·8116
वरदाम्बिकापरिणयचस्पू:
विजयनगराख्यप्रख्यातचरमहिन्दुस्वतन्त्रराज्याधिपति-
महाराजाधिराजाऽच्युतरायमहाराच्या
श्रीतिरुमलाम्बया
प्रणीता
पञ्चनदीये विश्वविद्यालये संस्कृवाचार्यः संस्कृतविभागा-
ध्यतैश्च लक्ष्मणस्वरूप एम. ए. (पंजाब); डी. फिल्.
(ऑक्सफोर्ड); भाफिसर एकेडिमी (फ्रांस)
इत्येतेः सम्पादिता
जयपुरीये संस्कृतमहाविद्यालये प्रधानाध्यापकैर्महामहोपा-
ध्यायगिरिघरशर्मचतुर्वेदैः, थागरास्वसंस्कृतमहा-
विद्यालये प्रधानाध्यापकैः पञ्चवीहरिदत्तशमभिश्व
विरचितया संस्कृवटीकयोपेता
Sage
साच
TIR
लवपुरीयपञ्जापसंस्कृतपुस्तकालयाध्यतैः
मोतीलाल बनारसीदास
इत्येतेः स्वीये "मुम्बई संस्कृत" इलान्ये मुद्रणालये
सम्मुद्रथ प्रकाशिता

·प्रकाशक- सुन्दरलाल जैन पंजाय संसरात पुस्तकालय, सैरमिटा, सार। (आय प्रन्याय धिप्रणास्वापत्तीहताः) गूयं पायम् । यान्तिलाल जैन गुम्बा पटत मेरा है।

·Table of Contents 1-34 1.2 2.1 1. Dedication. 2 Introduction. a. Discovery of Romance, b. Women poets and playwrights. ¢ Å Royal Romance. d. Synopsis of the story. 6. Date of the Campa. 1. The Authores, 9. Style and Language. h. Rhetorical Embellishments. 1. Metres. j. Acknowledgment of obligation. 3. Text of the Romance, Lanar race Birth of Badha Paräravas +9 9-10 10-14 14-17 17-30 30-31 34 1-182 1.7 32 » Yayati 6 6 7 Turyasu King Timma Birth of Isvara King Nțsimba Kingdom of King Nộsimha Arrival of King Nộsimha at Vidyāpuri March towards Vijaya Description of Tuņdira country 7 8-19 19-23 24 24 20-34 ·2 33 13 17 21 59 31 33 Description of Cola country 34 the Kaveri 35-42 the King of Cola country 43 Cola King's preparation for battle Cola King's march for battle 45 Description of warriors 46-50 the sound of Kettle-dram 62-54 the dust raised by the armies 55-56 the battle-fiela 60-61 the arms of warriors. 63 the battle 64-66 Nrsimha's attack 67 Capture of the Cola King 68 Entrance into Cola Kingdom 69-70 Description of ocean 71-77 the bridge at Ramesvara 77 Siege of Rangapattana 80 Capture of forts 81-82 Capture and release of Suratrana 83 Description of Vidyapuri 83-84 the Kingdom of Npsimhadeva 83 Marriage with Ombamomba 86 Birth of Achyutariys 88 Education of the prince 91 Death of Nrımha 92 Description of the youth of Acyutaraya 93 kis body 94-101 his horse 100-110 Sports of the horse 113-116 Praiso of the King 117-120 21 וג 11 1.

·3 121-126 127 128 132-134 134-139 140-141 Description of the garden Temple of Gauri Description of the Princess In thco, arden The Princess in meditation Report of the Vidāşaka Condition of the King Love-sick state of the Princess Wedding of the Princess Description of tho spring season Gardener's report In the Park Chat of women Plucking of flowers Lake Water-sports Evening Rising of the moon Birth of heir-apparent Childhood Auto-biography of the authoress Praise of Acyataraya 143.145 147 152 153 154-155 156-157 159 160-164 165 166.169 170-173 174 175-176 177 179-160 181-182 TIDYA ARATIYAL BHARA S.N..........

·lo
Ilie Tou'lle VirJustin Bali
Tek Chand M. A; LL. B., Judge
of the Lahore High Court
of Judicature, as a
humble mark of
respect and
admiration

·1ป herstellery BHARA SN... BHATAN LIBRARY; INTRODUCTION Discovery of the Romance. I was on a tour in Southern India in 1924. I visited Tanjore and happened to see a manuscript of the Varadambikapariņayacampi in the Royal Collection of old manuscripts. As a loan of the ms. could not be secured, a Devanāgari transcript was prepared for my use. The Campi was hitherto unpublished. It was the work of a learned lady. Its fortunate dis. covery was announced at the Fourth' Oriental Confereuce, held at Allahabad in 1926. I read a paper, entitled Tirumalamba's Ambika pariņaya at the Fifth Indian Oriental Conference, held at Lahore in 1928. It contained a brief description of its contents and discussed among other things its style, its language and its historical importance. It was my desire to prepare its editio princeps. I, therefore, made a wide search for more mss. But eight year's constant efforts failed to bring forth any other ms; or even give the slightest information about the existence of any other I was anxions that the work may not be lost for ever, so I edited it, and pablished it for the first time in the Oriental Colleges magzine, Labore. At my 1. A Newly Discovered Prose Romance. See Proceedings, Vol. pp. 181.783. 2. Preceedings of the Fifth Indian Oriental Conference, Vol. 1, pp. 590-602. 3. Bay, 1932 ms.

·2 suggestion, its first Hindi translation was prepared by M. B1. Pt. Giridhara Sarma, Principal Sanskrit College, Jaipur and Pt. Purusottama Sarma of the Mayo- Chief's College Ajmer,and was included in the Samara Sahitya Ratnamala Series', Lahore. Its orginal Sangkrit test 13 rather dimcult and is not easily inte Ingible without the aid of a commentary. Mach 1se therefore could not be made of my edition of the text of 1932. An edition of the text with a Sanskrit commentary was therefore felt to be a desideratum. The present edition is intended to supply this longfelt neod. Women poets and playwrights From time immemorial, women bave taken an active part in the literary activity of India. The status of woman in ancient India was very bigh. There was, therefore, not the slightest objection to her participation in the domain of literatore, Poetry and drama did not constitute a close preserve of man. She was thought to be good enough to receive and was actually allowed to receive oven a part of the revelation, preserved in sacred scriptures. The seers i. e, authors of more than twenty hymns in the Rgve- 1, No. 2. 2. The true agnificance of this last can be realised by a Computative study of the sacred scriptures of Islam aud Christianity. In both tbese religions, the Forthy reci. plant of revelation sould ha a male only. Both in the Bible and the Qoran, not a biugle hymn is attributed to ady woman ·3 da--the earliest literary monument of the Aryan race and the most sacred scripture of the Hindus— are women. The names of women-authors of these sacred hymns could have been casily effaced by mec-priests, the custodians of the sacred her cage but were preserved hy them and handed down from generation to generation, by means of an oral tradition, lasting through a millennium or even a longer period. Not only in the sacred but cven in the secular classical Sanskrit Literature, women figare prominently as poets and playwrights. Unstinted praise has been bestowed on them by eminent Sanskrit men-writers. Popular anthologies of Sanskrit poetry include stanzas, attributed to women. The following poetesses among others attained eminence : Sita, Vijaya, Subhadra, Prabhadevi, Vikatani. tomba, Jaghapacapalā, Indulekha, Mnrala, Jurika, Bhavadevī, Abhiramakāmaksi, Madhuravaņi, Ramabhadrâmba. Their poetry was an object of admiration even by the critics. Some of the lyrics composed by theso poetesses are an impassionod expression of the inmost desires, sentiments and emotions of the human heart. Their poens are exquisite literary works of art. They are like statoes chiselled by the cunning hands of master sculptors. It is, therefore, a matter of great regret that not a single complete poen or play by any of these poetesses! has survived. I was, therefore, gratified to find that the present Carpā 1. Tbo poem ol Rämabbadrāmbi has been recently discovered and published.

·5 the Emperor Moon. Moon had a son called Bodba, whose son was Pareravas. Parūravag married Urvasi. Their son was Āyu. Aya obtained as his son Nahasa, the performer of a hundred sacrifices. Yayāti was the 902 of Nahaşa, and Yayati's son was Torvase. In course of time, king Timma was born in this dynasty. He married a queen named Deraki. Their son was Isvara, who was married to Bakkamambā. In course of time, their son was born and named Výsimha. Nộsimha set out on a tour of world conquest. First of all, he proceeded in the eastern direction. Then he turned to the south, and reached the country of Colas. Having crossed the river Kaveri, the king ercamped on its right bank. As soon as he was in the enemy country, he issued an order prohibiting his soldiers from molesting the inhabitants of the land. The Cola king advanced with his fourfold army and attacked with great vehemence. The dreadful battle was fought for a long time when the army of Nrsimha began to fall back. Sccing his troops losing heart, the king mounted a huge elephant, and rushed at the enemy with an irresistible force. He recognised the Cola king in the midst of the battle-field and engaged him in a single combat. In the fearful duel which ensgeil, Nțsipha hurled his faming spear with such tremendous force that his adversary fell down from his clephant. He jumped down himself and captured the Cola king alive. Tlie Cola army was prostrate with consteroa. tion Panic-stricken, it fled jn copfazion with ·6 disney. Něsimha was crowded with victory. In a triumphant procession, he entered the capital of the enemy. осся. He then proceeded towards Rameśvara and sat the On the bea-shore, he heard the mythological stories of gods and demons and exploits of Leroes of bygone agos, like Sagara, Rama etc. He worshipped God Rāmeśvara. Having vanquished all the kings of that country, he came to Srirangapattana, built a bridge over the river and begeiged tho town. The king Mahavira submitted, fell at his feet with all his queens, and placed his kingdom at his disposal. He was reinstated. The king of Maruva fled as soon as Nīsimha approx. ched his territory. Then he captured the famous fort Mahadurga and adored the God Gokarna, and mado rich guts to the Brahmapas. Ho was weighed in gold, the gold being distributed among the priests. Followed by innumerable chiefs, be marched towards the north and defoated the Kambojas, Valhi. Las, Tnkkhas, and Suratriņa. He captured Suratrana, but took pity on him and set him free. IIo thon rotorned to his capital Vijayanagara with untold wealth and ruled ovor the whole of India, from Ramessara to tbo Ilinalayas. He married Ombamimba, daughter of Ramamba of the solar dynasty. A son was born in courso of time, Tlo pridco was named Acyotaraya, after the God Acgut. Naimha died when Acyatartyn was quito 1. Il probably staadi for Sallan.

·7 a grown up. Acyutaráya ascended the throne after his father's death. Once he saw a beaatiful girl in a temple and fell in love with her. It was love at first sight. He was surprised to behold this paragon of beauty. Tbo sight lield him spellbound. He was fixed as it were on the ground. He became rooted to the spot. He stood as if he had lost all consciousness, as if paralysed by a sudden attack of irresistible love, and absolately lost as if in s trance of contemplation His mind suspended its function. All his senses ceased to operate as it were. The girl was princess, named Varadambiká of the solar dynasty. She had gone to the temple to worship Gaurl. She was equally wonder-struck at the eight of the king. The l'rincess wag in deep meditation. When she opened her eyes, she saw the king, all of a sudden like the god of love incarnate. The adoration of the deity was left unfinisbed. Her slender frame trembled like a wind-tossed creeper. She took a step or two backwards and atood gazing at the king. She fully opened her large eyes and say before her the king, the prince-charming of her dreams, an incarnation of verbal splendour, the very embodiment of love. To support herself, she put her hand on the jewelled pillar of the temple, as if she wanted to hold up her failing heart. Her eyes forgot to wink in their joy. Her hair stood on their eod. Drops of perspiration made their appcarance. Her glances we eloquent with love. She was thrilled to the bone and deeply wounded with ·8 the shafts of Capid. Both were in an identical state. Their love was reciprocal. They stood motionless like statues. Their eyes were fixed on each other. They forgot everything else. Consciousness seemed to have deserted them. Life itself seemed to have departed from them. The Prime Munister now arrived and demanded an audience with the king, on some urgent affairs of the state The king was annoyed bnt could not rofase the request of his minister. The king roluctantly departed, delaying h19 departure as long as le could. Meanwhilo the Princess wont homo. In her lovo-sickness, she rofused to speak to her female friends. She irould not ovon look on her attendant maids. She did not wait on her elders. Sho fniled to worship tho family deity Iler late lay unstrong. Tho fawn failed to hear hor sweet voice. The gazzlo was not fod. The peacock lost his dance. Tho dolls remained locked. The pair of swads was ignored. The parrot missed lus daily lesson. The bath-room maid waited for her in ylp. The hair-drerger wag disappointed, Toilletto was neglected. All duties were forgottes. She sat ubrorbed in contemplation of the king. Suo felt an unbearablo torture in her heart. She rolled flower Led bat her love onflated links found no relief. All the servants woro alarmned. All her friends seru distroarcu. Ono day who was firessed hard by lier friends and ·9 had to confess her love. She implored them to do gomething for her. They began to deliberate and devise plans when a lady-in-waiting appeared and announced that an embassy had arrived from kiog Acyutarāya, to seek her hand, and that her brothers had agreed to the proposal. Princess unst ba ready at oncc as the auspicious ceremony was to be performed that very day. On hearing these sweet words, her friends eagerly precipitated themselves. Acyutaraya arrived with great pomp and show and was married to the princess. Varadīmbika became the chief queen. In course of timo, a son was born to them. Ho was nained Venkaçadri as he was obtained through the favour of God Venkatadrıśvara. Le was a promising princo and was made heir-apparent by the king, although he was quite young. With this, the romance comes to an end. Date of the Campu. It is clear that the Campū must have been written doring the reign of Emperor Acyutaraya. Acyntaraya was crowned emperor in 1529, vide Kalahasti inscrip tion No. 157 of Epigraphic Reports 1921. Tho Campū therefore, mast have been written after 1529. The story of the Campā comes to an end with the installation of Cin Veikatadri, the son of Emperor Acyataraya as heir-apparent. We do not know as to when that event took place. The poet Rajanātha states, in his poem entitled Acyutarayibhyudayam (stanza 332 ), that when Acyatariya was crowned ·10 emperor, his son Cin Venkat:dri was old enough to be made betr-apparent. He, kovovor, doog not say whether the son was actually made heir-apparent at the time of, or soon after, the coronation of Acyutaraya. Rajanatha's statement that Cin Venkatadri war old enough to be made heir-apparent at the installation of Emperor Acyučarāya does not agree with the story of the present Campū. According to Tirumalambi, Acyatarıya was already emperor when ho married Varadambika. The fruit of this marriage was Cin Venkatādri who therefore conld not be old enough, as stated by Rajanatha, to be made beirappareat at or soon after the coronation of Acyutariya. The installation of Cin Veikatadri ag heir--apparent mast have taken placo at least ten or twelve years ofter the coronation of Acyataraya and as Acyutariya was crowned in 1529, the Campu could not have been written, gay, before 15.10. As Acyataraya reigaod up to the year 1512 and the Campd was written when Acyutaraya was actually on the throno, tho date of the Campo must be bofore the last regoal yoar of Acyataraya. Its composition should, tloroforo, Lo assignod to a period from 1510 to 1512. The Authoress. Tirumalamba, the authoregs of the Campd, was a queen of Emperor Achyutorya. Thoro aro sovoral records of Laperor Achyutariya at the Vitthal temple at Ilurape. One of them has preservod an sexount of a gift of 'Surarnameru'-'a noaptain of Gold' by the Emperor. It is comu monoratod in a vero, ·11 & composed by Vodura Tirumalámba. In my opinion, the authoress of the com nemorative verse is identical with the authoress of the Cainpū. This identification is supported by critical study of the colophon of the present Campī. The Phrase that Tiromalamba was......Ta font- च्युतरायसार्वभौमप्रेम सर्वस्वविश्वासभुवा 'the confidante and the be-all and the end-all of the deepest lovo of Emperor Achyutarăyal shows that she was a queen of the Emperor. This is further proved by independent external evidence. A Telagu poem Vij 'yavitasamu or Subhadrāpa rinayım mentions Tiramolīmba 19 a queen of Achyatarāya. There can therefore bo no doubt that the authorcss of the present Campu was a queen of Emperor Achyutarāya. It is fortunate that unlike other Sanskrit poets and playwrights, the authoress does not disdain to give somo information about herself. The concluding part of the present campū has preserved some interesting particolars of the various achievements of the author- As the epilogue is not only interesting but also important, it is here translated in ful "The beauty of Taramalamba's natural genias was embellighed by her constant and critical appreciation and pmfound study of wonderfn! poems, plays, poetics, Puriņas and Vedas. She had a remarkable memory and could fully retain anil repeat things after hearing them but once only. Her beautiful literary compositions Fere bright with striking flashes of genius. She could write on all sabjccts and in all ess.

·12 languages. Her works were like nectar to the ears of poets, eminent scholars and masters of the highest art. They were veritable cows (sogrces ) of plenty for making coveted, numorous and desirable fruits for those who needed them. She wag the confidante and the be-all and the end-all of the deepest love of Emperor Acatariya, well-versed in all the sciences, Her heart was chastened and subdued by the performapce of righteous deeds. Her favours were great and aufeigned. Her lotus-like hands woro skulful in making constant gifts and in writing all scripts. Her voice, melodious like the notes of a cuckoo, Swolled with tho sweetness of the Pancarna note of the lute, when played by the tips of the nails of the tremulous-eyed wife of Vişnu, She produced the conviction of being an incarnation of the beautiful wife of the lutoo-seated god, descended on earth, for the pastime of sport. Her good fortune and prosperity were augmented by benedictions of eminent Brahmanas at the great Vájapeya, Paundarika, and Sarvatomukha sacrifices, performed by numerous priests, held in high esteem in different countries. And she always patronised posts and their families. May this Campu-Kavya, entitled Varadambiks. paripayam, "wedding of Varadšmbika", composed by hor, ondoro as long as the noon and stars." Tlus colophon shows that Tirumalámbi was 2 genius. Hor accomplislaments were manifold. Sho an excellent musician, She was well vorsed in ftamomur, rhetoric, wetieg und diction, She load Wag ·13 studied epics, poetry, drama and philosophy. She was a polyglot. She knew several languages. She could write many scripts. She was a generoas patron of scholars, and poets. She was deeply religious. She patronised learned priezts. She performed at merons sacrifices. She was liberal in her gifts and made rich endowments to temples and other religious institutions. She cultivated the society of scholars. Her taste was refined. She was delighted in the company of the cultured. She mast have been very beautiful to prodace the conviction of being an incarnatio Goddess of Beauty. She had in any case fascinated Emperor Achyutaraya. She was a repository of his most intimata confidence. She was the most beloved object of his affection. The present Romance shows that she had a highsoaring fancy. Her imagination was vivid and richly endowed. Some of her descriptions are exquisite. There is a delicate humonr in her peu-pictures. Notwithstanding the rolling compounds and resonant series of epithets, a subtle feminine charın pervades her whole work like the fragrance of sweet-peas. Her literary performance is a voik of art. Her point of view is original and fresh. The intellectual quality of her romance is high. She was a highly educated and coltared lady of letters and she trote for the highly cultured and educated circles. Her romance cannot be appreciated by the ignorant and the barbar. ian. No other queen of that epoch or of any other ·14 epoch could have composed a work in a classical langnage. Both in Asia and Earope, Tirumalamba was the most scholarly queen of her age. Style and language. The present work belongs to the genre of literature called Campü. It is defined mixed" i. e. writt. en both in prose and verse by Agni-purāna', Dandı, and Viſvanathan This definition 19 slightly modified by Hemacandra. According to him, it consists of proso and verse and the text is divided into acts or chapters. Hemacandra's modification has not been universally followed as there are several well-recogniiged Campfis which do not divide the text in acts or chapters and which do not contain any division at all. This kind of haterature is well-known in India from ancient times. The Jatakas in Pali and Jatakamala, Pañcatantra, Hitopadeśa etc. in Sanskrit are written both in prose and verse. The definition of a Campa will, therefore, be applicable to works like Pancatantra etc. but they are technically not called Campas, We must, therefore, distinguish a Campu from other works, also written both in prose and verse. If we take into consideration works like Pascatantra etc. we find that verse has a predominating character. The most important thought or idea is oxpress- मिधं सम्पूरिति स्यात मकीणामति च द्विधा । अम्य चवाभिनयं च प्रकीर्ण सकलोनिभिः॥Agaiparapar 2. marcat europinigàDandin. पचमपं काम्यं चम्पारस्पामधीयते । VilyapAtb. गपषमयी साश सोरसा चापः | Hemseandra. 1. 3. 4.

·15 In a ed in verse and the prose portion often serves the parpose of explanation or illustration. In a Campi, on the other hand, verse has not the predominatiog character. The story is partly in prose and partly in verso; neither prose nor verso being of any special importance. Both are equally important. Campā,the verse is not a peg on which the prose portion is liung but serves the purpose of a woof in which the prose is a warp. Further, prose in works like Pañcatantra etc., is simple and easy. It is written in the style which is technically called Vaidarbbi, whereas the prose of a Campă follows the Gaudi Riti. It is full of long and rolling compounds. Its style is artificial and elaborate. The story in a Campū is relatively short. The slender stream of the narrative is often lost, like the Sarasvatī, in tho gands of descriptions. The thin thread of the story in a Campā 19 often broken by long descriptions which are of irrelevant character but which afford an opportunity to make a display of the poet's ingennity, scholarship, fancy, equivocation and hyperbole. Sepsc ig sacrificed to the sound. The prose of the Campā is inodelled on the prose of Sabaodba, Bars and Dandin. In the present Campã, the authoress has shown a remarkablo mastery of Sanskrit language. She muust have committed several lerica to memory. From her descriptions, we can piece together an exhaustive list of all the sponyms of a word which exist in Sanskrit language. For examples, synonyms of a lotus, sword etc. are found in the present Campa.

·16 Fler style is vigorous and bears the character technically called 0ju, i. o. her phrases abound in compounds, express strongth and not sweetness and softness. The present work contains the longest compound which is to be found in Sanskrit hterature निरन्तरान्धकारितदिगन्तरकन्दलदमन्दसुधारसबिन्दुसान्दतरपनाघन- वृन्दसन्देहकरस्यन्दमानमकरन्दबिन्दुबन्धुरतरमाकन्दतरुकुलतल्पकल्पमृदुल- सिकताजालजटिलमूलतलमहाकमिलदलघुलघुलयकलितरमणीयपानीय. शालिकाबालिकाकरारविन्दगलन्तिकागल दलालवाटलघनसारकस्तूरिकाति- सौरभमैदुरलघुतरमधुरशीतलतरसलिलधारानिराकरिष्णुतदीयविमलविलोचन- मयूखरेखापसारितपिपासायासपथिकलोकान् P. 32. Flad the entire work been written in prose, full of such long and rolling compounds, the patience of a reader would bave been 90on exhaustod, In Kādambari and Harşacarita, for instance, a reader has to face a series of sonorous compounds of a we-inspiring majesty. The result is that it requires an extraordinary patience on the part of the reader to wado through even a few pages. Alliterations often degenerate into gingles. Tautology of words overloaded with opithets, heaped on epithets, often becomes repugnant. The proge in these works has been compared to "Indian wood whero all progrecs is repdered impossible by the undergrowth until tho travoller cuts out a path for kuumsoll, where eron then he has to reckon with malicious wild boasts in tho shape of unknown words that affright lim." In the cago of the present work, however, the interınıngling of prose with poetry serves to lighton the burden of a reader. Tho monotony of of girose sentences, full of resonant arrangeigent of mero

·17
words and phrases, is broken and dollness is to some
extent relieved. Prose leads to verse and verse to
prosa. The quick succession of proso to verso and
vice versa is like a round of travel among the hills. In
a moment one must climb op, in the next climb down.
This upward and downward motion affords variety.
It provides, go to say, landing places and makes a
journey across the jungle of a Campa convenient and
camfortable.
Rhetorical embellishments.
Tho present work, however, is embellished with
various ornaments of Poetry.
Some of them are illustrated below:-
(1) Anuprāsa or 'alliteration' is defined
सरूपवर्णविन्यासमनुप्रासं प्रचक्षत-भामहः
वर्णसाम्यमनुप्रासः -मम्मट:
अनुप्रास: शब्दसाम्यं वैषम्येपि स्वरस्य यद-विश्वनाथः
Examples---
तवैव योग्या धरणीन्द्रचन्द्र ।
गुणान्वदायानुगुणा पुरन्ध्री।
अनुग्रहेण प्रणयेन वास्या
FIU SI REHET fra: || P. 141 No. 180.
"O moon among the lords of the world! The
maiden, of equal qualities and descent is worthy of
yon only. Accept her hand through love or favour.
Why alas ! this delay ?"
IIere is an alliteration of u in this verse.
पतएडेनो वाहमेकं कराप्राद्
विक्षिप्यामा योनि दन्तेन भिन्दन् ।

·18 विध्यन्नवं विभ्रमेणैष वीरो वैगोरक्षप्तं नालिकरं कुठायां || P. 65. No. 39. "With the tip of its trunk, a lordly elephant horl. ed a horse up and ripped it open with its tusk, whilst it was still in the air Thus it shone like a hero, who sportively tears open, with an axe, a cocoannt, which he had beforehand throws up with force and which was still in the air." Hore is an alliteration of a in the verge, It is a similarity of a consonant notwithstanding a dissimil. arity of a vowel, (2) अर्थान्तरन्यास or 'corroboration' is defined- ज्ञयः सोऽर्थान्तरन्यास. वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन । तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः-दण्डी उपन्यसनमन्यस्य यदर्थस्योदिताहते। शेयः सोऽर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यथा भाम: सामान्य वा विशेषो वा तदन्येन समयते । यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधयणेतरेण वा-मम्मटः सामान्यं वा विशेषण विशषस्तेन का यदि काय च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधयणतरेणार्थान्तरन्यासोऽध्या ततः- विश्वनाथः Examples- गृहीत मात्र युधि चोलभूपे कृशनिधिः श्रीनरसिंहदेवः । मतान्यषेधत् समराधसेना सतां प्रसादः सहजान रोषः ।। P.69.No.47. "No sooner the Cola.king was made captive in the battle, than the kind-hearted and poble lord Narasimha stopped his owo army from continuing the fight. Graciouslegs indeed and not wrath is innato to the good."

·19 Here the statement, namely the King Narasimhadeva stopped nndecessary slaughter, after ho had scized the Cola King in the battle, is corroborated by a general proposition viz. that graciousness and not wrath is innate to the noble. कयाचिदाकुञ्चितमुकशाखस्तरः प्रसूनान्यवितीर्य पूर्वम् । वयर्प पश्चादिव सानुतापत्तीबानुरागं हि तनायुपेक्षा ॥ P. 162. No.143. "A tree, having withheld its flowers from a certain lady, when she pulled ity branch, showered them forth subsequently, as it in remorse, when she let itgo. Verily, indifference intensifies love." Hore a statement, viz that when a lady pulled down a bough, tho treo withheld its filowor but when she let it go, the tree being remorseful, as it were, showered blossoms, is sapported by a general proposition that indifference intensifies love. Utprekså or "Poetical fancy is defined as- अन्यधर स्थिता वृत्तिवेतनस्येतरस्य ।। अन्ययोत्प्रक्ष्यते यत्र सामुत्प्रेक्षां विदुपैया-दण्डो अविवधिवसामान्या क्रिश्चिच्चीपमया सह । अतद्गुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षातिशयान्विता--भामहः भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्-मम्मटः भवत्सम्भावनोत्प्रेक्षा-विश्वनाथः Fxamples- मघुवतापादितमन्युरेखा. स्पन्दा मधुश्रीरधुना विमाति । स्वदागमानन्दविशेषशंसि- भुजापरिन्दमिवादहन्ती ॥ P. 156. No. 135.

·20 "The bees, having prodaced a tremorin the Manyo. rekha trocs, the radiant beauty of the spring season is feeling the throbbing of arms, which is a sure indica. tion that the joy of your arrival is noar at hand." Here an object 19 imagined under the character of something elso. Upama or 'Simile' 19 defined as- यथाकथं चित्सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते । उपमा नाम सा- दएडी विरुद्धनौपमानेन देशकालक्रियादिभिः । उपमेयस्य यत्साम्यं गुणलशन सोपमा- भामदः साधर्म्यमुपमा भेदे- मम्मटः साम्यं वाच्यमवैधय वाक्यैक्ये उपमा द्वयो:-विश्वनाथः Examples- दुग्धाम्बुराशिलहरीव तुपारभानु- मर्थ नवीनमनघा सुरुवेरिवोक्तिः । प्रत्यमुखस्य मिनः प्रतिभेव चौधम् प्रास्त भाग्यमहितं सुतमोम्बमाम्बा ॥ P. 87. No. 61 "As the moon rose out of the waves of the milkocoan, as the faultless pootry of a noble poet brings forth new meaning, as the genius of a self-controlled man, absorbed in meditation, produces enlightenment, so did Ombamimba give birth to a son, great in good fortuno." Ombarmanba is compared to the waves of a milkocean, to the faultlegg poetry of a good poet, to tho genius of a solf-controlled pious mau, while the new. born baby is compared to the moon, the original sengo und tko inborn intuition.

·21 56: सरोवारिषु केलिलोत्ता- निमवनोन्मबनमाचरन्ती। पलाइकान्तःपरिदृश्यमाना antaa vuara u P. 168. No. 152. "Enjoying the graceful sport of again and again planging in and emerging out of the waters of the lake, the lady of the unsteady eyes was half revealed and half concealed like a streak of lightning in cloud." Ier similes are apt, striking and original. On & hackneyed theme like a sunset, she can produce a new comparison, अपरगिरितरचौरातपच्छायलेशै- ईरितमलिनवर्णरक्षितस्यांशुमाली। कलितदिन धेनोः कराठरलेन रक्तं विसमरनिजादैः श्मश्रुलं प्रोयमासीत् ॥ P. 171. No. 156 "The setting sun was Člie snoat of a hyena in the form of the western Hountain, marked with the stripes of green (yellow) and black spots in the form of patches of sunshine and shade. This gnout was red with the blood of the throat of tho cow in the form of the day which it (i.e.the hyena) bad devoured and the spreading rays of the sun were the long hair of its moustache." Her description of the battle is realistic and very vividly painted. It appears that she must bavo beon berself a witne33 of battles. The king accompanied by his queens and other tromen when he went to trar, This is also mentioned Tas ·22 by Julius'. Her description of Varadambika's slonder waist 19 refroshingly original, "परचक्रमखिल माक्रम्य नियतमन्योन्याभिलषितान्यूनाभोगसमुभत्यो- रारोहवक्षोरुयोरन्तरा किमिति न शून्यता मध्यभुवि विद्योतताम्"P.137-38 Her description of Cupid as a gardener planting 3 two-bladed amour-seed in tho form of a beo in the watery basin of a lotus shows a romantic imagination. उचलमिताप्रमल्पविततं पक्षद्वयं बन्धुरं विभ्राणो रसिकोऽविशन्मधुकरो यद्गर्भमम्भोरुहः । नित्यं पालयता द्विपत्रितमहो रहारबोज निजं तत्प्रायः सरसालबालवलये पुष्पेपुणा रोपितम् ॥ P. 151.No. 131. Her comparison of bees to messengers of love of pairs in the forın of trees and creepers is an example of her lsigh-soaring fancy. "In palaces in the form of young gardens, swarms of bees, proficient in instrumental music, (vāda ) in the form of their continuous and sweet humming-sounds, appeared to be the messengers, pasging to and fro, and mutually commissioned to carry messages of couples, in the form of creopers and trees, fully reciprocrating each other's affection, as evinced by clusters of sprouting and tender leaves." P.161-152. Iler description of the morning and evening shade of a tree sbove her keen observation. स्थितां पुरस्तादतिदूर एवं कमेण च खस्य घशं प्रपन्नाम् । 1. A Forgottea Empire by Seewll P. 392. 1 ·23 छोदा नवादानेव सानुराग. Higi độ: RETIGI gia ở P.163-4 No. 146 "just as a bride-groom embraces a new bride, who stands at a distance from him at first and approaches him gradually, even so did the trec prese to its bosom the shadow that stood away from it at first and approached by and by." Parisankhyā or 'special mention' is defined as— प्रभागनतो दापि ऋषिताशस्नुनो मवेत् ताहगन्यव्यपोइवेच्वाद प्रायोऽयवा तदा परिसंख्या-- विश्वनाथः It is an affirmative statement with an expressed or implied exclusion of a thing similar to but other than the object mentioned. Examples मनस्तरसनालिनि, पराभिलाषः पुत्रविन्वालिनि, सन्नागलनं 2724TH, FETI57.is, 4771:aig etc, P. 1992. "There vero fares ( bhangah) in the occaa bat there were no humiliations (bhangah) (for the people); there was 3 yearning for the highest meaning (parartha ) in the highest poetry, but there wag po yearning for another's Health (parártha ); the moon only passed by (langkanam ) by the constellation Orion ( 27mirga ), but there was no trausgression (langhapam) of righteousness; there was a series of irregular metres ( Pisamaria) but there was occasion of bad conduct ( Ftsama-V'rtta ); birds only sbed their feathers (paksapātah) bat there was no partiality ( pak apātaḥ )" etc. Yamaka or 'Repetition' is defined 23- 20 ·24 अव्यतव्यपैतात्मा या वृत्तिवर्णसंहतः । यमकं तच पादानामादिमध्यान्तगोचरम्-दण्डी तुल्यश्रुतीनां भिनानामभिधेयैः परस्परम् । प्रसादि स्वाभिधानं च यमकं कृतिनां मतम् ।। प्रतीतशब्दमाजस्वि मुश्लिष्टपदसंधि न । प्रसादि स्वाभिधानं च यमकं कृतिनां मतम्-भामहः अयें सरयर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकम्- मम्मट: सत्यथै पृथगर्थायाः स्वरव्यअनसंहतेः । क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकम्- विश्वनाथ आवृत्ति वर्णसंपातगोचरां यमकं विदुः । (कुवलयानन्दकारिका 4.6.) Exampley- तेने तुलापूरुपदानपूर्व तेनेह नानाविधदानजातम् । संख्य भवन् यद्यपि सूदमलक्षः स स्थूललक्षोपि विहापितषु ।। P.82.No. 52. "Here he bestowed manifold numerous gifts. He also gave away gold, equal in weight to a man, in a balance (i. o his own weight ). Although in a battle, he could hit the most difficult target, he was ficent in making gifts." Here the repetition of aa and aa-words of similar sound but of divergent menning-constitutes the figure of sreech. This figuro 1s a repetition of words or part of words of similar sound but of divergent meaning. napaka or 'motaphor' is defined as- उपमेव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते- दण्डी उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते- भामह गुणानो समता ष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः। तएकमो य उपमानोपमेययो:- मम्मट: Imuni- ·25 रूप स्वायपाद्विपये निरपहने- विश्वनाथ: Example- अरविन्दवन्धुकुरुविन्दपिपाने चपलेन बालशशिना व्यपनीते। धुमणं वियन्मघवनीलकरएडा- गलितं यया घनमहश्यत सन्म्या || P. 173Yo.15s. "Twilight looked like a heap of saffron, fallen from the sapphire box of the sky, when the illmannered boy of the mnoon had taken away the rubycase, in the form of the sun." The sun is described as a ruby-case, the moon as an ill-mannered boy, the sky as a sapphire-box and the twilight as a heap of saffron. Tirodha or 'antithesis' is defined as- विरुद्धानां पदार्यानां यत्र संसर्गदर्शनम् । विशेषदर्शनायैव स विरोधः स्मृतो यथा दरडी गुणस्य वा क्रियाचा वा विद्वान्यक्रियाभिया । या विशवाभिधानाय विरोधं तं विदुधाः- मामहः विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वन यद्वचः मम्मट: जाविश्वनुभिर्गलायगुण गुणादिभित्रिभिः क्रिया मियादव्याभ्यां यद् द्रव्यं द्रश्येण वा मिथः विन्द्धमिव भासत विरोधोऽसौ दशाकृतिः- विश्वनायः EXAMPLES-- विलसत्तरवारिधारोपि विजृम्भितप्रतापः, वितरणोज्ज्वल त्तिरप्यवित. रोम्वल ऋत्तिः, भजनार्दनोऽप्यनन्तमोगाययः etc. P. 18-19. Here is an apparent union of aatithetical objects. How could one having streams of water be des. cribed as hot, or how could one who is not Visao be described as testing on ſeşanāga etc. The antithesis ·26 is however apparent only and not real. The object of the poet is to show the distinction between them. The apparent contradiction can be reconciled by translat. ing the passage in another way, e.g. 'he had a shining sword and proved his valoar. His character was glori. ong on account of the gifts that he made and his record was glorious on tho battle field. He did not harass people and ho was the source of pleasures withoutend.' Sleşa or 'paronomasia' is defined as लिष्टमिटमनेकार्थमेकरूपादितं वचः- दण्डी उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य साध्यते । गुणक्रियाभ्यां नाम्ना चलिष्टं तदभिधीयते भामह वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपदाषणस्पृशः । लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा मम्मट शिष्टः पदैरनेकार्याभिधाने छेप उच्यते- विश्वनाथः लेपः सर्वामु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्लिपु श्रियम् । मिन द्विधा स्वभावोर्विक्रोक्विोति वाड्मयम् ।। कुवलयानन्दकारिका 1.62. EXAMPLES प्रह्लादमानसहितो नखरात्युदन. विकान्तिरथमकृतोरहिरण्यदानः । यहिसहसंहननतानुसरजयश्री. निफएट वसुमती निसिलामतानीत ।। P.8-9.No.12. Hero epithets have double sigoificance. They apply to the king Nrsimha, and to Nrsimha, the manilion incarnation of Vapu as well. "The king was the recipient of the cheerfal allegiance of big sabjects. Ile was kind to liis frends and cruel to his foes, 110 bestowed incessant gifts of gold ( on the Brabmanas ).

·27 He won the goddess of victory, which followed his extremely handsome person. He freed the entire earth from the thorns of enemies." The same epithetg when applied to the man-lion should be translated as follows:--"Xrsimha, the man-lion ivcarnation of Vişna, was the greatest desire of the heart of Prahlada. He proved his valour with bis dreadful claws, killed Hiranyakašipu vithont an effort and they made the entire earth free from oppression." सम्प्रल पुष्पवतीति वात- व्याधून पल्लवचितचेष्टितेन । मा मां स्पृशति सहसैव निवारयन्ती वामन्तिकामलिभियोपगता न काचित् ।। P. 163. So. 141. "Another, being afraid of the bees, did not approach the jasmine creeper, whose tender sprouts were shaken by the breeze and who thus prohibited her with the graceful movement of her hand, as it were, xaying, do not touch me. I am in my menses Laden with flowers)". Here the word 'grafi' means 'lowers and also a menstruating female'. This figare of speech enhances the beauty in all equivocations. The phrase has a natural meaning as well as the equivocal meaning, Sahokti or 'connected description' is defined as सहोकिः सहमावस्य कयनं गुएर्मणाम्-दएडी तुल्यकाले छिये यन वस्तुदयममात्रये । word or ·28 पदेनकेन कथ्यते सहोक्तिः सा मतां यथा- भामहः सा सहोक्तिः सहार्थत्य बलादेकं द्विवाचकम् -मम्मटः सहार्थस्य बलादकं यत्र स्यावाचक द्वयोः । सा सहोक्तिमूलभूतातिशयोक्तियंदा भवेत् ।।-विश्वनायः Examples- उल्लासैः सममधुरुत्सवाः प्रसिद्ध प्राशीदन् सह महता मनोभिराशाः। आशीभिस्मममुदगुदानादाः काराभिस्सममगलन् कलिप्रकाराः॥P. 8S No.63. "Festivals were colebrated with merriment. Quarters rejoiced together with the hearts of the great. Instrumental music of tabors resounded together with benedictions Manifestations of the Iron-age disappeared together with prison-houses." Hero the use of conjunctive words and a loring about a connection in the description. Srabhavokti or "natural description" is delanodas- मानावस्थ पदार्थानां का सादादिपराती। विमावोलिय जातियन्याचा सालतियथा दएडी स्वभावोक्तिरतार इति केचित्प्रचलो। मधस्य तवत्या स्वभावोऽमिहितो यथा-- भामहः सभावोडिस्तु हिम्भादेः सकियापर्णनम् । विश्वनाथः स्वमायोतिः स्वभावप जारयादिस्थस्य वर्णनम् (कुरासयानन्दरिका १६.) Ixamples- स्तन स्तमपटप रदो साभ्यो पव्य निष्प्रदातिापुरितरपुलिाम् । पएटानिनादमुसो रिपोतदायी थएडारमचमकरणं म्यताम् ।। P.S.No 41 ·29 "With its trunk, each pulled at the trunk of the other. With its task, each strnck at the task of the other, so that on account of hard strokes, sparks flew forth. Thug the elephants of the two kings, jingling with the tinkle of tiny bells, proclaimed, in a wonderful minner, the progress of the fierce combat." The description of the battle betteon the two elephants is inherent in the actions of the fighters. It is a faithful and not a hyperbolic description of the inherent nature and characteristic features etc. of the object describod. Sanskrit poetry is full of descriptivos of the charm of a woman but descriptions of tho man's physical beanty are rare. There are three poems ( stotras ) oply, nained (i) Visupidadikeśanta-varganu (ii) Sivapadadikeśantavaraana and (iu)Śivakeśadipadanta-varmana by Sankarscarya, which in tho guise of panegyrics, addressed to deities, really describe a man's feet, thig is, waist, navel, chest, shoulders, neck, mouth, eyes, forehead and hair. The stotras contain, lowever description of a man by a man but the present work contains, what nowhere exists in tho Vast Sanskrit literature, a description of a man by a woman. Queen Tirumalámba has painted in words for us a portrait of her husband Emperor Acyutarāya. I have translated the whole of this description in English in my paper entitled 'The qucen poetess of Vijayanagara.** Tho description is full of original similes, remarkablo 1. Festschrift far M. Yinterditz zum Siebzigchen Geburt.

·30
fancies and constitutes an important contribution to
Sanskrit literature.
Metres
Tho anthoress has used a large number of metros.
The following is their short description :-
आर्या-is not a metre of syllables. It is defined as
यस्याः प्रथमे पादे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि ।
अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥
It belongs to the class of metres wherein each foot
is regulated by the number of A199 or prosodial
instants. Tho four quarters contain respectivoly 12,
18, 12 and 15 moras.
Examples.-No. 151
अनुष्टुप् (also called श्लोक) is defined as श्लोके पर्छ
गुरु शयं सयंत्र लघु पञ्चमम् । दिचतुःपादयोहि सप्तमं दीपमन्ययोः ॥
Examples :-Nos.7,27,65, 78,74,81, 90, 92, 108,
114.
इन्द्रवमा-contains eleven ayllables in onch quarter
and is defined as स्यादिन्द्रवना यदि तो अगौ गः ।
Scheme----
Examples :-Nos.2,6, 41,49,62, 139,118.
उपेन्दपना is very similar to Indravajra and is definod
a au treat Its schone is the following:
Examples-Nos.15,37,47,18,72,97,102,120,122,145.
उपजाति-is defined as स्यादिन्द्रवमा यदि तो जगी गः।
पिंपमा मास्नसो गो। अनन्तरितसमभाजी पादौ यदीयापु.
1

·31 पजातयस्ताः । इत्यं किलान्यास्वपि मिधितासु स्मरन्ति जातिविदमेव नाम । It is a mixture of one or more Padas of इन्द्रवना with one or more foot of उपेन्द्रवत्रा ( It contains 11 syllables in each quarter) For scheme, see Indrevarja and Upondravajra. Examples-Nos.1,4,8,11, 12, 20, 21,34, 43, 46,50,53, 57, 67,68,78,96,98, 107, 110, 111, 116, 117, 125, 126, 127, 134, 136,138, 140,142, 143, 146, 147, 149, 150, 152, 153,154,162,166,168, 170. रयोद्धता-also contains elevensyllables, Def. रानरा- विह रथोद्धता लगौ | Schomo,------ Example-No. 65. शालिनी--Def. माता गौ चच्चालिनी वेदतोंक-11 syllables. Scheme, Examples-Nos.32, 36, 39. स्वागता-Def. स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम् It has also diovon syllables. Scheme. ---, Examples-Nos.5, 48, 59, 82, 99, 157, 159, 167. galaaaa--has 12 syllables in each quarter and is dofined as द्रुतविलम्बितमाह नमी मरौ । Its scheme is: Examples-Nos. 35, 174. औपच्छन्दसिक-It is also called पुस्पितामा वदन्त्यपरक्षत्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः। पुष्पिताप्राभिधे केचिदीपरछन्दसिकं तथा । For scheme, examples etc. see पुषितामा। पुष्पितामा It is also called औपच्छन्दसिक । Def. अयुजि नयुगरेफतो सकारो युजि च नजी जरजाश्च पुयिताप्रा ।

·33
Oad padas contain 12 syllables each. Scheme
Even padas contain 13 syllables each. Scheme
This is असमत. Examples-Nos. 10, 62, 66, 86,
100, 141, 160, 164,161.
नशस्थ-Def. जती तु घंशस्थमुदीरितं जरौ। 19 syllables.
Scheme. ---------
Examples--Nos. 3, 9, 16,54.
कलहंस is defined as सजसा समौ च कथितः कलहंसः It is
a metro of 13 syllables. Its schomo is tho following:
Example-No. 158.
मजुभाषिणी-Dof. सजसा जगौ भवति मजुभाषिणी -13
syllables. Scheme -,-",
Examples-83, 105.
प्रहर्षिणी-Det. व्याशाभिर्मनजरगाः प्रहर्षिणीयम् । 13 syllables.
Scheme ---
Examples-Nos. 42, 63.
पसन्ततिलका--Def, उता बसन्ततिलका तभजा जगी गः 114
syllables.Scheme.--.--.----
Ixamples-No3 13, 18, 19, 22,33, 41, 51,61, 64,
71,81,87, 100, 112,115, 119, 128,129,130, 132, 133,
137,111,103,105,169
मालिनी-IIot ननमयययुतयं मालिनी भोगिलोकः। 15syllables.
Scheme..
Ixamples-No.36,83,91,93,103, 100, 156.
पृवा-defined जी जगुयला परस्पतिय पृथ्वी गुरुः। 16
syllables. Scheme:---

·33
Example-No. 80.
मन्दाकान्ता-Dof. मन्दाक्रान्ता बलविषठगन्मों नती ताद् गुरु
चेत् । 17 syllables. Scheme ---
Example--No. 17.
नकुंटक-Def. हयदशभिनजी भजजला गुरु नकुंटकम्.17 syllables.
Scheme ..., .-"-.","-,-",-
Examples-Nos. 26, 45.
शिखरिणो-Def. रस रुदैश्छिन्ना यमनसमला गः शिखरिणी-
17 Syllables. Scheme,--,
Examples-103. 23, 40, 113.
शार्दूलविक्रोहित--Def. सूर्याश्वैयदि मः सजो सततगाः शार्दूलवि.
कादितम् । 19 syllables. Scheme,---,---,
Examples-Nos. 14, 24, 29, 30, 31, 69, 77,85,89,
94,95, 101, 104, 121, 123, 124,131, 171, 172, 173.
स्रग्धरा-Def. सनर्यानां त्रयेण निमुनियतियुता सग्धरा कीर्तिवयम्
21 syllables. Scheme.---,
Example-No. 66.
वियोगिनी-Def. विषमे मसजा-गुरुः समे सभरा लोऽय गुरुर्वियो-
गिनी।
Odd padas-10 syllables. Scheme
Even psdas---11 syllables. Scheme »
~-
This is also called सुन्दरी । This is an भर्वसमवृत्त।
Example-No. 79.

·34 हरिणीप्लुता-Def. सयुगात्सलघूधिपमे गुरुयुजि नभी च मरो Erugar Schemo-Odd Padas, Even Pādas,- Example—No. 75. Acknowledgment of obligation. It is my pleasant duty to put on record my sincere thanks to the Hon'ble Mr. Justice Bakshi Tek Chand M. A;LL B., of the Lahore High Court of judicature, for the interest he has taken in the present publication. I am indebted to all my predecessors who have worked in the fiold, particularly to L. H. Gray's Vasavadat. tă. I have to thank my old papil, Jagdish Shastri, L. A, M.O. L. for correcting proofs and for translating my English Introduction into Sangkrit. 1 My old pupil 6brish Chandra Datta har prepared an English translation of the Campu. This was arbmitted *. thesis for part of the MA. Ex in &kt of the P. U.

·CONTENTS ५१ ५.२-५४ . १.८.५ (१) समर्पणम् कावेरीवर्णनम् (३) भूमिका १२९ | चोलदेशभूपवर्णनम् ४३ (क) चम्ममुपलब्धिः १ चौलभूरस्य युद्धोद्योगः (ख) स्त्रीणां काव्यनाटकप्रणेतृत्वम् २| चोलभूपस्य युद्धाय प्रस्थानम् (ग) राजकीया चम्पू: २३ | योद्धृवर्णनम् (घ) कथासारः ३५ | युद्धारम्भवर्णनम् (6) चम्पूनिर्माणकालः ५-६ | निस्साएशब्दवर्णनम् (च) कविपरिचयः ६८ | रेन्योत्यधू लेवर्णनम् (ब) रीतिः ८१0 तुमुलयुद्धवर्णनम् (ज) काव्यालकृतयः १०.१५ | रेणुवर्णनम् (म) छन्दांसि १५.२२ प्रतिधोरसमरवर्णनम् (ग) धन्यवादः २२ / समराङ्गणवर्णनम् (३) चम्पूकाव्यम् १.१२ समरवर्णनम् चन्द्रवंशवर्णनम् १.७ अनेकपायोधनवर्णनम् ६३ धुपोद्भवा ५ | समरवर्णनम् पुरूरवोजनिः ५ नरसिंहस्याफमणम् ययातेल्पत्तिः चोलराजप्रणम् ६८ तुर्वमः ६ चोलराजधानीप्रवेश तिम्मभूप: समुद्रवर्णनम् ৰীৰ श्रीरामेश्वरसतुवर्णनम् नृसिंहराजवर्णनम् ८.१६ श्रीरामेश्वरपूजनम् यसिंहराज्यवर्णनम् १६ २३ श्रीरङ्गपट्टणुसमावरणम् सिंहराजस्य विद्यापुरीप्राप्तिः २४ दुर्गजाल प्रहणम् ८१-८२ विजयप्रस्थानम् २४ सुरत्राणमोचनम् ८३ वरडोरदेशवर्णनम् २५३३ विद्यापुरीवर्णनम् ३८४ चौलदेशवर्णनम् ३४ | नृसिंहदेवस्य धरित्रीवर्णनम् " ७६ ६. ८५ ·१४२ ८८ 58 १४.१०४ पुष्पावचयवर्णनम् श्रोम्बमाम्दापरिणयः २६ ! विदूपकववनानि १४..१४१ सुतोत्पत्तिः ८७ राजदयावर्णनम् पुत्रजन्मवर्णनम् राजकन्यादशावर्णनम् १४३.१४ कुमारदर्शनम् राजकन्यामण्डनम् कुमारवर्णनम् • राजकन्यापरिणयः १४७ कुमारस्य विद्याध्ययनम् मधुमासवणनम् १५२-१५३ नरसिंहस्य स्वर्गरोहणम् ૧૨ उद्यानपालिकानिवेदनम् १५४.१५५ अच्युतदेवनवयौवनवर्णनम् ६३ | उपवनविहारः १५६-१७ श्रावर्णनम् १४८ इयवर्णनम् १.५.११. युवतिजनालापाः थधारोहवर्णनम् ११२ अवकोटावर्णनम् पुष्पावचयः ११३.११६ कासारवर्णनम् १६५ राजस्तुतिः ११७.१२. उद्यानवर्णनम् जललिवर्णनम् १२१.१२६ सन्ध्यावर्णनम् १७.१७३ भवानीभवनवर्णनम् १२७ चन्द्रोदय: १७४ राजकन्यावर्णनम् १२८ राजकन्यादर्शनम् वरदाम्बिकागर्भः १७५-१७६ 1RE-१३० राजकन्यादशा शैशववर्णनम् १७७ राजकन्याकटाचवर्णनम् ११२ | यौवराज्यवर्णनम् पत्रप्राप्ति १३३ कपिपरिचयः १७-१८. राजायाचिन्तनम् १३.१३६'अच्युतण्यशस्तिः १E1.१८२

·88686
४४४
RRORRRRRRRRACETAMORORS
श्रीमति लयपुरशोभिनि पाञ्चनदन्यायमन्दिरे महितम् ।
न्यायाधिपपदमसुलभममिभूपयतामुदारचरितानाम् ।।
'पम्. ए. एन् एल. बी.' इति विरुदजुषां विमलशेमुपामाजाम् ।
सकलहितार्थपराणां भीवशीटेकचन्दनृवराणाम् ।।
करकमलयोश्चमत्कृतिसारामिनयार्थसार्थसंकलिता।
सादरमेपा चम्पू साहादमुपायनीक्रियते ॥
ההההההה?

·VIDY, BHARAT BHA S.:... KERARTEA भूमिका चम्पूसमुपलन्धिः। चतुर्विशत्यधिकचनविंशतिशततम निर्ययसंवत्सरे गतोऽहं दधिणदेशान् । तर तारपुरे जीर्णमेकं वरदाम्बिकापरिणयनाम करतिखि अन्य राजकीय पुराणहस्तलिखित पुस्तकानां साहेऽप्यगच्छम् । मस्य च प्रन्यस्यानुसन्धा- नायाधिगमो दुष्कर इति देवनागऱ्यां लिप्यामस्य प्रतिलेतो मत्कृते कारितो- भूत् । प्रन्योऽयमद्यादप्यमशिन एवासीत् । प्रणत्री चास्य विदुषी प्रिय च पर्विशत्यधिकोनविंशतिशततमे स्रिष्टीयमकासरे प्रयागे समायोजिताया भारतीय प्राच्यसमित्याश्चतुर्थेऽधिवेनेऽस्योपलब्धिर्मयोदघन्यत, बटा- विंशत्यधिके कोनविंशतिशततमे तिटीय संवत्सरे भारतीयप्राच्यसमित्या लव- पुरीये पञ्चमेऽपिदराने मया तिरुमलाम्याया अम्दिनपरिणयचम्मः इति नामने लेखोप्यपळपत । तत्र च संदेपतो दानुनिर्देशमाषाविवेचनैतिहामिघटना. समालोचनानि निरदिश्यन्त । अपाई सम्पूर्णमिमं अन्यं सम्पिपादयिपु. रन्यानपि वरदाम्बिकापरिणायस्य हस्तलिखिनुप्रन्यानन्वैपयितुं प्रायतिपि । वेष्यवधि महति प्रयास वैफल्यमुगगतवति, मनुग्लम्पत्यास्य प्रन्य. रत्नस्य भाक्निं लोपमाविकोपुनरोमप्राच्यमहाविद्यालयस्य पत्रिकायां प्रथमेनन् प्राकाशयम्।मदतरोधमाय चास्य हिन्दीभाषानुरादास्तप्रमादि- महामहोपाध्यायविरुदभामिनयपुरीये संतमहाविद्यालये प्रधानाप्यापकः धागिरिधररामनवेदः, ममरीये 'म्योची' इत्यारूपे राजीय महाविद्या. स्लयेऽप्यापकः परिजरपुरुषोत्तमरार्मभिप लगपुरात प्रचरन्त्यो संपार- मादियानमालायां प्रनशिवोऽभून् । मूलमन्यस्य भाषा दुस्दा रीमान्त दुरधिामा । मतः सटीकस्त्र मनप्रन्यस्य प्रशाशो बहुभ्यो दिव. सेभ्योऽदित मासीत् । पहुकालोसन्नानामपेयां मनमिन्यायं सटीमें प्रन्पोमा प्राकार नीतः।

·. स्त्रीणां काव्यनाटकप्रणेतृत्वम् । आरम्भादेव भारतीयसाहित्यपरम्परायो त्रियो दर्शितादरा अधिगत- महितपदा अप्रतिषिद्धगतयथ दृश्यन्ते । काव्ये नाटके च न केवलं पुरुषाणामेव वीणामप्यधिकृतिरभूत् । वेदेष्वपि लब्धप्रवेशाः त्रियो विभाव्यन्ताभार्याणां प्रा- थमिक साहित्यग्रन्य हिन्दूनाञ्च विशेषादरणीये धर्मग्रन्थ ऋग्वेदे विंशत्यधिकानां सूतानामृषयःस्त्रियस्सन्ति । श्रस्य समानायस्य गोतार ऋषय पासा रामप्रणे- घोरमां नामान्यपाकरिष्यन् , परमेतैनिंगदेन वंशाशान्तरमासा नामान्य- परिमेयकाला मुरतितानि । न केवलं श्रुतिस्मृतिग्रन्येष्वेव स्नीमा प्रवेशो- ऽभूत्, टश्येषु भ्रव्येषु चाप्येतासां गतिनिराबाधव । संस्कृतमुभा- पितावलीघ्वेतासा भूयांवि पद्यरत्नान्युद्धृतानि वर्तन्ते । तत्रेमा मुख्यतया निर्दिश्यन्ते- सीता, विजया, सुभद्रा, प्रभुदेवी, विकटनितम्बा, जघनचपला, इन्दु- लेखा, मुरला, मुरिका, भवदेवी, अभिरामकामाक्षी, मधुरवाणी,रामभद्राम्या । छवासी कविता श्याघिता । सा च प्रायो मानवदयस्य भावान् साधु स्फुटयति । गहित्यकलाप्रदर्शिनी चेय कविता पाषाणकलाकोविदेः शिल्पिभी रचिता मूर्तिरिख । परं सदास्पदमिदं यरखीप्रणीतमेकमपि काय नाटकं वा सम्पूर्ण नोपलभ्यते । महाचार्य हर्षावसरो यदियं चम्पू: त्रीनि- मिता सम्पूर्ण चाधिगता । स्त्रीनिमिता चेयमेव केवला चम्पूः । राजकीया चम्पू । चम्परियं राजकीयेतीदमप्यस्या महत्त्वम् राजकीया. इत्युक्तेऽयद्वयमवगम्यते । (१) अस्या निर्मात्री विजयनगरस्य राज्ञो महिपी (२) कथा ये विजयनगराधिपतेरच्युतरायस्य तन्महिध्या परदाम्बिका- याच परिणयविषयिणी ।नेय केवलं कल्पनात्मिका निराधाराची क्रियाश्चिदं. इलामक्रिश्चियनधर्मयोस्सम्यगालोचनादस्य सवस्य वैशिष्ट्य प्रतीयते । उभयोधर्मयोरसासारकतार ऋषयः पुरुषा एषासन् । योने कोपि मन्तः स्त्रीप्रणीतो पियते । २ रामभद्राम्बायाः काम्यं नातिचिरादेवाधिगतं सम्पादितम्। H मायबर ·शोऽस्या ऐतिहासिको विजयनगरराजकुलस्य भूपदय्या इतिवृत्तं नः प्रदर्शयति । चोलदेशस्य कावेयो युद्धादीनाञ्च वर्णनं तात्यलिकत्यानविशेषपरिस्थिति- झानायालम् । वरदाम्बिका, यस्याः परिणयोऽच्युतरायण सद्दात्र वर्णितः, सलग- चितीशिवरात्मजासीदिति ,राजनाथसंकलितेऽच्युतरायाभ्युदय उम्म् । अत्र प्रकाश उद्भियते- महत्तरे मानवलोकशासितुमनोऽनुकूला महिषीपदे तदा। फुताभिषेका सलगक्षितीशितुर्वरात्मजासीद्वरदाम्विका वधूः। कथासार आसीदोषपीपति म नृपतिः । तस्य बुध इति सुतो बभूव । तदीयः पुत्रः पुरुरवाः, पुरुरवस उर्वश्या जात आयुः। श्रायुपः शताश्वमेध- कर्ता नहुषः । तस्य ययातिः । ययातस्तुर्वमुः। तुर्वमुवंशे तिम्मभूपोऽभूत् । स देवकीमुझेघर मुतं लेभे । ईश्वरो बुकमाम्बामुपयम्य ऋहिनामानं फुमार गुपये। नृसिंहो विजयाय प्रतस्थाप्राचीमाशां विजित्य दक्षिणादिशि चोलदेशा- नयासीत् । कावेरी तीली तस्या दविणकूतमागे वरुथिनी निवेशयामास । शत्रुदेशं प्राप्य तद्देशीयजनप्रमयनात्स्व सेना निवर्तयामास । चतुरङ्गबलसन- बोलभूपालो युद्धाय यादो बभूव । प्रवृत्ते च महति पम्पराये भीत स्वसैन्यं विलोक्य नृसिंहो महान्तं हस्तिनमारधारातिमभ्यगात् । समरामणे चोलेन्द्र विलोक्याजुहाव । तत्रोभयोर्युदे प्रवृत्ते नृसिंहदेवः कुन्तप्रहारेण हस्तिष्टाच्च्युत चोलेन्द्र स्वयमति गजपृष्टादवतीर्य जीवप्राई जमाह । राजुचनूसमूहस्तदानीं तत्रास । राजा व विजयोदयविम्भित- हर्षसम्भ्रगया वस्थन्या प्रकाशमानः शत्रुराजधानी प्रविवेश । रामेश्वभिमुखं गत्वा समुदं ददर्श। समुद्रतटे राममगरादीनां घीराणा देवदानवादीनाचागुतागुतानि कर्मारिए गएवन् रामेश्वरं ववन्दे । अव पराजिल्यानेकान् तनत्यान् नृपान् समुद्स्य स्थिरे जले खेत निमाय भारपणामिमां पुरीमारिए । तदपाश्वरी महावीरस्त्वपत्य- ·ततश्च (४) कलत्रादिभिस्समागत्य पादयोर्निपत्यात्मनो गत्यन्तराभावमुद्योतयन राज्य नृसिंहसादकरोत् ।कृपाविष्टमनास्तु नृसिंहस्तं तन पुरि स्थापयित्वा दुर्मरादि- महादुर्गजालं मतरङ्गायभिधं च दुर्गममहीत् । ततय गोकर्णनायं नत्वा तुला. पुरुषदानपूर्व नानाविधदानजातं तेने । अनेकमहीनाथानुगम्यमान उत्तसं दिशं प्रतस्थे । तर काम्बोजवाइलीक तुरुखारादिभिः सह पराजित्य मुरत्राण मनुप्रहधियाऽमुञ्चत् । विविधविभवव्याहतो निजराजधानी विद्यापुरी प्रतिनिलयासतौराहिमाद्रे. रविहतमुमहाशासनो धरित्री पातयामास । ततश्व दिवसकरकुलोत्तंसां रामाम्बागुतामोम्बमाम्बा परिणीय तस्यामच्यु- तप्रसादादच्युतनामानं पुत्रमेकं लेभे । यौवनमारूढयति चाच्युतराये नृदिदेव सुरसख्यमभवत् । स्वर्गते पितर्यच्युतरायः सिंहासनमारोह । एकदोयनगतो भवान्यायतने कामपि रमणीयां बालो ददर्श । निर्वर्य सुचिरं स राजन्यो विसायविधेयतया नियन्त्रित दव, नियमित इव, निरभिज्ञ इन, निरर्गलरागाभियोगनिम्न इव निधलध्यानशील इन, निरवधिकानन्दम- जुसन्धान इव निराद्धमनोवृत्तिः, निस्पन्दीभवदिन्द्रियदयो निर्निमेष- वाचणः क्षणमतिष्ठत् । सापि रविकुलललामभूता नाम्ना वरदाम्बिका गौरीपूजाये तन समागता ध्यानावसाने च समुन्मीलितलोचना विप्रहवन्तमिवानरं तमभिवीक्ष्यासमाप्त. कियेव पवनान्दोलितलतेव कम्पमानगात्रलतिका किञ्चिदपसत्य निर्निमेष बसन्तावतारमिव तं पुनः पुनयना पिबन्ती स्वात्मनोऽप्यप्रभवन्ती नित्तमिव मणिस्तम्भमवलम्बितवती । हर्षरससन्दोहेन चिरमनिमेषतया स्थिरभिव्यज्यमानानुरागरससान्दैरेन करससंविधानरवलोकनैरितस्ततः वेति- मान विकिरन्ती कुसुमशरशरव्यतामयासीद। परस्परविलोकितसमनन्तरमेव व्यत्यस्तचित्ताविव विस्मृतनिमेषी विवर्जितनिखिलव्यापारी, व्यसाससंपृक्षाविद, परिहतचैतन्याविद तावुभा- बभूताम्।

·व्रतय प्रधानमन्त्री तवागत्य राज्यकार्याय विदूषकमुखेन राजान विज्ञापयामास । विदूषकनिवेदिताममात्यस्य विज्ञापनामाकरायोनिच्छतपि भूपतिश्चलितुं कथमपि समनीनहत् । राजसन्यापि निजागारमगात् । प्रागस्य भवनम् अनाभापमाणा सम्त्रीजनम् , अनवेक्षमाणा परिचारिकावर्गम् , अशुपमाणा गुरुन् , अवन्दमाना कलशोदयकुलदैवतम् , अगणयन्ती वाणाम् , अनालापयन्ती सारमान् , अनुलापयन्ती हरिणीम् , अनर्तयन्ती रहिणम्, अनुदाइयन्ती कृत्रिमपुत्रिकाम् , असंयोजयन्ती हंसमिधुनम् , अनध्यापयन्ती राजकारम् , विसर्जितमज्जना, सैरन्ध्रकानुरोधादविरतकैश्य समीकरणविचारा, चिरुल- सकलपरिचारिका, विमुखीकृताखिलसखी जना, विस्मृतानुरूपव्यापारा, तमेव निध्यायन्ती, विदितहृदयतापातिशया चेतसि महती चिन्तामतानात् । अथ सखीभिस्सानुरोधमनुयम्यमाना शालीनतया गोरवने तस्य विश्वम्भरापतेर्दर्शनात्प्रमति कर्म किमपि क्रिश्चिदुदम्चति स्न, चान्चल्यमिदं धारयितुमहं न पारयामि, समुचितमितः परं भवतीभिरेष निवारणीय- मिति निषयमुहरयन्ती सैरन्धोमिः समं सत्वरमभिवर्तमान सौविरल कमप्यदाचीत् । भापृष्टय स प्रदृष्टमना विस्पष्टमाचट-"यदत्रभवती प्रार्थयमानायाच्युतमहाराजाय दत्ता, भवती प्रसाधयितुमेताः पपुरन्ध्यः सैरन्ध्यः प्रेषिताः, तदभवती सत्वरमुद्यतां प्रसाधनाय” इति । तदनु मेदिनीपतिः मालाचरणसमुचितविविधालवार-हारितः सम्बन्धिगृहं समासाद्य राजकन्यां विधिनोपयम्यामुष्य पहाभिपरमदिपी- पदमदात्। प्रय तयोः बालात् कुमारोऽजायत, चिनवेड्क्टादिरिदि संशितोऽभूत् । अनन्तरमच्युतमहीमहेन्द्रो सात्य एवं समुन्नमदसापारणानुभावमत्सुदारं कमारमालोक्य शुभंयुनि दिने विदेश शाश्वत युवराजपदम् । चम्पूनिर्माणकालः। चप्रिय नूनमच्युतरायराग्यसमालिक्येव । अच्युतरायल राज्या- ·भिषेक एकोनत्रिंशदधिकपञ्चदशशततमे सिष्टीयसंवत्सरेऽभूदिति कलहस्तिशिला- लेखतो ज्ञायते । एतस्मात्कालादनन्तरमेव चम्पूनिर्माणकाल इति सिद्धम् । सार्वभौमाच्युतरायपुत्रस्य चिनवेङ्कटायौवराज्याभिषेकपर्यवसाना कथेयम् । चिनवेङ्कटाद्रोवराज्याभिषेकसमयो न क्वचिदपि लभ्यते । अच्युतरायाभ्यु- दये ( ३५२ श्लोके ) राजनाथेनोक्तम्-भच्युतरायस्य राज्याभिषेके तत्सूनु- चिनवटाद्रियौवराज्याई श्रासादिति । परमच्युतरायस्य राज्याभिषेक तदनन्तरं वा चिनवेष्टाद्रिौवराज्यं लेभ इति तु राजनाथेन न कचिदप्युकम्। अच्युतरायराज्याभिषेकरामये चिनवेङ्कटाद्रिावराज्याई पासीदिति राजनाथो- विरेतचम्प्वन्तर्गतवृत्तेन न सङ्गच्छते । तिरुमलाम्बाकथानकानुसारेण तु वरदा- म्बिकापरिणयात्प्रागेवाच्युतरायस्य राज्याभिषेकः सिध्यति, परिणयानन्तरच सुनोत्पत्तिरिति । एवञ्च पूर्वोक्का राजनाथोहिन कथमपि संघटते। अच्युत- रायस्य सिंहासनारोहणादशवर्षानन्तरं द्वादशवर्षानन्तरम्वा चिनवेस्टारे- योवराज्यपदलाभस्सम्भवितुमर्हति । अच्युतरायराज्याभिषेकश्चैकोनत्रिंशद- धिकपञ्चदशशततमे स्निष्टीयसंवत्सरेऽभूदिति चम्पूनिर्माणकालथत्वारिंशदधिक- पसदशशततमावर्षादनन्तरमेव न प्राक् । यतः विटीयसंवत्सरस्य द्विचत्वारिंश. दुत्तरपञ्चदराशतावथ्यच्युतरायस्य राज्यमभूत्, यतश्च भुवं शासत्येवा- च्युतराये चम्पूरियं निरमीयत, अतधम्पूनिर्माणकालोऽच्युतरायराज्यान्त- समयात्यागेव । तदित्थं खिशीयसंवत्सरस्य चत्वारिंशदुत्तरपञ्चदशशततम. द्विचत्वारिंशदधिकपञ्चदराराततमवर्पयोर्मध्य एव चम्पूनिर्माणमभूदिति दिक् । कविपरिचयः। चम्पूकी तिरुमलाम्बा चाच्युतरायस्य राज्ञो महिषी वभूव । हाम्पे- नाग्नि नगरे पिलमन्दिोऽच्युतरायस्य भूयसां ताम्रपानाम्मध्य एकतमे पोऽच्युतरायकृत सुवर्णमेरुदानगुडितमस्ति । प्रशस्तिश्वेयं बौद्ध प्रातिकम- लाम्बया नौकापनिवदा । इयं तिरुमलाम्बव चम्पूनिर्माग्री । अत्र चम्पूप. रोहतियाक्यानि प्रमाणानि । तन 'राजाधिराजाच्युतरायसार्वभौमप्रेमसर्वस्वविश्वासभुवा' इति पदं तिक- गलाम्बाया अच्युतरायमहिपाले प्रमाणम् । पाखनमाणमपीममेवा विराद- ·(७) यति । तेलगूभापायर्या रचिते विजयवितसमुनानि सुभद्रापरिणयापरपर्याये प्रन्येऽपि तिरुमलाम्बाऽच्युतरायमहिष्यवेत्युकम् । एतत्तु महामोदकरं यदनयतरकविसमं स्वोदन्तो न निगूहितः । प्रन्य- समाप्तिप्रकरणेऽनया स्वकलाविशेषस्फुटीकरणे नानादरोऽत्याहतः । अयञ्च ग्रन्थावसानगतः कविपरिचयो न केवल भूयः कौतुकमातनोति,अपितु रचयिच्या महान्तं महिमानमपि स्फुटमुद्घोषयति, सचानौध्रियते- इत्येकवाराकर्णनमात्रढावधारितनध्यकाव्यनाटकाल कारपुराणागमरहस्य- सारस्यानुषन्धसमिधानस्वाभाविकप्रतिभानुभावया विद्याविशेषनिरवविद्व- दरसकल कविकुत्तश्रवणानन्दचिन्तितानन्ताभीष्टफलाश्रयणविश्राणनकामगवी. भवशेषमापापिपयसविशेषोन्मेषचतुरिमगर्मितसरसप्रबन्धसन्दर्भया, विवि- धविद्याप्रगल्भराजाधिराजाच्युतरायसार्वभौमप्रेमसर्वस्वविश्वासभुवा, निरुपाधिक- महोपकारनिर्माणधर्मनिर्मलहृदयया, निखिललिपिविलसननियतवितरण- कृतदस्तदस्तारविन्दया, विरिवचञ्चलनयनानखाञ्चलसमुदञ्चितविपञ्चा- प्रपञ्चितपञ्चममधुरिमोदम्वनविकस्वरकण्ठस्वरया, विपुलतलातलविहार• विनोदसाकारावतीर्णशवपर्णासनवरवणिनीमतिनियिकया, नानादेशप्रतिष्ठि. तानेककविरचितवाजपेयपोएडरीकसर्वतोमुखमहाध्वरद्विजवरवितीर्यमाणाशीवि- शेपपरिपोषितमाग्यसौभाग्यया, नियतरक्तिकविकटुम्बया, तिरुमलाम्बया. निर्मित वरदाम्बिकापरिणयन्नाम चम्पूकाव्यमाचन्द्रतारकमभिवताम् । अयञ्च प्रन्थान्तसन्दर्भस्तिरुमलाम्बाया वैदुष्यं काव्यनाटकालद्वार• पुराणागमादिरहस्याभिन्नत्वमनेकभाषानेपुण्यं नानालिपिविज्ञावं कवि- कुटुम्बपालकत्वं धार्मिकत्वं द्विजवरराम बहुयज्ञानुठानशीलत्वं मन्दिरेष्व- न्येषु धर्मस्यानेषु च द्रव्यदानस्लेहं विद्ववनसमितिसंस्थापनत्रियत्वं कलाचातुर्य परिवगाष्टीसौभाग्यञ्च प्रष्टयति । सौन्दर्यावतारतया चास्या अभिनय. रूपबहुलमच्युतरायप्रेमसर्वस्वभूततया चास्या राजविसम्मपात्रत्वं सिध्यति। मरमा चम्मन्थादस्या उत्सर्पिणी उस्लेवाशक्तिः, स्फारीभवन्ती धिषणा वर्णनालायां प्रौदी वर्णचित्रेषु चातुरी च स्फुटमवसीयते । प्रचतास्वपि ·प्रचुरेषु समासतरनेषु विशेषणसोतस्सु च द्राक्षारसामोद इव कश्चन नारी- जनसुलभो मोदोऽस्याः कृतिमभिव्याप्नोति । कलैवेयं साहित्यविषयिणी रचनाऽस्याः। अपूर्व नवनात्र वस्तु । कृतियय प्रौदा । सकलकलाभिज्ञाया विदुष्यास्सन्दर्भोऽयं कलावतां विदुषां कृत एव । न च भूद्वैरकलेरस्य गुणा ज्ञातुं पाय॑न्ते । न कयापि तत्कालभषयाऽज्यकालभषया चा राय. विधायां भाषायां प्रन्यो निर्मातुं पायेत । समस्त महीमण्डले तिरुमलाम्बा स्वसमयेऽद्वितीयवाभूत् । कृतिरिय चम्पूरित्यभिधीयते । अगिगुराणे काव्यादर्श साहित्यदर्पणेषु मित्रं चम्पूरित्युक्तम् । मिश्रशब्देन च गद्यपञ्चमयो चम्पूरित्ययों गृह्यते । हेमचन्द्रेण च चम्पूलक्षणे कश्चिदिशेपो दर्शितः । तदनुसारं चम्पूर्णद्यपद्यमयी साझा सोच्छ्वासा च । हेमचन्द्रोको विशेषस्तु चम्पूकर्तृभि- नांनुसतो यतः प्रसिद्धेषु नैकेषु चम्पूपन्यत्र साइन्वोच्चासत्वनियगो नोप- लभ्यते । चम्पूमाहित्यं भारत वर्षे प्राचीनसययाद्विख्यातमस्ति। पालीभाषायां गीर्याणवाएयां जातकमालापञ्चतन्त्रहितोपदेशादयो प्रन्या गद्यपथमयाः। चम्पूलक्षणं पेष्वपि प्रवन्धेषु घटते परं नेते चम्पूसंज्ञा भजन्ते । तदेवं चम्गूलक्षणेऽतिव्याप्तिवारणाय पम्वतन्त्रादिप्रन्थानां लक्षणप्राम चम्पत्वं निराकडे विवेकः समुचितः । तथाहि पञ्चतन्यादि. अन्येषु पद्यभागस्य विशेषपदवं दृश्यते। विरोपोऽर्थः पोषु समावेशितः, गये च स एव विशदीकृता, कृपाभिरसभिदशिवः1 चम्पूकाम्यपु च पद्य भागस्य न विशेषस्थानत्वम् । कथायाः कियाधीशोत्र पये कियाव गये इति जातकप्रन्या च मिधं पारिति यातं प्रकीमिति च द्विधा । धम्यं चैवाभिनयं १ प्रकीर्ण सफलोक्तिभिः-अमिपुराणे २ गपपपमयी फाधिधम्पत्रिस्यभिधीयते काव्यादरों गधपधमय काम्यं परित्यभिधीयते साहित्यदर्पण ५ गपचमयी साह सोमासा घम्पू: हेमचन्द्रा- ·। पद्यगद्ययोरुभयोरपि समकोटिखमेव । नैकतरस्यैव प्राधान्यम् , अपि तूभ. योरेव विशेषः । अन्मच नान गद्यस्य पद्याश्रयत्वम् । अपि तु गद्यपद्ययोख. न्तुपटयोरिव परस्परं सम्बन्धः। किन्च पञ्चतन्यादिपु प्रन्येषु गर्य सुगम- मकिटच । वैदी च रीतिः । थम्मन्येषु समाराबहुला गोही रीतिः । मार्गध दुरूहः प्रयत्नापेची च। कथायाः सोतव सरस्वत्या हव वर्णनसिकतास्व. हरयतामेति।सूक्ष्मतरं च स्थातत्त्वं विष्टसम्बन्धी नर्व्यवधीयते। वर्णना. नीमानि वरुपिणी धिपणामुत्प्रेचातिशयोक्त्याद्यलारप्रयोगशक्तिच प्रकटयन्ति। शब्दवैचित्र्येणार्यवैचित्र्य तियेधीयते । अस्य चम्पूकाव्यस्य गर्थ रायसुबन्युरिटनी गद्यस्य नुलना गच्छति । यस्यां चम्चा तिक्षमताम्बया संस्कृतभाषायां महन्नैपुण्यमदर्शि । अस्याश्चमवा अध्ययनात्तिरुमलाम्बाया विविधोपस्मृतिः प्रतीयते । वर्णनपु ५ कयाम्विच्छन्दानां सर्वे पर्यायास्समुालभ्यन्तै । तथाहि करकरवा- लादीनां शम्दानां सर्वे पर्याया थत्र विद्यन्ते। मार्गश्नात्र गम्भीर प्रोज इति नाना साहिले व्यपदिशः । वाक्यानि समामबहुलानि भावगम्भीराणि च, परं न तु माधुर्यव्यमाने । अन संस्कृतसाहित्यप्रसिद्धेभ्यो दीभ्यः घमासेभ्योऽपि दीपतरः समासो दरीदृश्यते- निरन्तरान्धारितदिगन्तरकन्दलदमन्दगुधारसविन्दुमान्दतरपनापन- पृन्दसन्देहकरस्सन्दमानमकरन्दविन्दुषन्धुरतरमाकन्दतरकुलवराकल्पमूदुल- सिम्ताजालबाटलमूलततमस्त्रकमिलदलघुलपुलयऋतितरमणीयपानीयशा- विधवालिकाकरारविन्दगलन्तिकागलदेलालवराटतपनमारकस्नूका- विचौरममेदुरलघुतरमधुरशीतलतरमलितधारानिराकरितदीयविमल. विलोचनमयूसरेसापसारितपिपासायासपथिकलोग्रन् । पृ. ३१-१२ यदि परियं केवलमेवंविधन दीर्घसमासबहुलेनैव गयेन प्रथिताs. भविप्पत प्रध्येतुरम्पयनरचिश्मर एरा शिथित्यमदिश्यत् । तथाहि कादम्बरी. इचरितमानपदीर्पतयः क्रियात्मनासा परस्नो, ठतरतयोः कतिपयो. ग्राम्यपनमायाप्पेनुः अमो भवति । एतयोरनुप्रासो न कमप्यपूर्व पहि. मानमापति, नविशेषरामराकान्तः शन्नसमुचपरच म्लानि जनयति ।

