुत्र नहीं है। हे अगस्त्य ! इसकी पीड़ाके नाशके लिये उपाय बताइये। आपके समान तपस्वी तीनों लोकमें नहीं है। मापक विना मेरे इस पुत्रका बचानेवाला कोई नहीं है। हे गुरुजी ! आप पुत्रपर दया कीजिये, साधुलोग दयावान होते हैं ।। ७१॥ एवमुक्तस्तदा तेन कुम्भजो ध्यानमास्थितः ॥ ध्यात्वा तु सुचिरं कालमत्रवीद ब्राह्मणं ततः ॥७२॥ श्रीसूतजी बोले-उससे इस प्रकार कहे जा कर ध्यानमें बैठे हुए अगस्त्यजी बहुत समय तक ध्यान करके तब माझगसे बोले ॥२॥ अगस्त्य उपाच- पूर्वजन्मनि ते पुत्रो ब्राह्मणोऽयं महामते ॥ सुमतिर्नाम विप्रोऽयं मति शूद्राय वै ददौ ।। ७३ ॥ कर्माणि वैदिकान्येष सर्वाण्युपदिदेश वै ॥ अतो- ऽयं नरकान्भुक्त्वा कल्पकोटिसहस्रकम् ॥ ७४ ॥ जातो भुवि तदन्तेषु स्थावरादिषु योनिषु ॥ इदानी ब्राह्मणो जातः कर्मशेषेण ते सुतः ॥ ७ ॥ यमेन प्रेषितेनात्र गृहीतो ब्रह्मरक्षसा ॥ फरेण पातकेनाद्य पूर्वजन्मकृतेन वै॥७॥ उपायं ते प्रवक्ष्यामि ब्रामरक्षोविनाशने ॥ शृणुष्व अद्वया युक्तः समाधाय च मानसम् ॥७॥ अगस्त्यजी घोरे हे महामुनि ! पूर्व जन्ममें यह तुम्हारा पुत्र ब्राह्मण था। इस सुमनि नामके मालगने शूद्रको विद्या दी थी। इसने सब वैदिक कर्मों का उपदेश फिश था, इसलिये यह हजारों कोटि कल्पना नरकों को भोग कर उसरे अन्नमें पृथ्वीपर स्थार इत्यादि योनियों में पैदा हुआ, कोई अच्छे फर्मो के वश तुम्हारा पुत्र भाग हुआ है। पूर्व जन्ममे किये हुए कठिन पापके कारण यमसे भेजे हुए प्रमराक्षससे यह पकड़ा गया है। मझगसा नाश करने के लिये मैं तुमसे उपाय फहता है, मनको एकाग्र करके श्रद्धा के साथ सुनो nun सुवर्णमुखरीतीरे ऋपिसहुनिषेविते ॥ पर्तते दैवतैः सेन्यः पावनो वेश्टाचलः ॥ ७८ ॥ तस्योपरि महातीर्थ नाना पापविनाशनम् ॥ अस्ति श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत पुण्यं प्रसिद्धं च महापातकनाशनम् ॥ ७९ ॥ भूतप्रेतपिशाचानां बेताल- ब्रह्मरक्षसाम् ॥ महतां चैव रोगाणां तीर्थ तन्नाशकं स्मृतम् ॥८०॥ सुत- मादाय गच्छ त्वं तत्तीर्थं गिरिमध्यगम् ॥ प्रयतः लापय सुतं तीर्थे पाप- विनाशने ॥ ८१ ॥ लानेन त्रिदिनं तत्र ब्रह्मरक्षो विनश्यति ॥ नैवोपाया- न्तरं तस्य विनाशे विद्यते भुवि ।। ८२ ।। मृपियोंफे समूहसे सेवित सुवर्णसुखरीके तीरपर देवताओंसे सेव्य पवित्र वेकटाचल है । उसके ऊपर महापाप- को नष्ट करनेवाला, पवित्र और प्रसिद्ध पापविनाशन नामक महातीर्थ है । वह तीर्थ भूत, प्रेत, पिशाच, वेताल, प्रम- राक्षस और बड़े बड़े रोगोंको नष्ट करनेवाला है। पुत्रको ले कर पर्वतके मध्यमें उस तीर्थको जाओ और पापको नष्ट करनेवाले तीर्थमें पुत्रको यनसे स्नान कराओ। वहांपर तीन दिन स्नान करनेसे ब्रह्मराक्षस नष्ट होगा, उसके नाशफा कोई दूसरा उपाय पृथ्वीपर नहीं है ॥८२ ॥ तस्माच्छीघ्र प्रयाहि त्वं वेङ्कटायपर्वतम् ॥ तत्र पापविनाशाख्य- तीर्थ लापय ते सुतम् ।। ८३ ॥ मा विलम्यं कुरुष्वात्र त्वरया याहि वै -द्विज ॥ इत्युक्तः स दिजोऽगस्त्यं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।। ८४ ॥ अनुज्ञा- तश्च तेनासौ प्रययौ वेङ्कटाचलम् ॥ सुतेन साकं विमोऽसौ गत्वा पापविना- शनम् ॥ ८५ ॥ सङ्कल्पपूर्व संलाप्य दिनत्रयमसौ सुतम् ॥ सस्नौ स्वयं च विप्रेन्द्रः पिता पापविनाशने ॥ ८६ ॥ इसलिये शीनही तुम वेङ्कटावल नामक पर्वतपर जाओ, वहारर पापनाशन नामक तीर्थमें अपने पुत्रको स्नान कराओ। हे प्राह्मण ! यहापर विलम्ब मत करो, जल्दी जाओ। ऐसा कहा हुआ वह ब्राह्मण अगस्त्यको पृथ्वीपर दण्डवत करके उनसे विदाई पाका श्रोवेकटाचल पर गया और पापविनाशनको जा कर संकल्पपूर्वक तीन दिन तक पुत्रको उसमें स्नान करा कर उसके पिता ब्राह्मणने स्वयं भी पापविनाशनमें स्नान किया ॥ ८६ ॥ अथ सुमतेः पापनाशनमानेन दुर्गत्यपनोदनम् समागतः पपौ तोयं कृत्वा चाप्याहिककामम् ॥ अथ तस्य सुन- स्तत्र विमुक्तो ब्रह्मरक्षसा ॥ ८७॥ समजायत नीरोगः स्वस्थः सुन्दररूप. धृक् ॥ सर्वसम्पत्समृद्धोऽसौ भुक्त्वा भोगाननेकशः ॥ ८८ ॥ देहान्ते प्रययौ मुक्ति स्नानात्पापविनाशने ॥ पितापि तत्र स्लानेन देहान्ते मुक्ति- माप्तवान् ॥ ८९ ॥ - ४३४ श्रीवेन्टाचछमाहात्म्यम् वहां उसने इस प्रकार आ कर आह्निक क्रिया करके जल पीया । अब उसका पुत्र वहांपर ब्रह्मराक्षससे छूट कर नीरोग, स्वस्थ और सुन्दर रूपवाला हुआ। उसने सब सम्पत्ति और उन्नतिसे युक्त हो कर अनेकों भोगोंको भोग पर पापविनाशनमे स्नान करनेसे अन्नमें मुक्तिको पाया। पिता भी वहापर स्नान करनेसे देहके अन्तमें मुक्तिको प्राप्त हुआ ॥८६॥ वैदिककर्मानुष्ठातुदृढमतेढुंगतिप्रात्यपनोदनम तेनोपदिष्टोऽयं शूद्रः स भुक्त्वा नरकान् क्रमात् ॥ अनेकासु जनि- त्वा च कुत्सितास्वपि योनिषु ॥९० ॥ गृध्रजन्माऽभवत्पश्चाङ्कटाचलभू- घरे ॥ स कदाचिजलं पातुं तीर्थे पापविनाशने ॥ ९१ ॥ समायातः पपौ तोयं सिषिचे चात्मनस्तनुम् ॥ तदेव दिव्यदेहः सन्सर्वाभरणभूषि- तः॥९२ ॥ दिव्यं विमानमारा प्रययावमरालयम् ॥ ९३ ॥ उससे उपदेश किया हुआ वह शूद्र क्रमसे मनेको नरकोंको भोग कर, अनेकों योनियों में जन्म ले कर, पीछे वेङ्कटाचल पर्वतपर गृपकी योनिमे पैदा हुआ। वह किसी समय जल पीनेफे लिये पापनाशन तीर्थमें आया, जल पीया और अपने शरीरको भिगो दिया उसी समय सन आभूषणोंसे भूपित दिव्य शरीरको धारण फरफे, दिव्य विमानपर चढ कर देवताओके लोकमें गया ॥६॥ श्रीसत उवाप- एवम्प्रभावमेतदै तीर्थ पापविनाशनम् ।। पापानां नाशनादिमाः पापनाशाभिधं हि तत् ॥१४॥ इदं रहस्यं कधितं मुनीन्द्रास्तदैभवं पापवि. नाशनस्य ।। यत्राभिषेकात्सहसा विमुक्तौ दिजश्च शुद्रश्च विनिन्द्यकृ. त्यौ ।। ९५ ॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेट्टाचलमाहात्म्ये पापविनाशन- तीर्थमहिमानुवर्गनं नाम नवमोऽत्र्यायः ॥६॥ श्रीसत जी बोले-इस प्रकारका प्रभाववाला यह पापविनाशन तीर्थ है। हे प्राह्मणो । पापोको नष्ट करनेसे यह पापनाशन नामक है । हे मुनियो ! मैंने पारविनाशनके रहस्य और वैभवको इस प्रकार कहा, जहाँपर स्नान करनेसे निन्दिन फर्मयाले माझग और शूद्र मुफ हो गये ।। ९५ ।। ॥ इनि नवमोऽध्यायः॥
दशमोऽध्यायः
SATRUM
भद्रमती द्विज दीन गति, पाप विनाशन वृति ।
रमणी प्रेरित गमन गिरि, भूमिदान फल प्राप्ति ॥१॥
उस सुघोपकी सद्गनी, भद्रमती
भूदान।
तेहि फल प्रभु दर्शन प्रगट, मोक्ष दान वरनान ॥२॥
अथ पापविनाशनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम्
श्रीसूत उवाच-
पुनश्चाहं प्रवक्ष्यामि पापनाशववैभवम् ॥ भगवद्भक्तिभावेन शृणुध्वं
सुसमाहिताः॥१॥ इतिहासं प्रवक्ष्यामि सर्वपापविनाशनम् ।। यच्छ्रुत्वा
सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥१॥
श्रीसूतजी बोले-फिर भी मैं पापनाशनके माहात्म्यको कहता हूं, सावधान हो कर भगवानको भक्ति भाव-
से सुनो। सब पापों का नाश करनेवाला एक इतिहास मैं कहता हूं, जिसको सुन कर मनुष्य सब पापोंसे छूट
जाता है, इसमें संशय नहीं है ।।२।।
अथ मद्रमत्याख्यदरिद्रद्विजवृत्तान्तः
आसीत्पुरा दिजवरो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाना
भद्रमतिर्विजः ॥ ३ ॥ श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन विप्रेण धीमता ॥ श्रुता-
नि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ ४ ॥ अभवंस्तस्य षट् पल्यः
कृता सिन्धूर्यशोवती ॥ कामिनी मालिनी चैव शोभा चैव प्रकीर्तिताः ।।।
तासु पत्नीपु तस्यासीत्पुत्राणां च शतदयम् ॥ ते सर्वे तस्य पुत्राधाः
क्षुघया परिपोडताः ॥६॥
४३६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् PM पूर्व में वेद वेदान में प्रवीण दरिद्र एवं वृत्तिहीन भद्रमति नामका एक ब्राह्मण था। उस बुद्धिमान प्रामणने सब शास्त्रों, पुराणों और धर्मशास्त्रोंको अच्छी प्रकारसे सुना था। कृता, सिन्धु, यशोवती, कामिनी, मालिनी और शोभा ये छ: उसकी स्त्रियां थीं। उन पनियों में उसके दो सौ पुत्र उत्पन्न हुए। उसके पुत्र प्रभृति सब ही भूखसे दुःखी रहते थे॥६॥ अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्तानात्मजान्प्रियान् ॥ पश्यन्प्रियाः क्षुधा- ताश्च विललापाकुलेन्द्रियः ॥७॥ घिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जि- तम् ॥ घिग्जन्म कीर्तिरहितं घिग्जन्मातिथ्यवर्जितम् ॥ ८॥ विग्जन्माचा- ररहितं घिग्जन्म ज्ञानवर्जितम् ॥ घिग्जन्म यनरहितं धिग्जन्म सुखवर्जि- तम् ॥ ९॥ धिग्जन्म यन्घुरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम् ॥ अपने प्रिय पुत्रों और स्त्रियोंको भूख्से दुःखी देख कर वह दरिद्र भद्रमति व्याकुल चित्तवाला हो कर विलाप फरने लगा-कि भारय, कीर्ति, धन, अतिथिसेवा, आचार, ज्ञान, यत्न, सुख, वन्धु तथा स्यातिसे रहित जन्मको धिक्कार है ॥ १०॥ नरस्य यहफ्त्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवर्जितम् ॥१०॥ अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले ॥ दारिद्र्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते ॥१॥ विप्राः पुत्राश्च पौत्राश्च यान्धवा भ्रातरस्तथा ॥ शिष्याश्च सर्वे मनुजास्त्य- जन्त्यैश्चर्पवर्जितम् ॥१२॥ एवं बहुत सन्नानवाले, ऐश्वर्यसे रहित मनुष्योंको भो धिकार है। अहो ! गुण, सौन्दर्य, विद्वत्ता ठया पच्छे पुलमें जन्म ये सब दरिद्रताके समुद्रमें डूबे हुएको शोभा नहीं देते। हे ग्राहाणो ! पुर, पौत्र, बंधु, भाई, शिष्य आदि सभी मनुष्य धनसे रहितको छोड़ देते हैं ॥ १२॥ इति निश्चित्य मतिमान्धीरो भद्रमतिदिजः ॥ चण्डालो घा द्विजो चापि भाग्यवानेव पूज्यते ॥ १३ ॥ दरिद्रः पुरुपो लोके शववहोकनिन्दि- तः। अहो सम्पत्समायुक्तो निष्ठुरो घाप्पनिप्पुरः ॥ १४ ॥ गुणहीनो- ऽपि गुणवान्मूखों वापि स पण्डितः ।। निष्ठुरोधा गुणो वापि धर्महीनोऽध या नरः ॥ १५॥ ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः ।। अहो दरिद्रता दुःस्त्रं तत्राप्याशातिदुःखदा ॥ १६ ॥ आशामिभूताः पुरुपा दुःखमश्नुवते क्षणात् ।। १७ । आशाया दासा ये दासास्ते सर्वलोमस्य ।। आशा दासी
ओयेकटाचल
माहात्म्य
mun
।
पापविनाशतीर्थम् (पृष्ठ ४३६)
,
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
४३७
येषां तेषां दासायते लोकः ॥ १८ ॥ सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति
मूर्खचत् ।। आकिञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां नास्ति मोचकः ॥ १९ ॥ अहो
दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता ॥ तत्रापि पुत्रदाराणां बाहुल्पमतिदु:-
खदम्॥२०॥ एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ अत्यैश्वर्यप्रदं धर्म
मनसा चिन्ययंस्तदा ॥२॥ तृष्णों स्थितो भद्रमतिमहाक्लेशसमन्वितः ॥
ऐसा विलाप करके वह धीर और बुद्धिमा । ब्राह्मण भद्रमति बोला-चाण्डाल हो अथा ब्राह्मण हो, भारय-
बान ही पूजा जाता है । दरिद्र मनुष्य संसारमें मुर्दे के जैसा लोक के निन्दित होता है। अहो ! ऐश्वयंसे सम्पन्न पुरुष
निष्ठुर भी दयावान, गुणसे हीन भी गुणी एवं मूर्ख भी पण्डित कहा जाता है । निष्ठुर,अगुणी अथवा धर्महीन मनुष्य
भी ऐश्वर्यरूप गुगसे युक्त होने पर पूजा जाता है, इसमें संशय नहीं है । अहो ! दरिद्रता दुःख ही है और आशा तो
उससे भी बढ़कर अति दुःख देनेवालो है । आशासे घिरे हुए पुरुष प्रतिक्षण दुःख पाते हैं। जो आशाके दास हैं, वे
सारे संसारके दास होते हैं, आशा जिनकी दासी है, संसार ही उनका दास होता है । सब शास्त्रों के अर्थको जाननेवाला
भी दखि मनुष्य मूर्ख हीके ऐसा माल्म पड़ता है। दरिद्रतारूपी ग्राहसे पकड़े हुएफो छुड़ानेवाला कोई नहीं है।
महो ! दरिद्रता दुःख है ! दुःख है !! दुःख है !!! इतना ही नहीं, पुत्र और खियोंका अधिक संख्यामें होना अत्यन्त
मधिक दुःख देनेवाला है। ऐसा कह कर सव शास्त्रों के अर्थको जाननेवाले भद्रमति अपने मनमें अत्यन्त ऐश्वर्यको
देनेवाले धर्मको चिन्ता करता हुआ अत्यन्त दुःखसे युक्त हो चुपचाप बैठ गया ।
अथ मद्रमतेः कामिनीकृतवे कटाद्रिगमनमोत्साहनम्
तदानी तासु भर्यासु कामिनी पतिदेवता ॥ २२ ॥ भार्या साधुगुणै-
र्युक्ता पति तं प्रत्यभाषत ॥ २३ ॥
तब उसको स्त्रियों में कामिनी नामकी सब उत्तम गुणसे युक्त पतित्रता स्त्री अपने पति से बोली ॥२३॥
कामिन्युवाप-
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग ॥ मम नाथ महाभाग वाक्यं
शृणु महामते ॥ २४ ॥ सुवर्णमुखरीतीरे ऋपिसङ्घनिषेविते ॥ वर्तते दैवतैः
सेव्यः पावनो वेङ्कटाचलः ॥ २५ ॥ तस्मिन्वेङ्कटशैलेन्द्रे सुरासुरनमस्कृते ॥
वर्तते पावनं तीर्थं पापानां दाहकं शुभम् ।। २६ ।। तत्र गत्वा महाभाग
पापनाशे महामते ॥ फुरु स्नानं प्रयत्नेन भार्यापुत्रसमन्यितः ॥ २७ ॥
४३८ श्रीवेटायलमाहात्म्यम् तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं नारदेन श्रुतं मया ॥ बालभावे मम पितुरन्तिके प्रोक्तवान्मुनिः ॥२८॥ कामिनी बोली-हे भगवन् ! सब धर्मों के जाननेवाले ! सब शास्त्रों में पारङ्गत 1 महाभाग ! मेरे स्वामी ! मेरी बातको सुनिये। ऋपियों के समूहसे संवित सुवर्णमुखरीके तौरपर देवताओंस सेव्य पवित्र बेकायराघल है । देवताओं एवं राक्षसोंसे सेवित उस वेवर (नत पर पापनाशन नाम एक पवित्र तीर्थ है। हे महाभाग ! स्त्री और पुत्रोंके साथ प्रयत्न वां जा कर स्नान करो। उस तीर्थका माहात्म्य मैंने नारदसे सुना था। मुनिने मेरे बचपनमें मेरे पिताके पास कहा था ।। २८ ।। वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सर्वपातकनाशने ॥ सर्वदुःखप्रशमने सर्वसम्पत्म- दायके ॥ २९ ॥ पापनाशे महातीर्थ स्नात्वा सङ्कल्पपूर्वकम् ।। अत्यन्धर्यप्रद धर्म मनसा चिन्तयंस्तदा ॥ ३०॥ भूनिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्त- मम् ॥ मापकं परलोकस्य सर्वकामफलप्रदम् ॥ ३१॥ दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम् ॥ तहत्त्वा समवानोति यद्यदिष्टतमं नरः ॥ ३२ ॥ इत्येवं नारदेनोक्तं श्रुत्वा मे जनको दिजः ॥ सम्प्रहृष्टमना भूत्वा शेपादि प्राप्तवांस्तदा ॥ ३३॥ है प्रादाग ! महापुण्यप्रद, सब पापोंको नष्ट करने वाले, सब दुःखोंका शमनकारी एवं सव सम्पत्तियोंको देने वाले वेवटाचल पर महातीर्थ पापनाशनमें संकल्प के साथ स्नान कर सय दानोंमें उत्तम भूमिदानको ही सब कामोंको पूरित करने, स्वर्ग और परम ऐश्वर्य देनेवाला धर्म समझ फर वह भूमिदानको देनेगाला मनुष्य अपने सन मनोरयोंको पाता है, क्योंकि भूमिदान सब दानों में उचम ही कहा गया है । इस प्रकार नारदफे द्वारा कहे हुए माहारम्यको मुन फर मेरे पिता मानन्द युक्त मन हो कर शेषाचलको आये ॥ ३३ ॥ तत्र गत्वा महाभागः सर्वसम्पत्मदायकम् ॥ भूदानं विप्रवर्याय श्री- त्रियाय प्रदत्तवान् ॥ ३४ ॥ ततो मे जनको वियन्सर्वंभाग्यसमन्वितः ॥ इह लोके सुखं प्राप्य चान्ते विष्णुपुरं ययौ ॥३५॥ त्वं च गत्वा महाभाग येतटादि नगोत्तमम् ॥ फुरु दानं प्रयत्नेन भूदानं सर्वकामदम् ।। ३६ ॥ यहाँ पर जाकर उन महाभागने सथ सम्पत्तिको देनेवाला भूमिदान श्रेष्ठ प्रामग श्रोमियोंको दिया । ६ पिहान ! तप मेरे पिताजी, सब भाग्यमे युक्त हो फर इस सोफमें मुरा पा, अन्तमें विण लोपको गये । हे महाभाग ! आप भी इस पथम पर्यन पेदापल पर जा कर सय मनोरयों को देनेवाला भूमिदान पर दें ।। ३६ ।।
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत अथ कामिनीकथितभूदानप्रशंसा भूमिदानस्य माहात्म्पं शृणुष्व सुसमाहितः । न कोऽपि गदितुं शक्तो लोकेऽस्मिन् भगवन्प्रभो॥३णा भूमिदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः ॥ ३८ ॥ स्वल्पामपि महीं दत्त्वा ओत्रियायाहिताग्नये ॥ ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् ।। ३९ ॥ भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् ॥ भूमिदानं वृषाद्रौ च सर्व- पापमणाशनम् ॥ ४०॥ महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकः ॥ दश- हस्तां महीं दत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥४१॥ भूमिदानके माहात्म्यको सावधान हो कर सुनिये । हे भगवन ! प्रभो ! इस लोकमें उस माहात्म्यको कोई भी नहीं कह सकता है । भूमिदानसे बढ़ कर दूसरा दान न हुआ, और न होगा । भूमिके दान करनेवाले उत्तम निर्वाणको प्राप्त करते हैं। थोड़ी भी पृथ्वी, आहिताग्नि श्रोत्रियको दे कर मनुष्य पुनर्जन्मसे रहित होकर ब्रह्मलोकको जाता है। भूमिका दान करनेवाला सब कुछ देनेवाला समझा जाता है । भूमिदान करनेवाला मोक्षका भागी होता है। धूप- भाचलपर भूमिका दान करना सब पापोंका नाश करने वाला है। महापातक अथवा सब पातकोसे युक्त भी दश हाथ पृथ्वी दे कर सब पापोंसे छूट जाता है ॥ ४१ ।। सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् ॥ भूमिदस्य समो नान्य- स्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ४२ ॥ दिजस्य वृत्तिहीनस्य यः प्रद्यान्महीं शुभा- म् ॥ तस्य पुण्यफलं वक्तुं शेषो नाहः कदाचन ॥ ४३ ॥ विप्रस्य वृत्तिहीन- स्य सदाचारस्य कस्य चित् ।। योऽल्पामपि महीं दद्यात्स विष्णुर्नात्र सं. शयः॥४४॥ जो सत्थानोंमें भूमिदान करनेवाला है, वह सब दानके फलको पाता है। भूमिदान करनेवाले के समान त्रिलोकमें भी कोई नहीं है । वृतिहीन (जोषिकाहीन) ब्राह्मणोंको जो अच्छी पृथ्वी देता है, उसके पुण्य फलको कहने में शेप भी समर्थ नहीं है। जीविकाहीन कोई भी सदाचारी ब्राह्मणको जो कई थोड़ी भी भूमि देता है, वह विष्णु ही है इसमें सन्देह नहीं है ।। ४४ ॥ इक्षुगोधूमकेदारपूगवृक्षादिसंयुता ॥ पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णु- र्नात्र संशयः ॥ ४५ ॥ वृत्तहीनस्य विप्रस्य दरिद्रस्य कुटुम्मिनः । स्वल्पा- मपि महीं दत्त्वा विष्णुसायुज्यमश्नुते ॥ ४६ ॥ सक्तस्य देवपूजासु विप्र.
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् स्पाटचिका महो ॥ दत्ता भवति गङ्गायां बिरानरमामजं फलम् ॥ ४७ ॥ विप्रस्य वृत्तिहीनस्य सदाचाररतस्य च ॥ द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते शृणु ॥४८॥ इंख, गेहूं, केदार (खेत) पूगवृक्ष (सुपारी) इत्यादिसे संयुक्त पृथ्वी जो देता है, वह विष्णु ही है, इसमें संशय नहीं है। वृत्तिहीन, दरिद्र एवं कुटुम्बबाले ग्राह्मणको थोड़ो भी पृथ्वी दे कर विष्णुके सायुज्यको भोगता है। देवताके पूजनमें लगे हुए ब्राहाणको वनादियुक्त पृथ्वी दे कर मनुष्यको तीन रात्रि गङ्गा स्नानका फल होता है। वृत्तिहीन ब्राह्मण सदाचारीको एक सेरमान धान्य देनेवाली पृथ्वी दे कर मनुष्य जो फल पाता है, सो सुनो ॥४८॥ गङ्गातोरेऽश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः ॥ कृत्वा यत्फलमामोति तदानोति महत्फलम् ॥४९॥ ददाति भारिका भूमि दरिद्राय द्विजातये ॥ तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि मन्नाथ भगवन्प्रभो ॥५०॥ अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ॥ विधाय जाहवीतीरे यत्फलं तल्लभेत सः॥५१॥ गङ्गाके तीरपर विधिपूर्वक सौ अश्वमेध करनेसे जो फल प्राप्त होता है उसको वहो फल मिलता है । हे मेरे खामी ! भगवन ! प्रभो ! दरिद्र ब्राह्मणको जो भारयुक्त भूमि दान करता है मैं उसके पुण्यके फलको कहती हूं। गङ्गाके वीरपर हजार अश्वमेध, एवं सौ वाजपेय यज्ञ करके जो फल मिलता है वही फल उसे मिलना है ।। ५१ ।। भूमिदान महादानमतिदानं प्रकीर्तितम् ॥ सर्वपापप्रशमनमपवर्गफ- लप्रदम् ॥ ५२॥ यच्छ्रुत्या श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत् ॥ भार्याया पचनं श्रुत्वा त्वितिहोससमन्वितम् ॥५३॥ सन्तुष्टो मनसि ध्यात्वा शेपा. चलनिवासिनम् ॥५४॥ गन्तुं प्रवक्रमे बुढ्या क्रीडाचलमनुत्तमम् ।। भूमिका दान, महादान, अतिदान, सब पापोंको छुड़ानेवाला एवं अपवर्गक फलको देनेवाला कहा गया है श्रद्धापूर्वफ जिसको सुन कर मनुष्य भूमिदानके पलको पाता है । इतिहाससे युक्त भायांके वचनको सुन कर सन्तुष्ट मनसे शेपाचल निवासी भगवानका ध्यान कर वह उत्तम क्रीडापल पर जाने का उद्योग करने लगा ।। १५ ।। - अथ भद्रमतये भूदानात्सुघोपस्य सद्गतिः ततो भन्मतिः सौम्यः सर्वधर्मपरायणः ॥५५॥ सुशालि नाम नगरों फलनसहितो ययौ ॥ सुवोपं नाम विमेन्द्रं सबैश्वर्यसमन्वि- तम् ॥५६॥ गत्या याचितवान्मूमिं पञ्चदस्तायतां दिजः ॥ सुबोपी +-mwww - श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४४१ धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्पिनम् ॥७॥ मनसा प्रोतिमापन्नं समभ्यच्य- नमन्त्रचीत् ॥ कृतार्थोऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च ।। ५८ ॥ मत्कुलं चानपं जातं त्वं हि ग्राह्योऽसि मे यतः ॥ इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः ॥ ५९॥ पञ्चहस्तप्रमाणां तां ददौ तस्मै महामतिः ।। तब सब धर्मों में लगा हुआ, सुन्दर, भद्रमति अपनी स्त्रियोंके साथ सुशालि नामक नगरमें गया भौर सब ऐश्वयंसे युक्त सुघोष नामक श्रेष्ठ ब्राह्मणके पास जा कर उस ब्राह्मणसे पांच हाथ भूमि उसने मांगी । उस कुटुम्बाले ब्राह्मणको देख कर, धर्ममें लगा हुआ वह सुघोप सन्तुष्टचित्त हो उस भद्रमतिसे सत्कारपूर्वक बोला-हे भद्रमति ! मैं कृतार्थ हूं, मेरा जन्म सफल है। मेरा कुल निष्पाप हो गया क्योंकि आप मेरे यहां अतिथि प्राप्त हुए हैं। ऐसा कह कर धर्ममें लगे हुए उस महामति सुघोपने उसकी पूजा करके उसको पांच हाय पृथ्वी दी॥६॥ "पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवी विष्णुपालिता ॥ ६० ॥ पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः ॥" मन्त्रेणानेन विप्रेन्द्राः सुघोषस्तं द्विजेश्वर- म्॥६१॥ विष्णुबुद्धया समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ ॥ स भद्रमतये विमा धीमांस्तां याचितां भुवम् ॥ ६२ ॥ दत्तवान् हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्धिने ॥ सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः ॥६६॥ प्रपेदे विष्णु- भवनं यत्र गत्वा न शोचति ॥ पृथ्वी विष्णुमय है एवं पवित्र है, पृथ्वी विष्णुसे पालन की हुई है, पृथ्वीके दानसे भगवान मुझसे प्रसन्न हों, हे विन्द्रो! इसी मन्त्रसे सुघोषने उस ब्राह्मण को विष्णुको बुद्धिसे पूजन कर उतनी ही पृथ्वी दो। उस बुद्धिमानने मागी हुई पृथ्वी हरिभक्त श्रोत्रिय, एवं कुटुम्बी ब्राह्मण, भद्रमतिको दी। सुघोप भी भूमिदान करनेसे कोटवंशके साथ चैकुण्ठको पहुंचा, जहां जा कर शोक दुःस नहीं होता है। अथ भद्रमतेः पापनाशनतीरे मृदानार्थ वेङ्कटाद्विगमन विमो भद्रमतिश्चापि पुत्रदारसमन्वितः ॥ ६४ ॥ गतो वेङ्कटशैलेन्द्र सुरासुरनमस्कृतम् ॥ गन्धर्वयक्षशैलादिसेवितं मेरुपुत्रकम् ॥ ६५ ।। वैकु- पठादागतं दिव्यं मोडाचलमनुत्तमम् ॥ वह ब्राह्मण भद्रमति भी अपने पुत्र और स्त्रीके साथ देवताओं और राक्षसांस नमस्कृत, गन्धवं, यक्ष, शैल इत्यादिसे सेवित, मेरुके पुत्र, वैकुण्टसे आये हुए दिव्य एवं उत्तम क्रीडाचल श्री वेङ्कटाचलको गया ।। ६६ ।।
४४२ श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्य तत्र स्वामिसरस्तोये निर्मले पाक्ने शुभे ॥६६ ॥ दारपुत्रादिसंयुक्तः स्नात्वा सङ्कल्पपूर्वकम् ॥ तत्पश्चिमतटे श्वेतसूकरं वसुधाधरम् ॥ ६७ ॥ नत्वा तत्र विधानेन श्रीनिवासालयं गतः ॥ वहांपर वह ब्राह्मण स्वामिपुष्करिणीके निर्मल और शुभ पवित्र जलमें स्त्री पुत्रादिके साथ सङ्कल्प, तथा विधि- पूर्वक स्नान कर उसके पश्चिम तटपर पृथ्वीको धारण करनेवाले श्रीश्वेतवराहको प्रणाम करके श्रीनिवासके मन्दिर- को गया ।। ६८॥ तत्र ब्रह्मादिदेवश्च सेवितं चेङ्कटेश्वरम् ॥ ६८ ॥ दृष्टवान् सहपुत्राद्यै- विष्णुभक्तो महामतिः ।। भत्तया प्रणम्य देवेशं श्रीनिवासं कृपानिधि- म् ॥ ६९ ॥ पुत्रदारादिसंयुक्तः पापनाशनमाययौ ॥ तत्र स्नात्वा विधानेन कृतधर्मादिसत्क्रियः ॥ ७० ॥ कस्मै चिद्विष्णुभक्ताय श्रोत्रियाय महाम- तिः ॥७१ ॥ विष्णुबुद्ध्या स प्रद्दौ भूदानं मोक्षदं शुभम् ॥ वहां पर ब्रह्मादि देवताओंसे सेवित श्रीवेङ्कटेश्वरको पुत्र इत्यादिकोंके साथ उस महा बुद्धिमान विष्णुके भक्तने देखा और भक्तिसे कृपालु श्रीवेंकटेशको प्रणाम करके पुन स्त्री स्मादिकोंके साथ पापनाशनको आया। वहांपर विधिसे स्नान करके नित्य कर्मादि सक्रियाओंको फर उस बुद्धिमानने किसी विष्णुभक्त श्रोत्रियको विष्णुबुद्धिसे मोझको देनेवाला शुभ भूमिहान दिया । अथ भूदानप्रभावेण भद्रमतेः भगवत्साक्षात्कार: तदा प्रादुरभूदेवः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ७२ ॥ विनतानन्दनारूढो वन- मालाविभूषितः । पापनाशस्य तीरे तु भूदानस्य प्रभावतः ॥७३॥ तदा भ. प्रमतिः सौम्यः स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ७४ ॥ तय शक, धक्र और गदाफो धारण किये हुए, गरुड़फे कन्धेपर चढ़े हुए ह्या वनमालासे शोभित देष, पापनाशनके तीरपर भूदानके प्रभावसे प्रकट हुए। तब वह सौम्य भद्रमनि स्तुति करने लगा ॥ ७४७ नमो नमस्तेऽखिलकारणाय नमो नमस्तेऽखिलपालकाय ॥ नमो नमः स्तेऽमरनायकाय नमो नमो दैत्यविमर्दनाय ॥७॥ नमो नमो भक्तजननि. याय नमो नमः पापविदारणाय ॥ नमो नमो दुर्जननाशकाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥ ७६॥ नमो नमः कारणवामनाय नारायणायामितविनामा. य॥ श्रीशाचक्रासिगदाधराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ ७७ ।।
श्रीस्वन्दपुराणान्तर्गत सर्व कारण स्वरूप मापको प्रणाम है, सबको पालन करनेवाले आपको प्रणाम है, देवताओंके नेतास्वरूप आपको प्रणाम है, देत्योंके नाश करनेवाले आपको प्रणाम है, भक्तजनों के प्यारे आपको प्रगाम है। पापके नाश करनेवाले को प्रणाम है, दुष्टोंके नाश करने वालेको प्रणाम है, उस जगदीश्वरको प्रणाम है, अमित पराक्रमवाले फारणस्वरूप वामन नारायणको प्रणाम है, श्रीशङ्ख, चक्र, खङ्ग और गदा धारण करनेवाले उन पुरुषोत्तमको प्रणाम है ॥ ७ ॥ नमः पयोराशिनिवासकाय नमोऽस्तु लक्ष्मीपतयेऽव्ययाय ॥ नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमो नमः पुण्यगतागताय ।। ७८ ॥ नमो नमोऽन्दुवि- लोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय ॥ नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ।। ७२ ॥ नमो नमः कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादि- विवर्जिताय ॥ नमोऽस्तु तेऽभीष्टसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोरमा. य॥८०1 क्षीरसागरमें रहनेवालेको प्रणाम है, लक्ष्मीके पति अविनाशो भगवानको प्रणाम है, सूर्यसे भी अमित प्रभा(चमक) वालेको प्रणाम है, पुण्यकी उत्पत्ति और लयस्थानको प्रणाम है। सूर्य और चन्द्रमारूप नेत्रवालेको प्रणाम है, यक्षके फलको देनेवालेको प्रणाम है, यज्ञके अगोंसे शोभितको प्रणाम है, सजनोंके प्रिय आपको प्रणाम है, कारणोंके भी कारणको प्रणाम है, शब्दादि गुणोंसे रहितको प्रणाम है, अभीष्ट सुखको देनेवाले आपको प्रणाम है, भोंके मनमें रमण करनेवालेको प्रणाम है ।।८।। नमो नमस्तेऽखिलकारणाय नमोऽस्तु ते मन्दरधारकाय ॥ नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥८१॥ नमोऽस्तु ते वामनरूप- भाजे नमोऽस्तु ते क्षत्रकुलान्तकाय ॥ नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ८२॥ नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदापिने ११ श्रितातिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमो नमः ॥ ८३ ॥ सब कारणस्वरूप आपको प्रणाम है, मन्दर पर्वतको धारण करनेवाले आप (कच्छप) को प्रणाम है, यज्ञ वाराह नामक मापको प्रणाम है, हिरण्याक्षको निवारण करनेवाले आपको प्रणाम है, वामनरूप आपको प्रणाम है, क्षत्रियों के पुलको नाश करनेवाले आप (परशुराम) को प्रणाम है, रावणको मारनेवाले आपको प्रणाम है, नन्दके बड़े पुत्र आपको प्रणाम है, हे लक्ष्मीपति पापको प्रणाम है, सुख देनेवाले आपको प्रणाम है, शरणमें आये हुएके दुःसोंका नाश करने. वाळे आपको प्रणाम है और चार बार प्रणाम है |८|| विप्रेण संस्तुतो देवो भगवान्भक्तवत्सलः । वात्सल्येनानवीदाक्यं
४४४
श्रीवेकटाचनमाहात्म्यम
AAAAA
श्रीनिवासो दयानिधिः ॥ ८४ ॥ तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते स्तोत्रेण महतो
दिज ॥ सर्वभोगसमायुक्तः पुत्रपौत्रादिभिर्युतः ॥ ८५ ॥ इह लोके सुखं
प्राप्य देहान्ते मुक्तिमाप्नुहि ॥ इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तत्रैवान्तरधीय-
त ॥ ८६ ॥ एवं वः कथितं विप्राः पापनाशनवैभवम् ॥ तत्तीरे भूप्रदानस्य
माहात्म्यं चापि वर्णितम् ॥ ८७॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये पापविनाशनतीय
भूदानफलानुवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
प्राह्मणसे स्तुति किये हुऐ भक्तवत्सल, भगवान तथा दयाके समुद्र श्री नवास वात्सल्यसे यह वचन बोले-हे
वत्स प्राह्मग ! तुम्हारा कुशल हो, मैं तुम्हारे इस स्तोत्रसे प्रसन्न हूं, सब भोगों तथा पुत्र पौत्रादिकोंसे युक्त हो इस
लोकमें सुख भोग फर शरीरान्तके याद मुक्तिको प्राप्त हो जाओ, ऐसा कह फर विष्णु भगवान् वहींपर अन्तर्धान हो
गये ।हे ब्राह्मणो ! इस प्रकारसे,पापनाशनके माहात्म्यको आप लोगोंसे मैंने कहा और उसके तीरपर भूमिदान
करनेका माहात्म्य भी कहा ॥ ८७ ।।
॥ इति दशमोऽध्यायः ।।
एकादशोऽध्यायः
द्विज तप
नम गङ्गा माहात्म्य अरु, रामानुज द्विज यज्ञ ।
उन परतापसे, मकट मये सर्पज्ञ ॥१॥
रामानुज कत विनय पहु, प्रभूकधित माहात्मा
पुनि वेङ्कट स्वामि कथन, लक्षण प्रस मकात्म ॥१॥
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य- यी आकाशगहातीर्यम् (पृष्ठ ४४५) श्रोस्कन्दपुराणान्तर्गत RAA अथ रामनुजाख्यहिजवृत्तान्तः श्रीसूत उवाच- भो भोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः॥ आकाशगङ्गातीर्थस्य माहात्म्यं प्रवदाम्यहम् ॥१॥ आकाशगङ्गानिकटे सर्वशास्त्रार्थपारगः ।। रामानुज इति ख्यातो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ॥ २॥ तपश्वकार धर्मात्मा वैखानसमते स्थितः ।। ग्रीष्मे पश्चाग्निमध्यस्थो विष्णुध्यानपरायणः ॥ ३ ॥ जपन्नष्टाक्षरं मन्त्रं ध्यायन हृदि जनार्दनम् ॥ वर्षास्वाकाशगो नित्यं हेम- न्तेपु जलेशयः॥४॥ सर्वभूतहितो दान्तः सर्वबन्दविवर्जितः ॥ वर्षाणि कतिचित्सोऽयं जीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥५॥ कश्चित्कालं जलाहारो वायु- भक्षः कियत्समाः ॥ ६॥ सूतजी बोले-हे नैमिपारण्यके रहनेवाले सब तपस्विगण ! मैं आकाशगङ्गा सीर्थके माहात्म्गको कहता हूं। सब शास्त्रके अर्थों के जाननेवाडा, विष्णभक्त एवं जितेन्द्रिय रामानुज नामसे प्रसिद्ध वैखानस मतमें ठहरा हुआ धर्मात्मा ब्राह्मण, आकाशगङ्गाके निकटमें तपस्या करने लगा। विष्णुके ध्यानमें परायण, हृदयमें जनार्दनका ध्यान एवं अष्टाक्षर मन्त्रका जप करता हुआ, ग्रीष्मकालमें पञ्चाग्निमें बैठा, वर्षाकालमें बाहर शून्यस्थानमें रह कर, हेमन्तकालमें जलमें शयन करनेवाला, सव जीवोंका हितैपो, उदार एवं सब द्वन्दोंसे रहित वह कई वपंतक फेवल सूखे पत्तों को खाता हुआ रहा और कुछ समयतक जलका आहार और कुछ कालतक वायुको भोजन फरता अथाकाशगङ्गातीरे रामानुजतपस्तुष्टभगवदाविर्भावः अथ तत्तपसा तुटो भगवान् भरवत्सलः । प्रत्यक्षतरमात्तस्य शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ७ ॥ विकचाम्बुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः ॥ चिनता- नन्दनाख्दश्छनचामरशोभितः ॥ ८॥ हारकेयूरमुकुटः कटकादिविभूषि- तः॥ विष्वक्सेनसुनन्दादिकिङ्करैः परिवारितः ॥९॥ वीणावेणुमृदङ्गादि- वादक रदादिभिः ॥ गीयमानः सुविभवः पीताम्बरविराजितः ॥१०॥ लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघनिभच्छविः ॥ सनकादिमहायोगिसेवितः पाश्र्वयोर्दयोः ॥ ११॥ मन्दस्मितेन सकलं मोहयन्भुवनत्रयम् ॥ स्वभासा भासयन् सर्वा दिशो दश विराजयन् ॥ १२॥ सुभक्तसुलभा देवो वेक- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् . टेशो दयानिधिः ॥ पुनः सन्निधे तस्य रामानुजमहामुनेः ।। १३ ॥ अब उसकी तपस्यासे सन्तुष्ट हो कर भक्तवत्सल शङ्ख, चक्र एवं गदाको धारण किये, खिले हुए कम रके ऐसे नेत्रवाले, करोड़ों सूर्यके समान चमकवाले, गरुड़पर सवार, छत्र और चमरसे सुशोभित, हार, केयूर, मुकुट, कटक, इत्यादिसे शोभित, विष्वक्सेन, सुनन्द इत्यादि सेवकोंसे सेवित, वीणा, वेणु, मृदङ्ग इत्यादि बाजाओं के साथ नारद इत्यादिसे गाये जाते हुए, विभववाले, पीताम्बरसे शोभित, लक्ष्मीसे शोभित अङ्क (गोद) एवं नीलमेघ समान शोभावाले, दोनों पाश्वमें सनकादि महायोगियोंसे शोभित, मन्द हास्यसे सम्पूर्ण त्रिभुवनको मोहित करते हुए, अरनी चमकले दशों दिशाओंको प्रकाशित करते एवं शोभते हुए तया अच्छे भक्तों के सुलभ, दयालु भगवान् श्रीवेङ्कटेश प्रत्यक्ष हुए और पुनः उस महामुनि रामानुजके पास आये ॥ १३ ॥ आविर्भूतं तदा दृष्ट्वा श्रीनिवासं कृपानिधिम् ॥ पीताम्बरधरं देवं तुष्टि प्राप महामुनिः ॥१४॥ भक्त्या परमया युक्तस्तुष्टाव जगदी- श्वरम् ।। १५॥ तव कृपा समुद्र तथा पीताम्बर धारण किये हुए देव श्रीनिवासको प्रकट देख कर वे महामुनि सन्तुष्ट हुए और परम भक्तिसे युक्त हो कर जगदीशकी स्तुति करने लगे ॥ १५ ॥ अथ रामानुजाख्यविप्रकृतभगवत्स्तुतिः रामानुज उवाच- नमो देवाधिदेवाय शङ्खचक्रगदाभृते ॥ नमो नित्याय शुद्धाय वेङ्कटे- शाय ते नमः ॥ १६ ॥ नमो भक्तार्तिहन्त्रे ते हव्यकव्यस्वरूपिणे ॥ नम- स्त्रिमूर्तये तुभ्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे ॥ १७ ॥ नमः परेशाय नमोऽति- भूम्ने नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये विधाने । नमोऽस्तु सूर्येन्दुरिलोचनाय नमो- विरश्चाद्यभिवन्दिताय ॥ १८ ॥ रामानुज बोले-शश, चक्र गदाको धारण किये हुए, देवताओं के भी देवता आपको प्रणाम है। नित्य और शुद्ध आपको प्रणाम है, येवटेश आपको प्रणाम है। हन्य और फव्यस्वरूप एवं भत्तोंके दुःसोको नाश करनेवाले आपको प्रणाम है। सृष्टि, स्थिति और नाश करनेवाले त्रिमूर्ति स्वरूप आपको प्रणाम है, परमेश्वर आपको प्रगाम है, सर्वव्यापक आपको प्रणाम है, लक्ष्मीके पति एवं विधाता मापको प्रणाम है. सूर्य और चन्द्रमारूप नेत्रपाले भापको जाम दे, अशा इत्यादिसे वन्दित आपको प्रणाम है ॥१८॥ यो नामजात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोपैरपि पर्जितो यः ॥ समस्त- संसारभयापहारिणे तस्मै नमो दैत्यविनाशकाय ॥ १९॥ वेदान्तवेद्याय inww श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत रमेश्वराय घृषाद्रिवासाय विधातृपित्रे ॥ नमो नमः सर्वजनातिहारिणे नारा- यणायामितविक्रमाय ॥२०॥ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय शाङ्गिणे ॥ भू- योभूयो नमस्तुभ्यं वेङ्काद्रिनिवासिने ॥ २१ ॥ जो नाम, जाति आदि विकल्पसे हीन तथा समस्त दोपोंसे भी रहित हैं, समस्त संसारकै भयको छुड़ाने. वाले एवं दैत्योंके नाश करनेवाले हैं ऐसे आरको प्रणाम है। वेदान्तसे जानने योग्य, लक्ष्मीके पति, वृषभाचलके निवासी, ब्रह्माके पिता, सब मनुष्योंके दुःखको हरनेवाले तथा अमित विक्रमवाले आप नारायणको प्रणाम है। शाङ्ग- धारी वासुदेव भगवान् आपको प्रणाम है, वेङ्कटावलपर रहनेवाले आपको बार बार प्रणाम है ।।२।। इति स्तुत्वा वेङ्कटेशं श्रीनिवासं जगद्गुरुम् ।। रामानुजो मुनिस्तृष्णो. मास्ते विप्रवरोत्तमः ॥ २२ ॥ श्रुत्वा स्तुति श्रुतिसुखां हरिस्तस्य महा- त्मनः ॥ अवाप परमं तोषं वेङ्कटाचलनायकः ॥ २३ ॥ अथालिङ्गय मुनि शौरिश्चतुर्भिर्वाहुभिस्तदा ॥ यभाषे प्रीतिसंयुक्तो वरं वै वियतामि- ति ॥२४॥ तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽय स्तोत्रेणापि महामुने ॥ नमस्कारेण च प्रीतो वरदोऽहं तवागतः ॥ २५॥ इस प्रकार श्रीनिवास जगद्गुरु श्री वेङ्कटेशकी स्तुति करके वे श्रेष्ठ ब्राह्मग रामानुज मुनि चुप हो गये। श्रवणको सुख देनेवाली उनकी स्तुतिको सुन कर श्रीवेङ्कटेश हरि परम सन्तुष्ट हुए । पुनः मुनिको अपने चारों भुजा- ओंसे आलिङ्गन करके भगवान् प्रीतिके साथ वचन बोले कि हे महामुनि ! मैं तुम्हारी तपस्या, स्तुति और प्रणामसे प्रसन्न हो कर तुमको वर देनेके लिये आया हूं. वर मांगो ॥२०॥ अथ रामानुजाख्यविपकतमगवत्मार्थना रामानुज उवाच- नारायण रमानाथ श्रीनिवास जगन्मय ॥ जनार्दन जगराम गोविन्द नरकान्तक ॥ २७॥ त्यदर्शनात्कृतार्थोऽस्मि वेङ्कटाद्रिशिरोमणे ॥ त्वां नम- स्पन्ति धर्मिष्ठा यतस्त्वं धर्मपालकः ॥ २७ ॥ यं न वेत्ति भावो ब्रह्मा यं न वेत्ति त्रयी तथा ॥ त्वां वेभि परमात्मानं किमस्मादधिकं परम् ॥ २८ ॥ रामानुज बोले-ई नारायण! लक्ष्मीपति ! श्रीनिवास ! जगन्मय ! जनाईन! गोविन्द ! जगद्धाम ! नरकासुरको मारनेवाले ! वेवटाचलके शिखामणि ! भापर्क दर्शनसे मैं कृतार्थ हो गया हूं। आपको धर्मात्मागण प्रणाम करते हैं, क्योंकि आप धर्मके पालन करनेवाले है। जिसको शिव और ब्रह्मा नहीं जानते हैं, जिसको प्रयो श्रीपेटापसमाहात्म्यम् (सीनों येद ) नहीं जानते हैं, उस आप परमात्माको में देयता हूँ इससे पढ़ कर और का है ? ॥२६॥ योगिनो यं न पश्यन्ति यं न पश्यन्ति फर्मठाः ॥ पश्यामि परमा- स्मानं फिमस्मादधिकं परम् !! २९ ।। एतेन च कृतार्थोऽस्मि बेटेश जग- त्पते ॥ यन्नामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि च ॥ ३० । मुक्ति प्रयान्ति मनुजास्तं पश्यामि जनार्दनम् ॥ त्वत्पादपद्मयुगले निचला भक्तिरस्तु मे ॥३१॥ योगिगण जिसफो नहीं देखते और न कर्मनिष्ठ जिसको देखते है, मैं उस परमात्माको देखता हूं। इससे चढ़ कर और क्या है? हे संसारफे स्वामी येद्वदेश! मैं फेयल इसीसे प्रसन्न हूं कि जिसके नामयो स्मरण करनेसे ही महापापी मनुष्य भी मुक्ति पा जाता है, उन जनार्दनको मैं देखता है। आप दोनों चरणकमलमें मेरी मचल भक्ति हो ।।३१॥ अथ भगवर्णिताकाशगङ्गातीर्थस्नानकालः भगवानुवाच - मयि भक्तिढा तेऽस्तु रामानुज महामते ॥ शृणु चाप्यपरं वाक्य- मुच्यते ते मया द्विज ॥ ३२ ॥ मेपसलमणे भानोश्चित्रानक्षत्रसंयुते ॥ पौ. र्णमास्यां च गङ्गायां स्नानं फुर्वन्ति ये जनाः ॥३३॥ ते यान्ति परपं धाम पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ वियद्गङ्गासमीपे त्वं वस रामानुज द्विज ॥ ३४ ॥एत- प्रारब्धदेहान्ते मत्स्वरूपमवाफ्यसि ॥ पहुना किमिहोक्तेन वियद्गङ्गाजले शुभे ॥३५॥ स्नान्ति ये वै जनाः सर्वे ते वै भागवतोत्तमाः ॥ भवन्ति मु. निशार्दूल नात्र कार्या विचारणा ॥ ३६॥ श्री भगवान बोले-हे महायुद्धिमान ! रामानुज ! मुझमें तुम्हारी भक्ति दृढ़ हो । हे ब्राह्मण ! और एक दूसरी वात भी सुनो, मैं तुमसे कहता हूं। मेपको संक्रान्ति में चित्रा नक्षत्रसे संयुक्त पौर्णमासीको जो मनुष्य आकाशगङ्गामें स्नान करते हैं वे परम धामको जाते हैं जहांसे कोई लौटता नहीं है। हे ब्राह्मण ! रामानुज ! आकाशगङ्गाके पास तुम रहो। इस प्रारब्ध शरीरके अन्तमें तुम मेरे स्वरूपको पावोगे । बहुत कहनेसे क्या ? आकाशगङ्गाके शुभ जलमें जो स्नान करते हैं, हे मुनिश्रेष्ठ ! ये सब उत्तम भागवत हो जाते हैं। इसमें विचार नहीं करना चाहिये ।। ३६ ॥ - रामानुज उवाच किंलक्षणा भागवता ज्ञायन्ते केन कर्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतुहलपरो यतः ।। ३७ ॥
Antrawejinakar
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
४४९
रामानुज बोले-किस लग एवं किस कर्पसे भागवर आने जाते हैं। यह मैं सुनना चाहता हूं क्योंकि इसमें
हम विशेष उत्सुक हैं ॥ ३७॥
अथ भगवर्णितभागवतलक्षणानि
वटेश उवाय-
लक्ष्म भागवतानां तु शृणुष्व मुनिसत्तम ॥ ३८ ॥ वक्त तेषां
प्रभावं तु शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ३९ ॥
श्री भगगन बोले-हे श्रेष्ठ ब्राह्मण ! भागवतोंके लक्षणको सुनो । जिनके माहात्म्यको कहने के लिये करोड़ों
वर्षों में भी समर्थ नहीं हो सकता हूं ॥ ३६॥
ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया विमत्सराः ॥ ज्ञानिनो निःस्पृहाः
शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥४०॥ कर्मणा मनसा वाचा परपीडां न
कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥४१॥ सत्कथा-
श्रवणे येयां वर्तते सात्त्विकी मतिः ॥ मत्पादाम्बुजभक्ता ये ते वै भागव.
तोत्तमाः ॥४२॥ मातापित्रोच शुश्रूषां कुर्वते ये नरोत्तमाः ॥ ये तु देवा-
चनरता ये तु तत्साधका नराः ॥ पूजां दृष्ट्वा तु मोदन्ते ते वै भागवतोत्त-
माः ॥४३॥
जो सब जन्तुओंके हितपी, ईी ओर मात्सर्यसे रहिन, ज्ञानो, निलोभ और शान्त हैं, वे ही उत्तम भागवत
हैं। मन, वचन, एवं कर्मसे जो दुसरोंको पीड़ा नहीं देते, जो दान ग्रहण करनेवाले नहीं हैं, को उत्तम भागवत हैं।
जिनको सात्विक बुद्धि अच्छी मच्छी कथाओंको सुननेमें है, और जो मेरे चरगकमलके भक्त या संपक हैं, ये ही
उत्तम भागवत हैं। माता और पिताकी शो सेवा करते हैं, जो देवताओंको पूनामें लगे रहते हैं, जो उसके सावन
करनेवाले हैं और जो पूजाको देख कर मानन्द लाम करते हैं, वे श्रेष्ठ मनुष्य उत्तम भागश्त हैं ॥४।।
घर्णिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये॥ परनिन्दामकुर्वाणास्ते ये
भागवतोत्तमाः ॥४४॥ सर्वेषां हितवाक्यानि ये बदन्ति नरोत्तमाः ॥
ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ४५ ॥ आत्मयत्सर्वभूतानि
ये पश्यन्ति नरोत्तमाः ॥ तुल्याः शत्रुपु मित्रेषु ते पै भागवताः स्मृ.
ताः ॥ ४६॥ धर्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये ॥ तेपां शुश्रूपयो
ये च ते भागवतोत्तमाः ॥ ४॥
४५० श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् ब्रह्मचारी एवं यनियोंकी परिचर्या में जो लगे रहते हैं और जो पराई निन्दा नहीं करते हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो श्रेष्ठ मनुष्य सब किसीकी भलाई के वचन ही बोलते हैं, एवं जो संसारमें गुणको ही ग्रहण करनेवाले हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो उत्तम मनुष्य अपने समान सब जीवोंको देखते हैं, एवं जो शत्रुओं और मित्रोंको समभावसे देखते हैं, वे उत्तम भागवत हैं । जो धर्मशास्त्रके घोलनेवाले और जो सत्यवाक्यमें लगे हुए या उनकी शुश्रूषा करनेवाले हैं, वे उत्तम भागवत हैं ॥४७॥ व्याकुर्वन्ति पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा ॥ तद्वत्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥४८॥ ये गोब्रामणशुश्रूषां कुर्वन्ति सततं नराः ॥ तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥४९॥ अन्येषामुयं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति मानवाः ॥ हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥५०॥ आरामारोपणरतास्तटाकपरिरक्षकाः ॥ कासारकूपकारस्ते वै भागवतो. त्तमाः॥५१॥ जो पुरागोंको कहते और जो उनको सुनते हैं, एवं जो उनके कहनेवालोंके भक्त होते, वे उत्तम भागवत हैं। जो मनुष्य गौ और ब्राह्मणोंकी सदा सेवा करते हैं, एवं जो तीर्थयात्रामें लगे रहते हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो मनुष्य दूसरोंको उन्नतिको देख कर आनन्दित होते है, एवं जो भगवन्नामपरायग होते हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो आराम ( बगीचा) के लगानेमें उत्सुक रहते, तड़ागोंकी रक्षा करते एवं कूपको पनानेवाले हैं, वे उत्तम भागवत है ।। ५१॥ ये घे तटाककर्नारो देवसमानि कुर्वते ॥ गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥ येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्पिताः ॥ रोमाश्चितशरीराइच ते वै भागवत्तोत्तमाः ॥५३॥ तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः ॥ तत्काष्ठावितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥५४॥ तुलसीगन्धमाघाय सन्तोष कुर्वते तु ये ॥ तन्मूलमृद्धरा ये च ते वै भा. गवनोत्तमाः ।। ५५ ॥ जो तड़ागफे बनानेवाले हैं, जो देवालय बनाते है, एवं जो गायत्रीमें लगे हुए हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो भगवानके नामोंको सुन कर दसे फूल जाते और रोमावसे युक्त होते हैं, वे उत्तम भागवत हैं । तुलसीके वनको देस कर जो मनुष्य प्रणाम करते हैं, जो उसके काष्ठ युक्त कर्ग वाले हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो मनुष्य तुलसीके गन्धको सूघ कर सन्तुए होते हैं, एवं जो उसके मूलकी मृत्तिमाको धारण करते हैं, वे उत्तम भागवन है ॥ ५५ ।।
श्रीरकन्दपुराणान्तर्गत स्वाश्रमाचारनिरतास्तथैवातिधिपूजकाः ॥ ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥५६॥ विदितानि च शास्त्राणि परार्थ प्रवदन्ति ये॥ सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥५७॥ पानीयदाननिरता ह्यन्नदानरताश्च ये॥ एकादशीव्रतपरास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥ गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये॥ मदर्थं कर्मकारस्ते वै भाग- वतोत्तमाः ॥ ५९॥ जो मनुष्य अपने आश्रमके आचरणमें हुए एवं अतिथिकी पूजा करनेवाले हैं, और जो वेदके अर्थको कहने वाले हैं वे उत्तम भागरत हैं। जो जाने हुए शास्त्रोंको दूसरोंके लिये कहते हैं और सब प्रकारके गुणके पात्र हैं, वे उत्तम भागवत हैं । जो जलदान एवं अन्नदानमें लगे हुए हैं और जो एकादशी व्रतको करने वाले होते हैं, वे उत्तम भागवत हैं। जो गोदानमें लगे हुए एवं कन्यादान करनेवाले हैं, और जो मेरे लिये सब कामोके करनेवाले हैं, वे उत्तम भागवत हैं ॥ ५६ ।। मन्मानसाश्य मद्भका ये मद्भजनलोलुपाः ॥ मन्नामस्मरणासक्ता- स्ते वै भागवतोत्तमाः ।। ६०॥ पहुनात्र किमुक्तेन सड्क्षेपत्ते ब्रवीम्यह- म् ॥ सद्गुणाय प्रवर्तन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥ एते भागवता विप्राः के चित्र प्रकीर्तिताः ॥ ममापि गदितुं शक्या नाव्दकोटिशतै- रपि ॥ ६२ ॥ रामानुज महाभाग मद्भक्तानां च लक्षणम् ॥ मयि भक्त त्वयि प्रोत्या युक्तं किल महामते ॥ ६३ ।। जो मेरे भक्त मेरे भजनके लोभी होकर मेरेमें मन लगाये और मेरे नाम स्मरणमें लगे हुए हैं वे उत्तम भागवत है। बहुत कहनेसे क्या मैं तुमको संक्षेपसे कहता हू-जो अच्छे अच्छे गुणों से व्यवहार करते हैं, वे उत्तम भागरत हैं। ये पई ब्राह्मण भागवत यहां पर कई गये हैं। मैं भी करोडों वर्षो में भी सोंके लक्षण नहीं कह सकता हूँ। हे महाभाग । रामानुज । महामति । मेरे भक्तोके लक्षण मेरे भक्त तुममें भी होने चाहिये ।। ६३ ॥ श्रीसूत आच- एवं वः कथितं विप्राः शोनकाया महौजसः ॥ पाद्रौ च वियद्या- तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ ६४ ॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये जलदानवैभवाड- काशगहामाहात्म्यरामानुजमतचर्यादिवर्णन नामकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ -- श्रीपेटापटमाहात्म्यम् VAA w | सुनजी बोले--हे शौनकादि ग्रामणो ! इस प्रकार मैने आप लोगोंसे पभाचल पर आकाशगङ्गाके उत्तम माहात्म्यको कहा ।। ६४॥ इति एकादशोऽध्यायः ।। ११ ।। द्वादशोऽध्यायः दानपात्र निर्णय उचित, नम गंगा इतिहास । वन्ध्या पति आहान, पुण्यशील खपथास ॥१॥ श्राद्ध निमन्त्रित पात्र गुण, पात्रापात्र विचार । बारहवें अध्यायमें, लिखे गये सुविचार ॥२॥ अथ दानाईपात्रनिर्णयः अषय ऊचु:- भगवन्सूत सर्वज्ञ वेदवेदान्तकोविद ॥ दानानि कस्मै देयानि दान- कालश्च कीदृशः ।। १॥ कश्च तत्प्रतिगृह्णीयात्सर्वं नो वक्तुमर्हसि ॥२॥ ऋषि बोले- हे भगवन् ! सब कुछ जाननेवाले सूत जी ! वेद वेदान्तके पण्डित ! किसको दान देना चाहिये ? दानका समय किस प्रकारका होना चाहिये ? कौन उसको ग्रहण करे, वे सब आप कहिये ।। श्रीमूत उवाच महापुण्यप्रदे क्षेत्रे वेङ्कटाख्ये द्विजोत्तमाः ॥ सर्वेषामेव वर्णानां ब्रामणः परमो गुरुः ॥ ३ ॥ तस्मै दानानि देयानि स तारयति पण्डितः ॥ ब्राह्मणः प्रतिगृहोपार्जयित्वा त्ववर्णकम् ॥४॥ पण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च ॥ वेदविदेषिणश्चैव दिजविदेषिणस्तथा ॥५॥ स्वक- श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत मत्यागिनश्वापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ परदाररतस्यापि परद्रव्यरतस्य च ॥ ६ ॥ गायकस्यापि विप्रस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ असूयाविष्टम- नसः कृतनस्य च मायिनः ॥ ७॥ ज्ञानशून्यस्य विप्रस्य दत्तं भवति निष्फ- श्रीसुतजी वोले हे ब्राह्मणो ! महापुण्यको देनेवाले वेङ्कट नामक क्षेत्रमें सब वर्गों के उत्तम गुरु ब्राह्मण है,उन्हींको दान देना चाहिये । वह पण्डित तार देता है। वर्णसङ्कर जातिको छोड़ कर सबसे ब्राह्मण दान ग्रहण करे। नपुंसक, पुत्रहोन, दंभी, वेदके और ब्राह्मणोंके द्रोही या अपने कर्मके छोड़नेवालेको दिया हुआ दान निष्फल होता है । परायी स्त्रीमें रत, पराई द्रव्यमें रत, एवं गायक ब्राह्मणको भी दिया हुआ दान व्यर्थ हो जाता है ।। ईर्ष्यासे भरे हुए मनवाटे, कान, कपटी अथवा ज्ञानसे शून्य ब्राह्मणको दिया हुआ दान व्यर्थ होता है ।। ८॥ नित्यं याच्यापरस्थापि हिंसकरपावलस्य च ॥ ८॥ नामविक्रयिण- श्चैव धर्मविक्रयिणस्तथा ॥ ९॥ परोपतापशीलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ नित्य भीख मांगनेवाले, हिसफ, निर्बल, नाम अथवा धर्मको बेचनेवाले और दूसरोंके दुःस ही देनेवालेको दिया हुआ दान व्यर्थ होता है ॥१०॥ केचिदै पापनिरता निन्दिताः सुकृतस्तथा ॥१०॥ न तेभ्यः प्रतिगृह्णी- यान्न देयं चापि किश्चन ॥ सत्कर्मनिरतायैव श्रोत्रियायाहितामये ॥ ११ ॥ वृत्तिहीनाय वै देयं दरिद्राय कुटुम्बिने ।। देवपूजासु सक्ताप पुराणकथकाय च ॥ १२ ॥ देयं प्रयत्नतो विमा दरिद्रस्य विशेषतः । यहुना किमिहोक्तेन शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ॥ १३ ॥ सर्वेपां ब्राह्मणानां च प्रदातुं शक्यते सदा ।। जो कोई पापमें लगा हुआ, एवं पुण्यवानोंसे निन्दित है उससे न कुछ देना चाहिये और न कुछ उसको देना चाहिये । अच्छे कर्ममें लगे हुए श्रोनिय, आहितामि, वृत्तिहीन, तया दरिद्र कुटुम्बवारे को ही दान देना चाहिये । प्राह्मणो ! देवपूजामें लगे हुए तथा पुराण कहनेवाले, विशेष कर दरिदको प्रयत्नसे दान देना चाहिये । हे माझणो! बहुत पहनेसे क्या ? सुनिये सब प्राह्मणोंको सदा दान दे सकते हैं ॥१४॥ पन्ध्याम प्रदत्तञ्चेद्रासभो जायते नरः ॥ १४ ।। नास्तिकं भिन्न- मर्यादं पुत्रहीनं जहं खलम् ॥ स्तेयिनं कितवं चैव कदाचिन्नाभिवाद- येत् ॥ १५ ॥ पापण्डं पतितं व्रात्यं वेदविशायिणं पता ।। कृतन पापनि- ४५४ श्रीवेवटाचछमाहात्म्यम रतं कदाचिन्नाभिवादयेत् ॥ १६ ॥ तथा स्नानं प्रकुर्वन्तं समित्पुष्पकरं तथा ॥ उदपत्रधरव्चैव भुञ्जन्तं नाभिवादयेत् ॥ १७॥ परन्तु बन्ध्याके पतिको दान देनेसे तो मनुष्य गदहा होता है। नास्तिक, यथेच्छाचारी, पुत्रहोन, मूर्ख, दुष्ट, चोर या छल करनेवालेको कभी भी प्रणाम न करे । पाखण्डी, पतित, व्रात्य (अनुपनीत ) वेदको बेंचनेवाले, कृतन अथवा पापमे लगे हुएको कभी भी प्रणाम नहीं करे। स्नान करते हुए, हाथमें समिधा और पुष्प लिये हुए, जलके पात्रको धारण किये हुए या भोजन करते हुएको कभी भी प्रणाम नहीं करे ॥१७॥ विवादशालिनं चण्डं वमन्तं जनमध्यगम् ॥ भिक्षान्नधारिणं चैव शयानं नाभिवादयेत् ॥१८॥ वन्ध्याश्च पुष्पिणी जारां सूतिकां गर्भपातिनी- म् ॥ व्रततीच तथा चण्डी कदाचिन्नाभिवादयेत् ॥१९॥ सभायां यज्ञशा- लायां देवतायतनेष्वपि ॥ प्रत्येकं तु नमस्कारो हन्ति पुण्यं पुरातनम् ॥२०॥ झगड़ालू, प्रचण्ड, वमन (उलटी) करते हुए, मनुष्यके मध्यमें बैठे हुए, भिक्षा अन्नको धारण किये हुए अथवा सोये हुएको कभी भी प्रणाम नहीं करे। वन्ध्या, रजस्वला पुश्चलो, गर्भके पात करनेवाली, पुत्रके नष्ट करनेवालीको या प्रचण्डाको कभी भी प्रणाम नहीं करना चाहिये। सभा, यज्ञशाला तथा देवताके मन्दिरमें प्रत्येकको प्रणाम करना, पूर्वमें किये हुए पुण्यको नष्ट करता है ।।२०।। श्रावते नियुक्तञ्च देवताभ्यर्चकं तथा ॥ यज्ञं च तर्पणञ्चैव कुर्वन्तं नाभिवादयेत् ॥ २१॥ कुर्वते वन्दनं यस्तु न कुर्यात्मतिवन्दनम् ॥ नाभि- वाद्यः स विज्ञेयो यथा शूद्रस्तथैव च ॥ २२॥ तस्मात्सर्वेषु कालेपु बुद्धि- मान्त्रामणोत्तमः ।। बन्ध्यापतिं द्विजं रं कदाचिन्नाभिवादयेत् ।। २३ ।। श्राद्ध और प्रतमें लगे हुए, देवताको पूजा करनेवाले, या यज्ञ और तर्पणको करते हुएको प्रणाम नहीं करना चाहिये। प्रणाम करते हुएको जो प्रतिवन्दन नहीं करता वह प्रणाम करनेके योग्य नहीं है, यह शूद्रफे समान है, इसलिये सर समयमें उत्तम बुद्धिमान प्राह्मण कभी भी चंध्याफे पति, तथा ऋर ग्रामगको प्रगाम नहीं करे ।।२।। अथाकाशगङ्गामाहात्म्यम् श्रीसूत उपाप- अनेतिहासं वक्ष्यामि पुण्यशीलस्य धीमतः ॥ सनत्कुमारमुनये नारदेन प्रभाषितम् ॥२४॥ तमक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं सुसमाहिताः ।। .
----- श्रीस्कन्दपुगणान्तगत श्रीसूतजी बोले-~-यहांपर बुद्धिमान तथा पुण्यशीलका नारदसे सनत्कुमार मुनिको कहा हुआ इतिहास कहता हूं। हे श्रेष्ठ मुनियो। सावधान हो पर सुनिये ॥२५॥ पुरा गोदावरीतीरे सर्वधर्मपरायणः ॥ २५ ॥ पुण्यशीलो द्विजवरः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ दयावान्सर्वभूतेषु देवाग्निदिजपूजकः ॥२६॥ कर्मणा जन्मशुद्धश्च मातापितृहिते रतः ॥ गुरुभक्तिः सदाक्षिण्यो ब्रह्मण्यः साघुसम्मतः ॥२७॥ पहले गोदावरीके तौरपर सब धर्ममें परायण, सत्यवादी, जितेन्द्रिय, सब जीवों पर दया करनेवाला, अमि, मोर ब्राह्मणको पूजा करनेवाला, कर्म और जन्मसे शुद्ध, माता पिताके हितमें लगा हुआ, गुरुभक्त, उदार, प्रमण्य, एवं साधुओंसे माना हुआ पुण्यशील नामक श्रेष्ठ ब्राह्मण था ॥ २७ ॥ अथ पुण्यशीलस्य वन्ध्यापतिनिमन्त्रणेन गर्दभमुखत्वप्राप्तिः एतादृशगुणैर्युक्तः पुण्यशीलस्य धीमतः ॥२८|| गृहं सम्प्राप्तवान्वि- प्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ प्रार्थितः पुण्यशीलेन पितृश्राद्धेऽतिवेगतः ॥ २९ ॥ तं विनं श्रोत्रियं शान्तं पितृश्राद्धे नियोज्य वै ॥ श्राद्धं चकार धर्मात्मा प्रत्याब्दिकमनुत्तमम् ॥ ३०॥ ततः कालान्तरे तस्य पुण्यशीलस्य चान- ने ॥ वैरूप्यं प्राप्तमत्युग्रं रासभाननवत्तदा ॥ ३१ ॥ इस प्रकारके गुणोसे युक्त, बुद्धिमान तथा वेद वेदाङ्गका पारग एक ब्राह्मण, पुण्यशीलसे पिताके श्राद्धके निमित्त प्रार्थना किया हुआ पुण्यशोलके घरपर शीनतासे आया । उस श्रोत्रिय तथा शान्त ब्राह्मणको पिताके श्राद्ध में लगा कर उस धर्मात्माने प्रतिवार्पिक पार्वण श्राद्धको किया। तब कुछ समयके बाद उस पुण्यशीलो मुसमें गर्दभमुसके समान कुरूपता प्राप्त हुई। ततः खिन्नमना भूत्वा पुण्यशीलोऽतिपार्मिकः ॥ निःश्वस्य पहुधा खिन्नः प्रपेदेऽगस्त्ययोगिनः ॥ ३२ ॥ सुवर्णमुखरीतीरे ऋपिसङ्घनिषेविते ॥ आश्रमं परमं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ३३ ॥ तत्राश्रमे मुनिवरैः सेव्य. मानमहर्निशम् ॥ दृष्ट्वाऽगस्त्यं महात्मानं सर्वलोकहितैपिणम् ॥३४॥ प्रणाममकरोत्तस्मै गर्दभास्योऽतिदुःखितः ॥ ३५॥ तर अत्यन्त सेदयुक्त हो कर धर्मात्मा पुग्यशील बहुत प्रकारसे चिन्ता परखें ऋषि समूहसे संवित सुवर्णमु- सरीरे तौरपर योगी अगस्त्य मुनिके सत्र कामफलको देने के दिव्य उत्तम आश्रमको आया। अत्यन्त दुःखी wanda श्रीवैष्टाचलमाहात्म्यम् गर्दभ मुखवाले ब्राह्मणने उस आश्रममें श्रेष्ठ मुनियोंसे दिन रान सेवा किये जाते हुए तथा सब लेगोंको भलाई चाहनेवाले महात्मा अगस्त्यको देख कर उनको प्रणाम किया ॥ ३५॥ पुण्यशील उवाप- तपोनिधे नमस्तुभ्यमगस्त्य मुनिसेवित ॥ कुत्सितास्यं महापापं रक्ष रक्ष दयानिधे ॥ ३६॥ केन दोषेण मे चात्र मुखस्यासीदिरूपता ॥ ३७॥ मयि प्रोत्या महाभाग वदस्व मुनिसत्तम ॥ ३८॥ पुण्यशील बोला-हे तपस्वी ! मुनियोंसे अगस्त्य ! आपको प्रणाम है । हे दयालु ! मुझ बुरे मुखवाले महापापीकी रक्षा कीजिये । किन दोपसे मेरे मुखको कुरूपता हुई है ? हे महाभाग ! मेरे ऊपर कृपा करके आप कहिये ॥ ३६॥ अगस्त्य उवाच- विवर्य महाभाग पुण्यशील महामते ॥ आननस्य विरूपत्वं शृणु नान्यमना द्विज ॥ ३९॥ अगस्त्यजी बोले-हे ब्राह्मण श्रेष्ठ ! महाभाग ! पुण्यात्मा ! महाबुद्धिमान ! मुखकी कुरूपताको सावधान हो कर सुनो ।। ३६॥ अथ पन्ध्यापतेः भाद्धनिमन्त्रणानहत्ववर्णनम् कश्चिद्विनं गुणनिधि वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ श्रोत्रियं पुत्ररहितं श्राद्ध त्वं विनियुक्तवान् । ४०॥ तेन दोपेण महता मुखे तव विरूपता। ये लोके हव्यकव्यादौ वन्ध्यायाः स्वामिनं दिजम् ॥४१॥ नियोजयन्ति ते यान्ति मुख्ने गर्दभरूपताम् ॥ शुभकर्मणि वा विप्र पैतृके वापि कर्म- णि ॥४२॥ वन्ध्यापनि महापापं कदाचिन्न निमन्त्रयेत् ॥ वन्ध्यापति महा- रं घृपलीपतिमेव वा ॥४३॥ श्रेयस्कामो हि विपेन्द्र श्राद्धे तु न निमन्त्र- येत् ॥ किसो वेद वेदाग में पारण, गुणके निधि तथापि पुत्र हीन श्रोत्रिय माह्मणको तुमने श्राद्धमे निमन्त्रित किया था। एसी महान दोपसे तुम्हारे मुसमें फुरूपता छा गई है, ओ लोग हव्य (देय कर्म) और पन्य (पितृ रम) मे बन्ध्याके पनि माझगको नियुक्त करते हैं उनके मुखमें गर्दभकोसी कुरूपता हो जाती है । हे प्रामण ! शुभ कामों अथवा पितृ.
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत कार्यों में महापापी वन्थ्यापतिको कभी भी न निमन्त्रण देवें । हे श्रेष्ठ ब्राह्मण ! महाकर बन्ध्यापति अथवा वृपली- पतिको कल्याण चाहने वाला श्राद्धमें न निमन्त्रण देवे ॥ ४४ ।। वेदशास्त्रादियुक्तोऽपि कुलीनः कर्मठोऽपि वा ॥ ४४ ॥ वन्ध्याभर्ता द्विजश्रेष्ठ श्राद्धे त्याज्यः कथश्चन ॥ ज्योतिष्टोमादियज्ञेषु व्रतेषु च तपासु च ॥ ४५ ॥ समर्थोऽपि द्विजश्रेष्ठः श्राद्धे वन्ध्यापतिं त्यजेत् ॥ अलभ्ये दिजपात्रे तु तन्तुमात्रोपजीविनम् ॥ ४६ ॥ पुत्रवन्तं सदाचारं श्राद्धार्थ तु निमन्त्रयेत् ॥ तदभावे द्विजश्रेष्ठ पुत्रं वाऽनुजमेव वा ॥ ४७ ॥ आत्मानं या नियुक्षीत श्राद्ध वन्ध्यापतिं त्यजेत् ॥ वन्ध्याका पति वेद शास्त्रादिसे सम्पन्न, कुलीन एवं कर्मनिष्ठ होनेपर भी श्रादमें त्यागने योग्य है । ज्योतिष्टोम इत्यादि यज्ञों, व्रतों, वथा तपस्याओंमें समर्थ, तथा श्रेष्ठ ब्राह्मण भी श्राद्धमे बन्ध्याके पतिको त्याग कर देवे । योग्य याक्षणके नहीं मिलने पर यज्ञोपवीतमात्रधारी,सदाचारी और पुत्रवान ब्राह्मणको श्राद्धके लिये निमन्त्रण देवे । है माह्मण श्रेष्ठ ! उसके अभापमें पुत्र, छोटे भाई. मथवा स्वयं अपनेको ही श्राद्धमें निमन्त्रन करे, किन्तु वन्ध्याके पतिको छोड़ देवे ॥४८॥ पुण्यशील महाभाग चोदृत्य भुजमुच्यते ॥४८॥ सर्वथा पुत्रहीनं तु श्राद्धार्थ न नियोजयेत् ॥ बन्ध्यापतिं दिजं यस्तु श्राद्धकर्ता नियोक्ष्य- ति ॥ ४९ ॥ तच्छ्राद्वमासुरं ज्ञेयं कर्ना च नरकं व्रजेत् ॥५०॥ है महाभाग पुण्यशोल ! मुजाको उठा कर कहा जाता है कि पुत्रहीनको सर्वथा ही श्राद्ध के लिये नियुक्त न करे। जो श्राद्धकर्ता बन्ध्यापतिको श्राद्धमें नियुक्त करेगा, वह श्राद्ध तो आसुरी होगा ओर का पता नरक जायगा॥५०॥ • अथाकाशगङ्गास्नानेन पुण्यशीलस्य तदिकविनिवृतिः पहुनान किमुक्तेन तद्दोपविनिवृत्तये ॥ उपायं ते प्रवक्ष्यामि स्वर्णमु. ख्यास्तटे शुभे ॥५१॥ वर्तते देघसधैश्च सेवितो वेङ्कटाचलः ॥ मेर- पुत्रो महापुण्यः सर्वकामफलप्रदः ॥ ५२ ॥ तस्मिन्वेश्टशैलेन्द्रे मुरासरन- नमस्कृते ॥ वियद्गगति नाना वै तीर्थमस्ति महत्तरम् ॥ १३ ॥ सर्वपापम. शमनमायुरारोग्यवर्यनम् ॥ तं गत्या वेक्ट शैलं स्वामिपुष्करिणीज- ले ॥५४॥ लात्वा सङ्कल्पपूर्व तु गहातीर्थमनन्तरम् ।। गत्या तीर्यविया.
-
मोबेटाचळमाहात्म्यम्
नेन लानं कुरु महामते ॥५५॥ स्नानमात्रात्ततः सद्यो मुखस्यास्य
महामते ॥ वैरूप्यं तत्क्षणादेव नश्यत्येव न संशयः ॥५६ ।।
बहुत कहने से क्या ? उस दोपको छुड़ाने के लिये मैं तुमसे उपाय कहता हूं । स्वर्णमुखरीके शुभ तटपर देव.
ताओं के समूहसे सेवित, सब काम फलको देनेवाला, तथा महापवित्र मेरुका पुत्र बेहटाचल है। देवता और असुर-
गणसे नमस्कृत उस पर्वतराजपर आकाशगङ्गा नामका सब पापोंको छुड़ानेव ला तथा आयु और आरोग्यको
बढ़ानेवाला बहुत उत्तम तीर्थ है। हे महाबुद्धिमान् ! तुम वेङ्कटाचलको जा कर संकल्पपूर्वक स्वामिपुष्करिणीके
जलमें स्नान करके उसके अनन्तर गङ्गातीर्थ जा कर तीर्थकी विधिसे स्नान कगे। हे महामति ! वहाँ स्नान
करने सेही तुम्हारे मुखकी कुरूपता क्षणभरमें नष्ट हो जायगी, इसमें सन्देह नहीं है ॥५६॥
एवमुक्तः पुण्यशीलो ह्यगस्त्येन महात्मना ॥ तं प्रणम्य महात्मानं
वेकादि ततो ययौ ॥ ५७ ॥ तत्र गत्वा महाभागः स्वामिपुष्करिणीजले ॥
स्नात्वा नियमपूर्व तु वियद्गङ्गासमीपगः ॥५८॥ तत्र स्नानेन धर्मात्मा
कामवक्त्रोपमं मुखम् ॥ प्राप्तवान्पुण्यशीलस्तु अहो तीर्थस्य वैभवम् ॥१९॥
माहात्मा अगस्त्यसे इस प्रकार कहा हुआ पुण्यशील उन महात्माको प्रणाम करके वेङ्कटाचल गया। वहीं
जा कर वह महाभाग स्वामिपुष्करिणीके जलमें नियमसे स्नान करके आकाश गङ्गाके पास गया। वहांपर स्नानसे
धर्मात्मा पुण्यशीलने कामदेवके मुखके समान मुख पाया। धन्य है तीर्थका माहात्म्य ॥५६॥
श्रीसत उयाच-
एवं वः कथितं विप्रा नारदेन प्रभाषितम् ॥ सनत्कुमारमुनये शोन-
काधा महौजसः ॥ ६॥
इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये आकाश-
गगामाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
श्रीसूतजी बोले-हे महातेजस्त्रि शौनक इत्यादि ब्राह्मणों! मैंने इस प्रकार सनत्कुमारके प्रति नारदफा कहा
हुआ माहात्म्य आप लोगोंसे कहा ॥६॥
इति द्वादशोऽध्यायः ॥ २॥
अयोदशोऽध्यायः . चक्रतीर्थ माहात्म्य तह, पमनाम द्विज यज्ञ । पद्मनाम तप तुष्ट हो, प्रकट भये सर्वज्ञ ॥१॥ पद्मनाम द्विज वमन हित, चक्रतीर्थ में नित्य । तेहि हित प्रभु कृत योग्यता, महिमा नाहिं अनित्य ॥२॥ द्विजवध उद्यत दैत्य हित, प्रेषण निज चक्रेश । दैत्य वधन चक्रेशका, वर प्रदान सर्वेश ॥३॥ अथ चक्रतीर्थमाहात्म्यम् श्रीसूत उवाच- अथाहं सम्प्रवक्ष्यामि द्विजेन्द्राः सत्यवादिनः ॥ चक्रतीर्थस्य माहा. स्म्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १॥ ये शृण्वन्ति महापुण्यं चक्रतीर्थस्य वैभव- म् ॥ ते यान्ति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ २ ॥ अन्नदाने च विमु. खा जलदाने तथैव च ॥ गोदानविमुखा ये च शुद्धास्तेऽध निमजना- त् ॥ ३ ॥ तस्मात्पुण्यतमं तीर्थ चक्रतीर्थमनुत्तमम् ॥ ४॥ श्रीसूतजी बोले- सत्य बोलनेवाले श्रष्ठ ब्राह्मगो। मैं अब मा पाकि नाश करनेवाले पातीर्थक माहा- त्म्यको करता हूं। जो चक्रतीर्थक महापवित्र माहात्म्यो सुनते हैं, ये विणलोकमें जाते हैं, जहांस लोटने नही। जो अन्नदान, जरदान या गोदानसे विमुख हैं, यह सान करनेसे ये शुद्र हो जाते हैं। इमलिग घरतीर्थ महापवित्र एवं उत्तम नोर्थ है॥४॥ अथ पद्मनामाख्यहिजकतत:मका श्रीरात उवाच- पुरा श्रीवत्सगोत्रीयः पद्मनाभी जितेन्द्रियः ।। रिणीतीर
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
सोऽनप्यत महत्तपः ॥ ५॥ दद्यायुक्तो निराहारः सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विपयनिःस्पृहः ॥ ६॥ सर्वभूतहितो दान्तः
सर्वद्वन्दविवर्जितः ॥ वर्षाणि कतिचित्सोऽयं जीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ७॥
श्रीसूतजी बोले-पहले श्रीवत्सगोरके जितेन्द्रिय पद्मनाभ नामक ब्राह्मणने चक्रपुष्करिणीके तीरपर उत्तम
तपस्या की। दयासे युक्त, निराहार, सत्यवादी, जितेन्द्रिय अपने जैसा सब जीयोको देसता हुआ, विपयोमे
निस्पृह, सब जीवोंकी भलाई करनेवाला, शान्त तथा सत्र द्वन्द्वोसे रहित वह कई वर्पतक सूखे पत्तोको खाता रहा।।७।।
कञ्चित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः ॥ एवं द्वादशवर्षाणि
पनानाभो महामुनिः ॥ ८ अतप्यत तपा घोरं देवैरपि सुदुष्करम् ॥
कुछ समय तक जलाहार, एवं किसने तक वायु मण करके इस प्रकारसे उस महामुनिने बारह घातक
देवताओसे भी असाध्य घोर तपस्या की ॥९॥
अथ चक्रतीर्थे पद्मनाभाख्यहिजकृततपस्तुष्टभगवदाविर्भावः
अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान्कमलापतिः ॥९॥ प्रत्यक्षतामगात्तस्य
शङ्खचक्रगदाधरः ॥ विकचाम्वुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः ॥१०॥ जन्मी.
