·MİMĀMSA'ANO DHARMA SASTRA SERIES, NO. /
Published under the authority of
the Mimāmsā Grantha Prakas'aka
VIDYA
AMA
/
Samiti of Poona,
SN
&
ॐ
GENERAL EDITOR
PANDIT RĀMACHANDRA S'ASTRĪ KINJAVADEKAR, DĪKŞIT.
विजयते हित
WWE
APSAMITT POON
KRSNA-YAJURVEDA
(NEW EDITION)
Part
(Containing Ādhāna and Punarādhāna Sections )
कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदी
प्रथमो भागः
आधान-पुनराधाने ।

·KRSNA-YAJURVEDA.
(NEW EDITION)
Part I
(Containing Adhāna and Punarādhana Sections)
EDITED
KY
PANDIT VĀMANS'ĀSTRI KINJAVADEKAR
MIMAMSAKA S'IROMANI, SARASVATĪ BHŪS'ANA
AND
BRAHMAS'RI RĀMABĪKSIT, IIANGAL.
English Translation and Critical Notes
BY
S. M. KATRE, M.A., Ph.D., (LONDON)
1938
MIMANISA GRANTHA PRAKASAKA SAMITI,
POONA. (INDIA)

·HAMIN
VIDYA
S
...
wom
कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदी
आधान-पुनराधाने।
प्रथमो भागः
firmine
।
अयं ग्रन्थः
मीमांसकशिरोमणिसरस्वतीभूषणेत्यादिविरुदालङ्कृतः, मीमांसाविद्यालयः,
मीमांसाग्रन्थप्रकाशकसमितिः, इत्याधनेकसंस्थाप्रतिष्ठापकः, 'संस्कारमी-
मांसा' 'आधानपद्धतिः' 'अग्निहोत्रचंद्रिका' इत्याधनेकमन्थमणेतृभिः,
सोमातोर्यामातिरात्रादिबयागप्रवर्तकर्महामान्यैः
पण्डित वामनशास्त्री किंजवडेकर
इत्येतैः तथा
प्रयोगशास्त्रनदीष्णैः रामदीक्षित हानगल इत्येतेश्च
संपादितः
सोऽयम्
एस्. एम्. कने, एम्. ए., पी. एच्. डी., (लंडन)
इत्यभिधेयमहाभागेराग्लभाषायामनूदितटिप्पण्यादिना परिष्कृतश्च
१८६०
मीमांसाग्रंथप्रकाशकसमितिः, पुण्यपत्तनम् ।

·Pablished by Pandit Ramchandra Shastri Xinjaradokar, Dikshit,
- General Editor for The Munamss Grantha Prakashats Samiti,
4032, Sadashir, Poods?, India.
All rights reserved
Price Rs. 6-4-0
Panted by Becebandra Yosa Sledes at tha Ylenaga Segar Prsus,
36-28, Kolbbat Street, Boubay 2.

·धीमंत वैदिकानुष्ठान गृहीतदीक्ष यशवन्त विष्णु नेने मुंबई.

·CONTENTS ... 16. .ID 101 1. I I. BO 1. $1 H. . ON e. 1. ... ... 3 1-7 1-6 I. ... ... 19. ed 10. ded . ... ... .. 1. Nivedanam 2. Editorial Note 3. Preface 4. Select Opinions 5. Introduction 6. Bhūmikä-vişayānuktamaḥ 7. Bhumika 8. Ayatanānām Pramāņāui 9. Mantra-vakya-visaya-súci 10. Ādhāna-Prakarapam ... 11. Adhana-mantra-vákya-süci... 12. Punarādhana-Prakaranam 13. Punarādbāna-mantra-vakya-sūci 14. Engish Translation and potes of Ādhāna ... 15. English Translation and notes of Punarādhana 16. Glossarial Index ... ... 1 . 191 ... 1-29 ... 30 32 1-44 45-47 ... 1-25 24. 10. 400 .. 1. ... ... 16 . ... 1-31 .. UI da. ... ... r. 1-3 PLATES 1. Late Mr. Yashayanta Vishou alias Annasaheb Nene of Bombay 2. Adhana-vihara . ... to face page to face page .. I.

·19.01 निवेदनम्। उचैर्गतिर्जगति सिध्यति धर्मतश्चेत् तस्य प्रमा च वचनैः कृतकेतरैश्चेत् । तेषां प्रकाशनदशाच महीसुरैश्चत्तानन्तरेण निपतेत् क नु मत्मणामः॥ -श्रीभोजरामः अयि प्रेक्षावप्रमुखाः! सनातनवैदिकधर्मजीवातुभूताः । विदितमेव तत्रभवतां यत्- सर्वान् द्विजानुद्दिश्य भगवती श्रुतिराज्ञापयामास 'खाध्यायोऽध्येतव्यः' इति । वेदयोधितेप्ट- साधनताकत्वस्यैव धर्मलक्षणत्वात् अर्थज्ञानोपहितं वेदाध्ययनमेव समीहितार्थाय भवति, नान्य- थेति "बामणेन निष्कारणं पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च" "योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमनुते नाफमेति ज्ञानविधूतपाप्मा' इत्यादिभिर्वचनैः "अथातो धर्मजिज्ञासा" इत्येतदधिकरणोक्त- जैमिनीयन्यायदिशा चैतदेव निधानं सिध्यति । अनयेच सरण्या गच्छन्तः सर्वेऽपि प्राचीनाः सनातनधर्मनिष्ठाः वैदिका नित्यनैमि- तिकानि कर्माणि समाचरन् । परं प्रवलेन कालहतकेन विपर्यस्तायां लोकव्यवस्थायां, वेदार्थ- ज्ञाननिदानभूतायां च याज्ञिकसरणी प्रायः इतिहासमात्र विश्रांतायां, वेदार्थज्ञाने ग्लिश्नन्तोऽपि नैव संपूर्णतस्तत्तत्वमवगच्छन्ति । तामेतां दुरवस्या निध्यायमानैमीमांसाग्रंथप्रकाशकसमितिमचालक धर्मजिज्ञासोपयोगिने वेदार्थप्रचाराय खशतया कियानपि प्रयत्नः कृष्णयजुर्वेदपकरणकौमुदी- प्रकाशनरूपेण समनुष्ठीयते । सोऽयं यजुपों वेदो नानाशाखाविभक्तो यज्ञकाण्डीयावर्यवादिसमर्पकः कृतपरिश्नमैरपि दुरवबोध एव भवति । अतोऽत्र सकलेऽपि कृष्णयजुवेंदे इतस्ततो विप्रकीर्णानां तत्यज्ञियप्रक- रणोपयुक्तानामंशानामुपसंहारपूर्वकमाधानप्रभृतिषु प्रकरणेषु यथायथं विभज्य संमहः क्रियते । एतेन कृष्णयजुदप्रकरणकौमुद्याख्येन कृष्णयजुर्वेदप्रबन्धेन वैदिकाः, याज्ञिकाः, वत्तत्कर्मानुष्ठानपटवः, श्रद्धालवः, कर्मनिष्ठा अन्ये च विविधफलोद्देशेन कृष्णयजुर्वेदमभ्यस्यन्तः सर्च एव यत्सत्यं परमं प्रमोदमुपयास्यन्तीति मन्यामहे । आधानादिब्रह्मविद्यान्तैरेकोनत्रिशैः प्रकरणैः समुपेतोऽयं सगमोऽपि कृष्णयजुर्वेदो विविधाङ्गोपाझसमन्वितः क्रमेण महाजनाधारण प्रकाश यायात् । संप्रति चाधानपुनराधानात्मकः प्रथमो भागोऽयं भूमिकामान्यांग्लानुवादटिप्पण्यादिमि- महामूल्यैरलदारैरलङ्कृत्य विदुषां पुरतः स्थाप्यते । आधानविषयकाणामवशिष्टानामंशानामेतद्धप्रणेनेवाधानपद्धत्यामग्निहोत्रचंद्रिकीयां चाया- नपद्धतिशेषतया सुविशदं निरूपितत्त्वान्नात्र ते पुनः संगृहीताः। एतद्वंथप्रकाशनकार्ये साहाय्यमनुतिष्ठतामधस्तनानां पुण्यशीलानां नामसारगेनामानं पावयामः । ग्रंथकर्तृणामीदृशेऽतिकठिने कर्मणि निर्निद्रं साहाय्यं कुर्वतां ब्रह्मश्रीश्रोतविद्यानदी- ष्णरामदीक्षित हानगल इत्येतेषां नाम प्राथमिकी श्रेणिमधिरोहति । संपति भारते व इमानेव ·दीक्षितचरणान् समाश्नित्य भगवती श्रीती विद्या तिष्ठतीति नायं प्रौढिवादः। भूमिकानिर्मातारः पंडितप्रकाण्डाः कर्नाटकावनिविभूषणायमानाः श्रीमन्तो नागेशशास्त्रीउप्पिनवेदृगिरिमहाभागाः सानन्दं निर्देश्याः । इमं ग्रंथमांग्लभाषानुवादेन टिप्पण्याद्यैश्च विभूषयन्तः डॉ. एम्. एम्, कत्रे महाभागाः, तथा च सनातनवैदिकधर्मानुष्ठातारः श्रीमन्तस्यंबकराय नेने महाभागाश्च नितान्तं धन्यवादाहः । इतरे चात्रानेके साहायका वर्तन्ते, येपा महीयसा हस्तावलम्बन सुनातनवैदिकधर्मोत्कर्षकारकमिदं कार्यमहर्निशं प्रचलति । उपर्युल्लिखितानेवान् सर्वान् प्रणम्य चिरकालिक हस्तावलम्ब चाशास्य प्रस्तुते कर्मणि व्यापारयामि खात्मानमित्यावेदयति- चैत्र शुरु १-१८६० } पुण्यपत्तनत सुधीजन विधेयः किंजवडेकरोपाहो रामचन्द्रशास्त्री मीमांसामन्थप्रकाशकसमितेः मधानसंपादका ·EDITORIAL NOTE. If the highest state is possible tursugli Dharma and its measurement by words of artificial construction which can only be enlightened by the gods on earth, where also an my obcisance go 7 -Sri Bhojarāja. Dear Readers! To you who are the life blood of the Santana Vaidiha Dharma it is well known that the divine Srutı ordamed in so far 25 the twicc born are concerned, the study of the Vedas. But this study of the Vedas becomes frutíul in the proper sense only it it is accompared by a true understanding of the inner significance, for the character of Dharma, cun only be towards the realisation of the good implied in the Vedas Tlus cannot bu othersise, as pointed out by such teachings as: 'A brahmına should study and understand without nny motile the Voda with its sír branches', “He whó, forsooth, wderstands tle meaning, enjoys auspicious, reaclics to herlen, being purified by knowledge'. This is ierily established by such sentences leading up to live study of Dharma according to the Scence propounded by Jaimini, Following in this direction our ancestors, who were devoted to Sara. tana Dhirmu, practised the NITYA and NAIMITTIKA sacrifices. But witir a change in time which destroyed the Society favourable to the practice of Vedio injunctions, people who study with great difficulty the Vedas and their significance, do not completely attain their object, because of the loss of the true practical sacrificial tradition It is an order to remedy this state of affairs to some extent that the Mimamsa Grantha Prahasliaha Samt has undertaken to publish according to its means a low books explaining and propagatug the Vedic doctrines. The Yajurvca divided into different Sallua and the basic text for all sacrificial activities, is indeed difficult to be understood even by persons who erert a great deal towards this object. It is therefore divided here into proper sections according to the different sacrifices described and rearranged It is hoped that this rearranged text entitled Krsna Yajurveda Praharaua Kaumudi will be ery useful to all sacrtices and followers of the Karinamimams and others who wish to study the Kraua Yajurveda. This notlas divided into twenty nine sections begmoing with Adhana and ending with Brahmavidya, with all major and subsidiary branches May it gradually set the light of the day with the encouragement of the enlightened readers. We are now presenting here the first part cansisting of Adhana and Punandhana with Introduction, English Taanslation and notes and costly illustrations. Since the Adhanı has been properly described by the Editor of this volume in his ADHĀNATADHATI se shall not repeat bus observations here. In publishing this work we have received instinted and spontaneous help and encouragement from Pandit Ramadil sito (Jangal, the very cmbodiment of Vedic learning and one considered the greatest Vedic scholars. Dr. S M Katre las translated it in English and that great Karpatnk Scholar Pandit Nages' Sustri Uppinbettigit has written the Sanskrit Introduction. To these gentlemen our sincere trauks are due. Our thanks are also due to Nr. Trimunkrao Nene To others also who have helped us in many ways ne are greatly obliged for keeping in this way the light of Sinatana Dharma unsullied To all these gantlemen and scholars we offer our sincere felicitations. Poona, 1-4-1933. R. D. K.