·दर्भादिवाहुल्यादार्याक्तारण्येष्विव समासप्राचुादन गतिरसुकरा । कथमपि लब्धायामपि गतौ पयिकस्य हिंस्रपाणिभयमिवाध्येतुः सर्वदेव दुरूहार्यपदति. ष्टताभयन्तु सततसनिहितम्। परमस्मिन् चम्पूकाव्ये गयपद्ययोस्संमिश्रणमध्येनुः श्रमापनौदाय विनोदाय च, सुविन्यखपदगर्भिताना गद्यस्थवाक्यानामेक- परतापरकनिीवतादोषापनयनाय चालम् । गद्यावसाने पy पद्यापसाने च गद्य. मित्युभयोर्गद्यपद्ययोरव्यवहितोत्तरमन्योन्यानुसरणं पर्वतयानमिव पणे पुरुषमुन्नमयति क्षणेऽधोनयति । इम उन्नयनाधोनयने रसवैविध्यं प्रयच्छतो विभामस्थाने च भवतः, चम्पूवनयात्रां च सुकरां सुखनिर्विशेषाम्च जनयतः। काव्यालङ्कृतयः । प्रन्योऽयं नैकैरलवाररलतो विराजते । तत्र कैननालङ्काराःप्रयन्ते। अनुप्रास:-तल्लक्षणं यथा- सरूपवर्णविन्यासमनुप्रास प्रचक्षते-भामहः वर्णमाम्यमनुप्रासः-मम्मटः अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येपि स्वरस्य यत्-विश्वनाथ: उदाहरणानि- तवैव मोग्या धरणीन्द्रचन्द्र गुणान्क्वायानुगुणा पुरन्धी। अनुप्रदेश प्रसयन धास्या ग्रहाण पाणि किमहो दिलम्वः।। पृ. १४१ प.१२. यत्र स्वरवैषम्यपि कारस्य साम्यम् । अर्थान्तरन्यासः-तहलक्षणं यथा- शेयः सोऽर्थान्तरन्यासः वस्तु प्रस्तुत्य किश्चन । साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः-दरडी उपन्यसनमन्यस्य यदर्थत्योदिताहते । शेयः सोऽर्थान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगतो यथा-भामहः सामान्य या विशेपो वा तदन्येन समध्यते । यतु सोऽर्थान्तरन्यासः साधयेणेतरण पा-मम्मटः ·सामान्यं या विशेष विशेपत्तेन वा यदि चयं च कारणनेदं कार्यख व समयते । साधम्रोतरेणान्तरन्यासोऽध्या ततः-विश्वनायः उदाहरणानि गृहीतमाने युधि बोलम्पे कृपानिधिः श्रीनरसिंहदेवः । सतां न्यपेयासमरास्वसेनां सतां प्रसादः सजोन रोपः। पृ. ६५०४७ अन्न 'युभि चोलभूपे गृहीतमा धीनरसिंहदेवः समरात्स्वसेनां न्य- घद्ययं विग्रेपः 'सतां प्रसादः सहजो न रोपः । इत्यनेन सामान्येन समयते। कयाचिदाकुसितमुक्शाखस्तः प्रसूनान्यदितीर्थ पूर्वम् । वर्ष पयादिव सानुनापस्तीमानुरागं हि तनोत्युपेचा ॥ पृ. १६२५. १४३ मत्र 'कयाचिदातुम्चितमुख-शाखस्तरः पूर्व प्रसूनान्यविताय पश्चात् सानुताप इव ववर्ष' इत्यय विपः 'तीयानुग्गं हि तनोत्युपेक्षा' इति सामा- न्येन समर्पते। उत्ता-तालवणं यथा- अन्यथैव स्पिता वृत्तिवेतनस्यैतरस्य बा । मन्ययोदयते यत्र तामुत्प्रेचा विदुर्यथा-दएडी अविवचितसामान्या चिम्चिधोपमया सह । अतद्गुणकिनायोगादुनातिरायान्विता-भामहः भरत्सम्भावनौरज्ञा प्रकृतत्य समेन यत्-मम्मट: भवेत्सम्मावनोत्प्रेक्षा- विश्वनायः उदाहरणानि- मधुनतारादितमन्युरेसादा मयुधीरपना विभाति । खदागमानन्दविशेषाधिभुशरस्सन्दमिवोद्वहन्तो।

·अत्र भ्रमरापादितमन्युरेसास्सन्दा मधलक्ष्मी राजागमानन्दविशेष.
शंसिनं भुजापरिस्पन्दमुद्वहन्ती सम्भाव्यते ।
उपमा-तलक्षां यथा--
यथा कथंचितसादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते ।
उपमा नाम सा-
दण्डी
विरुद्धनोपमानेन देशकालक्रियादिभिः।
उपमेयस्य यत्साम्य गुणलेशेन सोपमा-मामहः
साधर्म्यमुपमा भेदे-
मम्मट:
साम्यं वाच्यमवैधय वाक्यक्य उपमा द्वयो:-विश्वनाथ:
उदाहरणानि-
दुरधाम्बुराशिलहरीव तुषारभानुमर्थ नवीनमनपा सुकवेरिवोफिः ।
प्रत्यङ्मुखस्य यमिनः प्रतिभेव बोधं प्रास्त भाग्यमहितं सुतमोम्बमाम्बा ।
पृ० ८७ प.६१
अनोम्बमाम्वा दुग्धाम्बुराशिलहर्या, सुकवेरुक्त्या, प्रत्यङ्मुखत्य यमिनः
प्रतिभयोपमिता । तया प्रसूतस्य सुतस्य तुषारभानुना, नवनार्यन, बोधेन
च साम्यमुपनिवदम् ।
मुहुः सरोवारिपु केलिलोला निमज्जनौन्मज्जनमाचरन्ती ।
बलाहकान्तःपरिहश्यमाना सौदामिनीवाजनि चञ्चलाती ।।
पृ. १६८ प. १५२
अत्र चञ्चलाक्षी सौदामिन्योपमीयते। सरोवारिषु तस्या निम उजनी-
न्मजनस्य सौदामिन्या बवाहकान्तर्वर्तनेन समता समुद्भाविता ।
अपि चासिन्काव्ये साम्याप्रितमपूर्वमेवार्थवैचित्र्यं प्रदर्शितं तिरुम.
लाम्बया । तत्कृतं साम्यारोपणन्य नवामर्थशक्तिमुखासयञ्चमत्कृतिविशेषं
यते । तथाहि-सरस्वपि कविकुलप्रतिपादितेषु बहुलेषु सन्ध्यावर्णनपु कवि-
फुलशेसरीभूतायास्तिरुमलाम्बायाः सूर्यास्तमयवर्णनं कामप्यपूर्वा साथै तनौति।
अपरगिरिसरचोरातपच्छायलेशैईरितमलिनवरञ्चितस्यांशुमाली ।
कलितदिनधेनो कपठरकन रकं विरामरनिजपादः श्मश्रुलं प्रोथमासीत्
पृ.१७११.६

·मत्र पर्वतस्य वरनुरूपत्वं सूर्यकिरणानो व्याप्रमुखश्मशुरूपत्वम् अंशुमा- लिनश्च मुखरूपत्वं दिवसस्य धेनुरूपत्वमंशुमालिनी मुखस्य रत्वे धेनुभक्षण- निदानवम्ब प्रोकम् । अग्र विस्तृतं युद्धवर्णनं युद्धावलोकनपुरस्सरमेव विहितमित्यामाति । रणभूमिं सान्तःपुरो भूपतिर्याति स्मेति वनमवता जूलियसमहोदयेन प्रतिपादितम् । वरदाम्बिया मध्यस्य वर्णनमसामान्यां नवतां पुष्णाति कविललाम- भूतायास्तिरुमलाम्यायाः प्रतिमाविशेषस्य- परचममखिलमाक्रम्य नियतमन्योन्याभिलपितान्यूनाभोगसमुनयोरा. हवचोरहयोरन्तरा विमिति न शून्यता मध्यभुवि विद्योतताम् । पृ. १३७-३८ पुष्पेषुः केदारजीवीच द्विपरितं भ्रमररूपं झारपीजं सरधे पररूप धालवालवलये रोपितवान् इत्यही विचित्रवार कविप्रोटोक्ति:- उस्चेन्नमिताप्रमन्पविततं पनवयं वन्धुरं विघ्राणा रसिकोऽपिरान्मधुकरो यदर्भमम्भोरुहः । नित्यं पातयता दिपत्रितमो बारवीज निज सत्प्रायः परसालवालवलये पुष्पेषुणा रोपितम् ।। पृ. ११५०१२१ मधुवतास्तरणोपवनमवनेषु पर्ण लतामु घणं तर दयमाना लता- तरुमिथुनानामन्योन्यसन्देशदूता इव समलक्ष्यन्त इत्ययमयों नैसर्गिनीमतवा- म्चास्याः कल्पनाराकिगुदाहरति- भमारमधुरमाररववादवातपाटवाः, तरुणोपवनभवनेषु सितपक्षपटलटितपरस्पनुरागभरितानां लवाव समिथुनानां परस्परप्रेश्या- कतिवयातायाठा दूता व समारयन्त मनतनावाःपृ. १५१-११२ अपरायायाः पुरस्ताद्रं स्थितायाः कमेण चमूलं प्रपशायाः पूर्व रस्थितया कमेरो तया वरां प्रपधया नवोल्या शाम्यप्रतिपादनं कोस्तीण युर्दिम्पनलि- ·. स्थितां पुरस्तादतिदूर एव क्रमेण च स्वस्य वशं प्रपन्नाम् । वोढा नोंढामिव सानुरागश्छा तरुः कौडगतामतानीत् ॥ पृ. १६३-४ प. १४६ पारसवाया-तल्लक्षणं यथा प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथितादस्तुनो भवेत् । ताहगन्यव्यपोहश्चेच्छाब्द आर्थोऽथवा तदा ॥ परिसङ्ख्या- विश्वनाथः उदाहरणानि- भङ्गस्तरङ्गमालिनि, परामिलापः सुकवित्वशालिनि, सन्मार्गलङ्घन सन्दमास, विपयवृत्तक्रगश्छन्दसि पक्षपातः, पतङ्गेषु इत्यादि पृ. १६-२२ पत्र कथिताद्वस्तुनस्तर मालिनोऽन्यस्य लोकस्य व्यपोह इति परि- संख्या । टेपगर्भिता चेयम् । भाशब्दस्य कालोलजालं पराजयश्चेत्यर्थद्वयम् । एवमन्यत्राप्यूयम्. यमकम्-तल्लक्षणं यथा- श्रव्यपैतव्यपेतात्मा या वृत्तिवर्णसंहते। यमकं तय पादानामादिमध्यान्तगोचरम् - तुल्यश्रुतीनां भिमानामभिधेयैः परस्परम् । प्रसादि स्वाभिधानं च यमकं कृतिनां मतम् ।। प्रतीतशम्दमोगस्ति सुश्लिष्टपदसंधि च । प्रसादि स्वाभिधानं च यमकं कृतिनां मतम्-- भामहः अर्थ सत्यभियानां वर्णाना मा पुनः श्रुतिः यमकम्- मम्मट सत्यर्थे पृथगर्यायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः। फमेण तेनैवावृत्तिर्यमकम्- विश्वनाथः यावृत्ति वर्णसंघातगोचरी यमकं विदुः-कुवलयानन्दा उदाहरणनि- तेने तुलापूरुपदानपूर्व तेनेह नानाविधदानजातम् । स्ये भवन् यदपि सूक्ष्मलदः स स्थूललतोऽपि विहापितेषु ॥ पृ.८२ प.५२ दराडी ·अत्र भिन्नार्ययोः तेने तेने(ह)शब्दयोः पुनरावृत्तिर्यमकम् । रूपकम्-तलक्षणं यया- उपमैव तिरीभूतभेदा रूपकमुच्यते दएडी उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य रूप्यते । गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तहिदुः-भामहः तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः मम्मट रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरसहव विश्वनाथः उदाहरणम्- अरविन्दवन्धुकरविन्दपिघाने चपलेन बालशशिना व्यपनीते । घुमणं वियन्मघवनीलकरण्डागलितं यया पनमहश्यत सम्ध्या ।। पृ. १७३.१५८ अत्र वियति करण्डत्वम्, कमलिनीनाये पिधानत्वम् , शशिनि बाल- स्वम्, सन्ध्यायां घुसणत्वं चारोपितम् । विरोधः-दलवणं यथा- विरदाना पदार्यानां यत्र संसर्गदर्शनम् । विशेषदर्शनायव स विरोधः स्मृतो यथा दण्डी गुणस्य वा क्रियाया वा विद्वान्यक्रियाभिषा। या विशेषाभिधानाय विरोधं तं विदुर्बुधाः- भामहः विरोधः सोऽविरोधऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः- मम्मट: जातितुभिजात्यायेगुणो गुणादिभित्रिभिः किया क्रियादन्याभ्यां यद् द्रव्यं द्रव्येण वा मियः । विश्वामिव भासत विरोधोऽसौ दयाकृतिः विश्वनायः उदाहरणानि- विलसत्तरवारिधारोऽपि विजृम्मितप्रतापः, वितरणोउज्वल वृत्तिरप्य. वितरणोज्ज्वलत्तिः, भजनार्दनोऽप्यनन्तभोगाश्रयः इत्यादि .१८-१९ भत्र विरुद्धानां पदार्यानां संसर्गदर्शनम् । अत्र वारिपाराधरस्य प्रकृय. टापावलिमबिस्तत्वम् धनन्तमोगाश्रयस्य चाबनार्दनत्वम् इति विरोधः । विलयन्ती तरवारेघोरा यस्येति विग्रहे विरोधपरिहारः । एवमुत्तरदापि - ·जनानामर्दनो म भवतीति यौगिकार्यमादाय परिहारः। विरुवानां पदार्यानो च संसर्गदर्शन विशेषदर्शनायैवेति बोध्यम् । श्लेप:-तलक्षणं यथा- विष्टमिष्टमनेकार्थमेकरूपान्वितं वचः- दण्डी उपमानेन यत्तत्त्वमुपमेयस्य ग्राध्यते । गुणकियाभ्यां नाना च छिटं तदभिधीयते- मामहः वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भाषणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दाः लषोऽसावकरादिभिरष्टधा-मम्मट: लिटेः पदेरनेकार्याभिधाने ठप उच्यते विश्वनाथः लषः सर्वासु पुष्णाति प्रायो पक्रोक्ति घियम् । मिद्विधा स्वभावोतिर्वक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम् ॥ फुवलयानन्दः उदाहरणानि- प्रलादमानसहितो नखरात्युदप्रविक्रान्तिरश्रमकृतोरुहिरण्यदानः । यस्सिंहसहननतानुसरज्जयश्रीनिष्कण्टकां वसुमती निखिलामतानीत् ॥ पृ.८-प. १२ अथ प्रथमद्वितीयतृतीयपादेषु विशेषणानि नृपति नृसिंह नृसिंहावतारं विष्णुञ्च विशेषयन्ति । अर्थद्वयन्तु टीकायां स्पष्टीकृतम् । सम्प्रत्यहं पुष्पवतीति वातव्याधूतपल्लवकराञ्चितचेधितेन । मा मा स्पृशेति सहसैव निवारयन्ती वासन्तिकामलिमियोपगता न काचित् ।। पृ. १६३ प. १४४ थत्र पुष्पवतीति पदस्य 'कुसुमवती' 'रजस्वला' चेत्यर्थद्वयम् । सहोक्तिः-तालक्षणं यया- सहोक्विः सहभावस्य कथनं गुणकर्मणाम् दराडी तुल्यकाले किये या वस्तुद्वयसमाश्रये । पदेनकन कध्येते सहोक्तिः सा मता यथा- सा सहोक्तिः सहार्यस्य पलादेक द्विवाचकम् - सहार्यस्य मलादेकं यत्र स्यावाचकं द्वयोः । स सहोक्तिमूलभूतातिशयोकियदा मवेत्- विश्वनाथः भामहः मम्मटः

·दरडी
उदाहरणम्-
उजासैः समनधरुत्सवाः प्रसिद्धि प्रासादन सह महतां मनौभिराशाः ।
आशीनिस्सममुदगुदगनादाः काराभिस्सममगलन कलिप्रकाराः ॥
पृ. ८८५०६३
अन सदार्थस्य बलाद् द्वयोरेकं वाचकम् ।
स्वभावोक्तिः-तहदणं यथा-
नानावस्य पदार्थानां रूपं सादादिगण्वती।
स्वभावोतिश्च जातिरचेत्याचा पालङ्कृतियथा-
स्वभावोलिरकार इति केचित्प्रचक्षते ।
थर्षस्य तदवस्थत्वं स्वभावोभिहितो यथा-
भामह
खमावौतिस्तु हिम्मादेः खक्रियारूपवर्णनम् विश्वनाथ:
खमावोक्तिः स्वभावस्य जालादिस्थस्य वर्णनम् कुवलयानन्द:
उदाहरणम्-
हस्तेन हस्वमवकृप्य रदो रदाभ्यां संघव्य निष्टरहतिस्फुरितस्फुलितम् ।
पएटा निनादमुसरी करिणौ तदीयौ चण्डाहवक्रमचमत्करणं व्यताम् ।
पृ.६८ प.४४
अन्न इखिनौदस्तादस्ति दन्तादन्ति युद्ध इस्तिजातिस्थस्वभाववर्णनपाम् ।
संस्कृतसाहिले वीणां रूपवर्णन प्रायिकम् , पुष्पाणां सौन्दर्यचित्रणन्तु
काचित्कम् । परमखि व स्तोत्रप्रयं शराचार्यनिर्मितम्-(१) विष्णुपादा-
दिकशान्तवर्णनम् (२) शिवपादादिकेशान्तवर्णनम् (३) शिवकेशादिपादा.
न्तवर्णनम् । तत्र च विष्णुशिवस्तुतिव्यपदेशेन पुरुषस्य पादायकानां वर्णनम् ।
परमेतत् पुषपातं पुरषवर्णनमस्ति । अत्र चम्पूहाध्य तु श्रीकृतं पुरुपवर्णनं
रयते यत् विस्तृततमेपि संस्कृतसाहिले नोपलभ्यते । विक्रमलाम्बया
पत्सुरध्युतरायस्याचरपदं चित्रं चिमितम् । चिमं चैदमपूर्वामिपमाभी
पचियभिज्ञाभिरततं संस्कृतसाहिलेलं पदं यत्ते।
छन्दांसि ।
पनि तान्यन प्रयुनि तिरुमलाम्या । तेषां समासतोऽध खपणा-
दिनिस्प्यते।

·आर्या-तल्लक्षणं यथा-
यस्याः प्रथमे पादे द्वादशमानास्तथा तृतीयेऽपि ।
अष्टादश द्वितीये चतुर्थक पञ्चदश सार्या ।
नेदं वच्छिन्दः, परं मात्राच्छन्दः । प्रथमे पादे द्वादशमात्राः,
द्वितीयेऽशदश, तृतीये द्वादश, चतुर्ये पञ्चदश ।
उदाहरणम्-पद्यम् १५१
अनुष्टुप-तल्लक्षणं यथा-
श्लोक पाठ गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् ।
द्विचतुःशादयोहिरवं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।
विधिर्यथा
रगानि --4. ७,२५,५५, ७३, ४, ५४,६०,६२,१०८,
(११४.
इन्द्रवजा-एकादशाक्षरमिदं छन्दः। प्रतिपादमेकादशवर्ण भवन्ति ।
लक्षणं यथा
स्यादिन्द्रवन्ना यदि ती जगौ गः ।
विधिर्यया-
उदाहरणानि-पद्यानि २, ६, ४१, ४, ५२, १३६, १४८.
उपेन्द्रवजा-सामान्यत इन्द्रवनावत् । तालवणं यथा-
उपेन्द्रवजा जतजास्ततो गौ ।
ििधया-
उपजाति:--तालक्षणं यथा-
स्पादिन्द्रमा यदि तो जगी गः । उपेन्द्रवना जतजास्ततो गो।
अनन्तरोदीरितलममाजी पादौ यदीयायुपातयस्ताः ।
पत्यं रिलान्यास्यपि मिथितागु स्मरन्ति जातिविदमेव नाम ।
इन्द्रप पिन्दरमायोमिश्रणमुपजातिः । पुचित्पादेन्द्रियमा केयुधिः
दिपा । प्रतिपादमदरापः । विधिर्ययेन्द्रकोपेन्द्रवमयोः ।
~~
लक्षित-सम गुरवि कल्पितमिति शेयम् ।

·उदाहरणानि-० १, ४, ८, ११, १२, २०, २१,३४,४५,
L०, ५३, १५, ६,६८, VE, १६, १८, १०७, ११०, १११,
११६, ११५, १२५, १२६, १२५, १३४, १३६, १३८, १४०,
१४२, १४३, १४६, १४७, १४, १५०, १५२, १५३, १५४,
१६२,१६६,१६८, १७..
रथोद्धता-एकादशाचरं छन्दः । तस्लदणं यथा--
रान्नाविह रथोद्धता लगी।
विधिर्यथा ----
उदाहरणम्-५० ६५,
शालिनीतल्लदणं यया-
मात्ती मोचच्छालिनी वेदलो।
प्रतिपादं द्वादशातराणि । पिभिर्यथा ---,
उदाहरणानि-५० ३२, ३६, १८,
स्वागता तल्लक्षणं यथा-
स्वागतेति रनभाद् गुरुयुग्मम्
प्रतिपादमेकादशवर्णाः
विधिर्यया
उदाहरणानि-१० ५, ४८, ५६, ८२, Et, १५७, १५, १६५
द्रुतविलम्बितम्-तल्लपणं यथा-
हुतविलम्यितमाह नमी भरी
प्रतिपादं द्वादश वर्ण विधिया-
उदाहरणानि-प. ३५,१५४
औपच्छन्दसिफम् (पुष्पिता प्रापरपर्यायम् )-तलवणं यथा-
वदन्त्यपरवयत्राख्यं वतालीयं विपश्चितः ।
पुष्पितामामि देविदापरछन्दसिकं तथा ॥
उदाहरणानि पुपिताप्रारयन्दोरिवेदने निरूपितानि