ल्य चक्षुपी तत्र दृष्टवान्वेङ्कटेश्वरम् ॥ शङ्खचक्रधरं शान्तं श्रीनिवासं कृपा-
निधिम् ॥ दृष्ट्वा देवं महात्मानं स्तोतु समुपचक्रमे ॥ ११ ॥
अनन्तर उसकी तपस्यासे प्रसन्न हो कर शव चक्रको धारण किये हुए, सिलै हुए कमलके समान नेवाले,
करोडों सूर्यकी चमकवाले भगवान लक्ष्मीके पति प्रत्यक्ष हुए। वहाँपर आखोंको सोल फर उसने शङ्ख चक्र धारण
किये हुए, शान्त एव दयालु श्रीनिवासको देसा, और उनको देख कर स्तुति करने लगा ॥११॥
अथ पद्मनाभाख्यद्विजकृतश्रीनिवासस्तुतिः
नमो देवाधिदेवाय वेङ्कटेशाय शाङ्गिणे ॥ नारायणाद्रि वासाय श्रीनि-
वासाय ते नमः ॥ १२ ॥ नमः फल्मपनाशाय घासुदेवाय विष्णवे ॥ शेपा-
चलनिवासाय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ १३ ॥ नमस्त्रैलोक्यनाथाय विश्वरू-
पाय साक्षिणे | शिवप्रमादिवन्याय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ १४ ॥ नमः
कमलनेघ्राय क्षीराधिशयनाय ते ॥ दुष्टराक्षससंह श्रीनिवासाय ते न-
मः ॥ १५ ॥
श्रीस्वन्दपुगणान्तर्गत देवोंके देव, शागधारी, वेङ्कटश, नारायणाचलपर वास करनेवाले श्रीनिवास आपको प्रणाम है, प्रणाम है। पापके नाश करनेवाले, वासुदेव, विष्णु, शेपाचलपर रहनेवाले, श्रीनिवास आपको प्रणाम है प्रणाम है । तीनों लोकके स्वामी, विश्वरूप तथा साक्षी, शिव, ब्रह्मा इत्यादिसे वन्दित श्रीनिवास आपको प्रणाम है प्रणाम है। कमलनयन, तथा क्षीरसमुद्रमें शयन करनेवाले, आपको प्रणाम है, दुष्टों एवं राक्षसोंके नाश करनेवाले श्रीनिवास आपको 1 प्रणाम है ॥२॥ भक्तप्रियाय देवाय देवानां पतये नमः ॥ १६॥ प्रणतातिविनाशाय श्रीनिवासाय ते नमः ॥ १७॥ योगिनां पतये नित्यं वेदवेद्याय विष्णवे ॥ भक्तानां पापसंहने श्रीनिवासाय ते नमः ॥ १८ ॥ भक्तोंके प्रिय, देव तथा देवताओं के स्वामी, शरणागतोंके दुःखको नाश करनेवाले श्रीनिवास आपको प्रणाम है, प्रणाम है। योगियोंके पति, वेदोंसे जानने योग्य, विष्णु तथा भक्तोंके पापोंके नाश करनेवाले श्रीनिवास आपको प्रणाम है ॥२८॥ अथ पमनामस्य चक्रतीर्थे निरन्तरवामाप भगवन्नियमनम् एवं स्तुतो महाभागः श्रीनिवासो जगन्मयः॥ पद्मनाभाख्यऋषिणा चक्रतीर्थनिवासिना ॥१९॥ सन्तोषं परमं प्राप्य वेङ्कटेशो दयानिधिः ॥ पद्मनाभं दिजवरं शान्तं धर्मपरायणम् ॥ २० ॥ सुधाधारोपमं वाक्यमव्र- वोत्पुरुषोत्तमः ॥ २१ ॥ इस प्रकार चक्रतीर्थ के निवासी पद्मनाभ नामक स्मृपिसे स्तुनि किये हुए, पुरुपेत्तन, महाभाग, जगन्मय, दया- निधि श्रीव्देश परम सन्तोप लाभ कर धर्मपरायग, शान्त तथा श्रेष्ठत्राह्मण पद्मनाभसे अमृतको घाराके समान वचन बोले ॥२१॥ श्रीशिवास उवाच- दिजवर्य महाभाग मत्पादकमलार्चक ॥ चक्रतीर्थस्य तोरे त्वमाकल्पं पूजयन्यस ॥ २२ ॥ इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुस्तत्रैवान्तरघीयत ।। अन्त- र्धानं गते देवे श्रीनिवासे जगदगुरौ ॥ २३ ॥ चक्रतीर्थस्य तोरे तु वासं चमो महामतिः॥ श्रीनिवास बोले हे श्रेष्टनाक्षण । मेरे चरणरमन्टयो पूजन करनेवाले महाभाग ! फल्पपर्यन्न मेरी पूना ४६२ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् - करते हुए तुम चक्रतीर्थपर रहो । ऐसा कह कर भगवान विष्णु वहीपर अन्तर्धान हो गये। जगद्गुरु श्रीनिवासक अन्तर्धान हो जानेपर वह महाबुद्धिमान् चक्रतीर्थके तीरपर रहने लगा ॥२४॥ ततः कालान्तरे कश्चिद्राक्षसो भीमदर्शनः ॥ २४ ॥ मुनिं तं पद्म- नाभाख्यं नारायणपरायणम् ॥ आययौ भक्षितु क्रूरः क्षुधया परिपोडि- तः ॥ २५ ॥ ब्राह्मणं तरसा सोऽयं राक्षसो जगृहे तदा ॥ तर कुछ समयके वाद एक भयानक क्रूर राक्षस नारायणके भक्त पद्मनाभ नामक उस मुनिको सानेके लिये भुपसे दु.सो हो कर आया। उस राक्षसने उस प्राझणको शीघ्रनासे पकड लिया ॥२६॥ गृहीतस्तरसा तेन विप्रो वेदाङ्गपारगः ॥ २६ ॥ प्रचुक्रोश दयाम्भो. धिमापन्नानां परायणम् ॥ नारायणं चक्रपाणि रक्ष रक्षेति वै मुहुः ॥२७॥ बेङ्कटेश दयासिन्धो शरणागतपालक ॥ त्राहि मां पुरुषव्याघ्र रक्षोवशमु- पागतम् ॥ २८ ॥ लक्ष्मीकान्त हरे विष्णो वैकुण्ठ गरुडध्वज ॥ मां रक्ष राक्षसाक्रान्तं ग्राहाक्रान्तं गजं यथा ।। २९ ।। दामोदर जगन्नाथ हिरण्या- सुरमर्दन ॥ प्रहादमिव मां रक्ष राक्षसेनातिपीडितम् ॥ ३० ॥ वेदवेदाङ्गमे पारग वह प्राहाण उससे शीघ्र पकड़ा हुआ दयाके समुद्र, दासियों एवं शरणागतोंके रक्षक, चक्र. पाणि नरायणको बार बार पुकारने लगा फिरना करो! रक्षा करो !! हे वेङ्कटेश दयाने समुद्र ! शरणमें आयेकी रक्षा करने वाले ! पुरुष श्रेष्ठ! राक्षसके चशमें आये हुए मेरी रक्षा करो। हे लक्ष्मीपति हरि ! विष्णु, वैकुण्ठ, गरुड़ध्यन ! प्राहसे भाक्रान्त गजके जैसा राक्षससे आक्रान्त मेरी रक्षा कीजिये । हे दामोदर ! जगन्नाथ ! हिरण्याक्षको मारने वाले ! राक्षससे अत्यन्त पीड़ित मेरो प्रहाद के जेसी रक्षा कीजिये ॥ ३० ॥ अथ पमनामहननोयुक्तासुरवधाय भगवत्कृतचक्रमेरणम् इस्येवं स्तुवतस्तस्य पद्मनाभस्य हे विजाः ॥ स्वभक्तस्य भयं ज्ञात्वा चक्रपाणिर्दयानिधिः ॥ ३१ ॥ स्वचकं प्रेषयामास भक्तरक्षणकारणात् ॥ प्रेरितं विष्णुचम तदिष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ३२ ॥ आजगामाथ वेगेन च. फपुष्करिणीतटम् ॥ अनन्तादित्यसकाशमनन्ताग्निसमप्रभम् ।। ३३ ।। महा- ज्वालं महानादं महामुरविमर्दनम् ।। दृष्ट्वा सुदर्शनं विष्णो राक्षसोऽध प्रदुद्रुवे ।। ३४ ॥
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य गृहीतस्तरसा तेन विशो वेदाङ्गपारगः । प्रचुक्रोश दयाम्भोधिमापनाना परायणम् ।। स्वभक्तस्य भय भात्या चक्रपाणिर्दयानिधिः । स्वचक्रं प्रेषयामास भक्तरक्षणकारणात् (पृष्ठ४६४) श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत है ब्राह्मणों । इस प्रकार स्तुति करते हुए, उस, अपने भक्त पद्मनाभके भयको जान कर दयानिधि चक्रराणिने भक्तको रक्षा करनेके लिये अपने चक्रको भेजा । अनन्त अग्नि और अनन्त सूर्यके समान तेजवाला वह भगवानसे प्रेरित वह चक्र अत्यन्त वेगसे पुष्करिणीके तीरपर आया बड़ी ज्याला और बड़े शब्दवाले, बड़े बड़े राक्षसोंको मारने वाले विष्णुके सुदर्शनको देख कर वह राक्षस भागने लगा ॥ ३४ ॥ अथ भगवत्प्रेषितचक्रकतासुरवधः द्रवमाणस्य तस्याशु राक्षसस्य सुदर्शनम् ॥ शिरश्चकर्त सहसा ज्वालामालादुरासदम् ॥ ३५ ॥ ततो विप्रवरो दृष्ट्वा राक्षसं पतितं भुवि ।। मुदा परमया युक्तस्तुष्टाव च सुदर्शनम् ॥ ३६ ॥ ज्वालाओंको मालासे दुःसह उस सुदर्शनने भागते हुए उस राक्षसके शिरको काट लिया। तब उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने उस राक्षसको पृथ्वी पर गिरा हुआ देख कर परम आनन्दसे सुदर्शनकी स्तुति की ।। ३६ ॥ पद्मनाभ उवाच...- विष्णुचक्र नमस्तेऽस्तु विश्वरक्षणदीक्षित ॥ नारायणकराम्भोजभूष- णाय नमोऽस्तु ते ॥३७॥ युद्धेष्वसुरसंहारकुशलाय महारव ।। सुदर्शन नमस्तुभ्यं भक्तानामातिनाशन ॥ ३८॥ रक्ष मां भयसंविग्नं सर्वस्मा- दपि कल्मषात् ॥ स्वामिन्सुदर्शन विभो चक्रतीर्थे सदा भवान् ॥ ३९ ॥ सन्निधेहि हिताय त्वं जगतो मुक्तिकाङ्क्षिणः ॥ पद्मनाभ बोले-हे विष्णुके चक्र ! संसारकी रक्षा करनेमे कटिबद्ध ! आपको प्रणाम है, नारायणक हस्त कमलर भूपग आपको प्रणाम है । हे युद्ध में राक्षसोंको नाश करनेमें कुशल ! महाशब्दवाले ! भक्तों के दुःसोंक नाश करनेवाले ! सुदर्शन ! आपको प्रणाम है। हे स्वामी प्रभु ! सुदर्शन ! भयते भीत मुझको सब पापोंसे रक्षा फीजिये । मुक्तिके चाहने वाले संसारके हिसके लिये आप चक्रतीर्थमे ही सटा रहे ।। ब्राह्मणेनैवमुक्तं तद्विष्णुचक्र मुनीश्वराः ॥४०॥ तं प्राह पद्मना- भाख्यं प्रोणयन्निव सौहृदात् ॥ ४१ ॥ हे ब्राह्मणो ! इस प्रकार कहे हुए वे पक्र प्रेमसे सन्तुष्ट करते हुएकी तरह उस पद्मनाभ माझगसे बोले ॥४१ अथ विजप्रार्थनया चक्रकतवरदानादिः पद्मनाभ महापुण्यं चक्रतीर्थमनुत्तमम् ॥ अस्मिन्यसामि सतनं सुदर्शन उवा- श्रीबट्टाचलमाहात्म्यो लोकानां हितकाम्यया ॥४२॥ त्यत्पीडां परिचिन्त्याहं राक्षसेन दुरा- त्मना ॥ ४३ ॥ प्रेरितो विष्णुना विम त्वरया समुपागतः ।। त्वत्पीडकोऽपि निहतो मयाऽयं राक्षसाधमः ॥ ४४ ॥ मोचितस्त्वं भयादस्मात्त्वं हि भक्तो हरेः सदा । चक्रतीर्थे महापुण्ये सर्वपापहरे द्विज ॥ ४५ ॥ सततं लोकर- क्षार्थ सन्निधानं करोमि ते ॥ सुदर्शन बोले हे पद्मनाभ ! यह उत्तम चक्रतीर्थ महापवित्र है, संसारको भलाईको कामनासे मैं इसमें रहना हूं। ई ग्राझण ! तुम्हारे दुःसको सोच कर विष्णुने आपको दुष्ट राक्षससे बचानेके लिये मुझको नियुक्त किया है और मैं स्वरा (शोधना) से आया हूं, अब मैंने तुम्हारे दुःख देनेवाले दुष्ट राक्षसको भी मारा है, और इस भयसे तुम्हें छुड़ाया है। क्योंकि तुम सदा भगवान के भक्त हो । हे ब्राह्मण ! सब पापोंको हरण करनेशले महापवित्र चक्रतीर्थमें सदा लोकको रक्षा के लिये मैं तुम्हारे पास रहता हूं ॥ ४६॥ अस्मिन्मत्सन्निधानात्ते तथाऽन्येषामपि विज ॥४६॥ इतः परं न पीडा स्याद्भूतराक्षससम्भवा ॥ अस्मिन्मत्सन्निधानात्स्यात् चक्रतीर्थमिति प्रथा ॥४७॥ स्नानं येऽत्र प्रकुर्वन्ति चक्रतीर्थे विमुक्तिदे ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च वंशजाः सर्व एव हि ॥४८॥ विधूतपापा यास्यन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ हे ब्राह्मण ! मेरे यहां रहनेसे अबसे तुम अथवा दूसरोंको भी भूत एवं राक्षससे पीड़ा उत्पन्न नहीं होगी। इसमें मेरे रहनेसे यह चक्रतीर्थ नामसे प्रसिद्ध होगा। इस मुक्ति देनेवाले चक्रतीर्थमें जो स्नान करते हैं उनके पुत्र, पौन अथवा वंशमें उत्पन्न सब ही पापसे छूट कर उस विष्णुझे परम पदको जायगे ॥ ४६॥ इत्युक्त्वा विष्णुचक्र तत्पद्मनाभस्य पश्यतः ॥४९॥ अन्येषामपि विप्राणां पश्यतां सहसा द्विजाः ।। चक्रपुष्करिणी तां तु प्राविशत्पापना- शिनीम् ॥ ५० ॥ हे ग्राह्मणो! ऐसा कह कर उस विष्णुके चक्ने पद्मनाभ तथा दूसरों ब्राह्मणोंको भी देखते रहते क्षणभरमें शीनतासे पाप नाश करनेवाली उस चक्रपुष्करिणीमे प्रवेश किया ।। १०॥ श्रीसूत उवाच- चक्रतीर्थस्य माहात्म्यं विप्रेन्द्राः पापनाशनम् ॥ युष्माकं कथितं सर्व शौनकाद्या महौजसः॥५१॥ चक्रतीर्थसमं तीर्थ न भूतं न भविष्यति ।।
श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य -
रमागस्यमस्या समस्य सुशाम् ॥
निग्न सहमा मालामागायुगमाम् ।। (५६३ )
श्रीस्कन्दपुराणान्त ४६५ अन स्नात्वा नरा विप्रा मोक्षभाजो न संशयः ॥५२॥ कोर्तयेदिममध्याय शृणुयादा समाहितः ॥ चक्रतीर्थाभिषेकस्य प्राप्नोति फलमुत्तमम् ॥५३ ।। इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये चक्रतीर्थमहिमा. नुवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ।। श्री सूतजी बोले-हे ब्राह्मणो ! शौनिकादिको । आप लोगोंसे मैंने पापनाश करनेवाले चक्रतीर्थके माहात्म्यको फहा। चक्रतीर्थक समान तीर्थ नहीं हुआ है और न होगा ही। हे ब्राह्मगो ! इसमे स्नान करके मनुष्य मोझके भागी होते हैं, इसमें संशय नहीं है। इस अध्यायको जो कहता अथवा सावधानंतापूर्वक सुनता है, वह चक्रतीर्थमे स्नानके उत्तम फलको पाता है ।। ५३ ।। इति त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ चतुर्दशोऽध्यायः यह सुन्दर गन्धर्व की, राक्षमस्व की प्राप्ति । तेहि अधर्मसे कुपित अति अपि वसिष्ठ अभिशाप्ति ॥१॥ किन्नर विनय प्रसन्न हो, श्राप मुक्ति हित यन । मजन तीरथ चक्रमें, निश्वर किन्नर रन ॥२॥ अथ सुन्दराख्यगन्धर्वस्य राक्षसत्वप्राप्तिनिकृत्योरुपोशातः ऋषय ऊचु:- भगवन् राक्षसः कोऽसौ सूत पौराणिकोत्तम ॥ विष्णुभक्तं महात्मा. नं यो ब्रामणमयाघत ।।१।। ५६ ४६६ श्रीवेष्टचिलेमाहात्म्यम् ऋपिगण बोले- है भगवन् ! श्रेष्ठ पौराणिक सून ! वह राक्षस कौन था, जिमने विष्णुभक्त महात्मा प्रामण- को वाधा दी ।। १॥ श्रीसूत उवाच- वक्ष्यामि राक्षसं फरं तं विमाः शृणुतादरात् ।। यथा च राक्षसो जा- तो मुनीनां शापवैभयात् ।। २ ।। श्रीसूतजी बोले-हे ब्राह्मणो ! मैं उस क्रूर राक्षसके सम्बन्धमे कहता हूं, आप लोग सावधानीसे सुनिये कि वह किस प्रकार मुनियोंके शापके प्रभावसे राक्षप्त हुआ ॥२॥ पुरा वैकुण्ठसदृशे श्रीरङ्गे विष्णुमन्दिरे ॥ वसिष्ठात्रिमुखाः सर्वे वि- ष्णुभक्ता महौजसः ॥ ३॥ श्रीरङ्गनाथं देवेशं भक्तानामभयप्रदम् ॥ उपा- साञ्चक्रिरे मुत्यै श्रीरङ्गपुरवासिनः ॥४॥ कदाचित्तत्र गन्धर्वो वीरवाहु- सुतो बली ॥ सुन्दरो नाम विपेन्द्रा विटगोष्ठीपरायणः ॥५॥ ललनाश- तसंयुक्तो विवस्त्रः सलिलाशये ॥ चिकोड स विवस्त्राभिः साकं युवतिभि- मुंदा ॥६॥ कवेरजायास्तीर्थे तु वसिष्ठो मुनिभिः सह । माध्याहिक कर्तुमना ययौ श्रीरङ्गमन्दिरात् ॥ ७॥ तापीनवलोक्याथ रामास्ता भ- यकातराः ॥ वासांस्याच्छादयामासुः सुन्दरो न तु साहसी ।। ८॥ ततो घसिष्ठः कुपितः शशापैनं गतत्रपम् ॥ ९॥ पहले वैकुण्ठके समान श्रीरङ्ग नामक विशुमन्दिरमे औरङ्गपुरके रहनेवाले वसिष्ठ अत्रि इत्यादि उदार दि. भक्तोंने मुक्तिके लिये भक्तों को अभय देनेवाले देवेश श्रीरङ्गको उपासना की। किसी समय वीरबाहुका पुत्र सुन नामक बलिष्ट एवं लम्पटोंको सभामें रहनेवालो गन्धर्व नंगे, सैकड़ों नंगी नियोंके साथ, जलाशयमे आनन्दसे में करता था। उस वक्त मुनियों के साथ वसिष्ठ ऋषि माध्याहिक कर्म करने की इच्छासे श्रीरङ्गमन्दिरसे कावेरी गये । मृषियोंको देख, उन त्रियोंने भयभीत हा कर अपने अङ्गको वनोंसे ढक लिया, किन्तु उस साहसी सुन्दने वै नहीं किया, तब क्रोधित वसिष्ठने उस निलेनको शाप दिया ॥६॥ यसिष्ठ उवाच- यस्मात्सुन्दर गन्धर्व दृष्ट्वाऽस्मालज्जया त्वया ॥ वासो नाच्छादित शीघ्र याहि राक्षसतां ततः ॥ १० ॥ एवमुक्त वसिष्ठेन रामाः प्राञ्जलय.
श्रीरकन्दपुराणान्तर्गत स्तदा ॥ प्रणिपत्य वसिष्ठं तं भक्तिनम्रण चेतसा ॥११॥ मुनिमण्डल- मध्ये तु वसिष्ठमिदमब्रवन् ॥ १२॥ वसिष्ठ बोले- हे सुन्दर ! गन्धर्व ! मुझको देख कर लजासे तुमने वस्त्रसे अपनेको नहीं ढक लिया, इस- लिये 'तु राक्षस हो जाओ।" पसिष्ठके इस प्रकार कहने पर उन स्त्रियोंने हाथ जोड़ कर उस वसिष्ठको भक्तिसे नम्र- चित्त हो कर प्रणाम किया और मुनियोंके मण्डलके मध्यमें विराजमान वसिष्ठसे इस प्रकार कहना आरम्भ किया ॥१२॥ पामा ऊचु:-- भगवन् सर्वधर्मज्ञ चतुरानननन्दन ॥ दयासिन्धोऽवलोक्यास्मान्न कोपं कर्तुमर्हसि ॥१३॥ पतिरेव हि नारीणां भूपणं परमुच्यते ॥ पतिहीना तु या नारी शतपुत्रापि सा मुने ॥ १४ ॥ विधवेत्युच्यते लोके तासां जन्म निरर्थकम् । तत्प्रसादं कुरु मुने पत्यावस्माकमादरात् ॥ १५ ॥ एकोऽपरा- घः क्षन्तव्यो मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ क्षमां कुरु दयासिन्धो युष्मच्छिध्ये- ऽत्र सुन्दरे ॥ १६ ॥ स्त्रियां बोली-हे भगवन् ! सब धर्मों को जाननेवाले, ब्रह्माके पुत्र ! दयासिन्धु ! हमलोगों को देख कर आपको क्रोध नहीं करना चाहिये। पति ही स्त्रियों के लिये उत्तम भूपण हैं । हे मुनि ! जो स्त्री पतिसे हीन है वह सौ पुत्रवाली होने पर भी संसारमें विधवा कही जाती है, उसका जन्म व्यर्थ है । हे मुनि ! इसलिये आप हम लोगों के पनि- पर प्रसन्न होइये। तत्वदशी मुनियोंसे एक अपराध क्षमा करनेके योग्य है, हे दयाके समुद्र । आपलोग इस शिष्यो समान सुन्दरको क्षमा कीजिये ।।१३॥ भीमूत उवाच- यसिष्ठः प्रार्थितस्त्वेवं सुन्दरस्याहुनाजनैः ॥ प्रोवाच वचनं भूयः प्र- सन्नः स द्विजोत्तमः ।। १७॥ श्रीसूतजी बोले-सुन्दरपी स्त्रियोंसे इस प्रकार प्रार्थना किये जाने पर प्रसन्न यह अंध प्रामण वसिष्ठ अथ सुन्दगख्यस्य वसिष्ठोक्तराईसत्वनियायुपाय: घोले ॥१७॥ वसिष्ठ उवाच- न मे स्यावचनं मिथ्या कदाचिदपि सुवः ।। उपायं य: प्रवक्ष्यामि ४६८ श्रीवेकुराषछमाहात्म्यम् शृणुध्वं श्रद्वया सह ॥ १८॥ पोडशाब्दावधिः शापो भर्तुचे भविता ध्रुव- म् ॥ पोशान्दावधी चैव सुन्दरो राक्षसाकृतिः ।। १।। यदृच्छया चेह- टादि सर्वपापहरं शुभम् .॥ गत्वासौ चक्रतीर्थ तद्गमिप्यति सुराग- नाः ॥ २० ॥ आस्ते तत्र महायोगी पद्मनाभो मुनीश्वरः। भक्षा तं मुनि सोऽयं राक्षसोऽभिगमिष्यति ॥२१॥ वसिष्ठ घोले-हे सुन्दर भावालियो ! मेरी यात कभी झूठी नहीं होती। फिर भी तुम लोगोंसे उसकी मुक्तिका उपाय कहता हूं, श्रद्धाके साथ सुनो। तुम्हारे पविका शाप सोलह वर्पतक अवश्य रहेगा, सोल वर्षतक यह सुन्दर राक्षसके आकारमें अवश्य रहेगा । हे देवस्त्रियो! इच्छापूर्वक घूमता हुआ यह सर पापको हरण करनेवाले शुभ येष्टायलको जा फर, फिर चातीर्थको जायगा । वहाँपर महायोगी मुनीश्वर पमनाम रहते हैं, यह राक्षस उन मुनिको खानेके लिये जायगा ॥२१॥ ततो ब्रामणरक्षार्थ प्रेरितं चक्रमुत्तमम् ॥ विष्णुनास्य शिरः काया- दरिष्यति न संशयः ॥ २२ ॥ ततः स्वं रूपमासाद्य शापान्मुक्तः स सुन्द- रः॥पतिर्वत्रिदिवं भूयो गन्ता नास्त्यत्र संशयः ॥ २३ ॥ ततस्त्रिदिवमा. साद्य सुन्दरोऽयं पतिहि वः ॥ रमयिष्यति सुन्दर्यो युष्मान्सुन्दरवेप. भृत् ।। २४॥ तब ब्राह्मणको रक्षा करनेके लिये विष्णुद्वारा भेजा हुआ चक्र इसके शिरको काठसे पृथक् कर देगा इसमें संशय नहीं है । तब शापसे मुक्त हो अपने रूपको पा कर यह सुन्दर स्वर्गमे तुम लोगोंको फिर प्राप्त होगा, इसमें कुछ भी संशय नहीं हैं। हे सुन्दरियो ! इसके बाद स्वर्गमें पहुंच कर तुम लोगोंका यह पति सुन्दर देप धारण कर तुम्हारे साथ रमण करेगा ॥२४॥ श्रसूत उपच- इत्युक्त्वा तु वसिष्ठस्ताः सुन्दरस्य वराङ्गनाः । स्वाश्रमम्प्रययौ तूर्ण श्रीरङ्गेश्वरभक्तिमान् ॥ २५ ॥ श्री सूतजी बोले-श्री रङ्गनायके भक्त वसिष्ठजी सुन्दरके उन श्रेष्ठलियोंके इस प्रकार कह कर शीत्र ही अपने आश्रमको आये ॥२५॥ अथ रामास्तमालिङ्ग्य सुन्दरं पतिमात्मनः ॥ रुरुङः शोकसन्तप्ता दुःखसागरमध्यगाः ॥ २६ ॥ दृश्यमानासु तास्वेवं सुन्दरो राक्षसोऽभव- श्रीस्कन्दपुराणान्ताव ४६६ AAmr त् ॥ महादंष्ट्रो महाकायो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः ॥२७॥ तं दृष्ट्वा भयसंविना जग्मू रामास्त्रिविष्टपम् ॥ शोकसागरमें निमग्न वे खिया अपने पतिको आलिङ्गन करके शोक सन्तप्त हो कर रोने लगीं। उनके देखते देखते ही वह सुन्दर गन्धर्व, बडे बडे दातोंसे संयुक्त विशाल शरीर एवं लाल दाढी और पेशवाला राक्षस हो गया। उसको देख कर सभी भयभीता स्त्रिया स्वर्गको चली गई ॥२८॥ ततो राक्षसवेपोऽयं सुन्दरो भैरवाकृतिः ॥ २८ ॥ भक्षयन् प्राणिनः सर्वान् देशाद्देशं वनादनम् ॥ भ्रमन्ननिलवेगोऽयं वेङ्कटादि नगोत्तमम्।।२९॥ प्रविश्यासौ महापापी चक्रतीर्थं ततो ययौ ॥ एवं षोडशवर्षाणि भ्रमतो- ऽस्य ययुस्तदा ॥ ३०॥ तब राक्षसरूप एवं भयङ्कर शरीरवाला सुन्दर गन्धर्व सत्र प्राणियोंको भक्षण करता और एक देशसे दूसरे देश और एक वनसे दूसरे वनमें घूमता हुआ वायुवेगसे श्रेष्ठ वेङ्कटाचलको पार कर चक्रतीर्थको गया। इस प्रकार इसको घूमते हुए सोलह वर्ष बीत गये ॥ ३० ॥ ततस्तु पोडशाब्दान्ते राक्षसोऽयं मुनीश्वराः ॥ भक्षितु पद्मनाभं तं चक्रतीर्थ निवासिनम् ॥ ३१ ॥ उपाद्रवदायुवेगः स बास्तोपोजनार्दनम् ॥ योगिना च स्तुतो विष्णुस्तदा चक्रमचोदयत् ॥ ३२ ॥ रक्षितु पद्मनाभं तं राक्षसेन प्रपीडितम् ॥ अथागत्य हरेश्व] राक्षसस्य शिरोऽहरत् ॥ ३३ ॥ हे मुनियो । तब सोलहवें वर्षके अन्तमें वायुवेगगामी कह राक्षस चक्रतीयमें रहनेवाले पद्मनाभ ऋपिको सानक लिये दौडा, इस पर उन्होंने जनार्दनकी स्तुति की। तुरस्त्री पद्मनाभ ऋषि द्वारा स्तुति किये जाने पर विष्णुने उस राक्षससे दुखी पद्मनाभको बचानेके लिये अपने चक्रको छोडा (भेजा)1 चक्रने आ कर राचसके शिरको काट डाला ।। ३३ ॥ अथ सुन्दराख्यस राक्षसत्वविमुक्तिपूर्वकं स्वस्वरूपप्राप्तिः ततोऽयं राक्षसं देहं त्यक्त्वा दिव्यकलेवरः ॥ विमानवरमाराध सुन्दरः पुष्पवर्पितः ॥ ३४ ॥ प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा ववन्दै तत्सुदर्शनम् ।। तुष्टाव श्रुतिरम्पामिर्वाग्भिरण्याभिरादरात् ॥ ३५ ॥ ना राक्षसका शरीर छोड, दिव्यशरीर धारण करके रस सुन्दर गन्धर्वने श्रेष्ठ विमानपर पढ़ पर हाथ जोड़े श्रीवेष्टटाघरमाहाल्यम् Amwinnaron -~ हुए नम्रता पूर्वक उन सुदर्शन चक्रको प्रणाम किया और आदर पूर्वक निम्नलिखित कभिगम बातोंसे उन्हें प्रसन्न किया ॥ ३५॥ सुन्दर याच.- सुदर्शन नमस्तेऽस्तु विष्णुहस्तकभूपण ॥ नमस्तेऽसुरसंह; सहा- स्रादित्यतेजसे ॥ ३६॥ कृपावेशेन भवतस्त्यक्त्वाहं राक्षसी तनुम् ।। स्वं रूपममजं विष्णोश्चक्रायुध नमोऽस्तु ते ॥ ३७॥ अनुजानीहि मां गन्तुं त्रिदिवं विष्णुवल्लभ ॥ भार्या मे परिशोचन्ति विरहातुरचेतसः ॥ ३८ ॥ त्वन्मनको भविष्यामि यावजीवं यथा ह्यहम् ॥ तथा रूपं कुरुष्व त्वं मयि चक्र नमोऽस्तु ते ॥३९॥ सुन्दर बोला-विष्णुके हाथके भूपण हे ! सुदर्शन आपको प्रणाम है । हजार आदित्यके तेजवाले तथा राक्षसोंके संहार करनेवाले आपको मेरा प्रणाम है। आपकी दयाके प्रभावसे मैं राक्षसके शरीरको छोड़ कर अपने रूपको प्राप्त हुआ हूं । हे विष्णुके चक्रायुध ! आपको मेरा प्रणाम है । हे विष्णुवल्लम ! मुझको आप स्वर्ग जानेकी आमा दीजिये । विरहसे व्याकुल चित्तवाली मेरी त्रियां चिन्ता कर रही हैं। हे चक्र ! मैं जिस प्रकार जीवन- पर्यन्त आपका भक्त होऊ, मुझमें उसी प्रकारको प्रकृति दीजिये, आपको प्रणाम है ॥ ३९॥ एवं स्तुतं विष्णुचकं सुन्दरेण सभक्तिकम् ॥ अनुजग्राह सहसा तथास्त्विति मुनीश्वराः॥४०॥ चक्रायुधाभ्यनुज्ञातः सुन्दरो ब्राह्मणोत्त- मम् ॥ प्रणम्य तेनानुज्ञातो गन्धर्वत्रिदिवं ययौ ॥ ४१ ॥ हे मुनियो ! इस प्रकार सुन्दरद्वारा भक्तिपूर्वक स्तुति किये जाने पर उस चक्रने शीव्रतासे कहा-ऐसा ही हो । चक्रकी आज्ञा पा कर वह सुन्दर गन्धर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण (पद्मनाभ ) को प्रणाम कर और उससे भी आज्ञा ले कर स्वर्गको चला गया ॥४१॥ सुन्दरे तु गते स्वर्ग पद्मनाभो मुनीश्वरः ॥ तच्चक्र प्रार्थयामास विष्ण्यायुध नमोऽस्तु ते ॥४२॥ चक्रायुध नमामि त्वां महासुरविमर्दन ॥ सन्निधानं कुरुष्व त्वं चक्रतीर्थेऽमले शुभे ॥४३॥ त्वत्सन्निधानात्सर्वेषां स्नातानां पापिनामिह ॥ पापनाशं कुरुष्व त्वं मोक्षं च कुरु शाश्व- तम् ॥ ४४ ॥ चक्रतीर्थमिति ख्याति लोकेऽस्य परिकल्पय ॥ त्वत्सन्निधा- नावत्यमुनीनां भयनाशनम् ॥ ४५ ॥ इतः परं भवत्वार्य चक्रायुध नमो-
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
४७१
ऽस्तु ते ॥ भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं मा भवतु प्रभो ॥ ४६ ॥ इति सम्प्रा-
थितं चक्र पद्मनाभेन योगिना । तथैवास्त्विति सम्भाष्य तस्मिंस्तीर्थे तिरो.
हितम् ॥४७॥
सुन्दरके स्वर्ग चले जाने पर उस श्रेष्ठ मुनि पद्मनाभने सुदर्शनचक्रको स्तुति को। हे विष्णु के आयुध ।
आपको मेरा प्रणाम है । हे बड़े राक्षसको मारने वाले चक्र ! आपको प्रणाम है। आप इस विमल शुभ चक्रतीर्थके
समीप रहिये। आप यहांपर रह कर यहा स्नान करनेवाले सब पापियोंके पापको नष्ट कीजिये, स्थायी
मोक्ष प्रदान कीजिये और संसार में इस स्थानको चक्रतीर्थनामसे विरस्यात कीजिये। आपके यहा रहनेसे इन तीर्थ
निवासी मुनियोंका भय अबसे जाता रहे। हे आर्य चक्रायुध ! आपको प्रणाम है । हे प्रभो ! यहा भूत, प्रेत और
पिशाचका भय नहीं हो। पद्मनाभसे इस प्रकार प्रार्थित हो वह चक्र ऐसा हो" कह कर उस तीर्थमें अन्तर्धान हो
गया ॥४७॥
श्रीसत उवाच-
एवं वः कथितं विमा राक्षसस्पोइवो मया ॥ माहात्म्यं चमतीर्थस्य
कथितं च मलापहम् ॥४८॥ यच्छत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो
भुवि ॥४९॥
इति श्रीरफान्दपुगणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये चनतीर्थमहिमानु-
वर्णनं नाम चतुर्दशेऽव्यायः ॥ १४ ॥
श्रीसूतजी बोले-हे ब्राह्मणो। इस प्रकार मैंने आप लोगोसे राक्षसकी उत्पत्ति, तथा चक्रतीर्थक विमल
माहात्म्यको कहा है, जिसको सुन कर मनुष्य संसारमें सब पापोंसे छूट जाता है ॥४६॥
इति चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
पञ्चदशोऽध्यायः
SB-+-
जावाली तीरथ कथा, दुष्ट विप्र इतिहास ।
जापाली ऋषिसे कथित, पावन श्राद्ध विकाश ॥१॥
महिमा श्राद्ध अनन्त फल, उल्लकनका पाप ।
पन्द्रहवें अध्यायमें, वर्णित सूत
कलाप ॥२॥
अथ जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम्
श्रीसूत उवाच-
भो भो तपोधनाः सर्वे नेमिषारण्यवासिनः ॥ वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये
सर्वपातकनाशने ॥१॥ ततो जायालितीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयाम्यहम् ॥
दुराचाराभिधो यत्र स्नात्वा मुक्तोऽभवद् द्विजाः॥२॥
श्रीसूतजी बोले--हे नैमिपारण्यके रहनेवाले सब तपस्वियो! सब पापोंके नाश करनेवाले महा पवित्र वेकटा-
चलपर जावालितीर्थके माहात्म्यको वर्णन करता हूं। हे प्रामगो! जहापर स्नान करनेसे दुराचार नामक ब्राह्मण
मुक्त हो गया था ॥२॥
अषय ऊचुः
दुराचाराभिषः कोऽसौ सूत तत्त्वार्थकोविद ॥ किञ्च पापं कृतं तेन
दुराचारेण वै मुने ॥३॥ कथं वा पातकान्मुक्तस्पोर्थेऽस्मिन्स्नानवैभ-
वात् ॥ एतच्छुश्रूषमाणानां विस्तरावद नो मुने ॥४॥
मुनि बोले -हे तत्त्वके अर्थको जाननेवाले पण्डित । श्रीसूतजी ! यह दुराचार नामका कौन था ? हे मुनि
उस दुराचारने कौनसा पाप किया था ? इस तीर्थक स्नानके माहात्म्यसे वह किस प्रकार पापसे छूट गया १ हे मनि
मुननेमे तत्पर हमलोगों को यह वृत्तान्त कहिये ॥४॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४७३ अथ कावेरीतीरवासिदुराचारात्यहिजोदन्तः श्रीसूत उवाच- मुनयः श्रूयतां तस्य दुराचारस्य पातकम् ॥ जाबालितीर्थस्नानेन यथा मुक्तश्च पातकात् ॥५॥ श्रीसूतजी बोले-हे मुनियो। आप लोग दुराचारफे पापको सुनें और जिस प्रकार वह जानालिनीर्थमे स्नान करके पापसे छूट गया सो भी सुनें ॥५॥ दुराचाराभिधो विप्रः कावेरीतीरमाश्रितः॥ कश्चिदास्ते दिजः पापी क्रूरकर्मरतः सदा ॥ ६ ॥ ब्रह्मध्नैश्च सुरापैश्च स्तेयिभिगुरुनल्पगैः ॥ सदा संसर्गदुष्टोऽसौ तैः साकं न्यबसद्विजाः ॥७॥ महापातकसंसर्गदोपे- णास्य द्विजस्य वै ॥ ब्राह्मण्यं सकलं नष्टं निःशेषेण द्विजोत्तमाः ॥८॥ पापो एवं सदा क्रूर कर्ममे लगा हुआ दुराचार नामक कोई प्राझग कावेरी तौरपर रहता था । सदा ब्राह्मग मारने, मदिरा पीने, चोरी करने एवं गुरु स्त्री-गमन करनेवालोंके संसर्गसे दोषी हो कर वह उन्होंके साथ रहता था। हे ब्राह्मणो! महापापियोंके संसर्ग दोपसे उस ब्राह्मणका सब ब्राह्मणत्व समूल नष्ट हो गया था |८|| महापातकिभिः सार्धं दिनमेकं तु यो दिजः॥ निवसेत्सादरं तस्य तत्क्षणा दिजन्मनः ॥९॥ ब्राह्मण्यस्य चैकांशो नश्यत्येव न संशयः ।। दिदिनं सेवनात्स्पर्शादर्शनाच्छयनात्तथा ॥१०॥ भोजनात्सह पङ्क्तौ च महापातकिमिडिजाः॥हितीयभागो नश्येत ब्राह्मण्यस्य न संशयः ॥११॥ त्रिदिनाच तृतीयांशो नश्यत्येव न संशयः ॥ चतुर्दिनाचतुर्थीशो विलयं याति हि ध्रुवम् ॥१२॥ अतः परं च तैः साकं शयनासनभोजनैः ।। तत्तुल्यपातको भूयान्महापातकिसङ्गवान् ॥ १३ ॥ जो द्विजाति महापापियों के साथ एक दिन रहता है, शीन ही उसके प्राह्मणत्वका एक अंश नष्ट हो जाता है, इसमें संशय नहीं है। दो दिन, सेवन, स्पर्श, सोने एवं महापापियोके साथ एक पंक्तिमें भोजन करनेसे उसके मामणत्वका दूसरा भाग नष्ट हो जाते हैं, इसमे संशय नहीं है। तीन दिनमे तीन अंश, और चार दिनोंमें चार अंश नष्ट हो जाते हैं। इससे बढ कर पांच पापियोंके साथ सोने, बैठने और भोजन करनेवाला प्रामग उन्हीं परापर पापी होता है ।।१३।। तेन वात्मण्यहीनोऽयं दुराचाराभियो विजः ॥ ग्रस्तोऽभवनोपणन श्रीकृष्टावळमाहोरय॑म् व्यालेनेव बलीयसा ॥१४॥ असौ परवशस्तेन देतालेनातिपीडितः ॥ देशाद्देशं भ्रमन्विमो धनाच्चैव बनान्तरम् ।। १५ । पूर्वपुण्यविपाकेन दैवयो. गेन स दिजः ॥ वेङ्कटादि महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ १६ ॥ अनुद्रुतः पिशाचेन वेतालेन दिजो ययौ ॥ इसलिये ब्रह्मवन्धु दुराचार नामक ब्राह्मणको एक भयंकर और बलवान किसी वेतालने इस प्रकार पकड़ लिया मानो किसी सपने पकड़ लिया हो। उस वेतालसे उत्पीड़ित एवं पीछा किया गया हुआ ह परक्श ग्रामण देश देश एवं वन वनमें घूमना हुआ पूर्व पुण्यके परिपाक एवं देवयोगसे, सब पापोंके नाश करनेवाड़े महापविन वेङ्कटा. चलको चला गया ॥१७॥ अथ जावालितीर्थस्नानाद् दुराचारवेतालयोमहापातकादिनिवृत्ति: न्यमजयत्स वेतालो महापातकनाशने ॥१०॥ जायालितीर्थे विपेन्द्रा महापातकिसङ्गिनम् ॥ उदतिष्ठत्क्षणादेव वेतालेन विमोचितः ।। १८॥ उत्थितोऽसौ दिजो विप्रास्तस्मात्तीर्धात्तु पावनात् ॥ स्वस्थो व्यचिन्तयत्को- ऽयं स्वर्णमुख्या: समीपतः ॥ १९॥ कथं मयाऽगतमहो कावेरीतीरवासि- ना।। इति चिन्ताकुल: सोऽयं जायालेस्तीर्थमुत्तमम् ॥ २०॥ जायालिन महात्मानं योगीन्द्रवरमुत्तमम् ॥ समागम्य प्रणम्यासौ दुराचारोऽभ्यभाप- त।। २१ ॥ हे ब्राह्मगो ! उस महापापीके संगवाले वैतालने महापापके नाश करनेवाले जाबालितीर्थमें उसको धर डुबाया, जिससे का वेतालसे छुटकारा पा कर क्षणभरमें उठ खड़ा हुआ। हे माह्मणो! यह प्राण उस पवित्र तीर्थसे उठ कर और स्वस्थ हो कर सोचने लगा कि स्वर्णमुखरोके समीप यह कौन है ? कावेरी तीरपर रहनेवाला में यहां कैसे आया ? इस प्रकारको चिन्तासे घबड़ाया हुआ वह दुगचार उत्तम जाबालितीर्थपर आ कर योगियोंमें श्रेष्ट महात्मा, जावालिको प्रणाम फर उनसे बोला ||२|| न जाने भगवन्विन पर्वतोऽयं वदाघुना । कावेरीतोरनिलयो दुराचा- राभिधो यहम् ।। २२ ।। कृपया ब्रूहि मे ब्रह्मन्मयाऽत्र कथमागतम् ॥ इति पृष्टो मुनिस्तेन दुराचारेण सुव्रतः॥२३॥ ध्यात्या मुहर्तमव दुराचार कृपानिधिः ॥२४॥ हे विप्र ! भगवन् ! यह कौन पर्वत है और मैं कावेरीके तौरपर रहनेवाला दुगचार नामका ब्राह्मण हूँ। मैं - श्रीवेङ्कटाचल माहात्म्य जाबालितीर्थम् (TRYAYA श्रोवेङ्कटाचल माहात्म्य श्रीजावालाश्रमः (पृष्ठ ४७५) - श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत् नहीं जानता कि मैं यहां किस प्रकार आया ? हे प्रहान् ! कृपा करके आप कहिये । उस दुराचारके द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर उन दयालु एवं सुत्रत जाबालि मुनि एक मूहूर्त ध्यान करके दुगचारसे बोले ॥२४॥ अथ जाबालिवर्णितपार्वणश्राद्धाकरणदोषप्रशंसा जाबालिरुवाच- महापातकिसंसर्गादुराचारस्य ते पुरा ॥ ब्राह्मण्यं मष्टमभवदेताल- स्त्वां ततोऽग्रहीत् ॥ २५ ॥ तेनाविष्टस्त्यमायातो विवशोऽत्र विमूढधीः ।। न्यमजयवां वेतालस्तीर्थेऽस्मिन्नतिपावने ॥ २६॥ अत्र मन्जनमात्रेण वि- मुक्तः पातकाद्भवान् ॥ जायालितीर्थे ये स्नानं पुण्यं कुर्वन्ति मानवाः ॥२॥ तेषां नश्यन्ति वै सत्यं पञ्चपातकसञ्चयाः ॥ सत्कर्मसाधने पुण्यतीर्थेऽस्मि- स्नानमात्रतः ॥ २७ ॥ महापातकिसंसर्गदोषस्ते विलयं गतः जावालि बोले-दे दुराचार ! पूर्वमें महापापियोंके संगसे तुम्हारा ब्राह्मणत्व नष्ट हो गया था। तब तुमको घेतालने पकड़ लिया । उससे पकड़े हुए विमूढ बुद्धिवाले तुम यहापर आये, वेतालने तुमको इस अत्यन्त पवित्र तीर्थ, धर डुबाया । यहाँपर स्नान करने हीसे तुम पापसे छूट गये हो। जो मनुष्य पवित्र जायालिनीर्थमें स्नान करते है, भणभरमें उनके पांच पापोंका समूह नष्ट हो जाता है, इसमें सन्देह नहीं है। इसलिये सत्कमों पे साधनरूप इस पवित्र तीर्थमें स्नान करने होसे तुम्हारा महापापीके संगजनित दोष छूट गया है ।। २६॥ त्वामग्रहीयो घेतालः पुराऽयं ब्राह्मणोऽभवत् ॥२९॥ मृतेऽहनि पि. तृश्राद्धं नाकरोत्पार्वणेन वै ॥ तेन स्वपितृभिः शप्तो वेतालत्वमगादय- म् ॥३०॥ सोऽपि जाबालितीर्थस्य जले लानप्रभावतः ॥ वेतालत्वं विहा- यैव विष्णुलोकमवाप्तवान् ॥ ३१ ॥ न कुर्यायो नरः श्राद्धं मातापित्रोते- ऽहनि ॥ वेतालत्वमवाप्याशु पश्चान्नरकमश्नुते ॥ ३२ ॥ जिस बेतालने तुमको पकडा था, वह भी पूर्व में ब्राह्मण था। पितृदिनमें इसने पितृश्राद्ध नहीं किया था, इसी कारण यह अपने पितरों द्वारा शापित हो कर वेताल हो गया था। वह भी इस जानालिनीर्थक जलमें स्नान प्रभावसे येतालत्वको छोड़ कर विष्णुलोकमें चला गया है। जो मनुष्य माता पितापी मरणतिथिमें श्राद्ध नहीं करता है, यह शीघ्र ही वेतालनको प्राप्त हो कर पोछे नरक भोगता है ॥३२॥ श्रीसूत उवाच- दुराचारो महापापी तीर्थेऽस्मिन् स्नानमात्रतः ॥ माप्तवान् विष्णुलो. -- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम ~~ के वै पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ३३ ॥ ॥ एवं वः कधितं पुण्यं दुराचारविमोक्ष- णम् ॥ तस्मात्पुण्यतमं तीर्थं सर्वपापहरं शुभम् ॥ यत्र हि स्नानमात्रेण दुराचारो विमोचितः ॥ यानि निष्कृतिहीनानि पापान्यपि विनाशये- त् ॥ ३५ ॥ शुद्रेण पूजितं लिङ्गं विष्णुं वा यो नमेद् द्विजः । प्रायश्चित्तं न स्मृतिपु तस्पोक्तं परमपिभिः ॥ ३६॥ नश्येत्तस्यापि तत्पापं तीर्थे जा- पालिसंज्ञके ॥ विप्रनिन्दाकृतां चैव प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ ३७॥ विश्वास- धातुकानां च कृतघ्नानां च निष्कृतिः ॥ भ्रातृभार्यारतानां च प्रायश्चित्तं न वियते ॥ ३८ ॥ तेषां जायालितीर्थे वै लानाच्छुद्धिर्भविष्यति ॥ श्री सूतजी बोले–महापापी दुराचार इस तीर्थमें स्नान करने हीसे विष्णु लोकको चला गया, जहाँसे फिर लौटना नहीं पड़ता। इस प्रकार आप लोगोंसे दुराचारको पवित्र मुक्ति के सम्बन्धमें कहा, इसलिये यह सबसे पवित्र शुभ, एवं पापको हरण करनेवाला है। यहाँपर स्नान मात्र ही से दुगवार पापोंसे मुक्त हो गया। जो प्रायश्चित्तसे हीन दूसरे दूसरे पाप हैं, उनको भी यह तीर्थ नष्ट करता है। शूद्र द्वारा पुजित शिवलिङ्ग अथवा बिष्णु मूर्तिको जो ब्राह्मण प्रणाम करता है, उसका प्रायश्चित्त महर्षियोंने स्मृतियोंमें नहीं कहा है। उसका भी वह पाप जावालि नामक तीर्थमें स्नानफरनेसे नष्ट हो जाता है। ब्राह्मणोंकी निन्दा करनेवाले विश्वासघातियों, कृतनों एवं भाईकी स्त्रीमें रत होनेवालोंका प्रायश्चित्त नहीं है, किन्तु जावालितीर्थमें स्नान करनेसे उनकी भी शुद्धि हो जाती है ।। ३८॥ एवं वः कथितं विप्रा जायालेस्तीवैभवम् ॥ ३७॥ यच्छ्त्वा सर्व- पापेभ्यो मुच्यते मानवो भुवि ॥४० ।। इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये जावालितीर्थ. महिमानुवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ हे ब्राह्मणो ! इस प्रकार आप लोगोंसे जायालिनीर्थका माहात्म्य मैंने कहा, जिसको सुन कर संसारमें मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है ॥ ४० ॥ इति पश्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।। - फोडशोऽध्यायः महिगा वीरथ घोणकी, उल्लङ्घनसे दोष । तुम्बुरु किन्नरका चरित, स्लान माघ निर्दोष ॥१॥ निज रमणी अभिशाप पुनि,तुम्मरु कथित उपाय। ऋपि अगस्त्य दर्शननस, रमणी हरि तन जाय ॥२॥ ऋपि अगस्त्यसे कथित यह, पातिव्रत उपदेश । स्नाता तीरथ घोणके, अमित अमल फलेश ॥३॥ . अथ तुम्युरुषोणतीर्थमाहात्म्यम् प्रसूत उवाच- अत्राहं संप्रवक्ष्यामि शौनकाद्या महौजसः ॥ घोणतीर्थस्य माहा- स्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ १॥ तत्र लानं जनानां तु जन्मान्तरतपः- फलम् ॥ उत्तराफल्गुनीयुक्तशुक्लपक्षीयपर्वणि ॥२॥ तुम्योस्तीर्थ मीनसं- स्थे रवौ तीर्थानि सर्वशः ॥ अपराल समायान्ति गङ्गादीनि जगत्त्रये ॥३॥ श्री सूतजी बोले-हे तेजस्वि शौनकादि ! यहांपर मैं सब पापोंके नाश करनेवाले घोणतीर्थके माहात्म्यको कहता हूँ। वहाँपर रनान करना मनुष्योंके जन्मान्तरकी तपस्याका फल है। उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रसे युक्त शुष्ठ. पक्षकी पूर्णिमाको सूर्य मीन राशिमें रहनेसे अपराहणमें गङ्गा इत्यादि तीनों लोक सब तीर्थ तुम्बुरु (पोण) तीर्थमें स्नान करने के लिये आते हैं ॥३॥ ऋषय ऊचु:- भगवन् सूत सर्वज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग ॥ गङ्गाद्याः सरितः सर्वा घोणतीर्थेऽतिपावने ॥१॥ किमी मानिसमा मोज mma ..
मीवेट्टायठमाहात्म्यम् ऋपिगण बोले-हे सत्र शास्त्रोंके अर्थमे पारग ! भगवन् सूनजी! अत्यन्न पनि घोणतीर्थम गङ्गा इत्यादि सत्र तीर्थ सूर्यके मीन राशिमे होने पर क्यों स्नान करते हैं ? ॥५॥ श्रीसत उवाच- पापिनो मनुजाः सर्वे यस्मासु लान्ति यत्नतः॥ विमृज्य पापजा- लानि कृतार्था यान्ति वै जनाः ॥ ६॥ अस्माकं पापजालं तत्कथं नश्यति सर्वतः॥ एवमालोच्य तीर्थानि गगादीनि प्रयत्नतः ॥ ७॥ संस्मृत्य ब्रह्म- पुत्रस्य नारदस्य महात्मनः ॥ वाक्यं मनोहरं दिव्यं सर्वपापमिपूदनम् ॥८॥ गत्वा श्रीवेङ्कटं शैलं ब्रह्महत्यादिशोधकम् ॥ तत्र लात्वा तीधैवर्य स्वामि- पुष्करिणीजले ॥९॥ अनन्तरं ततो विप्रा घोणतीर्थेऽतिपावने ।। उत्तराफल्गु- नीयुक्तशुक्लपक्षीयपर्वणि ॥ १०॥ स्लान्ति तीर्थानि सर्वाणि मीनसंस्थे प्रभाकरे ॥ तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं को वेत्ति भुवनत्रये ॥११॥ तस्मात्पु- प्रयतम तीर्थ घोणतीर्थ द्विजोत्तमाः॥ श्री सूतजी बोले-गङ्गादि सब तीर्थ यनसे यह सोच कर कि " सन पापी मनुष्य हममें यनसे स्नान करते और सर पापके जालको छोड कर कृतार्थ हो जाते हैं, किन्तु हम लोगोंका पाप जाल किस प्रकार नष्ट होगा," ब्रह्माके पुत्र माहात्मा नारदके वचनको स्मरण कर, सु-दर, दिव्य, एवं ब्रह्महत्या इत्यादि सब पापोंको नष्ट करनेवाले श्री बेङ्कटाचल पर जा कर, वहा श्रेष्ठ तीर्थ स्वामिपुष्करिणीके जलमे स्नान कर, तब अत्यन्त पवित्र घोणतीर्थमे मीन राशिके सूर्यमें उत्तरा फाल्गुनीयुक्त, पूर्णमामें स्नान करते हैं । उस तीर्थके माहात्म्यको तीनों लोकमे कौन जानता है ? हे ब्राह्मगो। इसलिये घोणतीर्थ सरमे पवित्र तीर्थ है। अथ घोणतीर्थस्नानविमुखानां महादोपवर्णनम् आरामोच्छेदकं करं कन्यातुरगविक्रयम् ।। १२ । घोणलानपरित्यक्तं तमामधातुकम् ॥ देवद्रव्यापहन्तारं तथा दत्तापहारकम् ॥ १३ ॥ घोण- स्नानपरित्यक्तं तमाहुब्रह्मघातुकम् ॥ तटाकसेतुभेत्तारं परस्त्रीसङ्गलोलुप- म् ॥१४॥ घोणलानपरित्यक्तं तमाहुः स्तेयिनं बुयोः॥ ददामीति द्विजायो- क्त्वा पश्चाद्यो नास्तिकोऽधमः ॥१५॥ घोणलानपरित्यक्त सुरापं तं विदुर्बुधाः ॥ महर्पिगण आराम (वगीचा) को काटनेवाले, क्रू र हृदयवाले, कन्या एवं घोडेको बेचनेवाले एवं उस घोणतीर्थ स्नानको छोड़े हुएको ब्रह्मघाती कहते हैं । पण्डितगण देवनाके द्रव्यको नष्ट करनेवाले, दिए हुएको लेनवाले, एव उस श्रीस्कन्दपुराणान्तत ४७६ योण स्नानका छोड़े हुएको ब्रह्मघाती कहते है । विद्वान लोग उस घोण स्नानको छोड़े हुए, तडाग और सेतुको नष्ट करनेवाले, दुसरेकी स्त्रीके सङ्ग करने लोभीको चोर कहते है। पण्डितगण, घोण स्नानको छोड़े हुए तथा "ब्राह्मणको दूंगा, ऐसा कह कर पश्चात् नहीं" कहनेवाले नीचको शरानी कहते है। गुरुविप्रजनद्वेष्यमात्मस्तुतिपरायणम् ॥ १६ ॥ घोणलानपरित्यक्त तमाहुः स्तेयिनं बुधाः ॥ असंस्कृतान्नभोक्तारं पितृशेषान्नभोजिनम् ॥१॥ घोणलानपरित्यक्त' तमाहुः स्तेयिनं द्विजाः॥ पितृशेपान्नदातारं माता- पितृविरोधिनम् ॥ १८ ॥ घोणस्नानपरित्यक्ततमाहुः स्तेपिनं बुधाः ॥ पर- स्त्रीसङ्गनिरतं भ्रातृभार्यारतिप्रियम् ॥ १९ ॥ घोणस्नानपरित्यक्त' तमाहुगु- रुतल्पगम् ॥ चण्डालभाषिणं विमं सदैवादर्भपाणिकम् ॥ २० ॥ घोणस्नान- परित्यक्तं तत्संसर्ग तु पञ्चमम् ।। गुरु और प्राक्षण परिवारसे द्वप करने वाले, अपने प्रशंसामें लगे हुए एवं उस घोग स्नानको छोड़े हुएको शानीगण चोर कहते है । विना संस्कार किये हुएके अन्नको सानेवाले पितृकर्मके शेप अन्नको भोजन करनेवाले एवं घोण स्नानको छोड़े हुएको ब्राह्मण चोर कहते हैं । पितृकमफे शेप अन्नको दान करनेवाले, माता और पिताके विरोधी एवं उस घोण स्नानको छोडे हुएको विद्वान लोग चोर कहते हैं। दूसरेकी स्त्रीके संगमे लगे हुए, भाईकै स्त्रीमें रत रहनेवाले एवं उस घोण स्नानको छोडे हुएको, गुरुस्त्रीगामी कहते हैं। हाथमें विना कुशके सदा रहने एवं चण्डालसे बोलनेवाले ब्राह्मण एवं उस घेण स्नानको छोड़े हुएको मुनिगण पाचवां पापियोंका संसगी कहते है ।।२१ रजस्वलाश्वचण्डालध्वनिं श्रुत्वाऽन्नभोजिनम् ॥ २१ ॥ घोणस्नानपरि- त्यक्तं तत्संसर्ग तु पञ्चमम् ॥ पुराणोद्वाहमौज्यादिधर्माणां विघ्नकारकम्॥२२॥ घोणस्नानपरित्यक्तं तमाहुः पशुघातुकम् ॥ शरणागतहन्तारं सर्वतीर्थपरा- ड्मुखम् ॥२३॥ घोणस्नानपरित्यक्तं तमाहुभ्रुणहं युधाः ॥ पितृयज्ञपरित्यागं त्यक्तभार्य कुलाधमम् ॥ २४ ॥ घोणस्नानपरित्यक्तं तमाहुर्गोंविधातुकम् ॥ महापापसमानानि क्षुद्रपापानि यानि च ॥ २५ ॥ घोणस्नानपरित्यक्तमा- श्रयन्ति द्विजोत्तमाः ॥ २६॥ रजस्वला और चण्डालके शब्दको सुन कर अन्न भोजन करनेवाले उन पापियोंका संसगी तथा उस घोण स्नानको छेडे हुएको पाधा महापापी कहते हैं। पुगण श्रवण, दिघाह मौसी फर्मइत्यादि धर्मों में विन करनेवाले W~ ४८० भीवेङ्कटाचठमाहात्म्यम् एव उस घोण स्नानको छ ड़े हुएको पशुधाती कहते हैं । शरणमें आये हुएको मारनेवाले, सब तीयोंसे विमुत्व एवं उस घोग स्नानको छोड़े हुएको पण्डिन लोग शिशुवाती कहते हैं। ग्रामण स्तृियज्ञ तथा भार्याको छोड़नेवाले, कुलमें अधम एवं उस घोण स्नानको छोड़े हुएको गोघाती कहते हैं। हे ग्राहाणोत्तम ! जो महापापके समान समपातक या छोटे, छोटे पाप हैं ये सब उस घोण स्नानको छेड़े हुएके आश्रयमें आते हैं ।। २६ ।। अथ घोगस्नानस्य सर्वपापापनोदकत्ववर्णनम् महापापरतं विमाः श्वपचं वा कुलाधमम् ॥ मूरं कुलान्तकं कष्टम- दत्तं कर्मवर्जितम् ॥ २७ ॥ पशुघ्न च परद्रोहमाश्रितं पिशुनं तथा ॥ अस. त्यभापिणं दम्भं परपाकरतं तथा ॥ २८ ॥ मित्रद्रोहं कृतन च भ्रूणहं चातिपातकम् ॥ परदाररतं पापं पराणामर्थसूचकम् ॥ २९॥ अमृतं कृषिकर्माणं स्वामिद्रोहं च वञ्चकम् ॥ सलोभं पितृहन्तारं सर्वदेवपराङ्मु- खम् ॥३०॥ आत्मप्रशंसां कुर्वाणं धर्मविनकरं शठम् ॥ अपात्रव्यय- कर्तारं सानुकूल्यविभेदकम् ॥ ३१ ॥ सुपल्लवफलोपेतवृक्षविच्छेदका. रकम् ॥ विश्वासघातुकं चैव वीरहत्यापरायणम् ॥ ३२ ॥ अनग्निकमपुत्रं च विपकर्मप्रयोगिणम् ॥ गुरुदेषकरं पापं दम्पत्योर्विरसावहम् ॥ ३३ ॥ ग्रामाधिपत्यं कुर्वाणं तथा देवालयस्य च ॥ भृतकाध्यापकं विप्र क्रूरकर्म- परायणम् ॥ ३४ ॥ प्रकटाकृतपापौघं गुह्याघोधपरायणम् ।। अज्ञानाधक- र्तारं ज्ञानादुष्कर्मकारकम् ॥ ३५ ॥ एतान् सर्वांश्च विप्रेन्द्रा घोणतीर्थ मनोहरम् ॥ पुनाति लानपानाधैरहो तीर्थस्य वैभवम् ॥ ३६॥ हे ब्राह्मणो ! महा पापमे रत, श्वपच, फुल कलङ्क, क्रूर, कुलका अन्त करनेवाले, निर्दयो, दान नहीं देनेवाले, कर्मसे रहित, पशुधाती, परद्रोहो, दुष्ट, असत्य भापी, दम्भी, दूसरेकी रसोईमें लगे हुए, मित्रद्रोही, कृतन,महापापी, बालपाती, पराई स्त्रीने रत, पिशुन, झूठा, खेती करनेवाले, स्वामीका द्रोही, वञ्चक, लोभी, पिताको मारनेवाले, सब देवताओंसे विमुख, अपनी प्रशंसा करनेवाले, धर्ममें विघ्न करनेवाले, अपात्रको दान देनेवाले, मित्रों में भेद करने- वाले, सु-दर पत्ते और फलसे युक्त वृक्ष को काटनेवाले, विश्वासघाती, वीरोंकी हत्या करनेवाले, हवनसे हीन, अपुत्र, विष प्रयोग करनेवाले, गुरुसे द्वप करनेवाले, पापी, दम्पतिमें भेद करनेवाले, प्रामके अध्यक्ष, देवालयके अध्यक्ष, नौक- रीसे अध्यापन करनेवाले, ब्राह्मग, क्रूरकर्म करनेवाले, पापके समूहको प्रकट करनेवाले गुम रूपसे पापोंके समूहमें रत, अज्ञानसे पाप करनेवाले तथा ज्ञानसे सेटे कर्मको करनेवालेको पवित्र घोण तीर्थ स्नान और पानसे पवित्र करता है, धन्य है तीर्थकी महिमा ।। ३६ ।। .
औस्कन्दपुराणान्तर्गत
४८१
wwwna
अथ तुम्बु ख्यगन्धर्वचरितम्
श्रीसूत उवाच-
अनेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम् ।। सर्वपापप्रशमनमपर्ण-
फलप्रदम् ।। ३७॥
श्रीसूतजी बोले-यहापर प्राचीन पापको नाश करनेवाले एवं सब पापोंको छुड़ा कर अपवर्ग फलको देने-
वाले एक इतिहासको मैं कहता हूं ॥३७॥
पुरा गाग्र्यो महातेजाः सर्वविद्याविशारदः॥ सर्वज्ञो नीतिमान्विप्रः
प्राह चेत्थं जितेन्द्रियः ॥ ३८ ॥ देवलं च महात्मानं नमस्कृत्य प्रसन्नधीः ।।
कथयस्व महाभाग मयि कारुणिको भव ॥ ३९॥ घोणतीर्थस्य माहात्म्यं
सर्वपापहरं शुभम् ॥ ४०॥
पूर्वमे महातेजस्वी, सब विद्यामें विशारद, सर्वज्ञ, नीतिको जाननेवाले तथा जितेन्द्रिय ब्राह्मण गर्गने महात्मा
देवलको प्रगाम करके प्रसन्न मनसे उनसे पूछा--हे महाभाग ! मेरे ऊपर का करके सब पापोंके हरण करनेवाले
घोणतीर्थके माहात्म्यको कहिये ॥४०॥
देवल उवाच-
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वो भाया शस्त्वा पतिव्रताम् ॥ अत्र लात्वा सम-
भ्यर्च्य वेङ्कटेशं दयानिधिम् ॥ ४१॥ प्राप्तवान्विगुलोकं वै पुनरावृत्तिवर्जि-
तम् ॥ ४२॥
देवल बोले-सुम्गुरु नामका गन्धर्व अपनी पतिव्रता स्त्रीको शाप दे कर, यहापर स्नान एवं दयानिषि श्री.
टेशकी पूजा करके विष्णुलोकमें गया, जहासे फिर लौटना नहीं होता ॥४२॥
गार्थ उवाच-
किमर्थं देवल पे भायी रूपवती स्त्रियम् ॥ तुम्गुरुनाम गन्धर्वः सर्व-
विद्याविशारदः ॥ ४३ ।। शप्तवान् केन दोपेण भायी सर्वगुणान्विनाम् ॥
तबदस्व महाभाग श्रोतुं कोतूहलं हि मे ॥ ४४ ॥
गार्य योले-हे अपि! देवल ! सर विद्याओंमें विशारद तुम्मुरु गन्यांने सुन्दरी, सय गुणोंसे युक अपनी
स्त्रीको किस लिये शाप दिया था ? हे महाभाग ! वह मुझमे कहिये, मुझे सुनने की उत्याग्ठा है ॥४४॥
४८२ श्रीधेट्टाचलमाहात्म्यम् कुरुष्व देवदेवस्य अथ स्वभार्यायै तुम्युरूपदिष्टमाघासान विधिप्रकार: तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वो भाया प्रीत्या घुवाच ह । माधत्रये मया साकं स्नानं कुरु मलापहम् ॥ ४५ ॥ माघमास्युदिते सूर्ये सर्वकल्मपनाशने ॥ तीरेऽस्मिन्विष्णुपूजार्थ गोमयालेपनं कुरु ॥ ४६ ॥ रङ्गवल्यादिभिः शुभ्र- पद्मस्वस्तिकधातुभिः ॥ शुभ्रूपां कुरु मे विष्णोर्मासेऽस्मिन्मङ्गलप्रदे ।। ४७ः॥ मावेऽस्मिन्माधवस्यास्य कुरु त्वं दीपवर्तिकाम् ॥ सधूपं पावकं भक्त्या समर्पय हरेः पुरः ॥ ४८॥ कुरु पाकं शुचिर्भूत्वा माधवाय महात्मने । प्रदक्षिणनमस्कारैर्भक्त्या मावे मया सह ॥ ४९ ॥ सपी विष्णवेन्वरम् ॥ तुम्बुरु नामक गन्धर्वने प्रसन्न हो कर अपनी स्त्रीसे कहा-माघमासके तीन दिनों में मेरे साथ पापको छुड़ा- नेवाले स्नानको फरो। माघमासमें सूर्यके उगनेपर सब पापोंको नाश करनेवाले इस तीर्थके तीरपर विष्णु के पूजनके लिये गोबरसे चौका लगाओ । मङ्गलको देनेवाले इस मासमें रंगफिी वल्ली (कूची) इत्यादि स्वच्छ पद्म एवं शुभप्रद धातुओंसे विष्णुकी सेवा करो। इस माघमें माधवको दीप दान करो, और भक्तिपूर्वक धूपके साथ अमिको श्रीहरिके आगे रखो। पवित्र हो कर महात्मा माधवके लिये पाक करो। प्रतिदिन मेरे साथ भक्तिपूर्वक प्रदक्षिणा और नमस्कारसे देवदेव विष्णुको सेवा करो ॥४९।। पुराणश्रवणं विष्णोः कुरु नित्यमतन्द्रिता ॥५०॥ नित्यं स्नात्वा प्रयत्नेन पिय पादोदकं हरेः ॥ कृष्ण विष्णो मुकुन्देति नारायण जना. र्दन ॥ ५१ ॥ अच्युतानन्त विश्वात्मन्निति कीर्तय सन्ततम् ॥ क्रोधमात्स- चलोभादीस्त्यक्त्वा त्वं व्रतमाचर ॥ ५२ ।। तेन ते जायते मुक्तिर्विष्णु- लोकश्च शाश्वतः ॥ निस्य ही आलस्यसे रहित हो कर विष्णुपुराणको श्रवण करो। नित्य स्नान करके प्रयत्नसे विष्णके चरणामृत ग्रहण करो। कृष्ण ! विष्णु! मुकुन्द ! नारायण ! जनार्दन ! अच्युत ! अनन्त ! विश्वात्मन् ! ऐसा सदा कीर्तन करो। क्रोध, मात्सर्य, लोभ इत्यादिको छोड़ कर तुम व्रतको करो। इससे तुमको स्थायी विष्णु लोक और मुक्ति होगी ।।२।। अथ भाया प्रति तुम्बुरुदत्तशास्तहिमुक्तिप्रकारी इत्थं सा भर्तृगदितं श्रुत्वा गन्धर्ववल्लभा ॥ भर्तारमब्रवीत्कोपाद- श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गन ४८३ सह्यं दुर्गतिपदम् ॥ ५३॥ माघे चोद्भूतशीते तु प्रातमन्दोदिते रवौ ॥ कथं निमञ्चयेदस्मिन्माघे शीतार्तिदेऽनघ ५४ ॥ यत्त्वयोक्तानि कर्माणि न शक्यानि मया सकृत् ॥ न करोमि पते स्नानं प्रातःकाले त्वया सह ॥५५॥ मृते शीतातिपातेन न च मे रक्षको भवान् ॥ इस प्रकार पतिके कथनको सुन कर वह गन्धर्वकी स्त्री दुगति देनेवाला असह्य वचन बोली-मायके शीतमें प्रात काल सुर्यके थोडे उदय होने पर शीतको देनेवाले इस मासमे कैसे मुझे डुबायेंगे । आपने जो जो काम कहा है, वे मुझसे एक बार भी नहीं होगे। हे स्वामी । प्रातःकाल आपके साथ मैं स्नान नहीं करूंगी, बहुत शीतके रिनेसे मेरी मृत्युमे आप मेरी रक्षा करनेवाले नहीं होंगे ॥५६।। इत्येवमुदितं श्रुत्या पतिर्गन्धर्ववल्लभः ॥५६॥ स शान्तोऽपि श- शापाथ भार्या चाप्रियवादिनीम् ॥ पुत्रं च धर्मविमुखं भार्या चामियभापि- णीम् ॥ ५७ ॥ अब्रह्मण्यं च राजानं सद्यः शापेन दण्डयेत् ।। इति न्यायं विचिन्त्यासौ शशापेत्थं सती तदा ॥१८॥ वेङ्कटाद्रो महापुण्ये सर्वपातक- नाशने ॥ घोणतीर्थसमीपे च पिप्पलकुमकोटरे ॥ ५९॥ तत्राम्बुरहिते मूढे मण्डका भव केवलम् ॥ इस प्रकारके कथनको सुन कर उस गन्धर्व प्रियाने शान्तप्रकृति होने पर भी अप्रिय घोलनेवाली स्त्रीको शाप दिया। "धर्मसे विमुख पुत्र, अप्रिय बोलनेवाली स्त्री, और अग्रामण्य (ब्राह्मग विमुख) राजाको शीघ्र ही शापसे दण्ड देना चाहिये।" ऐसे न्यायको सोच कर तव उस साध्वीको इस प्रकार शाप दिया। हे मूर्खे। महापविन एवं सर पार्पोको नाश करनेवाले येङ्कटाचलपर घोणतीर्थके पास पीपलवृश्के कोटरमें विना जलके वहापर मण्डूक हो जाओ॥६॥ इत्येवं भर्तृवाक्यं तच्छ्रुत्वा गन्धर्ववल्लभा ॥ ६० ॥ पतित्या पाद- योस्तस्य तुम्बुरुं प्रार्थयत्सतो॥ विशापमवदत्पश्चाद्वार्ता चै तुम्युमस्त- दा ॥ ६१॥ अगस्त्यो वै महाभागस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ॥ घोणतीर्थवरे स्नात्वा पोर्णमास्यां महातिथौ ॥ १२॥ शिष्येभ्यो वै यदा तस्मिन्नवत्पद्रु- मसन्निधौ घोणतीर्थस्य माहात्म्यं वक्ति वै ब्रामणोत्तमः ।। ६३ ॥ तदा पिप्पलवृक्षस्य फोटरे त्वं समाहिता ॥ श्रुत्या वै घोणतीर्थस्य माहात्म्य मोक्षदायकम् ।। ६४ ॥ वियूय सर्वपापानि मया साफ रमिष्यसि ॥ ॥
श्रीपेष्टाचलमाहात्म्यम् इस प्रकार पति वचनको सुन कर उस गन्धर्वफी स्त्रीने उस तुम्बुहर घरणों में गिर कर शापमोक्षकी प्रार्थना की। तय पति तुम्बरने शापक परिहारको भी कहा-महामाग, तपस्यो तया जितेन्द्रिय अगस्त्य अपने शिष्यों के साथ महातिथि पूर्णिमाफे दिन घोणतीर्थमें स्नान फर जब उस पीपल के पास पोणतीर्थ के माहात्म्यको कहेंगे, तब पीपलके कोटरमें सावधान पेटी हुई तुम घोणतीफे मोक्षको देनेवाले माहाम्यको सुन फर सब पापोंसे मुक्त हो फर मेरे साथ रमण फरोगी ॥६५॥ इत्युक्त्वा विररमाय धर्मपत्नी पतिव्रता ॥ ३५ ॥ भर्तृशापान्महायो- रान्मण्डूकतनुमाश्रिता ॥ शेपादिशिखरे तस्मिन् घोणतीर्थस्य दक्षि- णे ॥ ६६ ॥ शनैःशनैर्गता नारी पिप्पलनुमकोटरम् ॥ अब्दायुतं गतं त- स्था अश्वत्थद्रुमकोटरे ॥ १७॥ ऐसा कह कर वह चुप हो गया। अब वह पतित्रता पनिकेमहाबोर शापसे मण्डूक शरीरको धारण यी हुई इस शेपाचलके शिखरपर घोणतीर्थ के दक्षिण पीपलपे कोटरमें धीरे धीरे गई। पीपलके कोटरमें उसके हजारों (दश हजार) वर्ष बीत गये ॥६॥ ततः कालान्तरेऽगस्त्यो वेङ्कटादि मनोहरम् ॥ गत्वा श्रीस्वामितीर्थे च स्नात्वा नियमपूर्वकम् ॥ ६८॥ घराहस्वामिनं देवं नत्वा तीर्थस्य दक्षि- णे॥ वेङ्कटेशालयं गत्वा श्रीनिवासं कृपानिधिम् ॥ ६९ ॥ वेदवेद्यं विशा- लाक्षं देवदेवं सनातनम् ॥ नत्वाऽगस्त्यो :महाभागो घोणतीर्थ ततो ययौ ॥७०॥ तब बहुत दिन के बाद अगस्त्य मुनि सुन्दर बेटाचलको जा, नियमपूर्वक स्वामितीर्थमें स्नान पर, तीर्थके दक्षिण भागमें श्रीवाराह स्वामोको प्रणाम करके, श्रीवेङ्कटेश मन्दिरमें जा कर, कृगके निधि, वेदवेद्य, बड़े नेत्रोंवाले, देवदेव तथा सनातन श्रीनिवासको प्रणाम करके वह महाभाग अगस्त्यजी घोणतीर्थको गये ॥७॥ तत्र स्नात्वा तीर्धवर्य स्वशिष्योगिनां वरः॥ पिप्पलनुमच्छा- यायां शिष्येभ्यो भक्तिपूर्वकम् ॥ ७१ ।। घोणतीर्थस्य माहात्म्यं ब्रह्महत्या- विनाशकम् ॥ सर्वमङ्गलदं पुण्यं सर्वसम्पत्मदायकम् ॥७२॥ उक्तवान्योगिनां श्रेष्ठो धगस्त्यो भगवानृषिः ॥ ७३ ।। वापर योगिश्रेष्ठ अगस्त्य अपने शिष्यों के साथ श्रेष्ठतीर्थमें स्नान करके, पीपल वृक्षको छायामें भक्तिपूर्वक अपने शिष्योंसे ब्रह्महत्याको नाश करनेवाले, सब मङ्गलको देनेवाले, पवित्र एवं सब सम्पत्तिको देनेवाले घोणतीर्थ के माहात्म्यको पहने लगे।७।।
श्रीस्सन्दपुराणान्तर्गत ४८५ wwwAAN अथ घोणतीर्थे अगस्त्यदर्शनेन तुम्बुरुपल्या वर्षाभूत्वनिवृत्तिः तदा श्रुत्वा तु वर्षाभूः पादयोस्तस्य योगिनः ॥ पतित्वा ज्ञानदीपेन विदित्वा वैभवं मुनेः ।।७४ ॥ पूर्वरूपं समासाद्य नारीरूपं मनोहरम् ।। अगस्त्य योगिनां श्रेष्ठ रक्ष रक्ष दयानिधे ।। ७५ ॥ मां रक्ष दयया ब्रह्म- न्पतिवाक्यविरोधिनीम् ॥ इत्युक्त्वा तं विशालाक्षी विरराम ततः पर- म् ॥ ७६॥ तब यह सुन कर मेढ़क ज्ञानद्वीपसे मुनिके माहात्म्यको जान कर उस योगीके चरणों में गिर कर पहले अपने सुन्दर स्त्रीरूपको प्राप्त कर हे योगियों में श्रेष्ठ! अगस्त्य! दयाके निधि! ब्रह्मन् ! मुझ पनिके वचनको विरोध करनेवालीको आप रक्षा कीजिये।" ऐसा कह कर वह बड़े बडे नेत्रोंवाली चुप हो गई ७६।। अगस्त्य उवाच... का त्वं सुश्रोणि भद्रं ते भेकजन्मप्रदायकम् । पापं पूर्वभवे चासीत्त- बदस्व च मा चिरम् ॥ ७७॥ अगस्त्यजी पोले हे सुन्दर कटिवाली ! तुम कौन हो ? मेढ़कके जन्मको देनेवाला पाप जो पूर्व जन्ममें हुआ है सो मुझसे शीघ्र कहो ॥७७।। नायुवाच- तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः सर्वविद्याविशारदः ॥ तस्य भार्याऽस्म्यहं विम ह्यगस्त्य मुनिसेवित ॥७८॥ भर्ता मे सर्वधर्मज्ञस्तुम्युरुर्मुनिसत्तमः ॥ सर्व धर्मान्मनोज्ञा त्वं कुरु नित्यं मया सह ॥ ७९ ॥ पतिवाक्यं तदा श्रुत्वा परलोकोपकारकम् ॥ असह्य वाक्यमत्युग्रं दुर्गतिप्रदमेव हि ॥ ८० ॥ मया चोक्तं हि दुर्युद्ध्या हे तात मुनिसत्तम ।। ८१ ॥ नाग बोली -सन विद्याओंमें पण्डित तुम्नुरु नामका गन्धर्व था, हे मुनियोंसे सेवित ! प्रामण ! भगस्त्यजी! मैं उसकी स्त्री हूं। मुनिश्रेष्ट, मेरा पति तुम्कुरु सय धर्मों को जाननेवाला है। "ई प्यारो ! तुम मेरे साथ सय धर्मों को करो" ऐसे परलोकमें उपकार करनेवाले पतिरे वचनको मुन कर मैने, हे सात ! अत्यन्त कड़ी, दुर्गतिको देनेवाली ऋद्ध पान, अपनी दुद्धिसे कही ।।८१३ !
श्रीवेट्टावलमाहात्म्या ~rnAMA अथागस्त्यकथितपतिव्रताधर्माः अगरस्य उवाच- कुशाग्रबुद्धिस्ते भर्ता शशाप त्वां रूपान्वितः ॥ एवं शापो युक्त एव पतिवाक्यविरोधिनीम् ॥४२॥ पतिवाक्यमनाहत्य स्वेच्छया वर्तते तु या ॥ सा नारी निरये घोरे पतत्याचन्द्रतारकम् ।। ८३ ॥ न स्वातन्त्रयं तु नारीणां नोल्लङ्घ्यं पतिभापणम् ।। पातिव्रत्येन पुण्येन पतिशुश्रूपणेन च ।। ८४ ॥ स्त्रियो विष्णुपदं यान्ति न चान्यैरपि सुबतैः ॥ पतिर्माता पतिर्विष्णुः पति- भ्रेमा पतिः शिवः ॥ ४५ ॥ पतिर्गुरुः पतिस्तीर्थमिति स्त्रीणां विदुर्बुधाः ।। अगस्त्यजी घोले--कुशाग्र बुद्धिवाले तुम्हारे पतिने क्रोधित हो कर पतिके वाक्यको विरोध करनेवाली तुमको शाप देकर अच्छाही किया है। पतिके वचनका अनादर करके जो स्त्री अपनी इच्छासे वर्ताव करती है, वह स्त्री चन्द्रमा और तागओंके रहने तक घोर नरकमें रहती है। स्त्रियोंको स्वतन्त्रता नहीं है, पति के वचनका उलङ्घन स्रोको नहीं करना चाहिये। पवित्र पातित्रत्य एवं पतिको सेवासे ही स्त्रियां विष्णुपदको प्राप्त होती हैं, दूसरे प्रतोंसे नहीं ? यह विद्वान कहते हैं कि स्त्रियों के लिये पनि हो माता, विष्णु, ब्रह्मा, शिव, गुरु और तीर्थ है ॥८६ । पतिवाक्यमपाकृत्य या नारी सुकृतः परैः ॥ ८६ ॥ सदैव युज्यते सापि नैव शुद्वा भवेत्सकृत् ॥ पतिहीना तु या नारी गुरुभिर्धर्मवित्त- मैः ।। ८७॥ सा कृतज्ञा विद्ध्यात्तु व्रतं धर्मफलप्रदम् । पतिना प्रेरिता सैघ पतिधुद्धिपरायणा ।। ८८ ॥ पनिपादान्जतीर्थेन या स्नाता सा हरि- प्रिया ॥ सा स्नाता सर्वतीर्थेषु गङ्गादिषु न संशयः ॥ ८९ ॥ तस्मात्त्वत्कृ- तदोषस्तु त्वामायातोति तत्फलम् ॥ भुञ्जन्त्यास्तेऽन्न शृण्वन्त्या घोणतीर्थस्य वैभवम् ॥९॥ मुक्तिरासीच्छुभाङ्गं तन्नारीरूपं पुनर्वथा ॥ तस्माद् घोण- स्य तीर्थस्य तुम्बुतीर्थमितीह वै ॥ ९१ ॥ लोके प्रसिद्विरभवदहो तीर्थस्य वैभवम् ॥ १२ ॥ पतिके वचनमा अनादर करके जो स्त्री दूसरे पुण्यों में लगी रहती है वह एक बार भी शुद्ध नहीं होती। जो स्नो पतिसे होन हैं वह कृतज्ञा हो, धर्मके जाननेवाले गुरुमोंके बताये हुए फळपद धर्मको करे, ऐसा करनेसे पतिकी आज्ञामें रहनेवाली होती है। पतिके चरणोदकसे जो स्नान करती है सो श्रीहरिको प्रिय होती है, उसने गङ्गा आदि सब तीर्थों में स्नान कर लिया, इसमें संशय नहीं है। इसलिये तुम्हारे किये हुए दोपका फल तुम्हीको श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ४८७ " आता है, उसको भोगतो हुई तुम घोणतीर्थके माहात्म्यको सुने कर मुक्ति एवं पुनः नारी के रूपको पा गई । इसलिये घोणतीर्थकी प्रसिद्धि तुम्बुरुतीर्थ ऐसी होगी, घोणतीर्थकी महिमा धन्य है ॥९२॥ अथ घोणतीर्थस्नातॄणां नानाविधफलमाप्तिः श्रीसूत उवाच- घोणतीर्थे महापुण्ये सर्वपापविनाशिनि || स्नान्ति ये पौर्णमास्यां वै शौनकाया महौजसः ॥ ९३ ॥ तेषां ऋतुफलं पुण्यं तीर्थायुतफलं भवेत् ॥ कपिलागोसहस्रं तु यो ददाति दिने दिने ॥ ९४ ॥ तत्फलं समवाप्नोति स्नानात्तुम्बुरुतीर्थके ॥ रत्नकोटिसहस्राणि यो ददाति दिने दिने ॥ १५ ॥ मत्तेभानां सहस्राणि तथैवाश्वायुतान्यपि ॥ तत्फलं समवानोति घोणती- र्थस्य गाहनात् ।। ९६ ॥ श्री सूतजी घोले-हे उदार शौनकादि मुनिगण ! महापवित्र, सब पापोंको नाश करनेवाळे घोणतीर्थमें जो कोई पूर्णिमाके दिन स्नान करते है उनको यज्ञ एवं दश हजार तीर्थो का पवित्र फल प्राप्त होता है । हजारों कपिला गो जो प्रति दिन देता है, वही फल मनुष्य तुम्बुरु तीर्थमें स्नान करनेसे पाता है और प्रतिदिन जो हजारों करोड़ रत्न, हजारों मत्तहाथी, और दश हजार घोड़े दान देता है, घोणतीर्थ में स्नान करनेवालेको वही फल प्राप्त होता है ।।६६॥ कन्याकोटिप्रदानेन यत्फलं ऋपिभिः स्मृतम् ॥ तत्फलं समवामोति घोणतीर्धाच पावनात् ॥९७। हेमाम्बरसहस्रं यः कुरुक्षेने प्रयच्छति ॥ त- त्फलं समवामोति घोणतीर्थस्य वैभवात्॥२८॥ गुर्वर्थे ब्राह्मणार्थे धा स्वाम्य- थे वा त्यजेत्तनुम् ॥ तत्फलं समवाप्नोति घोणतीर्थस्य वैभवात् ॥२९॥ करोड़ों कन्या दान करनेसे जो फल ऋषियोंने कहा है वही फल वित्र घोणतीर्थ स्नानसे मिला है । हजारों सोले सोना एवं हजारों वन जो कुरुक्षेत्रमें दान करता है. उस। फल घोणतीय के स्नानसे मिलना है । गुरु, प्रामाण, अथवा स्वामी के लिये जो शरीरको छोड़ देता है, उसका फल घोणतीय के माहात्म्यसे मिलता है ।। ९९ ।। आपन्नार्तिहराणां च तीर्थसेवापरात्मनाम् ॥ सत्यव्रतानां यत्पुण्यं घोणतीर्थाच तद्भवेत् १०० ॥ दुःसियोंके दुःस छुड़ाने, तीर्थों की सेवा करने एवं सत्य बोलने वालोंको जोपल होना है पोगनीयसे भी यही फल होते हैं। १००॥ यत्फलं श्राद्धकर्तृणां पितृणामिन्दुसंक्षये ॥ तत्फलं समयामीति श्रीवेटापनमाहात्म्यम घोणतीर्थाद्धि पावनात् ॥१०१॥ गङ्गायां नर्मदायां च सरयूचन्द्रभागयोः । सर्वेषु पुण्यतीर्थेषु यः स्नानं कुरुते नरः ॥१०२॥ तत्फलं समयामोति घोणतीर्थाद्धि पावनात् ॥ तस्मात्पुण्यतमं तीर्थ घोणतीर्थ विदुर्बुधाः ॥१०३। आमावास्या में पितरोंका श्राद्ध करनेवालोंको जो फल होता है, वही फल घोणतीर्थ से होता है। गङ्गा, नर्मदा, सरयू, चन्द्रभागा नया सब पुण्यतीयों में जो स्नान करता है, उसका फल पवित्र घोणतीर्थ से मनुष्य पाना है । इसलिये पण्डितलोग, घोणतीर्थ को सबसे पवित्र तीर्थ कहते हैं ॥ १०६ ॥ य इमं शृणुतेऽध्यायं सर्वपापनियहणम् ॥ वाजपेयफलं तस्य विष्णु- लोकश्च शाश्वतः ॥१०४॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे भीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये तुम्बुरुतीर्थ- माहात्म्यवर्णनं नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ सब पापोंको छुड़ानेवाले इस अध्यायको जो सुनता है उनको वाजपेयका फल तथा स्थायी विष्णुलोक मिलता है ।। १०४॥ इति पोडशोऽध्यायः ॥ १६॥ सम्पदशोऽध्यायः गिरिक तीर्थका, अमित अमल फल पुण्य । स्वामी पुष्कर तीर्थ पट, पुण्य माहात्म्य अनन्य ॥१॥ अघ गज केशरिकान्त सम, श्रीवेकर माहात्म। शूद्र वैश्य राजन्य द्विज, सुनत होत शुद्धात्म ॥२॥ .