·PREFACE. The present translation of the Adhaba and Punarådhana sections of the rearranged Taittirya Veda (Sambuta, Brahmana, Araujala and Upanisead portions) is due to the request of Pandit Vamanas'astni Kinjavadekar, the enterprising General Secretary of the M.G P. Samıtı, Originally it was intended to ndd copious notes to explain the traditional point of sien along with modern interpretations suggested by the Western methods of research. But owng to the Saryshnt Commentary of Sayana explaining the traditional pont of view, only a philological translation has been attempted here Difficultres of a linguistic nature are alone dealt with in general in the looltiotes. The Glossa- Tial Index is designed to explain difficult tords of a techmcal nature. It is proposed to add a volune of explanatory notes labing into account the versions of other recensions of the Yajurved': len the entire translation of the 29 rearranged chapters is published, so 83 to avoid unnecessary duplication. The success of the plan must necessarily depend upon the amount of encouragement received from Oriental Scholars It is the liope of the M.G. L. Samat that this English Translation will materially help to promulgate the Momsä Suence among all Oriental Scholars in the world. It now remains for me to express my ohligations to the many friends who have helped me in this difficult tasb Paulit Vamanas asth has patiently borne with the many unavoidable delays in the prepuration of the work, and his courtesy throughout has been a source of inspiration to me His nephew Rámicassdras'asts Kunjavadekar has often discussed with me the different aspects of this work, and as Editor materially helped me with the proof correction To my friend Mr. P, K Gode, MA, I am deeply indebted for lus hwng gonc through the cntire press copy as well as the final proo's of the work. He was, moreover, responsible in persuading me to undertake this work for the MGP Sumiti. To my brother Mr. R M. Katre, 1 am indebted for having typal out the entire MS. for the press Finully the M G.P. Simti Office buse collaborated suth the Nunaya Sagar Press zu rendering me esery assistance for curying out the complicated printing To all these friends I offer my smccre thunks 1 shall consider my labaur amply retarded if the M.G. P. Sanjiti successfully carries out its programme of publications, which is only possible of the scholarly world gl es suficient encouragement, Deccan Gymkhana, S.M KATRE, Poona ·शुद्धिपत्रम्। पृष्ठम् पृष्टम् पतिः १५ अशुद्धम् शुद्ध यजि यज प्रयोदशादि प्रयोदशाहादि ३ " २८ ३ अशुद्धम् शुद्धम् भूमिका। पित्रणांपा पितृमणापा. कार्यधूर्मदीय कार्यधुरामदीय रापधुरं राष्ट्रपुर (२-४-१०) (पृह० २-४-१०) उच्चारणाविषय उच्चारणविषय नोपतिप्टेयुः नोपतिरन् विशेषभाजो विशेषमाजो २९ २ ५ द चसीया " ३ १५ ४ ८ " ५ ९ २.वा २.पा. ७ २५ " ९ १ " " १० १० १० " १२ १ १२ शादी आधानमकरणम् । वसीया दितमु दित जमान स्रष्टुं तृतीय प्र. प्रथम प्र. मितत्वे मितस्ये न्येषा व्यपार तृतीय प्र प्रथम ज्योतिरे ज्योतिरे ग्डे पञ्चम पडे प्रथम निरपवन् निरवपन् यामन याम देवर देवर पञ्चम प्रथम ४.४.१ ४.४॥ नीयस नीयास थन्तरम अन्तरम न २४ ४ 1 " " १६ " " २२ " ३ विभागो ऋचा विभाग ऋचा ९ ज्योतिषानीति ज्यौतिपाणीति १३ ज्योतिषं ज्योतिष भारद्वाज भरद्वाज मनु काठक २५ पैदधर्मोऽनेनेति वेदधोऽनयेति २९ सिसास्ते मिजास इति यसिन्दाते " सनश्चच्यासा. सन्नन्तस्येच्छा- प्यविचारे साध्यविचारे १८ राराजते राराज्यते पला पाला यपद्धिः यपक्ति. नैचाविक नैवाविधिक वृत्तिःप, वृत्तिफलको विधिःप० सम्पती उम्पति परावपवनाधि परावपनाधि १९ 33 " १० " १२ १४ २२ ९ ६ " २ ३ मारस माश्म न्मार न्मा धुर्तवती धृतर्वती पार पाल ना २८ ७ १८ ९ " ७ तस्यास तस्था अन्न स्पषदा सदा यार ·२ पृष्टम् अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् स्कर स्कार ५ २ पार्थिवाः पार्थिवा ६ ९ J - -- तु पाय वीरहा वीरहा संभाराः संभाराः प्रथमाके मथमकाण्डे विर स्वा स्वार आह संभृत्याः संभृत्योः ४ १ ९ ४ १० त २ रा जात जात ૨ तार तास ६ रसुव ७ प्रजापते चल्लारि पुनराधान प्रकरणम् । ३ २० १३ ८ . १ १४ २ ३ " " २ २ तेन ७ " पुनरा पुनरा " Correction Slip for English Translation: (Owing to the complicated diacritical marks indicated above several slips have occurred, and the kind Rcaders are requested to correct them as they find them. ] For Adhana read Adhana Ahavaniya Ahavanfya Bhims Blúmi Adhāna Translation. P.14,3 61, for granulabih read tandulth. 1.24, $ 128, for paripipayat read paryapasyats Tablo of Transliteration, कमर पवे ओ ओ aio " । 1 1 r । e an in h hgghi c_ch th n 1 thadun 1 th d dh n p pli b bh my v H Acconts: for writer, as in Agni. (or independent feesta as in viryam.

·BHARATIYA
S. N............
0
Views and Opinions
OF
Eminent Scholars who liave becu upproached
before undertaking the research &
publication work of the
Krşna Yajurveda.

·ALLAHABAD, November 27, 1983 My Dear Shastriji, Many thanks for your note I am very glad to hear that you are making arrangements for a new edition of the Taittırıya text duly arranged and divided into proper sections Such an edition has long been a desideratum, and one result of this has been that scholars of the Mimama have not been able to make that use of the Taittiriya text which they should have done. It is strange that the older generation of Vedic scholars did not deal with the Taittinya texts as thoroughly as they did with Rigveda or the Shulla Yajurveda text Such an edition 15 you are contemplating will be very useful to all students of Karmaland in general and our University students and modern scholars in particular, who liave neither the time nor the patience to wade through uarranged text I hope you will be able to carry out the edition soon With all good wishes, Yours Sincerely, Sal-Ganganath Jha The Muamsa Grantha Prakasaha Sanntı has been doing excellent worh It has now started the much more ambitious scheme of printing and publishing the morc important basic texts bearing upon Purva Mimamsa. The Purva- Mimamsa has taken for its basis texts from the Krishna-Yajurveda Sambita and Brahmana These tests are not easily traceable in the Samhita. The new edition that ins been planned by the Samiti is calculated to benefit the student of Mimamsa especially as it 13 bringing out together in one place the texts bearmg upon n particular ritual, e 8, all the Mantru and other texts bearing upon the Adhani, 1 C, fire installation, haie hoen brought together in ono place, and so on with regard to all the more important naturls The phın resembles to a Sery large cxlent that of the Siddhantakaumudi beaning upon the Ashtadh qisytre of Pwn, and lias thercfore rightly been styled 'Prabaranahaumudi ALLAHIM ID, 10th February, 19"} Sil- Ganganath Jha

·THE UNIVERSITY OF THE PUNJAB,
No. 381/V.C.
University Hall, Labore,
Dated the gand January, 1991..
From
Dr. A. C. Woolner, C. I. E., K. A., D. LITT., F. A. S. B.,
Vice-Chancellor,
University of the Punjab, Lahore.
Dear Sir,
I am in receipt of your letter No, nil dated the 22nd November, 1933 and
am glad to learn that you have divided the Text of the Black Yajurveda into
the Mantra and Brahmana portions. Indeed there was a need for such a Test.
I am sure the work will prove highly useful to students of the Vedas. The want
of this kind of text was, perhaps, one of the chief causes why the Yajurveda
is not so widely read in our Universities as the Rigveda is.
Yours truely,
Sd - A.C. Woolner,
Vice-Chancellor,
Uniyersity of the Punjab, Lahore,