·।
पुप्पिताया-(औपच्छन्दसिकापरपर्यायवाच्या) तल्लवणं यथा
अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजो जरजाच पुष्पिताप्रा ।
रामपादयोस्त्रयोदश वर्णाः विधिर्यथा
विपमपादयोादशाचराः। विधिर्यया
इदमर्धरामवृत्तम् ।
उदाहरणानि- प. १०, ६२, ६६, ८६, १००, १४३, १६.,
(१६४, १६१.
वंशस्थम्-तालपणं यथा-जती तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ।
प्रतिपादं द्वादश वर्णाः। विधियथा ---,---,---, -~-
उदाहरणानि-५० ३, ५, १६, ५४.
कलहंसा-तल्लवणं यथा - सजसा सगौ च कथितः कलहंसः ।
प्रतिपादं प्रयोदश वर्णाः। विधिर्यथा . --~-
~~~-~~-, -
उदाहरणम्-प.१५४.
मजुभापिणी- तलवणं यथा-
सजसा जगी भवति मजुभापिणी
प्रतिपाद प्रयोदशपर्णाः। विधिर्यथा
उदाहरणानि-५.६३, १०५.
प्रदर्पिणी-तलवणं यथा--
श्याशाभिर्मनजरगाः प्रहपिणीयम् ।
प्रतिपादं त्रयोदश पो:-विधिया-
उदाहरणानि-प. ४२, ६३
पसन्ततिलफा-सलपणं यथा-
उप्रा सन्ततिला तमगा जगी गः ।
पतुर्दशपर्णात्मरमिदं चन्दः । विधिर्यथा ----~~~-~~-~-
उदाहरणानि- ५.१३, १८, १९, २२, २३, ४,१, १,६४,
1,01,८७.१.1,1,1,1,१२९, १२८, १३.,
११२, ११, १३, १४, १५, १६, १९९

·मालिनी-तसवणं यया-
ननमयययुत्तेयं मालिनी मौगिलोकः।
प्रतिपाई पञ्चदश वर्णाः । विधिर्यया .ww,wwr,---,---,---
उदाहरणानि-५• ३८, ८५, ११, १३, १०३, १०६, १५६.
पृथ्वी-तल्लक्षणं यया-
जसा उसयला वमुग्रहयविश्व पृथ्वी गुरुः।
प्रतिपादं सप्तदश वर्णा विधिर्यथा--riw-~-~-
उदाहरणम्-५० ८० ।
मन्दाक्रान्ता-तालदणं यथा-
मन्दाक्रान्ता जलधिषहगम्भी नती वाद् गुरू चेत् ।
प्रतिपाद सप्तदश वर्याः। विधिर्वथा----~~~
उदाहरणम्-प. १७
नर्कुटकम्-राह्मवणं यथा---
दयदशभिर्नजी मजला गुरु नछुटक्स् ।
सप्तदश वर्णाः । विधिर्वथा
उदाहरणानि-५० २६, ४५॥
शिखरिणी-तलवणं यया
से रुदैरिया यमनसभला गः शिखरिणी। प्रतिपादं सप्तदश वर्णाः ।
विधिर्यया ----------
उदाहरवानि-प. २३, ४०, ११३ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्-तसवणं यया-
सूधियदि मः सजो सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् । एकोनविंशति वर्माः ।
विधिया
उदाहरणानि प.-१४, २४, २९, ३०, ३१, ६६, ७, ८८,
८६,१४,१५,१.१,१०४, १२१, १२३, १२, १३१ १७१,
१७२, १३1
स्त्रग्धरा-तलवणं यथा-
प्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता बग्घरा कीर्तिवयम्।

·( २२ ) प्रतिपादमेकविंशतिवर्णाः । विधिर्यथा - --, उदाहरणम्-प-५६ । वियोगिनी-सुन्दरीत्यपरपर्यायात्मक छन्दः। तल्लक्षणं यथा- विषने समजा गुरुः समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियोगिनी । विषमपादयोर्दश वर्णाः । विधिर्यथा-----, .--, v~~-I समपादयोरेकादश वर्णाः । विधियथा-----,---, -~-,-- । इदमर्धसमवृत्तम् । उदाहरणम्-प. हरिणीप्लुता-तलक्षणं यथा- सयुगात्सल विषमे गुरुयुजि नभौ च भरी हरिणीप्लुता । विधिर्यधा-विषमपादयोः-~~-, --- --- --1 समपादया:-~~-~-,---- उदाहरणम्-५०७३। धन्यवाद अस्य प्रन्यस्य प्रकाशे समुत्युकाः 'एम्. ए., एल. एल.बी.' इति विरुदभाजो लवपुरप्रतिहिते पसनदीयन्यायमन्दिरे समुपगतन्यायाधीश- पदास्तत्रभवन्तो बगशीटेकचन्दमहाभागा मे धन्यवादाहीः । अन्य पा. ग्मिन् पेन स्पृहणीय परिधर्म कृतपूर्विणो मम सहायभूताः साहित्यसुहृद- स्नुस्यास्पु ष विशेषतो वासवदत्तासम्पादकः एल ए ने महोदयः । एत- मन्यसंशोधनेन इलिशभापायां मया लिराितस्यतयापूपोदातस्य देव. गिरानुवादेन च मम प्रितनान्तवागी एम्. ए., एम. मी. एन. पद. विभूपिनो पदीयशापी प्रशंसामति' । मग चिन्तमाया भाशयन्द्ररतने तपासायमिजलिसभाषामा. मनूदितम्, सध हैन पसनदीयविश्वविधालयस्य एम. ए. परोपायो निबन्ध से समस्तिमासीत् ।

·[कुलपरम्परा अथ वरदाम्बिकापरिणयचम्पूः अस्ति खलु समस्त जगदानन्द-मूल-कन्दलम्, इन्दी- वर-कुल-तपः फलम्, इन्दिरारमण-हदान्तर-सत्वपरिणतिः, नत्वाहं गुरुवरपादपप्रयुग्म प्यात्वा तं दृदि जगतीपति महेशम्। मान्यत्रीवृधवरलक्ष्मणस्वरूपै- रादिष्टः किल कुतुकं तनोमि किश्चित् ॥ १ ॥ अम्वापरिणयाख्यायो कुवै चम्प्यां मनोरमाम् । टीका विद्वन्मनोमोदकारिणों केशहारिणीम् ॥ २॥ अप्रसिद्धपदन्यासटर्मात्रापदानरैः । दुनोति मानस चम्पूर्दुस्दा रसर्वेदिनाम् ॥ ३ ।। तदर्यमर्थमाहत्य पूर्तिाच्या विधेलिमा । कौशयेशणयोगाभा विवद्भिः सा विदेलिमा ।।४।। "काध्यं यशोऽर्थकृत घ्यवहारविदे शिवेतरचतये । रायः पर- • निवृतय कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥” इत्सलद्वारातहर्माणाचार्यकिः कविकुलपरम्परापरिप्राप्तं काव्यं निःश्रेयससाधनमित्लवधारयन्ती प्रकृत. काव्यप्रचयपरिसमाप्तिकुशलम् “ आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि विन्मुखम् " इति विविधमङ्गलमध्ये पस्तुसंकानिरूपं माल खमूलपूरुषः वर्णनमभिसंदरती मुघाकरकीर्तनमारमते मूर्तिमतीव सरस्वत्सम्बा कवि- इलरोसरीभूताजाधितसाम्मा तिक्ष्मलाम्बा । अतिपदं सांप्रतमपि अथ ·चन्द्रवंशवर्णनम् ] शङ्कर-किरीट-शृङ्गाटक-प्राङ्गणोपलाल्य-शैशवः, सलिलराशि- लहरी-लासिका- नटन-विलासारम्भ -गुम्फित - कुसुमाञ्जलि- समञ्जस-किरण-मञ्जरीकः, निखिल-देवत-कुल-जीवन-कला- सारणी-समुदय-सुधासार-कासारः, वैसारिण-केतु-जीवातुः, ओषधीपति म । तद्भिद्यमानतास्फोरणार्यम् । खल्विति वाक्यालक्षारे निधयार्थे वा । समस्तस्य जगतो य थानन्दस्तस्य मूलभूतं कन्दलमिव नवापुरमिव, इन्दीवराणां नीलोत्पलानां कुलस्य समूहस्य यत्तपः-नोरे नालरूपैकपादावष्टम्भेनावस्थान- रूपम्-तस्य फलभिव, इन्दिरारमणस्य लक्ष्मीविलासिनो भगवतो विष्णो- दो यदान्तरमन्तर्भागस्तरस्यं यत्सत्वं तस्य परिणतिरिव, “चन्द्रमा मनसो जात." इति श्रुतेः । शङ्करस्य भगवती महेश्वरस्य यत् किरीट जटाजूटरूपं मुकुटं तदेव nाटकं वर्मचतुष्टयमेलनस्थानम्-अतिविस्तृतत्वात् , तस्य प्राङ्गणे याभोग उपलाल्यम् उपलालयितुं योग्य शैशवं बालभावो यस्य तारयः, भगवतो यालेन्दुशेखरत्वात् । सलिलराशिः जलधिवस्य या लहया पीचयता एव तासिका नर्तक्यतासां यो नटनविलासस्य नर्तनपिन- मस्याऽऽरम्भस्तस्मिन्नवसरे गुम्फितो प्रथितो यः कुगुमालिः पुष्पाजलि- रणलिमितानि पुष्पाणीति यावन् , पधितपुष्पाालिपेदन लौकिका प्रसिमः मसादी विरितिविशेषेणारोपितः कुसुमापलिरभिप्रेयते "गुलदस्तेति प्रसिद्धः, सामजसा तसही किरणमनरी यस्य स तयाभूतः,निखिलस्य देवतफुलस्य देवममुदयस्य जीवन प्राणभूता याः कलादूपा या सारण्यः फुल्याः, जल. प्रवाहापा, सारपन्ति पाध्यन्ति प्रलमिति ध्युत्पत्त, तासो समुदयस्य गुभासारभूतपीयूनिप्पदभूतः कासार व सटाफ इस । प्रतिप पन्दोशनीयते सन हेतुथ देवानां सहसास्वादनमेवेति पुराणवार्ता सन्ग- सिरसगुदा । सारिणा मानः । मानो पेशारिणोऽएडजः समरः । नुवो दास स देयो मन्मपाश्य आपातुः प्राणप्रदः पोपधापतिरिन्दुः । नामति प्रतिसार्थम् ।

·[चन्द्रवंशवर्यनम् अलम्भृतो नेत्यवधारयस्तं मुहुः प्रवृद्धपा मुखरीकरोति । मदन्वयोद्भतमहीपतीनां दानाम्भसामेप तरङ्गमाती ॥१॥ भक्तानजस्रं भवतापतप्तान सन्त्रातुकामः सरसः कटातेः। निष्यन्दमानामृतशीतलं यं नालीकनामो नयनं चकार ॥२॥ यस्य खलु सोदर्यतया पशु-पापाण-पादपानामप्यश्रान्त- अलमिति(यश्चन्द्रः)एप तरझमाली सरित्पतिः मदन्वयोद्भतमदीपतीनां 'मकुत संभूतभूमृतां दानाम्मसां विविधदानसंगन्धिसंकल्पजलानाम् अल- म्मृतः पूर्णतृशो नेत्यवधारयन् विचारयस्तं सागरं मुहुर्भूयो भूयः प्रया चन्द्रोदयसमकाल स्वामाविकेन प्रवर्धनेन मुखरीकरोति शब्दायमानं करोति । अयमाशयः-समुद्री हि चन्द्रवंश्यभूपतीनां नानाविधदानसंबन्धि- संभाजलैः प्रयमत एत पूर्ण भारतोऽस्ति । अयापि चन्द्रेण विचारते नायमलम्भूत इति। ततश्च यथा पुत्रैः पर्याप्तपरिवेषणेन परितपितोऽपि विप्रः पित्रा नास्य तृप्ता काचिन्न्यूनता स्यादिति दिनारयता पुनः परिवेषणेन मुखरीक्रियते, तथा चन्देश मुहुः सागरप्रवृद्धा "वस्यभूपतिदानजलै- रेख नितरां तृतोऽस्मि, नाहमितरदपेचे' इति प्रतिवननग्रामय इव मुखरी- क्रियते । प्रवृद्धिसामयिकसागरगतिमालक्ष्येयमुत्प्रेक्षा । एतेन चन्द्रवंश्यानां राज्ञां दानशीलता वन्यते। उपजातिच्छन्दः॥१॥ महानिति । भवतापतवान् संसारसन्तापपीडितान, भवान् अजन- मनदरतं सरसैः सानुरागैः कटारक्षिविक्षौः सन्त्रातुकामो रिरक्षिपुनर्नालीक. नामो कमलनामो नारायणः कमलं नामौ यस्येति बहुव्रीहावच्प्रत्ययः रामा- सान्तः । निष्यन्दमानं वरपदमृदं तेन शीतल मुपीमं यं चन्दं नयनं नेत्रं चकार निर्ममै । विष्णोः सूर्याचन्द्रमसौ द्वे नेत्रे इति पुराणप्रसिद्धिस्तामभि- श्रेत्ययमुन्प्रेगा । इन्द्रवनाच्छन्दः ॥ २॥ यस्येति यस्य चन्द्रमसः सौदर्यतया सगर्यतया ययाययं भ्रातृत्वेन भाग.

·चन्द्रवंशवर्णनम्] विश्राणन-पारीणता, प्रकृतिचञ्चलाया अपि पश्चशरजनन्या मुञ्जकेश-भुजान्तर-निरन्तर-लालन-गौरवम् अग्निमान्द्य- हेतोरप्यमृतरसस्याजरामरत्व-समुन्मेप-कामता च निर्मीयते । पुनरुदप्रतर-कराकान्त-पर-चक्रः, निसर्ग-विशङ्कटोदय- समुद्गम-निराकृत-सकल-तेजस्वि-मण्डलः, कुण्ठितेतर-घुवलया- नन्द-कन्दलः, निखिल-भूभृत्कुल-शिरोभाग-समुल्लसित-पाद- मीस्वेन चेति यावत् पशु-पाषाण-पादपानां कामधेनु-चिन्तामणि कल्पवृक्षा- णाम्, अविश्रान्तमजस्रं यद्विश्राणनंदानं तत्र पारीणता दतता निर्मीयते इत्य- प्रेण सम्बन्धः। प्रकृतिचचलायाः स्वभावचपलाया अपि पश्चशरजनन्या मदन- (प्रद्युम्न.) मातुः श्रिय इत्यर्थः । मुन्नकेशस्य विष्णोर्भुजानां बाहूनामा- न्तरं मध्यभागस्तत्र निरन्तरमविच्छेदेन यल्लालनं तस्य गौरवं महत्त्वम् । अग्निमान्यदेतोरग्निमन्दताकारणस्याप्यमृतरसस्य सुधाऽऽत्मकसलिलस्या- जरामरत्वयोर्जरामरणराहित्यस्य समुन्मेष जनने कामता कर्मशीलता च निमीयते संपाद्यते । रसावसेकस्याग्निनिर्वापकत्वाद्विरोधाभासोद्भावनायापेः प्रयोगः । चन्द्रसंवन्धादेव तद्भगिन्योः कमलाकामधेन्वोस्तद्भातुः सुधा- रसस्य च क्रमशो दानालंकीणता स्थिरताऽजरामरीकरणवतनदीप्यता चैति भावः । 'स कार्मः कर्मशीलो यः' इत्यमरः । यः पुनरुदप्रतरैः स्फीतः करै यूखः । (राजपचे-तमाह्यपष्ठांशाद्यात्मकभागेः) आक्रान्तं स्पृष्टमायत्ती. कृतं न परस्य शिशुमारस्य ( राजपा-परेषां प्रत्यर्थिनां ) चक्र मरतं येन सः । निसर्गतः स्वभावेन विशङ्कटो विशालो य उदयासमुद्रमः उदयानलात्प्रादुर्भावः, परे उदयस्योमतेः समुद्रम प्रारम्भस्तेन निराकृतं सकलं तेजस्विमएडलं येन स तादृशः । कुण्टिवेतरस्य निष्प्रतिषस्य कुवलयानां राग्निविकासिकमलानामानन्दस्य कन्दलो नवाहर इव, राजपचे-उल्लसितस्य कोः पृथिव्या घलयस्य आनन्द. बदलः गुसोत्पादकः । निखिलस्स भूगरकुलस्य शलरागरस्य शिरोभागेषु ·[चन्द्रवंशवर्णनम् पक्षवः, फुलेवर-कुशेशय-कोश काराभवन-निवेशिव-मघुरस- मलिम्लुच-धश्वरीक-संचयो व्यञ्जयवि रावभावम् । [धुघोड्यः] नवमहालीनयहारनायको बभूव वरमाद्ध इत्युदारपीः । अमान्तमन्तर्निजबोधमुज्वलं व्यनाति सर्वत्र विभानिभेन यः॥३॥ [पुरुरवोजनिः] पुत्रस्तदीयो भुवनकवीरः पुरूरवा नाम मुवं शशास । येनोर्बशोदारिमुरिजेत्रा प्राकाशि नाकेऽपि भुजप्रतापः ॥४॥ सानुपु ( राजपदे-भूभृतां राक्षां कुलत्य मूर्पमु) समुल्लसिताः पादपलवाः मृदुलमरीचयो(राजपचे पादपल्लवथरणकिसलयो यस्य स तादृशः।"पादो बन्ने दुरीयारो शतप्रत्यन्तपर्वते । चरणे च मयूस च"ति मेदिनी। फुलारेऽजद्भिन्ना ने कुश्शयाः कमलानि देषां कोशाः कुमलानि एव काराभवनानि तत्र निवेशिवो मधुरसमलिम्तुचः पुप्परसस्तेयचरी चचरकसमयः प्रमर- सनुदायो येन स वादृशः। भन्यो नूपोऽपि स्तविषये सेनान् दण्डयति । एतादृशः सन् शशी स्वीयं राजमावं नृपत्वं व्यञ्जयति प्रकटयति । अत्र लेप. महिन्ना कविना साधिन्ना नपचन्द्रावुपवर्णितो। रावराब्दय चन्द्रार्थोऽपि । ययाइ विश्वः-'राजा प्रमौ नृपे चन्द्र यः दत्रियशको 'रिति । गूर्त इव देव्या भारला हपकर्षः कविताविकचकवता श्रीहर्षोऽपि- "किंच प्रभावनमिताखिलराजवेजा (१३ । १%) इत्यादिपद्य। नवेति । तस्माचन्द्रमसः नवचते प्रहा इति नवग्रहापामाली अणिः सेव नवहारः प्रलप्रप्रथिता स तस्य नायने मध्यमाणः । नायने नेतारे श्रेष्ठ हारमध्यमणावषि- इति मेदिनी । नेता च 'बुध' इत्यभिधानः उदारवीमहाप्रज्ञः बभूव जन्म लेभे । यः खविमानिमन कान्तिव्याजेन अन्तः स्ववपुष्यमान्तमसमाविशन्तमुचलं बोवं ज्ञानं व्यक्ति प्रकटयति । वंशस्यवृत्तम् ॥३॥ पुत्र इति । तदीयो बुधस्य पुत्रः सूनुः। बुधापत्यमिति चारन् । भुवने-

·चन्द्रवंशपर्णनम्]
जायते स्म जगतीपतिरस्मादायुरायुरसहो विमतानाम् ।
अश्वमेधशतवश्यसुरमरिस्य वंशमपुपन्नहुपोऽपि ॥ ५॥
[ययातेरुत्पत्तिः]
ययातिरस्यात्मभवो बलारि श्रिया तिरस्कृत्य चिरं विरजे।
भयातिरेकक्षुभितः स्म यस्मात् प्रयाति दिनु प्रतिपक्षवर्गः॥६॥
[ तुर्वसुः]
तुसुनोम तत्सूनुर्निवेसूकृतशात्रवः ।
उर्वरां मणिकेयूरनिर्विशेपमधारयत् ॥ ७ ॥
प्वकवीरोऽद्वितीयशूरः पुरूरवा नाम भुवं धरणी शशास पालयामास ।
उर्वशी हरति तच्छील उर्वशीहारी, सुरारीणां जैता जयनशीलः सुरारि-
जैता, उर्वशीहारी चासौ मुरारिजेता चेति तेन तादृशेन येन पुरुरवसा भज-
प्रतापः सबाहुवीर्य नाकेऽपि स्वर्गेऽपि प्राकाशि प्रकाशितः। स्वप्रतापवशीकृत.
दिगन्तरोऽयमभूदित्यर्थः । उपजातिच्छन्दः ॥४॥
जायत इतिविमताना द्विषतामायुषामसहोऽपहर्ताऽऽयुर्नामको जगतीपति-
रस्माद् जो । तथैवास्य वंशमन्ववायमश्वमेधरातेश्यासुरनोर्देवलक्ष्मीर्यस्य स
नहुषोऽप्यपुपत् पुपोष वर्धयामासेत्यर्थः । श्रायुषो नहुपोऽभूदिति यावत् ।
खागता पृतम् ।। ५ "
ययातिरिति । श्रस्य नहुषस्यात्मभवस्तनूज. ययातिः तक्षामा धिया
समृद्धया पलारिं मघवन्तं तिरस्कृत्य चिरं विरेजे शुशुभैयस्मात् भयातिरेकैण
भीत्यतिशयन क्षुभितः संजातदोमः प्रतिपसवर्गः शत्रुपन्दं दिक्षु प्रयाति स्म
पलायत स्म । उपेन्द्रवनाच्छन्दः ॥ ६॥
तुर्यसुरिति । निर्वस्कृतं शात्र शत्रुवर्गो येन स तादृशः, तत्सूनुः
तदात्मजः नुर्वगुर्नाग मुगुनागकोऽभूत् । म उर्वरी पृथ्वी केयूरनिविशेष
मणिरत्नाइदवत् अधारयत् दधे । भूमिविशपवयनोऽप्युवराशब्द इह
शब्दालंकारानुरोधेन सामान्यवचनखेनाभिप्रेतः । अनुष्टुप् छन्दः ॥७॥

·७ [चन्द्रवंशवर्णगम् [तिम्मभूपः] अनन्यसामान्यगुणादिसान्द्रस्तदन्ववायार्णवपूर्णचन्द्रः । कौक्षयसाक्षीकृतबीरलक्ष्मीकरग्रहोऽभूद् भुवि तिम्मभूपः ।।८।। [ईश्वरोद्भवः] पुरा हरिं पुत्रमसूत देवकीमुदूख कश्चिद् यदुरित्युदारधीः । स देवकीनाम्नि परिग्रहे शुभे सुतं प्रसूयेश्वरमत्यशेत तम्।। विजितपरपुरो बृपाश्रयोऽयं करगतमेव धनञ्जय विवृण्वन् । अवहदनुगतार्थमात्मनाम स्फुरदुरुभूतिरहीनभोगहारी ॥१०॥ अनन्येति । अन्येषु सामान्य सारश्य येषां ते तादृशाः न भवन्तीति अनन्यसामान्यास्त च ते गुणादयो गुणकर्मयशःप्रतापाद्यास्तैः सान्द्रः निरुपमः गुणगणमण्डित इति यावत्। तदम्वदायः तुमुवेश एव अर्णवः सागर- स्तज्जातः पूर्णचन्दः पार्वणशशीव । कौक्षयेणासिना साक्षीकृतः वीरलक्ष्मी- करप्रहो यस्य स तादृशः शूरधीपाणिपीडनः । शौर्यशाराडीर्यपक्ष- पातित्वं हि श्रिया स्वमान इति भावः! भुवि तिम्मनामको भूपोऽभूदजायत । उपजातिच्छन्दः ।।८।। पुरेति। पुरा यदुरितिख्यातः यदुकुलोत्पन्नः,वमुदेव इत्यर्थः। उदारधामन्दे- तरमति.कश्चिदेवकीमेतवानी सौमन्तिनीमुद्ब्रह्म पाणिग्रहणविधिना स्वीकृत्य हरि श्रीकृष्णाभिधं पुत्रमसूत जनयामासातद्वत् स तिम्ममूपः देवकीनामि देवकीनामके परिप्रहे भार्यायाीश्वरमेतदभिधं पुत्रमुत्पाध तं यहूं वसुदेवमस्यशेत तिरश्च । वंशस्यतम् ॥ ६ ॥ विजितेतिविजितानि परेषां शत्रूणां पुराणि चैन स तादृशः, :,(शिवपत्र- परेपामुकृष्ठानां पुराणां भेत्ता तस्य पुरारित्तात्) पाश्रयः धर्मेकवसतिः(शिव- पः-नृपवाहनः तस्य नन्दिवाहनवान ) 'वृषः स्याद्वास धर्मे , इत्यमरः । करगतमेव करततस्थितमेव पनं सम्पदं जयं थ विवृण्वन् प्रनरायन् (शिवपने-करगतमेव वशीकृतमेव धनञ्जयमर्सनं विशेषण थएवन् भक्तवन स्वीकुर्वन् । 'यमेवप णुते तेन लभ्यः' इति श्रुतेरीवर- ।

·नृसिंहराजवर्णनम् ] पायों गुणोधैरथ चुछमाम्यां स राजमौलिविधिनोपयम्य । नृसिंहनामानमुदनशक्तिनिवर्हितारं सुपुवे कुमारम् ॥११॥ प्रह्लादमानसहितो नवरात्युदन- विक्रान्तिरश्रमकृतोरुहिरण्यदानः । वृतेनैवेश्वरस्य प्राप्यत्वात् । स्फुरन्ती उवी महती भूतिरेश्वर्य यस्य स तादृशः, (शिवपक्ष-प्रकाशमानभस्माङ्गरागः) बहाना उत्तमोत्तमा ये भोगा विषयानन्दा- स्तान हरति भुङ्क्ते तच्छीलः (शिवपने-श्रहीनः साधिपतिवामुकिस्तस्य भोगः कायः रा एव हारः सोऽस्यास्तीति तादृशः) एवंभूतः रान् स ईश्वरः पात्मनाम स्वकीयमीश्वरेत्यभिधानमनुगतार्थमर्थानुरूपमवद्धारयामासा ईश्वरशब्दोऽन प्रकृतनृपवाची शिववाची च । पुष्पितापाच्छन्दः ॥ १० ।। श्रार्यामितिाउदप्राः अदम्याः शक्यः प्रभावोत्साहमन्ग्रजाः शक्कयो यस्य सं तादृशः। राजमौलिः राजशेखरः स ईश्वरदेवः गुणोधैर्गुणसञ्चयः (करणे.)आर्या श्रेष्ठ माननीयां चुकमाम्बामेतन्नामिका रमणी विधिना सविधि उपयम्य परिणीय नृसिंहनामानं निहितारं शत्रुजेतारं कुमारं सुषुवेऽजीजनत् । अत्र राममौलिपदेन चन्द्रशेखरः शिवः, भार्यापदेन देवी गिरिराजकन्या, कुमार- पदेन गुहः, नृसिंहनामकरणेन कुमारस्य विष्णोरंशावतारता च ध्वन्यते । उपजातिवृत्तम् ।।११॥ नृसिंहाभिधानी सपतिरभूदित्यनुपदमेवोनं तदेव लषमूलाभेदध्वनिना दृढयति- प्रहादेति।यः प्रह्लादमानसहितःप्रकृष्टेन इलादेन हर्षण मानेन गर्वेण कवि- सामन्तादिकृतेनादरेण पा सहित (नृसिंहावतारपचे प्रहलादस्य हिरण्यकशिपोः पुत्रस्य यो मानः, तत्कनुकस्तस्कमको वा सत्कारस्तत्सहितः। यद्वा प्रह्लादस्य मानसाय हितः हितकारी) (अ)नखरात्युदनविक्रान्तिः अनखरः अकठोरस्त. थापि-प्रत्युदय विक्रान्तिर्यस्य ताराः जनेषु कठोरतामकुर्वलपि शत्रुषु परमपराक्रमशीलः। (यवतारपदे-नखरैः कररहै: 'पुनर्भवः करसहो नसोऽद्री नखरोऽब्रियाम् " अत्युदप्रात्युच्छ्रिता विक्रान्ति- ।

·[ नृसिंहराजवर्णनम् यस्सिहसंहननतानुसरज्जयश्री- निष्कण्टकां वसुमती निखिलामतानात् ॥ १२ ॥ यः खलु निर्गल-जैत्रयात्रा-समुद्धत-पटह-निध्वान-निभ- दिव-शिखरि-गर्भ-कुहर-सुख-प्रविष्ट-भुजग-विष्टप-कान्दिशीका- नेक-बैरि-वीर-लोकः, अनेक-विध-निज-मुजापदान-गान-रसैकतान-विमानचर- विक्रमो यस्य सादृशः, अयमहतोसहिरण्यदानः-ग्रश्रममनिरतं कृतम् तर महत् हिरण्यदान सुवर्णवितरणं येन स वादृशः, (अवतारस अश्रमेणाना- यासेन कृतं विहितम् उरोहितः हिरण्यस्य हिरण्यकशिपोर्दानं खण्डनं ( दोऽवखण्डने ) येन सः ) सिंहसंहननतानुसरजयग्री:-सिंहसहननतां वरारूपोपेतताम् ('वरूपोपेतो यः सिंहसंहननो हि सः' इत्यमरः) अनुसरती जयश्रीविजयलक्ष्मयिस्य सः, (अवतारपदै-सिंहत्येव संहननमवयन- संनिवेशो यस्य स सिंहमहननः तस्य भावात्तत्ता, तामनुसरन्ती जयलक्ष्मीर्यस्य सः) एवंविधो सिंहदेवभूरतिनिखिता यसुमती घरणी निष्कएटका- मपनीतसपनाम् (अवतारपन-समुद्धतौडाम् ) अतानीत व्यघत्त ॥ उपजातिवृत्तम् ॥ राज्ञो सिंहदेवस्य नृसिंदावतारेण सहोपमा न्यया ॥१२॥ य इति। यः सिंहदेवः खलु प्रसिद्धः-अराजोदित्यप्रेणान्वयः। कोहराः सः इत्याह-निरगलेति। निरर्गलाप्रतिवद्धा या जैत्रस्य शत्रून प्रत्यलं गन्तुः जेतुः ("जैनस्तु जेता यो गच्छत्यलं विद्विषतः प्रति' इत्यमरः) यात्राबेनयात्रा तत्र सम्यगुच्चैश्च हतानादिता ये पटहास्तेषां निधानाः शब्दास्तनिर्भदिता विदारिता वे शिखरिणामहीयां गर्मा मध्यभागाः, तन सानि कुहराणि विवराणि ('कुहरं मुपिरं विवर विलम्' इत्यमरः) : कृला मुझेन प्रवियं भुजगविष्टपं पाताल- लोको येन तादृशः, कान्दिशोको मयगुतोऽने कारिवरिवाराणामसंख्यशरयत्रु. योधानां लोक गमुदायो यस्मात्तादराः ! अनेकेति। अनेकविध यद् निवस्य नृसिंहदेवस्य भुवयोरपदाने वृत्तं कर्म तस्य २ ·७ नृसिंहराजवर्णनम्] (१०) सतान-मान-वीणा-निकाए-विलीन-मणिसानु-तट-पापाण-नि- वह-वहमान-जलभरोपचीयमान-गगनवादिनी-भय-विरतावगा- हन-रुचि-शचीमुख-वरारोहा-जन-कृत-स्वयंप्रहोपगृहन-प्रहृष्ट- त्रिविष्टपाधिपः, निष्ठुरतर-पट्टिश-विघट्टित-दृढतर-रिपूर:-कवाट-पट्ट-नि. प्ठ्यत-धिर-भर-पर्षि-सकुलम-पव-सात्विक-स्वेद-सङ्गार-जय- रमा समानीयमान-वदीय-राज्यलक्ष्मी-समागमाकरित-पुलक- यद्गाने तत्र यो रसोऽनुरागस्तदेकतानास्तन्मानपरा ये विमानपरा:सिद्धादयो देवयोनिविशेषासोपां यः तानमानाभ्यां मूर्च्छनालयाभ्यां सहितो वीणा- निकाण: वीणावादनजन्यो निनदस्तच्छ्रवणेन विलीनाः द्रवीभूताः ये मणि- सानवी रत्नगिरिशिखराणि तेषां तटे यः पापाणनिषहः शिलासमुचयस्तेन कृत्वा वहमानो यो जलभरो जलसंघस्तेनोपचीयमाना जलातिरेक भजमाना या गगनवाहिनी स्वर्गसुरवाहिनी तस्याः सकाशात् (तद्रत सहसाऽऽगतं जलं इष्टता) यद् भयं तेन विरतावगाहनरुचिरपगतस्नानेच्छो यो शचीमुख इन्द्राणी- प्रमृतिवरारोहजनः ललनासमूहस्तेन कृतं यत् स्वयंप्रहेण स्वकर्तृकप्रहणेनोप. गूहनमालिङ्गनं तेन प्रहृष्टस्त्रिविष्टपाधिप.स्वर्गलोकाधिपतिरिन्द्रो यस्य तादशः। स राजा देवेन्द्रस्यापि शच्या स्वयंमहाश्लेषेण मुखदायकोऽभूदित्यर्थः । अन नागदमयूखमालामु राजलक्ष्मीसमागमकालिकपुलकावलिता- मुत्प्रेक्षते-निष्ठुरतरं दारुणतरं यया स्यात्तया पटिशनतन्नामकेन शन. विशेषण विघहितमास्फालितं यदृढतरं रिपूरःकपाट शत्रुवक्षःस्थलरूपं कपाट तस्य तदेव वा प तस्मानिष्ठयतो निर्गती रुधिरमरस्तस्पर्धा तत्समः सकु. दुमपः कामोरजकर्दमसहितः सात्विकस्वेदोऽनुरागजन्मः प्रवेदी यस्या- स्ताहशी, किच, समरजयरमा युद्धविजयलचमी: तया समानीयमाना सहे. चानीयमाना, या ताया शत्रुसम्बन्धिनी राजलक्ष्मीः (स्त्रीत्वाज्जयलक्ष्मी- रूपा चटी राजलक्ष्मीरूपा महिषीमानयन्ती कुहिनीत्वमाचरतीति थनिः ।

·[नृसिंहराजवर्णनम् संकाश-रत्नाद-मयूख-रेखा-गृङ्गारित-भुजङ्गा, तुगतर-तुरङ्गम-निरङ्कुश-खर-सुर-शिखर-डम्भक संघहित- विश्वम्भरा-तल-विकस्वर-पांसुविसर निःशेष-शोषित-सरस्वदन्त रवसति-सुलभ-कुलिश-धरागम-शङ्कातक-सपन-गोत्राधर-वित्रास- समुद्गमोद्यम-सम-समय-समुत्पादित-विभिद्यमान-शात्रव-गात्र- सवदन-स्रवन्ती-सहस्रः, यद्वा-ससीत्वाज्जयलक्ष्म्यां चलितायां हर्षचरिते सावित्रीव सरस्वत्यां राज- लक्ष्मीरपि प्रस्थितेति व्यज्यते) तया सह यो नरसिंहदेवस्य समागमस्ते. नाहरिता ये पुलकास्तत्साशास्तत्सदृश्यः, तत्स्थानस्थिताः तम्रमकारिण्य इति यावत् , या रत्नादमयसोखास्ताभिः कारिते मरिडते भुजो बाहुमूले यस्यत्यर्थः। तुगतरेति।तुगतरा महाप्रमाणा ये तुरङ्गमा हयास्तेषां निरवशान्यप्रतिरोयानि (तीक्ष्णत्वात् ) यानि खरखुरशिखराणि तान्येव डम्मका अयःकुश्यस्तै: संघहितं विदारितं यद् विश्वम्भरातलं तस्माद् विकस्वरो निःसरन् पांसुविसरी धूलिसमूहस्तेन निःशेष सम्पूर्णतया यथा स्यात्तथा शोषितं निर्जलीकृत सरस्वताऽर्णवस्यान्तरं मध्यभागस्तत्र वसतियेषां तादृशाः अत एव च सुलभः कुलिशधरस्य मधवत आगमस्यागमनस्य शङ्कातको येषां तादृशा ये सपनाः सपक्षाः गोत्राधरा भूधराः(ये मघवता पक्षेपु शात्यमानेषु समुद्र निलीय तस्थुः) तेषां यो वित्रासाद्धेतोः समुद्रमस्य ततोऽपक्रमणस्यौद्यमो यनस्तत्रामसमये तदानीमेवेति यावत्, समुत्पादित, विभिद्यमानानि हन्यमानानि यानि शात्रवाणामरीण गात्राणि तेभ्यःनवनियोतद्यदलं रुधिरं तस्य लवन्तीनां नदीनां सहसं, येन वाइशः, नरसिंहराजः । सरसवन्तीसहसण युगपदेष शोषितः सागर श्रापुपूरे, तेन च पूर्ववन्निलीनाः पर्वता मघवदगम्या अपेत- पदयातनभयाः सन्तः सुखिनो पभूधुरिलयः ।।

·नृसिंहराजवर्णनम्] सन्तत-सन्तन्यमान-दान-धारसम्बु-पूर-नदी-मातृकायित- मेदिनी-तलोदार-फेदार-विकीर्ण-विद्वेषण-दुर्यशाकरीप-सविशेष- पोपित-निज-कीर्युन्मेप-शालि-पालिकायित-मनीपि-गुख-कुटी- निपएण-द्रुहिण-योपा-बहुविधोद्धोपणा-निश्शेप-निवारित-परो- पमान-भाषण-प्रसङ्ग-सारङ्गः, सन्ततेति । सन्ततमनवरतं तन्तन्यमानोऽतिशयेन विस्तार्यमाणो यो दाने वियाणनासंकल्पावसरे धाराया जलधारायाः करे निपिच्यमानाया थम्युपूरो जलप्रवाहस्तेन नदीमातृकायितं नद्यम्बुसम्पन्न नीहिपालिनदेशतुल्यं यन्म- दिनीतलं क्षितितलं तदेवोदारकेदारो विशालं क्षेत्र (उदारो दातृमहतो.' रित्यमरः) तत्र विकीर्ण निक्षिप्तं यद् विद्वेषणानां विदेषां शत्रूणां दुर्यशः- करीषमका तिरूपं शुष्कगोमयं 'खात, इति प्रसिद्धम् , तेन सविशर्ष पोषिता ये निजकार्युन्मयशालयः स्वकीर्तिविकासरूपाः शालयस्तण्डुल- विशपास्तां पालिकायिता पालिकेवाचरन्ती या मनीपिमुखकुट्या विद्वदानन- कुटीरे निषण्णा हुहिणयोषा विधिपत्नी सरखती तस्या बहुविधा उद्घोषणा. हरिणवित्रासहेतवः शब्दास्ताभिः निःशेषं निवारिता यै परोपमानभापण प्रसङ्गरूपाः परैरन्यैरुपमानमुपमितिसंपादनाम्-तत्पूर्वके यहाषणम्- कवीनां निसर्गसिद्धम्-तदवसररूपाः सारमाः कुरमा यस्य स तादृशः। अत्र कविनाऽलौकिक नागरिकस्पृहणीयं प्राम्यजीवनमुपवर्णितम्-तम ने मया जलसेकयोग्मेषु क्षेत्रषु करीप (साव) पातनं क्रियते, शालयबोप्यन्ते, तेषु रूढेपु क्षेत्राधिपाः याला तनयां तद्रक्षणाय नियुअते, सा च क्षेत्रनिकट- कुल्यामवस्थिता समुपागतान् कुरशान् हू हू हाहा रविवावयति, तद्वदेवात्र दानधाराम्बुपरस्य मदीरूपत्वं, मेदिन्याः केदारत्वे सति नदीमातृकत्वं, दुर्यशसः फरीपवं, कात्युन्मेषस्य शालितुल्यत्वं, विद्वन्मुखस्य दुन्टीवं, तदासिन्याः चेनपालिकावं सतानगीपमान. परास उदोषणापत्वं, कविनिसर्गसिदस्योपमाप्रयोगस्य च सारतत्व- मुक्तिमाराशोऽस्प ताशामिकर्मणि पेनात्मदृशोऽन्यः कोपिन संभवतीति सरस्वत्याः ·(१३) [ नृसिंहराजवर्णनम् भयङ्कर-मुजदण्ड-प्रचण्ड-मण्डलाम-कुण्डलिवराखण्ड. शौण्डीर्य-वहिरकुण्ठिताज्ञाचक्र-परिमण्डल-पालित-विष्यण्ड- भाण्ड-सम्भाण्डित-पाएडुर-कीर्वि-पू -पूर-सुधासारः, करतर-प्रचार-निरवशेष-हारिव सर्व दुर्विनीव गर्व रस- दुर्यार-निज-पौरुष-कठोर कर-कारित-बहुप्रकार वैरि-वारिज- तात्पर्यम् । इयं सरस्वती विधेः पन्नी पुत्री चेत्युमयमा वर्णिता । तदुक्तं खघुशन्देन्दुशेखरटीकायां धैर्यो महलाचरणपद्ये-" विधेश्य पन्नी कमला- सनप्रिया सरस्वती नृत्यतु बाचि मे सदा " इति । भयरेति । मयहरो यो भुजदएडः,यश्च प्रचण्डो मण्डलामः करयालवावेन कुण्डलिवरी नागाधिपो तयारखण्ड यत् शौण्डीर्य पराक्रमस्तस्माद्धतौरव तयार्षहिरकुरिठा यदाज्ञाचक्र निदेशवस्य परिमण्डलेन परिधिना पालितो रचितो यो विभ्यरडमाण्डे ब्रह्माण्डपाने सम्माण्डितोऽवस्थितः पाण्डरः कीर्तिपूर एव धवलयशोराशिरेव सुधासारोऽमृतनिकरो यस्य सः । योगथाने हि मूलापारचक्रम् , स्वाविष्ठानचक्रम् , मणिपूरकचक्रम् : अनाहतचक्रम् , विशुद्ध चक्रम् , अाज्ञाचकमिति षट्चकाणि, मेरुदण्डसूने प्रोवानि पट् कमलानि निरूपितानि । क्रमशश्चमानि-शिलपाय्यन्तराते, लिङ्गसम्मुखे मेरुदण्ड, नामिप्रदेश, हृदय, कराठे, भ्रमध्ये च वर्तन्ते, सन्ति चेमानि क्रमश एव पृथिवी-जल-वहि वायु-नभो-विद्युता घोतकानि । ततधैतेषां सर्वेषामुपरि सहस्रारचकं वर्तते यत्र परमशिवोऽवतिष्टते, प्रकृतं चाशाचर्क प्रमध्योपल- दिवे मेरुदण्टे ब्रह्मनाड्यां स्थितमस्ति, अस्य च बर्जि प्रणवः महत्तत्वस्य चेदं स्थानम् , वीजस्य वाहनं च नादो बिन्दुश्चोपरि वर्तेते तत्रैव तालुमूले स्थितममृतम् , तदाज्ञाचकेण पाल्यते । एतदमृतमहाभारदं च कुण्डतिभ्यां सुरक्षितं तिष्ठतीति निगूढ़ रहस्यमत्र व्यनितम् । विस्तरस्त्वाकरेभ्योऽनुसंधेयः। करतरेति । क्रूरतरः प्रचारो गमागमो व्यवहारच यस्यविधी निरवशेषतया साकल्येन हारितोऽपनीत आत्मसात्कृतश्च दुविनीतानामुए एखानामरीणां गर्वो दर्प एव रसो जलं येन ताशं नित्रपौषमात्मपौषमेव .

·नृसिंहराजवर्णनम् ] ( १४ ) मुखीजन नयन-धन-धाराल-बाप-पूर-दूर-निवारित-पर-धरणी- पाल-विमल यशोजाल-जालपाद-संचारः, पाताल-प्रविष्ट-दुष्ट-रिपु-दुरभिमान-भूदारा-दृष्ट-मूल-वि- स्पष्टतर-विजम्भित-प्रतापानल-स्तम्भ-शिखर-विचयन-ससम्भ्रम- विमल-कीर्ति-कदम्य-कादम्ब-विलचित-ब्रह्माण्ड-मण्डलः, निर्मित-समस्त-भुवन-सौहित्य-निरत्यय-निज-त्याग-नि- रुपयुक्त-त्रवैरि-सौरभेयी-प्रस्नुतापीन-नित्य-प्रवर्तमान-दुग्ध- कठोरकरचण्डरश्मिः सूर्य इति यावत् तेन कारितो निर्मितो यो बहुप्रकारो नानाविधो वैरिवारिजगुखोजनानां शत्रुविलासिनीनां नयनघनत्रपयोदै- र्धारालो धारारूपेण वहमानो बाष्पपूराऽनुप्रवाहः धारासम्पातपतद्वारिधरधारी- चतुल्यः, दूरनिवारितो दूरमु-सारित., परधरणीपालानां शत्रुभूपतीनां विमल यशोजातमेव कीर्तिनिकर एव जालपादो मरालस्तस्य संचारः प्रचारी येन स ताराः। सूर्यो हि भगवान् रसमपहरति, वर्षति च । अस्य पौरुपरूपेण सूर्ये- शापि वैरिणां गर्वरसो हुना, तनारीनयनाम्बुपूरय वर्षितः वर्षासु च हंसा न सघरन्ति । तदत्रापि पेरिपक्षो हंसो न सञ्चरतीति भावः । पातालं प्रविष्टः, अत एव दुष्टरिपूर्णा शत्रुहतकानां दुरभिमान एवं भूदारः सूकरस्तेन न दृष्टं मूलं यस्य तादृशः, ( मूलोत्सननं हि कोलानां स्वभावः) यो विस्पष्टतरमतिस्पटं विजृम्भितः समुद्रतः प्रतापानलस्तम्भः स्तम्भाकार: प्रज्वलन् प्रतापवन्हिस्तस्य शिसरस्य विचयन गपणे ससंभ्रमः संवेगवान् विमलायाः फीते. कदम्बः समुदाय एव कादम्बो मरालविशेषस्तन प्रयोज्य- को वितरितं लखनविषयता प्रापितम् ( णिजन्तरूपम् ) अमएमएडलं भूमण्डल भूवलयं मा येन स तारशः । अस्य प्रतापः शभिरपरिच्छेद्यः, कीर्तिच प्रमाण्डव्याप्तेति तात्पर्यम् । निवर्तित सम्पादितं सकलभुवनस्य सम्पूर्णभूमण्डलस्य सौहित्यं तृप्ति. येन तादृशः निरत्ययं दिवानिशं यो निजः स्वीयो नराहाजसम्बन्धी स्मागः, ·[नृसिंहराजवर्णनम् पूर-यहु-मुख-प्रवाह-संपृक्ति-व्यक्तीकृत-दिविषत्तरङ्गिणी-तीरा- ब्धि-महिपीत्वपद-महौचित्यः, तीक्षणतर-प्रक्ष्वेडन-विक्षत-विपक्ष-वक्षोगवाक्ष-विनिर्गच्छ- दसु-पवन-निवारित-वीरलक्ष्मीन्सरभसागमन-श्रमः, पूर्वीकर-सार्वभौम-पूर्वह-गुजशिखर-निर्विष्ट-सर्वसहः, महाम्भोराशि-गम्भीराशय-निवासि-वासुदेयः, विकचार- विन्द-बन्धुवर-विलोचन-बिहरदिन्दिरः, सत्यानुसक-रसना- तेन निरुपयुक्ताऽनुपयोगिनी या वृत्रवैरिणो मघवतः सौरभयो कामधेनुः,तस्याः प्रस्नुतं घरत् आपीनमूधस्ततो नित्यं प्रवर्तमानाऽनारतं वहन् यो दुग्धपूरः पयःप्रयाहस्तस्य संपत्रिः संपर्को मेलनं तेन व्यक्तीकृतं प्रकटितम् , दिविषत्तर- गिरायाः मुरधुन्याः यत् क्षारान्वदुग्धमहार्णवस्य महिषीत्वपदम् , कृताभिषेक- राशी पदम् , तस्य महौचित्यमतियोग्यत्वं येन तादृशः । शुक्रो वर्णेन दुग्धाब्धित्तत्पन्या सुरसरिताऽपि तद्वर्ण यैव भाव्यमित्येतत् कामधेनुपयसा- जन्यत्रानुपयुक्तता नीतेन प्रवहता गगासगतेन सम्पादितम् इति तात्पर्यम् । तीक्षणतरं तीव्रतरं यत् प्रोडनं सिंहगर्जनं तेन विदतं विदीर्ण यद्- विपना शत्रूणां वन उरस्थलम् (विदीर्णत्वेन छिद्रवत्तया तदेव गवाचं तस्माद्विनिर्गच्छन्तो निर्यन्ता येऽसुपवनाः प्राणवायवस्तैर्निवारितो चीर- लक्ष्म्याः जयलक्ष्म्याः सरभस सवैगं यया स्यात्तथा गमनस्य श्रमो येन तादृशः । कोमलतन्वया जयलक्ष्म्याः प्राणवायुसंघटनेन गमनश्रमोऽपनीरा इति भावः. दवाकराः सस्तेिषां सार्वभौमोऽधीश्वरः शेषस्तस्य धूर्व ही कार्यसंपा- दको समानाविति याबद्, यौ भुजो वाहू तयोः शिखरे निर्विष्टा धृता सर्व- सहा भूतधात्री येन तादृशः (भुनेऽदसीये शेपे वा धृता विश्वम्भरा समेति भावः ) महाम्भोराशीति-महाम्भौराशिवद् गम्भीरे श्राशये दृदि निवासी वासुदेवो यस्स तादृशः । 'वासुदेवनिवामोऽभूत् सागरो वाs. स्य वाशयः' इत्यर्थः । विकचं विकसित यदरविन्दं नोलोसलं तहन्धुवरे ·नृसिंहराजवर्णनम् ] चत्वर-विहारि-शारदः, सन्चरिष्णुरिष फाक्चनाचलः, स. कल-फला-कलाप सन्तत-सान्द्र इव चन्द्रमा:, कल्पितचेतन इव कल्पपादपः, पुनरुत्पत्रमूर्तिरिव पुष्पसायकः, कृतवीर्य- धुर्य-समर विहृतिरर्जुन कीर्ति-समुज्ज्वलः, भीमनिस्सीमपलो. दप्रः, विक्रमाकसाहसः, चीरसेनाभिरामविभवः, पृथुप्रथित- तत्सरो ये विलोचने नेत्रे तत्र विहरन्ती इन्दिरा लक्ष्मीर्यस्य स तादृशः । 'फुलेरविन्दे राशच नेने व्यहरदिन्दिरा।' इत्यर्थः । राज्ञो दृष्टिपातसमकाल- मेव लदम्यास्तत्रोपस्थितिरित्याकूतम् । सत्ये सत्यभापणेऽनुसक्ताबद्धा या रसना जिह्वा सेव चत्वरमजिरं तत्र विहारिणी विहरणशीला शारदा यस्य ताशः। रसनानणनर्तित्वं चक्रेऽमुष्य सरस्वतीत्यर्थः । सचरिष्णुः संच. रणशीलकाचनाचतो मेहरिव, भारतरत्वादापादमस्तकाचितसर्वाणि- भूषणत्वाच । सकलायाः कलायतुःषष्टिकला: षोडशकलाथ तासा कलाप: समुदायस्तेन सन्ततं सान्द्रो घनीभूतश्चन्द्रमा इव, कलाश्लेषसाम्यात, यशो. राशिव्याप्तदिगन्तरत्वाच्च । कल्पिता प्रकल्पिता, सम्पादितैतियावत् चेतना चैतन्यं यस्मिस्तादृशः कल्पपादप इव कल्पवृक्ष इव । दानामितकरशाखा- पस्यात् । पुनरुत्पमा मूर्तिर्यस्य तादृशः पुष्पसायक इव मदन व रुचिराकारत्वात् सम्प्रति पूर्वराजरूपत्वं नरसिंहदेवस्योत्प्रेक्षते तत्तन्नामश्लपसाम्या कृता पार्यधुर्याणा-पराक्रमशालिना शत्रूणो समरे विहृतियन ताशा, महापाहुभिरपि रणे समुपस्थितेऽन्तःपुरवद्विहरति स्मत्यर्थः । प-कृतवार्यः सहस्रार्जुनस्य जनकस्तस्यधुयस्तदंशनायकत्वात्- तध्र्वही यस्तपुनः सहस्रबाहुखद्वत्समरे विदृतिय स्वत्यर्थः अर्जुना धवला या कार्तिस्त्रया समुज्ज्वलः ( वलक्षाधवलोर्जुन' इत्यमरः)। थर्जुनो मध्यम- पाएहवस्तस्येव कोयो समुज्ज्वलः प्रकाशमानः । भीम भयप्रदं निःसीम निरपधि च यतं तनोदमः समन्ततः भीमवद् द्वितीयपार्षवनिस्सीमबलेनो. दप्रय । विक्रमाय पराममस्याइरिचई यत्र तारशं साहसमुसाहो यस्य ·कन- (१७) [नृसिंहराजवर्णनम् नीतिः, धर्मनिर्मलहृदयः, भीष्मदुरापचापचातुर्यः, रामा- भिरामरामणीयकः, जनकानुफूलशीलः, कलानिधिरिव कमलाश्रयः, धर्मभानुरिव निर्मितशार्वतिमिरासनः, काचल इव कल्पितविधुरविप्रदक्षिणः, शौरिरिव सदानव- जयोद्यमः, शङ्कर इव समुन्नवराजताचलस्थितिः, निदाघसमय तादृशः, विक्रमादेववत् विल्हणवर्णितकाश्मीरीयाजवत् साहस यस्य ताह- शश्च । वीराणां सेना वीरसेना तयाऽभिरामो विभयो यस्य तादृशःवीरसेनपद अभिरामो विभवो यस्यत्ययश्च । पृथ्वी प्रथिता नीतिर्यस्य स तादृशः । पुथु. राजवर प्रयितनातिश्या धर्मेण धर्माचरणन निर्मलं हृदयं यस्य सः। नामैक- देशग्रहणेन तदवतारत्वाद्वा धर्मराजयुधिष्ठिरवनिर्मलहृदयश्च । भीष्मं दुरापं च चापे धनुर्विद्यायां चातुर्य यस्यत्ययः, भीष्मपितामहबदुरापं चापचातुर्य यस्य तारशश्च । रामायण विलासिनीनामभिराम मनोहरं रमणीयकं यस्य तादृशः। रामवद् दाशरश्विद् अभिरामयमणीयकश्च । जनकस्य पितुरनु- फूलगनुगुणं शील यस तादृशः । जनकस्य विदहराजस्य अनुकूल सदृशं शाल स्त्रमाव प्राचारो वा यस्य तादृशश्च । कलानिधिरित सुधाकर इस कमलाया आश्रयो निवासमन्दिरम् , (चन्दपक्षे-कमलस्य हरिणस्याश्रयः। 'स्यात्कुरोऽपि कमले' इत्यमरः।) धर्ममानुरिष मास्कर इव निर्मितशाबर- तिमिरासनःशारितिश्च मिरासनं चशावातिमिरासने निर्मित शार्वरतिमिरासने येन तादृशः । शावी शिवसम्गन्धिनी रतिः प्रीतिः, रल योरभेदान्मिलभ्यो मित्रभ्य श्रासनम् श्रासनादिना सत्कारः द्विरदस्कन्धारोहश्चा'वासन द्विरद- स्कन्धे पीठे यात्रानिवर्तने' इति मेदिनी, (सूर्यपने-निर्मित शावरस्य तिमिर- स्यासनं क्षेपणं येन तादृशः।फनकाचल इव मुमेहरिव कनियता विधुरेभ्यो विप्रेभ्यश्च दक्षिणा येन तादृशः,(मुमेरुस्तु कतिपता विधुरविभ्यां प्रदक्षिणा यस्य तारयः। शारिरिव कृष्ण स सदा नवे जये उद्यमो यस्य तादृशः,(कृष्णपचे- दानवहितानां सर्वेषामरीणां जो उद्यमो यस्य तादृशः।) शहर इव समुन्न- ३ ·सिंहराजवर्णनम्] इव नियसमप्रार्यमहितः, तपोधन इस नियतशमिताहिक- वृत्तिः, शारदारम्भ इवास्तोककान्तरचितरचिः, ऐरावत- दन्तमण्डल वाकुण्ठित चतुरथीकृतकान्तिः वारिराशिरिव वाहिनीशतानुगतः, विलसत्तरवारिधारोऽपि विजृम्भिवप्रतापः, तानां राजा समुन्नतराजस्तस्य भावस्तता तयाऽचला स्थितिर्यस्य स तारा, यद्वा समुन्नता राजता राजभाष ,तयाऽचला स्थितिर्यस्येति सः,(शिवपक्ष-समु- तो यो राजताचलः कैलासादिस्तत्र स्थितिर्यस्य तादृशः।) निदाघसमय इस नित्यं समरामहितः पूजितः, (ग्रीष्मकालप-नित्यं समग्रः पूर्णतापो योऽयमा तस्मै हितो हितकारी) तपोधन व नियतं नियमेन शमिताऽहिताना शत्रूणां धृत्तिन्यापारो येन तादृशः, (तपोधनपक्षे-नियतो नियमवान्, शमिता श्रहितानां शत्रूणानां कामक्रोधादीना वृत्तिः व्यापारी येन तादृशः।) शारदारम्भ इव प्रस्तोका बहुला ये कान्ताः कान्तपदार्था. सीमरणादय- स्तै रचिता रुचिर्यस्य तादृशः, (शारदारम्भपई - न स्तोककाना चातकाना- मन्तरे मनसि चिता संपादिता रुचियन तादृशः, शरदारम्भस्य चातकानां विनादेतुत्वात् यद्वा श्रस्ताका महती कान्तानां जलाशयमान्तभागानां रुचिः कान्तिस्मिस्तादृशः), नगपटितपाठाने तु-लेकिकान्ते चातकविनारों रचितरुचिरित्यर्थः, (राजपते १ स्तोककान्तेषु अल्परम्येप्वपि, पायाडम्बर- युतेषु पदार्थेषु रचितरुचिरित्यर्थः । ) ऐशक्तदन्तमण्डल इप-अबुण्ठिता प्रतिभावन्तो ये धनुरा विद्वाय धीश्च ताभ्यो कुना संपादिता कान्तिः शोभा यस्य तादृश.-सरस्वती कमलाभ्यामुपासित इत्यर्थः, यद्वाऽकुण्ठिता चतुरा प्रत्यक्षा च या श्रीस्तया कान्तिर्यस्य ('चतुरो नेत्रगोची' इति मेदिनी), (ऐरावतप-न पुरिठतोऽकुण्ठितः चतुर्णामवाण प्रान्तानां समाहार- यनुरघी तया वृत्ता शान्तिः शोभा यस्वेत्यर्थः, अनुप्रासमार्गे राशषा- णामभेदम्प प्रतिरन्नस्यात् ।) वारियशिः समुह १ पाहिन्यः सेना- स्तार रानं तेनानुगत इत्यर्थः, (गुदपरे वाहिन्यस्तरहिएय इन्येतावान्विशेषः ।) एवं चन्द्रादीनां राजनि साम्यमारोग्य तं विरोधा- ·( १६ ) नृसिंहराज्यवर्णनम् वितरणोज्ज्वलवृत्तिरप्यवितरणोज्ज्वलवृत्तिः, अजनार्दनोप्यन. न्तभोगाश्रयः, सर्वज्ञोऽपि सत्यरुचिरराजीत् । सत्येतररसानभिज्ञरसझे शक्तित्रयोपयुक्तयुक्तियुक्ते, पाड्- गुण्यप्रयोगयोग्यविचारे, निरपायचतुरुपायगोपायितरि यस्मिन् विस्मयनीतिमति परिपालयति वसुमतीम् , भगतरङ्गमालिनि, भासनोपश्लोकयति-अतिशयेन विलसन्तीति विलसत्तरा वारिधारा यत्र तादृशोऽपि विजृम्भितः प्रकृष्टस्तापो यस्य तादृशः, नहि संभवति वारिधारा घरस्य प्रकृष्टतापावलिमण्डितत्वमिति विरोधः-विलसन्ती तरवारेः करवालस्य धारा यस्य विजृम्भितश्च प्रताप ऐश्वर्य यस्येति तु तत्परिहारः। वितरण- नौज्ज्वला तिर्यस्य तादृशः सन्नपि तादृशो नभवतीत्यवितरणोज्वल- वृत्तिरिति स्पष्टो विरोधः, अविता पालिता रणे उज्ज्वला गृत्तिर्व्यवहारो येन ताइश इति तत् परिहारः । अनन्तः रोपाइस्तस्य भोगः कायस्तदाश्रयः सन्नपि जनार्दनो विष्णु भवतीति सादृश इति स्पष्टो विरोध:-विष्णोः शेष- शायितायाः प्रसिद्धत्वात्-जनार्दनशब्दस्य यौगिकार्थमादाय परिहारः । जनानामर्दयिता पीडयिता नभवतीति,अनन्तानां भीगानां वैषयिकमुखानामा- प्रय इति च तत्परिहारः। सर्वज्ञः शिवः सन्नपि सत्यां दानायरयामेतन्नाभि- कायां नास्ति सचिरनुरागीयस्येति विरोधः। शिवस्य सत्यनुरकत्वात् ,सर्ववेत्ता भवन्नपि सत्ये रुचर्यस्येति च तत्परिहारः । एतादृशः स राजा अराजीत् शुशुभे। सत्येतरति सत्यादितरस्मिन्नसत्यभापणे रसो रागलस्यानभिज्ञा रसज्ञा जिला यस्य तादृशे असत्यभाषणात्सदा विमुखे,-शकीनां प्रभावोत्साहमन्यजानां त्रय तमोपयुहा या युक्तिः प्रकारसेन युक्ते संवलिते,सन्धिविनदादयः पड्गुणा एव पागुण्यं तस्य प्रयोगे योग्यो विचारो यस्य तस्मिन् । श्रपायात् हानेनिर्गता इति निरमाया हानिविरहिता ये चत्वारः सामादय आयास्तेषां गोपायिता रचस्वस्मितादृशे। स्मयो गर्वो विगतो यस्मात्स विस्मयः, विस्मयनासौ नीति. माँति तातशेयस्मिन् राजनि रसुमती धरणी परिपालयति रक्षति सति ।

·नृसिंहराज्यवर्णनम् ] ( २० ) परार्थाभिलापः सुकवित्वशालिनि, सन्मार्गलञ्चनं चन्द्रमसि, विषमवृत्तक्रमश्छन्दसि, पक्षपात: पत्तनेषु, प्रमत्तता मातङ्गेपु, समुत्तरलता हारेषु, सदैन्यालापः प्रणयकुपित- दारेषु, बाणपातः शरदिवसेपु, अर्तियोगः सनेषु, मित्रद्वेषः कुमुदिनीपु, मूर्छना परिवादिनीपु, कार्कश्यं परिसंख्यया वर्णयति -भहः कल्लोलजालं तरजमालिनि समुद्र एवाभूत्, अन्यत्र पुनापि मनः पराजयो नाभूत् । परा उत्कृष्टा येऽर्थाः वाच्यानि तेषा- मभिलापः सुकवित्वशालिनि कविराज एवाभवत् यतः कवयः परस्योत्कर्ष. जुषोऽर्थस्य शब्दवाच्यस्य जिवृक्षवो भवन्ति; प्रजावर्गे तु कस्यापि परार्थस्य परधनस्याभिलायो नाभूत् । सतो मार्गस्य मृगशिराख्यनक्षमा लड्न चन्दमसि शशिनि परमासीत् , तस्य सर्वनक्षत्रचारित्वेन मृगशीर्षनक्षनलद्ध- कत्वात् । प्रजामु कश्चिदपि सन्मार्गलदनं नाकाषीत् । विषमवृत्तानां कंग- रछन्दसि छन्दःशान एव परमासीत् तन समविपमोभयविधच्छन्दसा निरूपणात् , प्रजावर्ग कचिद् विपमत्तस्य मूरव्यवहारस्य क्रमो नासीत् । पक्षपातः पतनेषु पक्षिष्वेवासीत् तेषां पक्षाणां गतां पतनात्, अन्यत्र पक्षपात: सहायनाशो दोपे सत्यप्यदएडयतारूपो वा पक्षपातः धचिदपि मासीत् । प्रमत्तता मातङ्गेषु करिष्वेवासीत् तेषां मदस्य प्रशस्तत्वात् । अन्यः कोऽपि गदकलो नासीत्, समुत्तरलता सम्यगुत्कृष्टस्तरली येषु तेषा भावस्तता उत्कृष्टहारगध्यमणिवत्ता ('तरलो हारमध्यम ' इति कोशः) हारपु केवलमासीनानान्यः कोऽपि समुत्तरलः चपलोऽभूत् । सदैन्यो दीनता. पूर्णमालाप:सम्भाषणं प्रणय म्णि कुपितेपु दारवयासीत् , अन्यः कोऽपि देन्यवचो न प्रायुक्त, माणपातः शराख्यतणविशेषनाशःशदिवसम्वेवासीत् , मन्यस्तु पाणतविषयः कोऽपि नाभूत् प्रतिपक्षशून्यस्यात् । थर्धनु- फोटोगः सम्बन्धो धनुष्ष्वेवासीत् , अन्यः कोऽपि पीडायोगी नासीत् । मिण सूर्येण सह देपः मुदिनीध्येवाभवत्, सा सूर्योदये मौलति । धन्यः कोपि मिनदाही मुदैरी नाभूत , मूचना स्वरारोहावरोधादिः,परिवादिनीपु ·( २१ ) [नर्सिद्दराज्यवर्णनम् करिकरेषु, आरुढपतनमद्रिशिखरनिमरेपु, अगतिकस्वमनो- कहे', अरि(लि)कुलाक्रमपमम्भोरुहे', शृंखलावन्धः प्रवन्धेषु, विरोधप्रसंगोऽलङ्कारग्रन्थेपु, प्रधनमुक्तपरिवारिता कृपाणेपु, मार्गणपरामुखवा तूरणेषु, परदूपणच्छलमायावादुनिग्रह- वीणास्वेवासीत्, अन्यः कोऽपि प्रियविप्रयोगादिना मूर्च्छनां मूळ नान- यत् । कार्कश्यं कठोरता करिकरेषु हस्तिशुण्डादराडेप्वेवामवर अन्यः कोऽपि कर्कशः कयेरवाट नासीत् । आरूढस्योचैःस्थितस्य पतनमदिशिखरात् पतनशीलपु निर्मरेए प्रसवणेष्वेवासात, अन्यः कोऽपि उच्चपदमुच्चाधम बारूढो पतनं न प्रामोत् । संन्यासिना पुनहाश्रमप्रवेश प्रारूडपतनं परि- माध्यते तस्य निषेधः । अगतिकत्वं स्थावरत्वमनोकहेषु वृदेषु केवलमासीत् : अन्यः कोप्यगतिकः श्राश्रयशून्यो लक्ष्यशून्यो वा नासीत् । सर्वोऽपि गतिमान् आश्रयवान् सचेतरोधाऽऽसीत्प्रजासु । अलि(रि)कुलस्य भ्रमरमरस्य क्रमणमम्मोहपु पोवेवासीत्, नान्यत्रारिकुलाचमणमभूदित्ययः (रल- योईलयौरतवारमाऽभेदात् ) भृङ्खलाया बन्धः प्रवन्धेषु महाकाव्या- दिपेवासीत् ,विकाव्येषु शृङ्खलाबन्धस्यापि गणनात् । भन्यः कोऽपि निगड- बन्धन नाशिधियत्, पापामावाद । विरोधस्यालङ्कारविशेषस्य प्रसझो- लिद्वारमन्येष्वेव केवलमभूत, अन्यत्र क्वचित् परिवारे विरोधप्रसनो बैरानसरो नामृत । प्रकृटं महद् धनं प्रथनं प्रचुरवितं तेन मुक्को रहितो यः परिवारी ग्रही तस्य भावस्तत्ता सा चित्प्रजामु नादृश्यत, सर्वस्यापि गृहिणः प्रभूतपनत्वात्, केवल कृपाणेषु असिलतास्वेवासीद, तेषामेव प्रघने मुस्ताः परितो वारिणः अस्यादयः कोशा यैस्तथाभूत्वात् । मार्गणेभ्यो वाचकेभ्यः ! परामुखता व्यावृत्तवदनता क्वचिदप्यन्यन्न नासो-सऽपि याचकान् सलुर्वन्ति स्म । केवल सा तूणेषु तूणीरदेवासीत् , मार्गणानां शग्रणामधोमुखीकृत्यावस्थापनात् । परस्य प्रतिवादिनी दूषणं दोपोनावनम् ,। दलं त्रिविधाछल न्यायदर्शनप्रसिदं वचसामन्यया योजनम् , श्रीमच्छङ्कराचार्यमतस्थापन, निप्रहस्थानं प्रतिपादिपराजशे न्यायप्रविदा, - मायावादः ·७ नृसिंहराज्यवर्णनम्] ( २२ ) स्थानानि शास्त्रमार्गेपु, कौटिल्यचाचल्यरागादियोगकाठिन्यशून्य. भावाः कान्ताजनकुन्तलनयनाञ्चलाधरदलकुचयुग्मावलग्नेषु च विरेजिरे। यस्य प्रतापशिखिविद्रतकाञ्चनाद्रि- सान्द्रप्रवाहशतचन्द्रकितः पयोधिः । मह्याः प्रधानमहिपीपवावदूकं चामीकराङ्कितमिवाम्बरमाबभासे ॥ १३ ॥ एतत्सर्व शास्तमागेषु शास्त्रीय प्रस्थानम्वेवासीत् । प्रजामु परनिन्दा, कपट. व्यवहारो, बञ्चुकत्वमिति यावत् , मायावादो मिध्याभाषणं, निग्रहस्थान कारावासनिवासच नाभूत् । कौटिल्य वकमावः, चाञ्चल्यं तरलता, रागादि. योगः रक्तवर्णस्यादित प्रारम्भात्मरन्धः,कठिनता कठोरता, शून्यभावः तुच्छत्वम् । श्रयत्वमितियावत् ते यथासंध कान्ताजनानां कुन्तले केशेषु (कौटिल्यम् ) नयनाञ्चलेपु कटाक्षेपु (चाञ्चल्यम् ) अधरदले. प्वधरोष्टपुटेषु च ( रागादियोगः) (अधरोष्ठेषु रागस्य स्वाभाविकारण्यस्य योगोऽहरयतेत्यर्थः) कुचयुग्मे खनद्वन्दे (कठोरता) अवलमषु ( ' मध्यम पायलग्नं च मध्योऽस्त्री'त्यमरः) (शून्यता, तगुमध्यायातासाम् ) चेति विरेजिरे यभूयुर्नान्यत्र युनापि प्रजामु राज्य वा दुटिलत्वादीनि यमूरिति ययासंख्यानुप्राणिता परिसंस्था । यम्येति । यस्य प्रताप:प्रभाव ('सप्रमावः प्रतापय यत्तेजः कौशदएजमित्य- मरः) स एव शिसी पन्हितेन विश्तो वीमा गतो यः कायनादिः सुमेह. स्वरय शान्दाः सपना ये प्रकाश पो महतं तेन चन्द्रकिनः स्थसे स्थल मयूरियामचन्दिकायान् यातल चामीकाकारस्तः पयोपैः पदे पदेऽदित. रसात, जलसंयोगे हि दुतं पातु धनीमावनापरते, सपोधिः मयाः पृषिम्या: यत् प्रधानमहिपापदं गुरुपराशीपदं तस्य वावर बदनसीले सन् प्वामीकरयन्द्रिगिरहित चिनिदवमायामिव नीलाम्बरमियाकभारोऽभासिट।

·. ( २३ ) [नृसिंहराज्यवर्णनम् प्रत्यर्थिक्षिविपा यदाहवभुवः प्रत्य भीत्यावनी- कुजे गूढतराः कणं अमवहत्करोष्णनिश्वासतः । शीर्णेऽस्मिन् परिशुष्य भूधरदरीभाजः स्त्रवामनवां दीप्तिव्यवदिशो दशः पिदधते क्रीडाच्छलात्साणिभिः॥१४॥ अद्वैतशास्त्राधिगमेन सम्यगविद्यामिवासाद्य विवृद्धसत्त्वः । प्रधानमहिपी हि चामीकराडितमम्बरमभिवत्त । सागराम्बरायाः धरायाः पतिरभूबरसिंहदेव इति भावः। वसन्ततिलकं वृतम् ॥ १३ ॥ प्रत्यर्थीति–प्रत्यर्थिनरच ते नितिपा इति प्रत्यर्मिचितिपाः रात्रभूपा यस्य नरसिंहदेवस्याहवभुः रणस्थलारप्रदत्य पलाय्य भीत्या धन्याः घना- टव्याः कुले निकुन्ने क्षणं घणमात्रं गूढतराः निलोनाः ज्ञाता इति शेयः । अथ प्रमेण पलायनप्रमेण वहन् चलन् यः रो निर्दयो महानिति यावत् , तादशश्च उष्णधयो निःश्वासस्तस्मात् कारणभूतात् परिशुष्य शुष्कतामापद्य शी पतितपणेऽस्मिन् कुञ्ज सति भूधरस्य महीध्रस्य दरी नितम्बदेशस्तो भजन्ति श्रयन्तीति तच्छीलाः जाताः । तत्रापि स्ववामध्रुवो स्वमहिलानां दीपया कान्त्या व्यक्ता प्रकटीकृता दिग् देशो येषां तादृशाः सन्तः (अन नित्य- माकादत्वात्समाराः) तासा स्वामवां हशो नेत्राणि क्रोडाच्चलात् सलव्याजात् पिदधते आच्छादयन्तीत्यर्थः । अयम्भावः-नरसिंहदेव- शत्रवो भीरया कुने गताः, कुजस्तदुष्पानिःश्वासमुरायितः सन् चणादपेत- पत्रतामापद्य तेषां निलायनासमर्थोऽभूत् तं विहाय ते भूधरदरीमात्मानं गोपायितुं गतास्तत्रापि यदा स्वस्त्रीणां मुखकान्त्याऽन्धकारो विद्रावितस्तदा त्रियम्सामा तापद् हृदयदौर्बल्यं मा नाम ज्ञासिपुरिति धिया झीदाब्याजन तासां चपि पिदधुन कान्तिगन्दीभावात् तमस्तिरस्करणाभावेन ते तत्र सुखं निलीनास्तिष्टेयुः । शार्दूलविक्रीडित छन्दः॥ १४ ॥ अद्वैतेति। अद्वैतशाखस्य वेदान्तशास्त्रस्याध्ययनेन श्रवणादिनिदिध्यासनपर्यन्तेन- सम्यविद्या सभ्यम् ज्ञानमासाय विधई सत्वे सत्वगुणं ज्ञानमिति यावद्यस्य ·नृसिंहराजस्य विद्यापुरी] ( २४ ) प्राप्तिः विद्यापुरी वीरवरः स्वधाम्ना व्यद्योतत व्याप्तजगत्त्रयोकः॥१५॥ [विजयप्रस्थानम्] हरिद्वधूरात्मगुणानुरागिणीनुग्रहीष्यन्नखिलाः करमहात् । प्रहित्य दूतीमिव कीर्तिमप्रतो विभुःप्रतस्थे विजयादरच्छलात् १६ आदौ जित्वा हरिहयदिशामात्मसात्कृत्य शक्त्या तत्रात्युमं दिनकरमिव स्थापयित्वा प्रतापम् । तादृश., प्राप्तज्ञानदाप्तिरित्यर्थः ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् पातजलसूचितं ज्ञानोत्कर्षमवाप्तः पुमानिव विद्धसत्त्वः प्रवृद्धबलो वीरवरः शूरामयायी महौजाः स नरसिंहदेवः विद्यापुरीमतनामिकां पुरी प्राप्य खधाना सतेजसा प्रतापेन च्याप्तजगत्प्रयीकः व्याप्ता जगत्त्रयी येन तादृशः सन् व्यद्योतत व्यद्योतिष्ट । अन्योऽपि वेदान्तनदीष्ण जगत्त्रया पारमार्थिक- घ्यावहारिक-प्रातिमासिकरूपां स्वधाम्ना व्याप्य विद्योतते । उपेन्द्रवनर छन्दः हरिदिति। विभुरीश्वरो नरसिंहदेव भात्मगुणेष्वनुरागिणीरनुरागवती रसिला हरितो दिश एवं वध्यः स्त्रियस्ताः करगृहात करपीडनमहोत्सवाद् इप्यिन् अनुग्रहीतुमिच्छन् स्वकीर्ति दूतामिवागतः ( स्वागमनसमाचारविज्ञापनाय) प्रहिल विजयादरच्छलात् विजय य भादगपातिशयस्तस्म चलायाजात् विजिगीपया यामीति जगति ख्यापयित्वा (परसुतो हरिद्वधूपरिणिनीया) प्रतस्यै विजययात्रा पर ददावित्यर्थः । वंशस्यवृत्तम् ॥ १६ श्रादाविति। पारावारः समुदः स इवाचरतीति पारावारति पारावारतीति पारा. पारन की चेत् पारावारन्ती ताशी नरेनुनैपना निरिहा पपछि सेना- म्यूही यस्य ताराः स शादी सर्वतः प्राक् हरिदयस्य मघवत.('जम्मभेद। हरिहया स्याराएनमुचिसूदनः' इत्यमरः) दिशामाशां प्राची नित्या शस्या- स्मसातत्य रयाधीनां कृत्वा तत्र दिशि दिनकामिव भानुमित्र स्वायमत्युगं -- रातदिशम्माद् भागरिमते टाप, सस्य द्वितीयायामिदं रूपम् ।

·( २५ ) [नुएटौरदेशवर्णनम् क्षोणीपाल: प्रथमजलः कूलमार्गेण गत्वा पारावारन्नरधनचमूपकिरागादवाचीम् ॥ १७ ॥ [तुण्डीरदेशवर्णनम्] अथ तत्र गच्छन्नेव करटि-बहन-समाराधन-समुत्कटादर- चटुल बटुकुल-चटचट-त्रुटित-स्फुटित मूरि-नारिकेत्त-वारिधारा- पूरित-सारणी-संवर्द्धित-सरस-सुकुमार-नारङ्ग-मातुलुङ्ग लवङ्ग- वमाल-ताज-हिन्ताल-रसाल-पूग-पुन्नाग-नाग-नागकेसर-सर्ज- मूर्ज-खजूर-चम्पकाशोक-कुरवक-विलक-बकुल-पण्ड-पिचण्डि- लाराम-मण्डल-मण्डितोपकण्ठान् , प्रताप स्थापयित्वा प्रथमजनधेः पूर्वसागरस्य कूलमार्गेण ताराधना गवा निर्याय भवाची दक्षिणां दिशमागाददापत् ("प्राच्यवाचीप्रतीच्यस्ताः पूर्व- दक्षिणपश्चिमाः' इत्यमरः)। मन्दाकान्ता वृत्तम् ॥ १७॥ अथति। अथानन्तरं तन्नाभिदनियादिशं गच्छलेव करटिवदनस्य गजा- ननस्य समाराधने समुत्कट आदरो येषां ते च ते चटुलाचपला बटवस्तपां कुल समुदायस्वेन करणोन तद्वयापारणेति यावत् चटरटेतिवनिपूर्वकं यथा स्यात्तथा त्रुटिताः पादोभ्यः पतिताः, पूजाङ्गता गणानिपमभिस्फुटिता विदीर्णाव ये मूरिनारिकेलास्तेषां वारिधारा बलधारा तया पूरिता मृता या धारिणी ( सारण) ('प्रसारपां स्वपनद्यां न सारणीति मेदिनी) नदिका कुल्या चा तया द्वारा (जलप्रदानेन) संवर्धिता ये सरमा नारका नारङ्गीति ख्याताः, मानुलुना वीजपूराः, तबहा देवकुमुनानि, तमालाः, तालाः, रसाताः, सहाराः, पूगाः मुपारीतिप्रसिद्धाः, पुन्नागाः, नागा:-नागवल्लीति ख्याताः, नागकेसराः, सर्जकाः, असनाः, भूर्जाः भोजपत्रति प्रसिद्धाः, सराः, चारकाः, थोमः, कुरवकाः, निकाः, बकुलाः-मौतमरीति ख्याताः, पादपविशेषास्तेषां पण्डानि समूहाः ("पण्डं पद्मादिसंघात' इति ४ ·तुएडीरदेशवर्णनम् ] ( २६) उद्दण्ड-पुण्ड्रेनुकाण्ड-प्रकाण्ड-पर्व-निर्विष्ट-विमल-नि- स्तल-स्थूल-मुक्ताफल-कृत-कृतक-शय मस्तक-मुहुरारोहावरोह. विहार-रासा-यस्त-कृषीवल-बालिकास्तोक-नि:श्वास-पर्यस्त- वासना-लालस रसायुस्तोम-विस्तारित-पक्ष-निकाय नीलमणि- कायमान-तिरोधीयमान-कलम-फैदारिकानवलोकन-गगन-कृत- गतागत-गुखर-शुक-शारिकान् , मेदिनी): पिचरिडला:-बहुशाखापर्णवत्त्वात् पनीभूता य मारामा उपवनानि तेषां मण्डलानि तैर्मण्डिता उपकरठा भक्तिप्रदेशा येषां तान् तादृशान् । (तुएडीरदेशानतीत्येति दूरेणाभिसम्बन्धः)। उद्दण्डति । उहएडा अत्युनता दृढाथ पुण्ड्रेक्षुकाण्डा इतुदण्ड. विशेषास्तेषां प्रकाएडानि महान्ति यानि पर्वाणि मध्यप्रन्ययः तेगु निविष्ठानि, विमलेः निस्तलेः वर्तुलैः ('निस्तलं वर्तुले चले' इति मेदिनी ) स्थूलैः मुक्ताफल. कृतानि यानि कृतकानि शयनानि मधास्तेषां मस्तके उपरिभागे रोशवकाडावशाद् यो मुहुरारोहावरोहयोर्विहाररासो विहरणकीडा तस्मि- मायस्ताः परिधान्ता याः कृषीवलवालिकास्तासामस्तोका यहवो ये निःश्वा. मास्तः पर्यस्ता बहिर्विदिप्ता या वासनाऽऽमोदविशेषस्तत्र लालसाऽनुरागी यत्य साहो यो रसायुस्तोमः रणायुनामपदिविशेषसमूहस्तेन विस्तारितो यः पक्षनिकायः परसमुदायस्तद्रूपं यन्नीलमणिनिर्मितं फायमानं (काय- मानं हाटीदर्भट निमृतं गृहमिति निकाण्डशेयः) तेन तिरोधीयमानाः बलमाः शालयो मेपु तारां यत् फेदारिकंधेयसमूहः (केदाय पे केदारिक गणे' इत्यमरः) तस्यानवलोकनेन गगने कृते गतागते गमनागमने येन साद- शाप ते गुणरापपराश्च शुक्मा सारिकाच यत्र देशेषु तान् ताशान पत्र गुमदीना गगने गायन हेतुः शालिमारीजिपरसा; रसायुनाम नः परिणय कोशीया एप,-या रसाययो भमरा एष गन्धरसोभयलुब्धायामिति दिए ।