श्रास्कन्दपुराणान्तर्गत अथ श्रीवेङ्कटाचलस्य सर्वपुण्यतीर्थाधारत्ववर्णनम् कृषय ऊचु:- वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सर्वसङ्कटनाशने ॥ सन्ति वै कति तीर्थानि सूत पौराणिकोत्तम ॥१॥ तेषां सङ्ख्यां च मे ब्रूहि कति मुख्यानि तत्र चे ॥ तत्राप्यत्यन्तमुख्यानि चद् मे मुनिसत्तम ॥२॥ सद्धर्मरतिदान्यत्र कति मुख्यानि तानि च ॥ कानि त्वज्ञानदान्यत्र भक्तिवैराग्यदानि च ॥३॥ मुक्तिपदानि कान्यत्र तानि मे वद् सुव्रत ॥४॥ ऋपि बोले-हे पौराणिकोंमें श्रेष्ठ ! सूत ! महापवित्र, सब कष्टोंको नाश करनेवाले वेङ्कटाचलपर कितने तीर्थ हैं १ उनकी संख्या माप मुझसे कहिये। कितने उनमें मुख्य हैं, उनमें कितने अत्यन्त मुख्य हैं। हे मुनिश्रेष्ठ ! वह मुझसे कहिये । अच्छे धर्म में प्रेम देनेवाले मुख्य कितने हैं ? कौन अज्ञानके नाश करनेवाले, कौन भक्ति तथा वैराग्यको देनेवाले और कौन मुक्तिको देनेवाले, यहां पर हैं। हे सुत्रत ! वे सब मुझसे कहिये ॥४॥ श्रीसूत उवार- पट्पष्टिकोटितीर्थानि पुण्यान्यत्र नगोत्तमे ॥ अष्टोत्तरसहस्राणि तेपु मुख्यानि सुव्रत ॥५॥ सर्मरतिदान्यत्र सन्ति चाष्टोत्तरं शतम् ॥ सहस्रेभ्यश्च मुख्यानि पृथक् तेभ्यश्च तानि च ॥६॥ भक्तिवैराग्यदा- न्यत्र पष्टिरष्टोत्तरे शते ॥ ७॥ श्री सूतजी योले--इस श्रेष्ठ पर्वत पर छियासठ (६६) करोड़ पवित्र तीर्थ हैं, उनमें एक हजार पाठ मुख्य हैं। अच्छे धर्मो में प्रेम देनेवाले एक सौ आठ (१०८) मुख्य तीथ उन हजारोंसे पृथक हैं। भक्ति और वैराग्यको देनेवाले एक सौ आठ साठ (६०) हैं ।। ७॥ अथ स्वामिपुष्करिण्यादिपतीर्थस्नाकालनिर्णयः मुक्तिदान्यत्र पट् चैव वेङ्कटाचलमूर्द्धनि ॥ स्वामिपुष्करिणी चैव विपद्गगा ततः परम् ॥ ८॥ पश्चात्पापविनाशं च पाण्डुतीर्थमतः परम् ॥ कुमारधारिकातीर्थे तुम्योस्तीर्थमतः परम् ॥९॥ बेटायलके शिखर पर मुक्ति देनेवाले शो छ ही वीर्य हैं । (१) स्वामिपुःकरिणी, (२) माकाशगङ्गा, (३) पापनाशन, (४)पाडतीर्थ, (१) फुमारधारिका और (६) तुम्युस्तीर्थ हैं ॥९॥ कुम्भमासे पोर्णमास्यां मघापोगो यदा भवेत् ॥ कुमारपारिका A
~~
wwwwwahishan
४९०
श्रीवेअचलमाहात्म्यम्
यान्ति सर्वतीर्थानि हे विजाः ॥१०॥ तत्र यः स्नाति विप्रेन्द्रा राजसूयफलं
भवेत् ॥ मुक्तिश्च भविता तत्र नात्र कार्या विचारणा ॥ ११ ॥ अन्नदान-
विधिस्तत्र साध दक्षिणया द्विजाः ॥
(१) कुम्भमासकी पूर्णिमाको जब मघासे योग होता है तब हे ब्राह्मणो ! सब तीर्थ कुमारधारिकाको
जाते हैं । हे प्राणो ! वहां पर जो स्नान करता है, वह राजसूयके फलको पाता है। वहां पर मुक्ति भी होती है,
इसमे विचार नहीं करना चाहिये । है ब्राह्मणो ! वहा पर दक्षिणाके साथ अभदानकी विधि है ॥ १२॥
उत्तराफल्गुनीयुक्तशुक्लपक्षीयपर्वणि ॥ १२॥ तुम्योस्तीर्थ मीनसंस्थे
रवौ तीर्थानि सर्वशः॥ अपराह्ने समायान्ति तत्र स्नातो न जायते ॥१३॥
मौजीवन्धं विवाहं च कारयेद् द्रव्यदानतः ॥
(२) मीनराशिके सूर्य्यमे उत्तग फाल्गुनी युक्त पूर्णिमाको सब तीर्थ अपराहणमें तुम्नुरु तीर्थको आते हैं।
यहा पर स्नान करनेवालोंका पुनः जन्म नहीं होता। वहां पर द्रव्य दान करके मौजी बन्धन एवं विवाह इत्यादि
फरवावे ।। १४॥
मेषसङ्कमणे भानौ चित्रानक्षत्रसंयुते ॥ १४ ॥ पौर्णमास्यां समा-
यान्ति वियद्गगां तथैव च ॥ तत्र स्नात्वा मरः सद्यः शतक्रतुफलं
लभेत् ॥ १५ ॥ सुवर्ण तत्र दातव्यं कन्यादानं विशेषतः ॥
(३) मेपगशिक सूर्यमें चित्रानक्षत्रसे संयुक्त पूर्णिमाके दिन सब तीर्थ आकाशगङ्गाको आते हैं। घहापर
स्नान करके मनुष्य साक्षात् सौ यज्ञका फल पाता है। वहा पर मनुष्यों को सुवर्णदान करना चाहिये, विशेष कर सो
कन्यादान ॥१६॥
वृषभस्थे रवौ विप्रा डादश्यां हरिवासरे ॥ १० ॥ शुक्ले चाप्यथ
कृष्णे वा भौमेनापि समन्विते ॥ पाण्डुतीर्थ समायान्ति गगादीनि जग-
स्त्रये ॥ १७॥ तन स्नात्वा च गां दत्त्वो मुच्यते प्रतिगन्धकात् ।।
(४) घृपभराशि सूर्यमें हे माझगो ! शुक्ल अथवा कृष्ण पक्ष में मङ्गलसे युक्त हरियासर (एकादशी) के
दिन तीनोंलोकके गगा इत्यादि तीर्थ पाण्डतीर्थमें आते हैं। यहां पर स्नान कर गोदान करनेसे बन्धनसे छूट जाते
-
है।॥ १८ ॥
आश्वयुक्छुक्लपक्षे च सप्तम्यां भानुवासरे ॥१८॥ उत्तरापाढयुक्तायां
तथा पापविनाशनम् ॥ उत्तराभाद्रयुक्तायां द्वादश्यां पा समागतः ॥१९॥
श्रोस्कन्दपुराणान्तर्गत शालग्रामशिलां दत्त्वा स्नात्वा च विधिपूर्वकम् ॥ मुच्यते सर्वपापैश्च सन्मकोटिशतोद्भवैः ॥ २०॥ (५) उत्तराषाढ़ के सहित आश्विन शुक्लपक्ष सप्तमी रविवार अथवा उत्तराभाद्रपदायुक्त द्वादशीको पाप विनाश- को आ कर वहांपर विधिपूर्वक स्नान करके शालिग्राम दान करनेसे सैकड़ों अथवा करोड़ जन्मों के पापोंसे छूट जाते हैं ॥२०॥ धनुर्माले सिते पक्षे हादश्यामरुणोदये ॥ आयान्ति सर्वतीर्थानि स्वा- मिपुष्करिणीजले ॥ २१ ॥ तत्र स्नात्वा नरः सद्यो मुक्तिमेति न संशयः ॥ यस्य जन्मसहस्रेषु पुण्यमेवार्जितं पुरा ॥ २२ ॥ तस्य स्नानं भवेदिमा ना- न्यस्य त्वकृतात्मनः ॥ विभावानुगुणं दानं कार्य तत्र यथाविधि ।। २३ ।। शालग्रामशिलादानं गां दद्याच विशेषतः ॥ २४ ॥ (६) धनुमास (पोप) ३ शुक्लपक्षको द्वादशीको अरुणोदयके समय सब तीर्थ स्वामिपुष्करिणीके जलमें आते हैं । वहांपर स्नान करके मनुष्य साक्षात मुक्तिको पाता है, इसमें संशय नहीं है । जिसका पहले हजारों जन्ममें पुण्य उपार्जन किया हुआ रहता है, हे ब्राह्मणो ! उसीको यहां पर स्नान होता है, दूसरे अर्मियोंका नहीं । वहाँपर अपने विभवके अनुसार दान करना चाहिये । शालिग्रामका दान करे, विशेष कर गोदान करे ॥ २४ ॥ अथ पुराणश्रवणस्य विशेषतः प्राशस्त्यवर्णनम् ये शृण्वन्ति कथां विष्णोः सदा भुवनपावनीम् ॥ ते वै मनुष्यलोके ऽस्मिन्विष्णुभक्ता भवन्ति हि ॥ २२ ॥ यद्यशक्तः सदा श्रोतुं कथां भुवन- पावनीम् ॥ मुहर्त वा तई ना क्षणं वा विष्णुसत्कथाम् ॥२६॥ यः शृणोति नरो भक्त्या दुर्गतिर्नास्ति तस्य हि ॥ यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फल- म् ॥२७॥ सकृत्पुराणश्रवणात्तकलं विन्दते नरः ॥ कलौ युगे विशेपेण पुराणश्रवणाहते ॥२८॥ नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिप्रदं परम् ।। जो पृथ्वीको पवित्र करनेवाली विष्णुको कथाको सदा सुनते हैं, ये इस मनुष्यलोकमें विष्णुभक्त होते हैं। पृथ्वीको पवित्र करनेवाली क्याको सदा सुननेमें असमर्थ हो, तो एक मूहूर्त, उसका आधा, अथवा क्षणभर भी विष्णुको क्याको भक्तिसे जो मनुष्य सुनते हैं उनको दुर्गति नहीं होती। सब यज्ञों एवं सब दानों में जो फल है, एक बार पुराण श्रवण करनेसे वे सभी फल मनुष्य पाना है। विशेष करके फलियुगर्ने पुराण श्रपगसे पढ़कर दूसरा धर्म पुरुषोंका नहीं है, दसरा मुक्ति देनेवाला भी नहीं है ।। २६ ।।
४६२
श्रीवेष्टावलमाहात्म्यम्
......
पुराणश्रवणं विष्णोर्नामसङ्कीर्तनं परम् ॥ २९ ॥ उभे एव मनुष्याणां
पुण्यद्रुममहाफले ॥ पिबन्नेवामृतं यत्नादेकः स्यादजरामरः॥ ३०॥ विष्णोः
कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम् ॥ ३१ ॥
पुराणका श्रवण और विष्णुके नामका संकीर्तन यही दो पुण्यरूपी वृक्षके बड़े बड़े फल हैं । यनसे अमृत
पीनेसे अकेला ही देव अमर होता है, किन्तु विष्णुकी कथारूपी अमृत कुलमात्रको अजर और अमर कर देता
है ॥ ३८॥
अथ पुराणवक्तः सर्वजनीयत्ववर्णनम्
यालो युवाऽथ वृद्धो वा दरिद्रो दुर्भगाऽपि वा ॥ पुराणज्ञः सदा वन्द्यः
स पूज्यः सुकृतात्मभिः ॥३२॥ नीचबुद्धिं न कुर्वीत पुराणज्ञे कदाचन ॥
यस्य वक्त्रोद्गता वाणी कामधेनुः शरीरिणाम् ॥ ३३ ॥ भवकोटिसहस्रेषु
भूत्वा भूत्वावसीदताम् ॥ यो ददात्यपुनर्वृत्ति कोऽन्यस्तस्मात्परो गुरुः ॥३४॥
व्यासासनसमारूढो यदा पौराणिको दिजः ॥ आ समाप्तेः प्रसङ्गस्य नम-
स्कुर्यान्न कस्यचित् ॥ ३५ ॥ न दुर्जनसमाकोणे न शूद्रम्वापदावृते । देशे
न धूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः ।। ३६ ॥
यालक, युवा, वृद्ध, दरिद्र, अथवा अभागाही क्यों न हो, किन्तु पुराण जाननेवाला सदा प्रणामके योग्य है,
और वह पुण्यात्माओंसे पून्य है । पुराण जाननेवालों पर कभी नीच बुद्धि नहीं रखें । इनके मुखसे निकली हुई वाणी
शरीर धारियोंके लिये कामधेनु है। हजारों जन्ममें पैदा हो कर दुःसभोगिर्योको जो नही लौटनेवाली स्थिति (मुक्ति)
को देते हैं; उनसे बढ़ कर फोन गुरु है। जव पौराणिक ग्राह्मण व्यासके आसन पर बैठते हैं, तबसे प्रसंगको समाप्ति
तक वे किसीको प्रणाम नहीं फरे। दुष्टोंसे भरे हुए, और शूद्र एवं श्वापदोंसे पूर्ण स्थानमें अथवा जूएफे धामें
बुद्धिमान पवित्र फयाको नहीं कहे ।।३६ ।।
सुग्रामे सुजानाकीणे सुक्षेत्रे देवतालये॥ पुण्ये चाथ नदीतीरे घदेत्पु-
ण्यकथां सुधीः ॥ ३७॥ श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नान्यकार्येपु लालसाः ॥
पाग्यताः शुचयोऽन्यग्राः श्रोतारः पुण्यभागिनः ॥ ३८ ॥ अभक्त्या ये
कथा पुण्यां शृण्वन्ति मनुजाधमाः ।। तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखं जन्मनि
जन्मनि ॥ ३९ ॥ पुराणं ये तु सम्पूज्य ताम्यूटायुमपापनः । शृण्यन्ति च
का भक्त्या न दरिद्रा न पापिनः ॥४०॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत अच्छे मनुष्योंसे भरे हुए, अच्छे ग्राम, अच्छे क्षेत्र, देवायतन अथवा पवित्र नदी के तीरमे विद्वान पवित्र कथाको कहे। श्रद्धा और भक्तिसे युक्त, दूसरे कामोंमें नहीं लालसा रखनेवाले, वागिन्द्रियके संयमी, शुद्ध और शान्त श्रोता ही पुण्यके भागी होते है । जो नीच मनुष्य अभक्तिसे पवित्र कथाको सुनते हैं, उनको पुण्य का फल नहीं होता, किन्तु जन्मभर दुःखही होता है। ताम्बूल इत्यादि सामग्रियोंसे भक्तिपूर्वक पुराणकी पूजा करके जो कथाको सुनता है, वह न तो दरिद्र होता है और न पापी॥४॥ कथायां कथ्यमानायां ये गच्छन्त्यन्यतो नराः ॥ भोगान्तरे प्रणश्यन्ति तेषां दाराश्व सम्पदः ॥४१॥ सोष्णीपमस्तका ये च कथां शृण्वन्ति पाव- नीम् ॥ ते पालकाः प्रजायन्ते पापिनो मनुजाधमाः ॥ ४२ ॥ ताम्बूलं भक्ष. यन्तो ये कथां शृण्वन्ति पावनीम् ॥श्वविष्ठां भक्षयन्त्येते नरके च पतन्ति हि ॥४३॥ ये च तुगासनारूढाः कयां शृण्वन्ति दाम्भिकाः ॥ अक्षय्या- न्नरकान्भुक्त्वा ते भवन्त्येव वायसाः ॥ ४४ ॥ कथा कहते समय बीचमे जो मनुष्य दूसरी जगह चले जाते हैं, भोगके बीचमें ही उनकी स्त्री और सम्पत्ति नष्ट हो जाती है। मस्तकपर पगड़ी धारण किये हुए जो क्याको श्रवण करते हैं, वे जड़, नीच एवं पापी मनुष्य होते हैं। ताम्मूल भक्षण करते हुए जो पवित्र कथाको सुनते हैं, वे कुत्तेकी विष्ठाको भक्षण करते हैं और नरकमें गिरते हैं। जो दम्भी ऊ'चे आसनोंपर बैठ कर कथा श्रवण करते हैं, वे अक्षय नरकको भोग कर काफ होते हैं ॥४४॥ ये च वीरासनाख्दा ये च सिंहासनस्थिता ॥ शृण्वन्ति सत्कथां ते वै भवन्त्यर्जुनपादपाः ॥ ४५ ॥ असम्प्रणम्य शृण्वन्तो विपवृक्षा भयन्ति हि ॥ तथा शयानाः शृण्वन्तो भवन्त्यजगरा हि ते ॥ ४६॥ यः शृणोति कथां वक्तुं समानासनसंस्थितः । गुरुतल्पसमं पापं सम्प्राप्य नरकं व्रजे- त् ॥४७॥ ये निन्दन्ति पुराणशं सत्कथां पापहारिणीम् ॥ ते वे जन्मशत माः शुनकाच भवन्ति हि ॥४८॥ जो वीरासनसे या सिंहासनपर बैठ कर श्रेष्ठ कथाको सुनते हैं, वे अर्जुन वृक्ष होते हैं । विना प्रणाम किये हुए सुननेवाले विपके वृक्ष होते हैं। शयन किये हुए सुननेसे अजगर होते हैं। क्या करनेवाले समान आसनपर बैठ फर जो क्या सुनना है, वह गुगनीगमनके समान पापको पा कर नरकको आता है। जो पुराण जाननेवालेकी - ४६४ श्रीवैकुटाचलमाहात्म्यम और पाप हरण करनेवाली अच्छी कथा की भी निन्दा करते हैं, वे सौ जन्मतक शुनक (कुत्ता) होते हैं ।। ४८ ॥ कथायां कीय॑मानायां ये वदन्ति दुरुत्तरम् ॥ ते गर्दभाः प्रजायन्ते कृकलासास्ततः परम् ॥४९॥ कदाचिदपि ये पुण्यां न शृण्वन्ति कथा नराः ॥ ते भुक्त्वा नरकान् घोरान्भवन्ति वनसूकराः ॥५०॥ कथायां की- त्य॑मानायां विघ्नं कुर्वन्ति ये नराः ॥ कोट्यब्दं नरकान्भुक्त्वा भवन्ति ग्रामसूकराः ॥५१॥ कथा कहते हुएमें जो दुष्ट उत्तर करते हैं, वे गर्दभ और उसके बाद कलास (गिरगिट ) होते हैं। जो मनुष्य कभी भी पवित्र कथाको नहीं सुनते हैं, वे घोर नरक भोग कर वनके सूकर होते है। क्या कहते हुएमे जो मनुष्य विघ्न करते हैं, वे करोडों वर्ष तक नरक भोग कर ग्रामके सूकर होते है ।।११।। ये कथामनुमोदन्ते कीर्त्यमानां नरोत्तमाः ॥ अशृण्वन्तोऽपि ते या- न्ति शाश्वतं पद्मव्ययम् ॥ ५२ ॥ ये श्रावयन्ति मनुजाः पुण्यां पौराणि- की कथाम् ॥ कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठन्ति ब्रह्मणः पदे ॥५३॥ आसना- र्थ प्रयच्छन्ति पुराणज्ञस्य ये नराः ॥ कम्बलाजिनवासांसि तथा मञ्चकमेव वा ॥ ५४॥ स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ॥ स्थित्वा ब्रह्मादिलोकेषु पदं यान्ति निरामयम् ॥ ५५ ॥ कही जाती हुई कयाको जो अनुमोदन करते हैं वे नहीं सुनने पर भो शाश्वत और अव्यय पदको पाते हैं। जो मनुष्य पुराणकी पवित्र कथाको सुनाते हैं, वे पूर्ण सौ करोड़ कल्पतक प्रहाके स्थानपर रहते हैं। जो मनुष्य पुराण जाननेवालेको कम्बल, अजिन (कृष्ण मृगचर्म) वस्त्र अथवा मंच (चोकी) बैठने को देते हैं, वे स्वर्गलोकको पहुंच अपने इच्छित भागोंको भोग करके प्रसा इत्यादि लोकोंमें ठार कर दुःखरहित स्थानको जाते हैं ।।५।। पुराणस्य प्रयच्छन्ति ये च सूत्रं नवं वरम् ॥ भोगिनो ज्ञानसम्पन्ना- स्ते भवन्ति भवे भवे ॥५६॥ ये महापातकर्युक्ता थुपपातकिनश्च ये॥ पुराणश्रवणादेव ते यान्ति परमं पदम् ॥ ५७ ॥ पुगण पुस्तक लिये जो नवीन श्रेष्ठ रस्सी देते हैं, ये जन्म जन्ममें शानसे सम्पन भोगी होते हैं। जो महा- पाप अथवा उपपातकसे युक्त हैं, वे पुराण श्रवण हीसे परम पदको आते हैं ॥५॥ घेवटास्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ते ऋषयस्ततः ॥ व्यासप्रसादसम्पन्न श्रीस्कन्दपुगणान्तर्गत सूतं पौराणिकोत्तमम् ॥ ५८ ॥ पूजयित्वा यथान्यायं प्रहमतुलं ग- ताः॥ ५९॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये सर्वतीर्थमहिमोपसंहार. पूर्वकपुराण श्रवणपक्रियाद्यनुवर्णनं नाम सादशोऽध्यायः ।। १७ ॥ महर्षिगण व्यासको प्रसन्नतासे प्राप्त, वेङ्कटाचल माहात्म्यको सुन कर उत्तम पौराणिक सूतजीको यथोचित पूजा करके अत्यन्त आनन्दित हुए ॥५९॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये सबतीर्थमहिमोपसंहार- पूर्वकपुराणश्रवणप्रक्रियाद्यनुवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ श्रियः कान्ताय कल्याण निधये निघयेऽपिनाम् । श्रोवेवटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ * श्रीवेङ्कटेशार्पणमस्तु *
No text on this page.
॥ श्री श्रीनिवासाय परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥ श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत- श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यस्य उत्तरो भागः अथ कटाहतीर्थमाहात्म्यम् श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽथिनाम् ॥ श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥ अष्टादशोऽध्यायः महिमा तीर्थ कटाहकी, श्रद्धा हीनन नर्क । पान विधान कटाह जल, वृत केशव सम्पर्क ॥१॥ केशवको विज कठिन अघ, वैश्या सेवन रूप । आकुलगे पितु निकट, यत्ल करन अनुरूप ॥२॥ भरबाज आदेशसे, श्री कटाह जलपान ।। हत्या दोप विनाश-प्रभु, दर्शन मापण दान ॥३॥ ६३
४९८
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
भूषय ऊचः
सूत सर्वार्धतत्त्वज्ञ वेदवेदान्तपारग ॥ श्रीवेङ्कटाचले तीर्थ कटाहाख्यं
सुपावनम् ॥१॥ श्रूयते तस्य माहात्म्यं धुष्यते च जगत्त्रये ॥ अस्माकमे-
तद् ब्रूहि त्वं कृपया व्यासशासित ॥२॥
ऋषिगण बोले- हे सब अर्थक तत्त्वको जाननेवाले ! वेद वेदानके पारग! तू जो ! श्रीवेकावर
सुपवित्र कटाह नामक तीर्थ सुना जाता है और उसका माहात्म्य तीनों लोको वियोपित है। हे व्यासके शिष्य
आप करा करके हम लोगों ने यह कहिये ॥२॥
पुरा वै नारदः श्रीमान्ब्रह्मपुत्रो महानृषिः ॥ दृष्ट्वा वै नैमिषारण्यं
सम्प्राप्तो द्विजसत्तमः ॥ ३ ॥ तदानी ब्रह्मपुत्रं तमयंपाद्यादिभिः शुभैः ॥
पूजयित्वा यथान्यायं पवित्र ध कुशासने ॥ ४ ॥ सन्निवेश्य महाभक्त्या
विनयानतकन्धराः ॥ प्रणम्य मार्थयामासुरिमे सर्वे महर्षयः॥५॥
पहले महर्पि, द्विजश्रेष्ठ, ब्रह्माके पुत्र श्रीमान नारद नैमिषारण्यको देख कर वहा आये । तब उस ब्रह्माके पुत्रफो
शुभ अध्यं पाद्य इत्यादिफोंसे यथोचित पूजा कर एवं पवित्र कुशासनपर महाभक्तिसे बैठा कर, विनयसे सिरको नीचे
किये हुए उन सब महर्पिगणने उनको प्रणाम कर प्रार्थना की ।५।।
त्वां विना नारदः श्रीमन्नस्माकं भुवनत्रये॥ धर्मोपदेशकः कश्चि-
नास्ति नास्ति महर्षिषु ।। ६ ॥ वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सर्वदेवनिपेविते ॥ वैकु.
ण्ठादागते दिव्ये सिद्धगन्धर्वसेविते ॥७॥ कटाहतीर्थमाहात्म्यं वर्णयाय
पनौकसाम् ॥ ८॥
है श्रीमान नारदजी! आपके बिना हमलोगोंको धर्मका उपदेश देनेवाला तीनों लोको महर्षियों के बीच कोई
नहीं है। सब देवताओं और सर सिद्धोंसे सेवित, वैकुण्ठसे आये हुए, दिव्य, महापविन, श्रीगेकदा वलपरके कटाह
तीर्थ के माहात्म्यको मार हम वनवासियोंसे कहिये ॥६॥
श्रीनारद उवाच-
शृणुध्वमृषयः सर्वे शौनकाचा महौजसः ॥ कटाहतीर्थमाहात्म्यं को
घेत्ति भुवनधये ॥९॥ महादेवो विजानाति तस्य तीर्थस्य वैभवम् ॥ यानि
फानि च पुण्यानि ब्रह्माण्डान्तर्गतानि वै ॥१०॥ तानि ममादितीर्थानि
स्वपापपरिशुद्धये ॥ फटाहतीर्थ सेवा च कुर्वन्ति द्विजसत्तमाः ॥११॥
श्रीस्कन्दपुराणान्त
४६६
~~~ ~
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चेतरजातयः ॥ स्पृशन्ति तज्जलमिति न
पिवेद्यो विमूढधोः ॥१२॥ स हि चण्डालतां प्राप्य कुम्भीपाके पतिष्यति ॥
श्रीनारदजी बोले--हे शौनक इत्यादि महर्षि । सुनिये। कटाह तीर्थके माहात्म्यको तीनों भुवनमे कौन
जानता है ? उस तोर्थके माहात्म्यको महादेवजो हो आनते हैं । हे ब्राह्मणो । ब्रह्माण्डके अन्तर्गत जो कोई पवित्र
गगा इत्यादि तीर्थ हैं, वे सब अपने पापोंकी शुद्धिके लिये कटाह तीर्थको सेवा करते हैं। "ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र
और सब अन्य जातिया उस जलको स्पर्श करती हैं," ऐसा समझ कर जो मूर्ख उसका पान नहीं करेगा वह
चाण्डाल हो कर कुम्भीपाक नरकमें गिरेगा ॥ १३ ॥
ब्रह्मचारी गृहस्यो वा वानप्रस्थो यतोश्वरः॥ १३ ॥ सेवया तस्य
तीर्थस्य प्रामोति परमं पदम् ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणेषु तस्य तीर्थस्य शंस-
नम् ॥ १४ ॥ यहुधा वर्ण्यते पञ्चमहापातकनाशनम् ॥ अत्यद्भुततरं विमाः
सर्वलोकैकपावनम् ॥ १५ ॥
ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ अथवा यती, उस तीर्थको सेवासे परम पदको पहुच जाते हैं । हे ब्राह्मणो । श्रुति,
स्मृति और पुराणों में पाच महापापोंको नाश करनेवाला, अत्यन्त अद्भुत तथा सब लोकोंको पवित्र करनेवाला
उस तीर्थ माहात्म्य, अनेकों प्रकारसे कहा गया है ।।१५।।
ब्रह्महत्यायुतं चापि सुरापानायुतं तथा ।। अयुतं गुरुदाराणां गमनं
पापकारणम् ॥ १६ ॥ स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसर्गाश्च कोटयः । शीघ्र
विलयमायान्ति तस्य तीर्थस्य सेवया ॥ १७॥ यानि निष्कृतिहीनानि
पापानि विविधानि च ॥ तानि सर्वाणि नश्यन्ति तीर्थस्यास्य निपेवणा-
त् ॥१८॥ इदं तीर्थ महापुण्यं भगवत्पानिस्सृतम् ॥ कुष्ठादिरोगयु-
तो यः प्रत्यहं च पिवेदिदम् ॥ १९ ॥ मोऽपि रोगविहीनः सन्विष्णु-
लोकं च गच्छति ॥
दश हजार धार ब्रह्महत्या, दश हजार वार सुरापान, दश हजार वार पापोंका कारण गुरु स्त्रीगमन, दश हजार
वार मुवर्णकी चोरी एवं करोडों वार एनका संसर्ग ये सब पाप उस सीर्थको सेवासे शीन ही नष्ट हो जाते हैं।
प्रायश्चित्तसे हीन जो अनेकों प्रकारके पाप हैं, वे सब इस सीर्थकी सेवासे नष्ट हो जाते हैं। श्रीभगनानवे चरणसे
निकला हुआ इस महा पवित्र तीर्थ के जलको पुष्ठ इत्यादि रोगोंसे युक्त जो कोई प्रति दिन पीना है वह भी रोगसे
विहीन हो कर विष्णुलोको जाता है ॥२०॥
५०० श्रीवेदटावलमाहात्म्यम् अथ कटाहतीर्थमहिमभद्धाशून्यानां महानरकप्राप्तिः भगवाञ्छङ्करो देवो रहस्यानुभवे पुरा ॥२०॥ पार्वत्यै कथयामास तस्य तीर्थस्य वैभवम् ॥ उक्तेष्वेतेषु सन्देहो न कर्तव्यः कदाचन ॥ २४ ॥ अर्थवादोऽयमिति च न वक्तव्यं कदाचन ॥ येऽर्थवादमिदं ब्रूयुस्तेषां वै नास्तिकात्मनाम् ॥ २२ ॥ जिहाने परशुं तप्तं प्रक्षिपन्ति च किङ्कराः ॥ तस्मात्कटाहतीर्थ तु सेवनीयं प्रपत्नतः ॥ २३ ॥ सर्वदुःखप्रशमनमपवर्ग- फलप्रदम् ॥ यत्र पीत्वा नरो भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ २४ ॥ भगवान श्रीशिवजीने प्राचीनकालमें रहस्य समयमें उस तीर्थके माहात्म्यको पार्वती से कहा था। इन सब कहे हुए विषयोंमें कभी भी सन्देह नहीं करना चाहिये । यह अर्थवाद (प्रशंसा मात्र) है ऐसा कभी नहीं कहना चाहिये । जो इसको अर्थवाद कहते हैं उन नास्तिक बुद्धिवालोंको जिह्वाके अप्र भागको तपाये हुए फरसेमे यमदूत लोग दागते हैं। इसलिये सब दुःखोंको शान्त करने एवं अपवर्गके फलको देनेवाले कटाहतीर्थको यनसे सेवन करना चाहिये, जहांपर उसफे जलको भतिसे पी कर मनुष्य सब मनोरयोंको पाता है ॥२४॥ एवमुक्त्वा महाभागः काशीं त्रैलोक्यपावनीम् ॥ सम्प्राप्तो नारदः श्रीमान् सूत पौराणिकोत्तम ॥ २५ ॥ सङ्क्षपतश्च भगवान्नैमिपे युक्त- वान्खलु ।। इदानीं श्रोतुमिच्छामः कटाहस्य च वैभवम् ।।२६।। सुविस्तरेण चास्माकं वद सूत कृपावशात् ॥ २७ ॥ हे श्रेष्ठ पौराणिक सूतजी! ऐसा कह कर महाभाग श्रीमान् नारदजी, तीनो लोकको पवित्र करनेवाली फाशीपुरीको आये। आपने नैमिपारण्यमें संझेपसे इतना ही कहा था। हे सून ! अब हमलोग फटाह तीफे माहात्म्य. को सुविस्तारसे सुनना चाहना है, कृपापूर्वक आप कहिये ॥२७॥ अथ क्टाहतीर्थपानक्रमः बीस्त उवाच- भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिपारण्यवासिनः ॥ कटाहतीर्थमाहात्म्य शृणुध्वं दिजसत्तमाः ॥२८॥ कटाहतीथै भो विप्राः सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ सर्वसम्पत्करं शुद्ध सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २९ ॥ दुःस्वप्ननाशनं घेतन्महा- पातकनाशनम् ॥ महाविनप्रशमनं महाशान्तिकरं नृणाम् ॥ ३० ॥ स्मृति- मात्रेण पत्पुंसां सर्वपापनिपदनम् ॥
श्रीस्वन्दपुराणान्तर्गत
श्रीसूतजी बोते. हे नैमिषारण्यके रहनेवाले श्रेष्ठ गाह्मण तपस्वियो। कटाइतीयके माहात्म्यको सुनो। है
प्राह्मणो ! फटाहतीर्थ, सन लोकोंमें प्रसिद्ध है। सब सम्पत्तिको देने वाला, शुद्ध, सर पापों, दुःस्वप्नों एवं सब महा.
पापों तथा मनुष्योंके महाविनों का नाश करनेवाला एवं महाशान्तिको देनेवाला है, जिसके स्मरणमात्र ही से पुग्पों
सन पापोंका नाश हो जाता है ।। ३१ ।।
मन्त्रेणाष्टाक्षरेणैव पिवेत्तीर्थ मनोहरम् ॥ ३१॥ अथवा केशवाद्यैश्च
नामभिर्वा पिवेजलम् ॥ यदा नामनयेणाऽपि पिबेत्ती) शुभप्रदम् ॥३२॥
आहोस्विदेङ्कटेशस्य मन्त्रेणाष्टाक्षरेण वै ॥ पिवेत्कटाहतीर्थं तद्भुक्तिमुक्ति-
प्रदायकम् ॥३॥ विना मन्त्रेण यो विमः संपिवेत्तीर्धमुत्तमम् ॥ "पापं
मे नाशय क्षिप्रं जन्मान्तरकृतं महत्" ॥ ३४ ॥ इत्युक्त्वा स पिबेन्नित्यं
मोक्षमार्गकसाधनम् ॥
अष्टाक्षर मन्त्र उच्चारणके साथ उस सुन्दर जलको पान करे अथवा फेशव इत्यादि चौबीस नामों
या उनमें पहिलेके तीनों नामोंके उच्चारणके साथ उस सुख देनेवाले तीर्थजलको पीवे या वेङ्कटेशके अष्टाक्षर
(श्रीवेङ्कटेशायनम.) मन्त्र उचारणफे साथ मुक्ति तथा मुक्ति को देनेवाले कदाह तीर्थफे जलको पीवे । यदि कोई
माह्मण मिना मन्त्र के उत्तम जलको पीये तो "मेरे जन्मान्तरके किये हुए बड़े पापको शीघ्र नष्ट करो"-ऐसा
यह कर मोक्ष मार्गये एक ही साधन जलको पीये ।। ३५ ॥
स्वामिपुष्करिणीस्नानं वराहश्रीशदर्शनम् ॥ ३५ ॥ कटाहतीर्थपानं
च यं त्रैलोक्यदुर्लभम् ॥ घटना किमिहोक्तेन ब्रह्महत्यादिनाशन-
म॥३६॥
स्वामिपुष्करिणीके स्नान, श्रीवराह भगवान के दर्शन एवं कटाइ तीर्थके जलके पान ये तीनों तीनों लोको
दुर्लभ हैं, बहुत पहनेसे क्या ? ये ब्रह्महत्याको भी नष्ट करनेवाले हैं ।। ३६ ।।
अथ केशवाख्यद्विजवृत्तान्तः
पुरा कश्चिद् दिजो मोहात्केशवाख्यो यहुश्रुतः ॥ हत्वा खड्गेन दु-
युद्ध्या ब्रह्महत्यामवाप्तवान् ॥ ३७ । सोऽपि तस्मिन्महातीर्थे पीत्वा जल-
मनुत्तमम् ॥ केशवाख्यो महापापी विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥ ३८॥
प्राचीनकालमें बहुत विद्वान केशव नामका ग्राझण मोहके कारण खड्गसे प्रामगको मार कर प्रह्महत्याको
प्राप्त हुआ था । यह उस महातीर्थका उत्तम जलको पी कर ब्रह्महत्यासे छूट गया ॥३॥
५०२ श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यम् ऋषय ऊचु:- कस्य पुत्रः केशवाख्यः कथं प्राप्तो भयङ्करीम् ॥ ब्रह्महत्यामतिकरा- मस्माकं वक्तुमर्हसि ॥ ३९ ॥ ऋषिगण बोले--केशव नामक ब्राह्मण किसका पुत्र था और किप्त प्रकार अत्यन्त कठिन और भयकर ब्रह्म- हत्याको प्राप्त हुआ सो हम लोगोंसे कहिये ।। ३६ ॥ श्रीसूत उवाच-- तुगभद्रातटे रम्ये गन्धर्वैरुपसेविते ॥ अग्रहारो महानासोटेदाढ्य इति नामतः ॥ ४० ॥ तस्मिन्वेदपुरे रम्ये ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ शब्दशा- स्त्रपराः सर्वे ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः ॥४१॥ मीमांसातर्कशास्त्रज्ञाः सर्वे वेदान्तवादिनः ।। धर्मशास्त्रेषु निरताः अन्नदानपराः सदा ॥४२॥ पुत्रवन्त- इच ते सर्वे धग्रहारे महाजनाः ॥ श्रीमती बोले-गन्धर्वो से सेवित तुगभद्राके सुन्दर तट पर वेदाध्य नामका एक बड़ा अपहार (पूर्व दिशामें विष्णु मन्दिर और पश्चिम दिशामें शिवमन्दिरवाला बड़ा ग्राम ) था। उस सुन्दर वेदपुग्मे सर माझग वेद के पारग, शब्द शास्त्रमें निपुण, ज्योतिः शास्त्रको वनाने, मीमांसा और तर्कशास्त्रको जानने एवं वेदान्तका प्रवचन फरनेवाले, धर्मशास्त्र में लगे हुए अन्नदान करनेयारे, और पुत्रवान महापुरुष थे॥४३॥ अथ गणिकालम्पटस्य केशवद्विजस्य ब्रह्महत्याप्राप्तिक्रमः वेदाव्येऽप्यग्रहारे चै पद्मनाभ इति श्रुतः ॥ ४३ ॥ तस्य पुत्रः केश. पाख्यः सर्वकर्मपहिष्कृतः॥ मातरं पितरं त्यक्त्वा भार्यामपि पतिव्रता- म् ॥४४॥ सर्वदा गणिकासक्तो वेश्यागारं विवेश ह ॥ दिनदये च तां घेश्यामनुभूय दिजस्ततः ॥ ४५ ॥ निष्कढयं प्रदातव्यं हस्ते दत्त्वा गतः सुखम् ॥ उस येद नामफ अप्रहारमें पद्मनाभ नामसे प्रसिद्ध एक माण था। केशव नामक इसका पुत्र सम धर्मों से पदिपला हो माता, पिता, एवं पतियता स्त्रीको भी छोड़ कर सहा गणिका आसक हो एक वेश्याफे घरमें गया। सप या माग दो दिन के लिये दो स्वर्ग मुद्रा उम येत्याको दे पर मुमसे रहा ॥ ४६॥ वेश्यया चाधनस्त्यक्तस्तत्मपोगकतत्परः ॥ ४६॥ इतस्ततधोर- पित्या पट्टद्रव्याणि सन्ततम् ॥ दत्त्या तया चिरं रेमे तद्गटे युमुजे च
श्रोवेङ्कटावल माहात्म्य
HITER
rain
-
३
इत्युक्त्वा ब्रह्म त्या सा पद्मनाभमभापत । हस्तन प्रजहारास्य सुत केशवनापकम् ॥
तस्मिन काले महाभाग भरद्वाज समागतम् । स्तुत्वा प्रणम्य
mammnama
-- ॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत सः॥४७॥ एकेन चपकेणासौ तया सह सुरां पापौ ॥ स कदाचिकि- रातैस्तु द्रव्यं हर्तुं ययौ द्विजः ॥ ४८॥ विप्रस्य कस्यचिद् गेहे सोऽपि कैरा- तवेपधृक् ॥ केशयो विप्रयन्धु साहसी खड्गहस्तवान् ॥ ४९ ॥ तद् गृह- स्वामिनं विमं हत्वा खङ्गेन साहसात् ॥ समादाय बहु द्रव्यं वेश्यागारं विवेश ह ॥५०॥ अन्तमें वह धनहीन ब्राह्मण वैश्या द्वारा परित्यक्त हो कर भी उसीके संयोगमें लगा हुआ इधर उधरसे बहुत धन चुरा कर सदा उसको दे कर उसके साथ बहुत दिन तक रमण करता रहा और उसीके घर खाता रहा। एक ही पात्र (प्याले) से वह उसके साथ मदिरा पीता था । किसी समय किरातों के साथ द्रव्य हरण करनेके लिये वह भी किसी प्रामणके घर गया। वह साहसी, सङ्गधारी, भ्रट पेशव प्राह्मण भी किरातका वेप धारण करके साहससे उस घरके रवामी प्राझणको खड्गसे मार पहुत द्रव्य ले कर वेश्याने घरमें घुसने लगा ।। ५० ॥ तं यान्तमनुयाति स्म ब्रह्महत्या भयङ्करी ॥ नीलवनधरा भीमा भृशं रक्तशिरोरुहा ।। ५१ ॥ गर्जन्ती साहासं सा कम्पयन्ती च रोदसी ।। अ. नुद्रुतस्तया विमो यभ्राम जगतीतले ॥५२॥ एवं भ्रमन्धरां सर्वा विप्रपन्धु- दुरात्मयान् ॥ स्वग्राम प्रययौ भीत्या शौनकाचा महौजसः ॥ ५३ ॥ अनु- द्रुतस्तया भीतः प्रययौ स्वनिकेतनम् ॥ ब्रह्महत्याऽप्यनुद्रुत्य तेन साकं गृहं ययौ ॥५४॥ जनकं रक्ष रक्षेति केशवः शरणं ययौ ॥ मा भैपोरिति स पोच्य पिता रक्षितुमुद्यतः ॥५५॥ रैनं ब्रह्महत्या सा जनकं प्रत्यभा- पत ॥१६॥ जाते हुए उस ब्राह्मणके पीछे पीछे भयङ्कर, नील वस्त्र धारण की हुई, बड़े शरीरवाली, अत्यन्त लाल पेश वाली, अट्टहाससे गर्ज कर भूलोक और अन्तरिक्ष लोकको कम्पाती हुई एवं रोती हुई ब्रह्महत्या भी चली। उससे पीछा किया हुआ वह ब्राह्मण संसारमें घूमने लगा । हे शौनकादि महर्षि ! इस प्रकार सम्पूर्ण पृथ्वीपर धूमता हुआ वह भ्रष्ट ब्राह्मण डर कर अपने ग्रामको आया और अपने घरमें घुस गया। वह ब्रह्महत्या भी उसके पीछे पीछे दौड़ कर घरमे घुस गई। "रक्षा करो ! रक्षा करो !” इस प्रकार वह केशव अपने पिताकी शरणमें गया। "मत डरो" ऐसा कह कर उसका पिता उसकी रक्षा करनेको तैयार हो गया। यह कठिन ब्रह्महत्या तब उसके पितासे मोली ।। ५६।। अथ स्वसुतरक्षणोद्युक्तं पद्मनाम प्रति ब्रह्महत्योक्तिः मैनं त्वं प्रतिगृहोप्य पद्मनाभ द्विजोत्तम ।। अयं सुरापी स्तेयो च ५.४ श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्य ब्रह्महा चातिपातको ।। ५७ ॥ मातृद्रोही पितृद्रोही भार्यात्यागी च दुष्ट- घोः ॥ गणिकासक्तचित्तश्च धेनं मुश्च दुरात्मकम् ॥ ५८॥ गृह्णासि चेत्सु- तं विप्र महापातकिनं वृथा ॥ त्वद्भार्यामस्य भायर्या च त्वां च पुनमिमं द्वि- ज॥५९॥ भक्षयिष्यामि वंशं च तस्मान्मुश्च दुरात्मकम् ।। इमं त्यजसि चेत्पुत्रं युष्मान्मुश्चामि साम्प्रतम् ॥ ६॥ नैकस्यार्थे कुलं हन्तुमर्हसि त्वं महामते ॥ इत्युक्तः स तया सत्र पद्मनाभोऽब्रवीच ताम् ॥ ११ ॥ ब्रह्महत्या चोली---हे श्रेष्ठ माझग ! पद्मनाभ ! इसको तुम प्रहण मत करो। यह सुरा पीनेवाला, चोर, अत्यन्त पापी, ब्रह्महत्यावाला, माता एवं पितासे द्रोह तथा भार्याको त्याग करनेवाला, दुर्बुद्धि, एवं गणिकामें आस. कमनवाला है, इस दुष्टको छोड़ दो। हे विप्र ! यदि इस महापापी पुत्रको व्यर्थ ही प्रहण फरोगे, तो तुम्हारी और इसकी स्त्री, तुम, तुम्हारे पुत्र तथा वंशमानको भमण करूंगी, इसलिये दुष्टको छोड़ो। तुम इस पुनको छोड़ दोगे, तो तुमको भी अभी छोड़ दूंगी। हे महाबुद्धिमान ! एकके लिये फुलको नाश कराना तुम्हारे योग्य नहीं है । उसके कहने पर पद्मनामने उससे कहा ॥६॥ पानाभ उवाच- याघते मां सुतस्नेहः कथं पुत्रं परित्यजे ॥व्रत्महत्या तदाकर्ण्य पद्म- नाभं तमप्रवीत् ॥ १२ ॥ पानाभ योला-पुत्र-स्नेह मुझको बाधा करता है, मैं पुत्र को किस प्रकार छोडू। यह सुन फर वह प्रमहत्या उममे बोली ॥२॥ महत्योपाच- पुत्रोऽयं पतितोऽभूत्ते वर्णाश्रमयहिष्कृतः ॥ पुत्रेऽस्मिन्मा फुरु स्नेह निन्दितं तस्प दर्शनम् ॥ ६३ ॥ इत्युक्त्वा ब्रह्महत्या सा पद्मनाभस्य प. श्यतः ॥ हस्तेन प्रजहारास्य सुतं केशवनामकम् ॥ ५४॥ सरोद तात ता. तेति जनकं प्रनुवन्मुहुः ॥ रुदुर्जनको माता भार्या तस्य पुरात्मनः ॥६॥ माझइत्या योली-यह तुम्हारा पुत्र पतित मोर भगांभ्रम धर्मसे वहिप्न हो गया है। इम पुनमें प्रेम मन फरो, इसको देखना भी निन्दिन है। ऐमा कर फर उस प्रमहत्याने अपने हाथ से फेशर नामक पुरको, उसो पिनाक देने ही एका दागसे मारा । पिताको या पार "मात ! मात !!"पुग्ना हुआ बह गेने लगा। उमदुप्टर पिता, माता, मोर मी मी रोने लगी॥शा श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत - अथ पद्मनाभ प्रति भरदानकथितः हत्याविमुक्युरायः तस्मिन्काले महाभागो भरद्वाजो महामुनिः॥ दिष्टया समाययौ योगी शीनकाचा महौजसः ॥ ६६ ॥ पद्मनाभोऽथ तं दृष्ट्वा भरद्वाजं महा- मुनिम् ॥ स्तुत्वा प्रणम्य शरणं ययाचे पुत्रकारणात् ।। ६७॥ भरमाज म- हाभाग साक्षादिष्ण्वंशको भवान् ॥ त्वदर्शनमपुण्यानां भविता न कदा. चन ।। ६८ ॥ ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी चामत्सुतो मम ॥ पुत्र प्रहर्तु- मायाता ब्रह्महत्या भयथरी ।। ६९॥ हे शौनकादि महर्षि ! उसी समय महाभाग, महामुनि भारद्वाजजी देवयोगसे यहां दृष्टिगोचर हुए। पन. नाभने उन महामुनि भारद्वाजको देख कर, स्तुति और प्रणाम करके पुत्रके लिये शरण मांगी। हे महाभाग ! भार- द्वाज! आप साक्षात् विष्णुके मंशले उत्पन्न हैं। जिसको पुण्य नहीं होता उनको आपके दर्शन भी कभी नहीं होते। मेरा पुत्र ब्रह्मइत्या करनेवाला, चोर एवं सुरापान करनेवाला हो गया है। इस मेरे पुत्रको मारनेके लिये भयङ्कर ब्रह्महत्या माई हुई है ॥६९॥ भूयाधथा मे पुत्रोऽयं महापातकमोचितः ॥ घोरेयं ब्रह्महत्या च यथा शीघ लयं व्रजेत् ॥ ७० ॥ तमुपायं वदस्वाय मम पुत्रे दयां कुरु ॥ एक एव हि पुत्रो मे नान्योऽस्ति तनयो मुने ॥ ७१ ॥ सुते मृते तु वंशो मे समुच्छियेत मूलतः ॥ ततः पितृभ्यः पिण्डानां दाताऽपि न भवेद ध्रु. वम् ॥ ७२ ॥ ततः कृपां कुरुष्व त्वमस्मासु भगवन्मुने ॥ इत्युक्तः स भ. रदाजः साक्षान्नारायणांशकः ॥ ७३ ॥ ध्यात्वा तु सुचिरं कालं पद्मनाभं घचोऽब्रवीत् ॥ ७४ ॥ जिस प्रकार यह मेरा पुत्र महापापसे छूट जाय, जिस प्रकार यह घोर प्रद्महत्या शोध नष्ट हो जाय, वह उपाय आज कहिये, मेरे पुत्र के ऊपर दया कीजिये। हे मुनि ! मेरा एक ही पुत्र है दूसरा नहीं । पुत्रके मर जानेसे मेरा वंश मूलसे नष्ट हो जायगा । तब पितरोंफो पिण्डदान करनेवाला भी कोई नहीं रहेगा । हे भगवन् ! महामुनि ! इसलिये आप हमलोगों पर कृपा कीजिये। ऐसा कहा हुआ, साझात् नारायणके अंश, भाद्वाज, थोड़ी देरतक ध्यान करके पद्मनाभसे वचन बोला ||४|| भरदान उवाप-- पद्मनाभ कृतं पापमतिकरं सुतेन ते ॥ नास्य पापस्य शान्तिः स्यात् ६४ श्रीकृटाचलमाहात्म्यम् प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥ ७९ ॥ तथाऽपि ते सुतस्याहमस्य पापस्य शान्तये ॥ प्रायश्चित्तं वदिष्यामि पद्मनाम शृणु द्विज ॥ ७६ ।। भारद्वाज बोले-हे पद्मनाभ ! तुम्हारे पुत्रने अत्यन्त भयंकर पाप किया है, दश हजार प्रायश्चित्तसे भी इसकी शान्ति नहीं है । तथापि तुम्हारे इस पुत्रके पापकी शान्ति के लिये मैं प्रायश्चित्त कहूंगा। हे पद्मनाभ ब्राह्मग ! सुनो ॥७॥ गङ्गाया दक्षिणे भागे द्विशतीयोजने द्विज ॥ पूर्वाम्भोधेः पश्चिमे तु पञ्चभिर्योजनैर्मिते ॥ ७७ ॥ सुवर्णमुखरीतीरे चोत्तरे क्रोशमात्रके ॥ बेङ्क- टाद्विरिति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ७८ ॥ मेरुपुत्रो महापुण्यः सर्वदे- वाभिवन्दितः ॥ वैकुण्ठलोकादानीतो विष्णोः क्रीडाचलो महान् ॥ ७९ ॥ गरुत्मता वेगवता स्वर्णमुख्यास्तटे शुभे ॥ वर्तते देवसधैश्च ऋषिसधैश्च पूजितः ॥८॥ हे ब्राह्मग! गङ्गाके दक्षिण दिशामें दो सौ योजनपर पूर्व समुद्रके पश्चिममें पांच योजनपर सुवर्णमुखरोके उत्तर सीरपर एक कोसमें सब लोकोंसे नमस्कृत, मेरुका पुत्र, महापवित्र, सब देवताओंसे वन्दित, वैकुण्ठ लोकसे स्वर्णमुसीके शुभ तटपर वेगवान गरुडके द्वारा लाया हुआ, विष्णुको क्रीडाभूमि, वेङ्कटनामसे विख्यात तथा देवताओं और प्रापियोंके समूहसे पूजित एक पर्वत है ।।८।। तस्मिन्वेटशैलेन्द्रे साक्षान्नारायणः स्वयम् ॥ लक्ष्मीदेव्या च भूदेव्या नोलादेव्या समागतः ॥ ८१ ॥ वर्तते वेङ्कटेशः स साक्षान्मोक्षप्र- दायकः । तस्य वेङ्कटनाथस्य द्यालयस्य तथोत्तरे ॥४२॥ कटाहतीर्थं विप्रेन्द्र वर्तते मङ्गलप्रदम् ॥ ब्रह्महत्यादिपापन घाग्छितार्थप्रदायकम् ॥ ८३ ।। सुतेन साऊं विप्रेन्द्र पिय तीर्थं मनोहरम् ॥ भरवाजस्य वाक्यं तछुल्या वेदसम्मितम् ॥ ८४ ॥ शिरसा तं प्रगम्याऽथ ययौ घेङ्कटपर्वतम् ॥ ८ ॥ उम पर्वतराज वेष्टाचलार, लक्ष्मीदेवी, भूदेवी और नीलादेवीके साथ साक्षात् मोझको देनेगाडे वइ बेटेर नारायण भाये हैं। उन वेङ्कटेश मन्दिरसे उत्तरमे हे विप्रेन्द्र! ग्रह्महत्या इत्यादि पारों को नष्ट करने एवं वान्छिन मर्थको देनेवाला तथा मङ्गलदायफ फटाहनीर्थ है । है विप्रेन्द्र । पुरके साथ उसके मुन्दर जलको पीओ। भारद्वान दसरा इस बचनको सुन फर मस्तकसे उनको प्रणाम करके बह प्राण घेवटाचछको गया ।। ८५॥ अथ माछाजोक्त्या कटाइतीर्थमानेन देगरम्य ब्रमन्याचिमुक्तिः संगत्या वेङ्कटं हीलं स्यामिपुप्फरिणीजले ॥ सुनेन सा पिपेन्द्र - श्रीस्वन्दपुराणान्तna सरनौ नियमपूर्वकम् ॥ ८६ ॥ वराहस्वामिनं नत्वा श्रीनिवासालयं गतः ॥ प्रदक्षिणं ततः कृत्वा विमानं सम्प्रणम्य च ॥ ८७ ॥ पद्मनाभोऽथ पुत्रेण केशवेन दुरात्मना ॥ पपौ कटाहती तमहत्याविनाशकम् ।। ८८ ॥ उस श्रेष्ठ प्राह्मणने उस बेटाचलको जा कर अपने पुनो साथ नियमपूर्वक स्वामिपुष्करणी में स्नान किया। पराहस्वामीको प्रणाम कर श्रीनिवास मन्दिरमें गया। तय उम विमानको प्रदक्षिणा एवं प्रणाम फरफे उस पद्मनाभने अपने दुष्ट पुत्र केशरके साथ, प्रमहत्याफे नाश करनेवाले, फटाहती/फे जलको पीया ॥८८ ॥ तदानी ब्रह्महत्या सा शीघ्रमेय लयं गता ॥ अनन्तरं ततो गत्या वेङ्कटेशं कृपानिधिम् ॥८॥ पुत्रेण सह विप्रेन्द्रः पद्मनाभो ददर्श सः ॥ तदा प्रादु- रभूदेवो वेङ्कटेशो दयानिधिः ॥९० ॥ कटाहतीर्थपानेन तोपितो वाक्य- मब्रवीत् ॥ ११ ॥ उसी समय वह प्रमहत्या शीग्रही नष्ट हो गयी। उसके अनन्तर अपने पुत्र के साथ जा कर उस श्रेष्ठ प्राक्षग पद्मनामने कृपानिधि वेंकटेशके दर्शन किये। तब कटाहतीर्थक पानसे प्रसन्न दयानिधि बैंकटेश प्रकट हुए और मोले ॥ ९१ ॥ अथ ममहत्याविमुक्तसुतेन सहितं पमनाम प्रति भगवदुक्तिः कीभगवानुपाच- पद्मनाभ महायुद्धे वेदवेदान्तपारग ॥ भरद्वाजस्य वाक्येन प्राप्य वेङ्कटपर्वतम् ।। १२ ।। कटाहतीर्थ त्वं पोत्या कृतार्थोऽसि न संशयः ॥ तव पुत्रः केशवाख्यो विमुक्तो ब्रह्महत्यया ॥ ९३ ॥ तस्मात्कटाहतीर्थ तु सेव- नीयं प्रयत्नतः ।। तस्मिंस्तीर्थे महाभाग पीत्वा जलमनुत्तमम् ॥१४॥ पापि- नोऽपि कृतार्थाः स्युः सत्यं सत्यं न संशयः ॥ माम लोकमागत्य मुखी भव महामते ॥ १५ ॥ इत्युक्त्वा वेङ्कटेशोऽसावन्तर्धानं गतस्ततः ॥१६॥ श्रीभगवान् योले-हे महाबुद्धिमन ! वेद वेदान्त के पारग ! पद्मनाभ ! भारद्वाजके कथनसे वैङ्कटाचलको पा और फटाहतीर्थके जलको पी कर तू कृतार्थ हो गया है, इसमें संशय नहीं है। तुम्हारा पुत्र पेशव भी ब्रह्महत्या- से छूट गया। इसलिये यत्नपूर्वक कटाइतीर्यका सेवन करना चाहिये। हे महाभाग ! उस वीर्यमें उत्तम जलको पो कर पापीगण भी कृतार्थ हो जाते हैं, यह सत्य है, सत्य है, इसमें संशय नहीं। हे महाबुद्धिमन् ! मेरे लोकमें आ- कर सुखी होओ। ऐसा कह कर वह वेङ्कटेश अन्तर्धान हो गये ॥९६।।
५०८ श्रीवेङ्कटावळमाहात्म्यम् श्रीसत उवाच-- तस्मात्तपोधनाः सर्वे शौनकाद्या महौजसः॥ कटाहतीर्थमाहात्म्य- मितिहाससमन्वितम् ॥९७ ॥ यथा श्रुतं मया सम्यक्तथोक्तं भवतां द्विजाः ॥ ९८॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये सूतशौनक- सम्वादे कटाहतीर्थप्रशंसनं नाम सप्तत्रिंशो- ऽध्यायोऽत्रोत्तरभागेष्टादशः ॥१८॥ श्रीसूतजी बोले- हे शौनकादि, सब तपस्वी ) इतिहाससे युक्त कटाहतीर्थके माहात्म्यको मैंने जैसा सुना था, हे ब्राह्मणो वैसे ही अच्छी प्रकारसे उसको कहा ||६|| इति श्रीस्कन्दपुराणे श्रीवेकटाचलमाहात्म्ये सूतशौनक- सम्बादे कटाहतीर्थप्रशंसनं नाम सप्तत्रिंशो- ऽध्यायोऽत्रोत्तरभागेऽष्टादशः ॥१८॥ -- कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्रदायिने ॥ श्रीमद्वेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ श्रीवेङ्कटेशार्पणमस्त
॥श्री श्रीनिवासाय परस्मै प्रामणे नमः।
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये
स्वर्णमुखरीमाहात्म्यम्
ॐश्रियः कान्ताय कल्याणनिघये निघयेऽर्थिनोम् ॥
श्रोवेवटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
प्रथमोऽध्यायः
कथा समाक्रम प्रथममें, पीछे वर्णन अन्य ।
तीरथ यात्राक्रम लिखी, किये धनञ्जय धन्य ॥१॥
श्रीदेङ्कटाचलमाहात्म्यम् अर्जुनस्य तीर्थयात्राक्रमः ॐ पायने नैमिषारण्ये शौनकाद्या महर्षयः ॥ चक्रिरे लोकरक्षार्थ सत्रं द्वादशवार्षिकम्॥१॥ तानभ्यागच्छत्कथको व्यासशिष्यो महामतिः । मुनिरुग्रश्रवा नाम रोमहर्षणसम्भवः ॥ २॥ सम्यगभ्यर्चितस्तेषां सूतः राणिकोत्तमः ॥ कथयामास तदिव्यं पुराणं स्कन्दनामकम् ॥ ३ ॥ सृष्टिसं- हारवंशानां वंशानुचरितस्य च ॥ कथां मन्वन्तराणां च विस्तरात्स न्यवे. दयत् ॥ ४॥ पवित्र नैम्पिारण्यम शोनक इत्यादि महर्षियोंने लोककी रक्षाके लिये बारह वर्षका सत्र ( यज्ञ) किया। न्यासके शिष्य, महाबुद्धिमान तथा रोमहर्षणके पुत्र उप्रश्रवा नामक उत्तम कथा वाचक सूतजी उनके पास माये । उनके द्वारा अच्छी तरहसे पूजित हो कर उस उत्तम पौराणिक सूतने स्कन्दनामक दिव्यपुराणको कहा। सृष्टि, नाश, वंश वंशानुचरित और मन्वन्तरकी कथा उन्होंने विस्तारसे कही ॥४॥ कथातीर्थप्रभावांस्तु श्रुत्वा ते मुनिपुङ्गवाः ॥ चिरे वचनं सूतं क- थाश्रवणकाङ्क्षया ।। ५॥ कथाओंमें तीर्थक माहात्म्यको सुन कर ये सब मुनिश्रेष्ठ कथा सुननेकी इच्छासे सूतसे वचन बोले ॥५॥ ऋषय ऊचु:- तीर्थानामिह सर्वेषां प्रभावः कथितस्त्वया ॥ नदीनां पर्वतानां च क्षेत्राणां सरसामपि ॥ ६॥ निदेशात्पभगर्भस्य सुवर्णमुखरी नदी ॥नी. ता भुवमगस्त्येन व्याख्याता भवताऽनघ ॥णा तदुत्पत्तिप्रभावंच तीयाघां. स्तत्समाश्रयान् ।। श्रोतुं सम्प्रीतिरुत्पन्ना तन्नो वक्तुं त्वमर्हसि ॥ ८॥प्र. णम्य शम्भु नन्दीशं पढास्यं व्यासमेव च ॥ मुनिभिः प्रार्थितः सूतस्तदा यक्तुं प्रचफमे ॥ ९॥ ऋषिगण योले यहां के सर तीर्थों, नदियों, पर्वतों, क्षेत्रों और सरोवरोंका भी माहात्म्य मापने पहा। हे मनप ! आपने कहा कि पृथ्वीपर भगवान पद्मनाभफे मादेशसे मुवर्णमुखरी नदी मगस्त्यफे द्वारा मई गई है। उसकी उत्पत्तिका माहात्म्य सया उसके आश्रयके सप तीर्थ समूहोंको सुननेको आकांशा हुई है, यह भाप हम छोगोंसे कहिये । मुनियोंसे प्रार्थना किये जाने पर सूतजी, शिव, नन्दिपेश्वर, फातिय एवं ध्यासको प्रणाम करके कपा फरने लगे ॥६॥ .
श्रीस्कन्दपुगगाना श्रीमूत उवाच- साघु पृष्टं महाभागा भवद्भिर्मङ्गलावहम् ॥ आख्यानमेतदाम्नायश्र. पणोद्भूतसिद्विदम् ॥ १०॥शृणुनावहिता दिव्यां कथां कल्मपनाशिनीम् ॥ भरबाजेन कधितां पार्थाय कथयामि घः ॥ ११ ॥ श्रीसूतमी पोले-हे भगवन् ! आपने वेदके सुननेसे उत्पन्न सिद्धि एवं मङ्गलको देनेवाले आख्यानको अच्छा पूछा । भरद्वाजद्वारा अर्जुनको फही हुई तथा पापको नाश करनेवाली दिव्य फथाको मैं आप लोगोंसे कहता हूं, सावधान हो कर सुनिये । अवाप्य द्रुपदात्माज्ञाद्याज्ञसेनी पृथासुताः ॥ धृतराष्ट्रनिदेशेन जग्मुः करिपुरं शुभम् ॥ १२ ॥ भीष्मेण चाम्बिकेयेन तत्र सम्मानितास्तदा ।। दुर्योधनादिभिः साई न्यवसन पञ्च वत्सरान् ॥ १३ ॥ ततोऽनुशिष्टो भीष्मायैतराष्ट्रो महायशाः ॥ सर्वेषां कुलवृद्धानां वासुदेवस्य चान- तः ॥१४॥ प्रददौ पाण्डुपुत्रेभ्यस्तत्सेवाहृष्टमानसः ॥ साधराज्यं पुरवरं खाण्डघपस्थसंज्ञिकम् ॥१५॥ बुद्धिमान र पदसे याज्ञसेनी (द्रौपदी) को पा र पञ्च पाण्डव धृतराष्ट्रफी आज्ञासे विवाह कर हस्तिनारपुरको गये, और धृतराष्ट्र और भीष्मसे आदर पा कर दुर्योधन इत्यादिकोंके साथ वहां पांच वर्ष रहे । तव भीष्म इत्यादिकोंसे अनुशासन पा कर महायशस्वी धृतराष्ट्ने सब कुलवृद्धों एवं श्री कृष्ण के सामने पाण्डुके पुत्रोंको आनन्द मनसे माधा राज्य और खाण्डव प्रस्थन्नामफ श्रेष्ठ नगर दिया ॥ १५ ॥ आमन्त्रय पाण्डुतनयाधृतराष्ट्रादिकान् कुरुन् । जग्मुस्तत्खाण्डवप्रस्थं पुरं कृष्णसमन्विताः ॥ १६॥ इन्द्रप्रस्थाह्वये तत्र रचिते विश्वकर्मणा ॥ व. सन्पुरेऽशिपत्पृथ्वी सानुजी धर्मनन्दनः ॥ १७ । गते कृष्णे निजपुरं नारद- स्यानुशासनात् ॥ प्रतिज्ञा चक्रिरे पार्था धर्मज्ञा द्रौपदी प्रति ॥१८॥ यथा क्रमेण सा कृष्णा वर्षमेकैकमादरात् ॥ एकैकस्य गृहे तिष्ठेत्य- तिनिर्णयपूर्वकम् ॥ १९ ॥ यः पश्येतां परगृहे स्थितां पाश्चालनन्दिनीम् ॥ सेनकहायनमितं विधेयं तीर्थसेवनम् ॥ २०॥ एवं कृतप्रतिज्ञास्ते पाण्डु- भूपालनन्दनाः ॥ व्यापारैलोकसामान्यनिन्युः कालमतन्द्रिताः ॥ २१ ॥ भाराष्ट्र इत्यादि कौवोंसे अनुमति पा कर कृष्ण के साथ पाण्डुके पुत्र उस खाण्डवपस्थको गये । वहा विश्व- श्रीवेङ्कटाचटमाहात्म्यम " कर्माके बनाये इन्द्रप्रस्थ नामक नगरमें अपने छोटे भाई के साथ रहते हुए युधिष्ठिर पृथ्वीका शासन करने लगे। कृष्णके अपने नगरको जाने पर नारदके अनुशासनसे धर्मको जाननेवाले पाण्डवोंने द्रौपदीके प्रति यह प्रण किया कि प्रत्येको घरमें यथाक्रमसे, उस प्रतिक्षाके अनुसार एक एक वर्ष, आदर पूर्वक यह द्रौपदी रहे और दूसरेके घरमें ठहरी द्रौपदीको जो देखें, वह एक वर्ष तक तीर्थयात्रा करे। इस प्रकार प्रतिज्ञा किये हुए वे पाण्डुराजाके पुत्र संसारके सामान्य व्यापारोंमें आलस्यसे हीन हो कर समय बिताने लगे ॥ २१ ॥ अथार्जुनतीर्थयात्रोपोद्धातः अथ जानपदो विप्रो राजगेहाङ्गणे स्थितः ॥ चुक्रोश बहुधा धेनुर्हता मे तस्करैरिति ॥ २२ ॥ समाश्वास्य च तं विप्रं प्रविवेश धनञ्जयः ॥ आयु- घानि समानेतुं त्वरया शस्नमन्दिरम् ।।२३।। तत्रापश्यत्समासीनौ पाञ्च- लीधर्मनन्दनौ । जानन्नपि प्रतिज्ञां स धनुर्जग्राह सेषुधी ॥२४॥ स गत्वा तस्करानाजी निहत्य नृपनन्दनः ॥ निवर्त्य धेनुं तां तस्मै ददौ विप्राय साद- रम् ॥ २५ ॥ तब उसी देशका एक ब्राह्मण राजाके घरके मांगनमें खड़ा हो कर बहुत जोरसे चिल्लाने लगा, कि "मेरी गायको चोर लिये जाते हैं।" उस ब्राह्मणको आश्वासन करके आयुधोंको लाने के लिये शस्त्रके मन्दिरमें अजुन गया, वहांपर उन्होंने द्रौपदी और युधिष्ठिरको बैठे हुए देसा और प्रतिज्ञाको जानते हुए भी धनुष और इषुधीको ले लिया। राजाके पुत्र अर्जुनने जा कर युद्धमें वस्करोंको मार एवं लौट कर उसे गोको उस ग्राझगको आदरसे दे दिया ॥२५॥ अथ विज्ञापयामास फाल्गुनो धर्मनन्दनम् । तीर्थयात्रा मया कार्या समयोल्लहानादिति ।। २६ ॥ अनुजस्य वचः श्रुत्वा सर्वधर्मविदां वरः । उवाच वचनं धीरः सादरं धर्मनन्दनः ॥ २७ ॥ सव अर्जुनने युधिष्ठिरसे कहा कि प्रतिज्ञासे उहवन करनेके कारण मुझे तीर्थयात्रा करनी चाहिये। छोटे भाईकी बात सुन कर सब धर्मोको जानने वालों में श्रेष्ठ एवं धीर धर्मपुत्रने आदर पूर्वक कहा ।। २७ ।। युधिष्ठिर उपाच- घ्राह्मणार्य गवार्थ च यहदेदतं पचः ॥ यदाचरेदमत्कर्म तत्सत्यं तत्म. मञ्जसम् ॥२८॥ ब्राह्मणार्थ गवार्थं च त्वया कर्मदृशं कृतम् । तदसद्भावमा. मोति कथं काय सुव्रत ।। २९ । प्रजापालनकृत्यस्प चौरोपेक्षणशिक्षणः ।।
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत नूनं फलं भवेद्राज्ञो ब्रह्महत्याश्वमेघजम् ॥ ३० ॥ असाध्यान्वैरिणो ज्ञात्वा- ऽप्यवनीशो न भद्रभाक् ॥ स्वदेशोपप्लवकरास्तस्करा यद्यशिक्षिताः॥३१॥ अस्माकं भूभुजां लोकजालस्य च हितं हि यत् ॥ त्वयेदृशं कृतं कर्म नास्ति दोषो यतस्तव ॥ ३२ ॥ युधिष्ठिर योले-गो अथवा ब्राह्मणके लिये जो झूठी पात योरे, अथवा जो असत्कर्मका आचरण करे, वह सत्य और उचितही होता है। हे सुध्रत ! तुमने प्रामग एवं गौके लिये इस प्रकारका काम किया है वह अनुचित या अधर्म कैसे हो सकता है सो कहो। राजाको प्रजाके पालन करनेमें अश्वमेधका फल होता है और चोरोंझे शासनमें उपेक्षा करनेमें ममहत्याफा दोप होता है। वैरियोंको असाध्य जान कर राजा कुशली नहीं होता। पोर यदि अशासित हो तो राजाके देशको नष्ट कर दें। हम राजाओं और लोकको यह भलाई हो है. जो तुमने किया है. इसलिये तुमको दोप नहीं हुआ। ३२ ।। श्रीसूत उपाच- धर्मपुत्रस्य वचनमाकर्ण्य रचिताञ्जलिः ॥ पुनर्विज्ञापयामास धर्म- नित्यो धनञ्जयः ॥ ३३ ॥ श्रीसूतजी बोले-धर्मपुत्रके वचनको सुन अजलि यांध कर धर्मनिष्ठ अर्जुनने पुन: बताया ॥ ३३ ॥ अर्जुन उवाच- मैवं भूपाल वादीस्त्वं स्वरतिज्ञातिलानम् ॥ जानता धर्मसर्वस्यमु- ल्लसद्धर्ममूर्तिना ॥ ३४ ॥ कृत्याकृत्यविदा दक्षेणात्मना प्राक् समीरिता ॥ नोल्लङ्घनीया सततं प्रतिज्ञा पुरुषेण हि ॥ ३५ ॥ अशक्तानां गतिः सेयं यद्वन्धुगुरुवाक्यतः ॥ धर्म त्यजन्ति समयं त्यक्त्वा प्रास्वं समीरि- तम् ॥ ३६॥ अर्जुन वोले-हे रामा! आप अपनी प्रतिज्ञाका उहवन करके इस प्रकार मत कहिये। धर्मके सवस्वको जानने वाले साक्षात् धर्मको मूर्ति कृत्य और अन्यको जानने वाले तया समर्थ पुरुषको स्वयं की हुई प्रतिज्ञा कभी भी उल्लबान नहीं करनी चाहिये। यह तो अशक्तोंकी गति है, जो गुरु और भाईके वचनसे पहले स्वयं किये हुए प्रणको छोड़ कर धर्मको छोड़ते हैं ॥ ३६॥ कृपया तीर्थगमनादार्यो यदि निवर्तयेत् ।। हतप्रतिज्ञं मां लोकान- ल्पतः को निवारयेत् ॥ ३७ ॥ ममापि तीर्थयात्रायां कौतुकोत्तरलं मनः ।।
५१४ प्रोटापनमाहात्म्यम कर्तव्यं च स्मृतं राजन्नारदादिष्टशासनम् ॥ ३८ ॥ तत्प्रसीद महाराज यत्तीर्थगमनोद्यमे ॥३९॥ सम्माननीयः प्रभुभिः स मया धनुजीविना||४०॥ आप यदि मुझे प्रेमवश तीर्थयात्रासे वञ्चित करें तो मुझको प्रतिज्ञाका भङ्ग करने वाला कहने वाले लोगोंको कौन रोकेगा ? मेरा मन भी तीर्थयात्रामें कौतूहलसे तरल हो रहा है। हे राजन् ! नारदजीके दिये हुए शासनको स्मरण करना चाहिये । मेरी तीर्थयात्राके लिये आप प्रसन्न होइये। मुझ अनुजीवी तथा आप प्रभुसे नारदजी मादर पानेके योग्य हैं।॥४॥ तथेति भ्रातृभिः सार्धं कृतानुमतिरर्जुनः ॥ अग्रज स प्रणामप्रश्रयादिभिः ॥ ४१ ॥ यथार्ह भीमसेनादीन्भ्रातृनामन्त्र्य पाण्डवः ।। कृतस्वस्त्ययनो भव्यैर्निर्ययौ घरणीसुरैः ॥ ४२ ॥ पौराणिका ज्योतिपिका भिपजो धरणीमुराः ।। अनुजग्मुर्भृत्यगणाः शिल्पनः सृतमागघाः ।। ४३॥ युधिष्ठिराज्ञया तस्य भोगत्यागक्षमं धनम् ॥ गृहीत्वाऽनुययुः लिग्धाः सभ्याः कोशाधिकारिणः ॥४४॥ अपने भाइयोंको "तथास्तु" ऐसी सम्मति ले कर अर्जुनने बड़े भाई को प्रगाम विनय इत्यादिसे सन्तुष्ट किया। भीमसेन इत्यादि भाइयोंसे यथा योग्य विदा लेकर दिव्य ब्राह्मणोंके साथ स्वस्ययन किया हुआ पाण्डव ( अर्जुन) बाहर निकला । पौराणिक, ज्योतिषी, वैद्य, ब्राह्मण, नोकर, कारीगर, सून, एवं मागध भी उनके पीछे पीछे गये । युधिष्ठरकी आज्ञासे उसके भोग त्यागफे येग्य धनको ले कर प्रेमी एवं सभ्य कोशाधिकारी भी गये ॥४४॥ अथ अर्जुनस्य गङ्गादिवीर्यावगाहनपूर्वक सुवर्णमुखयां गमनम् स राजपुत्रः प्रथमं प्राप्य भागीरथी नदीम् ।। गगामारं प्रयागंच सिपवे काशिकामपि ॥४५॥ पश्यंस्तीर्थानि जाहव्यास्तत्तीरोपान्त- वर्मना ॥ आससाद समुत्तुङ्गकल्लोलं दक्षिणोदधिम् ॥ ४६ ॥ महानदी महापुण्यां प्रसिद्धपुरुपौत्तमम् ॥ सिंहाचलं च संवीक्ष्य प्राप्तवान्कृतकृत्य- ताम् ।। ४७ ॥ ततो ददर्श कौन्तेयः पुण्यां गोदावरी नदीम् ।। समस्तदुरि- तवातशातनोत्तीर्णगौरवाम् ॥४८॥ कृताभिपेकस्तत्तोयैर्विधिवत्पाण्डु- नन्दनः । प्रमोद विविधैर्दानैरकरो सुवर्णकैः ॥ ४९ ॥ उस गजपुरने पहले गला नदीको प्राप्त कर गणोत्तरी, प्रयाग, और फाशीको ग्राम किया । उस गया और मामि सीथों के दर्शन करने हुए पे उल्ने हुए लइर यारे दझिग ममुद्रको घर पहुंचा, और महापवित्र महानदी श्रीस्कन्दपुगणान्तर्गत प्रसिद्ध पुरपोत्तम पुरी और सिंहाचलको देस फर पृतकृत्य हुआ। तब अर्जुनने पवित्र एवं समस्त पापके समूह- फो नाश करनेके कारण उत्तम प्रभावशाली गोरावरी नदीको देसा। उस तीर्थके जलमें विधिपूर्वक स्नान किये हुए उसने (पाण्डुपुत्रने) अनेकों सुवर्ण और भूमिके दानसे आनन्द लाम किया ॥ ४६॥ नदी मलापहाख्यां च दृष्ट्वा मोदं ययौ शुभम् ॥ ततः समाससा. दासी कृष्णवेणी सरिदराम् ॥५०॥ शिवस्य नियतावासं चतुर्दारसमन्धि- तम् ॥ नानातीधगणाकोण श्रीपर्वतमवैक्षत ॥५१॥ नदी पिनाकिनी ती. गत्वा देवर्पिसेवितम् ॥ नारायणमिपावासमपश्यदेवटाचलम् ॥५४॥ शृङ्गेऽस्प भूभृतस्तुङ्गे स्थितं लोकैकनायकम् ॥ अपूजयरिं भक्त्या प्रसिद्ध शुभसिद्धये ॥५३॥ मलापहा नामक नदीको देस कर बड़े आनन्दको प्राप्त हुए, तब ये नदियोंमें श्रेष्ठ कृष्णवेणीको आये। श्रीशिवजीके नियत आरास, अनेकों तीर्थसे भरा हुआ तथा पार द्वारसे युक्त श्रीशेलको उन्होंने देखा। पिनाकिनी नदीको तैर कर जाते हुए देवताओं और ऋपियोंसे सेरित एवं नारायगफै प्रिय आवास वेङ्कटाचलको उन्होंने देसा और मङ्गलकी सिद्धिने लिये इस पर्वतके ऊंचे शिखरपर स्थिन, लोकके एक ही स्वामी तथा प्रसिद्ध हरिकी पूजा की ।। ५३॥ अवरुड येवटमहाद्रिशृङ्गतः स ददर्श सिद्धमुनिसघसेविताम् ॥ कलशोद्भवेन मुनिना समाहृतां तटिनी सुवर्णमुखरीसमाह्वयाम् ॥ ५४॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीदेवदाचलमाहात्म्ये सुवर्णमुखरी- माहात्म्ये मर्जुनतीर्थयानागमनर्णन नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ बड़े पर्वत वेङ्कटावल शिवरसे पर कर, सिद्ध एवं मुनियोंके समूहोंसे सेवित और अगस्त्य मुनिसे लायो हुई सुवर्णमुसरी नामक नदीको उन्होंने देखा ॥५४|| ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ।।
हितीयोऽध्यायः स्वर्णमुखी वर्णन विपुल, कालहस्तिका धाम । सेवन अर्जुनका वहां, पार्थ गमन ऋपि ठाम ॥१॥ . भरद्वाज ऋषि श्रेष्ठकी. सेवा बहुविधि कीन । वहां धनञ्जय वीरने, सूत ताहि लिख दीन ॥२॥ अथ सुवर्णमुखरीवर्णनम् तथा सर्वाणि तीर्थानि समालोक्यागतस्य च ॥ मुदं प्रगुणयाञ्चके सा पार्थस्य महापगा ॥१॥ यस्यास्तटनिकुञ्जषु मोदन्ते वनिताः सुखाः ।। सिद्धाः संसेविता वातैः शीकरासारशीतलैः ॥२॥ या समुद्यतहस्तेव गङ्गामाकाशवाहिनीम् ॥ आलिङ्गितुं समुत्तुङ्ग कल्लोलैरभ्रसङ्गिभिः ॥ ३ ॥ धूमैराहुतिसंमूतैस्तरुशाखोपलम्भिमिः ॥ वल्कलैश्च विराजन्ते यत्तटाश्रम- भूमयः ॥४॥ सय तीर्थों को देख कर आये हुए अजुनके आनन्दको उस बड़ी नदीने कई गुना अधिक कर दिया, जिसके सटफे निफुलोंमें जलकणसे पूर्ण शीतल वायुको संवित करती हुई सिद्ध खियां आनन्दित होती हैं, जो आकारा तक ये उठने हुए तरलों से आकाशमें पहनेवाली गङ्गाको मालिगन फरनेको उठे हुए हाथफी जैसी शोभती है. जिसके धीरको आश्रमभूमि माहुटियोंसे उठे हुए धूमसे एवं पोंको शाखामोंसे मिले हुए यस्फोंसे शोभित है॥४॥ मुनीन्द्रः सुरवयंच :स्थापितानि समन्ततः ।। यत्तटदितये भान्ति दिव्यलिङ्गानि शूलिनः ॥५॥ पदीपसैकतावासविनान्ता मानसं सरः॥ न स्मरन्ति निजावासं मराला विहगोत्तमाः ॥६॥ शमितापग्रहातक:
श्रीस्यन्दपुराणान्तर्गत - कुल्यामुखविनिर्गतः ॥ पुष्णाति तोयैः सस्यानि लोकरक्षाक्षमाणि या ॥॥ मुनियों और देवताओंसे चारों ओर स्थापित शिवजी के दिव्य लिग जिसके तटपर शोभित है, जिसके बालूपर विश्राम किये हुए श्रेष्ठ पक्षिराज हंस अपने आवासम्थान मानममरोवरको भी नहीं स्मरण करते हैं। जो दुष्ट प्रहों के भयके नाश करनेवाले पुल्या (कुग्ड) के मुसमे निकले हुए जल लोक रक्षामें समर्थ धान्योंको पोपण करती है ।। चक्रवाककुचोत्तुचीचीवलिविभूपिता ॥ आवर्तनामिपिलसत्सक- तोणिमण्डला ॥८॥ प्रफुल्लपद्मवदना चलन्मीनयुगेक्षणा ॥ विलस. स्फेनवसना इंसयानमनोहरा ॥९॥ जलपक्षिरवालापा नयनानन्दकारिणी॥ अपूर्वकामिनीरूपा या विभात्यम्युधिप्रिया ।। १०॥ जो चम्वाकरूपी कुचोंसे युक्त एवं बड़े बड़ तगारूप वहीसे शोभित, आवरूप नाभिसे शोभित सैकतरूप औणिमण्डससे युष, प्रफुल पदारूप मुर, एवं चलती हुई मछलीरूप दोनों नेत्रवाली, चमकता हुआ फेनरूपी वनसे शोभित, हसरूपी सवारीसे मनोहर, जल पक्षियोंके शरूर आलापसे युक्त तथा नयनको आनन्द करनेवाली समुद्रकी प्यारी अपूर्व कामिनी जैसी शोभती है ॥ १० ॥ रोधस्यन्तरवाहिन्या नद्याः प्राच्यां धनञ्जयः ।। ददर्श शैलमुत्तुङ्गं का. लहस्तिसमाह्वयम् ॥ ११ ॥ उग्रशिखराभोगोल्लिखिताकाशमण्डलम् ।। सप्तपातालमूलाधोख्दमूलोपलाञ्छितम् ॥ १२ ॥ किनारके भीतर पहनेवाली उस नदोके पच्छिममें, ऊंचे उठे हुए शिखरसे आकाशको छूते हुए, सात पावाळके भी नीचे गये हुए जड़याले श्रीकालहस्ति नामक पर्वतको अर्जुनने देखा ॥१२॥ अथ अर्जुनस्य स्वर्णमुसरीतीरस्थकालहस्तीश्वरादिसेवाप्राप्तिः स्नात्वा तस्यां महानो तस्मिछले सुरार्चितम् ।। अपश्यदर्जुनो देवं कालहस्तीशनामकम् ॥ १३ ॥ सम्पूज्य च महादेवं नगेन्द्रतनयासख- म् ॥ मनसा भक्तियुक्तेन कृतार्थत्वमुपेयिवान् ॥ १४ ॥ ततो महागिरी तस्मिन्नद्भुतैकनिकेतने ॥ चचाराभूतपूर्वाणां विशेषाणां दिदृक्षया ॥ १५ ॥ सिद्धानालोकयामास वसतो गिरिसानुषु ।। गायतो देवदेवस्य चरित्राण्य- पलायुतान् ॥ १६ ॥ उस महानदीमें स्नान करके अर्जुनने उस पर्वतपर देवताओंसे पूजित श्रीकलहस्तीश नामक देवके दर्शन किये और नगेन्द्रतनया (पार्वती) के पति महादेवका भक्तियुक्त मनसे पूजन करके कृतार्थ हुए। तब विचित्रताके श्रीवेटाचलमाहात्म्यम् आलय उस बड़े पर्वतपर, अभूतपूर्व विशेषताओंके देसनेकी इच्छासे घूमने लगे और पर्वतपर देवदेवके चरित्रोंको गाते हुए स्त्रियोंके साथ वमनेवाले सिद्धोंको उन्होंने देखा ॥१६॥ अप्सरोललनाजुष्टान्पुष्पासवमदाकुलान् ॥ निकुन्जेषु समासीना- न्गन्धर्वानक्षतादरात् ॥ १७॥ विविक्तेषु प्रदेशेषु शिवध्यानपरायणान् ॥ अपश्यद्योगिनो दिव्यानादानन्दशालिनः ॥ १८॥ प्रशान्तान्याश्रमप- दान्यवेक्षत समन्ततः ॥ बलिनीवारविलसदारभूमीश्च पाण्डवः ॥ १९ ॥ निराहारान्वायुभुजः पर्णादनातपाशनान् ॥ शान्तानालोकयामास मुनी- नियमितेन्द्रियान् ॥ २० ॥ पुष्पके आसव (मधु) पानसे व्याकुल, अप्सराओं और स्त्रियोंके समूहोंसे युक्त फुलोंमें बैठे हुए गन्धर्वा - को आदरसे देखा। अनेक पवित्र देशोंमें शिव ध्यानमें लगे हुए आनन्दयुक्त दिव्य योगियोंको भी उन्होंने देखा। चारों ओरसे प्रशान्त आश्रमों तथा वलि एवं नीवारादि धान्यसे शोभित, द्वारवाली जमीनको भी पाण्डवने देखा। निराहारों, वायुभक्षियों, पर्णभक्षियों, आतप (धूप) भोजियों एवं नियमित इन्द्रियवाले शान्त मुनियोंको भी उन्होंने देना ।। २०॥ मुदं वितेनिरे तस्य नेत्रयोः कमलाकराः ॥ फुल्लसौगन्धिकामोदसं- चासितदिगन्तराः ॥२१॥ मृगयासम्भृतधियश्चरतोऽधिज्यकाकान् ॥२२॥ ददर्शान्वेपिनमृगानिकरातान्वनितायुतान् ।। फूले हुए फमलोंके सुगन्धोंसे दशों दिशाओंको वासित करनेवाले सरोवर उसके नेत्रोंको मानन्दित पर दिये । मृगशामें लगाये हुए मनाले, धनुपले कर चलते हुए पूर्व मुगों को रोजने हुए नियोंसे युक्त किरातोको उन्होंने देखा। अथाऽर्जुनस्य सुवर्णमुखरीरिस्थमाद्वाजाश्रमगमनम् ततो दक्षिणदिग्भागे चरन्नद्रेर्मनोहरे ॥ २३ ॥ पुण्यमाश्रममद्राक्षो. भरवाजस्य पाण्डवः ॥ कदलीनारिकेलानकोलचम्पचन्दनैः ॥२४॥ फफो. लाशोफहिन्तालतालकेनकिदाडिमः ॥ जम्यूकदम्यफनकरादिरार्जुनपाट- लैः॥२५॥ नागपुन्नागसरलदेपदास्फरसकैः ॥ लयगलुङ्गलवलीप्रियतिल- फैरपि ॥२६॥ पिमीतश्रीफलाम्बरधमकप्तक्षकेसरैः ।। पूगजम्योरनारझनि. म्पामलफीशिरः ।। २७ ॥ अन्यच फलपुप्पाहः शोमिनं धरणीमहे ।। यासन्तीफन्दजात्यादिलताभिः परिवेष्टितम् ॥ २८ ॥ अपूर्यसौरभाकृष्ट
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
awan
wwwm
भ्रमरोभिः समन्ततः । चक्रवाकयकोचहंसकारण्डवाश्रयः ॥ २९ ॥ सौ-
गन्धिकोत्पलाम्भोजकैरवौघविराजितैः ॥ सरोभिरमृतस्यन्दिमधुरस्फारवारि-
भिः ॥ ३० ॥ समापादितलक्ष्मीककौतुकैकनिकेतनम् ॥ सिंहदन्तावलव्या-
घतरक्षुरुरुरगुभिः ॥ ३१ ॥ मृगैरन्यैः समाकोर्णमन्योऽन्यहितकारिभिः ॥
जितचैत्ररथोद्यानमघरीकृतनन्दनम् ॥ ३२॥ अतिवाड्मनसोदारं परमा-
नन्दकारणम् ॥ शिवागमानां दिव्यानामर्थजातमनुत्तमम् ॥ ३३ ॥ प्रकाश-
पन्ति शावानां पत्र मञ्जुगिरः शुकाः ॥ यस्मिन्हुताशनोदारधूमश्यामलितं
नमः ॥ ३४ ॥ अकालजलभ्रान्तिमातनोति शिखण्डिनाम् ॥ यस्मिन्वि-
हारश्रान्तानां सिंहानां स्वेच्छया गताः ॥३५॥ निर्वापपन्ति गात्राणि करि-
ण: करशीकरः॥
अनन्तर पर्वतके मनोहर दक्षिण दिशाकी ओर घूमते हुए अर्जुनने-केला, नारियल, आम, बेर, चम्पा और
चन्दन, ककोल, अशोक, हिन्ताल, ताल, केवडा, अनार, जामुन, कदम्ब, निर्मली, खैर, अर्जुन, पाणर या गुलाब, नाग,
पुन्नाग, सरल देवदार, करख, (करुऐनो) लबङ्ग, लुगा, हरपरोरी, प्रियङ्गु, तिलक, बहेरा, श्रीफल, पीपल, महुआ, प्रक्ष,
केसर, सुपारी, जम्बीर, नारङ्ग,आमलक, निम्ब, कौशिक तथा अन्यान्य फल या पुष्पोसे युक्त वृक्षोंसे शोभित, अपूर्व
सुगन्ध द्वारा चारो ओरसे आकृष्ट भ्रमरियोसे युक्त, वासन्ती, कुन्द, जाती इत्यादि लताओंसे घिरे हुए पकवा
चर्कयो, बगुला, कोच, हंस और कारण्डवों के ठहरनेकी जगह, सौगन्धिक, कमल और केरववाले एव अमृतके तुल्य
मधुर जलसे युक्त सरोवरोसे शोभित, कौतूहलका घर, एक दूसरेकी भलाई करनेवाले सिह, हाथी, व्याध, तरक्षु
हरिण, रत तथा अन्यान्य मृगोंसे पूर्ण, चत्ररथको जीतनेवाले नन्दन वनको भी नीचे किये हुए, अत्यन्त उदार,
परमानन्दका कारण, महापर मधुर वाणीवाले शुक अपने शिशुओंको उत्तम अर्थ सहित, मनोहर तथा दिव्य शैवशास्त्रो
के तत्त्वको उपदेश देते थे, जहां अमिके गंभीर और श्याम धूमसे श्यामीकृत आकाश मयूरोंको अकाल मेघका भ्रम
उत्पन्न करता या एवं जिसमे विहारसे थके हुए सिंहोंके शरीरको स्वेच्छासे आकर हाथीगण अपने सूडके द्वारा जलसे
आद्रं करते थे। ऐसे वन और भारद्वाज के आश्रमको देखा ।।३६५
तदाश्रमपदं पश्यन्विस्मयाकान्तमानसः ॥ ३६ ॥ प्रभाचं पाण्डुतन-
या प्रशशंस तपस्विनाम् ॥ निवार्य तत्र तत्रैव सकलाननुजीविनः ॥ ३७॥
मित्रैविप्रवरैः सार्ध प्रविवेश तमाश्रमम् ॥
उन आश्रमों को देखते हुए ही आश्चर्य चकित हो कर पाण्डुपुत्रने तपस्वियोके प्रभावकी प्रशंसा की और
अपने अनुगामियोको वहींपर रोक कर मिनो और ब्राह्मणों के साथ उस आश्रममे प्रवेश किया ॥३७॥
५२० श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम् . अथार्जुनकृतभरद्वाजसेवाक्रमः अग्रे ददर्श कौन्तेयः स्फुरत्पावकतेजसम् ॥ ३८ ॥ भरदाज मुनिव- रैरनेकैः परिवारितम् ॥ भस्मानुलिप्ससर्वाङ्गं मृगचर्मोत्तरीयकम् ॥ ३९॥ नववारिदसंवीतं कैलासमिव भास्वरम् ॥ जटाभिलम्बमानाभि स्वन्तं स्वर्णकान्तिभिः ॥४०॥ स्थिरविद्युल्लताकीर्णमिव शारदनीरदम् ॥ श्रुतिस्मृ- तिपुराणाथैरेकीभूय समागतः ॥४१॥ अङ्गीकृतमिवाकारं दिव्यज्ञानशुभा- स्पदम् ॥धृतिक्षान्तिधातुष्टिशान्तिभिनित्यसेवितम् ॥४२॥ मियाभिरिव रक्ताभिरखण्डब्रह्मवर्चसम् ॥ उपगम्य शनैः पार्थस्तत्पादाम्बुजयोः पुरः ।।४२॥ चक्रे प्रणामं साष्टाङ्गं समालिङ्गितभूतलम् ॥ ४४ ॥ अर्जुनने लन्त अनिके समान तेजवाले, अनेक मुनियोंसे घिरे हुए, समस्त शरीरमे भस्म लगाये हुए-7 मृगचर्मके चादर धारण किये हुए, मानों नबीन मेवते पिरे हुए प्रकाशमान, फेडान है-, वर्णकी चमक जैसी लम्बी जटामोंसे सुशोभित, मानों स्थिर विद्युतुलताप्रकाशसे परिव्याप्त शरदकालके मेव है और श्रुति, स्मृति एवं पुराणके अर्थो का संयुक्त हो धारण किया आकाररूप, दिव्य और शुभ ज्ञानके आधार-, धृति, शान्ति, दया, तुष्टि, एवं शान्निसे नित्य सेवित, मानों अनुरक्त प्रियाओंसेही संवित है तथा असण्ड प्रमचर्यमाले, मुनिश्रेष्ठ भारद्वाजको आगे देसा । अर्जुनने उनके सन्मुग्व आ कर उनके चरणकमलोंमें, पृथ्वीको आलिङ्गन करते हुए साष्टाङ्ग प्रणाम किया ।। ४४ ॥ अथार्जुनं मति भरद्वाजकृतातिथ्यप्रकार: तमागतं पृथापुत्रमुत्थाप्य मुनिपुङ्गवः ॥ आशीर्भिरधयाञ्चके प्रह- स्फुल्लमानसः ॥४५॥ सम्पूज्य च यथान्यायं तमाद्यः प्रियातिथिम् ॥ विनिर्दिष्टासनासोनं तमपृच्छदनामयम् ॥ ४६॥ सम्माननमयाप्यास्मा- न्मुनेः पाण्डवमध्यमः ॥ प्रियैर्वाक्यमुनिपतेरकरोन्मनसो मुदम् ॥४७॥ मानन्दित चिस वाले श्रेष्ठ मुनिने उन आये हुए पृयाके पुत्रको आशीर्वादोंसे बढ़ा दिया और अध्यं न्यारिकों से प्रिय अतिथिको यथोषित पूजा फरफे निर्दष्ट आसन पर बैठ हुए उनसे आरोग्य पृछा । उन मुनियोंके प्रिय यापयोंसे सम्मानिन हो कर मध्यम पाण्डव (अजून) मनमें अत्यन्त आनन्दित हुए ॥ ४७० सस्माराय भरद्वाजः स्वर्धेनु कामदोहिनीम् ॥ सावितेनेऽतिमहती भक्ष्यभोग्यादिकल्पनाम् ॥ ४८॥ भुक्त्वा पार्थः सऽनुचरस्तमुपास्य तपो. - .