·I have seen somo printed pages of The Yajurveda-Praharana-Kaumudi. The worl of this kind is a desideration and will be graat 45e ța scholars who desire to study the Yajurveda and the whole system of sacnfices and rituals followed by the Vedic Sages and Rishus. The authors are treating the Holy Yajurveda in the same manner as Bhattoji Dixit the great Grammarian had treated Ashtadhyayı of Panini in the preparation of his mortal work on Sanskrit Grammar Sidhdhanta Kaumudi. The Mantras in the Yajurveda are all arranged and collected under appropriate topias and thus this collection of classified Mantras will enable the student to pursue the form and details of the sacmficcs very easily and intelligently. Western scholars have hitherto tahen great pains to study Rig Veda. But the Taittriya Samhita of Krishna Yajurveda has not received at their hands the closc and scholastic attention 16 deserved. The sacrificial system is the very essence of Vedic culture. And any attempt, to interpret that culture, without a close and systematic study of the sacrifical literatore of which Yajurveda, Tattriya Brahman and Aranyak are the fountain-beads, is bound to prove unsatisfactory of not altogether unfructuous. The work therefore undertaken by Pandit Bimamsa Bhushan Waman Shastri and his colleagues is of great national and cultural importance It deserves to be liberally patronused by all those Hindoos who feel proud of the rich Heritage left ta them by the Ancient seers of the Vedas, I wish this unique and patriotic effort speedy success 3, FEROZESHAR ROAD, NEW DELHI Sd/- M. S. ANEY. 18-5-1933 ·काशीस्थपंडितानामभिप्रायः। श्रीमगिर्मीमांसा-ग्रंथ-प्रकाशक समितिप्रवर्तकः पुण्यपत्तनालंकारैर्महनीयकीर्विभिः । किंजवडेकरोपाहवामनशाखिभिः मीमांसाप्रचाराय क्रियमाणानि कार्याणि प्रायो विद्वद्भिः सधन्यवाद सर्वदाऽऽद्वियन्त इति नैतदविदितं सहृदयानाम् । कृष्णयजुर्वेदस्य तत्तत्कर्मावबोधानुगुणसङ्ग्रहणेन सभाष्यं मुद्रणमस्माकं परमप्रमो. दावहमभूत् । अस्य हि विशिष्टतेयमेव, यत् सिद्धान्तकौमुदी-निर्णयसिन्धुप्रभृतिप्रथेषु यथा व्याकरणधर्मशास्त्रपाक्यानां प्रकरणानुरोधेन क्रमनिर्मितिर्बोधसौकर्याय भवति, तथैव वेद- पाक्यानामपि सङ्ग्रहणं क्रियते । 'सर्वशासाप्रत्ययमेकं कर्म' इति न्यायेन शाखान्तरीयवा- फ्यानामप्युपसंहारस्तत्तत्कर्मणि वर्तते, सूत्रकारैस्तथा कृतय, अतोऽस्मिन्नुपसंहारे शासा- न्तरीयाणामपि वाक्यानां सङ्ग्रहणं यदि कृतं स्यात् तदा चारुतमत्वमस्य मुद्रणस्य भवेदिति यद्यपि मनसि भाति, तथापि तैत्तिरीयशाखायामाधानादिषु प्रायः स्वशाखीयवाक्यैरेव परिपूर्णता दृश्यते, इति समालोचयतां मनस्तोपायैव भवेदेतन्मुद्रणामिति नो निश्चयः । एवंविधसत्कार्यसम्पादनेन धार्मिफजगत उत्तमर्णानां धीकिंजवडेकरशास्त्रिमहो- दयानों सधन्यवादमभिनन्दनमस्माभिः क्रियत इति । श्रीदेवनायक आचार्यः व्याकरणाचार्यः काशी अध्यक्षः गीर्वाणवाग्बधिनी सभा मितिः माघ शुक्ल ११ श्रीराजेश्वरशास्त्री द्रविडः न्यायाचार्यः सं. १९९४, हरिराम शुक्ला न्यायाचार्यः ·म. म. माधवशास्त्रीभाण्डारीइत्येतेषामभिप्रायः प्रसीदति नितरामन्तरङ्गं ममैतत् प्राड़िवेदनं कुर्वतः, यत्कृष्णयजुर्वेदस्य तत्तयज्ञिय- प्रक्रियानुष्ठानापेक्षितानां सकलानां मन्त्राणां मूलसंहितायां यत्र तत्र विप्रकीर्णरूपेण पठिताना तथा मीमांसोपहिनन्यायानुसारेणास्य वेदस्यार्थावगमकालेऽपेक्षितानां तत्तद्यज्ञियांगोपांग- विधानोपयोगिब्राह्मणवाक्यानां चेतलतो विप्रकीर्णानामासीच्चिराय क्रमिकविन्यासापेक्षा येन यज्ञमनुतिष्ठासूनां तत्तदर्थमधिजिगासूनां च सौकर्य स्यादिति न तिरोहितं विपश्चिद्- पश्चिमानाम् । सा चापेक्षाऽनेन ग्रन्थेन पूरितेति । संदृश्यते ह्येवंरूपेण मूलपाउनाम- मविभज्य विभज्य या तत्तद्वेदेषु वेदाङ्गेपु वा दार्शनिकसूत्रप्रभृतिष्वन्वाख्यानकल्पना । तथा हि-तत्रभवता शौनकेन महर्षिणा ऋग्वेदे मण्डलागुवाकसूक्तरूपेण दाशतयीनां विमागे कृतेऽपि तदीयं मूलपाठक्रममपरिहृत्यैव तत्रभवता कात्यायनेन परमर्पिणा अष्टकाध्याय- वर्गादिरूपेण कृता विभागकल्पना सर्वैराहता विराजत एव; किंबहुना सामवेदीयगृह्यसूत्र- कृतस्तत्रभवतो गोभिलमहर्जामाभूतेन कात्यायनेन महर्षिणा सामवेदीयानां कृते श्वशुराशया छंदोगपरिशिष्टं निर्माय सफलवेदसंवन्धिनीपु शासासु सर्वशाखीयानां कृते अनुष्ठानसौकर्य संपाच पारस्कर इति महनीयं नाम अलन्भि इति वैदिकैतिरविदां न तिरोहितम् । तत्रभवता महर्षिणा पतञ्जलिना व्याकरणाम्भोधिपारदृश्वता शब्दानुशासनं ज्याच- क्षाणेन यार्तिककुदुद्दर्शितानि उक्तानुक्तदुरुक्तानि मनसिकृत्य यहूनामपि व्याकरणानां प्रतिपाद्यविषयस्य पाणिनीये व्याकरणेऽन्तर्भावं समुद्दिश्य लक्ष्यैफचक्षुष्कत्वं पुरस्कृत्य वेदाङ्गप्रधानभूतायामष्टाध्याय्यां कचित्सूत्राणां पौर्वापर्यव्यत्यासः अन्यत्र च योगविभागः अपरन च सूमसंहितापाठे पदच्छेदवलक्षण्यादिकं च संपाद्य पाणिनीयव्याकरणस्या- प्रतिमगौरवं शब्दसाधुत्वप्रक्रियासोकयं च संपादितमिति सुप्रथितमेव । तथाहि-किंचि- दिवान्न दिशं प्रदर्शयामः । "दीर्घावाचार्याणाम्' इत्यत्र सूत्रन्ययासः-तदुक्तं शब्दरत्ने "दीदाचार्याणाम्" (पा. सू.८-४-५२) इत्युत्तरम् "अनुस्वारस्य ययि" (पा. सू. ८-४-५८), "या पदान्तस्य" ( पा. सू. ८-४-५९), "तोर्लि" (पा. सू. ८-४-६०), "उदः स्था” (पा. सू. ८-४-६१), "झयो हो” (पा. सू. ८-४-६२), "शश्लोटि" (पा. सू. ८-४-६३) इति पदसूचीपाठोत्तरं "शलां जशू इशि" (पा. सू. ८-४-५३), "अभ्यासे चर्च' (पा. सू. ४-४-५४), "सरि च" ( पा. सू. ८-४-५५), "पावसाने" ( पा. सू. ८-४-५६), 'अणोऽप्रगृह्यस्य" (पा. सू. ८-४-५७) इति, "पञ्चसूत्र्याः पाठ इति” भाप्यसंमतः पाठः 1 हन्तेरत्पूर्वस्य" "लिप आलिङ्गने' इत्यादी अत्पूर्वस्य आलिङ्गने इसादियोग- विभागः "व्यत्ययो बहुलम्" "लिडयाशिष्य" इति सूत्रयोः पाठमध्ये लकारप्रशेषः इति तत्र तत्र घेयाफरणवरेण्यानां सुविज्ञावमेव ।