·( २७ ) [तुण्डीरदेशवर्णनम् एकान्व-कपिश-कणिश-मञ्जरी-विनमनापदेश-प्रकाशिता- भ्याश-विकास-कुशेशय-मकरन्द-रम्य-निरन्तर-निज-सौन्दर्य- दर्शन कोल-फलित-शालि-केदार-निवेदित-जानपद-सौभाग्य- लक्ष्मी-विनोद-कनक-वेदिकाचन्यान् , सन्दत-सन्तन्यमान-सप्तवन्तु-समाहूत-पुरुहूत-प्रमुत्रा- दितय-विरह-विधुर-शातोदरी-बात-शत-सज्ञात-रभस-मकर. केतन-निःशेष-लून-प्रवाल-सन्तान-सन्तानक-तरु- रु-दोहद-धूपाय- मान-होम-धूमाभिरामान्, एकान्तं नितान्तं कपिशाः या कणिशमधयः ('कणिशं सस्यमवरी'- त्यमरः) सत्यमधर्यतासां विनमनं स्वतौ नतिशीलता तस्यापदेशो ब्याज. सेन प्रकाशिता अभ्याशे समीपे विकासिनी विकसनशीलाः ये कुशेशयाः कमलानि तेषां मकरन्दो मरन्दस्वेन रम्यं निरन्तरमविच्छिन्नं यनिज स्वा- माविक सौन्दर्य तस्य दर्शने साक्षात्कारे कैतिः कीदाविलासः तस्मै, फलिता विकसिता ये शालिकेदारास्तनिवेदिता सम्पादिता समर्पिता वा जन- पदसौमाग्यलक्षम्या जनपदसम्बन्धिन्याः सौभाग्यलक्ष्म्याः बिनोदाम वेदिका कनकपन्याः मुवर्णचत्वराणि यन्तारशान् । तस्मिन् जनपदे शालिक्षेत्राणां कमलानां च प्राचुर्यमभूदित्यैदम्पर्यम् । सन्ततमनवातं सन्तताः विच्छेदविरहितापूर्व वितता वा सन्तन्यमानाः क्रियमाणाश्च ये सततन्तवो यज्ञास्तत्र समाहूना पाचारिता ये पुरुहूतप्रभु. रवा मघवत्प्रमृतय आदितैयाः देवास्तपां विरहोऽनरोपगमाद् वियोगस्तेन विधुराः पीहिता या शातोदर्यः कृशोदर्यः तासां प्रातरात समुदायशतकं तत्र विषये सजातः समुत्पन्नौ रभसो वेगो यस्य तादृशः (रमसावेगहर्पयो रिति विश्वः) यो मकरकेतनः कामदेवस्वस्मै तत्पीदापनयनायेति यावत् । नि:शेष. मरोषं यया स्यात्तपा लूनारिछन्नाः प्रवालगन्तानानि किसलयौपा येषां ते च ते रान्दानम्तरवः सन्तानकाल्या नन्दनवनतरवस्खेषां दोहदायं धूपायमानो धूप ·तुण्डीरदेशवर्णनम् ] ( २६ ) उन्मीलित-नीलमणि-च्छाया-दायाद-कोमल-श्यामलेवन. च्छविमयातोयपरामम-भ्रम-संभ्रम-प्रवृत्त-नृत्त मयूर विस्तारित- घसुवती.विलासक्ती विस्रस्त-केश-कलापानुकार-कलाप-प्रेक्ष- णीयान् , द्राक्षा-लता-वितान-सवितान-याल-रसाल-मूल-च्छायां- निपगण-निष्पन्द-गोवृन्द-वदन-निष्यन्दमान-रोमन्थ-बिन्दु- सन्दोह-तारकिताम्बराडम्बर-विडम्बन-चतुर-शाद्वल-देशान, कलश-कल्लोलिनीश-जनन-दुर्ललित-स्योंक-नैचिकी-ह. लमदतुल्याभिमान-शल्य-भरण-विशल्यकरणो-रसायित- इवाधरन यो होमधूमो यशजन्मा धूमस्तेनाभिरामान् मनोहरान् । उन्मीलितेति । उन्मीलितो विकस्वरो यो नीलमणिर्मरकतमणिस्तस्य या च्याया प्रमा तस्या दायादं सदृशं यत् कोमलं श्यामलं चक्षुवणं तच्छविमयस्य आ ईषत्तीयधराणामागमस्य प्रयप्रवर्षाकालस्य ध्रमा भ्रान्तिस्तेन संभ्रमण संवेगेन प्रवृत्तसत्ताः समारब्यनर्तना ये मयूरास्तविस्तारितः, वसुमसेर धेरैव विलासवती रमणी, तस्याः विवस्त: विगलितबन्धो यः केशकलापः केरापारास्त स्यानुसारस्तत्सदृश इति यावत् यः कलापः केकिपिच्छोचयतेन प्रेक्षणीयान् द्रष्टुमान् दर्शनीयान् । द्राक्षति । प्राचालतायाः वितानं विस्तृतिस्तेन रावितानाः गोलोचा इव ये बालरसालाः लघ्वाम्रवृक्षास्तेषां मूले छायाया निषण्ण निष्पन्दं विधब्धं निचलम यद् गोयन्दं गर्वा गणस्वस्त यदनादाननात् निष्यन्दमाना ये रोमन्यविन्दवः चर्वितनवर्णविप्रपस्तेषां सन्दोहेन तारकिती योऽम्बरादम्बरः, तस्य विडम्बनचतुरो महायामगगनानुकारप्रवीण: शादलविशिष्टो देशो यत्र सान् ताशान् । कलशेति । केन जलेन लसतीति फलतः (शः) यः कालोलिनीनां नदीनामाशो भसी तस्सायजननमुत्पतिस्तेन हेनुना दुललिता या खर्लोकस्य नविध गीः ('उत्तमा गोपु नचिकी'त्यमरः) तस्याः हृदि हृदये ·( २६ ) [ तुण्डीरदेशवर्णनम् समुल्लसदापीनानिश वहमान-दुग्ध-कुल्या-शव-दर्शित-क्षीर- वाराकर-समूह-माहा-समज-कल्यतर-महोपशल्यान, उल्लसित-गन्धवह-पुरोहित-प्रेरित-क्रमुक-वरोदुसमान- लेलिहान-लता-बधू-परिविकीर्ण-शेषाक्षत-सदृश-कुहली-कुहरा- अलि-चरित-किजल्क-निकर परिष्कृत-निष्कुट-चतुष्कान, लभन्नुपगच्छन् योऽनुल्योऽभिमानस्तदेव शल्यव्रणवस्य भरणमवरोपणं तदर्थ या विशल्यकरणी हिमादिशिखराठोपधिविशेषस्तस्य यो रसो द्रवस्तदा- चरयाशीलं यत् समुल्लसदापूर्यमाणमापीनमूपस्तस्मादनिशं वहमानं यदुग्धकुल्याशतं पयःसारिणीमातस्तन दर्शितः हीरवारासरस्य क्षीरोद. निकरस्य रामूहो येन तादृशो यो मादा "मा" इति शब्दं य प्राइस माहः स्त्री चन्माद्दा धेनवस्तासांसमाजः समूहस्तेन कल्यतरं प्रशस्यतरमुरशल्यं ग्रामप्रान्त- भागो येषां (देश नाम् ) तान् । अयमाशय. स्वनैचिकी चीरोदजातत्वाज्येष्ठा स्मीति गर्व धभार, तुएडारगावस्तु तद्गर्वमपनेतुं यतस्त्वमास जाता तज्ज- निका वयमिति मनीषव ज्ञरोदनिकरविसरमुत्पाद्य तर्पशातनं चकुरिति । उल्लसितेति । उल्लसितः प्रसन्नो यो गन्धयहो वातः स एव पुरो- हितस्तन प्रेरित धान्दोलितो यः क्रमुकः क्रमुकपादपः स एव परो लम्धविवाह- दीक्षस्तनोदुद्यमाना गृह्यमाणपाणिः उदुपरि उद्यमाना धार्यमाणा च या लेशिहानतता नागवल्लीव्रततिः सैव वधूस्तया परिविकीर्णास्वतः शेषाच येऽक्षतसदृशाः कुहीकुदरामलिनरिता ताम्बूलीदलछिद्ररूपातलिपतिताः किमलनिकरास्तैः परिष्कृतं निष्कुटरस गृहारामत्य चतुष्कं तुण्डीर. मएडपं यत्र तादृशान् । १ वस्तुतस्तु 'माहेयी' शब्दनात्र भवितव्यम्, लेखफप्रमादपतितो. ऽयमपपाठः, 'माहा' शब्दस्यास्मिन्नर्येऽस्त्वात् ,व्युत्पत्तरप्यरमणीयत्याच ।

·तुण्डीरदेशवर्णनम् ] ( ३० ) आविष्कृत-जानपद-मानवती-जन-घनतरोरुपमान बहु- मान-वर्णनाकर्णनावनत-मौलि-लीला-मिलित-परिणत-फल- स्तबकानीच-मोचावन-मेचक-कवचितान , बनुकल-जागरूक-विमल-कुसुम-कोरक-राजव-भाजन- विराजित हारिद्र-कर्दम-कवल-जाल-लालनीय-परिपाक-कपिल- फलोत्कर-दारि-महाराम-कुटुंवि-नारङ्गलवा-नतागी-समुत्तरङ्गी- कृत-जनपद-सौभाग्य-रमा-योग्यतम-द्वन्द्व-कन्दलदमन्द-विवाह- महोत्सवान्, औत्सुक्यकर-निज-सौभाग्याभिलापि-विषिष्टपाभीष्ट- आविष्कृतेति । आविष्कृतं यद् जानपदमानवतीजनस्य नागरिकस्त्री- वातस्य घनतरोरुपमान निविडजघनसादृश्यं तदेव बहुमानं तस्य यद् वर्णन तदाकर्णनेनावनता यो मौलिस्तस्य लीला तया मिलिताः संघातमापनाः परिणतफलस्तवका. पक्कफलगुच्छा येषा तादृशानि यानि अनीचमोचावनानि प्रभूतकदलीवनानि तः कृत्वा मेचका नाला या रुचिः कान्तिस्तया कवचितान् आच्छवान् । एतेन कदलीवनप्राचुर्य दोत्यते । अनुकलेति । अनुकलं प्रतिक्षणं जागरूका विकसिताःये कुमुगकोरका- स्त एव राजतभाजनानि तेषु विराजितो यो हारिदकर्दमस्य हरिद्राचूर्णदेवस्य कवलजालवल्लालनीयः शोभमानः परिपाकेन कपिलो धूसरः फलोत्करस्तेन हारी मनोहरो यो महारामी महोद्यानं स एव कुटुम्बी गृहमेधी तस्य या नार. अलताख्या नतागी तया समुत्तरङ्गीकृतमुत्सुकता नीतं यद् जनपदस्य सौभाग्य- रमायाश्च योग्यतमं द्वन्द्व युगलं तस्य कन्दलन्नभिनीयमानो महान् विवाह- महोत्सवो येषु तान् । सौभाग्यलक्ष्मी तुण्डीरदेश एव वसति स्मेतिभावः । औत्सुक्येति । श्रौत्सुक्यकरं यन्निजसामाग्य दराडीरदेशसौभाग्य तदभिलापि यत् विविटपं स्वलौकस्तस्याभारप्रदानायोदस्त उरिक्षप्तो यो ·[तुण्डीरदेशवर्णनम् प्रदानोदस्त-वसुमती-इस्त्रोदार-फलिव-नालिकेर वन- सहस्र- प्रशस्यान्, अर्यम-मरीचि-विकचानीच-गोचर-सन्तत-नीरन्ध्र-वसु- न्धरारुहान्तर-सन्दश्यमान-प्रसून-रजस्सन्दर्शिनेप्सित-सर- पि-स्मरणीय-धरणी-तरुणी-सिन्दूरित-सीमन्त-सौन्दर्यान , निरन्तरान्धकारित-दिगन्तर-कन्दलदमन्द-सुधारस- बिन्दु-सान्द्रतर-घनाघन-वृन्द-सन्देहकर-स्यन्दमान-मकरन्द- विन्दु-बन्धुरतर-माकन्द-तरु-कुल-तल्प-कल्प-मृदुल सिकता. जाल-जटिल-मूल-वल-मरुवक-मिलदलघु-जघु-लय-कलिव- रमणीय-पानीय-शालिका-यालिका-करारविन्द-गलन्तिका- वसुमतीहस्तः तत्सदशमदारफलितं नालिकावनसहस्रं तेन प्रशस्यान् । नारि- केलतहरूपेण हस्तेन मुमतीनायिका निविष्टपायामीट ददातीति भावः । अर्यमेति । अर्यम्णः सूर्यस्य मरीचिमिर्विकचाः स्फुटिता अनीच- गौचराः समुन्नताः सन्ततं नीरन्धा निविडाश्च ये वसुन्धरारुहास्पामन्तरे सन्दश्यमानं यत्प्रसूनरजः पुष्पपरागतेन संदशिता येप्सिता मनोहरा सरणिः श्रेणिस्तया स्मरणीय धरणीतरुण्याः सिन्दूरितस्य लमसिन्दूरस्य सीमन्तस्य सौभाग्य येपुतान् । निरन्तरेति । माकन्दवृनिचितत्वात् । निरन्तर निरवकाशमत एवा- धकारितं च दिगन्तरं दिगन्त एल प्रदेशो येन तादृशस्त्रथा कन्दलन नवपल्लवी- भवन् अमन्दसुधारसविन्दुभिरमृतकिरणैः सान्दतरो यो घनानन्दस्तस्य सन्देहकरो वर्षन्मेपनिचयरसों च यः स्यन्दमानमकरन्दविन्दुभिर्वन्धुरतरो माकन्दतस्तस्य कुलं तस्य तत्पकर यन्मृदुलं सिकताजातं तेन जटिले मूलतले मस्वकैमिलन्तो येऽलघवो बहवो लघुलयाः रवसाख्यतणविरोषास्तैः कलितायाः पानीयशालिकाः प्रपास्तामूनियुका या पालिकास्तासां करारविन्द- ·तुण्डीरदेशयर्णनम्] गलदेला-लयद्ग-पाटल-घनसार-कस्तूरिकातिसौरभ मेदुर-लघु. तर-मधुर-शीतलतर-सलिलधारा-निराकरिप्णु तदीय विमल विलोचन-गयूख-रेखापसारित-पिपासायास-पथिक-लोकान्, पाकापकारि-लोकातिरिक्त-धरित्री-विचित्र-सौभाग्य गणना- रेखा-श्लाघनीय-जानपद-रमा-विलास-सचरण-पुरोविस्तारित. धवल-वस्त्रानुकारि-सारणीशत-विराजितान, राजीव-निवहापहसित-सहस्राक्ष-चतुर्लक्ष्मीकैः,म मानस-सरोवर सदृशैः, विमल-सलिल-रसावधूत-सुधासारैः,पसूनावचिचीपान समागत-विशङ्कट-पुटकिनी पत्र-पुट-कर-चटुल-बटु-निकट-कृताः सार-प्रसारैः फासारैरासादितप्रमोदान , स्थिता या गलन्तिका भृशारास्ताभ्यो गलच्च्यवद् यद् एलालपटिल. (शतपत्र-गुलाब) घनसार ( कर्पूर ) कस्तूरिकाभिरतिसौरभेण मेदुरमतिः शयगन्धाढयं लघुतरं शीघ्रपचनशीलं मधुरं शीतलतरं च सलिलं तस्य धाराः तन्निराकरिष्णवो यास्तदीया बालिकासम्पनिधन्यो विमलविलोचनमयूख. रेखास्ताभिरपसारितः पिपासाजन्य आयासोऽधयमो यस्य तादृशः पथिक लोको मन्त्र तानित्यर्थः । प्रचुराम्रपादपः प्रभूतप्रपश्च चोलदेश इति भावः पाकेति । पाको दैत्यविशषस्तदपकारी इन्ता महेन्द्रस्तस्य लोकः स्वर्ग- स्तदतिरिक्ता तस्मादपि विशिष्टा या धरित्री तस्या विचिन्नसौभाग्यगणनायां क्रियमाणायो या रेसास्तद्वत् श्लापनीय जानपदरमाया विलासर्वक सघन रणार्थ विचरणार्थ पुरो विस्तारित धवलवस्त्रानुकारिशेतकपटतुल्यं च यत्सारणी- शतं फुल्यासमूदः तेन विराजितान् । सारणीषु सौभाग्यं गणनारेस्त्रारूपत्वं, प्रशारितवस्ननुल्यत्वं चौरचते । राजीवति । राजीवनिवदतिरस्कृतेन्द्रचक्षुः पौमिरित्यर्थः, स्पटमन्यत् । प्रसूनेस्यादि-प्रसूनानामवचिचीपया समागतः, विराटं विशालः पुटकिन्याः * ·[तुण्डौरदेशवर्णनम् वेद-वेदान्त-विद्या-प्रत्युद्याव-शेमुपी-पद्यैः, दैत्यारि-स्तुति- प्रस्ताव-विस्तारित-हृधानवद्यार्थ-विद्योतमान-गद्य-पद्यैः, विध्या- रचित-सकलातिथि-सत्कारावित्तथीकृततिथिभिः, सौजन्य- 'सीमावधिभिः, अनितर-सुलभ-तत्त्व-ज्ञानोपज्ञ-प्र:, निगमा- गम-निदर्शनायित-निर्मल-निज-कर्मभिः, द्विज-मणिभिरलंकृत- महामहारान्, दूरीकृत-दुरित-ग्रह-नाम-प्रहरण-संस्मरण-मात्र-प्रतीष्टाभीष्ट- फल-देवतालय-काल-प्रय-प्रवृत्त-नृचारम्भ-जृम्भिव-मईल-निभ्वा- न-पटु-पटह-सूर्य-रवापूर्यमाण-हरिदन्तरान् , सन्तव-वैमानिक-नायकानून-जानपद-वैमवावलोकन कुतू- कमलिन्याः पत्रपुटः करे यस्य ताशय यबटुलबटुनिकरपलबालसंघ- स्तन कृतगमागम का सारासादितः प्रमोदो ये तान् । वेदेति । वेदवेदान्तविद्यया प्रत्युद्याता शेमुषोपद्या बुद्धिसरणियां तैरि- त्यादिस्सष्टम् । दैत्यारीत्यादिस्पष्टम् । विघ्यादीतिस्पष्टम् । विम्याचरितः 'यपाविधिकृतः । अवधिभिश्चरममर्यादाभिः । भनितरेत्यादिस्पष्टम् । निगमा- गमनिदर्शनायितं वेदेषु शास्त्रेषु चोदाहरणीभूतं निर्मल निज स्वाभाविकं कर्म येपो तेस्तारोदिजमणिभिः मुशोभिता महाप्रहारा महान्तो मामणेभ्यो दत्ता प्रामविशेषा येषु तान् । दूरीकृतेति । दूरीकृता दुरितमहा याभिस्ताः, नाममहणसंस्मरण- मात्रेण प्रतानि दत्तान्यमीरफलानि याभिस्तार ताः देवतास्तासामालगेषु मन्दिरेए कालत्रयं प्रवृत्तं यन्नृत्तं तस्यारम्भे म्भितः प्रो यो मदलस्य निष्वानः पटुपटहर्याणां रवश्च तेनापूर्यमाणं हरिदन्तरं दिगन्तरं येषां तान् । सन्ततेति । सन्ततं वैमानिनां देवानां नायक इन्दस्तस्मादनूनं यज्जान- पदमयं तदवलोकनकुतूहलादागतो यः कनप्रशिक्षणे तस्य शिखरनिकर- ·चोलदेशवर्णनम् ] इलागतकनक-शिखरि-शिखर-निकर-सख धान्यराशि-प्रका. शित-खल-प्रदेशान् । प्रशस्य-सकल-सस्य-संपदाण्डीरभुवस्तुण्डीरानतीत्य, सु. बाम-लोक-प्रत्यादेशान, अत्यादरणीय-रामणीयक-निवेशान, चोलदेशान् अयासीन् । [चोलदेशवर्णनम् ] त्रैलोक्यसारसमवायसहोपमेयान् आलोक्य चोलविषयानवनीमहेन्द्रः । नाकापिणा शतमखो नलिनासनेन शङ्के विमोहित इति स्फुटमाशशङ्के ॥ १८ ॥ भृत्येपु पाडयति या परकीयबुद्धधा देशानिमान् मम तु दण्डयतमरस एव । सेनाधियानिति महीपतिरादिदेश शौर्यावधारितसमस्तजगज्जयश्रीः ॥ १६ ॥ सखा ये धान्यराशयस्तैः प्रकाशिताः खलानां (धान्योपरिवाहमानगोबली- बर्दस्थलानां) प्रदेशा येषु तान् । प्रशस्येति । पाण्डीराः शकपुरूपाः, तेप भूरुद्भयो येषु तान्, यदा भुव एवैतद्विशेषणम्। स्पष्टमन्यत् । तुण्डीरान् एतनामकान्देशान् अतीत्य । सुवामेत्यादि---तिरस्कृतस्वर्गलोकानित्यर्थः । अत्यादरखीयेत्यादि स्पष्टम् । भैलोक्येति । त्रैलोक्यसारसमवायेन सहोपमेयान चोलेदेशाना- लोक्य अवनीमहेन्द्री नृसिंहदेवो प्रह्मणा स्वर्गाधिपत्यं वासवाय दत्त्वा शरे मन्य स विमोहितो विप्रलब्ध इति स्फुटमाशशरे शक्तिवान् । बसन्त- तिलक सम् ॥ १८॥ भृत्येप्चिति । यो मम मृत्येषु इमान् देशान् 'परस्येमे विषया' इति .

·[कावेरीवर्णमम् [ कावेरीवर्णनम्] दो वजन्नर घरेन्दुरले कवेरकन्यां कलयाश्चकार । भ्रमणसङ्काशतरङ्गरेखास्फुटद्युगोपरिवासरोपाम् ॥२०॥ सान्द्रतर-ठट-महीरुद्दान्तर-निपठदरविन्द-बन्धु-मयूख- दण्ड-सन्दित-पर्यन्त-सन्तत-परिवर्तमान-जलावर्त-चक्र-निर्व- तित-बहिबिस्तृत-बहुविध कलश सार्थ-समर्थनीय-शतपत्र-मुकुल- जाल-विचित्राम्, विनिद्राम्मोज-राजि-व्याज-विवर-विराजित-गम्भीरवा- निप्पन्द-नीरपूर-विनोदन-सायन-फल कान्तर-तरल-मसल-कुल- बुद्धया शिरनाति स मम दराज्यतनो भविष्यतीति शौर्यगासादिता समस्त- जगतां जयपीयन स महीपतिरादिश्वान् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥१६॥ तत इति । ततो मजन् घरेन्दुर पुरः काबरीमाससाद-यस्या भ्रमह. सहशामिस्तरमालाभिर्युगमाया उपरिवार प्रति रोपः स्फुटं प्रतीय स्म उपजातियत्तम्॥२॥(अनन्तरम्वनीमहेन्द्रः नाराजनामारचय करीमतारी- दिति विप्रटेनान्वयः)। कावेरी वर्णयति सान्दतरेत्यादिना- सान्द्रतरेति । सान्द्रवरा ये तटमहीमहास्तदन्तरेभ्यो निगवन्तो ये- रविन्दवन्धोभारकरस्य मयूवात एव दराः सन्दितपर्यन्तो निषद- प्रान्तमागोज एव सन्ततं परिवर्तमानो यो जलावतः स एव धवन निर्व- विता: बहिरातपे शोषणायं विस्तृताच ये बहुविधाः कलशाना सार्यास्त: समधनीयमुपमेयं यच्छनावमुकुलानां जालं तेन विचित्राम् । पिनिट्रेति । विनिदाम्मोजराजिन्दाजेन यदिवरं (पुलाम्मोजमेव द्विदित अतिशयानस्थानम् ) तेन विरावितं शोभित पदम्भीरतया निष्पन्दं नीरं तस्व पूरः स एष विनोदनस्य डायाः सापनीमूतपद्धक ·कावेरीवर्णनम् ] नीलमणि-जाल-प्रतिक्षण-निक्षेपणोत्क्षेपण-विधि-लक्षण पवन- वश-दुभितावनमद्विटप-भुज-सलक्ष्मीकोभय-वट-दोणीरुह- श्रेणिकाम् , सतत-सलिल-वसति-जनित-जाडम-हरण-करण- तरणि-किरण-परिचरण-पर-जल-मानव-माणवकारोहावरोह- सन्दित-पुरन्दर-मणि-सोपान-पङ्कि-बन्धुर-उद-द्वन्द्व-तरु-जाल- च्छायान्तर-दन्तुरितान्तिक-निरन्तरोन्मीलदूर्भि-सन्ततिम्, ठरल-तरङ्गोत्कर-वारि-जात-समुद्धत-पराग-पालि-मेलित- तीर-तल तरुण-तरु-शाखा शय-कुसुम-मञ्जरी-तूर्ण-विकीर्ण- पांसु-सन्तति-सन्दर्शित-वसन्त-गन्ध-चूर्ण-मुष्टि-विहाराम् , तदन्तरे तरलं यद्सलकुलं भ्रमरसमूहः तदेव नीलमणिजालं मणिनिर्मितगुलिकासमूहखस्य प्रतिक्षणं निक्षपोरक्षेपविधानकारका ये पवनवशन तुमिता अपनमन्तश्च विटपाः शाखास्त एव भुजाले. सलक्ष्मीका उभयतट- स्थानां क्षोणारहाण अणिर्यप्र ताम् । अत्र गुलिकाक्रीडावर्णन विद्यते । सततेति । यततं या सलिले वसतिस्तेन हेतुनोत्पनो यो जडिमा शेस तस्य हरणे करणं कारणं यत्तरणिकिरणपरिचरणं सूर्यातपोवनं तत्परा ये जलमानवमाणवकातेषां य थारोहावरोहालैः सन्दिता संघद्धा या पुरन्दरमणि सोपानपतिरिन्दनीलमणिकृतसोपान प्रेणिस्तया बन्धुरं यत्तटद्वन्द तन यत्तरजातं तस्य छायया मध्ये मध्ये दन्तुरितं यदन्तिकमन्तिक. प्रदेशसत्र निरन्तरमुन्मीलन्ती वीचिसन्ततियत्र ताम् । अत्र जलमानवानां क्रीडावर्णनम् । तरलेति । तरलतामोत्करण वारिजातानां कमलानां समुद्धतया पराग. पाल्या परागनियेन मेलितः संवन्धितो यस्तीरतलस्थस्तरुणतरस्तस्य शाखा तत्र शया (शयनशीला) या कुसुगमधरी तया तूर्ण विकीर्णा या ·[कावेरीवर्णनम् समीरण-संचरण-वश-विनमदुग्नमदायतावनत शाखा- पल्लवाञ्चल-समुरिक्षप्यमाण-सलिल-पृपत मेदुरित विहग कूजित- मुसरीकृत-तीर-महो-जात-जातानुकृत समन्त्रोचारण-प्रोक्षण- परतन्त्र-मुनीन्द्र-वृन्दाम् , वृन्दारक-सरणि-सम्बरण-कन्दलदमन्वानन्द-मन्दाकिनी- महीतलनिपातनोदस-हस्त-प्रशस्त-समुल्लोल-कल्लोलाम् , उल्लसदधिकानुराग-नीहार-गिरि-कुमारिका-कान्त-पार्श्व- द्वय-महेश्वर-वपुरुपमेयोभय-तौर-भूरुइ-च्छाया-मेरित-सविध- विमलान्तराल-नीर-पूराम्, पांमुसन्तविसया सन्ततं संदर्शितः वसनो ( होलावसरे ) गन्धचूर्णमटेषि- हारो यत्र साम् । होलामु धूलिकीडनमन वर्णितम् । समीररोति । समीरणस्य समरणवशन पिनमन्तुन्नमें शायतानां विस्तूतानामवनतानां विनम्राणां च शासानां पल्लवाचलेन समुत्तिप्यमाणा ये सलितमुपतास्तमदुरिताः स्निग्धीकृता ये विहगास्तेषां कृजितन मुखरीकृता ये तीरमहाजातास्तटमहीरहास्तेषां जातं समूहस्तनानुकृतं सहशतां नातं मन्त्रोचारणसहितप्रोतणेमार्जने परतन्त्रं लग्नं मुनीन्दरन्दं यत्र ताम् । वृन्दारकेति । वृन्दारकाणां देवानां सरणिरम्वा नम इति यावत्, तब समरणेन कन्दलन् प्रादुर्भवन् महानानन्दो यस्याः सा न्यासी मन्दाकिनी तस्या महीतले निपातनाय उदवहस इव प्रशस्ताः समुल्लोलाः कलोला यस्यास्ताम् । उल्लसदिति । अधिकाऽनुरागो यस्यास्वादशी नीहारगिरि (हिमालय) कुमारिका (पार्वती ) .तया कान्तं मनोहरं (भमूतोपमेयम् ) पार्श्वयं यस्य ताहरां यन्महेश्वरस्य वपुस्तेनोपमेयः उभय- तारस्थितापच्छायया मेदुरितः सविधान्तिकप्रदेशो यस्य तादशो विमतान्त. राखो नारपूरो यस्पास्ताम् । उल्लसन् या ·कावेरीवर्णनम्] निकट-तट-विटपि निविड विटपान्तर-निपात-कठोरकि- रण-किरण-कनकशृङ्खला-सङ्गत-तरङ्ग-दोला-लीलायित लोल- जालपाद-वालिका-पालिकाम् , ध्रुव-परण-परिकममाण-प्रह-तारागणानुकरण सलिल- भ्रमि-यश-परिभ्रमचकाङ्ग-सारस-कारण्डव-मण्डलाम् , निमजान्नियमवज्जन-नि:श्रेयस-श्री-समुद्वाह-महोत्सव- समुषित-विचित्र-मगल-कलश-जाल-लालनीय-विदलद्दलार- विन्द-रसास्वाद-निमनोत्थित-परिभ्रमदिन्दिन्दिर-पक्षान्तर- निष्यन्दमान-मरन्द मिन्दु-चन्द्रकित-सौगन्धिक-मुकुल-पति- मन्धुरिताम् , निफटेति । निकटः प्रान्तवती यस्तटविटपौ तौरवृक्षः तस्य निविद्ध- शासान्तरालात निपातो पो ताशा ये कठोरकिरणस्य तिम्मररमः किरणात एक कनकसलास्ताभिः सजताः सन्दितारचुम्पिताच ये तरजासते यहोलालीलायित दोलान्दोलनकोडाकरणं तत्र लोला लोलुपा जालपादाना दगाना याः पालिकावामा पालिकाम् । ध्रुयचरगन्त। धुवस्य चरणेन मूलमागे परिकममाणो यो प्रहतारागण. स्नत्यानुकरणायक सलिलप्रमिवशात् जलावतरंगवशात् परिप्रमवारपाररा- कारएडयाना मरलं या साम् । निमग्जदिति । निममता नियमयतां जनानां निःयसस्य मिया लक्ष्म्या बहरागुशास्तस्य महोत्सवाय समुचिता ये विचित्रा मालकलशा- स्नया यत् आलं तरजालनीयानां विदलहलानो विद्धमतामरविन्दानो योरस- रतरपारादे पूर्व निममा पचाइस्पिता: परिभ्रमन्तधम चिन्दिरासपा पर- तोम्यो मिप्यन्दगाना दे महान्दबिन्दवः चन्द्रहितानि यानि सौगन्धिक. मालानि बसारपस्मताः ते पातमा बन्धुरिता नतीमता ताम्। 1 ·(३६) [ कावेरीवर्णनम् समुत्तुङ्ग-भङ्ग-महोपधान-संगत-शंबर-प्रवाह-वरुण-पङ्कज महापर्यक-निहित-वर्तुलावृहदुपर्वहण-स्पृहणीय-मिदिर-विम्ब- जनिव-सौन्दर्याम्, सान्द्रवर-शकुनि-कुल-कुसुम-भर-वरल-कोमल-शैवाल- जाल-केशपाश-दर्शनीय-सवन्ती-कान्व-निवान्त-रति-श्रान्ति- संवैश-पारवश्य-वश-विशीर्ण-कुश-कौशेय-समुन्नव-सकव-नि- वम्ब-हंस-संसदमल-दुकूल-विधान-सावधान-बीपी-भुजा-विरा- जिवाम् , अनुकूल-निपतदुदभिपतदाखिल-जल-विहग कुल-गरुदुद- रभरित-सलिल-पृपत-निवसित-वट-युगल-नियत-किसलयित- विटपि-परिपदभिवृत-जलधर-सरणि-परिहसित-युगपदुदयदु- समुच्चुङ्गेति । समुत्तुज्ञा भङ्गा ऊर्मयः (मगसरग कमियमरः) त एर महोपघानानि तवंगतोयः शम्बरस्य जलस्य प्रवादः स एव वरुणस्य महापर्यतत्र निहितानि वर्तुलान्यहन्ति चोपरहणानि तद्वत् स्पृहणीया ये मिहिरविम्वास्सैनितं सौन्दर्य यस्यां तादशी । सान्द्रतरेति । सान्द्रतरं निरिडतरं यच्छकुनिलं तदेव पक्षिसन्दः मुमभरस्तपा वरलकोमलरीवातजालमेव केशपायसेन दर्शनीया या सवन्ती कान्तेन सह नितान्तं रविखग्जनिता या श्रान्तिस्तेन संवेश निद्रायां यत्सारवस्यं तद्वशेन विशीर्णः कुरा एवं कौशेयानि चौनांशुवानि यस्मा- • टग् यत् समुष सकतमेव नितम्बविम्बस्त्र हंससंसदेदामलं दुक्लं तय विधाने प्रावरणे सावधाना ये बाचीभुजासविराजिताम् । अनुक्लेति । कूलाभिमुखं निपतन्त सर्वममिस्तन्तय येसला जल- विहगास्तेषां पुतं तस्य गहन्ति पचपुटास्तन्मध्ये भरिता ये सलिलपताः बलविन्दवः तेनिसिता माच्छादिता ये तयुगल नियतं यया स्यात्तपा पल- - ·कारविर्णनम् ] डु-गण कनक-गिरि-शिखर-परिगत-सुर नगर तरङ्गिणीम् , प्रकट-विघटमान-पुटकिनी-कुसुम-हाटक-माजन हरित. मधु-रस-रसन-समासीन-राजहंस-बिस-रस-सहभोजन-सतव. प्रकाशन-पेशल-शैशवः, अभ्याश-विलमदावन्ती रभस-विव- र्तमान-शतपत्र-मुकुल-विवर्तक-केली-प्रवर्तक-समीर-कुमारक- विस्तारित-पाश-नीकाश-रेखाशतैः, आकाशतल-विमलता-वादा- सह-सलिल-प्रसाद-रभस-सन्धान-कुतुक-विरचित-यावायाव-मेघ. पशु-कोप-मान-साधित-साधिमभिः, अभिनव-पद्मिनी-परिषद . विचपल-बीची-भुजा-विराजित-राजीव-करतलोत्पतनापतन- विता विटपिनस्तेषां परिषदा समूहेनाऽभिवृता या जलधरसरणिस्तया परि. इसिता युगपदुदयन्नुहुगणो यत्र तादृशं यत् कनकगिरेः शिखर तेन परिगता गुरनगरतरहिणी यया ताम् । प्रकटेति । द्विरेफान वर्णयति-प्रकटं विघटमान विकसत् यत्पुटकिन्या: कमलिन्याः कुसुमं तदेव हाटकभाजनं तत्र निहितो यो मधुरसस्तस्य रसनार्थ समासीना ये राजहंसास्तःसह रिसरसस्य यसहभोजनं तस्य सततं प्रकाशने पेरा दचं ('मारी दवे चपेशलः' इत्यमरः) शेराव येषां तेः अभ्याशे विलसन्य मावतस्तस्य रमसैन वैगेन विवर्तमानं यच्छतपत्रमुलं तस्य विवर्तक आन्दो. लकः केलिप्रवर्तकर यः समीरपुमारको मन्दं वहन् पायुसैन विस्वारिताः ये पाशाखडीचयानि रेखारातानि पदाहिरातानि यो प्रावधरातलस्य यो विमलताया वादः प्रसिदिखदसहो यः (कार्याः ) सलिलस्य प्रसाद मन यत् रमतस्य हर्षस्य सन्धानं तस्य तु तेन हेतुना विरचितं यातायात येनाध्या ये मेपरपुम मेपराएगौमुरमाने साधितः पाधिमा साधुत्वं ये । राजतनमगमण्यामाकाशमेपराएडानामान्योन्यं मिरपितम्। भिनदा या पप्रिन्यस्ता परिषदोति याला दोषय एवं साम्यमन्त्र ·( ४ ) [कावेरीवर्णनम् दर्शनीय-केली-नीलमणि-घुटिकानुकारि-चटुलाकारैः, रसावलो- जिहान-वाजिनी-नाल-निम-ज्याल-निरालस्य-नलिन-फणा-फ- लक-विलसमान-कालिम-मरीचि-मङ्ग-शङ्कनीयः, पायोन्तर-गत. पाचेतस-निकेत-सौध-जलावन-वातायन-कन्दलदमन्द-गन्ध-घूम- पन्धुरैः, इन्दिन्दिर-सन्दोहैः,निरन्तर-मुखरित-दिगन्तराम , उदारान्तराल-मेलित कुमुद-कुवलय-कमज्ञ-कुड्मल-शैवाल- बाल-शवलितावर्च-विचित्रतरारार्तिक-पान-समुल्लसित-हल्लक- कोरक-दीप-कलिकाभिः, विजय-नीराजनामारचय्य निपत. दभिनव-तट-तरु-कुसुम-सरस-केसर-विसर-प्रसन-रस-सरभस- भुजास्तासु विराजितानि यानि राजीवरूपाणि करतलानि तत्र यदुत्पतन- मुत्क्षेपणमाफ्तनमधःपातच तेन दर्शनीयकेलयो या नीलमणिघुटिका नीलमणिगुलिकाः तदनुकारी चटुल भाकारो येषां तेः। रसातलादुग्विदाना या वाजिनी कमलिनी तस्या नालं तस्य निभन ग्याजेन यो म्यालस्तस्य निरालस्यमुन्मुद्रितं यनलिनं तदेव फणाफलकं तत्र विलसमानाः याः कालिमयुक्ता मरीचयस्ता भन्नाः रचनाविशेषास्तस्यशैः । फणामचिनिभा श्रासमित्यर्थः। विच पायसामन्तरगतं यत् प्राचेतसस्य वरुणस्प निकेतसोध निवासप्रासादस्तन जलावर्ता एर वातायनानि गवाचा: तेषु कन्दलन्योऽमन्दो गन्धथूमस्तदत बन्धुरैः मुन्दरैरिन्दिन्दिराणां मधु- पानां सुन्दौदे निरन्तरं मुसरितानि दिगन्तराणि यया ताम् । उदारेति । उदारं महद्यदन्तरालं तत्र मेलितं सम्पिण्डितं यत् कुमुद मुस्तयकमलकुमलानां शैवातानां च जालं वेन रावलिठा य मावर्तास्त एन विचित्रतराएयारातिकमाशि तत्र समुन्नसिता ये हलचना रयम्भो. जानोरकस्त एवं दीपकलिकास्ताभिर्विजयनीराजनामारचध्य, निपतन्ती येऽमिनधास्तटतामसरसमरास्तेर्श विसरस्य प्रसने रसैन सरम राइ - ग्रमरा: कालन्याल.

·यः कावेरीवर्णनम् ] सारस-मुख-शकुनि-रसित-विलसितैः, उपर्युपरि-समुद्गच्छर्मि. च्छटाभिरभिसंहिततमं 'समागच्छ विजयस्व' इति समया- नुरूपानुलापपुरस्सरम्, आत्मसैन्यस्य हस्तसंज्ञामिक, रचयन्तीम्, पन्नगराजमूर्तिमिव प्रशस्तपावनवृत्तिम् , शामजन- चित्तवृत्तिमिव सर्वरसावधारणनिपुणामृतरुचिम् , शर्वाणी- मिव सह्यगिरीशदृढतररसानुभवाम्, रामकथामिव बहुल- हरिलसिताम, शैलूणमिव बहुशस्तरङ्गनटनशोभिताम्, अध्या- यानि सारसमुखाना शकुनीना रसितानि लैपा विलसितः उपर्युपरि समुद्ग- स्छन्तीनाम् ऊर्माणां पटाभिः, अभिसंहिततमः पूर्णतयाऽभिप्रेतो "समागच्छ विजयस्वे'त्याकारः समयानुरूपोऽनुलापः स पुरस्सरो यस्मिन् कर्मणि तत्तथा प्रारमनो (नरसिंहदेवस्य ) सैन्यस्य हस्तेन संशामाह्वानसंके. समिद रचयन्तीम् । प्राकविर्या तस्य सैन्यस्य नीराजना विहिता इदानी च सत्करोतीत्यर्यः । शकुन्यालापेषु समयानुरूपविजयरादोधारणोत्प्रेक्षा, ऊर्मि' चस्तसंशोत्यति विशयम् । पुनरपि कावेरी वर्णयति- पनगेति । पनगराजमूर्तिमिव, कावेरीप-प्रशस्ता पावनी पवित्रता. 40 च गृत्तिर्यस्यास्ताम् , पनगार्तिप-प्रशस्तेन पावनेन पवनसन्दोहन पतिजीवनं यस्यास्ताम् । रामिजनचित्तातिमिय, कावेरीप-अगृतं जलम् , रामिावे-प्रत मोपः, म. म. गिरिधाशर्माण-निपुणाम्, प्राते रात्ये हरिमसीमिति शमिपऽर्धमानपते। शिष्टं स्पष्टम् । शर्वाणाभिव-कारीपने- রাগঃ समादिः, रस्तरमत्यन्तमित्यर्थः पार्वतीप- मदपः सौदध्या, रसस्य निपुवनरसस्यत्यर्थः रामकथामिम कसाप-बहुले हरिगिलसिनाम्, पाप-बहामिलहरीमिर्लसिताम् । सेण पुनारितमेवार्थमाह-रोल्पीमित-पिरोप-बाराःततिरोदा, रोल्पाप-रास्तं यद् से नटनं तेन शोभिवाम् । अम्पारगविद्यामिक ·( ४३ ) [चोलदेशभूपवर्णनम् त्मविद्यामिव उपनिपतरपदस्फुटालक्ष्यहंसगतिम्, प्राज्ञनृप- सम्पदमिव प्रमाधिवदक्षिणाशाम्, नीरदमालिकामिव नियतो- स्कूलश्यामलतान्विताम्, पावनतापहसितजन्हुकुमारीम् , पाथोरसावधूतसुधामाधुरीम्, पयोधिराजप्रधानान्तःपुरीम्, पातकचातन्धयमयूरीम, कावेरीमतारीत, फरजायाः कलितोरुभोगान् दृष्ट्वा पुरो दक्षिणकूलभागान् । वरूथिनी वर्मपरिश्रमाता निवेशयामास नृपालसिंहः ॥ २१ ॥ अथ तत्र समागत्य वर्तमान-मानव-कुल-सुलभारदानम्, अनियत-जनाभ्युदय-निदानम् , आयोधनाप्र-निरवप्रहात्युप-वल- समप्रम्, अनतिक्रमणीय-पराकमम् ,अनुक्रमाकान्त-दिशा-चक्रम् कावेरीपर-निपदरस्य जम्बालस्य समीपे इत्यर्थः, विद्यापन-अष्टोपनिषत्सदेपु स्फुटाः सा अलक्ष्याः संसारवाला ये इंसाः परमहंसातपामेव गतिर्यत्र ताहशीचा प्राशनृपसम्पदमिद प्रऋण साधिता दक्षिणा लाभस्याशा गया ताम्,कावेरीपर स्पटम् । नारदमालिकामिव-कावेरीपक्ष-नियतानान्तरीयकाय. स्थितिखकूला रोधौनाशनी च या श्यामलता प्रियंगुलता तयान्त्रिताम् , नारदमालापक्षे-नियता योत्कूलाऽत्यन्तं श्यामलता तयान्विताम् । पावत्यादि, अन्तःपुरीमित्यादि स्पटम् । पातकाम्येव पातन्धयाः सस्तियां मयूरी कावेरीमतारीत् । कवेरजाया इति।शपालसिंह नरसिहदेवः कवेरजाया कार्याः कलितो. मोगान् कलिताः संपादिना उरवो मोगाः मुखानि येस्तान (बहुप्रीहिः ) दचिणालभागान् पुरो दृष्ट्वा वर्मपरिप्रमाता परथिनी सेनां निवेशयामास मार्गधमापनपनायायासितकटकोऽभूदित्यर्थः । उपजातिच्छन्दः ॥२१॥ श्रथेति । अथ तत्र समागत्य वर्तमानमानवाले मुलभमवदानं पूर्ववृत्तं फर्म यस्य तम्, मनिपतो यो उनानामभ्युदयस्तस निदानम् भायोधनाप्रभागे निरसप्रद निष्प्रतिपं यदन्युपं बलं न समपम् ,अनतिक्रमणीयपरामम्, ·चोलभूपस्य युरोद्योगः] ( ४ ) अतर्कणीय-वृहदुदर्क-निखिलोपक्रमम् , अशेष-जगतीश-कोटीर- दश-प्रकाशित-निदेशम् , अमृताश:-पुर-कृशाङ्गीजनाङ्गीकृत- रमणाशा-पूरण-निपुण-रणाभिनिवेशम्, अवनीशम्, अमुम्, आत्मचार-मुखादाकण्र्य नितितन्त्रैर्मन्त्रिभिः, गौड- कलिङ्ग-निलिङ्ग-मुख पार्थिवानाम् , अत्याहित-मात्र-फलम् , आहव-कृत्यम्, उदाहृत्य, प्राभृतार्पण-प्रणत्युद्गमप्रणामादिकृत्याय प्रार्यमानः, अपि, प्राकृत-नृप-प्रत्याख्यायि-निज-बल-प्रत्ययेन, तान् अवमत्य तदात्व एव सन्नद्धः, चोलनृपालः केवल-युद्धाय पद्धादरो बभूव । विज्ञाय चारपदनाद् व्यवसायमस्य प्रज्ञावतस्तदनु पार्श्वगतानमात्यान् । अनुकर्म क्रमशः आक्रान्तदिचकवालम्, मतणीयो मृद्ध उदर्कः फल येषां तादृशा उपक्रमा यस्य तम्, अशेषजगतीशानो राशी कोटीरदेश मुकटप्रान्तदेशे प्रकाशितो निदेशो यस्य तम्, अमृतायाः मुधाभुजी देवास्तेपा पुरस्यामरावत्या यः शाहीजनसेनाकृता या रमणाशा तत्पूरणे निपुणः रणाभिनिवेशो यस्य तम्, एताराम् अमुमवनी (बोलपालः) भारमनारमुखादाकार्य निणीत तन्न स्वराष्ट्रचिन्ता मन्त्रणा या येस्तेस्वारी- *न्त्रिभिगीरचलिादिलिप्रमृतीनां राशाम् अत्याहितमात्रफल वलमहा- भतिपरिणामम् माहवासमुदाइस मामृतार्पणमुपायनशानम् , प्रणतये उनमः प्रयुजनमभिमुरागमनम् , प्रणामादित्यं च तदर्थ प्रायमानोऽपि प्रास्ताना पापारणानो प्रयाण्यापि यनिगडलं अपराकमः सरोन्यं पा तरप्रलपन सा विश्सम्बन तान् मन्त्रिणीसमस्य तदारव एव तदानीमेव सनदः कृतमधाइः बोलपालः केपलयुशय पदादी बभूव । पिचायति रासिदो नदेिवं धारपदनादस्य व्यवधाय पुतीयोग ·() [चोलभूपस्य युद्धाय प्रस्थानम् आलोक्य सस्मितमवोचत राजसिंहो योद्धं प्रयाम वयमप्युषितं किलेति ।। २२ ।। उपित्वा बत्रैकामुपशिविरसीमोद्यदमित- प्रदीपज्यालोधप्रकटितदिनीरिह निशाम् । प्रबुध्य प्रत्यूपे पटुमुखरवैतालिकगिरा कुवाई स्वाचारःतिविपतिरगारान्निरगमत् ॥२३॥ प्रस्थानावसरेक्षिणः दिविपतीन् प्रारद्वारि बद्धाञ्जलीन प्रत्यक्षल्यनुकूज्ञवादनयनस्पन्दक्रमेनियन् । उर्वीमानमयन्ननीकनिकरैरुद्दाममेरीरबै- मिप्युम्नमयस्वतः प्रववृते धीरः स गन्तुं शनैः॥२४॥ ततः क्रमेण समेघमान-सन्महन-समुद्भटेपु, नृसिंह-नृप- विज्ञाय तनु च प्रभावतः पार्श्वगतानमात्याय पालोक्य ससितमवोचत यदर्य यो प्रयामेदं किलोचित प्रतिमाति । आहूतस्य रणाय बाहुजस्य प्रत्याचिरधर्म इत्यर्थः । वसन्ततिलकम् ॥ २१ ॥ उपित्वेति । तत्रोपथिरिरसोममुद्यन्तोऽमिताः प्रदीपास्तेषां ज्यालो. चन प्रकटिता दिनप्रीसरसोमा येन स वितिरतिरिह कवटे एक निया- मुषिचा प्रत्यूपे प्रातःकाले पटवो मुसराप्य ये वेतालियस्तैयां गिरा प्रयुध्य, ऋतामा उचिताःस्तानारायैन स तादृशः अगाराविरगमत् यात्रायै प्रास्थित। शिखरिणी वृत्तम् ॥ २३॥ प्रस्थानति । प्रस्पानप्त्यावमामीचन्त इति तन्दोलान् प्राग्दारि पूर्व- दिपारीत्यर्थः, वदामलीन चितिपतीन् प्रचलिना प्रतिनत्यानुकूलरादन नयनस्सन्देनेति तः क्रमशः सम्पर-स्वसमान-स्वनिष्टान् यथायोग्य मान- यन् मनी निररहनामाननरन् टहामरिक्षेत्र वाम युन्नमयन स धीरस्वतः स्थानान गनरसनगन्तुं प्रकले प्ररकने । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥ २४ ॥ वत इति । ततः कोण समेप्यमानानि क्रियमाणानि यानि सचदनानि ·परमप्र- योद्धृवर्णनम् ] सैन्यभटेपु, स्वयमपि अनन्य सामान्य-राजन्य-समुचित- जन्य-तल-जन्य-जय-धन्यताम्, आत्मनः मन्यमानः, मन्द- सिन्धुर-जयन-सैन्धव-विविध-पादात-पड्क्ति-दन्तुरित-वसुन्धरा. न्तरतया, कन्दलदमन्द-साहसोद्वेला, चोलनृपाला, सविशेष- रोपा, सरभसमियेप तमभिषेणयितुम् । अथ तस्य विश्वम्भरा-सुनासीरस्य, नासीरमुवि केचि- दतिजवोदस्त-भुज-विजय-ध्वज-स्तम्भ तिर्यगवस्थित-मुहुर-पण. तित-निरस्त-कोश-पट्टिश-पताका-स्थगिताम्बराः, सारितापर-कर दृढ गृहीतानवरत-बालित-फलकतया, प्रति- क्षमाम्,आत्मशौर्याशुशुक्षणिं संधुक्षयन्त इव, चिरन्तनाभ्यास. फलितानन्तविधायुध-शिक्षा-विशेष-वैचक्षण्य-जनिव-विशद- यशो-धान्यराशिं विशोधयन्त इव च, तैः समुहटेषु नृसिंहनृपसैन्यभटेपु सत्सु स्वयमपि अनन्यसामान्याः अनु- पमा ये राजन्यास्तैः समुनितं समभ्यस्तं यज्जन्यं तस्य तलं स्थल तज्जन्य: ततः रामुत्पनो यो जयस्तेन धन्यतामात्मनो मन्यमानः, मन्दसिन्धुरा गन्द- गामिनो गजाः, जवनसैन्धवास्तीनजवा अश्वा विविधपादाताश्च तेषां पड्त्तया दन्तुरितवमुन्धरान्तरतया कन्दलदमन्दं यरसाहसं तेनोद्धलः चोलनपाल: सविशपरोपः संस्तमभिषणयितुं सेनाभिरभियातुमियपच्छत् । अथेति । श्रथ तस्य विश्वम्भरामुनासोरस्य नासीरभुवि सेवाप्रभागे केचिद्योद्धारोऽति जवनोदस्तो यो भुजः स एव विजयध्वजस्तम्भस्तत्र तिर्यग. वस्थितो मुहुःप्रणतितश्च यो निरस्तकोशः पहिशः स एल पताका तया स्थ. गितान्यम्पराणि येस्ते वाहशाः, परमप्रसारितो योऽपरः कररतेन रढं गृहीत. मनवरतं चालितं च यत् फलक तस्य भावस्तत्ता तया प्रतिषणमात्मयौर्या. शुशुपणि संधुदयन्त इव, किश (चर्मफलपवायुभिः ) चिरन्तना.

·[ योद्धृवर्णनम् सन्दर्शन-लालसा-समेत-वृन्दारक-वृन्द-विमानान्तराल- कन्दलित-प्रतिनिनद-रमस-सन्तान-कठोरपर दवेडिव-घोप. पाटिव-प्रकाश-दश-दिशावट-निराकुल-पर्यटद्-विविध-विरुद. यशोवाद-विशेषाः, रोपावेश नैष्ठुर्य-दष्ट-निजोष्ठ-पुट-विस्पष्ट-सहज-धाप्य - प्रतिष्ठाशा-निरोध-समेघमान-नानायोधन-रस-साधारण- समुन्नव-शिरोधराः, योधाः कोधानुरोधात्, प्राधावन् । प्रतीपदाचप्रहृतांशुकध्वजाः प्रचेलुरमे प्रसभानुधाविनाम् । प्रधावनाय प्रघनाद्भयङ्करात् प्रचोदयन्तः किल पाणिसंशया २५ म्यारोन फलिता याऽनन्तविधानामायुधानां शिक्षा तस्या यो विशेपस्तस्मिन् यदै नघण्यं तेन जनितो यो विशयशोधान्यराशिस्तं विशोधयन्तो निस्तुपी कुर्वन्त इव । सन्दर्शनेति । सन्दर्शनलालसा समेताः: संगताः ये वृन्दारकास्तेषा पृन्दं समूहस्तस्य विमानान्तराले कन्दलितः प्रतिनिनदः प्रतिध्वनिस्तस्य रमससन्तानो बेगप्रवाहस्तेन कटोरतरं यत् वेलित सिंहनादः (योधानां ) तस्य घोपेण पाटितप्रकाशास्तिरोहिताना या दशदिशास्तेषां तदेषु प्रान्त निराफुलं पर्यटन विविधविरुदयशोवादस्य विशेषो येषां तादृशाः, रोपेतिरोपावेरोन नेष्टुर्येण यत् यनिजोष्ठपुटं तेन विस्तष्टा या सहजस्म स्वाभाविकस्य घाटर्यम्प प्रतिष्ठा तस्या आशेच्छा, तस्या यो निरोधोन समेघमानो यो नानायोधनानां विविधयुद्धानां रसस्तेन हेतुना साधारणं यथा स्यात्तथा ( सर्वदेवेसर्यः) समुसता सत्यापिता शिरोधरा यस्ते ताशा दोधाः शोधानुरोधात् प्राधावन् । प्रतीपवातेति । प्रसभेन बलादनुधाविना योधानामग्रे प्रतीपदाताहता- शुधः पजाः मयात् प्रथनात् पाणि संशयेव प्रधाचनाय प्रचोदयन्तः रिल प्रतुः, दातामिहनाः सन्तः प्राकम्पन्त ॥ २५ ।।

·योदवर्णनम्] प्रमदभरप्रकल्पितपरिप्लुतयः प्रधने कतिचन रेजिरे करतलोल्लसितासिलताः । विषुधवधूजनाय पियति प्रतिपालयते वरवरणोत्पलमजमिधापयितुं त्वरिताः ॥ २६ ॥ कुण्डलीकृतकोदण्डकुहरान्तर्गता भटाः । आदरादमरीभिः प्रागासन् क्रोडीकता इव ॥ २७ ॥ - अत्तज्य-नमुचि-निर्मपित्त-नगर-निर्मलांशुमुखी-जन-नर्मानु- फूल-वर-निर्माण-कार्मण-रजोगुणोन्मेप-समान-धर्मणा, निखि- लास्त्र-वार्य-वीर्य-वैर्यवनीपति-वर्य-निर्मर्याद मद-दुर्योग-तिमिर- निर्यातन-चातुर्य-शौर्य-सूर्योदय सान्ध्यराग-पर्यायेण बाहुबल. बहुविधोत्साह-साहस-दोहदोदाम-महाहव घर-सरोरुह-किसलय- प्रमदभरेति । प्रमदभरप्रकल्पितारकूर्दनाः करतलोलासितासिलताः कतिचन योधा वियति वावरणसंबन्ध्युत्पलाजमर्पयितुं प्रतिपालयते प्रताच- माणाय विबुधवधूजनाय तमुद्दिश्य ('क्रियया यमभिप्रेति सोऽपि संप्रदानम्' इति संप्रदानत्वाचतुर्थी) त्वरिता इव रेजिरे । वधूमिरात्मनि सजमारोपयितुं स्वरमाणा इत्यर्थः। नर्कुटक वृत्तम् ॥ २६॥ कुण्डलीरतेति। कुण्डलीकृतो यः कोदएडो धनुः तस्य कुहरान्तर्गता भटा आदरादमरीभिः प्राक्प्रथमत एव कोठीकृता भुजान्तरगृहीता इवासन् अनुष्टसम् ॥ १७ ॥ अतज्यों यो नमुपैनिमथितं येन तादृशो महेन्द्ररतस्य नगरममरावती तनत्यानां निर्मलांशुमुखीजनानां शशिमुखीनां स्त्रीणां कृते नमानुकूलानां परायां निर्माण कार्मणरूपो यो रजोगुणोन्मेषस्तत्समानो धर्मों यस्य तेन, निसिलरर्वार्य वीर्य येषां ताशा ये वेर्यवनीपतिवर्यास्तेषां निर्मर्यादौ यो मददुर्योगो मदण्याधिः स एव तिमिरं तस्य निर्यातने सातुर्य शौर्य च तदेव सूर्योदयस्तस्य सान्यरागात्पर्यायेण बाहुपलं, पहु.

·( ४ ) [ योद्धवर्णनम् सन्दोह-सन्देह-निर्वाहकेण रणाटोप-पाटलिम्ना, पौराणां वदनराजीवानि राजिरे । विजयानक-निध्वान-अवरण-विवर्धमान-सम्मद-समृद्धि- निरन्तर-स्पर्धावकाशेरिव बहिः प्रकाशमानैः, समुञ्चलद्धर्म- चल-निमर-सेक-सविशेष-पोपित-साहस-रसाकुर-सङ्काश, पुलकजालकैरल कृतनिखिलाङ्गाः, शात्रव-दर्शनमात्र-सरमस- प्रस्थित-रोप-परुप-निभर्सनालाप-त्वरित-पदार्पण-संभ्रमेणव कम्पमानाधरपुटाः, ससंभ्रांततटास्फालन-डम्बर-हम-संभा- चनीय-मुज-स्तम्म शिखर-पेटक-शय-गम्भीर-शौर्य-कुम्भीनस- विधोघ-संभ्रमाः, निर्निमेप-विस्तारित-वृत्ताविरक-नेत्रतया विधोत्साहः, साहर्म, दोहदमिहामो यो महाहववरः स एव सरिद तस्य किसलयानां मन्दोदस्य समूहल निकेश रपटोपस्य पाटलिम्ना वीराणां बदनराजीवानि ररातिर शुशुभिरे।भत्र मुखपाटलिमा बहुधरिमेदितः। विजयति । विजयानन्दनिघानस्व पणन विवर्धमानो यः सम्पद सत्य मक्षितया निरन्तरं या सी तस्या अपकरिव बहिःप्रयरामानः, समुचलन्तो ये धर्मजननिर्मरास्त सेकेन सविशेष पौपिता ये साहसरसा- पुरातमाः, पुनकजालहरततनिखिलाडाः, शानदाणां दर्शनमात्रेण सरमन प्रस्थितं (भावकः) रोपेण परसो को निभानालापथ तेन त्वरित यसवा तत्संत्रमेर कम्ममानानि यचरपुटानि ये त, संम्रनसहितेन संगन यत् अंमतटस्याऽऽस्फरसनं तस्य डम्बरहम्मन थाम्नराधिक्येन सम्मावनीयो यत् स्तम्मसारभुजस्य शिसरं सम्न्यः स एव पेटरं तन राय नन गाभारायनय कुम्मोनमः मस्तस्स विबोधस्य संम्रो व्यापारी येषु वे साहसाः, निनिमे विस्तारित यन्तमतिरहं च नेत्र दस्य मावस्तत्ता U ·योमपर्णनम्] पुरस्तादवष्टब्ध-निस्तलारुण-फलकेन, ललाटतटी-घटित-स्फुट- तर-भ्रकुटी-कपटोदस्त-कृपाणिका-समुद्भटेन, कोपाटोपेनैव, निर्भरमखिलानिर्भेदयन्तः समन्ततो ववल्गुः । उदप्र-समर-रसाकान्त-विक्रान्ताः, प्रतिक्षणेन्मीलदुत्साह- सम्मद-प्रवर्त्यमान-गात्रोदश्चित-रोमाञ्च-सूचिकाञ्चल-च्छिद्रित- कञ्चुकतया, समन-समर-मुख-बहुविध-बैचवण्य- दिन-मा- हीण-जयलक्ष्मी-नव-गवाक्ष-कश्यामपरोक्षयन्तः, सम्पराय- सम्भ्रममाण-सुभट-सन्नाह-समुन्नमित-पुलक-धन्य-निज-कर्ण- मूल-निर्णीत-पर-राजन्य-सैन्य-जय-रमाभ्यर्णागमन-कर्णेजप- सन्देश-वर्णावली-समाकर्णन-रसा., सत्वर-नृत्यदलिक-पार्श्व- युग-दृश्यमानोन्मस्तक-युद्ध-कुतूहलोद्यम विरोधि-मा-स्वतारभटीं प्रकटीचकः। तया पुरस्तात् पुरोभागेऽवष्टब्धं निस्तलं वर्तुलमरुणं वधर्मफलक यैस्तादृशाः, ललारतटीघटिता तत्र संपृका या स्फुटतरा भ्रकुटी तस्याः कपटेनोदस्ता या कृपाणिका तया समुद्भटेन कोपाटोपेनैव निर्भरं पर्याप्तमखिलानिर्भेदयन्तः समन्ततो वयल्गुः वभ्रमः । एतेन कोपातिशयो घोतितः । उप्रेति । उदासमररसेनाऽऽकान्तं विकान्तं पराक्रमो येषां ते, प्रति. चणमुन्मीलन् य उत्साहस्तेन यः संमदस्तेन प्रवर्त्यमाना ये गात्रादम्चिता रोमाञ्चास्त एव चिकास्तासामञ्चलेन प्राम्तेन छिदितकञ्चुकतया भिन्न- कवयतया समचं या समरस्तस्य मुखे प्रारम्भे यद् बहुविध घेचक्षण्यं तद्दि- हतुर्या सर्वानीणा जयलक्ष्मीस्तस्या नवगवाक्षयुक्ता या कक्षा प्रकोष्ठगृहं ताम- परोचयन्तः प्रत्यारयन्तः, सम्पराये युद्धे सम्भ्रममाणा ये सुभटास्तेषां समारू समुममितानि यानि पुलकानि तन्यं यनिजकर्समूलं तेन निणर्णतः परजन्यन्यानो (पराजयात् प्राप्ता) या जयरमा तस्या अभ्यामागमनस्य ·[युद्धारम्भवर्णनम् प्रत्सालीढनमत्तमावलमिलत्सावाललीनोरग- माताश्वामिधनुर्घरध्वनिगल द्विश्वम्मरासंघयः । प्रथ्नन्तः शरपञ्जरं जयरमाकीरीविहारोचित धानुष्काः सचमकिया वचलिरे धैय तु नैपां कचित् २९ समुन्मि पित-संमदमरोत्ताल-चैतालिक-लोक-समुद्घोपित- विविध-विरुद वाद-मेदुर-'जय-जीव-निस्वन-पुरस्सर-निस्साए- रणिव-प्रवण-सम-समयमेव मिथरसम्मुखीनवया, चचाल, सकलमपि तदुभयवतम् । ततः -निशित-मृणि-प्रशस्त-हस्त सन्नद्ध-स्कन्ध. कसा या सन्देशवणावली तस्याः समारीने रसो सेपासे, मत्वरं नृल- बदलिकार्ययुगं तेन दृश्यमानं निरीक्ष्यमा पाम् उन्मन्बई मत मनुथैः कृत्वा मस्तकं निरहय्य युरकुतूहलोचमं विरोधिनां मामु लक्ष्मीपु या बतात सता. रमटीसत्वाधियर: तां च प्रस्टीचमुः। प्रत्यालीटेनि-प्रलालीदमासनविरोषन नमत् यत् चमातचन्तन मिलन् यत् पाताल लीनानामुरगाणां ब्रावं समूहम्नस्याऽऽयासी यो घनुस धराया पर्वतानो चचनिः टइस्तत्प्रतिध्वनिरूपसेन गलन् विश्वम्मण्याः पृपिन्याः संघिमासाः, परमानविहारोचित सरपर प्रान्तश्च सचनक्रिया धानुकाः वलिरे न्यचलन् तेषां धैर्य तु न धरले न परतत् । सातपिछीडित छन्दः ॥ २६॥ समुन्मिपितेति । सकतमपि तदुमयरठं समुन्निषितो यः समदमर मानन्दभरन्नोत्तातो यो तातिश्लोकलेन समुद्धोपितो यो विविष- विरुदवादशेन मेदुरः मिम्धी यो उपजीवेसादिरूपो निःसनः स पुरस्सरी यस्त तारां पर निशाणस्य रहिवं तस प्रयासमसमयमेव मिपः सम्मुती. भावेन रवास पानि निविनर । तत इति। ततो निस्साएगो निस्ससार यो निस्थापण् इति - ·निस्ताणशब्दवर्णनम् ] ( ५१ ) पीठ-सुस्थित-इस्तिपक-पदाम-मुहुस्ताडित-श्रोनमूलातिमान- विसृत्वर-सत्यर-गमन-महत्तर-पदाप्र समाक्रमणात्युप-करामोद- स्व-मुद्गर-जागृतावामह-महामद-बेतण्ड-मण्डलानवरताहिएड- मान-चएड-मणिपएटा-घपत्करणाकुण्ठतर-कण्ठगुहा-वहमान- घोप चण्द्धिम-पिचण्डिल:, शालिहोत्र-सूत्र-विशारद-सादिवर-पाणि स्पर्शमात्र विद्रवदशेप- वाजि-परिपदकलुप-हप-हेपित-घोप-विशेप-पोपितोन्मेपः,चटुल- पटुतर-पर्यटन-प्रकटिताटोप-पाटित-वसुधा-तट-महाभट-पेटकार- भटी-समुद्घाटित-वेडित-प्रौढ-रटित-परिपाटी-समाटीकन-नाटित- तं वर्णयति-सरभसमुदस्ता निशिताः मृणयो येस्तादृशाः प्रशस्ता हस्ता येषां ते तादृशाः सनद्धेषु स्कन्धपीठेषु सुस्थिता ये हस्तिपकास्तेषां पक्षहु- स्ताडितानि श्रोत्रगलानि येषाम् , तथाऽतिमानं विसृत्वरे सरवरगमनेन महत्तरे च पदाग्रे समाक्रमणं यस्य तादृशनात्युप्रेश करानेणोदतो यो मुहरखेच जामन् श्रावामहो येषां तेच ते महामवेतण्डा हस्तिनखेषां यत् मण्डलं तस्यानवरतमाहिएटमाना याथएडा मणिघण्टास्तासां घणत्करणे- नाकुएउतराः प्रचएटायाः कण्ठगुहास्वाभ्यो वहमान आविर्भवन् यो घोषस्तस्य यश्चण्डिमा तेन पिचण्डिलः प्रवृद्धः । शालिहोति । शालिहोत्रप्रणीतेषु अवशानसूत्रेषु विशारदा ये सादिवरा अश्ववारास्तेषां पाणिस्पर्शमानेण विवन्तो धावन्तो येऽशेपा वाजिनपा परिपत्चम्या अकलुपो निर्मलो यो हर्षस्तत्वहितो यो हेषितः घोप- विशपस्तेन पोपित उन्मेषो यस्य तादृशः, चटुलं स्फूर्तिमत् पटुतरं च यत् पर्यटनं तेन प्रकटितो ये आरोप प्राडम्परतेन पाटितं वसुधातट (लं) येस्ताहशा ये महाभटात एर पेटका मजूषास्तेषां यदारभव्या संभ्रमण समुदाटित समुदाटनं तद्रूपं यत् वेलितस्य सिंहनादस्य रटितं तस्य या परिपारी तस्याः रामारीकनमनुधरणं तेन माटितं काटवाटवं येन ताराः;

·काटव-पाटव, ( ३ ) [निस्साणशन्दवर्णनम् समुद्गल ज-सैन्यद्वयान्वर-सम-समय-ताडपमान- भेरी-पटह-काहल-मईलानद्ध-ढक्का-मुरज हुडुक्का-वेणु-मृदङ्ग-गृह- पूर्व-सर्व-वाद्य-निध्वान-मर-समृदाङ्गः, संघर्त-समय-निर्चिव- वचत्तगिति-समुद्धत-नृत्त-क्रमाभियुक्-विधूतंसफरोत्तम्भित परि- वमान-महत्वर-हमरु निर्गत्वर-हिमटिम-ध्वनित-समृद्धि-पद्धत्य- ध्वनीनः। युद्धश्रवः पुरत्सर-स्वर्घाम-प्रार्थित-पत्ररयाधिप-वज-कर- तलोनद्धन्मन्यान-वसुन्धराघर-मध्यमान-दुग्य-महाब्धि-मध्य. नियष्यमान-समुद्धत-निवान वैदग्ध्य-समृद्धरण सिद्धान्त- सन्नद्धा,गुम्भ-निशुम्भ-विवृन्भमाण-संरम्भ कुम्मिनीघर-संभे. दन-दम्भोलि-धारायित-मुज-सम्म-शाम्मोकराम्भोरुह-समुच- समुद्रलं मुद्रलाः परहवादास्तासहितं यन्मयान्तरं तत्र समयमय ताज्यमानानि यानि भेरी स्टारणि सर्वधानि तेषां निघानमरे समृद्धभई यस्य ताराः, संवर्तममयः प्रलयकालः ('संवतः प्रलयः का' इलमरः) तत्र निर्मिती जनितो यः ॥ तत्तत्तम्" इतिरूमोन्युद्धता पनि- नग्नुमा यो नृत्तकमसत्राभियोगकन् यो विधूतमकरः शिवसेनोत्तम्भितः परिवर्तमानय यो महतरो डमरुतस्मानिर्गवरो यो 'हिम-डम' इतिधनि- वस्स या समृदिखस्याः पद्धतेरपनीनोऽनुधरी। वृद्धथवा इति । वृद्धश्रवाः मुनासीरः पुरस्सरो येषु तारया ये स्वयं. मानो देवास्ता प्रापितो यः पनायाधिपध्यत्रो गरुडध्वनो विष्णुस्वस्थ कर. तलेनोपदी यो मन्धानभूतो वमुन्धराधरो मन्दराचलस्तेन मध्यमानो यो दुपमहाधिस्तन्मध्ये निबध्यमानः पिएज्यमानो यः समुदत्तो निधानस्त है. दाप्यस्य समुदरणाय यः शिन्तो दृढनिश्चयस्तन सम्बद्धः,शुम्भनिशुम्भी त्यविधी तयोः पितृम्ममाणो यः संरम्मः स एव कुम्मिनीघरी महीधर. सस्प सभेदेन दम्भोलिधारास्तिो मामितो मुजस्लम्मो यस्यास्ताची या ·निस्साणशब्दवर्णनम् ] ( ४ ) भित-शा गम्भीर निनद-संभ्रमाभाव-संभावनावष्टम्भ- शुभदारम्भः, पुराण-घोणवर-घोर घोणा-मुख-विनिर्गत निर्घात- निघृण-घर्घर-घुर्घराराष-मुहुर्घटिति-दैर्ध्य-महापा, तीदणतर-नखर-प्रवेडन-विक्षोभित-हिरण्यकशिपु-रो- चर-वक्षोन्तर-वीक्षण-रूक्ष-नृहयक्ष-कएठ गुहाक्ष-क्ष्वेलित-ललित. वैचसण्य-लक्षण-विचक्षणः, दिवि दिनु क्षोणीतले चान्तरिक्ष गुणाद्वैतमेव समक्षयन्, अक्षीणतया तत्क्षणमेव निस्ससार निस्साण-राणः, अनन्तरमरविन्द-भव-नन्दनना(प्या)नीत-सुधा-रस-रि- माणं महती-रय-मधुरिमाणम् ,अनभिनन्ध, अत्यन्त-परुपाणा- शाम्भवी दुर्गादेवी तस्याः फराम्भोरहेः समुत्तम्भितमुत्तोलितं यच्छाधिनु- स्तस्य गंभीरो यो निनदस्तस्य यः संभ्रमेण संवेगेनाहम्भावः कोऽन्योऽस्ति सरशी ममेतिविचारस्तस्य संभावनाया अपरम्भाय नाशाय शुभद भारम्भो यस्य ताराः, पुराणो यो घोणावर आदिवराहस्तस्य घोणातो नासिकातः मुखाय विनिर्गतो यो निर्यातनिर्पणः परः कठोये पुर्परारावस्तस्य या महुर्पटितिर्भूयोभूयः संघटनं तस्यापि यद्देय तदन्महायों दुर्लभः । नीरणतरेति।प्तीदातराणि यानि नसराणित प्रक्षेलनेन च विक्षुम्धी यो हिरण्यकशिपुरपोवासस्स पोन्तरवाचणेन स्वो निमहः कोरथ यो सुर्यधो गसिंहसस्य काठगुहाचे करठदरीशरीर यत् घोलितं तेन ललितं यद् वयस्य सवर्ण प्रत्यायन तस्मिन विषणो निपुणः, दिषि वितु पाणी पान्तरियाणस्य सदस्यादेतमेष रामपय माविर्भावयन्,मीणतया तन्वयमेव निशाणानामातीपाना राणो निरापार निजगाम । अनन्तरमिति । अनन्तरं शम्मप्रपणामन्तामाबिन्दगल ग्रहाको नन्दन गनुना नारदेनाप्दानीगुधारगरिमाई महसीसमधुरिमाणमनमि.

·. ( ५५ ) [सैन्योत्थधूलिवर्णनम् मारवाणामाकर्णनाय मनागुन्मनायितमाहव-पटह-जन्मनाम् । समन्ववो युगपदास्कन्दन्निव हरिदन्तराणि, निरुन्धन्निव वसुन्धरा-धर-रधारिण, निश्शेषमाचामन्निव विरोचन-मरी- चिकाः, कुची निक्षिपनिवान्तरिक्षम् , उत्तम्भयनिय विश्वम्भरा- वलयम् , विष्टम्भयनिव पवन-विजृम्भणम् , संवाडयन्निव प्राक्- प्रत्यगादि-दिशा-स्थानानि, प्रस्थापयनिय परापर-व्यवस्थाम् , नीलनिचोलो नमो-मणि-दर्पणस्य, कालायस-धिष्ण्यं ककुवन्त- दन्तिनाम् , नीली-जालपूरो नील-लोहिव-पटानाम् , अन्धकार- सन्तविरभिसृत्वर-सुर-मत्त काशिनानाम, नेपथ्य-विशेषो निर्ग- वर-कवन्ध-नन-विधीनाम् ,अन्तर्ग्रहान्तरमखिल जन्तूनाम् , वन-पजरं वरवर-सुभट-व्यवसित-पतगानाम्, करीप-चूर्ण- राशिघन यश:-कज्ञ मानाम् , पंगुमिव, मूकमिय, अन्धमिव, बधिरमिव, स्वधमिय, बद्धमिय, मुद्रिवमिय, चित्रिवमिव, नन्यात्यन्तपरणामाहवपटहजन्मनामारवाणामाकर्णनाय मनागुन्मनायितम् इति संवन्धः । पटोः।। श्रय युदरेणुं वर्णयति । समन्ततो युगादास्कन्दन्निव हरिदन्तराणीलादि रेणुगरमित्यन्त सर्वसष्टम्। विशेषशन्दाःव्याख्यासापेक्षपदानि चोलियन्ते. विरोचनः सूर्यः, सन्तायनिव संचयनित, प्रस्थापयलिद दूरीकुर्वन्निवेति यावत् । चिम्पयं निवासगृहमा नेपथ्यविशेषो जवनिकान्तरस्थितिविशेपो निर्गवरा: ये करन्धर्तनविषयस्तेषां कृते । वर बियन्त इति वरंदरा तेच ते मुमटास्येषां व्यवसितान्येव पनगास्वेषाम् धनं विपुलं ययशः करीपराशिः देने प्रवेपणी- यो शुष्कगोमयादियोन्यमिकरः पदार्थसमयः। खिशलोकमकियाकर्माकन. यन् कियाजन्य कर्मक्रियाकर्म तभवति य ताहरामाकलयन् निधन् । मूलपुस्तकस्थ पदयं त्रुटितपदं वाक्यायदानासमर्थमिति ·सैन्योत्थधूलिवर्णनम्] ( ५६ ) अखिलं लोकमक्रियाकर्माकलयननीकयोरुभयोरुदियाय रेणुभरः। संख्याश्चर्यदिक्षयेव हरितस्सस्सिमेत्यामिलन् धीरोद्वाइवलस्सुरीततिभराद्वपोम व्यनंसीदिव । द्यामालिङ्गितुमुद्ययाषिव मुदा धात्री खलापातनात् भारो मेऽध गमिष्यतीति परितः पांसूत्करम्भिते ३० संग्रामाङ्गणसंचरज्जयरमासान्निध्यधूमोद्गमः कीर्तिश्वेतगद्विहारविपिनं कीलालवाम्बुदः । स्वःत्रीवीरविवाहसातिसुमहाशौर्यानिधूमच्छटा संचक्राम ततः क्रमेण हरितां चक्र रजःकन्दली ॥३१॥ नागा नागान्नकगर्जाऽतिरेकैरश्वानश्वा हर्पहेपाप्रकः । व्याख्यानमुपेक्षितम् , भूमिकायर्या त्रुटितभागसहित पयवयमपि मुद्रपैत, स्वयं त्रुटितपणं तु चीनांशुके शण योगाभं स्यादिति त्यज्यते । संख्येति । परितः पोसूत्करे जृम्भिते सति, संख्यस्य युद्धस्य यदावर्य तस्य दिदक्षयेव सर्वा हरितः समेत्यामिलन , वाराणामुदाहाय वतन्तीनां मुरीणां ततेर्भराद् व्योम व्यनसीदिव नीरागतमिवालक्ष्यत, धात्री पृथ्वी द्यामालिशितुमुद्ययावित्र, कुतस्तग्राह-सलानामापातनात् नाशनाद्धतोः अद्य मै मारो व्यपेष्यतीति मुदा । शार्दूलनिक्रीडित छन्दः॥ ३०॥ संग्रामेति । ततो रजःकन्दत्ती रजोभरः कमेण हरितां चके दिमाटलं संचक्राम, या रजःकन्दली संपामारणे संचरन्ती या तेजोमयी प्रभामयी वा जयरमा तस्या सान्निध्यसूनको धूमौद्गम इव, किय प्रीतिरेव श्वेतगरुन् इंससस विद्दाराय विपिनमिव, कोलालस्य शोणितस्य या वर्षा तस्या अम्बुद इव किंच स्पोंकनीणा वीरैः सद यो विवाहस्तन साक्षि यत् सुमहत् शौर्य तदेवाग्निवस्य धूमच्योरेवासीत् । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥३१॥ नागति। नागा हस्तिनः नैकगातिर प्रारिने कमजनैः स्वापरज्ञाः गन्तो नागान् हम्बिनः एवम् प्रथा हर्षेण या हेपा तस्याः प्रकीः स्वापरज्ञाः ·[ तुमुलयुद्धवर्णनं रेणुवर्णनञ्च योधा योघान युक्तभापाविशेषः प्रौढे रेणौ प्राहरन् स्वापरझाः३२ परस्पर-विविधायुध-प्रहार-पात्यमान-सुभट-गाव-कन्द- लिवा परिवः प्रवहन्ती,रुधिर-सवन्ती, पवन-यशोद्गत-परागोत्कर- परीतवया परिणमदन्धकार-निवन्धिनीनां पन्थानमरुन्ध सान्ध्य- रुचाम् । नासीरवीरतरवारिविदारितारि- धारालघोररुधिरोघतरागिणीभिः । दृप्यद्विपेन्द्रकरशीकरमान्ददान- पायोमरैरपि परागभरश्शशाम || ३३ ॥ समुद्धत सुभट-यात-परस्पराभिपात-समय-समुदित-देवेटित- सन्तोऽरवान् योघाच युक्ताः प्रयुका ये भाषाविशयास्तैः मृत्वा स्वापरजाः स्वं परं च परिचिन्वन्तः । प्रौढरेणी प्राहरन् । शातिनी चन्दः॥ ३२॥ परस्परेति। श्रय परस्परं विविधायुधानां प्रहारः पात्यमानानां मुमटानां गात्रः फन्दलिता परितःप्रवहन्तीमा रुधिरमवन्ती शोरिणतनदीसा पवनवशोद्रतपरा- गोन्करपरीततया देतुभूतया परिणमन् जलायसेकेन शान्तिमुरागच्छन् योऽन्ध- बास्तनिवन्धिनीनो तन्मूलिकानां सान्ध्यरुचां पन्यानम् अरुन्ध, स्वेनैव कार्य- सिदेस्तासारस्यानावस्यनामसाधयदित्यर्पः। सन्ध्या यया पनान्धकार. राम्रीची भवति रतय च तया शोपिठनप रहा परागोत्करमपका चासी. दिति भाकः। नासोरेति । स परामभरः नाप्तीरे ये वारास्तेषां तरवारिभिर्विदारिता यहरयस्तर्धारतो घोरप रुधिरोषस्तस्प तरिणीभिः, दृप्यता दिपेन्दाणा करशीकरःशुपाजलेःसान्द्रदानरायोमरेवरायामा वसन्ततित वृत्तम्॥३३॥ समुरतेति । समुनता ये मुमटास्वेषां पान तस्य यः परस्परममिनाव: सम्प्रहारस्तसमये समुदिनानि समूहतामापन्नानि यानि दहितरटितदुत.