www. श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत निधिम् ॥ दिनशेपं कथालापकौतुकेनात्यवाहयत् ॥ ४९ ॥ ततः सायन्तनी सन्ध्यामुपास्य हुतपावकः ॥ विगैरमात्यैः सहितो ययौ तस्य कुटीगृ- हान् ॥५०॥ भरद्वाजने कामधेनुको स्मरण किया। उन्होंने अनेकों प्रकारके भोज्य पदार्थो को अर्जुनके सामने फेला दिया । अपने अनुगामियोंके साथ भोजन करके तथा महामुनि तपस्वीकी सेवा करके शेष दिनकै अंशको कौतूहल पूर्वक कथाओंके कहने-सुननेमें अर्जुननं बिताया। तब सायंसन्ध्याकी उपासना करके हवन किये हुए अर्जुन, ब्राह्मों और अनुगामियोंके साथ उनकी बुटीमें गये ।। ५० ॥ तत्रासीनो मुनिपतेराशीर्भिरभिन दिन्तः ।। आनन्द्यमानो मुमुदे तन्न- दोशीतलानिलैः ॥५१॥ सम्पापिता केन भुवः प्रभूता कस्मान्महीधादधि- कप्रभावा ॥ इति प्रभावं परिपृच्छच नद्याः श्रोतुं मुनीन्द्रान्मतिरस्य जज्ञे ।। ५२॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे तीर्थसण्डे ३० मा० सुवर्णमुसरी- माहात्म्ये भरद्वाजाश्रमवर्गनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ वहां पर बैठे हुए मुनिपतिके आशीर्वादसे अमिनन्दित हो कर उस नदीके शीतल वायुसे आनन्दित होते हुए परम सन्तोपको प्राप्त हुए। किम पर्वतसे यह महाप्रभाव वाली नदी उत्पन्न हुई है ? पृथ्वी पर किसके द्वारा लाई गई है ? नदीक इस प्रकारक माहात्म्यको मुनिसे सुननेको इन्हे इन्छा हुई ।। १२ ।। इति द्वितीयोऽध्याय. ॥२॥ वृतीयोऽध्यायः प्रश्न धनञ्जयका यहां, समाधान मुनि कीन । वर्णन शङ्कर व्याहका, गमनऽगस्त्य दक्षिण ॥१॥ ६ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् AAAAAN अथ सुवर्णमुखरीप्रभावशुश्रूपया भरद्वाज प्रत्यर्जुनप्रश्न: श्रीसूत उवाच- कृतसायन्तनविधि हुताशनसमद्युतिम् ॥ सुखासीनं मुनिपति प्रणम्य भरतर्षभः॥१॥ तदीयशीतलामोदसुधापूरानुमोदितः ॥ गम्भीर प्रश्रयोपेतमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २॥ श्रीसूतजी बोले- सायंकर्मो को समाप्त किये हुए, अग्निके समान प्रकाशवाले, सुखसे बैठे हुए मुनिपतिको प्रणाम करके तथा उन्हीके शीतल एवं अमृतसे पूर्ण वाक्यसे आनन्दित हो कर अर्जुन गम्भीर एवं नन ववन योले ॥२॥ अर्जुन उवाच- मुनिपुङ्गव लोकेऽस्मिन्धन्य एकोऽहमेव हि ॥ पुत्राविशेषं भवता यदेवं सम्यगादतः ॥ ३ ॥ भवदादरसन्नातकौतुकं मम मानसम् ॥ भवद्वाक्या- मृत दिव्यं पातुं त्वरयतीय माम् ॥ ४ ॥ कस्माच्छैलादियं जाता केनानी- ता महानदी ॥ किं पुण्यं लानदानाद्यैः कृतस्तत्रोपलभ्यते ॥५॥ अस्याः प्रभाव प्रभवं प्रबस्य मम सन्मने ॥ वक्तुमर्हसि कार्यों हि भक्तानुग्रह एव ते ॥ ६॥ अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भरदाजो दिजोत्तमः ॥ सदाननं समा- लोक्य वाक्यं वाक्यविदब्रवीत् ॥ ७॥ अर्जुन योले-हे मुनिश्रेष्ठ ! इस लोकमे एक में ही धन्य हूं कि मापने पुत्रसे भी बढ़ कर अन्छी तरहसे मेरा सम्मान किया है। आपके आदरसे उत्साही मेरा मन मुझको मापकै दिव्य वचनामृतको पीने के लिये जल्दी प्रेरित करता है। यह महानदी किस पर्वतसे उत्पन्न हुई है ? किसके द्वारा लाई गई है ? यहाँपर स्नान दान इत्यादि करनेसे क्या पुण्य मिलता है ? हे मुनि ! इसके प्रभाव एवं उत्पत्तिको मुम विनम्रसे कहना चाहिये । क्योंकि अपने भत्तोंपर अनुप्रह करना ही आपका कर्तव्य है। अर्जुनके पचनको सुन फर श्रेष्ठ प्राहाण, वाग्म भरद्वाज उनके मुसकी ओर देस फर वचन बोले ॥७॥ भरद्वाज उपाच- त्यमर्जुन महापाहो फौरवान्वयपावनः ॥ विशेपान्मम मान्योऽसि धर्मपुत्रानुजो यतः ॥ ८॥ अनेके भूमिपा दृष्टा न ते त्वमिय फाल्गुन ।। लोलार्जवदयौदार्यधैर्यगाम्भीर्पशालिनः ॥ ९॥ कुलं विद्या धनं चैय पलि. - - 1 श्रीस्कन्दपुराणान्तात ५२३ । नां मदकारणम् ॥ भवाहशानां भव्यानां तानि प्रश्रयकारणम् ॥१०॥ भरद्वाज बोले-है महानाहु अर्जुन ! तुम कौरवके वंशको पवित्र करने वाले एवं विशेष करके मेरे मान्य हो, क्योंकि धर्मपुत्र युधिष्ठिरके तुम छोटे भाई हो। अनेकों राजाओंको मैने देसा, किन्तु वे तुम्हारे जैसे नहीं हैं। कुल विद्या, और धन बलवानों के अभिमानके कारण होते हैं, किन्तु वे ही तुम्हारे जैसे श्रेष्ठ पुरषोंके लिये नम्रताके कारण बन जाते हैं ।। १०॥ प्राज्येपु राज्यभोगेषु विद्यामानेपु कौरव ॥ ऋते भवन्तं को चान्यो नोपै- ति विकृतेर्वशम् ॥१॥ परवानस्मि कौन्तेय गुणैर्लोकोत्तरैस्तव ॥ किमस्त्य- कथनीयं ते कौतुकोपेतमानस ॥ १२ ॥ शृणु राजन्कयां दिव्यां मया मुनिमुखाच्छूताम् ॥ यां श्रुत्या पातकातकान्मुच्यन्ते सर्वजन्तवः ॥ १३ ॥ हे कौरव । सम्पूर्ण राज्य भोगके रहते हुए तुम्हारे सिवाय और कौन है, जो विकारके वशमे नहीं हो जाता । है कुन्तीके पुन । तुम्हारे लोकोत्तर गुणोंसे मैं पराधीन हूँ । कोतुस्पूर्ण चित्त वाले तुमसे अकथनीय क्या है ? हे राजन् । दिव्य एवं श्रेष्ठ मुनियों के मुग्नसे कही हुई कथाको सुनो, जिसको सुन कर पापके भयसे सब जीव मुक्त हो जाते है ॥१३॥ अथ भरवाजकथितशङ्करविवाहमाक्रिया पूर्व दाक्षायणी देवी जननावमानिता ॥ त्यक्त्वा तनुतां नीहार- गिरेरभवदात्मजा ।। १४ समर्षिभिरुपागम्य प्रार्थितो धरणीधरः ॥ मृत्युञ्ज- याय स्वां पुत्री विवाहे दातुमुद्यतः ॥ १५ ॥ वृषभाको जगत्स्वामी विवोढुं सर्वमङ्गलाम् ।। प्राप्तो हिमवदावासमोपधिप्रस्थनामकम् ॥ १६ ॥ तच्छास- नात्समाजग्मुः स्थायराणि चराणि च ॥ भूतानि भूतनाथस्य कल्याणमभिन- न्दितुम् ॥ १७॥ पूर्वमे दक्षकी पुत्री सती माने पिताले अपमानित हो कर शरीरको छोड पर, हिमाचलकी पुत्री हुई। आये हुए सप्तमृपियों से प्रार्थना किये जाने पर हिमाचल अपनी पुत्रीको शिवजीके साथ व्याहनेके लिये प्यत हुए। जगत्स्वामी, वृषभाङ्क शिवजी सर्वमङ्गला पार्वतीको विवाहनेके लिये ओपधिप्रस्थ नामक हिमाचलके निवास स्थानको आये। शिवजीके कल्याण (विवाह) को अभिनन्दन करनेके लिये उनकी आज्ञासे स्थावर एवं जङ्गम सब वहा आये ॥ १७॥ तभूरिभारसम्भग्ना भूमिरुत्तरसंश्रया ॥ निम्नतामाययौ तावद्याव- - ५२४ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् त्पातालमास्थिता ॥ १८ ॥ निर्भारलाघवादस्मादृशं दक्षिणगामिनी ॥ ऊ. ध्वं गता च तं दृष्ट्वा सर्वेषामभवद्भयम् ॥ १९ ॥ ज्ञात्वा तां विकृति भूमे- दृष्ट्वागस्त्यं महेश्वरः ॥ इत एहि महाप्राज्ञेत्युक्त्वा वचनमब्रवीत् ॥२०॥ उस अत्यन्त भारसे दब कर उत्तर प्रान्तकी भूमि पातालतक नीची हो गई । बोझकी कमीके कारण दक्षिणकी भूमि अत्यन्त उपर हो गई, यह देख कर सबको भय हुआ। उस भूमिके विकारको जानकर एवं अगस्त्यको देख कर शिवजीने हे महाप्राज्ञ ! यहां आवो-ऐसा कह कर कहा ॥२०॥ आगतेषु समस्तेषु भूतेष्वत्र वसुन्धरा ॥ तद्भारेण समाकान्ता विकृत तिं समुपागता ॥ २१ ॥ तद्भुवः साम्यकरणे त्वमर्हसि महामते ॥ ते त्वामन हि त्वत्तः परेणैतत्कथं भवेत् ॥ २२ ॥ मत्तेजःसम्भवो हि त्वं लो- फसंरक्षणोद्यतः ॥ तस्मान्मवचनादत्स भुवमेतां समीकुरु ॥ २३ ॥ मत्पा- णिग्रहणाल्लोककौतुकायत्तबुद्धिपु॥ आगतेप समस्तेपु स्थातव्यं भवताऽपि च ॥ २४ ॥ त्वं न तिष्ठसि चेव न कश्विविकृति भुवः ॥ अपनेतु हि शक्नोति तद्गन्तव्यं त्वयाऽनघ ।। २५ ॥ इमां गिरिसुतापाणिग्रहकल्याणभा- मुराम् ॥ मूर्ति प्रदर्शयिष्यामि यत्र तिष्ठसि तत्र ते ॥ २६ ॥ सब प्राणियोंके आने पर उनके भारसे दब कर यहां पर पृथ्वी विकारको प्राप्त गई है। हे महाबुद्धिमान उस भूमिको घरावर करनेमें तुम्ही योग्य हो । तुम्हारे बिना यहां पर दूसरेसे यह कार्य फेसे होगा। मेरे तेजसे उत्पन्न एके निमित्त तुम लोककी रक्षा करनेमें व्यत हो । इसलिये हे वत्स ! मेरे कहनेसे इस पृथ्वीको वरायर करी। मेरे पाणिमहणफे निमित्त सम्रागत एवं दत्तचित्त बुद्धिवालोंमें तुम्हारी भी उपस्थिति दरवश्यक ही है परन्तु तुम्हारे विना पृथ्वीके इस विकारफो कोई भी दूर नहीं कर सकता। हे अनघ ! इसलिये तुम जाओ। इस हिमाचलपी फन्याफे पाणिग्रहण करनेवाली प्रकाशमान मूर्तिको तुम जहाँ रहोगे वही दिसाऊंगा ॥ २६ ॥ अध भूसाम्यकरणायागस्त्यस्य हिमाद्रेर्दक्षिणदिग्गमनम् इत्युक्त्वा तं परिष्वज्य विससर्ज महेश्वरः । तथेति तं प्रणम्यासो यपी याम्पां दिशं मुनिः ॥ २७॥ विन्ध्यादि समतिमाम्य दक्षिणामागते दिशम् ॥ अगस्त्ये मुनिशार्दूले मही साम्यमुपायपी ।। २८ ॥ भुयोऽपनीय विकृति स्थितं फलशजं मुनिम् ॥ तुष्टुयुईपनरलाः सरगन्धर्व किन्न- राः ॥ २९ ॥ स ददर्श ततो गत्या कचिच्छेलं समुन्नतम् ॥ विततेरिणी
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
५२५
-
पादैधृत्या संस्थितमग्रतः ॥३०॥ महौषधीनां रत्नानामशेपाणां स्वयम्भुवा ॥
अखण्डतेजोदीसानां विनिर्मितमिवाकरम् ॥ ३१ ॥ समुन्नतैयः शिखरैनि-
पतयोमभूतले ॥ उदारधारासम्पन्नैर्दधातीव निरन्तरम् ॥ ३२ ॥
ऐसा कह कर एवं आलिङ्गन करके शिवजीने उनको विदा किया (भेजा) इसी प्रकार उनको प्रणाम करके
यह मुनि दक्षिण दिशामें गये । विन्ध्याचलको पार कर दक्षिण दिशामें मुनि श्रेष्ठ अगस्त्यके आने पर पृथ्वी समान
हो गई। पृथ्वीके विकारको दूर कर बेठे हुए अगस्त्य मुनिकी हर्षसे उत्फुटित हो कर देवता, गन्धर्व और किन्नरोंने
स्तुति की । यहाँ जा कर उन्होंने (अगस्त्यजीने) फैलाये हुए चरणोंसे पृथ्वीको पकड़े हुए किसी ऊंचे पर्वतको, मानों
ब्रह्मासे बनाया हुआ महोपधियों एवं अखण्ड तेजसे प्रकाशित सव रनोंका भण्डार हो--देसा और जो अपने उदार
मरनासे
युक्त ऊंचे शिसरोंसे गिरते हुए आकाशको सदा पकड़े हुए जैसा ज्ञात होता है ।। ३२ ॥
शनैरारुह्य तं शैलमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः ॥ निवासाय मतिं चक्र रम्ये
तच्छिखरस्थले ॥ ३३ ॥ तस्यामृतोपमेयस्य पद्मोत्पलकुलश्रियः ॥ नानागु-
मपरीतस्य कासारस्योत्तरे तटे ॥ ३४ ॥ मनोहरे महीभागे विधायाश्रममु-
त्तमम् ॥ आराध्य पितृदेवर्षीन्विधिवदास्तुदेवताम् ॥ ३५ ॥ उवास सुचिरं
तत्र मुनिसलसमन्वितः ॥ देवतासिद्धगन्धर्वाप्सरोजुष्टमहीघरे ॥ ३६ ॥
उस पर्वत पर धीरेसे चढ़ कर मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यने उसके शिखरपर रहनेको इच्छा को। अमृततुल्य जल-
वाले पद्म एवं उत्पलों से शोभित तथा अनेकों वृक्षोंसे घिरे हुए तालाबके उत्तर तटपर रमणीय पृथ्वी पर उत्तम आश्रम
बनाकर विधिपूर्वक पितरों, देवताओं एवं वास्तु देवताओंकी आराधना करके, देवता, सिद्ध, गन्धर्व एवं अप्सराओंसे
पूर्ण पर्वत पर मुनिके समूहसे युक्त हो कर वहां पर ये बहुत दिन रहे ।। ३६ ।।
तपासमावेशितचित्तवृत्ती तपोषने तिष्ठति कुम्भजाते। प्रशान्तसौ-
भाग्यसमन्वितोऽदिरगस्त्यशैलाह्वयमाससाद ॥ ३७॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे तीर्थखण्डे वे० मा० सुवर्णमुखरीमाहात्म्ये अर्जुन-
भरद्वाजसंवादे शङ्करविवाहागस्त्यदक्षिणदिरगमन-
वर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
तपस्यामें चित्तको वृत्तिको लगाये हुए अगस्त्य ऋषिके वहां पर ठहरने पर प्रशस्त सौभारयसे युक्त वह पर्वत
"अगस्त्य पर्वत" नामसे प्रसिद्ध हुआ॥ १७॥
इति तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
चतुर्षोऽध्यायः गगन गिराऽगरत्येशको, सरितोत्पादन हेतु । स्वर्णमुखी हित प्रार्थना, तप अगस्त्य तेहि हेतु ॥१॥ ऋषि आश्रम ब्रह्मागमन, ब्रह्म ऋपि सम्बाद । ऋषि प्रेरित मन्दाकिनी, सरितोद्भव अहाद ॥२॥ अथ नद्युत्पादनायागस्त्यं प्रति अशरीयुक्तिः भरद्वाज उपाच- स कदाचिन्मुनिवरः कृतपौर्वाहिकप्रियः । विवेश देवतागारं समा- राधयितुं शिवम् ॥१॥ अदृश्यरूपा वाग् दैवी तत्राप्रावि महात्मना । तेनागुतोपपन्नेन व्यक्तवर्णसमुज्ज्वला ॥२॥ आकाशवाण्युवाचनमगस्त्यं जपतां परम् ॥ नदीहीनो वयं देशः प्रसिद्धोऽपि न शोभते ॥ ३ ॥ ज्ञान- विज्ञानविमुखः साकार इव भूसुरः ॥ दीक्षेय दक्षिणाहीना ज्योरनाहोनेय शर्वरी ॥ ४ ॥ भारद्वाज योले-किसी समय पूर्वाहको प्रियाओंको समाप्त कर यह मुनि श्रेष्ठ शिजीसी आगवना करनेफे लिपे देवालयमें गये। आश्चर्य चकित हो उस माहात्माने, अदृश्यरूप, स्पष्ट यगंवानी दिव्य वाणी यारि मुनी । तपस्वियों में श्रेष्ठ अगस्त्यभीम आकाशवाणी पोली-यह देश नदीसे हीन होनी फारग प्रमिद होनेपर मोन विधानस होन प्राक्षण जेमा, अथवा दक्षिणासे हीन दीक्षाफे जेमा, अथा पदिनीमे होन गरि प्रसा, मी शोमना दे॥४॥ न विभाति नदीहोना पृथ्वीयं भूसुरोत्तम ॥ प्रवर्तय नदोहाशिल्लो. कानां हितकाम्यया ॥५॥ अगाधरितोद्भूतीतिमोयनशालिनीम ॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत हितमेतत्सुरोधानामेतन्मुनिवरार्थितम् ॥६॥ भद्रमेतन्मनुष्याणामेतदाच. र सुव्रत ॥ देवानामृपिर्याणां भूजनानां हितावहाम् ॥७॥ पापपकप्रश- मनी प्रवर्तय महानदीम् ॥ ८॥ है ग्राह्मणश्रेष्ठ ! यह पृथ्वी नदीसे हीन नहीं शोभती है। अगाध एवं दुस्तर और भयको छुडानेवाली एक नदी, मनुष्यों के हितके लिये यहां ले भाइये। देवताओं के समूहोंका इसमें हित है, श्रेष्ठ मुनिवरोंकी भी यही अभिलापा है। हे सुप्रत ! इससे मनुप्योंग कल्याण होगा, इसको करो। देवताओं, भूपियों एवं पृथ्वीके मनुष्योंकी हितकारिणी एवं पापएकको धोनेवाली बड़ी नदीको ले आओ || भीभरद्वाज उवाच---- तदाकर्ण्य वचो विप्रः क्षणं चिन्तापरायणः ॥ समाप्य देवतापूजां यहिर्वेद्यामुपाविशत् ॥ ९॥ आनाययामास तदा तदाश्रमगतान्मुनीन् । तेपामकथयचासौ दिव्यवाणीरितं वचः ॥ १० ॥ तदद्भुतमुपश्रुत्य मुनयो हृष्टमानसाः ॥ ११॥ अभिवन्द्य मुनिश्रेष्ठं मैत्रावरुणिमब्रुवन् ॥ १२॥ श्रीभारद्वाज बोले- इस बचनको सुन एक क्षण चिन्ता कर तथा देवताको पूजा समाप्त कर महामुनि अगस्य- जो बाहर बेदीपर आ बैठे। तब उन्होंने आश्रम मुनियोंको बुलाया और उनको आकाशकी कही हुई पाणी सुनायी। इस आश्चर्यको सुन कर आनन्दसे युक्त सर मुनिगण उस श्रेष्ठ मुनिको अभिवन्दन करके उनसे (अगस्त्यसे) बोले ।।१२।। अथ सुवर्णमुखर्युत्पादनायागस्त्यं पति महर्षिमार्थना श्रीसत उपाच- आश्चर्याणां महाश्चर्य मगलानां च मङ्गलम् ॥ तवैव शोभते दिव्यं त्वचरित्रं कृपानिधे ॥ १३ ॥ तब हुङ्कारमात्रेण भ्रष्टो देवाधिराज्यतः ।। नहुपः कोटतां प्राप ततश्चित्रं न विद्यते ॥ १४ ॥ समावृतघराचा कल्लो- लताडिताम्बरः॥ किं न्वतो विद्यते चित्रं यधिश्चुलकीकृतः ॥१५॥ सूर्यमार्गनिरोधार्थ प्रवृत्तो विन्ध्यभूधरः ॥ त्वया प्रशान्तिं गमितः किं न्वतो विद्यते परम् ॥ १५ ॥ तवामृतानि कर्माणि का स्तोतु प्रभवेद्भुवि ॥ मन्महाभाग्ययोगात्त्वं प्राप्तोऽसीति शरीरिणाम् ॥ १७ ॥ मुनिगग बोले-हे कृपानिधि । आपका दिव्य चरित्र ही आश्चर्य एव मङ्गलोमे भी मङ्गलके जैसा शोभना है।
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
M
आपके हुंकारमात्रमे ही नहुप इन्द्रपदसे भ्रष्ट हो कर अजगर हो गये इससे और क्या आश्चर्य है! चारों ओर
चक्रके जैसा गोलाकार, एवं लहरोंसे आकाशको छूने हुए समुद्रको आप चिल्लूमें पी गये, इससे और क्या
आश्चर्य है ! सूर्यके मार्गको रोकनेके लिये बढ़ते हुए विन्ध्याचलको आपने एकदम नीचा कर दिया इससे बढ़
कर और क्या है । आपके अद्भुत कर्मों को कौन प्रशंसा कर सकता है, हम देहधारियोंके भाग्यसे ही आप यहां
आये हैं ॥१७॥
वयं कृतार्थाः सज्ञातास्त्रैलोक्ये यन्महामुने ॥ निवसामोऽत्र भवता
सनाथा ह्याश्रमस्थले ॥१८॥ वो हि याम्यतो दूरे विषयोऽयं द्विजोत्तम ॥
समस्तवस्तुपूर्णोऽपि नदीहीनो न राजते ॥१९॥ किमलब्धनदीनानेनामुना
हतजन्मना । अनदीके जनपदे वासादजननं वरम् ।। २० ॥ परिपाकस्तु
भाग्यानामस्माकं समुपस्थितः ।। यदादिष्टोऽसि विबुधैः प्रवर्तय महान-
दीम् ॥ २१॥
हे महामुनि ! हमलोग ही इस त्रिलोक कृतार्थ हो गये, जो हमलोग इस आश्रममें आपके साथ सनाथ हो
कर रहते हैं। बहुत दूर दक्षिणमें यह विषय वर्णन किया जाता है कि समस्त वस्तुओंसे पूर्ण होनेपर भी यह देश
विना नदोके शोभा नहीं पाता है। नदी स्नान के बिना इम व्यर्थ जीवनसे क्या लाभ है ? बिना नदीके देशमें रहने
को अपेक्षा जन्म हो न लेना अच्छा है। हमलोगों के भाग्यका फल उदय हुआ है, जो आपको देवताओंने आदेश
दिया है। उस महानदीको लाइये ।।२।।
प्रवर्तितायां देशेऽस्मिन्महानद्यां तवानघ । कदा नु खलु यास्यामः
कृतलानाः कृतार्थताम् ॥२२॥ किं वितर्केण बहुना प्रयत्नः क्रियतां ध्रुवम् ॥
समानेतु जगद्वन्द्यां शरण्यां सरिदुत्तमाम् ।। २३ ।।
इस देशमें आपके द्वारा महानदीके लाये जानेपर हमलोग स्नान करके कृतार्थ होंगे। बहुत आडम्बर बारजाल
से क्या ? संसारको वन्दनीय एवं आश्रयदायिनी उत्तम नदीको लाने के लिये निश्चय ही प्रयन कीजिये ॥२३॥
भिरद्वाज उपाच-
स तेपां वचनं हृद्यं मानयित्वा महादिजः ॥ समानेष्यामि सरित-
मिति चो विनिश्चयम् ॥ २४ ॥
श्रीभारद्वाज बोले-उन प्राण लोगोंके वचनको पदयसे मान कर प्रमापि अगस्त्यजीने "नदीको ले आऊंगा"
ऐसा निश्चय किया ॥२४॥
श्रीमान्दपुगणान्तर्गत
५२९
अथ सुवर्णमुरार्यानयनायागस्त्यकृततपाप्रकार:
मुनीश्वरैरनुज्ञातस्तानभ्यय॑ सुरानपि ॥ विशेषपूजा विधिवद्विधाय
पुरविद्विषः ॥ २५ ॥ अङ्गीकृत्य व्रतं गाढं बहुलक्लेशनुःसहम् ॥ अनन्यसु-
लभं यत्नात्स चकार महत्तपः ॥ २६ ॥ घोरेपु धर्मदिवसेष्वन्तरस्थो हवि-
भुजाम् ॥ चतुर्णी सवितृन्यस्तदृष्टि पययो क्लमम् ॥ २७॥ वार्षिकेषु
दिनेग्रयायुसम्पातदुःसहैः ॥ आसारैस्ताड्यमानोऽपि नोवेगमगमद्धृ-
दि ॥ २८ ॥ हेमन्ते समये तिष्ठन्कण्ठघ्नेषु वारिषु ॥ जपध्यानपरो भूत्वा
न काञ्चिदिकृति ययौ ॥ २९ ॥
मुनियोंसे आज्ञा पा, उन देवताओं और विशेषकर शिवजीको पूजा करके तथा दुःसह एवं य त क्लेश.
युक्त कठिन व्रतको अङ्गीकार करके, जो दूसरों के लिये सुलभ नहीं, ऐसी कड़ी तपस्या बड़े यत्नसे वे करने लगे। घोर
भीष्म के दिन में चार अग्नियों के मध्यमें बैठे एवं सूर्य की ओर दृष्टि लगाये रहनेपर भी उन्होंने क्लेश नहीं पाया । वर्षाके
दिनों में प्रचण्ड वायुके बहने से दुःसह यून्दोंसे ताड्यान होने पर भी उनके हृदयमें कुछ भी घबराहट नहीं हुई । हेमन्त-
में कण्ठपर्यन्त जलमें रह कर जपध्यानमें परायण होने पर भी वे कुछ भी विकृत नहीं हुए ॥२९॥
तनः समोहितार्थस्य विलम्यमवलोक्य सः ॥ पुनर्गाढतरां निष्ठां
प्रपेदे लोकभीषणाम् ॥३०॥ निगृह्य मानसों वृत्ति निराहारो जितेन्द्रियः ।।
अविज्ञातयहित्तिस्तस्थौ पापाणवत्तदा ॥ ३१ ॥ एवं तपस्यतस्तस्य सर्वा-
ड्रेषु हुताशनः ॥ अभ्रंलिहो जलज्ज्योतिर्निश्चकाम भयङ्करः ॥ ३२ ॥ त-
तोऽनुतशिखाजालेरावृताः सर्वतो दिशः ॥ समुदनभयोदिग्ना जनौघाः
परिचुक्रुशुः ॥ ३३ ॥ तदा तथाविधं घोरं जगत्सङ्क्षोभमागतम् ॥ देवा
विज्ञापयामासुनमस्कृत्याजजन्मने ।। ३४ ॥
तब अपने इच्छित फल मिलनेमे विलम्ब देख कर पुनः ससारको डरानेवाली भीषण तरस्यामे ये लग गये।
मनको वृत्तियों का निग्रह करके, निराहार, जितेन्द्रिय, एव बाहरकी वृत्तियोंस ज्ञानशून्य हो कर वे पत्थरके ऐसा हो
गये। इस प्रकार तपस्या करते हुए उनके सर शरोरसे आकाश को छूती हुई जाज्वल्यमान एवं भयानक अग्नि
शिखा निकरने लगीं। तब उस अद्भुन शिस्त्राओंकी जालसै सब दिशायें घिर गई एवं चारों ओरसे भयसे व्याकुल
जनता चिल्लाने लगी। तब उस प्रकार आई हुई संसारकी पोर विपत्तिको देवताओं ने प्रणाम कर ब्रह्माको
कहा ॥ ३४ ॥
५३० श्रीयेस्टाचलमात्म्यिम अथागस्त्याममं प्रति चतुर्मुखागमनम् तानाश्चास्य ततो ब्रह्मा सिद्धगन्धर्वसेवितः ॥ प्रादुरासीत्कुम्भभुवः पु- रोभागे तपस्यतः ॥ ३५ ॥ तमागतं समालोक्य ब्रह्माणं परमं द्विजः ॥ प्रणम्य विविधैस्तोत्रैस्तोषयामास तन्मनाः ॥३६॥ ततस्तं विनयानम्रमगस्त्यं वीक्ष्य पद्मभूः ॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा पूतां गिरमुपाददे ॥ ३७॥ उनको आश्वासन दे कर, सिद्ध, गन्धर्वो से सेवित ब्रह्माजी तपस्या करते हुए अगस्त्यके सम्मुख प्रकट हुए। आये हुए उस ब्रह्माको देख कर उस ब्राह्मणने प्रणाम कर विविध प्रकारके स्तोत्रसे उनको प्रसन्न किया। विनयसे नम्न उस अगस्त्यको देख कर ब्रह्मा प्रसन्नतासे पवित्र वचन बोले ।। ३७ ।। बह्मोवाच- परितुष्टोऽस्मि तपसा दुश्चरेण तवानघ ॥ वृणीष्व यद्यदिष्टं ते तत्त. हास्यामि सुव्रत ॥ ३८॥ ब्रह्मा बोले-है अनघ ! तुम्हारी तपस्यासे मैं प्रसन्न हूं। हे सुव्रत ! जो तुम्हारी इच्छा हो, मांगो। मैं दूंगा॥ ३८॥ अगस्त्य उवाच- तव प्रसादात्सकलमुपपन्नं मम प्रभो ॥सम्प्रयच्छसि चेत्कामं याचे निःशङ्कया घिया ॥ ३९ ॥ नदीहीनमिमं देशं दृष्ट्वा खिद्यति मे मनः ॥ अ. र्धावपोषरहितं श्रुतिपाठमिवाधिकम् ॥ ४० ॥ उर्वो पावयितुं दक्षा रक्षित च महानदीम् ॥ प्रसादं कुरु देवेश ममेष्टमिदमेव हि ॥४१॥ अगस्त्य बोले-हे प्रभो ! आपकी प्रसन्नतासे मुझको सब कुछ प्राप्त है। यदि आप मनोरथको पूर्ण कर देंगे सो में निःशङ्क युद्धिसे मांगता हूं कि इस देशको नदीसे हीन, अर्थज्ञानसे रहित येद पाठो जैसा, देस कर मेरे मनमें खेद हो रहा है । अन. हे देवेश ! पृथ्वीको पवित्र स्था सुरक्षित करनेकी समर्थ शोला नदीको देनेके लिये मेरे ऊपर कृरा कीजिये, यहो मेरो अभिलापा है॥४॥ अथागस्त्यमार्थनया गहां प्रति चतुर्मुखचोदना श्रीमरदास उप- अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा भूपादेवमिति ध्रुवन् ॥ सस्मार मनसा प्र. मा सुरवरमाश्रयां नदीम् ॥ ४२ ॥ अयोपेत्य विपद्गमा पुरस्तात्परमेष्ठिः श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ५३१ नः ।। अतिष्ठन्मुकुटन्यस्तप्रशस्तानलिभासुरा ॥ ४३ ॥ स्वशासनात्समा- यातां विनयानतमस्तकाम् ॥ तां सर्वजगतां धात्रीमिदं वचनमब्रवी- त्॥४४॥ भारद्वाज बोले-अगस्त्य वचनको सुन कर प्रमाने-ऐसा ही होगा यह पहते हुऐ मनसे आकाशगङ्गाको स्मरण मिया । उसी वक्त मझाके आगे आ फर आकाशगङ्गा मुकुटमें अखलि लगा कर खड़ी हुई। अपनी आज्ञासे आई हुई तथा विनयसे मस्तक झुकाई हुई, उस सर्व मंसारको धात्री गलामे ब्रह्माजी यह वचन योले ॥४४॥ प्रमोग- गङ्गे मयानुशास्यासि कार्य लोकोपकारके ॥ तवापि लोकरक्षायां म- मेय नियता स्थितिः ॥ ४५ ॥ देशे नदीविहीनेऽन प्रवर्तयितुमापगाम् ।। हितार्थ सर्वलोकानां कुम्भजन्मा समीहते ॥४६॥ तस्मात्त्वमवतीयों: स्वांशेनैकेन भूजनान् ॥ पुनीहि गच्छ वसुधामेतद्दर्शितवमना ॥ ४७ ।। भूलोके सम्प्रवृत्ते तु प्रवाहे सिद्धिकाक्षिणः ॥ सेविष्यन्ते सुरवरा मुनि- वर्याश्च सन्ततम् ॥ ४८ ॥ नदायूत्तमतां याहि त्राहि त्वत्संश्रयाचनान् ॥ कुरु प्रियमगस्त्यस्य गच्छ भद्रे यथासुखम् ॥ ४९ ॥ ब्रह्मा बोले-हे गौं ! लोकके उपकारके कार्यमे तुम मेरे द्वारा शासित होती हो क्योंकि मेरी तरह तुम्हारी भी स्थिति लोपरक्षाके लिये ही है। इस नदीविरहित देशमें, सब लोकोंकी भलाई के लिये, अगस्त्य नदी लाना चाहते हैं । इसलिये तुम एक अंशसे पृथ्वीपर अवतार ले पर इनके दिखलाये हुए रास्तेसे पृथ्वीको जाओ और भूवासि- योको पवित्र करो। पृथ्वी पर तुम्हारे प्रवाहके जाने पर सिद्धिको चाहनेवाले देवता और मुनिगण तुम्हारी सदा सेवा करेंगे। तुम नदियोंमें उत्तम हो जाओ। अपने आश्रित मनुष्यकी रक्षा करो, अगस्त्यका प्रिय कार्य करो। हे भद्रे! यथा सुप जाओ ॥ ४६ ॥ मरदाज उवाच- इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे ब्रह्मा तया नद्या च तेन च ॥ प्रणामपूजनस्तोत्रैवि. शेरैरभिनन्दितः ॥५०॥ अथ गङ्गा मुनिपतेः पुरस्तात्स्वांशसंभवाम् ॥ दिव्यतेजोमयी मूर्ति दर्शयित्वा यथोऽब्रवीत् ॥५१॥ भारद्वाज बोले-ऐसा कह कर उस नदी और अगस्त्यसे प्रणाम, पूजन, एवं स्तोत्र विशेषसे अभिनन्दित हो कर ब्रह्मा अन्तर्धान हो गये। अब मुनिपतिके आगे गङ्गा अपने अंशसे उत्पन्न, दिव्य और तेजोमयी मूर्तिको दिखला कर वचन बोली ।। ५१॥
५३२ श्रीवेष्टाचलमाहात्म्यम् अथागस्त्यसमीपे स्वांशत्वेन गङ्गाकृतनद्युत्पत्त्यभ्युपगमः गलोवाच- मदीयांशोऽयमवनी संप्राप्य मुनिवल्लभ ॥ पूरयिष्यति तेऽभीष्टं नदी- रूपं समाश्रितः ॥२२॥ गगा बोली--हे मुनिवल्लभ ! यह मेरा अंश नदीरूपमे पृथ्वीको प्राप्त हो कर तुम्हारी इच्छाको पूर्ण करेगा ।।५।। भरद्वाज उपात्र इत्युक्त्या सिद्धवाहिन्यां गतायां तत्प्रयुक्तया ॥ गन्तव्यं वमना केनेत्युक्तो मुनिस्वाच ताम् ॥ ५३ ॥ भारद्वाज बोले-ऐसा कह कर आकाश गङ्गाके चले जानेपर उसके द्वारा नियुक्त अंशके पूछनेपर कि किस मार्गसे जाना होगा, मुनि उस अशमृर्निसे बोले ।। ५३ ।। अगरत्य उवाच- गच्छन्पुरस्तात्कल्याणि त्वदीयगमनोचितम् ॥ अहं प्रदर्शयिष्यामि मार्ग त्वं मामनुव्रज ॥ ५४॥ इत्युक्ता मुनिना तेन संप्रहृष्टा तवानघ । यदिष्टं तत्करिष्येऽहमिति प्रोवाच सा शुभा ॥५६॥ अथ मुनिरवतार्य तां नगेन्द्रादततटिनीतनुमभ्रसङ्गिङ्गात् ॥ मुदिततरमना ययौ पुरस्तात्तदभि- मतां पदवी प्रदर्शयन् सः ॥५६॥ इति श्रोस्कान्मपुराणे तीर्थखण्डे श्रीसुवर्णमुसरीमाहात्म्ये सुवर्णमुसाविभावर्णनं नाम चतुर्थोऽध्याय: ।।४।। अगस्त्य बोले- तुम्हारे मागे आगे चलना हुआ तुम्हारे चलने के योग्य मार्गो में दिखलाऊंगा। तुम मेरे पोछे पीछे आमओ । मुनिफे इस प्रकार कहनेपर उसने मुनिसे कहा-हे अनय । जो तुम्हारी इच्छा है मैं वही करूंगी। भय मुनि किनारों को तोड़नेवाली शरीरधारिणीको, आकाशतक ऊंच गवाले पर्वतसे उतार कर, आनन्दित मनसे उसके योग्य मार्गको दिसलाते हुए उससे आगे आगे चले ॥५६॥ ॥ इति चतुर्योऽध्यायः॥
पञ्चमोऽध्यायः इन्द्रादिक सुरकी स्तुती, स्वर्णमुखी कर लक्ष्य । नाम करन श्रीस्वर्णमुखी, मुनिवर्णन प्रत्यक्ष ॥१॥ मरबाज मुनिका कथन, मुखरी महिमा धन्य । प्रतिमा दान विधान पुनि, ऋषि अगस्त्य कृत पुन्य ॥ अथ सुवर्ण मुखरी मति शक्रादिस्तुतिः भरद्वाज उवार-- तदा दिव्या विमानस्थाः शक्रमुख्या दिवौकसः ॥ अगस्त्यमनुयोन्ती तामनुजग्मुर्महापगाम् ॥१॥ नवावतारां तां दिव्यां सर्वे च मुनिपुङ्गवाः ॥ कृताञ्जलिपुटाः स्तोत्रैरनुयाताः सिपेदिरे ॥ २॥ सिद्धचारणगन्धर्वाः स- म्भूताश्च सहस्रशः ॥ तां नदीं तं मुनीन्द्रं च प्रशशंसुः शुभैः स्तवैः ॥३॥ सुधोपमानममलं दिष्टया लब्धमिदं जलम् ॥ इत्यौत्सुक्यरसायत्ता ननन्दु- धरणोजनाः ॥ ४ ॥ तदा दिनेशाद्देवस्य पद्मयोनेः समोरणः ॥ शृण्वतां सर्वदेवानामिदं वचनमब्रवीत् ॥५॥ भारद्वाज बोले- तब विमानपर बैठे हुए इन्द्र इत्यादि देवता अगस्त्यके पीछे पीछे जाती हुई उस महानदीके पीछे पीछे आये । नये और दि-य अवतारवाली उस नदीको, हाथ जाड कर पीछे पीछे जाते हुए सब मुनिगण स्तंत्रसे प्रसन्न करने लगे। हजारों एकत्र हुए सिद्ध, चारण और गन्धर्व उस नदी और उस मुनिको शुभ स्तुतिसे प्रशंसा करने लगे। अमृत के तुल्य, विमल यह जल प्राप्त हुआ है, इस प्रकार उत्सुकतासे भरे हुए पृथ्वीके मनुष्य आनन्द करने लगे। तब ब्रह्मदेवकी आज्ञासे वायु सव देवताओंके सुनते रहते यह वचन बोले ॥५॥ अथ वायुकथितसुवर्णमुखरीनामनिप्पत्ति: वायुरुवाच- सुवर्णमिव लोकानां भागधेयादियं नदी ॥ नीता भुवमगस्त्येन ।
भीवेट्टाचलमाहात्म्यम् मुखरीकृतदिङ्मुखा ॥६॥ तस्माद्यास्यति विख्यातिं सर्वलोकाभिनन्दिताम्।। सुवर्णमुखरीनाम्ना धान्ना कैवल्यसम्पदः ॥७॥ एषा सुवर्णमुखरी सरित्सु सकलास्वपि ॥ विशिष्टा सेवनीया च ब्रह्मणो वचनं त्विदम् ॥८॥ वायु वेले-सुवर्णके जैसे संसारके भाग्यसे दशों दिशाओं को मुसरित करती हुई, यह नदी पृथ्वीपर अगस्त्यसे लायी गई है। इसलिये यह संसारमें, कंवल्यको सम्पत्तिके आधार सुवर्णमुखरीके नामसे सब लोकोंसे चन्दिन प्रसिद्धि पावेगी। यह सुवर्णमुखगे नदी सब नदियोंमें विशेप प्रकारसे सेवन करनेके योग्य है यह मझाका वचन है।॥ ८॥ अधागस्त्यकृतस्मानीतसुवर्णमुखरीम हिमानुवर्णनम् भरद्वाज उवाच- श्रुत्वेत्यं पवनेनोक्तं वचनं कुम्भसम्भवः ॥ तुतोष विस्मयाकान्तः स्वान्त पुलकिताङ्गकः ॥९॥ एवमेवा दिव्यनदी नानपानादिकल्पनैः ॥ सौख्यायहा मनुष्याणां प्रतिष्ठामगमद्भवि ॥१०॥ आज्ञया पद्मगर्भस्य तटि- न्याकाशवाहिनी ॥ सुवर्णमुखरीनाना पुनात्यात्मैकसंश्रयान् ।। भारद्वाज बोले-वायुसे कहे हुए इस प्रकारके वचनको सुन कर अगस्त्य विस्मयसे आक्रान्त हो कर प्रसन्न हुए । इस प्रकारसे दिव्य एवं मनुष्यों को स्नान पन इत्यादिकोंसे सुख देनेयाली नदी पृथ्वीमे प्रतिष्ठाको प्राप्त हुई। प्रझाको आज्ञासे आकाशगङ्गा नदो सुवर्णमुसरी के नामसे अपने अनन्य आश्रितोंको पवित्र करती है ।।११।। यह गिरीन्द्रान्वनमण्डलं च देशाननेकान्सरिदुत्तमेयम् ॥ क्रमादति- कम्य निपेव्यमाणा महानदीभिर्गिरिसम्भवाभिः ॥ १२॥ रोगाहतानामधि- कातुराणामनामयैकप्रतिपादकानि ॥ अन्तहिःसम्भृतमूरितापनिवारणानि प्रियकारणानि ॥१३॥ विहारलोलविरप्रकाण्डशुण्डामहाघातरयोत्थितेन ॥ पुप्पोपहारं पृपनोत्करण हर्षाहदानीव दिवाकरस्य ।। १४ ।। सौगन्धिका- म्भोरुहकैरवाणां सौरभ्यसंवासितदिड्मुखानाम् ॥ हिरेफभाग्यफनिकेतना- नामाचारमूनान्यतिनिर्मलानि ॥ १५॥ लीलावगाहोत्सुकनाफनारीसीमन्त- सिन्दूररजोऽरुणानि ॥ तत्केशपाशच्युतपारिजातमसूनगन्धैरघियासिता- नि ॥ १६ ।। सा पिनती सम्भृतमहलानि स्वादन्यपशन्यतिनिर्मलानि ॥ सुघोपमानानि सुरेन्द्रस्नोः पयांसि पापप्रतिघातुकानि ॥ ॥१७॥ अ.
श्रीस्कन्दपुगणान्तर्गत ५३५ ~~~~ , , . गस्त्यशैशात्समवाप्तजन्मा नीता भुवं कुम्भसमुद्भवेन ॥ प्रशस्ततोाँघविरा- जमाना समाययौ दक्षिणवारिराशिम् ॥ १८ ॥ अनेकों पर्वतो. वनों एवं देशोंको क्रमसे पार कर, रोगसे पीड़ित अत्यन्त व्याकुल मनुष्यों को नौरोग करनेवाले--, थाहर और भीतरके अनेकों तापको निवारण करनेवाले-, प्रियके कारण, अपने सुगन्धसे दशो दिशाओंको सुगन्धित करनेवाले तथा भ्रमरके भाग्यका एक हो आलप सुगन्धित कमल और कुमुदिनीके आश्रय- अत्यन्त निर्मल--, लीलापूर्वक स्नान करती हुई स्वर्गकी स्त्रियों के सीमन्त के सिन्दूरके संसर्गसे लाल-, उनके फशपाशसे गिरे हुए पारिजातके पुष्पके गन्धसे सुवासिन-, अत्यन्त मङ्गलदायक- स्वादिष्ट, बिना पङ्कके-, अति निर्मल-, अमृत के तुल्य तथा इन्द्र के पुत्र (अर्जुन) के पापको नाश कानेवाले जल को ले कर, अगस्त्यरूप पर्वतसे उत्पन्न हो कर अगस्त्यसे पृथ्वीर लयो गयी हुई प्रशस्त, तीर्थसमूहोंसे शोभित, मानो जलक्रीडामें निमन हाथोके सुडद्वारा वेगके साथ प्रताड़ित करनेसे उत्पन्न अपने जल तरह के स्फुरित जलकोंसे सूर्यको अध्यं प्रदान करतो हुई पर्वतोंसे उत्पन्न बड़ी नदियोंसे सेवित यह उत्तम नदी, दक्षिण समुद्रको आई ॥१८॥ सीकराक्षतविन्यास रत्नदीपार्पणैरपि ॥ प्रत्युद्ययुस्तामम्भोघेर्वीचयोऽ भिमुखागताः ॥१९॥ तरङ्गहस्तैरालिङ्गच संभाव्यैनां समागताम् ॥ चका- र सरितां नाथः प्रियमाघोषभाषणैः ॥ २०॥ प्राप्तायामनुकूलायां तदा त- स्यामपानिधेः ॥ प्रहृष्टेन तरङ्गेण जीवनं ववृधेतराम् ॥ २१ ॥ इत्यसं. सृज्य सरितमगस्त्यस्तामुदन्वता ॥ स्तुत्वा ययौ समामन्त्र्य कृतकृत्यो यह- च्छया ॥ २२॥ सरङ्गोंकी छोटी छोटी बूंद रूपी अक्षतके प्रदान एवं रत्नरूप दीप अर्पण करते हुए समुद्र-तरह उसका स्वागत करनेके लिये उसके आगे आये। तरङ्गरूपी .हाथोंसे आलिङ्गन करके इस आई हुई नदीको समुद्रने अपनी गर्जनारूप भापणसे सन्तुष्ट किया। उस अनुकूल नदीके आने पर उस समुद्रका जीवन आनन्दयुक्त सरकोंसे उत्फुल्ल हो गया। इस प्रकार नदीको उत्पन्न कर और उसको समुद्रसे मिला का, उससे सम्मति ले कर, फतहत्य हो, अपनी इच्छासे अगस्त्यजी चले गये ॥ २२ ॥ अर्जुन उवाच- त्वयैप कथितो ब्रह्मन्महानद्याः समुद्भवः ॥ अस्याः प्रभावं भगवन्नि- दानी ओतुमुत्सहे ॥ २३ ॥ अर्जुन वोले-है ब्रह्मन् ! आपने इस नदीको उत्पत्तिको कहा । हे भगवन् ! अब इसको महिमाको हमलोग सुनना चाहते हैं ।। २३ ॥
श्रीवङ्कटाचलमाहात्म्यम् rma-www- अथ भरद्वाजवर्णितसुवर्णमुखरीमाहात्म्यम् भरद्वाज उवाच--- अंहोनियहणं सर्वश्रेयसामेककारणम् ॥ शृणु माहात्म्यमस्यास्ते कथयिष्यामि पाण्डव ॥ २४ ॥ पाश्चात्त्यं जन्म संप्राप्य ज्ञानिनां कर्मणः क्षये ॥ सुवर्णमुखरीस्नानं सिद्धयेद् ब्रह्मत्वकारणम् ॥ २५ ॥ एतां सुवर्ण मुखरी योजनानां शतैरपि ॥ स्मृत्वा मनुष्यः पापेभ्यो मुच्यते नात्र संश- यः ॥ २६ ॥ नि:क्षिसमस्थि जन्तूनां सुवर्णमुखरीजले ॥ सोपानतां समा- याति ब्रह्मलोकाधिरोहणे ॥ २७ ।। स्मरन्तः स्वर्णमुखरी यत्र कुत्रापि मान- याः ॥ तोयान्तरेषु स्नात्वाऽपि लभन्ते फलमुत्तमम् ॥ २८ ॥ भारद्वाज बोले-हे पाण्डव ! पातकका नाशक एवं सत्र कल्याणोंका एकमात्र कारण इस नदीके माहात्म्य- को मैं तुमसे कहूंगा, सुनो । ज्ञानियोंको जन्मान्तरमें ब्रह्मत्वका कारण सुवर्णमुम्बरीका स्नान कर्मके नाश होनेपर सिद्ध होता है। सौ योजनसे दूर भी इस सुवर्णमुखरीको स्मरण करके मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है, इसमें संशय नहीं है । प्राणियोंकी अस्थियां सुवर्णमुखरीके जलमें पड़नेसे ब्रह्मलोकमें जानेके लिये सोपानको तरह उसका साधन हो जाती हैं । जहां कहीं दूसरे जलमें भी सुवर्णमुखरीको स्मरण करते हुए स्नान करनेसे मनुष्योंको उत्तम फल मिलता है ॥२८॥ तावदेवाभिभूयन्ते नराः पातककोटिभिः ॥ सुवर्णमुखरीस्नानं या- चन्नो लभ्यते शुभम् ॥२९॥ दिव्योन्तरिक्षभौमानि तीर्थानि निजसिद्धये ।। स्मरन्त्यहरहः प्रातः सुवर्णमुखरी नदीम् ।। ३० ।। अगस्त्याचलसंभूता द- क्षिणोदधिगामिनी ॥ पापानि स्वर्ण मुखरी स्मरणादेव नाशयेत् ॥३॥ सुब- णमुखरीस्नानलोलुपेनान्तरात्मना ॥ वाञ्छन्ति मर्त्यतामेव देवाः शमपुरो- गमाः ॥३२॥ सुवर्णमुखरीनोयपुष्टसस्यान्नभोजिनः ॥ न लिप्यन्ते महापा- पैर्दुभोजनशतोवैः ।३३। अपि निष्कमितं पीतं सुवर्णमुखरीजलम् ॥ माशयेद्वितुल्यानि धाशु पापानि देहिनाम् ॥३४॥ तभीतक मनुष्य फरोड़ों पापोंसे डरता है जबतक उमको सुवर्णमुसरीका शुभ रनान नहीं मिलता है। दिव्य अन्तरिक्ष और मोम तीर्थ अपने तीर्थत्वकी सिद्धिके लिये प्रतिदिन प्रातःकाल सुवर्णमुसरीको स्मरण करते हैं। अगस्याचलसे उत्पन्न एष दक्षिणसागरमें जानेवाली सुवर्णमुग्री स्मग्ण फाने होसे पापों को नारा करती है। शक - श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत (इन्द्र) इत्यादि देवता भी सुवर्णमुसरी में स्नानके लालचसे अन्तःकरणसे मनुष्यत्व चाहते हैं। सुवर्णमुसरोके जलसे पुष्ट अन्नको सानेवाले मनुष्य सैकडों दुर्भोजनोंसे उत्पन्न पापसे भी लित नहीं होते । पीया हुआ सुवर्णमुखरोका एक तोला परिमाण जल भी मनुष्योंके पर्वततुल्य पापोंका विनाश कर देता है ॥३४॥ प्राप्यापि मानुषं जन्म सुवर्णमुखरीजले ॥ ये वा स्नानं न कुर्वन्ति तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ ३५॥ सुवर्णमुखरीस्नानं यदेकं विधिना कृतम् ॥ जाह्नवीस्नानकोटीनां समं भवति पर्वसु ॥ ३६॥ गोविन्द इव देवेषु नक्ष- प्रेष्विव चन्द्रमाः ॥ नरप्विव महीपालो भूरुहेष्विव कल्पकः ॥३७॥ महा- भूतेष्विव वियन्मायेवाखिलशक्तियु ॥ गायत्रीव च मन्त्रेषु वज्र देवायुधे- ष्विव ॥ ३८ ॥ तत्त्वेष्विवात्मनस्तत्त्वं रुद्राध्यायो यजुःष्विव ॥ अनन्त इव नागेपु हिमाचल इवादिषु ॥ २९ ॥ पोत्रिक्षेत्रमिव क्षेत्रेष्विन्द्रियेष्विव मानसम् ॥ नदीष्वपि च सर्वासु सुवर्णमुखरी वरा ॥४०॥ मनुष्य जन्मको पा कर भी सुवर्णमुखरी जलमें जो स्नान नहीं करते हैं, उनका जन्म व्यर्थ है । सुवर्णमुखरी- का विधिसे किया, एक भी स्नान यह पर्वकालमे करोडों गङ्गास्नानके तुल्य होता है। देवताओंमें गोविन्दके जैसी, नक्षत्रों में चन्द्रमाके जैसी, मनुष्योंमे राजाके जैसी, पृक्षों में कल्पवृक्षके जैसी, महाभूतोंमे आकाशके जैसी, सब शक्तियोंमे मायाके जैसी, मन्त्रों में गायत्रीके जैसी, देवताओंके आयुधोमें वजूके जैसी, तत्वोंमे आत्मतत्वक जैसी यजुर्वेदमे रुद्राध्यायके जैसी, सापोंमे अनन्तके जैसी, पवतोंम हिमाचलके जैसी, क्षेत्रोंम वाराहक्षेत्रके जैसी, और इन्द्रियोमे मनके जेसी, सब नदियोंमे सुवर्णमुसरी श्रेष्ठ है ॥४०॥ नित्यं स्मरेन्नमस्कुर्यात्कीर्तयेन्मनसाऽर्चयेत् ॥ शुद्धिक्षेमशिवापेक्षी सुवर्णमुखरी शुभाम् ॥ ४१ ॥ "अगस्त्याचलसम्भूतां दक्षिणोदधिगामि- नीम् ॥ ममस्तपापहन्त्री त्वां सुवर्णमुखरी श्रये ॥४२॥ महापातकवि- प्लुष्टं गात्रं मम तवोदकः ॥ क्षालयामि जगद्वात्रि श्रेयसा योजयस्व माम् ॥४४॥" इति सूक्तव्यं सम्पगुच्चार्य नियतो नरः ॥ सुवर्णमुखरीतोये स्नात्वा शुद्धः प्रमोदते ॥ ४४ ॥ शुद्धि क्षेम और कल्याणके चाहनेवाले मनुष्य सुवर्णमुखरीका नित्य स्मरण कर, उसको प्रणाम करे, उसका कीर्तन करें और मनसे उसकी पूजा करे। 'अगस्त्याचलसे उत्पन्न, दक्षिणसमुद्रमें जानेवाली तथा सब पापोंसे शमन करनेवाली, सुवर्णमुखरीका मैं आश्रय ग्रहण करता हू । हे जगन्माना ! मैं महापापोंसे परिपूर्ण अपने शरीरको भीवेटाचलमहात्म्यम् Wawvana तुम्हारे जलसे धोता हूं, तुम मुझको कल्याणके साथ मिलाओ।" इन दो मन्त्रोंको नियमपूर्वक उच्चारण करके सुव- णमुसरीके जलमें स्नान करनेसे मनुप्य शुद्ध हो कर आनन्द लाभ करता है ॥४४॥ ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वमगस्त्येन समाहता ॥ स्वयं मन्दाकिनी मूर्ता सुवर्णमुखरी वरा ॥४५॥ एवंप्रभावा दिव्येयं कीर्तनीया शुभार्थिभिः ॥ मनसा भक्तियुक्तेन स्नातव्या शुभकाक्षिभिः ॥ ४६॥ सोमसूर्योपरागेषु स्नानदानादिकं कृतम् ।। स्यादमेयफलं पार्थ सुवर्णमुखरीतटे ॥ ४७ ॥ पूर्वमें ब्रह्मासे बनाई हुई अगस्त्यसे लाई हुई यह सुवर्णमुखरी श्रेष्ठ स्वयं मन्दाकिनीकी मूर्ति है। कल्याणको चाहनेवालेको इस प्रकारके प्रभावशाली इस दिव्य सुवर्णमुखरीका मनसे कीर्तन एवं भक्तिपूर्वक उसमें स्नान करना चाहिये। हे पार्थ ! चन्द्र और सूर्यके प्रवणोंमें सुवर्णमुखरीके तटपर किया हुआ स्नान दान इयादिक अनन्त फलवाले होते है॥४७॥ सङ्क्रान्तावयने पुण्ये व्यतीपातेऽथ वासरे ।। सुवर्णमुखरीलानं कुल- कोटि समुद्धरेत् ॥ ४७ ॥ जन्मः जन्मदिवसे सुवर्णमुखरीजले ॥ स्नात्वा विधिवदामोति क्षेमारोग्यसुखश्रियः॥४९॥ दुःस्वमविनजं भूतग्रहःस्थान तथा ॥ सुवर्णमुखरीतोये स्नात्वा तरति किल्बिषम् ॥ ५० ॥ संक्रानिमें, अयनमें, व्यतिपातमें अथवा एकादशीमें सुवर्णमुसरीका स्नान करोड़ों कुलका उद्धार करता है। मनुष्य अपने अन्मनक्षत्र मऔर अपने जन्मदिनमें सुवर्णमुखरीके जलमें, विधिसे स्नान करनेसे कुशल, आरोग्य, सुख, और श्री को पाते है । मनुष्य सुवर्गमुखरीके जलमें स्नान करके दुःस्वप्न और विनसे उत्पन्न स्था भूत एवं ग्रहोंफे दुष्ट म्यानमें स्थिनिसे उत्पन्न अनर्थको पार हो जाता है ॥२०॥ सुवर्णमुखरीतीरे गोपादप्रमितां भुवम् ॥ दत्वा सर्वमहोदामाद्यत्कलं तवाप्नुयात् ॥५१॥ धेनुं सवलालबारां सुवर्णमुखरीतटे ॥ दत्त्वा विप्राय विधिवद्याति ब्रह्म सनातनम् ॥५२॥ पुण्यकालेपु दानानि विधेयान्यखिला. न्यपि ॥ इहामुत्र फलपात्यै सुवर्णमुखरीतटे ॥ ५३ ।। जपो होमस्तपो दानं पितृकर्म सरार्चनम् ॥ कृतं भवेच्छतगुणं सुवर्णमुखरीतटे ॥ ५४॥ मुवर्णमुसरोके तौर पर गोये सुर मात्र भूमि देनसे यही फल मिलता है जो, फळ सय पृथ्वीफे दान फरनेसे मिलता है । मुरर्णमुपरीके सटपर बन मोर अलङ्कारों से युक्त गौ, माझगयो देनेसे सनातन प्रमपदको मान होता है। इस लोक और स्वर्ग लोक फलो लिये सूवर्णमुरारीफे वटपर पुण्यकाल सभी दान करने चाहिये। जप, होम, पान, मय, शिरम तया देवास पूनम, सुवर्णहरो सटर फ्रनेसे मोगुने हो जाते हैं। ५४ ।।
श्रीस्वन्दपुराणान्तर्गत अन्यत्ते कथयिष्यामि विधेयं व्रतमुत्तमम् ॥ सुवर्णमुखरीतीरे प्रति- वर्षे सुखार्थिभिः ॥ मेघकाले रविकरैस्तिरोधानमुपागतः ॥ यदोदेति मुनिः श्रोमान्मित्रावरुणनन्दनः ॥५६॥तस्मिन्दिने ये नियताः स्नानमस्यां प्रकुर्वते॥ तैः कल्पं च सुरायासे स्थीयते कुरुनन्दन ॥ ५७ ॥ तदाऽगस्त्यस्य ये रूपं सुवर्गेन विनिर्मितम् ॥ विविनों ददते पार्थ ते यान्ति ब्रह्म शाश्वत- म् ॥ ५८॥ सुखके चाहने वालों से प्रतिवर्ष सुवर्गमुखरीके तट पर किये जाने योग्य दूसरा प्रत मैं कहता हूं। मेयके समयमें (वर्षा कालमें ) सूर्यके किरगोंसे अस्त को प्राप्त हुए वरुगके पुत्र अगम्त्यका जब उदय होता है, उस दिन जो नियम- पूर्वक इसमें स्नान करने हैं, हे कुरुनन्दन ! वे कल्पपर्यन्त देवताओंके लोकमें (स्वर्ग लोक) रहते हैं। अगस्त्यके उदयके दिन जो कोई अगस्त्यको सुवर्ण निर्मित प्रतिमा का, विधिपूर्वक दान करते हैं, हे पार्थ! वे शाश्वत ब्रह्मपदको प्राप्त हो जाते है ।। ५६॥ विधिना केन कर्तव्यं व्रतमेतन्महामुने । तन्ममाचक्ष्व सकलं जिज्ञा. सोस्तु महात्मनः ॥ ५९॥ अर्जुन नोले-हे महामुनि ! महात्मा अगस्यका यह प्रा किस विधिसे करना चाहिये। हे महात्मा ! वह सर आप सुनने की इच्छा करने वाले मुझसे कहिये ॥ ५६ ॥ अथागस्त्यप्रतिमादान विधि: भरद्वाज उवाच- अगस्त्यस्योद्यदिनं ज्ञात्वा नियतमानसः ॥ स्वशक्त्या कारयेद्रूपं तस्य हेम्ना महामुनेः ॥ ६० ॥ सुवर्गभास्परच्छायं जटायन्धमनोहरम् ।। दधानं करपद्माभ्यामक्षमालां कमण्डलुम् ।। ६१ ।। वसानं मृहुलं वल्कं मृ- गचर्मोत्तरायकम् ।। सौम्यं भस्माङ्करुचिरं रुद्राक्षकृतभूषणम् ।। ६२ ॥ एवं विवाय तद्रूपं स्नात्वा नियतमानसः ।। आचार्य गन्धपुष्पाद्यैरलकृत्य या. विवि ।। ६३ ।। शालेयतण्डुलानां तामाढकस्योपरि स्थिताम् ॥ वनदयस- मायुक्तां प्रतिमा प्रतिपूजयेत् ।। ६४ ॥ भरद्वाज योरे-अगस्त्यके उदयका दिन जान कर मनुष्य संयत मन्तःकाणगला हो अपनी शक्ति अनुसार उस महामुनिकी सोनेकी प्रतिमा मनवारे। सुवर्गके समान रद्वाला, मुन्दर जटायन्धनमाला, दोनों हाथोंसे अझमाला भोर कमण्डलु धारण किया हुआ मृदु यकल यमाला. मगचर्म उत्तरीय वाला, सन्दर हटानके भवणावाला..
५४० श्रीगटाचळमाहात्म्यम् भस्म धारण किया हुआ सुन्दर मूर्तिवाला-अगस्त्यके रूपको बना कर नियत मनसे स्नान कर, गन्ध, पुष्प इत्यादिसे आचार्यको यथाविधि अलंकृत कर, शालिधान्यके एक सेर तण्डुल (चावल) पर, दो वनके सहित स्थापित उस प्रतिमाका पूजन करे ॥ ६४ ॥ विन्ध्यसंस्तम्भनो वार्धिचुलकीकृतिपेशलः ॥ ब्रह्मादिसर्वदेवानां तेज- सा सुप्रकाशितः ॥ ६४ ॥ अगस्त्यः कुम्भसम्भूतो देवासुरनमस्कृतः॥ प्रातिमामोतु महती दानेनानेन मे प्रभुः ।। ६६ । इमं मन्वं समुच्चार्य धारापूर्व सदक्षिणम् ॥ दत्वा विमुक्तः पापेभ्यो याति ब्रह्म सनातन- म् ॥६७॥ जन्मान्तरकृतैनमिह जन्मकृतैरपि ॥ महापापोपपापौधैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६८ ॥ ब्रह्माद्याः सकला देवाः सनकाया महर्षयः । चरा- चराणि भूतानि प्रीति यान्ति न संशयः ॥ १९॥ "विन्ध्याचलकी वृद्धिको रोकने वाले, समुद्रको चुल्लुमे पीने वाले, ब्रह्म इत्यादि सब देवतायोंके तेजसे प्रकाशित, कुम्भसे उत्पन्न, देवताओं और असुरोंसे नमस्कृत, प्रमु अगस्त्य इस दानसे प्रसन्न होवें"। इस मन्त्रको उच्चारण फरके जलधाराके साथ, इस प्रतिमाका दक्षिणाके सहित दान करनेसे मनुष्य सब पारोंसे छूट कर सनातन प्रमको जाता है और जन्मान्तरफे एवं इस जन्म किये हुए महापार और उपापोंक समूहोंसे छूट जाता है, इसमें संशय नहीं है । और उससे ब्रह्मा इत्यादि सब देवता, सन्क इत्यादि महर्पि तथा चर और अचर सब जीव प्रसन्न होते हैं, इसमें संशय नहीं है ॥६६॥ कृत्वा व्रतमिदं पुण्यमगस्त्यस्य च सन्मुनेः ॥ प्रीत्यर्थ भोजयेदिया- न्यथाशक्ति सदक्षिगम् ॥ ७० ॥ तस्मिन्कर्मणि चाशक्तो यथाशक्ति महीसुरान् ॥ स्वर्णधान्यादिदानेन तोपयेद्भक्तिसंयुतः ॥७१ ॥ तिथिं न वितथीकुर्यात्तां यत्नेन समाचरेत् ॥ यत्किश्चिदपि चावश्यं कर्म निर्मलपूरु- पः ॥ ७२ ।। महामुनेरगस्त्यस्य परिपकं तपःफलम् ॥ नदी सुवर्णमुखरी कीर्तनीया सुरासुरैः ॥७३॥ एवं ते कथितः सम्यड् महानद्याः समुद्भवः ।। प्रभावश्च तदाचः यद्भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ७४ ॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे तीर्यखण्डे श्रीरेट्दाचलमाहात्म्ये सुवर्ण मुसरोप्रभावप्रशसा नाम पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ श्रेष्ठ मुनि अगस्त्यफे इस पवित्र ग्रतको फरके उनकी प्रीनिके लिये यथाशकि, दक्षिणा सहित, प्राह्मणोंको भोजन भी करवाये। उस फर्ममें मशफ होनेसे यथाशक्ति स्वर्ण और धान्य आदि दानसे भक्तिमीफ पारणोंको सन्तुष्ट .
श्रोस्कन्दपुराणान्तर्गत
फरे । उस तिथिको व्यर्थ न जाने देने, अपितु उसका यत्न पूर्वक आचरण करें । निर्मल चित्त हो जो कुछ भी आवश्यक
कर्म हो, उसको भी करे । महामुनि अगस्त्यकी परिपक्क तपस्याका फल सुवर्णमुखरी नदी, देवताओं और राक्षसोंसे
भी कीर्तन की जानी चाहिये । इस प्रकार महानदीकी उत्पत्ति और माहात्म्यको आप लोगोंसे मैने कहा, अब पुनः
जो सुनना चाहते हो सो कहो॥७४ ॥
इति पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥
षष्ठोऽध्यायः
अगस्त्येश महिमा कथन, तीर्थ पितर ऋपि देव ।
मुखरी वेणी व्याघ्र यदि, सङ्ग शत पद सेव ॥१॥
अथागस्त्पतीर्थागस्त्येश्वरयोः प्रभावः
"
अर्जुन उप-
श्रोत्राञ्जलिभ्यां पीत्वाऽपि भवढाक्यामृतं मुहुः ॥ मनो नोपैति मे
तृप्ति भूयः श्रवणकाङ्क्षया ॥१॥ क्रियासमभिहारो मे त्वदाक्याकर्णने-
पिणः ॥ मनःखेदाय मा भूत्ते करुणाभरितात्मनः ॥२॥ इदानीं श्रोतुमि-
च्छामि नद्यामस्यां महामुने ॥ कुत्र कुन समर्थानि तीर्थान्यधनियर्हणे ॥३॥
काः काः पुण्यतरङ्गिण्यः सङ्गता अनया मुने । कुत्र लानेन कृत्ताघा नोप-
यन्ति यमाद्भयम् ॥ ४॥
अर्जुन बोले-आपके वाक्यरूपी अमृतको श्रवणरूपी असलियोंसे पान कर भी मेरा मन पुनः सुननेकी
इच्छासे तृप्त नहीं होता। आपके वचनको सुनने की अभिलाषा करनेवाले मेरे पार यार प्रश्नसे आप जैसे कपासमुद्र
महात्माफे मनमें सेद न होवे । हे महामुनि ! अय यह सुननेत्री में इच्छा करता हूं कि इस नदीमें कहाँ कहाँ पर पापका
नाश करने में समर्थ
कौन तीर्थ है। हे मुनि ! कौन कौन पवित्र नदियाँ इसमे मा मिली हैं ? किस स्थान पर
स्नान करनेसे नष्ट पाप पुरुषोंशे यमसे न डर होता है ?॥४॥
भीवेटापटमाहात्म्यम्
"
हराच्युतादिदेवानां पुण्यान्यायतनानि च ॥ यानि यानि च पुण्यानि
तिष्ठन्त्यस्यास्तटबये ॥५॥ तेषु क्षेत्रेषु मनुजैर्यत्फलं समवाप्यते ॥ वि-
हितैर्विधिवत्लानदानादिशुभकर्मभिः ॥ ६॥ सोपाख्यानमिदं सर्व वेदितु
वेदवित्तम । सञ्जाता महती प्रीतिर्विस्तार्याचक्ष्व मे क्रमात् ॥ ७॥
इस नदीके दोनों तटपर शिव और विष्णुकै पवित्र आयतन (मन्दिर) अथवा और भी जो जो पवित्र तीर्थ हैं,
उन उन क्षेत्रोंमें विधि विहित स्नान, दान इत्यादि शुभ कर्मो से जो फल मनुष्योंको मिलते हैं, उन सबको उपाख्यान-
के साथ जाननेकी बड़ी इच्छा उत्पन्न हुई है। हे वेदके जाननेवाले ! उन्हें आप क्रमसे विस्तार पूर्वक मुझसे
कहिये ॥७॥
मराज उवाप-
यत्पृष्टं भवता पार्थ क्रमाविस्तार्य कथ्यते ॥ आरभ्यागस्त्यतीर्थेन्द्रा-
दस्यास्तीफाघवैभवम् ॥८॥ अखण्डज्ञानरूपेण सर्वलोकहितैपिणा ||
सुरासुराणां सम्भाव्येनागस्त्येन महात्मना ॥९॥ वसुधामवतीर्णयां
प्रथमं तद्धराधरात् ॥ लात्वा यत्र महानद्यां सम्प्राप्नोति कृतार्थताम् ॥१०॥
अगस्त्यतीर्थमित्युक्तं पावनं तज्जगत्रये ॥ तत्र लानेन शुद्धिः स्यान्महापात-
किनामपि ॥ ११ ॥
भारद्वाज घोले-हे पार्थ ! आपने जो पुछा, उसको मैं अगस्त्यतीर्थसे आरम्भ करके उन तीर्थ समूहफे माहा-
त्म्यको विस्तार पूर्वक प्रमसे कहता हूं। अखण्ड शान रूप, सब लोककी भलाईको चाहनेवारे, देवताओं और असुरोंसे
नमस्कृत महात्मा अगस्त्यने, जिसको पहले उस पर्वतसे उतारा था, जिस महानदीमें स्नान करनेसे मनुष्य कृतार्य
होता है, वही ठीनों लोको पवित्र अगस्त्यतीय" कहा गया है। वहाँपर स्नान करनेसे महापापियों को भी शुद्धि
होती है ॥ ११ ॥
अनेकजन्माचरितमहापातफसंहतिम् ॥ निरस्य दिवि मोदन्ते तत्र
लानरता जनाः ॥१२॥ ये तत्र तीर्थे यतिनः कृतलाना यतेन्द्रियाः।।
गोभूतिलहिरण्यादिमहादानानि कुर्वते ॥ १३ ॥ ते प्राप्नुवन्ति सम्पूर्ण
गङ्गादार समाहितः । विहितानां शतगुणं दानानां फलमर्जुन ॥१४ ॥
अनास्ति भगवानीशः ख्यातोऽगस्त्येशसंज्ञया ॥ स्थापितोऽगस्त्यमुनिना
लोफानन्दविधायिना ॥ १५ ॥ लात्वा तस्यां महानद्यां तल्लिङ्गं पूजयन्ति
ये॥ दशानामइयमेघानां फलं सम्माप्नुवन्ति ते ॥१६॥
श्रीस्वन्नपुगणान्तर्गव
५४३
वहां पर स्नान करनेवाले मनुष्य अनेक जन्मोंके किये हुए महापापोंके समूहों का नाश का स्वर्ग में आनन्द
करते हैं। जो जितेन्द्रिय और यति वहां पर स्नान करके गो, भूमि, तिल, सुवर्ण इत्यादि महादान करते हैं, वे गगा-
द्वारमें विधियुक्त किये हुए दानोंके सौगुने फलको पाते हैं। यहां पर लोकको आनन्दित करनेवाले, अगस्त्य मुनिसे
स्थापित अगस्त्येश नामसे प्रसिद्ध भगवान शिव विराजमान हैं। उस महानदीमें स्नान करके जो उस लिङ्गको पूजा
फरते हैं, वे दश अश्वमेधक फल पाते हैं ।। १६ ॥
अथ सुवर्णमुखरीमानकालनिर्णयः
धनूराशिं परित्यज्य यदा मकरमंशुमान् ॥ विशेत्तदयनं पुण्यमु.
त्तरं परिकीर्तितम् ॥ १७॥ तस्मिन्दिने ये नियता नद्यां लात्वा समा-
हिताः ॥ पश्यन्ति पार्वतीनाथमगस्त्येशं सुरार्चितम् ॥१८॥ अग्निष्टोमस-
हस्रस्य वाजपेयशतस्य च ॥ फलं सम्प्राप्य मोदन्ते दिवि देवगणार्थि-
ताः ॥ १९ ॥ मृगसंक्रमवेलायां पुरुषैर्मङ्गलार्थिभिः ॥ अवश्यमेव कर्तव्य-
मगस्त्येशस्य दर्शनम् ॥ २० ॥
धनुराशिको छोड़ कर जब सूर्यदेव मारगशिमें प्रवेश करते हैं, तब पवित्र उत्तगयण कहा जाता है। उस दिन
जो मनुष्य उस नदीमें नियमपूर्वक स्नान करके, देवताओंसे पूजित पार्वतोपति अगस्त्येशके दर्शन करते हैं, वे हजारों
अमिष्टोम, सैकड़ों वाजपेयके फलको पा और देवताओंसे पूजित हो कर स्वर्गमें आनन्द करते हैं । मङ्गलो चाइनेवाळे
पुरुषको मकर संक्रान्तिके समय अगस्त्येशके दर्शन अवश्य फाना चाहिये ।।२०।।
अथ देवर्षिपित्तीर्थमाहात्म्यम्
ऐशान्यां तस्य तीर्थस्य देशे कोशमितेऽर्जुन ॥ अस्ति तीर्थप्रयं
ख्यातं देवर्षिपितृनामभिः ॥२१॥ देवर्षि पितरस्तत्र मुनिना तेन पूजितागा
प्रदुईष्टमनसः सर्वान्समभिवाञ्छितान् ॥ २२ ॥ तदा देवर्षिपितृभि-
रिदं तीर्थवयं कमात् ॥ अस्मन्नामभिरीड्यं स्पादित्युक्तं तस्य सन्नि-
धौ ॥ २३ ॥ तस्मिंस्तीर्थत्रये ये तु लात्वा विहिततर्पणाः ॥ ऋणत्रयवि.
निर्मुक्तास्ते यान्ति दिवमक्षयाम् ॥ २४ ॥
हे अर्जुन ! उस तीफे ईशान कोणमें एक कोशपर देव, भूपि और पितृके नामके तीन तीर्थ है । यहाँपर
उस मुनिसे पूजे जाकर देवता, ऋपि और पितरोंने आनन्द मनसे सत्र इच्छामोंको पूर्ण किया था। उस वक उसके
समीपमें उन्होंने कहा कि ये तीनों वीर्य फ्रमसे (देवतीर्थ, ऋषिनी मोर पितृवीर्य) हमारे नामसे प्रसिद्ध हो।
न तीनों पीयों में स्नान करके ो हर्पण करने हैं, घे मोनों णोंमे छ र अभय हागरे जाते हैं ॥२॥
श्रीबेटावलमाहात्म्यम् वेणीसुवर्णमुखरीमङ्गमवर्णनम् ततः प्रागुत्तरं क्षोण्या योजनद्वयसीमनि ॥ प्राप्ता सुवर्णमुखरी वेणा नाम महानदी । २५ ॥ समुद्ग्ररयाघातनिपातिततद्रुमा ॥ कुल्यानिर्ग- तवाःपूरसमाप्लावितकानना ॥ २६ ॥ उत्तुगपुलिनोत्सङ्गखेलत्कोककुला- कुला || अम्बुजामोदलोलालिमालालीलारवान्विता ॥ २७ ॥ अतिक्रम्प समुत्तुङ्गाननेकान्धरणीधरान् ॥ प्रभूततोयरुचिरा सुवर्णमुखरी गता ॥२८॥ उस जगहसे इशान दिशाके तरफ दो योजनकी दूरीपर सुवर्णमुखरीसे वेणा नामकी महानदी आ मिली है। अवि वेगयुक्त आघातसे किनारेके पक्षोंको गिराती हुई, कृत्रिम (नहर) से निकले हुए जलके प्रवाहसे जंगलको प्लावित फरती हुई, ऊंचे ऊचे वालुकामय रेतीमें खेल करते हुए चक्रवाक समूहसे युक्त, कमलोंके सुगन्धमें आसक्त चञ्चल भ्रमरगणके गुजार शब्दसे युक्त अत्यन्त मधुर जलघाली यह वेगानदी अनेकों ऊंचे पर्वतोंको पार कर सुवर्ण- मुखरीसे मिल गई है ॥२८॥ नदीद्वयव्यतिकरे कृतस्नाना यथाविधि ॥ दशानामश्वमेघानामखण्डं प्राप्नुयुः फलम् ॥ २९ ॥ सङ्गता वेणया पुण्या सुवर्णमुखरी नदी ॥ गिरि- दुर्गममार्गेण ययावुत्तरवाहिनी ॥३०॥ मध्यगेन महीधाणां मार्गेण विपमेण सा ।। गत्वा विरेजे तटिनी योजनानां चतुष्टयम् ॥३॥ पूर्वतस्तस्य देशस्य विषये सार्धयोजने ॥ उदक्कूले महानद्याः प्राग्वाहिन्या मनोहरे ॥ ३२ ॥ अगस्त्येश्वरनामाऽऽस्ते ख्यातं लिङ्गं पुरदिपः ।। स्मरणं देवमानां सम- स्ताघनिवारणम् ॥ ३३ ॥ मनुष्य दो नदियों सङ्गममैं यथाविधि स्नान फरफै दश अश्वमेघों असण्ड फलको पाते हैं । वेणा नदी संगन हो फर सुवर्गमुसरी नदी पर्वतों के दुर्गम मार्गसे उत्ताको ओर गई है । पर्वतोंके मध्यकै विपम मासे पार योजन तक जा कर शोभा पाती है । उस देशसे पूर्वमें डेढ़ योजन दूरपर पूर्व मुसको बहनेवाली उस नदीके सुन्दर उत्तर तटपर अगस्त्येश्वर नामक शिवफा प्रसिद्ध लिग है । उसके स्मरणसे ही देना और मनुष्योंके सब पापों का नाश होता है ३३ स्नात्वा तस्यां महानद्यां ये नरा नियतेन्द्रियाः॥ पश्यन्ति पार्वतीनाथ. मगस्त्येन प्रतिष्ठितम् ॥ ३४ ॥ अनेकैः पूर्वजननरर्जितं पापसम्वयम् ॥ ते निरस्य सुरापासे मोदन्ते कालमक्षयम् ।। ३५ ।। ततः सोदड्मुखो भूत्वा मुवर्णमुखरी ययौ ॥ योजनार्धमिमं देशं तीर्थसहसमन्विता ॥ ३६॥ पहार उस नदीमें स्नान करके जो मिन्द्रिय मनुष्य, अगस्त्यसे प्रतिनि पार्यनीवनिके दर्शन करते है ये - श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत अनेकों जन्मोंके अर्जित पापराशिको छोड़ कर अक्षय कालसक स्वर्गमें आनन्द करते हैं। यह सुवर्णमुसरी आधा योजन उत्तर मुख हो कर तीर्थसमूहोंसे युक्त हो कर इस देशमें आई है ॥३६॥ अथ सुवर्णमुखर्या व्याघ्रपदाहयनदीमङ्गमः तस्मिन्देशे तु हिन्तालतालसालमनोरमे ॥ गता सुवर्णमुखरी नदी न्याघ्रपदाह्वया ॥ ३७॥ दुर्वारभूरिदुरितविनिवारणपेशला ॥ नोरन्ध्रतीरवा- नीरवनमण्डलमण्डिता ॥ ३८ ॥ सिद्धगन्धर्वललनालीलागाहनशालिनी ॥ तपस्विकन्यानिःक्षिप्तयलिपुष्पविराजिता ॥ ३९॥ हंसकारण्डवक्रौञ्चकुल- कोलाहलाकुला ॥ प्राक्प्रवाहा समागत्य शैलान्तरगताध्वना ॥४॥ सङ्गमे सरितोस्तत्र कृतस्नाना नरोत्तमाः । समग्रमश्वमेधानां दशानां प्राप्नुयुः फलम् ॥४१॥ हिन्ताल, ताल, और सालपे मनोहर उस देराने, अत्यन्त कठिन अनेकों पापोंको छुड़ानेवाली. दोनों किनारे सुन्दर वनोंसे शोभित, सिद्ध और गन्धर्वो को त्रियोंकी स्नान लीला करनेको भूमि, तस्विनी कन्याओंके द्वारा प्रदान पछि एवं फूलों से शोभित, हंस, फारण्डव, क्रौंच कुलके कोलाहलसे पूर्ण, एवं पर्वतोंके बीच शब्द करती हुई व्याधपदा नामक नदी, पूर्वप्रवाह मुख हो कर सुवर्णमुखरीसे मिली है। उन नदिर्याके सङ्गममे स्नान किया हुआ श्रेष्ठ मनुष्य दश अश्वमेधोंका सम्पूर्ण फल पाता है ।।४१॥ अथ शङ्कतीर्थवर्णनम् तत्र व्याघपदाख्यायास्तटे लोकमलापहे। अनघं सर्वपापप्न शङ्कतीर्थ विराजते ॥ ४२ ॥ ब्रह्मानियतावासं सुरगन्धर्वसेवितम् ॥ दर्शनस्नानपा- नाद्यैरमितानन्ददायकम् ॥ ४३ ॥ तत्रास्ते भगवानीशः शङ्ख शो नाम फाल्गुन । शङ्खनाम्ना मुनीन्द्रेग लिङ्गरूपं प्रतिष्ठितम् । ४४ ॥ ये तत्र तीर्थे सुस्नाताः पश्यन्ति वृषवाहनम् ॥ दशाश्वमेघनं पुण्यं लब्ध्वा यान्ति सुरालयम् ॥ ४२ ॥ यहाँ संसारके मलको छुड़ानेवाली ब्यानपदाके तटपर सब पागेका नाश करनेवाला, निप्पाप, मर्पियोंका नियन मावास, सुरों और गन्धों से संवित तथा दर्शन स्नान और पानसे अत्यन्त आनन्दको देनेवाला वीर्य विराजमान है । हे अर्जुन ! वहा शङ्ख नामक मुनिसे प्रतिष्ठित शंखेश नामक श्रीशिव लिङ्ग हैं। जो वहांपर अच्छे प्रकार स्नान कर शिवका दर्शन करते हैं, ये दश अश्वमे के पुण्यको प्राप्त करके देवताओंफे लोकमें जाते हैं ।शा
५४३
श्रीवेटाचळमाहात्म्प
-nvr...
AanmuvMAuN
युक्ता तया व्याघ्रपदाभिधानया गत्वा ततो योजनसम्मितां भुवम् ॥
ययौ मुनीन्द्रधु पभाचलान्तिकं संसेव्यमाना शुभनिर्मलोदका ॥ ४६ ॥
इति श्रीस्कान्दपुराणे तीर्थखण्डे वेङ्कटाचलमाहात्म्येऽगस्त्यती.
र्थादिवर्णनं नाम पष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
मुनियोंसे संचित निर्मल अल्वाली यह स्वर्णमुखरी नदी इस व्याघ्रपदाके साथ मिल कर एक योजन तक जा
कर पभाचलके पास पहुंची है ॥४॥
॥ इति पष्ठोऽध्यायः॥
सामोऽध्यायः
,
स्वर्णमुखी कल्यानदी, अनुपम संगम देख ।
चेंकट मुखरी तट निकट, शोमा वर्णन लेख ॥१॥
श्री वेङ्कट भगवानका, वैभव वर्णन पूर ।
प्रभु रचना प्रभुता कथन, विस्मयसे भरपूर ॥२॥
अथ सुवर्णमुखाः कल्यानदीसनमः
भरद्वाज उवा-
सुवर्णमुखरों तत्र सत्ता मालपदा ॥ कल्या नाम नदी पुण्या का.
लिन्दी जाह्रवीमिव ॥१॥धृपभाचलसम्मूता तीर्थराजविराजिता ॥ नदी.
नामुत्तमा कल्या फलुपौधविनाशिनी ॥ २॥ नानातरुलतावातविभूषितत.
दया मुनिसतमुखावासा पुण्याश्रमसमुत्कटा ॥ ३ ॥ द्विजदत्ताय.