·२ एवं प्रक्रियाफौमुदीसिद्धान्तकौमुदीफुद्यां रामचन्द्रसूरिभट्टोजीदीक्षिताभ्यां शन्नसाधु- त्वसाधनप्रक्रियासोकर्यार्थमष्टाध्यायीसूत्राणां मूलक्रम विभज्यामि तत्तत्प्रकरणानुसारेण सूत्राणां कृतो विन्यासः शिष्टैः समाद्रियमाणो विराजत्त एव ! एवं तत्रभवता सर्वतंत्रापर- तंत्रेण विद्वद्वरेण वाचस्पतिमिण गौतमसूत्रेषु विद्यमानं मूलकममपरिहत्येय कृतः प्रकर- णभेदो विश्वजनीनतामयगाहत एव । एवं कृष्णयजुर्वेद ( यज्ञिय) प्रकरणकौमुदीसंपादकेन मीमांसकशिरोमणिना सर्व- तंत्रविदा यामनशास्त्री किंजयडेफरमहोदयेन अनुशनसौकर्याथें मूलपाठक्रम विभज्यापि क्रियमाणो विन्यासः शिष्टैः समाहतः स्यादिति नास्माकं लेशवोऽपि संदेहः । किंच वैयाकरणमूर्धन्यरामचन्द्रसूरिभट्टोजीदीक्षिताभ्यां सूत्रविभागायसरे स्थान- क्रम समास स्वीयविन्यासप्रामाणिकता संपादिता, एवमेय प्रकरणकौमुदीकृतापि स एव मीमांसीयपंचमाध्यायविनितिः स्थानक्रमः प्रमाणत्वेन समारत इति अस्यामि विन्यासस्य प्रामाण्यांशे न कोऽपि संदेहावसरः । स्थानप्रमाणस्वरूपं च मीमांसामिज्ञातृणा परिचितमेव, तदितरेस्तु पूर्वमीमांसापंचमाध्यायत एयावगन्तव्यम् । किं च मूलपाठक्रम विभज्य विन्यासावसरे भट्टोजीदीक्षितादिभिरपि "विप्रतिपेधे पर कार्यम्" । "पूर्वत्रा- सिद्धम्" इत्यादिप्वपेक्षित पूर्वत्व-परत्व-निर्णयार्थमनुवृत्त्यपकर्पादिप्रयोजनार्थं च मूलपाठयक्रम एव समाद्रियते । एवमेव प्रक्रियाकीमुद्यां मूलकम विभज्य विन्यासेऽपि आनेयानीपोमीययागयोः पौर्वापर्यनिर्णये यो हि याज्यानुवाक्यामंत्रपाठक्रमः नियाम- कत्वेन प्रपलं प्रमाणमिति मीमांसायां सिद्धान्तितं ताशनानाविधसिद्धान्तसंरक्षणार्थ यथावस्थितो मूलपाठक्रम एव समाश्रयणीय इति वैदिकैर्मूलपाठक्रमपरंपरा अवश्यं संरक्षणीयेय, किंच यागक्रमः, याज्यानुवाक्या मंत्रनमः, मंत्रविशेषाणां च तत्तत्काम्येष्टि- संवन्धित्वव्ययस्थापनं मूलपाठक्रमाधीनमेवेति सर्वैरपि स एव शरणीकरणीय इति निर्विवादमेव । किंच "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन, दानेन, तपसा, अनादा- फेन" इति श्रुतौ यज्ञानुष्ठानदानाद्यतिरिक्तं वेदानुवचनं स्वातंत्र्येण विविदिपासाधनमित्युक्तम् । तत्र वेदानुवचनं पारायणाद्यात्मकं भवति, किं च पदक्रमयोः जटाधनादिविवातीनां च पारायणे मूलपाठक्रम एव शरणीकरणीय इत्यलं पल्लवितेन । सौन्ते च कृष्णयजुर्वेद- (पक्षिय )प्रकरणकौमुदीसंपादयितृणां धन्यवादप्रकाशनं कृत्वा विरमति लाहोर-पंजाय फाल्गुन । महामहोपाध्यायः माधवशास्त्री भाण्डारी. यदि १३ शके १८५९ व्याकरणवेदान्ताचार्यः साहिरामीमांसातीर्थः, ता.२९।३।३८. लवपुरीयप्राच्यमहाविद्यालय-प्रधानाध्यापक ·> INTRODUCTION, $1 Syabhāva or nature of the question. It 11 Woll-Inown that all creation naturally seeks happiness and all energing is towards this goal The two queslions liat arise fron this tondonos aro related to (a) the natura and origin of creation and (b) the modo of behaviour or the moral code, devised for the attuament of the goal The astural tendency of all crealed beloga is lowards the possession or enjoyment of the dearest objocs (preyar), and only by the exorcise of discrimination, of tho truost (freyas) The means of satis fying this great drive towards happiness 216 tlo three great desires (esane Irayam) connected with olispring, wealth and facro (1 epuina-, villa-, and lola-") Connectod in turn with these three great desiros aro the three great debts (ma) towards the departed soula (pils), tho sagas (rs-") and the gods (der) For the proper observation of all these different activities the society is divided into four soations (carea colour) and walk each section are associated the four chief himaz ideals (purisertha) viz Kuma (dezire), Artha (proports) Dharma (moral codo) and Yoksa (bratitado) Through the proper appreciation of those four ideals alono does man rise above his homan frailty and reach to the unconditioned absoluta stalo These ideals also represent respectively the lour grades of society, vuz Sudra, Veissa, ksatriya and Brahmana 52 Nature of Proof Since proof is required for arriving at sny proper conclusion at is necessary to understand its nature With regard to its delation the duferent systems have their individual omphasis of the nine pramonas the Carvakas adout the first only, the Vancoşikas and Buddhists admit the Erst two, and in regular ordor Sankhra and one school of Nyaya admit three, the followers of Gautama four, of Prabhakata 6vn, the Vedantins and followers of Romanila 8/7 tha Puranas eight, and the Tantras pine The common and Doost prominent of these is therefore the testimony of words (Sabda-pramund) { wo leave aside the son followers of the Veda Whereas at 19 possible lo doubt the testamony of pratyalsa end anumana, thus pramana, being abos e fraultzag ja lastworthy The hybest smbodiment of this pamang us tha Voda 83 The eztent of Vedic Literature The Vedas, coming as they do from the Primordial Being are four in number Rg. Yajas Saman and Atharvangirass An alternativa name is Srut or Amnaya for thg Veda It is also proper to call the Vedas trap in that the Atharvaagtrasa 13 included in the first three Yeda This division has been approred by Jamni In that the Vedas lay down injunctions (sastra) therefore are they called Sastra Each of these Vedas has recaasions () Rg bas 21 Yajus 101 Saman 1000 and AthATTADE 9 At prosent the Rgveda has Sakala and Baskala the Yans hay Tatti riya, Katra Bladbyandına ote, and the Sucean has Kauthuvi, Ranayanlça eta, and 1 Thug representa substantially tho itgoments of the Bhimalaia Sadikit but do ta the Dature of the d scass co potee of them are only briefly 1 dicato ·INTRODUCTION the Atharyana has Saunakıya and Paippaládo oto In course of time the many different Vedic schools have gradually disappeared Originally Dharms possessed four yet and by gradual los at 35 Hoy reduced to as foot only in proportion to this Joss 13 the loss of the Vodic schools The Voda, consisting of the lantra and Brahmana portion, is designed to guide the course of world epolation througla proper action The mantra, romiad one of the negossity of proper action which us timgloss These mantras arranged in their duo order are called the Samkets toxts, and the romalaing portiou 23 called the Brahmana text Noch discussion has taken place on the question the Samhita 13 the original text tho padas the modifiod text or vice vers: We are of opinion that the Samula alone is the original form as revealed to the sages through the force of four auslenities The mantras have each a gage a divinity and a motre connected with them The rat or gago she to whom the mantra 38 revealed lug 18 not the author of tho mantra The subject of the mantra is the divinity (devata) and the metrical form of the mantra as ats Chandas These mantras aro ngaun threefold tk, yagns and man The Brahmanas form that portion of tho Voda which is not mantra A portion of the Brahmaza 19 olled Aranyaka The Upamsads are the culousting works in Vedio literature Pe Vedas Lave certain exegetical works attached to them called the ongas, MZ In pomber skin, hnipasutra wyalarana rukia, chondas, and y.JOBIND Of tbose the kalpavulraa supplorant tha injunctions gison in the Brahmazas and are therefore necessary to our understanding of Vedic ritual Samlar to the angas are the spangas or subsidiary branches of Vodio study onartz, tahasa, purana, mimamsa and saya Luke tho Vodas are the subardiary Vedas (upaveda) like ayus veda dha nurveda etc This entire Vedio literature is to bo studied by a Brahmid the study is fivefold adhya jana micara abhynsuno, adhyapana and papa The learning aloud > odhya jana the interpretation by means of Cand nya ja 11 vicare repetition sloud is abhyasana teaching to others 18 adhyopane and casseloss repetition 19 30 It is the updisputed right of only Brahmaps to study the Vedas in this manner The remaining two castog cannot practise edhyapura $4 Object of the Vedas It was mentioned in the beginning that the goal of all creation was the bocuring of happiness towards whicle the Vedas contrainte fundamental touching! by giving injunctions such as by Jyotistoma one should offer sacrifice being desirous of heaven', ate, the Vedas point ont the way towards the attainment of happiness The Vodas not only give duestions regarding the moral and spiritual datios of Anmanity, but they also explain the nature and origin of all creation, thay giving rise to two scieaca Karmaminanta and Brahmammamga Furllier, ly pointing on what u the truer (Sreyas) they won a person from his attachment to the dearer (preyas) thes leadiog him on to the trne goal ·INTRODUCTION 3 This weaping is dodo gradually through the three great dosiras (esara) and repayment of the throc great debts (ma-), for which purpose the society 19 diorded 2nto four eastes, each buying its particular field of activity Haring dividad society ate the foor ernas 4 farther subdipision is eliected in the form of asramai or stages The four purusarthas are respectively connected with the four carpas, and although the rest texts lay greater cuphasis on dharma and molsa they also point out the propor manner in which artha and kama are to bo satisfied Vo have already discussed the nature of the Vantras and not wo shall discuss the nature and origin of the Brahmana portion This portion is of twofold aspect pidhi or injnaction and arthavada or discussion on the need of an injunction. These aro agrid of different qualitieg The various injonctions point out to certain transcendental results tormed apurza in the lacguage of the Dimamsaka Thig apurto is manifold in its natura phalupura, samuduyap req, atpaltyapuria and angupurra, 1o the transcendental results copected respectively with the ullamate result of an action, the totalty of results of 2ndırıdual parts of components of a full rilo originative or produot;pa subsidiary acts and finally of the sobodżary nets themselves individually The rites en jorded by the Vedas are of a twofold nature (a) thoso satisfying the four great objects (purusartka) and (b) those performed for the sake of the rito itsoil (kraltartha) Nites performed for their own sake may not satisfy the lumediate good of man Thug Darsapurdamisa or Godovana rites are meant for the gnod of tonn and not performed for the sake of the rites thetasalvos, for the ono leads to the heaven and the other leads to the acquisition of cattle But the Prayages are done for their own sake since no immodinta good accrtos to tho performer Tho realisation of thug immediate good of man may be either saksal us in Godobans or adrsta 49 10 Darda puroanasa There are certain rates which servo both parposes, as for example the giving up of false speech In Darsapurnamase false speech uttered ca 1905 hin dystross As well as spoils the effect of the rite itself Recognizing therefore this twofold paturo of ritog one should discriminala between the Those subsidiary actions which lead to the realisation of transcendental results aro called be cngat of a rite The main act wbuch is called the pradhann takes precedence in any rita in tho svont of there being a conflict in purposes, thus rondering tba anga fruitless These angas are again subdivided into (a) aradupa Larakunı or directly contributing subsidiary actions and (b) savinipaiyopalarakamı ar in directly contributing sabenduary actions Now despite the existence of differdnt Vedic schools the nature of Larna or rite u univocal Thesarites are sometimes origiusl or primary (praktıburant) and Bomotines modifier (tkrblütanı) Vhere a primary form or archetype of a rite is prescribed it 18 prakrit and skera a special sabsidiary rite is prosoribed al 15 viloh Pralo 18 three fold Agnihotrs, Jeti and Soma, Agnihotra is the archetype of all honnas, Tati the archetype of all Saiya Abd Kanugesti as well as of DILSensa-Soma ·INTRODUCTION sacrifices bud Ann)ly the song is the source of all Agnistona and Jyotisłowa types of bigher sacrifices Those different kinds of rites enuined by the Vedas may also be classified in another one in four sections (a) riya or permanent, fixad, rites required to be parformed throughoat ones life on stated occasions, (b) naimistka or occasional for spacrsl purposes, (o) Lámya or optional rite aimed at a special desire, and (d) prati paulha or prokubatory rite Thus one should perform these ritos either in their main or subsidiary forma will dee regard to their importanco For the proper performance of these rites only the first thres tarnas are allowed by the Vedag og "the brahmana skould set ap tho firo a spring the rajanya in summor and the tasya in autumn' Thus the fadra is probibitod from theso setarities Women too, independently, cannot perform Vodia ritos, but where the Vedas on join the perforinande of rites by couples Deather the man por the woman can at separately, they must act conjointly In its earlier part the Veda describes in detail the doctrine of sacrifice, bat at the same tims points out the social aspect of Dharma or legal procedure Sinco the entire Sint texts point towards tha porformance of these sacrificial rates at an accessary to understand how best we can perform the tites enjoined for this purpose the venerable Acarya Janditi composed in four chapters his impor Lant Dharmam mamou, dealing authoritatively and completely with every aspoot of this science On this epoch making sutra, Upayarsa, Bhartimitra, Saberasyon, Kumarılabbatts, Prabhakara, Maratimista, Parthasarathimisan, 8 Alikanatha, Khanda dora, Somagatha Sambubhatta and ollier great sokolars laro written commentarios Miamining the many dark corners of the science Thossercial fea børoin enjoined by the enther part of the Vodos are for the ropayment of the divino dobt (dera ma) Bed It is precisely in that connection that tho Science of MainasA has come into being Tho word yaj la or sacrưfico is derivod. from the root yay in tbe sense of derapija, tangalılarang and dana, and withough it covors properlys unayaj a, akyine-, dradya-', lapa-, and brahma-", it is gonerally extended by common usago lo irautayajuat like Jyoleslom. This yapia consists of I divisions seron each for påla yazſia, ladir' and roma- Thic soyen pala-yoga Ata rayapskarma, Sarpaball, Afrapujikarma, Pratyatarolaps Aank, Parrann, Madhya and Farsa Tho soren hasit ja LTO Adbana Aguiluotra, Varsapurkamiss, Catarmlega Agcayara, Nirudlapasabandhana and Santriwal Ibo saton Soma wellices are, Agnistoma, Atzogni-loma, Ukuya Balast, Vre, Atlratrs, and Aptorsåten 5 The present work Thras scbools of Vedio esegera bere come lato being the grammatical, tboble torical Rod !is ridael The grourjonssook to fatorprot Yodic text, ly applylaggr. poslal analysis, the Listorians trek to easlyse the historical episodes like thoso al ·INTRODUCTIOY 5 Hanscandra, I'ramaganda etc while the ritualista stady only the manner and practice of the vajñas All these thres schools have been mentioned by Yasha in his A 171kta. From the ritualistio point only tho Yajurveda Deeds description It us divided foto two major recensions called Sakla ond Krina The 5 ukla-Yajan was revealed to Yajfavalkya by Aditya xho had asenned the shape of a borse, While Yatšampāyana was teaching the Yojes which he had learnt from Vyása, his disciples nodertook severo pedance with his permission for stoning on 180xpected balo brahma halye As u result they were called Casalīdhyaryos Disregarding them Yajſtavaltya decided to perforra those austerilios by himseli Avgorod by the lack of respect towards other bralmins on the part of Yajnavalkya Vasampayapa asked lum to roturn tho Yajus learnt from him Returning these Yajus bymus Yajdayalkya, soeking others, approached the lord Savitr in worship Now the other gages in the shape of Tyt birds ato up tha gajas bymns retornod by Yajſavallya This branch was therefore known thoroafter as Tatrya Tha Eraach obtained by Taſavalkya from the brallant Sun became known as Sala or Vajassa! This last appellation is due to the fact that the Sun god revealed it to Yajữayalıya, having first assunod the shape of a horse It also called vajasaney. Thus branch was tanght by Yi navalkyn to fifteen of his pupils beginning with Kéos In that the manira and brahmana portions ar separate in this talha, therefore the appellation Sulla 13 appropriate and the fact differentiates ut from the Kroa Yajurveds. The Veda sladiod by the Carakudhvaryas came to be known as Erspa Yajurveda tn lhe Caranavyabablisya it is mentioned Belog revealed during midday by the brilliant Surga it is called Stukla' In the Fedopakramana it is said that the Sukla Yayas is to be studied on the full moon day coinciding partly with the fourteenth day whereas the Erspa, Yujas 18 to lo studied on the full moon day coincidung 1. pard with the first day of the dark fortnight The Sokle Yajas is gozorally found to the porth of Narmada and the Xrza toals South Tho namo Krsna points out the med nature of the text and lack of discrimi dation between the munira and brahmara Portions in the Samhita and also a certain lach of order Thas in the 2nd Kerda and 6-8 Prapathakas of the Samhita tre havo Darsapurnamasa Brahmaza and Dantra portion In tbe Ist Kanda and 6th Prapa thaka of the Samhita wo bare Darsapurnamaga-Yajamaha In the Brahmana the 3rd Kanda 7th prapathaka deals with Darsapuruamasadhvaryaya and Jajanana, the 2nd and 3rd prapathadas deal with Darsapurdamasa-brahmana Those instances may be multiplied This kind of mixture does not exist in the Sakls I ajurveda In the Krsoa Yajarted, however, tho mantrat dealog with any one particular rite aro dot found in one place, they are scallered all over llie work, similarly the drammapa portion explaining these mantras are not found in the proper places Thus sccording to the tradılsoval arsavgepiept the material 13 scattered all over the Samota sbd Brahmapa terta and boomes useless for the ritualist who is not a complete master of Ih19 BC190. In order to ebrate the great exerlion needed on the part of the ·INTRODUCTION nlaalust this new arrangement 13 boing followed In the present roarrangernent all pertinent material from the Bambită, Brāhmapa, Aranyaka and Upanisad sources connected with each ritgal is given at ono place, indicating the sources of these texts, with Sagana's commentary on them. All quotations are also traced to their sources It as said "Whatever sacrifice ha stadies, by that his degires nre satisfied". It 19 well known that all the sacrifices cannot be performed by 67ery person. Moreover in these difficult times it 15 not possible to study the Vedas in & propor manner. Eren tho undorstanding of the texts as difficalt. By an ignorance of the injunctions, Lack of wealth, laziness and other causes ut 19 not possible for modern Brahmins to perform those dalies properig. But oven if the practice 1 impossible wo can dorivo similar bonefit, by at least reading those porlions of the Vedas which deal with those indivi dual rites. Such a study is made practicable by the division or roarrangomontu proper sections. It may be contended that this partial study wall not full our desires sinco the Vodio 10junction conloates tho whale study of the entire Vodas. Bul those who study the wholo Veda will continue doing so inspito of this roarrango mont, whereas, person who desire to read only one rate will utilizo gladly the facilities offered by this rearrangement. Thore is good authority for this rearrangement even an ancient times Tlus Saunaka divides the Rgreda into Mandala, Bukta and Anuwaka wherba: Katyayana has Astakos. A parallel instanco can be ortod in Panuni's Asfadhyay. Thoso studying this goat work are at times at a loss to updorstand the proper connection of deas whereas grammar 23 made easy by Bhattoji Dikata by roarranging the order of Panini's sitrat in lis Suddhintalaugud.. $6. The different sections. la tua rearrangement we have the following section 1 Xdhin. 16 Kinyesti, ! Punaridhin.. 17 Dacabant. 3 Agollotrs. 18 Agnyddi tad-devata karta, 4 Aorurambhaplyestl. 19 Sayaprakarana, Dar Sapuramis. 20 Nakratra prakarana Agriyapa, 21 Jurusamodba. 7 Tiplapitreja 22 Vyralam bla, 8 Saulrinapi. 23 Valgarbhadarsanadi. 9 Bom 24 Garamaab 10 CAJAD 25 Healraprakar 11 Jagadihoma. 26 Savitracszans, 1: Dovikalavimail, 97 Uparita 13 Yajapas. 28 l'itzmodba, Drahoinodlu. 11 Busty 03 Deshmavidya 4 عامArt :1 ·भूमिकाविषयानुक्रमः । " " " " " ४ विपयः विश्यः पृष्ठम् १ स्वभावनिरूपणम् १-३ २५ ब्राह्मणकल्पसूत्रयोधिवेका १ मुखामिलार: १/२६ उपाङ्गानि २ प्रतिपत्तिद्वैविध्यम् २७ उपवेदाः ११ ३ श्रेयःप्रेयसी ॥ २८ वेदाभ्यासतदधिकारिणश्च ४ एपणात्रयम् ४ वेदप्रमेयम् १२-२३ ५ऋणत्रयम् ६ चातुर्पण्यम् २९ स्वभावत इष्टफलानामुपायनिरूपणम् १२ ७ पुरुषार्थाः ३० प्रतिपत्तिसाधनम् ३ ३१ श्रेय प्रेयसोधिवेकः २ प्रमाण्पविचार: ३-५ ३२ एपणात्रयानुबादः ८ प्रमाणलक्षणम् ३ ३३ ऋणनयपरिहारः ९प्रमाणानि ३४ चातुर्वर्णानानम् १० प्रमाणानां नैकाविधत्यम् "३५ चातुराश्रम्यादि ११ शम्दप्रमाणप्रावल्यम् "३६ पुरुषार्थसाधनम् ३ वेदविस्तारः ५-१२ ३७ विधिविचारः १२ वेदस्वरूपादिविचारः ५ ३८ अर्थवादः १६ १३ शाखासरूपम् ६ ३९ अपूर्यविचारः १४ शाखाभेदः ५० अपूर्वाणामनेकत्वम् १५ कर्मणि माणागावश्यकताविचार: ७ ४१ ऋत्वर्यविचारः १६ मनातर्यस्यविचारः ४२ अङ्गविचारः १७ मन्त्राणां संहिताविचारः ८] ४३ अङ्गद्वैविध्यम् १८ १८ मत्राणामूषिदैवतछन्दोविचारः ४१ कर्मकत्वम् १९ मप्राणां त्रैविध्यम् ९) ४५ प्रकृति-विकृतिविवेकः २० ऋचा त्रैविध्यम् "१६ नित्य-नैमित्तिकादिविचारः २१ ब्राह्मणलक्षणम् ४७ गौण-मुख्यविचारः १९ २२ आरण्यकम् १०४८ कर्माधिकारनिर्णयः २३ उपनिपद | १९ स्त्रीणामधिकारः २४ अङ्गानि " " " " " " 1 । ५० वेदव्यवहारः " ५ आधी.