·अतिधोरसमरवर्णनम्] ( ५८ ) रटित-द्रुत-मुख-समाहूत-पुरुहूत-पुर-शातोदरी-जात-लीलायित- जात-विविध-विलोकित-विद्योतासिताम्बुजात-दाम-परिवीतोद्धत- कृपाणलता-दीधिति-धोरण-स्तम्भ-शत-सूचित-प्रविनयादितेय- भावोचित-नाकान्तर-निर्माणोद्यमम् , अन्धीकृत-इरिदन्तराल- रजोन्धकार-निकर-सद्योजात-खद्योत-विद्योतमान-वलिगत- खागिक-निरर्गल-खड्गाखड्गि-पुखानुपुति-तरङ्गित-स्फुलिङ्ग- दुर्लय-प्रताप-शिखि-भयङ्करम् , सीमाधिक-परधामालोकन- सामाजिक-वैमानिक-बामालक-विमुक्त-कल्पद्रुम-पुष्प-स्तबक निष्पतित-पुष्पन्धय-पक्ष-पवन-तत्तण-कृत-सन्धुक्षण-कोपाशु- मुखानि समाह्वानपलायितप्रभृतीनि कर्माणि तेः समाहूता याः पुरु- इतपुरस्य स्वर्गस्य शातीदर्यः कृशोदर्यस्ताभ्यो जातमु-पन्नं यल्लालायित- जातं विलाससमूहः, तस्मिन् यद्विविध विलोकितं कटाक्षप्रमृति तस्य विद्योताः प्रकाशा एवासिताम्बुजातानि तेषां दामानि मालास्तैः परिवीता या उद्धताः कृपाणलतास्तासां या दीधितिधोरण्यः किरणपरम्परास्ता एव स्तम्भशतं तेन सूचितं यत् प्रतिनवादितयभावोचितस्य(युद्धनिहतवीराणाम्) अभिनवेदेवत्वा. नुरूपाय नाकान्तरस्य स्वर्गान्तरस्य निर्माणोद्यमो यत्र तत् तादृशं संगरम. भूदिति दूरेणान्वयः। (संगरशन्दस्य पुंस्त्वेऽपि कीयप्रयोगश्चिन्त्यः)। अन्धी- कृत हरिदन्तराशं येन तादृशं यदजस्तदेवान्धकारस्तस्य सन्निकटे सद्योजात- सद्योता इव विद्योतमानाः, बल्गितखागिकानां चटुलसड्गधारिणां निरर्गले सङ्गाखगि पुष्वानुपुति च युद्ध तेन तरहिता उल्लसिता ये स्फुलिशास्त- दुलहयो यः प्रतापशिसी प्रतापानतस्तेन भयहरम् , सीमाधिकं यत् परधाम तस्यालोकनाय सामाजिदर्शकत्वमापन्ना या पैमानिकानो यामास्तासामल- केभ्यो विमुठानि यानि कल्पद्रुमपुष्पाणि तेपो स्तपोभ्यो निष्पतिता में पुषन्धया भ्रमरास्तेषां पचाः तेषां पवनेस्तरवणं कृतं संधुवयं प्रदीपन ·( . ) [अतिघोरसमरवर्णनम् शुक्षणि-दुर्लक्ष्य-साधु-धानुष्क-कर-परिक्रियायित-चाप-चक्र- निर्गत्वर-विशिख-निचय-खचिताङ्ग-वीर-वर-वर्ग-समुद्घाटित- दुर्ललित-शल्य-मृग-प्समुल्लसनम् , प्रचण्ड-मद-कण्डूल-भुजदएड-बीर-प्रकाण्ड-करतलाहि- ण्डित-मण्डलाप्र-खण्डित-सपल-पएड-भेदित-मार्तण्ड-साक्षा- स्कृतान्तरित-सौधोपलक्ष्य-सहसात-सरसिजाक्षी-रण-निरी- क्षण-कनक-गवाक्ष-चतण्यम् , भक्षीण-विजयलक्ष्मी-गण- जिघृक्षया लक्षित-लगुडाक्ष-विक्षेपः, नृपति-लक्षः, परस्परमूरी- कृत-योध-शारी-निपात-कौतुकमा , कवन्ध-नर्तनानुकूल-फालित- नरकपाल-युगलठाल-रवाताल-वेताल-बद्दल-इलाहलि-काकल- कल-परिहत-रोदनभूत-राज-बालकम्, सरसतर-रसास्व दन- यस्य तादृशो यः कोपाशुशुक्षणिः क्रोधानलस्तेन दुर्लक्ष्या ये साधयः सिद्ध- हस्ता धानुकास्तेषां करास्तेपो परिकिया भूपणं तद्वदाचरितं यचापचकं धनुमण्डलं तस्मानिर्गवरा ये विशिसनिचया वाणसमूहास्तैः सचिताना ये वीरवारास्तेषां वर्ग समुद्घाटितं प्रकाटेत दुर्ललितस्प गृहपालितस्य शल्य- मृगस्य शत्यकस्य समुलसनमाविर्भावो यत्र तत् । प्रचरडेति । प्रयरहमदकाडूला भुजदएडा येषां ते च ते पौरपकाएडा- तेषां करतलेराहिरिडतानि पातितानि यानि मण्डलामाणि खड्गाखैः खरिडता ये सपन्नपण्डाः शत्रुसमूहास्तै दितं यन्मार्तण्डमएडलं तेन साक्षा-. कृतम्, अन्तरितं गुप्तं यत्साधं तत्रोपलक्ष्याणां सहसाचस्प सरसिजायाः शच्या रणनिरीक्षणाय कनकगवानाणां बेचचण्यं यत्र तत् । अक्षीणा या विजयलक्ष्मीः सेव पणस्तस्य जिदा तया तचिता ये लगुडा एवानास्तेपां ये विवपाः कृत्वा, नृपतिलः मिः, परस्परमरीकृत शारीनिपातानुकं यम तत् । सायनर्तनात्यानुकूलं यथा स्यास्तथा पालिता विदारिता यै नरक- पातातेषां युगलमेव तालं वागविग्रेरखत्य खैणसालास्तेषां इलाहालचाल- ·समराङ्गणवर्णनम् ] गर्धन-गृध्रमिथुन-चञ्चल-चञ्चु-संदंशिकाञ्चल-समुद्धृतान्त्र- मालिकान्तर-लम्बमान मानप-कलेवर-तनुतर-दोला-मञ्चका- न्तरालाधिरोपित-बालकोपलालन-लोल-नीलाम-काकोलिका- गानाकर्णन-रसायमानित रुधिर-पानावधान-यातुधानम् , भाकृष्ट-गरिष्ट-चेतएड-मण्डलाभिः,निपतित-धर्म-वितति- निर्मित कूर्मसाधाभिः,विभ्रष्ट-पट्टिशारित्र-हस्त-रात्रिचर-फुमार. क-फेलि-चाल्यमानानेकप-गात्र-यान-पात्राभिः, अतितुमुल-कल- कल-बहलित-लहरि-बेगाभिरापगाभिरसृङ्मयीभिरनवरत-समे- धमानावरोध-महायोध-यशा-पयोधि-वरम् , कलेन प्रपतनाघोषरवेण परिहत्तं रोदनं यस्तादृशा भूतराजानां बालकाः यत्र तत् । सरसतररसस्यास्वादने गर्धनं यस्य ताटग् यत् गृधमिथुनं तस्य नश्चल- चचुरेव संदेशिकाश्चलस्तेन समुद्धृता याऽन्त्रमालिका तदन्तरे लम्बमानानि यानि मानवानां कलेवराणि तेषां तनुतरा या दोलास्ता एव ममकास्तदन्त- रालाधिरापिता ये बालकास्तेषामुपलालनलोला या नीलाक्षाः काकोलिकाः पिशाचिनाविशेपास्तासा गानाकर्णनरसेनावमानितं रुधिरपानेऽवधानमेकाग्रता यस्तादशा यातुधाना यत्र तत् । याप्पति । आकृष्टानि गरिटानि अतिगुरूवण वेतराममण्डलानि दस्तिसमूहा याभिस्ताभिः, निपतितानि यानि चर्माणि चर्मफलकानि तेषा विततिस्त्र या निर्मित कूर्मसाधम्र्य याभिस्ताभिः, विनष्ठा ये पटिशास्त एव अरित्राणि केनिपातास्तानि हस्तेषु येषां ताशा ये रानिचरकुमारकास्वैः केलिभिवात्यमानान्यनेकपमानारयेव यानपानाणि पोता यासु ताभिः,अति- तुमुलं यस्कलकलं तेन बहलिततराः लरिवेगा यासु ताभिः, भयममाभिःरुधिरप्रचुराभिः मापणाभि. नदीभिरनवरतं समेधमानीवरोधा- ऽन्तःपुरं यस्य ताहशो महायोधानो यशापयोधिवरो यत्र तत् । यथा प्राकृत- नदीभिः प्रकृतपयोनिधरन्तःपुरमयते ताा तत्पत्नीत्वात् , तथा यशोरूप.

·[समराङ्गणवर्णनम् कान्तारमिव सगिकुलपरिवृतम् , अमरोद्यानमिव भाविष्कवकल्पागमाटोपम्, अवलमिव अनन्ववलिशोभिवम् , पयोपिसलिलमिव प्रशाटेवमहोदयम् , वसन्तदिनमिव विवीर्य- सुकरवीरसौमनस्यम्, वर्षागममिव वर्धिताप्सरोवरलाभम् , स्वयंवर-मवनाङ्गणं सुराङ्गनानाम् , सुकृत-परिणामः शूराणाम् , थाहार-मएउपमनीहार-कर-कुमारकस्य,क्रोटावन कीर्ति-लतिका- नाम् ,जनन-सदनं जयेन्दिरायाः,निकष-शिला पौरुपकन कस्य,- दुर्मद-पद-संहरणोपहित-सिंह-नाद-मञ्जित-रोदसी-शृंगाटकम् , अतिभयङ्करं संगरमभूत्। न्यूहावुभौ वो विहिवोरुयोपी विनतुर्विप्रहमाप्रहेण । योनिधरन्तःपुरं रुधिरापगाभिरघते, तास तत्साहाय्यसंपादस्यात् । कान्तारमिति । संगरपवे सदगिनः-सद्गधारिणः, कान्तारपने- परयः । अमरोद्यानमिव-संगरपचे आविष्कृतः कारस्य कान्तरस्था गमाटोपी येन तत्, उद्यानपरे-भाविष्कृतः कल्लागीः कल्पः, अगमाः नाः न गच्छन्तीति, ('पलायी दुदमागनाः' इत्यमरः) आटोपो यत्र तत् । श्रतलनिव-संगरपने-अनन्तनाद्भिः शोभितम्, अतलपदे-धनन्तेन रोषनागेन मलिराजेन च शोभिवम् । पयोविलितनिव-मंगरपने- प्रकटिती महोदयौ जयपराजयो थेन वत्, पयोधिग्व-मजा जर्मयस्तेषामुदयो यत्र तत् । वसन्तदिनमिव-मंगरपवेदिताणं मुकरं मुलमं वीराणां सौम- नस्यं देवत्वं यत्र तत्, दिनर-शोभनानां करवीरायां सौमनस्य यत्र दत् । वर्षागममित्र-मंगरपदे सष्टम् , वर्षापरे-वर्धिता मापो यत्र ताशानि सरो- बारित ते लाभो यत्र तत् ,मनोहारकरः सूर्यलत्कुमारने यमस्तस्यादुर्मद ददि पदं दुर्मदर तस्य संदरणयोपइंहितो यःसिंहनादस्तैन भधित रोदस्योः माटकं यत्र ताराम् । अतिभयारं संगरमभून् । शिर्ष सम् । म्यूहाधिति । विहितोरपायो वायुमो न्यूदो संवतः प्रतस्तत्र नि:- ·समरपर्णनम्] ( ६२ ) संवतनिस्सीमसमीरवेगसंघट्यमानाविव सानुमन्तौ ॥३४॥ परिवहत्ततजोधपतञ्चमूभटभुजोरुपदावयवा मही । ततदवाग्निगलत्तरुशाखिकाप्रसवपर्णफलेव वनी बभौ ॥३५॥ निशिततर-कृपाण-निकृत्त-हास्तिक-मस्तक-विसस्त-मो- क्तिक-जाल-पाण्डर-तण्डुल-भरितानि, कालायस-शिरख- पात्राणि, प्रत्यप्र-तरस-खएडांगार-संगवायां नैस्चिशिक-पात्र- प्रघटिताङ्गार-धान्यामधिरोप्य मुखार्पित-विसृष्ट-शुण्डाखण्ड- नलक-मुख-रहमानः पवमानः, पावित-सैन्धव-जंघा-फाण्डे- न्धनं प्रज्ज्वलयन्त्यो रजनिचर-कुमारिका बालिकोचिव-पाक- केलिकामाकलयन् । प्रत्यम-रक्तपान-समुद्रित-प्रमत्त-झीला- सीमो यः समारवगस्तेन संघव्यमानौ अन्योन्यं प्रहरमाणौ शिखरिणाविवा. प्रहेण विप्रहं वितनतुः । उपजातिच्छन्दः ।। ३४ ।। परिवहदिति । परिवहत् यत् क्षतजं तस्यौघस्तत्र पतन्तो ये चमू- चरा भटास्तेषा मुजोरपदादयोऽवदवा यस्तो सामही, ततेन दवाग्निना गलन्ति तरूणा शाखिकाप्रस्नपरीफलानि यस्यां सा वनीव बभो । हुतविलम्बितं छन्दः ॥ ३५॥ निशिततरेति । निशिततरैः शणैनिकृत्तानि यानि हास्तिकस्य हस्ति- समूहस्य मरतकानि तेभ्यो विसस्तानि यानि भोक्तिकजालानि तान्येव तण्डलानि तेरितानि, कालायसरय शिरनारयेव पात्राणि, प्रत्यमं नवानं यत्तरस मांस तस्य खराः स एवाझारस्तेन संगतायां सहितायां, मैनिशिशः रागप्रहारिणः तद्रूपायां पात्रपाटेताऽद्वारधान्यामधिरोप्य, मुसापितस्ततो विसरश्च यः शुण्डाखण्डः स एव नलकस्तेन महमानः पव. मानायुभिः, पातितानि सैन्धवानामश्वानां जाकाण्डान्वेन्थनं तत्प्रज्वल. यन्यो रजनिचरराजयुमारिका यालिचितां पाककीसमाकलयन् । किरा- प्रत्यप्रस्य रहस्य पानेन समुद्रिका प्रम लीलया थालोकः प्रेक्षणण्यापारी ·( ६३ )[प्रथानेकपायोधनवर्णनम् लोक-बेताल-बालक-हस्वतल-प्रतिक्षणोत्तिष्यमाण-प्रशस्तन्योघ- वर-मस्तक-मध्यान्तराल-समिन्धन-प्रवृच-निम्नानुसन्धान-पर- कबन्ध-सन्तविरन्यकान्व-बर-गई-मन्यर-दशकन्धर-भूमिका- मन्वकार्षात् । कोपाटोपायोलभूपालको दुप-पापानेकानेकपानीकपार्श्वः । भागाद्वेगादभ्यमित्रं जिगीपुश, छागैः साकं केसरीन्द्रं करीव ३६ दन्ताचल-मन्दानिव-कुन्दाः,समुदण्ड-गुण्डाकाण्ड- परिहिण्डमान-परिघ-दण्डाः, घएटा-घणाकरोपदित-हित- वोपसंहृताम्बुघरनंहसः, वीर-रस-मिद्ध-समिद्धर-समुद्धराः, गन्यसिन्धुराः,मद-धारा-धोरणी-सारणी-प्लावित-बसुन्धराः, पेषां दास्याब ये देवालयालमस्तेषां हस्तनलेः प्रविषण्मुत्वायनासानि प्रयस्वयोधरा मस्तान तेषां मध्यान्तरालस्य सनिन्यनै संचूर प्रवृत्ता निम्नानुसंधानपरा च या कवन्धसन्ततिः सा भवात् वरमार्गवेग मन्यरस्य दराज्यरत्य भूमिमन्वयात् । कोपेति । श्रेस्ताऽऽटोपात् बोलभूगल दुमालानेजनीकाना- पार्यः दुर्लमासंस्वरिगासनापवरमिनी माहिती जिगीपुश्च सन् वेग, अभ्यमित्रं शत्रुसम्मुस, दामैः सार्क सरीन्दं त्रिगीपुः करीगाद । ग्राठिनी सम्॥२६॥ दन्ता-चलेति । दन्तायते दन्तप्रान्ते सन्दानिद्रा बः कुन्दा येषां दें, समुदराडे शुरदायरटे परिहिण्डमानः परिपदण्डो परे, पएटानां पपात्रोपाहतो यो इंहितरवन्नेनोपमहतो विनाशितोऽनुप रहो गर्जनदेगी, बीररपसमिया या समिठो युदय धरावस्या समुदयः गम्य- मिथुरा: मामाताः, मदधाराका धारणी परिपान वया (प्रवर्तिता) या प्लादिवरमुन्धरा पसे । संरतुरको चराक्ष धन- मारपी टमा ·समरवर्णनम् ] संचर-चुचुवराञ्जन-गिरि-कूट-संघाटा!, संगरकेलिसरः प्रविश्य मृणाल-काण्डानीय बाहुदण्डानुन्मूलयन्तः, धन-तरोर-काण्डे- रम्भा-स्तम्भ-सम्भावनामुत्तम्भयन्तः, क्रोध-रस-पुष्कल-बदन- पुष्कराणि पुष्करामेण निष्करुण निप्पीडयन्तः, वीर-वर-धैर्य- वारि-पूरमाविलयन्तः,सरभसं नांस-मेदो मस्तिष्क-पङ्क-शेषम- कुर्वन् । विपक्षवक्षोनिहितकपादेशिशगंसि दूर चरणान्तरेण । समुत्तिपद्भिः सरयं गजेन्द्रः कृतानि कि कन्दुकखेलनानि ३७ रणमहितलपात्र कालराध्या प्रभोक्त्र्या परिहितपरिषेकप्रक्रिया स्मारयन्तः । पदयुगलगृहीतान भामयन्ति स्म तूर्ण वमदुरुरुधिरौघान् वेरिवारान् कराः ॥ ३८॥ गिरयस्तेषा फूटवत् संघाटो धपु. संघटन येषां त तादृशाः करिबराः संगर एवं केलिरारस्तत्प्रविश्य घनतरेरुरुकाएडैरम्मास्तम्भानों सम्भावनामुत्तम्भयन्त उत्पादयन्तः (करिणः) मृणालकाण्डानीव योधानां पाहुदण्डानुन्मूलयन्तः क्रोधरसपुष्कलानि वदनपुष्कराणि पुष्कराप्रेण शुरडा. प्रेण निष्करुणं निष्पीडयन्तः चारवरधैर्यमेव वारिपूरो यत्र ताशं रोगररूपं केलिसरः प्रविश्याविलयन्तः सरमसं सत्वरं मोसमेदामस्तिष्कपशषमकुर्वन् । विपक्षेति । विपना वचसि निहित एकादो यैस्तैर्गजेन्द्र शिरासि (विपदाणामेव) चाणान्तरेणेतरपादेन दूरं सत्यमुत्तिपदिः सद्भिः कि तक्षानी कन्दुकसेलनानि कृतानीरयुत्प्रेघा उपेन्द्रमा पृत्सम् ॥३॥ रणमिति । रण महितत्तमेव पायं तस्मिन् प्रभोध्या भौजिन्या काल- राच्या परिहिता विहिता या परिपेकप्रक्रिया तो स्मारयन्तः करिणः पद- ·[समरवर्णनम् वेतण्डेनो वाइमेकं करामात् विक्षिप्यामाद्वयोनि दन्वेन भिन्दन् । विध्यन्नूछ विभ्रमेणैव वारो वेगोरिक्षानं नालि केरं कुठार्य ।। ३६ ।। निपात्योव्यां किञ्चिन्निजपदकुलाकान्त चरणं करे धृत्वान्यादि कटुनटु बटाकारमुखरम् । प्रचण्डो वेवएडः प्रसहमवर्कर्पन विरुरुधे जरासन्धं भिन्दन् रएमुवि मरुनन्दन इव ॥ ४० ॥ मीतं नमी समरादपेतं वीवंसमध्ये किल चेष्टमानम् । युगलाभ्यां ( करणाभ्यां ) गृहीतान् पारितान् वमदुरुरुविरीधान परिवारान् तू प्रामयन्ति स्म । मालिनी वृत्तम् ॥ ३० ॥ घेतरडेन इति । प्रेतरदानामिनः स्वामी चिद् गन्धसिन्धुर एक वादमश्वं करामात् शुएडाप्रेण व्योनि विक्षिप्य तत्रैव दम्तेन भिन्दन दारयन् गोदितं नातिरं विभ्रमण पिलासेन कर्ममेव स्थापित सत् कुमार्या विध्यन् वीर इवाभाव भाति स्म । शालिनी वृत्तम् ॥ ३६॥ निपात्येति । कचित् प्रचण्डो वेतण्डः कश्चिद्वैरिवारमा निगल, निजपदकुलेनाकान्त चरणं यथा स्यात्तथैति क्रियाविशेषणम्, एवमन्यत्रापि। अन्यच्चादि करेण शुरडया धृत्वा गृहीत्वा कटुः दुःसो वारस्य चदुः प्रियय चरणो यघटाकरलेन मुखरं यमा स्वात्तथा, प्रमईप्रसह्यावर्षयन् जरासन्धं भिन्दन् मरनन्दन इव मीम व रणमुवि विरुरचे शुशुभे । शिखरिणी इत्तम् ॥४.॥ मीतमिति । भीतं प्रमीतं मृतकल्पं समगदपेतं पलायमानं वानम- मध्ये बन्पनोपरमध्ये ('वो मस्तपकरणे पन्धने मृगपपिणाम् ' ·समरवर्णनम्] चैतन्यशून्यं सकलं स्वसैन्यं वातुं नृसिंहस्तरसाऽऽजगाम ४१ आरुह्य स्वयमपि हस्तिनं महान्तं सनद्धः सपदि स एप राजसिंहा। हस्ताग्रस्फुरदसिरभ्यगादरातीन् आश्वास्य स्वबलममर्पयोगमात्रात् ।। ४२ ।। अभ्येत्य चिरात्त-गर्जितमध्वादस्त-मस्तकतया समस्त- मपि नभस्तटं युगपदापिवतेव कुञ्जरेन्द्रेण फुपित-कुण्डलि-व- रोहएडया शुण्डया, कुलिश-कर्कश-निशितान्तेन दन्तेन, चालित-वसुमतीचक्रेश्वरण-पः, दण्डधर-भुज-काएडाभिधेन बालधिना, निर्जित-निर्घात-समुत्करण मुद्गरेण च विभञ्जित- इत्यमरः) चेष्टमानं चैतन्यशून्य चेतनाहीनं सकले स्वसैन्यं नातुं सिंहदेव स्तरसाऽऽजगागाभ्युपेयाय । इन्द्रवजा वृत्तम् ॥ ४१ ॥ याराति । स्वयमपि महान्तं हस्तिनमारुह्य सन्नद्धः सपदि स एप राजसिंहो नरसिंहदेवो हस्तामरपुरदसिः सन् स्ववलगमर्षयोगमात्रात् क्रोध- दर्शनेनैवावास्य ( ' तस्यावन्ध्यकोपत्वातसैन्यानि सद्य एव विजयो भवि- ध्यतीत्याश्वस्तानि यभूवुरिति भावः') परातीन अभ्यगात् भभिदुदार । प्रह- पिणी छन्दः ॥४२॥ अभ्येस्य समागत्य ( स नृसिंहदेवः चिरेणासं गृहीतं गर्जितं येन त तारां समस्तमपि नभस्तटमूर्ध्वमुदस्तं यन्मस्तकं तस्य भाषस्तत्ता तया युगपदापितेव कुमरेन्देण साधकतमेन, कुपितो यः कुण्डलिवरस्तद्ध- दण्डया शुएदया, कुलिशवकर्कशो निशितधान्तो यस्य तेन ताशेन दन्तैन, चालितवमुमतीचकैः कम्पितभूमराटलेश्वरणयः, दरधरस्य यमस्य भुज- कारटोऽभिधापर्यायो यस्य तेन ( यदा अभिण्येनेति पाठतिन ) ताशन बालधिना ( पालेनेति मूले पाठोऽभूत् ) निर्जितो निर्घाताना प्रहाराणां समु. करो येन ताशेन शुएडाप्रनद्धेन मुद्रेण च विभभितः कुन्तधारिपुरुष- ·[नरसिंहस्याममणम् कौन्तिक सवयम्, विवशित्त-प्रासिकम् , विरत-निखिल-पार- श्वधिकम् , विनिष्कासित-घानुष्कम् , निपूदित-निपादि-वरम्, निबर्हित-सादि गणम्, निमथिन-चार्मिकम् , निर्गलदान्त्र- मौद्गरिकम् , नियन्त्रित-जयन्तिकम् , निष्पीडित घोटकम् , निर्गन्धित-मिन्धुरम् , निखिलमपि तदनीकं निरवशेषमकात् । प्रथमशिखरवर्ती विकर्तन इव महस्ततिभिस्तमस्तोमं महाहरिववरमस्वकगतो विशिखस्तरकैः समस्वमपि शात्रव- चलं विद्राव्य स पार्थिववरः, सम्मुखीनतया समापतन्वं सम- न्ततो पाएसन्तति वर्षन्तं चोलनरेन्द्रमन्तकान्तक इव जल. न्धर रघुकुलधुरन्धर इव पक्षिकन्धरं सरमसमभिजगाम । अन्यूनमन्यूदयदुर्निरीक्षा- धन्योन्यजन्योन्नतिवादलोली। सथयो यत्र तत्, चिवशिताः विवशाः सजावाः किमपि कर्तुमचमाः प्राशिका यत्र तत्, विरतनिखिलपारश्वधिकम् , विनिम्कासितधानुष्कम्, निपूदितनिपादिवरम्, निहितसादिगणम्, निमपितचामिक नाशितफलक. धारिपुस्तम्, निर्गलन्त्यन्त्राणि येषां तादृशा मोगरि यत्र तत्, नियन्त्रिता वैजयन्तिकाः पताकाधारिणो यत्र तत्, निष्पीडितयोटकम, निर्गन्धिता मत. मदा विहिताः सिन्धुरा यत्र तत् तादृशं निखिलमपि तदनीक निरवशेषमकापात् । प्रथमेति । प्रथमशिसरवत्ता विकर्ननः सूर्यो महस्ततिमितिमस्तोममिय इतिपरमताम्यतः पार्थिवदरो विशिसस्तरकशावरलं विद्राव्य चोत. नरेन्द्रमभिजगामेतिसंबन्धः । विकर्तन: भास्करः । विशिखा राणाः । अन्त- कान्तकः शिवः जलन्धरो दैत्यविशेषः। पकिन्धरो दशकन्धरः (रावणः)। अन्यनेति । मन्यूनो यो मन्युः सोपस्तन दुनिराची, यन्योन्यं या शिरं परम् ।

·चोलराजग्रहणम्] प्रकृष्टमाप्तुं प्रतिचक्रतुस्ता- वदृष्टपूर्वेरखिलालमार्गः ।। ४३ ॥ हस्तेन हस्तमवकृष्य रदौरदाभ्यां संघट्य निष्ठुरहतिस्फुरितस्फुलिङ्गम् । घण्टानिनादमुखरौ करिणौ तदीयो चण्डाहयक्रमधमत्करणं व्यधत्ताम् ॥४४॥ घणघणनिकणकनकघण्टमकुण्ठपद- क्रममयतस्तदीयकरिणः पृथुकुम्भतटे । गुह इव क्रौञ्चशैलभुवि शक्तिमतित्वरया व्यमुचत कुन्तमन्तिकपरान्तकमान्तरगम् ॥ ४५ ॥ तदा कुन्त-सन्ताडन-च्छिद्रित-हस्ति-मस्तकोदित्वरीसमो. किक-रक्कझरी तारानुबन्धिनी संध्येव चोलेन्द्र-भुज-प्रताप- जन्य उन्नतिकत्कर्षः स एव वादस्तत्र लोलावभिलाषुको । अदृष्टपूर्वैरखिलान. मार्गः प्रष्टं जयमाप्तुं प्रतिचतुःप्रतीकारं कृतवन्तौ। उपजातिच्छन्दः॥४३॥ हस्तेनेति । हस्तेन हस्तमकृष्य रदौ दन्ती रदाभ्यां च संघव्य निष्ठुरहतिम्फुरिताफुलि यथा स्यात्तथा तदीयौ करिणौ चण्डाहवक्रमे चमत्करणं व्ययत्ताम् । सष्टम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ४४ ।। घणघणेति । घणपणेलिशब्दायमाना फनकपएटा यत्र तथा स्यात्तया किंचाकुण्ठपदक्रम यथा स्यात्तथाऽयतो गच्छतसदीयकरिणबोल- भूपालहस्तिनः पृथुकुम्भतटेऽतित्वस्या झोयशलमुवि गुहः शक्तिमिव कार्ति- केयः स्वकीयमनविशेषमिव सिद्देदवोऽन्तिकचराणां कृतेऽन्तकमान्तरे गरछ- तीति तं च कुन्तं (कुम्मतटे) यमुक्त प्राहरत् । नकुंटक छन्द:-"हय- दशभिर्नीभजजलागुरुनईटक"मितिलपणात् ॥ ४ ॥ तदेति । अन्तचिनितमस्वादुदित्वरी समौकिय रकमरी ताराक्ती ·(६) [चोलराजधानीप्रवेशः गभस्तिमदस्तमय-समयं स्वयमनक्षरमाचचक्षे । तदा किञ्चि- दाफुम्चित-जानु-युगम् ,अचलचल-पुष्करम् , अनुन्मीलित- लोचनम् , अनवगवाङ्कुश-सूचनम् , अंसकमवनमयति हस्तिप- तावपरावतार-नरसिंहो नरसिंहभूपालश्चोलेन्द्रं कञ्चुकिनामिव वैनतेयः कुञ्जरमिय पश्चमुखः सारङ्गमिव चित्राङ्गो जीवपाई बमाह। तस्मिन्तणे तस्य चमूसमूहस्तनास कुवापि पदं न लब्ध्वा । प्रचण्ड वाताहतपद्मपत्रपारिसवाम्भः कणिकाप्रकारः ॥ ४६ ।। गृहीवमात्रे युधि चोलभूपे कृपानिधिः श्रीनरसिंहदेवः । सवा न्यपेपत् समरात्स्वसेना सता प्रसादः सहजो न रोप:४७ तदनुकराज-करवाल-दलित-महाबल-कुम्भ-मूलोत्कूल- समुललितालीन-विमल-मौक्तिक-जाल-लीला-वाचालेन, अति- सन्ध्येच चोलेन्द्रभुजप्रताप एवं गभस्तिमांस्तस्यास्त्रमयसमयमाह स्म । हस्तिपती मूच्छिते सति स्कन्धञ्चावनमयति सति, न अपरोऽवतारो यस्य तादृशो नरसिहः सार हरिण, चित्रानो द्वीपाव, जीवमाहं जमादा स्पष्टमन्यत् । तस्मिन्निति । तस्मिन्नणे तस्य चोलभूषालय चमूसमूहः कुत्रापि पर्द न लम्चा प्रचण्डवाताहतपद्मपस्थितवपलजलकणिकायाः प्रकार व प्रखरो यस्य तत्सदृशः संखनास मासमाप्तवान् । उपजातिच्छन्दा ॥४६॥ गृहीतेति । युधि संग्रामे चोली गृहीतमात्रे सलेव कृपापारावारी नरसिंहदैवस्त स्वसेनां समरान्न्यवारयत् , यतः सतो प्रमाद एव सहजो भवति रोषत्त्वाकस्मिक इति उपेन्द्रवजाच्छन्दः॥ ४ ॥ तदन्यति । तदनु करालारवालेन दलिता ये महारता दिपास्तेषां कुम्मः शिरोदेरास्तस्य मूलं तस्योत्कूलेन फूलोत्खनन समुहलितानां प्रटीभूतानामालीनानामन्तर्निहितानां मोहिमानी जातस्य लीलायाः ·चोलराजधानीप्रवेशः] ( मानुप-पौरुपोन्मेप-तोपित-दिविपदभिवृष्ट-कुसुमवर्ष-विस्त- मधुरसविशेप-शेमुपी-पुपा, सविध-गत-विविध-विरुद-बल- निशमन-कन्दलदान्तर-स्मितानन्दाकुर-नन्दनीयेन, निदाघ-जल- बिन्दु-निकरण, तारकित-वदन-चन्द्रः, समर-रमा-समागम- प्रत्युद्गमायेव समुद्गतपुलकोत्करा, परिश्रमापनिनीपु-निज-श्री-कर-सरस-चालित-लीला- सरोरुह-पराग-विसरैरिव रजोनिकरैः धूमरित-कपोलदेशा, हर्ष-भर-परिपोप-वित्रुटित-तनुत्रान्तर-दृश्यमान-घर्मित-गात्र- विम्बित-नेकटिकानेक-लोकतया प्रदर्शित-विश्वरूप इव विश्व. म्भरः, विगत-संरम्भतया निष्कम्प इव महाम्भौराशिः, विश्व. म्भरा बरः, विरत-सापराययापि विजयोदयविजृम्भिताधिक- शोभाया वाचालेन सूचकेन, अतिमानुयं यत्पौरुषं तस्योन्मेषस्तेन तोषिता ये दिविषदस्तैरभिसृष्टं यत् कुसुमवर्ष तेन विस्तो यो मधुरसविशेषो मकरन्दा. तिरेकस्तस्य शेमुषी पुष्णातीति तेन तत्सदृशेनेत्यर्थः । सविधगता ये मजा. स्तैगीतो विविधो विरुदो यस्य तादम् यदलं तस्य निशमनेनाकर्णनेन कन्द. लघदान्तरं स्मितमानन्दच तयार छुरवन्नन्दनीयेन निदाघजलबिन्दुनिकरण स्वेदाम्भसा तारः संजाता अस्मिन्निति तारफितः, तादृशो वदनचन्द्रो यस्य सःस्पिटमन्यत् । परिथमेति । परिश्रमापनयनेच्छावती या निजश्रीः स्वराज्यलक्ष्मी. स्तस्याः करेण सरसं यथा स्यात्तथा चालित यल्लीलासरोरुह व्यजनीभूतं, तस्य परागविसररिव रजोनिकरैः संप्रामाणलग्नधूसरितः कोलदेशो यस्य स तारादर्पभरपोपेण हेतुना वित्रुटितस्य तनुत्रस्य करपस्यान्तो रयमानं पर्मित यहानंतर विम्बितो यो निकटवर्तिजनसमुदायस्तस्य भावस्तता तया प्रदर्शिनविश्वरूपो विश्वम्भरी विष्णुरिव । विरत संरम्भतया निष्कम्पो ·(१) [समुद्रवर्णनम् संभ्रमया वरूधिन्या पाथोकहाधीश इवाभीषुपरम्परया प्रका- शमानः प्रविवेश तदानीमेव तदीय राजधानीम् । अथावगत्य धार्चामिमामुन्नास-भय-समुताम्यदाशयस्त- दानीमेव हित्वा समस्तापत्य कलवामात्य भृत्य रियादिक- वस्तुमा 'कुत्राधुना परित्रातुमसून विद्रयामीति कर्तव्यं किमप्य- विदित्या विमुक्त इव निरुद्ध इव विप्रलब्ध इव वर्तमानो मरु- वप्र-पाकशासनो निपत्य समुद्र-वीर-मध्ये कुत्राप्यदुद्रुवत् । तदनु विहस्य नरसिंहमहेश्वरः प्रविश्य मधुरापुरी तन्नत्य-नृपोपदीकव- समस्त-वस्तुजातः,रामेश्वर-प्रणिनंसया सेतुमार्गेण निर्जगाम । निर्गच्छननन्त-सरणिन्लकन-जवाल-तरङ्ग-तुरङ्गम- संपाव-निरङ्कुश-गमन-मनि-वाटक-हाटक-कशा-विशारद-समीर- मदाम्मोराशिरिख, विश्वम्मराया वो वमुधाया ईश्वरः स नरसिंहदेवः विरत- सांपरायया शान्तसंगरयाऽपि विजयोदयाभ्यां जयाभ्युदयाभ्यां पिनृम्मितो- अधिकः मंत्रमो यस्यास्तादरया वरूपिन्या मेनया अभीपुपरम्परया किरणा- मालया पारिहाणामघौशः सूर्य सप्रशासनानः स विश्वम्मराबरलदानी मेर तदीयराजधानी प्रविवेश । अति । मयमा वार्तामवगत्योस्त्रासमयाभ्यां समुत्ताम्य नाशयोऽन्तराँ यस्य ताहो महकप्रदेशस्य पारशासनः समदतीरमध्ये निपल कुत्राप्यदुवत् । तदनु नरसिहमहेश्ये विहम्य (तदुपरि ) मयुरापुरी (सांप 'मदुरेति विख्याता) प्रविश्य वमत्योण दीयमानोपदाः स्त्रील श्रीरामवरमगवन्तं प्रान्तुमिच्या सेतुबन्धाभिमुखं मया । शि, स्पष्टम् । निगच्छन्निति । अय तेन मार्ग निर्माच्छन् स समुद्रमदानादिति रेणान्दयः । बौदस सगुदम्-अनन्ता अन्तरहिता निरवधिरनन्त आवश- मेव वा सरणिस्तस्या ताने जहाला यामाधुरम्परा ये तरतुरतमातेषां ·समुद्रवर्णनम् । पशोन्निद्र-विद्रुमलता-पितानम् , अभद्गुर-रसोत्तरङ्गित गङ्गादि- मापगागना-समालिङ्गन-गृङ्गार-पुखानुपुस-पुलकाङ्कर-शक्षाकर- घुद्धद-न्यर्बुदम् , आकाशतल-लेहि-नो-कान्तार-कूपकाञ्चल-पता- का-निभादाकारित-पाकाहितैरिय मैनाकादिभिरचलेराकातिव- निवासम्, उपरि-निरस्त-शीकर-स्तोम-निस्तल-मुक्ताफल-विक- रण-व्यस्त-मुख शुक्ति-पुट-प्रशस्तैः, अम्यु-सम्बरम-इस्तोन्मू- लित-विस्तृत-पुण्डरीक-स्तबकानुकार-निरायस्वैः, अनरूप-मथन- प्रकार-पारिप्लव-करपपादप विभ्रष्ट-पुष्ट-कलिका-विकल्पैः,निज- संघातस्य यनिरकुशं गमनं तयास्तद्रचनाया घाटिका निर्माभ्यो या हाटकस्य सुवर्णस्य कशास्तद्विशारदाः समरिवशोन्निद्रा विद्रुमलतानां विताना यत्र ताशे, विद्रुमलतावितानाः लहरीतुराणां प्रेरणाय हाटककशायिता थासन्नित्यर्थः । अमनरो यो रसस्तनोत्तरनिता या गा श्रादिमा यासु ता गजादिमा श्रापास्ठा एव सागरागनास्तदालिङ्गनेन यःमहाररसस्तस्य जानुपर्श परम्परातो यत् पुलकाहुरं तच्छनाकर बुद्धदानां न्ययुदं गणनातीतं युद्दा यत्र तम्-आकाशततलेहिनानां नौकानामन्तरे मध्ये ये पकाः गुण- पक्षका रज्जुबन्धनकाष्ठानि तेषामञ्चलेषु याः पताकाः वस्त्रखएडरूपा ध्वजाः तेषां निभात् व्याजात् थाकारितपाकशासनैरिव मैनाकायचलेराकाक्षित. निवाराम् ।पुनः कीदृशं समुद्रं फेमजालेरलंकृतम्। कीदृशः फेनगालैरिति तानि वर्मयति उपरि निरस्ता ये शीकरस्तीमास्त एव निस्तलानि वर्तुलानि (वर्तुले निस्ततं गृत्तमित्यमरः) यानि गुहम्फलानि तेषां विकरणेन व्यस्तमुसानि यानि शुद्धिपुटानि तैरिव प्रशस्तः । मम्युस्तम्बरमा जनहस्तिनस्तेपो इस्तोन्मूलिता ये विस्तृतपुण्डरीक स्तमकास्तेषामनुकारतरपररित्या, थनल्पमत्यधिकं यन्मधनं तस्य प्रकारा ·. . [समुद्रवर्णनम् नदराज-पद-समुत्तेजन-कार्मण-निर्मल-चामरसधर्मभिः, वरुण- गृह-विवान-दुकूलैः, वनमालि-शयन-कुलैः, तन्नाभि-विधि- मरालैः, फेनजालेरलङ्कवम् । स्वर्लोक-सरणी-समुल्लोल-पृथुल-कलोल-निकर-वेग-समा- घात-विराकलित-गगन-विमान-गलित-चक्र-चक्रवाल-तर्कणीयः, अमल-पुष्कर-विम्बिव-पुष्कर-चर-चक्रपाद-चरणापचक्र-चतु. रिम-निष्कासिभिः, कृत्रिम-मणि-पुत्रिका-विवाह-पवित्रम- कुतुक-सलिलराज-पुत्रिका-जन-निवर्तित-नीराजन-वर्धमान- निकर-मध्य-विनिर्धारणीयः, समुत्कटमहोमिघटाधाराटनिपादि- विशयास्त: पारियो यः कलापादपस्तस्माद्विभ्रटा याः पुटकलिकास्तविक- सैस्तराहशैः, निजत्य सागरस्य नवराजपदस्य यत्समुतजनं द्रइन तस्य कार्मणाय मूलमणे (' मूलकर्म मुधर्मणम् ' इत्यमरः) यानि चामराणि तेषां सधर्मभिः समानधर्ममारिमः, परगृहविठानस्य दुश्चन्दकैरिव भूनः, वनमालिनो विम्णोः शयनानां शय्यायाः कुण्डलितकुण्डलिरूपाणां कुतैः सम्हरिख, वनमालिनाभिस्पितविधमरालैरिव फेनजालैरलइहतम् । स्वादि । किम कर्मसमूहः समुन्मीलितमहोमिकः समुद्रोऽभून, सोशः कुर्नसमूह ? स्वतॊकसरणी गगनं तपर्यन्तं समुल्लोला ये पृयुल- कलोलास्तपा निरस्तस्य वेगस्तेन समाधातस्तस्मादभिवादाशिवलिदानि यानि गगनविमानानि तेषां गलितानि यानि चक्राणिवां चक्रयातं तदत- बीयः, अमले पुष्करे जले विम्बितानि पुष्कराणि कमलानि तानि चरन्ति भवयन्तीति ते ये चकादाः करिस्तेषां वरणानचक्रस्व चरिमा निष्का- मयन्तीति सच्चीलास्तः इस्तिपादायानस्योन्यगर्वापहारिभिरित्यर्थः । मनिममणिपुनिशपां शालमधिना विडाहेन पवित्रमं नितं कुतुवं यस्य स चासो सखिलराजस्तस्य वक्षस यः पुत्रियजनस्वेन नियनित १.

·. शरावाः समुद्रवर्णनम्] ( ४ ) जल-मानुप-टु-झाट-करपुटाढौकित-वेत्र-घटित-खेटक-पटक- पाटव-विघाटकः, वाडव-कृपीटजात-इति-कोटि धादिव गाढ- तर-रूढ-कालिमभिः,सेतु-विरचनावकाश-मान्य-दर्शनाकुएठतर- कोप-दशकण्ठ-दमन-वाधूका-विशिख-विखण्डित-सलिल. कुण्डलि-कुल-फणा-मण्डल-फलक-साधये-फलित-नर्मभिः, कूर्मसमूहः, समुन्मीलित-चकित-महोर्मिकम् , अम्बुपान-करम्बितादर-कालाम्बुवाह-विजृम्भित-कम्पमान- शम्पा-विडम्बित-निलिम्पपुरी-नितम्बिनी-पुनरुदयाडम्मरम् , विहितं यन्नीराजनमारार्तिक तस्प यानि वर्धमानानि (मृत्पात्रविशेषाः तेषां निकरस्य यत् मध्ये तद्विनिर्धारणायैः । समुन्कटा या महोर्मिपटास्ता एवं धाराटाः मत्तमातनाः (धाराटो मत्तमातम इति शन्दस्वाममहानिधिः) तेषु निषादिना ये जलमानुषपटवस्तेषां माटा मंधातास्तेषां करपुटानि तेराढोकितानि उपायनीकृतानि यानि अघटि- तानि खेटकस्य धर्मफलकस्य पेटकानि तेषां पाटवस्य महिम्नो विघाटकैः, वाडपाल्यो यः कृपीटजातो वहिस्तस्य या हेतयः शिवास्तासां कोटेरप्रभाग- स्य वेधादिव गावतरं रूदः कालिमा येपुते, सेतोविरचनस्यावकारोऽवसरे यन्मान्यदर्शनं तेनाकपतरः प्रातः कोपो यस्य तादृशो यो दशकाठदमन. स्तस्य या विशिसास्ते सिविता ये सतिसएडलिनो जलग्यालास्ता कुलस्य यत् फणामण्डलर तस्य साधम्र्ये कलितं नर्म राविज्ञापोपहायो यस्तारयःमगार, मान्मीलिताकिता पायर्यादा महर्मियो यम ते समुन्मीलितमार्मिकम् । अम्युपनिति । सगुदमियाह-मम्युगमा काम्पिवादरा ये चालाम्युशक्षा पुषणमेपारने विम्भिता का. साभिर्वियित निलिम्पुरी- निम्बिनीनामा पुनरुपयस्वाहापणे विलासो देन तम्। शेषालान्येव पुनः कोहरा राम्रा शवदा ·[समुद्रवर्णनम् शवाल-तन्तु-सन्तान वेलिनाकार-मकरी-तुरी-प्रचार-विचलिद- बीचिकरोत्करान्वेन,वेलानिल-अविन्देन,रामचन्द्रस्याभिनवमद्भवं कमपि यशःपर्ट निर्मातुमिव तिर्यगर्पिदण्डानुकारिणा दश. कएठादि-रजनीचर-निपातहेतुना सेतुना विसर्जितम् , निष्पन्दा- न्तराल-नीर-पूर-मुकुर-विम्बित-भुवन-कदम्ब-दम्माद् ,भभ्याश- गत-चतुर्भुजाभ्यस्त-विश्वम्भरत्व-विद्यामिक विद्योतमानम् , भूदार-धारणोदार-पुराण-भूदार-विदारण-त्रण-मान्यल- शरीर-सन्धिभिः,भ्रमन्मन्यान-गिरि-संधारि-माया-कमठ-काया- ठील-नष्ठुर्य-सातिभिः,अमोघ-राघव-इस्त-लाघव-साधा-युग- तन्तुमन्तानानि तैवेलिताः वेष्टिता प्राविष्टा या या मर्यस्ता एव तुर्याासां मचारे विचलिता वाचय एव करोत्करानेपामन्तोऽल्यात्मधे यस्य तेम तपासताचलानिलवन्तवायेन रामचन्द्रस्याभिनय कमपि यशःाट चाय तिर्यग- पितो यो दण्डस्तदनुसारिणा दशकएपदिरजनीयानाशहेनुना सेतुना विरा- जितम् । निम्मन्दान्तरलो यो नीरपूर स एर मुकरवा चिम्मितं यद्वन- कदम्ब तस्य दम्मान्मिपात् निकटवर्तिचतुर्भुजादभ्यन्ता विश्वम्भरतविद्या येन समिर वियोतमानम् । भूदारते । भूकदाराणां धारण उदारो यः पुराणमदारः पुण्ण- वराहस्तकृतं यदिदारणं तेन नै प्रयाप्रन्थिलाः शरीरसन्मयो ये :, प्रमन् यो मन्यानदएडभूतो गिरिस्तस्य यो मायाकमठः कमठावतारो विशु. स्तस्य यः यस्तत्र यष्टीसावलेम्दयं तस्य साचिभिः प्रत्यचदचिमिः, भोपं यापवस्य हस्तलाघवं तस्य वायां युगन्धाधुरन्धरैः चिरन्तनगल. १बीलारयो वर्तुनः पापाय ठत्तरापथेषु तम्यते-इवि माधवनिदान• टीकापरः।

·. समुद्रवर्णनम् ] धरैः,चिरन्तन-जल-मानुषः,निरन्तरम् ,पाशायुधायरोध-सौध- वातायनैः,नवनव-मणि-मरीचि-वीचि-नमुचिशासन-शरासनो- न्मीलन-वल्मीकैः आकलित-फेलि-जलदेवता-चक्र-दोला-चक्र- वालेः,अनवरत-विहारि-वारि-मानुप-योपा-नाभिमएडल-विवः, आवत्तरतिभयङ्करम् , कराल-मकर-निकर-करवाल-धारिभिः, अखेद-कमठ- खेटक-फेटकैः, उत्कूल-जल-कलकल-क्ष्वेडा-समुद्भटैः, मन्थर- मथन-महापराधादिव विबुधानां पन्थानं निरन्धानैः,कुम्भ-सम्भव- कोप-संरम्भादिवाम्भःपान-सम्पतदाशा-कुम्भि-कुट्टनमिव वीचि- घट्टनैरुट्टयन्तम्, गगनमिव माहविहारकारणम्, किरणमालिनमिवसन्तत- मानुपनिरन्तरम् ,पाशायुधस्यावरोधोऽन्तःपुरं तस्य सौधं प्रासादस्तस्य वाता. यनैरिव, नवनवा ये मणिगरीचयस्त एव वाचयस्तैर्युक्तं यन्नमुचिशारानस्ये. न्द्रस्य शरासनं धनुस्तस्योन्मीलनार्थ वल्मीकैरिव, प्राकलितकेलयो या जल- देवतास्तासा यत् च तस्य दोलाचक्रवातैरिव सोलनसन्दोहैरिव स्थितैः, अनवरतविहारिणीना वारिमानुषयोषाणा नाभिमएडस्य विपरिवातर- म्भोधमरतिभयरम् । करालेति । कराला मकरनिकरा एष करवालास्तेषां धारयितृभिः, अखेदा महायला ये कमठास्त एव सेटकफैटका भासेटार्य चर्मफलकानि येषां तैः । उत्कूला फूलमुद्दजा या जलस्य कलकलक्ष्वेला तया समुद्भटः, मन्यां यन्मथनं तस्य महापराधादिव विथुधानां देवानां पन्यानं गगनं निसन्धानः कुम्भसम्भवस्य कोपस्तस्य संरम्भो वेगस्तस्मादिव, अम्भःपानार्थ सम्पतता दिग्दन्तिनां युद्धनमिय पीचिघटनेपथ्यन्तम् । 1 महाशक हार्णवस्य शनैर्मन्धनमेव महापराधस्तस्य निर्वलताधानात्।

·[ समुद्रवर्णनम् स्यन्दनदीप्रवाहम्, गिरीशमिव तमालश्यामलोपकण्ठम् , केशवमिव प्रकाशितशङ्खचक्रम् , विश्वावनधुरीणमपि व्याञ्जत- भुवनभङ्गम्, सदरमप्याक्रान्तवाहिनीमुखम् , सुगवानुगत- मपि शवलासितम्, सन्ततषिद्रुममपि जनितसुरद्रुमम्, आल- पालममरतरूणाम् , आपोडोपयनमम्बिकापतेः, भाकरमप्सरो- मणानाम् , अम्वुदानभवनमखिललोकानाम् , केलिगृहं नालीक- नाभस्य, गोष्ठीनं त्रिविष्टपधेनोई, कोशागारं पाशायुधस्य, नवनषमणिनिचयगर्मितसलिलपूरपरिपाटिकापरिविरचितावर्त. मुद्रम् , समुद्रमद्रासीत् , अप्राक्षीदपि समीपवर्तिनममात्यम्- - गगनमिति । गगनमिव-प्राहस्य ब्रहसमूहस्य प्राहाणां च विदारकारणमिति यमाकर्म गगन समुद्रयोः पत्ते मोज्यम् । किरणमालिनमिव-सूर्यपदै सन्ततं स्यन्दने दीपा वाहा यस्य तम्, समुद्रपत-सन्ततं स्पन्दो यस्य ताशो नदीनां प्रवाहो यन्त्र तम् । गिरीशगिव-शिवपक्ष-कएठसमापदेशः,समुदपचे स्पष्टम् । केशवमित्र-समुद. परेशवचनं शड्डसमुदायः, विष्णुपरे-शङ्खचकाभ्यामुदासितम् । विश्वावन- धुरीणमपि-परिहारपक्ष भुवनं जलम् , विरोधपते-स्पटम् । सदरगप्याकान्त- वाहिनीमुखम् , विरोधपक्षे-दरो भयम् , वाहिन्यः रोनाः, परिहारपते. दारिछदाणि, वाहिन्यो सुगतेति । विरोधपते-मुगतो बुद्धा, शैवैासितं गुशोभितम् । परिहारपक्ष-सुगताः सदाचारास्तैरनुगतमपि शैक्लैरसित कृष्णायमानम् । सन्ततविदुममिति, विरोधपचे-विगतद्रुमम् परिहारपक्ष-विहमाः प्रवालाः । अम्बिकापतेरापीडस्य भूषणस्य विधोरुपवन- मुत्पत्तिस्थानम् । नालीकै पयम् । विवि सलोकरस्य गोष्टीनं भूतर्व गोस्थानकम् ('गोठं गोस्थानकं ततु गोपीनं भूतपूर्वकम्' इत्यमरः ।) पाशायुधो वणः । परिविरचिता श्रावत एव मुद्रा अडलीयकानि येन तम् ।सटमन्यत् एतादृशं गमुदमदाचीन समीपवर्तिनममात्यानुसुयुजे। नद्यः - ·श्रीरामेश्वरसेतुवर्णनम् ] इन्द्रनीतहयमेधतुरगान्वेषिभिः सगरराजकुमारैः । निर्मितः क्षितितलावतरार्थ वारिराशिरयमेव पुरा किम्१४८ तथैवेति तेन निवेदिसे प्रमुदितमानसो निर्वर्तित-विचित्र- महादान-जलसमुद्रान्तरोऽपि सगरपुत्रानेव मुहः श्लाघमानः, दशकन्धर-दमनासाधारणावदान-सम्बन्ध कथानुबन्ध-धुरन्धरैः, चिरन्तनामात्यैः साकं महाम्भौराशि-पीताम्बर-परीरम्भ-विज- म्भितादर-विश्वम्भरा-प्रसारित-भुजाकाण्ड-सम्भवनीयम् , स्वलोंक-तराणि-समुल्लोल-बेतण्ड-मलान्तराल-दि-समुल्लासिनम् , मुद्रा-रमण-प्रतीकार-कोपमुद्रा-समुद्रेक-निनिंद्र-समुद्रराज- प्रचंसिताच्-कलाप-सच्छायम् ,वेलानिल-पान-विस्तृत-महेन्द्र- शलाभिध-फणा-फलक-व्यालाधिप-दीर्घतर-भोगाभोग-लीला- पुषम् ,लकापुर-पकेरुह-निश्शोन्मूलनाकरण-संकुल-रघुकुल- इन्द्रेति । मघवच्चोरिताप्यमेधघोटकान्वेषिभिः सगरराजकुमारैः दिति. तलेऽवतरणाय किमयमेव वारिराशिः पुरा निर्मितः । अत्र चतुर्थचरण "वारिनिधिः किमयं नु पुरेति" इति पाठो न साधीयान् । स्वागता वृतम् शिष्टं स्पष्टम् ॥ ४० ॥ तथेति । सेतुं विलोक्य रामेश्वरं पवन्दे इति दूरेणान्वयः कीदृशं सेतुम् ? महाम्भोराशिशायिविष्यवालिङ्गनाय विश्वम्भरया प्रसारितस्य भुजाकाण्डस्य सहशम्, स्वलॊकाय या सरणिस्तस्यै समुल्लोलः स्पृहयालुयों चेतण्डमलो गजेन्द्र ऐरावतस्तस्कृतेऽन्तराले या वेदिरारोहणाय परिष्कृतभूमिखदत्यमुल्ला. सिनम्, लोपामुद्रारमणोऽगस्त्यस्य प्रतीकारः प्रतिफलदानं तस्मै यः कोप- मुदायाः समुद्रेकस्सस्मे निर्मिती जागरूको यः समुद्रराजस्तेन प्रध्वंसितो विमा- बन्धनो योच्छः कलापः फेशकलापस्तत्समानच्छायम्, पेलानिलक्ष्य पानार्थ विस्तृत महेन्द्रलनामकरणाफलकं येन तादृशो यो व्यालाधिपखस्य दीर्घ- तरी यो भोगो वपुस्तस्य म आभोग पायामस्तस्य या लीला पुष्णातीति ·( ५ ) [श्रीरामेश्वरपूजनम् विलक-भुज-शौण्डीर्य-वेवएड-शुएखादएड-समुदण्डम् ,उद्दाम-पूर्व- सुपस्थिर्व-गर्व-निर्मथन-कर्म-निर्याइक-बैशाख धूनिर्वाहकम् , ककुत्स्थ-वंश-प्रशस्ति-केतुम् , कोणप-लोक-प्रलय-धूमकेतुम् , जानकी-शोक-शल्योद्धरण-हेतुं सेतुं विलोक्य सर्गस्थिति-संहरण- व्यक्त-गुण-त्रयमपि निर्गुण इति समुदोपयन्तम्,पोषित-पितामह- शिरश्छेदकार्म एमपि ब्रह्म-इननादि-दोप-निमयनम्, सकल-निगमा- गम-गोचरमपि सागरतीरगोचरं रामेश्वरमीश्वरनन्दनो ववन्दे । नानामहारनवरत्नहारैः सुवर्णपुष्पैरपि सूक्तिपुष्पैः। अभ्यर्च्य रामेश्वरमादरेण वत्सन्निधौ दानशवान्यतानीत ४६ ततो बहुविध-वसु-वर्ष-तोपित-वसुमती-दिविपदाशीर- तम् । लकापुरमेव पढेरुदं तस्य निःशद्वोन्मूलनेन यदहहरणं तन संकुले यो रघुकुलतिलवस्तस्य भुजशौण्डीर्यगव देतण्डस्तस्म शुएडादण्टाभम् उद्दा- मानो ये पूर्वमुपर्वाणः पूर्वदेवा देत्या इति यावचेपामसर्वस्य गर्दस्य निर्मयन- फार्मका निर्वाहको यो वैशासः सहायभूतो दण्डस्तस्य धूभरतस्य निर्वाह निहारम् । कस्धेदयादिहतमित्यन्तं मुहारम् । कोणपा रादसाः भूमकेतुरीतिः। सर्गस्थितिसंहरणव्यक्तगुणत्रयमपि निर्गुण इति समुदोषयन्तम् । पोपित रितामइस्य नाशिरश्छेदमेणं येन ताशनपि ब्रमहननादिदोष. निर्मथनम् , रामस्य दाशरथेरीश्वरं तन्नामकं ज्योतिर्लिामीश्वरनन्दनः सपरदेवात्मनो सिंहदेयः पन्दे । समन्यत् । प्रमशिरर केदकया दवयन. सम्बन्धिन्यमानुसन्धया । नाति नानाप्रहारे नागामनियानरत्नहरिश्च सुवर्ण पिकाभिः सूकि. वचनप्राव सादर रामेश्वरमभ्यर्य तत्समधी नरसिंहदेवो दानशतान्य. तानीत कृतवान् । इन्द्रवजा वृत्तम् l तत इति । ततो यहुविधेन वमुनो दरिणय वरेण तोपिता ये वसुमती. - ·5. श्रीरङ्गपट्टणसमाचरणम् ( विशेप-परितोपितो निर्गत्य, प्रेपित्त-निज-प्रेष्य-जनाकृष्यमाए- तत्तद्देश-धरणीश-किरीट-शृङ्गाट-कोटि-विनिवेशित-पदक्रमः, क्रमेणापरान्त-नदीकान्त-बेला-पर्यन्त-दिशा-चक्र-समाक्रमणेऽपि समुन्नततरात्युप-शौर्य-सूर्योदयः, सागरान्तरावास-दुर्लध्यां ल कामिव रघुपुङ्गवः कावेरीपरिवेष्टितां श्रीरङ्गपट्टणाभिधामा- वरिष्ट पुरीम् । स्थिरे जले सेतुरकारि पूर्व तदद्भुतं नेति कवेरजायाः । सेतुं प्रवाहेषु गुणाभिरामश्चित्ते सत्तामद्भुतमप्ययनात् ॥५० ।। सेतु-मार्ग-सरमस-वल्गितेन,मुद्गर-यन्त्र-चक्र-पत्क-खड्ग- मुख-डिम्भ-विविधायुध-वर्ग-निरर्गलेन, अतर्षित-सम-विषम- कर्कश-मृदुक्रमेण,निजचक्रेण,तं मण्डलाधिपं पुण्डरीकवाहा दिविषदो भूमिदेवास्तेपामाशीविशेषै. परितोपितो निर्गत्य प्रेषितनिजप्रेष्यजन- (जिष्यजनैराकृष्यमाण तपकिरीटकोटिषु मुकुटापु निवेशितपदक्रमः, फमेणापरान्तनदीकान्तस्य पश्चिमसागरस्य वेलापर्यन्तं दिशायकस्य समान- मणेऽपि समुन्नततरात्युप्रशौर्यसूर्योदयः, सागरान्तरे भावासेन दुर्लयां लहा रघुकुलपुग्यो राम इव कावेरीपरिवारिता धीरजपत्तनाभिधां पुरीमावरिष्ट पर्यवारयत् । स्थिर इति । पूर्व ममुदस्य स्थिरे जले सेतुरकारि तत्कर्माद्भुतमार्यकरं भवतीति हेतोः गुणाभिरामः स नरसिंहदेवः कवैरजाया प्रदादेषु सतुं सतां चिते चादरामरभ्रात् कमेण निर्ममे स्थिचिने चेत्यर्थः । उपजातिवृत्तम् ॥५०॥ सेविति। रोतुमार्गे सरभसं वलिगत परिचलन तेन, मुद्गरयन्यचऋपृष- स्कादिविविधायुधवर्गः कृत्वा निरर्गलगाततिः रामो विषमः कर्षशो गृश्च परिक्रमो येन तेन तादृशेन,निजयकैण तं मण्डलाधि पुण्डरीकः सिंहो बाहो ·( १ ) [दुर्गजालग्रहणम् बिहारमिव कुएडलयन् , विद्वेपण-रक-वर्ण-विशेष-सूचक- सपरिवैप-विरोचन-विम्ब कौशल मिव प्रकाशयन् , परिवेष्ट्य निष्ठुर-समाक्रमण-दृष्ट-परवीराधिकोत्साह-साधारण्यधिरोप्य- माण-विविध-निःश्रेणिका-सहस्राम , प्रशस्य-सुभटवर-महोदेक- समानावनमत्खनित्र-निर्दय-निर्दनन-विभिद्यमान-शीलाकार- प्राकाराम्, निस्तन्द्र-यन्त्र-शिला-चक्र-निसात-निपात्यमान- पार्थिव-गृङ्ग-सङ्काश-विशङ्कट-गृङ्ग-संघाटाम्, पुरीमिमां समा- कम्य वित्रासभर-पुरः-स्थापित-समरत-विच-जावम्, थपत्य- कलनादिभिः समागत्य पदयोर्निपत्य, श्रात्मनो गत्यन्तरामा- वमुद्द्योतयन् महावीरं पार्थिव प्रत्यप्र-कृपारसामिपिकं वत्र यस्याः सा पुएराकाहा भगवती भवानी तस्याः विहारो विहारप्रदेश- स्तमिव तं राजानं कुण्डलयन् कृण्डलीकुर्वन् परिझामन्परिहरावन, रिद्व- पणस्य शत्रौ रकस्य वर्णविराषस्य सूनकै भानुपरिवेपमिव प्रचशयम् (पूर्वो कुण्ढलनेन), म नरसिंहदेवः, निप्रसमाक्रमणे दृष्टो यः परवीराणम- घिरमाहस्तस्य साधारण्यः समा अधिरोप्यमाणा या विविधा निःश्रेणिका. स्तामा सहसं यस्यां ताम्, प्रशस्या ये मुभवरासेगा यो महोटेकस्तेन समान साशं यया स्यात्तथाऽवनमन्ति यानि सनित्राणि ते निर्दयं पनिईलनं तेन विनियमानः शीलाकारः सदाचारवद्रदः प्राबरो यस्यालाम्, निन्द- न्द्राणि यानि मन्त्राशितः दिप्तः शिलाचनिखातानि कृतोत्खननानि निपा- समानानि च यानि पार्थिवस्य रम्पत्तनराजस्य (उत्प) संचयानि विशाराणि विशालशिराणि पां संपाटा य तानिमां पुरी समागम्य, वित्रासमयेन पुरः स्थापितं समन्न वित्तजावं येन तमपत्य- छत्तवादिभिः सह समागस पादसोनिपसात्मनो गलन्तराभावमुद्योतपन्त महावीरमतन्नान पायित प्रसनो यः कृपारसः (बल) नामिपिर्क नम ·दुर्गजालग्रहणम् पुरि स्थापयित्वा तदात्व एव ततो दुर्मन्नरादि (१) महादुर्ग- जालं सलीलमप्रहीत् । दुर्ग प्रगृह्य मतरंग्यभिधं विपक्षात् स्वर्ग विरोचनसुतादिव शाहूपाणिः । गोकर्णनाथमनमत् सुतदाररोध- क्रोधादिवापरपयोनिधिना परीतम् ॥५१॥ तेने तुलापूरुपदानपूर्व वेनेह नानाविधदानजातम् । संख्ये भवन् यद्यपि सूक्ष्मलक्षः स स्थूललको हि विहापितेपु५२ ततो विनिर्गस्य सत्वरमुत्तरी हरितमभिप्रस्थितवति मण्ड- लीफसूर्ये तदीयधामोन्माणमसहमानः शुक्रमुखानेकमहीनाय- कानुगम्यमानः, काम्बोज-वाहीक-मुख्य-तुरुवार-कुखान-तुरग- रिखास-शव-सम्पुटिव-तलोऽपि सुरत्राणः प्राणप्राणपरायणो दुर्गमं मानयदुर्ग पत्क्षणमध्यरुक्षत् । पुरि पुनः स्थापयित्वा तदात्य एव ततस्तस्मान्महावीरात् दुर्मपरादिनामक दुर्गाणा आलं सलीलमप्रहीत् । दुर्गमिति। मतरजात्यभिधा यस्य दुर्ग प्रगृह्म वियैचनमुतापलेः सकाशात स्वलोक यापाणिरिव (प्रत ) मुतत्य (चन्द्रस्य )दाराणा (गायाः) रोनावणेपन २मोपस्तस्मात्कारणात व पयोनिधिना पसमावेष्टित गोवर्णनापमतमामकं भगवतयाचरगुरोर्भवस्य मन्दिरमनमत् प्राणधीदि. खः । वसन्ततिलकं पन्दः ॥1॥ तेन इतितेन निदेशभामा दलापूरपदानपूर्व नानाविधदानमात तेने किन रपरि संधी संपण्ये ॥ सूरगलचोऽभूत् तथापि प विहापितेणु दाने पुनलयः पिपुलपनदावाऽभूदियः । दाना पतम् ।। ५२ ॥ सत स्यारभ्याम्यरपदित्यन्त पर्व निगराताम्, ·[सुरत्राणमोचन विद्यापुरीवर्णनञ्च धासाद् द्रुतं मानवदुर्गमध्ये धृत्वा सुरत्राणवराहपाम् । अमुञ्चतानुग्रहधीस्स धीरो. गृहीतमब्धि किल कुम्भजन्मा ॥१३॥ प्रदक्षिणीकृत्य परिभ्रमन्निति क्षिति तदा केवलमेव नाजयत् । भुजावदानस्फुरितैर्गुणोत्करैः अपि त्रिलोकीमवनीपुरन्दरः ।। ५४ ।। विक्रमाद्विमतदमापान् व्यापाद्य श्वापदानिष । विद्यापुरीदरी प्रीत्या विवेश नृपकेसरी ॥ ५५ ॥ तुङ्गतर-तुङ्गभद्रा-वरद्ग-पर्य-प्रेझोलित-पकेरुह-सौरभा- विशेषस्तु मण्डलीकेषु माएडलिकनृपेषु सूर्यभूते । धाम-प्रतापः। सम्पुटित. मध्युपितं ततं प्रासादायस्खलं, यस्य सः मुरत्रायः मुलतानेतिप्रसिद्धः । मानवसंशको दुर्गः इति । प्रासादिति। मानवदुर्गमध्ये नासाद्धतोः द्रुतं प्रयातं वराहपादाख्यं मुरबाण मनुप्रहशीः स धीरोऽमुश्ताकः कमिव ! कुम्मजन्माऽगस्यो गृहीत पातन्धि मागरमिव उपजातिवृत्तम् ॥५३॥ प्रदक्षिणीकृत्येति । अवनीपुरन्दरः स इतीत्यं प्रदक्षिणीकृत्य परिश्रम तदा केवलं चितिमेव नाजयत् किन्तु मुजावदानस्फुरितैः गुणोत्करैखिलोच. मप्यजयत् । वंशस्यं वृत्तम् ।। ५४ ॥ विमादिति । विक्रमात सपराक्रमाद् विमनता ये मापा राजान- स्तान् श्वापदानिव ब्यापाय विद्यापुरव दरी तां नृपकसरी विवेश। अनुष्टु- गृतम् ॥५॥ तुझ्तरेति । द्वस्तरा ये वनमद्राया एतनामिकायाः सरितस्तरक्षास्त एव पर्यशास्तप्रेट्रोलिता आन्दोलिता ये परेशास्तेषां सौरमानुपन्धी यो ·विद्यापुरीवर्णनम् ] ( ४ ) नुबन्धि-गन्धवह-स्तनन्धयाचान्व-परिश्रमः, विश्वम्भरा-भरः, विध्वगभिष्यमारण-हिम-जल-प्रवाहेण कल्पित-मङ्गलाप्लाव- नाम्, समुत्तुङ्ग-सौध-शृङ्ग-सट्टिव-शशाङ्क-बिम्ब-विगलदमृत- पूर-शङ्कनीय-बहलसुधा-पक-लेप-शृङ्गारित-नेकविध-प्राकार- वलय-निर्वतित-पत्रोर्ण-परिधान-संविधानाम्, उपवन-पवमान- कुमार-समानीयमान-प्रसून-मञ्जरी-पराग-खञ्जालिका-संछादिव- पटवास स-चूर्ण-समालम्भनमिव सम्भावयन्तीम् , विसत्वर-दीप्ति-विसर-मरुत्वदुपल-प्रासाद-संदानित-केतु- वैजयन्तीकतया करपालवेनानुकलगलक-समीकरणमिव कलय. न्तीम् ,ममुन्नत-सौधन्यातायन-समुद्गच्छदच्छवास धूप-चएटा- गन्धवहस्तनन्धयो मन्दवायुस्तेन था चान्तोऽपनीतः परिधमो यस्य र साराः, विश्वम्भरा रिभाति विश्वम्भराभरः । विश्वगभिवृष्यमाणं परितः विच्यमानं यदिमजलं शिशिरसाललं तस्य प्रबाहेण कल्पितं मालेपु माल- जलेवाप्लावनं यया ताम्, सगुप्ता सोपः सपरितो यः शशाररिम्प- स्तस्मारिगलन्योऽमृतपूरस्तद्वयनीयस्तत्सदृशो यो यालः सुधाप- तपस्वन करितो यो नेकविधो यहुविधः प्राकारवल यानेन निर्वतितं सपा- दित पायपरिधान पीनाशुकशायाः परिधान यया ताम्, प्राकारवलयं परिहितशाटीकरुपमभूदित्यर्थः। उपवनस्य यः पवमानकुमारो मन्दं वहन्वायु. मगन समानीयमानो यः प्रसूनमधारीपरागरस्य राम्जालिका परम्परा सया संपादित मिधितं यत्पटपासचूर्ण तस्य ममालम्भनमिय सम्भावयन्तीम् । पिरवरवि ! विगत्यादीतिविपराये मपरसपला इन्द्रनीलमणय. सनिमितो यः प्रासादस्वर सुदानिता या फेषेजस्ती यमदएपताका नान करावेन पालयोन रेस्लमणमलकसमीकरण- निवारयन्तीमयावे यथा कापसान स्थितिस्थानेषु ( station ) रमएपी भूषसय विदधत्योऽवलोपमन्वे, पशुधनोधर पातायनानि तेभ्यः समुपन् ·( )[सिंहदेवस्य धरित्रीवर्णनम् छद्मना प्रत्युत्यान-समुयममिव विद्योदयन्ती,विद्यापुरी प्रविपद्य सरस-विलोकन-चन्द्रिकाभिरनुगृहानो यथोचितोपचार-सन्मा- विटानुयात्रिक-मार्थिव-वों निर्गल हृदयोझासः प्राविशदुद- वसितम् । नित्यमत्यमपूजानिरतनिजपुरीनिर्गमाशान् महीशान भूयः स्वस्थानदानप्रमुदितमनसस्सानुकम्प प्रहित्य । आसेतोराहिमाद्रेरविहवसुमहाशासनः श्रीनृसिंहः पाराबारेः परीतां भवनमिव निजं पालयामास धात्रीम् ५६ निकण्टकीकृत्य नृपो धरित्रीममात्यवर्येप्रधिरोप्य राज्यम् । साहित्यमङ्गीतमुखैः प्रसङ्गैर्निनाय कालं नियतप्रसन्नः ॥५॥ कुलेन शीलेन गुणेन धन्या कन्या मया कापि विलोकितेति । कयाप्रसङ्गेन कदाचिदूचे पुरोहितः पूर्णमनोरयस्य ॥ ५८ ।। योऽच्चयासः मुगन्धिस्य या ज्दा तस्सारचना प्रत्युन्यानस्य समुयम- मिव विद्योतयन्तीम्, एतादृशों विद्यापुरा प्रतिपद्य प्राप्य सरसविलोकनचन्द्रि- काभिस्दामनुगृहबानो योविद्वानारसंभाविद्यानुरानिकर्थिववर्गो निर्गल- हदयोलामः स नरसिहदेव उदवसित गेई प्राविशत् । नित्यति । पीमिहौ नि प्रत्यप्रा नवनवा याः पूजासामु निरता या निजपुताभ्यो निर्गने प्रस्थाने आशा प्रत्यावर्तनाशा येषां तान् , चि मूयः मानुसम्म सस्थानदानन प्रमुदितमनमः महाशान् प्रहित्यासतौरादिमादेर- विहतमाविहत मुमहम शासन यस्य तारयः सनरसिंहदेवः पारावारः परीतां पात्री मही निज भवनमिवानायासं पातयामास सन्धरा तम् ॥ ६॥ निष्कण्टकारत्यति । नो परित्रा निष्कण्टकृत्य नियमन प्रसों हवान् मन् कालं निनाया व्याखानपेदमन्यन् । उपजातिवृत्तम् रजा कुलेनेति । पूर्णमनोरपस्य तस्य पुरोहितः काचिद् मया वापि कन्या ·ग्रोम्बमाम्बापरिणयः] ( ८६ ) तदीय-वचन-निशमनमान-समुद्रिक्त-कौतूहलः, "कियद्वा यया ? कीदृशं रूपम् , किमाभिधानम् ?, किमीयमपत्यम् ? कीडशो वंशः ? के पुनरस्या बन्धवः ? कुत्र या वर्तते ? सर्वमवगत्य सत्वरमागच्छेति पुरोहितं प्राहिणोत्, प्रहितः स एप तस्या वान्धवमुखाद् वृत्तान्तमखिलमवगम्य राज्ञे विज्ञाप्य तदनुमत्या साकममात्यगणेन दिवसकर-कुलोत्तंस- रापि-राज-रत्नाकर-रेखाम्, श्रीरामाम्बिका-गर्भ-शुक्ति-मुक्का- मणिम्, अन्यूनतरान्वयोचित-शील-लावण्यादि-गुण-गण- धन्याम्, कन्याम्, ओम्बमाम्बाभिधानाम् , अानीय यथाविधि घरणिभुजा पर्यणीनयत । शङ्करी मिव शशाङ्ककिरीटस्तामुदूर धरणीपरिणेता। स्वर्विभोरपि मुहुः स्पृहणीयान निर्विवेश निखिलानिह भोगान् ५६ कुलप्रदीपं गुणिनं कदा वा सुतं समासाद्य सुखी भवेयम् । इत्यच्युतं प्रार्थयमान एव कालान पीत्कतिचित् क्षितीशः ॥६॥ कदाचन स्वाम-समागत-रमा-सख-वितीर्ण-कुमारवर-वर- त्यूचेऽवोचत) स्पष्टमन्यत उपेन्द्रवजा वृत्तम् ॥ ५ ॥ तदीयेति । शिष्टं स्पष्टमेव । विशेषस्तु-राचिराजनामको राजरत्नाकरस्तस्य रेखा रस्नपतिरूपम् , रामाम्बिकाप्रसूतिम् इति । शकरीमिति । राशाशेखरः शरीमम्बिकामिव तामोम्बमाम्बा भरणीपरिणता उब्ध विवाद स्वर्षिभोः सुरेन्द्रायापि मुहुः स्पृहणीयारीसि. लान् भोगान् निर्विवेश धुभुजे, स्पष्टमन्यत् । स्वागता वृत्तम् ॥ ५६ ।। कदाचनेति । कदाचन वैजननमासः प्रादुरासोदित्यन्वयः । स्वने समागतः संगतो यो रमायखो विष्णुरतेन वितीर्ण यत् कुमार श्रेष्ठलपपर- ·( ५ ) [सुतोत्पतिः प्रदान-वचन-प्रसङ्गेन सह परिस्फुटावलमायाः, सपत्नी-वक्त्र- शतपत्रैः सह मेचकीमवदुरोज-चूचुकायाः,पार्थिव-वीचिकया सहो- पनीयमानासिल-प्रतीकायाः,वयस्या-जन-मन:-प्रसादेन सहाति- विमल-तर-कपोल-पालिकायाः, श्रवचन-प्रकाशित-निर्भर-गर्भ भरायाः, नृपालानीठ-समस्त-वस्तुजाव-निस्तीर्ण-दोहद-खेदा- यास्तस्या देव्याः,प्रकटिताखिल-जन-प्रमोद-प्रयोजनोवैजननमासः प्रादुरासीत् । अथ तदानीमवनीपविरानीय समस्व-कान्तिक- वर्गमेकामतया पुत्रोदयसमयं प्रत्यपालयत् । दुग्धाम्बुराशिलहरीव तुपारभानु- मर्थ नवीनमनपा सुकवेरिवोतिः। प्रत्यङ्मुखस्य यमिनः प्रतिभेव वोधम् प्रासूत भाग्यमहितं सुवमोम्बमाम्या ।। ६१ ॥ नटदखिलजनं नदन्मृदङ्गम् , स्फुरदिवरेवरपूर्णपात्रदानम् । प्रदानस्य वचनं तस्य प्रसङ्गेन सह परिस्फुटोऽवलमो मध्यभागो यस्यास्तस्याः। सहोत्यलारः । प्रताका: अनानि । श्रवचनमैव प्रचाधितो निर्मरः पूर्णवरी गर्भमरी यस्यासस्याः । दोहो गर्भसमयामिलापःप्रदिताखिलप्रमोदवोजनी वैजननमासः प्रतिमासः प्रादुरासात् । ग्रान्तिकाः देवताः । दुग्धेति । दुग्धाम्बुराशिलहरी तुपारमा चन्द्रमिय, थनघा मुकवेलि. नवीनमर्यमिद, प्रलमुखस्य विषयपरामुखस्य यमिनः प्रतिमाबोधमिव भाग्यमहितं पूजित सीमाम्यशालिनमिति यावत् सुतमोम्बमाम्या प्रास्तानी. जनदिति । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।। ६१॥ नटदिति । तस्व जननेन सर्व जगन् नगरीमव पहो राजधानीव नभोरमोग नमसंचारिदेवबदुरुमोगो यत्र तत्, नमग्रन्दोऽदन्तोऽपि सर्वे सान्ता ·पुत्रजन्मवर्णनम् ] ( ८ ) नगरमिय विभोनभोकभोग जगदभवज्जननेन तस्य सर्वम् ।। ६२ ।। उल्लासैः सममधुरुत्सवाः प्रसिद्धि प्रासीदन् सह महता मनोभिराशाः। आशीभिस्सममुदगुर्मूदानादाः काराभिस्समनगलन् कलिप्रकाराः।। ६३ मन्दानिलाहतमहीरुहपुष्पजालैः मैह्यामिवापत मजलरङ्गवल्लाः । वल्गत्प्रदक्षिणशिखावलय हुँताशा नीराजनामनुगृहं नियतं व्यतन्वन् । ६४ ॥ अथ तदानी कुमार-जन्म-सम्मद-निवेदनाय सरमसमभि- अदन्ता इति सिद्धान्तात् केपाश्चिन्मते । नटदखिलं जनम्, नदन्मृदङ्गम् , स्फुरदितरेतरं पूर्णपायदानं बलादभिलपितवस्तुप्रहणं यत्र ततादशमभवत् । पुष्पिताप्रापरपर्यायमोपच्छन्दसिकं छन्दः ।। ६२ ।। उल्लासैरिति । उल्लासैः सममुन्सवाः प्रसिद्धिमधुरधारयन, महतो मनाभिः महाशा दिशाः प्रासीदन, महतामाशीभिः सह मृदानावा उदगु- निर्ययुः, काराभिः कारागृहनिबद्धलोकनिगडेः सह कलिप्रकाराः कलिभेदाः राऽपिपलेशा इत्यर्थः। रामगलशुः। प्रहपिणी छन्दः॥१३॥ मन्दानिला इति । मन्दानिलाहताना मन्दवायुभिरीपरप्रचालिताना महीमहाणां पुष्पजालैः करणभूतमह्या मङ्गलरवल्ली: कर्मभूताअषत व्यधी- यन्त।बियो यया पुत्रोत्पत्तो कुज्येषु विलिखन्ति सर्वतोमदादिकं तद्वदित्यर्थः । वल्गन्त्यो या प्रदक्षिणशिसारतासां पल ताशा अनुगृहं नीराजनामारातिक ग्यतन्वन् चक्षुः। पुत्रोत्पत्ती देवाः प्रासदन्नित्यर्थः। वसन्ततिलकं वृत्तम्॥rt अथेनि। अथ तदानी कुमारजन्मसम्मदनिवेदनाय घरमर्स वेगमभिपतन्तीना. .