पिलसत्कुशाक्षतलसत्तदा ।। अप्सर कुचकस्तूरोपकक्षालनपहिला ॥ ४॥
भीकन्दपुराणाaa A दन्तावलकटच्योतन्मदाम्बुसुरभीकृता ॥ विप्रभूपालविततमखयूपशता- ता॥५॥ अनाविलजलापूरतोषिताशेषमानवा ॥ भारद्वाज बोले-जिस प्रकार यमुना नदी गङ्गामें आकर मिली है.उसी प्रकार मंगलको देनेवाली, पवित्र वृष- भाचलसे उत्पन्न,नीर्थो से शोभित, नदियों में उत्तम, पापोंके समूहको नाश करनेवाली,अनेकों वृक्ष एवं सतामों के समूहों- से शोभित दोनों तीरवाली, मुनियोंके सुखका आवास, उनकी कुटियोंसे शोभित, ब्राह्मणोंके दिये हुए अध्य, फुश एवं अक्षतोंसे शोभित तीरवाली, अप्सराओंके स्तनोंमें लगी हुई कस्तुरोके धोनेसे पट्टयुक्त, हाथियोंके चूये हुए मदके जलसे सुगन्धित, ब्राह्मणों और क्षत्रियोंके यज्ञसम्बन्धी सैकड़ों यूपस्तम्भोंसे शोभित, परिपूर्ण निर्मल जलसे सब मनुष्योंको सन्तुष्ट करनेवाली कल्या नामक नदी सुवर्णमुखरीमें आ कर मिली है ॥६|| एकवाल पराकर्तुं महानद्योस्तु पातकम् ॥६॥ तयोः सङ्गतयोः स्तोतुं महिमानं क ईशते ॥ यत्र ब्रह्मशिला नाम सरिन्मध्ये च वर्तते ॥ ७॥ अगस्त्यतपसा पश्चाद्यासान्निध्यमेति च ॥ नदीद्रयजले तत्र स्नाताः पुण्ये कुरुबह ॥ ८॥ मखानां पौण्डरीकाणां शतस्य फलमाप्नुयुः ॥ ब्रह्महत्या- दिपापानि समायान्ति परिक्षयम् ॥९॥ तत्राभिषेकपूतानां नदीदितयस- ङ्गमे ॥ सङ्गता भवनाशिन्या कृष्णवेणीव पावनी ॥१॥ राजते स्वर्णमुखरी कल्यया सङ्गता तदा ॥११॥ इन दोनों महानदियोंमें एक ही पापको दूर करनेमें समर्थ है। तव उनके सङ्गमके माहात्म्यकी स्तुति करनेको फौन समर्थ है ? जहाँपर जलके मध्यमें ब्रह्मशिला नामको नदी है। हे कोरव ! (अर्जुन) अगस्त्यकी तपस्यासे यह पश्चिम मुख हो पर गयातक जाती है। उन दो पवित्र नदियोंमें स्नान करके मनुष्य सौ पुण्डरीक यज्ञोंके फलको पावेंगे। उनके पवित्र संगमपर स्नान करनेसे मनुष्योंके ब्रह्महत्या इत्यादि पाप नष्ट हो जाते हैं। भयनाशिनी नामकी नदीके साथ जिस प्रकार कृष्णवेणी मिली है, उसी प्रकार कल्या नदीसे मिल कर स्वर्गमुखरी विराजमान है॥११॥ अय सुवर्ण मुखरीतीरस्थित श्रीपेस्टाचलवर्णनम् अथोदीच्यां महानया योजना विराजते ॥ योजनोत्सेघसहितो विख्यातो वेङ्कटाचलः ॥ १२॥ सर्वेपामेव तीर्थानामाश्रयोऽयं नगोत्तमः ।। असनानन्तवृपमनीलकेसरिपोत्रिणः ॥१॥ एतान्युपवनान्यः स्युर्नाराय- गवेटे । वराहवपुषा पूर्व स्वीकृतत्यान्मधुमिपा ॥१४॥ वराहक्षेत्रमित्याय:
५४८ श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम् . - कीर्तितोऽयं महीधरः ॥ सुवर्णमुखरीतीरे विख्याते वेङ्कटाचले ॥ १५ ॥ नि- वसत्यच्युतो नित्यमब्धीन्द्रतनयाविन्तः । तस्मिन्गिरौ श्रिया सार्धं वसन्तं वेकदाधिपम् ॥ १६ ॥ सेवन्ते सिद्धगन्धर्वमुनिमानवदानवाः ॥ तस्मिन्वि- न्यस्तचित्तातां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥ १७॥ वान्छितान्याशु सिध्यन्ति नश्यन्ति विपदोऽर्जुन ॥ ये स्मरन्ति जगन्नाथं वेङ्कटाद्रिनिवासिनम् ॥१८॥ निरस्तदोषास्ते यान्ति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १९॥ इसके उत्तर ओर आधा योजनपर एक योजन ऊंचा प्रसिद्ध श्रीवेङ्कटाचल विराजमान है। यह पर्वतश्रेष्ठ सब तीर्थो का आश्रय है, असन, अनन्त, वृपभ, नील, केशरि इत्यादि इतने उपवन वेङ्कटाचलमें विराजमान हैं। पूर्वकी ओर वाराह शरीर धारण करनेवाले भगवानके द्वारा स्वीकार किये जानेके कारण यह पर्वत बड़े लोगोंसे वाराहक्षेत्र कहा जाता है। सुवर्णमुखरीके तीरपर प्रमिद्ध वेवटाचलपर विष्णुभगवान लक्ष्मी के साथ सदा रहते हैं। उस पर्वत. पर श्रीलक्ष्मी के साथ रहते हुए भगवानकी सिद्ध, गन्धर्व, मुनि, मनुष्य, दानव इत्यादि सेवा करते हैं। हे अर्जुन ! उस पुरुषोत्तममें मन लगाये हुए भक्तोंके मनोरथ शीघ्र ही सिद्ध होते हैं और विपत्ति नष्ट हो जाती है । जो वेङ्कटाचल- पर रहनेवाले भगवानका स्मरण करते हैं, वे निर्दोष हो कर शाश्वत और अविनाशी पदको प्राप्त हो जाते हैं ॥१९॥ अर्जुन उवाच- वेङ्कटाद्रौ महापुण्ये सुरासुरनमस्कृतः ॥ कथं प्रादुरभूद्देवो भगवान्क- मलापतिः ॥ २० ॥ कस्य वा कृतिनस्तत्र प्रसन्नो निजमद्भुतम् ॥ रूपं प्र- काशयाश्चके मुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २१॥ विष्णोदेवादिदेवस्य महिमानं महामुने ॥ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे कथय विस्तरात् ॥ २२ ॥ अर्जुन बोटे–महा पविन वेङ्कटाघलपर देवताओं और मसुरोंसे नमस्कृत भगवान लक्ष्मीपति किस प्रकार माविर्भूत हुए ? अथवा क्सि पुण्यवानफे प्रति प्रसन्न हो कर अपने अदमुत, भोग एवं मुक्ति फलको देनेवाले रूपको भगवानने प्रकट किया ? हे महामुनि ! देवताओंके देव श्रीविष्णुके माहात्म्यको सुनना चाहता है, वह मुझसे विस्तारपूर्वक कहये ।।२२॥ भय भीरेइटावलमासिमगवमववर्णनम् भरद्वाज वाप--- शृणु वेङ्कटनायस्य महिमानं समाहितः ॥ विस्तरेण समाख्यातुं प्र. प्रणापि न शक्यते ॥ २३ ॥ पन्योऽसि देवदेवस्प माहात्म्यं मधुविविपः ।।
प्रोस्कन्दपुराणान्तर्गव पक्तियुक्ताऽभूत्तात श्रोतुं मतिररिन्दम ॥ २४ ॥ कृतपुण्योऽस्म्यहं पार्थ सर्वभूतपतेहरेः ॥ पवित्राणि चरित्राणि स्तोप्यन्ते यन्मयाऽधुना ॥ २५ ॥ भारद्वाज बोले-श्रीवेटनायको महिमाको ध्यानसे सुनो, उस महिमाको विस्तारसे यहने में ब्रह्मा भी समर्थ नहीं हैं। हे शधुदमन! तुम धन्य हो! कि जो तुम्हारा मन देवदेव मधुसूदन के माहात्म्य मुननेकी भक्ति से युक्त हुआ है । हे पार्थ! मैं भी धन्य हूं कि जो सब जीवोंके स्वामी श्रीहरिके पवित्र चरित्र मुमसे अय वर्णन किया जायगा ॥२५॥ पुरा भागीरथीतीरे जनकाय महात्मने ॥ ऋतुदीक्षाप्रसक्ताय वि. शुद्धज्ञानशालिने ॥ २६॥ घामदेवेन कथितां कां पापप्रणाशिनीम् ।। कथयिष्यामि ते पार्थ विष्णुकीर्तनपावनीम् ॥ २७ ॥ पहले भागीरथोके तौरपर यज्ञकी दीक्षामें प्रवृत्त, विशुद्ध, शानी, माहात्मा जनकको वामदेवके द्वारा कही हुई, पापको नष्ट करनेवाली, विष्णुके कीर्तनसे पवित्र क्या मैं तुमसे कहूंगा ॥२७॥ सर्वेपामेव भूतानामायो नारायणः प्रभुः ॥ जगन्मयो जगत्कर्ता चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ २८॥ सहस्रशीर्षा भगवान्सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ यस्य भासा जगदिदं विभाति सचराचरम् ॥ २९ ॥ तस्मात्परतरं तेजस्त- स्मात्परतरं तपः॥ तस्मात्परतरं ज्ञानं योगस्तस्मात्परो न च ॥३०॥ विद्या तस्मादपि परा नास्ति पार्थ नरर्षभ । सर्वेष्वपि च भूतेषु सदा सन्निहितः प्रभुः ॥ ३१॥ सर्वाण्यपि च भूतानि तस्मिन्नेवासते सुखम् ॥ स एव यज्ञो यज्वा च साधनं नुक्सुवादिकम् ॥ ३२ ॥ फलं फलप्रदाता च तत्स- म्माप्या गतिस्तथा ॥ श्रीनारायण प्रमु सब जीवोंके आदि हैं, जगन्मय हैं, जगतके कर्ता हैं, चित्स्वरूप एवं निरसन हैं । वे भगवान हजार मस्तक, हजार नेत्र एवं हजार पैर वाले हैं। जिनके प्रकाशसे यह संसार (सचराचर) प्रकाशित है। उनसे बढ़कर तेज नहीं है, उनसे बढ़कर सप नहीं है और उनसे बढ़ कर योग नहीं है। हे मनुष्यों में श्रेष्ठ अर्जुन ! उनसे बढ़ कर विद्या भो नहीं है। भगवान सब जीवों में बैठे हुए हैं । सब जीव भी उन्हीं में सुखसे रहते हैं। वे ही यज्ञ, यजमान सक, नुवा इत्यादि यज्ञ करनेके पान, फल, पलको देनेवाले, उसके पानेवाले और गति भी हैं ॥३३॥ वह्नौ प्रणोते पशुना प्रोक्षितेन प्रजुह्वति ॥ ३३ ॥ ये तं प्रयान्ति ते यान्ति गति तत्पतिपादिताम् ॥ कर्मपन्धं पशुं कृत्वा ज्ञानानौ सम्प्रवधि- । - भीवेष्टानमाहात्म्यम् ते ॥ ३४ ॥ ये जुह्वते तमुद्दिश्य ते तत्सायुज्यभागिनः ॥ हविः सदा शिवो ब्रमा महेन्द्रः परमः स्वराट् ॥ ३५ ॥ सर्वेश्वरस्य तस्यैते पर्यायाः परिकीर्तिताः॥ समाहितोऽनुसन्धत्ते य इदं परमात्मनः ॥ ३६ ॥ नाराय- णस्य माहात्म्यं स न याति पुनर्भवम् ॥ जो आह्वनीयअग्निमें प्रोक्षण किये हुए पशुओंका हवन करते हैं, और जो उनको प्राप्त करते हैं वे भगवान के द्वारा प्रतिपादित गतिको प्राप्त करते हैं। ज्ञान का अग्निको प्रवद्रित कर, जो उसमें कर्म बन्धनको पशु बना कर, हवन करते हैं, वे उनके सायुज्यके भागी हैं। उन सर्वेश्वरके, हवे, सदाशिव, ब्रह्मा, और इन्द्र पर्याय हैं। जो ध्यानसे नारायण परमात्माके इस माहात्म्यका अनुसन्धान करते हैं, वे पुनः संसारमें जन्म नहीं लेते । चिदानन्दमयः साक्षी निर्गुणो निरुपाधिकः ॥ ३७॥ नित्योऽपि भजते तां तामवस्यां स यहच्छया ॥ पवित्राणां पवित्रं यो ह्यगतीनां परा गतिः ॥ ३८ ॥ दैवतं देवतानां च श्रेयसां श्रेय उत्तमम् ॥ घोध्यानां घोध्य एकोऽसौ ध्येयानां ध्येय उत्तमः ॥३९॥ विनयानां समधिको विनयो नय. संयुतः ॥ तेजसा जनकं तेजः प्रकृष्टं तपसां तपः ॥ ४० ॥ आधारः सर्वभूतानामनाद्यन्तो जनार्दनः ॥ तस्येदम्भावविज्ञाने मूहा ब्रह्मादयोऽपि च॥४१॥ चित्, आनन्दमय, साक्षी, निर्गुण, निरुपाधि एवं नित्य होने पर भी वे भगवान अपनी इच्छासे इन अव- स्थाओं को प्राप्त करते हैं। जो पवित्रोंके पवित्र, गति-होंनोंकी उत्तम गति, देवताओं के देवता, फल्याणके भी उत्तम शेश्यों के मोभ्य, ध्येयोंके एक ही ध्येय, विनों में भी नीति युक्त स्तम विनय, तेम (सूर्यचन्द्रादि) को प्रकाश देनेवाले तेजवरूप, कठिन तपस्याओंके तप, सर जीवोंके आधार, और मादि अन्तसे रहित जनार्दन रें। उनके इस भावको जाननेमें ब्रह्मा इस्या दि भी मोहमें आ आते हैं ॥४१॥ अजो गृह्णाति जननं सर्वात्मा हन्ति विधिपः । स्वतन्त्रोऽपि स्वम- क्तानां परतन्त्रा प्रवर्तते ॥ ४२ ॥ स साक्षी कर्मणां देवः सर्वज्ञो गरुड. ध्यजः ।। तस्य स्वरूपं मुनयो मृगपन्ते समाहिताः ॥ ४३ ॥ सर्पगो पासु- देवः प्राप्तश्च तथा पुनः ॥ अनिरुद्ध इति ख्यातं . तन्मूर्तीनां चतुष्टय. म् ॥ ४४ ॥ कीर्तितः प्रणवः पश्चादृदयं तस्य भास्वरम् ।। भगवान्वासु- देवा मन्त्रोपं तत्प्रकाशकः ॥ ४५ ॥ मन्तराजमिमं नित्यं मजपेपः कल्याण औस्कन्दपुराणान्तर्गत LWRA समाहितः स विष्णोः करुणायोगात्सिद्वीनां भाजनं भवेत् ।। ४६ ॥ वे अजन्मा होने पर भी जन्म धारण (अवनार) करते हैं, सर्वात्मा होने पर भी शमोंको मारते हैं एवं स्वतन्त्र होने पर भी भक्तों के अधीन हैं। सर्वज्ञ गरुड़ध्वज देव सब कर्मों के साक्षी हैं। उनके स्वरुपको मुनिगण सावधान हो कर दूंढ़ते हैं। सङ्कर्षण, घासुदेव, प्रधुन और अनिरुद्ध, ये चार उनको प्रसिद्ध मूर्तियां हैं। प्रणव उनका पश्चात् भाग है, भगवान वासुदेव उनका प्रकाशमान हदय है । यही मन्त्र उसको प्रकाश करनेवाला है. इस मन्त्रराजको प्रतिदिन जो सावधान हो कर जपता है, वह विष्णुको कृपासे सब सिद्धियोंका पात्र होता है ।। ४६॥ अथ भगवत्कृतभूतसृष्ट्यादिवर्णनम् आपन्निवारकः सम्पत्मापको भुक्तिमुक्तिदः ॥ यथा ससर्ज भूतानि कल्पादावेप माधवः ॥ ४७ ॥ तत्सर्वं कथयिष्यामि समाहितमनाः शृणु ।। तस्य चिन्तयतः सर्ग तेजोरूपं परं हरेः॥४८॥ विरिञ्च इति विख्यातं राजसं गुणमाश्रितम् ॥ तस्य देवस्य बदनाच्छको देवः सपावकः ॥ ४९ ।। जज्ञे यश्च त्रिलोकेशः पापकर्मणि यः प्रभुः ॥ मनमश्चाभवचन्द्रः करुणानि- त्यशीतलात् ॥ ५० ॥ अपां सर्वोषधीनां च मित्राणां रक्षकः सदा ।। नेत्राभ्यामुदभूत्सूर्यस्तस्य विश्वप्रकाशकः ॥ ५१ ॥ आपत्तिको निवारण करने वाले, सम्पत्तिको देने वाले । एवं मुक्ति और मुक्तिको देने वाले, माधवने जिस प्रकार कल्पफे आदिमें जीवोंकी सृष्टि की वह सबमै कहूंगा-मन लगा कर सुनिये । सृष्टिको चिन्ता करते हुए उन परमात्मा. से रजो गुणके आश्रय विरशि' ऐसे नामसे प्रसिद्ध परम तंज प्रकट हुआ और उन देवके वदनसे अग्निके साथ तीनों लोकोंके स्वामी एवं पाप कर्मों के नियन्ता इन्द्रदेव प्रकट हुए। उनकी नित्य दयासे शीत मनसें जल और सब औषधियों एवं मित्रों के रक्षक चन्द्रमा उत्पन्न हुए तथा संसारको प्रकाशित करनेवाले सूर्य उनके नेत्रोंसे उत्पन्न हुए ॥११॥ शीतोष्णवर्पकृत्कालकारणं तेजसां निधिः॥माणेभ्योऽस्य जगत्माण: समीरः समजायत ॥५२॥ धर्ता ग्रहःस्वर्गङ्गाविमानानां महाबलः ॥ नाभिदेशात्समुत्पन्नमन्तरिक्षं महात्मनः ॥५३ ॥ तस्यासोच्छिरसो व्योम भूतसम्भवकारणम् ॥ पादाम्बुजाभ्यामुदभूमिभूतगणाश्रया ॥२४॥ विनिःसृता दिशः सर्वाः श्रोत्राभ्यां परमात्मनः ॥ भूर्भुवाद्यास्तथा लोकाः स्मरणात्तस्य जज्ञिरे ॥ ५५ ॥ रसातलादिलोकाश्च यक्षरक्षोगणाश्रयाः॥ शीतल, उष्ण, वर्षा इत्यादिके कारण, ग्रहों, नक्षत्रों, आकाशगङ्गा, और विमानोंके धारण करनेवाले, महाबल, ५५२ श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम । जगत्त्राण पवन उनके प्राणोंसे उत्पन्न हुए। अन्तरिक्ष उन महात्मा नाभि देशसे उत्पन्न हुआ । जीवोंकी उत्पत्तिका पारण आकाश उनके शिरसे और जीवोंके आधार पृथ्वी एनके चरणकमलोंसे उत्पन्न हुई। सब दिशाएं उन परमात्माके कानोंसे, एवं भूः भुवः इत्यादि लोक; यक्ष राक्षस, इत्यादिकोंका आधार रसातल इयादि लोक, उनके स्मरणसे उत्पन्न हुए ॥ ५६ ॥ मुखवाहरुपादेभ्यो जनयामास स कमात् ॥५६॥ ब्राह्मणान्क्षत्रिया- न्वैश्याञ्छूद्रादीश्च कुरुवह ॥ छन्दांसि यज्ञस्तुरगा गावो मेषाविकाद- यः॥५७ ॥ अतयंप्रभवां तस्मादुत्पत्तिं प्रतिपेदिरे । सङ्कल्पाद्देवदेवस्य तस्य स्थावरजङ्गमम् ॥५८॥ भूतजातमभूत्कालो भूतो भावी भवंस्तथा ॥ पिवत्यम्बु समुद्राणां वडवानलरूपधृक् ॥ ५९॥ कल्पान्तकाले तत्सर्व वि- सृजत्यात्मनि स्थितम् ॥ सञ्चारयति भूतानां कृत्तिं सूर्येन्दुरूपधृक् ॥३०॥ तमोनिरसनाचापि कालधर्मप्रवर्तनात् ॥ जगन्ति कल्पविरमे विन्यस्य स्वोद- रान्तरे ॥६१ ॥ लोला बालाकृतिः शेते वटपने महाम्बुधौ ॥ हे अर्जुन ! उसने मुस, वाहु, अरु, और पैरसे क्रमशः ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र उत्पन्न किये, छन्द यज्ञ, अश्व, गौ, मेप इत्यादि उससे अचिन्त्य रीतिसे उत्पत्तिको प्राप्त हुए। स्थावर, जङ्गम तथा भूत, भविष्य और वर्तमान ये तीनों काल उस देवदेवके संकल्पसे उत्पन्न हुए और बड़वानल अग्निका रूप धारण कर समुद्रोंके जलको शुष्क करता है। फल्पके अन्त समयमें वही भगवान अपनेमें स्थित उन सबोंकी सृष्टि करता है, वही सूर्य और चन्द्रमाका रूप धारण करके तमोगुणका नाश करने एवं काल मर्मको चलाने से जीवोंकी वृत्तिका सञ्चार करता है। करपके अन्तमें संसारको अपने उदरमें रख कर वञ्चल बालकका रूप धारण कर महासमुद्र में घटके पत्रपर सोता है । अथ चोदनभोगीन्द्रभोगतल्पे सुखोचिते ॥६२ ।। योगनिद्रामवामो- ति सद्वितीयोग्जवासया॥नाभिकासारसम्भूताजनयामास पङ्कजात् ॥६॥ सर्वेषां जगतां नाथो विधातारं चतुर्मुखम् ॥ लीला ह्येपा मुकुन्दस्य स्वे- च्छायोगप्रवर्तिनः ॥ ६४॥ विज्ञायते न केनाऽपि याथार्थेन स ईश्वरः ॥ तदनन्तर उन्नत शेपके सुखशय्यापर यह लक्ष्मीके साथ योगनिद्राफा प्राप्त होता है। सब संसारफे स्वामी अपनी नामिसे उत्पन्न कमलसे फर्ता चतुर्मुस प्रझाको वह उत्पन्न करता है। अपनी इच्छाके अनुसार रहनेवाले मुकुन्दको यह लोला यथार्थमें किसीसे ज्ञात नहीं होती है । यही वास्तविक ईधर है ॥६शा यदा धर्मस्य हानिः स्यादधर्मो धर्यते यदा ॥ ६ ॥ यदा वा महती श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत पोडां भजन्ते देवतागणाः ॥ यदावलेपदुर्वारा यान्ति पृद्धिं सुरद्रुहः ॥३६॥ भूमे मिजनानां च यदोदेति महद्भयम् ॥ यदा या निजभक्तानां साधूनाम- निवारिता ॥३७॥ दुरन्तातजननी विपत्समुपजायते ॥ तदा तदनुरूपाणि रूपाण्यास्थाय कौतुकात् ॥ ६८ ॥ अधर्ममवधूयाशु कुस्ते जगतो हित- जन धर्मको हानि होती है, जब अधर्म षढ़ने लगता है अथवा जन देवता लोग अत्यन्त कष्ट पाने लगते हैं, अथवा जब दुर्दान राक्षस यह जाते हैं, अथवा जब पृथ्वी और पृथ्वीके मनुष्यों को अत्यन्त भय होता है, अथवा भवों और साधुओंको नहीं निवारण करने योग्य, दुःसह, एवं भयानक विपत्ति होती है, तब भगवान् कौतुकसे उसीके अनुसार अपने स्वरूपको यना कर अधर्मको शीघ्र नाश कर संसारकी भलाई करता है ।।६।। सृजति विधिसमाख्यो राजसेनात्मजोऽसौ वहति हरिसमाख्यः स. त्वनिष्ठः प्रपञ्चम् ॥ हरति हरसमाख्यस्तामसीमेत्य पृत्तिं मधुमथनमहिम्ना- मस्ति वेत्ता न कोऽपि ॥ ७० ॥ वे रजोगुणसे प्रशा नामसे स्वयं उत्पन्न हो कर संसारको बनाते, सत्वगुणसे हरि हो कर संसारका पालन करते और वामसी वृत्तिसे महादेव हो कर संसारका नाश करते हैं। मधुसूदनफे माहात्म्यको जाननेवालाकोई नहीं है।॥ ७० ॥ यज्ञारैः कृतसकलागसन्धियन्धं वाराहं वपुरधिगम्य लोकनाथः । शैलेऽस्मिन्नभजदसौ यथा निवासं तदक्ष्ये शृणु विबुधाधिनाथसूनो ॥७॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये सृष्ट्यादि- वर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ हे इन्द्र के पुत्र अर्जुन ! जिस प्रकार यश अंगों से अपने सब सन्धि बन्धनोंको संगठित करके वाराहके शरीरको धारण करके भगवान इस पर्वतपर रहने लगे, वह मैं कहता हूँ, तुम सुनो ॥७१॥ ॥ इति सप्तमोऽध्यायः॥
अष्टमोऽध्यायः श्री वराह भगवानका, धरोद्धरण क्रम यन । वर्णन श्वेत वराहका, जो अवतरेउ सयन ॥१॥ अथ वराहतधरण्युद्धरणक्रमः भरद्वाज उवाच- पुरा निशात्यये धातुः प्रबुद्धो मधुसूदनः ॥ पुनः प्रवृत्तिं भूतानाम- वियेप घिया भृशम् ॥ १॥ विना वसुमतीमन्ये भूतौघधरणक्षमाः ॥ न भवन्तीति हृदये तर्कस्तस्याजनि ध्रुवः ॥ २॥ अपश्यत्मणिघानेन महीं पातालगोचराम् ॥ अतिमात्रमयोदिनां परीतां महताऽम्बुना ॥३॥ प्रतिपेदे तदा रूपं भूसमुद्धरणोचितम् ॥ भारद्वाज बोले--पहले ग्रह्माकी रात्रिके बीत जाने पर मधुसूदन जागे और अपने मनमें जीवोंकी पुनः सृष्टिका विचार करने लगे। इस प्रकारका सय विचार उनके हृदयमें उत्पन्न हुआ--कि पृथ्वीके बिना, जीव समूहोंको धारण फरनेमें समर्थ कोई नहीं है. तब उन्होंने ध्यानसे महान् पृथ्वं को अत्यन्त भयसे व्याकुल एवं पातालमें जलराशिसे ढकी हुई देसा। तय पृथ्वी के उद्धारके लिये योग्य रूप धारण किया ॥४॥ उपाकर्मोष्ठमनलजि प्रणवघोषणम् ॥ ४॥ चतुराम्नायचरणं प्राय- श्चित्तनुराश्चितम् ॥ प्राग्वंशकायं विलसद्दर्भरोमावलीयुतम् ॥५॥ प्रवर्याव- तसम्पन्नं दक्षिणाग्न्युदरान्विनम् ।। स्रुक्तुण्डमखिलैः सत्रैः संविभक्ताङ्ग- सन्धिकम् ॥६॥ दिव्पसूक्तसटाजालं परब्रह्मशिरस्तथा ॥ हव्यकव्यरयो- पेतं विशुद्धपशुजानुकम् ॥७॥ उक्तात्युक्तादिकच्छन्दोमार्गमन्त्रपलान्वि- तम् ।। सर्वयज्ञमयं दिव्यं धाराह रूपमास्थितः ॥८॥ अन्वेष्टुं धरणीमधे. विवेश सलिलान्तरम् ।।
श्रीस्कन्दपुगणान्तर्गत ५५५ www.oran- उपाकर्मरूपी ओष्ठ, अमिरूप जिज्ञा, प्रणवरूप शब्द, चारों वेद रूप चरण, यज्ञशालारूप शरीर, प्रकाशमान कुशरूपी रोमावली, प्रवरर्यरूप उत्तम आवर्त ( भोगे) दक्षिणाग्निरूपी उदर, सम् रूप मुख, सम्पूर्ण यज्ञ- सामग्रियोंरूपी सन्धियों, दिव्य सफरूपी फेशसमूह, परब्रह्मरूपी शिर, हव्य और कन्यरूपी शब्द, विशुद्ध पशुरूप घुटने, सका और अत्युक्ता इत्यादि छन्दो भाग और मंत्र रूप यलपाडे सर्व यज्ञमय दिव्य वराहके रूपको धारण कर पृथ्वीको ढूंढने के लिये समद्रके जलमें घुस गये ।।६।। दंष्ट्रापालशशाकोत्थलसत्कान्तिचौहठात् ॥९॥ कल्पान्तसमयस्फोतं तमिस्रमपसारपन् ॥ अमिभूताम्बुभृद्धोपेर्मुहुर्ब्रह्माण्डकन्दरान् ॥१०॥ निनादमुखरान्कुर्वन्गादैर्घरुघुरुस्वनैः ॥ खुरमखुरविन्यासर्जर्जरीकृतविग्रह- म् ॥११।। इतस्ततो विलुठयन्नुरगाणामधीश्वरम् ॥ तीवैनि:श्वासपवनैरापा- तालं सरित्पतेः ॥ १२॥ प्रापपन्नतलस्पर्शमन्तरं दर्शनीयताम् ॥ अति- दोघेण पोत्रेण मनोन्मनेन वारिधेः ॥१३॥ सक्षोभितानि पायांसि कु- चन्नन्तर्यघौ तदा ।। अपने दांतोंरूप वालचन्द्रकी ज्योति राशिसे हठपूर्वक कल्पान्त समयके घोर अन्धकारको दूर करते, मेघ गर्भनरूप अपनी प्रचण्ड पुरघुराइटसे ब्रह्माण्डरूपी कन्दराओंको पूर्ण करते, अपने खुरोंके प्रहारले अर्जर किये हुए, शेषको इधर उधर डगमगाते, अपने तीन श्वास पवनसे उन्हें समुद्रके पाताल तक पहुंचाते एवं अतलमें पहुंचने अनन्तर दर्शन करने योग्य हो कर अपने डूबते तथा तराते दीर्घ शरीरसे समुद्रसे जलको क्षुब्ध करते हुए वे वराहरूपी भगवान् भीतर गये।। १३ ।। सप्तपातालमूलाध:स्थितां तोये भयाकुलाम् ॥ १४ ॥ वेपमानां स- मालोक्य धरणी हृष्टमानसः ॥ तामारोप्य स्वदंष्ट्राग्रमुन्ममाज सरित्प- तेः ॥ १५ ॥ संस्तूपमानो मुनिभिर्जनोलोकनिवासिभिः ॥ तस्मिन्नुदहति प्रेम्णा देवे वसुमती क्षणम् ॥ १६ ॥ प्रतिसीरा पभूवाम्भो वारिधर्मङ्गलो- चिता ।। तदुत्तारणवेलायां वराहवपुषोऽर्जुन ।। १७ ।। गम्भीरघोषैरम्भोधिः प्राप मगलतूर्यताम् ॥ उद्धृत्तवीचिविक्षिप्तशीकरासारसङ्गत्तः ॥ १८ ॥ भेजे मुक्ताफलचयो मङ्गलाक्षतविघ्नमम् ।। सातों पातालके नीचे ठहरी हुई, भयसे व्याकुल, कांपती हुई धरणीको देख कर प्रसन्न मनसे उसको अपने दांतों के ऊपर रख कर जन लोकमें रहने वाले मुनियोंसे स्तुति किये जाते हुए, वे समुद्रके ऊपर आये । उस पृथ्वीको वराहदेवके द्वारा प्रेमसे वहन करते समय, समुद्रका जल मङ्गलके योग्य पर्दा रूपमें हो गया। हे अजुन ! उसको
श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्यम्
नीचे उतारनेके समय समुद्र अपने गम्भीर शब्दसे मङ्गलके शब्दको करने लगा। ऊंचे तरङ्गोंसे तीरपर फेंके हुए
शीकर (जलबिन्दु) के समूहोंके साथ मोतियोंका समूह माङ्गलिक अक्षत होता गया ॥१८॥
उढा तेन देवेन सा बभौ सलिलाप्लुता ।। १९ । गाढरागसमुत्प-
न्नस्वेदलिन्नतनरिव ॥ इत्थमुद्धृत्य भगवान्महीं पातालमूलतः ॥ २० ॥
सुदृढं स्थापयामास मध्येऽम्बुनिधिपाथसाम् ॥ तेनोद्धृतायां मेदिन्यां पूर्ण
तनभोऽन्तरे ॥२१॥ जलं तत्कृतमर्यादाऽव्यवच्छिन्नमभूत्तदा ॥ संस्थाप्य
पृथिवीमित्यं तदुाधारसिद्धये ॥ २२ ॥ दिग्गजानहिराजं च कमठं च
न्यवेशयत् ।। तेषामपि च सर्वेषामाधारत्वेन सादरम् ॥२॥ अव्यक्तरूपां
स्वा शक्ति युयोज च दयानिधिः ॥
जलप्लावित वह पृथ्वी अत्यन्त प्रेमसे शरीरमें उत्पन्न स्वेदवालेके समान उन देवसे परणीता हो गयी !
भगवानने पृथ्वीको इस प्रकार पातालके मूलसे निकाल कर समुद्रके मध्यमें सुदृढ़ता पूर्वक स्थापित किया। उनके
द्वारा पृथ्वीका उद्धार किये जाने पर भूमि तथा आकाशके वीचमें पूर्ण जल उनसे मर्यादा किये जाने पर व्यवस्थित
हो गया । पृथ्वीका इस प्रकार स्थापन करके उसके आधारफे लिये दशों हाथियों, शेप और कमठका नीचे प्रवेश
पराया । उन सबोंके आधार स्वरूप दयानिधिने अन्यक्त रूप मपनी शक्तिको लगा दिया ॥२४॥
ततो घरां समुद्धृत्य स्थितं किटितनुं हरिम् ॥ २४ ॥ तुष्टुवुः सन-
कायास्तं जनोलोकनिवासिनः ॥ तदा वराहवपुपमाराध्य पुरुषोत्तम-
म् ॥ २५ ॥ तदाज्ञया जगमा यथापूर्वमकल्पयत् ॥ २६ ॥
सव पृथ्वीको उद्धार परके टहरे हुए बराह रूप धारी हरिको सनक इत्यादि जन लोकफे निवासी स्तुति करने
लगे। रुव वराहरूपी हरिफी भाराधना कर ब्रह्माने एनकी आज्ञामे संसारको पहलेफे जैसा बनाया ॥२६॥
अर्जुन उवाच-
फल्पान्तसलिले मना कथं तिष्ठति भूरियम् ॥ सप्तपाताललोकाय: किमा-
धारा महामुने ॥ २७ ॥ कल्पकालः कियानेप स्यात्तदत्तिक्ष कीदृशी ॥२८॥
एतविस्तार्य सकलं मम ब्रह्मन्मुने पद ॥ २९ ॥
यह पृथ्यो फस्पान्न अलमें मन दो का फेसे ठहरती है १ सात पानालफे नीचे उसका आधार क्या होता है।
यह करपका समय कितना है? उसकी दृषि फेसी रहती है ? हे मनि ! यह सम मुझसे विस्तार से
कदिये ॥ २६॥
श्रोस्कन्दपुराणान्तर्गत अथ कल्पवृत्तान्तवर्णनपूर्वकं श्वेतवराहावतारवर्णनम् भरद्वाज उवाच- विनाडिकानां पष्ट्या स्यान्नाडिकैका दिनं भवेत् ॥ तत्पष्टया दिव. सास्त्रिंशन्मासः पक्षमपात्मकः ॥ ३० ॥ मासौ दातुरित्युक्तस्तैः पड्भि- त्सरो भवेत् ॥ अयनद्वितयाकारः शीतवर्पोष्णसंश्रयः ॥३१॥ देवासुराणा- मन्योन्यमहोरानं विपर्ययात् ॥ उत्तरं दक्षिण भानोरयने ते यथाक्रमम् ॥३२ मानुपान्दैः खखव्योमखाक्षिपावकसागरैः । महायुगं भवेत्पार्थ कृताया- फारसंयुतम् ॥३३॥ सप्तत्या सैकया कालो युगोनामन्तरं मनोः॥ भारद्वाज पोले --साठ विनाड़ीसे एक नाडी होती है। साठ नाडीसे एक दिन होता है। तीस दिनका एक मास होता है । जिसमें दो पन्न है। दो मासमे एक भूतु होती है । छः ऋतुओंसे एक वत्सर होता है । जो शीत, वर्षा तथा उप्णका, आश्रय एवं दो अयनों से युक्त है । ममसे एवं विपर्ययसे सूर्यके उत्तर और दक्षिणके अयनसे देवताओं और राक्षसोंके दिन और रात्रि होती है। हे अर्जुन ! मनुष्यो ४३२७००० वर्षों से कृत आदि युगचतुष्टय रूप महायुग होता है। एकहत्तर महायुगका मन्वन्तर होता है ॥३४॥ अस्मिन्छचेतवराहाख्ये कल्पे जातान्मनूष्णु ।। ३४ ॥ स्वायम्भुवः स्यात्प्रथमस्ततः स्वारोचिपो मनुः ।। उत्तमस्तामसाख्यश्च रैवतश्चाक्षु- पातयः ॥ ३५ ॥ एते गताः प्राङ् मनवः पट सेन्द्रसुरतापसाः ॥ वैवस्वतो वर्ततेऽय सप्तमो मनुरर्जुन ॥३६॥ आदित्यवसुरुद्रायास्तत्काले देवतागणाः।। इष्टाश्वमेधशतकं तेजस्वी माप शक्रताम् ॥ ३७ ॥ विश्वामित्रोऽहमत्रिश्च जमदग्निश्च काश्यपः ॥ वसिष्ठो गौतमश्चैव ते वै सप्तर्षयोऽर्जुन ॥ ३८ ॥ इक्ष्वाकुप्रमुखाः शूरा मनुपुत्रा महाबलाः ॥ अवनीं पालयामामुनित्यं धर्म- परायणाः॥३९॥ इस श्वेतवराह कल्पमें बीते हुए मनुओंको सुनो । प्रथम स्वायम्भुव मनु, तव स्वारोचिप, उत्तम, तामस, रेवत, चाक्षप हे अर्जुन! ये छ मनु, इन्द्र देवता और तपस्वी के साथ बीत गये। अब सातवा वैवस्वत मनु वर्तमान है । उस समय आदित्य, आठ वसु, एकादश ख इत्यादि देवता हो गये। उस तेजस्विने सौ अश्वमेघ यज्ञ करके इन्द्रपदको प्राप्त किया। हे अर्जुन ! विश्वामिन, मैं (भारद्वाज ), अत्रि जमदग्नि, काश्यर, वसष्ट और गौतम ये सात ऋषि है। इक्ष्वाकु इत्यादि शूर एवं महा बलवान, मनुके पुत्रने, निज धर्ममें लगे हुए पृथ्वीका पालन रिया था।
भीयेफुटाचळमाहात्म्यम् सूर्यदक्षत्रामधर्मरुद्राणां पञ्च सूनवः ॥ सावर्णितेच्यभौमाद्या भविष्य- न्मनुसप्तकम् ॥ ४०॥ चतुर्दश विधातुस्ते भवन्ति मनवोऽहनि ॥ तत्क- ल्पसंज्ञं तस्यान्ते निशा स्यात्तत्समा शृणु ॥४१॥ दिनावसानसमये ब्रह्मणः पाण्डुनन्दन ॥ जायतेऽवग्रहो घोरः पृथिव्यां शतवार्षिकः ॥४२॥ तस्मिन्नवग्रहे पृख्यां नीरसायां धनञ्जय ॥ चतुर्विधानि भूतानि समायान्ति परिक्षयम् ॥ ४३ ॥ सूर्य, दक्ष, ब्रह्मा, धर्म, रुद्रके पांच पुत्र सावर्णि रोच्य, भौम, इत्यादि सात मनु होने वाले हैं। ब्रह्मा के एक दिन में चौदह मनु होते हैं । यही "कल्प” कहा जाता हैं, उसके अन्तमें उसीके बराबर रात्रि होती है। हे अर्जुन ! ब्रह्माके दिनके अन्त समयमें पृथ्वीमें सौ वर्षका घोर दुर्भिक्ष हो जाता है । हे धनञ्जय ! उस दुर्भिक्ष वाधामें पृथ्वीके नीरस हो जाने पर चारों प्रकारके भूत नष्ट हो जाते हैं ।। ४३ ।। तदा तप्तशिराकारैरुपेतो धर्मदीधितिः ॥ मयूखैरग्निसदृशैर्वमद्भिः पावक- च्छटाः ॥ ४४ ॥ विनष्टग्रामनगरशैलवृक्षादिकानना ॥ कूर्मपृष्ठोपमो: स्यात्तप्ताय:पिण्डसन्निभा ॥ ४५ ॥ ततो विधातुर्गाभ्यः समुत्पन्ना महा- घनाः ॥ आच्छादयन्तो गगनं गर्जितघ्वानयन्धुराः ॥ ४६ ॥ सितपीतारुण- श्यामाश्चित्रवर्णाश्च भीषणाः ॥ शैलेभसौषवृक्षादिनानारूपसमन्वि- ताः ॥ ४७ ॥ ते शताब्दमितं कालं महावृष्टिं वितन्वते ॥ तव अलन्त शिरा (नाड़ी) के आकारसे युक्त अनिके सदृश, अग्निको गलने हुए, सूर्यके किरणोंसे यह पृथ्वी प्राम, नगर, पर्वत, घृक्ष, वन इत्यादिसे हीन हो कर तप्त लौह पिण्डके समान एवं फूर्म पृष्ठके समान हो जाती है। सय ब्रह्मा शरीरसे उत्रन्न, गर्जित शब्दले युक्त, श्वेत, पोत, लाल, श्याम इत्यादि वर्णवाले मोर चित्रवर्णवाले, भयर, पर्वन , सौध, वृक्ष इत्यादि अनेकों रूपसे युक्त वे महामेघ सौ वर्ष तक महामुष्टि करते हैं ।। ४ । तेनाम्भसा शमं याति सूर्योद्भूतो महानलः ॥४८॥ भूयश्च नव वर्षाणि वसन्त्युनं महाघनाः ॥ तदम्भसा समुद्दवेला विकृति यान्ति पाईयः ॥ ४९॥ कल्पान्ताम्बुदनिर्मुक्तं लोकान्व्याप्नोति तज्जलम् ॥ मूर्भुवः स्वर्गलोकानामावृणोति तमो महत् ॥ तदा निमग्ना सलिले मही पातालमूलगा ॥५०॥ अनष्टा कथमप्यास्ते ब्रह्मशक्त्यवलम्यिता ॥ अथ निःश्वाससम्मूतो मारतो ब्रमणोऽर्जुन ॥५१॥ उत्सारपति तान्सर्यान्क- ल्पान्तोत्यान्महायनान् ॥ t श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत सूर्यसे उत्पन्न ममि उस जलसे शान्त हो जाती हैं। पुन: वे महामेव नव वर्षनक उप्ररूप धारण करते हैं। उस जलसे समुद्र किनारेको अतिक्रमण कर विस्त हो जाते हैं। कल्पान्तके उन मेघके जल लोकमें व्याप्त हो जाते हैं । भूः, मुवः, स्वः, महः आदि लोगोंको अन्धकार घेर लेता है। सब पातालके मूल तक जलमें डूब गई पृथ्वी ब्रह्मकी शक्तिको अवलम्य फरके किसी प्रकार यची रहती है। हे अजुन ! अत्र ब्रह्माके निश्वाससे उत्पन्न वायु फ्ल्पके अन्तमें उठे हुऐ उस महामेपक उड़ा देती है ।। ५२ ॥ एवं प्रवृद्धः पवनः शतसंवत्सरात्मकम् ॥५२॥ कालं निरन्तरं धाति दुर्निवाररयोत्थितः । तमुग्रमनिलं हित्वा हरेर्नाभिसरोरुहे ॥ ५३ ॥ योगनिद्रामवाप्नोति तस्मिन्पाथसि पद्मभूः ॥ योगनिद्रानुपक्तस्य याति तस्य जगद्विभोः ॥५४॥ तावती शर्वरी पार्थ दिनं यावत्प्रमाणकम् ॥ निशायां समनीतायामुत्थिनो वेगवान्पुनः ॥ ५५॥ सृजत्यखिलजन्तून्दै पूर्ववच्छास- नाद्वरैः ॥ कल्पे कल्पे समुचित रूपैः पाति जगदरिः ॥५६॥ तव नहीं निवारण करने योग्य वेगसे उठे एवं पढ़े हुए पवन सौ वर्ष समय तक निरन्तर बहते हैं। उस प्रचण्ड वायुको छोड़ कर ब्रह्मा उसी समुद्रमें हरिके नाभि कमल पर योगनिद्राको प्राप्त होते हैं। हे मजुन ! योग- निद्रामें लगे हुए उस संसारके स्वामीको उतनी हो बड़ी रात्रि होती है जितना बड़ा दिन । रात्रि वीत आने पर पुनः वेगसे च्छ फर ब्रह्मा, हरिकी आज्ञासे, पहलेफे जैसी सम्पूर्ण जीवोंकी रचना करते हैं। कल्प कल्पमें योग्य रूपको धारण फर हरि इस संसारको रक्षा करते हैं ।। ५६ ॥ अस्मिन्कल्पे श्वेतवर्णा प्राप्तवान्यज्ञपोत्रिताम् ॥ वराहवपुषा देवो विहरन्नवनीतले ।। ५७॥ स्वपूर्वनियतावासं प्रपेदे घेङ्कटाचलम् ॥ स्वामिपु- करिणीतीरे चरंश्चिरमधोक्षजः ॥ ५८॥ भक्त्या परमया युक्तमपश्यज्जल- जासनम् ॥ सम्पूज्य प्रार्थयामास ब्रह्मा तं भूतभावनम् ॥ ५९ ॥ इस कल्पमें भगवानने शेतवर्णके यज्ञ वराह भगवान के रूपको धारण कर पृथ्वी पर विहार करते हुए अपने पहलेके नियत स्थान वेङ्कटाचलको पाया। स्वामिपुष्करिणीके तौर पर बहुत दिनतक घूमते हुए भगवानने अत्यन्त भक्तिसे युक्त ब्रह्माको देखा । ब्रह्माने उन भगवानका पूजन करके प्रार्थना की ॥ ५६ ॥ पुरातनी निजां स्वामिन्भज दिव्यां तनूमिति । गृहीत्वानुनयं तस्य त्यक्त्वा तां सकराकृतिम् ॥ ३०॥ अनन्यभजनीयां स्वां प्राप विश्वात्मि- - भीवेटापनमोहालथम , कां तनुम् । तथा स्थितं गिरौ तत्र कृत्वाऽप्युत्साहमूर्जितम् ॥३१॥ द्रष्टु' न शेकुः सर्वेऽपि कालेन पहुनाऽपि च ।। ६२ ।। हे स्वामिन् ! आप अपने पहले दिव्य शरीरको धारण कीजिये । इस प्रकार उनके अनुनयको सुन कर उन्होंने उस सूकरके शरीरको छोड़ कर भक्तोंकेही भजन करने योग्य अपने संसाररूरी शरीरको धारण किया । इस प्रकार उस पर्वत पर रहते हुए उनको सब कोई बहुत समयमें, उत्साहसे परिपूर्ण हो कर भी, नहीं देख सके।। ६२ ॥ अर्जुन उवाच- दर्शनस्मरणादीनां हरिरित्थमगोचरः।। कथं प्रत्यक्षतां प्राप मानुपाणां महामुने ॥ ६३ ॥ भाग्यभूनोऽथ जगतां यः को वाराध्य तं विभुम् ॥ एवं प्रकाशयामास कथामेतां निवेदय ॥ ६४ ॥ अर्जुन बोले-हे महामुनि ! दर्शन और स्मरण इत्यादिसे अगोचर वह भगवान किस प्रहार मनुष्योंको दृश्य हुए ?। जो संसारका भाग्य भूत है उस प्रभुको किसने आराधना करके इस प्रकार प्रकट करवाया यह फया फहिये ? ॥ ६४॥ हरिकथाश्रवणं दुरितापहं कथयमा सकलागमविद्वान् ।। सुकृतिनां ननु सम्प्रति धुर्यता मुनिवरेण्य ममाघ समागता ॥ ६५ ॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये वराहावतार- कीर्तन नामाष्टमोऽध्यायः॥८॥ हरिकी कथा सुनना पापोंका नाश करने वाला है। वक्ताओं में आप सब शास्त्र जानने वाले हैं। हे मनि. श्रेष्ठ! आज मुझे पु-यात्माओं में उत्तमता प्राप्त हुई ॥ ६५ ॥ ॥ इति अष्टमोऽध्यायः ।।
नमोऽध्यायः शंखकथा आदेश प्रभु, वेंकट गमन महीप। ऋपि अगस्त्य भंमु दरशहित, आये ताहि समीर ॥१॥ ऋषि, गुरु, वसु संपादपुनि, शोमा गिरि रमणीय । मुग्ध होय पुनि देखना, जोती अति कमनीय ॥२॥ अथ शंखामिधाननृपवृत्तान्तः भरद्वाज उवाच- शृगु पार्थ प्रवक्ष्यामि कथामाश्चर्यकारिणीम् ॥ यथाऽसौ भगवानस्मि- छैले प्राप्तः प्रकाशताम् ॥१॥ भारद्वाज बोले- हे अर्जुन ! जिस प्रकार यह भगवान इस पर्वतपर प्रकट हुए, उस आधर्य करनेवाली कथाको मैं कहता हूं, सो सुनो ॥१॥ श्रुताभिधानो नृपतिरस्ति हैहयवंशजः ॥ यः प्रजाः स्वा इव चिरं शशास धरणोप्रजाः ॥ २॥ तस्य पुत्रो गुणनिधिः शङ्को नाम महीपतिः॥ पालयामास वसुधां सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ३ ॥ तस्य विष्णो जगन्नाथे पुण्डरीकायतेक्षणे ॥ बभूव निश्चला भक्तिः परित्यक्तान्यसंश्रया ॥४॥ देवदेवं जगन्नाथमनन्तं पुरुषोत्तमम् ॥ प्रगाढनिश्चयो नित्यं ध्यायन्नद्भुतवैभ- वम् ॥५॥ चक्रे व्रतानि दानानि पुण्यानि विविधानि च ॥ वेदवेद्यस्य नियत प्रीत्यर्थ मधुविद्विषः ॥ ६ ॥ हैहय वंशमें उत्पन्न श्रुतनासक राजा था, जो प्रजाको अपनी सन्तानकी सरह शासन करता था। सब शास्त्रोंको जाननेवाला, गुणकी निधि, उसका पुत्र, शङ्ख नामक राजा पृथ्वीका पालन करता था। दूसरे आश्र- . ७१
५६२
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
योंको छोड़ी हुई, उसको निश्वल भक्ति कमलाक्ष, जगन्नाथ, विष्णुमें ही हुई थी। प्रगाढ़ भक्तिवाला वह नित्य, देवदेव
जगन्नाथ, अनन्त, पुरुषोत्तमका एवं उनके अद्भुत वैभवका ध्यान करता हुआ वेदसे जानने योग्य उस मधुसुदनको
प्रसन्नता के लिये अनेकों प्रकारके व्रत एवं पवित्र दान करता था |६||
तमुद्दिश्यैव विधे वाजिमेधादिकान् क्रतून ॥ यथोक्तदक्षिणायोगा-
प्रीणिताशेषभूसुरः ॥णा इष्टापूर्तात्मकं चके कर्मजातमतन्द्रितः । विन्य-
स्तहृदयो नित्यं केशवे भक्तवत्सले ॥८॥ स्मरत्यजस्र गोविन्दं जगत्य-
च्युतमव्ययम् ॥ पूजयत्यजनयनं सङ्कीर्तयति शाङ्गिणम् ॥९॥शृणोति
सततं राजा संसारार्णवतारिणीः ॥ पोराणिकः समाख्याताः पवित्रा वैष्ण-
वो कथाः ॥१०॥ ब्राह्मणानर्चति स्मार्य हरिप्रीत्यर्थमेव च ॥
उन्हींको उद्देश्य करके उसने अश्वमेव इत्यादि यज्ञ किये एवं यथोचित दक्षिणा दे कर उसने सब प्राह्मणोंको
प्रसन्न करके भक्तवत्सल फेशवके चरणमें अपने हृदयको लगा कर आलस्यसे रहित हो कर उसने वापी,
तड़ाग इत्यादि परोपकारी कर्म किये थे। वह निरन्तर गोविन्द, अच्युत अन्यय कमलनयन और शाहधारीका
स्मरण, पूजन, कीर्तन करता था। यह राजा पौराणिकोंसे कही हुई, संसारसमुद्रको पार करनेवाली तथा पवित्र
विष्णुको कथाको सुनता था। वह हरिके प्रसन्नताके लिये ब्राह्मणोंका पूजन करता था ॥११॥
इत्थं सर्वात्मना युक्तोऽप्यन्तिः पृथिवीपतिः ॥ १२ ॥ नापश्यच्छा.
श्वतैश्वर्य स्वतन्त्रं पुरुषोत्तमम् ॥ अप्राप्य दर्शनं विष्णोः सर्वयज्ञमयात्म-
नः ॥ १२॥ स शोकाकान्तहृदयः परां चिन्तामुपागमत् ॥ १३ ॥
इस प्रकार सर अपने परिवारों के साथ अविराम गतिसे भजन करने पर भी उस राजाने शाश्वत ऐश्वयंवाले
स्था स्वतन्त्र पुरुपोत्तमको नहीं देखा। सर्व यज्ञमय विष्णु के दर्शनको नहीं पा कर और शोफसे व्याकुल हदयवाला
यह अत्यन्त चिन्ताको प्राप्त हुआ ॥१३॥
शव उवाच-
परः सहस्रैर्जननरतीतैर्दुष्कृतं पहु ।। कृतं मया यदप्राप्त हपीकेशस्य
दर्शनम् ॥ १४ ॥ उपार्जितानां तपसामनेकः पूर्वजन्मभिः ॥ अखण्डं हि
फलं विष्णोर्दर्शनं मधुघातिनः ॥१५॥ कथं नु यायानगवान्विपयं मम
नेत्रयोः ॥ कदा वा लभ्यते श्रेयस्तद्वाक्याकर्णनात्मकम् ॥१६॥ हा धिङ् मां
पिहितागत कियासाफल्यवर्जितम् ॥ नारायणकृपादूरं संसारक्लेशगोचर-
म्॥ १७॥
श्रीस्पन्दपुगणान्तर्गन शह योला-पोते हुए हजारों जन्ममें मैंने बहुत पाप किये हैं कि जो मुझको हृषीकेशके दर्शन नहीं मिले। अनेकों पूर्व जन्मों ने की हुई तपस्या का ही फल मधुसूदनके अपण्ड दर्शन हैं। भगवान मेरे नेत्रोंका विषय केसे होंगे और उनके वचन सुननेका श्रेय कर मिलेगा ? निर्लज, क्रियाको सफलताते हीन, नारायणकी कृपामे दूर रहनेवाले तथा संसारके छेशों के पान मुझको धिकार है ॥१॥ भीमरद्वाज उपाच- इति चिन्ताकुले तस्मिन् राज्ञि जीवितनिःस्पृहे। मदृश्यमूर्तिः सर्वेषां शृण्वतामाह केशवः ॥१८॥ भारद्वाज घोडे-इस प्रकार जीवनसे निस्पृह उस रामा चिन्तासे व्याकुल होने पर सर किसोको सुनते हुए अदृश्यमूनि भगवान बोले ॥१८॥ भीमगवानुपार- मा शोकस्य घशं यायाः शृणु वक्ष्यामि ते हितम् ।। मदेकशरणं साधुं त्वां त्यक्ष्यामि कथं नृप ॥ १९॥ अयं वेङ्कटनामाद्रिस्त्रिपु लोकेषु विश्रुतः ॥ वैकुण्ठादपि मे राजन्नावासोऽतिमियावहः ॥ २०॥ तं गत्वा भूघरवरं तव भक्त्या तपस्यतः ॥ गते सहस्र वर्षाणां यास्याम्यालोकनी- यताम् ॥ २१ ॥ भवानिवोयतोऽगस्त्यो मम दर्शनमासा॥ कवा सन्द- श्यते विष्णुरेवमाह चतुर्मुखम् ॥२२॥ धृपभाद्री हरिद्रष्टुं लभ्यते नियता. स्मभिः ॥ गच्छ तत्रेति मुनये कथयामास पद्ममूः ॥ २३ ॥ श्रीभगवान बोटे-शोको वशीभूत मत होमो । मैं तुम्हारे हिनकर वयनको कहता हूं, सुनो। हे राजा ! तुम जैसे मेरे अनन्य भक्त एवं साधुको मैं कैसे छोडूगा। हे राजन् ! तीनों लोकमें प्रसिद्ध यह बेङ्कटाचल पर्वत वैकुण्ठसे भी मेरा अत्यन्त प्रिय है। उस पर्वतको जा कर तुम भक्तिपूर्वक तपस्या करते हुएको हजारों वर्ष बीतने पर मैं दर्शन देनेके योग्य होऊगा । तुम्हारी तरह अगस्त्यने भी मेरे दर्शनके लिये आतुरतापूर्वक उद्यत हो कर विष्णुका दर्शन कहां होगा इस प्रकार प्रमासे पूछा था और वृषभाचलके ऊपर नियतात्मा मनुष्य भगवान के दर्शन कर सफने हैं। नहीं जाओ इस प्रकार प्रझाने मुनिसे कहा था ॥२॥ अम्भोजसम्भवेनेत्यमादिष्टः कुम्भसम्भवः ॥ अञ्जनाद्रौ महावासे तपस्तप्तुसमेष्यति ॥ २४ ॥ तस्मिन्महीधरे पुण्ये कृतवासो भवानपि । आराध्य मां तपोनिष्ठो मम दर्शनमास्यसि ॥ २५ ॥ - ५६४ प्रीवेङ्कटाचठमाहात्म्यम् ब्रह्मासे इस प्रकार आदेश पा कर अगस्त्यजी महात्माओंके आवास अञ्जनाचलपर तपस्या करनेके लिये आवेंगे। उसी पवित्र पर्वतपर आवास करके तुमभी तपस्थामें निष्ठ हो, मेरो आराधना कर मेरे दर्शनको पाओगे । अथ भगवदुक्त्या शहनृपश्य श्रीवेङ्कटाचलागमनम् भीमराज उवाच- इत्याज्ञप्तो भगवता शङ्खो दानववैरिणा ॥ जगाम प्रीतिमतुलां धन्यो- उस्मीति स्वचेतसि ॥ २६ ॥ विन्यस्य तनयं वनं प्रजापालनकर्मणि ॥ गो- विन्ददर्शनापेक्षी नारायणगिरिं ययौ ॥ २७॥ अस्य शृङ्गे समुत्तुङ्गे स्वामि- पुष्करिणीं शुभाम् ।। दिव्यैः पयोभिरापूर्णामपश्यदमृतोपमः ।। २८ ।। भारद्वाज बोले- दानवोंवे शत्रु भगवानसे इस प्रकार आज्ञा पाकर वह शवराजा-'मैं धन्य हूं" ऐसा विचार फर अपने मनमें अत्यन्त प्रसन्न हुआ। अपने पुत्र वजूको प्रजापालनके कर्ममे लगा कर गोविन्दके दर्शन पाहने- वाला वह राजा नारायण पर्वतको गया। इसके ऊंचे शृंगपर अमृतके समान दिव्य जलसे पूर्ण शुभ स्वामिपुष्क रिणीफो देसा॥२८॥ अनेकसिद्धगन्धर्वदेवपिंगणसेविताम् ॥ भवतापप्रशमनी सर्वतीर्थस- माश्रयाम् ॥ २९ ॥ जलकाकषकक्रौञ्चहंसकारण्डवाकुलाम् ॥ कुमुदोत्पल- राजीवंसौगन्धिकमनोहराम् ॥ ३० ॥ तां दृष्ट्वा पद्मिनी दिव्यां तत्तीरे विहितोटजः ॥ तोपितः लानपानानिर्विकल्पमनोगतिः ॥ ३१ ॥ सर्वक- माणि विन्यस्य जगदीशे जनार्दने ॥ ३२ ॥ जपध्यानपरो नित्यं तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ अनेकों सिद्ध,गन्धर्व, देवता एवं ऋपिसे सेवित, संसारके तापको शमन करनेवाली, सब तीर्थों का आश्रय, जल- फाफ, यक, क्रौंच, इस और फारण्डवसे पूर्ण, कुमुद, उत्पल, राजीव इत्यादिके सुगन्ध पुष्पोंसे मनोहर उस दिव्य पुष्क- रिणीको देस फर, उसके तीरपर फुटी घना फा, मनको गतिको रोक कर, सान पान इत्यादिसे प्रसन्न हो कर सब फो. को जगदीश जनार्दनमें अर्पण कर, जप और ध्यानमें परायण हो कर वह अत्यन्त कठिन तपस्या करने लगा ॥३२॥ अथ भगवदर्शनार्थमगत्यस्य बेछूटाचलागमनम् तस्मिन्नेव मुनिः फाले शासनात्परमेष्ठिनः ॥३३॥ अगस्त्योऽप्यास- सादाचं शैलं मुनिशताकृतः।।मनीची दिशमारभ्य कृतयः प्रदक्षिणे ॥३४॥ पश्यंस्तीर्थानि पुण्पानि यम्राम सुधिरं गिरी । तत्र तत्र ददर्शासी हरिदर्श.
भीस्कन्दपुराणान्तर्गत ५६५ manmanNAAma नलालसान् ॥ ३५ ॥ विरिश्चगुहशकेशविष्वक्सेनादिकान्क्रमात् ॥ सनका- यांश्च योगीन्द्रान्नारदप्रमुखान्पीन् ॥३६ ॥ सिद्धगन्धर्वदैतेययक्षराक्षसप- नगान् ॥ उसी समय प्रझाके आदेशसे सैकड़ों मुनियोंसे युक्त होकर अगस्त्य मुनि उस पर्वतको आये। पश्चिम दिशासे यन्नपूर्वक प्रदक्षिणामें संलम हो कर पर्वतपरके पवित्र तीर्थों को देखते हुए वे घूमने लगे। वहाँपर उमने भगवानके दर्शनकी लालसावाले ब्रह्मा, गुह, (कार्तिक ) इन्द्र, शिव, विष्वक्सेन इत्यादिकोंको क्रमसे एवं सनकादि योगियों, नारदादि ऋषियों, सिद्ध, गन्धव, दैत्य, यक्ष, राक्षस तथा सोको देखा ॥३॥ तैस्तैः सम्मान्यमानोऽसौ प्रश्रयप्रियभाषणैः ॥ ३७॥ पश्यन्नाश्चर्यभू. तानि सर्वाणि विचचार ह ॥ लात्वा तीर्थेषु सर्वेषु स्कन्दधारादिकेषु च॥३८॥ तत्र तत्रार्चयामास गोविन्दं जगतां पतिम् ॥ एवं भ्रान्त्वा गते- ऽन्दानां सहस्र मुनिसत्तमः ॥३९॥ अपश्यत्पुण्डरीकाक्षं चिन्ताशोकपरोऽभ- वत् ॥ ४०॥ अभिनन्दन और प्रिय भाषणसे उन उनके द्वारा सम्मानित हो कर यह आश्चर्यसे पूर्ण हो सब कुछ देखते हुए मने लगा। कुमारधारा इत्यादि सव तीर्थों में स्नान कर वहांपर संसारके स्वामी गोविन्दकी पूजा की। इस प्रकार लोक एवं चिन्तापरक्श हो घूम फर हजार वर्षके बीतने पर उस श्रेष्ठ मुनिने पुण्डरीकाक्ष भगवानको देखा ॥४०॥ अथ अगस्त्यं प्रति गुरुवस्वायुक्तिः तस्मिन्काले समाजग्मुधिषणोशनसौ पुनः ॥ राजोपरिचरो नाम वसु- श्व तमपीश्वरम् ।। ४१ ॥ अस्माकं सफलं जातं जीवितं मुनिसत्तम ॥ दृष्टी भवान् यदस्माभिर्नारायण इवापरः ॥४२॥ ब्रह्मणा लोकनाथेन यदा- दिष्टा वयं मुने । अच्युतालोकनपरास्तदिदं कथ्यते तव ॥ ४३ ।। उसी समय शुक्र, वृहस्पति और उपरिचर नामक राजा वसु वहा उस मुनिके पास आये । हे मुनिश्रेष्ठ ! हमळे गोंका जीवन सफल हो गया जो हमलोगोंने दूसरे नारायणके जैसा आपको देखा। हे मुनि ! लोकफे स्वामी प्रझाने भगवान के दर्शनके परायण हमलोगोंको जो कहा था वह हम आपसे कहते हैं ॥४॥ अस्ति दक्षिणदिग्भागे घेङ्कटो नाम भूधरः ॥ श्वेतद्वीपादपि हरेरावा- सोऽयमभीप्सितः ॥ ४४ ॥ तस्मिन्गिरावगस्त्यस्य शङ्खस्य च महीपतेः॥ दर्शयिष्यति गोविन्दो निजरूपं जगद्गुरुः ॥४६॥ तदानीं सर्वदेवानामृपीणा .
५६ श्रीवेङ्कटापलमाहात्म्यम् यक्षरक्षसाम् ॥ अस्माकं देवदेवस्य दर्शनं सम्भविष्यति ॥ ४६ ॥ अचिरे-, जैव तद्भावि ततः सन्त्यक्तकल्मषाः ॥ अन्वेष्टुं गच्छतागस्त्य तस्मिन्नारा- यणाचले ॥४७॥ इत्याज्ञप्ता वयं धात्रा समागम्यात्र भाग्यतः ॥ दृष्टवन्तो महाभागं भवन्तं भूरितेजसम् ॥४८॥ भवता सहिता गत्वा स्वामिपुष्क- रिणीतटे ॥ तमप्यालोकयिष्यामः शङ्ख भागवतोत्तमम् ॥ ४९॥ दक्षिण दिशामें वेङ्कटाचलनामक पर्वत, श्वेत द्वीपसे भी भगवानका इच्छित आवास है। इसी पर्वतपर संसारके गुरु गोविन्द अपना रूप अगस्त्य और राजा शङ्खको दिखलावेंगे। तभी देवताओं, ऋपियों, यक्षों, राक्षसों एवं हमलोगोंको देवदेवके दर्शन होंगे। यह अक्सर शीघ्र ही प्राप्त होगा इमलिये पापसे हीन आप लोग उस नारा. यणाचलपर अगस्त्यको ढूंढने के लिये जाइये। इस प्रकार ब्रह्मासे आज्ञा पाकर भाग्यसे यहां आकर हमलोगोंने अत्यन्न तेजस्वी आपको देखा। आपके साथ स्वामिपुष्करिणीके तटर जाका उत्तम भागवत (भक्त) शङ्खको भी देखेंगे॥४६॥ अथागस्त्यादिकत भीवेङ्कटाचलस्थरम्यवस्तुदर्शनम् भरद्वाज उवाच- गोष्पतिप्रमुखैरित्वमादिष्टः कुम्भसम्भवः ॥ शोकजालं परित्यज्य ययौ सै: सहितो द्रुतम् ॥ ५० ॥ स ददर्श महावृक्षान्फलपुष्पभरानतान् ॥ प्ररूढशाखानिकरच्छायाच्छादितदिक्तटान् ॥५॥ सिंहदन्तावलव्याघवरा- हमहिपादिकान् ॥ मृगानालोकयामास पन्थानं चान्तरान्तरा ॥५२॥ तैस्तदानीं ददृशिरै सानोऽप्यम्बुभृतः ।। सुवर्णरौप्यताम्रादिशोभितास्तन तत्र तु ॥५३ ॥ उचलच्छोकरासारनिर्वाहित्तदिवौकसः ॥ वेगोद्धृतशिला दृष्टाः शतशो गिरिनिराः ॥५४॥ तेषामापाद्यामास प्रमोदं मन्दमारतः ।। कमलामोदसंवाही विवरन् गिरिसानुषु ॥ ५५ ॥ मादाज घोरे-गृहस्पति इत्यादिकोंसे इस प्रकार आदेश पा कर अगस्त्यजी शोकको छोड़ कर पके साथ शीघ्र गये। उन्होंने फल और पुष्पों के भारसे झुके हुए, एवं पड़ी हुई डालियोंकी छायासे दिशामों को छाये हुए पढ़े पड़े वृक्षों को देगा। मार्गके थीच पोचमें मिह, हाथी, व्याघ, पह, महिए इत्यादिर्कोको भी देखा। यहां पर होने मेपसे पिरे हुए एवं सुवर्ग, रौप्य, साम्र आदिसे शोमिठ, ऊपी शिलायें देसी । छलो हुए शीक (गल न्दुओं) से देवताओं को मानन्दित करते हुए एवं अपने अपने येगसे शिलाओंको भी रसाहने हुए - औस्कन्दपुराणान्तर्गत पर्वतके सैकड़ों झरने देसे। कमलके सुगन्ध युक्त मन्द पवनदेवने पर्वतोंके शिखर पर घूमते हुए उनको आनन्दित फिया ।। ५५ ।। शुकानां कोकिलानां च तदा शुश्रुविरे गिरः ॥५६॥ तत्र तन स. मासीनान्विस्तीर्णासु दृपत्सु ते ॥ सिद्धानपश्यन्कृष्णस्य गायतो गुणवैभव- म् ॥ ५७ ॥ अगस्त्यममुखाः सर्वे परिक्रम्य मुनीश्वराः ॥ स्वामिपुष्करिणी दिव्यां ददृशुर्विमलोदकाम् ॥ ५८ ॥ तत्तीरे विहितावासमपश्यच्छलभूपति- म् ॥ वाङ्मनःकायजं कर्म सन्निवेश्य स्थितं हरौ॥ ५९॥ सब उन्होंने शुकों ओर कोकिलों के शब्दको सुना। वहां पर बैठे हुए, एवं कृष्णके गुणवैभवको गाते हुए सिद्धोंको देखा। अगस्त्य इत्यादि मुनीश्वरोंने उनकी परिक्रमा करके विमल अलवाली, दिव्य, स्वामिपुष्करिणीको देखा। सोके तोरपर अपने आवासको बनाये हुए, पचन, मन और शरीरके फर्मो को हरिमे समर्पण करके बैठे हुए शङ्ख राजाको उन्होंने देखा ॥ ५६ ।। स तानालोक्य सहसा मुनीन्द्रान् संशितव्रतान् ॥ यथोक्तमकरोत्पूजा प्रणामस्तुतिपूर्विकाम् ॥ ६॥ आसोनास्तत्र ते सर्वे सम्भाव्यान्यो- ऽन्यमुत्मकाः ॥ गोविन्दकीर्तनपराः कृतार्थत्वं प्रपेदिरे ॥ ६१ ॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये श्रीवेङ्कटाचलं प्रति शक्षागस्त्याद्यागमनवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ उन रढ़वत महर्षियोंका देख कर उस राजाने (शक) अर्पण प्रणाम, स्तुति पूर्वक उनको यथा विधि पूजा फी। वहा पर बैठे हुए, एक दुसरेको उत्सुक जानते हुए, गोविन्दके कीर्तनमें परायण हो कर उन सवोंने अपनेको कृतार्थ समझा ॥ ६१ ।। ॥ इति नवमोऽध्यायः ॥
दशमोऽध्यायः शंख, अगस्त्य, ऋषीशके, तप से हो सन्तुष्ट । प्रकट भये साक्षात प्रभु, सफल हुए सब तुष्ट ॥१॥ ब्रह्मा स्तुति प्रभु सौम्यवपु, सरसिहि दे अधिकार । सबको पुनि वरदान दे, लुप्त भये अविकार ॥२॥ अथागस्त्यशङ्खादितपस्तुष्टस्य भगवत आविर्भावः भरद्वाज उवाच- तेषां हरौ जगनाये समावेशितचेतसाम् ॥ दिनत्रयं गतं तत्र पूजा- स्तोत्रपरात्मनाम् ॥१॥ तृतीये दिवसे प्राप्ते ते सर्वे निद्विता निशि ॥ अन्ते चतुर्थयामस्य ददृशुः स्वप्नमुत्तमम् ॥ २॥ शङ्खचक्रगदापाणिं प्रस- न्नं पुरुषोत्तमम् ॥ वरदानाय सम्पाप्तमपश्यन्स्मेरलोचनम् ॥ ३ ॥ उत्थाय मुदितात्मानो गृहान्निर्गत्य पावने ॥ स्वामिपुष्करिणोतोये सस्नुर्विधिवदा- दरात् ॥ ४॥ विधाय विधिवत्कर्म सर्वे दिनमुखोचितम् ॥ गृहान्प्रत्याय- युर्देवमाराधयितुमच्युतम् ॥५॥ भारद्वाज बोले-जगन्नाथ भगवानमें चित्तको उगाये हुए एवं पूजा स्तोत्रमें परायण उनको वहां पर तीन दिन बीत गये। तीसरा दिवस आने पर सोये हुए उन सबोंने रात्रिक चतुर्थ पहरके अन्तमें उत्तम स्वप्न देसा । शश बम और गदा हायमें धारण किये हुए, प्रसन्न, अर्द्ध उन्मीलित नेत्रवाले, घरदान देनेको माये हुए पुरुषोत्तमको उन्होंने देसा । प्रसन्न मनवाले उन सबोंने उठ कर, गृहसे पाहर निकल कर स्वामिपुष्करिणी के अलमें भादर पूर्वक विधिसे स्नान किया। प्रात.कालो फर्मों को विधिपूर्वक करके अच्युतदेवको पाराधना करनेफे लिये परफो छोटाये ॥ ५॥ समाश्रेयस्कर मार्ग निमित्तं पक्षिसूचितम् ॥ रदा प्रसाद देवस्य श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत wwwurwww-- करस्थं मेनिरे तदा ॥ ६॥ ततत्रिलोककर्तारं पूजयित्वा जनार्दनम् ॥ तु. ष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रः पवित्रैवर्णितः॥७॥ स्तोत्रावसाने कौन्तेय मु. नोन्द्रः कुम्भसम्भवः ॥ जजाप शससहितो मन्त्रमष्टाक्षरं हरेः ॥ ८॥इ. त्यं तेषां जगत्स्वामिन्यच्युतेऽर्पितचेतसाम् ॥ अग्रभागे प्रादुरभूदेकं तेजो महाद्भुतम् ॥९॥अनेककोटिसंख्यानामादित्येन्दुहविर्भुजाम् ॥ एकीभूया- म्यरतले ज्योतिर्जालमिव स्थितम् ॥१०॥ तत्काल श्रेष्ठवर पझीके शकुनको मार्गमें देख कर भगवानको प्रसन्नताको उन्होंने करतल गत समझा । तत्र उन्होंने तीनो लोकोंके कर्ता जनार्दनका पूजन कर वेदमें वर्णित बनेको प्रकारके पवित्र स्तोत्रोंसे उनकी स्तुति की। हे अर्जुन ! स्तोतके पूरा होने के समय शसके साथ अगस्य मुनिने हरिके अष्टाक्षर मन्त्रका जप किया । इस प्रकार संसारके स्वामी अच्युतमें समर्पण किये मनवाले उनके आगे एक अत्यन्त, अद्भुत, आकाशमें एकत्र हुए अनेकों करोडों सूर्य, चन्द्र और अमके प्रकाशके समान ठहरा हुआ तेज प्रकट हुआ ॥ १० ॥ तत्तेजो वीक्ष्य ते सर्वे नितान्ताश्चर्यगोचराः॥ ध्युर्नारायणं दिव्यं परमानन्दविग्रहम् ॥ ११॥ वाङ्मानसपथातीतं विश्रुतैश्वर्यभासुरम् ॥ सहस्रनेत्रं साहस्रयाहुपादैः समन्वितम् ॥ १२॥ तप्तकार्तस्वरनिभस्फुर- कान्तिमनोहरम् ॥ दंष्ट्राकरालं दुर्दर्श वमन्तं दहनच्छटाः ॥ १३ ॥ कौ- स्तुभेन विराजन्तं द्घानमुरसि श्रियम् ॥ अविचिन्त्यमनाद्यन्तमत्यन्तभय. दायकम् ॥ १४ ॥ प्रकाशयन्तं ब्रह्माण्डं सर्वमात्मनि सर्वगम् ॥ उस तेजको देख कर अत्यन्त आश्चर्ययुक्त मनवाले अगस्य प्रभृति सर ऋपिगणने दिव्य एवं परम मानन्दको मूर्तिवाले, मन और वचनके पो, प्रसिद्ध तेज और ऐश्वर्यवाले, हजार नेत्र, बाहु और चरणवाले, तपाये हुए सुवर्णकी धमकके समान कान्तिवाले, सुन्दर, भयंकर दांतवाले, अग्निज्वालाको वमन करते हुए, कौस्तुभसे शोभित, हृदयमे लक्ष्मीको धारण किये हुए, नहीं चिन्ता करनेके योरय, आदि अत्तसे रहित, अत्यन्त भयको देनेवाले समस्त प्रमा- एडको अपनेमे दिखाते हुए एवं सर्वव्यापी नारायणका ध्यान किया ॥१५॥ अगस्त्यशसभमुखास्ते सर्वे हृष्टचेतसः ॥ १५ ॥ तमालोक्य जग- न्नाथं भूयो भूयो धवन्दिरे ॥ भ्रमन्ति लोकरक्षार्थमायुधानि तदा हरेः ॥ १६ ॥ निजतेजोपलोपेतान्याजग्मुस्तं निपेवितुम् ॥ चक्रममभं madam श्रीवेङ्कटाचलमाहात्यम् दिव्या गदा खड्गश्च नन्दकः ॥ १७ ॥ पुण्डरीकं चोगरवः पाञ्चजन्यः शशि- प्रमः॥ उन परमात्माको देख कर सबने बार बार प्रणाम किया। लोकरक्षाके लिये इधर उधर संसारमें घूमते हुए सूर्य के समान चक्र, दिव्य गदा, नन्दक नामक खड्ग, पुण्डरीक, महाभयङ्कर शब्दवाले चन्द्र के समान पांचजन्य ये सब हरि भगवानके आयुष अपनी अपनी शक्तिके साथ वहां आये ।।१।। तदा ब्रह्माण्डमखिलं पूरयामास निर्भरः ॥१८॥ पाश्चजन्यस्य निनदः सर्वासुरभयङ्करः ॥ पाञ्चजन्यध्वनि श्रुत्वा नितान्ताश्चर्यभीषण. म् ॥ १९ ॥ ओययुर्देवताः सर्वाः स्वं स्वं वाहनमास्थिताः ॥ ब्रह्मा रुद्रः शतमखः सनकाद्याश्च योगिनः ।। २० ॥ वसिष्ठमुख्या मुनयो गन्धर्वोरग- किन्नराः ॥ विष्वक्सेनो गरुत्मांश्च विष्णुभृत्या जयादयः ।। २२ ।। सरू- पाश्चैव ये नित्याः श्वेतद्वीपनिवासिनः॥ तब सब असुरोंको भयभीत करनेवाला, पाञ्चजन्यक शब्दने सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको भर दिया। पाध्धजन्यके अत्यन्त आश्चयंकारक और भीपण शब्दको सुन कर अपने अपने वाहनपर चढ़ कर सब देवता, ब्रह्मा, रुद्र, इन्द्र, सनकादि योगिगण, वसिष्ठ इत्यादि मुनि, गन्धर्व, किलर, सर्प, विष्वक्सेन, गरुड़, जय विजय इत्यादि विष्णु किङ्कर और जो श्वेतद्वीपके निवासी नित्यस्वरूपवाले हैं, वे सय माये ॥ २२॥ सुमनोद्रुमसम्भूता सुमनोवृष्टिरगुता ॥ २२ ॥ पपात मेदुरामोदमो. दिताशेपमानसा ॥ नन्तुर्दिव्यसुदृशो जगुः किन्नरपुङ्कवाः ॥ २३ ॥ तुष्टु- बुहतरला. सुरगन्धर्वचारणा ॥ दृष्ट्वा ते पुण्डरीकाक्षं प्रसन्नं भक्तवत्स- लम् ॥ २४ ॥ प्रणम्य तोपयामासुः साष्टा विविधैः स्तवैः ॥ २५ ॥ पत्रझसे उत्पन्न अद्भुत पुष्पवृष्टि अपने सुगन्धसे सबका मन प्रसन्न करती हुई गिर पड़ी। स्वर्गकी लियां नाचने लगी, फिन्नागण गाने लगे। हपसे भरे हुए देवता, गन्धर्व और धारण कमलनयन, भगवस्सल भगवानको प्रसन्न देख, साष्टाङ्ग प्रणाम फर अनेक प्रकारफे स्तोत्रोंसे प्रसन्न करने लगे ॥२शा मक्षादय ऊचु:- जय विष्णो कृपासिन्यो जय तामरसेक्षण ॥ जय लोफैफवरद जय भक्तातिभनन ॥२६॥ अनन्तमक्षरं शान्तमपाड्मनसगोचरम् ।। को घा भवन्तं जनाति चिदानन्दमयात्मकम् ॥ २७ ॥ अणोरणुतरं स्थूलात् ,
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
५७१
!
स्थूलं सर्वान्नरस्थितम् ॥ त्वामामनन्ति पुरुष प्रकृतेः परमच्युतम् ॥ २८ ॥
वेदान्तसाररूपं त्वां सर्वान्तर्यायवर्तिनम् ॥ को हि वर्णयितुं शक्तो माया-
पत्तेषु देहिपु ॥ २९ ॥ भवदीयमिदं रूपं दृष्ट्वाऽतिभयदायकम् ॥ भयोदिग्ना
वयं सर्वे शान्तं रूपं भजस्व ह ॥ ३०॥
ब्रह्मा इत्यादि बोले-हे विष्णु ! कृपाके समुद्र ! आपकी जय हो । हे फमलेक्षण ! आपकी जय हो। हे लोक.
के वर देनेवाले ! आपकी जय हो । अनन्त अक्षर (नाशरहित ), शान्त, वचन या मनसे नहीं जानने योग्य, चिद्रूप
और मानन्दमय आपको कौन जानता है। छोटेसे भी छोटे, बड़ेसे भी बड़े, सबके अन्तरमें ठहरे हुए, परम अच्युत
एवं प्रकृति से भी परे पुरुष,आपको सब कोई मानते हैं। वेदान्तके साररूप एवं सके भीतर और बाहर रहनेवाले
मापको मायासे लिपटे हुए मनुष्यों में फोन वर्णन कर सकता है ? आपके इस अत्यन्त भयानक स्वरूपको देख कर
हम सब भयसे व्याकुल हैं, आप शान्त रूपको धारण कीजिये ॥३०॥
भरद्वाज उवाच---
इति स्तुतो विरिश्चायः प्रसन्नो गरुडध्वजः ॥ मेघघोपप्रतिमया वाचा
सादरमब्रवीत् ॥ ३१ ॥
भारद्वाज बोले ब्रह्मा इत्यादिसे इस प्रकार स्तुत किये जाने पर प्रसन्न भगवान मेघ गर्जनके समान
गम्भीर शब्दसे मादरपूर्वक वचन घोले ॥ ३१ ॥
अथ ब्रह्मादिप्रार्थनया भगवद्गृहीतसाम्यरूपप्रकार:
भगवानुवाच --
भयावहामिमां मूर्तिमुत्सृज्याहं प्रियावहम् ॥ शान्तं रूपं भजिष्यामि
मां पश्यत निराकुलाः ॥३२॥ इत्युत्क्याऽन्तर्हितो भूत्वा तस्मिन्नेव क्षणा-
न्तरे ॥ विमाने रत्नखचिते यभूव सुखदर्शनः ॥ ३३ ॥ चन्द्रन्धिाननः शा.
न्तो नीलोत्पलदलद्युतिः ॥ सुवर्णवर्णवसनो रतभूषणभूषितः ॥३४॥ शङ्ख-
चक्रगदापालसत्क रचतुष्टयः ।।
श्रीभगवान बोले-मैं इस भय देनेवाली मूर्तिको छोड कर प्रिय एवं शान्तरूपको धारण करूंगा, तुम लोग
निर्भय हो कर मुमको देखो। ऐसा कह फर अन्तर्धान हो कर उसो क्षण, चन्द्रमण्डलके समान मुसवाले, शान्त,
नील पमके समान प्रभावाले, सुवर्णके रंगके समान वनवाले, रनोंके भूपोंसे शोभित, शङ्ख, चक्र, गदा और पद्मसे
शोभित चार हाथवाले वे सुख देनेवाले रूपको धारण कर रनोंसे जड़े हुए विमानमें प्रकट ॥३५॥
श्रीवेर्टाचष्ठमाहात्म्यम तमालोक्य रमाकान्तं भूयो भूयो ववन्दिरे ॥ ३५ ॥ सन्तोषयित्वा ब्रह्मादीनभीष्टप्रतिपादनैः ॥ अवोचदिनयानम्रमगस्त्यं मुनिपुङ्गवम् ॥३६॥ उन लक्ष्मीपतिको देख कर उन सबोंने बार बार प्रणाम किया। ब्रह्मादि देवताओंके अभीष्टको पूर्ण कर विनयसे नम्र मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यसे वे वचन बोले ।। ३६ ।। श्रीभगवानुवाच - त्वं मुनीन्द्र व्रतैोरै चीणी प्रति सम्प्रति ॥ परिक्लिष्टोऽसि दास्या- मि वरांस्तेऽभीप्सितान्वद ॥ ३७॥ श्रीभगवान बोले- हे मुनिश्रेष्ठ ! तुम इस समय अत्यन्त घोर तपस्या करके लेशित हुए हो। इसलिये तुम्हारे अमिलपित वरको मैं दूंगा--तुम मांगो ॥ ३७ ।। भरद्वाज उवाच- निशम्य वाक्यं श्रीभर्तुःप्रणम्य च पुनः पुनः ॥ स रोमाञ्चितसर्वा- शः कुम्भजन्मा वचोऽब्रवीत् ॥ ३८ ॥ भारद्वाज बोले- लक्ष्मीपतिके वचनको सुन कर उनको बार बार प्रणाम कर रोमाञ्चित हो कर अगस्त्यजी वचन बोले ॥ ३८॥ अथागस्त्यप्रार्थनया स्वर्णनद्या भगवदत्तसर्वाधिस्त्वप्राप्तिः : अगरत्य उपाच--- यद्भुतं यत्तपस्तप्त यधीतं श्रुतं मया ॥ तत्सर्वं सफलं जातमाह- तोऽस्मि यतस्त्वया ॥ ३९॥ एपोऽहमेव धर्मात्मा त्रिपु लोकेष्वपि प्रभो। त्यां विचिन्वन्तमधुना मामन्विष्यागतोऽसि यत् ॥ ४० ॥ त्वत्पासादात्पु- रैवाहं प्राप्ताखिलमनोरथः ॥ न पश्यामि विचिन्त्यापि प्राप्यं सम्पति मा. घव ॥४१॥ अगस्त्य योले-मैंने जो कुछ भी हवन किया, तपस्या की, पढ़ा, मयवा सुना यह सब भय सफल हो गया जो मापने मुझका आदर किया है । हे प्रमु ! आज तीनों लोकोंमें मैं ही धन्य हूं क्योंकि आपको ढूढ़ते हुए मुझ जैसेको आप ही ढूंढ़ते हुए आज आ गये। हे माधय ! मापकी कृपासे पहले ही मेरे मनोरथ सब परिपूर्ण है। मैं सोप फर देखनेसे भी पाने योग्य कुछ नहीं देखता हूं। ४१ ।। तथापि चापलादेतत्तव विज्ञाप्यते प्रभो ॥ त्वत्पादाम्बुजयोर्मक्तिमेयं
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
५७३
कुरु निरन्तरम् ॥ ४२ ॥ अवधारय चैतत्त्वं सुरमार्थनया मया ॥ नदी सुव-
गंमुखरी स्नाताघौघविनाशिनी ॥४३॥ सा भवच्छैलकटकसमासन्ना स-
मागता ॥ तां कृतार्थय लोके च त्वदनुग्रहवृत्तिभिः ॥ ४४ ॥
हे प्रभु! तथापि अपनी चपलतासे मैं आपसे निवेदन करता हूं, कि आप अपने चरणकमलमें मुझको निर-
न्वर भक्ति दीजिये । मेरी और देवताओंको प्रार्थनासे आप यह अपने मनमें रखें कि स्नान करनेवालोंके सब पापोंके
समूहका नाश करनेवाली सुवर्णमुसरी नदी आपके पर्वतके निकट आई है । उसको अपनी कृपासे संसारमें फ़्तार्थ
-
कीजिये ।। ४४ ॥
सुवर्णमुखरीतोये स्नात्या ये वेटे स्थितम् ॥ पश्यन्ति भुक्तिमु-
त्योस्तु भूयासुर्भाजनानि ते ॥४५॥ अल्पायुपो नरा मूढा ज्ञानयोगपरिच्यु-
ताः । न शक्नुवन्ति त्वां द्रष्टुं व्रताध्ययनकर्मभिः ॥४६॥ सदास्मिन्नास्थितः
शैले सर्वेपांच जगद्गुरौ ॥ प्रसादसुमुखो देव काक्षितार्थप्रदो भव ॥४७॥
सुवर्णमुसरीके जलमें स्नान करके जो वेङ्कटाचलमें स्थित भगवानको देखते हैं, वे शीघ्र ही भुक्ति और मुक्तिके
भागी हों। अल्प आयुवाले, मुर्ख और ज्ञान और योगसे गिरे हुए मनुष्य प्रत अध्ययनादि कर्मो से आपको नहीं
देख सकते हैं। हे जगद्गुरु ! सदा इस पर्वतपर ठहर कर, हे देव ! प्रसन्नतासे अनुकूल हो कर सब किसीके अभि-
लपित फलको देनेवाले होइये ॥ ४७ ॥
श्रीभगवानुवाच-
यत्प्रार्थितं त्वया विप्र तत्तथैव भविष्यति ॥ नूनमप्रतिमा लोके मयि
भक्तिः कृता त्वया ॥ ४८॥ जाह्नवीव नदी सेयं सुवर्णमुखरी मुने ॥ स्या-
दाशास्या सुराणां च चाग्छितश्रीविधायिनी ॥४९॥ स्वामिपुष्करिणी चेयं
नदी मूल् समन्विता ॥ समिष्यति तां दिव्यां नदीं तीघसंश्रया-
म् ॥५०॥ वैकुण्ठनाग्नि शैलेऽस्मिन्नद्यप्रभृति सर्वदा ॥ कृतवासो भवि-
प्यामि मुने प्रार्थनया तव ॥५१॥
श्रीभगवान घोले. हे ब्राह्मण! आपने जो प्रार्थना की, वह ऐसा होगा। अवश्य ही तुमने मुझमें अलौकिक
भक्ति की है। हे मुनि ! यह सुवर्णमुखरी नही गङ्गाके समान माननीया एवं देवताओंको वाञ्छित फलको देनेवाली
होगी। यह स्वामिपुष्करिणो मूर्तिसे युक्त हो कर उस दिव्य नदी (गङ्गा) और तीर्थ समूहोंको भो पार कर जायगी।
हे मनि ! वैकुण्ठ नामक इस पर्वतपर आजसे सर्वदा आपकी प्रार्थनासे मैं रहूंगा ॥५१॥
भीवेटाचळमाहात्यम् सुवर्णमुखरीस्नानक्षालिताघौधकर्दमाः ॥ अस्मिन्वैकुण्ठशैले मां ये पश्यन्ति समाहिताः ॥५२॥ मुवि पुत्रादिसम्पन्नाः सर्वैश्वर्यसमन्विताः ॥ मृतास्त्रिविष्टपे भोगानाकल्पमनुभूय च ॥ ५३॥ पुनरावृत्तिरहितं केवला- नन्दभासुरम् ॥ मत्पदं समवाप्स्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ।। ५४ ।। सुवर्णमुखरीके स्नानसे अपने पाप समूहोंके कर्दमको धोये हुए जो कोई इस वैकुण्ठ पर्वतपर चित्तको समा- धान करके मेरा दर्शन करेंगे, वे पृथ्वीमें पुत्र इत्यादिकोंसे युक्त एवं सब ऐश्वयों से सम्पन्न हो कर मरने पर स्वर्ग में नाना प्रकारके भोगोंका उपभोग करके पुनर्जन्मसे रहित केवल आनन्दमय मेरे पदको पावेंगे-इसमें विचार नहीं फरना चाहिये ।। ५५ ॥ मां द्रष्टुमागतान्सर्वान्प्रतीक्ष्याभीप्सितः शुभैः ॥ योजयिष्यामि स- ततं त्वदचोगौरवान्मुने ॥ ५५ ॥ पुत्रार्थिनां यहून्पुत्रान्धनानि च धनार्थिना- म् ।। तथैवारोग्यकामानां रोगशान्तिं गरीयसीम् ॥५६॥ तीवापत्परिभूतानां तथैवापन्निवारणम् ।। दास्याम्यभीप्सितान्भोगान्दुर्लभानपि सर्वदा ॥२७॥ ये यान्कामानपेक्ष्येह प्रेक्षन्ते मां समागताः ॥ अवाप्नुवन्ति ते सर्वे ता. स्तान्कामान्न संशयः ॥५८॥ स्थिता वा यत्र कुत्रापि मां स्मरन्ति नरो. तमाः ॥ ते सर्वे वाञ्छितां सिद्धिं लभन्ते मत्मसादतः ॥ ५९॥ हे मुनि ! आपके वचन के महत्वसे मैं अपने दर्शनके लिये आये हुऐ सबको देख कर उनको शुभ इच्छाको सदा पूर्ण फरूंगा। पुको चाहनेवालोंको पहुत पुत्र, धनके चाहनेवालोंको धन, आरोग्यता चाहनेवालोंको पड़ी भारोग्यता, उसी प्रकार कठिन मापत्तिसे दुःखीको उनको आपतिका निवारण, अथवा अमिलपित दुर्लभ भोगोंको भी सदा में दूंगा। जो जिस कामको चाहना करके यहां माकर मेरा दर्शन करते हैं वे सब मनोरयोंको पाते हैं इसमें संशय नहीं है। जहां कहीं भी ठहरे हुए श्रेष्ठ मनुष्य मेरा स्मरण करते हैं वे सब अपने वान्छिन सिद्धिको मेरी प्रसन्नतासे पाते है ।। ५९ ॥ अथ शहनृपवरमदानपूर्वक भगवदन्तर्धानम् मरज्ञान उपाच- इत्युक्त्वा तं मुनि देवः शमालोक्य भूपतिम् ॥ शृपयतां ब्रह्ममु- ख्यानामिदं वचनमब्रवीत् ।। ६० ।।
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत
भारद्वाज बोले-उस मुनिको यह कह कर राजा शङ्खको देख कर, भगवान ब्रह्मादिकोंके सुनते हुए
वचन बोले ॥ ६ ॥
श्रीभगवानुवाप-
प्रीतोऽस्मि शङ्ख भक्त्या ते वृणीष्वाभीप्सितं वरम् ॥ ददामि वरदो.