·8
भूमिकाविषयानुक्रमः।
पृष्ठम्
२६
...
"
विषयः
विषयः
५१ मीमांसाशास्त्रम्
२२ ५६ प्रकृतप्रन्थस्वरूपम्
५२ यज्ञनिरूपणम्
| ५७ प्रयोजनम्
५ प्रकृतप्रकरणविमर्शः २३-२९ ५८ विभागकल्पनं समुदाचारप्राप्तम्
५३ वैदिकानां प्रवृत्तिः-
२३
५९ व्याकरणदृष्टान्तः
५४ यजुर्वेदद्वैविध्यम्
२४
५५ कृष्णयजुर्वेदकर्मणां विप्रकीर्णत्वम् ।
६. दान्तिकोपपादानम्
२५
गनबाह्माणयोरविविक्तत्वञ्च ६१ सङ्घहीत्रभिनन्दनम्
२७
"
२८
न

·सर्व विजयते हि तत्। भूमिका। - (१) खभावनिरूपणम् । १ सुसामिलाप:---इह हि उचायचतमे मसाण्इगोलके सर्वोऽपि जनुप्मान स्वभावत एय 'सुसं मुखं' इत्यहर्निशं चिन्तयंस्तदेय कामयतेऽन्विप्यति च तदुपायान् । २ प्रतिपत्तिद्वविध्यम्-अन्यिप्यंश्च द्वे किल प्रतिपत्ती स्वभावतः प्रतिपद्यते, यथा- नानाविधविषयगासुरं दृश्यजालमिदं किमुपादानकम् ? कीदृशी पास्य प्रागवस्था ? कथमस्य प्रादुर्भावः कथं चास्य परिपृद्धिः ? किमालम्बा पात्यायस्थितिः ? झिमवसानचास्य प्रत्यय- हारः ? इत्येका, अपरा च "यथा तथा वा भवतु प्रादुर्भावोऽस्याः सृष्टेः, यतः कुतो घा प्रवर्ततामेप प्रवाहः, यत्रकुत्र या पर्यवसानमुपेतु, किमनया दुरन्तया चिन्तया ? अहं पुनः कतमा सरणमनुसरेयम् ! के वाऽऽचारं प्रतिपद्येय! कथं वा लिप्सितं लभेय?" इति । इमे च द्वे प्रतिपत्ती प्रतिपद्यमानः पुमानहर्निशं तांस्खानुपायानुपयुचानस्तानि तानि साधनानि जिज्ञासमानस्तानि तानि प्रमाणजातानि समझानः स्वाभीष्टं सम्पिपादयिपुः साटोपं प्रयतते । ३ श्रेय प्रेयसी-एवं स्वभावत एव विषयविपरिन्द्रियैस्तांस्तान स्वाभीष्टानापातरम- पीयान्विपयानभिधास्तदास्यादनगृध्रुः स्वभावत एवं तत्संपादनापार्निसमासञ्जयत्यात्मानं । य एते विपयाः साकारवासनोद्भायनेन विसिन्यन्ति पुरुषम, ते प्रेयःपदेन शास्त्रे वयपदि- श्यन्ते। यत्पुनरमे दुरवगाहमियोद्वेगकरमिय भासमान केनचित्प्रयनेन पुनः पुनरनुशीस्य- मानं निर्विक्षेपेण चेतसाऽऽखादयितुमुपक्रम्यमाणं क्रमेण विगलितवेद्यान्तरमानन्दमनुभावयदन्ते वादात्म्यमेवापादयति, तदेतद्वस्तु श्रेयापदेन व्यवह्रियते उपनिपदि । जनुष्मतां स्वाभाविकी प्रवृत्तिः प्रेयसि, विमर्शाधीना च शेयसि । ४ एपणाप्रयम्-एवं सुखं कामयमानो जन्तुस्तत्साधनान्यपि नान्तरीयकतया कामयत एव । एव च कागना आयेच्छाशब्देन व्यपदिश्यतेऽभियुक्तः । इतरेच्छाधीनेच्छा छुपायेच्छा, इतरेच्छानधीनेरा हि फलेच्छ। । अत एवेतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वं फलत्यमामनन्ति शिष्टाः, ताश च फलं सुखमेव । तदिच्छायां सत्यामुपायेच्छाऽवश्यम्भाविनी | उपायाव पुनः पुत्राः, वित्तं, कीर्तिः, मानः, गोभूहिरण्यागजातमित्येवमादय ऐहिकाः, आनुभं- विकाः स्वर्गादिलोकगताच विषयाः । तत्र पुत्रोत्पादनाय दारसङ्ग्रहादिविषयिणीच्छा पुरैप- ति, गोभूहिरण्यादिवित्तविषयिणीच्छा विपणेति, मानविभवादिविषविणीच्छा लोकैप- ·२ भूमिकायाम्- [ चातुर्वर्ण्यम- णेत्येवमिमास्तित्र एपणाः प्रथन्ते । तत्र वित्तस्य दैवमानुपभेदेन द्वैविध्यानयणेनैहिकपारलौ- किकविषयकेच्छाया अनुगमेन लोकैपणायामन्तर्भावः सुकर इति द्वे एवैपणे इत्यपि विद्वांसो वर्णयन्ति । ताम्चैता एपणाः स्वाभाविक्यः । ५ऋणत्रयम् (पिठऋणम्)-सुखं पुनरिन्द्रियार्थसंयोगजन्यमेवेति निश्चिन्याना विपन्न इन्द्रियाधिष्ठानभूतेऽस्मिन् देहे साम्प्रतमुपलभ्यमानः पशुपुत्रकलबादिभिर्वियुज्येमहि, तवश्व सुखात्परिभ्रष्टा भवेमेत्यवश्यम्भाविनोऽपि मृत्योर्विभ्यतश्चिरस्थायित्वमेवात्मनोऽभिलपन्ति जनाः । नियतेदुरलनीयतामाकलयन्तो देहे विनष्टेऽपि "यावदस्मिल्लोके पुरुषः पुण्येन कर्मणा श्रूयते, तावदयं स्वर्ग लोके वसति" इति श्रुत्यनुरोधेन पुत्रपौत्रादिक्रमेण गृहक्षेना- लाचारादिकापछाश्वतं प्रवर्तयिष्याम इति सम्भावयन्त आत्मनः पुरुषायुपावस्थानं, स्वोपद- र्शितमार्गानुगामिन्याः प्रजायाः सान्तसेनाभिवृद्धिं च स्वरसतः कामयमानाः संदृश्यन्ते । रागत एव सर्वेषामुपस्वादीन्द्रियतर्पणे प्रवृत्तिः । तत्र च बलवत्प्रवर्तमाना अनायासेनैव सामान्यतः प्रजामनुविन्दन्ति ! अवश्यं हि प्रजोत्पादनं गृहिणाम् । पुत्रपौत्रादिपरम्परया शाश्ववायस्थानं यचिकीर्पित पितृपितामहादीनां, तद्वश्य निर्वोढव्यं पुंसा । अन्यथा हि तद- भीष्टानिर्वहणरूपमृणं वाधते । ननिर्वहणमेव पित्रांपाकरणं समामनन्यभियुक्ताः । (ऋषि- प्राणम्-) एवं निसर्गत एव सर्वः पुरुषः पश्वादिभ्य आत्मनो पैलक्षण्यं ज्ञानप्रचनेनैय मन्यमानोऽहर्निशमधिकाधिकं ज्ञानं सञ्चिचीपते । तथ ज्ञानं बारिन्द्रियैर्मनसा च जायमानं नादयन्तं तृप्तिमावहतीत्यतीन्द्रियविषयकमपि फिश्चिज्ज्ञानं स्यादिति सम्भावयति, तन्न च प्रमाणमपि यावच्छक्यमन्यिष्यति, तादृशमानसाधनं च बहोः कालादद्ययावत्परम्परया प्रन- तमान वेदराशिमेव समाकलयन्स्थपित्रादिपरम्परया स्वयं सम्पादितं प्रमाणभूतं स्वाध्यामं स पुत्रोऽपि यथावदनुवर्तवामित्यनुसन्दधानः सविस्तीर्पत्युपनयनादिना पिता पुत्रम् । अतो ज्ञानाभिवृद्धी सारसिक्येय प्रवृत्तिदृश्यते लोकानाम् । तत्र ज्ञानसाधनमागमादन्यच्छ्रेयस्तम प्रमाणे नोपलभन्ते । आगमञ्च तत्प्रवर्तकपिगिः शिप्यमशिष्यप्रणाड्याऽद्ययावदचिच्छेदेना. नुप्राप्यमाणो "मयाप्यमेतनी सन्ततिमनुमापणीय इत्येपा कार्यधुर्मदीयशिरसि निपतिता"इति ज्ञानन्तः परम्परामनुपालयन्तीयेतदार्पमृणगित्यारयायते । (देवऋणम्-) एवं त्यागस्वमायो हि पुमांसप्तमर्थजातं मनसा सजन्नेवास्त इति तादृशमधिकारिणमुपलभ्य देवतोद्देशेन द्रव्य- त्यागरूपं यागं विधसे भुतिः । प्रत्यहं पचनादानगमनविसर्गानन्दात्मिकां लोकयात्रा निर्वहन भूताभिमानिभिर्देरेय तत्तद्विपयसन्निधापनेनोपक्रियमाणः किंबहुना तदनुमहामाये शला- फामपि सन्दयितुमको देवानामुपकारमा शिरसि यहन्नात्मानं मोपयितुमईति । एतद्धि देवणमिसारवायते। ६ चातुर्वण्र्यम् - चातुर्वण्य नाम-जन्मान्तरानुशीलिनपरिचरण-कपि-पराक्रम-विज्ञान- पता चतुर्विधानां पुगपाशामिहोसत्त्येव सूदपैश्यात्रियनामणभावमुपजम्मुपी समायविभाज- नने । यत्तु-फेधिदुष्प्यते "अन्यत्राविधमानोऽयं चातुर्पयविभागो भारतीयरेच सक- ·प्रमाणलक्षणम् ] प्रामाण्यविचारः। , पोलेन फल्पितो जनानो मनसि पारस्परिक विद्वेषगुपजन्यम् श्रेयसो रियोजयति भारती- यान, पातयति चावनतिगर्ने” इति । तदेतदसमससम् , एकस्मिन्नेव गृहे . चत्वारो भ्रातरः कौटुम्बिकी धुरमुद्वहन्तः श्रमं विभज्य खस्वानुरूपं कर्म कुर्वाणाः सप्रणय सामि- मानं च लोकयात्रा निर्वहन्ति, वर्देव स्वभावनियतानि कर्माणि कुर्वाणान्चत्वार एकामेव राष्ट्रधुरं सप्रणयमुद्रक्ष्यन्ति, अत उत्सत्त्यै स्वभावप्रभवैर्गुणविभज्य वर्णव्यवस्था तानि तानि कर्माण्युपदिशति श्रुतिः । स्वभावश्चैप ससेपामपि मानुपाणां साधारणो निखिलेऽपि जगतीतले सूक्ष्मो जागत्येव । परं तमेतं विविच्य पूततमैः सगुचिततत्तदाचारैर्दाळमापा- द्याद्ययावविच्छेदेनासकीर्णतया वर्णव्यवस्था पर्यपालयन्नार्या इति महदिदं पौष्कल्यं भार- तीयानामखिलमहीमण्डलसमभिनन्दनीयम् । ७ पुरुषार्थाः सर्वेपाम् स्वभावत एव सुसमभिलषणीयमित्यसकृदयोचाम। तदेव च पुरुपै- रयमानत्वात्पुरुषार्थपदेनाभिलप्यते । तच पुरुपस्वभाववैचित्र्याचतुर्विधममीन्स्यते । (काम:-) केचित्-विषयेन्द्रियसंयोगजन्यमेव सुखमनुविन्दन्तः मृतार्थमात्मानं मन्यते । (अर्थ:-) इतरे तु-अखिलविषयाा सम्पादकं रिक्थमेवाफलयन्तस्तत्माप्ति-तत्परिवर्धन-तस्सद्धह- तदभिमर्शन-तत्परिगणनादिजन्य सुखमेव प्रधानं मन्यमानास्तत्सम्पादनेन धन्यमात्मानमा- कलयन्ति (धर्म:-) अपरे पुनरुदारविषणा:-ऐहिकं पारचि मारकीर्तिप्रभुत्वादिनिवन्धनं शर्म श्रेयस्तमं मन्यमानास्तदर्थमेव प्राणैरपि पणैरायुरुपक्षपयन्ति, कृतार्थयन्ति च खात्मा- नम् । (मोक्षा-) अन्ये पुनर्महात्मानः-ऐहिकं पारनिकं च दृश्यजातं 'न नै सुखं सम्पा- दयितुमीष्टे मृगतृष्णिकासलिलमिव' इति निश्चिन्याना दृश्यविमोकेन स्वरूपानुसन्धानेनै- यात्यन्तिकं दुःखासम्मिन्नं विस्मारितवेद्यान्तरं कमपि याचामभूगिमानन्दं प्रेप्सन्तस्तदर्थमेव च सर्वत्यागवृत्तिमानयन्तस्तृणमिव ब्रह्माण्डमाण्डं सम्भावयन्तः स्वात्मानमेव निष्कलं ध्यायमाना अमृतमये हद इव निमन्मयन्त्यात्मानम् । इदं युनश्चतुर्विथमपि सुखं कामार्थ-धर्म- मोक्षशब्दरभिलपितुं पार्यते, अभिलपन्ति चाभियुक्ताः । एवंविधं च चतुर्विधं सुखं प्रधानं मन्यमानानां क्रमशः शूद्रवश्यक्षनियन्त्रालणाख्या अपि व्यपदेष्टुं शक्यन्ते । ऐन्द्रियकमेव सुखं प्रायेण श्रेयस्तम मन्यते शूद्रः । अर्थलाभेनैव कृतार्थ वं मन्यते वैश्यः । मानकीया- द्यभ्युदयसुखमेव परमं मन्यते क्षत्रियः । ज्ञानजन्यवानन्दसाम्राज्यलाममेव श्रेयांसं मन्यते ब्राह्मणः । वाहुल्येनैता वृत्तयः सन्दृश्यन्ते तेषु तेषु । (२) प्रामाण्यविचार। ८ प्रमाणलक्षणम्-जगति 'मानाधीना मेयसिद्धिः' इति न्यायेन निर्णिनीपितं किमपि वस्तु प्रमाणेनैव निर्णेतव्यं भवति । प्रमाणं च प्रमाकरणम् | प्रमा हि नाम सा, यस्सा उत्तरकाले बाधयुद्धिर्न सम्भवति, या चानधिगतं वस्तु विपयीकरोति । तमाच-अनधिगता- माधितार्थबोधकत्वं प्रामाण्यम् ।