·( ८८ ) [कुमारदर्शनम् पतन्तीनाम् , अनुपद-विलम्बितमहंपूर्विकया युगपदेय 'कुमारः कुमार' इत्युद्वोपयन्तीनाम्, अन्तःपुरःपुरन्ध्रीणाम्, 'अनु- लापेन,पर्व-शरी-परिवृढ-मरीचि-परम्परा-सुधा-पूरेण, कलशा- कूपार इव प्रतिक्षामन्तहृदयमपरिमितानन्दभरोपचीयमान- यपुरवनीपतिः, अपर-जनानोपयिकमपि अगस्पृष्टमाभरण-कलापमभि. मतापरिमेय-स्वापदेय-जातेन समं वितीर्य वासामासादित- प्रसादः, सन्निहित-समाहित-पुरोहित-ससंभ्रमाहूत-मौहूर्तिक- वर्ग-निवि नैसर्गिक-चक्रवर्ति-पदार्पण-जग्नक-शुभ-ग्रह-चक्र- चार-समुचित-लम-बल-श्रवण-द्विगुणीकृतोत्साह-बहुप्रकार-प्रव- तित-महोत्सया, तत्समय-समेत-नानादेशागत-महीसुर-बात- सात्कृत-समरव-बस्तु-जातः, मनुपदं पिलम्बितमनुपदविलम्बितनिति हेतौर पूर्वमिति चिया च युगदेव "कुमारः, कुमारः" इत्युद्धोपयन्तीनाम् , अन्तःपुरपुरुषायाम् अनुलापेन मुहुर्मापणेन पूर्ण पन्द्रमरीचिभिः पारावार इवापरिमितानन्दभरोपीयमान- वपुरवनीतिः। अपरेति। अपरजनानापयिकमरमनुष्यालभ्यम् ('युक्तमोपयिक लभ्य' मित्यमरः) भाभरणकलापं बहुतरयरधनजातन समं ताभ्यः परिचारि- काभ्यः क्तिीर्य तासामासादितप्रमादः, सन्निहितः ममाहितः सन्तुष्टश्च यः पुरोहितस्तेन ससंभ्रमातमाहूर्तिकार्गनिणात यत् नैसर्गिक चक्रवर्तिपदल्या. पणं तम लग्नका प्रतिभुवो ( Bail givers ) ये शुभहास्तेषां चई तस्य चारः सचारस्तेन समुचितं युकतम यलमयलं तस्य प्रणेन द्विगुणी- त उत्साहो यस्य स चासो बढुवकारं प्रतितो महोरमी येन से चासो . . १२ ·कुमारवर्णनम्] पुरोहितेन सममभ्यन्तरं प्रविश्य सूतिका-गृह-सविधमुपा- गतायाः पुरोहित-बनिताया विशङ्कटापर्यकालकरणं पूर्वसर्व- सहाधरशिखरवत्तिनं भानुमन्तमिव परिस्फुरन्तं पालकमालोक्य त्रैलोक्यमपि करतलान्तर्गदमेव सर्कितवान् । पूर्णचन्द्रपुनरुक्तमाननं नन्दनस्य नरपाल केसरी । विस्मयस्तिमितवीक्षणश्चिरं पश्यति स्म फलिताखिलाशय: ६५ विनयनयविवेकविक्रमादिष्वखिलगुणध्वमुमच्युतं विदित्या। अभिजनकृतसम्मतिय॑तानीदवनिपतिस्मुतमच्युताभिधानम् ६६ कुलोचितं कर्म कुमारकस्य व्यतानि सर्व विधिवन्नृपेण । आसीदनेनायममेयतेजाः सदाशयस्सद्गुरुवीक्षयेव ।। ६७ ।। नरसिंहदेवः। समेताः संगताः महाँसुरवातसात्कृताः प्रामणवर्गायत्तीकृताः, प्रत्यर्पिता इति यावत् । पुरोहितेनेति । पुरोहितेन सममभ्यन्तरं प्रविश्य सूतिकागृहसविध- मुपागतायाः पुरोहितवनितायाः विशहटाको विशालोत्सा एव पर्यस्तस्या- लहरणं पूर्वगिरिशिखरस्थितमिव भानुमन्तं तं यालमालोक्य त्रैलोक्यमपि विजितं करतलगत चामस्त। पूर्णचन्द्रेति । पूर्णचन्द्रः पुनरकं पुनरुक्तिरूपं नन्दनस्याननं नरपाल- केसरीविस्मयस्तिमितवाचण: सन् फलिताखिलमनोरथश्चिरं पश्यति स्म। रवोदता वृत्तम् ॥६५॥ विनयेति । स्पष्टम्-अच्युतं च्यवनरहितं विदित्वा यथार्थनामानमk चके इति विशेषः । श्रीपच्छन्दसिक छन्दः॥ ६ ॥ फुलोचितमिति । कुमारकस्य कुलोचितं सर्व कर्म रूपेण विधिवद् प्यतानि विहितम्, अनेन सद्गुरुदीच्या सदाशयः सन्मनीषो बटुरिवायमति. तेजा मासीदिति । उपजातिवृत्तम् ।। ६७ ॥

·( १ ) कुमारस्य विद्याध्ययनम् धीरस्य धोरत्य गुरूपदिष्टा विद्यारसमस्तास्सकलाः कलाश्च । अधारयद्यनमपाल सद्यः सूचीरयस्कान्तशलाकिव ॥ ६८॥ उद्यन्तं प्रयमावनीघरतटादोजांसि भानु यथा प्रत्यमा गुरुसन्निधौ तममजन् प्राग्वासनाभिः कलाः। मामोद हदयेपु सर्वजगतामातन्वते साम्प्रतं वा एताः परिहत्य मोहमखिलं तानीव गाढं तमः॥३॥ थनन्तरमनन्य-सामान्य-सौजन्येन, अन्यूनार्धाव-विविघा- युध-नैपुण्येन,कारुण्य-दाक्षिण्यादि-गुण-शरण्येन,पुण्यवर-सरण्य- घीन-मवि-विन्यासेन,निपुण-गण्य-प्राज्य-साम्राज्य-रमा-समागम- पैशुन्य-मुखर-कल्याण-सर्व-लक्षणानुगुण्य-वर्णनीयेन, कलशा- राशि-कन्यका-रमण-चरण-स्मरण-निशिव-नियत-शुभाचारेण धीरस्येति । अस्य धीरस्य धीर्मुरूपदिष्याः समस्ताः विद्याः सकताः यन्नमपास्य सद्योऽधारवययाऽयस्कान्तरालाकिमा सूचीरियति तदिति । उपजातिच्छन्दः ॥६॥ उद्यन्तमिति । प्रथमः प्रच्यो योऽवनीघरो भूधरसत्य तटायचोजासि मार्नु भजन्ति तथा प्राग्वासनाभिः कारणैः प्रत्यमा नवीनाः कलासं गुरुसनिधी गुरुसन्निधानमाणाभजन् । साम्प्रतमेतास्ताः सर्वजगता इदयेषु मोहमहानं परिहत्य तानि सूर्यौजांसि गाढं तम इव श्रामोद तन्वते । शार्दूलविक्रीडित छन्दः। अनन्तरमिति । अनन्तरमनन्यसामान्यसौजन्यन, अन्यूनं यया स्यात्तयाधोता ये विविधायुधास्तेषु नैपुण्येन, कारुण्यदाविण्यादिगुणरारण्येन, पुण्यतररारणेरधीनो मतिविन्यासो यस्य तेन, पुण्यावहमार्ग संचारशीलधिये. लः निपुण्यं यत् प्राज्यस्य सामाग्यस्य यारमा लक्ष्मीस्तस्प समागमस्य पैशुन्य सूचनं तत्र मुखराणि वावदूकानि यानि कल्याणानि सर्वलक्षणानि तेषा- मानगुण्येन वर्णनीय इति सतेन,कलशाराशेर्महान्धः कन्यच लत्तोलस्या कलाम ·नरसिंहदेवस्य स्वर्गारोहणम्]( २ ) निसगार्दप्र-शक्ति-निराकृत-कुमारेण कुमारेणानेन धरण्याः पति- रात्मनोनियतममन्यत धन्यतममन्ववायम् । कालाद् बहोरथ महीं विरहासहिष्णु- माश्वास्य नव्यनिजशाश्वतकीर्तिमूर्त्या । नानागुणश्रवणकौतुकिनां सुराणां नाथेन सख्यमभजन् नरसक्षितीशः ॥ ७० ॥ श्रत: परमनुचिन्तित-निखिल जन-हित-कृत्यैः, अमात्यः, अनुनीय समानीतः स्पृहणीय-विनीति-नीति-मुख-महनीय-गुण- गण-समुच्चरित-निधिरच्युत-धरणीपतिः स्वयंवरादरणीमवर्ती प्रधानगृहिणीपदमानीय यात्मना राजन्वतीमतानीत् । रमणो विष्णुस्तस्य चरणयोः स्मरणेन निशिताः नियताच शुभाचारा यस्य तेन, यदा अनन्यतुल्येन सौजन्येनायुधानां नैपुण्येन मतेविन्यासेन तैय करणे. रिपोऽनुसन्धयः, निसर्गोदप्रशक्त्या निराकृतः कुमारस्वामी कार्तिकेयो येन सेन, कार्तिकेय समीपे शक्तिरायुधविशेषः स च कृत्रिमोन नैसर्गिक इति भावः, कुमारण पररायाः पतिरात्मनोऽन्ववायं वंशे नियतं यथा स्यात्तथा धन्यतमममन्यत । फालादितिाप यहोकालाद् चिरकाले राज्य विधायेत्यर्थः ।पिरहा- सहिष्ण महीम् , रुप्रतिनिधित्वेन निजशाश्वतकीर्तिमूर्याऽऽरवास्य नानागुण. पणतुहिनो गुराणा नान राह नरसरितीराः सरुयमगजरचकार, महासनं गौत्रमिदाऽप्यतिष्वगावैतिभापः । “नररा"इतिकविप्रेमप्रयुष्य ध्यपष्ट्रियमाणा नरसिंहदेवाय संश, एवमेव ४७ पये गृहीतमात्रे युधीत्यादि. पंऽपि कृपानिधिः धानरसचितीशः " इति पाठयन्ताम् ॥७॥ अस मित्रः परमनुचिन्सिपल प्रजामनहितायः ममात्यानु. नीय मानावे.इयुलधरारतिः पदणीयविनयनपादिमान्यगुणगणानां मुखरित प्रपातो निश्मित् । सः, क्षयं योग दियत इति सयंवरादरणी ·( ३ )[अच्युतदेवनययौवनवर्णनम् अनुकल-जाज्वल्यमान-मणि-ज्योविरातप-जाल-जटिलेपु, विलेशय-तिलक-करणा-फलकेषु, निसर्ग-निशिवानेनिदान-कोड- दंष्ट्रा-कच-चके,जलद-मार्ग-लङ्घन-जङ्घालेपु,शिस्त्ररिङ्गजालेषु चनिपद्य निर्वतित-वीववर-तपोनिरन्तरा वसुन्धरा निखिल-गुण- निरवद्यं नृग नहुप-भरव-मगीरय-गलादि-नृपालानासाद्यन्नीत्यु- द्योतविद्योतमानमेनमासाद्य प्रत्यपद्यतामन्दमानन्दम् । महीमहेन्द्रस्य वस्य स्वान्तमविवसन्तम् ,अरविन्दनयनम् , अमिगन्तुमिव सन्ततमुरोऽन्तराल-भुज-तटान्तरयो- रबिन्दतां वसतिमिन्दिरावसुन्धरे । अध नरपतेरस्य स्वभाव- मुभगं धपुनन्दनमिव वसन्तः, नयमिव विनयः, नालीक- नुकुलमिव विकासः, नदी-नायकमिव विधूदयः, नक्षत्रेशमिव शरदागमः, नागेन्द्रमिष मदोदयः, नारायणमुजमध्यमिय (कर्तरि ल्युद्) यशाम् , अवनी प्रधानमूहिणीपदनानी मानना स्वयं राजन्वती प्रशस्तराजयुमनतानीदिति । अनुकलेति । अनुकन जाज्वल्यमानानि यानि मरिणज्योतीपि तेषा- माताजालेन जटिलघु बिलरायस्थानन्तस्स रोषस्य फाफल केगु, तया निमगप निशिता निदानकोडत्यादिवराहस्य दंष्ट्रा एवं ककचः (आरा इति स्यातः ) तस्य चके, जतदमार्गस्याचशस्य तइने जातेषु प्रतिजवेषु, शिरिबालेषु च निषद्य स्थित्वा ( पर्वतानां महीघरसमकत्वादिदमुथे. चितम्), निर्वति यत्तीयतरं तरस्तेन निरन्तरा निरवशा वमुन्धरा निषित. गुथनिरवयं नृमनहुपमरतमगास्यक्लादिनपतिरपनामायो चो नौयुयोत. स्लेन विचीतमानसेनमामायामन्दमानन्दं प्रपदत ! महीति । अथ नरपतरम्य स्वमाःगुमगं वपुर्नवचौदनमोउयत । सः. मित्र, हीदयं च वयोवनमभूदिन्याहन्नन्दनभिनेता नवयौवनमित्यन्त्र ·अवर्णनम् ] ( ४ ) कौस्तुभमणि, अद्योतयत नतमध्याजननयनामृतासावनम् , नलिनशरसञ्जीवनम् , नाटितललितरसभावनम् , नासत्यादि- रूपपरिभावनम् , नवयौवनम् । शरणागत-नरपालक-लोकालिक-भाग-भावुक-रेखा-मातृका- रेखायितोयरेखाचल-प्रपश्चित-मत्स्य-रेखया मकरकेतनमधो विधायेव वर्तमान संवाहनपर-वरारोहा-परिषदुरोरुह-कुम्भ- सम्भावनाईता-प्रकाशन-कुशल-कलश-चिन्ह-समन्वितम्, अनु- दिनमहमहमिकया विनमतामवनिपतीनाममित-बहुविध-मणि- गण-स्थपुटित-कठिन-किरीट-कोटि-संचयेनापि कठिनतां नादधाद- वनिगुजश्चरणयुगलम् 'सामन्त-वसुन्धराधिप-कुन्तल-कुसुम-वान्त- मकरन्द-पूर-निरन्तर-क्षालनयेव चरणारविन्दतलान्तरे कमल- कुलिशावपत्राकाररेखाः प्राकाशन्त । सर्व स्पष्टम् , विशपस्तु नक्षत्रेराश्चन्द्र, नलिनशरः कामः, नालोक कमलम् , नासत्यौ अश्विनीकुमारी, नतमध्याजननयनामृताधावनं नतालीजननयना- नन्दकरम् । शरणागतेति । शरणागता ये नरपालकलोकास्तेषामलिकमाग- भावुकी ललाटे भवनशीला या रेखा, तस्या मातृकाया वर्णमातृकया रेखा- यिता योयरेखा पादतलवर्तिनी तस्या अश्यले प्रपञ्चिता या मत्स्यरेखा तया मकरकेतनमधो विधायेव वर्तमानं न्यफतकामदेवमित्यर्थः, संवाहनपरा वरारोदास्तासा परिषदो य उरोरुद्दकुम्भास्तेषा संभावनं सेवनं तस्याहितायाः प्रकाशने कुशलेन कलशचिन्टेन समन्वितम्, अनुदिनमहमहमिकया विनमतामयनिपतीनाममितहुविधर्मणिगणैः स्थयुटित उनतानतीकृतो कठिनकिरीटकोटिसंच यस्तेनापि अयनिभुजबरणयुगलं कटिनतां नादधौ । सामन्ता ये वमुन्धरा. या यः ·( १ ) [अङ्गवर्णनम् अनवरतमखिल-देवत-पूजोपकरणता-समासादित-सुकृत- परिणविभिश्चरणतामस्य समनुवानं विसप्रसूनं शश्वदशेष- जगदीश्वर-वदनसहस्रपत्रैर्वरिवस्यामजस्रमशिश्रियत्। अस्मत्कुलाधिपतिराप जगत्त्रयाघ:- पातित्यमित्यपयशः परिमाष्टुमेव । प्राप्याधिकोन्नववरणपदत्वमस्य कालाद्वहोरवहतां कमठो प्रशस्तिम् ।। ७१ ।। मनोज्ञतारुण्यमद्विपेन्द्रनिदम्भनस्तम्भविडम्बनाईम् । उपर्युपर्चुगयुगं प्रवृद्धं प्रियाजनप्रेममरेरिखास्य ।। ७२ ॥ श्रीनृसिंहकुमारोऽयं सिंहसहननोऽभवत् । चिपासेषां कुन्ततामुन्तिो यो मकरन्दपूरस्तेन निरन्तरं चालनयेव चर- पारविन्दस्यान्तरे कमलकुलिशातपनाकारा रेखाः प्रकाशन्द अनवरतेति । अनवरतं निरन्तरमखिलदेवतानां पूजोपकरणतया समासादिमतपरिगतिभिरेतस्य चरणरूपतापदी समस्नुपानं सत् विस- प्रसूनं कमतं शश्वदेवाशेपर्जगदीश्वरवदनसहसपरजन्नमस्त्र वरिवस्यामशि- प्रियन् । अस्मदिति । असतापिरतिगत्रयाधःपातिल मापेत्यपयशः परिमार्द्धमेव कमले अत्याधिकोन्नततरप्रदत्वं प्राप्य बहोः ग्रस्तादनन्तरं प्रशस्लिमबहताम् । अच्युतदेवः पीनमा मुदिकत्तवजोपेतचरणोऽभूदित्यर्थः । चगन्ततितकं वृत्तम् ॥ १॥ मनोति । मनोजवाहरायमद एल द्विपेन्दत्तस निदम्मनसम्भस्य निरन्धनम्नम्मस्व विडम्बनननुकरणं तदनुरूपम् । अस्योरयुगं नियाग्रेनमर- रिवोपरि प्रवृदम् । उपेन्द्रवमा वृत्तम् ॥ २॥ श्रीनृसिहति । श्रीनृसिंहस्सायं कुमारस्ताव ग्रामिहामारराब्दस्य विहनभ्यतया सिहसंहननी वरूपौरतोऽभवन् यत्र मिर चित्रं मांत्रत. ।

·अङ्गवर्णनम्] सिंहमध्यतया तस्य चित्रं किमिव साम्प्रतम् || सकल-कला-कलाप-चातुर्य-गाम्भीर्य-करुणा-रसौदार्य- शौर्याराधन-वितरणादि-स्पृहणीय-गहनीय-गुण-गणानाम् , असम्बाध-संचरणस्य हृदयेऽवकाशं प्रस्तावयितुमिव विस्तार- मगात् वक्षस्तरम्। प्रफुल्ल-कल्हार-पल्लव-तल्लज-स्थलारविन्द-कान्ति-सन्तति- सन्तताहरण-परिणत्येव व्यक्तरागं हस्तयुगं समस्त-विमत. पार्थिव-साम्राज्य-रमा-निरन्तर-सञ्चरणमेव व्यञ्जयति अनन्यसामान्य काठिन्यम् । विस्तृत-वक्षस्थल-लक्ष्मी-सोध-पार्श्व-द्वय-निक्षिप्त-मणि- मुचितम् । किम एकावयवस्य (मध्यस्य ) सिंहमहशतोऽन्येषामवयवानामपि तथास्वमैवाचितम् , अन्यथा वैगुण्यापातात् । तेन सिंहगभ्यस्य सिंहसंहन- नत्वे न किमप्याचर्यमुचितमितिभाव । थनुष्टुन् वृत्तम् ॥ ७३ ॥ सकलेति । सकलकलाकलापादीनां वितरणादीनो दानादीनां गुण- गणानां च असम्बाधेन सावकाशं संचरणस्य हृदयेऽवकाशं प्रस्तावयितुमेव विस्तारमगाददस्तटम् । प्रफुल्लेति । प्रफुलो य. फरहारः पालवतमजं, स्थलारविन्दं च पां कान्तिस्तस्याः सन्ततं निरन्तरमासमन्ताद्धरणं तस्य परिणत्या इव हस्तगुगम् व्यहरागमरणमभूत् । समस्तानां विमतपापियानो साम्राज्यरमायाःप्रहरा- विमर्जनाभ्यां यनिरन्तर सञ्चरणं तेनैव हस्तयुगमनन्यसामान्य काठिन्यं म्यजयति स्म, गतागताभ्यामध्वन इव दस्तस्यापि कार्कश्यमजनि । यिस्तेति। विस्तृतायाः परस्थललदम्याः यत्सोधं तस्याः पार्थद्वये निक्षिप्ती ·(२७) [भवनम् कलर बदनी-मनान-रचारमी मुनांततनंतयुग तरपिना- रन्न-वन्देरम-कुम्ममावनवानन्दव । रमसारूप-रसानिमापिनी राजन्पचन्यज्ञानां रागाति- योगेन युगपदनुकतनभिपतनियनिरिव निरन्तरा, अय- दुन्दुनि-नद-सिन्धुर-निनद-निरोघ-घोरन्धर्व-पोन्मेष-पोप- सनिन्यानव परिणाहमवत बन्धुरा कन्धरा । हृदन्वर-निरन्तर-संचरदचन-गिरि-सप्रम-कैटमारिन्मुस- स्व-मुखर-पाचजन्य-निनद-अप-चुकिन इव,रसना-चस्वर- विमृत्वर-निरवद्य-विद्या-कलापामार-धारवापूरित इवागाद- मुण्ठः कण्ठः पितरताम् । लावण्याधिभवो नित्यं वारुण्यशरदुम्ज्वलः । पोमारालगोतयोर्यातीस्तस्याः कदकारनरी समानतासंरम्भो यत्त्व ताहरां मुमांसलमंमयुगलं, तरुरिमारम्भ एव स्तम्बरमस्तस्य कुम्भभावनवासम्मत। रमसति । रमसेन कोन व मारलपस्तत्रयो रसस्ता प्राचिनीनां राजन्य- ग्यानां रामातियोगेन युगपदनुस्लमभिरतद्भिरताभिरिव बन्धुरा नतोन्नताकघरा प्रीवा निरन्तरेव निरवारोष जयदुन्दुभीनां मसिन्शु. राणां च निनदानां निरोधधौरन्धरा यो सॉन्मेपोरस्तेन समिधानेर परिणाहनवहत। हृदन्तर इति। हृदन्तरे निरन्तरं सघरट् यदशनगिरिसप्रभस्य कैटभारे- तन मुसरं यत् पायवन्यं तस्य निनदप्रान कचुकित इवाच्चन इस, रसनाचचरविशत्वरी या निरक्या दिया वस्याः कज्ञापस्य यो धारद लेनापरित इवागादपुण्ठः चरठः पिवस्वरताम् । लावण्येति । सावरपाधिसमुसमसालण्यशानुना प्रसारामानो ·कान्त- अवर्णनम् ] असंख्येयकलश्चित्रमाननेन्दुः प्रवर्धते ॥ ७४ ॥ अनवद्यतदाननोपमाशादुरिवनव शशी मपीविलिप्तः । कमलं च सहस्रधा विभिन्नं कथयेत्साम्यकथां धुधः कथं वा!!७५॥ प्रतिनव-लावण्य-पूर-विहार-पारीण-विलोचन-सारिण- युगापाग-बालधि-विलम्बिनी-कान्तिसुधा-सान्द्र-कपोल-युगल- चुबुक-भाग-लम-प्रत्यप्र-जवाल-नीलिका-कालिकेव, निसर्गोवप्र-कपोल-युगलाघ्राण-मधुराधर-बिम्ब-चुम्बन-लालस- विलासिनी-परिषदसकृत्प्रहित-संगतासित-कटाक्ष-वीक्षाकुर- ऽसंख्यात कलाकलापललित माननेन्दुः प्रवर्धते न चीयते इति चिनम् । अनुष्टुववृत्तम् ॥ ४ ॥ अनक्येति । अनक्यस्य तराननस्योपमाशैव दुरितं तेनैव शशी मधी- विलिप्तः सकलद्वोऽभूत् । कमल सहस्रधा विभिनं सहसदलत्वात्तेषाम् , तद्बुधः कथं साम्यकथा कथयत्-य एव साम्यमचीकमत स एव दरिदतोऽ भूदिति न कश्चिदपि तदुपमानाय साहसमाचरतीत्यही अनुपमेयता तन्मु. खस्य। हरिणीप्लुता पृत्तम् । सयुगात्सलघूविषमे गुरुर्युजिनभौच भरी हरिणी. प्लुतति तलक्षणात् ॥ ७५ ॥ प्रतिनयेति । प्रतिनको यो लावण्यपूरस्तत्र यो विहारस्तत्र पारीणी यो विलोचनवैसारिणौनयनमानौ तयायुग युगलं तस्य थालधिरूपयोरपाङ्गयो वि. लम्बिनी,किन्च कान्तिसुधानिरन्तरे कोलयुगले घुयुकभागे च लमा प्रत्यमा. अभिनवा जवाला चपला नीलिकाया ('माई ' इति प्रशिद्धायाः) कालिकर श्मधुराजिरराजिटेत्यप्रणान्वयः । श्मधराजिः कान्त निसर्गादपं च यत् कपोलयुगलं तस्या घाणे, तथा गधुराधरविम्वास यासो विलासिन्यस्तासा परिषदाऽसत्यहिताः संगता विरुद्वाप येऽसिताः कटापास्तेषां पाना प्रत्यक्षी. चुम्बने च लालसा ताथ ता:

·( Et) [अङ्गवर्णनम् शङ्कामधुरयन्ती, भक्त्यतिशय प्रसन्न-पन्नगपति-शयन-लालन- प्रसारित-शयन-प्रकाश-संशयकरी, चिकुर-भार-परिणत-गृहार- रस-पूर-तट-अन्धायित-समुन्नत-जलाट-पार्व-द्वय-दृश्य-निष्यन्द- सन्देहकारिणी, तहरिणम-बारणेन्द्र-मदरेखानुकार-पारीए- कुसुमचापादिमाभिरूप-परिपदसद्विजय-प्रशस्त-वर्णालि- केलि-निर्णायिका, धरणीन्द्र-बदन-चन्द्रमसि श्मश्रुराजि- रराजिष्ट। करुणा-वरुणालय-धन-विहार-कृतावगाह-सरोरुह-गृहा- भिव:-प्रसारित-बाहा-विक्षेप-समुस्तिप्त-वरङ्ग-स्तोमैरिव विस्ता- रितम् , शवपत्र-नयन चारित्र-विविध-स्तोत्र-श्रवण-पात्रता- करणं तस्या अरशद्धामदुरयन्ती श्रभूत्। भक्त्यतिशयेन प्रसन्नो यः पन्नग- पतिशयनस्तस्य लालनाय प्रसारितं यच्चयनं तस्य प्रकाश श्रामा तस्य संशयकरी श्यामस्य भगवतः शय्याया अपि श्यामवादियमतिशयोक्तिः चिकुरभाररूपेण परिणत यः रगाररस: (द्वारस्य कृष्णश्यामत्वात् ) तस्य पूरःप्रवाहस्तस्य तटवन्धवदाचरितं समुन्नतं यत् ललाटं तस्य पार्श्वदये दृश्यो यो निष्यन्दी तयोः सन्देहकारिणी, अथ तरुणिमैव कारणेन्दस्तस्य मदरसानुकारपारीणा तपा कुमुमचापादिमा मदनप्रमृवयो येऽभिरूपाःसुन्दरास्तेषां परिपदो योऽस- कृद्विजयस्तस्य प्रशस्त र्या वलिः सेव बेलिस्तस्याः निर्णायिका, श्मश्रुतोरा विजयलेखनाच्युतदेवन सन्धोऽभूदिलः। एवंविधा धरणीन्द्रवदन चन्द्रमसि रमधुराजिरराजिष्ट । फरणेति । करुणावरुणालय अपादापदेशे दयारूपे रामुरे वनविहारेण जलविहारेण हेतुभूतेन कृतोऽवगाहो यया तादशी या सरोरुहगृहा लक्ष्मस्त्रिया- ऽभितः प्रसारित ये बाहे बाहू भुनी तयोविनषेण समुस्चिता ये तरहास्तेषां सोमेरिव विस्तारितम् । दयासमु राहोऽग्ने लक्ष्मीर्यवात्सीदिति ·अङ्गवर्णनम्] ( १..) पवित्रं भोत्रयुगमादरेण समाश्लिष्यदिवातिमात्रमा-यतापाद्गम् । प्राङ्गण-रिङ्गण-निपुण-विहङ्गेश-रथ-नताही-प्रविफलदङ्ग- पिशङ्गिम-शकनीयेन, गति-प्रसर-प्रतीप-श्रवणोपरि समुपेत- कोपोदय-निरूपणीयेन शोणिना, सुपर्वाधिप-कुमार-सुरभि- चाप-मुखाभिरूप-विजय-प्रशसि-नासावंश-ध्वज-दएड-संगत- कौशेय-पताका-संशयकरण, सन्तत-सन्निहित-निज-नन्दिनी- संदर्शनागत-दुग्ध-सिन्धु-सगन्धेन,निखिल-कंजमुखीजन-नयन- जीवंजीव-रञ्जन-कौमुदी-पुञ्ज-मञ्जिम-व्यञ्जकेन धवलिम्ना, इति भावः। तेन य कथन तदपाङ्गगोचरता गतः सर्वोऽपि तेन दयया निवृत्त- दारिद्रश्ता नीत इति चन्यते । शतपत्रनयनस्य विष्णोधरित्रसमूहसंबन्धि विवि. भस्तोत्राणां श्रवणपात्रतया पवित्र धोत्रयुगमादरेणातिमात्रमायतमपाझं समा. लिष्यदिव प्रालिक्षितवानिव, तस्य नेत्रप्रान्तावाकर्णविसतावास्तामिति भावः । प्राङ्गणेति । श्रथ नेत्रयोः शोणश्वेतश्यामवर्णत्रयवत्ता वर्णयति । तत्र "शोणिने'त्यन्तेन शोणता, धवलिम्ने' त्यन्तेन धवलिमा, 'कालिने' त्यन्तेन च कालिमा वर्णितेत्यवगन्तव्यं यस्य च 'अत्यन्त गम्भीरकान्तिपारावारकृताय. तरणे'त्यादिनान्यय इति बोध्यम् । प्राङ्गणरिगणे निपुणा या विकेशरथस्म गरुडवादनस्य नताही तस्या प्रतिफलन् यः पिशशिमा तच्छ. नीयेन, गतिग्रसरस्य प्रतीपयोः श्रवणयोपरि समुपागतो यः कोपी- दयस्तन निरूपणीयेन शोणिना, सुपर्वाधिपकुमारो जयन्तः मुरभिवापमुखाः कामप्रभृतयथ येऽभिरूपास्तेषा विजयप्रशंसी यो नासा- वंशस्तस्य धगदराडे संगता या कोशेयपताका तस्याः संशयकरण, सन्तत. राभिहिता निजस्य नन्दिनी स्वकन्या लक्ष्मीस्वस्याः संदर्शनायागतो यो दुग्धसिन्धुस्तस्य खगन्धेन तत्संबद्धन, निखिलस्य कजमुखीजनस्य ये नयन. रूपा जीवजीवाचकोरास्तेषां रजनं रजयित यत् कौमुदीपुजं तस्य मजुत्व.

·8716 (..) [अङ्गवर्णनम् सन्तव-ध्यान-सन्दर्शन-वश-पुर:-सन्निहित-पन्नग-रिपु-रथ-स्थिर- प्रतिविम्ब-कान्ति-संभावनायेन,विजृम्भित स्वामाविक-प्रभा- सुधा-महाम्भोधि-मध्य-निष्पन्द-निलीन-करुणा-रस-वर्षा मोघ- नील-मेघ-पृथुक-साघनीयेन कनीनिका-कालिम्ना, अत्यन्त-गम्भीर- कान्ति-पारावार-कवायतरण-शोण-नद-भागीरथी-तरणिकुमा- रिका चातुरीम् ऊरीकुर्वाणम् ,परधरणीश्वराणाम् ऐश्वर्य-निर्माण- स्थिरीकरण-संहरणानुगुण-गुणत्रयमिव प्रकाशयद् आश्रित- वर्ग-समामादितानुमोद-प्रसाद-गुणम् , अखिलानन्द-संदायकम् अङ्गानाजनानुराग-सागर-सुधाकरो वदनराज-विन्य-पूजा-राजीप- कान्ति-समुत्तेजकम् , अराजत लोचनयुगम् | शुन्य परापवाद-पर-नारी-वर्णनाकर्णन-निरोध-विहित- प्राकार-मण्डलानुकारिभिः एकवार-श्रुताशेप-विद्वेपि-वसुमती- प्रस्टपिता धवन्तिम्ना, सन्ततं ध्यान यत्मदर्शनं तेन वो वशीभूतः पुरस्मनि- हितश्च यः पनगरिपुस्यो हरिस्तस्य स्थिरो यः प्रतिबिम्बस्तस्य कान्तिस्त- द्वत् संभावनायेन, विजृम्भिता या स्वाभाविकी प्रभा सैव मुधा- म्भोधिस्तक्ष्य मध्ये निष्पन्दं निलीनो यः करणारसवर्षणशीलोडमोपो नील. मेघपृथुको नीलमेघखएदस्तद्वत् साधनायेन, कनीनिकालिमा यत्यन्त- गम्भीरे कान्तिपारावारे कृतावतरणायाः शोणनदभागीरथीकालिन्यस्तासा चानुरामूरारुर्वाणम् , परे ये धरणोश्वरास्तेषामैश्वर्यस्य निर्माणं स्थिरीकरणं संहरणं च शुभादिगुणव्याजेन प्रकारायत्, आथिताण समामादितावनु. मोदप्रसादी गुणो यस्य तन्, कोधगुण माधिपतचित इति मावः। राजा चन्दः, बदनरानी मुखराशीत्यर्थः, स्पटमन्यन् । इत्यंभूत लोकायमराजत। पैशुन्येति । शुन्यं परापदादः परनारीवर्णनाणन रेषां निरोधाय रिहित यन् प्राकारमण्डलं तस्यानु शारिभिः, एगणितम्य विषमनातस्य) ·अङ्गवर्णनम् ] ( १०३ ) पाल-राज्य-रमा-मृगी-समाज-तमाकर्पए-पाश-लय-निकाशे- लेखा-वलयैः-समेतमवर्णनीयं कर्णद्वया अनवरत-समागच्छ . दच्छ-नयन-शतच्छद-च्छवि-रमा-समुपवेशनाय प्रतिष्ठित विष्टर-युगमिव व्यराजिष्ट । चम्पकमुकुलादिकमखिलमुपमानजातमपजित्य जगत्यन्यत् पुनरस्ति वा न वेत्युद्गीविकया विलोकयन्निव शाश्वत-सौमनस्य- प्रशस्य-निज-निःश्वसित-मरु-पर्युदश्चदामोद-भर-प्रपञ्च-प्रणुभ- भुवन-समुन्नतः, अभ्यर्णगत-वदन-शतपर्ण-सौरभ-विशप- निर्णयायेय किश्चिदयनीतलचन्चल: प्राशंसि शशिवंशमणे- नसावंशः । पुरातन-पुण्य-परिपाक-रचित-सपत्नलोक-साम्राज्य-रमा- तथा विद्वेषिणो ये पमुमतीपालाषा राज्यसंवन्धिनीः या रमास्तासा समाजस्य समूहस्य समाकर्षणाय पाशवलयसदृशैलेखालयः समेतमवर्णनीयं कर्णद्वयमनवरतं समागच्छन्ती गाऽच्छा ( दर्शकजनस्य) नयनशतपत्रच्छवि- रेव रमा तस्याः समुपवेशनाय प्रतिष्ठितं विष्टरयुगमिव व्यराजिष्ट । चम्पकेति । चम्पकमुकुलादिकमखिलमुपयानजातमपजित्य 'जगति किमप्यन्यदस्ति नास्ति'ति युद्धयोगीविकया विलोकयन्निव, शाश्वतं यत् सौमनस्य सौगाध्य तेन प्रशस्यो यो निजनिःश्वसितस्य महत् तेन पर्युदञ्चन् य आमोदभरप्रपन्चलेन प्रणुनं तिरस्कृतं यद्धवन तन समुन्नतः । अन हि 'मरु पर्युदश्चत् 'इत्यस्य स्थाने 'मरुत्पर्युदञ्चन् ' इति पाठ• संभाव्यते । मरुपर्युदचद्' इति यथास्थितपाठे तु मरुः कुरखकः' इति शब्दस्तोम- महानि तेन निःश्वसितमैव मरुरिति विग्रहो विधेयः अभ्यर्णगतं यद्वदन. शतपण तस्य सौरभविशेषस्तस्य निर्णयायैव किञ्चिदवनीतलं प्रति चञ्चलः शशिवंशमनासावशः प्राशंधि, लोरिति शेषः।

·( १.३ ) [अङ्गवर्णनम् समाकर्पण-यन्त्र-वलय-विलास-गन्त्रीम्, अशेप-जगतीपती- नामेप तिलको भविष्यतीति व्यक्तीकरणाय सितपत्र-पत्र-निर्व- तिव-तनुरूप-मुद्रानुकार-निर्णिद्राम् जाम् उद्वहन, दुष्ट- घरणीभृहृष्टागमानध्यायाष्टमी-स्पष्टीकरणामिनिविष्ट-सुमुदिनी- टार्थ निर्धारणीयः, व्युट-कमल-समान दृष्टि-निविष्ट-रमा-पुर:- प्रतिष्ठापित-कनकोन्मृष्ट-विहार-शारि-फलक-दृष्टान्तो महीपते- रद्योतिष्ट ललाटपट्टः । गाम्भीर्य-नित्य-विसृत्वर-सत्व गुण-बहिनिरस्त-शैशव- चापल संयुक्त विस्तृतवम-मस्तकि-मति प्रस्तावकः,कमनीय-बदन- कुमुदिनी-रमण लावण्यपूर-रत्नाकर-लहरि-लय-अदिनिरुद्ध- पुरातनेति । पुरातनपुण्यपरिपाकरचितायाः सपत्नलोकस्य साम्राज्य- रमायाः समाकर्षणाय यत् यन्त्रवलयं यन्त्रकं तस्य विलासगन्त्री तीला. रास्टीम् । अथ च अग्रेषजगतीपतीनामेप तिलको भविष्यतीति व्यहोकर- पाय, सितपत्राणां इंसानो पत्रनिर्वतिता या तनुरूपा सूचमा मुद्रा तस्था अनुकारे निविदाम वर्नुलाकारां वेतरोमपन्तिमुद्रहन् , दुग्धरणामृन्सं- पन्धि यदइष्टमहो दुःखं, तस्यागमस्याऽनध्यायरूपा याटमी वस्याः सी. करणायाभिनिविष्टोऽभिनिवेशवान् यः कुमुदिनारश्चन्द्रस्तस्त्रार्थ तदन्निीर- पीया, न्युष्टं प्रभात (युष्टं प्रभा दे क्लीवे ' इन्चनरः) तत्र यत् कमल दरसमाना या टिनयनं तयोनिविष्टा या रमा लक्ष्मीवस्या पुरः प्रतिधारित यन्कनोन्मृष्टं कनछेनोपरि नृट, कनकालिप्तमितियावत् , विहारस्य टोडायाः सम्बन्धि शारिफल तद् दृष्यन्तो यस्य स ताहशो नहीपतेललाट- पटोsयोतिर। गाम्मीर्यति । गाम्भीरा निलं वियम्बरो यः सत्वगुरासेन बदिनिरतं यच्दैशवचारलं तेन संयुको यो विस्तृततमो मत्ती फणायावस्व मतेः सावकादिननकः, कमनीयं वदनमेव कुमुदिनीरमणलप लापरपर .

·अङ्गवर्णनम् ] ( १०४ ) निवर्तमान-विकतननन्दनी-नन्दनीयः, सौन्दर्य-रमा-समेत- तरुणिम-विहार-संकेत-तमाल-वन-फुञ्जमाव-समञ्जस-परिहत- पश्चशर-निदाघ-बञ्चित-पश्चलनयनाहगञ्चल-पथिक-श्रमः, समदृश्यत यौवनवाहिण-बईभरानुरूपः केशकलापः । किन्नु चापर्मिय कन्द लत्फलम् ,जातरूपमिव जातसौरभम् । अस्फुरद् वपुरतीय मेदिनीनायकस्य नवयौवनोदयात् ॥७६॥ चिरीक्षणगोचरो नयगुणो वीरो रसो मूर्तिमान प्रत्यर्थिक्षितिपैरसुहृद्भिरुदयमाणो नमःपादपः। धर्मः संघटिताकृतिः प्रकृतिभिस्तानाधराभिः पुनः साकारः त्मर इत्यपि क्षितिपतिस्सदाऽगृह्यत ॥ ७ ॥ एव रवाकरस्तस्य लहरिलयस्तरजवलयैर्वहिनिरुद्धा, अत एव निवर्तमाना या विकर्तननन्दनी यमुना तदनन्दनीयस्तत्समः समुदसंभेदावरुद्धयमुनाप्रवाह इव प्रशंसनीय इति भावः। नीलतया लम्बतया च सादृश्यम् । सौन्दर्यरमया(नायि- कथा) समेतः संगतो यस्तरुणिमा ( नायकः ) तयोविहारस्य सङ्केतस्थलीभूती यस्खमालवनस्य कुस्तद्भावस्य समझमः समुचितः परिहतः पञ्चशररूप- निदान वञ्चितानां प्रतन्धाना चञ्चलनयनानीगञ्चलरूपपथिकानां धमो येन सः,यौवनयहिणस्य यौवन केकिनो बईभरानुरूपः पिच्छसमूहसदृशः केश- कलाप: रामहश्यत। फिन्यिति । कन्दलत्फलमहरितफलगिन्द्रधनुरिव(तस्य वपुर्धनुषो नयना- दीनि फलानि ) जातसौरभमुत्पन्नमुगन्धं जातरूपमिव मुवर्णमिव मेदिनी- नायकाय बनवयौवनोदयादस्फुरदशोभिट किं नु? ॥६॥ वितरिति । धीमद्वियंपुषा युतो नयगुणः शौर्य वपुष्मपुन विद्विभूपगणेः मुहदरगणैः रामाणकल्पद्रुमः । सासाधर्म इति प्रजाभिरुसत्सौन्दर्यसंपवणः अन्तानां विसरैमनोज इति स ज्ञातोऽच्युतो भूपतिः ॥

·( १.५ ) [हयवर्णनम् विलाससदनं विशेषज्ञतायाः, विश्वासभूमिविप्राणनस्य, सिद्विक्षेत्रं शक्तित्रयस्य, आलवालस्सुशीलानाम् , आलम्बनं गाम्भीर्यस्य,शरण्यं सौजन्यस्य, समाजस्तुचरिवानाम् , संकेत- भवनं संगीतस्य,सौहित्यं साहित्यस्य,अनपायभूमिरुपायानाम् , पएचवीथिका पुण्यानाम् , समाहारः साहसिकनायाः,सन्दोहः सौन्दर्यस्य, सर्वस्वं सरसवायाः, नित्यनिवासः सत्यवचसाम् , ऐकमत्य विशुद्धीनाम्, उदवसित शौर्यविलासिवानाम् , सूतीगृहं नीतिपयस्य, सामानाधिकरण्ये प्रामाणिकगुणानां स भूपविरभूत् । अथ कदाचिद् हन्तिरान्निर्गत्य घरणीजानिः 'आजा- नेयमानय' इति समीपवर्तिने कन्चन कञ्चुकिकलाध्यक्ष- मादितद् । तदा विनिर्गत्य तुरङ्गशालां प्रविश्य पल्याणिनमेव पूर्वम् । चेटोऽविशायिस्यदसंप्रदाय- मनीनयत् सोऽपि यं रयेण ||८|| नमःपादपः कल्पपादप इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडित छन्दः॥ ५ ॥ बिलासेति। विधायनं दानम् । शक्वियंप्रभुशहिस्साहमिन्त्रक्रिया सोहित्य तृप्तिः। परायचीपिका विसरिः। उदसितं गृहम्।अन्यत्र सर्व स्पटम् । अथेति। घरणीजानिः राजा आजानेयः मुशिक्षितः साधुवादी नुरखना, (प्राजानेयाः कुलीनाः स्युदिनीताः साधुवाहिनः) । तदेवि । पत्यापिन सपर्यापम, रलयोरभेदात् । चतोनिशायी मनसो- १४ ·इयवर्णनम्] उभय-पार्श्वगत-पुरुप-द्वय हस्त-दल-निलीन-खलीन-वलय. विकृप्यमाणमपि शश्वदुपर्युद्गमनच्छलेन नभश्चरणगर्वितम् , उचैःश्रवसमवरोपयितुमिच्छन्तम्, प्रतिक्षणोत्तिप्त-सरभस- चलाचल-पुरोभागकचरणतया दुर्विनीत-सर्वसहापाल-खतर- गर्व-दकिर-विष-वेगानुर्वराया रजोभसित-पूर्वमिवावतारयन्तम् , वेग-विषय बान्धव-विहग-धुरन्धर-परिपन्थिभूत-वातन्धय-कुल- निर्गन्धन-रसानुबन्धेन वसुन्धरातलमिव विदारयन्तम् , सुपर्व-सरणि-सञ्चार-दुर्वार-गर्व-प्रह-सार्वभौम-शताङ्ग- गन्धर्व-समूहभिवाहयमानम् , अाइव-मुख-विभ्रष्टानिष्ट-नृप- निज-गर्भ-निवासार्पण-दृष्टापराध-वसुधा-कुट्टन-क्रममिव विस्पष्टयन्तम,अमन्द-प्यानुबन्ध-बश-सन्ततोदस्त-शब्द-प्रह-युग- ऽप्यधिकः । स्यदस्य वेगस्य संप्रदायो यस्य तादृशमिति बहुव्रीहिः । रयेण स्वरया । स्पष्टमन्यत् । उपजातिवृत्तम् ॥ ७॥ उभयेति।नभवरणमाकाशविहारिता। सर्वसहापाला राजानः। उर्वरायाः सर्वसस्यान्यायाः धरण्याः । रजो धूलिखे भसित भस्म तत्पूर्व तदुपयोगपूर्व- मवतारयन्तम्, गर्वसर्पस्य विषवेगोऽस्तारितस्तान्त्रिकणेर चरणेनेत्यर्थः । शिष्टमुभयपार्चेत्यारभ्यावतारयन्तमित्यन्तं निगदनीतार्धम् । वेगस्य विपये बान्धयो यो विहगधुरन्धरो गरुडस्तत्परिपन्थि यद् वातन्धयानामहीनां कुल तस्य निर्गन्धनं गर्षापनयनं तन रसस्यानुवधेन फारणेन वमुन्धरातलमिव विदारयन्तम्, नागानामवनितलवासित्वात् । सुपर्वेति । सुपर्वसरणिराकारास्तत्र संचारेण दुरो गर्यो यस्य स चासो प्रवाणो सार्वभौमो राजा एरितस्य शतानस्य यो गन्धर्वाणामरसाना समूह- स्वमायमानम् (challenging.) भाइयमुरो रण साम्मुरये सति विभष्टाः पलायिता येऽनिष्टपा: वैरिभूपालास्तेषां निजगर्भनिवासार्पणन दृष्टापराधाया ·(१०७) [हयवर्णनम् तया पक्षि-कुलाध्यक्षाशुशुणिसखावेव वेगविपये मम लक्षामिति करागलयुगोत्क्षेपाभिनयपूर्वमिवाचक्षाणम् , समस्त-विमत- पार्थिव-समर-विजिगीपा-निरसन-मरमसोदस्व-गलहरवकमित्र विद्योतमानम् , बङ्गा-येग-निव-भङ्ग-सारङ्ग-कुलोपहत-शृङ्ग- युगाङ्कनमिव शङ्कनीयम् , वदनाम-लग्न-रुक्ममयाफल्गुदर-वगु-वल्गावलय-चमत्का- रासलिलपानाप्रह-युगपद्गृहीत-मन्दाकिनी-कनकायविन्द- मृणास-सन्तु-सन्दानिवमुखामिव संक्रन्दनसैन्ययम्, सरमस- प्रहण-चञ्चल-फपाञ्चल-माण-सञ्चय-रुषि-रजित-कन्चुकि फुल-संचलच्चञ्चुभागमित्र मुख केशरयम् , प्रतिदिनमभिनवतया विरच्यमान-सकल-दिगाच्छादन- वमुषायाः कुरनमभिहननं ताहनं दरग्ननिय विरसम्यन्तम्, अमन्दरपानुबन्ध- वहात्मन्ततोदनयोः शब्दमइयोः कर्णयोर्युगं यस्य ताहरातेन पदिकताध्यक्षों गरुदः, माशुशुणिमखो वायुस्वावेव वेगविषये मन तसमिति कलयुगो- स्वपाभिनपार्दमित्र कपयन्तम् , सनस्तरावराणां या विजिगीरा ठस्या निरसने सरममोदन्तो गलहत येन तामिव रिपोतमानम्, जावेगेन अनितम पराजितं मत्याकाकुलं तेनोपहननोरापनीतेन ययुगाबिहन राहनीय संभावनीयम्। पदनेति । बदनामनग्ना सम्ममयी मान्गुतरा महती वत्युः मुन्दरी चमा बमा तसा पतरस घनत्यरान युगान्मन्दाकिनोनमविन्दमुगल. चन्द्रनिरपुरा मंकन्दनस्वेन्दस सैन्धानुःश्रसमित्र विराजमानम् । सरमसं सादेगं प्रहन चलानां फरानामपलेषु ये मायने मुदपाय परिधिमा रमिदस्य कन्चुहिनो साइते साचतंयम्युमाग्मे वस्प वं मुशासपीवियोः रपं गरमित्र स्थितम् ।

·, हयवर्णनम्] ( १०८ ) निज-वेग-कीर्ति-च्छटा-पट-समुत्तेजन-कूर्च-कलाप-सच्छायः, पीवरायत-स्कन्ध-माग-केदारान्त-कन्दलदवनीन्द्र-विमल-यश:- सन्तति-कलमाकुर-सन्दर्शनीयैः, असाधारण-वेग-विधूति-भय- धावित-हरिण-धारणापराध-निरोध-सावधान-सुधा-धाम-प्रेपिता- वसर-प्रतीक्षि-दीधिति-धोरणी-रमणीयः,केसर-कलापैरुप- शोभितम्, जन-पक्ति-संदर्शनमात्र-कान्दिशीक-मृग-तन्देह-विड- म्बन-हास-विलासन, वल्गु-भुजङ्गम-विनिर्गत-निर्मल-निर्मोक- नर्मोपदेशिना, निरङ्क-गन-प्रेलित-खुर-टङ्क-संखन्यमान-सु- धोत्सङ्ग-पुञ्जित-धूलि-सङ्घ-निपात-साशङ्कतर-तरङ्गमालि-तिलक- प्रतीति । प्रतिदिनमभिनवतया विरच्यमानो यः सकलाना दिशामाच्छादनी निजस्याश्वस्य देगकीर्तिच्छटारूपः पटस्वस्य समुत्तेजनाय यः कूर्वकलापः (Brush) तत्सदशैः। पावर श्रायतश्च स्कन्धभाग एव केदारस्तस्यान्ते कन्द- लद्यदवनीन्द्रस्य विमलं यशलस्य सन्ततिरेव कलमादुरास्वद्वत्संदर्शनार्यः, असाधारणेन वेगेन या विधूतिर्सना तस्या भयं तेन धावितो यो हरिणस्तस्य धारणमाभयदानं तदेवापरापस्तस्य निरोधोऽपनयनं तन सावधानं यत् सुधापाम चन्द्रखेन प्रेषिताऽवसरप्रतीक्षिणी च या दीधितिधोरणीरश्मिपरिपाटी सदरमणीयैः केसरकलारुपशोभितम् । जनेति । जनपकिदर्शनमात्रैण कान्दिशीको यो मृगसन्देहस्तस्य विदम्बनायावधारणाय हासविलासभूतेन, वल्गुयों गुजङ्गमः (यदा बल्गुरिति- निर्माविशेषणम् )। तस्माद्विनिर्गतो यो निर्मलो निर्मोकः कश्चुकस्तस्य नर्म- कोडा तदुपदर्शनशीलन, निरई नौरेर सीमाविरहिनमिति यावत्, ('अहो' रूपकदागधिन्है रेशाजिभूषणे इति मेदिनी) यमनं तत्र प्रेषिताः सुर- टः सम्यक् सन्यमाना ये घमुधोत्सने पुनिता धूलियद्वारतेषां निपातन गारातरो (धूलिभिः स्यपूरणभयात् ) यस्तगालितिलकः चाराधि.

·( १ ) [हयवर्णनम् प्रहिवामृतधारा-महिवाकारेण, रोपावेश-वश-निरशेप-चर्विता- नादर-पुनर्विमुच्यमान-दवाकर-वैरि-पूर्व-वेग-कीर्ति-सर्वस्व-निर्या. हफेण फेनजालेन विराजितवदनम् , अनवरत चञ्चल-प्रोय-युगाञ्चलतया निज-विक्रम-मुखा- द्विजय-रमाये कमपि संदेशमिव भणन्तम् ,असिल-दिशा-चक्र- युगपदाक्रमण-मन्त्रमिव जपन्वम् , कर्णगत-विमल-प्रकीर्ण- निभादवर्णनीय-पुष्प-कलिकामुपहत्य अश्यतया निजा- भ्याशचराय नमस्वते वेगरइस्यविशेषानिय मन्दं मन्दमुपदिश- न्तम् , अविश्रान्त-चलिव-तुर-पक्ति-कन्दलित-धूलि-रङ्ग-संकु- चित-समीप-संगततया प्रहता एव वयं भवतो गतागत:,इतः पर- मकस्मादस्मान् प्रति घाटी-वेग-समाटीकनैः संतोम-भय-परि- पाटीने प्रकटीकुरु' इति सर्वदा दिग्भिरिवागत्य परिरम्य तेन प्रहिताभिरमृतधाराभिर्महित श्रासरी यस्य तेन, रोपावेशवशन निःशेष चविना अनन्तरमनादरेण पुनर्विमुच्यमाना या दवाकररित गरहस्य पूर्व- देगनतयस्तासां सर्वस्वस्य निवाहकेण फेनजालेन विराजितवदनम् । अनवरतमिति । अनवरतं चमतं यत्प्रौययुगान्चलं तस्य भावस्तत्ता तया, निविफमयुक्तमुसादिजयरमाय विजयलक्ष्म्यै कमान सन्देश मणन्तमिद,चत. प्रोयाञ्चततयैवाखितदिचकदिवयमन्यमिव जपन्तम् , कर्णगताये विमलाः प्रकोपकाः पुष्पगुच्छमच्चायाः कणोपर्यारोपितामरणविशेपास्तेषां ब्याजातू अवर्णनीयां पुषतिधमुपहत्यादृश्यतया समुरीदते नभस्वदूपायाऽन्तेसंदे शिष्याय वेगरहस्पविगपानि मन्द मन्दमुरदिरान्तम् , अविश्रान्तं चलिता याः मुरपतपस्ताभिः कन्दलितः समुन्थापितो यो धूशिरलेन सचिताः, अत एव सनापसंगततया, 'प्रहता एप भरामो वयं भवतो गतागतरित:- परमस्माभिनुम्मरमान्यति ध.टीवेगस्य रसवात्रागतिरंहसः समानः ·हयवर्णनम्] ( ११० ) अनुनीयमानम्, अस्मदाशामित्र-सपन-गोनाधर-पारित्राण- पारीणः समुद्र एप द्रुतगतिभावोन्मुद्र-पांसूद्रेकैनिश्शेषीकृत्य भवता विद्राव्य एवेति प्रार्थनाय खुर-पुट-मूर्तिगर्जितवता वनेणेव गाढगृहीतचरणाञ्चलम् , व्यश्चित-कामिव प्रभञ्जनम् ,मानिताकार-गुरु-विलास- मिव मानसम् ,स्थल-गगन-वान्छा-कलित-मही-सञ्चारमिव फओश-ह्यम् ,परोक्षित-पक्षि-वेषमिव ताय॑म् , वपुष्मन्तमिव गर्योप्माणम् ,वेगमिव तुरगवेपम् ,साहसमिव देहसंगतम् ,सलिल- प्रवाहमिव सततचटुलशफराजिविराजितम् , सन्नृपसभामध्य- मिव सववमुखरचितकविकान्तम् , वसन्तमिव वर्धितबाल- संक्षेममयस्य परिपाटी प्रकटीकुरु' इति यदन्तीभिरिव दिग्भिः सर्वदागत्य परिरभ्यानुनीयमानम् । अस्माकमाशायाः पूर्वस्या दिशः ( वस्तुती दिक्पते- रिन्द्रस्य) अमित्राणि ये सपनाः सपचा गोत्राधरास्तेषां परिमाण पारीण: ममुद्र एष द्रुतगतितयोन्मुद्रैः समुत्थितः पासूदेकैनिःशपीकृत्य प्रर्य भवता विद्राव्य एव स्थलतामेव नेय इति प्रार्थनाय खुरपुटमूर्तिमर्जितवता गृहीतवता पण गादगृहीतचरणाचलमिव स्थितम् । तस्य इयस्य सुरा पमकल्पाः कटेरा अभून्नितिभावः । अस्मदाशा भर्नमिति वा पाठः । ध्यजितेति । व्यजितनयं देवन्तं प्रभमनमिव,मानितो गृहीत याका- रस्य गुरुर्विलासो येन तादृशं मानसमन्तःकरणमिव, पृथ्वीविहाराकाक्षिणं कानि पानानि तेपामांशः सूर्यस्तस्त्र हयमिव, परोलितस्विरोहिनः पचिवेपो येन सं तामिव, घपुष्मन्तं गोम्माणमिव, तुरगवेषधारिण बेग. मिव,देहसंगतं साहसमिवस्थितम्। सलिलेति। हयपः-शफानो खुराणां राजिः, प्रयाहर-राफराण मत्स्यानामानिर्युदम् । चटुलं पपलम् । सन्नृपसभेति। सभाप-मुसे प्रधानस्थाने रचितः यथोचितं संनिवेशितः कविनिः कान्तम् , ·पल्लवम् , ( १११ ) [विद्याध्ययम् वारिराशिमिव प्रकाशितदेवमणिम् , अरण्यानी- भागमिव अदृष्टान्तपल्ल्ययनवरत्रासिदाङ्गिनम्, धार्मिकमिव धारालसंक्रमम्, नेगममिव नवनवभाण्डकारिणम्, राघवा- नौकमिव सुग्रीवमुखम् , मायागजरणाद्गणमिव महारव्य- रसितकाठिन्यम्, स्फुरितखलीनमपि भुवि विलसन्तम् , केस- रिणमपि धृतहरिणराजिकाननम् , विनीतमपि विरचिठ- हरपते-मुखे रचितः स्थापितः कविशाया अन्तः प्रान्तो यस्य तादृशम् वसन्तेति । वसन्तपदै बालपल्लवाः किसलयाः; हयप-पल्लवन पल्लवो विस्तारः, बालस्य बालयः पुच्छस्य विस्तारो वालपल्लः । "वालो ना कुन्तलेऽश्वम्य करिणश्चापि बालधा-"इति मेदिनी वारिराशिमिव । पारिराशिपव-देवमणिः कौस्तुमः; हरपक्षे देवमणिः (यावत्तों रोमजो देवमणिल्वेप निगालजः 'निगालस्नु गलोद्देशे', इति च वैजयन्ती) भरण्यानीमागमिव । वन भाग. पक्ष-अदृष्टः अन्तो सम्म तादृशम् विच पल्ली मिलमामः अमनं येषा तेवराः भ्रष्टा ये किरातप्रमृनयनासिता अगिनो देहिनो यत्र तादरी च; हयग्रे- अशान्ता गाटरस्त्यादहस्यप्रान्ता या पल्ययनम्य पर्याणस्य वस्परज्जुस्न. यासितं वदं यदा सदन्तम् । धार्मिकमित्र । पार्मिकादेवायलो महादि- धारायाः सानादिना पहरः संक्रमो मेपादिराशिपुमान्वादिसंचारो यस तम्। अन्यत्र पारा अवस्य गतिविशेषः । नेगममिव वणिजमिव । वणि पदभार मूलधनम् , हमपचे-भारडमवा । राघवानौकमिवामनीकान-मुसःप्रमुखः। हयपवे-शोभना ग्रीवा मुख च यस्य दम् । स्कुरितं सलोन लयो यस ताशमरि भुविलान्तमिति,विरोघररिहारस्तु सनीनं कविया केशरिणमपि। सिंहनपि इरिणरचमिति विरोधः, केसरिणं सटाल नीति विरोधारिदारः। कृताःस्थिताः हरिणराविनः पारधाराः ("हरिएः पाण्डुरस पाए. रित्यमरः ) या ताइग्रमाननं यस्य दाहशामित्यर्थः । एतेनायस देववर्णः पारसोऽभूदिति वनितम् । विनीठात विरचित राबवारलमिति विरोधः, ·नश्यारोहवर्णनम् ] बालचापलम्, अनुकलाकलितफूत्कृतिमप्यध्यनिधीरं महान्त- मश्ववर्यमपश्यत् । सविधोपगतेन सादिना धुतबालव्यजनेन लालितम् । हयरत्नमय विलोकयन्नवनीभृद्विषमाममन्यत ॥ ७६ ।। अनन्तरमन्सिकमानीतमवनीपतिराभापमाणमिव हेपा- वैजयजीवघोपम् , नमुषिशासन इवोच्चैःश्रवसम् , नभोगमेश- मिव केशवः, समारोहद्वाहवरम् । अधिरुह्य निर्गच्छ- नात्मसङ्काश-वयोऽलङ्कारः, अवनीपति-कुमारकैः अनु- पक्त-तुरङ्गमारुढरनुगम्यमानः, निर्गमावलोकनकाम-मानसाम् , निटिल-तट-घटिताञ्जलि-पुटाम् , उभय पार्श्व-निपण्णाम् , साम- न्त-वसुन्धरा-पालक-मण्डलीम् , औपयिकालापावलोकनादि- कमैरनुगृद्धर, अपरिमित-करि-तुरग-पादात-तुरग-संकुलतया विरचितं वालस्य बालश्चापलं येनेति तत्परिहारः। अनुकलमनुक्षणमाक- लिता फूस्कृतिन तादशमपि अध्वनिना निःशन्दतया धीरं गम्भीरमिति विरोध., अवनि मार्ग इति परिहारः। एतादृशं महान्तमश्ववर्यमपश्यत् । सविधेति । धुतवालव्यजनेन सविधोपगतेन सादिना लालितं हयरत्न विलोकयन् अयमच्युतदेवोऽवनीमृद्विपमो भरन्तीतिमृतः सानिध्यादवनी- भृतः पर्वतास्सै विपमामगन्यत । प्रयानुमग्माकमिय कियत्पदं धरेति विचिन्स धरणीधरा अपि समतलतामाप्नुवीरधिति विचिन्तयामास । वियोगिनी- गुन्दरीत्यपरपर्यायद्वय तालीय छन्दः "विषमे रारामा गुरुः रामे सभरा लोऽथ गुरुर्वियोगिनीति तजक्षणात् ।। ७६ अनन्तरमिति । नभोगमेशो विहगेशो गरः इति । निटिलतटे ललादमागे पहितो रचितोअलिपुटौ यया ताम्, प्रौपयिक ज्याप्यं यथोचित- ·( १११) [अश्वांडावर्णनम् हस्तिनखान्मन्दं मन्दं विनिर्गत्य नृपतिरगाहत बाह्याली-विहार- महीम् । अयगास महीपविरोपवाहमाधिनध वसन्नेवाभ्यर्णचराणा- मनर्गल-वरगा-विभाग-चमत्काराणाम, अभितःप्रचलित-चरी प्रचारी-चमर-वाराटानाम्, अवनीपति-कुमाराणाम् आटोपान् अवलोकयन् दर-स्मित-विकसित-दृष्टिरविष्ठन् । कशात्रयविशारदाः कविचिदश्यवारा हयान् मुहुर्मुरलम्पिकानुसगविभ्रमीविनमः । मिलपः । हल्लिनतापुरद्वारेऽवतरणार्य कृताञ्चननितान्नस्टादित्यर्थः । वादाती वाद्ययेनुसत्रलां विहारमहीम् । शिर्ट सष्टम् । थवगाति । तत्र च महापविरवा ज्ञात्वा श्रीपवाझमश्वमधिहर वसन्नेव विष्टभवाम्बचराधामनर्गतं मलाया विमागः परित्यागस्तस्स चम- कारो येषां तेषाम, अभितःप्रवादिता चरीनवरीचमरघराय भरवगविमेदा येतेपानवनिपदिकुमाराणामारोपान अवलोकयन् दरमीपस्मिटविकसित इटिरतिष्ठन् ।यदा चयों वायविशेषः, एवमेव प्रचर्यपि, चामरतुकाः धाराटा: हस्तिनः एभिः संकुल स्यले इति यावत् । करोति। किया दादनी "बरबादेताइनी करो" त्यमरः । श्रया: क्याघातास्तानां अनुत्तममध्यमाघमस्थानेषु यथासंहवं मृदुमध्यनिम्नुर- उद्वित्रिकोण वयं तत्र विशारदाः, यथाह मात्रः- मृदुनन पाटन दरडनपु ताहयेत् । तमि मघं पुनहाय उपन्य निरनिभिः ॥ दावेशेऽय निवास स्खलिते दुष्टचेष्टिते । चढवालोकनोन्मुक्य बहुगर्दितहेपिने । संत्रास न दुल्ल्याने विमागंगमने मये। भिदास्वागत मनये संजात चित्तवित्रमेn ·अश्चक्रीडा] (११४ ) सदस्तमुखमुल्लसत्खुरमुदीणकर्णद्वयं सकौशलमचालयन् सह विलोकिना मौलिभिः ॥८॥ पाणिद्वयाञ्चलहतिप्रकटोरुवेगान सिद्धान्मुखे जयतुरङ्गवरान् परेचित् । नानागतेर्नवसु वीथिपु चालयन्तः शिष्या इवाभ्यधुरमुष्य पुरः स्वशिक्षाम् ॥ ८१ ॥ केवलस्यद्गतीन् यवनादीन हेपयन्त इव भूपकुमाराः । दएटः प्रयोज्यो वाहाना कालेषु द्वादशस्वपि ग्रीवायां भीतमाइन्यात् प्रस्तञ्चैव च वाजिनम् । विधान्तनित्तमधरे त्यक्तशिरं च ताब्येद, प्रोच्च स्कन्धाहोडवालोकिन तथा। उपवेशे च निद्रायां कटिदेशे च ताडयत् । दुरितं मुरो हन्यादुन्मार्गप्रस्थितं तथा । जपने स्खलितं हन्यानेत्रमा दुरस्थितम् । यः कुण्ठप्रातिर्वाजी तं सर्वत्रैव तायेत् ॥ इति । कतिचिदमदारा हयान्मुदुमरलागाम्पियदिभिर्मुपगतिधमाभिः प्रमुरागतिमनारदस्तमुरामुमासत्तुरमुदीर्णकर्णद्वयं कौशलं यथा स्यातथा विलोकिन मौलिभिः पदाचालयन् । पृथ्वी छन्दः ।।.. पाणिव्यतिपादिपायलाय ( एकातिप्रदिप ) पादप्रान्त. भागस्य दतिरापातन प्रयोलोगान सिवान शिक्षितान् जयरावरान परे- चिनिश्यिय । परशम्शारियाप्रयोगोऽत्रै रयते । नानागते वा बौथिए गतितलिपु पालयन्तः शिष्या वागुध्य पुरः स्वशिपामभ्यः माची कट- जितिपयन्ततिखदत्तम् ॥ १॥ पेपलजिविले सयौ गयिका सान गवनादीन पारशीपारीका ·(११५ ) [अन्य क्रीडा भजलीझलपिकागतिलीलामगिभियंचलयन्त तुरङ्गान् ॥२॥ इति दर्शिताश्वगतिविभ्रमानिमान अभितोय तत्तदनुरूपभापितः । यमन्यमन्यमधिरुह्य लीलया विविधैर्गतैविहरति स्म भूपतिः॥ ८३ ॥ अनन्तरमास्कन्दित-धौरितक-रेचित-वलिगत-प्लुताभिधान- समश्चित-धारा-पञ्चक-प्रपञ्चक-संचरणेन चिरं विहत्य सकौशलमुपरि कशाञ्चलेन प्रहृत्य कन्दुकमिव निपतन्तमेव वसुन्धरायामन्तरिक्षकक्षासु सत्वरमतिदूरमभिनर्तयन् समक्ष- मुत्क्षिप्य कुन्तमन्तरा सलीलमन्हाय गृहवः स्वकर-सत्वर- विमुक्त-पत्रि-विनिपतनात पुरस्तादेव सरपाधिष्ठित-सम-मुख- दष्ट-भूतलेन रयोत्तानितावर्तन-निवर्तनक्रमानिर्धार-पराभिपतना- देशोद्भवान् अश्वान् हेपयन्त इव भूपकुमाराः भन्नलीगलपिकागतिलीला- भनिभिस्तुरहान व्यवलयन्त । स्वागता वृत्तम् ॥ २॥ इतीति । इतीत्य दर्शिताश्वातिविभ्रमानिमान् तत्तदनुरूपभाषितरभि- तोप्यान्यमन्यं नवं नवं हयमधिरुह्य लीलया विविधैर्गत पतिविहरति स्म । मुनन्दिनीत्यपरपर्याय मजुभाषिणी छन्दः-"सजसा जगौ भवति मन्जु- भाषिणी"ति लक्षणात् ॥८॥ अनन्तरमिति। मास्कन्दितधौरितकादयो पागभेदाः । समञ्चित पूजितम्। कशाञ्चलं कशाप्नान्तदेशस्तेना प्रहसान्तरितकतामु अन्तरिक्षमार्गेषु कुन्तं रामचमुरिक्षप्योपरि क्षिप्वाऽन्तरा मध्य एव स्वकरविमुक्तस्य पत्रिशो वाणस्य विनिपतनात्पूर्वमेव सरघाधिष्ठित समं, सरघा यया कविम्झटिति तिष्ठन्ति तद्वत्, मुखेन (अश्वेन स्वमुसेन ) दष्टं भूतलं येन तेन, बाणेन इन्तपः घोटकेन तभूमिप्रहय सर्व सममेव जातमलक्ष्यतेत्यर्थः । येणेत्तानितमुता.

·श्रश्वक्रीडायर्णनम्] ( १६ ) भिपतन-भूमि-गुख-गति-निरर्गल-चमत्कारेण,निष्कलङ्क-निजाग- मालिन्य-शङ्कयेव घटुलतर-निजाडूमि-भव-घूलि-संगममपि परिहरता, नियतानुगच्छदात्मच्छाया-तुरङ्ग-लिलवयिषा, रोपादिव साटोपमभितस्त्वगता-मनोविलसितानुकूल-गति- हृदयङ्गमेन तुरङ्गमेण नल-नकुल-रेवन्त-चातुरीमधिकृत्य चारीप्रचारीः सुचिरमयीकरत् । छत्रच्छायातले शस्तं चारयन् सकलं जगत् । अधारयदिह दमापो हयमित्यद्भुतं कुतः ॥ ८४ ॥ तदनु धरणिपालास्तद्विचित्राश्वर्या- विलसितमनवयं वीक्ष्य विस्मेरचित्ताः। चिरमिव मणिभूपावननीराजनाभिः सह भुवमिव गर्व सर्वविद्यास्वमुञ्चन् ॥ ८५ ॥ वसुनाभरणेसुन्धरेन्द्रा नृपमेनं निरराजयन्प्रमोदात् । नितमुखं वर्तनं स्थितिः, निवर्तनं प्रत्यावृत्तिः, आवर्तनं भ्रमणं तेषां झमा. निर्धारणेन परापतनेऽभिपतने भूमिं प्रति गुखेन गती च निरर्गलो गति- चमत्कारी यस्य तेन । खाता वल्गतानलनफुलरेवन्ता अश्वशास्त्रपिशा- रदाः । यारीप्रचारीस्थगतिविशेषान् । स्पष्टमन्यत् । छति। छत्रच्छायातले शस्तं यथा स्यात्तथा सकलं जगच्चारयन् क्षमापो भूपोऽच्युतदेवो हयमचारयदित्यद्भुतमाश्चर्य कुतः स्यान्न कुत्तोऽपीतिभावः । अनुष्ठात्तम् ॥ ४ ॥ तदन्विति। तदनन्तरं धरणिपालास्तविचित्राश्वचर्याविलसितमनवधं वीक्ष्य विस्मरविताः सन्तो मणिभूषावखनौराजनाभिः सह चिरमिव चिरादेव विमुन भुवमिव सर्वविद्यागु गमगुचस्तत्यगुः । मालिनी वृत्तम् ।।५।।

·[राजस्तुतिः इयचक्रगनिजेरय प्रागपि नीराजित इत्यवुद्धमेवैः ॥८६॥ इति विचिनतर-विविध-गति-कमश्वित्तमिव जगतां नर्च- यित्वा तुरङ्गममभङ्गररसोत्तरङ्गिवान्तरङ्गः क्षितिपविरपास्ति- प्रेसिव-व्यथितासंख्यात-भूजानि-नीराजिवालवार-दुकूलाधिक- शृङ्गारित-मागघ-संघ-संघुप्यमाण विशंकट-विरुद-गाथा-प्रसद्ग- विसल-नगाल-राव-मृदग-निनद-तरङ्गित-दशदिगङ्गणः पुरी- मभिप्रहष्टचेवाः प्रविष्टव ! अत्रान्तरे धसुन्धरापवेरन्ति कचरो बन्दिगणः समन्वतो बहुविधोपलोफपुरस्सरं तस्य चराचरलोकपरिपाटीमपाठीन् । आरोदुमच्युतमहीन्द्रयं गच धीरो भवानिव न कश्चिदिति फ चित्रम् । वसुनेति। वसुन्धरेन्द्रा एनं नृपं यमुना धनेनाऽऽभरणैश्च प्रमोदात् नीराजनया- ऽलममर्पः । अयं हसयक्रगतः प्रागपि नौराजित इत्येतर युद्धमनवपतमिति । श्रीपरछन्दसिक छन्दः । तदुकं "पर्यन्तेयों तथैव शेषमोपच्छन्दसिक सुधीभिरकमिति ॥८६॥ इतीति । इन्य जगता येत इव तुम नर्तयित्वा चितितिः प्रगति प्रविन व्यतिरसंख्यातजानिभिनागनिवरतारैर्दक्याधि हारित. मोगसंषैः संध्यमाणविपुलपिस्दगाथाप्रसझेन विगुलानां मातशंस- गृहसानां निनदेसरहितदशदिगाणः प्रचताः मन् पुरो प्रातिष्ठत । अग्रान्तरतिस्पटम् । अग्रान्तरे पन्दिगणस्तस्य श्रस्य यश: परिपाटी धोरणीमगायत् । पारोदुमिति। थच्युतमहीन्दाहे भन्युनत महीपाल ! इयं गचारो झगानिक कपिदापि नेतिक चिमम् । यतस्तयाशाऽपतिमवयोः (जायक- ·राजस्तुतिः] ( ११८ ) आक्रम्य मौलितलमश्वगजाधिपत्यो. राज्ञा तव प्रसभमाक्रमते समन्तात् ।।८७॥ भूपत्वादमुमच्युतक्षितिपति दिक्पालकांशं परं नो जानन्तु पुरन्दरस्तदधिकश्चिच्छेद वज्रागिरीन् । सत्सारं गिरिशङ्गसन्निभमयस्तम्भं तु रम्भासमं खड्गेनैव लुनाति तद् ध्रुवमयं पूर्णावतारो हरेः ॥१८॥ स्वामिन्नच्युतराय!तावकरिपुदमापालनीलालकाः सद्यः कण्टकपूरिताङ्गलतिकाः सस्वेदकम्पोदया। आश्रित्याप्यरति विलोलनयनव्यक्तीभय द्विभ्रमा लीयन्ते विपिनान्तकुञ्जकुहरे व्याकीर्णकेशाम्बराः ॥८६॥ खड्गे प्रकम्पिते कम्पा धनुष्यानमिते नताः । वचनम् ) मौलितलमाकम्य समन्तात्रसभमाकमते प्रसरतीति । वसन्त- तिलके वृत्तम् ॥ ७॥ भूपत्यादिति । अमुमच्युतक्षितिपतिं परं केवलं दिक्षालकांश नो जानन्तु यतस्तेषां मध्येऽधिकः पुरन्दरो बजारकेवलं गिरीन् , (तत्पक्षान्) चिच्छेद । परमयं अश्मसारस्तम्भं रम्भया समं खड्गेनैव लुनाति, तस्मादयं ध्रुवं हरेविष्णोः पूर्णावतारः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ८ ॥ स्वामिन्निति । हे अच्युतरायस्वामिन् तावकरिपुदमापालनीलालका. स्तव शात्रवभूपमुकेश्यः अरति वनवासदु:समाभित्यासाचापि विलोलनयन- यहीभवन विभ्रमो विलासो यागां तादृश्यः सयाकएटकः पुलकैः (वस्तु- तस्तु प्रसिदः फएटकरेख) परितालतिकाः, सस्वदं कम्पादयो यास ताश्यः म्याकीर्णकशाम्बराश्च सत्यः, विपिन प्रान्तवत्तिनि फुजे लीयन्ते । शार्दूल- विधीडितम् ॥ ८ ॥ पद्ग इति।हे अच्युतेन्द्र तयारयः, किंन तव साधनुषार्थ्यानायतादाम्पं तस्पतामासिसया निमितभूतया त्वया खङ्गे प्रकम्पिते कमन्ते इति यम्पार, ·( ११६ ) [राजस्तुतिः किन्नु ध्यानात्तु वादाल्यादच्युवेन्द्र वचारयः ॥ १० ॥ वितरसि फणिलोकं विद्रुतानां नृपाणां अमरभुवनलक्ष्मीमाहवे सम्मुखानाम् । अपि च पदनसानामाधिपत्यं जगत्याः किमिति विवरणं वे कीर्चयाम्यच्युवेन्द्र ! ॥९॥ अच्युतक्षोणीपालस्व कीर्तिदुग्धपयोनिधी। ज्योतिश्च दिवि भ्राम्यद्दधात्यावर्त्तविभ्रमम् ॥ १२ ॥ सरसि विहरसि त्वं शात्रवा वार्धिमध्ये त्वमुपवनसरण्यां वेऽविघोरे वनान्ते कुतकगिरितटे त्वं किञ्च ते विन्भ्यशैले कथमरिषु विगानं कथ्यतामच्युतेन्द्र ।। ६३ ॥ कम्पनाना इति यादन, जायन्ते, अनुष्यानमिवे तु नता भवन्ति अन्यथैच्च ते घ्यारे कथमितरत्र फलं जायेवेति हेतूप्रेचा ॥१०॥ वितरसीति । यावे विद्वानां तपाणां कृते फणिलोकं पाहातं वित. रसि, कनिद्र्यािदिशहायां पाताते या निलोयावस्यानात् । एमाहवे सम्मु- साना साम्मुख्यन स्वाजीनतिरेकोदतानां स्वेऽमरमुवनलचनी दिव्यपुष्टं वितरसि । पदनतानां कृते जगलाधिपत्वं वितरसि,इत्यं ते वितरणं रिमिति कयामद कीर्तयामि । भुवनयच्यापिन्वेन निर्वचनापत्यात्तदितरणस्येवि भावः । मादिनी इत्तम् ॥ ११ ॥ अच्युतेति । अच्युतचोणीपालस्य सीमिदुग्धपोनिधिरूपापां दिवि प्राम्यग्ज्योति चलनावचिननं दधाति । अनुष्ट वृतम् ॥१२॥ सरसीति है अच्युरेन्द्र संतु सरस्व विहरपि तब शात्रदा वाधि. मध्ये विदरन्ति । त्वनुपवनसरएया विदरपि तेति पोरे बनान्त पिहरन्ति । पृट गिरेलटे वं विहरमि, दे विनम्दरीसनपे विहन्ति ।

·राजस्तुतिः] ( १२.)
तप्तोब्धिर्जठराग्निना सुरमणिश्शून्योदरो निर्गतिः
कल्पागोप्युदरंभरिबिधुरमी दानाम्भसा तेजसा ।
सिद्धोद्रीतगुणामृतेन यशमा से पूरितारत्यागिनो
जीवन्त्यच्युतराय ! को न तु भवेदाता त्वदीयाश्रयात् ६४
हर्षादच्युतभूवरो जयरमामाजी वृणीते किरन्
खडगोद्भिन्नमहेभकुम्भविगलन्मुक्ताफलान्यक्षतान् ।
सेनापांसुपी प्रसार्य रिपुराट् कोटीरहीरावली-
लास्तं मदर्पिपा च नियतं हुत्वा प्रतापानले ॥६॥
यदा ते त्वत्तोधिकगुणे स्थाने विहरन्ति तर्हि तं कथमिव निन्दनीयाः स्यु.
रिति वषां विगानं निन्दा कथमुच्यताम् । मालिनी वृत्तम् ।। ६.३ ॥
तप्त इति । अधिः कुम्भसम्भवस्य जठरानलेन ताः, सुरमणिः
कौस्तुभः सार्वदिक्दानेन शून्यौदरो रिकान्तरो जातः, फल्पागः कल्पवृक्षो
निर्गतिगत्यन्तराभाववानभून् , विधुरुदरम्भरिदेवोदरप्रकः (परमेवगुदम्भरि-
प्रयोगश्चिन्त्यः) सजातः, किन्तु सर्वेऽप्यमी त्यागिनः पुनः क्रमेण त्वया
दानाम्भसा, तेजमा, सिद्धोद्गीतगुणेन यशसा च पूरिताः सन्तो जीवन्ति,
कस्तु त्वदीयाश्रयाद्दाता न भवेत् , सर्वेऽपि त्वदायादेव दानिनो भवन्ती-
त्यर्थः । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ।। ६४ ।।
हीदिति । अच्युतरूपो भु पाः पाणिग्रहीताजी युद्धे खड्गोद्भिधाये
गभास्तेषा युम्गेभ्यो विगतन्ति गुक्ताफलान्येवासतान विकार्य
गेनोत्यापितांसुरूरा पटी प्रसार्य रिपुराकोटीरहीरावल्यः शत्रुभूपधनु-
रमजटितहारकपतय एव लाजास्तैः करिणां मद एव सर्पिस्तेन च करण.
भूतनियतं नियमेन प्रतापानलेन हुत्वा जयरमा वृणोते, अन्योऽपि विवाह-
दीक्षितोऽक्षतान्तःपटप्रसारण लाजाहोमसपिहोमादिक कुरते । शार्दूल-
विक्रीडित छन्दः ॥५॥