ऽहं ते शिष्ठस्य तपस्यतः ॥ ६१॥
श्रीभगवान बोले- हे शङ्ख ! तुम्हारी भक्तिते मैं प्रसन्न हूं, अपना चाहा हुआ वर मांगो, मैं दूंगा। कठिन
तपस्या किये हुए तुमको मैं वर देने वाला हूं ॥ ६१ ॥
शल उवाच-
न याचेऽन्यन्महायाहो त्वत्पादाम्बुजसेवनात् ॥ यां प्राप्नुवन्ति त्वग-
क्तास्तां याचे गतिमुत्तमाम् ॥ ६२॥
शङ्ख घोले-हे महाबाहु ! आपके चरणकी सेवाको छोड़ और कुछ मैं नहीं चाहता हूं। जिस गतिको आपके
मक्त पाते हैं, उसी उत्तम गतिको मैं चाहता हूं ।। ६२०
श्रीभगवानुवाप-
यत्प्रार्थितं त्वया शङ्ख तत्तथैव भविष्यति ॥ मत्सेवायोगमव्यानाम:
लभ्यं किमु विद्यते ॥ १३ ॥ आकल्पमिन्द्रलोकस्थो हप्सरोगणसेवितः ॥
भुक्त्या यहुविधाभोगांस्ततो मल्लोकमेष्यसि ॥३४॥ एवं ददौ वरानिष्टा-
छछलाय पृथिवीपते ॥ नारायणो जगयोनिर्भजतां फल्पभूरुहः ॥ ६ ॥
ततो ब्रह्मादिकान्सर्वान्विज्य कमलेक्षणः ॥ संस्तूयमानस्तैर्भक्त्या तत्रैवा.
न्तर्दधे प्रभुः ॥ १६॥
श्रीभगवान बोले-ई शङ्ख ! तुमने जो प्रार्थना की, वह ऐसा ही होगा । मेरी सेवामें लगे हुए सत्रनोंको मलभ्य
क्या है ? फल्पपर्यन्त इन्द्रलोकमें अप्सराओंसे सेवित हो कर, अनेकों प्रकारके भोगोंको भोग कर सब मेरे लोकमें
पाओगे । भनन करने वालों के कल्पवृक्ष जगद्योनि नारायग, भगवानने रामा रहको इस प्रकार अभिलषित पर दिया।
वय झा इत्यादि सर्योको निदा फर भक्तिसे स्तुति किये जाते हुए, .कमनयन भगवान बहीपर मन्नान
हो गये ॥६६॥
------ wn- ५७६ भीयेवटापर्छमाहात्म्यम् अथ भरमाजवर्णित श्रीवेकटाचलमाहात्म्पनिगमनम् श्रीमाद्वाज उवाच-- वेङ्कटाद्रेः प्रभावोऽयमाख्यातो भवतेऽर्जुन ॥ नराः पापैः प्रमुच्यन्ते श्रुत्वेमां पावनी कथाम् ॥३णा धाराहं रूपमुत्सृज्य व्राणाभ्यर्थितो हरिः ।। मुमोदाबागुताकारो मायया मोहयञ्जगत् ॥ ६८ ॥ पश्चादगस्त्यशङ्खाभ्यां प्रार्थितः सुखदर्शनम् ॥ ददौ नितान्तसुभगं शान्तं भोगात्मकं वपुः ॥२९॥ नारायणं वेङ्कटादि स्वामिपुष्करिणी तथा । इमामाख्यां च संस्मृत्य मुच्य. न्ते पातकैर्जनाः ॥७॥ भारद्वाज बोले-हे अर्जुन ! मैंने तुमसे वेङ्कटाचलके इस माहात्म्यको कहा। इस पवित्र कथाको सुन कर मनुष्य पापोंसे मुक्त होते हैं। प्रहासे प्रार्थना किये हुए भगवान वाराहरूपको छोड़ कर अद्भुत शरीरको धारण फर अपनी मायासे संसारको मोहते हुए मानन्दसे रहने लगे। पीछे अगस्त्य और शससे प्रार्थना किये हुए भग- वानने सुन्दर रूपवाले एवं अत्यन्त सुन्दर, भोग शरीरको धारण किया। नारायण, वेङ्कटाचल, स्वामिपुष्करिणी और इस कथाको स्मरण करके मनुष्य सब पापोंसे छूट जाते हैं ॥७॥ वेङ्कटाद्विसमं स्थानं ब्रह्माण्डे नास्ति किञ्चन ॥ वेङ्कटेशसमो देवो न भूतो न भविष्यति ॥ ७१ ॥ वेङ्कटाद्रिसमं स्थानं न भूतं न भविष्यति ॥ स्वामितीर्थसरस्तुल्यं न कुत्रापि च विद्यते ॥ ७२ ।। वेङ्कटाचलके समान स्थान ब्रह्माण्डमे कोई दूसरा नहीं है, वेङ्कटेशके समान देवता नहीं हुए हैं, और न होंगे। घेवटाचलो समान स्थान न हुआ है ओर न होगा ? स्वामिपुष्करिणोके समान तीर्थ कहींपर भी नहीं है ।।७।। प्रातरुत्थाय ये नित्यं वेङ्कटेशं स्मरन्ति वै ॥ तेषां करस्था मोशनी- त्रि कार्या विचारणा ॥ ७३ ॥ स्वामिपुष्करिणीतीर्थे स्नात्वा सर्वात्मकं ह- रिम् ॥ ये वा पश्यन्ति नियता वराहाचलवासिनम् ।। ७४ ॥ तेऽम्वमेघसह- स्रस्य वाजपेयशतस्य च ॥ प्राप्नुवन्नि फलं पूर्ण नात्र कार्या विचार- णा ॥ ७ ॥ प्रातःकाल उठ कर जो प्रति दिन वेङ्कटेशका स्मरण करते है, मोक्षफी श्री उनके हाथोंमे रहती है, इसमें विचार नहीं करना चाहिये। सामिपुष्करिणी में स्नान करके नियमपूर्वक जो सर्वरूप वाराहाचलके निवासी हरिका दर्शन श्रीस्कन्दपुगणातगत २७७ करते हैं, वे हजारों अश्वमेघ और सैकड़ों वाजपेय यज्ञके पूर्ण फलको पाते हैं, 'इसमें विचार नहीं करना चाहिये ॥७॥ वेङ्कटाचलमाहात्म्यं ये शृण्वन्ति नरोत्तमाः॥ तेपां मुक्तिश्च भुक्तिश्च इह लोके परन च ॥ ७६ ॥ वेङ्कटाचलमाहात्म्यं संक्षिप्य कथितं तव ॥ अतः परं महानद्याः प्रभावः कथ्यतेऽर्जुन ॥ ७॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे तीर्थखण्डे सुवर्णमुखरीमाहात्म्ये श्रीवेङ्कटाचल. प्रशंसायामगस्त्यशङ्खादितपस्तुष्टश्रीवेङ्कटेशाविभावादि- माहात्म्यवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ जो श्रेष्ठ मनुष्य वेष्टाचलके माहात्म्यको सुनते हैं, उनको इस लोक और परलोकमें भुक्ति और मुक्ति होवो है । हे अर्जुन वेङ्कटाचलके माहात्म्यको संक्षेपसे तुमसे मैंने कहा है, इसके बाद महानदीके प्रभावको कहता हूँ ॥७७॥ इति श्रीस्कान्दपुराणे तीर्थखण्डे सुवर्णमुसरीमाहात्म्ये श्रीवेक्षुदाय- लपर्शसायामगस्त्यशङ्खनित्यापस्तुष्टश्रीवेदेशाविर्भावादि- माहात्म्यवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्रदायिने ॥ श्रीमदेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ श्रीवेस्टेशार्पणमस्तु ९ि१ 加
॥ श्री श्रीनिवासाय परस्मै ब्रह्मणे नमः ।।
श्रीस्कान्दपुराणान्तर्गत
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यस्य
द्वितीयो भागः
ॐ श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ॥
श्रीवेङ्कट निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ १ ॥
श्रीवेङ्कटाद्रिनिलयः कमलाकामुकः
पुमान्॥
अभद्गुरविभूतिनः तरङ्गयतु मङ्गलम् ॥ २ ॥
प्रथमोऽध्यायः
सुवा केसरी वीरके, पुत्र हेतु तल्लीन ।
किया तपस्या अझना, पुत्र केसरी दीन ॥१॥
-
५८०
भीवेटापटमाहात्म्यम्
अथ पुत्रार्थमञ्जनाकृततपः प्रकारः
श्रीसूत उवाच-
पुत्रहीननाना पूर्व दुःखिता तपसि स्थिता ॥ तां दृष्ट्वा मुनिशालो
मतङ्गो विष्णु तत्परः ॥१॥ अञ्जनाख्यामुवाचेदमत्युग्रे तपसि स्थिताम् ॥२॥
श्रीसूतजी बोले -- पूर्व में पुत्रसे हीन अञ्जना दुःखी हो कर तपस्या करने लगी। अत्यन्त कठिन तपस्थामें
लगी हुई उस असना नामकको देख फर मुनिश्रेष्ठ विष्णुभक्त मतङ्ग यह वचन बोले ॥२॥
मतम उवाच-
समुत्तिष्ठाञ्जने देवि किमर्थं तपसि स्थिता॥ वद् देवि महाभागे कार्य
तव वरानने ॥३॥
मत बोले-हे मजना देवि ! उठो! किस लिये तपस्या कर रही हो। हे सुमुखि ! महाभागे ! देवि !
अपने कार्यको कहो ॥३॥
अक्षनोवाच-
मतङ्ग मुनिशार्दूल वचनं मे शृणुष्व ह ॥ पिता मे केसरी नाम
राक्षसः शिवतत्परः ॥ ४॥ शैवं घोरं तपश्चक्रे पुत्रार्थ तु सुदुष्करम् ॥
पार्वतीसहितः शम्भुर्वृषभोपरि संस्थितः ॥५॥ प्रादुरासीत्तदा देवो ददौ
तस्मै घरं शुभम् ॥ ६॥
मजना बोली-हे मुनिश्रेष्ठ ! मतङ्ग ! मेरे वचन सुनो, शिवभक्त मेरे पिता केसरी नामक राक्षसने पुत्रके लिये
अत्यन्त कठिन शिवकी तपस्या की। तब पार्वनीके साथ श्रीशम्भु भगवान वृषभपर प्रकट हुए और उनको उन्होंने
शुभ वर दिया ॥६॥
शम्भुरुवाप-
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि विधिना निर्मितं तव ॥ अस्मिञ्जन्मन्यपुत्रत्वं
तथाप्यन्यद्ददामि ते ॥७॥ विश्रुता सर्वलोकेषु पुत्री तव भविष्यति ॥
तस्याः पुत्रो महाबुद्धिस्तव प्रीति करिष्यति ॥८॥ इति तस्मै वरं दत्त्वा
तत्रैवान्तर्दधे हरेः॥ मां लब्ध्वा मत्पिता विप्रः कृतकृत्यो बभूव ह ॥ ९ ॥
शिवजी बोले हे राजन्! मैं कहता हूं सुनो-ब्रह्माके द्वारा तुम्हारा यह जन्म पुत्रहीन किया गया है, तथापि
तुमको दूसरा वर देता हूं। तुम्हें सब लोकमें प्रसिद्ध एक पुत्री होगी, उसीका महायुद्धिमान पुत्र तुमको प्रसन्न करेगा।
हे प्रामग! उनको यह वर दे कर शिवजी अन्तर्धान हो गये और मुझको पा कर मेरा पिता पृतकृत्य
हो गये ॥९॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत ५८१ ततः कालान्तरे विप्र केसर्याख्यो महाकपिः ॥ ययाचे मां ददस्वेति पितरं मे ततः पिता ॥ १०॥ तस्मै मां दत्तवांश्चैव पारिवहँ ददौ च सः॥ गवां लक्षसहस्राणि गजलक्षं महात्मनः ॥ ११॥ वाजिनामदं चैव रथानामधूदं तथा ॥ वखरनान्यनेकानि दासीदासहस्रकम् ॥ १२ ॥ अन्तःपुरचरी रीनृत्यगीतविशारदाः ॥ ददौ वासासहस्रं च मया साफ म- हामते ॥ १३ ॥ पत्या मे रममाणाया भूयान्मालो गतो मुने । कुछ समयके बाद केसरी नामक एक बडे बन्दरने मेरे पितासे मागा कि मुझको अपनी पुत्री दीजिये। तब मेरे पिताने मुझे उसको दे दिया और उन्होंने (दहेज) पारिबर्हमें हजारों लाय गो, लाखों हाथी, अर्बुद घोड़े और रथ, वन और अनेकों रत्न तथा हजारों दासी दास दिये। हे महाबुद्धिमान् । अन्त पुरमें काम करनेवाली, नृत्य गीतमें विशारद, अनेकों दासिया भी मेरे साथ रहको दो। हे मुनि | पति के साथ रमण करते हुए मुझको बहुत समय बीत गये। अपुत्रा दुःखिता विप्र व्रतानि विविधानि च ॥१४॥ कृतानि च मया तत्र किष्किन्धायां महापुरि ॥ माघे मासि च विप्रेन्द्र वैशाखे कार्तिके तथा ॥ १५ ॥ लानदानव्रतादीनि चातुर्मास्यव्रतं तथा ॥ नमस्कारं तथा विम प्रदक्षिणमनुत्तमम् ॥ १६ ॥ शालग्रामान्नदानानि दीपदानं तथैवच ॥ गोदानं तिलदानं च वस्त्रदानं महामुने ॥ १७ ॥ भूदानं वारिदानं च दत्त्वा पुष्पादिकं मुने ॥ यानि यानि च मुग्व्यानि वैष्णवानि व्रतानि च ॥१८॥ मया कृतानि सर्वाणि सत्पुत्रफलकाझ्या ॥ श्रवणादिषु यत्प्रोक्तं व्रतं विप्रैर्महात्मभिः ॥ १९ ॥ मया कृतं च विप्रेन्द्रतुष्ट्यर्थमधुविदिपः ।। हे ब्राह्मण । महापुरी किष्किन्धामें अपुत्र होने के कारण दुखी हुई और मैंने अनेकों प्रकारके प्रत किये। हे पाहाण श्रेष्ठ । माघ, वैसाख और कार्तिक मासमें स्नान, दान, व्रत इत्यादि, चतुर्मास्य व्रत, नमस्कार उत्तम प्रदक्षिगा, शालिग्राम और अन्नका दान, दीपदान, गोदान, तिलदान, वनदान, भूमिदान, जलदान करके पुष्पादि दे कर जो जो मुख्य वैष्णव व्रत हैं, मैंने उनको भी उत्तम पुत्र की इच्छासे किया। हे विजेन्द्र । महात्मा ब्राह्मणोंने क्था इत्यादिमे जो व्रत बताया था मैने मधुसूदनकी प्रसन्नताके लिये उन सनोंको क्यिा ॥ २० ॥ यानि यानि च मुख्यानि फलानि विविधानि च ॥ २० ॥ मया दत्ता- नि सर्वाणि सत्पुत्रफलकाक्षया ।। मया कृतान्यसंख्यानि व्रतानि विविधा- श्रीवेङ्कटाचळमाहात्म्यम् नि च ॥ २१॥ पुत्रं तथाप्यलब्ध्वाहं दुःखिता तपसि स्थिता । भविष्यति कथं विप्र पुत्रस्त्रैलोक्यविश्रुतः ॥ २२ ॥ ययाचेऽहं मुनिश्रेष्ठ प्रणता च तवाग्रतः ॥ वद त्वं मुनिशार्दूल दीनाऽहं तपसि स्थिता ॥२३॥ जितने मुख्य मुख्य अनेकों प्रकारके फल हैं, मैंने सुपुत्रकी इच्छासे उन सबोंको भी दान कर दिया। मैंने भनेकों प्रकारके असंख्य प्रत किये, तथापि पुत्र नहीं पा दुःखी हो कर मैं तपस्या करने के लिये बैठ गई। हे विप्र ! किस प्रकारसे तीनों लोकों प्रसिद्ध पुत्र मुझको होगा ? हे मुनिश्रेष्ठ ! मैं आपके आगे प्रणत होवर याचना करती हूं। हे मुनि ! मैं दीना हो तपस्यामें लगी हुई हूं । आप मुझसे कहिये ।। २३ ॥ श्रीसूत उवाप- एवं वदन्तीं तां प्राह मतङ्गो मुनिसत्तमः ॥ शृणु मद्वचनं देवि पुत्र- पौत्रप्रदायकम् ॥ २४ ॥ इतो दक्षिणदिग्भागे दशयोजनदूरतः ॥ ॥ घना- चल इति ख्यातो नृसिंहस्य निवासभूः ॥ २५ ॥ तस्योपरि महाभागे ब्रह्म- तीर्थ मनोहरम् ॥ तस्यापि पूर्वदिग्भागे दशयोजनमात्रतः ॥ २६ ।। सुवर्ण- मुखरी नाम नदीनां प्रवरा नदी ।। तस्या एवोत्तरे भागे वृषभाचलनाम- तः॥ २७ ॥ श्रीसूतजी घोले--इस प्रकार बोलती हुई उसको मुनि श्रेष्ठ मतङ्गने यहा हे देवि ! पुत्र और पौत्रको देनेवाले मेरे वचनको सुनो । यहाँसे दक्षिण दिशामें दश योजन दूर घनाचल नामसे प्रसिद्ध श्री नृसिंह की निवास भूमि है । है महाभागे ! उसके ऊपर सुन्दर ग्रह्मतीर्थ है, उनके भी पूर्वदिशामें दश योजन दूर सुवर्णमुखरी नामक नदियों में श्रेष्ठ नदी है, उसके उत्तरमें वृषभ नामक पर्षत है ।। २७ ।। तस्याने सरसी नाना स्वामिपुष्करिणी शुभा ॥ गत्वा दृष्ट्या शुभं तोयं मनःशुद्धिं गमिष्यसि ॥२८॥ तत्र लात्वा विधानेन घराहं तं प्रणम्प च ॥ चेङ्कटेशं नमस्कृत्य ततो गच्छ घरानने ॥ २९ ॥ उत्तरे स्वामितीर्थस्य सिंहशार्दूलसंयुते ॥ चूतपुन्नागपनसर्पफुलामलकैः शुभैः ॥ ३० ॥ चन्द- नागुरुनिम्पैश्च ताल हिन्तालकिंशुकैः ॥ कपित्याश्वत्ययिल्वैश्च इगुदैव्य घरा. नने ॥ ३१ ॥ एतादृशैर्महापुण्यश्च विविधैः शुभैः । विपद्गति विग्या- तं तीर्थमेकं विराजते ॥ ३२ ॥ सो भागे शुभ स्वामिपुष्करिणी है। यहां भा फर शुभ शरफे दर्शन का मन पवित्र हो गायण ! महार श्रीस्कन्दपुरागान्तर्गत ५८५ विधिपूर्वक स्नान करके बराहको प्रणाम कर, वेङ्कटेशको नमस्कार करके तब जाओ, हे सुमखि ! तब स्वामितीर्थके उत्तर सिंह और शार्दूलसे युक्त, आम्र, पुन्नाग, पनस (कटहल) आमलक, बकुल, चन्दन, अगर, निम्ब, ताल, हिन्ताल, किंशुक कपित्थ, अश्वत्थ, बिल्ब, इ[दी इत्यादि अत्यन्त पवित्र वृक्षोंसे व्याप्त आकाशगङ्गा नामक एक प्रसिद्ध तीर्थ विराजमान है ॥ ३२ ॥ तस्मिस्तीर्थञ्जने देवि सङ्कल्पविधिपूर्वकम् ॥ लात्वा पीत्वा शुभं तीर्थं तीर्थस्याभिमुखी स्थिता ॥ ३३ ॥ वायुमुद्दिश्य हे देवि तपः कुरु वरानने ॥ देवश्च राक्षसैविप्रेमनुजैर्मुनिसत्तमैः ॥३४॥ भृङ्गः पक्षिभिरस्त्रैश्च शस्त्रैश्च वि- विधैः शुभैः ॥ अवघ्यो भविता पुत्रस्तपसा ते न संशयः ॥ ३५ ॥ हे अञ्जनादेवि ! उस तीर्थमें संकल्प और विधिके साथ स्नान करके, उसके शुभ जलको पी फर उसी ओर मुख फरके बैठी हुई तुम, हे सुमुखि देवि ! वायुको उद्देश्य करके तपस्या करो। देवताओं, भृङ्गों, पक्षियों, अनेको शझों और अखोंसे मवध्य पुत्र तुम्हारी तपस्यासे तुझको होगा-इसमें संशय नही है ।। ३५ ॥ श्रीसूत उवाच- इति प्रोक्ताऽञ्जना देवी तं प्रणम्य पुनः पुनः ॥ भ; साकं ययावाशु वेङ्कटाचलसंज्ञकम् ॥ कापिलं तीर्थमासाद्य लात्वा निर्मलमानसा ॥ वेक- टादि समारुह्य स्वामिपुष्करिणीं ययौ ॥३७॥ लात्वा घराहमानम्य वेङ्कटेश- कृतानतिः ॥ मतङ्गस्य ऋषेर्वाक्यं स्मरन्ती च मुहुर्मुहुः ॥ ३८ ॥ वियद्गगां ययावाशु चाञ्जना मजुभाषिणे ॥ लात्वा पीत्वा शुभं तोयं तोरे तस्य तदुन्मुखी ॥ ३९ ॥ प्राणवायु समुद्दिश्य तपश्चक्रे यतव्रता ॥ फलाहारा जलाहारा निराहारा ततः परम् ॥ ४०॥ श्रीसूतजी बोले-इस प्रकार कही हुई असना उनको बार बार प्रणाम कर पतिक साथ शीघ्र ही वेदाचलको गई। कापिलतीर्थको पहुंच कर निर्मल मनवाली वह उसमें स्नान करके, वेङ्कटाचलके ऊपर चढ़ कर स्वामिपुष्करिणी. को गई। वहां स्नान फर वराह एवं श्रीवेङ्कटेशको नमस्कार कर, मनङ्गऋषिके वचनको धीरे धीरे स्मरण करती हुई मधुर बोलनेवाली अञ्जना शीव ही आकाशगङ्गाको गई। उसमें स्नान कर उसके शुभ जलको पी कर, उसके सीरपर उसीकी मोर मुंह कर बैठी हुई प्राण वायुको उद्देश्य करके नियमपूर्वक वह तपस्या करने लगी। वह पहले फाहार करनी रहो, यादमें केवल अलका आहार करके क्रमसे निराहार भी रही ॥४॥ सहस्रान्दं तपश्चके न्यस्तनासाग्रदृष्टिका || पयस्या विपुला नाम शुभ्रूषामकरोच्छुभा ॥४१॥ वर्षाणां च सहस्रान्ते घायुर्देवो महामतिः ।। 1 श्रीवैष्टाचलमाहात्म्य प्रादुरासोत्तदा तां वै भाषमाणो महामतिः ॥ ४२ ॥ मेपसङ्कमणे भानौ स. म्प्राप्ते मुनिसत्तमाः ॥ पूर्णिमाख्ये तिथौ पुण्ये चित्रानक्षत्रसंयुते ॥ ४३ ॥ तवेप्सितमहं दास्ये वरं वरय सुव्रते ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा ततः प्राहाञ्जना सती॥४४॥ पुत्रं देहि महाभाग वायो देव महामते ॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वाऽब्रवीत्ततः ।। ४५ ।। पुत्रस्तेऽहं भविष्यामि ख्याति दास्ये शुभानने ॥ सूतजी बोले हे श्रेष्ठमुनियों ! नासिकाके अग्र भागने दृष्टि लगा कर उसने हजार वर्ष तपस्या को । विपुला नामक इसकी सखी उसकी शुभ सेवा करती थी। हजार वर्ष के बाद महा बुद्धिमान् वायुदेव उससे प्रकटे बोले सूर्यके मेपराशिमें होने पर, चित्रा नक्षत्रसे संयुक्त पूर्णिमा तिथिमें तुम्हारी अभिलापाको मैं पूर्ण करूंगा। हे सुनते ! तुम वर मांगो । इस प्रकार उसके वचनको सुन कर सतो अञ्जना बोली--हे वायुदेव! महामति ! महाभाग पुत्र मुझको दीजिये। उसके वचनको सुन कर तब बायु व ले-हे सुमुखि ! मैं ही तुम्हारा पुत्र हो कर ख्याति दूंगा ॥४६॥ इति तस्यै घरं दत्त्वा तत्रैवास्त महायलः ॥ ४६॥ तदा ब्रह्मादयो देवा इन्द्राधा लोकपालकाः ॥ वसिष्ठाद्या महात्मानः सनकाद्याश्च योगि- तः ॥ ४७॥ व्यासादयश्च विप्रेन्द्रा लक्षम्या साकं जगत्पतिः ॥ मुनिपल्यो देवपत्न्य ऋषिपत्न्यस्तथैव च ॥४८॥ स्वं स्वं वाहनमारुह्य दारभृत्यसु- तादिभिः॥ आगतास्ते महात्मानो द्रष्टुं तां तपसि स्थिताम् ॥ ४९ ॥ आश्चर्यमाश्चर्यमिति ब्रुवाणा ब्रह्मादयो देवगणाश्च सर्वे ॥ आलोकयन्तो दिवि दूरतस्ते स्थिताः स्तदा ब्रह्ममहेशमुख्याः ।।५।। इति श्रीस्कन्दपुराण श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये द्वितीयभागे असना. तपःकरणप्रकारादिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ इस प्रकार उसको वर देकर घायुदेव वहींपर रहे। तब ब्रह्मा इत्यादि देवता, इन्द्र इत्यादि लोकपाल, वसिष्ठ मादि महात्मा, सनकादि योगी, व्यास आदि पाह्मण, लक्ष्मी के साथ विष्णु, मुनिपन्नी, देवपत्नी और कृषिपत्नी भी अपने अपने वाहनपर चढ़ कर स्त्री, पुत्र और सेवकों के साथ सपस्या घेठो उस मजना देखने आये और आश्चर्य है ! आश्चर्य है ! ऐसा बोलते हुए प्रमश इत्यादि सन देवता दूर होसे उस पस्त देखते हुए स्वर्गम यहर गये ॥५०॥ हिप्रथमोऽध्यायः द्वितीयोऽध्यायः नम गहा मज्जन समय, व्यास विहित सविधान । बैंकटगिरि पर जानका, लिखित अमित महिमान ॥१॥ . अथ ध्यासमोक्ताकाशगङ्गास्नानकालनिर्णयः भीसूत उवाच- अञ्जनाऽपि वरं लब्ध्वा भळ सकं मुमोद ह ॥ ब्रह्मादीनागतान्ट- ष्ट्वा विस्मयाविष्टमानसा॥१॥ पत्या साकं ततः स्वस्था चालना मजुभा. पिणी ॥ ब्रह्मादिभिरनुज्ञातो व्यासो देदविदां वरः॥२॥ अञ्जनां तामुवाचेदं मेघगम्भीरया गिरा ॥३॥ श्रीसूतजी बोले - अञ्जना भी वर पा कर पतिफै साथ आनन्द सागरमें मन थी। ब्रह्मादिकोंको आये हुए देग्य फर आश्वयसे व्याकुल हो कर मधुर बोलनेवाली अञ्जना अपने पतिके साथ स्वस्थ हुई। ब्रह्मा इत्यादिसे माज्ञा पा कर वेदोंमे श्रेष्ठ व्यासमुनि मेघक ऐसा गम्भीर वचन अजनासे घोले ॥३॥ व्यास उपाच- अञ्जने शृणु मदाक्यं सर्वलोकोपकारकम् ॥ मतङ्गस्य ऋषेर्याक्यं श्रु- स्वा निर्मलचेतसा ॥ ४॥ यस्मात्तु वेङ्कटं गत्वा तपः कृत्वा सुद्ध करम् ॥ प्रसूयते त्वया पुत्रः शूरस्त्रैले क्यविक्रमः ॥५॥ इदं तीर्योत्तरं तस्मात्प्र- त्यक्षदिवसे तव ॥ स्नानार्थं ये समायान्ति चित्राक्षसमन्विते ॥६॥ मेषे पूषणि संप्राप्ते पूर्णिमायां शुभे दिने ॥ शृगु तेषां फलं देवि पक्ष्यामि तव सुनते ॥७॥ व्यास योले हे मअने! सब लोककी भलाई करनेवाले मेरे वचनको सुनो। मभूपिी वयनको निर्मल. 4
श्रीवेष्टोचलमाहात्म्यम्
मनसे सुन कर, वेङ्कटाचलको जा कर कठिन तपस्या करके तुमने त्रिलोकीमें बलवान वीर पुत्र प्राप्त किया है,
इसलिये तुम्हारे इस उत्तम तीर्थमें मतगमुनिके प्रत्यक्ष होनेके दिन मैपके सूर्यमें चित्रा नक्षत्रसे युक्त शुभ पूर्णिमाको
स्नान करनेके लिये जो लोक आवेंगे, उनके फलको हम तुमको कहते हैं, हे सुव्रते ! सुनो ॥७॥
गङ्गादिसर्वतीर्थेषु द्वादशाब्दं वरानने ॥ यत्फलं विद्यते देवि तत्कलं
भवति ध्रुवम् ॥ ८॥ दानानि कुर्वतां पुंसां तेषां शृणु फलोन्नतिम् ।।
स्थाने तूलं फलं देवि विद्धि तेषां वरानने ॥९॥
हे सुमुखि ! देवि ! गङ्गा आदि सब तीर्थो में यारह वर्ष रहनेवालों को जो फल प्राप्त होता है, वही फल उसको
भी अवश्य होता है। दान करते हुए उन पुरुषोंके फलकी उन्नतिको सुनो। हे सुमुखि ! उनके फलको रुईके समान
समझो ॥ ९॥
अजनोपाच-
कार्याणि यानि दानानि वेङ्कटाद्रौ नगोत्तमे ॥ तानि सर्वाणि विप्रेन्द्र
घद वेदविदां वर ॥१०॥
अञ्जना बोली-३ वेदमेिं श्रेष्ठ ! ब्राह्मण श्रेष्ठ ! श्रेष्ठ पर्वत वैवटाचलपर जो जो दान करने चाहिये । वे सब
मुझसे कहिये ।। १०॥
अथ व्यासप्रोक्तश्रीवेकटाचलकरणीयदानप्रशंसा
व्यास उवाच-
अन्नदानं वस्त्रदानं दयमेतत्प्रशस्यते ॥ पितुः श्राद्धं विशेषेण वेक-
टाद्रौ नगोत्तमे ॥ ११॥ सुवर्ण ये प्रयच्छन्ति प्रीतये मधुघातिनः ॥ सर्व-
लोकं समासाथ मोदन्ते मुनिसत्तमाः ॥ १२॥ शालग्रामशिलादानं यः
करोति नगोत्तमे ॥ अङ्गभङ्गमवाप्नोति स्वानुभूतिं च विन्दति ॥१३॥ यो
ददाति दिजेन्द्राय गोदानं च कुटुम्पिने ॥ रोमसंख्याप्रमाणेन विष्णुलोके
विराजते ॥ १४ ॥
पास योटे--श्रेष्ट पर्वत देष्टाचलपर अन्नदान और वनदान ये दो और विशेष कर पितगेको पिण्डदान
ही प्रशंसाफे योग्य है । हे श्रेष्ठमुनि! जो मधुसूदनको प्रसन्नताफे लिये सुवर्ण देते हैं, वे सब लोकको पा कर धानन्द
परते हैं। श्रेष्ठ पर्वतपर जो कोई शाटपाम की शिलाको दान करते हैं वे अपने प्रायत शरीरको नाश फरफे अपने
स्वरूपको पहपान जाते हैं । जो युटुम्यपाले ब्राह्मणफो गो देता है, यह उस गोफी रोमसंन्या वर्षतक विष्णुलोकमें
रहता ॥१४॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत . भूमिं ददाति यो देवि ब्राह्मणाय कुटुम्यिने । तस्य पुण्यफलं वक्तुं कः शक्तो दिवि वा भुवि ॥ १५ ॥ कन्यां ददाति यो देवि श्रोत्रियाय द्विजातये ॥ विष्णुलोकं समासाथ मोदते पितृभिः सह ॥ १६ ॥ प्रपा कुर्वन्ति ये देवि शीतलोदकसंयुताम् ॥ तेषां पुण्यफलं वक्तुं शेषेणापि न शक्यते ॥ १७॥ तिलं ददाति विप्राय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ॥ सर्वपाप- विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं म गच्छति ॥ १८ ॥ धान्यदानं प्रशंसन्ति विप्रा वेदविदां वराः ॥ बहुपुत्रा भविष्यन्ति धान्यदानं प्रकुर्वताम् ॥ १९ ॥ हे देवि ! जो कुटुम्ववाले ब्राह्मणको भूमि देते हैं, उनके पुण्यके फलको स्वर्ग अथा पृथ्वी पर कौन कह सकता है। हे देवि ! जो श्रोत्रिय ब्राह्मणको कन्या दान देते हैं, वे वैकुठ लोकको पहुंच कर पितरोंके साथ आनन्द करते हैं। हे देवि ! जो शीतल जलसे युक्त प्याऊ बनाते हैं उनके पुण्य फलको शेप भी नहीं कह सकते हैं। कुटुम्यवाले श्रोत्रिय प्राह्मणको जो तिल देते हैं, वे सब पापोंसे छूट कर विष्णु लोकमें जाते हैं, वेदोंमें श्रेष्ठ ब्राह्मण धान्यदानकी प्रशंसा करते हैं। धान्य दान करनेवालोंको बहुत पुत्र होते हैं ॥ १६ ॥ गन्धचम्पकपुष्पादीश्छत्रव्यजनचामरान् ॥ ताम्यूलघनसारादीन्यो ददाति द्विजातये ॥ २० ॥ भुक्त्वा भोगं चिरं कामं स्वर्गलोकं ततो ब्रजे- त् ॥ दिव्यवसहस्रं च भुक्त्वा भोगाननेकशः ॥ २१ ॥ सार्वभौमस्ततो भूत्वा तत्र भुक्त्वा चिरं महीम् ॥ ततो विप्रत्वमासाद्य वेदवेदान्तपार- गः ॥ २२ ॥ ततो मुक्तिं समायाति प्रसादाचक्रपाणिनः ॥ इत्येतत्कथितं देवि वेङ्कटाचलवैभवम् ॥ २३ ॥ गन्ध, चम्पक इत्यादिका फूल छत्र, पंखा, चामर, ताम्बूल, कपूर आदि जो प्राह्मणको देते हैं, वे यहुत समय सक अनेकों भोगोंको भोग कर स्वर्गको जाते हैं। तब देवतालोकके वर्षमान हजार वर्षतक अोक तरहसे भोगोंका भोग.कर चक्रवर्ती राजा हो कर वहां बहुत समय पृथ्वीका भोग कर तब वेद वेदान्तमें पारग प्राह्मणत्वको पा कर चक्रपाणि भगवानको प्रसन्नतासे वे मुक्तिको पाते हैं । हे देवि ! इस प्रकार वेङ्कटाचलके इस माहात्म्यको मैंने कहा ॥२३ प एतच्छुणुयान्नित्यं पश्चापि परिफीर्तयेत् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ॥ २४ ॥ इत्येतत्कषितं पूर्व व्यासेनैव महात्मना ।
श्रीवेङ्कटेशार्पणमस्तु ५८६ श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत शृणुयादा पटेवापि कृतकृत्यो भविष्यति ॥ २५ ॥ तस्यैव वंशजाः सर्वे मुक्ति यान्ति न संशयः ॥ २६ ॥ इति श्रीस्वान्दपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये द्वितीयभागे आकाशगहास्नानकालनिर्णयादिवर्णन नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ जो इसको रोज सुनता है, अथवा जो कीर्तन करता है वह सब पापोंसे छूट कर विष्णु लोकको जाता है। पूर्वमें महात्मा व्याससे यह इस प्रकार कहा हुआ वृत्तान्त जो सुनता है अथवा पढ़ता है, वह कृतमय होता है और उसके मंशवाले सब मुक्तिको प्राप्त होते हैं । इसमें संशय नहीं है ।। २६ ।। इति श्रीस्कारदपुराणे श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्ये द्वितीयभागे आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णयादिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ॥ कल्याणातगात्राप कामितार्थप्रदायिने । प्रोमढेङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥
-
॥ श्री श्रीनिवासाय परस्मै ब्रह्मणे नमः ।।
आदित्यपुराणान्तर्गत-
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
ॐ श्रियः कान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् ॥
श्रीवेङ्कट निवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥१॥
मधमाश्याय
शौनकादि ऋपिवर्गसे, सूतकथन रस खान ।
श्री निवास मगवान्का, अनुपम सुखमाथान ॥१॥
देवशर्म दिज व विनय, श्री निवाम गुण नाम ।
वैभव महिमा विमल पुति, पद नख योमा धाम ॥२॥
श्रीकुटामाहात्म्यम् अध शौनकादीन्प्रति सूतप्रोक्त भीश्रीनिवासवैभव: श्रीशीन कादय ऊचुः -- श्रीवेङ्कटेशमाहात्म्यं श्रीनिवासप्रसादतः ॥ श्रीप्रदं सर्वदा सूत दद्यया प्रोक्तवानसि ॥१॥ इतः परं श्रीनिवासः श्रीपतिः सर्वशो हि नः ॥ कथं प्रीतो भवेत्सयो घभीष्टानि प्रवर्षयन् ॥२॥ तददस्व कृपापूर्ण वेङ्कटेश- कथामृतम् ॥ भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ यापात्रं वयं तव ॥ ३ ॥ श्री शौनकादि बोले-हे सूत ! श्रीनिवासको कृपासे सदा श्रीको देनेवाले, श्री वेङ्कटेशके माहात्म्यको आपने कृपा करके कहा है। इसके बाद-लक्ष्मीपति श्रीनिवास सब प्रकार हमलोगोंके वाञ्छित फलको देते हुए किस प्रकार साक्षात प्रसन्न होंगे, हे कृपालु ! वेङ्कटेशकी उस अमृतके समान कथाको कहिये । हे सव तत्वोंके जानने वाले ! भग- वन् ! हमलोग आपको दयाके पात्र है ॥३॥ औसत उवाच- शृणुध्वं मुनयो दिव्यं सावधानतया त्विदम् ॥ यथा पृष्टं तथैवाह वक्ष्यामि वचनं शुभम् ॥ ४॥ वेङ्कटाद्रिसमं स्थानं ब्रह्माण्डे नास्ति किश्च- न ॥ वेङ्कटेशसमो देवो न भूतो न भविष्यति ॥ ५॥ अद्भुतं चास्य चरितं वर्णितु केन शक्यते ॥ तथापि तारकं सर्वपापप्नपुण्यवर्धनम् ॥ ६ ॥ सुविचित्रमपूर्वार्धं देवादिमिराहतम् ॥ लोकोत्तरं महाश्चर्य वक्ष्येऽहं सर्वसिद्धिदम् ॥७॥ श्रीसूतजी बोले-हे मुनिगण ! मापलोग सावधान हो कर सुनिये। जैसा आपने पूछा है मैं वैसे ही शुभ क्याको फहूंगा। वेङ्कटाचलके समान स्थान प्रायडमें कोई भी नहीं हैं, वेस्टेशके समान देवता नहीं हुए हैं और नहीं होंगे। इनके अन्त चरित्रको कौन वर्णन कर सकता है, तथापितारनेवाले, सयपापोंको नाश करनेवाले, पुण्यको पढ़ानेवाले, विचित्र, मन्नत, देवर्षि मादिसे भी मादर किये हुए लोकोत्तर महाश्चर्य जनक और सव सिद्धियो देने. बाले भगवानफे माहात्म्य को कगा ॥७॥ शेपावले यन्माहात्म्पमन्यक्षेत्रे न तत्कचित् ॥ तद्गतश्रीनिवासस्य महिमाऽनन्यगः शुमः ॥८॥ वेदेषु च पुराणेषु वेङ्कटेशकपामृतम् ॥ वर्णि- तं चेतिहासेषु भारताद्यागमेषु च ॥९॥ मनोहरं तु सुश्राव्यमिहामुष्ट- दायकम् ॥ ज्ञानप्रदं विशेपेण महेश्वर्यस्य कारणम् ॥ १०॥ वैराग्यभक्ति- मादित्यपुराणान्तर्गत rant सत्वादिप्रदेन्द्रियवशपदे । वेङ्कटाद्रौ शुचिक्षेत्रेशुचिदोषो न विद्यते ॥११॥ तस्मादेवटनाथस्य नेघेचं प्राधमुत्तमम् ॥ तेन क्षेमं प्रजानां हि:विपरीते विपर्ययः ॥१२॥ . । रोपाचलमें जो माहात्म्य है, दूसरे क्षेत्रमें वह कहीं भी नहीं हैं। उसमें रहनेवाले श्रीनिवासको महिमा भी अनुपम एवं मङ्गलमय है । येदोंमें, पुराणों में, इतिहासोंमें, भारतादि भागोंमें, मनोहर, सुनने योग्य, इसलोक और परलोकमें अभीष्टको देनेवाली, विशेष फरफे मानको देनेवाली, महान् ऐश्वर्यका कारण, वेस्टेशकी अमृत तुल्य कथा कही गई है । वैराग्य भक्ति आदि सत्वगुणों को देनेवाले, इन्द्रियको वशमें करनेवाले वेङ्कटाचलके पवित्र क्षेत्रमें अपवि- प्रताका दोष नहीं होता। इसलिये वेटेशका उचम नवेध लेना चाहिये। उससे परिवारोंका कुशल होता है और नहीं लेनेसे अमन होता है ॥ १२ ॥ फर्ता हि सृष्टिस्थितिसंयमादेपर्ता रजःसत्त्वतमांस्पनहः ॥ अनाच- मन्तो वचसाऽनिरुक्तः सदाश्रयो देववरो वरेण्यः ॥१३॥ नित्यं ब्रह्मा शिवः शेपगरुडेन्द्रादयो वराः ॥ पूजयन्ति महाभक्त्या वेङ्कटेशं श्रिया सह ॥१४॥ चराचरगुर्देवः सर्वसाक्षी महेश्वरः ॥ जप्पस्तप्योऽर्चनीयश्च स्मों ध्येयो- ऽखिलैरपि ॥ १५॥ तन्मनास्तद्गतप्राणो भक्त्या तन्नाम संस्मरेत् ।। गोदानान्पश्वमेघापाः कन्यादानान्यसङ्ख्यया ॥१६॥ असंख्यमेरुसौवर्णदा- नान्यन्यान्यनेकशः ॥ तन्नामस्मृत्यतुल्यानि माहात्म्यं किमुताद्भुतम् ॥१७॥ वह देव वरेण्य सृष्टि, स्थिति और नाशके करनेवाले, रज, सत्त्व और तमको धारण करनेवाले, अनुपम, आदि अन्तसे रहित, वचनसे परे, एवं सज्जनोंके एकमात्र आश्रय हैं । ब्रह्मा, शिव, शेष, गरुड, इन्द्र आदि महाभाग लक्ष्मी- के साथ भक्तिपूर्वक श्रीवेङ्कटेशकी पूजा करते हैं। घराचरफे गुरु, देव, सर्वसाक्षी, महेश्वर (श्रीवेङ्कटेश) सव किसीसे जप करने, तपस्या करने, पूजा करने, स्मरण करने और योग्य हैं। उन्होंमें मन लगा कर, उन्होंमें प्राणको अर्पण कर भक्तिपूर्वक उनके नामको स्मरण करे। गोदान, अश्वमेध आदि यज्ञ, असंख्य कन्यादान, असंख्य मेरुतुल्य सुवर्णदान और और भी अनेकों प्रकारके दान मिल कर उनके नाम स्मरणके तुन्य नहीं होते है। क्या ही अद्भुत माहात्म्य है ॥१७॥ इति शेषेण कथितं कपिलाय महात्मने । कपिलाख्यमहायोगिसका- शात्तु मया श्रुतम् ॥१८॥ तदुक्तं भवतामय सधः प्रीतिकर' हरेः॥ अतो वो मङ्गलार्धं च शृणुध्वं यन्मयोच्यते ॥१९॥ श्रीवेङ्कटेशयात्रा ५९२ श्रीवैटाचलमाहात्म्यम् गच्छध्वं सुदृढव्रताः ॥ विष्णुसन्दर्शनं कृत्वा भक्तिमन्तो जितेन्द्रियाः ॥२०॥ स्तोत्रं कुरुध्वं बहुधा भगवद् गुणवर्णनैः ॥ स्वागुणोत्कर्षविज्ञानाद्यया प्रीति- निजा हरेः ॥ २१ ॥ न ताहशी प्रीतिरस्ति ह्यज्ञानादन्यथामतौ॥ इस प्रकार माहात्म्य शेपने कपिलसे कहा, कपिल नामक महायोगीसे मैंने सुना। साक्षात् भगवान्में प्रीति फरानेवाला वहीं माहात्म्य मैंने आज आपके मङ्गलार्थ कहा है। अतएव मलके लिये मैं जो कहना हूँ सो सुनिये । श्रीवेङ्कटेशकी यात्राके लिये, रहवतावलम्बी हो कर आप लोग जाइये। भक्तिमान और जितेन्द्रिय हो कर आप लोग भगवान के गुणवर्णन द्वारा बहुत प्रकारसे उनकी स्तुति कीजिये। उनके गुणों के उत्तम ज्ञानसे जिस प्रकार- की भक्ति भगवानमें होती है, उस प्रकारकी भक्ति दूसरी प्रकारको बुद्धिमें अज्ञानसे नहीं होती है ।।२२।। भक्त्या स्तोत्रेण संतुष्टस्सर्वेष्टानि प्रवर्षति ॥ २२॥ भक्तिस्तोत्र- विहीनेषु दयावान्न भवेत्तथा ॥ अत्र कः कथयामीष्टमिनिहासं पुरातन- म् ॥ २३ ॥ यस्य स्मरणमात्रेण भक्तिर्विष्णुपदाम्बुजे॥ वे भक्तिपूर्वक स्तोत्रसे प्रसन्न हो फर सब इच्छाओंको पूर्ण करते हैं, भक्ति और स्तोत्रसे हीन जीवोंपर वह उस प्रकार दया नहीं करते हैं। यहां आप लोगोंसे एक प्रिय और प्राचीन इतिहासको कहता हूं. जिसके स्मरण फरनेसे ही भगवान्के चरण कमलों में प्रीति होती है ।।२५।। वायुशिष्यो देवशर्मा विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ॥२४॥ तपस्वी यहुनिष्ठा- वान्सर्वदा विष्णुचिन्तने ॥ ममताहकारशून्यो विपयेषु विरागवान् ॥ २५ ॥ पट्च्छत्रुविजयी शान्तः पट्तरङ्गसुभकृत् ॥ कुटुम्बे न मनःकारोदारिद्र्या. त्पीडितोऽपि च ।। २६ ॥ भायैया प्रार्थितो नित्यं दारिट्यापगमेच्छया ।। घायुका शिष्य, विष्णुभक्त, जितेन्द्रिय, तपस्वी सदा विष्णुके स्मरण करनेमें अत्यन्त निधागले, ममता और अहंकारसे शून्य, विपर्योमे विरागवाले, पशत्रु ( काम क्रोधादि ) फो विजय करनेवाले, शान्त, पदशत्रुओंके वेगों फा नाश करनेवाले, दखितासे पीड़ित होने पर भी पुदम्बमें मन नहीं लगानेवाले देवशर्मा अपनी स्री द्वारा अपने पारिश्पका नाश करनेकी इच्छासे प्रार्थित हुआ |२७|| भी नाथ हे पते स्वामिन्मसीद करुणाकर ॥ २७ ॥ क्षुषया दु:खि. तापालास्तव पुत्राच केवलम् ॥ न शक्ताहमरण्येपुकन्दमूलार्जनादिपु ॥२८॥ रक्षको मम नान्योऽस्ति शिशूनां पालनेऽपिच ॥ कृपां कुरुप्य शिशुपु विज्ञा. पनमिदं शृणु ॥२९॥ कुलस्वामीष्टदेवो नी जगद्रक्षणदीक्षितः॥ शरणागतसं- आदित्यपुराणान्तर्गत न्त्राणः श्रीनिवासः सतां गतिः ॥ ३०॥ पालको हि यहूनां च भक्तानां भक्तवत्सलः ॥ तल्लक्ष्मीपतिपादाजं गत्या तत्प्रार्थनां कुरु ॥ ३१ ॥ तेन मोतो भवेत्सयसतोऽस्मनोवनं भवेत् ।। प्रसोद त्वं दयासिन्धो दयां फुरु दयां कुरु ।। ३२ ॥ हे नाथ ! पति ! स्वामी ! करुगाकर ! आप करा फीजिये । आपके छोटे छोटे पुत्र भूससे दु.खी है। मैं भी वनसे कन्द मूल लानेमे असमर्थ हूं। मेरी रक्षा एवं वचोंका पालन करनेवाल कोई दूसरा नहीं है । यघोंपर कृपा कोजिये । मेरो प्रार्थना सुनिये। हम लोगों के कुलदेवता, इष्टदेवता, संसारको रक्षा करनेमें दीक्षित, शरणा- गतको रक्षा करनेवाने तथा सजनोंको आश्रय देनेवाले श्रीनिवास हैं। वे भक्तवत्सल अनेकों भक्तोंका पालन करनेवाले है, उन लक्ष्मीपतिकै चरणको शरणमे जा कर उनको प्रार्थना कीजिये। इससे वे साक्षात् प्रसन्न हो आयंगे, तब हमलोगों के जीवनका निर्वाह भी होगा। हे दयासिन्दु । आर प्रसन्न होइये ! दया कीजिये ! दया कीजिये ॥ ३२॥ इति दैन्येन महता प्रार्थितोऽहर्निशं तया ॥ न स्वीचकार तदाक्यं त. पोविघ्नभयात्तदा ॥ ३३ ॥ दिष्टया चादृष्टपाकेन तद्गुरुर्वायुरागमत् ॥ पतिव्रतायां शिशुपु प्रसन्नः करुणानिधिः ॥ ३४ ॥ तपोऽवसाने संप्राप्त स्वगुरु जपतां गुरुम् ॥ दृष्ट्वा मुदा देवशर्मा सहसोत्थाय चादरात् ॥३५॥ साष्टाङ्गं तं प्रगम्याथ यद्धाञ्जलिपुटोऽभवत् ॥ ततो वायुः प्राह शिष्यं मधुरं वचनं हितम् ॥ ३६॥ इस प्रकार अत्यन्त दोनतासे उसके द्वारा रात्रि दिन प्रार्थना किये जाने पर भी वह ब्राह्मण तपस्यामें विघ्न भयसे उसके वचनको नहीं स्वीकार करता था। पतिकी सेवा करती हुई उस पवित्रता और उन बधो पर प्रसन्न है कर उसके गुरु करुणानिधि वायुदेव भाग्यके वशसे वहा आये । यमियोंमे श्रेष्ठ अपने गुरुको तपस्याके अन्तमें आ हुए देख कर आनन्इसे उठ कर मादरपूर्वक उनको साष्टाङ्ग प्रणाम कर उनके आगे हाथ जोड़ कर देवशर्मा खड़ हो गया। तब वायुने अपने शिष्यसे मधुर और हितकर वचन कहे ॥३६॥ श्रीमद्वेकटनायस्य यात्रार्थ गच्छ मा चिरम् ॥ तेनेहामुत्र तेऽभीष्ट- सद्धिर्भवति नान्यथा ॥३७॥ लक्ष्मीपतेर्दयासिन्धोर्ब्रह्मादिवरदायिनः ॥ यात्रायां माऽस्तु सन्देहः शीघ्र गच्छ सुभक्तिमन् ॥३८॥ श्रीवेकदेशको शत्राके लिये शीघ्र चलो, उसीसे तुम्हारी अभिल पा इस लोक और परलोकमें पूरी होगी श्रीयेफुटावळमाहात्म्यम् दूसरी तरहसे नहीं। लक्ष्मोके पनि, दयाके समुद्र, ब्रह्मादि देवोंको वर देनेवालेके यात्रोत्सवमें सन्देह मत करो, भक्ति- पूर्वक शीघ्र चलो ॥३८॥ इति देवेनानिलेन गुरुणा स्वस्य चोदितः ॥ मुहुर्मुहुर्बोधितोऽथ विष्णु- यात्रामहादरः ॥ ३९॥ गुरूक्तमर्थ जग्राह गुरुवाक्ये सदा रतः ॥ गुरूप- देशो बलवान्गुरोराज्ञां न लढयेत् ॥४०॥ इत्यर्थमनुसन्धाय प्रतस्थे शेषपर्व- तम् ॥ तत्र श्रीवेङ्कटेशस्य सुदर्शनमहादरः ॥४१॥ आनन्दज्ञानदं विष्णुमा- नन्दमयनामकम् ॥ आनन्देन ददर्शायमानन्दनिलयालये ॥४२॥ विह- रन्तं श्रीधराख्यं नानालीलाविलासिनम् ॥ भक्तदर्शनमात्रेण प्रसादान्मन्द- हासिनम् ॥ ४३ ॥ श्रीवेङ्कटेशं तं नत्वा भक्त्या चफेऽथ संस्तुतिम् ॥४४॥ इस प्रकार अपने गुरु वायुदेवसे प्रेरणा किये हुए और वार बार कहने पर विष्णुयात्रामें अत्यन्त आदर रखनेवाले हो कर गुरुके वचनमें सदा लगे हुए उन्होंने गुरुके कहे हुए वचनको ग्रहण कर लिया और "गुरुका उप- देश बलवान है, गुरुको आज्ञा उदहन नहीं करनी चाहिये” इस प्रकारके अर्थको विचार कर वे शेषाचलकी गये । श्रीवेकदेशके दर्शनमें आदर रसनेवाले उन्होंने वहां पर आनन्द और ज्ञानको देनेवाले, आनन्दमय नामक विष्णुको आनन्दके निलयमें आनन्दपूर्वक देसा । विहार करते हुए, श्रीधर नामक, अनेकों लीलाओंसे विलास करनेवाले, दर्शन करने ही से भक्तों के ऊपर प्रसन्न होनेवाले तथा मन्ट हास्यवाले उन श्री वेङ्कटेशको प्रणाम करके वे भक्तिी उनकी स्तुति करने लगे ॥४४। अथ श्रीधीनिवासमुद्दिश्य देवशर्माख्यविपकृतस्तुतिः देवशमोवाच- दयानिधे दयानिये दयानिधे दयानिधे ॥ नमो नमो नमो नमो नमो नमो नमो नमः ॥४५॥ श्रीपद्मनाभ पद्मेश पद्मजेशेन्द्रवन्दित ॥ पद्ममालि- पद्मनेत्र पद्माभयदरारिभृत् ॥ ४६॥ पद्मपाणे पद्मपाद सर्वहृत्पद्मसंस्थि. त ॥ त्वत्पादपमयुगलं प्रणमाम्यतिसुन्दरम् ॥ ४७ ।। त्वत्पादपद्ममाहात्म्य मप्यनन्तं त्रिविक्रम ॥ यत्कनिष्ठागुलिनखमण्यग्रगुणसंयुतान् ॥ ४८ ॥ अनन्तान्सुविशेषांश्च पश्यन्तो श्रीनिरन्तरम् ।। स्तोतुझामा क्षणादीक्षार्पा- दोश्चर्यसागरे ॥४९॥ गहने गाहमानाऽभूदनन्तश्रुत्यगोचर ॥ त्वयोपदिष्टो प: पुषवात्सल्याचतुराननः ॥५०॥ त्वद्गुणानां घ गणनादानन्दमतुलं आदित्यपुराणान्तर्गत ५६५ भजन ॥ नाद्यापि विररामासौ गणनादेवराडपि ॥४१॥ सहस्रवदनः शेषो- ऽशेषवेदार्थकोविदः ॥ नाहं जाने इति ब्रूते यन्नखाग्राज्यवैभवम् ॥ ५२ ।। देवशर्मा वोले है दयानिधि ! दयानिधि !! दयानिधि !!! आपको प्रणाम है ! प्रणाम है ! प्रणाम है ! प्रणाम है ! प्रणाम है ! प्रणाम है! प्रणाम है ! प्रणाम है ! । हे पद्मनाभ ! लक्ष्मीपति ! लक्ष्मी और इन्द्रसे वन्दित ! कमलको माला धारण किये हुए ! कमलनयन ! लक्ष्मीको अभय करनेवाले ! चक्रका धारण करनेवाले! कमलके जैसे हाथ और चरणवाले ! सबके दृश्य ! कमलमे रहनेवाले ! मैं आपके दोनों सुन्दर चरणकमलोंको प्रणाम करता हूं । हे त्रिवि- क्रम ! आपके चरणकमलका माहात्म्म अनन्त है, जिस कनिष्ठा महुलीके नखरूपी मणिके श्रेष्ठ गुणे से युक्त, अनन्त गुणको निरन्तर ऐसतो हुई, स्तुति कानेकी इच्छा करनेवाली लक्ष्मी क्षण भरमें हर्प और आश्चर्यके गम्भीर समुद्रमें मग्न हो गई। पुत्रके वात्सल्य के कारण आपसे उपदेश किये गये आपके पुत्र प्रझा आपके गुणों की गिनती करनेसे अत्यन्त आनन्द लाभ करते हुए हे देवदेव ! अभीतक भी गिनती करनेसे नहीं अलग हैं। सब वेदोंके मर्थको जानने वाले, हजार मुखवाले शेष भी यह कहते हैं कि उनके नखोंके अप्रभागके वैभवको मैं नहीं जानता । अनन्तवेदा भापन्ते ह्यन्योन्यं प्रविचार्य च ॥५३॥ एकैकस्मिन्न- धिकारे नियुक्ता एकैकशो ब्रह्मपूर्वाश्च विष्णोः॥ सर्वे देवाः स्वाधिकारे नि- युक्ताः सत्यादिलोकेषु यथाक्रमेण ॥५४॥ भुञ्जन्त इष्टानि महादरेण भजन्ति शेषाचलगं रमेशम् ॥ वयं त्वनन्ता हरिणा नियुक्ता वेदाः स्तोतुं स्वस्य गुणानुभावम् ॥ ५५ ॥ गुणास्त्वनन्ताः परमात्मनो यत्पदो नखाग्रस्थगुणैकदेशम् ॥ स्तुतौ मिलित्वा वयमत्र शक्ता वेदास्त्वनन्ता जनितास्तदर्थम् ॥५६॥ परस्पर विचार करके अनन्त वेद भी यही बताते हैं कि विष्णुके अधिकार (परिचर्या) में ब्रह्मा इत्यादि एक एक देवता अपने एक एक अधिकारमे नियुक्त हैं। क्रमसे सत्य आदि लोकोमें अपने अपने अधिकारमें लगे हुए सब देवता अत्यन्त मादरसे अपने अभीष्टको भोगते हुए शेषाचल निवासी भगवानका भजन करते हैं। हम लोग अनन्तवेद तो शेषाचलके स्वामी लक्ष्मीपतिके गुणमाहात्म्यका ही गुणानुवाद करनेके लिये नियुक्त है, परमात्माके गुग तो अनन्त है। क्योंकि हम सब मिल कर जिसके घरणनखके अप्रभागके गुणोंका वर्णन करनेमें समर्थ हैं, अतएव हम वेद अनन्त बनाये गये हैं। एवं सुनिश्चित्य गुणैकदेशमाहात्म्यमेते त्वविजानन्त एव ॥ उपक्रा- न्ताः स्तोतुमधो गुणकदेशोऽप्यनन्तात्मनयाभिवृद्धः ॥ ५७॥ तं वीक्ष्य ते- भन्योन्यमयोचुरेकं गुणं वदामो विसृजाम शेपान ॥ आरेभिरे पूर्ववदेव तेऽपि प्रोबेटायलमाहात्म्यम् गुणा अनन्ता अभवच सोऽपि ॥ ५८ ॥ गुणैः सुपूर्णाः शुभदैरनन्तः प्रत्ये- कशः किरणानीव पूष्णः ॥ विदिक्षु दिसूर्ध्वमधश्च वेदा दृष्ट्वा गुणान् व्या- पृतानित्यवोचन् ॥ ५९ ॥ द्रष्टुं श्रोतुं कीर्ति वापि बोद्धुमशक्यं नः कि- मुत स्तोतुमेतान् ॥ अस्मानतीतान्वयमल्पसाराः किं वर्णयामोऽलमलं प्र. शंसया ॥ ६॥ ऐसा निश्चय करके सारे माहात्म्यको भी नहीं जानते हुए वे गुणोंके एक अंशको स्तुति करने लगे । तब गुणका एक अंश भी बढ़ कर अनन्त हो गया। यह देख कर वे एक दूसरेसे बोले-हम लोग एक ही गुणका वर्णन करेंगे और सबोंमें छोड़ देंगे। ऐसा निश्चय करके उन्होंने गुणानुवाद करना आरम्भ किया किन्तु पूर्वकी तरह वह भी अनन्त हो गया, और इस प्रकार वे वेद भी अनन्त हो गये। प्रत्येक दिशाओं. विदिशाओं, ऊपर और नीचेको सूर्यकी फिरणके जैसे, मनन्त और शुभ देनेवाले गुणोंको भरे हुए देख कर वेदोंने ऐसा कहा कि हम लोग अपने से भी बढ़े हुए इन गुणोंको देखने, सुनने, कीर्तन करने, अथवा :समझनेमें भी असमर्थ हैं। फिर इनकी स्तुति करना तो क्या है ? हम लोग थोड़े तत्ववाले हैं । हम लोग इनका क्या वर्णन कर सकते हैं-अपनी अधिक प्रशंसा फरना व्यर्थ है।। ६०॥ इत्युक्तवन्तः स्वमनोऽनुसाराद् गुणानेतान्वर्णयामासुरन्जसा ॥ त- धापि ते पादनखाग्रगेषु गुणेष्वनन्तेषु विभाजितस्य॥ ६१ ॥ गुणैकदेशस्य गुणैकदेशकः प्रवर्णितोऽशा यहवो न वर्णिताः ॥ एवं रमाजाहिपवेदमुख्याः शक्ता नासन्दर्शने त्वद्गुणानाम् ॥ १२ ॥ यत्समस्तगुणान्विष्णोर्वर्णने श- क्तिवर्जितः ।। अनन्तवेदास्तद्भूमन्गुणास्ते त्वमितागुताः ॥ ६३ ।। इति श्रीमदादित्यपुराणे श्रीवेङ्कटावलमाहात्म्ये देवशर्मकृतश्रीनि. वासपादनसामादिमहिमवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ ऐसा करते हुए वे अपने मन के अनुसार इन गुणोंका थोड़ा कुछ वर्णन करने लगे। तथापि आपके चरण. नसके अपमानमे स्थित अनन्त भागों में विभाग किये हुए अनन्त गुगोंके एक देशिक गुणोंका कुछ अंश तो वर्णन किया गया किन्तु बहुत से अशोका वर्णन नहीं हो सका। इस प्रकारसे लक्ष्मी, ब्रह्मा, शेष, वेद इत्यादि आपके गुणों का अनुभव नहीं कर सके। जिसलिये आप विष्णु के समस्त गुगोंका वर्णन करनेमें अनन्न येद भी शपिसे दोन है, इसलिये आपके इस प्रकारके गुण अद्भुत हैं। ६३ ।। ॥ इति प्रथमोध्यायः॥
द्वितीयोऽध्यायः श्रीनिवास भगवान्का, मंगल विग्रह ठाम । नख शिख वर्णन अक्थ यह, अङ्ग अङ्ग तुतिकाम ॥॥ अथ श्रीश्रीनिवासमङ्गलविग्रहसौन्दर्यादिवर्णनम् देवशोराप- इतोऽप्यथ त्वत्पादाब्जगतसौन्दर्यमद्भुतम् ॥ स्वामिस्त्वया प्रेरित- श्चेद्यथामत्यनुवादये ॥ १॥ वक्षःस्थापि रमादेवी तव पादाम्बुजे स्थितम् ।। सौन्दर्यमद्भुतं दृष्ट्वा सुन्दरी मोहिताऽभवत् ॥२॥ विस्मिता द्रष्टुकामाध स्वस्य नेत्रद्वयेन वै ॥ अशक्यं दर्शनं मत्वा निरूपा साऽभवद्यदा ॥२॥ दक्षिणे श्रीरूपिणी च वामे भूरूपिणी स्थिता ॥ नीलारूपा च तत्रैव त्रिरू- पा नेत्रषद्कतः ॥४॥ पश्यन्त्यनन्यमनसा सौन्दर्याख्यरसायनम् ॥ पिय- न्त्यप्यन्वहं नापि निवृत्ता तृष्णयाऽधुना ॥५॥ देवशम्मा वोले—इतना होने पर भी आपके चरण कमलके अद्भुत सौन्दर्यका वर्णन करनेके लिये प्रेरित हो कर मैं, हे स्वामि ! अपनी बुद्धि के अनुसार वर्णन करता हूं। सुन्दरी लक्ष्मी देवी आपके हृदय में लगी हुई होने पर भी आपके चरण कमलके सौन्दर्यको देख कर मोहित हो गई। आश्चर्यसे युक्त हो कर देसने की इच्छावाली ह दो नेत्रोंसे दर्शन करना असम्भव जान कर तीन रूपोंमें परिणत हो गई। दक्षिणमें लक्ष्मीरूपिणी, वाममें धरणीरुपिणी, एवं हृदयमें नीलारूपिणी हो कर छः नेत्रोंसे एकान्त मनसे देखती हुई एवं सौन्दय्यं नामक रसायनको प्रति दिन पीती हुई वह अबतक भी तृष्णासे निवृत्त नहीं हुई है॥ ५॥ श्रीसुन्दर श्रीनिवास नाभिस्थश्चतुराननः ॥ तव पादाम्बुजे रम्यसौ- न्दर्ये लग्नमानसः ॥ ६॥ अष्टनेन्या दिवारानं पश्यन्सौन्दर्यमद्भुतम् ॥
प्रीवेटाचनमाहात्म्यम नालं नेत्राप्टकमिति बहुरूपी तदाऽभवत् ॥ ७॥ कण्ठे च कौस्तुभं नाभौ वैकुण्ठादिविधामसु ॥ सत्यलोके च मेर्वादौ सर्वत्र चतुराननः ॥ ८ ॥ ततः पादाब्जसौन्दर्यरसं चामृतनैच्यदम् ॥ प्रोत्या पातुमहोरात्रमासाथ सुखभोगिनः ॥ ९ ॥ तृष्णा शान्ताधुना नाऽपि पादसौन्दर्यमीदृशम् ।। हे सुन्दर ! श्रीनिवास ! आपसी नाभिमें बैठे हुए एवं आपके सुन्दर चरणकमलके सौन्दर्यमें मन लगाये हुए ब्रह्मा आठ नेत्रोंसे आपके अद्भुत सौन्दर्यको रात्रि-दिन देखते हुए आठ नेत्रोंको अपर्याप्त समम कर, कण्ठमें कौस्तुभ, नाभिमें, सत्यलोक मेरु आदि पर्वतमें और वैकुण्ठ आदि तीनों धामोंमें सर्वत्र प्रारूप इस प्रकार बहुत रूपबाळे हो गये। तब अमृतको भी नीचा दिखानेवाले, चरणकमलको सुदरतारूपी रसको प्रीतिसे दिन रात पान करने पर भी सुख भोग करनेवाले ब्रह्माजीको तृष्णा अबतक भी शान्त नहीं हुई है। इस प्रकार आपके चरणोंका सौन्दर्य है। शय्यासनातपत्रादिरूपी त्वत्पादसेवकः ॥१०॥ शेपो पहुसह- स्राक्षः सदान्तस्थो व्यचिन्तयत् ॥ अस्मत्स्वाम्पङ्घ्रिसौन्दर्य विचित्रं सुम- नोहरम् ॥ ११ ॥ अदृष्टश्रुतपूर्व च महागाढं विलक्षणम् ॥ सुलक्षणं च सन्दश्यं जगन्मोहनमोहकम् ॥ १२ ॥ गहूनि मम नेत्राणि समीपे सर्वदा हरेः ॥ वासश्वेशमसादेन त्वेवं भाग्यमभून्मम ॥ १३ ॥ इति सम्भ्रमसं- युक्तः सर्वदातिप्रियो हरेः॥ नेत्रैर्यहुसहस्रैश्च लक्ष्मीपतिपदाम्बुजे ॥१४॥ असमं चित्रसौन्दर्यं दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनः पुनः ॥ महानन्दाम्पुधी मग्न एवं मेने फणी तदा ॥ १५॥ शय्या और छत्र आसन इत्यादि हो कर आपकी सेवा करनेवाले, बहुत नेत्रोंगले एवं सदा अन्तःपुरमें ही रहनेवाले शेप अपने मनमें विचार करते थे। मेरे स्वामोका सौन्दर्य, विचित्र, अत्यन्त मनोहर, पहले नहीं देखा हुमा, अत्यन्त विलक्षण, सुन्दर लक्षण वाला, देसने योग्य त्या संसारके मोहनेवालेको भी मोहने वाला है। मेरे नेन महुत हैं ईश्वरकी पासे मेरा वास भी सदा भगशनके समीप हो में है। मेरा इस प्रकारका भाग्य है । इस प्रकार उत्सुकता दुक श्रीनिवास के सदा प्यारे शेपने अनेकों हमार नेत्रोंसे एश्मीपतिफे चरणकमलोंके अत्यन्त अमृत सौन्दर्यको मार पार देख कर महा आनन्दफे सागरमें डयते हुए अपने मनमें ऐसा समझा ॥१५॥ पसाम्यहं सदैवान पादमूले च मत्पतेः ॥ चैफुण्ठं या न गच्यामि त्यत्या विष्णुपदाम्बुजम् ॥ १६ ॥ यस्त्वानन्दो भवेन्नित्यं पादसौन्दर्यदर्श-
आदित्यदपुराणान्तर्गत
५९९
नात् ।। वैकुण्ठ ईदृशानन्दः कैवल्येऽपि न विद्यते ॥ १७॥ पातालमात्रं
गन्तव्यं पादमूलं यतो हरेः॥ न स्थास्यामि क्षणमपि यत्सौन्दर्यामृतं
विना ॥ १८॥ इति निश्चित्य नागेन्द्रः पादसौन्दर्यमोहितः । यत्र यत्रे-
न्दिरेशस्य पादमूलं प्रवर्तते ॥ १९ ॥ तत्र तत्र सदा पादसौन्दर्यामृतपा-
य्यभूत् ॥
मैं अपने स्वामीके चरणों में सदा यहां लीन रहता हूँ। विष्णुझे चरणकमलको छोड़ कर वैकुण्ठको भी नहीं
जाता हूँ। चरणकमल के सौन्दर्यको देखनेसे जो आनन्द होता है. इस प्रकारका आनन्द वैकुण्ठ और केवल्यमें भी
नहीं है । फेवळ पाताल लोकको ही जाऊंगा, क्योंकि वहां उनका चरण मूल है । उस सौन्दर्य्यरूपी अमृतके विना
में क्षणमात्र भो नहीं ठहर सकता हूं। इस प्रकार निश्चय करके चरणकी शोभासे मोहित हो वे शेष, जहां जहां पर
लक्ष्मीपतिका चरण है, यहां वहां पर सदा चरणकमउकी सुन्दरतारूपी अमृतके पीने वाले हुए ।
अथाचिन्तयदेवं हि शङ्करो लोकशङ्करः ॥ २०॥ शेषस्य किमहो
भाग्यं शेषागेशप्रसादजम् ।। यहुनेत्राणि तत्पादसौन्दर्यामृतसेवनम् ॥२१॥
एतद् वयं दुर्लभं मे त्रिनेत्रत्यादहो यत ॥ भाविजन्मनि शेषत्वप्रात्प्यर्थ वा
महत्तपः ॥ २२ ॥ करोमीत्यपि वैराग्याच्छम्भुः कैलासगोऽभवत् ॥
अब संसारके कल्याण करनेवाले शिवने मनमें विचार किश कि श्रीवेदेशकी कृपासे शेषका महोभाग्य है कि
उनके चरणकै सौन्दर्यका सेवन करनेको उन्हें बहुत नेत्र है। अहो ! तीन ही होनेके कारण ये दोनों मुझको
दुर्लभ हैं, अग्रिम जन्ममें शेप होने के लिये मैं महान तप करूंगा। इस प्रकार अत्यन्त वैराग्यसे शिवजी केलासमें
रहते हैं ॥२६॥
श्रीवेङ्कटेशेन्दिरेश जिष्णुस्तव मुखाम्बुजात् ॥ २३ ॥ जातः सहस्र-
नयनोऽप्येवं तत्र पदाम्युजे ॥ अदृश्याश्चर्यसौन्दर्य संपश्यन्नप्पहर्निश-
म् ॥ २४ ॥ इत्यचिन्तयदत्यन्तं पादसौन्दर्यमोहितः ॥ अमृतस्य पुरा पाने
मे नाभूदीदृशं मुखम् ॥ २२ ॥ सौन्दर्यमतिसामीप्यदोषात्सम्पङन दृश्य-
ते ॥ इतोऽप्यतिशयानन्दः किञ्चिद्धचवहिते भवेत् ॥ २६ ॥ अतः स्वर्ग:
स्थोऽनिमेषो यावन्नेत्रैरहर्निशम् ॥ वीक्षे यावदलम्युद्धिस्ततो मत्स्थानमाव-
जे ॥२७॥
श्रीवेद्वंटाचलमाहात्म्यम् .. । हे श्रीवेङ्कटेश ! लक्ष्मीपति ! हजार नेत्रवाले इन्द्रने आपके मुखकमलसे उत्पन्न हो कर आपके कमलचरणके आश्चर्यमय सौन्दर्यको पान करते हुए ऐसी चिन्ता की--कि पहले अमृत पान करनेमें मुझको इस प्रकारका सुख नहीं मिला था। अत्यन्त समीप होनेके कारण सौन्दर्य अच्छी प्रकार नहीं दिखलाई पड़ता है, इससे भी अधिक आनन्द कुछ दूर होनेसे होगा। इसलिये स्वर्ग में जा कर निर्निमेप नयनसे रात्रि दिन कब तक दर्शन करूंगा, जब तक तृप्ति नहीं होगी, अतएव अपने स्थानको आ जाऊंगा। इति स्वर्गगतस्यापि यावन्नेत्रैः श्रियः पते ॥ त्वत्तेजःपुञ्जपादाज- सौन्दर्यामृतपायिनः ॥ २८ ॥ तृष्णा शान्ताऽधुना नापि तस्मात्स्वर्ग स्थिरा स्थितिः ॥ श्रीश ते पादसौन्दर्य लेखानां महतामपि ॥२९॥ यद्येवं दुर्लभ- मभूदितरेषां तु का कथा ॥ विष्णो ते पारेखाणां माहात्म्यं लोकपावनम् ॥३०॥ विज्ञापनं करिष्यामि त्वपराधं क्षमस्व मे।। ऐसा समझ कर स्वर्ग में रहते हुए और सब नेत्रोंसे आपसे चरणकमलके सोन्दव्यंका अमृतके पान करते हुएको अभी भी तृप्ति नहीं हुई, इसीलिये स्वर्ग में ही उनका स्थान स्थिर हुआ। हे लक्ष्मीपति ! आपके चरणकी शोभा वर्णन करना बड़े देवोंको भी इस प्रकार दुर्लभ हो गया तो औरोंकी क्या बात है ? हे विष्णु ! आपके चरणोंको रेखाका माहात्म्य संसारको पवित्र करनेवाला है। मैं कुछ प्रार्थना करता हूं मेरे अपराधोंको आप क्षमा करेंगे ॥३२॥ पामाहात्म्यश्रोतृणां भक्तानां भक्तवत्सल ॥ ३१॥ महाज्ञानतमो भित्त्वा कृत्वा ज्ञानप्रकाशनम् ॥ त्वन्मार्गदर्शनार्थाय चक्ररेखां पदेऽध- ः॥ ३२ ॥ पादमाहात्म्यमन्तॄणां साङ्गवेदचतुष्टयम् ॥ इतिहासपुराणानि मन्त्रोपनिपदात्मिकाः ॥ ३३ ॥ सर्वविद्या ददानीति दररेखां पदेऽधरः ॥ पामाहात्म्याध्यातॄणामुपद्रवकरान्खलान् ॥ ३४ ॥ दैत्यरक्षःपिशाचादीन्कू- ष्माण्डव्रह्मराक्षसान् ॥ संचूर्णयामीति हरे गदारेखां पदेऽघरः।। ३५ ॥ हे मकवत्सल ! चरणोंके माहात्म्पके सुननेवाले भकॉके महानरूरी अत्यकारको नाश कर, ज्ञान के प्रकाशको फैला कर अपने मार्गको दिखलाने के लिये आपने अपने चरणोंमें चक्ररेखा धारण किया है। चरणके माहात्म्य माननेवालों को मौके साथ चारों वेद, इतिहास, पुराण, उपनिषदात्मक मन्त्र एवं सब विद्याओंको देंगे ऐसा विचार फर आप शहरेसाको अपने रणमें धारण किये हुए हैं। चरणके माहात्म्यके ध्यान करनेवालोंके लिये उपद्रव करनेवाले दुष्टों, दैत्यों, राक्षसों, पिशायों, कुम्माग्डों एवं ब्रह्मराक्षसों इत्यादिका मईन कर दूंगा। ऐसा विचार कर आप गदा रेस्त्राको चरणमें धारण किये हुए हैं।॥३३॥ पादमाहात्म्यवक्तृणामुत्तमे मन्दिरे सदा॥पमया भार्यया साकं पद्म आदित्यपुराणान्तर्गत ६०१ जेन सुतेन च ॥ ३६ ॥ कुटुम्यो पद्मनाभोऽहं वसामीत्येव सूचयन् ॥ पद्म रेखां पादपने पझेश त्वं धरन्नसि ॥ ३७॥ विरजा मानससरो धनुष्कोटि- महागदा ॥ गङ्गादिसर्वतीर्थानि त्वत्पादाब्जे वसन्ति हि ॥ ३८ ॥ सहस्रप- अपूर्वाणि जायन्ते तेषु नित्यशः ॥ इति सूचयितुं पादे पद्मरेखां धरन्न- सि॥ ३९ ॥ पद्मा हत्पमसंस्थापि पादपद्मस्य मूलगा ॥ पश्यन्तो नेत्रपना. भ्यां तत्सौन्दर्यमलौकिकम् ॥ ४॥ ध्यायन्तो च स्वहृत्पने तन्माहात्म्य श्रुनोरितम् ॥ भजन्ती करपद्माभ्यामधेऽर्चनकरी सदा ॥ ४१ ॥ इति सूच- यितु पादे पद्मरेखां धरन्नसि ॥ चरणके माहात्म्यको कानेवालों के उत्तम मन्दिरमें, भार्या, लक्ष्मी, एवं पुत्र प्रमाके साथ कुटुम्बवाला सदा निवास करूंगा, यह बताते हुए हे लक्ष्मीपति ! आप अग्ने चरण कमलमें कमलरेसा धारण किये हुए हैं। विरजा, मानससरोवर, धनुष्कोटि, गदा, गङ्गा इत्याद सव प्रसिद्ध प्रसिद्ध तीर्थ आपके चरण कमलमें वास करते हैं। उनमें कमउ इत्यादि पुष्प प्रति दिन उत्पन्न होते हैं, यह बतानेके लिये आप चरणमें कमलरेसा धारण करते हैं। हृदयकमलमें रहनेपर भी लक्ष्मो चरणकमलों के पास हो कर अपने नेत्रकमलों से उस अद्भुत सौन्दर्यको देखती है। वैदोंमें फहे हुए उसके माहात्म्यको अपने हृदयकमलमें ध्यान करती एवं अपने हस्तकमलोंसे उसको अपनी गोदमें रख का सेवा करती है। यह बतानेको आप अपने घरगमें कमरेखाको धारण किये हुए हैं ४॥ पादपङ्ककजमाहात्म्यं लिखित्यैव स्वहस्ततः ॥ ४२॥ दातॄणां वैष्णवा- ज्येभ्यो महाघौघविभेदनम् ॥ करोमोति ज्ञापनाय पद्मरेखां पदेऽघरः । ४३॥ माहात्म्यस्यार्चकानां तु गजान्कामादिसंज्ञितान् ॥ अदम्यान्दमयानीति यकृशाख्यं पदेऽधरः ॥४४॥ श्रुत्वाऽऽद्रेण सन्तुष्टान्भक्तान्ध्वजवच्छि- तान् ॥ करोमीति ज्ञापनाय ध्वजरेखां पदेऽपरः ॥४५॥ चरण कमलके माहात्म्पको अपने हाथसे लिख कर देनेवालों वैष्णवोंक महारापळे समूहको नाश करूगा ऐसे बताने के लिये आप आने चाण कमलो वनू रे वा धारण किरे हुए हैं। चरगफमउके माहात्म्य को पूमन फग्ने वालोंके काम इत्य दि शत्रुरूपी दुर्दम हाथीको दमन करूंगा, ऐसा जान कर आप चरणमें अनुश रेखा धारण किये हुए है । आदरपूर्वक सुन कर सन्तुष्ट होनवाले भत्तों को ध्वनाके समान ऊंचा करूंगा, यह तानेके लिये आप चरणमें ध्वज रेखाको धारण किये हुए हैं ।।४।। अयान्यनिलखाहन्महत्तत्त्वगुणत्रयः ॥ ममाद्दशगुणैरण्डमावृत्तं पर- श्रीवेट्टाचलमाहात्म्यम् मागुतम् ॥ ४६॥ यन्नखानादिनिर्मिन्नं त्वत्पादं को नु वर्णयेत् ॥ शेषो महत्तपत्तत्वा त्वामाराध्य जगत्पतिम् ॥४७॥ त्वत्प्रसादान्महद्भाग्यं यत आप सुदुर्लभम् ॥ शय्यासनं पादुके तदातपत्रमभूत्तव ॥ ४८ ॥ क्रमसे दस गुना जल, अग्नि, वायु, आकाश, अहंकार, महतत्व एवं सच्चादि तीनों गुणसे आवृत्त, यह मन्त महाण्ड जिनके नखके अम नागसे उत्पन्न हुए हैं उस चरणका कौन वर्णन कर सकता है। शेपने अत्यन्न तपस्या करके, आप संसारके स्वामोकी आराधना करके आपकी कृपासे दुर्लभ वडे भाग्यको पाया । तब वे आपकी शय्या, पादुका और छन हो गये॥४८॥ तत्सुखं तु रमा दृष्ट्या मेने शेकभाजनम् ॥ अहमेवानुभोक्ष्यामि मत्पतेरड्गसङ्गजम् ।। ४९ ॥ आतपत्रेण यत्माप्तं पादुकाभ्यां च यत्सुखम् ॥ सर्वभाग्यं ममैव स्यादिति वक्षःस्थितापि सा ।। ६० ॥ वैकुण्ठादिषु लोकेषु चतुर्दशसु वै तदा ॥ ब्रह्माण्डान्तयहिश्चापि सर्वहृत्कमलेष्वपि ॥ ५१ ॥ म- नृत्पद्मे यदा यत्र वर्तते तत्र तत्र हि ।। क्रीडावनमभून्मन्दवायुगन्धादिरञ्जि. तम् ॥५२॥ मल्लिकाकेनकोजातिवम्पकैः कुसुमान्वितैः ॥ खजूरपनसद्रा- क्षाकदलोनारिकेलकैः ॥ ५३॥ पदरीमातुलनैश्च कपित्यैश्चूतदाडिमैः ॥ ज- म्यूजम्मारकामुकपमुखैः फलनायकैः ॥ ५४॥ पारिजातः कल्पवृक्षैनित्यं तु फलसान्द्रकः ॥ श्रीचन्दनेक्षुमन्दारैः सङ्खलं मधुकादिभिः ॥ ५५ ॥ तस्मिन्सरः स्वच्छनीरं स्वर्गसोपानमण्डितम् ॥ नवरनाभकमलैः सुव- भकुशेशयः ॥५६॥ पीतवर्णरुत्पलैश्च रक्तनीलोत्पलान्वितम् ॥म- स्पकच्छपसाढ्यं मत्तपट्पदनादितम् ॥ ५७ ॥ तत्र रत्नमयं क्रोडामण्डपं साऽभवद्रमा ॥ दिव्यं रत्नमयं तेजःपुनपीठमभून्मुदा ॥ ५८ ॥ उनके सुम्बको देख कर लमीनीने शेपको हो उसका पात्र समझा और विचार किया कि अपने पति के मार संगसे उत्पन्न सुखको मैं भी भोगूगो । छा और पादुकाये जो सुख प्राप्त हुआ है, वह सब मैग ही होना चाहिये । ऐसा विचार कर लक्ष्मीने आपके वझस्थलमे स्थान प्रहण किया । तर ये कुण्ठ आदि चौदहों लोकों में, प्राण्डके भीतर और पाहामें भी, सरफ हृदय कमलोंमें भी, पं मेरे हृदय कमलमे, जहां कहीं भी मार हैं, सर्वत्र यह यमी मो मुगन्युफ मन्द वायुसे पूर्ग, मलिका, केतकी, माती, चम्श इत्यादि श्रेष्ठ फूलों से युष, सनूर, कटहल, दास, पेला, नारियल, पेर, मातुन, केय, आम्र, अनार, मामुन, सम्पोर (विजोग) इत्यादि श्रेष्ठ फसे युक, पारिमान, आदित्यपुराणान्तर्गत कल्पवृक्ष, सदा फलसे युक्त) तथा श्रीचन्दन, इंस, मन्दार मधूक इत्यादिकोंसे पूर्ण जो क्रीड़ा वन है, उसमे जो स्वच्छ जलवाला, स्वर्ग सोपानसे शोभित, नवरत्नोंके प्रकाशवाले कमलों, स्वर्गके प्रकाशवा कुशाओं, पोले, लाल और नीले कमलोंसे पूर्ण, मत्स्य, कच्छप और हंसोंसे परिपू, मत्त भौरोते शब्दायमान, तालाब है उसमें रत्नमयो सुन्दर कोड़ा मण्डपरूपमें एवं वहां आनन्दधे अद्भुत, ग्नजडित, तेजप्तमूह के पीठ (पीढ़ा ) रूपमें हो गई ।। ५८ ॥ तत्र त्वामयन्त्यम्बा षोडशाशुपचारकैः।। पायसान्नव्यञ्जनादिप- श्वभक्ष्यामृतानि च ॥ ५९॥ नूतनानि पवित्राणि नानारुचिफलानि च ॥ आर्द्रकादीनि मूलानि स्वादूनि स्वर्णपात्रके ॥ ६०॥ नित्यतृप्ता याऽऽयन्ती पूर्णकामाय चादरात् ॥ निरङ्कसर्वसाराय सर्वसारात्मिका स्वयम् ॥ ६१ ॥ अथात्मानं कल्पयन्ती दोलामञ्चं मनोहरम् ॥ सुवर्णशृङ्खलालम्यं सु. विशालं सुलक्षणम् ॥ ६२ ॥ प्रवालपादसंयुक्तं सुवज्रफलकैर्युतम् ॥ ओतं प्रोतं स्वर्णपदैर्माणिक्यस्तयकैर्वृतम् ॥६३॥ जाम्यूनदवितानाढ्य मुक्तास्तय. करक्षितम् ॥ भूरूपाऽभूत्स्वयं शय्या श्रीरूपा सोपपहणम् ॥६४ा नीलाऽभू- त्पादसेवार्थ ताम्बलं भोगसाधनम् ॥ सुवर्णदण्डव्यजनं विद्युदाभसुचाम- रे ॥ ३५ ॥ चेहर्यलयकच्छत्रं पादुके रत्नपीठके ॥ सर्वराजोपचारौघा राज- चिहानि यानि च ॥ ७६ ॥ सर्वाण्यभूद्रमा देवी देवायानन्ततेजसे ।। वहाँपर लक्ष्मी माता आपको पोडश उपचारोंसे पूजा करती हुई और पायस अन्न, व्यञ्जन इत्यादि पांच प्रकारके अमृत समान भोजन, नये और पवित्र भनेको स्वादु फल, आद्रक आदि सुस्वादु मूल, सोनेके पात्रोंमें भादरसे नित्यतृप्त, पूर्णकाम निरहवार, सर्वसार, आपको वह सर्वात्मिका स्वयं अर्पण करती हुई है, अपनेको सोनेके जंजीरसे लटकते हुए, सुन्दर लक्षणवाला, सुविशाल, मूगेके पायेसे संयुक्त, वजूके 'दण्डसे युक्त सुवर्णको पट्टियोंसे पिरोया हुआ, स्वर्गवितानके चन्दोवेसे शोभित माणिक्य और मुक्त,के झालरसे शोभित, मनोहर झूलारूपमें एवं अपने को परिणत करती हुई स्वयं धरणीरूपते शय्या, लक्ष्मीरूपसे तकिया एवं नीलारूपसे चरणसेविका हो गयी और भोगका साधन साम्बूल, स्वर्णकी छड़ी, व्यजा (पंखा) बिजलीकी चमकवाला सुन्दर चमर, वैडूर्यके झालरसे युक्त छत्र, ग्नोंके पीठवाला पादुका इत्यादि रूपमें, जो राजाके उपयुक्त राजचिन्ह हैं, उन अनन्न तेजवाले देवताके लिये वह स्वयं सत्र रूपमें हो गई ॥७॥ भोग्यवस्तुस्वरूपेण तव सेवामिलापिणी ।। ६७ ॥ महानन्दायुधौ मना रमते सा रमा त्वया ॥ रमसे रमयैव त्वं चैकुण्ठादिषु धामसु ॥१८॥ प्रत्येकावरणैः स्वस्वमूर्तिमिब्रह्मपूर्वकैः ॥ निदशैर्दशदिक्पालैः सेयितः पर- मोटापलमाहात्म्यम् मासने ।। ६९ ॥ श्रीनिवास रमानाथ त्वन्नाभ्यब्जे चतुर्मुखम् ॥ गिरीशम- न्तःकरणे घोविन्द्रादिदेवताः ७० ॥ ऋष्यादींश्च यथावत्वं सर्वजीवांश्व- तुर्विधान ॥ सृष्ट्वा तेष्वन्तराविश्य पहिः स्थित्यासि पालकः ॥ ७१ ।। भेश्य वस्तुके स्वरूपसे आपकी सेवाकी इच्छा करनेवाली वह लक्ष्मी महा मानन्द समुद्रमें मग्न हो कर मारफे साथ रमण करती हैं , वैकुण्ठ इत्यादि धामोंमें ब्रह्मा इत्यादि देवताओंकी अपनी अपनी मूर्तियोंसे, एवं दश दिक्गलों, प्रत्येक आवरणसे अपने आसन पर सेवित हो कर आप लक्ष्मी हो के साथ रमण करते हैं । हे श्रीनिवास लक्ष्मीपति ! आपकी नाभिमें ब्रह्मा, अन्तः करणमें शिव, अङ्गों में इन्द्रादि देवतायों तथा ऋषि इत्यादि चार प्रकारके जोवोंको यथावत् रच फर उनके भीतर प्रवेश कर बाहर बैठ कर उनका पालन करते हैं ॥ १ ॥ अत्यन्तभिन्नास्ते सर्वे पृथक्जीवा जडात्मकाः ॥ पारतन्त्र्यादिदोपो. ज्ञः स्वातन्त्र्यादिगुणोजितः ॥ ७२ ॥ निरपेक्षो नित्यतृप्तः पूर्णकामस्त्वमा- नहत् ॥ सत्यकृत्सत्यसङ्कल्पो माब्रह्मेशेन्द्रवन्दितः ॥ ७३ ॥ सर्वेषां गैर- कस्त्वं हि मुक्कामुक्तनियामकः ॥ अघट्यघटने शक्तो घगण्यगुणमण्डि- तः॥ ७४ ॥ अचिन्त्याइवयंवर्यस्त्वं ब्रह्माण्डान्तर्वहि:स्थितः ॥ अणोरणी- यान्महतो महोयान्सर्वज्ञः सर्वगः समः ॥७॥ सर्वाधारः सर्वसाक्षी सर्वा- पेक्ष्योऽतिसुन्दरः ॥ सर्वोत्तमश्च सर्वज्ञः सर्वस्वामी च सर्वदः ॥ ७६ ॥ सर्वशक्ति यचों व्यक्तोऽव्यक्तः सनातनः। शेपोऽशेपश्च निर्लिप्सोव्रामण्यः शाश्वत: शुभः ॥ ७७ ॥ चतुर्वणः सदा हीनश्चतुर्वर्मप्रदर्शकः ॥ चतुःपुम- र्थदाता च चतुर्मोक्षपदः श्रुनः ॥७८ ॥ अधोक्षजोऽमाकृतस्त्वमनन्तमहिमा तपः ॥ मूलरूपी घनन्तस्त्वमयतारास्तथा श्रुताः ॥ ७९ ॥ नामघेयान्यन- न्तानि ज्ञानानन्दादयो गुणाः ॥ अनन्तवेदवेद्यस्तैरवेद्योऽनन्तसौख्य- दः ॥ ८॥ थारने अत्यन्त भिन्न ये सजीव, जड़ात्मक है, माप परतन्त्रता आदि दोपोसे मुफ, स्वतन्त्रता इत्यादि सि युक्त. निरपेन, नित्यतृम, पूर्णकाम. दुःखका नारा काने वाले, सत्यकाम, सत्यसंकल्प, रमा. ममा, शिव मे बन्दत है। आप हो सर किसीफे नेफ, मुफ और बद्धके नियामक, मघटनको घटित करनेमें समर्थ, अनन्त किशोभित हैं। मचिन्त्य, आश्चयफो करनेयाले. ब्रह्माण्डके भीतर और बाहर रहनेवाले, अणुसे छेटे, पड़ेसे भी सप फल माननेवाले, सर्वव्यापक, एकरूप, सरफे माधार, सबके साक्षी, सबसे सुन्दर, सरसे उत्तम, सब कुछ ननेवाले, सपो स्वामी सत्र पुस देनेवाले सशफिमान, जानने योग्य परित्रयाले, भाका, गुम, सनातन, शेष, परोप आदित्यपुराणान्तर्गत निलिन, मलण्य, अविनाशी, शुभ, चारों वर्षों से रहित, चारों धर्मो के दिखानेवाले, चारों पुरुषार्थको देनेवाले, चारों मुक्तिको देनेवाटे, प्रसिद्ध, इन्द्रियोंसे परे, अकृत अनन्त महिमावाले, तप, अधोक्षज, मूलरूप, अनन्त प्रसिद्ध यव- तारवाले, अनन्त नामवारे, ज्ञान आनन्द आदिवाले, अनन्त वेदोंसे जानने योग्य, उनसे नहीं जानने योग्य, त्या नन्न मुखको देनेवाले, सब आप ही हैं। ८० ॥ अहो भाग्यमहो भाग्यं रमेश त्वत्पदाम्बुजे ॥ निविष्टमनसां सौख्य मिहामुत्राभिवर्धते ॥ ८॥ तव प्रसादलेशस्य लेशलेशातिलेशतः ॥ ल- वमात्रं यः सुलब्धं तैरलब्धं न किञ्चन ॥ ८२ ।। चरित्राण्यतिचित्राणि म. हान्ति च बहन्यपि ॥ तव नानावतारेषु दर्शयस्यनुवर्तिनाम् ॥४३॥ कीटो. ऽपि त्वद्दयालेशात्साम्राज्यमनुभुक्तवान् ॥ त्वत्पादपद्मसम्पर्कलेशलेशातिले. शनः ॥८४॥ शिला दिव्याङ्गनाऽभूद्धि मनुष्याणां तु किं ब्रुवे ।। अत एवा. र्जुने सूतो पलेश्च दारपो ह्यभूः ।। ८५ ॥ हे लक्ष्मीपति ! अहो भाग है ! अहोभाग्य है ! आपके चरणकमलमें लगाए हुए मनवालोंका सुख इस लोक 'ओर पग्लोकम भी बढ़ता है । आपकी प्रसन्नताके लेश, उसका भी लेश, उसका अत्यन्त थोड़ा लवमन्त्र लेश जिनको फुल भी मिलता है उनको मिलनेका बाकी कुछ नहीं रह जाता। आप अपने अनेकों अवतागेमें अपने भाकाको अत्यन्त विचिन, बहुतसे बड़े बड़े चरित्र दिखलाते हैं। कडेने भी आपको प्रसन्नताके लेशसे साम्राज्य भोग किया है और आपके चरणकमलके सम्पर्ककै अत्यन्त ही थोड़ा देश पत्थर भी दिव्य स्त्री हो गई । मनुष्योंकी क्या कहूं । इसलिये आप अर्जुनके सारथी एवं बलिके द्वारपाल हुए ।। ८५ ॥ इन्द्रे त्वं दययात्यन्तं यलिं याचितवानपि ॥ गजेन्द्ररक्षणे दूतान्दा. रपान्याप्यनादिशन् ॥ ८६ ॥ अन्वयावः स्वयं शीघ्र क्षुदनमोन्मुमुक्षया । चैकुण्ठं या परित्यक्ष्ये न भक्तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ८७ ॥ अतिमिया हि मे भक्ता इति सङ्कल्पवानसि ॥ इन्द्र पर अत्यन्त दया करते. लिसे आपने याचना की, गजेन्द्रकी रक्षा करनेके लिये दूनों अथया द्वारपालको आज्ञा नहीं देते हुए स्वयं ही छोटे प्राइसे मुक्तिको इच्छासे दौड़े । "धैकुण्ठको मे छोड़ सकता हूं किन्तु मतों नहीं छोड़ साता । मेरे भक मुझे अत्यन्त प्रिय है " ऐसा आपका संकर है ॥ ८॥ फामधेनुः फल्पवृक्षचिन्तामणिरिति प्रयम् ॥ ८८ ॥ वेङ्कटेश त्वमे- यासि शेषागे सर्वदानतः ददाति कामानन्नादोन्मणिमुख पादपः ।।८।।
श्रीवेट्टाचळमाहात्म्यम् न चापवर्ग स्वर्ग वा तेषां शक्तिश्च तादृशी॥ यदि त्वं सुप्रसन्नोऽसि सर्वार्थान्सम्प्रदास्यसि ॥९॥ हे वे स्टेश ! कामधेनु, कल्पवृक्ष, और चिन्तामणि आप ही हैं। श्रीवेङ्कटाचल पर सबको देनेसे मार ही कामधेनु चिन्तामणि एवं कल्पवृक्ष हैं, ये तीनों काम एवं अन्नादि भोग वस्तुको देते हैं, और मुक्ति तथा स्वर्ग नहीं देते हैं। उनकी शक्ति इननी हो है, किन्तु यदि आप प्रसन्न होते हैं तो सब कुछ दे सकते हैं ।। ९०॥ जात्यन्धानां च चक्षू पि रासि त्वं मूर्तिदर्शनात् ॥ श्रोत्राणि वधि- राणां च त्वत्कथाश्रवणात्तथा ॥ ११ ॥ अनेडमूकं वाचालं करोष्यध्यय- नान्वितम् ।। मन्दबुद्धि प्राज्ञतमं साङ्ख्ययोगसमाधिगम् ॥ ९२ ॥ अकरं च करौ दत्त्वा करोपि तव पूजकम् ॥ अपदं च पदौ दवा त्वत्तीर्थक्षेत्रगा- मिनम् ॥ १३ ॥ ययदुःखं भवेद्भक्ते तत्तत्सद्यो हरिष्यसि ॥ कुजत्वकु- छनानानारोगानप्याभिचारिकान् ॥ ९४ । हत्वा ददास्यङ्गदाय सौन्दर्य च दयोदधे ।। आपकी मूर्तिके दर्शनसे जन्मान्य को नेत्र, और आरकी, कथाके श्रवण फरनेसे बधिरोंको श्रवण आप देने हैं। जन्मो मूक (गूगे) को वाचा शक्तिगला (बोलनेवाला ) मुसंको प्रकाण्ड पण्डित, मन्दबुद्धिको सांख्ययोगके समाधिको जाननेवाला बुद्धिमान बनाने हो, बिना हाथवालेको हाथ देकर अपना पूजक, एवं विना परवालेको पैर देकर अपने सीयों में गमन करनेवाला बना देते हो। भक्तो जो जो दुःप हो उसे साक्षात् हरण कर लेने हो, कूबड़ापन, कुष्ट, नाना प्रकारके रोग, अभिचार (मन्त्रोंके द्वारा दिये हुए दुःस) को हरण कर हे दयानिधि ! उन अङ्गों को दमा और सुन्दरता देते हो 10 श्रीनिवास पहुक्त्या किं भक्तसर्वातिनाशने ॥ ९५ ।। सर्वार्थपूरणे चापि त्वत्समोऽण्हे न फुत्रचित् ॥ प्रसन्नो नीलमेघस्त्वं श्रीविद्युत्सम- न्वितः ॥९६॥ हृदव्योमगस्त्रितापनो मतसर्वेष्टयार्पु फः ॥ अभीष्टाष्टम- वाराशी निमज्ज्जोन्मजनं चरन् ॥१७॥ आनन्दाप्टमसुयोपे संस्थापयसि पादरात् ।। सर्वसौख्यं दास्यत्र स्वर्मुक्तानन्दपृद्धिदः ॥ १८ ॥ इति श्रीमदादित्यपुगणे श्रीयेटाचलमाहारम्पे भगवद्गुण. कथानुवर्णन नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ दे श्रीनिवास पहुत फहनेसे क्या ? मयों के सा दुःसों के नाश प्रने, सय कार्मोको पूर्ण करने में भी माप समान मापरमें गहों भी कोई नहीं है। प्रसन्न होने पर लक्ष्मी भौर परणीरूपी शिशुमसे युग, हदयरुपी यात्रा.