·१ ' भूमिकायाम्- [शब्दप्रमाणप्रावस्यम् ९प्रमाणानि-प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानार्थापत्यनुपलब्धिसम्भवैतिह्मचेष्ठा इति प्रमा- णानि नया १० प्रमाणानां नैकविधत्वम् -तस्य चेयत्तायां विप्रतिपद्यन्ते दार्शनिका:- (१) प्रत्यक्षमेकसेव प्रमाणमिति चार्वाकाः सनिरन्ते । प्रत्यक्षज्ञानकरणत्वं प्रत्यक्ष- प्रमाणस्य लक्षणम् । ज्ञाने प्रत्यक्षत्वचेन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नत्वम् । तथाच "स- सम्प्रयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमनिमित्तम् विद्यमानोपलम्भन- त्वात्" इति सूत्रयामास भरावाजैमिनिः १११।६। (२) प्रत्यक्षमनुमान चेति द्वे प्रमाणे इति धैशेषिकाः, यौद्धाः, आईताय । अनुमान चानुमितिकरणम् , अनुमितिश्च धूमादिरूपव्याप्यज्ञानेन पर्वतादी जायमानं वड्यादिरूपव्यापकज्ञानम् । तत्र वैशेपिकाः शब्दं प्रमाणयन्तोऽपि "एतानि पदानि स्मारितार्थसंसर्गपूर्वकाणि आकासादिमत्पदकदम्बकत्वान्मदुचारितवाक्य- वत्" इत्यनुमानविधयैव तत्प्रामाण्यमाचक्षत इति तेऽपि प्रमाणद्वयवादिन इत्या- ख्यायन्ते । (३) प्रत्यक्षानुमानशब्दास्त्रीणि प्रमाणानीति साख्यादयः । प्रत्यक्षानुमानोपमानामि त्रीणि प्रमाणानीति नैयायिकैकदेशिनः । (४) प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाश्चत्वारि प्रमाणानीति गौतमीयाः । (५) प्रत्यक्षानुमानोपभानशब्दार्थापत्तपः पञ्च प्रमाणानीति प्रामाकराः । (६) प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धयः पट् प्रमाणानीति भाहा वेदा. न्तिनश्च । (७) सम्भवैतिो इत्यधिके द्वे प्रमाणे इत्यष्टप्रमाणवादिनः पौराणिका ऐतिहाविदश्च । (८) चेदापीति नवप्रमाणवादिनस्तान्त्रिकाः। उपमानादीनां प्रमाणानां लक्षणानि वितरमिया नेह वितन्यन्ते । ११ शब्दप्रमाणप्रावल्यम्-एवं विप्रतिपन्नेष्वपि दार्शनिकेष्वास्तिकदार्शनिकाः श- सदस्य प्रामाण्ये न केऽपि विवदन्ते । अथैपां प्रमाणानां कृतायां बलाबलचिन्तायां शब्द एव बलवत्प्रमाणमिति समस्वरमङ्गीक्रियते प्रामाणिकैः । यतो हि प्रत्यक्षादियु प्रमाणेषु पुरुषमतिसंस्पर्शद्धमप्रमादविप्रलिप्सादयो बहवो दोषाः संभवेयुः, सम्भवन्तश्च तत्प्रमाणज- म्यासु ज्ञप्तिपु तदभावयद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वरूपमप्रामाण्यं प्रत्याययेयुः प्रत्यक्षमपि इन्द्रियदोपात्, प्रमातृदोषात्, प्रमेयदोपात् , फचिदागन्तुकदोपाच याथातध्येन धरत्वववोधयितुं न पारयते, प्रत्युत विपर्यस्तमेवाववोधयति, यथा-चन्द्रप्रादेशिकत्व- मसक्षम्, यथा घा-चन्द्रावपादौ रक्तवावस्यापि नीलिमप्रत्यक्षम् । एयगन्यत्रापि यथायथ- भूसम् । तदेवं प्रसक्षस्यैव विपर्ययजनकस्ये उदुपजीवकानामनुमानादीनां विपर्ययजनकर फः संशया ? पत्र भ्रमप्रमादादीनां पुरुपदोपाणां मनागपि न संपर्शः, यद्विपये .