·( १२१ ) [उद्यानवर्णनम् यशश्च तेजश्च तवाच्युतेन्द्र! प्रवीपभूमीपतिदुर्यशश्च । गुणत्रयोसर्गविधौ निदान भविष्यवां विश्वसृजां चकास्ति ॥ १६॥ इति तेषां मुखादाकलित-सुधा-रस-सेकान् श्लोकाना- फर्य मन्दं मन्दममन्दानन्द-निर्भरितमायान्तं महीन्द्रमातिथ्य- हेतोः अभ्यर्थनापूर्वम् आकारयितुमिवागमदखिलागम- समाहितरखिलपुरोहितः साकमागृहीत-विविध-कुसुमोपहारो नगरोपकण्ठ-विहारोपवन-कुडुम्बिनेकविविधपरिमलोन्मेष- विशेषपारदृश्या नवीनमातरिश्वा मन्द-गन्धवह-स्पर्शमात्र- कन्दलदाश्वासनेनाभ्याशजुपा विपकेन साभ्यर्थनमनुरुध्य- मानो मानवेन्द्रः वदन्तरा पूर्वमेव निर्वित-राजोचितान्हिक- सर्वोपचार-साधनेन प्रधानवरेण नीयतामत्र दिनमभ्यनिदाघ- योगो निदानमत्र स्वामिनश्चित्तमेवेवि निवेदितः, वोति निगद्य यश इति। हे अच्युतेन्द्र! भविष्यतां सर्गनिर्माणकर्ता विश्वरजां सर्ग- विधी सृथिविधाने निदानं कारण तव यशोरूपसत्वगुणखजोरूपरजोगुणः प्रतापभूमीपतीनां दुर्यशोस्पस्तमोगुणवेति गुणत्रमी वास्ति । नेमानि लय- रास्तेजस्त्वत्प्रतापभूपतिदुर्यशांति किन्तु भविष्यद्विश्वसढयं भवता प्रथमतः प्रकटीकृता गुणत्रयोत्यपहतिगर्भरूपणेन न मवान् केवलं वर्तमानजनवाया एवोपकता किन्नु भविष्यत्सृष्टिकर्तृणामपति वस्तु व्यग्मते ॥ ६ ॥ इतीति । अथ लोकानाकरयामन्दानन्दसन्दोहपूर्व चतन् महीपो मात- रिवना व्यनोयत तदानीमेव च विपरस्तत्रोपवने दिनमविवाहयितुं प्राईया.

·उद्यानवर्णनम्] ( १२२ ) प्रत्यपद्यत नियताविरमदसिलपूर्वऋतुगणास्थानमभिनवसौरभ- विरचितोद्यानमुद्यानम् । अनुतणं शोणिभुजो भुजो यदस्पन्दतारामपदोन्मुखस्य 1 सूक्तं शुभोदर्कममुष्य लोलमूर्धा किमश्लाघि भुवासभाजा ६७ शुभ-निमित्त-सूचित-कुशलाशंसः क्षितिरमण-कुलोत्सः संसमान-प्रसून-फेसर-विसर-विरचितासनेन, विकस्वर-कोरक- मृङ्गारक-मुख-निष्यन्दि-मकरन्द-रस-धारा-संपाद्यमान-पान, भृङ्ग-अल-मङ्कार-तरगित-सङ्गीत-प्रसङ्गेन, पुरस्तादवस्थापित- फल-जालेन महीरुह-गृहमेधि-समूहेन, अजन-वरिवस्यमाना- भ्यागत-शुक-मुख-द्विज-समाजम् , मन्द-गन्धवहोत्क्षिप्त-मलरी- माणिकलश-विकीर्यमाण-माध्वीक-शीकर-सेकातिशीतलीकृतम्, चक्रे । अत्रान्तरे प्रधानसचिवः सर्व सम्पन्न मित्युक्त्वा स्वारचिते स्थानीयो. यानऽनयत र भूपम् । प्राकलितः विहितः । निदानं मूलकारणम् । क्रियता मा वा मया तु भवदा वान्नष्ठायि । नियतं नियमेन न विरगन्तोऽखिलाः पूर्वे ये ऋतुगणास्तेषामास्यानमेकायतनम् । शिर्ष स्पटम् । अनुतणमिति । क्षोणिभुमो भुजो बाहुरनुतणं यदारामपदसुद्यानस्थानं प्रत्युन्मुखस्यैव सतोऽस्पन्दत तरिकमसमाजा भुवा लोलमर्धा सता बन्दिभिरुत सूकं शुभोदमित्यश्लाघि प्राशंसि। भुजशिरपि स्थिता धरण्यनुमुमोदेव चारपोच्चरितमिति भावः । उपेन्दवज्ञा वृत्तम् ।। १७ ॥ शुभेति । विकस्वराः कोरकाः कलिका एव मृहारकाः शीतलजल- पात्राणि तन्मुसैस्तदनुभागनिप्यन्दमानमकरन्दरसधारासम्पायमानपायेन मुझ मारितः पृतराशीत रेन, पुरोऽवस्थापितफत्तजालेन च, महीरूदा एवं गृह. मेधिनी गृहिणतेषां रागहेन नित्यं पूज्यमाना थभ्यागताः ( समागताः अतिथयश्च) शुचमुसा पयासकिप्रमुखा एस द्विजाः (पक्षिणः प्राह्मणाच) ·( १२३ ) [उद्यानवर्णनम् उपरिविसमर-कुसुम-रेणु-विसर-वितायमान-वितान-संविधानम् , पाटल-प्रवालान्तर-विलम्बमान-मञ्जरी-पुष-व्यजित-पट्टा. शुक-गुच्छ-चामर-स्तोम-सार्चािन्यम् , सविलास-कासारम् , सुनासीर-मणिपात्र विद्योविचक्र-चकाङ्ग-वञ्चरीक-पराग-पुण्ड- रीक-मण्डल-विस्पष्ट-चिपटीव-पट्ट-बसन-कौशेय-दुकूल-मृगमद- खण्ड-घनसार-हिम-समुद्क-चमत्कृतम्, विविध-कुसुमापहार- वसन्त-सामन्त-शृङ्गारितम्, शृङ्गार-राजोपकार्या-भवनाङ्गणमिव कमनीयम् , कोरक- कुचोत्सङ्ग-सङ्गत-पराग-रिछोलिका-फन्चुलिकाभिः, कोमलतम- कुहू-मुख-कूजित-विविध-गीति-विराजिवाभिः, फूलकपोन्मिपित- तेषां समाजो यत्र तत् , मन्देन गन्यानोत्रितप्ता मजर्य एव मणिकलशा- स्तैर्विचर्यमाणेन मावी कशीकरमेकेनातिशीतलीकृतम् , उपरिविसरणशीलन मुमरेणुविसरेण तन्तन्यमानं वितानसोल्लोचात्य संविधानं यत्र तत् । पाटलेति । पाटलवर्णानां प्रबालानामन्तरे विलम्बमानेन मजरीपुढेन व्यजित पाशुक्रगुच्छस्य चामरस्तोमस्य सानोचीन्यं यत्र तत्, मजरीपुलाः पद्मशुक. साम्यं दधुरिवर्यः। विलासायनिर्मितेन कासारेण सहितम् श्रत एवं मुनासार- मणिरिन्द्रनीलमणिस्तस्स पाने विद्यौतिभिवक्रश्चक्रवाकैः थकाईमः चचरीमिरैः कमलनिचर्यच विस्पट यया स्यात्तया (क्रमेण )चिपिटी- कृतेन परसनैः चोनोसुकैः शयदुरलः मृगमदसएहैः कस्तूरीखएवैः, चन- सारण करेण हिनसमुद्केस्तुहिनसम्पुटकैच चमत्कृतम्, वसन्त एव सामन्व• चेन विरचितविविधामुमोपहारः सारितम् । द्वारेति । शार एस राजा तस्य मवनस्य प्रासादस्वामिव कम. नीयम् , कोरकमध्ये लमा परागस रिछोलिय समुदायः सेव कम्नुलिका काचुकी सास तामिः, मुखं प्रगस। मूलापोऽयधिकोऽत एवोन्मिपिती ·उद्यानवर्णनम् ] ( १२४ ) मधुरसघर्म-जल-धर्मिताभिः, पारिसव-पटपद-परम्परा-विलोकन भगि-वरङ्गिताभिः, समुशासित-शाखा-वेल्लित-पल्लव-तमजतया समुल्लीढ-हल्लीसक-विलास-कोलाहलाभिः, वल्लिलासिकाभिः, उल्लासितमुद्यानमासाद्य प्राविशदमात्य-वर्य-निर्वर्तित-सार्वभौमो- चित-सकलोपभोग-परिचर्यामुपकार्याम् । प्रविश्य सस्यां प्रमना विधाय महीपतिर्मज्जनभोजनादीन् । विदूषकारब्धविनोदवादः पश्यन् दुमान् पर्यटति स्म मन्दम्।।८।। स्पन्दमान-पवमान-कुमार-स्यन्दमान-मकरन्द-जलौघाः । आहरन् तितिरुहो नवधारा मण्डपा इव महीपतिचेतः॥६॥ परिसरविकायस्थलाजवही प्रसवरसाहुतिपातिनस्सकामम् । वनमुवि लतिकारसमुदहन्तो पकुलवराः कुतुकं विभोरपुष्यन् ।। १०० ।। मधुरस एव धर्मजलं तेन वर्मिताभिः कवचिताभिः, चसलमधुकररेव चचल- कटायुराभिः, समुहलसितासु शाखासु वेलितपल्लवतया समुहीदोऽजीकृता हनीसकविलासस्य नृत्यविशेषविधानस्य कोलाहलो याभिस्ताहशाभिः, बल्ल्य एव लासिका नर्तक्यस्ताभिरुजासितमुद्यानमासाय मन्त्रिसजीकृत- सकलोपभोगसंविधानामुपकायर्या पदमराटपं प्राविशत् । प्रविश्येति । तस्यामुपकार्यायां प्रविश्य प्रदृष्टयनाः संघमहीपतिविदूषण समं कूतविनोदवादग्द्याने मन्दपर्यटितुमारेभे। स्पटम् । उपजाति वृतम् ॥१८॥ स्पन्दमानेति । स्पन्दमानो यः पवमानकुमारो मन्दवायुस्तन स्यन्द- मानो मकरन्दमलोपो येभ्यस्ते, वितिरहो वृक्षाः नवा धारामण्डपा इव महीपतेर्मनो जहरित्यर्थः । स्वागता दत्तम् ॥ ५॥ परिसरति । परिसरे पिकचानि स्थलाब्जान्येव भूरसम्भोजान्यव ·( १२८ ) [उद्यानदर्शनम् तन्वाना मृदुचकमान् वनलवाधात्रीप्रवालाङ्गली- राजम्च्य स्मयमानगुच्छनयनरालोकितश्शासिभिः । क्रीडपट्पदकिद्विषोमुखरित क्षिप्त्वा परागान् मुहु- वगतः स्पृहणोयशेशवदशावावास्समानन्दयन्।।१०१॥ बाराम-रामणीयक-दर्शन-समुत्सुक-हृदयम्, अवनीपति- मोपयिकालाप-रस-विशेष-परिपोषको विदूषकस्सविनोदमवा- दीत-देव ! निघीयतामितोऽपि वावदनिमेप-तामरस-विपिना- वलेप-विमोचनं लोचनम्-मन्जुतर-मञ्जरी-लोचनारचित- कोकिल-कालिमाखनः, महनीय-शाखा-भुजाञ्चत-व्यखित- चचरीक-बलय-मङ्गल-कङ्कणः, प्रत्यप्र-कुसुम-पराग-निर्विव- पत्रोर्ण-परिधानः कर्णिकार: प्रवर्तयति सप्तच्छद-ज्ञता-समु- द्वाह-समय-समुदाचारम् । वल्यवस्मिन् प्रसवानां पुपाणां रसस्वाहांत पातयन्ताति तच्छीलाः बकुत्त- वराः, ततिकः समुदइन्टो लतिका उदहमानाः, विमर्चिास्य कुतुई विनोद. मपुष्यन् प्रावर्धयन् । एपिताप्रा छन्दः ।। 1..।। तन्वाना इति। बनलता एव पाय उसमातृश्यसासां प्रवालाहली. रालम्म्य मृदुनमान कुर्वाणाः, स्मरमाना विकसिता गुच्छा एव नयनानि ऐषो तैः शासिभिः (पित्त्यः) विशोकिताः, प्रमझमरा एवं चिहिएयः चुद्रपिटकासाभिर्मुसारेवं यथा स्यात्तया परागान् विप्ता धूलिनिकर. सुत्तिप्य वलान्तो धावमानाः, स्पृहखीरा शेरावच्या देषां ते वारयाः सन्तो वातपीता: राजानं समानन्दयन् शालविक्रीडित छन्दः॥१.१॥ पारामेति । समन्यद् । विशेषत औषयिका युवामध्यत्र लोचनं तत्र रपितं क्लियतिमरूपमधनं येन सः गुमन्मधुराणां कपकडण्याम्पम् । पोर घौत रायम्, परमे वनवसमारोप इति ।

·उद्यानवर्णनम्] १२६ ) समीर कुमार-समुदय-सामोदेन आरामसार्वभौमेन विभिन्नस्थल-पद-जातमखिलममलाद्विजसात्कृत्य विमुच्यन्ते वृन्तबन्धनात् कुसुमसन्ततयः । गुच्छस्तनारोपितचश्चरीक- कुमारजापत्किसलाङ्गलीभिः । लतावधूभिललिता रसाला गदन्ति रम्यं गृहमेधिधर्मम् ।। १०२ ॥ एवमाभापमाणं विपकं श्लाययैव अलमिति निवार्य किमेते पुष्पन्धयाः पतिशः प्राचीमेव दिशमभिधावन्ति, विचारयाम इति पुरतः पदानि कानिचिदचालीन् । गत्वा च प्रत्यप-शवपत्र-मधु-रसन-तृप्त-मराल-मत्त काशिनी-मधुरिमोत्ते. जित-कूजित-पुनरुक्तं कल-कल-स्वनितमीपोत । पाकर्णयनेय, स्वरविशेषज्ञमानिना विदूषकेण 'बाल- समारेति । बालसमारसमुदितमुदितनाद्यानसम्राजा विभिनस्थलरूप. 'मखिलं पदजातमधिकरणजातं द्विजा इस द्विजाः पक्षिणखदधीनं विधाय अन्तवन्धनात्कारापासात्कुमुमसन्ततयो विमुच्यन्ते । गुच्छेति । गुच्छा एव स्तनास्तेष्वारोपिताश्चमरीका एव कुमारास्तेषु जामन्ति किसलानि किसलयान्येय "पलवः किसले पले विटपे विस्तरेऽलका रागे मारपिङ्गयो।" इति व्याडिः । अत्यो याभिस्वाभिलतावधूभिललिता रगाला श्वाषादा रम्यं गृहमैधिधर्म गदन्ति । उपेन्द्रवजा वृत्तम् ॥ १०२ ।। एवमिति।मरालमत्तयाशिन्यः हंसिन्यः तासामधुरिम्णोत्तेजितमतिमधुरै यरपूजितं तस्य पुनरई प्रतिसादृश्यमिव भूतमिति । थाकर्णयनिति । स्वरे विशेष जानामौति मन्यमानेन । अधिता. - ·( १२७ ) [भवानीमयनयनम् रसाल-वल्लरी-उल्लव-रसास्वादन-विकस्वर-महमराकुलानां कोचिल- कुलानाम अविकलः काकलीकलाप एव' इति परिच्छिद्य निगद्यमानोऽपि 'अश्चित-मणि-विपशिका-गुणोडाञ्चित-स्वर- प्रपत्र-वचन-चुञ्चुः प्रकटितात्तर-विन्यास-घन्यायितः कन्यका. जनानामन्योन्यालाप एव' इति निर्णय पुरवो विचलन भवान्यायवनमद्रासीत् । वमालिके ! समाकलय तमाल-तरु-कोमल-दल-मालि- काभिन्दनमालिकाम् । माधषिके ! माकन्द-घूलि-धूसरिताः शोधय शिरीप-केसर-पिच्छिकया काञ्चनवेदिकाः। कलापिके ! निरुपय कमलिकालिवां कहार-पराग-रजवल्लीम् । मञ्जरिके! रञ्जय मणिदर्पणानसा कम-वन-रेणु-पुजेन । अधिवासय वास- रिके ! धनसार-रजसा केसर-कुसुम-रसान् । चलकी सल्लापिनि ! कहार-मुकुल-नायक-विन्यसनेन सनुलासय मालिका- फोरक-हार-वल्लीम् । लीलावति ! निशमय ममालापम् , बाला- शोकमुकुलमालायाः परिहर मसल-जाल-कोलाहलम् । कुत्राशय- मनोहरा विपरिचयाचेदं विशेषणन् । विन्चिय दीया दोपतु वही विसची 'लनरः ' तेन वित्त' इत्यर्थे 'त्रु प्रत्ययः स्वरप्रपन्चकन्चनेन प्रसिद्ध इत्ययः । पन्यायितः मुममः । मवान्या देव्या गोर्या पायवनं मन्दिर- महावीदिति । सप्टमन्यत् । तमालिक इति । शिरोमपिच्छिकया शिरीपामुममान्यन्यर्थः । कतारस्य श्वेतसौगन्धिकस्त परामस्व रसदालो मादनं ('मांडना' इति तोके ),कालिकाभिर्वालकमलेः इचिटों पृल्या । निरूपय रचय । कदवारस्य जनमे नायचे नवनाशिः। निशन्य ऋतु । टपनानं च सम्मादल ·राजकन्यावर्णनम्] ( १२८ ) स्तव फुसुमपति ! चित्राणि विततु शतपत्राभिनवबन्धनानि कोमलानि कुसुमदामानि इति परस्परमीरयन्तीनां सम्भ्रमानु- रूपान् श्रालापान थाकर्णयन् अवनीपतिः, अभ्यर्णगतमत्युन्नत- प्राकार-वलय-निरूद-परिसर-परिवर्तमान-नवार्णोधर-विलसित- कर्णेजपैरनोकहजालकैरभिवीतम, अत्युनत-बहिार-गोपुरतया जगत्यामखिलमार्तजनमभिरक्षितुमिवोत्क्षिप्तमस्तकमुदीक्षमाणं, विचित्रम्, अतिपवित्रं, विविक्तम् , अभ्यपद्यत कात्यायनी- भवनम् । वदनु धरणिपालो धावता चेवसाने सरमममिव कृष्टः सद्म गौर्याः प्रविश्य। तडित इव घनौघे तत्र तत्र स्फुरन्तीः परित इह पुरन्ध्रीः पर्यटन्तीरपश्यत् ॥१३॥ अन्तरा तासामसाधारण सहज-सौन्दर्याम् , असीमोदित- तरुणिम-चर्याम् , भार्यामिव स्वयमागृहीत-व्रत-चर्याम् ,असतो नयन-वल्गनावसर-दर्शनकाममानसाभिरनुरूप-वेष-वयोधन्याभिः कुमाशयस्तव व्यस्तमना प्रसि।चित्राणिवितनु विधेहि भित्युनतो यःप्राकार- बलयस्वत्र निरूदानि, परिसरे परिवर्तमाना ये नवा शोधरा मेघास्तेषां कर्णेजपानि सूचकानि तैस्तथाभूतरनाकहाना जालकैरभिवीतमभिती व्याप्तम् । कात्यायनीभवनं गौरीमन्दिरमभ्यपद्यत । स्पष्टम् । तदन्धिति । तदनु भने धावता चेतसा सरभसं कृष्ट इव धरणिपालो गौरीमन्दिरं प्रविश्य तत्र पड्डीः स्त्रियोदाचीत् । सष्टम् ।मालिनी वृत्तम्॥१०३।। अन्तरेति । तरूणिमचर्या यौवनच्छा। नयनवल्गनम् (राजकन्याया) मलताञ्चलदेपस्तदरसरदर्शने एचप्रमानसाभिः, मलिना प्रसूनान्यादाय ·( १२६ ) [राजक जकन्यादर्शनम् अन्वास्यमानाम्, अञ्जलिनादाय प्रसूनानि निष्पन्दमाना- खिलाङ्गमवतिष्ठमानाम् , अपर्णराधनाय धरण्याः स्वयमुत्ती- मिव निलिम्प-वर-नितम्बिनीम् ,सभ्योदर-चापल-दोप-परि- हार-कारणागतामिव सौदामनीम् , विपमशर-विजय-केतु- वैजयन्तीमिव विस्फुरन्तीम् , चक्षुरिन्द्रिय-संवनन मन्त्रदेवता- मिव सन्निहिताम् ,लावण्य-राज्यलक्ष्मीमिय अन्तिलक्षणीयाम् , शमार-सिन्धु-अन्दलितामिव सीमन्त-मयूख-रेखाम्, नीररह- गृहमुख-वरारोहा-सर्ग-परिचय-निसर्ग-निष्णात-विधि-निर्माण- विद्यामिव निरवद्याम् , एकत्र पुञ्जीभूयसकवरन्तीमियमदन- सञ्जीवन-कलाम , अवर्णनीयलाचण्याम , अन्यादी कामपि राजकन्यामनीनयदक्षिसरणीम् । निर्वर्ण्य सुधिरं स राजन्यो विस्मयविधेयतया नियन्त्रित इय, नियमित इथ, निरभिज्ञ इव, निरर्गलरागाभियोगनिन इव,निश्चलध्यानशील इत्र, निरवधि- कानन्दानुसन्धान इव, निरुद्धमनोवृत्तिः, निष्पन्दीभवदि- न्द्रियचयो निर्निमेषवाक्षणः क्षणमतिष्ठत् । निष्पन्दमानाखिलानं यथा स्यातयावतिष्ठमानाम्, अपर्णराधनाय स्पयमुत्तो- मपणां पार्वतीमिव । सभायां छूते ('समा सामाजिके गोप्ठयां यूने मन्दि- रयोरपि' इति मेदिनी) साधुः सभ्यस्तस्य तेषां चोदरं वाचनिको रणः ('उदर तुन्दरणयो रिति हैमः ) तन चापलं चपलतव दोपस्तस्य परिहाररूपेण कारणेनागतामुपगता सौदामनीमिव । संवननं दशक्रिये'त्यमरः, तस्य मन्त्र- स्तस्य देवतामिव हृदयहारिणीमित्यर्थः । शारसिन्धौ कन्दलितामहरिता सौमन्तस्य मयूसशालिनी रेखामिव स्थिताम् । नौरमहरदा लक्ष्मीः सेव प्रमुसा यास ताय ताः वरारोहास्तासां सर्गः सुटिस्तस परिचयोऽभ्यास- ·वेपम्, राजकन्यादर्शनम् ] ( १३०) स्थित्वाम्भोरुहशालिगर्भकदलीकाण्डेपु चक्राश्रिता- प्यावर्त्तभ्रमितां यलम्ब्य गगनं प्रोत्तुगशैलद्वयम् । पारुहोज्ज्वलचन्द्रमण्डलसुधामासाद्य दृष्टिविभो- योत्स्नामध्यमुपागतापि पतिता नीलाम्बुवाहान्तरे१०४ अपि वीक्षितुं वपुरनीतितुं पुरः परिमोक्तुमक्षमतया क्षमापतेः। भ्रमरीव नूवनपयोजवीथिकास्वतनिष्ट दृष्टिरसफद् गतागतम् १०५ तदात्वे तमेनम् अनितर-सुलभानुभावार्चित-रमणीय- अनुसर्पणीय-सहज-प्रभावम् , अप्रमेयगाम्भीर्यमपि स्तन निसंगण निष्णातो यो विधिस्वस्य निर्माणविद्यामिव । स्पष्टमन्यत् । स्थित्वति । अत्र रलोके सर्व वर्णन निगीर्णरूपकेणेति प्राम् ध्येयम्- पिभोईष्टिने प्रदयो थम्भोरदाभ्यो कमलाभ्यां (चरणाभ्यां) शालेते तथाले ये गर्भकदल्यो निस्स्वचौ कदतीस्तम्भी (पाददरौ) तयोः कारडेगु पर्वसु (गुल्फजान्वादिषु) स्थित्वा च नाभिचकम् प्राधिता थावर्तभ्रमिता- मपि बलम्य (भागुरिमतेनायोपरागस्याकारस्य लोपः।) नाभीचक्ररूपे यावत्तें प्रान्त्वाऽपि प्रोतुशैलस्य सनदयमार,सतोज्ज्वलस्य चन्द्रमएक- लस्य (मुरास्य) गुधामासाय 'मास्सायेति या पाठः । ज्योत्स्नामभ्यं अधिका- प्रवाहमध्ये (मुखलावण्यम्) उपागतापिनीलाम्युवाहानो नीलालकानामन्तरे पतिता पद्धा । शार्दूलविकाडित छन्दः ॥ १४ ॥ यपीति ।पमापतेदेटिः पुरस्थित पपुयाचितुम् अनीवितं य । पुर इसम्म स्थाने पुनरिति पाठे पुनरनीवितु सधः । किम्य परिमापदं सर्वथा रायपद्रटिं म्यावर्तयितु या अपमतमाऽश्यन्तमसमर्या नूतनपयोजशथिल का प्रमीयामागतमतनिट के । सजणा जगी भवति मन्चमापित" 1.1 सदेति । मनुसरंतीयम् अनुमतीयम् । मक्षिमितनियमकमेतिर " ·. ( १३१ ) [राजकन्यादशा आविर्भवदनल्पदाक्षिण्यम् ,मूर्धनि दृशोर्वसन्तमिव वसन्तम् अनु- प्रहमिव विप्रहवन्तम् , अवनीकान्तमवलोक्य,विजृम्भितसम्ध्र. माणां, किश्चिदपसृत्य परस्परमुखार्पितमुखं क्रिमप्यालपन्तीनां परिचारकसीमन्तिनीनाम् अविश्रान्त-कन्दलदाभरण-रणितानु- वन्ध-तुमुलैरालाप-कोलाहलैरप्यविनित-नियम-क्रमा, क्रमेण ध्यानावसान एव समुन्मीलिवविलोचना तमभिवीक्ष्य,तत्क्षणा- भिवृद्धसाध्वसा परिवृत्य चित्तमिव तस्य सविधमणिस्तम्भम- घलम्बिववती। स्तम्भान्तरितच तरलतरान्तरङ्ग-तरङ्गपमाण-विस्मय- रसोमि-किसरित-प्रेमभर-प्रेर्यमाण-चेतोभव-सरय-निखात- निशित-शर-बात-साधारणोदित-पुलकजात-किलल्क-कल्चु- किता प्रबलतर-कौतूहल-समुद्धियमाण-धैर्य-पादप-संक्षोभेणेष कम्पमानगावलतिका, शन्यर-रिपु-मद-स्तम्येरमावगाइन-रभसो- स्कूलिताशय-राग-रसोदर-धाराल-स्वेद-पूर-मेदुरिता, तं राजानम् । साध्वसं मयम् । शिष्टं स्पटम् । स्तम्भेति । तरलतरेणान्तरङ्गेण तरयमाणा ये विस्मयरसोमैयस्तैः किमारितो यः प्रेमभरखेन प्रेर्यमाणो यधेतीभवस्वेन सरसं सवेगं निखातो यः शरमातस्तत्साधारणं तत्सदृशमुदितं यत्पुलकजातं तदेव किंजल्का केसर- रोन कन्धुरिता, प्रबलतरेण कौतूहलेन समुध्रियमाणो यो धैर्यपादपस्तस्य संक्षोभेरोव कम्ममानगाप्रलतिकााराम्बररिपुर्मदन एव मदरसम्बरमो मदकरी तस्य योवगाहनस्य रमस वेगस्तेनोत्कूलितस्तटमुरकभ्य गतभाशयरागतोरागः स एन रसो जलं तेनोदारो महान् पारालश्च यः खेदपूरः स्वेदाकाहस्तेन मेदु. रिता (राजकन्या)।

·. राजकन्याकटाक्षवर्णनम्] ( १३१ ) मेदिनीपतेश्चेतो-रोहित-प्रहण-दुर्दान्त-कुन्तल-भर-तमाल- पनान्तरित-लतान्त-शर-निरन्तर-वर्यमाण-वाण-साधारणः, सदीय-मनस्तामरस-सारस्य-जिज्ञामा-ग्रहीयमाण-मधुकर- माणव-जाल-लालनीयैः, लोकातिशायि-रागाधिराज्याभिषेक- गङ्गा-यमुना-सलिल-तरङ्ग-सङ्काशैः, गाम्भीर्य-महाम्भोनिधान- प्रमाण-प्रसार्यमाणाखण्डल-मणिदण्डानुरागः, सानुराग-हृद- यार्पण-तरल-विलोचनोत्पल-प्रसारित-बाहा-लता-विमोहावहै:, प्रेम-रस-सेकादि-बाल-सालसैः, समिद्धाभिलाप-भरानुसन्धा- नादिवातिमन्थरैः, तदाननारविन्द-सौन्दर्यातिशयाकृप्यमाणे- रिच संमुखीनतया वलमानैः, तारकान्तराल-प्रतिफलित- धरणीन्द्र-निर्गम-निरोधायेव मुकुलितैः,आलिङ्गद्भिरिव हर्पतरल- तया, आपिबद्भिरिव चिरमनिमेपतया, स्वयमाकारयद्भिरिव प्रकटवर-पक्ष-परिस्पन्दैः, थमन्द-कुतुक-परिभ्रान्तः, आनन्द- परतन्त्रैः, अभिव्यज्यमानानुराग-रस-सान्द्रः, अनेक-रस- संविधानरवलोकनैः, कमलमयभिव, कहारमयमिव कैरव. मेदिनीपते इति । राजधेत एव रोहितो मृगस्तस्य प्रहणाय दुर्दान्तानां कुन्तलानाभर एव तमालवनं तस्मिक्षन्तरितोयोलतान्तशरी मन्मथस्तेन निरन्तरं वर्ण्यमाणैर्बाण. साधारण. सदृशैः। रागस्य (राज्ञः) अधिराज्यायाभिपैकायाप- धर्जितानि यानि गादिसलिलानि तत्सहरीः,अम्भोनिधानमम्भोधिः पाखरडल. इन्द्रनीलमणयस्तनिर्मितदरडरारशैः, विलोचनात्पलप्रसारित. पाहुसहारीः अलसालसरत्यलसैः । प्रचार द्विवचनम् । संमुखीनतया संमुसभायेन बलमानधलद्भिः, तारकान्तरे कनीनिमाया प्रतिफलितो यो भरणीन्द्रो। राजा तस्य निर्गमस्य निरोधायेन मुलितः। शिर्ट सटम् । मण्य ·( १३३ ) [पत्रमाप्तिः मयमिव, कौमुदीमयमिव, सौदामनीमयमिय, ककुवन्तरालम- खिलं कलयन्ती, गाढतरं विलोकयन्ती, करणानामप्रभवन्ती कुसुमशर-परवशतामयासीत् । विलसदलसचारैविस्मयस्मेरतारः प्रणयरसगभोरैः प्रान्तविस्तारशारैः। वरतनुरपदावञ्चितासीत्सुशीतैः प्रसयविशिखदूतः पार्थिवस्यातिपातेः ॥१०६।। पारिसव-परस्पराविलोकित-परिमेलनानुपदमेव परास्त- प्रत्येकावस्थानावित्र,व्यत्यस्तचित्राविव विनिमयितजीविताविव, परस्परानुप्रविष्टाविय, व्यत्याससंपृक्ताविव,परिहवचैतन्याविव, विवर्जितनिखिलव्यापारौ विरहितविपयान्तरविवेकाविय, विस्मृवनिमेपो विकस्वरविस्मयरसोन्मेपो तावुभौ चिरमभूताम् | तदा वहिर्मण्डपचित्रवीक्षाथिलम्बिनाभ्येय विदूपमेण । पाणिस्फुरत्पत्रिक एप मन्त्री प्रतीक्षते निर्गममित्यवादि ॥१०॥ विलसदिति । सा परतः मुन्दरी विलसालसो मन्थर धारः प्रचारो येषां तः, प्रान्ते नेत्रप्रान्ते विस्तारेण शारैः कवुरितः, मुशीतरत्याह्लादकः, प्रसयः पुष्पं तदेव विशिसं यस्य स अमदेवस्तस्य दूतः, अक्षिपानचिता विपलब्धासीदित्यर्थः । मालिनी वृत्तम् ॥१०६॥ पारिसवेति।परिप्लवन यसरस्सरमदलोम्ति तस्य परिमेलनस्यानुसदमेव परास्तं प्रत्येकमन्योन्यमवस्थानं याभ्यां तो विस्तृतस्तस्थितिकाविति यावत् । म्यत्यस्तै चित्रे अन्योन्यं याभ्यां तो । सटमन्यत् । तदेति। तदा तस्मिन् काले बहिर्मण्डपस्व चित्राणां वाचायो विलम्बिना विदूषणाम्पत्य पाणी स्फुरन्ती पत्रिका यस्य स वादयो मन्त्री बहिनिंगमं प्रतीचते इत्येवमवादि। उपजातिप्राप्तम् ॥१.७ ।।

·राजकन्याचिन्तनम्] ( १३४ ) विज्ञापनाममात्यस्य विदूपकनिषेदिताम् । सावधानमिवाकर्य चलितुं समनीनहत् ॥ १०८॥ सन्नान्नेव तदनन्तरं तत्र तत्र मणिभित्तिचित्रविनिर्वति- तानि विचित्राण चण्डिकाचरित्राणि सस्मै सविस्मयाय दर्शयनिव, नवविलासरसोत्तरङ्गरपाङ्गैस्तामेव प्रेमानुकूला विलोकमानः, तया च सूचितनिजहृदयैक्यं विलोक्यमानः, सुचिरं विलम्ब्य माननीय प्रधानवचन मिति तेन सह भापमाण- स्ततो विनिर्गस्य प्रारद्वारवर्तिन्यास्तदीयधान्याः समीपे, तदशेष- वृत्तान्तविविदिपया, विदूपकमभिप्रायवेदिन विनिवेश्य, तत्ता- दशी तदङ्गसौन्दर्यलक्ष्मीमेव मुहुर्मुहुरुत्प्रेक्षमाणः, साकमनीकेन समासदत् सदनम् । आसाद्य मन्दिरमशेपनृपान प्रहित्य प्रागद्वार एव सदशप्रतिपत्तिपूर्वम् । अभ्यन्तरं नृपतिराविशति स सोऽयं फन्दपकोऽपि विपुलो हृदयं तदीयम् ॥ १०६ ।। विशापनामिति ।राजा विदूपकनिवेदिताममात्यस्य विज्ञापनों सावधान- मिवाकर्य चलितुं समनीनहत् सन्नद्धवान् । अनुष्टुव वृत्तम् ॥१८॥ सनहानिति।ससमन्नेव तदनन्तरं तत्र तत्र स्थाने स्थाने मणिभित्तिपु राजकन्या चित्र विनिर्वतितानि सम्पादितान्युत्कीर्णानि चण्डिकाया चम्यिकामा. चरित्राणि रारमै सपिलयाय दर्शयमिव सदनं समासदत् । स्पष्टमन्यत् । श्रासायेति । नृपतिर्गन्दिरं गृहमालायाशेषपान् प्रागदार एवं प्रहित्य विराग्याभ्यन्तरमन्त पुरं विराति स्म । इतो विपुलः कन्दर्पकोऽपि महामन्मयोऽपि पत्र मूले "मामालकोऽपी"तिपायेऽस्ति, यता मायालयो.

·( ११५ ) [राजकन्याचिन्तनम् नृपेन्दुरन्तःपुरकामिनीनां नीराजनामङ्गलमगयकान् ि। सन्तः पराधीनहदोऽपि सन्तः सदानुकूला हि समाभितेपु११० तत्र वृद्धपुरन्ध्रीणामाशीर्भिरभ्यहि वो नृपतिर्गर्भगृहशयने निपत्य समुत्ताम्यता चित्तेन रहसि चिन्तयति स्म विस्मयनीयम प्रतिस्पृहणीयम् अनुपमेयम् अमेयम् अचिन्तनीयम् अनास्ये. यम् अतिरमणीयं तदीयं रूपधेयम् । सहिष्णुताजिनिस्तपोभिः पयोधिकाच्याः फलिवं चिराय। तिरस्कृतश्रीविभवं यदस्यां स्त्रीरत्नमेताहशमप्युट्टीतम् ॥१११॥ सौन्दर्यसारसमवायचमत्कृवाङ्य- श्चन्द्राननाः कति न सन्ति वसुन्धरायाम् | नमस्मिांशमपि वा न भजन्त्यमुष्याः काचिद्विधेरियमहो ! करकौशलश्री: ॥११२॥ मोतिपाठः, मायां लुनातीति मायालयः कामदेवतस्य शम्बरारावित्वात् । शाम्बर्याश्च मायात्वादिति मूले ययाश्यितः पाठस्वलग्नत्वात्सरिहतस्तथापि चिन्तः । मा बालक, इति वा पाठः । तदाचं हृदयं विराति स्नेति । वसन्त- तिलकं वृतम् ॥१०॥ नृपेन्दुरिति । अन्तःपुरकामिनीनां नीराजनां नृपेन्दुरदरमपति स्वी- चचार । पराधीनचेतसोऽपि सन्तः सज्जनाः समाधिोपु सदा थनुकला एवं भवन्तीत्यर्यः । उपजातिच्छन्दः। शिष्टं सटम् ।।११।। सहिप्णुतेति । पयोधिाञ्न्याः घरण्याः सहिष्णुतासंजनितस्तपोभि- चिसाय चिरेण फलितम् । यत् निरस्कृत श्रीविमवताशं नीरलमस्या चनायामुदीतमुत्पन्नम् । उपजातिकृतम् ॥११॥ सौन्दर्येति । सौन्दर्यस्य सारस्तस समदायः समुश्ववेन चमत्कृता- न्यमानि यासां तास्तादृश्यश्चन्द्रमुस्यो दमुन्धरायां कति न सन्ति, अनेन ·राजकन्याचिन्तनम् ] ( १३६ ) प्रशंसा हंसानां परिभवनमस्या मृदुगतैः कटाक्षादाक्षेपः कमलवनलक्ष्म्याः परिपणः। घनानामानन्दः कवीरनिकुरम्यादरमतिः कचद्वन्द्वाभिन्दा कुशलपरिपाकः कुलगिरेः ।। ११३ ।। प्रतिपदवितीर्णशतपर्णपल्लवजातयोः पादयोः पयसिरह- किसलययोरुपमानमसमानम्, साधर्म्यकामनया सरसलति- काञ्चलसूचिकाशिखासु समासादिततपसामिव किसलयाना- मुपरिविरचितपरिहासभङ्गीनामगुलीनां सविलासदासरेखा एव नखरमयूखाः । विराजन्ते, तथापि ताः सर्वा मिलित्वाप्यमुध्याः नर्मस्मितस्यांशं लीलाइसितस्य. लेशमपि न भजन्ति तस्मादहो इयं विधेः काचिदनुपमैर करकौशलीः हस्खलापवपरिणतिरिति । वसन्ततिलक छन्दः।।११२।। प्रशंसति । अस्या मृदुगतैः परिभवनं हंसानां प्रशंसा, अस्याः फटा- हार कमलरनलक्ष्म्याः यक्षिपः परिपणो मूलधनम्, " नीवी परिपणे मूलधनमित्यमरः", कवरीणां निफरम्बात्कदम्बादनानामरमतिरवमानोऽ- प्यानन्द एव, एवमस्याः कुवन्दात्कुलगिरेनिन्दाऽपि फुशलपरिपाकः। इमे सर्वेऽपि तत्सादृश्याय स्पर्धमानास्तस्वरवमानना भजन्तो "वयं कथंचित् तस्य प्रतिपद्यतां तु प्राप्ता" इत्येतावतयारमानं पदुमन्यन्ते । शिखरिणी वृत्तम् ।।११३॥ प्रतिपदेति । प्रतिपदं वितीर्णानि शतपर्णानां पल्लवानां च जातानि सम्हा याभ्यां तयोः पादयोः कमलफिसलयद्वन्द्वनोपमानदानमयुजम् , पादयो- सत्पादकत्यात् । राजकन्याया नसराणां नसानो मयूखा दातयः सरसा या ललिकास्तायामचलानाममाएयेव एचिन वेधन्यला शिखामु समामादित तपो यस्तयां किमलयानामुपरि विरचिता परिहासमनिरपहासप्रकारो याभि. तासामालीना सपिलासदासरेखा एव । सरमन्यत् । ।

·( १३७ ) [राजकन्याचिन्तनम् शम्बरारातिशाम्बर्याः सम्प्रदायय॑धायि सा । अदृश्यता कथं नो चेदाधिर्भपति गुल्फयोः ॥११४|| शृङ्गारराजजयकाहललालनीय- जोपमानकुतुकी नवशालिगुल्मः । आसीत्तुपावृतफलः परिपाककाले घोडामधोमुखतया विवृणोति चायम् ।।११५॥ सम्भावयन्ती सततं वदूरुस्तम्भादपायं किल राजरम्भा । पुटच्छलानेककवाटमध्यलीनापि नो जातु जहाति कम्पम् ११६ परचक्रमखिलमाक्रम्य नियतमन्योन्याभिलपितान्यूना- भोगसमुन्नत्योरारोहवत्तोरुयोरन्तरा किमिति न शून्यता- शम्यरेति । शम्बरारात: कामस्य शाम्बर्याः मायायाः संप्रदायः सा नो चदन्यथा गुल्फयोरदृश्यता कथमाविर्भवति। अनु- प्दु वृत्तम् ॥११४॥ हारेति । कार एव राजा तस्य यो जयकाहतस्तेन सालनीयोपमेया (काइलरचरणायुधशब्दमाप्रेऽपि पुंग्लिनस्निपु शुष्के मृशे खले) (काहलो घाद्यभेदो पेशादिसदृशा मुसाध्मानीयः) या गद्धा तस्या उपमान कुतुबी,नवशालिगुल्मः ('गुरमः सेनापभिदाः सैन्यरतणरुग्भिदोः स्तम्वेचेति मेदिनी)नूतनः शालि- स्तम्यः परिपाककाले फलप्राप्तिकाले तुपातफल पासीत् । अधोमुरातया चार्य पीडां विरोति प्रकटीकरोतीति। वसन्ततिलके गृत्तम् ॥ ११॥ सम्माययन्तीति। सततं तपस्तम्भादपायं संभावयन्ती किन राज- रम्मा राजकदली पुटच्चलेन निःसारदलोत्करन्याजेन यान्यनेकानि काटानि वेषां मध्ये लीनापि ज्ञातु कर्मन जहातिन परित्यजतीति। उपजातियत्तम् । परचति । परचकमखिलमाक्रम्य नियतं नियमेनान्योन्यमभि. लपिताऽन्यूना पामोगत्य परिपूर्णतायाः समुन्नतिर्याभ्यां तयोरारोहरचोहयो- व्यपायि समुदपाद्यत, ·राजकन्याचिन्तनम्] ( १३८ ) मध्यभुवि विद्योतताम्, गन्दाहकन्दर्पयोर्गाभूदिह समानाधि- करण्यजन्यं जन्यमिति तारुण्यारम्भेन तदुभयावलम्यतया निपातिता सीमाविभागसूत्ररेखेव रोममालिका, श्रत एव तयो- रन्योन्य सामान्य प्राधान्यम् । निराकृतं नीररुहं मुखाजादम्यु प्रविश्यानियतप्रसन्नम् । वरं नवाधोवसतिर्ममेति रेखाच्छलात्तत्पद एव लीनम् ।।११७॥ आश्रित्य शश्वदभिवृद्धिकृते मुखत्वं पूर्णामृतांशुमभिवीक्ष्य भुवं स्पृशन्तम् । अर्धेन्दुरप्यलिकतामभजत् किमस्या मार्गो महत्महत एव ततोखिलानाम् ।। ११८ ।। जघनस्तनद्वन्द्वयोरन्तरा किमिति शुन्यता न विद्योतताम् । हस्तिनायुद्धयमानयो. मध्ये लघुवृक्षाणामिव दशा को चहेत् । मन्दाक्षं लज्जा ( 'मन्दा लोसपा लज्जे'त्यमरः )। कन्दर्पश्च वदेतयोर्मध्ये समानाधिकरणजन्यमेक- स्थाननिवासजन्यं जन्य युद्धं गाभूदितिदेतोस्तारुण्यारम्गसमाजा तदुभया- लम्बिनी सीमाविभागसूचरसेव रोममालिका निपातिता । लज्जायाः हृद्यव- स्थानात , कन्दर्पस्य च जघनस्थितिकत्वात् । स्पष्टमवशिष्टम् । निराकृतमिति । मुखाम्जान्नीररहं निराकृतमिति लज्जाधिक्येन तदम्बुनि प्रविष्टम् । तत्र प्रविश्यापि नियमेन प्रसन्नं नाभूत् । तामप्रसन्नता- मपनिनीपुः शत्रुमेव शरण्यं शरणमाललम्चे, तदाह-मम तवाधीयसतिरेव दरमिति रेखाच्छलात्तत्पद एव लीनमिति । उपजातिवृत्तम् ॥११॥ श्राथित्येति । शवदमिद्धिकृतेऽस्या राजकन्यायाः मुखत्वमाश्रित्ये. तन्मुखस्य सर्वदेव वर्धमानत्वात् इयविरहितत्वाच भुवं रएशन्तं पूर्णमम्. ताशुं सुधांशुमभिवीक्ष्य, गडलिकाप्रवाहन्यायेनार्धन्दुरपि किमस्या अलि. पता ललाटरूपतामभजत् । पूर्णेन कृते फर्मणि न्यूनस्य निष्प्रतिघं प्रवृत्तेस्त.

·( १३६ ) [राजकन्याचिन्तनम् वलक्षवर-कटाक्ष-कान्ति-सन्दर्शित-मन्दाकिनी-लहरि- सन्दोहस्य, विभ्रम-स्पन्दन-मान-निवर्तितानल्प-कन्दपस्य नयनद्वन्द्वस्य पुरस्तादम्बु-प्रहित-सम्भृत-जीवनानां शम्बरारि- ध्वजाम्बरैकदेशविलम्विनां शफराणां स्मरणमपि न सान्प्रतम् । निज-गर्भ-देश-प्रवेशिनां कुशेशयानामुपरि कोपाभिनिवेश. मपनिनीपुश्चरणयोः सदेश-देशमुपगन्तुमिव प्रकाशितायति- श्वाजनि केशपाशः। किं बहुना- प्रारभ्य जन्मदिनमम्बुजसम्भवो यद् अभ्यस्तवानखिलयोवतसर्गशिल्पम् । प्रादर्शयन्मृगशीह समस्तलोक- प्रख्यापनाय वदिदं फलितं चिराय ॥ ११६॥ दर्यान्तरन्यासेनाह-नखिलानां कृते महाद्धेः प्रहनोऽभ्यस्त एव मार्ग: साधीयानिति ॥११॥ पलक्षतरेति । टपरितनसंदर्भस्वायमाशयः । श्वस्या नयनगुग्मस्य पुरः रामरामकरीणामुपमानार्य फर्फरायिठानि तेषां मन्मघवनकदेशस्थवादस्या- पतुपोश्च कन्दर्पसहस्रम्य चणेन जनकत्वात्। एवं शफराणां जलायत्तजीवन- स्वात् अस्यायनपोरच मन्दाकिनील हरिसन्दोहसम्पादकत्यानितरां साम्यं न संजाघटीतीति । निजेति । निजस्य केशपाशस्य गर्ने प्रशिनां कृतानधिद्यारचेयानां करोरायानागुपरि कोपाभिनिवेशनपनिनोपुश्चरणयोः सदेशं देशंमावसपमुर- गन्तुमिव प्रशितायतिः केयपाशोऽजनिटेत्ययः । प्रारम्यति । स्वजन्मदिनाझरम चतुराननोऽचितत्व यौवनस्य युस्तीसमूहस्य सर्ग निर्माणे शिव चानुर्वमभ्यस्ववान्, समस्वतार प्रया- ·विदूपकवचनानि] ( १४. ) पुनःपुनरिन्दुवदनायाः सौन्दर्यलहरीमयगाहमानोऽपि अविरहितविरहमहोष्मा महीपतिर्विदूपकागमनम् अनन्यकार्य: प्रत्यपालयत् । तदनु विदूषकः समागस्य शयन-गृह-बहिर- वर्ती पार्थिय-नयन-स्पन्दन-संज्ञा-विज्ञात-निजागमनतया सरभ- सोपाश्रित तदीयपावों 'विचारितं वा तदिति विरचितानुयोगः रानैरगादीत् देव ! चन्द्रिकायामेव चकोरस्याभियोगः, यदेपा समस्त-सामन्त-वसुन्धरा-रमण-शेखरान्तराल-विशुद्ध-चरणार- विन्दस्य, दिवस-बान्धव-कुल धुरन्धरस्य, सकलमहींपुरन्दरस देवचन्दिरस्य सुशीलान्यवाय-सुभग-शुभ-गुणावलम्बिकायां पाम्बिकायां नीहारमहीधरस्य मेनायां हैमवतीव समुदितवती सततविरचितानेकदानयोः,असाधारण-भुजापदानयोः, अखिल लोक-कृत-बहुमानयोः, तिरुमल-राजाभिधानयोः, उभयोः प्रधानयोरवरजा वरदाम्बिकाभिधाना वरवर्णिनी । वर्णनीय-विचित्रतर-पचित्र-चरित्रा वर-प्रसाधनाभिधान- पनाय च तदिद मृगद्दशि प्रादर्शयदिदं च शिसमिद कन्यायां चिराय चिरात्मलित राफलमजनिटेति । वसन्ततिलकं वृत्तम् । पुनरिति । करिवद्विचारितन्तदितिराज्ञा कल्पितप्रश्नम्याजेन विदू- पकः पृयः सस्तदभ्यर्ण सतूर्णमुपत्याचचने-एतेन पुनरित्यारभ्यागादीदित्यन्त व्याख्यातम् । सामन्ताश्च ते वमुन्धरारमणा राजान इति ते तेयुपूजितचरणस्य सकलमहीपुरन्दरस्य भार्यायो अपाम्बिकायां नीहारमहीधरो हिमालयस्तस्य भेनायो हेमवतीव पार्वतीय समुत्पन्ना वरदाम्विका नामिका चालिया (परमन्यत् । एततं विरचितान्यनेकान्यपदानानि वृत्त कर्माणि याभ्या तयोः, ·( १४१) [विदूषकवचनानि नव-साधनाय गौरीवनं नाम सपोषनगुपगतवती । तदन्तरा मूर्तिमन्तं कन्दर्पमिव भवन्तमभिवीक्ष्य तत्क्षण-विसृत्वर- सात्त्विका पर-तन्त्र-निखिलेन्द्रिया व्यस्मरदात्मानम् । अन- न्तरम् अभ्यन्तयत् वहिनिर्गतवति मववि निसर्गधीरापि निर- गेलहृदयोत्कलिकानिरुद्धचिचयविनिवृत्त कल्पा समाप्य गौर्याः सपर्याम् , एत्य च क गन्वव्यम् कुत्र तिष्ठामि किं करोमि किमिव साम्प्रतमिति किमपि न जानाना वासनयेव केवलं परिसरवर्तिनीभिः सखीभिः सममाभापमाणा शनैर्निजागार- मगात अहं तु तदनु वदन्तिकचरीणां परिचारिकाणाम् अन्योन्य वचनभनिभिरभिलापानुपङ्गमस्या विश्वस्य भनवे नियेद- यितुमागमम् । तवैव योग्या धरणीन्द्रचन्द्र ! गुणान्यवायाऽनुगुणा पुरन्ध्री। अनुग्रहेण प्रणयेन वास्या गृहाण पाणि किमहो विलम्बः १२० शंखोदारगला निशावरमुखी नीलाल का कच्छपा- काराद्धिर्मकराकजीवनकलाकुन्दाच्छदन्तावली । तिरुमलेतिराजेति च नामद्वयम् । अवरजाऽनुजा 1 वर्णनीय विचित्रतरं पवित्र च चरित्रं यस्याः सा, पिसतरं विश्मरं सात्त्विक साविकमावो रोमाचकम्श- दिर्यस्याः सा, परतन्त्राणि निखिलानौन्द्रियाणि यस्याः सा । उत्कलिका उत्कएर, वियस्य विद्यासं लेत्यर्थः । सरमन्यत् । वति। हे घरणीन्द्राणां मध्ये चन्द्र ! तब गुगल्वायेन चानुगुणानु. कूला पुरन्धी कुटुम्बिनी। स्पटमन्यत् ॥१२॥ गंधेति। सा दीपांचीललना, शंख एव उदारो गलो यस्याः सा,निगाया वरो पवरचन्द्रद्वन्मुसं यस्याः सा, नीता अलका यस्याः सा, कच्च- ·राजदशावर्णनम् ] ( १४२) दीर्घाक्षी गणनीयसद्गुणमहापद्मा मुकुन्दादरा यत्रास्ते वरदाम्बिका नव निधीस्तत्र स्थितान्मन्महे ॥१२१ इति तदीय-वचन-श्रवण-द्विगुणोपचीयमान-मानस- लालसः,केन सह विचारयामि, के पुनरुपायाः, कस्य गुखा- दिदं साधनीयमिति चिन्तापरतन्त्रो वहिः कदाचित् औडव- पाडवादिभेदातुरस्वर-ग्राम विशष-मूछना-प्रपञ्चक-षिपञ्ची- समन्वित-गानाकर्णनया, कदाचन नवनवरसौत्सुक्येन नाटक- नव्य-काव्य-निरवद्य-गद्य-गद्य-पद्यापथिक-विद्वत्कवि-जन-सरस- कविता-प्रसङ्गेन, कदाचन मनु-मुख-प्रणीत-नीति-सरणि- निर्णाति-परतन्त्र-मन्त्रिवर-तन्तन्यमान-मन्त्रविचारेण, कथञ्चन दिवसानतिवाहितवान् । अथ सा पुनरागत्य भवनम्, अनाभापमाणा सखीजनम्, अनवेक्षमाणा परिचारिकायर्गम्, प्रशुश्रूपमाणा गुरून, अव- पाकाराङ्घ्रिः, मकराद्वस्य कामस्य जीवनकला, घुन्दाच्छदन्तावली, गण- नीयः सद्गुणानां महापद्मः संख्याविशेषो यस्याः सा, मुकुन्दे श्रादरी यस्यास्तादृशी च यत्राऽस्ते तत्र नव निधीन स्थितान् मन्महे । अत्र श्लेषण नवापि निधयोऽस्यामारोपिता कन्यायाम् । “महापमच पाश्च शटो मकर- कच्छपी, मुकुन्दकुन्दनीलाश्च सर्वश्च निधयो नव"ति । मुदालशारोऽय. मित्यत्र 'महापद्म'शब्देन 'पद्म'नामा निधिरपि प्रायः । 'निशावर' पदे 'वर' शब्दस्य 'सर्व'पर्यायवाच्च निधीना नवलं संगमनीयम् । स्वतन्त्र. पाटान्तरकल्पनं तु न न्याय्यम् । शार्दूलविक्रीडित छन्दः ॥१२॥ प्रतीति। सर्व विशदम । रोडव-पापाण्यो स्वरभेदाविति च । अथेति । सन्दर्भोऽयं निगदनीतार्थः, विशेषस्तु थप्रणयन्ती भयादयन्ती।

·( १४३ ) [राजकन्यादशावर्णनम् न्दमाना कलशोदयकुलदैवतम् , अप्रणयन्ती वीणाम् , अना- लापयन्ती सारङ्गान्, अनुलापयन्ती हरिणीम् , अनयन्वी यहिणम्, अनुदाइयन्ती कृत्रिमपुत्रिकाम्, असंयोजयन्ती हंसमिथुनम, अनध्यापयन्ती राजकीरम् , विसर्जितमज्जना, सैरन्ध्रकानुरोधादविरत-विश्लथ-कैश्य-समीकरण-विचारा, विकल-सकल-परिचारिका, विमुखीकृताखिलसखीजना, विस्मृतानुरूपव्यापारा, दिक्षु निक्षिप्तनिजेक्षणमयनीक्षिदागमन- मेव समुत्क्षिप्तगुखमुत्प्रेक्षमाणा, तदीयनामश्रवणकामनया दामोदरसामानि सामोदमसकृद् वादयन्त्री,स एव मम प्राणसम इति तमेव गायन्ती, तेन सह रहसि रिरंसमाना, तस्मै विश्रा- गितहृदया,प्तस्मादेव जीवितुमिच्छन्ती, तस्य दास्यमेव अजन- माकाङ्क्षन्ती, तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितप्रणया सहजावयवसौकु- मानिर्जित्तनिजायुधत्तया कोरकिताधिकत्तरकोपेनेष कुसुम- चापेन साटोपमावेदितहृदयवापातिशया भूपालकुमारिका चेत. सीतिचिन्तां चिरन्तनीमतानीत् । दामोदरस्य विष्णोरच्युतस्य सामानि"अच्युतम स्याक्षितमसी"त्यादिसाना गेयान् तन्त्रान् सामोद सहर्ष मुहुर्वादयन्ती । स एवं'त्यारभ्य तस्मिन्नि' त्यन्तं सच्छब्दस्य सासु विभकिपु रूपाणि निर्दिश्य तस्याः सर्वात्मना राजनि विनियोगः कवयिच्या प्रदर्शितः । सैरन्ध्रका सैरन्ध्रौ । सा च "चतुःषष्टि. कलाभिज्ञा शीलरूपादिसेविनी । प्रसाधनोपचारशा सैरन्ध्री परिकार्तित"युक्त- लक्षणवती । केश्य केशममूहः "केशारवाभ्यां यदावन्यतरस्यामि"ति यनि रूपम् । कोरकितः प्रशुद्धः ।

·राजकन्यादशायर्णनम्] ( १४४ ) किमित्युपागां गृहमम्बिकाया किमर्थमारब्धमिदं प्रतं पा । केनाक्षिलक्षीकृत एप भूः किमर्थमासक्तमिदं मनो या ॥१२२॥ क वा स महानुभावः कूलकप-गुण-गणानुरूप-रूप-लील: क्षोणीपालः,कुत्राहम् अप्रवर्तित-निरत्यय-सुकृत-पालिका,पालिका, क घा मम तदोपयिक रामणीयकम् , क वा वादशस्य तस्य समागमाभ्युपायः सर्वथा सम्प्रति परित्राणाय शरणमन्यं न जानामि । एपु स्थारनुपु धैर्यपादपमहो मूलात्समुन्मूलय- त्युत्कण्ठा, हृदयं वियोगदहनज्वालैः परं तप्यते । तस्येमे विदितास्तथापि न गतास्वस्यान्तिक द्रोहिण: प्राणा एव तथाविधाः प्रतिभटा बाणा न मे मान्मथाः१२३ त्यतं शीलमुपक्षित गुरुकुलं लज्जा समुद्वासिता निन्धं मत्सदृशां पुरः श्रुतिकटु श्रोतव्यमासीद्वचः । फिमिति । स्पटम् । उपेन्द्रवजा वृत्तम् ॥१२२॥ क वेति । कुलपगुणगणस्य जनस्यानुरूप रूपलीले यस्य सः । श्रप्र. वर्तितमनारब्धं यन्निरत्ययं निर्वाध सुकृतं तस्य पालिका बालिका स्पष्टमन्यत् । एप्यिति । अहो एषु प्राणेषु स्थास्नुषु स्थितिशीलेषु सत्सु उत्कराठा की धैर्यपादपं मूलासमुन्मूलयति, हृदयं च वियोगदहनमालेः परमत्यन्तं यया स्यात्तथा तप्यते दन्दह्यते, इमे ये प्रायास्तस्य विदितास्तं जानन्ति तथापि तस्यान्तिकं गताः, तस्मादिमे प्राणा एव द्रोहिणः शत्रवः सन्ति, मान्मथा याणास्तु तथाविधा द्रोहिणो द्रोहकारिणः प्रतिभटा विरोधिनोन यन्ति । शार्दूलविक्रीडितम् ॥१२३॥ त्यसमिति । परम् , विशेषस्तु-समुद्रासिता दूरीकृता । मत्सरशाम् भारमसमाना सीना पुरो निन् श्रुतिकटुवचः पासष्यमासीभातम् ।

·(१४५ ) [राजकन्यादशावर्णनम् दोपश्च प्रकटीकृतः प्रियतमेप्येतत्कृते शात्रवाः प्राणा एव तथाविधाः प्रविभटा वाणा न मे मान्मथाः १२४ इन्दीवराक्षीमिति चिन्तयन्ती सन्दीपिताङ्गशयने लुठन्तीम् । सखीसमाजस्सहदुःखसौख्यः सन्तापहेतुं शकरपृच्छत् ।। १२५ ।। ताभिः सानुरोधमनुवध्यमाना शालीनतया कथं कथं चचलनयना 'गौरीपने वस्य विश्वम्भरापतेर्दर्शनात्प्रभृति कर्म किमपि किञ्चिदुदश्चति स्म, पाञ्चल्पमिदं वारयितुम न पारयामि, समुचितमितः परं भवतीभिरेय निवारणीयामिति निश्चयमेव समुचरन्ती सैरन्धीभिः समं सत्वरमभिवर्चमानं सोविदल्लं समई कमप्यद्राक्षीत् | श्रापृष्टः स च प्रहृष्टमनाः विसष्टमाचष्ट समस्तभुवनसानाज्यलक्ष्मीस्वयंवरपतिनरसिंह- नृपाल कुमारेण अच्युतमहारायेण अत्रभवती प्रार्थयमानेन सामात्यपुरोहितमुखानुयुक्तो तघ भ्रातरौ सादरान्तरङ्गव्यखक- मुखप्रसादभङ्गिक वयेत्यङ्गीकृत्य तदात्व एव प्रशस्तमुहूर्वतया प्रादिणुतां भवती प्रसाधयितुमेताः सपुरन्ध्रौः सैरन्धीस्वदन्न. भवती सत्वरमुद्युत प्रसाधनाय । प्रियवमेधी कोरहदयत्यादिरूपी दीपः प्रकटीकृतस्त: मम प्राणाः शत्रवः, मान्मया याणासु प्रतिभा विरोधिनो न सन्तीति। शार्दूलविक्रीडितम्।। १२४॥ इन्दीवरेति । पद्यमिदं विगतकालिन्यानचं हयमिति। उपजाति वृत्तमा२५ ताभिरिति । कथं यं कथचिदित्यमः, अस्य चन्चलनयनत्यनेना- १६ ·राजकन्यामण्डनम्] ( १४६ ) इत्येतदीयैरनधर्वचोभिरनम्धुवाहामृतवर्षतुल्यैः । सख्यस्सहर्ष सहसा मृगाती विभूप्य शश्वत् कुतुकादपश्यन् १२६ तदनु मेदिनीपतिः प्रमोदभर-सान्द्र-मन्त्रि-पुरोहित-सादर- वचन-विहित-बहुतरोत्साहः, सहज-सौन्दर्य-गुणालङ्करणऽपि मङ्गलाचरण-समुचितविविधालङ्कारित-शृङ्गारितः, विस्तृत-विचित्र-परिस्तोम-प्रशस्त-जय-इस्ति-स्कन्धभाग- सुस्थित-मणिमय-भद्रासन-मध्यमध्यासीन: प्रथम-महीधर- विशङ्कट-शृङ्ग-पर्यव-सङ्गवम्, पर्व-शर्वरी-सार्वभौममनुकुर्वन् , क्रमेय विमानचर-खेचरी-निकर-निराकरण-निपुण-यहुमकार- न्वयः । किमप्यनिर्वचनीय कर्म किया किञ्चिदनिर्वचनीयप्रकारेणोदञ्चति स्मत्यर्थः । थभिवर्तमानमागच्छन्तम् , सविदमः कञ्चुकी थन्तःपुरचरी वृक्षः मितिः रचना । प्रसाधनम् अलधारयोजनम् । समन्यत् । इतीति । एतदोवैरनपैरनम्युवाहामृततुल्यवः थनम्वुवाई मेपैर्विना. भूतं यक्ष्मृतवर्ष सुधाधारासंपातस्ततुत्य चोभिः सोविदलोदारत: सहर्ष हर्ष. निर्भरा: सरूयः सहसा युगपदेय मगादी विभूष्य फुनुकातदनुपमसौन्दर्य- पांचरापारवश्यासामपश्यन्निनि । उपजातितम् ॥१२६॥ तदन्यति । तदन महीपतिः प्रमोदभरण सान्द्रमन्त्रिभिः पुरोहित पादरपयनेविहितः सम्पादितो बहुतरो महावसाहो यरपरा तारराः सन् वाभाविक गुन्दरतागुणेनालारण सत्यपि मङ्गलाचरणस्य मालयिधः समु- चितविविधरतशरितरला गरितः सन् । विस्मृतेति । पिस्तृतो विचित्रः परिगोमः पुपो यस्मिन् सादराः प्रशसथ यो जयदती जपाप्रास्ताय रकममागे गस्थितरयास्तिस्य मलिगयस्य भासनस्य सम्पमध्यासीनः सन् , प्रथममहापरस्योदयारसस्य TRUE विशाल शिखरमेव परिसर स्थित परीक्षार्षभीमें पानिशान, कमेण रिमानपयों याः रोपों पाहनाला ·( १४७ ) [राजकन्यापरिणयः शृङ्गारित स्थल-स्यन्दनोपरि-मञ्चकान्तर-प्रवृत्त-नृत्त-मत्त- फाशिनीजन-समुत्तेजिवाम् ,अम्भोजलोचना-चरण-मयूख-रेखा-तर. नयमाण-मौक्तिक-रङ्गबल्लीकाम्, वलभि-खचिव-मणि-गण- प्रभा-पुनरुक्क-चन्दन-दामाभिरामाम् , गवानान्तर्गत कामिनी. कटाक्ष-बीक्षा-मध्यतया निर्धारणीय-कुपतय-दाम-समाज-पद्म- राग-मणि-सझ-प्रभावितायमान-वितानाम् , अनतिरमणीयाम् , राजवीथिमवगाहमानः, व्यत्यस्ताभरण-विन्यसनम्, विग- लित-नीवि-विनिवेश-कौशेयम्, विनस्त-केशहस्तम्, विवर्जि- वान्य-करणीयम्, विजृम्भमाणोत्कलिकम, विवतमान-विलो- चन-पितक, वलमानाभिः पौरविलासिनीभिरभिवोभिलोक्य. मानो विस्तारित-विविध-वस्तु-जातम् , विरचिव-कुसुमोपहारम्, विलसमान-पासना-धूपम् , विविधालङ्कार-विचित्रितम् , अति. मात्र-रमणीयम् , समासदत्सम्बन्धिगृहम् । निकरस्य निराकरणे निपुणो यो बहुप्रकारेण जारिते स्थले स्पन्दनस्योपरि समारोक्तिस्य मञ्चकस्यान्तरे प्रवृत्तं प्रारब्ध नृतं येन स मत्तकाशिनीजना विलासिनीगणस्तेन समुत्तेजिताम् (वीथिविशेषणमिदम् ), अम्भोजलोचनाः दीर्घायस्तासां चरणानां मयूखोखास्ताभिस्वरयमाणा विस्फुरन्त्यो मौक्तिकरण पल्ल्यो यत्र वीयौ ताम् , पतमिखचिताः जाटता निविता ये मशिगणास्तेषां प्रमामिः पुनरुतं यच्चन्दनदाम मलयजमाला तेनाभिरामाम् ,गवानान्तर्गतानां कामिनीनां फटाक्षर्या वीक्षा तासां मध्यं तस्य भाववत्ता वया, निधारशीयो मध्ये स्वीकरणीयो कुवलपदाम्नां समाजो येषां ताशा ये पनरागमणयस्तै. विरचितं यत्सम तस्य या प्रभा तया वितायमानो वितानो यन ताम्, पमरागमणिसमप्रभावितानपु कामिनीनीलम्यानच्छटा वर्तुलनलिदामपुमायरता प्राचीपटशितिभावः। नास्ति प्रतिरमणीयो यस्यास्ताम्, शेयं कौयाधी- ·" मधुमासवर्णनम् ] प्रविश्य तस्मिन्प्रमना नृपाल- स्तो राजकन्यां विधिनोपयम्य । श्रियं पयोधेरिव शेषशायी समानयत्तां सदनं स्वकीयम् ।। १२७ ।। पट्टाभिपेकमहिपोपदमप्यमुप्यै दत्त्वाधिकप्रणयदर्शित कौतुकश्रीः । क्षोणीपतिस्सह तयान्यभवत्समस्तान् विख्यातरागसुभगान् विपयोपभोगार ॥१२८॥ अम्भोजभाजनभृतान्यलिनीलरना- न्यादाय साञ्जलिरनोकहमञ्जरीभिः । निस्सीमविभ्रमरसं नृपसार्यभौम- मासेवितुं समुदभूदधिभूतूिनाम् ॥ १२६ ।। वस्त्रम् । केशहतः केशकलापः। विवलमान स्फुरतो विलोचनानां कम्पितं यम तथथा। स्य.सथा, विजम्भिता उत्कलिका उत्कएठा यत्र तत् (संयन्धिहम् ) पलमानामिः शिषपदामिः । गुगमवशिष्टम् । प्रविश्यति । मुगमम् । उपमानविषये इदं योध्यं यथा पयोधः साशात शेषशाप्यनन्तपर्यध्यायी विष्णुः स्वं सदनं धियं समानयत्व पोऽपिसावसदन समानयदिति। उपजाति मन्दः ॥१२॥ पहेति । शमिकमहिमापदं प्रधानमहितीपदमप्यमुष्य दवा तदनन्तर- मधिमापन दर्शिता तुकधी: वैन साररा: पोणीपतिः तया सह समस्वान् एगबहुलान् गोगानभुसति राम् । वसन्ततिलकम् ॥९॥ यम्माजले । धम्मोजाग्येव भाजनानि पात्राण तत्र मृतानि स्थापित বিকাল্পনি মানামানি বা গুগলঃ लिपुर, नितीगो विभने पिसारी सोनुरागी यरस ६ नृपसागोई यक.

·( १४६ ) [ मधुमासवर्णनम् अय कदाचिदालवालवलयमादिमरसाङ्कुराणाम् , अमि- नवविलासोपदेशदेशिको हरिणलोचनानाम् , अभिरूप्यकरण- कमलमुरनोकहानाम् , अक्षराभ्यासवासरमलिकुमारकाणम् , उत्सवदिवसः पुष्पितलतिकानाम् ,अलीकनिदायः प्रचुरपराग- पाटलानाम् , प्रसूतिमासः पवनपृथुकानाम् , कुहनाधनागमो मकरन्दवाहिनीनाम्, आहोपुरुपिकारम्भः शम्बरशासनस्य प्रपश्चितसकलजगदुल्लासो मधुमासः प्रादुरासीत् । चिरकालविरहमसहमानेनेव स्वयमपि तनिमानमवलम्ब- मानेन मलयपवमानेन समालिङ्गयमाना लविकाङ्गना व्याघूत- पलाशराशयो व्याहुरिव विरहपाण्डिमानम् । अभिनवपत्रान्त- रेषु चैत्रसमयलेखन परिलिखिता इव परिसर-किसलय- पतिनं समाजमा विवस्तूनामधिभूः सम्राट् वसन्त ऋतुः (चैत्रमासः) समुदभूताविरभवत् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।।१२६।। अथेति । देशिकः उपदेश, गुरुः । हरिणलोचना वामाः, हरियाना लोचनानि च। पुष्पिताः पुष्पबत्यो रजस्वलाश्च, अलोकनिदाघः प्रचुरपराग. पाटलानाम् , वास्तविरनिदाप धूलिसंवलितस्योप्नरः संतापस च सत्त्वा. दत्य केवलपरामबहुलस्य चैत्रमासस्थालोरनिदापचम् । पवनपयुधः पात. पायकः मकरन्दवाहिनीनां कृते कुइनायनागमः, कुदनया दम्मचर्ययाऽजास्त- विश्वया पनागमः। ये मासिमकान्दयगुलबर्षे सत्यपि वास्तविवर्षाचत- सामावान् । थाहोपुरपिका पदोपुस्योऽहमिति माव चाहोपुरुपियननो पन्यम्मन्यता "माहोपुरुषि दर्षाचा स्पात संभावनाऽन्मनि" इत्यमरः । स्टमन्यद। चिरकालेति । तनिनानम् आर्यम् । पाएनजीसमोचनय्याजेन विरहारिदमानं चनमा मिति:वा म्पजहरिष । चैनसमय एव लेयरन्तेन ·मधुमासघर्णनम् ] ( १५० ) गृहयालु-कोकिल-कालिम-मालिकाञ्जन-शयलिता बकुल-वर्णावली अवलोकयन् , निरन्तरं तन्तन्यमान-झकार-निनद-प्रपञ्चापदे- शेनेव चञ्चरीकसञ्चयो व्यञ्जयति स्म पञ्चशर-निगम-पठन- परिपाटीम् , सन्तत-मलय-तटान्तर-चन्दनामोद-मेदस्विनि समीरणतरुणे मन्दमुपवनमन्दिरसीमनि तरलयति म - मजरी-कुचासङ्ग-मधुकर-मालिकोत्तरासङ्गम् , अङ्कुरित- मकरन्द-धर्म-विन्दु-सन्दोहम्,अवलम्बित-कम्प-संबाधं माधवी- लता वालिकया कुसुमपरागव्याजादराजन्त परिसर-विटप- प्रवाल-दीपिकोपरि-विकीर्ण-परिशीर्ण-चूर्ण-मुष्टयः । लिखिता इस परिसरकिसलयाना पर्यन्तभूतिपल्लवानां गृहयालको प्रहीतारो ये फोकिलास्तेषां कालिममालिकैवाअन मषी तेन शवलितानि पकुलस्य मुऊलान्येव वर्णावल्यस्ता अवलोकयन् ,निरन्तरं तन्तन्यमानो यो महारनिनद- प्रपयस्तस्यापदेशन व्याजेन,यञ्चरीकसम्चयो भ्रमरसमूह,पञ्चशरकृतनिगमस्य पठमपरिपार्टी व्यञ्जयति स्म बोधयति स्म अन्योऽपि धोत्रियो वेदगुभैरवीते पनाएमालम्ब्य दखे तथैव किमलयरूपपत्रसंचयमादाय चचरीका अपि वेदपाठनकारितिभावः । सन्ततमलयपर्वततटस्यान्तरे यरचन्दनामोदलेन मेदखिनि नियिट, समीरण एष तरुण युवा तस्मिन् , मन्दं मन्दमुपवनमेव मन्दिरं गृहं तस्य सोमनि देश,मजयो मार्य एवं फुचास्तत्रासको निधानं यस्य ताशो मधुकरमालिकास्प उत्तरारातः कुचावरणोपयलं संतरल पत्यपनयति राति, माधवी पासन्तीसनेव वालियतया, परिसर उद्यानप्रान्ते में विपाः शापिसासारिमारासेपुये प्रवाला नवपल्लवास एवं दीपिका सहीपाः (स्त्री स्थान काचिन्तस्यादिषिपाउपपये यदि स्यमरः) तासामुरि तन्निर्वापखा विपर्णाः प्रतिष परिशीर्णः परिक्षतितारपूर्णमुटयः पुण्मपरागम्याजदराजन्त । माघालतावाला पूर्णरित्रपाले काररय. भूदिनिमियाविरोषनाह-मारितो मकरन्द एर पकिन्सन्दोहो यत्र ·( १५१ ) [मधुमासवर्णनम् आकुञ्चितासमभिरामदलानुबन्ध- मारामसीम्नि नकिंशुक्रमञ्चति स्म । पान्याघनापनपयोधरशैलशृङ्ग- सहनादनुशस्त्रमिवातिफुण्ठम् ॥ १३०॥ उच्चरुन्नमिवाममल्पवितवं पक्षद्वयं बन्धुरं विभ्राणो रसिकोऽविशन्मधुकरो यद्गमम्मोहः । नित्यं पालयवा द्विपत्रितमहो शृङ्गारवीज निजं वत्प्रायः सरसालवालवलये पुष्पेषुणा रोपितम्॥१३॥ अमगर-मधुर-मवार-रव-बाद-जात-पाटवाः,तरुणोपवन- भवनेषु समुल्लसित-पल्लव-पटल-प्रकटिव-परस्परानुराग-भरितानां तत्तया अवलम्बितच यः कम्मस्तस्य संबाधो निविडता यत्र तत्तया । एतेन सात्विकभावोदयो व्यञ्जितः । श्राकुञ्चितेति । श्रारामसोम्नि उद्यानप्रान्तदेश श्राकृमितमप्रमप्रभागो यस्य वत्, अभिरामो दतानुबन्धः पत्रसंवन्यो यत्र तत्तदरी नवोदतक्निक पुष्पं पान्यायाः पान्यमार्यायाः पीवरत्वान्मांसतावाच घनाघनावतिनिविदो यो पयोधरी सविन शैली तयोः गृहसंपदनादतिकुण्ठमनोः कन्दर्पस्य शत- मिवाचति स्म शोमो स्मेति । वसन्ततितकम् ॥१३॥ उच्चैरिति । उसममितमपं यस्य तत्ता, अवविततं यन्धुरं च च पपद्वयं विधारयो रसिपो रखतोलुपो मधुकरोऽम्भोरहोऽम्युजम्मनो गर्भ. मन्तरालमविशदगच्छन्दत् तन्नित्यं पातयता पुभेपुणा द्विपवितं समुदिन- परदय निमारस्य बीज सरसे पद्मको यातवालवलये प्रायः ऐपित- मित्यद्दो चित्रमित्युत्प्रेक्षा । अन्योऽपि केदाराजीवो मालिने वा प्राय जानि याति क्वचिदेय चेत्र, ततरच जाता शेष बानेषु तानि दत उपाय रि- सिरप पालवाते नियोजस्तीति । शाईलपिकोदितम् ॥१३॥ अमर इति । अमडुरो मधुरष यो कसररवसस्य वादे टपारणे ·( १५३) [मधुमासवर्णनम् अन्तःप्रतिनिवारित-शोका इव रक्ताशोकाः पथिकलोकाना- कुलयन् । कन्दलदमन्दसौहदोत्कएठानां कलकण्ठानां चिर-परि- गृहीत-कृत-मौन-व्रतमुद्यापयितुमुद्यते मधु-समय-पार्वभौमे मलय- गिरि-जात-मारत-पुरोहितेन आमन्त्रित-पट्चरण-द्विज प्रजामुखेषु निक्षिप्ता हरिद्राक्षवा इवालक्ष्यन्त लिलक्षयिपिताः (१) केसर- कुसुमकेसराः। अथ मलय-गिरि-सञ्चार-संक्रान्त-चन्दन-शैत्यासहन- तयेव प्रज्वालिव-मदनानलपु मन्दानिलेपु कपिश-पराग-झाञ्चन- भसित-सेवयेत्र प्रपञ्चित-कान्ति-सन्तानेपु चम्पक-प्रसूनेषु, रवि-कन्दर्प-कौतुकेनेव अवसित-किसलयेपु द्राक्षायलयेपु, सरसिज-मकरन्द-जम्बाल-संचरण-खापु चटुल-चरण-पुढेपु, किसलय-प्रसन-तुन्द-परिमृजेपु कोकिलरजेपु, सविकार-हृदय- धारतया निश्चततयाऽन्तः प्रतिनिवारितः शोको यम्ने ताशा इस रकाशोशः पधिग्लोकान् श्राकुलयन् व्याकुलानन् । कन्दलदमन्दं यत्सौहदं तत्रो- स्वराठा येषां तेषां कलकण्ठानां पिकानां चिरगृहीतं मौनतमुधापयितुं सविधि समापयिनुमुद्यते मधुममयो सार्वभौमे मलयगिरिजातो मारत एव पुरो- हितस्तेन आमन्त्रिताः पदचरणा मधुकरा एव द्विजानां ब्राह्मणानां मजाः अत्यानि द्विजरूपमधुकरवटवस्नेशं मुखेषु निहिता विधी हरिदाता इस लिलयिषिताः (8) केसरस्य फुमुमेषु स्थिताः कैमरा अलक्ष्यन्त प्रत्येयन्त । अयेति । अथ मलयगिरी यः राधारनेन संकान्तं यचन्दनत्यं तस्या- सहनतयाऽसहिष्णुतयाऽमितपनार्थमिव प्रचालितमदनानलेगु मन्दानिलेषु सत्म, रतिकन्दर्पयोः कल्याणं शिवं तस्य तुकेनामिलापण वादसिताःशिर.

·मधुमासवर्णनम् ( १५२ ) लता-तरु-मिथुनानां परस्पर प्रेपण कलित-यातायाता दूता इव समदृश्यन्त मधुव्रतवाताः । श्रालम्ब्य कोरकित्त-कोमल-चूतयष्टि- मास्वाद्य केलिसरसां सरसाम्बुपूरम् । सर्वत्र सौरभभरं विधृतं विकीर्य श्रान्ति किलापनयति प्रसूतत्समीरः ।। १३२ ॥ सतत-परिचित-शातोदरी-चरण-घात-कौतुकान्तराय- चिन्ताकुलतया निरन्तरजागरादिव नितान्तरक्तेपु कुसुम- नयनेषु निभृत-मधुकर-कनीनिका मधुरस-बाष्प-धारा धीरसया जातं पाटवं येषां ते मधुव्रतवातास्तरुणान्युपवनान्येव भवनानि तेषु समुलसितानि यानि पल्लवपटलानि तैः प्रकटितोऽरुणवर्णत्वेन ब्यज्जितो यः परस्पर- मनुरागतेन भरिताना लतातररूपाणां मिथुनाना यन् परस्परं प्रेषणं तत्र फलित विहित यातायात यैस्तादृशा दूता इव मधुरतमाता समदृश्यन्त क्षणं लतागु घणं तरुषु च डयमाना मधुकरास्तयोरन्योन्यसंदेशहरा इव यभुरितिभावः । थालम्ब्येति।विधृतं मलयाचलाग्दिरस्यानीतं सौरभभरं सर्वत्र विकीर्य कोरकिता कोमलां च चूनयरिमालम्थ्य, कैलिसरसा सरसमम्युपूरमारवाद्य प्रस्तः सर्वत्र प्रसार प्रातः, अन्योऽपि हस्तपाद प्रसार्य पर्यके विधाम्यति तद्वत् ,रामारोमातरिश्वा प्रान्तिमपनयति दूरीकरोतीति। वसन्ततिलकम्॥१२२॥ सततति । एततं परिचिता अभ्यस्ता ये शातोदरीणां चरणापातास्तेषां पीतुकमिलापस्तस्मिन्नन्तरायस्य (अन्तरायो मा सम्पादीति) या चिन्ता सयाकुलतया निरन्तरं जागरादिष, या सर्वरात्रिजागरणारकस्यापि ने शोण भवतातन् , नितान्तरपतेगु युगुमान्येव नयनानि तेषु,निता ये मा. परास्त एव कनीनिका येषां ते तादृशाः, मधुरस एक बा तय धारास्तासी ·( १५३ ) [मधुमासवर्णनम् अन्तःप्रतिनिवारित-शोका इव रक्ताशोकाः पथिकलोकाना- कुलयन् । कन्दलदमन्दसौहदोत्कण्ठानां कलकण्ठानां चिर-परि- गृहीत-कृत-मौन-व्रतमुद्यापयितुमुद्यते मधु-समय-पार्वभौमे मलय- गिरि-जात-मारुत-पुरोहितेन आमन्त्रित-पदचरण-द्विज प्रजामुखेपु निक्षिप्ता हरिद्राक्षता इवालयन्त लिलायिपिताः (१) केसर- कुसुमकेसराः। अथ मलय-गिरि-सञ्चार-संक्रान्त-चन्दन-शैत्यासहन- तयेव प्रचालित-मदनानलेपु मन्दानिलेपु कपिश-पराग-काञ्चन- भसित-सेवयेव प्रपब्चित-कान्ति-सन्तानेपु चम्पक-प्रसूनेषु, रति-कन्दर्प-कौतुकेनेव अवतसिव-किसलयेपु द्राक्षावलयेपु, सरसिज-मकरन्द-जम्बाल-संचरण-खापु चटुल-चरण-पुपु, किसलय प्रसन-तुन्द-परिमृजेपु कोकितनजेपु, सविकार-हृदय- धारतया निचलतयाऽन्तः प्रतिनिवारितः शोको यन्त ताहशा इव रवाशोकाः पधिकलोकान् आफुलयन् व्याकुतानकुर्वन् । कन्दतदमन्दं यत्साहदं तत्रो- स्कराय येषां तेषां कलकण्ठानां पिश्चनां चिरगृहीत मौनतमुद्यापयितुं सविधि समापयिनुमुद्यते मधुसमवरूपे सार्वभौमे मलयगिरिजातो मारुत एव पुरो. हितस्वेन धामन्त्रिताः पदचरणा मधुकरा एष द्विजानां ब्राह्मणानां प्रजाः अपत्यानि द्विजरूपमधुकरबटवस्तेषां मुख्यु निक्षिप्ता विरोर्ण हरिद्वाचता इव लिलायपिताः (8) केसरस्य कुमुमेपु स्थिताः कैमरा अलक्ष्यन्त प्रत्यैवन्त । अचेते। अय मलयगिरी यः सचारलेन संकान्त यचन्दनरोन्यं तस्या- पहनतयाऽसहिष्णुतयाऽग्नितपनार्थमिव प्रचालितमदनानलेपु मन्दानिलेषु सन्यु, रतिकदर्शयोः ल्याशिवंतस तुरेनाभिलारे वावर्वसिताःनिर. २.