आदित्यपुराणान्तर्गत ६०७ शमें रह कर तीनों तापोंको नाश फरनेवाले, भक्तोंकी सब इच्छाओंको बरसानेवाले आर नीउ मेघ हैं, और आप अभीष्टरूपी आठवां समुद्र में गोता लगाये हुएको निकाल कर आनन्दरूरी आठवें द्वीपमें आदरसे स्थान करते हैं, एवं यहांपर स्वर्ग और मुक्तिके आनन्दको बढ़ानेवाले आए, उसको सब सुख देते हैं ।।६८|| इति द्वितीयोऽध्यायः हृतीयोऽध्यायः देवशर्म द्विजराज कृत, स्तुति अपूर्व उल्लेख । श्री निवास भगवानका, परम अनूपम देख ॥१॥ नाम मन्त्र महिमा विभव, भगवत गुणसे पूर । इस तृतीय अध्यायमें, भकी रस भर पूर ॥२॥ अथ देवशर्मकतश्रीश्रीनिवासस्तुतिः देवशोवार- अनन्तवेदसंवेद्य लक्ष्मीनाधान्तकारण ॥ ज्ञानानन्दैश्वर्यपूर्ण नमस्ते करुणाकर ॥१॥ नक्षत्राणि च गण्यन्ते पांसवश्च क्षणादयः ॥ त्वदीर्याणि नगण्यन्ते ब्रह्मणा रमयापि वा ॥२॥ तथाप्यहं भक्तदासदासदासो यथा- मति ॥ स्तौमि त्वां वेङ्कटाधीश त्वङ्गक्तः प्रेरितस्त्वया ॥ ३ ॥ श्रीवेङ्कटेश मत्स्वामिज्ञानानन्द दयानिधे ॥ भक्तवत्सल भो विश्वकुटुम्पिन्नधुनाऽव माम् ॥४॥ देवशमा बोले-हे अनन्त ! वेदसे जानने योग्य ! लक्ष्मीपति ! अन्तक कारण ! ज्ञान, आनन्द और ऐश्वर्यसे पूर्ण ! दयासिन्ध! मापको प्रणाम है। नक्षत्र, पृथ्वीको धूलि एवं क्षण इत्यादि गिने जा सकते हैं किन्तु मापक घोर्य एवं पराक्रम नया और लक्ष्मोसे भी नहीं ला माने हैं। तथापि आपके द्वारा प्रेरित हो भक्तों के दासका श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् दास मैं, हे वेवश ! आपकी स्तुति करुगा । हे श्रीवेहोश ! मेरे स्वामी ! ज्ञान, आनन्द और दयाके समुद्र ! भक्त- वत्सल ! संसाररूप कुटुम्बबाले ! मेरी रक्षा कीजिये ॥४॥ सत्येशं सत्यसङ्कल्पं सत्यं सत्यव्रतं हरिम् ॥ सत्यचर्य सत्ययोनि सत्यशीर्षमहं भजे ॥५॥ श्रवणात्सर्वपापन्न मननात्पुण्यवर्धनम् ॥ स्वध्या- मात्सिद्विदं विष्णु प्रेक्षगान्मोक्षदं भजे ॥६॥ श्रीवेङ्कटेशं लक्ष्मोशमनि- ष्टतमभीष्टदम् ॥ चतुर्मुखात्मतनयं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥७॥ यद- पागलवेनैव ब्रह्मायाः स्वपदं ययुः ॥ महाराजाधिराज त्यां श्रीनिवास भजेऽनिशम् ॥ ८॥ सत्यक ईश, सत्यसंकल्प, सयसत्यवत हरि, सत्य, चरित्रवाले, सत्ययोनि, स्था सत्यशीप का मैं भजन फरता हूं। श्रवणसे सब पापों का नाश करनेवाले, मनन करनेसे पुण्यको बढ़ानेवाले, ध्यान करनेसे सिद्धि के देने वाले, तथा दर्शन करनसे मोक्षके देनेवाले आर विष्णुको मैं भजता हूं। श्रेवेङ्कटेश, लक्ष्मीपति, अनिष्टके नाश करने. वाले, अभीष्टके देनेवाले, एवं ब्रह्मा जैसे पुत्रवाले, आप श्री निवासका मे सदा भजन करता हूं। जिनकी कृपाकटाक्षके लेशमात्रसे ब्रह्मा आदि अपने अपने पदको प्राप्त हुए उन महाराजाओंके अधिराज आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं ॥८॥ अनन्तवेदसंवेद्यं निर्दोषं गुणसागरम् ॥ अतीन्द्रियं नित्यमुक्तं श्री. निवासं भजेऽनिशम् ॥९॥ स्मरणात्सर्वदोपान श्रवणादिष्टवर्पिणम् ॥ दर्शनान्मुक्तिदं वीरं श्रीनिवामं भजेऽनिशम् ॥ १०॥ अशेषशयनं शेषश. यनं शेषशायिनम् ॥ शेषाद्रीशमशेषं च श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ ११॥ भक्तानुग्राहकं विष्णु सुशान्तं गरुडध्वजम् ॥ प्रसन्नवक्त्रनयनं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ १२॥ अनन्त घेदसे जानने योग्य, निर्दोष, गुणके समुद्र, इन्द्रियोंसे परे तथा नित्यमुक्न आप श्रीनिरासका मैं सदा भजन फरता है। स्मरण फरनेसे सब दोपोंको नाश करनेवाले, पण फग्नेसे सब इच्छाओंको पूरा कर देनेवाले, दर्शन करने से मुक्ति देनेयाले, एवं यर श्रेष्ठ आप श्रीनिवासका मै सदा भजन परता हूं। सबमें रहनवाले, शेषकी शय्यावाले, शेपपर शयन करनेवाले शेषाचलके स्वामो एवं सर्वस्वामी, आप श्रीनिवास में सदा भजन काता हूँ । भक्तों पर अनुपह करनेवाले, विष्ण, शान्स, गरुड़ध्वज, व्या प्रसन्नमुस और विशालनेत्र गले माप श्रीनिवासमा में सदा भजन करता हूँ॥१२॥ भक्तमक्तिसुपाशेन पद्धसत्पादपजम् ॥ सनकादिध्यानगम्यं भी. - छादित्यपुराणान्तर्गत् निवासं भजेऽनिशम् ॥१३॥ गङ्गादितीर्थजनकपादपद्म सुतारकम् ।। शङ्खचक्राभयकरं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥१४॥ सुवर्गमुखितोरस्थं सुवर्मेध्यं सुवर्णदम् ॥ सुवर्णाभं सुवर्णाङ्क श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥१५॥ श्रीवत्सवक्षसं श्रीशं श्रीलोकं श्रोकरग्रहम् ।। श्रीमन्तं श्रीनिधिं श्रीड्य श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ १६ ॥ भक्तोंकी भक्तिल्पो सुन्दर पाशते बंधे हुए चरणकमलवाले और सनकादिकोंके ध्यानसे गम्य आप श्रीनि. वासका मैं सदा भजन करता हूं। गङ्गादिको उत्पन्न करनेवाले, चरणकमलोंवाले विशेषरूपसे तारनेवाल, व्या हाथोंमें शङ्ख, चक्र और अभय धारण किये हुए आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूँ। सुवर्णमुरसरी के तौरपर स्थित, स्वर्ग में भी पवित्र, सुवर्णको देनेवाले, सुवर्णको चमक्याले तथा सुवर्णशरीर आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन फरता हूं। श्रीवत्ससे शोभित वक्षस्थलवाले, लक्ष्मीके पति, लक्ष्मीके दर्शनीय, लक्ष्म का पाणिग्रहण करनेवाले श्रीमान्, श्रीनिधि एवं लक्ष्मीसे स्तुति किये जानेवाले, आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूँ ॥ १६ ॥ वैकुण्ठवासं वैकुण्ठत्यागं चैकुण्ठसोदरम् ॥ वैकुण्ठदं विकुण्ठाजं श्री- निवासं भजेऽनिशम् ॥ १७॥ वेदोद्वारं मत्स्यरूपं स्वच्छाकारं यदृच्छ- या॥ सत्यव्रतोद्धरं सत्यं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥१८॥ महागाघजला- घारं फच्छपं मन्दरोद्धरम् । सुन्दराङ्गं च गोविन्दं श्रीनिवासं भजेऽनि- शम् ॥ १९॥ वरं श्वेतवराहाख्यं संहृत्य धरणोहरम् ॥ दंष्ट्राकृतघरो. द्वारं श्रीनिवास भजेऽनिशम् ॥ २० ॥ वैकुण्ठ में रहनेवाले, वैकुण्ठको छोडनेवाले, वैकुण्ठके भ्राता, वैकुण्ठ देनेवाले एवं विकुण्ठामें जन्म लेनेवाले आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं । वेदोंके उद्धारक, मत्स्यरूप, अपनी इच्छासे स्वच्छ आफारवाल, सत्यनतोंका उद्धार करनेवाले, तथा सत्य आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं। अत्यन्त व्यगाध जलके आधार मन्दराचलको धारण करनेवाले, सुन्दर शरीरवाले कच्छपरूप, गोविन्द, आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता है । श्रेष्ठ, श्वेतवराह रूपी हो फर पृथ्वीको हरण करनेवाला हिरण्याक्षका वर करके दातोंसे पृथ्वीका उद्धार करनेवाले आप श्रीनिवासका में सदा मजन करता हूं ॥२०॥ महादाहादकं लक्ष्मीनृसिंहं भक्तवत्सलम् । दैत्पमत्तेमदमनं श्रीनि- वासं भजेऽनिशम् ॥ २१॥ वामनं वामनं पूर्णकामं वामनमाणवम् ॥ मा. पिनं यलिसंमोहं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ २२ ॥ इन्दाननं फुन्ददन्तं - ७७
६१०
श्रीवेटाचलमाहात्म्यम
कुराजघ्नं कुठारिणम् ॥ सुकुमारं भृगुऋषेः श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥२॥
श्रीरामं दशदिग्व्याप्तं दशेन्द्रियनियामकम् ॥ दशास्यन्न दाशरथिं श्रीनि-
वासं भजेऽनिशम् ॥२४॥
दैत्यरूप मत्त हाथीको दमन करनेवाले, प्रह्लादको आनन्द देनेवाले, लक्ष्मी नृसिंह, भक्तवत्सल और आप
श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूँ । वामनरूप, मोहन करनेवाले, ब्रह्मचारी, मायावी तथा बलिको मोहनेवाले आप
श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं। चन्द्रमाके समान मुखवाले, कुन्दके समान दातवाले, दुष्ट राजोंको मारनेवाले,
कुठार धारण करनेवाले आप भृगुमृपिके पुत्र श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं। दशो दिशाओमे व्याप्त, दशो
इन्द्रियोंको दमन करनेवारे, दशमुखको मारनेवाले और दशरथके पुत्र श्रीरामरूपी आप श्रीनिवासका में सदा भजन
फरता हूं ॥२४॥
गोवर्धनोद्धरं यालं वासुदेवं यदूत्तमम् ॥ देवकीतनयं कृष्णं श्रीनि-
वासं भजेऽनिशम् ॥ २५ ॥ नन्दनन्दनमानन्दमिन्द्रनीलं निरञ्जनम् ॥ श्री-
यशोदायशोदं च श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥२६॥ गोवृन्दावनगं वृन्दावनजं
गोकुलाधिपम् ॥ उरुगायं जगन्मोहं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥२७॥ पारि-
जातहरं पापहरं गोपीमनोहरम् ॥ गोपीवस्त्रहरं गोपं श्रीनिवासं भजेऽनिश-
म् ॥ २८॥
गोवर्द्धनको धारण करनेवाले, बालक, यदुवंशमे श्रेष्ठ एवं देवकीके पुत्र कृष्णरूप आप श्रीनिवासका मैं सदा
भजन करता है । नन्दके नन्दन, आनन्द, इन्द्रनील, निरजन तथा श्रीयशोदाफे यशको देनेवाले आप श्रीनिवासका में
सदा भजन करता हूं 1 गौओं के समूहको वनमें ले जानेवाले, वृन्दावनमें रहनेवाले, गोकुलके स्वामी, वंशी घजानेवाले
पौर संसारको मोहनेवाले विश्वरूप आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूँ। पारिजातको हरण करनेवाले,
पापको हरण करनेवाले, गोपियों के मनको हरण करनेवाले एवं गोपियोंके पत्रोंको हरण करनेवाले, गोपवेप आप
श्रीनिरासफा में सदा भजन करता हूं ॥२८
कंसान्तकं शंसनीयं संशान्तिं संसृतिच्छिदम् ॥ संशयच्छेदिर्सवि.
कं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ २९ ॥ कृष्णापति कृष्णगुरुं कृष्णामित्रम-
भीष्टदम् ॥ कृष्णात्मकं कृष्णससं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ ३० ॥ कृ.
प्याहिमर्दनं कृष्णं कृष्णोपवनलोलुपम् ॥ कृष्णातातं महोत्कृष्टं श्री-
निवासं भजेऽनिशम् ॥ ३१॥ बुद्धं सुयोधं दुर्योधं योयात्मानं युधमियम् ।।
विशं बुधैर्योध्यं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ ३२॥
आदित्यपुराणान्तर्गत कंसको मारनेवाले, प्रशंसाके योग्य, शान्तिको देनेवाले, संसार बन्धनसे छुड़ानेवाले, संशयको नाश कर शान देनेवाले आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं। कृष्णा (नीला) के स्वामी, कृष्ण (अर्जुन) के गुरु, कृष्णा (द्रौपदी ) मित्र अभीष्ट देनेवारे, कृष्णस्वरूर तथा कृष्ण (अर्जुन ) के सखा आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं। काल सर्पको मर्दन करनेवाले, कृष्ण श्यामवनकै लोभी एवं कृष्णा (द्रौपदी) के पिता (रक्षक) अत्यन्त उत्तम आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं। बुद्धके अवतार, ज्ञानी, कठिनतासे जानने ये ग्य, योधस्वरूप, बुद्धिमानोंके प्रिय, देवताओं के स्वामी और विद्वानोंके जानने योग्य आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूं ॥३२॥ कल्किनं तुरगारूलं कलिकल्मपनाशनम् ॥ कल्याणदं कलिनच श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ॥ ३३ ॥ हरिं हंसं कृष्णं नरहरिमनन्तं मधुरिपु एपीकेशं यज्ञं कपिलमृषभं वाजिवदनम् ।। नरं व्यासं नारायणमनघमात्मा- नममृतं भजे दत्तात्रेयं पुरुषमथ धन्वन्तरिमपि ॥ ३४॥ कलिफस्वरूप, घोड़ेपर चढे हुए, कलिो दोपको नाश करनेवाले, कल्याणके देनेवाले एवं कलिको नाश करने- वाले आप श्रीनिवासका मैं सदा भजन करता हूँ । हरि, हंस, कृष्ण, नृसिंह, अनन्त, मधुसुदन, हपीकेश, यज्ञ, कपिल, ऋषभ, हयग्रीव, नर, नारायण, व्यास, निष्पाप, आत्मा, अमृत, दत्तात्रेय धन्वन्तरिरूप आपका भी मैं सदा भजन करता हूं॥३४॥ अनन्तरूपस्वमनन्तवीर्यमनन्तवेदैरनुवर्णनीयम् ॥ अनन्तनामानमन- न्तदेवमनन्तकल्याणगुणाभिरामम् ॥ ३५ ॥ अनन्तशफ्त्यंशमनन्तविक्रम हमनन्तदेहे च शयानमीश्वरम् ॥ अनन्तसौभाग्यमनन्तनेत्रमनन्तपादादिम- नन्तसौख्यम् ॥३६॥ असुराचलौघहरचक्रधरं दुरिताचलौघहरवत्रघरम् ॥ करुणाचलौघभरचित्तवरं कनकाचलौघदरपद्मकरम् ॥ ३७ ।। भुवनेषु वेङ्कटे- श्वर यहुपुरुषार्थप्रदाननिपुणस्त्वम् ॥ नो चेव्यक्ततया त्वं पहन्नताद्रिस्थले कुतो वससि ॥ ३८॥ मनन्त रूपको धारण करने वाले, अनन्त परित्राले, अनन्त वेदसे वर्णन करने योग्य, अनन्त नामवाले, अनन्त देव, अनन्त कल्याण गुणसे सुन्दर, अनन्त शक्तियुक्त मशवाले, अनन्त यलवाले, अनन्त (शेष) के शरीरपर शयन करनेवाले, ईश्वर, अनन्त सौभाग्यरूप, अनन्त नेत्रवाले, अनन्त घरणवाले, अनन्त सुसस्वरूप, अमुर- रूप पर्वतको नाश करने के लिये चको धारण किये हुए, पापरून पर्वतको फोड़नेके लिो वजू धारण करनेवाले करणा- रूप पर्दससे मरे हुए चित्तवाले तया सुवर्ण पर्वतरूप को हायमें धारण करनेवाडे, आर श्रीनिवासका ममन करता श्रीवेङ्टाचटमाहात्म्यम् हूं। हे वेङ्कटेश्वर ! आप समस्त संसारमें बहुत पुरुषार्थको देनेमें चतुर हैं, नही तो गुप्तरूपसे अत्यन्त ऊंचे पर्वतपर क्यों रहते हैं ॥३८॥ गुणौधैरपारं स्फुरद्रनहारं स्मरद्दोपहार स्वभक्तष्टपूरम् ॥ भजे वेङ्कटेशं फणीशाद्रिवासं सदा मन्दहासं श्रिया सदिलासम् ॥३९॥ वेङ्कटेश चरणौ तव वन्दे सर्वतीर्थशरणौ शरणौ मे ॥ मावि तृशिववीशफणीशेन्द्रार्कसो- महुतभुमुखचन्द्यौ ॥४०॥ श्रीनिवास चरणौ तव वन्दे लोकपावन सु- कुङ्कुमवण ॥ श्रीभदौ किल सुरर्षिनृपाणां श्रीऋगादिनिगमागमवे- यौ ॥४१॥ अपार गुण समूहवाले रनोंके हारसे शोभित, स्मरण करनेवालोंके दोपको हरण करनेवाले, अपने भक्तोंके अभीष्टको पूर्ण करनेवाले, शेषाचलपर वास करनेवाले, मन्द हासवाले और लक्ष्मीके साथ विलास करनेवाले, आप श्रीवेङ्कटेशका मैं भजन करता हूं । हे वेङ्कटेश ! आपके चरण सब तीर्थों को तथा मेरी शरण, एवं लक्ष्मी, सरस्वती, शिव, शेप. सूर्य, चन्द्र, अग्नि इत्यादिसे वन्दित हैं तथा संसारको पवित्र फरनेवाले हे श्रीनिवास ! कुकुम वर्णवाले देवता, ऋपि और राजाओंको श्री देनेवाले तथा (श्री लक्ष्मी), ऋक् आदि वेदों और शास्त्रोंसे जानने योग्य आपके चरणोंको में प्रणाम करता हूं ॥४१॥ भजे भजकसौख्यकृन्निजकटाक्षसम्प्रेक्षणं परात्परतरं दरं द्धतम- ब्जचके गदाम् ॥ चतुर्भुजमघोक्षजं कमलजेशपूर्वार्चितं वरोद्धतखलान्यहू- व्झटिति संहरन्तं रिपून् ॥४२॥ अज्ञानसागरसमुत्तरणे प्रशस्तं सुज्ञानसेतु. रचने निपुणं बुधेडयम् ॥ लक्ष्मीपतिं सुरवराचितवेङ्कटेशं दारिद्र्यदुःखदुरि- तौघनिशाचरमम् ॥ ४३ ॥ लक्ष्मीनाथं कमलनयनं हारकेयूरभूपं सर्वव्याप्त बहुगुणभरं दोपदूरं दयाब्धिम् ।। स्वानां तापत्रयहरमजं निर्विशेष विशेष लोकातीतं पुरुपमतुलं भावयामीष्टदेवम् ॥४४॥ अपने कटाक्षसे देसनेवारे, भकोको सुख पहुंचानेवाले, परात्परतर, शश, चक, कपल और गदाको धारण फरनेवाले चार भुजावाले, अधोक्षज, ब्रह्मा, शिव इत्यादिसे पूजित, एवं वरदानसे उद्धत अनेक दुष्ट शत्रुओं के शीघ्र नाश करनेवालेका मैं भजन करता हूँ। अज्ञान समुद्रको पार करने में चतुर, ज्ञानरूप सेतुको रचनेमें पतुर, विद्वानसे पूजिन, लक्ष्मीके पति, देवताओंसे पूजित, पेन्देश, दरिद्ररूप दुःस और पापके समूह रूप निशाचरको मारनेवाटे, रश्मीफे स्वामी, कमलनयन, हार बेयरसे शोभित, सर्वव्यापी, पहुत गुगको देनेवाने, दोपको दूर करनेवाले, दया-
आदित्यपुराणान्तर्गत
के समुद्र, भक्तों के तीनों तापोंको नाश करनेवारे, अजन्मा, निर्विशेप, अशेप, अशेप संसारसे परे और अनुपम पुरुप
अपने इष्टदेवका भजन करता हूं ॥४४||
श्रीमद्वेङ्कटनाथपाद्जनिता गङ्गा जगत्पावनी यस्यापाङ्गनिरीक्षणं वि-
धिभवेन्द्रार्कादिसर्वेष्टदम् ॥ यन्नामस्मरणं महाघहरणं स्वर्य च मोक्षपदं
यत्पादाम्बुजयुग्मसेवनरतो ब्रह्मादिभिः पूज्यते ॥ ४५ ॥ दृष्ट्याद्यत्यन्तदूरं
निगमनिचयवेद्यात्ममाहात्म्यपूर्ण सर्वेपामादिमित्रं रविशशिनयनं पूर्णकार-
ण्यदेहम् ।। निर्वाणं निष्पपञ्च निरवधिकसमानायसधैरसङ्गैगीर्वाणाचैर-
जस्रं स्तुतिनतिनियमकान्तभक्तश्च पूज्यम् ॥ ४६॥
जिनकी कृपाका कटाक्ष, ब्रह्मा, शिव, इन्द्र, सूर्य मादिके इष्टफलको देनेवाला है, जिनके नामका स्मरण
करना महापापोंको नाश करनेवाला एवं स्वर्ग और मक्षको भी देनेवाला है, जिनके चरण कमलोंकी सेवा करनेवाले
प्रह्मा इत्यादिसे भी पूजे जाते हैं, ऐसे श्रीवेङ्कटेशके चरणसे उत्पन्न गङ्गा संमारको पवित्र करनेवाली है, इन्द्रियोंको
अगोचर, वेद शास्रके समूोसे जानने योग्य, अग्ने माहात्म्यसे पूर्ण, सब किसीके आदि मित्र, सूर्य और चन्द्ररूप
नेवाले, करुणा पूर्ण शरीरवाले, निर्वाण, निष्प्रपञ्च, अनन्त वेदसमूहोंसे और सरस्वतीसे निरन्तर भक्तिपूर्वक
स्तुति, प्रणाम इत्यादिसे पूजित आपका मैं भजन करता हूं ॥४६।
फिङ्कर शङ्कर बहुकरुणा तब यहुचरितं समस्तभुवनेषु ॥ ज्ञापयसि
भक्तिमयः फणिपतिशुकपैलमारप्रमुखैः॥४७॥ वेङ्कटेशमनुसृत्य य
आस्ते तस्य भूरि सुभगं दश दिक्षु । ऐहिकं त्रिदिवसौख्यमतुल्यं मोक्ष-
माशु लभते गुणसाम्यम् ॥४८॥
हे शङ्कर स्वामिन् ! आपकी संसारमें बहुत ही फरुणा हैं, समस्त संसारमें आपने अनेको चरित्रोंको शेष,
शुरू, पैल नारद इत्यादि भत्तोंके द्वारा आप प्रकट करते हैं। वेङ्कटेशको अनुसरण करके जो रहता है, उसका सौभाग्य
दशों दिशाओंमें बहुत रहता है। उसको ऐहिक और स्वर्गीय अतुल सौरय प्राप्त होता है, एवं वह सर्व गुणोंकी
समतारूपी मोक्षको शीघ्र ही पाता है ॥४८॥
श्रीनिधिं यिह जहाति मदान्धो योऽस्प दुःखमसमं दश दिक्षु ॥ ऐहिक
भवति रौरवकुम्भीपाफपावकतमिस्रममुत्र ॥ ४९ ॥
जो मदान्ध लक्ष्मीनिधि श्रीनिवासको छोड़ देता है उसको इस लोकमें दर्शों दिशाओंमें अनुपम दुःख होग
है और परलोकवे रोग्य, कुम्भीपाक, अमि और अन्धामिस्र नरक होता है ॥४६॥
भीवेङ्कटाचठमाहात्म्यम्
.
विपन शुभदोग्धारं भक्तानां वशवर्तिनम् ॥ लोकपूज्यं रमानाथं
भजेऽहं प्रतिजन्मसु ॥५०॥ भक्तौघानुग्रहार्थाय त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् ।।
घरण्यामवतीर्णोऽसि वरेण्यो घरदोऽर्चितः ॥५१॥
विपत्तिका नाश करने, शुभा देने एवं भक्तोंके वशमें रहनेवाले, संसारमें पूज्य लक्ष्मीके पतिका में प्रति-
जन्ममें भजन करूंगा। भक्तसमूहोंपर कृपा करनेके लिये उत्तम वैकुण्ठको छोड़ कर पृथ्वीपर अवतार धारण
फरनेवाले आप श्रेष्ठ, बर देनेवाले और पूजित हैं ॥१॥
अप्यल्पमात्र परवस्तु लोके नैवापहार्य किल सत्यसन्ध ॥ जनैरनेकै-
बहुजन्मपत्नैरायाससाध्यं यहुपापसञ्चयम् ॥ ५२ ॥ हरस्यशेष स्मृतिमात्र-
तस्त्वं वाणीमनोदृष्टिपथायगोचरः॥ विलक्षणस्थावरजङ्गमात्मकं वीक्षे
यहपायविशारदं त्वाम् ॥ ५३ ।।
हे सत्यरतिज्ञ ! अनेक मनुष्योंसे बहुत जन्मोंमे यन्त्रपूर्वक सञ्चित थोड़ा भी वस्तु नहीं हरण योग्य है, फिन्तु
वाणी,मन और दृष्टि पथसे परे आप उनके सम्पूर्ण पापस्मूहको स्मरणमात्र होसे हरण कर लेते हैं, बहुत
उपायोंमें
चतुर, अद्भुत स्थावर और जगमस्वरूप आपको मैं देखता हूँ ।।३।।
तव रूपाण्यनन्तानि चरित्राणि तथैव च ॥ स्मरतां भक्तिपूर्व तु म.
हाविभवदानि च ॥ ५४॥ इहामुत्रातुल्यसौख्यपदानि महतामपि ॥ अ-
ल्पानां किमु वक्तव्यं स्वरूपोद्धारकाणि च ॥ ५५ ॥
आपके रूप और चरित्र अनन्त हैं। आप भक्ति के साथ स्मरण करनेसे बड़े बड़े विनवको देनेवाले माहा.
त्माओंको भी इस लोक और परलोकमें अनन्त सुसके देनेवाले एवं उद्धार करनेवाले है, छोटोंके विषयमे क्या
फहना है ॥५॥
प्रपद्ये पुण्डरीकाक्षमीशं भक्तानुकम्पिनम् ।। लोकोत्तरं लोकनार्थ प-
रात्परतरं विभुम् ॥ ५६ ॥ पुण्यात्वद्दयया लब्धं विशेषादकृतोभयम् ॥
भगवन्तं विश्ववन्यं भूतभव्यभवत्मभुम् ॥ ५७ ।। यतो भूतानि जायन्ते
येन सर्वमिदं ततम् ॥ येन जोतानि जीवन्ति यं प्राप्स्यन्ति महालये ॥८॥
दीपविद्युत्तारकाग्निचन्द्रसूर्याद्दिीप्तिमान् ॥ यो योगर्योगयोग्यश्च दृश्योऽ-
दृश्योऽश्रुतः श्रुतः ॥ ५९॥
इति श्रीमादित्यपुराणे श्रीवेटाचलमाहात्म्ये भगवद्गुणनाम-
महिमानुवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गत पुण्डरीकानयन, ईश, भत्तोंपर दया करनेवाले, संसारमे श्रेष्ठ, संसारकै स्वामी, पर, विमु, दयारूपी अपने पुण्यसे प्राप्त, विशेष करके निर्भय, भावान, संसारमे वन्दनीय, भूतभावन, प्रभु, जिनसे सब जीव उत्पन्न होते हैं, जिनसे यह सब संसार फैला है, उत्पन्न जीव जिनसे जीते हैं, और महाप्रलयमें जिनको प्राप्त करते हैं, दीप, बिजली, तारा इत्यादिके प्राशस्वरूप, जो यत्नमे योग सादृश्य और अदृश्य, एवं श्रुत और अभ्रत हैं, उन आपकी शरण मैं भाता हूं ॥५६॥ ॥इति तृतीयोऽध्यायः चतुर्थोऽध्यायः छन्द प्रबन्ध विकाश सह, भक्तीरस भरपूर । विश्वरूप विश्वेशका, अघतम मण्डल सूर ॥१॥ नाम रूप गुण विमव पुनि, प्रभुके करुणा भाव। अकथ अनूपम रूपमें, वर्णित ईश प्रभाव ॥२॥ अथ भगवतः विश्वरूपादिवर्णनम् देवशमापाच- श्रीवेङ्कटेश मत्स्वामिन्प्रणतातिप्रणाशन ।। ज्ञानानन्ददयापूर्ण विज्ञाप- नमिदं शृणु ॥१॥ देवशर्मा बोले-हे श्रीवेङ्कटेश मेरे स्वामी । शरणागतोंके दुखको छुडानेवाले ! ज्ञान, मानन्द भोर दयासे पूर्ण ? मेरे इस निवेदनको सुनिये ॥ १॥ यन्मुखं ब्रह्मजनक यहाह क्षत्रकारणे ॥ यदूरुभ्यां वैश्यकुलं यत्पभ्यां सेवकोऽभवत् ॥ २ ॥ शिरसा द्यौरभूत्तस्य सहस्रांशुश्च नेत्रजः ॥ मुखात्पुरन्दरोऽग्निश्च दिग्देवाः श्रोत्रतोऽभवन् ॥ ३ ॥ शीतां- शुर्मनसो जातः प्राणादायुरजायत । अन्तरिक्षन्नामितोऽभूत्पद्यां भूमि- रजायत ॥ ४॥ यत्कोमला रभवन्मुवनानि चतुर्दश ॥ कोमले नाभिकम-
श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम्
ले ब्रह्माण्डं ब्रह्मसंश्रितम् ॥५॥ श्रियः पते कोऽपि जयेन्न मायां यया
जनो मुह्यति बेदनातः ॥ विनिर्जितात्मानमनन्तमायिनं मायापहं त्वां शरणं
प्रपद्ये ॥६॥
जिनका मुख माह्मणको पैदा करनेवाला जिनके वाहु क्षत्रियोंके जन्मदाता, जिनके उरूसे वैश्य हुए, जिनके
चरणोंसे शूद्र हुए, आप उन्हीं के मस्तकसे आकाश, नेत्रसे सूर्य, श्रवणसे दिक्पाल, मनसे चन्द्रमा, प्राणसे वायु, तथा
चरणोंसे भूमि हुई। जिनो कोमल अङ्गोंसे चौदह भुवन हुए, जिनके कोमल नाभी कमलले ब्रह्माका आश्रय
प्रझाएड हुआ। जिन लक्ष्मीपतिको मायाको कोई भी जीत नहीं सकता, जिनकी वेदनासे मनुष्य मोह जाते हैं,
अनन्त माया करनेवाले, एवं मायाको हटानेवाले, स्वाधीन आत्मा आपकी शरणमे मैं आया हूं ॥६]]
मनोऽनाय ताय सगुणायागुणाय च ॥ नमोऽनन्तायान्तकाय
वैद्यावेद्यस्वरूपिणे ॥७॥
अतर्य (जिसमें तर्क नहीं किया जा सके), तर्पा, सगुण तथा आप निर्गुणको नमस्कार है, अनन्त, काल
स्वरूप, एवं जानने और नहीं जानने योग्य स्वरूपवाले, आपको प्रणाम है ।। ७ ॥
सिद्धिपदस्त्वं किल देववर्य त्वत्प्रेरितोऽहं तव पादमाप्तः ॥ त्वत्पाद-
भक्तो पहिरन्तरात्मनः किमस्ति विज्ञाप्यमशेषसाक्षिणः ॥८॥ सुखं नृपालाः
सुरदेवमुख्या मादयस्ते पदपद्मसंस्थिताः ॥ त्वकिङ्करास्तेऽपि पृथग्विभा-
विताः कुरुष्व शं भो मुनिदेवमित्र ॥९॥
हे देवश्रेष्ठ ! आप सिद्धिके देनेवाले हैं, आपसे प्रेरित मैं आपके चरणों में प्राप्त हुआ हूं। मैं आपका धरण
सेवक हूं। बाहर और भीतर रहने वाले, सर्वज्ञ आपसे क्या कहनेया है । हे मुनियों और देवताओंके मित्र ! राजा,
प्रझा इत्यादि देवतागण आपके चरणकमलमें स्थित है, किन्तु वे आपके दास भी अलग अलग प्रकाशित होते हैं।
मार कल्याण कोजिये ।। ६॥
उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गान्तकोग्रव्यालोत्कृष्टे विषयमृगत-
पणात्मगेहोरुभारः॥ चन्द्रश्चने खलमृगभये शोकदावे सार्थ प्राप्तः पादौ
शरणद कदा यामि ते कामवश्यः ॥१०॥ भवाब्धितारं कटिवर्तिहस्तं
स्वर्णाम्मरं रनफिरीदकुण्डलम् ॥ प्रलम्बिसूत्रोत्तममाल्यभूपितं नमाम्यहं थे.
यूटशैलनायकम् ॥ ११ ॥जाम्बूनदैराभरणैः प्रदीप्तं वक्षःस्थले दक्षकुचोर्च-
भागे || श्रीवत्सलक्ष्म्यश्चितदिव्यरूपं श्रीवेष्टायोशमहं प्रपद्ये ॥ १२ ॥
आदित्यपुराणान्तर्गत अनेकों छेशोंसे दुर्गम कालरूपी भयङ्कर सर्पसे परिपूर्ण, मंझटोंके वातावरण विशिष्ट, दुष्टरूपी मृगोंसे च्याप्त उत्पत्तिरूप शोकाग्निमें शरणहीन, मृगतृष्णावत विषयरूप अपने घरके भारसे दबाया तथा कामके वशी- भूत हुआ मैं कर आपके चरणों में प्राप्त हूंगा । संसार समुद्रको पार करनेवाले, कोटदेशपर हाथ रखे हुए, स्वर्णके वनवाले, रत्न जटित किरीट और कुण्डलवाले, लम्बे सुत्र ( यज्ञ सूत्र) और उत्तम मालासे शोभित, श्रीवेङ्कटाचलके खामीको मैं नमस्कार करता हूं। स्वर्ण आभरणोंसे शोभित, वक्षस्थलपर दाहिने स्वनके ऊपर श्री वत्स और लक्ष्मीसे चिन्हित तथा दिव्य स्वरूपवाले श्री वेङ्कटाचलके स्वामीका मैं शरणागत होता हूं ॥ १२ ॥ संस्थितं मुविमानान्तर्विरिन्च्यायैश्च सेवितम् ॥ चामरव्यजनच्छत्रैः शरदिन्दुमुखं भजे ॥ १३ ॥ भक्तानुकम्पी गरुडध्वजस्तत्स्कन्धं त्वमारुह्य किरीटकृण्डली ॥ पीताम्बरश्वारुमुमन्दहासः श्रीकौस्तुभश्चक्रवराभयाङ्कि- तः॥१४॥ सजयो विजयश्चैव दृश्योऽदृश्यः श्रुतोऽश्रुतः ॥ सभापणो- ऽभाषणश्च वाच्योऽवाच्यो घृषोऽवृषः ॥१५॥ सुन्दर विमानमे स्थित, ब्रह्मा इत्यादि द्वारा चमर, व्यजन और छत्रसे सेवित एवं शरत कालके चन्द्रमाके समान मुखवाले आपका में भजन करता हूं। आप भक्तोंपर कृपा करने वाले हैं, गरुड़ आपकी ध्वजा पर हैं, आप गरुड़के कंधे पर चढ कर किरीट कुण्डलको धारण करनेवाले हैं, पीत वनवाले,एवं सुन्दर मन्द हास्यवाले हैं, कौस्तुभ और अभयदानसे युक्त हैं, आप जयसे युक्त जयसे रहित है, दृश्य और अदृश्य हैं, कहने और नहीं पहनेवाले हैं, वृष और अवृप हैं ।। १५ ॥ त्वत्पादपद्मयुगलश्रेयआसक्तमानसाः ॥ विसृज्योभयतः सद्रं ब्रह्मा- द्याः समुपासते ॥ १६ ॥ माहात्म्यं केन सन्दृश्यं रमाया रमणस्य ते ॥ यत्किञ्चिद्दष्टुमिच्छामि मायिनोऽमायिनः शुभम् ॥ १७॥ सर्वप्राणिहूदा. वासं वासुदेवं जगद्धितम् ॥ शरण्याच्यं देवदेवं प्रधानपुरुपं भजे ॥१८॥ आपके दोनों चरणकमलोंकी श्रीमें लगाये हुए मनवाले ब्रह्मा इत्यादि देवता सुख दुःखादिके संगको छोड़ फर आपकी उपासना करते हैं। लक्ष्मी के साथ रमण करनेवाले आपके शुभ माहात्म्यको कौन जान सकता है, किन्तु मैं आप मायावी अथवा अमायावीफे माहात्म्यको कुछ देखना चाहता हूं। सब प्राणियोंके हृदयमें रहनेवाले, वासुदेव, संसारफे हित करनेवाले, शरण्योंमे श्रेष्ठ देव तथा आप प्रधान पुरुषका में भजन करता हूं ॥ १८ ॥ मनोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय परात्परतराय च ॥ जगत्कारणकत्रं च साक्षिणे ऽध्ययमूर्तये ॥ १९ ॥ नमस्ते वासुदेवाय नमः सकर्षणाय च ।। प्रद्युम्नाया- ७८ २८ भीवेटापमाहात्म्य wwwamreww.krrawaawaramarrrrn . . - निरुद्धाय योगिहत्पन्नवासिने ॥ २०॥ पञ्चभूतविसृष्टाय पश्चमात्रात्मका- य च ॥ ज्ञानकर्मेन्द्रियेशाय हृयोकेशाय ते नमः ॥ २१ ॥ विषगवे वैष्णवे- शाय जिष्णचे जयदायिने ॥ इष्टप्रियाय चेष्टाय कृष्णायोत्कृष्टकर्म- णे ॥ २२ ॥ क्षराक्षरोत्तमायाथ स्वक्षरेशाक्षराय च ॥ कुक्षिस्थपक्षिसङ्घाय क्षयाक्षयकराय ते ॥ २३ ॥ नमो भवाय भावाय धीराय परमेष्ठिने । वीराय वीरवपुषे ऋपये परमात्मने ।। २४ ॥ अव्यक्त, सूक्षम, परसे भी पर, श्रेष्ठ, संसारको उत्पन्न करनेवाले, साक्षी एवं अन्यय मूर्ति आपको मेरा प्रणाम हैं । वासुदेव आपको प्रणाम है । संकर्पण, प्रद्युम्न,अनिरुद्ध तथा योगियों के हृदय कमलमें वास करनेवाले आपको प्रणाम है। पञ्चभूतोंको उत्पन्न करनेवाले, सूक्ष्म पञ्चभूतस्वरूप, ज्ञानेन्द्रिय और कर्मेन्द्रियके स्वामी आप ऐपीकेशको प्रणाम है। विष्णु, वैष्णवोंके ईश, जिष्णु, जय देनेवाले, इष्टसे प्रिय, इष्ट, उत्तम कामवाले, कृष्णा, क्षर और अक्षरसे अतीत, क्षरके स्वामी, कुक्षिमें पक्षिसमूह रसनेवाले , क्षय और अक्षय करनेवाले, भव, भाव, धीर, परमेष्ठी, वीर, धीर शरीरवाले, परमात्मा तथा मृपि आप परमात्माको मेरा नमस्कार है॥ २४ ॥ नमो नारायणाभिख्याधारणोद्धरणाय च ॥ नमः समहणार्धाय धर- णीधररूपिणे ॥ २५ ॥ अर्ध्याायाच्युतायापि वन्द्यवन्द्यपदाय च ॥ हिरण्यगर्भगर्भाय नमः शिवशिवाय च ॥ २६ ॥ स्कन्दाय शिपिविष्टाय सचिदानन्दरूपिणे ॥ कर्मज्ञानदिरूपाय श्रुतिस्मृत्यालयाय ते ॥ २७ ॥ यमाय नियमायाथ दानव्रतकराय च ॥ तपस्विने च तप्याय तापत्रयहराय च ॥ २८ ॥ यज्ञाय विश्वाय सुमङ्गलाय सुतीर्थ पादाय सुनारकाय ॥ प्रस- ललोकानुगुणाय शम्भवे शुद्धाय शश्वद् गुणवर्मणे नमः ॥ २९ ॥ - नारायण नामके धारण करनेवालेका उद्धार करनेवाले, परम पूज्य, एवं वराहरूपधारी आपको नमस्कार है। पूज्योंके भी पूज्य, अच्युत, वन्योंके भी वन्दनीय चरणारविन्दले, गर्भने ब्रह्माको रसनेवाले, कल्याणके कल्याण, आपको प्रणाम है । सच्चिदानन्दरूपी, स्कन्द, शिव, कर्म और ज्ञान दो रूपवाले, अति और स्मृतिक आलय, यम, नियम, दान और प्रत करनेवाले, तपस्वी, तपस्या किये जाने योग्य, तीनों तापोंका हरण करनेवाले, यज्ञ, विश्वमङ्गल, सुन्दर, तीर्थस्वरूप चरणवाले, सारनेवाले, प्रसन्न लोकके अनुसारी, शम्भु, अविनाशी, गुणके स्वरूपमाले आपको नमस्कार है ॥२॥ कार्माय कर्मलिप्साय ज्ञानाय ज्ञनदायिने ॥ नित्यमुक्ताय हरये नित्य- आदित्यपुगणातगन मुक्तिप्रदायिने ॥ ३० ॥ शुद्धं वपुः परमयोगमतुल्यसौख्यं भूमि धुलोकमुत तत्वमति सुभक्तिम् ॥ वैराग्यमन्पसुगुणान्भजतां दानं श्रीशं दयोदधि- महं शरणं प्रपद्ये ॥ ३१॥ सुलभं दुर्लभ वन्दे भगवन्तं सनातनम् ॥ सदसत्क्षेत्रगं विष्णु मूर्तामूर्तं शुभाशुभम् ॥ ३२ ॥ गोविन्दं गोगणा- तोतं कल्मषनमकल्मषम् ।। प्रतिकल्पेऽनल्पकल्पतरं सर्वार्थकल्पकम् ॥३३॥ कर्मवारे, कर्मसे लिप्त, ज्ञानस्वरूप, ज्ञानदेवाले, नित्यमुक्त, हरि, सदा मुक्तिदेनेवाले आपको प्रणाम है । भजन करनेवालों को शुद्ध शरीर परमयोग, अतुल सौख्य, भूमि, स्वर्गलोक, तत्त्वज्ञान, शोभन भक्ति, वैराग्य और और गुगोंको देनेवाले, दयारे समुद्र, लक्ष्मीके पतिको शरणमें मैं आया हूं। सुलभ और दुर्लभ, सनातन भगवान, सन् और असत् क्षेत्रमे वर्तमान, विष्णु, मूर्तिवाले और विना मूर्तिके, शुभ और अशुभस्वरूप, गोविन्द, इन्द्रियोंसे परे, पापों के नाश करनेवाले, निष्पाप, प्रतिकल्पमें सब अर्थों के देनेवाले कल्पवृक्ष आपको नमस्कार करता हूँ ॥३३॥ दुष्टभावममत्तो या नामााचारकोऽपि यः ।। व्रत्महत्यादिपापानि दहत्येव च नान्यथा ॥३४॥ अज्ञानादथवा दम्भात्पुण्यश्लोकस्य नाम ते ॥ यो वदेत्तानि नश्यन्ति तृलराशिर्यधाऽनलात् ॥ ३५ ॥ क्षुधितो दुःखितः श्रान्तस्त्वन्नाम यदि संस्मरेत् ॥ तस्य दुःखानि सर्वाणि नश्यन्ति क्षणमा. प्रतः ॥३६॥ सर्वाग्यशुभजातानि दुरितान्यपि यानि च ॥ तानि सर्वाणि लभते मत्तस्त्वां यः स्मरेद्यदि ॥३७॥ दुष्टभाओंसे मत भी जो नामको उच्चारण करता है, वह ब्रह्महत्यादिको नाश करता है, यह झूठ नहीं है अज्ञानसे अथवा दम्भसे जो आप पुण्यश्लोकके पवित्र नामको कहता है, उसो ये सब पाप इस प्रकार नष्ट होते हैं जैसे रईका पर्वत मानी चिनगारीसे नष्ट होता है। भूला, पुरी, अपर या दुर हलके एपको को स्मरण फरता है, उसके सब दुख क्षग भरमें नष्ट हो जाते हैं । यदि मत्त भी आपका स्मरण करे तो उसरे सब अशुभ कर्म और पाप नष्ट हो जाते हैं और वह आपको प्राप्त हो जाता है ॥ १७ ॥ न तीर्थयात्रा न च दानयज्ञा व्रतं तपो मार्चनमन्यदैवनम् ॥ यच्छी- निवासस्य च नामकीर्तनं तदेव सर्वार्थसुप्टिकारणम् ॥३८॥ यात्रा यजा व्रता धर्मदानान्यन्यान्यसत्यया ॥ तय नामस्मृतेभक्त्या फलां ना. ईन्ति पोडशीम् ।। ३९ ॥ अहो भाग्यमहो भाग्यं विष्णुनामानुवर्तिनाम् ॥ तेपां दूरो याम्पलोका स्वर्गा मोक्षश्च यत्पदम् ॥ ४० ॥ माहात्म्यं विष्ण- , भीवेङ्कटाच समाहात्म्यम् नाम्नो हि वर्णितुं केन शक्यते । अजामिलो मृत्युपाशान्मुक्तो वैकुण्ठगो यतः॥४१॥ तर्थयात्रा सव मनोरथोंको देनेवाली नहीं है, दान यज्ञ भी वैसा नहीं हैं, प्रत, तपस्या मोर दूसरे देवताओंकी पूजा भी वैसी नहीं है किन्तु श्रीनिवासका जो नाम कीर्तन है वही सय मनोरथको देनेवाला है । वीर्थयात्रा, यज्ञ, प्रत, धर्म, दान इत्यादि असंख्य ये सब फर्म, भतिपूर्वक आपके नाम स्मरण करनेके सोलहवें भागये भी समान नहीं है। विष्णुफे नाम लेनेवालोंका अहोभाग्य है । अहोभाग्य है ! यमलोफ उनसे दूर रहते हैं। स्वर्ग और मोझ उनके चरणों- पर हैं । विष्णु नामके माहात्म्यको कोन वर्णन कर सकता है, जिससे अजामिल मृत्युपशसे छूट का वैकुण्ठको चला गया ॥ ४२ ॥ अयमेव महाधर्मो नराणां तारकः स्मृतः ॥ विष्णौ सदा भक्तियो. योगस्तन्नामग्रहणादिभिः ॥ ४२ ॥ नैकोजामिल एव पापजलधि सन्ती. जवान्नामतः प्रह्लादोऽपि गजेन्द्रभूप्रभृतयो दुःखाम्युधेस्तारिताः ।। यन्नाम- स्मरणामृताम्बुधिनिमग्नोऽद्यापि गौरीपतियाने निरताः प्रजापतिमुखाः प्राप्ता महावैभवम् ॥ ४३ ॥ यन्नाम वै सर्वजगद्गुरुस्तदुष्कर्ममारांश्च यहूं. छिनत्ति ॥ स सर्वशक्तिः स हि विश्वरूपः प्रसीद मेऽनन्तनिरुक्तश- ते॥४४॥ विष्णुके नामस्मरण आदिमे उनमें सदाभक्तियोग रखना यही मनुष्योंको तारनेवाला महाधर्म है। केवल अवेला अजामिल ही नाम स्मरणसे पाप समुद्रको नहीं पार हो गया, किन्तु प्रह्लाद, गजेन्द्र, पृथ्वी इत्यादि भी दुःख सागरसे पार हो गये। जिनके नाम स्मरणरूपी अमृत सागरमें आज्तक शिवजी निमन हैं, और जिनके ध्यानमें लगे हुए ब्रह्मादिने महा विभवको पाया है, जिनके नाम संसारमें श्रेष्ठ गुरु हैं और उसके ( संसार) बहुत पापके बोझका नाश करता है, वे विश्वरूपी एवं सर्वशक्तिमान है। हे अनन्त शक्तिवाले ! मेरे ऊपर प्रसन्न होइये ।। ४४ ॥ अनुग्रहार्थं भजतां पदाब्जमनामरूपस्त्वगुणो वजन्मा । नामानि रूपाणि गुणान् क्रियाश्च जन्मानि गृह्णासि नमः प्रसीद ॥४५॥ जन्मादिभि- जने मोहानुग्रहावधिकारतः ॥ करोषि साम्प्रतं भूयोऽनुग्रहस्तु भवेन्म- यि ।। ४६ ॥ त्वदपाङ्गलवो भूयादिहामुत्रेष्टवाघुकः ॥ अन्यथा नास्ति स- न्देह इति चित्ते सुनिश्चितम् ॥४७॥ अपने चरणकमलोंफे सेवकके ऊपर कृपा करनेके लिये, नाम, रूप, गुण और जन्मसे रहित आप नाम, आदित्यपुराणान्तगत ६२१ रूप, गुण और क्रिया एवं जन्मको धारण करते हैं। आपको प्रगाम है। प्रसन्न होइये। आर मनुष्यों पर जन्म आदिसे मोह और अनुग्रह यथायोग्य करते हैं । अभी आपका मेरे ऊपर भी अनुग्रह होवे । आपकी कृपा दृष्टिका लेशमात्र भी इस लेक और परलोकमें इष्टको देनेवाला है, इसमें संदेह नहीं है-ऐसा मनमें निश्चय है।। ४७ ॥ ॐ नमो वेङ्कटेशाय पुरुषाय महात्मने ॥ महानुभावाय महामायिने- ऽमेयकर्मणे ॥ ४८ ॥ स्थलेषु दुर्गेषु जलेपु खेप गर्भेष्वरण्येषु च कैतवेषु ।। नाम्नैव भाव्यं खलु सर्वलक्षणं मायाविनो विश्वकुटुम्धिनस्ते ॥ ४९ ॥म- हाविपत्सु स्वन्नामस्मरणं तद्विनाशनम् ॥ पहुसम्पत्सु ते नामविस्मृतिस्त. दिनाशिका ॥५०॥ तस्मात्त्वन्नामसक्तोऽहं सर्वदा त्वदमुग्रहात् ॥ त्वत्मे- रितस्त्वदीयत्वान्मत्पुण्यं त्वद्दयायलम् ॥ ५१ ॥ वेङ्कटेश, महात्मा, पुरुष, महानुभाव, महामाया करनेवाले, तथा नहीं अचिन्त्य कर्मवाले मापको प्रणाम है। माया फरनेवाले, विश्वकुटुम्बी आपके नाम हीसे स्थलमें, जलमें, दुर्गमें, आकाशमें, इनमें, गर्भ में, कपटके स्यानमें सब कल्याण प्राप्त होता है। महाविपत्तिमें आपका नाम स्मरण करना उन विपत्तिका नाश करता है और सम्पत्तिमें आपका नामका भूल जाना सम्पत्तिको नाश करता है । इसलिये आपके ही होने के कारण आपसे प्रेरित हो कर आपका नाम जपनेमें सदा अनुरक्त हुआ हूं, मेरा पुग्य आपकी दया अधीन है ॥ ५१ ॥ न कदाचिद्भयं मेऽस्ति दिव्यनामरतो यतः ॥ तथापि ते कृपालेशलेश. लेशोऽस्ति मय्यहो ॥५२॥ श्रीश चित्रं चरित्रं ते न जाने पहुगुष्कृतिः ।। सर्वज्ञं सर्वदा किं त्वां वदामि कृपयाऽय माम् ॥५३॥ नाम्ना महाघौघ- हानिर्मनःकायौ ततः शुची ॥ तं दृष्ट्वा प्रीयसे विष्णो ततः सत्कर्मसङ्ग- हः॥५४॥कर्मणा ज्ञानसिद्धिश्च तेन प्रीतिस्तवाद्भुता ॥ अपरोक्षमरे य मुक्तिरानन्दवर्धिनी ॥५५॥ मुझको कभी भी भय नहीं है क्योंकि मैं आपके अलौकिक नाममें रत हूँ, तथापि मेरे ऊपर आपकी कृपाका लेशका भी अत्यन्त लेश है। हे लक्ष्मीनाथ ! मापके अद्भुत चरित्रको अत्यन्त पापी मैं नहीं जानता हूं। आप सदा सर्वज्ञसे मैं क्या पहूं ? कृपापूर्वक मेरी रक्षा कीजिये । हे विष्णु ! आपके नाम टेनेसे महापापका भी नारा होता है, तब शरीर और मन पवित्र होते हैं, उसको देख कर आप प्रसन्न होते हैं, तन पुण्यका सभ्यय होता है। उस पुण्य ( सत्कर्म) से ज्ञानसाधन होता है, उससे आपकी अद्भुत प्रीति होती है। तय मानन्दको पढ़ानेवाली मुति प्रत्यझ और पास हीमें भा जाती है ।।५।। 1 ६२२ प्रीवेष्टटापळमादात्म्यम् गोदानकन्यादानानि पृथिवीरेणुसङ्घचया ॥ दुर्भिक्षे जावीतीरे प्रत्यहं कोटिभोजनम् ॥ १६ ॥ त्वन्नामस्मरणात्तुल्यं नाममाहात्म्यमीह- शम् ॥ तस्मान्नामस्मृतिः सिदा सुलभा पुरुषार्थदा ॥ ५७॥ लोकोत्तर- स्त्वयं मार्गः प्रजानामकुतोभयः॥ यत्र भक्तिवशाः सर्वे नमःस्मृतिपरा- यगाः॥५८॥ येकदा विष्णुपदाजयुग्मे समर्पितं चित्तमनन्यबुद्ध्या ॥ यमोऽपि तदुतगणः सपाशाः पश्यन्त्ययौघाश्रयमप्येहो न तम् ॥ ५८ ॥ इति श्रीमदादित्यपुराणे श्रीयेवटाचलमाहात्म्ये भगवद्गुण- नाममहिमानुवर्णन नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ पृथ्वीकी रेणुसंख्याफे गोदान और कन्यादान, दुर्भिक्षमें प्रति दिन गङ्गाके तीरपर करोड़ों को भोजन कराना आपके नाम स्मरण के तुज्य हैं.इस प्रकार आपके नामका माहात्म्य है। इसलिये आपका नामका स्मरण सिद्धि और पुरुषार्थको सुलभ देनेवाला है। प्रजाओं मे लिये आपका यह मार्ग निर्भय एवं लोकोत्तर है। जहाँपर नमस्कार और और स्मरणमें लगे हुए सभी भक्तिके वशमें है, जो एक बार भी विष्णुके चरण कमलों की पूजा एकान्त मन करता है, पापके समूहका माश्रयी होनेपर भी उसको यमराज और हाथमें रस्सी लिये उनके दूत भी नहीं देख सकते ॥५६॥ इति चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमोऽध्यायः देवशर्मके विनयसे, हो प्रसन्न भगवान । मुक्तिकाम धन धर्म सब, सकलाभीष्ट प्रदान ॥१॥ पुनि वैकूट माहात्म्यके, पठन श्रवण फल लेख । अघ दल कुश्नर कैमरी, निज नयननसे देख ॥२॥ , श्रीस्वन्दपुगणान्तर्गत ६२३ अथ देवशर्माण प्रति स्तुतिप्रसन्नश्रीनिवासकृतवरप्रदानादिवर्णनम् देवशीवाप- सर्वलोकजननी कमला या देशकालविनता रमणी ते ।। सातिमृदत- सिकाकुसुमाभोत्सङ्गगा च तव हृत्कमलस्था ॥१॥ ब्रह्मशङ्करपदार्पणदक्षा सर्वलोकशुभदा द्रवचित्ता ॥ यत्कटाक्षलवमात्मपदस्थाः प्रार्थयन्त्यजशिवे- न्द्रमुखा हि ॥२॥ भारतीप्रमुखसुन्दरयोपिजालजैत्रयहुसुन्दररूपाम् ।। आलिलिपिसि यां करपौर्मन्दहासवदनां सरसस्त्वम् ॥ ३॥ नित्यमुक्ता दोषदूरा त्वदूनाधिकसद्गुणा ॥ त्वत्पादपूजने नित्यं बद्धककणभूपिता ॥४॥ अभीष्टदाने भक्तानां कल्पवृक्षायिता रमा ॥ चिन्तामणिः कामधेनुः क- रुणासागरायुता ॥५॥ देवशर्मा बोले-सब लोकोंकी माता जो लक्ष्मी हैं वह सब कालमें सर्वत्र आपकी स्त्री हैं। वह अत्यन्त सुकु- मार, अतसीपुष्पके वर्णवाली, आपके हृदय कमल तथा आपकी गोदमें रहनेवाली हैं। वह ब्रह्मा और शिवके पदको देनेमें दशा, सब लोकोंको शुभ देनेवाली तथा करुणायुक्त मनवाली है। जिसके फटाक्षके लेशको अपने अपने पद- पर स्थित ब्रह्मा, शिव इत्यादि चाहते हैं। सरस्वती आदि सुन्दरी निर्याको जीतो हुई सुन्दर रूपवाली, मन्दहास- युक्त मुखवालो जिसको सरस हो कर आप अपने हस्त कमलोंसे आलिङ्गन करनेको चाहते हैं, नित्यमुक्त, दोपसे दूर, आपसे छोटी, अधिक अच्छे गुणवाली, आपके चरण कमलोंकी पूजा करनेको सदा कङ्कग यांधी शोभती हुई, अपने भक्तों के अभीष्ट देनेमे, करुणासागरसे पूर्ण वह रमा कल्पवृक्ष, चिन्तामणि और कामधेनुकी जैसी है ॥५॥ लक्ष्मीः पुरस्तात् पश्चाच दक्षिणोत्तरतश्च या ॥ उर्ध्वाधरादिभागस्था जगत्सृजति पाति हि ॥ गुणस्तता प्रसवितृवरणीयगुणोर्जिता ॥ प्रका- शमतिमूर्तिश्च ध्येया बुद्धिपचोदिता ॥७॥ दुरन्नादुर्घहत्वाच पातकादुप- पातकात् ।। स्वगायकत्राणदक्षा गायत्रीत्युदिता रमा ॥८॥ सवितुर्योतक- स्वाच भक्तेष्टप्रसवे रता॥ चराचरप्रसवतः सावित्री कमला स्मृता ॥९॥ वागीशत्वादचोदानात्कीर्तिता च सरस्वती ॥ कान्तिरत्यादिदानाच भार- तीत्यादिनामिका ।। १०॥ जो लक्ष्मी आगेसे, पीछे से, दक्षिणसे, उत्तरसे ऊपर और नीचे ठहरी हुई संसारको उत्पन्न फरती और पालन करती है, गुणों से विख्यात, उत्पन्न करनेवाली, श्रेष्ठ गुणोंसे व्याप्त, प्रकाशमान मूर्तिवाली, ध्यान करने योग्य, भीवेटापळमाहात्म्यम् AAAA wvran AF-AAAAAAN बुद्रिकी प्रेरणा करनेवाली, दुष्ट अन्नसे दुष्ट ग्रहण (प्रतिप्रह) तकसे पाप और उप पाठकोंसे अपने नाम के गान फरनेवालोंका बाग (रक्षा) करनेवाली वह रमा गायत्री कही जाती है। सूर्यको प्रकाशित करनेके फारण मत्तोंके इष्टदान करने में लगी हुई तथा चर और अवरको उत्पन्न करनेवाली लक्ष्मी सावित्री कही जाती हैं। वागीकी स्वामिनी होने एवं वागोका दान करनेके कारण सरस्वती और कान्ति, रति आदिके देनेके कारग भारती आदि नामवाली है ॥ १०॥ गुणपूर्णत्वयोगेन ब्रह्मानमवशे स्थिता ॥ ब्रह्माण्डान्तयहिाप्ता स्थू. ला सूक्ष्मा च मध्यमा ॥११॥ कर्मणां गुरुरूपाणां सर्वपां च नियामिका ॥ यद्दयापागलेशेन त्वैहिकोः सर्वसम्पदः ॥ १२॥ स्वविरक्तीशसक्तिज्ञप्ति- मुक्तीजन्ति हि ॥ लोकातीता लोकपूज्या तवात्यन्तप्रिया मता ॥ १३ ॥ सर्वशक्ता सर्वसुखा सर्वलक्षणसंयुता ॥ अनेकगुणसम्पूर्णा पूर्णकामा च सर्वदा ॥ १४ ॥ अप्रमेया प्रमेयापि समस्तपुरुषार्थदा ॥ सुमहैश्वर्यसौभा- ग्या तथापि त्वानुवर्तिनी ॥१५॥ गुणके पूर्ण योगसे जो ब्रह्मा, और ब्रह्मोतरके वशमें स्थित, ब्रह्माण्ड के बाहर और भीतर व्याप्त, स्थूल, सूक्ष्म और मध्यम है, जो गुरु स्वरूप समस्त कर्मोको चलानेवाली है, जिसकी ॥ कटाक्ष के लेशसे इस लोककी सब सम्पत्ति होती है । स्वर्ग, वैराग्य, भगवद्भक्ति, ज्ञान और मुक्ति होती है, वह लक्ष्मी संसारसे परे, संसारमें पूज्य आपकी अत्यन्त प्यारी, सर्वशक्ति, सब सुखों और सब लभमगोंसे युक्त, अनेक गुणोंसे पूर्ण सदा पूर्णकाम, अज्ञेय और शेय सप पुरुषार्थको देनेवाली, महा ऐश्वर्य और सौभाग्यमे युक्त, तथापि आपके वशमें रहनेवाली है ॥१५ ॥ स्मरति ध्यायति स्तौति नमत्यर्चति पश्यति ॥ तपति त्वां जपति च सेवते त्वां प्रतीक्षते ॥ १६ ॥ नित्यानपायिनी नम्रा सम्मार्थयति सर्वदा ॥ किमुतान्येऽल्पजीवाश्च मादृशा वृत्तिवर्जिताः ॥१७॥ दरिद्रा बन्युरहिता अनाथा जीवनार्थिनः ॥ तेषां त्वत्प्रार्थनाकाङ्क्षा नाश्चर्यं भुवनत्रये ॥१८॥ और यह लक्ष्मी आपका स्मरण करती, ध्यान करती, स्तुति करती,नमस्कार करती, पूना करती, दर्शन करती, तपस्या करती है, आपका जप करती सेवा करती और आपकी प्रतीक्षा करती है । सदा मनपायिनी वह नम्र हो कर सर्वदा आपको प्रार्थना करती है, फिर मेरे जैसे वृत्तिसे हीन, दरिद्र, बन्धु से होन, जीवनको इच्छावाले, जो क्षुद्र हैं, उनको आपाकी प्रार्थना करनेकी ही इच्छा होना, तीनों लेकमें आश्चर्य जनक नहीं है ॥ १८ ॥ श्रीवेङ्कटेश मत्स्वामिज्ञानानन्ददयानिधे ॥ शरणागतसन्त्राण- कारणाभीष्टवाघुक ॥ १९॥ श्रीश ते रूपकर्माणि ब्रह्मरुद्राहिपादिभिः ॥
आदित्यपुराणात अगण्यानि ह्यवेद्यानि धचिन्यान्यगुतानि च ॥२०॥ एवंपूर्वे त्वन्महिग्नि नाहं शक्तोऽस्मि वर्णने ॥ कश्चाहं का च मे शक्तिः किमिति स्तौमि मन्द- धीः ॥२१॥ अलसोऽहमहकारी चाज्ञो मूर्खः शठः खलः ।। ज्ञानभक्त्यादि- होनश्च कामक्रोधादिपूरितः ॥२२॥ मनोजयविहीनश्च सदा विषयलम्पटः॥ पांसूनां वृष्टिबिन्दूना मद्दोषाणां मितिनं हि ॥ २३ ॥ हे श्रीवेङ्कटेश ! मेरे स्वामी ! ज्ञान आनन्द और दयाके निधि ! शरणागतोंकी रक्षा करनेवाले ! अभीष्टोंकी वर्षा करनेवाले ! रक्ष्मीनाथ ! आपके अद्भुत रूप और कर्म ग्रह्मा, शिव, शेप, आदिसे न गणना करनेके योग्य, न जानने योग्य, न चिन्ता करने योग्य है । इस प्रकारके आपके रूर, माहात्म्यका वर्णन करनेमें मैं समर्थ नहीं हूं। मैं कौन हूँ ? मेरी क्या शक्ति है ? मन्द बुद्धिवाला मैं क्या स्तुति करू'। मैं अलस, अहङ्कारो, मझ, मूर्य, शठ, दुष्ट, ज्ञान और भक्ति आदिसे हीन , काम, क्रोध आदिसे पूर्ण, मनको जीतनेमें असमर्थ .एवं सदा विपयोंमें लम्पट हूं । पृथ्वीके कणकी, वर्षा के बून्दोंकी एवं मेरे दोपोंकी गिनती नहीं होती है ॥२३॥ गुणास्त्वयि यथा पूर्णा दोषा पूर्णास्तथा मयि | अलसत्वादहकारा- दज्ञानाल्लोभतो मया ॥ २४ ॥ दम्भात्ममादादाक्षिण्यात्स्वभावात्सङ्गतः कृतान् ॥ असङ्खधानपराघान्मेऽगणयित्वा क्षमस्व माम् ॥ २५॥ पिता माता गुरु ता सखा पन्धुस्त्वमेव मे ॥ विद्या सत्कर्म वित्तं च पुरः पृष्ठे च पाइयोः ॥२६॥ मूर्ध्नि हत्कमले योऽन्तर्यहिर्जन्मनि जन्मनि ॥ कुलस्वा. मोष्टदेवो नो वृतः पितृपितामहैः ॥ २७ ॥ सर्व त्वमेव लक्ष्मीश न जाने त्वां विना परम् ॥ दुःस्मृति हर दूरान्मे विस्मृतिं ते विलोपय ॥ २८ ॥ स्वस्मृति सम्प्रदेडद्धा त्वत्समो नास्ति मे प्रियः ।। त्वन्मनास्त्वद्गतप्राणस्त्व. स्पादाम्बुजसंश्रितः ॥ २९ ॥ तव भक्तोऽस्मि दासोऽस्मि शिष्यः पुम्रोऽस्मि केवलम् ।। भृत्यस्त्वमेव विश्वस्य स्मरामि त्वामहर्निशम् ॥३०॥ आप जिस प्रकार गुणसे पूर्ण है उसी प्रकार में दोषपूर्ण हूं। आलस्यसे, महारसे, अज्ञानसे, लोभस, दम्भसे, प्रमादसे, दाझिण्यसे, स्वभावसे, अथवा संगसे मैंने जितने अपराध किये हैं उन मेरे असत्य अपराधोंको नहीं गिन कर आप मुझे क्षमा कीजिये। मेरे, पिता, माता, गुरु, भ्राता, सखा, बन्धु, विद्या, पुण्य और धन आप ही हैं। मागे, पीछे, मगल यगलमे, शिर पर, हदयमें, याहर, भीतर, मनेक अन्मोंमें, पिता और पितामहोंसे धरण किये हुए इष्ट देव भी आप ही हैं। हे लक्ष्मीनाथ! ये सर माप ही हैं। भाप विना दूसरेको मैं नहीं जानता । दास - ७९ श्रीवेटापळमाहात्म्यम् ~~~ ही मेरे दुष्ट वस्तुके स्मरणको हरण कर लो एवं आपको मुल जानेको प्रवृत्तिको हटायो । आपके स्मरण करनेकी शक्ति मुझे दो, आपके समान प्रिय मेरा कोई नहीं है । आपमें मन लगाये हुए आपमें प्राण दिये हुए, आपके चरणकमलोंका आश्रित मैं आपका भक्त हूं, शिष्य , पुत्र हूं, सारे संसारका फेवल दास हूँ | आरका रात दिन स्मरण करता हूं।३०। श्रीहरिर्मम हृत्पद्मकर्णिकास्थोऽतिसुन्दरः ॥ पद्मासनसमासीन इन्द्रनीलसमद्युतिः ॥ ३१ ॥ कसकोमलपादायः कुश्माधिकवर्णवान् ।। वजाहुशध्वजाब्जाङ्कपादाब्जनखरत्नवान् ॥३२॥ गन्नू पुरसन्नावलयार्थ्य- पदाम्बुजः । अतसीपुष्पसङ्काशतेजःपुनोरञ्जितः ॥ ३३ ॥ नितम्बपोत- यसनः स्वर्णकाच्याश्चितोऽच्युतः॥ विरिन्च्याधारसौवर्णगम्भीराजाभना- भिकः ॥ ३४ ॥ ब्रह्माण्डगृहकमृदुभलक्ष्णरेखात्रयोऽधरः ॥ धर्मस्तनोऽधर्म- पृष्ठः श्लक्ष्णसूक्ष्मतनूरुहः ॥ ३५ ॥ श्रीवत्साङ्कः कौस्तुभात्यो वैजयन्तीहृद- म्बुजः ।। उन्नतांसाजानुलम्यिवाह्वभीतिवरमदः ॥३६॥ कुकुमाभकरन्यस्त- शङ्खचक्रसुलक्षणः ॥ किङ्कणीकङ्कणलसदलयाङ्गदभूपितः ॥ ३७॥ कम्यु- ग्रीवः सुबिम्बोष्ठः कुन्दकुड्मलदंष्ट्रवान् ॥ आदर्शवदृश्यसूक्ष्मगण्ड- युग्मसुमण्डितः ॥३८॥ सुनासोऽनिमिषः शुनः करुणापूर्णलोचनः॥ शरत्पूर्णेन्दुवदननतनीलसुकुन्तलः । ३९ । अतुल्यतिलकोपेतो रत्नकुण्ड- लमण्डितः ॥ स्फुरद्रनकिरीटश्च सर्वलक्षणसंयुतः ॥४०॥ जगद्विलक्षणः श्रीमान्मद्विम्यो नित्यचित्सुखः ॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशश्चन्द्रकोटिसुशीत- लः॥४१॥ अनन्तदेवैमारिवेद्योऽप्राकृतो हरिः। भूरमाभ्यां समा- शिलष्टो ब्रह्मरुद्रेन्द्रसेवितः ॥४२॥ पूर्णानन्दज्ञानदयामूर्तिः परममङ्गलः ॥ मङ्गलाझो मालाको भक्तमङ्गलदायकः ॥४३॥ करुणामृतपूर्णाभ्यां मां नेत्राभ्यां समीक्षते ॥ मेरे हृदयरूर कमलको कर्णिकामें स्थित, सुन्दर, पद्मासनमें बैठे हुए, इन्द्र नीलके समान कान्तिवाले, से भी कोमल, कुंकुमक वर्णके चरण तलवाले, वजू. अड्डश, ध्वजा एवं कमलरेसासे अङ्कित, नखरूप रनोंसे शोभित चरणवाले, रानको करते हुए नूपुरके वलयसे शोभित चरगवाले एवं तीसीके फूलके समान तेजसे शोभित वर्णवाले, पोत वन धारण किये हुए , सुवर्णको कांची ( करधनी) से शोभिन, अच्युत, ग्रहाका माधार गम्भीर, सुन्दर एवं कमलके जैसे नाभि वाले, ब्रह्माको मोहनेवाले मन्द हास्यकी सीन रेसा धारण किये हुए, धर्मरूप स्तनवाले, अधर्मरूप कमल आदित्यपुराणान्तर्गत पोठवाले, चिकने और छोटे रोमवाले, श्रीवत्स और कौस्तुभसे शोभित, हृदय कमलमें वैजयन्ती धारण किये हुए उन्नत (ऊंचे ) कन्या, लम्बजानु और अभय दान देनेवाले हाथोंसे युक्त, कुकुम वर्णसे हाथों में सुन्दर लम्णके शव और चक्रको धारण किो हुए, किंकियो, कङ्कग वलय, (येरा) और अङ्गद (विजायठ)से भूपित, शसके समान प्री- वाले, लाल ओष्ठवाले,उन्दकी कली के समान दांतवाले,दर्पणको जैसी चमकवाले दो गालोंमे शोभित, सुन्दर नासावाले, सुन्दर भौं युक्त करुणा पूण नेत्रब ले शरनकालके पूर्ण चन्द्रके समान मुनमें लगे हुए लम्बे नील केश नाले, अनुपम तिलकसे शोभित, रन्न कुण्डलसे शोभित, चमकने हुए रनके किरीटवाले, सब लक्षणसे संयुक्त, संसारसे विलक्षण, श्रीसे युक्त, नित्य चिन और सुखरूनी करोड़ों सूर्यके प्रकाशवाले, करोडों चन्द्रमाके समान शीतल, अनन्त वेद और ब्रह्मादिसे नहीं जाने हुए अमरन, हरि भूमि और लक्ष्मीसे आलिङ्गित, प्रझा और इन्द्रसे सेवित, पूर्ण आनन्द, मान और दयाकी मूर्ति, परम मङ्गलमय अङ्गवाले एवं भक्तोंके मङ्गलको देनेवाले, हरि करणारूप अमृतके पूर्ण नेत्रोंसे मुझको देखते हैं ।। ४४ ॥ का चिन्ता मे इहामुत्र सर्वारिष्टं हरत्यमौ ॥४४|| तत्पदाम्बुजविश्वासे सर्वाभीष्टं ददाति हि ॥ इति स्मरन्नहोरात्रं तें त्वाहं शरणं गतः ॥ ४५ ॥ भोः स्वामिन्पूर्णकामस्त्वं सम्पूर्णेश्वर्यवानपि ॥ स्वप्रयोजनहीनोऽपि मायया पहुरूपवान् ॥ ४६ ॥ लोकोपकरणायैव त्वितरासाध्यकृत्यवान् ॥ यहद्री- नुद्धरन्सेतुमनायासादकल्पयः ॥ ४७॥ क्षणेनोत्पादितं चापि स्थूलनामा- ण्डमद्भुतम् ॥ वहसि त्वमुपायेन यहुसूक्ष्ममृदूरे ॥४८॥ मुझको क्या चिन्ता है, ये मेरे इस लेक और परलोकमें सब अरिष्टको हरण करेंगे। उनके चरणकमलमें विश्वास है नेसे वह सब अभीष्टको देते हैं ऐमा दिनरात स्मरग करता हुआ मैं आपकी शरणमें आया हू । हे स्वामी आप पूर्णकाम हैं, सम्पूर्ण ऐश्वर्यसे युक्त होने एवं अपना कुछ प्रयोजन नहीं रहने पर भी मायासे यहुत रूप धारण फरनेव ले हैं। आप संसारको उपकार करनेहीके लिये औरोंसे असाध्य कार्यको करनेवाले हैं। मापने बहुत से पाए पहाड़ोंको उखाड कर अनायास सेतुको बाधा है। क्षणमें उपन्न किये हुए स्थूल अद्भुव ब्रह्माण्डको आप उपायसे अग्ने आत सूक्ष्म, कोमल उदर में वहन करते हैं ॥४८|| एवं महाभारवहस्य विश्चकुटुम्बिनः कारणापूर्णसिन्धोः ॥ मम त्वदी- यस्य सुसूक्ष्मलेशलवाल्पकस्योद्धरणं कियत्ते ॥ ४९ ॥ श्रीवेङ्कटेश मत्स्या- मिज्ञानानन्द दयानिधे ।। दुःखसोगरमग्न मां स्वीयं नोदरसे कुतः ॥५०॥ श्रीनिवास कृपापूर्ण भक्तपोपणदीक्षित ।। संसारारण्यपतितं यया नेक्षसे कुतः ॥५१॥ भक्तपन्यो दयासिन्धोत्वत्पादाजे नमाम्यहम् ॥ सूक्तासूक्त-
६२८
श्रीवेटाथलमाहात्म्यम्
मिदं सर्वमपराध क्षमस्व मे ॥५२॥ वरं वरं च वरये भक्तिं त्वत्पादयोःस्मृ.
तिम् ॥ सदा मानार्थविज्ञानं देहीहामुत्र सौख्यदम् ॥५३॥ श्रीस्वामितीर्थ-
दुग्धाब्धौ श्वेतदीपसुमण्डपे ॥ श्रीभूभ्यां विहरन्विष्णो मुक्ति भक्ताय देहि
मे। ५४॥
इस प्रकार बड़े भारको वहन करनेवाले, संसाररूप कुटुम्बषाले, फरुगाके पूर्ण समुद्र, आपके लिये मुझ जैसा
अत्यन्त छोटेका उद्धार करना क्या बड़ा भारी है ? हे श्रीवेङ्कटेश ! मेरे स्वामी ! ज्ञान और आनन्दस्वरूप !