·वेदस्वरूपादिविचारः] वेदविस्तारः ५ . चातीन्द्रिये प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि प्रसरमलभमानानि कुण्ठीभवन्ति, ताशमलौकिकम- चिन्त्यं तत्वमवगमयच्छासमेव प्रमाणमूर्धन्यभावमाटीकत इति नैतत्तिरोहितं प्रेक्षायताम् । (३) वेदविस्तारः। १२ वेदस्वरूपादिविचार:- वेदा, श्रुतिः, आम्नायः, ब्रह्म, त्रयी, शास्त्रमित्सनन्तरम् । वेदः-"विद्यते-ज्ञायते, लभ्यते वाऽनेन पुरुषार्थः" इति व्युत्पत्त्या पुरुषार्थसाधनभूलोऽनादि- सिद्धो मजब्राह्मणरूपः शब्दराशिः । यद्वा- 'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।। प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते ॥ ४ ॥ लो० वा. शब्दपरिच्छेदः इति वचनादिष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थमलौकिकमुपायं वेदयति ज्ञापयति इति वेदः 'विद ज्ञाने' इति धातोः । मीमांसकारतु-शब्दस्य निसत्वमिच्छन्तोऽपोरुपेयं वाक्यं वेद इति लक्षयन्ति । स हव्यभिचारेण तत्तत्स्वरवर्णमानापूर्वफमधिकारिभिः सर्वकालं सर्वदेशेषु पठ्यमानोऽनादि- रिति निश्चीयते । उपष्टनाति चैनमर्थ 'यः कल्पः स कल्पपूर्व:' ( मीमांसान्यायप्रकाशः ) इत्यादिव्याप्तिसिद्धमनुमानम् , 'वाचा विरूपनित्यया' (ऋ.सं.८-८-६४-६) इति श्रुतिश्च । केचित्पुनः शब्दानां नित्यत्वगसहमानाः पुरुषप्रणीतमेव वेदं मन्यन्ते। पुरुषस्तु नास्मदादिः, येन भ्रमप्रमादविप्रलम्भादिदोषसंस्पृष्टत्वेनाप्रामाण्यं वेदस्य शङ्कयेत । किन्तु सर्वज्ञः सर्व- शक्तिः छेशफर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः परमेश्वर एघ । तत्प्रणीतत्वाद्वेदस्य प्रामाण्यम् । अत एव शालयोनित्वाधिकरणे (न.सू.भा. ११११३ ) ऋग्वेदादिशात्रकारणत्याला सर्वामिति समर्थितमिति । वस्तुतरतु-नैतावता वेदस्य पौरुषेयत्वमापतात, यतः "अस्स गहनो भूसस्य सिलसिलमेजन-यूडग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसः" ( २-४-१०) इत्यादिश्रुत्या निःश्वसिसत्याभिधानेनार्यानुसन्धानपूर्वकमनुच्चरितत्वान्न तत्पणीतत्वम् । 'अर्थ बुध्या वाक्य- रचना' इति न्यायेन स्वोत्प्रेक्षाविपयार्थाभिसन्धिपूर्वकोच्चारणाविषयत्वमेव हि तत्प्रणीतखम् । यथा-रघुवंशमहाभारतादौ । अथया सजातीयोचारणानपेलोवारणविषयत्वमेव पौरुषेयत्वम् । सर्गाद्यकाले भगवान् परमेश्वरः पूर्वसर्गसिद्धवेदसमानानुपूर्वीकं वेदं ब्रह्मण उपदिशतीति सजातीयोभारणापेक्षवादेवेश्वरोधारणस्यापि न पौरुपैयत्वं प्रसज्यते । सादिमार याद्ययाव- दध्यापकपरम्परया 'श्रूयते' इति थुतिः कर्मणि तिन् । मा अभ्यासे इति धातोः आ-सम- न्तात् 'अभ्यस्यते' इत्याम्नायः । वेदाभ्यासो हि द्विजानामावश्यक इत्यवोचाम । 'हि वृक्षों इत्यतो विस्तृतिल्पवृद्धिमत्त्वात् "अनन्ता वै वेदाः" इति युतेझशब्दो वेदमप्याचष्टे । 'वेदसारखं तपो प्रह्म' इति कोशात् । वेदस ऋग्यजुःसामरूपत्यारपी, विधैव व्यभाजि ·. ६ भूमिकायाम्- [ शाखाभेदाः भगवानाम्नायो जैमिनिना । यथा चैतत्तथाऽभिधास्यते । न चान शङ्कनीयम्-'अथर्वा- ख्यचतुर्थवेदस्य सत्याकथं त्रयीति कथ्यत इति । उक्तप्रकारचय एव तस्यान्तर्भावात् । आथर्वणिका मन्त्राः पाव्यवस्थापन्तो ऋक्ष्वन्तर्भवन्ति, तदितरे यजुःपु । अनन्तानां वेद- राशीनां- साकल्येनाध्येतुमशक्यत्वाध्ययनसौकर्याय दयालुमिदिरायणादिभिः पूर्वाचा. यैर्वेदश्चतुर्धा, तन्न भ प्रतिवेदमनेकधा शाखोपशाखादिभियंभाजि । नैतापवा जैमिन्युक्ता- सङ्कीर्णऋगादिलक्षणानुरोधेन त्रयीत्त्वं व्याहन्यते । 'शासु अनुशिष्टौ' इति धातोः 'हिताहितमनुशास्ति' इति शास्त्रं वेदः । तदनुसारित्वेन पान्येषु शास्त्रशब्द उपचर्यते, धर्मशास्त्र, न्यायशास्त्रमित्यादौ । अत एव च शास्त्रयोनित्वात्' 'तस्माच्छा प्रमाणं ते' इत्यादौ शाखपदेन वेद एव विवक्षितः । अयं च वेदः गोनककासायनप्रभृतिभिराचार्यैर्मण्डलानुवाकादिरूपेणाष्टकाध्यायादिरूपेण चाध्येतृसौकर्याय विभज्य दर्शितः। १३ शाखास्वरूपम्- 1-अपरिच्छेद्यस्य वेदमहावृक्षस चातुहोंने यज्ञे विनियोगसौकर्य- मापादयितुमृग्यजुःसामाथवरूपेण विभज्य पैलवैशम्पायनजैमिनिसुमन्तूंश्चतुरः शिष्यान- ध्यापयामास भगवान् बादरायणः । ते चाध्यापिताः स्वं स्वं वेदमनेकधा विभज्य शिष्यान- ध्यापयामासुः । त एव वेदविभागाः संहिताब्राह्मणारण्यकरूपाः शाखाशब्देनोच्यन्ते । १४ शाखाभेदाः-एकविंशतिधा वाच्यम् , एफशतमध्वर्युशाखाः, सहलवा साम• घेदः, नवधाऽथर्वणः इति महाभाप्योदाहृतवचनाचतुर्वपि बेदेषु यहपः शाखाः सन्तीति प्रतीयते । तासु च साम्प्रतमृग्वेदे शाकलवाष्कलादयः, यजुर्वेदे तैत्तिरीयकाण्वमाध्यंदि- नादयः, सामवेदे कीथुमीराणायनीयादयः, अथर्वणवेदे च शौनकीयादय इति कतिपया एप शारगः समुपलभ्यन्ते, 'भुक्तानि विष्णुवृन्दानि गिलिता रुद्रकोटयः' इत्यादिना नोष्टूप्यमान- महामहिमशालिनः क्रिमिव हि नाम दुष्करं कालात्मकस्य परमेशितुः । न केवलं वेदशा- सानामेव, अपितु जन्मसंस्कारादीनामप्युच्छेदो दृश्यते, अत एवाढायफुसुमाञ्जला- बुदयनाचायी- "जन्मसंफार विद्यादेः दशके: खाध्यायफर्मणोः । द्वासदर्शनतो वासः सम्प्रदायस्य मीयताम्" ॥२-३ ॥ पूर्व हि मानस्यः प्रजाः समभवन , ततोऽपट्कमयोजनमेथुनसम्भवाः, तत: फामावर्ड- नौयसनिधिजन्मानः, इदानी देशकालाद्यव्यवस्थया पशुधर्मादेव भूयिष्ठाः । पूर्व परुमभू- विपु संस्काराः समाधायिपत, वनः क्षेत्रप्रभृतिपु. ततो गर्भादितः, इट्टानीन्तु जातेपु लोफि- कव्यवहारमाश्रित्य । पूर्व सहसायो दोऽभ्यगायि, वतो व्यस्त, वतः पहा एकः १. . - ·७ मनानर्थक्यविचारः] वेदविस्तारः दानी तु कचिदेका शाखेति । पूर्वमृतवृत्तयो ब्राह्मणाः प्रायोतिपत, ततोऽमृतवृत्तयः, सम्प्रति प्रभूवसत्यानृतकुसीदपाशुपाल्यश्ववृत्तयो भूयांसः । पूर्व दुःखेन ब्राह्मणैरतिथयोऽलभ्यन्त ततः क्षत्रियातिथयोऽपि संवृत्ताः । ततो वैश्यावेशिनोऽपि, सम्प्रति शूद्रानभोजिनोऽपि ! पूर्वममृतभुजः, ततो विघसमुजः, ततोऽन्नमुजः, सम्प्रत्यर्धभुज एव । पूर्व चतुष्पाद धर्म आसीत् , वतस्ततूयमाने तपसि त्रिपात्, ततो म्लायति ज्ञाने द्विपात् , सम्पति जीर्यति गर्छ दानेकपात् । सोऽपि पादो दुरागतादिविपादिकाशतदुःस्थोऽश्रद्धामलफलक्षितः कामक्रोधा- दिकण्टकशतजर्जरः प्रत्यहमपचीयमानवीयतयेतस्ततः स्खलनियोपलभ्यते इति । १५ कर्मणि मन्त्राणामावश्यकता विचार मनाह्मणोभयात्मके वेदे मबत्वप्रकार: क्राभियुक्तोक्तिविषयीमूता मत्राः प्रयोगसमवेतमर्थ स्मारयन्तः कर्मणोऽङ्गभावमुपयान्ति । ननु मन्त्रैरेव देवादयः प्रयोगसमवेता अर्थाः स्मर्तव्या इति कोऽयमभिनिवेशः १ । यावता ना. माख्यातोपसर्गनिपातादिमिर्मत्रगतानुपूर्वीभाभिस्तविपरीतक्रमभाभिर्वाऽर्थाः स्मर्तुं शक्यन्त इति । नैष दोषः। पुरुषाणामनित्यविज्ञानवस्वादशिक्षितत्वान्मन्दशिक्षितत्वाद्विस्मरणशील- वाटा ते यथार्थ देवादीनामाख्यातोपसर्गनिपातादिभिर्नाभिदध्युः । ततश्च देवानामपराध्येयु- स्यथावत्प्रयुञ्जानाः । ततश्च सर्वार्थप्रत्यक्षदृशो देवाः स्वल्पमप्ययथावदभिधानं न मर्पयेयुः । अमर्पयन्तश्च नोपतिष्ठेयुः कर्मणि । देवताविहीनं च कर्म न खं फलं प्रसवितुमीष्टे, इत्येवं कर्मफलासम्पत्तिरेव प्रमज्येत । मत्युत दुरितमप्युत्पद्येत । तस्मान्मरैरेव मनाथः स्मर्तव्यः । एत एव नामाख्यावोपसर्गनिपाताः कयाचित्पयोगपरिपाट्या व्यवस्थिता मत्रा इति व्यपदि- श्यन्ते । अत एव चाह भगवान् यास्का-"पुरुषविद्यानित्यत्वात्फर्मसम्पत्तिर्मत्रो वेदे' (निर. २-७) इति । १६ मत्रानर्थक्यविचार:--मनु मन्त्राणां नियतानुपूर्वीफत्वालोके चावतां शब्दाना मातपूविभेदेऽपि विशिटैकार्थप्रतिपादकत्वादेते मन्त्रा अनर्था एवेति न कर्माङ्गतामावहन्ति । किश्वार्थप्रतिपादकत्याभ्युपगमेऽपि फचिन्मत्राणां प्रयोगानन्वययर्ययोधकत्यं संदृश्यते । यथा-'ओपधे वायविनम्', 'स्वधिते मैन हिंसीः' इत्यादिपु । कचिन मियो व्याहतार्थवोध- कत्वमपि संलक्ष्यते, यथा-'एक एव रुद्रोऽवतसे न द्वितीयः,' 'असङ्ख्याताः सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम्' इत्यादौ । तस्मादनर्थका मन्त्राः कर्मफरणतां न प्रतिपद्यन्त इति चेन्मैवम् । लोके हि यादृशाः शब्दा यादृशमर्थ समर्पयितुं प्रामाण्यमुपयान्ति, तादशा एव शब्दा मने- ध्वानुपूर्वीविशेषभाञ्जो दृश्यन्त इति तत्सामान्यानााणां प्रामाण्यं दुर्निवारम् । फेवलं नियतानुपूर्वीकरवमेव यद्यनर्थत्वे हेतुः स्यात्, "इन्द्रामी, पितापुत्री' इत्यादिनियतानुपूर्वी- कतमुन्उशिलं शेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु याचितं भैशं प्रमृतं वर्पणं स्मृतम् ।। सशाच तु वाणिज्यं तेन चैनापि जीव्यते । सेवा श्ववृतिराख्याला तसाता परिपयेत् । मनुस्मृतिः ४-५-६. अपं स केवलं मुझे यः परसात्मसारणातू-मनुस्यू. ३-११८ १ २ ·भूमिकायाम् [ऋपिदैवतच्छन्दोविचारः काणां प्रयोगाणामर्थवत्त्वमेव नोपपद्येत । अतो न युज्यते नियतानुपूर्वीकत्वेन मन्त्राणामनर्थ- त्वशङ्का । नापि विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेन ताशी शशा घटते । 