·उद्यानपालिकानिवेदनम्] ( १५४ ) पुनस्समाधान-सावधानेपु तपोधनेषु, परिचित-तिरस्करिणी- विद्या-विहारेपु नीहारेपु, कदाचिदुद्यानपालिका समागम-रभस-तरलेन कुन्तलेन मधुकर-कलभावतरणम् , परिमल-लहरी-समुल्लसितेन निःश्व- सितेन मन्द-गन्धवहम् , कन्दलद्वदन-कमल-विस्मरेण निदाघ- बिन्दु-निकरण मकरन्द-स्यन्द-कणिकोद्गमम् , नितान्त-परि- श्रान्ति-योगेन मध्यभागेन जाति-कुसुम-शून्यताम् , संव्यान- फर्प-सङ्घर्प-शीर्णन कुचतट-कम-चूर्णेन कुसुम-पराग-परि- जुम्भणम, निरुपमामणिम-शरणेन चरणेन पल्लव-तल्लजोद- श्चितं सूचयन्तीय समर्पित-विविध-कुसुम-परिकियोपायना सविनयं निवेदितवती--देव ! समाकर्यताम् , वरवर्णिनी- स्यारोपिता: किसलया येस्तेपु ताशपु द्राक्षावलयेषु सत्सु । घद्धलचरणाः सितच्छा हंसाः । अन्यर सर्प नौहारेवियन्त निगदव्याख्यातम् । फदाचिदिति । समागमे समुरागमने यो रभसो गस्तेन तरलेन कुन्तलेन (जाताकवचनम् ) मधुराणां कलमा यालास्तेपामवतरणं सूच. यन्तीत्यप्रेणान्वयः। एतेन नालालकाना मधुकरसाहश्यं प्रस्फोरितम् ,एव मन्यनापि तस्य तस्य तरावयवरूपत्वं बोध्यम्। परिमलो विमर्दोत्यो गन्धस्तस्य लहयस्तासा रामुलमितनेव निस्वसितेन मन्दगन्धवह ( सूरयन्ती), कन्दल पिकस्पर यद् पदनस्पं कमलं तत्र विमरेण प्रसरणशीलेन निदायबिन्दुनिकरण प्रोमोम जन्यस्वदसमुदायेन मकरन्दस्य यः स्यन्दस्तेन याः कणिकाताया- मुन्द्रमा नितान्त या परिधान्तिसध्या योगा या न तारशेग मध्यभागेना. पलान जातियुगुमराहिखं सूनयन्तीयन्वयः । संध्यानमुपवस्व मारवादन प्रायारस्तस्य पपी भारपणं तस्य संपर्पलेन शोणेन चतट गुमणेन पराग. जुम्म समयता,मस्ति विविध गुमपरिफियापमुआयनं प्राभून मया ॥r ·(१५५. [उद्यानपालिकानिवेदनम् सञ्चय-पर्याय-पक्क-शर:-निखिल-लोचन-भागधेय-भवदीय-रूप- धेय-सामन्तो वसन्तोऽवतीर्य विहारोपवने समुन्नमित-मधु- कर-मालिका-भ्र-वल्लरीका, तावक-समागमनानुग्रहमिव निर्णिमेप-स्थलनीरजेक्षणः प्रवीक्षते । प्रत्यग्रपूगकुहलीकलिकाक्षतानां वृन्देन कोकिलशिशुं भृशमर्वयन्ती। देव ! त्वदागममहोत्सवलिप्सयामो प्रायश्शकुन्तशकुनप्रवणा वनश्री" ॥१३३॥ अन्वालासोपवनं चरन्तं वसन्तमालोक्य घनान्तलदमीः। भवन्तमायान्तमचेदय मौलौ धत्तेऽजलि कोरफकैतवेन ॥ १३४॥ सविनयं सप्रश्रयं निवेदितवती। पटमन्यत् । वरवणिनी हरिद्रा, (हरिद्रा वरव- जिनीत्यमरः । तस्याः संचयः स्तोमः पर्यायो येषां तादृशाः पकाः शरास्तृा. विशेपा यस्मिन् सः सर्वलोचनभाग्यभूतभवपसमाजः सामन्त इव मारा. लिकराव वसन्तः निर्णिमेपानि विचानि यानि स्थतनीरजानि तान्यवेक्षणे यस्य सः । त्वां प्रतीक्षते। शिष्टं निमदश्याख्यातम् । प्रत्यप्रेति । हे देव, प्रसौ बनभौर्वनलनीस्त्वदागममदोत्सवस्य तवा- गमनमहामहरू लिप्सया लन्धुमिच्छया प्रवगाः नवा ये पूषाः क्रमुखः, अदल्यस्ताम्बूलीदलानि कलिझारूपा अपताच वे यन्दन कोकिलशिशु मृशमर्चयन्ती सोषयन्ती शुभशकुनोत्पादनाय प्रायः शकुन्तैः कृतं यच्छकुन तस्मिन् प्रत्रणा तत्परा वर्तते । सन्ततिलस्म् ॥१३३॥ यन्तरिति। वनान्तलक्ष्मीः काननमान्तयापिलासोपवनस्यान्तर्विलासो. पवन चरन्तं घमन्तं वसन्तमालोक्य भवन्त रायान्तमवेदर कोरकतवन मौलारजाल पत्ते,वसन्तमागतं दृष्ट्वा भवदागगनमुन्प्रेक्षमाणा बनान्तलक्ष्मी प्रणमतीतिभावः। उपजातिरतम्।।१३४॥

·उपवनविहार] ( १५६ ) मधुब्रतापादितमन्युरेखा- स्पन्दा मधुश्रीरधुना विभाति । त्वदागमानन्दविशेपशंसि- भुजापरिस्पन्दमिवोद्वहन्ती ।। १३५ ।। तदिदमाकर्ण्य कर्णरसायनं वचनम् अवनीपतिः प्रानन्द-परतन्त्रो यथोचित-पारितोपिक-परितोपित-हृदयाम् अवनतमीलिकाम् आरामपालिकाम् अनुपदमेवागत इत्युक्त्या, रागतो विसृज्य, मणिभवनाङ्गणात् परिचारिका-समर्पित-करावलम्बनो निरगात् । तिलक-तरु-विलोकनायेव वन-विहरण-प्रमोद-विस्तारित- लोचनाभिः, प्रिया-पुत्तलिकानन्द-कन्दल-कारण-गानानुकूल- श्रुति-सहायापेक्षयैव मृगमदालेप-परिमलाकारित-मधुकराभिः, चम्पक-कलिका-कदम्बक-सम्पादनायेव कुङ्कुम-नवल्ली-समुल्ल- सित-मुखरागाभिः, सहकार-तरु-कुसुम-वितरणायेव पाणि- मधुवतेति । मधुप्रतैरापादितो मन्युरेखानां वृक्षविशेषत्रेणीनां स्पन्दः संचलनं यस्पा तादशी चैत्रलदमारधुना त्वदागमानन्दविशेपशंसिनं भुजा- परिस्पन्दमुद्वदन्तीव विभाति ॥१३५॥ तदिति ।रागतः प्रेम्णा । स्पटमन्यत् । तिलकेतिप्रियाया राजगहिष्यायाः पुत्तलिकाः शालभजिकास्तासामानन्द- कन्दले कीडनप्रारम्गरूपाहुरे सति गानानुकूला या श्रुतिः धव गानाकर्णनमिति यावर, तस्य सहायापेक्षयेय मृगमदालेपेन (स्वामु) यः परिमलस्तेनाकारिता मधुकरा यानिस्ताभिः। श्रयमाशया-राजमहिपी पुत्त- लिकानां नर्तनं कुर्यात्तत्र तत्सख्यस्तालिको दयुस्तम विना गान- मसंभवीति गायका मधुराताभिराकार्यन्तेति । चम्पककलिगना ये कदम्याः गुच्छास्तेपो सम्पादनायेव पुत्र अंपा तामिा सितो या .

·( १५७ ) [उपवनविहारः कमल-बद्ध-कङ्कणाभिः, नमेरु-कुसुम-विकासायेव विमृमर- नासा-मौक्तिक-विमल-कान्तिमिपेण दर्शित-दर-हसित-पर- स्थान-विधाभिः, वञ्जुल-तरु-मजरी-समर्पणायेव चरणाचल- समन्वित-मञ्जीर-माणिक्य-महः-कलिकाभिः, कुरवकालिङ्गन- तरलतयेच गमनवशेन कम्पित कुच-कुम्भामिः, वकुल-मुकुलो- रेद-निदान-मधु-संग्रह-प्रयत्नेनेव नासा-चम्पक-संत्रासित-केली. कमल-कुहर-वपाभिः, कर्णिकार-कुसुम-सञ्चय-सञ्जीवनायेव व्यजितान्योन्य-वचन-माधुर्य-सुधाभिः, अभिमत-सिन्धुवार- समागम-चापलेनेव त्वरित-वागत-पयोधर-भार-श्रम-निश्वसि- ताभिः, शम्बर-शासन-विजय-पताकाभिरिव सञ्चारिणीभिः, मोहनशक्तिभिरिव मूर्तिमतीभिः, स तशालाभिरिव शृङ्गार- देवतानाम् , मञ्जूपिकाभिरिव सौभाग्यमणीनाम् , मधुराला- पाय विजितशारिकाभिः परिचारिकाभिः, विहित-सारल्यो- ल्लासि-भवनमिव लतिकानाम् , गीतशालामिव पट्दानाम् , चम्पकस्तवकरचना तासां मुखपत्रवल्लीभिः सदृशी स्पादितीय ताभिमुखानि पत्रवल्लीभिभूष्यन्तेत्ययः । श्रावतस्मअरीदानायेवाबद्धः करे को याभिस्वाभिः, प्रत्यर्पयिता हि दानाय दीक्षां गृह्णन् करे प्रतिसरं वघ्नाति । नासामौक्तिक नासाभूषणमौक्तिकम्। हसितस्य परमु-कृष्ट स्थानमपस्थानं तस्य विधा प्रकारों याभिस्वाभिः।वजुलो वेतसतः। नासव चम्पकचाम्पेयं तस्स्वेन संत्रासितं यत् केलीकमलं तेन हेतुना तत्र कमले जावं यकुहरं तदेव बपा चित्ररं यामु ताभिः । ऊलोकमत कुहरेषु मन्ये ताभिर्वकुलमुकुलोद्रमो निदान यस्य तादृशं मधु संगृह्यते, " वो विवरमेइसो" रिति धरण्यमरी, सिन्वारो (सिन्दुवारः) निर्गुण्डी । स एवाभिमतः प्रियः, तेन समागमो मेलनम् । गुणनिकाऽऽतिरधीतपाठसरणं तस्य निकाय उद्देशः । तरणेषु ·उपवनविहारः] ( १५६ ) मधुब्रतापादिवमन्युरेखा- स्पन्दा मधुश्रीरधुना विभाति । त्वदागमानन्दविशेषशंसि- भुजापरिस्पन्दमिवोद्वहन्ती ॥ १३५ ।। तदिदमाकर्ण्य कर्णरसायनं वचनम् अवनीपतिः आनन्द-परतन्त्रो यथोचित-पारितोषिक-परितोपित-हृदयाम् अवनतमौलिकाम् आरामपालिकाम् अनुपदमेवागत इत्युक्त्या, रागतो विसृज्य, मणिभवनाङ्गणात् परिचारिका-समर्पित-करावलम्बनो निरगात् । तिलक-तरु-विलोकनायेव यन-विहरण-प्रमोद-विस्तारित- लोचनामिः, प्रिया-पुत्तलिकानन्द-कन्दल-कारण-गानानुकूल- श्रुति-सहायापेक्षयेव मृगमदालेप-परिमलाकारित-मधुकराभिः, पम्पक कलिका-कदम्यक-सम्पादनायेव कुङ्कम-पत्रवल्ली-प्तमुल्ल- सित-मुखरागाभिः, सहकार-तरु-कुसुम-वितरणायेव पाणि- मधुव्रतेति । मधुनतेरापादितो मन्युरेखानां वृक्षविशेषश्रेणीनो स्पन्दः संचलन यस्पा तादृशी चैत्रलदमारधुना त्वदागमानन्दविशेषशंसिनं भुजा- परिस्पन्दमुद्रहन्तीय विभाति ॥१३॥ तदिनि । रागतः प्रेम्णा । स्पष्टमन्यन् । तिलकति प्रियाया राजमहिप्या याः पुत्तलिकाः शालभनिस्तासामानन्द- कन्दले फोहनप्रारम्भरूपारे सति गानानुक्ला या श्रुतिः धवणं गानाकर्णनमिति यावत् , तस्य सहायापेपयेव मृगगदालेपेन (स्वापु) यः परिमलस्तैनाकारिता मधुरा याभिस्ताभिः। भयमाशय:-राजमदिपी पुत्त- लिकानां नर्सनं कुर्यात्तत्र तत्सल्यस्तालिरी पुस्तष बिना गान- मसंभवाति गायका मधुकरासामिराकार्यन्तति । चम्पकालिकाना ये कदम्या: गुरपापा पम्पादनायेय युद्धमपनादिना यशसितो गुसरागो यायो तागिा, ·( १५७ ) [उपवनविहारः कमल-बद्ध-करणाभिः, नमेर-कुसुम-विकासायेव विस्मर- नासा-मौक्तिक-विमल-कान्तिमिपेण दर्शित-दर-हसिव-पर- स्थान-विधाभिः, कञ्जुल-तरु-मञ्जरी-समर्पणायेव चरणाश्वल- समन्वित-मखीर-माणिक्य-महः-कलिकाभिः, कुरवकालिङ्गन- तरलवयेव गमनवशेन कम्पित-कुच-कुम्भाभिः, वकुल-मुकुलो. छेद-निदान-मधु-संग्रह-प्रयत्नेनेव नासा-चम्पक-संत्रासिव-केली- कमल-कुहर-वपाभिः, कर्णिकार-कुसुम-सम्बय-सचीवनायव व्यतितान्योन्य-वचन-माधुर्य-सुधाभिः, अभिमत-सिन्धुवार- समागम-चापलेनेव त्वरित-गतागत-पयोधर-भार-श्रम-निश्वसि- वाभिः, शम्बर-शासन-विजय पताकाभिरिव सञ्चारिणीभिः, मोहनशक्तिभिरिव मूर्तिमतीभिः, सङ्केतशालाभिरिय शृङ्गार- देवतानाम्, मञ्जूपिकाभिरिव सौभाग्यमणीनाम्, मधुराला- पाय विजितशारिकाभिः परिचारिकाभिः, विहित-सारल्यो- लासि-भवनमिव लविकानाम् , गीतशालामिव पटमदानाम् , चमकनररचना तासां मुखपत्रवल्लीभिः सही सादितीय ताभिसानि पप्रवल्लीभिभूघ्यन्तत्यर्थः । थाम्रतस्मअरीदानावावदः करे कणो याभिन्नाभिः, प्रचयिता दि दानाय दीना रद्दान् को प्रतिसरं बघ्नाति । नासामौक्तिक नासाभूषणमौकिकम्। इसितस्य परमुन्कृष्ट स्थाननयस्थानं तस्य विधा प्रसरो याभिस्वाभिः।बन्नुलो तसतरः। नासव चमचाभयं तस्वन संत्रासितं यत् केलीकमलं तेन हेतुना तत्र कनले जातं यदहरं तदेव बरा विरं यामु तानिः । लोकमल कुहरेषु मन्य नाभिकुलनुकुलोद्रमो निदान यस्य तारां मधु संगृ, "वरो विवरमैदसो" रिति धरणयनरी, सिन्धवारो (सिन्दुबारस ) निर्गुएटो । म एवाभिमतः प्रियः, तेन समागमो मेलनन् । गुणनिकाशातिरधीतराठलरणं तम्प निकाय ठदेशः । तर ·पुप्पावचयवर्णनम्] ( १५८ ) सचरणाङ्गणमिव समीरकिशोरकाणाम, गुणनिकायमिय कोकिलानाम्, तरुण-तरु-लता-प्रतानाभिराममाराममयासीत् । समेत्य तं सागरमेखलेन्द्रो व्यराजि राजीवविलोचनेन । सोऽयं वसन्तो वनदेवताभिः स्वयं चपुष्मानिव सच्चरिष्णुः१३६ दीव्यत्पयोधरवरं बलदुत्तरीयं शिजानकाञ्चीशिथिलालकसन्निवेशम् । कौतूहलादुपनमत्कुसुमापचाय- मातन्य तरलहारमलीकमध्यम् ॥१३॥ अभिनयकुसुमापचायपराणां युवतीजनानामभवन्नुप- वनविहारानुरूपा: परस्परमालापाः । तरुषु लता (वनिता ) भिर्यत् प्रताने परिवृत्तिस्तेनाभिराममाराममयासीत् । समोरकिशोरकाः बालबाता। परिचारिकाभिरित्यस्याने सहेति शेयो द्रष्टव्यः, अन्यथा वनदेवताभिरित्याधुच्यमानानिमश्लोकोपमा न घटेत । सरल मन्यत् । समेत्यति । सोऽयं सागरमेखलाया भुव इन्द्रो भर्ता तमारामं समे. त्योपेत्य राजीवविलोचनेन कमलसदृशनयनेनोपतक्षितः वनदेवताभिः सहितो यपुष्मान् वसन्त इव व्यराज्यशोभिष्ट 'राजीवविलोचनेन' 'जटाभिरतापस' इत्यादिनदुपलक्षणे तृतीया । उपजातिः ॥१३॥ दीव्यदिति। (अथ युवतयः) दीव्यन्तौ पयोधरी यत्र तद्यथा स्यात्तथा, पलानमनोनमने भजदुत्तरीयं यत्र ततथा,शिजाना काची यत्र तत् तथा शिथि. लोऽलकसन्निवेशश्चूडायन्धो यत्र तत् , अतीको मिथ्याभूलो मण्यो मध्य- भागो यत्र तत्, नमनकाले तस्याः प्रत्यक्षायमागत्यात् । तरलो हारो यत्र तत्, सर्वाणीमानि क्रियाविशेषणानि,कौतूहलादुपनमा मूर्धन्यालम्बमानानां पुगुमानामप(च)चाय वियायमातन्वते (युपत्य इति कर्तृपद शेपः)। वसन्त- तिलकं वृत्तम् ॥१३॥ इत्यत्र ·॥ ( १५६ ) [युवतिजनालापाः पश्यालि ! चालप्रसवं स्वकीयमादातुकामां भवतीमवेक्ष्य । इयं लतापल्लयतल्लजान्तानान्दोल्य कि नः प्रतिपेधतीय ॥१३॥ आरामकामास्त्रनिकेतनेऽस्मिन् अस्मासु सर्वायुधहारिणीपु। चूताङ्करं वस्य पिकाः प्रियानं चञ्चौ निधायेव समुभलन्ति ।। ५३६ ।। अयि ! निशामय विशालाक्षि ? परिचलदलिपरिपदपाग- विन्यासः पश्यति पुन्नागे लजयेव कुसुमभरेण नम्रीभवति नयमालिका यालिका" । सुतनु !-मापचिनु कुसुमानी- मानि, सामिलापमुपलालिताया यदस्या लतिकायाः पुरत एव पञ्चशरदेवतोपहारतया प्रार्थितानि प्राथमिकानि""अयि ! सव नितम्ब कुचकुम्भस्याभिवृद्धिसंपदितोऽपि परिजृम्भता यद्भरातिशयनिर्भराकुञ्चितायां त्वयि चरणाञ्चताधारवया मिथस्वासामित्य प्रससरालापाः-पश्यति । हे श्रालि | पश्य भवती स्वकीयं बालप्रसवमादातुकामामवेक्ष्येय प्रशस्वकिसलयप्रान्तान् धान्दौत्य किं नः प्रतिपधतीवेति ! उपजाति वृत्तम् ।। १३०॥ थारामेति । श्राराम एव कामास्त्रनिकेतनं तस्मिन् अस्मिन् उद्यानेड- मामु सोयुपहारिणीपु सतपु तस्य कामस्य प्रिया चूनादुरं विकायची 'तन्मा हते'तिमनीयव निधाय समुचलन्तिपिचरचूनमअरास्वादयन्तीति. भावः । इन्द्रवजा वृत्तम् ॥ १३६॥ श्रयीति।परिचसन्ती भ्रमरपरिषदेवापाहविन्यासाः कदानाः ते पुरत एव प्रपमत एर । प्रार्यितानि संकल्पितानि नितम्बयोः पुत्रशुम्भयो वाभिवृदिशादितोऽपि धर्तमानापेक्षयावधिकं परिजम्भवां वता. लता - तर ·पुप्पावचयः] ( १६. ) निश्शेषितानि मया निरुपमानि कुसुमानि । अविरतमकरन्द- स्यन्दनम्बालितेऽवनितले मा कलय पदकमलम् । "अयि ! गदिराति!कि सहसे कुचाञ्चलोत्क्षेपणम्" | अयि कलकण्ठि ! तिल के फिल केन निमित्तेन निपात्यतेन त्वया दृष्टिः,किमु तव तरु- विटप-मञ्जरी-मकरन्द-निष्यन्दैरविमृष्टं मृगमद-तिलकमस्तीति'!। अयि प्रियतमालि तमालिपल्लवमपि न किमु प्रधार्यते हृद्यायते किमु कुशलं कपोलकुङ्कुमतमालपत्रमिति" । एवंविधैर्नर्मवचोविलासः सखीजनस्य श्रयणातियेयैः । अज्ञातपुष्पापचयप्रयासा देवी तदा कनगरचारी ॥१४॥ कल-निनद-मणि-घलय-मनोहारिणा पाणिकिसलयेन विसृमर-सौरभ-भराधिवासित-दिशावकाशानि निवासकुसुमानि अपचेतुमभिलपन्त्याः कस्याश्चित् क्षान्ततया क्षणान्तरायकरणाय समुदचयन्निव चञ्चलेन गरुञ्चलेन किंजल्क-पराग- पुञ्जमदसीय-पतनकातरतया गुकुलिमानमुपजग्मुषी निजपरि- मित्याशीः, यतो येषां भरातिशयेन विनप्रायां त्वयि सत्सां चरणान्चलस्य घरणप्रान्तस्याभारतया तब विनताया उपर्यारोसर्थः । मया कुसुमानि निःशेषमाहतानि । कुचाञ्चलयोरु नरणमुत्थापनलेशम् । तिल के तन्नाग्नि वृक्ष द्यायते प्रायते हदि विशाले हृदयभागे इत्यर्थः । सष्टमितरदिति । एवंविधैरिति । देवी वरदाम्बिका रासीजनस्यैवंविधः प्रवणयोरा- तिथेयरतियिकांतिथ्यनिपुणेचौविलासैरज्ञातपुष्पावचयप्रयासा कः कमनीयैर्गतगमनेरचारीत्तस्मिन्नुधाने विहरति स्म । उपजातिः ॥१४॥ फलेति। कलानिनदो यस्य तध्य तन्मणिवलयं तेन मनोहारिणा फरसालवन निवासामुमानि (भ्रमरस्य) वसतिरूपाणि पुष्पाणि क्षणमन्तरा यस्य विनस्य करणाय विधित्सया गादचलेन पनपुरप्रान्तन चनुषी (प्रतीतिशेषः), ·( १६. ) [पुष्पावचयः भवपुपी कन्जलमलिनवपुपी पनुपी प्रकटित-मंकार-ढुंकार- मुच्चलति स्म फश्चन पदचरण-तरुणः । निजयन्धुतया नवं प्रवाल परिरन्धुं किल पाणिरुद्यतोऽत्याः । कुसुमस्तवक कुचस्वथैव स्वयमाप्तुं नमति स्म कि सुदत्याः १४१ कस्याश्विदासाद्य करान्तरालं गलत्कलाऽलिस्वनगर्ववादः । नवप्रयालो नखकान्तियोगात् प्रपद्य लज्जामय पाण्डरोऽभूत् ।। १४२ ।। कयाचन कुच-जघन-भर-स्वम्भिारम्भ-संरम्मया निज- मनसा कवसुमनोरक्षण पुनरसरल्ती कापि कुसुमचापचरणो- परि इचशपयापि प्रसभेन वत्प्रसूनमवचिन्वती व्याघूत- चतुरंगमुदिरयेवियावद, सय मधुकरस्वाभिमन प्रतिवमकारहुंचार यया स्यात्तथा चलति स्म कश्चन पटचरतरुणः। सर्वमन्यास्सष्टम् । निजेति । नव प्रवाल परिरन्धुनस्याः पाणिनिनवन्धुतयोद्यतोऽभूत् । एवमेव कुसुमस्तवकमातिङ्गितुं किं कुचोऽपि नमति स्मेति सर्व मुस्थम्। प्रोप- रचन्दति छन्दः ॥ १४१॥ कस्याश्चिदिति । नवप्रवालः कस्याश्चित् कान्तरालमासाद, गलन् कन्ने नैनोरमेरलिस्वनैर्गस्य वादपूर्व कृता घोषणा यस्य म तायः सन् नत कान्तीनां कालसरप्रमाण योगालनां प्रपद्याथानन्तरं पाएहरो निर्वणों मलीममन्तिरभूत् । पल्लवस्थिता मधुमराहतसंपर्के सयुद्दिधिो पावरच महापरदा एव निम्नमोऽभूदेतीय हेतूदा । उपनातिवृत्तम् ।। १४२ ।। कयाचनेनि कयाचन कुवजश्न मारेण स्तम्भितो रद्ध भारम्भस्य संरम्मः पुष्पावचत्रपमावतार एक यस्सालया निबमनसा कृना मुमनां ·पुप्पावचयः] विलुलितस्य मधुव्रतस्य सन्तत-मधुरसास्वाद-साहित्य-विरचिताम् अरुचिम् अधरसुधामाधुरीभिरपनोदयन्ती सपदि तमासदत् ताशनिजोदण्डताफलम् । कयाचिदाकुल्चितमुक्तशाखस्तरुः प्रसूनान्यवितीर्य पूर्वम् । वर्ष पश्चादिव सानुतापस्तीशानुरागं हि तनोत्युपेक्षा ॥१४३ अतनु-निगम-परम-रहस्य-विद् अपरैरपि सुदृशां गणैः आशु-कैलिका-निकायः सहकारानोकहः तदीय-कर-तामरस. सङ्गोत्तरङ्गित-कुसुमैश्वर्य-विचित्रतया पात्र-विशेष-स्पर्श-महिमान- मिव आवेदितवान् । पुष्पाणा रता येन तादृशेन मनसा मता पुनरसरन्ती, कापि च पुनः पुष्प धन्ननः पदावालभ्य कृतशपथापि प्रसभेन स्वशपयोपरि बलात्कारेण तदेव प्रसूनमचिन्वती राती व्याधुतस्यात एर विलुलितस्य पतितस्य मधुनतस्य सन्ततं मधुरसास्वादेन यत् सौहित्यं तृप्तिस्तेन विरचितामचिमघरसुधा- माधुरीमिरपनोदयन्ती, प्रकम्पिततरुशासानिपातेन क्रुशोऽनयहितमनाः पुष्प- सनातृप्तो मधुकरो धरण्यामपतत् । ततयोडीयासी तधरदंशोपदेशन स्वा- रुचिमपनीय सपदि तादृश्यास्तस्याः पातनोहगडतायाः फल प्रतिददे । फयाचिदिति। कयाचित्पूर्वमाकुचिता पधान्गुक्का च शाखा यस्य तादृश- स्तरुः पूर्वमाकुचनकाले प्रसूनान्यवितीय पक्षातत्परित्यागहरोपेक्षाकाले सानु तापः सानुशयः सन् वर्ष, हि यतः ("हि इतावरधारणे इत्यमरः) उपेक्षा सीवानुरागं तनोति जनयति । उपजातिवृत्तम् ॥१४॥ थतन्विति । अपरैः मुशा तलनानां गणैः पाशुलिश्चक्षुर्मुद्रितोन्मु. द्वितादिरूपा शीघ्रतावती कोडा तस्याः निकायः संकेतस्थानीकृतः । "निकायः समुपये संहताना निलये परमात्मनीति मेदिनी", सहकारानोकहरचूतताः, योऽतनाः कन्दर्पस्य निगमस्य परमरहस्यवित्मन् तदीयफरतामरसस नौसरक्षित युगुमेश्वर्य यस्य तस्य भाववत्ता तया पात्रविशेषतर्शमहिमानमाभरमाचचई।

·( १६३ ) [ पुप्पावचयः संप्रत्यहं पुष्पयतीति पात- व्याधूत पल्लवकराश्चितचेष्टितेन । मा मां स्पृशेति सहसैव निवारयन्ती यासान्तिकामलिभियोपगता न काचित् ॥१४४ मरुकिशोरेण विकीर्यमाणैमरन्दपूरैर्महितश्च पुष्पैः । कृतोपहारेपु लतागृहेपु विशाल नेना विहृति व्यतानीत् ॥ १४५॥ अम्भोरुहाणामपमारयन्ति शोभाममूनीति सरोजयन्धुः । करैःकरोति स्म रुपेव तीवकान्तानि कान्ताननरङ्कजानि।।१४६।। स्थिवां पुरस्तादतिदूर एव क्रमेण च स्वस्य वशं प्रपन्नाम् । सम्भतीति । अहं संप्रति पुष्पवती रजस्वला चेति हेतोर्वातन, व्याधूनानां पल्लवरूपाणां कराणामन्चितेन स्पृहणीयन चहितेन मा मां स्टशति सहसा निषारयन्ती मधुकरपिड्गान् प्रतिपधयन्ती घासन्तिम काचि- दलिभिया मधुरतमातदंशभयेन नोपगता । वसन्ततिलकं यतम् ॥१४॥ मरुदिति । मरुदेव वायुरेव किशोरलेन विकीर्यमाणमरन्दपूरः पुष्प- रसोधैः महिला पुषच कृतोपदारेषु लतागृहेषु विशालनेना विद्धति विहारं भ्यतानीदकापात् । उरेन्द्रवजा ।। १४५ ।। भगोक्षदाणामिति । अमूनि कान्तामुरारकालानि अम्भोरुहाणां शोमा हरन्तीति हेतोः सौव तीनः करतानता नातः रश्मिभिः (न शान्तानि करोति किन्तु) कान्तानि कोति स्म । ययं भावः भगरानंशुमाली स्वपत्यकालजयीनि कान्तामुयानि संतापयितुं तीनीकरपि किरणने तानि तथा गर्नु पारयति प्रत्युन 'रम्याणां विकृतिरपि प्रिय तनाति' इति न्यायेन रमणीयानि विदधाति । उपजातिः ॥१४६॥ स्थितामिति । पुरखात् अयममतिदूरमवस्थिता कमेण च पुनः तस्य ·पुप्पापचयः] ( १६४ ) वोढा नवोढामिव सानुराग- श्छायां तरुः क्रोडगतामतानीत् ॥ १४७॥ श्राकामता स्वामपि वारिसीमा- मुष्णेन रोधोन्तरमूच्छितेन । कृत्याय कृच्छ्रादपि होनसन्धि शीतं बतालम्बत कीर्तिमेव ॥ १४८॥ अथ विविध-कुसुम-केसर-सुरभि-केशपाशम् , अलघु- निदाघ-सलिल-सिक्त-निटिल-सक्त-चूर्ण-कुन्तलम्, अभिनव- पराग-पतन-जनित-नयन-कोण-शोरिणमोन्मेपम्, आविष्कृत- चतुर-वचन-तानम् ,विगतादर-विन्यास-विस्रंसमान-संव्यानम् , अलस-गमन-वशात् अनति-शिञान-चरण-मञ्जरीकम् , अवा- घश प्रपन्नामुपागतां धायां तहः कचिद्विदपी सानुरागो चौढा नवोढामिव, शनैः शनैः कोडगतामतानीद् घनसा परिरेभे, मन्या वृक्षस्य कोड एव छ यासीनान्यति भावः । उपजातियतम् ।।१४७॥ श्राफामतेति । रोधान्तरे तीरान्तराले मूचितेन समुच्छितेन स्वां वारिसीमामपि चाकामता उष्णेनीष्मणा प्रीष्मातपेनेति यावत् अथ कृच्छादपि (अमिच्छन्नपीलिभायः) जलापोभागेन सह सन्धि कृरयानि 'भक्षितेऽपि लशुने न शान्तो व्याधिरिति न्यायन शीतं कर्तृ, बलि हर्षे, कीर्तिमालम्बत शीतस्य जलाधाभागे स्थितेः प्रसिद्धिमादाय तत्कीर्तिप्राप्तिरिह निरूपिता। यहा, बतेति पैदे, होनेन सह संधि विधायापि कीर्तिमेवाखम्बत, नामशेषमेवाभूत सर्वलोकेन तस्याननुभूयमानत्वात् । इन्द्रयावृत्तम् ॥ १४८ ॥ अथेति । कासारं वर्णयति-अधावनीपुरन्दरस्यान्तःपुरनितम्बिनीकदम्ब कतिसरःपरिसरमायददित्यन्वयानितम्बिनीकदम्बमेव विशिनष्टि-अलघु महत्। निदापसलिलं प्रस्खेद चूर्णकुन्तलाःथलनः। विगतादरं विन्यासेन विसंसमान ·( १६५ ) [कासारवर्णनम् रित-परस्पर-कलह-लम्पट-कुच-युगलान्तर-कान्व-फेसर. कुसुम-मालिकम् ,अविरत-निःश्वसित-भर-दर-धर्म-जल-पङ्किल- कुश्मानुलेपमवीपुरन्दरान्तःपुर-नितान्बनी-कदम्बम् , थम्यु विहार-लालस-मानसम्, भासदत्, केलीसर:-परिसरम् । तादृशं मृगहशा समागम संमृतोत्तरतया सर:श्रिया प्रेक्षणाय यहुशो व्यराजिपुः प्रेरिताः परिजना इवोर्मयः । प्रासाद्य,निर- तिशय-निदाघ-निस्सहतयावगाडमिव कृपीटसंभवमस्मसि प्रति- विम्बित-तटविटपि-पल्लवनिवहम् आवहन्वम् कृत्तिवसन-मूर्त्य- न्तरस्य निजाम्भसो विजृम्भमाणतर-उरङ्ग-संघातैरङ्ग-कलित- भुजङ्ग-पुङ्गव-हार-शकामकुरयन्तम् , कूलरूप-पिलोक्य-वन- प्रमा-विभवतया जलदेवता-तरङ्ग-कर-संघटित-शङ्कणापहरण- संध्यानं यस्य तत्ताटक्कदम्बम् , न बारित परस्परं कलह कली लम्पट सालसं याकुचयुगलान्तरं तत्र कान्ता केसरकुगुमानां मालिका यत्र तत्, अविरतं नि.श्वसितभरेण दरंतनभूतं यद्धर्मजलं तेन पहिलः कुडमानुलेपी यस्य तत्, निश्वासप्राचुर्य हि सर्व शुष्कं भवेत्तया नास्ति । अल्पवासव्याहिं स्वल्पमेव धर्मजतं शोध्यत इति शिष्यत ज्यास्यानपेक्षमन्यत् । तादृशां मृगहनां समागमं प्रतिप्रेक्षणाय सर:प्रिया बहुरा:प्रेरिताजर्मयस्तादृशाःपरिजना इव च्यराजिघुः । ग्रेडशी सर:श्रीरभूदि- त्याइ-संमुतमुत्तरलं यस्या तादृश्येति । पासाय च परिसर जनप्रतिविम्बित- नवदलयाजेन निदाघोप्माणमसहिष्णुराशुशुणिर्पनरसे प्रविष्ट इस्लशायि नितम्बिनीभिः। कृपीटसंभो बहिः इतिर्वमनं यस्य स भगवान् शशिखएड. शिखण्डस्तस्य मूलन्तरम्भूर्यटकान्तःपातितासलिलस्येलर्थः । जलमूर्ती शशाहशेखरे पनगणताऽवश्यं स्यादिति रिङ्गतरङ्गेपु साऽपिता। कुल विलोक्य व पदन जतं तप प्रभा सर विमास्वस्य भावतता तया। तरपु ·वलयमू, जलकेलिवर्णनम् ] ( १६६ ) लम्पट-पवमान-पाटश्चर-सुरंगायमाण-मीन-वितितानावत- शीतल-जलाभिलाप-निपदातप-ताप-तृपित-शरद- खण्डमिव विकच-पाण्डुर-पुण्डरीकवनं दधानम् , रिरंसु-कल- हंस-संसदुत्तंसित-कमलिनीकम्, उल्ललदूमि-हिन्दोलन-चतुर- चक्रवाक-सन्दाहम् , इन्दीवरलोचनाजनः कासारमासादितवान् । निरन्तरेन्दिन्दिर-सन्दोह-झङ्कार-सीत्कारा, समुदचित- बाल-मुकुल-मिपेण संकुचितपाणिः अधिपत-कण्टक-श्रेग्गिरम्यु- जिनी-परिपदम्बुशैत्यभारेणेव समीरणवशेन समालम्बत कम्पम् । अनन्तरमनुपम-मणिमय-मेखला-दृढ-नियमित-नीवि-वसनाः, सरभसमितरेतर-सन्दानित-वेणिसन्तानाः, कर-कमल-दल- कलित-कनकशृगाः मकरन्द-रस-पूरित-लाक्षा-करण्ड-मएटला, प्रमद-वन-विहरणानीत-मृदुल-स्तबक-किसलयोपकरणाः,समुद्- द्योतमान-जलयन्त्र-नाली-पालीक-लोचनाः सलिल-केलि समारमन्त। करणत्वम् पवमान धायौ पाटच्चरलम् मीनविवर्तिते नानर्तिनी नर्तनशीलाः यावर्तास्तषु सुरझायमाणत्वमारोपितमिति विकचे पाण्डुरे कमलवने च शरदसण्डत्वमारोपितम् पक्कसस्यसंपन्नत्वेन शरभूखण्डस्य पाराजरत्वं संभावितम् । एतेन इन्दीवरलोचनाजनः कासारमाराादितवानित्यन्तः रान्दों व्याख्याती चेदितव्यः । निरन्तरेति । अम्बुजिनीनां कमतिनीनां परिपत्, मधुकरनिनदरेव सीत्कारः, निर्गत लमुकुलरेप संकुचितपाणिभिः कमलरोममिरेप पुलक. कण्टकयुकाऽभूदतिशैत्यनेत्यर्थः एवं सेव समारपशात्कम्पमप्यालम्यतेति। थन. तर टपरिधानं यथा स्यात्तथा नीवी बद्दा,परस्परमन्योन्यस्य वेणिसन्तानं संयम्म रेगु शाकौपानादाय फरकलितपुष्परसकरण्डिकाः मृदुलपुष्पस्तय-

·( १६७ ) [कासारवर्णनम्
सोपानवीथीपु हरिन्मणानां सर्वन शैवालितमशुजालैः ।
सरो विभाव्य स्वसुखायवारमार्गाकुलाऽपश्यदिति स्म काचित् ।
अपरा शिशिरपयसि कलितसंचारां कांचिदकिंचनोदरी-
कराञ्चलतरलीकृतेन लहरीभरेण सोपानपयादवचरन्तीम्
अमिकिरन्दी वदीय-फुचारफालन-रभस-परावृचेन तेनैव सन्ता-
डिता सदा निजाविनीतिफलं नियतमनुभूतबदी।
विकीर्य पायो वदनारविन्दे
कस्याम्विदन्तःकतमन्जनायाम् ।
तद्वक्त्रबुद्धधा कमले पयोन्या-
ऽतिपत्प्रतीकारविधित्सयेव ।। १५० ॥
वादिसहिताः समुद्द्योतमानानि जलपन्नारदेव नातीपाल्यो नतित्रभागा पा
साहरानालीकमयानि लोचनानि यासांतादृश्यःस्त्रियःतिलकति समारभन्तेति।
सोपानति । हरिन्मणीनामिन्द्रनीलमणीनां सोपानवीयोपु जलावता-
रेषु सर्वनांशुजाता शैवालितं सरो विमाव्यविवार्य स्वस्थ युनावतरणमार्गस्य
शाने पर्याकुला सती काचिदिति पूजन्मपश्यत् । स्मेति पदपूर्तिमात्रप्रयो-
जनम् । उपजातिः | १४ ||
अपरेति । अपरा चशिशिरसालले प्रविष्टा सती काठिल्लतनां करा-
वताभ्यां तरलतेन पारिहतेन जलवीचिनिचयेन सोपानमार्गावरोहन्ती-
मभिकिरन्ती तदीयकुचयोरास्फालनमभिघातस्नेन रमसा वेगात् पराइनेन
वीचिनिचयन सन्तादिता सती स्वस्याविनयरय फजनवमरन् ।
विकीयति। कम्यान्विलनायां कस्वाविद्यदनारविन्दे पायो जलं विर्य
विवऽन्तः तमननाय जलमग्नायां सो सोविता बाता कमलेपनि
जलापणं च। तत्कालं होचणाया मुखानेदमिति मन्यमानति बालापा
मुम्पावं ब्यषितम् । समन्यत् । टपजातिः॥.."

·जलकेलिवर्णनम्] ( १६८) कुचशेलसीम्मि देव्याः कीर्ण विमलाम्बुमेदिनीन्द्रेण । जर्जरितं परिमाणुव- यहत तद्वदनचन्द्रिकारूपम् ॥ १५१ ॥ मुहुः सरोवारिपु फेलिलोला- निमज्जनोन्मज्जनमाचरन्ती। बलाहकान्तः परिदृश्यमाना सौदामिनीवाजनि चश्चलाक्षी ॥ १५२ ।। अपनीतेपु कुरङ्ग-नयनाजन-रागेपु पुनरपाङ्गान् , क्षालि- तेपु दशन-वसन-रञ्जनेषु परिहृतवासनां घुसूण-रस-रखना, निपतित-सरसिज-बर-कलिकासु तनु-वल्लरी-पुलक कलिका, निमृष्टेपु निदाघ-विन्दु-निकरेषु कासार-शीकर-प्रकरानपि संघ- दृयन् , प्राचीमेव श्रियं प्रपञ्चायति स्म विस्मयनीयप्रकारो कुचेति । मेदिनीन्द्रेण देव्याः कुचशैलप्रदेश कार्ण विमलं जल परमाणुवार्ण सत् तद्दनचन्द्रस्य कान्तिच्छटाटोपरूपतामापदित्यर्थः । एतेन तत्कुचयुगाडिमाभिव्यज्यते । श्वार्या वृत्तम् ॥ ११॥ मुगुरिति । क्रीडापरा कापि तरुणामणिः सरोदारिष मुहुर्मुहुर्मज्जनो- न्मज्जनमाचरन्ती सा चपत्तनयना बलाहके चञ्चन्ती विद्युदिवाभाति सेति। उपजातिः ॥१५॥ अपनीतेवितिाइतोऽप्रेवारिविधारेण यदेवापहृतं तदेव प्रकारान्तरेणाषितमपीति वर्णयति । अपनातेपु नपनाजनरागेपु अपाङ्गरागान् कटाक्षवीक्षणजन्यानु. रागान् दशनवसनमधरोत्तरोष्ठद्वयम् , घुसणं कुंकुमम् , पतितानां सरसिज- कलियानां स्थाने पुलकावलिकलिकाम् । अत्र सर्वत्र संघट्टयनित्यनेनान्वयः फरणीयो द्वितीयान्तपदानाम् । निदाघविन्दवः प्रस्वेदाम्भांसि।प्राची प्राक्तनी ·( १६६ ) [जलकेलिवर्णनम् वारिविहारः स्तिमिता?रुक-दुकूल-संसक्ति-व्यक्त-संदृश्यमान- प्रभा-भासुर-बन्धुरोरु-युगल-निगलित-बिरल-मृत्पङ्घ-मिलित- मेदुर-कदली-काण्ड-कान्ति-सम्पदः, संकुचित-रसाद्र-सव्यानो. नामि-पुलक-कुच-कलश-वादित-शत-हस्त-स्वस्तिकाः, नितम्ब- बिम्ब-लम्बमान-वेणी-निष्यन्दामन्द-बिन्दवः,शिशिर-मीत्कार- कम्पित-विम्बाधरा नितम्बिनीजनाः पुरः पुरः सद्भक्तिसंघानु- गामिन्यो निराकामन्नुपवन-सरसस्ससीजन-कृत-सारस्याः । निर्गत्व तस्मात्सरसो रमण्यः प्रसाधिताशयः परिकर्मभेदैः । अमन्दलीलाविलमम्यु मुक्त्या सर:श्रियस्तीरगता इवासन् ।। १५३ ॥ स्नानात्पूर्ववर्तिनी प्रिय शोभाम् तिमितमाद्राभून यद|कमधोवस्त्रं दुकूस्तं प्रापरस्तयोः संसकिरहाटयनेन व्यक्त्रं संदृश्यमानं यत् प्रभया भामुरं बन्धुरं रम्यं चोरयुगलं तेन निगलिताऽपहता, विरलमूत्सडेन मिलिना सहिता या भेदुरा मांससा पावरा कदली तस्याः काण्डः स्तम्बत्तस्य शान्ति सम्पद्यते। संकुचितं रसेन जलन नाई यत् संव्याननुत्तरीय तदुन्नामिनो ये पुलकाः कुचकलशाश्च तेः बादितं संजातनादं शतहस्तस्वस्तिक गणनविशेपो यैस्ते । बिम्बफलवधरं येषां ते नितम्विनीजनाः पुरः पुरः सती भको रचनाप्रकारी यस्य स वासा संपत्तदनुगामिनो भवन्तः सखीजनानां कृतं सारस्य सरसता चैस्ते तादृशाः। उपचनलितहागान्निराकामन्नुदगुरित्यर्थः सिटम् । निर्गत्येति । परिणामसाधराणामलहाराणां च भेदः प्रसाधि. ताट्यो रमण्यस्तस्मात्सरसो निर्गत्यामन्दया बहुतरमा लोलाविलमालो. २२ ·सन्ध्यावरणनम्] ( १७० ) समं मृगाक्ष्या सरसीविद्दारं समाचरन्तं नृपति समीक्ष्य । स्वयं प्रतीच्यापि विहारकांक्षी सरांशुरागादपराम्बुराशिम् १५४ छाया प्रयासचलितेन दिवाकरण साकं स्वयं च पुरतः पुरतस्समेत्य । प्राचीगृहं प्रतिविवृत्य ययौ विसृष्टा मध्येपथं स्थितयतेव दृढोपगूढा ।। १५५ ॥ पथिकोपरि-कोप-दीपित-रूपेण प्रसवघापेन निजकोपा- रोपित-पावकतयेव शान्तेषु सहस्रकरकान्तेषु कठिनावपलान्ति- घशेन परिहवपूर्वदिग्भागपतिवश्चकोरैराकर्षणादिव छायासु भृशमायामवतीपु, पाणिपाह-तिमिरानीक-धाटीविलोकनायेष डितमनरहमन्यु (कर्मभूत) मुक्त्वा तौरगताः सरःभियः सराऽघिदेवता इव परित्यर्थः । उपजातिः ॥ १५३॥ सममिति । मृगाच्या सम सरसीविहारं समाचरन्तं नृपति समीक्ष्य स्वयमात्मना रविरपि प्रतीच्या दिशा विहारफावी रोशुस्तिग्माधिति. रपथम्युराशिमागादुपागमत् ॥१५॥ छायेति । छाया मनातपा प्रवासार्थ चलितेन दिवाकरण सार्फ, म फेवलं हेव, किन्तु स्वयं पुरतः पुरतरच समेत्य मपेपर्थ मध्या भाकारा. मध्यमपिरहप स्थितवता सर्व स्टोपगडा, संत्रति विद्या पती प्राची शिव गृहं तत्प्रतिपय ययो पराता ॥ १५ ॥ पपिकनिकौरन दीपितरोदाकारहां यस्य तेन । प्रापःपुषफल पातदेष पापो यम्य तेन मन्मन निजकोपप्रवेशितहितयेप शाम्पु सूर्यग्रन्तमणिपु, पीहते पूर्वस्या दिशी भागे पतितः पितरराकर्षणादिप रामायाम. पतीपुधापागसतीषु पारिपाटन मारमा परिपपीतयं यत्तिमिर

·(११) [सन्ध्यावर्णनम्
समारूढ-शिखरि-शृङ्गेपु प्रद्योवन-किरण-भङ्गेपु, मदिरेक्षणा-
वदन-पंकजेपु कमल-विकास-सर्वस्व-संगोपनायेव प्रविष्ट-प्रासाद-
पश्चिम-गवाक्ष-मार्गेपु भार्गव-निरर्गल-तपः-फल-वितरणायेव
चरम-गिरि-शिखरमवातरत् प्रसादशाली किरणमाली।
अपर-गिरि-तरक्षोरातपच्छायलेश-
हरित-मलिन-वणैरचितस्यांशुमाली ।
कवलित-दिनधेनोः कण्ठरकेन रक्त
विसमर-निज-पादैः श्मश्रुलं प्रोथमासीत् ॥१५६॥
अनसन् दलवदातपखएडाः
केसरा इव कराश्च विशीर्णाः ।
.
-
तस्यानीकस्य घाटी युद्धयात्रा तस्य विलोकनायवेत्यर्थः । प्रद्योतनो मार्स एकः ।
कमतानां विकासस्य यत् सर्वस्वं तस्य संगोपनाय प्रविष्टः प्रासादस्य पथिम-
भागस्थी गवाक्षमार्गो यस्तेषु मदिरेक्षणामुखकमलपु सूर्यास्तमयसमय प्रतीक्ष-
माणाः स्त्रियो जालगवाक्षेप स्थिरवा पश्चिमायां दिशि टिं ददुरित्यर्थः ।
भार्गवस्य शुक्राचार्यस्य निरर्गतं यत्तास्तत्फल वितरणायेव प्रसादशाली
पधिमाचलचूलामालम्बतेलः। सष्टमन्यत् । शुकानार्यस्याश्रमः पाश्चात्त्वात-
सानुमतिवर्तत इति पुराणवेदिनः ।
अपरेति । अंशुमाली सूर्यः । अपरगिरिः पश्चिमसानुमान् स एव
तरक्षुर्मगादनखस्स हरितमतिनवणे रातपच्छायलेशरन्चितस्य बिमारितवर्ण-
पतः सतः इत्यर्यः, कवलिता या दिनरूपा धनुस्तस्याः कण्ठरलेन रकं
गोणवर्ण दिसमोनिजगदैर्मयूरोः कृत्वा श्मश्रुलं च धोयमासीत् तुण्डतामा.
पैदे। अत्र पर्वतस्य तरनत्वं, सूर्यकिरणानां व्याप्रमुखरमरूपत्वम् , अंशु.
मालिनरच मुखरूपत्वं प्रोम्मत एवांशुमालीति पदस्य प्रोपदेन मिलिग-
स्वेऽपि वेदाः प्रमाणमितिवदन्वय इति योध्यम् । मातिनी वृत्तम् ॥१६॥

·सन्ध्यावर्णनम्] ( १७२ ) कर्णिकेच समलक्ष्यद विन्वं प्रायडम्वुजगवेरहिमांशोः ॥ १५७ ।। चटुल-नटन-विजृम्भमाणा-नारीश्वर-दक्षिणेतर-चरण- का-रञ्जनाय किंचिदाच्छिन्न-कोणां वर्तुलालतक-धर्विकाम् अनुवर्तमाना, चरम-जलधि-चलाचल-वीचि-भत्रिका-चुम्बि- तेनार्द्धभागेन 'काम-काण्डीर-काण्ड-फरण-कृतोपक्रम फाल- कारुक-सन्दीपित-हसन्तीमुखमुपहसन्ती मन्दं मन्दमपरदिग- राजत, तत्कुहरकूपमयागाहत च मण्डल पुण्डरीकरमणस्य । - अस्त्रसन्निति । प्रावृषि जातस्याम्बुजस्य गतिरिव गतिर्यस्य तस्य तासशस्वत्यर्थः । हिमांशोरातपसराडा आतपच्चेदादलानीव जीर्णपर्णानीया स्रसन, दूरीबभूवुः । कराश्व केसरा इव किंजल्का व्यशीर्यन्त एवमहिमांशो- बिम्ब कणिकेव सरोजस्य बीजकोश इत्र ('कर्णिका कर्णभूषणे बीजकोशे सरोजस्य करमध्यालावपीति हैमः ) समलक्ष्यतादृश्यतेत्यर्थः शागता पृत्तम् ॥१५॥ चटुलेति । चटुलं यन्नटनं तत्र विज़म्भमाणो शोऽर्द्धनारीश्वरसस्य दक्षिणतरवचरणकर्ज पार्वतीचरणकमल तस्य रञ्जनाय, किधिदाच्छिन्न- स्त्रुटितः कोणो यस्यास्तारशी वर्तुलालकमवर्तिका सूर्यरूपामनुवर्तगाना दधाना अपि च चरमे जलधौ चतापलाश्चपलतरा इति याच्या बांच्यो लहयस्ता एव भत्रिका तया चुम्यितेनाधगागेन । काम एव काण्डीर इपुकार- शस्य यत् काण्डकरणं यायनिर्माणं तत्र तोपकमो यः काल एर फारुक खेन सन्दीपिता या हरान्ती अशारशकटी तस्मा मुखमप्रभागमुपहसन्ती मन्द मन्दमपरहिगराजत नकुहासं पाया पुदरं च पुण्डरीकरमणस्य मण्डलमबागाहतेत्यर्थः । परम् ।

·०
( १५३ ) [ सन्ध्यावर्णनम्
भरविन्दयन्धुकुरुविन्दपियाने
चपलेन बालशशिना व्यपनीते ।
घुसणं वियन्मघवनीलकरण्डा-
द्गलितं यथा घनमदृश्यत सन्ध्या ॥ १५८ ॥
सागरोदरशयस्य मुरारेः कञ्चुकीय विलसत्करदण्डः
इन्दिरां द्यमणिरम्बुजगेहादात्मनैव सह नूनमनपीत् ॥१५॥
विजगद्विजयोत्सव विधातुं स्मरदेवस्य समुद्यतः प्रदोपः ।
स्फुरदिन्दुकरान्तरापदेशादुदयस्वम्भमलम्भयत्पताकाम् ॥१६०॥
भरविन्देति । भरविन्दवन्धुर्भास्कर एत्र कुरुविन्दस्य पद्मरागमणैः
पिघानं (ढकन इति भाषा) तस्मिन् चालेन बालशशिना शशिहरेण व्यपनाते
सति वियदेवाकाशमेव मघवतो नीलकरण्डवसाइलितं घुमणं कुहम यथा
भवति तारशी सन्या धन निविडमदरयत । अत्र पियति करएकत्वम्,
कमलिनीनाय पिधानत्यम्, शशिनि बालत्यम् , सन्ध्यायां घुमातञ्चारोपित-
मिति बोध्यम् । अन्न पद्ये कुटजासिंहनादापनामक कलरावृत्तम् "सजया
सगी च कथितः कलहंसः" इलेतल्लक्षणात् ॥ १५८ ।।
सागरेति। सागरस्योदरं मध्यभागस्वत्र शेते इति तादशस्य मुसरेः विलसन्तः
करा एव दण्डा यम्य स इति सूर्यपरेऽर्थः।इन्चुकिरदेतु विलसन् करे दरडो
यस्य सः तादृशो |मरिणः सूर्योऽम्बुजगेहादिन्दिरामात्मना सहेव नूनमनेवी-
दित्युत्प्रेक्षा । अत्र कमलानां लक्ष्मीमदन प्रसिद्धम् , तानि मुलीभवन्ती.
खपि च । एवं सति यदा भानुः करचुकी पथिमपयोधि गच्छति तदा कमल-
भवनस्या रमामपि पिगृहात्कन्यामिव पतिमहं स्वप्रभुपादमूलं प्रापयत्यत एत्र
कमतानि मुलितानि भवन्ति । स्वागता वृत्तम् ।। १५६।।
निजगदिति।स्मरदेवस्य विजगति विजयोत्म विधातुं प्रदोषः समुद्यतः।
सचस्फुरतामिन्दुरान्तराणामरदेशादुदयाचल स्वम्भे पताकामतम्भयदापय-
दित्यर्थः। मोपच्छन्दसि वृत्तम् ॥ १६॥

·चन्द्रोदयः] ( १७४) अतिवेलमनाहता द्विरेफा: कमलाल्या मुकुलीकृताब्जमुख्या। प्रतिकारधियाऽभजन कलङ्कव्यपदेशात्तदमिन्नामिन्दुषिम्यम् १६१ वेलातिपातेन पयःपयोधि ज्योत्स्नासमुद्रः सुतरां विजित्य । अपूपुरज्जैत्रशशाङ्कशङ्ख प्राप्तश्च तारापनपुष्पवृष्टिम् ॥१६२।। पुष्पेपोर्जयसम्पदं निरुपमा पाणौ प्रहीतुं मुदा निर्यातस्य शशाङ्कमण्डलल सभृङ्गारकावजिता । पादक्षालननव्यदुग्धलहरी प्राचुर्यतो वेलया सर्वत्र प्रकटीकृता कुवलये चन्द्रातपच्छद्मना ॥१६॥ ततः क्रमेण समेधमानामोद-कुमुदिनी-धन-मधुरिम-रसा- स्वादन-वैवश्य-विश्लथ-पक्ष-निष्पन्द-मूकेषु मधुकरानाके पु, अतिवेलमिति । मुकुलीकृतमब्जमैव मुखं यस्याखया कमलाल्या द्विरेफा अतिवेलमनादृताः सन्तस्तस्याः कमल श्रेण्या अमित्रमिन्दुबिम्ब कलकव्यपदेशात्मतिकारपियाऽभजन्नित्युप्रेक्षा श्रीपच्छन्दसिक वृत्तम्॥१६१॥ चेलेति । ज्योत्स्नैव समुद्रो वेलातिपातेन वेलातिक्रमणेन पयःपयोधि क्षीराधि सुतरां विजित्य जैनं जयशील शशाकरूपं शङ्खमपूपुरत्तथा तारा- रूपेण धनां पुप्पाणां वृष्टिं च प्राप्तः । श्रन्योऽपि विजितो दको नादयति पुष्पैश्चाकार्यते । अन्न धनपुष्पशब्देन जलग्रहणं न कार्य तस्यायस्यात्रासं. गतत्वात् । उपजातिवृत्तम् ।। १६२॥ पुष्पपोरिति । निरूपमा जयसम्पदं पाणी प्रदातुं मुदा निर्यातस्य पुष्पयोः शशाकमण्डलमेव लसद् मारकं मनोहरं जलपात्रं तस्मादावर्जिता मुहषपादनातनाय रानन्या दुग्धतहरी, वेतया साध्यसमयेन, सर्वन प्रायु- यंतश्नन्दातपच्छमना ज्ये नानिकरव्याजेन प्रकटीकृता सती न प्रकाशते शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १६३॥ तत इति । ततः समुदितामोदय कुमुदिनीवनस्य मधुरिम्पो रसस्या- - ·रणीपु, ( १५५ ) [घरदाम्बिकागर्भः शर्वरी-रमण-किरणाञ्चल-पर्व-चर्वण-निवृति-समुद्धितचञ्चु- विकारेषु चकोरेपु समुन्नत-चन्द्रकान्त-सौधजाल प्रणालिकान्तर- कन्दलदमल-सलिल-सन्दोह-धारानुकारिणीपु चन्द्रिकासार- नरपालक-लोक-यामि-स्तम्बेरम-कुम्मान्तर-शयित- निपादिगण-कृतानुकरणेपु निवम्बिनी-कुच-कुम्भान्तर-शायि- वरुणेपु विरचित-विविधोपचार-संविधानं विहारसदनमासाद्य पुरन्दर इव पुलोमजया वरदाम्बिकया सह वसुन्धरापति- रविन्दव सन्दर्शितमियःप्रणयरसोपहार विहारम् । अविदितदिवसक्षपाचपाया- ननुपमसान्द्रपरस्परानुरागान् । कविचन दिवसानसावनपीत सममनया सचिवावधार्यकार्यान् ॥ १६४ ॥ कालाहोर्यसुमतीकमितुर्मंगाक्षी- श्रीवेङ्कटाद्रिपतिसेवनपुण्यपाकैः। स्वादनवैवस्येन विश्वया ये पक्षास्लेषां निष्पन्दतया मूकैयु मधुतसैन्येषु किरणा- सतरूपाणां पर्वणामिचुदण्डग्रन्थानां यचर्वणं तेन नितिः सुखम् । सारएयः नुनयः यामिनः प्रतियाम यातायातकारिणःनिपादिनो हस्विपकाः शामिनः शयनशालाः । उपहारः प्रामृतम् । शिष्टं सप्टम् । अविदितेति । अमावच्युतरायभूगः सचिखयार्याणि कार्याणि एग्यव्यतिकरा ये तान् कतिवन दिवसाननैऋविशेषणविशिष्टाननपीदिति सटम् । पिताप्रावृत्तम् ।। १६४ ॥ कालादिति । बहोः अलाहुसमयानन्तरं यनुमताकमिनुर्धरणीजाने-

·वरदाम्बिकागर्भ:] ( १७६ )
चन्द्रान्वयाभ्युदयहेतुमधत्त गर्भ-
मानन्दकन्दलमयेयमिवात्मविद्या ॥ १६५ ॥
उत्पलदृशो गर्भवर्तिनश्चक्रवर्तिनः कुमारस्य समुद्रिक-
सत्वगुणोन्मेपविशेषेणेव शनैः पाण्डिमानमपुषद्वपुरखिलम् ।
कुमारोदय-कुशल-सूचन-तमाल-दल-शेखरित-मुख-शातकुम्भ-
कुम्भ-संभावनां कुशेशयदृशः कुचकलशो मेचकचूचुकावपूपु-
रताम् । इन्दिरासरस्वत्योः पुरस्तादेव वसुमत्या,भर्ता ममैवायमिति
गर्भगत सुर्व प्रति विस्तारिता इस्तवल्लरीव रोमाजिरराजीत् ।
अमृतरसातिशायिभिरभकगुणामृतैरालावितेव वस्तुपु
न के पुचिदवहद् अभिलापम् ।
आपन्नसत्वामवगत्य धात्री-
मुखान्मृगाक्षी मुदितः क्षितीशः ।
श्रतन्तनीदभ्युदयाय कर्मा-
गयनुक्रमात्पुंसवनादिकानि ।। १६६ ॥
भार्याऽऽत्मविचाऽऽनन्दकन्दलमिव गर्भमत्तत्यादिस्पष्टम् । वसन्ततिलका
वृत्तम् ।। १६५॥
उत्पलश इति । उत्पलशो वामनयनाया वादाम्बिकायाः तस्याय
नीलचूचुको खनी मालतमालदलशेसरितमुसाना शातकुम्भकुम्भाना
संभावनामपूपुरताम् । इन्दिरासरस्वरयायुभे अपि तं गर्भगतं नृपति स्वयंवरपति
विकीपचक्रतुस्तयो: प्रागेव धमुमती तमपरिट रोमाजिरूपहरूवल्लरी-
समुदध्यनव्याजेन ।
नापन्नसत्वामिति । परमुपजातिश्त्तम् ॥ १६६॥

·( १७७ ) [शैशववर्णनम् अंशुमालिनमिवादिमा दिशा दुग्धसिन्धुलहरीव कौस्तुभम् । वासरे वरमुहूर्तशालिनि प्रासविष्ट वरदाम्विका सुवम् ।। १६७ ।। कुमार-समुदय-समय-समुदयदमेयामोदो मेदिनीपति- राकलितानेकविध-महोत्साह-विशप-विधिः, ईप्सितातिशायि- विश्रापित-विहृति-विमोचित-वसुमती-नेचर-याचक-भावो निर्माय जावकर्मादीन् विधीन निरवधिकमुन्मनास्वमात्मजन्मा- नमवलोक्य सफलजन्मानममन्यतात्मानम् । श्रीवेङ्कटाद्रीशयरप्रसादा- ज्जातं कुमारं जगतीसुधांशुः । अमु हरेशभवं विदित्वा नाम्ना व्यतानीशिनवेङ्कटाद्रिम् ॥ १६८ ।। भुवि भवान्तरसंचरणेन भुवनचत्राममाप्तिक्रमम् , अनवरत- घटित-दृढ-मुष्टिवया समाश्रित-त्राए-दृढ-मुष्टिताम् अनिदान- अंशुमालिनति । श्रादिमा प्राची दिशशुमालिनमिव वरदाम्बिका गुवं प्रासोति सर्वसम्। स्वागतारतम् ॥ ११ ॥ कुमारेति ईप्सितातिशायि यदिधाणितं तदूषया बिट्टत्या लीलया विमो. चितो वमुमताखचराणां भूमिदेवानां याचगावो येन सःसिष्टमन्यत् । श्रीपेकटाद्रीति । सटम् । टपजातिवृत्तम् ॥ १६ ॥ मुवीति। भुवि जगति भवान्तरेषु जन्मान्तरेषु भिन्नभिन्न जगनु च संच- रणमुपगतिस्तस्य क्रमेण भवनचरस्य समाप्तिः सम्यक् प्राप्तिस्तस्य कर्म ·यौवराज्यवर्णनम्] हसित-कणिकाभिः अतीत-वसुमती-पतीनामपहसनम् अत्य. तारुण-घरण-पाणि-किसलयेन, उपगत-धरणी-रमण-परि- त्राणानुरागयोगम, क्रोडन-तमय-विकर्णि-पांसुतया नेकविधा- नीक-पराग-योगेन निखिल-लोक-जयोद्योगमपि विद्योतयन् करणस्किक्षिणीक-चंक्रमणतया प्रतीप-भूमीपाल-मौलि-भाग-प्रधाण- पदार्पण-विभ्रममिव विभावयन् आनन्दपरतन्त्रम् अवनी- न्द्रम् श्रवनुत-विरचित-शैशवोचित-विविविहारः कुमारः, आलोकनैरमृतवर्षिभिरेप पित्रो- राशीविशेपवचनैरवनीमुगणाम् । आनन्दसंततिभिरचखिलपजाना- मभ्येति वृद्धिमनधिनयवटादिः ॥ १६६।। अनन्तरमच्युतमहीमहेन्द्रो पाल्य एय रामुल्ल सदसाधार. पानुभावं नारायण-चरणारविन्द-निघद्ध-भावम् अत्युदारम्, कुमार, पालोक्य साकमभात्यगणेन सकल-महीवल- सन्त्राण-धुरम, अयवार्य शुभंयुनि दिने नरेशो दिदेश शाश्वत युवराजपदम्। वियोतयन्त्रिप्रेन्यति। एक्सप्रेऽपि । मुगिना पियोनयर अनिदान निष्का- रणं हसिनाय कारण कामिलशरमहसनमुरहान वा विद्योतयनियर्थ: । नेक. पानामनामानो पयगरय रनमो योगेन प्रपातोपहिरिप्रकोपकाशिरपटम्। घालोकनैरिति । निः निराला नरयनोमुराणामाशी- शिपायनरसिपप्रज्ञानामानन्दाभिनन्दपरम्पराभिरपि मनश्चिन- वटामिना मन्ततिलकरत्तम् ॥१६॥ अनन्तरमिति रम् ।

·( १७६ ) [कविपरिचयः अत्यादरादच्युतदेवरायं वरेण्यशीला वरदान्त्रिको च। अयोनिधानं चिनवेद्भुटादि श्रीवेङ्कटेशश्चिरकालगन्यात् ॥१७०।। इत्येकयाराकर्णनमात्र-दढावधारित-जव्य-काव्य-नाटका- लङ्कार-पुराणागम-रहस्य-सारस्यानुयन्ध-समिन्धान-स्वाभाविक- प्रतिभानुभावया, विद्या विशेष-निरवद्य-विद्वद्वर-सकल-कविकुल- श्रवणानन्द-चिन्तितानन्ताभीष्ट-फलाश्रयण-विभाणन-काम- गवीभघदशेष-भापा-विषय-सविशेषोन्मेप-चतुरिम-गर्भित-सरस- प्रबन्ध-सन्दर्भया,विविध-विद्या-प्रगल्भ-राजाधिराजाच्युतराय- सार्वभौम-प्रेम-सर्वस्व-विश्वास-मुवा,निरुपाधिक-महोपकार-निर्मा- ण-धर्म निर्मल-हृदयया,निखिल-लिपि-विलेखन-नियत-वितरण- कृतहस्व-इस्तारविन्दया, विरिच-चञ्चल-नयना-नखाञ्चल- समुदाचित-विपञ्ची-प्रपञ्चित-पञ्चम-मधुरिमोदम्वन-विकरबर- अत्यादरादिति । अत्यादरात् यौवेटेसरेऽत्यन्तानवधिकहितो- श्चिनवेश्यादि वरेण्यं वरणीयमनुकरणीयं शीलं यस्यास्तां वरदाम्बिका च श्री. चडटेशश्चिरकालमन्यादिति । उपजातितम् ।। १५०॥ कविपरिचयो प्रन्यसमाप्तिश्च- इतीति । तत्तदहस्येपु सारस्यानुबन्धः सरसतानुरागसेन समिन्यानोऽनु- मावो यस्यास्तया। विद्याविशेपेण विद्याधिायेन निरखद्याः सन्दर्भविशेषणमिदम् विद्वराणां वैयाकरणाना सकलकविकुलानां श्रवणेनैवानन्ददाः, चिन्तितान्य- मन्तान्यभोटानि च यानि फलानि तेपामाश्रयणे स्वीकरण विप्राणने परेभ्यो दाने च कामगवीभवन्तः कामधेनामाः,अशेषामु भाषाम् (यशपेषु) विषयेषु र सविशेषमुन्मेषो येषां ते, चतुरिम्णा गर्मिताश्च यै सरसाः प्रवन्यमन्दभा नियन्धरचना यस्यास्त्रया, उपचारनिर्माणमुश्कारविधानमेव धर्मः । लिपि. तेसने नियमेन दाने च कृतहम्न चानुरीचणं हस्तारविन्दं यम्यातया, ·कविपरिचयः] ( १८० ) कण्ठम्वरया,विपुल-उलातल-विहार-विनोद-साकारायणि शतपर्णासन-वरवर्णिनी-मति-निर्णायिकया नानादेश-प्रतिष्ठिता- नेक-विरचित-वाजपेय-पौण्डरीक सर्वतोमुख-महाध्वर-द्विजवर- वितीर्यमाणाशीविशेप-परिपोपित-भाग्य-सौभाग्यया, नियत- रक्षित कवि-कुटुम्बया, तिरुमलाम्बया निर्मितं वरदाम्बिका- परिणयन्नाम चम्पूकाव्यम् प्राचन्द्रतारकम् अभिवर्द्धवाम् । [ परिशिष्टम् ] श्रथ राजाच्युतरायप्रशस्तिः । स्वामिन्नच्युतराय मुषितमहासिंहासनं त्वामह- नाथं प्रागयले किलेक्ष्य सहसा नन्तुं नरैन्द्रेभुवि । विन्यस्ता मुकुटाश्यकासति भवदोस्सारमायापिदा शत्रुश्रीकुलभीरुमन्तरयितुं सौवर्णपाठ्यस्तताः ॥ १७१ ।। नसाचलै खप्रान्तः समुचिता वादिता विपच्ची वीणा। विकखरो भास्वरः । विपुले तलातले पातालविशेषे विदार एव विनोदस्तस्यै साकारावतीर्ण या शतपर्णसनस्य ब्रह्मणो वरवरिणनी जाया सरस्वती तस्या मतनियिकया, तां दृष्ट्वा लोकानां साक्षादियं सरस्वतीति युद्धिरुद्नति स्मैति. भागः । नानादेशेष प्रतिष्ठिता अनेके ये द्विजवराः, स्पष्टमन्यत् । नियतं रक्षितः पालितः कवीनां फुटुम्बो यया तया कविकुलाधितयेत्यर्थः । व्याख्यानपेक्ष. मन्यत्। स्वामिन्निति । हे स्वामिनच्युतराय! भूषितमहासिंहासन त्वामह. थिमिव प्रागपले उदयाचल एचय (श्रा ईक्ष्य ) दृष्ट्वा नरैन्दै पि नन्तुं विन्यस्ताः मुसुदारतताः विस्तारिताः, सौवण्यपात्र्य व चकासति विद्योतन्त किमों गुटस्त्या निर्मिता इत्याह--मवतो दोसारो याहुपलमेव माया- ·( १८१ ) [अच्युतरायप्रशस्तिः चित्ते श्रीहरिभक्तिमक्षिण करुणां शृङ्गे भुजस्य क्षमा वत्तस्सीम्नि रमा वनविरत वक्ये घ वाग्देवताम् । मत्सतोऽयमिति प्रसादनवती मां नैप धते तनो केनेत्यच्युतराय मन्तुमिव ते कीर्विदिगाली: श्रिता॥१७२॥ बल्गदिकरिबर्गकर्कशगिरावस्थानवित्रासिनी वेडबालमिलत्फणीश्वरफणाशाणाधिरोहासहा । निर्यन्निमरपिच्छिलाचलनिराधारा धरा संप्रति त्वारुह्यांसलमंसमच्युतमहारायस्य विश्राम्यति ॥१३॥ त्वदुपकण्ठगतं सितचामर- द्वितयमच्युतराय ! विराजते। वित्तन शत्रुत्रियमेव कुलाहनामन्तरयितुमिति । (भीरः स्यात्कातरे नार्या. मित्यमरः) । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ १७१ ।। चित्त इति । मत्सहोऽप्ययं मां तनौ नैव पत्ते, अन्या मदपेक्षया न्यून- प्रेमपात्राण्यपि ललना धत्ते, तत्कस्य हेतोरिति मन्तुमववोधयितुमिव नीति- दिंगालीः दिशाससोः समाधिता, यतस्ताः राजानं मदर्थमनुसन्ध्युः, मदप. राधमेतत्कारणं वा विज्ञाय इपयेयुरिति, शिष्टं स्पष्टम् । शार्दूलविक्रीडितम् ।। बत्गदिति । वल्पता भ्रमतां दिकरिणा कथाभिगिराभिर्यन स्वस्या अवस्याने सत्तायां वित्रासशीला तथा फणीश्वरफरणाशाणेष्वारोहमसहमाना निर्यद्भिर्निमरः पिच्छिला ये अचलास्तेभ्यः पतनभिया निरापारा घरा सम्प्रति तु अच्युतरायस्यांसलं मांसलमंसं मुजशिरोदेशमाय विधाम्यति विश्रमं लभते मोदते च । शार्दूलविक्रीडित छन्दः।। १५ ।। त्वदिति । हे राजनच्युतराय ! तवोपकाठमभ्यर्ण गतमुपागतं सित. चामरद्वितयं, महोदयवति दानजलार्णवे प्रवनकति वरण कीदां जुपने सेवते ·ग्रन्थसमाप्तिा] ( १८२ । तव महोदयदानजलार्णव- प्लवनकेलिजुपो यशसो भुजौ ।। १७४ ॥ * 'करकृतमपराधं क्षन्तुमईन्ति सन्त।' अक्षरं यत्परिभ्रष्टं मात्राहीनं तु यद्भवेत् । क्षन्तुमर्हन्ति विद्वांसः क्षमा हि विदुषां धनम् ॥ इति तस्य तव यशसो भुजौ यथा स्यातां तथा विराजते प्रकाशते प्रतीयते । हुतविलम्बित वृत्तम् ॥ १७४ ।। * अतिमानविशीर्णवर्णमानां कुटिलाओं कलिला समासनाले । गिरिधारिपदानुसारिकारि- हरिरेतां व्यवरिष्ट मृष्टचम्पूम् ॥ कलये किल लक्ष्मणस्वरूपे चुधरूपे बहुशो नमःशतानि । यदनुग्रहसख्यभाग्वचोभि- मयि मन्देऽपि समुद्यमोदयोऽयम् ।। रामप्यारी यस्य माता भीमसेनः मुधीः पिता। हरिस्तनयमाख्याता व्याख्या विख्यातु भूतले ॥ VIDYA Immy 8716 "BA SN... Hig mins LIBRARY ·अस्मत्प्रकाशिताः केचन छात्रोपयोगिनो ग्रन्याः वैयाकरणसिद्धान्तकौमुद्याः सटिप्पणं सुपरिष्कृतं शुद्ध- तमं विशिष्टं संस्करणम् । श्रीमद्भद्दोजीवीक्षितविरचिता पैया. करणसिद्धान्तकौमुदी श्रीमद् वासुदेवदीक्षितविदुषा घिरचि- तया सुप्रथितया बालमनोरमाश्यया व्याप्यया, स्वरवैदिकी- भागे श्रीमजयकृष्णकतया सुबोधिन्या,लिङ्गानुशासने भैरयी. व्याख्यया च समलमृता शिक्षागणपाठधातुसूत्रगणोणादि. शिक्षाबार्तिकादिपरिशिष्टैश्च संपलिता मुद्रिता राजते । सा चेयं लचपुरीयमाच्यमहाविद्यालयप्रधानाध्यापकमहामहोपा. ध्यायश्रीमन्माघयशानिभाएडारिमहोदयैर पूर्वाभिप्रिपाभि- विभूपिता लेखकादिपरम्परागतान् दोपानपात्य सम्यक् परिष्कृत्य च संशोधिता। उदेपा सहसुन्दराद्विसदन (२०००) पृष्ठपरमिता सुधि- झणपत्रेपुनिर्णयसागरीयायसाक्षरैमुद्रिता पटवेएकवेष्टिता सर्व- सामग्रीसम्भृतापि केवल प्रचारभावमवलम्यादाभी) रूप्यक- वितीर्यते विद्यार्थिभ्यश्च पञ्चभिरेव५)रुप्यकैदीयते इति भूयान हपः प्राहकमहाशयाः सप्रश्रयं प्रार्यन्ते यदनर्यस्यास्य ग्रन्थरत. स्य वराटकमूल्य विमान्य दैनंदिनं विक्रयमत्यधिकं यतते । तद् भयद्भिर्दितीया वृत्चिर्यथा न प्रतीच्या तथाऽविलम्ब त्वर्यताम् । माइकसौकर्याय भागशोऽर्द्धन साईलप्यकद्वयेनापि विक्रीयते। प्रतिमानाटकम्-नाट्यकलापारावारीणेन महाकविना श्रीमता भासेन प्रणीत नाटकमूर्धन्यभूतमिदं नाटकं व्याया- नेन बिना छापाण-मतीव दुरदमासीदितियत्या प्याकरण- साहित्याचार्येण ब्राह्ममहाविद्यालयभूतपूर्वाध्यापन श्री- शीतलासंस्कृतमहाविद्यालयाध्यापकेन नकटीकाका श्रीधरा- नन्दशास्त्रिया रचितया संस्कृतव्यास्यया हिन्दीरूपान्तरेरा च सहित प्रकाशितम् । अन संस्कृतच्यारयाने कोशव्याकरणध्वन्यालझारमावा.

·( २ ) शयप्रकाशनेन, प्रामाणिौरादर्श मूलपाठसंशोधनेन, हिन्दी- रूपान्तरेण, श्लोकानुक्रमणिकया, सुभापितसंग्रहेण च निरति- शयोगुणातिशयः सम्पादितः । तदिदं सर्वाङ्गसुन्दरं २०० पृष्ठ- परिमित बहुमूल्यपत्रेपु निर्णयसागरीयायसाक्षरैर्मुद्रित सार्द्धरूप्यकेण ॥) ग्रहीतुं शक्यते । नाट्यकथामञ्जरी-अस्यां स्वमवासयदचा मालधिका- सिमित्र--विक्रमोर्वशी-प्रियदर्शिकानागानन्द-महावीरचरित- शुन्दमालाऽभिशानशाकुन्तलोत्तररामचरित-वेणीसंहार-रता. यली-मुद्राराक्षसप्रभृतीनां नाटकाना कथा: संस्कृतगधे परि- एतास्सन्ति । संस्कृतसाहित्ये प्रथम पवाय प्रयासः। पत्रादि. कञ्चातिरम्यमस्ति । पञ्चाशत्तरं चतुश्शत पत्राणां सारूप्यकद्वयनैध दीयते। बाग्भटालङ्कारः-इञ्च पुस्तकं श्रीमनिधिशास्त्रिभिः सौभाग्यविमलाख्येन व्याख्याद्वयेन सहित प्रश्नावलीसंवलितं विद्यार्थिनामत्यन्तमुपकारकम् । मूल्यं द्वादशाणकाः । वृत्तरत्नाकरः-लवपुरीयप्राच्यमहाविद्यालयाध्यापक श्रीरामचन्द्रशास्त्रिभिनिर्मितया यालयोधनीनाम्न्या व्याख्यया समुतमिदं पुस्तकं छात्राणां कृतेऽत्यन्तमुपयुक्तम् । मूल्यं द्वादशाणकाः। नागानन्दम्-लवपुरीयप्राच्यमहाविद्यालयस्य प्रधाना- ध्यापकानां महामहोपाध्यायपण्डितशिवदत्तशास्त्रिणामनुमत्या डी. पम्. कालेजे संस्कृताध्यापम पण्डितसुन्दरदासशाखि. णा विरचितया दधिमथीसंशया संस्कृतव्याख्यया हिन्दी. भाषानुवादेन च समुपेतम् । मूल्यमेका मुद्रा। सर्वविघसंस्थतहिन्दीपुस्तकानां प्राप्तिस्थानम्- मोतीलाल बनारसीदास अध्यक्ष-पआयसंस्कृत पुस्तकालय, सैदमिट्टा बाजार, लाहौर