दयानिधि ! दुःखके समुद्र में डूबे हुए अपने भक्त मुझको आप क्यों नहीं उद्धार करते हैं। हे श्रीनिवास ! कृपा-
पूर्ण ! भक्तों के पालन करने में तत्पर ! संसाररूपी वनमें पड़े हुए मुझको आप दयासे क्यों नहीं देसते ? हे भक्त-
धन्ध! दयासिन्धु ! आपके चरण कमलों में मैं प्रणाम करता हूं, भला या चुरा कहा हुआ मेरा अपराध क्षमा
कीजिये और आपके चरणों में भक्ति, आपका स्मरण, सदा लोक और परलोकमें सुख देनेवाले अनेकों अर्थ विज्ञान,
यह श्रेष्ठ वर में मांगता हूं, दीजिये। श्रीस्वामिपुष्करिणीरूरी क्षीरसागरमें, श्वेतद्वीपला मण्डपमें श्री और भूमि
देवीके साथ विहार करते हुए विष्णु ! मुझ भक्तको मुक्ति दीजिये ॥५४॥
श्रीसूत उवाच--
इति स्तुत्वा वेङ्कटेशं रमेशं तूष्णीम्भूतो देवशर्मा सुभक्तः ॥ भक्तभ्यो-
ऽभीष्टार्थवर्षप्रधुद्धं साष्टाङ्गं तं प्राणमत्स्वेष्टदेवम् ॥ ५५ ॥ अथ स्तोत्रेण
सन्तुष्टः श्रीनिवासः सतां गतिः ॥ मेघगम्भीरया वाचा वरदानम-
थाब्रवीत् ॥ ५६॥
श्रो सूतजी बोले-लक्ष्मीपति श्रीवेङ्कटेशको इस प्रकार स्तुति करके श्रेष्ठभक्त देवशर्मा चुप हो गये और
भक्तोंके अभीष्टकी पूर्ति करने में जागृतरूप अपने इष्टदेवको उन्होंने साष्टाङ्ग प्रणाम किए। अब स्तुतिसे प्रसन्न
सन्तोंकी गति श्रीनिवास मेषके समान गम्भीर वचनसे वरदान देनेका वचन बोले ॥५६।।
श्रीभगवानुवाच-
प्रीतोऽहं ते द्विजश्रेष्ठ मदुपासनकर्मणा ॥ यन्महैश्वर्यसंसिद्धिकारणं
स्तोत्रमुत्तमम् ॥ ५७॥ कृतवानसि तस्मात्त्वं भैपोर्माऽत्र परत्र च ॥ मग-
तवायुशिष्यस्य गुरुपादावलम्धिनः ॥ विपन्नाशः सम्पदाप्तिर्भूयात्ते मदनु-
ग्रहात् ॥ मम भक्तस्य ते गेहे स्वर्णवृष्टिदिने दिने ॥ ५९।। अयुतायुश्च
ते दत्तं पुत्रपौत्रास्तथायुषः ॥ शतपूरुषपर्यन्तं भुक्त्वा भोगाननेक-
श. ॥६०॥ ततो मत्पदमामोषीत्युपरवाऽदृश्यो यभूव ह ॥ ११ ॥
आदित्यपुराणान्तर्गत
श्रीभगवान बोले--तुम्हारी उपासनासे मैं तुम्हारे ऊपर प्रसन्न हूं, तुमने महा ऐश्वर्यकी सिद्धिकै कारण
उत्तम स्तुति की है, इसलिये तुम इस लोक और परलोकमें भय न करो। मेरे भक्त वायुके शिष्य, गुरुके चरणमें
आश्रय करनेवाले, तुम्हारी विपत्तिका नाश और सम्पत्तिकी प्राप्ति हो। मेरे भक्त तुम्हारे घरमें प्रति दिन सुवर्णकी
वर्षा हो । मैंने तुमको दश हजार वर्ष की आयु तथा उतनी आयुके पुत्र पौत्रों भी दिया है । सौ पुरुष (पीढ़ी ) तक
अनेकों मोग भोग कर तुम मेरे पदको प्राप्त होगे। ऐसा कह कर भगवान अदृश्य हो गये ।। ६१ ॥
श्रीसत उवाप-
भोः शौनकाया मुनयो निःसङ्गाश्च तपस्विनः ॥ भक्तवश्यो वेङ्कटेशः
प्रसन्नो भवति ध्रुवम् ॥ ६२ ॥ यूयं गत्वा वेङ्कटेशं रमेशं नत्वा स्तुत्वा
वेदवेद्यं सुभक्त्या ॥ भक्तेभ्योऽभीष्टार्थवर्षप्रवुद्धं सम्प्रीणीध्वं तेन वोऽभी-
ष्टसिद्धिः। ६३ ॥ श्रीवेङ्कटेशल कथामृतं त्विदं माहात्म्यसारं सुतप-
स्विमृग्यम् ॥ श्रीवेङ्कटेशस्य महाप्रियप्रियं लोकोत्तरं देवऋपिप्रियं च ॥३॥
श्रीसूतजी बोले-हे शौनक आदि मुनियो ! निःसङ्ग तपस्वियों ! भक्तपरवश श्रीवेङ्कटेश की प्रसन्न होते
हैं। आप लोग जाफर वेद वैद्य, लक्ष्मीपति, भक्तोंके अभीष्टको वर्षा करनेमे प्रशुद्ध वेङ्कटेशको प्रणाम और स्तुति
परके उनको प्रसन्न करें। इससे आप लोगोंकी अभीष्टको सिद्धि होगी। श्रीवेङ्कटेशकी यह कयारूपी अमृत श्रेष्ठ
तपस्वियोंसे ढूढे जानेके योग्य, श्रोङ्कटेशके भक्तीका पिय, संसार में उत्तम, देवता एवं ऋषियोंका प्रिय एवं माहा-
स्म्यका सार है ।।६।।
समस्तपापौघविनाशकारणं समस्तपुण्यीघसमृद्धिकारणम् ॥ श्रीवेद-
टेशस्य पदारविन्दं सद्भक्तियुद्धरसमानकारणम् ॥ ६५॥
श्रीवेङ्कटेशके युगल चरणकमल समस्त पाप समूहोंको नाश करनेवाला, समस्त पुण्यसमूहोंको पढ़ानेवाला
एवं श्रेष्ठभक्तिको बढ़ानेका महान् कारण है ॥६५॥
वक्तः श्रोतुः पाठकस्य पारायणपरस्य च ॥ परात्परो चेङ्कटेशः प्रस-
न्नो भवति क्षणात् ॥ १६ ॥ स्तोत्रेणानेन सन्तुष्टो वेङ्कटेशो रमापतिः
यान्यान्कामान्कामयन्ते तांस्तान्मुक्तिं ददाति च ।। ६७ ॥
इति श्रीमदादित्यपुराणे श्रीवेवटाचलमाहात्म्ये श्रीवेङ्कटेशस्य सकलाभीष्ट-
प्रदानमहिमानुवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
श्रीपेटाबळमाहात्म्यम् इसको कहनेगले, सुननेवाले, पाठ करनेवाले एवं इसका पारायण करनेवालेको परात्र श्रीवेटेश क्षणमात्रसे प्रसन्न होते हैं और इस स्तोत्रसे सन्तुष्ट होकर रमापति वैङ्कटेशजी जिन मनोरथोंको मनुष्य चाहते हैं उनको तथा मुक्तिको भी देते हैं। मनुष्य जिन वस्तुओंकी इच्छा करते हैं, उन सब वस्तुओं मोर मुक्तिको भी देते हैं ।।६७।। इति श्रीमदादित्यपुराणे श्रीवेष्टनावलमाहात्म्ये श्रीवेङ्कटेशस्य सरलाभीष्ट- प्रदानमहिमानुवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ श्रीपानादिपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यस्य द्वितीयो भागः समाप्तः ॥ कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्रदायिने ।। श्रीमहङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ।। * ओवेङ्कटेशार्पणमस्तु *
ॐ श्रीवेङ्कटेशतापिन्युपनिषत्वारभ्यते ॥
तत्र पूर्वतापिनी-
RasRANARASTROANSakness
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः॥
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रो
वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति स्तानस्वाक्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति मो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ३० शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ जनको ह वै नाम राजा वैदेहो राज्ये अमात्यादीन भ्रातच
निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र
परमं तप आस्थायादित्यमुदीक्षमाण ऊर्द्धयाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिक-
माजगामाग्निरिवाऽधूमकस्तेजसा निर्दहन्निव । सदा तेषां सम्मत आत्मविच्छा.
कायन्योऽब्रवीदुत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीष्वेति राजानम् । स तस्मै नमस्कृत्योवाच भ-
गवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्वचित्, शृणुमी वयं त्वत्तः स्यात्मवेदनसाधनं प्रत्यक्षं प्रत्य-
क्षसिद्धिदमिति, उदाहैतद्वृत्तं पुरस्तादशक्यं कथं पृच्छस्येतत्मइन वैदेहान्यान्कामा
न्यूणीष्वेति । शाकायन्यस्य तदनु शिरसाऽस्य चरणावमिमृश्यमानो राजेमा
गाथां जगाद ॥
इयाधर्वणे मन्त्राहस्यै श्रीयशपूर्वतापनीये प्रथमः प्रपाठकः ॥ १ ॥
श्रीवेष्टटावलमाहात्म्यम् भगवन्नस्थिधर्मस्नायुरोमनाडीमांसमेदोमज्जाशुकशोणितप्लेष्माऽमृक्परिते विण्मूत्रवातपित्तसडरते दुर्गन्धे निस्सारेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगैः ॥१॥ कामकोपलोभमोहमदमात्सर्यविपदष्टवियोगानिष्टसम्प्रयोगक्षुत्पिपासाजरामृत्युरो- गशोकाचैरभिभूतेऽस्मिञ्छरीरे किं कामोपभोगः ॥२॥सर्व चेदं क्षयिष्णु पश्या- मो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवनस्था उभये प्रध्वंसिनः ॥ ३ ॥ अथ किमेतैर्वा परे महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्प्रद्युम्नद्युतिद्युम्नेन्द्रद्युम्नाः, कुवलयौवनाश्वव्याघाइवा- श्वपतिशशिविन्दुहरिश्चन्द्राम्बरीषा अथोअनुन्मत्ताः स्वर्यातिययात्यनरण्योग्रसेना दयो मरुद्भरतप्रभृतयो राजानो मिपन्तो वन्धुवर्ग महतीं श्रियं त्यक्त्वा अस्माल्लो- कादमुं प्रयाता इति ॥ ४॥ अथ किमेतैर्वा परैः अन्यैर्गन्धर्वाऽप्सरोयक्षराक्षसमू- तगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः ॥५॥ अथ किमेतैर्वा शोषणं महा- वर्णवानाम्, शिखरिणां प्रपतनम्, ध्रुवस्य चलितम्, पातः कल्पकपादपानाम्, निमज्जनं पृथिव्याः, स्थानादपसरणं सुराणामित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोप- भोगैः ॥६॥ अर्थेष्वेवासक्तस्यासकृदुपावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसि । अन्धोदपान स्थमेक इवाहमस्मिन्संसारे, भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः ॥७॥ अथ जन्मजरामरणदुःखप्रधानेऽस्मिन्संसारे भगवद्भक्तियोगं विना नान्य स्परायणमित्यतो वेङ्कटेशस्य सर्वसुलभस्य सर्वप्रत्यक्षानितरलभ्यस्यास्य सङ्कल्प- वशाजातमपञ्चे यत्सारभूतं तदेव ते प्रदर्शयिष्ये चैदेह शृणुष्वैतद्भागवतेनैव चेत्यस्येति ॥८॥ इत्यायणे मन्त्ररहस्ये श्रीवेङ्कटेशमूर्वतापनीये द्वितीयः प्रपाठक ॥ २ ॥ अथ भगवाञ्छाकायन्यस्त्वब्रवीद्राजन् जनक वैदेह मैथिलवंशध्यजशीर्ष आत्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं राजर्षे ब्रह्मविच्छेष्ठ इति विश्रुतो भवसोत्ययं वा खलु पन्यास्ते नो भगवान् पुरा समुपदिदेश। अथ वै तेऽहं तवक्ष्याम्येतत्सर्व विदितं भवति ॥१॥ अथ य एषोऽत्यवष्टम्भेनेत्यूर्ध्वमुत्क्रान्तो व्यधमानो व्यधनप्रीतस्तस्य तमः प्रणुदत्येप आत्मेत्याह भगवान् ॥२॥ अथ य एष सम्प्रेत्यास्माच्छरीरात्स.
६३३ श्रीवेङ्कटेशतापिन्युपत् मुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतद- मृतमभयमेतत्परायणमेत मेति ॥३॥ अथ खल्वियं ब्रह्मविद्या सर्वा सर्वोप- निषद्विद्या राजन्नस्माकं भगवता मैत्रेयेण व्याख्याताऽहं ते कथयिष्यामि ।। तद्यथाऽपहतपाप्मानस्तिग्मतेजस ऊर्द्धरेतसो वालखिल्या वैखानसाइचेति श्रूयन्ते । अथ ते प्रजापतिमनुवञ्चकटमिवाचेतनमिदं शरीरम्, तस्यैप खल्वीदृशो महिमाऽतीन्द्रियेण येन तद्विधमेतच्चेतनवत्पतिष्ठापितम् । प्रचोदयिता चैपोऽस्य को भगवन्निदमस्माकमादौ बेहोति । स तानुवाच ॥४॥ एतत्खलु वा व सर्ववरिष्ठः श्रूयते उत्तमपुरुषः स एप शुद्धः पूतः शान्तोऽ- प्राणोऽनिशमात्मा नो ज्ञेयः शाश्वतश्च स्थिर ईशः स्वतन्त्रः स्वमहिम्नि तिष्ठति । अनेनेदं शरीरं चेतनवत्प्रतिष्ठापितं प्रचोदयिता वैपोऽस्येति तदधीनोऽयमात्मा पराधीनचेतनोऽनादिकर्मयद्धः पुरुषसंज्ञो वुद्धिपूर्वमिहैवावर्ततेऽशेन सुप्तस्येव घुद्धि- पूर्व वियोधयत्यग्ने । यो ह खलु वावांशांशिनामात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पा. ध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिर्विश्वोऽक्षरस्तेन चेतनेनेदं शरीरं चेतनवत्पति- छापितं प्रचोदयिता वैषोऽस्येति ॥५॥ ते होचुर्भगवन्नीहशस्य कथमंशीभूतस्यानुरूपस्यात्मनः पराधीनचैतन्यत्वेन, तस्य तु स्वाधीनचैतन्यत्वेन च वर्तनमिति ॥ ६ ॥ प्रजापतिर्वा एकोऽने तिष्ठन्त्स नारभतेकः स आत्मानमभिध्यायन यहीः प्रजा असृजत । अस्मै वा प्रयुद्ध अप्राणः स्थाणुरिव तिष्ठमाना अपश्यत् स आरभता. न्यथैतासां प्रतियोधनायाऽभ्यन्तरं विशामीति । स चतुर्भुजः करवरदरारिपो चेङ्कटे- शचित्प्रभारूपो दहरवैकुण्ठरथभूतसङ्कः स्वस्थः स्वतन्त्रः । पुनः स यायुमिवात्मानं कृत्वाभ्यन्तरं प्राविशत् स एको नाशकत्स पनघाऽऽत्मानं प्रविभज्योधतो यः माणोऽपानस्समानो व्यान उदान एवैताः शिरा अनुव्याप्ता एप याच स ध्यानः॥णा अथोपांशुरन्तर्याम्यभिभवत्यन्तर्यामो उपांशुमनयोरन्तराले चारण्यम्मान पद्यधौष्ण्यम्पुरुषोदयः पुरुपस्सोऽग्निवैश्वानरोऽसौ । अन्यन्नाप्युक्तम् अग्निवैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैप घोपो भवति । यदेतत्क- गी च पिधाय शृणोति च यदाक्रमिष्पन् भवति नैनं घोपं तं शृणोति । स एप ८० मटाचटमाहात्म्य पञ्चधात्मानं विभज्य निहितो गुहायां मनोमयोऽशरारो भारूपः सत्यसङ्कल्प आत्मा दिव्यशरीरः श्रीवेङ्कटेश इति ॥ ८॥ स वा एपोऽस्य हृदन्तरे तिष्ठन्न कृतार्थो मन्यते यत्त्वोदनमश्नातीत्यथेमानि भित्वौदिनः पञ्चभी रश्मिभिपियानत्तोति । बुद्धीन्द्रियाणि यानीमान्येतान्यस्य र- श्मयः कर्मेन्द्रियाण्यस्य हया रथः शरीरं मनोऽभियन्ता प्रकृतिमयोऽस्य प्रचोद- नेन खल्वीरितं परिनमतीदं शरीरञ्चेतनवत्प्रतिष्ठितं प्रचोदयिता वैपोऽस्येति ॥९॥ स वा योऽयं हृद्यन्तः पुरुषो भगवान् वेङ्कटेशस्तुरीयो वासुदेवात्मा स एष दहराकाशमादित्यरूपः शरोरमित्थं रथीकृत्य स्वयं रथिको भूत्यैवमेव पिण्डब्रह्मा- पडरथरथिको यभूव ॥ १० ॥ स वा एप आत्महात्मनिवसितानि तैः कर्मफलैः परिभूयमान इव शरीरे वा वियरत्यव्यापकत्वात्सूक्ष्मत्वाददृश्यत्वादग्राह्यत्वान्निर्ममत्वाच नावस्थाकर्ता कर्तेह नपश्यः ॥१॥ स वा एप शुद्धः स्थिरोऽचलसालेपोऽव्यग्रोऽप्रेक्षकपदस्थितः स्वस्थश्चरितभूगुणमयेन पटेन नात्मानमन्तर्धायावस्थित इत्यवस्थितः ॥ १२॥ : इत्याधर्वणे मन्त्ररहस्ये श्रोवेङ्कटेशपूर्वतापिनीये तृतीयः प्रपाठकः ॥३॥ ते होचुर्भगवन् यद्येवमात्मनो महिमानं सूचयसि, तीयं वाव जीवात्मा कथं सितामितः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यते अवाची वोवी वा गति द्वन्दरभिभूयमानः परिभ्रमतीति। अस्थोपव्याख्यानम्-पञ्चतन्मात्राणि भूत- शब्देनोच्यन्ते । पञ्चमहाभूतानि भूतशमेनोच्यन्ते । अथ तेषां समुदायस्तच्छ- रोरमित्युक्तम् । अथ यो ह खलु वाव अशरीर इत्युक्तः, स भूतात्मेत्युक्तोऽथा- स्ति तस्यात्मविन्दुरिव पुष्कर इति ॥१॥ स था एपोऽभिभूतः परकृतैर्गुणैरित्य- शाभिभूतत्यात्सम्मूढः प्रयातः। सम्मूढत्वादात्मानं प्रभु भगवन्तं कारयितारं नापश्यत् । गुणौघेस्तप्यमानः कलुपीकृतहचित्तश्चञ्चलो लुप्यमानः सस्पृहो व्यग्र- स्वाभिमानित्वं प्रयात इत्याह सोऽहं ममेदमिति । एवं मन्यमानो निपद्धो यात्मना. स्मानं जानन्नेय खचरः कृतस्वानुचरैः पत्रैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥२॥ अथाप्यन्यत्राप्युक्तम्-यथा लोहपिण्डस्त्यग्निसम्पर्काल्लोहमयो लोहगत- ३. श्रीवेङ्कटेशतापिन्युषत् प्रहारादीननुभवतीति, तदेहेन्द्रियभूतगुणैरयं पुरुषोऽभिभूयत इव ॥ ३ ॥ अथाप्यन्यत्रायुक्तम्-शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भुतं संविढचपेतं निरय एव मूत्रबारेण निष्कान्तमस्थिभिश्चितं मांसेनाबलिप्तं चर्मणाऽवयद्धं विण्मूत्रपित्तकफ- मजामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैयहुभिः परिपूर्ण कोशैरिव निर्मितम् ॥ ४॥ अथान्यत्राप्युक्तम्-संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्रा व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानम्मात्सर्य वै कारुण्यं मूढत्यन्निौडत्य- निकृतत्वमुद्धतत्वमसमत्वमिति तामसान्वितः । तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा:- रतिदृष्टिव्यातत्वमित्यस्थिरत्वं चलत्वं व्यग्रत्वं जिहीर्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु विप्टिरिष्टेष्विद्रियार्थेष्वभिपङ्ग इति राज- सान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतजीवात्मा तस्मान्नानारूपाण्यामोत्या- मोतीति ॥५॥ अथान्यत्राप्युक्तम्- महानदीपूर्मय इवानिवर्तकमन्यत्पुरा कृतं समुद्रवेलेच दु- निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्कलमयैः पाशैः पङ्गोव यन्धनम्, यन्धनस्थस्यैवा- स्वातन्त्र्यम्, यमविषयस्थस्यैव यहुतरावस्थम्, मदिरोन्मत्त इच मोदमदिरोन्मत्तम्, पाप्मना गृहीत इव भ्राम्पमाणम्,महोरगदष्ट इव विपदष्टम्, महान्धकार इच रागा- न्धम्, इन्द्रजालमिव मायामयम्, स्वप्न इव मिथ्यादर्शनम्, कदलीगर्भ इवासारम्, नट इव क्षणवेषम्, चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोमयमिति । यथोक्तम्- "शब्दस्पर्शादयो धर्या अनर्था इव ते स्थिताः ॥ एपां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच परं पद मिति" ॥६॥ ते ह खलु वा उर्ध्वरेतसोऽतिविस्मितमभिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं न: शाधि, त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यतेऽस्प को विदुर्भूतजीवात्मनो येनेदं हित्या सायुज्यमुपैति तं होवाचेति ॥णा अयं पाव खल्वस्य प्रतिनिधिर्भूतात्मनो यदविद्याधिगमः, स्वधर्मस्यानुपर- णम्, स्वाश्रमेष्वेवानुफमणम्, स्वधर्म एव सर्वं पत्ते, विशावेव नराणां तेनोग्रंमाग भवत्यन्यधाधःपतत्येप स्वधर्मोपदेवेषु स्वधर्मातिममेण नासमभवदाश्रमप्येवाव- स्थितस्तपस्वी मुच्यते ॥ एतदप्युक्तं म:- श्रीवेस्टाचलमाहात्म्यम तस्यात्मज्ञानेऽधिगमः कर्मवुद्धिवे हर्यहम् ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्संप्रप्यते मनः ।। मनसा प्राप्यते यात्मा आत्मना न निवर्तत इति ॥ ८॥ अथाह भृशविस्मितास्ते चूर्ध्वरेतसःसमुत्थाय पादयोः पितामहस्य दण्डव- त्पुनः पतन्ति । पुनरुत्पतन्तस्तिष्ठन्तो भगवन्कृपालुस्त्वमसि सर्वज्ञो हि जगतां धाताऽसि पिताऽसि । वयं किश्चिज्ज्ञाः प्रमाथिनो यहुभव्यपराङ्मुखाः संसारभीता हि । अस्माकं सर्वेषां च यत्सारतरं तत्त्वज्ञानं सूक्ष्मोपदेशेनैवानायासेन मननाय दृढ भवति, यदनुष्ठानमात्रेण वैकस्मिन्नेव जन्मनि परा गतिर्भवति, तद् चूहोति । अथ वा शिष्यानुजिघृक्षुः परमसाधनं परमसुलभं परमश्रेष्ठं परमरहस्यं प्रतिज्ञा चकार । तेन ते कृतकृत्या अभूवन् । तज्ज्ञानादेव पूर्व वर्तमाना भविष्यन्तश्च मुक्ता मुच्यमाना मोक्ष्यन्ते च । तदेवारोपयाम्यनेनैव विमोक्षाय भवत्यस्मिनिष्ठा परा देहे गेहे राज्ये वा सुखासीनो विमना न क्लिश्यतीति तहक्तुमुपक्रमते ॥९॥ इत्यथर्वणमन्त्ररहस्ये वेङ्कटेशपूर्वतापिन्युपनिपदि चतुर्थः प्रपाठकः ॥ ४ ॥ तमो वा इदमेक आसीत्तस्मात्परेण नोदितः विषमत्वं यात्येतदै रजसो रूपं तेजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतदै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं रजसोऽ- पाद्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चैतन्यमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमान- लिङ्गःप्रजापतिस्तस्य प्रोक्तोऽस्यास्तनयो बारुद्री विष्णुरिति । अथ पो ह खलु या- वास्य राजसांशोल्लासेन योऽयं विष्णुः स वा एकस्त्रिधा भूत्वा दशधा अपरमित- भूतोद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठितः स देवानामधिपतिर्वभूवेत्यसावात्मान्तर्यहि- थान्तर्य हिश्च ॥१॥ यो ह वै भगवानात्मा यथान्तहियाप्तः प्रसिद्धस्तथा स्वं रूपं परमं बेधा चकार विष्णुर्वेङ्कटेशाख्यं नारायणाख्यमिति । अथैतन्नारायणाख्यस्य वैकुण्ठन्नित्य- निवासं चकार, वेङ्कटेशाज्यस्य तु वेङ्कटाचलं नित्यनिवासम् । यथा विम्या- दिवोद्भूतं विम्यं तदन्नारायणावेङ्कटेशो वैकुण्ठयोर्वेकटाचलस्तदनु वेङ्कटाचलनामकं संस्थानं घेङ्कटेशोऽहमधिष्ठाय सकलदग्गोचरत्वेन सकलतारणाय स्वयं व्यक्तरूपी श्रीवेङ्कटेशतापिन्युपत् वक्षास्थितरमाख्यं मङ्गलं रूपमादाय स्वामिपुष्करिणीतीरे सन्निहितः समास्ते । अनायं श्लोको भवति- मायावी परमानन्दस्त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् ॥ स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सह मोदते ॥ इति ॥ स्वयं भगवानद्यापि परिदृश्यतेऽद्यापि परिदृश्यते। ततस्सर्व सुलभ तदुपासनं यत्र कुन या स्थितस्य सकृद्दर्शनमात्रेण सर्वज्ञो भक्तस्तदुपासनयैव मुच्यत एवेति तत्सर्व यथाविभवविस्तरं समासेनेव वक्ष्यामीति भगवान् प्रजापतिः ॥२॥ श्रुत्वेह ऊर्ध्वरेतसो भगवान् भक्तानुजिघृक्षया यथायोग्यमन्तर्याम्यरूपाण्य. दधत्तदनु तत्सर्वं विशिष्टाधिकरणमेवोपासनाविषयमेवेति मन्वानः पुनर्दिव्यास्तेऽ. ईमानुपमयं व्यक्तिभेदभिन्नानि वा अवतारसहस्राण्यदधत्तेभ्योऽभिमुख्यं वेङ्कटे- शाख्यं भगवदपुरित्यत एवागम्योऽप्रतक्य॑श्च तन्महिमेत्यत्र सम्प्रदायविदो मुनय एवमामनन्त्येवं खलु व्यवसायिनी रागिणां सांख्यो योगो रागिणां कर्मयोगो रागिणि रागिणां भक्तियोग एवं परमतरणोपायः । भक्तियोगिनां भगवदवतार- रूपगुणकर्मनामजालं विना नोपासनैव सङ्गच्छत इति । तत्राद्यावताररूपा अप्रत्य- क्षा तदुपासनातीव गहनेत्यथ दयालुर्भगवान वतारकोटिकोटिश्रेष्ठं सर्वसिद्धिद- मित्युत्क्योपरराम । तदद्योयरेतसोऽभितः किमियं तूष्णोमुपासेति तस्य पद्ममि- मृश्यमाना श्रीवेङ्कटेश्वरस्य रहस्यमुपासनायाः प्रकार सर्वमान्यमुपदिशन्तं प्रार्थय- माना अभवन् । तदनुपूर्वकृतां श्रीवेङ्कटेश्वरस्याज्ञां स्मरन् भक्तेभ्योऽवश्यमनुग्र- हयोग्यमेवेति वालखिल्यान्मतिभूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुत्वा यावत्संवत्सर' वत्सरानन्तर रहस्यत्रयं सर्व ह वो वक्ष्यामीति प्रजापतिः प्रतिज्ञा चकार ।। ॐ भद्रं कर्णेभिः । आयुः हरि ॐ ॥ इत्याथर्वणे मन्त्रास्ये श्रीवेङ्कटेशपूर्वतापिन्युपनिषदि पञ्चमः प्रपाठकः ।।
तनोत्तरतापिन्युपनिषत्- SHOROPHONESHORTOISONG ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजन्नाः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति नस्नाक्ष्यों अरिष्टनेमिः॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । 3 शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ KOSHOGIONSONO ORONSONG प्रजापतिरुवाचोईरेतसः ॐ आपो वा इदमासन् सलिलमेव । म प्रजापति- रेकः पुष्करपणे समभवद्भगवतोऽस्यान्तमनसि कामस्समवर्तत इदं सूजेयमि- ति ॥१॥ स तपोऽनप्यत । स तपस्तत्वा । स एतं संसृष्टं वेङ्कटेशेति चतुरक्षरं समलभत । ततः कालेन आदितः श्रीबीजं च खादेवालभत एवं पञ्चाक्षरं स्मर- णीयमभवत् ॥२॥ तं पञ्चाक्षरं मन्त्रं स्मरन् स्थित्वा ततः कालेन तन्मन्त्रमहिम्ना सहस्रशीर्पा- दिलक्षितं पुरुषं प्रत्यक्षीचकार । तथाच यजूंपि-सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यादीनि षोडश प्रसिद्धानि ॥३॥ ततो ब्रह्मा विभयानकार अलौकिकमप्रतिमं रूपं वीक्ष्य । स तमाश्वास. यत् । ततो भगवान् तस्य दिव्यदृष्टिं प्रददौ च ॥४॥ ततो ब्रह्मा कस्त्वं कोऽहमित्युवाच नारायणः क एवाहं कस्त्वेमवासीति । तस्मा- द्भगवतो नारायणस्य क इति मुख्यनाम तथैव क इति ब्रह्मणश्च नामासीत् । अतः क इति नारायणकृतं ब्रह्मनाम जानीयात्, यो जानीते सोऽश्वमेधफलमानोति । अब नारायणो ब्रह्मणे नाभिपनगताय वेङ्कटेशाख्यं रूपं दर्शयामास । इद-
श्रीवटेशतापिन्युपत्
मतिरहस्यं गोप्याद्गोप्यतरम् । एतत्परं नवाक्षर' "ॐ नमः श्रीवेङ्कटेशाय" इत्यु-
पादिशत् ।
तनपानुहद्धतत्त्वः त्रष्टुमुपामामत् । भगवन् किमिदमादोचतुरक्षरमनु प-
श्वाक्षर' तदनु नवाक्षर मन्त्रं परमुपदिष्टवानिति । सोऽब्रवीत् । ब्रामात्वत्तः सृ.
ष्टिकामोऽहमद्य त्वंतविधानेनानुष्ठानं विना तस्य न शनोपि किम्बहुना अहमपि।
मम तद्रूपानुसन्धान प्रेक्षितुं न शक्नुया इति । अथ विस्मिनो महाप्रसाद इति
ब्रह्मा प्राणमत् ।
तमनु ततः शिरः स्पृष्ट्वा हृदये वेङ्कटेशाख्यं दिव्यं रूपं dजं वक्षःस्थ-
लस्थितदिव्यमङ्गलदीप्यमानं कटिवरदशहचककरचतुष्टयं पीताम्बर नीलमेघ-
श्याममप्रतयंप्रत्यङ्गशोभाभिरामं ध्यानगोचर कारयित्वा मुख्याष्टाक्षरमहाम-
न्त्रमुपदिदेश । तस्य ब्रह्मा ऋषिः। गायत्री छन्दः। सकलचराचरनियामिका
वेष्ट देवतेति । पूर्वोक्तमेव ध्यानमिति ।
आदौ प्रणयंदक्षिणे कर्णे व्याहत्,नम इति पश्चात्, वेङ्कटेशायेत्युपरिष्टात् ।
ॐ इत्येकाक्षरम्, नम इति हे अक्षर, वेङ्कटेशायेति पश्चाक्षराणि। एतदेङ्कटेश-
स्याष्टाक्षर पदम् । यो ह वै श्रीवेङ्कटेशस्याष्टाक्षरं पदमध्येति, अनुपद्रवः सर्वमा-
युरेति, विन्दते प्राजापत्यं रायस्पोपगोपत्यम् । ततोऽमृतत्वमश्नुत इति। प्रत्यगानन्दं
ब्रह्मपुरुष प्रणवस्वरूपम् अकार:-उकारः-मकारः-इति । तदेकं समभवत्तदो
मिनि--
यमुक्त्वा मुच्यते योगी जन्मसंसारवन्धनात् ॥
ॐ नमो घेङ्कटेशायेत्यष्टाक्षरमूलमन्त्रोपासकः श्रीवेङ्कटेशसकृद्दर्शनपरः
श्रीवैकुण्ठभवनमेकस्मिन्नेव जन्मनि गमिष्यति ।
तदिदं पुरुपं पुण्डरीकं विज्ञानधनम् । तस्मात्तटिदाभमात्रो ब्रह्मण्यो देवकी-
पुत्रो ब्रमण्यो मधुसूदन इति । सर्वभूतस्थमेकं वै वेङ्कटेशं कारणपुरुषमकारणं पर
ब्रह्म । ॐकारेण सहितं भवत्योमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्याद्येतदथर्वणशिखा
चादेशमन्त्रवैभवं योऽधीते स सर्वमहापातकोपपानकात्प्रमुच्यते, तस्य श्रीवे-
देशस्य नारायणस्य सायुज्यमामोति, य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥१॥
श्रीवेफुटांचलमाहात्म्यम् अथाहाष्टाक्षर वै वेङ्कटेशं ध्यायक्षपस्नन्महिना मन्त्रराजमानुष्टुभं चेक- टेशमपश्यत् । तेन च वै सर्वमिदमसृजदष्टाक्षरेण यदिदं किन्च । तत एवाष्टा- क्षरेण वा इमानि भूतानि जायन्ते, अष्टाक्षरेणैव जातानि जीवन्ति, अष्टाक्षर प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तेनैव सर्वा वाचोऽपि सम्पद्यन्ते । तस्मात्सर्वात्मकमष्टा- क्षरं य एवं वेद स सर्वात्मवान् भवति ॥२॥ अथाह श्रीमन्नारायणाष्टाक्षर ब्रह्मणे समुपदिश्य तन्महिम्ना प्रपञ्चतन्मु- खादिरचय्य तदनुजिघृक्षुः पुनः कदाचिदागत्य ब्रह्मन् वत्स तं प्रपन्नोऽसि रह- स्यद्वयं न गृहीत्वा भगवानसीति, तदा निगर्वितः पुत्रः प्रणिपातादि कुर्वन्ननुशाधि मामिति, ततो मूर्धानमभिमृश्य शृणु वत्स महाचक्रविधानमिदं ब्रह्माहोमिति । अथाह नारायणः इदं सार्वकामिकं मोक्षदार यद्योगिन उपदिशन्ति पहा. रम्वा एतत्सुदर्शनं महाचक्रं तस्मात्सहस्रा हुँफडिति षडक्षर भवति षट्कोणं चक्रं भवति । षड् वा ऋतवः क्रतुभिः सम्मितं भवति । मध्ये नाभिर्भवति । वृत्ताकारेण नाभ्यां वा एते अराः प्रतिष्ठिताः मायया वेष्ठितवद्भवन्ति । अत एव माययात्मानं स्पृशति । तन्मध्ये श्री ॐ नमो वेङ्कटेशाय ग्लैमिति लेखनं भवति । अथाष्टाक्षरमष्टपत्रं चक्रं भवति । तन्मध्ये श्री वेङ्कटेशाय नमः, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमः श्रीवेङ्कटेशाय, ॐ नमो वेङ्कटेशायेति मालाष्टाक्षरो मन्त्रा: प्रधानतया लेख्यो भवति । अष्टाक्षरा वै गायत्री । गायत्र्या सम्मितं भवति । पहिर्मायया वृत्ताकारे वेष्टितं भवति । क्षेत्र क्षेत्रं वै मापया सम्पयते । अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं भवति । तन्मध्ये श्रीनिवासाय वेङ्कटेशाय नमः, ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति च लेख्यो भवनि । द्वादशाक्षरा वै जगती । जगत्या सम्मितं भवति । बहिर्मायया वृत्ताकारेण वेष्टितं भवति । स्थूलदेई मायया स्पृशति॥ अथ पोडशाक्षरं पोडशपत्रं चक्रं भवति । तत्र कादिस्वरा लेख्या भवन्ति । क्रमात्पुनः कादयः पोडशकला वै पुरुषः। पुरुष एवेदं सर्व पुरुपेण सम्मितं भवति । यहिर्मायया वृत्ताकारण वेष्टितं भवति । सूक्ष्मदेहं मायया स्पृशति ।। अथ चतुर्विशत्यरं चतुर्विशतिपत्रं भवति । श्रीवेङ्कटेशाय परमात्मने नमो श्रीवेङ्कटेशतापिन्युफ्त महाभीष्टकामानां प्रयच्छ भवति । तहलेषु मालामन्त्रो लेख्यो भवति । चतुर्विंश- तिमूर्तयः ताभिस्सम्मिता भवन्ति । यहिर्मायया वृत्ताकारेण घेष्टितं भवति । कारणदेहं मायया स्पृशति ॥ अथ द्वात्रिंशत्पत्रं भवति । तद्दलेपु- नमः श्रीवेङ्कटेशाय शुद्धज्ञानस्वरूपिणे॥ वासुदेवाय शान्ताय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ।। इति लेखनीयं भवति । द्वात्रिंशदरा वा अनुष्टुभा सम्मितं भवति । अष्टोत्तरनवतिभिर्वा । एतत्सर्वतः सङ्कामति । छन्दांसि वै पत्राणि ॥ अथ तदुत्तरं भूपुरत्रयेण वेष्टितं भवति । दारेषु मुखे क्षं क्षेत्रपालाय नमः इति, पृष्ठे तं तण्डभैरवाय नमः इति, दक्षिणे दुदुर्गायै नम इति, वामतो गं गणपतये नम इति द्वारदेवतास्थापनं भवति । तद्राव एतच्छ्रोवेङ्कटेश्वरं महाच. कं सार्वकामिकं मोक्षदारमृङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रह्ममयममृतमयं भवति । तस्य पुरस्तादसव आसते, रुद्रा दक्षिणतः, आदित्याः पश्चाविश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्माविष्णुमहेश्वरा नाभ्याम् । सूर्याचन्द्रमसौ, पार्श्वयोः । तदेतदृचाभ्युक्तम् - ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विद्वस्त इमे समासत इति । तदेतच्छोवेङ्कटेश्वरं महाचक्रं बालो वा युवा वा वेद, स महान् भवति । अष्टाक्षरेण होमं कुर्यादष्टाक्षोणार्चनम् । तदेतद्रक्षोन मृत्युतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे याही शिखायां वा पनीत । सप्तद्रीपवती भूमिदक्षिणार्थ नावकल्पते । तस्माच्छूद्धया यां काश्चिगान्दद्यात्सा दक्षिणा भवति । अथाह नारायणः कृतकृत्यमात्मानं मन्यमानं वत्स ब्रह्मन् रहस्यं त्वं य. दन्तर्भूतं तृतीयम् ,तन्नत्सि तदुह तमुपदेश्यामि, यमुपदेक्ष्य नैतविद्यायाः पूर्ति- भवति । जन्मकोव्यापि देवो न प्रसीदति । न यजदानमात्रेण सर्वपूर्तिर्भवति । ततः खेचरी मुद्रां तेऽहं दास्यामि । देयं राज्यम्, देयं शिरः, नाविचार्यपा मुद्रा खेचरी देया भवति । खेचरीमुद्रायां सद्यः प्रकाशकं परिभासते। अभ्यासात्पवनमनःक्षप- मूलाद्देवस्य प्रत्यक्षं भवति । देहान्ते निम्संशयेन देवोऽपरोक्षो भवति । ऋजकाय. / श्रीवेटुटांचलमाहात्म्यम् अथाहाप्दाक्षर चे वेङ्कटेशं ध्यायक्षपस्तन्महिना मन्त्रराजमानुष्टुभं चेक- टेशमपश्यत् । तेन च वै सर्वमिदमसृजदष्टाक्षरेण यदिदं किञ्च । तत एवाण्टा- क्षरेण वा इमानि भूतानि जायन्ते, अष्टाक्षरेणैव जातानि जीवन्ति, अष्टाक्षर' प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तेनैव सर्वा वाचोऽपि सम्पद्यन्ते । तस्मात्सर्वात्मकमष्टा- क्षरं य एवं वेद स सर्वात्मवान् भवति ॥ २॥ अथाह श्रीमन्नारायणाष्टाक्षर ब्रह्मणे समुपदिश्य तन्महिम्ना प्रपञ्च तन्मु- खादिरचय्य तदनुजिघृक्षुः पुनः कदाचिदागत्य ब्रह्मन् वत्स तं प्रपन्नोऽसि रह- स्यद्वयं न गृहीत्वा भगवानसोति, तदा निगर्वितः पुत्रः प्रणिपातादि कुर्वन्ननुशाधि मामिति, ततो मूर्धानमभिमृश्य शृणु वत्स महाचक्रविधानमिदं ब्रह्माहोमिति । अथाह नारायणः इदं सार्वकामिकं मोक्षद्वार' यद्योगिन उपदिशन्ति पडा. रम्वा एतत्सुदर्शनं महाचक्रं तस्मात्सहस्रारं हुंफडिति पडक्षर भवति षट्कोणं चक्रं भवति । षड् वा फतवः ऋतुभिः सम्मितं भवति । मध्ये नाभिर्भवति । वृत्ताकारेण नाभ्यां वा एते अराः प्रतिष्ठिताः मायया वेष्ठितवद्भवन्ति । अत एव माययात्मानं स्पृशति । तन्मध्ये श्रीं ॐ नमो वेङ्कटेशाय ग्लैमिति लेखनं भवति । अथाष्टाक्षरमष्टपत्रं चक्रं भवति । तन्मध्ये श्री चेङ्कटेशाय नमः, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमः श्रीवेङ्कटेशाय, ॐ नमो वेङ्कटेशायेति मालाप्टाक्षरो मन्त्रः प्रधानतया लेख्यो भवति । अष्टाक्षरा वै गायत्री । गायत्रया सम्मितं भवति । पहिर्मायया वृत्ताकारेण वेष्टितं भवति । क्षेत्रं क्षेत्रं वै मायया सम्पद्यते । अथ द्वादशारं द्वादशपत्रं चक्रं भवति । तन्मध्ये श्रीनिवासाय वेङ्कटेशाय नमः, ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति च लेख्यो भवति । द्वादशाक्षरा वै जगती। जगत्या सम्मितं भवति । बहिर्मायया वृत्ताकारेण वेष्टितं भवति । स्थूलदेहं मायया स्पृशति ॥ अथ षोडशाक्षरं पोडशपत्रं चकं भवति । तत्र कादिस्वरा लेख्या भवन्ति । क्रमात्पुनः कादयः पोडशकला वै पुरुषः। पुरुष एवेदं सर्व पुरुषेण सम्मितं भवति । यहिायपा वृत्ताकारेण वेष्टितं भवति । सूक्ष्मदेहं मायया स्पृशति ॥ अथ चतुर्विंशत्यरं चतुर्विशतिपत्रं भवति । श्रीवेङ्कटेशाय परमात्मने नमो " श्रीवेङ्कटेशतापिन्युपन् ६४१ महाभोष्टकामानां प्रयच्छ भवति । तद्दलेषु मालामन्त्रो लेख्यो भवति । चतुर्विंश- तिमूर्तयः ताभिस्सम्मिता भवन्ति । यहिर्मायया वृत्ताकारेण वेष्टितं भवति । कारणदेहं मायया स्पृशति ॥ अथ द्वात्रिंशत्पत्रं भवति । तद्दलेषु- नमः श्रीवेङ्कटेशाय शुद्धज्ञानस्वरूपिणे॥ वासुदेवाय शान्ताय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ इति लेखनीयं भवति । द्वात्रिंशदरा वा अनुष्टुभा सम्मितं भवति । अष्टोत्तरनवतिभिर्वा । एतत्सर्वतः सङ्कामति । छन्दांसि वै पत्राणि ॥ अथ तदुत्तरं भूपुरत्रयेण वेष्टितं भवति । दारेषु मुखे क्षं क्षेत्रपालाय नमः इति, पृष्ठे तं तण्डुभैरवाय नमः इति, दक्षिणे दुदुर्गायै नम इति, थामतो गं गणपतये नम इति दारदेवतास्थापनं भवति । तदाव एतच्छ्रीवेङ्कटेश्वरं महाच- कं सार्वकामिकं मोक्षदारमृङ्मयं यजुर्मयं साममयं ब्रममयममृतमयं भवति । तस्य पुरस्तादसव आसते, रुद्रा दक्षिणतः, आदित्याः पश्चाविश्वे देवा उत्तरतो ब्रह्माविष्णुमहेश्वरा नाभ्याम् । सूर्याचन्द्रमसौ, पार्श्वयोः । तदेतदृचाभ्युक्तम् - ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन्देवा अधिविश्वे निषेदुः । यस्तं न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासत इति । तदेतच्छोवेङ्कटेश्वरं महाचक्रं पालो वा युवा वा वेद, स महान् भवति । अष्टाक्षरेण होमं कुर्यादष्टाक्षरेणार्चनम् । तदेतद्रक्षोन मृत्युतारकं गुरुणा लब्धं कण्ठे पाही शिखायां वा यनीत । सप्तद्रीपवती भूमिर्दक्षिणार्थं नावकल्पते । तस्माच्छ्रद्धया यां काश्चिङ्गान्दयात्सा दक्षिणा भवति । अथाह नारायणः कृतकृत्यमात्मानं मन्यमानं वत्स ब्रह्मन् रहस्यं त्वं य- दन्तर्भूतं तृतीयम्, तन्नवेत्सि तदुह तमुपदेश्यामि, यदनुपदेश्य नैतद्विद्यायाः पूर्ति- भवति । जन्मकोट्यापि देवो न प्रसीदति । न यज़दानमात्रेण सर्वपूर्तिर्भवति । ततः खेचरी मुद्रां तेऽहं दास्यामि । देयं राज्यम्, देयं शिरः, नाविचार्यपा मुद्रा खेचरी देया भवति । खेचरीमुद्रायां सद्यः प्रकाशकं परिभासते। अभ्यासात्पवनमनःक्षय- मूलाद्देवस्य प्रत्यक्षं भवति । देहान्ते निस्संशयेन देवोऽपरोक्षो भवति । ऋजुकाय ४२ प्रोवेवटाचटमाहात्म्यम् wor-.-rinwww www - , सिद्धासनोऽधोमुखमुन्नमय्य नासाग्रे पण्मुखीमुद्रया तेजः पश्येत् । कुलं पवित्रं तस्य कृतार्था जननी पुण्यवती विश्वं भारतेन । तस्मान्नित्यमेककालं या खेचरी- मभ्यसेत् ॥२॥ अथ कैर्मन्त्रैः स्तुतो देवः प्रोतो भवति ? येन प्रत्यहं श्रेत्रेण खेचर्यादिरह- स्यत्रयानुसन्धानेन विना वैकल्यसिद्धिर्भवति, तं ते वदामोति नारायणः । ब्रह्मा- होमोति । ॐ यो ह वै श्रीवेङ्कटेश्वरो देवो भगवान् भूर्भुवस्सुवरेतस्मै वै नमो नमः । ॐ यो ह वै श्रीवेङ्कटेश्वरी देवो भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नमः । यच विष्णुः, यश्च महेश्वरः, यश्च पुरुषः, यश्चेश्वरः, या सरस्वती, या श्रीर्या गौरी, या प्रकृतिर्या विद्या, यश्चौङ्करः, याश्च तस्पार्धमात्रा वेदास्सङ्गाः सशाखाः, ये पञ्चामयः, ये चाष्टौ लोकपाला:, ये चाष्टौ वसवः, ये च रुद्राः, ये चादित्याः,ये चाष्टौ ग्रहाः, यानि च पञ्चमहाभूतानि, यश्च कालः, यश्च मनुः, यश्च मृत्युः, यश्च यमः, यश्चान्तको यश्च प्राणः, यश्च सूर्यः, यश्च सोमः, यश्च विराट्, यश्च जीवः, यश्च सर्वम् तस्मै वै नमो नमः । एतैर्वा मन्त्रैर्देवं स्तुहि । ततो देवः प्रीतो भव- ति । स्वात्मानं दर्शयत्यन्ते खेचरीप्रकाशके चक्रराजे । तस्मादेतैर्मन्त्रैः नित्यं देवं स्तुत्वा देवं पश्यति, सोऽमृतत्वं गच्छति खेचरीप्रकाशश्च सर्वपूर्तिश्च सिध्यति -य एवं वेदेति महोपनिषत् ॥ ३ ॥ नारायणो ब्रह्माणमुपदिदेश रहस्यत्रयानुसन्धानस्य फलमाकर्णयेति । एत- दहस्यत्रयमेककालं वा नित्यमनुसन्धत्ते सोऽग्निपूतो भवति, स आदित्यपूतो भवति, स सोमः,स सत्यम् , स विष्णुः, स रुद्रः, स देवः, स सर्वम्, स मृत्युपूतो भवति, स सर्वपाप्मानं तरति, स भ्रूणहत्यां तरति स सर्वं तरति । य एतं मन्त्रराजमनुसन्धत्ते, सोऽग्नि स्तम्भयति, स वायुं स्तम्भयति, स आदित्यं स्तम्भयति, स सोमंस उदकं स सर्वान् ग्रहान्, स विषं स्तम्भयति । य एतं मन्त्रराज नित्यमधोते, देवानाकर्षयति, स यक्षान्, स नागान् , य एतं मन्त्रराज नित्यमधीते सभूलोकलयति, भुवः, स सुवः, स महः, सामः स तपः, स सर्वलोकाशयति । य एतं मन्त्रराज नित्यमधीते, सो- स सर्वानाकर्ष- श्रीबैलूटेशतापिन्युपन ऽग्निष्टोमेन यजते, स उक्थेन, स पोडशिना, स वाजपेयेन, सोऽतिरात्रेण, स अप्तोर्यामेन, स सवैः क्रतुभिर्यजते ॥ य एतं मन्त्रराजं नित्यमधीते, स ऋचोऽधीते, सयजूंषि, स सामानि, सो- ऽथर्वणम्, सोऽङ्गिरसः सशाखा:, पुराणानि, स कल्पान, स गाथाः, स नाराशंसी:, स प्रणवम्, स सर्वमधीते। अनुपनीतशतमेकेनोपनीतेन समम्, उपनीतशतं गृहस्थेन रुद्रसूक्तनजापकेन, पुरुषसूक्तजापकेन, अधर्वणशिरोजापकेन तापनीयोपनि पजापकेन मन्त्रराजजापकेन । तदा एतत्परमं धाम मन्त्रराजाध्यापकस्य चक्रपूज- कस्य च खेरीमुद्राप्रकाशकस्य । यत्र न सूर्यस्तपति च यत्र न वायुति, यत्र न चन्द्रमा भाति,यत्र न क्षत्राणि भान्ति, यत्र नाग्निदहति, यत्र न मृत्युः प्रविशति, यत्र न दुःखम् सदानन्दं परमा- नन्दं शान्तं शाश्वतं सदाशिवं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमपदं वेङ्कटेशायं वैष्णवम् , यद्गत्या न निवर्तन्ते योगिनः । तदेतहचाभ्युक्तम्-"तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुरातनम् । तविपासो विपन्यवो जागृवांसस्समिन्यते । विष्णोर्यत्परमम्पदम्।" "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः १ तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासासर्वमिदं विभाति । तदेतन्निष्कामम्भवतीति।" ०००००००0000000000000000000000000000000000000000000000000000 ००००००००००००००००० ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्तिनः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्तिन स्ताक्ष्यो अरिष्टनेमिः ॥ स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु । शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। 00000000000000000 100000000000000000000000000000000000000000swer 00000000croor इति श्रीवेङ्कटेशतापिन्युपनिषत्समासा ।। VIDYA HYA ' MUMBAI-7. AVANO
No text on this page.
श्रीपद्मपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका अध्या १ २ " " " ६ " ७ ७ " ... ७ . " SS " १० २ श्लोकाङ्क: मेदशिखराच्छुकब्रझर्वेङ्कटाचलागमनम् श्रीवेङ्कटाचलवर्णनम शुरूस्य श्रीवेकवाचलस्थयुण्यन विगाहनम स्कन्दस्य कुमारधारास्नानेन शत्यायुधप्राप्ति इन्द्रस्य पापनाशनमानेन पुत्रवधजनितपापविनिर्मुक्तिः अकाशगङ्गामाहात्म्यम व्रततीवर्तनीतीर्थस्नानकाले शुकनार्षि प्रत्यशरीरोक्तिः मशरीरोच्या शुकस्य पद्मसरोवरगमनम् पग्रसरोवरवर्णनम् शुकस्य पनसरसि श्रीनिवासध्यानपूर्वकस्नानादिकम् ८३ पद्मसरोवरतीरस्थदिव्यारामवर्णनम् दिव्यारामे शुक्रवार्महानियमपूर्वकलपोनुठानम् शुकमुनिवपोनिज्वालामिलोंकोपद्रवोत्पत्तिः शुकतपोभङ्गाय महेन्द्रोक्तरम्भादिसान्त्ववचनानि महेन्द्रनिकटे रम्भादिकृतप्रतिज्ञा शुकतपोवनं प्रत्यागतानां सम्मादिनां शृङ्गारलीला: श्रीनिवासध्यानेन जितकाम शुरू प्रति सम्मादिहासोक्ति रम्भादिदुव्यापारात्रिलोक्य सुस्मार्ण्यनुतापः श्रीनिवासमुद्दिश्य रम्माचा:सबभीतशुरस्तुति सत्र तत्कृतदशावतारस्तोत्रम श्रीनिवासमुद्दिश्य शुस्यादिमार्थना सम्मादिना स्खलापण्यनिन्दापूर्वकं यथागर्न गमनम भगवत्कृपया शुकालदतरमक्तिपूर्वफ्भगवदुपासनम मुमुनि प्रति हरस्तुष्टश्रीनिवासागमनम भगवन्न विलोक्य शुकमुनिलनटनादिकम १ १२ १३ " १४ " १५ १६ ... ३ १ . ... " . " अध्या. पृष्टाङ्कः २६ ... ४ १ - " ३१ ३१ ३२ ३३ २० ... " ५ १ ३ ३६ ४० " २४ ४१ [ २ ] श्लोकाः ६५ श्रीनिवासकृपया शुकप्रहार्मुक्तिः शुकमुनिकृतपुराष्टोत्तरशतविश्गृहनिर्माणानि शुरूपुरे बलभद्रसहकतमणतिष्ठा १३ शुरुस्य स्वपुराच्छेपाचलगमनम स्वामिपुष्करिणीतीरवर्णनम् स्वामिपुष्परिणीवर्णनमः श्रीनिवासाविर्भावः शुकब्रह्मर्पिकृतश्रीनिवासस्तुतिः श्रीवराहाविर्भाववृत्तान्तः असुरोपद्रवमसहमानाया धरायाः पातालगमनम् पातालगतभूम्युद्धरणोद्यतवराहवर्णनम् १६ पातालगतधरणीवरायोर्नमव्यापारादि वराहं प्रति धरण्युक्तिः धरण्या साकं पातालाद्वराहस्य शेपाचलागमनम दुर्वाससः शापात्किन्नरन्दम्पत्योः कैरातरूपप्राप्तिः कैरातदम्पत्योः शेपाचले पुत्रप्राप्तिप्रियङ्गुकृषीकरणादीनि प्रियङ्गुगोप्तृकिराउसमीपं प्रति वराहागमनम् ६ , श्रीवराहदर्शनार्थ शेपाचलं प्रति नृपागमनम ११ नृपस्य बत्मीकविवरादागतवराहदर्शनम् २२ नृपं प्रत्यशरीयुक्तिः क्षीराभिषेकाद्वराहस्य वल्मीकादाविर्भावः राजानं प्रति भगवदुक्तिः श्रोवराहकनकिन्नरमिथुनकिरातत्वनिमुक्तिः नृपस्य श्रीवराहप्रतिष्ठापूर्वकं स्वपुरगमनम् ६१ श्रीनिवासस्य स्वामितीर्थदक्षिणतीरवासवर्णनम श्रीनृसिंहाचटस्थनीलकण्ठतपःक्षेत्रवर्णनन् नीलकण्ठाश्रमस्थपुण्यपुष्करिणीवर्णनम अश्मन्यमोघमूलस्थनीलकण्ठाश्रमवर्णनम् नीलकण्ठकृतनृसिंहाराधनसङ्कल्पः नीलकण्ठरतनृसिंहाराधनविधिः २४ " ४२ ... ... ४३ ४५ ६ १ " ... " ... ३४ " ४६ " ... or ... ५६ 7 " ४० ... १ २ अध्याय पृष्ठा " ६४ ८ " " १० १ ६ ७६ . " ." . " इले काह नीलकण्ठपतिष्ठितश्रीनृसिंदभगवद्धनम् श्रीनृसिरसान्निभ्येन नील एण्ठाश्रमस्याधिक्यवर्णनम् पण्डवतीर्थमाहात्म्यम् नारायणगिरिप्रभाववर्णनम् १ नाराणादिस्यभैरवारत्यक्षेत्रपालफोदत गोर्या नारायणाद्रिनप परगेन दुर्गावशिवाघशरीरत्वप्राप्ति १३ अध्यादिपभ्वाशन्मपिंप्रदासितस्वामिषुष्परिणीमाहात्म्यम् देत्योपद्रवतापनार्थ प्रमादीनां क्षीरसागरगमनम प्रमादिश्तीराधिशायिस्तुति प्रझादीनां पुरत क्षौरानवाश्मीससीमादुर्भाव रमोससीकथिनभागवद्वानासतापनमुकाभयोक्ति प्रझादीनां क्षीराणवाच्छीनारायणाचलागमनम् श्रीस्वामिपुष्परिणीतौरवर्णनम् कमलायुक्त्या प्रमादिस्त श्रीनिवाससाक्षात्कारोद्योग ६६ शेपादो श्रीनिवाससाभात्काराय ग्रहादितस्तुति ७३ स्वामिपुष्करिणीतीर स्तुतिप्रसन्नभगवद्विमानाविर्भाव प्रहादिछतविमानमध्यगतश्रीनिवासस्वति श्रीश्रीनिवासानिभाव प्रमादीत्यति भगवत्कृतकुरालप्रश्न દ૨ भगश्ते ब्रह्मरतले कोपद्रवकार्यसुरोदन्तविज्ञापनम् १०६ प्रमादिप्राथनया भगवदुनाभयोक्ति रक्षोगणसंहाराय भगवत्कृतकुमुदाक्षनियोजनम् भगवतो प्रमादिरेपणपूर्वकमन्तर्धानम् श्रीनिवासावासस्थलस्य सवफलप्रदत्ववर्णनन् श्रीश्रीनिवासावतारदेशकालनिर्णय पद्मसरोवरमाहात्म्यम् भृगुपादाहतिकुपिताया रम्या कपिलालयगमनम् सक्षम्यन्वेपणार्थ धरातलं प्रति भगवदागमनम् श्रीकोलापुरवासिलक्ष्मीमचयन्त भगवन्तं प्रत्यशरीरोक्ति शेपाचलाध्वना राजरूपस्य भगवत सुरणमुखरोतीरागमनम् ८४ " " " ६५ . ९२ " १ ६४ . ६४ . . २१ ६६ | ४ ] अध्यायः टाङ्क: १७ " " " " ३६ ... ६८ " ४. " ... भगवत्कृतपद्मरोवरनिर्माणप्रकारः पद्मविकासनरन्तार्थ भगवत्कृतसूर्यनारायणप्रतिष्ठा लक्ष्मीमन्त्रोपासनपूर्वकभगवत्कृततपोविधिः नृपशङ्ख्या तत्तपोमगायेन्द्रादिकृतरम्भादिप्रपणम् राजवेपभृद्भगवत्तपोवनंप्रतीन्द्रमे पितरम्भाद्यागमनम् स्वाश्रमागताप्सरोवश्वनाथ भगवत्कृतमाया निर्माणम् पद्मसरोवरालक्ष्मीप्रादुर्भावः लक्ष्म्यवहारदर्शनार्थ पद्मसरस्तीरं प्रनि ब्रह्माद्यागमनम् लक्ष्मीकृतमालार्पगपूर्वकभागवद्वरणम् भगवत: पद्मसरोवरतः शेषाचलागमनम् गारदाद्यष्टमहर्षिप्रशंसितपासरोवरमाहात्म्यम् शुफचरित्रवर्णनम् छायाशुकोत्पत्तिः ... १०० " " ७७ १०२ " ८० " १०३ " ६४ १०२ " १०६ श्रीवामनपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका १ १ ११० ३ ११२ ११५ ११६ २ or श्रीप्रयागमाहात्म्यम् सोतादिखसुताविवाहाद्यर्थं जनकनृपमानुतापक्रमः जनकनपनापापनोदनाथ शतानन्दोक्तपुरातनेतिहासः स्कन्दं प्रति शङ्करोक्तप्रह्महत्याविमुक्तिहेतृपन्यासः प्रयागक्षेत्रस्य भगवद्वर्णितप्रयागाभिधाननिरुक्तिः शङ्करहस्ताकपालविनिर्मुक्तिप्रकारः स्कन्दं प्रति शङ्करकृततपासमुचितवेङ्कटाद्विवर्णनम् तपःकरणाय स्कन्दस्य श्रीवेङ्कटाचलगमनम् बृहस्पत्युक्तस्कन्दोत्पत्तिकमः बृहस्पतिनस्कन्दस्तुतिः स्कन्दकलतपःकरणप्रकार: शङ्करकथितश्रीनिवासाविभावहेतूपोद्धातः सुदर्शनस्य शङ्करसमीपप्राप्तिक्रमः ४६ ११७ ११६ १२४ १२४ १२६ २३० ५४ " " १०३ १ " १३ अध्या पृष्ठाकः " ४ .. १४१ १६४ १४७ १४८ १५० १५८ ... " ८८ " १६२ १६२ १६६ १७१ ७ " १७७ १ " श्लोकाः १४ इन्द्रस्य सहस्राक्षत्वप्राप्तिकारः १ सुवर्चलायायां श्रीविष्वक्सेनोत्पत्तिनमः २६ चक्रादिसप्तदशतीर्थमाहात्म्यम् कापिलाख्यचक्रतीर्थस्नानकालनिर्णयादिः १ भगवन्तमुद्दिश्य वाय्वादिकृनतपःप्रकारः १३ प्रादुर्भूतं भगवन्तमुद्दिश्य विश्वरूपस्तुतिः वायु प्रति भगवत्कृतानवरतस्वसानिध्यवरप्रदानम् ११२ देव्या सहागतस्य शम्भोः शेपाचलादाग्नेयदिगवस्थानम् १२० चक्रतीर्थ तपस्यन्तं सुदर्शनं प्रति शङ्करवचनम् जनके प्रति शतानन्दोकभगवदाविर्भावस्थोपोद्धातः ३३ अगस्यस्य शेपाचलवायन्यदिशि महाभूतविलोकनम् शेपाचलोत्तरदिश्यगस्त्यादिकृवभावदन्वेषणप्रकारः २६ अगस्त्यादीनां सनत्कुमारविलोकनपूर्वकं पूर्व दिग्गमनम् शेषाचलपूर्वदिश्यगत्यादीनामद्भुतस्तुदर्शनम् भगवतः साक्षात्काराय तपः कुर्वन्तमिन्द्र प्रत्यगस्त्योक्तिः इन्द्रोक्त्याऽगस्त्यस्य शङ्करदर्शनायाग्नेयदिग्गमनम् अगस्त्यकृतशेषाचलदक्षिणभागस्थशङ्करसेवाक्रमः सेवाकाझिणमगस्त्यं प्रति शङ्करोक्तिः शेपाचलनमंतदिश्यगस्त्यादीनां विष्वक्सेनदर्शनम् १६ अगस्त्यादीन्प्रति विष्वक्सेनोक्तभगवदर्शनोपायः २६ अगस्त्यादीनां शेपाचलस्यविष्वक्सेनानुचरावलोकनम् अगस्त्यादीप्रति विश्वानपरिजलतत्त्वोदन्तज्ञापनम् ५६ अगस्त्यनशेपाचलस्थानेकपुण्यतीर्थावलोकनम् अगस्त्यादीनां कुमारधारास्नानम् श्रोवेवटाचलस्थ पुण्यतीर्थवर्णनम् कापिलतीर्थपश्चिमभागस्थपञ्चतीर्थमाहात्म्यम् स्वामिपुष्करिण्यादिसर्वनीर्थमाहात्म्यवर्णनम् शङ्काख्यनृपवृत्तान्तः स्वामिपुष्करिण्या भगरदुक्ताहायशेषपुण्यतीर्थसाम्यम् २१ भगवदुक्त्या शनृपक्रनस्वामिनीर्थतपःप्रकारः २१ 8 १ ... " १७६ १८१ १८२ १८४ १८७ १६० १६१ १६२ १० १ " ... १९६ १९७ " ... ११ १ १२ " ३१ २०१ २०२ २०६ २०७ १२ १ ८ " अध्यायः श्लोक'कः " ... २१२ २१३ " १४ २३ ३१ ४२ २१४ १५ २१६ " १ ... १५ ... २२८ २३४ १ १२ " ... " " ... " 2 स्वामिपुष्करिणीतीर्थे भगवन्तमुद्दिश्यागस्त्यदिततपश्चिन्ता भगवत्सेवाथ वेवटाचलं प्रति गुरुशुकाद्यागमनम् उपरिचरवसुदृत्तान्तः उपरिचरवसु प्रति महर्षि पतप्रश्न: महर्पिशापेनोपरिचरवसोः पाताल कुहरप्राप्तिः भगवत्प्रेरितचमकृतवसुहननोद्युक्तासुरवधप्रकारः वस्थानयनाय पातालबिलं प्रतिभगवत्कृतगरुडप्रेषणम् शहादीनां भगवदिव्यमहलविपहसेवा आविर्भूतभगवहिव्यमङ्गलविमवर्णनम् आविर्भूतं भगवन्तं प्रति महर्पिकृतप्रणामादिकम् भगवदाविर्भावकाले देवताद्यापूरितशवादिमङ्गलवाद्यक्रम : भगवत्सेवार्थ वेङ्कटाचलं प्रति ब्रह्मरुद्राद्यागमनम् प्राकृतभगवत्स्तुतिः शम्भुकृतभगवत्स्तुतिः महर्षिकृतभगवत्स्तुतिः सप्तादिकृतभगवत्स्तुति: सनकादिपरमयो तभगवत्स्तुतिः इन्द्रादिदिक्पालकृतभगवत्स्तुतिः श्वेतद्वीपवासिसिद्धकृतभगवत्स्तुतिः प्रमाद्यावृतं भगवन्तं प्रति नागकन्यकादिकृतगीतिक्रमः प्रादीनां भगवद्विश्वरूपदर्शनम् महीन्यति भगवदुक्तिः मुन नाश्वासयन्तं भगवन्तं प्रति ब्रह्मत विज्ञप्तिः भगवत्कृनप्रमाद्यमीष्टवरपदानम् महर्षीणां भगवद्दिन्यविमानदर्शनम् शचनृपस्य वरं प्रदाय भगवत्तिरोधानम् भगवदन्तर्धानानन्तरं देवाद्यनुभूतानुतापवर्णनम् भगवद्विमानादिदृष्ट्या ब्रह्मादिनिर्गमनम् श्रीवेङ्कटाचलात्कलासं प्रति शङ्करगमनम् भगवद्विमानान्तर्धानहेतुनिरूपणमम् ६. २३५ २३७ २३६ २४० २४२ २४३ २४४ २४६ २४८ २४६ " " ... ११० ज or " २६ २५० ... " ४१ २५२ १ ... " २५७ १५ २६ " " ... १६ १ ... १ ...
अध्यायः म प्रवाह २६६ २७१ " २१ १ " ... ३ ... ८ २७३ २७४ " ... २२ ~ २७० श्लोकाङ्कः १२ स्वामिपुष्करिण्यामगस्त्यादिकृतभगवन्मन्त्रोपासनाप्रकारः २३ अगस्त्यादिकृतभगवत्सेनापूर्वकः स्वावासगमनोद्योगः भगवद्विमानमन्नहितं दृष्ट्वाऽगरत्यादिकता चिन्ता शेषादिवायव्यभागस्थितमहाभूतस्य नारायणाद्रित्ववर्णनम् वसोभगवन्मन्त्रोपासनापूर्व स्वामितीर्थस्थितिवर्णनम् श्वेतद्वीपवासिसिद्धाहीना श्रीवेङ्कटाचलात्स्वावासगमनम् अगस्त्यकृतभाविविमानाचिर्भावहेतुनिरूपणम् देवजिदाद्यसुरकृतलोकोपद्रववर्णनम् १३ देवजिदाद्यसुरवधार्थ सपरिकरस्य विष्फक्सेनस्य गमनम् ૨૨ विष्वक्सेनासुरसेनयोयुद्धामः विष्वक्सेनतनारायणास्त्रप्रयोगपूर्वकासुरवधप्रकारः देवादिकृतविजयोपचारस्तुत्यादि भविष्यच्छीभगवदिव्यविमानवनिम् स्वामिपुष्करिणीतीरकृतान्नदानादिप्रशंसा वामदेवं प्रति प्रमोपदिष्टस्वामिपुष्करिणीमाहात्म्यम ब्रह्मकारितश्रीवेड्याचलाधीशमहोत्सवप्रशंसा महोत्सवसेवार्थमागतजनाराधकपुण्यफलवर्णनम् स्वामिपुष्करिणी प्रति सार्द्धनिकोटितीर्थागमनकालनिर्णयः स्वामिपुष्करिणीतीर्थस्नानायं.श्रीयेटापलं प्रति जनक्नृपागमनम् २७८ " २७१ " " २३ २ १ " २८२ ૨૮૪ २८५ २८३ २९१ २६२ २६३ २१५ 20 ... " ... ... " २६६ श्रीमार्कण्डेपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुफमणिका १ ૨૨ " २२ " २ १ तीर्थयात्रेच्छया पितृनिकटे मापण्डेयविज्ञतिः शिननुज्ञया मार्कण्डेयतपुण्यदेशतीर्थयागानमः मार्कण्डेयं प्रति गरडोपदिष्टश्रीवेटायरमाहात्म्यम् माण्डेयस्य शुद्धारयागरस्यशिष्येण सह पेटाचलागमनम् मारण्डेयत्य स्वामितीर्थस्नानपूर्वकश्रीवराहपेवाप्राप्तिः श्रीमार्कण्डेपटीश्रीनिवासस्तुतिः माण्डेयस्य भगवरत्तमानल्तवमाप्ति ... ६ ... २०८ २४ ...
[८] अध्यायः दृष्टाक्षः " ... " " ... ३१५ ३१६ ३२६ ३ ... ३१६ " श्लोकाः गुदाम्यागरस्यशिव्यस्य भगवदनुपहेण निष्पापत्यशाति: २२ माझ्यय प्रति शुद्ध पतस्योदन्तशापनम् माण्डेयस्य शुद्धन सह:स्वर्णमुग्यरीतीरस्यागस्त्याश्रमगमन अगस्त्यवर्णितश्रीपेकटाचलमयम् श्रीनिवाससेवाप्रमरुद्रादीनां श्रीयेटाचसामनवर्णनम् श्रीभगवरप्रादुर्भावनिम् प्रहरुद्रादितश्रीश्रीनिवासस्तुतिः अगस्त्यादिश्तस्त्रमितीर्थमाहात्म्यभगवदिव्योत्सववनिम् १० कुमारधारामाहात्म्यम् दारिधदुःसमसहमानद्धद्विजयनगुपननयनः भूगुपतनोयुक' पद्धप्रति भगवद्युतिः वृद्धस्य फुमारधारास्नानेन कोमारसम्पत्प्राप्तिः फुमारधारास्नानप्राप्तयौवनं वृद्ध प्रत्यन्तर्हितभगवदुक्तिः १ स्कन्दस्य कुमारधारातीर्थतपः करणेन तारफवधोत्यब्रह्महत्याविमुक्तिः २८ फुमारधारातीरे स्कन्दतपस्तुष्टभगवदाविर्भावः भगवत्सेवार्थ कुमारधारां प्रति प्रारदाद्यागमनम् स्फन्दकृत श्रीश्रीनिवासस्तुतिः भगवर्णितकुमारधारास्नानकालादिनिर्णयः अगस्त्यादीनां कुमारधारातीर्थस्नानाथ श्रीवेङ्कटाचलागमनम् " ... " २७ ... " ३२१ ३२१ ३२२ ३२२ ३२५ ३२७ ३२८ ३२६ ४ ... " ४३ ... ... १ श्रीगरुडपुराणान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका or ११ ... ३४१ " " वसिष्ठप्रति श्रीवेङ्कटा द्रमाहात्म्यश्रवणेच्छुकारुन्धतीप्रश्न: वसिष्ठवर्णित श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यम् श्रीवेकटाचलस्याकाशगङ्गापापनाशनतुम्बुरुतीर्थप्रशंसा वसिष्ठारुन्धत्योस्तुम्पुरतीय तपःकरणार्य शेषाचलागमनमू अरुन्धतीसमीपे भगदाविर्भावः अरुन्धतीकृतमगवततुतिः भगवर्णितवेङ्कटाचलनुम्बुरुतीधमाहारम्यादिः ... ... ३४४ ४३ " ४६ ...
[] श्रीहरिवंशान्तर्गत श्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका अध्यायः श्लोकाङ्क: १ १८ " नारदादीनां भगव सेवार्थ श्रीवेङ्कटाचलागमनम् श्रीवेङ्कटारलवासिमहाजनचरित्रवर्णनम् श्रीनिवाससेवार्थ श्रीभीष्मकृतयुधिष्ठिरमरणम् " ३५६ श्रीब्रह्मोत्तरखण्डान्तर्गत वेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका ... " " " ... " ग्राम प्रति वमिष्ठयार्थनया स्वपौरोहित्योत्यपापनिवृत्तिकमः ब्रह्माज्ञया श्रीवेङ्कटाचलं प्रति वसिष्ठाद्यागमनम् घोणतीर्थक्षानेन वसिष्ठादीनां पापनित्तिः बसिष्ठं प्रति भगवद्वर्णितघोणतीर्थमाहात्म्यम् घोणसानेन सर्वसिद्ध सर्वावद्धप्रति वसिष्ठादिरशंसा तुम्नुरो रदशापेन घोणतीर्थप्राप्तिः घोणतीर्थे भगवानपूर्वफतुम्बुरकृततपःप्रकारः तुम्बुरुतपस्तुष्टभगवदाविर्भावादिः भगवदाज्ञयाऽगस्त्यवर्णिततुम्बुरुतीर्थमाहात्म्यम् ... " ... १ " ३७१ ३७२ ३७३ ३७५ " ... २३ " ४१ श्रीस्कान्दपुराणान्तर्गत वेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका ... १ १ ६ ... " ३८४ ३८८ ... कश्यपस्य स्वामिपुष्करिणीतानेन महापातकनाशः परीशिवृत्तान्तः शामल्योक्तधर्माः स्वामिपुष्करिणीमानात्तामिसादिनरकनिस्तारः स्वामितीर्थमाहात्म्याऽश्रद्धालूनां महानरफप्राप्तिः धर्मगुप्तपरित्रवर्णनम् जैमिनिवाश्यात्स्वामिनीर्यस्नातस्य धर्मगुमम्योन्मादनितिः " ... " ४८ १५४ ३ १ २९६ [१०] अध्यायः लोकार अप्ठा ४ १ " ... १०२ " ४०५ ४०६ १ ४०६ २ ... ४११ " ... ४१२ ४१५ " १ ६ २ मुमत्यारम्पदिपान्तः मुमत्यारायद्विपस्य फिराठीसहान्महापातम्यामिः मुमति प्रति दुर्वासःधित नाइत्यामुफ्त्युपायः सुमोः स्यामिपुष्करिणीमानादू महाराविधि: गमतीर्धमाहात्म्यम् रामहणाल्यमहर्पिस्वतपःप्रसन्नभगवदायिर्मायः श्रीयाटाद्री जलदानप्रशंसा हेमानस्य जलदानाफरणेन गृहगोपिकारवातिः श्रुतदेयपादोदकसैपनेन हेमानस्य जानिामाणम् श्रुतदेवदरपुण्येन हेमाङ्गस्य गोधिधात्वविमुतिः श्रीवैश्यपलक्षेत्रादिवर्णनम् श्रीयेटेश्वरवैभवपर्णनम् प्रलादीनां नरन्तर्येण श्रीपेष्टापले स्थितिवर्णनम येवाचलारण:मयानुसन्धानमः पापविनाशनायवीर्यमाहात्म्यम् दमत्याव्यशूदत्तान्तः दमति प्रति कुछपत्यारन्यमुन्युपदिष्टशूद्रधर्माः दृढ़मतये सुमत्याख्यविश्प्रकाशितकमांनुष्ठानक्रमः शूद्रस्यदिककर्मोपदेशेन सुमत्यनुभूतदुर्गतिः गस्त्योत्तया दुर्गत्यपनोदनाथै सुमवेंकटाद्रिगमनम् मुमतेः पापनाशनस्नानेन दुर्गत्यपनोदनम् वैदिककर्मानुष्ठातुईदमतेदुर्गतिप्राप्त्यपनोदनम् पापविनाशनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् भद्रमत्याख्यदरिद्धद्विजवृत्तान्तः भद्रमतेः कामिनीकृतवेङ्कटाचलगमनप्रोत्साहनम् कामिनीकथितभूदानप्रशंसा भद्रमतये भूप्रदानात्सुघोषस्य सद्गतिः भद्रमतेः पापनाशनतोरे भूदानार्थ वेङ्कटादिगमनम् भूदानप्रभावेण भद्रमतेर्भगवत्साक्षात्कारः रामानुनाख्यद्विजप्रत्तान्त ४१६ ४२४ ४२५ ४२६ ४२७ १८ T ... ४२८ ... " ४२९ ४३१ ... ४३४ १० १ ... ३ " ૨૨ ... ३. ४४० .. ४४१ ४४२ १ अध्यायः . " ४४६ ४४६ " ... ४४८ १२ ४९९ ४५० २४ ... ४५४ " ... १३ ४५६ ४५७ ४५६ ४५६ १ ... " १३ ६ । ११ श्लोकाः माकाशगङ्गातीरे रामानुनवपन्तुष्टभगवदाविर्भायः रामानुजाख्यविप्रकृतभगवत्स्तुति. रामानुजयविस्कृतभगवत्यार्थना ३२ भगवद्वर्णिताकाशगङ्गातीर्थस्नानकालनिर्णयः ३८ भगवदवर्णितभागवतलक्षणानि दानहसत्पात्रनिर्णय. आकाशगङ्गामाहात्म्यम् पुण्यशीलस्य मन्ध्यापतिनिमन्त्रणेन गर्दभमुखत्वप्राप्ति वन्ध्यापतेः श्राद्धनिमन्त्रणाऽनहत्वाशसा आकाशगङ्गामानेन पुण्यशीलस्य तद्विकृतिनिपत्ति चक्रतीर्थमाहात्म्यम् ५ पद्मनाभाल्यद्विजकृततप प्रकारः चक्रतीर्थ पद्मनाभाख्यद्विजकृततपस्तुष्टभगवदाविर्माव. १२ पद्मनाभाख्यद्विजकृतश्रीनिासस्तुतिः पद्मनाभस्य चक्रतीर्थे निरन्तरवासाय भगवन्नियमनम् पद्मनाभहननोा कासुरवधाय भगवत्कृतच पण भगवत्प्रेषितवनकृतासुरवध ઈર द्विजप्रार्थनया चानवरदानादि सुन्दराख्यगन्धर्वस्य राक्षसत्वप्राप्तिनिवृत्योरुपोद्धातः १८ सुन्दराज्यस्य वसिष्ठोतराक्षसत्वनिवृत्युपाय ३४ सुन्दराज्यस्य राक्षसत्वनिमुफिपूर्वक स्वस्वरूपप्राप्ति जावालितीयेमाहात्म्यवर्णनम् कावेरीतीरवासिदुराचाराख्याद्विमोदन्त जापालितीर्थस्नानाडुराचारपेनाल्योमहापातकादिनिवृत्ति २५ आपालिवर्णिपार्वणश्राद्धामणदोषरशंसा १ तुम्बुरुषोणनीर्थमाहात्म्यम् १२ पोणनीर्थस्नानविमुसाना महादोपवान घोणस्नानस्य सर्वपापापनोदफत्ववनम् तुम्मुवार यगन्यत्रयरितम् ४५ स्वमायांये तुम्सुम्पदिष्टमानानतिधिकार ... ४६० ४६१ ४६२ ... १४ १ ४६७ " १५ ४७२ ४७५ ४७४ ... १६ ... ४८१ । १२ ] अध्यायः श्लोकाः " पृष्ठः ४८३ ४८५ ४८६ ४५७ ४८६ ४८९ " भायां प्रति तुम्सुरुदत्तशापतद्विमुफ्तप्रकारो घोणतीर्थेऽगस्त्यदर्शनेन तुम्नुरुपल्या वर्षाभूत्वनिचिः अगरत्यफधितपतिव्रताधर्माः घोणतीर्थस्नातृ णां नानाविधफलप्राप्तिः श्रीपेवटापलस्य सर्वपुण्यतीर्थाधारस्वर्णनम् स्वामिपुप्फरियादिपटतीर्थस्नानफालनिर्णयः पुराणश्रवणस्य मिशेषतः प्राशरत्यवर्णनम् पुराणवस्तुःसर्वपूजनीयत्ववर्णनम् ... १ ... ... 8... - ४६१ ... ४६२ श्रोस्कन्दपुराणान्तर्गत वेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका १ ४६७ " २० ... ... " ५०१ ४२ उत्तरभागे- कटाहतीर्थमाहात्म्यम् कटाहतीर्थमहिमश्रद्धाशून्याना महानरकमाप्तिः कटाहतीर्थपानक्रमः केशवाख्य द्वजवृत्तान्तः गणिकालम्पटस्य केशव द्विजस्य ब्रह्महत्याप्राप्तिनमः स्वसुतरक्षणोद्युक्ते पद्मनाभे ब्रह्महत्योक्तिः पद्मनाभं प्रति भरद्वाजकथितहत्याविमुत्तयुपाय: भारद्वाजोक्त्या कटाहतीर्थपानेन केशवस्य ब्रह्महत्याविमुक्तिः ब्रह्महत्याविमुक्तमुतेन सहित पद्यनाम प्रति भगवदुक्तिः तत्र सुवर्णमुखरीमाहात्म्ये अर्जुनतीर्थयात्राक्रमः अर्जुनतीर्थयात्रोपोद्धातः अर्जुनस्य गङ्गादितीर्थावगाहनपूर्वक सुवर्णमुख्यागमनम् सुवर्णमुखरीवर्णनम् अर्जुनस्य सुवर्गमुखरीतीरस्य कालइस्तीश्वरादिसेनाप्राप्तिः अर्जुनस्य सुवर्गमुसरीतीरस्थभरद्वाजाश्रमगमनम ५०६ १८ ५०७ १ १ ... ... २१२ ५१४ १ ... २ " २३ ... ५१७ ॥
अध्यायः पृष्ठाः " ... १२० ... ३ ... " २७ " ... ४ or " " ... ... ५ " ६ [ १३ श्लोकाङ्कः अर्जुननभरद्वाजसेवाममः अर्जुनं प्रति भरद्वाजकृतातिथ्यप्रकारः १ सुवर्णमुखरीनभावशुभ्रषया भरद्वाज प्रत्यर्जुनप्रश्न: भरद्वाजकथितशङ्करवि हा भूसाम्यकरणाय गत्यस्य हिमाद्रर्द क्षणदिग्गमनम ना त्पादनायागस्त्यं प्रत्यशरीयुक्तिः सुवर्णमुखयुत्पादनायागस्त्यं प्रति मर्पिप्रार्थना सुवर्णमुखर्याविर्भावायागस्त्यकृततपःप्रकारः ३५ अगस्याश्रमं प्रति चतुर्मुखागमनम् ४२ अगस्त्यप्रार्थनया गगां प्रति चतुमुंखोक्तिः ५१ अगस्त्यसमीपे स्वांशत्वेन गड्डारतनद्यत्प-यभ्युपगमः सुवर्णमुखरी प्रति शक्रादिस्तुतिः वायुफथितसुवर्णमुखरोनामनिष्पत्तिः अगस्त्यतस्वानीतसुवणमुसरीमहिमानुवर्णनम् भरद्वाजवर्णितसुवर्णमुखरीमाहात्म्यम् ६० अगस्त्यप्रतिमादानविधिः अगस्त्यतीगिस्त्येश्वरयोः प्रभावः १७ सुवणमुसरीक्षानकालनिर्णयः देवर्षि पितृतीर्थमाहात्म्यम् वेणीसुवर्णमुखरोसङ्गमवर्णनम् सुवर्णमुखर्या व्याघ्रपदाइयनदीसङ्गमः शहतीर्थवर्णनम् सुवर्णसुसर्याः कल्यानदीसमः सुवर्णमुखरीतोरस्थिनश्रीवैङ्कटाचलवयानम् श्रीवकटाचलवासिभगवद भववानम् भगवस्कृतभूतमष्टवादिवर्णनम् वराहस्तधरण्युपरमः कल्पगृतान्नवनिपूर्वक शेटयरावधारवगनम् सानिधाननृपतृत्तान्तः भगदुरायाराल्नपस्य श्रीयश्यामलागमनम् ५३३ ५३३ ५३४ " ५ ... ... 40 ५३६ ५४२ ५.३ " ... " " १ ... " ... ... १ २६ ... ५७ ६ १ ... २१४ " [ १२ ] अध्यायः ... पृष्टाङ्कः ४८३ ४८५ ४८६ ४८७ . श्लोकाः भार्या प्रति तुम्नुरुदत्तशापतद्विमुक्तकारी घोणतीर्थेऽगस्त्यदर्शनेन तुम्नुरुपल्या वर्षाभूत्वनिवृत्तिः अगस्त्यथितपतिव्रताधर्माः पोणतीर्थस्नातृ णां नानाविधफलप्राप्तिः श्रीवेवटाचलस्य सर्वपुण्यतीर्थाधारस्ववर्णनम् स्वामिपुष्करियादिपटतीर्थस्नानफालनिर्णयः पुराणश्रवणस्य मिशेषतः प्राशरत्यवर्णनम् ३२ पुराणवस्तुःसर्वपूजनीयत्ववर्णनम् " ... " ... ४.६ ४८९ ४६१ ४६२ " " श्रोस्कन्दपुराणान्तर्गत वेङ्कटाचलमाहात्म्पविषयानुक्रमणिका उत्तरभागे- - १ ४६७ ... " २८ " " ३७ ५०१ ५०२ ४२ ५६ , ५०६ " कटाइतीर्थमाहात्म्यम् कटाहतोर्थमहिमश्रद्धाशून्यानां महानरकयातिः फटाहतीर्थपानक्रमः केशवाख्यद्विजवृत्तान्तः गणिकालम्पटस्य केशवद्विजस्य ब्रह्महत्याप्राप्तिक्रमः स्वसुवरक्षणोद्युक्ते पद्मनाभे ब्रह्महत्योक्तिः पद्मनाभ प्रति भरद्वाजकथितहत्याविमुक्तयुपायः भारद्वाजोक्त्या कटाहतीर्थपानेन केशवस्य ब्रह्महत्याविमुक्तिः ब्रह्महत्यापिमुक्तपुतेन सहिने पद्यनाभं प्रति भगवदुक्तिः तत्र सुवर्णमुखरीमाहात्म्ये अर्जुनतीर्थयात्राक्रमः अर्जुनतीर्थयात्रोपोद्धातः अर्जुनस्य गङ्गादितीर्थावगाहनपूर्वक सुवर्णमुखर्यागमनम् सुवर्णमुखरीवर्णनम् अर्जुनस्य सुवर्णमुसरीतीरस्थ कालहस्तीश्वरादिसेवामाप्तिः अर्जुनस्य सुवर्णमुखरोतीरस्थभरद्वाजाश्रमगमनम १८ १२ ५०७ १ ५१० ... " १ ५१४ ५१६ ... २ १ " १३ ५१७ । १४ ] अध्याय: इलोकाः ... ३३ ४१ ६ ... " ... १० १ ६७१ " ... १० भवदर्शनार्थमगस्त्यस्य देकटाचलागमनम् अगस्त्यं प्रति गुरुवस्वाधु ति: अगस्त्यादिकृतश्री वेंकटाचलस्य रम्यवरतुदर्शनम् अगस्त्यशहादितस्तुष्टस्थ भगगत आविर्भावः प्रमादिधार्थनया मगदूगृहीतसौम्यल्पकारः अगस्त्यप्रर्थनया स्वर्णनद्या भगवदत्तसर्वाधिकत्वमाप्तः शहनृपवरमदानपूर्वक भगवदन्तर्धानम् भारद्वाजवर्णितश्रीकटाचलमाहात्म्यनिगमनम् तत्र द्वितीयभागे पुत्रार्थमन्जनाकृततपारः व्यासप्रोक्ताकाशगङ्गास्नानकालनिर्णयः व्यासयोक्तश्रीवेंकटाचले करणीयदानप्रशसा ५७४ १७६ १ १ १ १२ ५८० ५८५ ५८६ " आदित्यपुराणान्तर्गत वेङ्कटाचलमाहात्म्यविषयानुक्रमणिका १ or २४ ४५ ५६२ ५६४ . ... २ १ १ १ १ शानकादीन्प्रति सुतप्रोक्तश्रीश्रीनिवासवैभवः देवशारयदरिद्रविश्वृत्तान्तः श्रीश्रीनिवासमुद्दिश्य देवशमख्यविप्रकृतस्तुतिः श्रीश्रीनिवासदिव्यमहलविग्रहसौन्दर्यादिवर्णनम् देवशर्मकृता श्रीश्रीनिरसस्तुतिः भगवतो विधरूपादिवर्गनम् देवशर्माण प्रति स्तुतिप्रसन्नश्रीनिवासरतवरप्रदानादिवर्णनम् श्रीवेटेश्वरपूर्णतापिन्युपनिषत् JATINARAN... श्रीवेङ्कटेश्वरोचरतापिन्युपनिपन् । ४ ६१५ ६२३ 7 17 0022. PHOTrt: 1.81814 नै श्रीवेङ्कटेशार्पणमस्तु