'खधिते मैनं हिंसीः' इत्यत्र यदापि छिदारूपा हिंसाऽऽपाततः प्रतीयते, तथापि यज्ञकर्मोपयोगित्वादभ्युदयार्थत्वेन तस्याः क्रियाया हिंसात्यमेव नास्ति, परमारोग्यसम्पादनाय चिकित्सकस्य रुग्णागुलिविच्छेदनरूप- क्रियाया इवेति न विरोधः। एको रुद्रो न द्वितीयोऽयतस्थे' इयत्रापि रुद्रस्य परमैश्वर्ययोगा- देकरूपधारणं सहनधावस्थानं चोपपद्यते इति न काचिदनुपपत्तिः । १७ मन्त्राणां संहिताविचारात एते मना आनुपूर्वीविशेषेण समुचिताः संहिता- पदेन व्यपदिश्यन्ते वैदिकैः । तदितरो वेदभागो ब्राह्मणशब्देन व्यवहियते । इयं हि संहिता रावणादिभिर्विभज्यमानानां पदानां प्रकृतिः, तद्विकाराश्च पदानीति फेचिदाचार्या मन्यन्ते । अपरे पुनः पदान्येव संहन्यमानानि संहिता भवति, अतः पदान्येव प्रकृतिः, विकृतिः संहि- तेति सङ्गिरन्ते । किम्पुनरत्र साधीयः ? इति भवति वीक्षा, संहिता प्रकृतिः पदानि विकृतिः, उताहो पदान्येव प्रकृतिर्विकृतिः संहिते'ति । अत्रैपा समाहितिः-मनदशामृपीणां तपः- प्रभावेणाभिव्यज्यमानो मन्त्रः संहितारूपेणैवाभिव्यज्यते न पुनः पदैः, ग्रामणा अप्यनूचानाः संहितामेव पूर्वमध्यापयन्ति, अधीयते चाध्येतारः, मन्वते च तावतैयात्मानमधीतस्वाध्या- यम, यज्ञकर्मस्वपि संहितयैव मन्त्रा विनियुज्यन्ते न पुनः पदैः, यदि पदान्येव प्रकृतिताम- 'विन्दिप्यन तर्हि पदैरेव भापीणां मनोऽभिव्यज्येत, पदान्येवाध्यापयिष्यन् बामणा अध्यै- प्यन्त चाध्येतारः, पदैरेव विन्धयोदयन्त मन्त्राः कर्मसु, नत्वेतत्सर्वमस्ति । तस्मादेतैर्हेतुभिः संहितव प्रकृतिर्विकृतिः पदानीति सष्टं प्रवीमः । १८ मन्त्राणामृपिदैवतछन्दोविचार:-मत्राणामृपिः, दैवतं, छन्द इत्येतत्रयमवि- दित्वा क्रियमाणं कर्म नैव फलेग्रहितामश्चत इति सर्वेपामाचार्याणां समयः । श्रुतिथैवम- भिधत्ते--"मन्त्राणां मानणार्पयछन्दोदैवतवित् याजनाध्यापनाभ्यां श्रेयोऽधिगच्छतीत्येवा- भ्यामेवानेवंविदो यातयामानि छन्दांसि भवन्ति, स्थाणुं वर्च्छति, गर्ने वा पात्यते, प्रमीयते था, पापीयान् भवतीति विज्ञायते" (ऋ. सर्वा.) इति । स्मर्यते च- "अविदित्वा ऋपि छन्दो देवतं योगमेव च ॥ योऽध्यापयेजपेद्वापि पापीयाजायदे तु सः ॥ १॥" इति । (पद्गुरुभाष्ये.) अपि च-"पिच्छन्दो देवतानि ब्राह्मणार्थ खराद्यपि । अविदित्वा प्रयुञ्जानो मन्त्रकण्टक उच्यते" ।। इति । ( पडरुमाप्ये.) विनियोगोऽपि मन्त्राणामवश्यं विशेयो भवति । (ऋषयः-मत्राणां द्रष्टारः (म. तारः ) मपयः, न पुनः कारः । "कालापकं काठक' इति संझा तु तेन प्रोत" इत्यनुशासनानुरोधेन फलापकठादिऋषिकर्तृकप्रवचनविषयत्वेनाप्युपपद्यते । अत एव मग- यामिनिः-"आल्या प्रवचनान्" (जे. १-१-३०) इति सूत्रयामास ! श्रुतिरप्याचष्टे- ·नाक्षणलक्षणम्] वेदविस्तारः। ९ "अजान्ह वै पृश्रीतपस्यमानाम् अहा स्वयम्भ्वभ्यानपत्" इति । स्वयम्भु ब्रह्म वेदः, तपः पुर्याणानृपीन प्रति, अभ्यानर्पदाभिमुख्येनागच्छन्, मनसि प्रतिभातोऽभूदित्यर्थः । अत एष भगवान यास्कोऽपि-मापी गौ” इति धातोः "ये गत्यर्थकास्ते ज्ञानार्थकाः" इति न्यायेन ऋपन्ति-जानन्ति अमुष्माकर्मण एवमर्थवता मन्त्रेण संयुत्तादमुना प्रकारेणैवं. लक्षणः फलविपरिणामो भवतीति ऋपयः इति । 'यस्य वाक्यं स ऋषिः' इति सर्वानुक्रमण्यां 'यस्य वाक्य' इत्यत्र यष्टकं यास्यमित्यर्थोऽध्ययसेयः । (देवता-) अथ सर्वेषां मन्त्राणां तात्पर्येण प्रतिपाद्यमानोऽर्थों देवताशब्देनाभिधीयते । यस्काम इपियस्या देव- तायाः प्रसादेनाइममुष्यार्थस्य पतिर्भविष्यामीसेता बुद्धि पुरोधाय मन्त्रेण स्तौति सा तन्म- अस्य देवता भवति । यथाह भगवान् यास्क:-"यत्कामझपिर्यस्यां देवतायामार्थपत्यमि- च्छन् स्तुति मयुके, तदैवतः स मत्रो भवति" इति । देव एव देववा इति स्वार्थे तल्, देवतैव देवतमिति खार्थेऽण् , दीव्यति प्रकाशत इति देवतम् , अत एप तत्रभवता पङ्गुरुणा सर्वानुक्रमणीभाष्ये “दानादिसर्वकल्याणगुणयोगी पचायच्, देवः पात्तल- ग्तास्वार्थेऽणू दैवत"मित्युक्तम् । (छन्द:-) छादयति वक्तारं पापात्कर्मण इति छन्दः । "छादयति ह या एनं छन्दांसि पापाकर्मणः" इति श्रुतेः । तथाऽन्यत्रापि-"यदेभिरा. स्मानमाच्छादयन् देवा मृन्योविभ्यतः, तच्छन्दस छन्दस्त्वम्" इति विज्ञायते । १९ मत्राणां त्रैविध्यम्-ते मन्त्राः पुनधिविधा ऋचः सामानि यपि चेति । "तेषा- मृका यत्रार्थवशेन पादव्ययस्था" (अ.२. या १. अ.१०) इति जैमिनिसूत्रानुरोधेन पाइन्य- वस्थापनमनत्वमुक्त्वम् । गीतित्वे सति मत्रत्वं सामत्वम् । एतदुभयभिन्नत्ये सति मनत्वं यजुष्टम्। २० ऋचों त्रैविध्यम्-ता ऋचः पुनविविधाः परोक्षकता, प्रत्यक्षवाः, आध्यात्मि- फ्यश्चेति । तथाचोक्तं यास्केन-"तास्त्रिविधा ऋचः परोक्षकृताः प्रत्यक्षताः आध्यात्मि- क्यश्चेति । अयं च त्रैविध्येन विभागो अचां गूढार्थत्वेन । अनेन ऋविभागेनैव यजूं- प्यपि विज्ञातानि भवन्ति । तत्र परोक्षकृवानां लक्षणं स एवाह-"सत्र परोक्षकताः सर्वामि. नौमविभक्तिभिर्युज्यन्ते. प्रथमपुरुपैश्चाख्यातस्य" या परोक्षत्वेन सर्वनामभिः प्रथमपुरुषेण घ निर्देशो भवति, ताः परोक्षकृताः । यथा-'इंद्रो दिव इंद्र ईशे पृथिव्याः' इत्यादौ । यासां सम्बोध्यमुद्दिश्य त्वमादिपनिर्देशः क्रियते ताः मत्यक्षकृताः। यथा-"यमिंद्रपलादधि, विन इन्द्र मृधो जहि" इयादौ । आत्मानमुद्दिश्य पाः प्रवृत्ताः, ता आध्यात्मिक्यः । यथा-'अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चरामि' इत्यादौ । एतेषु घ मश्रेषु निविसन्तापवालखिल्यपरिशिष्टादयोऽन्व- भवन्ति । २१ ब्राह्मणलक्षणम्-निरुकमभिन्नवेदत्वम् ब्राझणत्वम् । आह च जैमिनि:-शेपे माझणशब्दः (२-१-८-३२) इति । २ भूमिका ·१० भूमिकायाम्- [उपाङ्गानि- २२ आरण्यकम् -ब्राह्मणगत एवं कश्चिद्भागोऽरण्येऽनूच्यमानत्वादारण्यकमित्याख्या यते । एतच्चारण्यकमनधीत्य न लातको भयतीति प्रशस्यने । . २३ उपनिपद:-'उप नितरां सादयति-मापयति ब्रम' इत्युपनिपद्ब्रह्मविद्या । तत्प्रति- पादके घेदशिरोभागे उपनिषच्छब्द उपचर्यते । ताश्चोपनिपद ऐतरेयतैत्तिरीयवृहदारण्यकर- भृतयः श्रूयन्ते । २४ अङ्गानि-वेदात्प्रतीयमानोऽर्थः शिक्षाकल्पसूनादिभिः प्रतिनियतस्वरूपेण विज्ञा- यत इति वेदवाक्यजन्यशाब्दबोधोपकारकत्वात्तान्यङ्गपदव्यपदेशभाति भवन्ति । परम्पर- योपयोगीनि भीमांसान्यायादीन्युपाङ्गपदेन व्यपदिश्यन्ते । तानि चाङ्गानि शिक्षाकल्पसूत्र- व्याकरणनिरक्कछन्दोज्योतिपाणीति पट् । खरव्यञ्जनाद्यभिव्यक्तिसाधनत्वेन शिक्षा, शा- खान्तरीयगुणोपसद्दारपूर्वक प्रयोगानुपूर्योविज्ञानहेतुतया कल्पसूत्राणि, विभक्त्यादिपरिज्ञानज- ननेन व्याकरणम्, समुश्चिदानां पर्यायशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तप्रकाशनपुरःसरं वैदिकशब्दा- तिहहेतुतया निरुक्तम् , अक्षरकोशपाव्यवस्थालक्षणपरिक्षाननियंधनत्वेन छन्दोविचितिः, श्रुतिचोदितकर्मोपयोगिकालनिर्णयप्रयोजनत्वेन ज्योतिपं च वेदार्थविज्ञाने तदनुष्ठाने चोप- पुर्वन्ति । २५ ग्रामणकल्पसूत्रविवेका--न च ब्राह्मणवाक्यैरेव प्रयोगपरिज्ञानस्य सम्भवेत कल्पसूनाणामानर्धक्यमिति वाच्यम्, ब्राह्मणवाक्यानामर्थवादजटिलत्वेन विलम्बेन प्रयो- गोपस्थापकत्वात् सर्वेषां प्रयोगानुपूर्वीज्ञानासम्भवाच्च । कल्पसूत्राणि तु शालान्तरीयगुणो- पसंहारपूर्वकं पौर्यापर्यविशिष्टप्रयोगबोधनाचैव प्रवृत्तानीति झटित्यानुपूर्वीविशेषविशिष्टं प्रयोगविधिमुपस्थापयन्ति । कल्पानां सूराणां च सूक्ष्म बैलक्षण्यं यत् ऋतुप्रयोग पाठमाण स्पष्ट कल्पयन्ति ये बौधायनीयादयो प्रथाः, ते कल्पाः। "ऋचं पादग्रहणे" (आश्व०. ओ.सू. अ.१ सं.१) इत्यादि स्वकृतसंज्ञापरिभाषादिभिः प्रयोगस्य सूचकानि सूत्राणि- श्वलायनीयादीनि । वार्नीमानि वल्पसूत्राणि भूयांसि श्रूयन्ते, तन साम्मतं प्रायेणोपलभ्यमा- नानि आश्वलायनापस्तम्वबोधायनसत्यापाढमारद्वाजकात्यायनसानसवाधूललाट्यायनद्रामा- यणसाझायनमानवकाठककोशिकानां सूत्राणि । - २६ उपाशानि-(स्मृति:-) मयते वेदधोऽनेनेति स्मृतिः। करणे तिन् । अथया वेदार्थानुभवजन्यं योगाभ्याससाभ्यं वेदार्थविषयकं मन्यादीनां यस्मरणं सा स्मृतिः, तत्प्रयोज्यत्वाद्ब्रन्थेऽपि स्मृतिशब्दः । वाथ स्मृतयो मनुयाज्ञवल्क्यपराशरप्रभृतिभिः 'प्रणीता वय इत्यन्यदेतत् । धर्मशानं स्मृतिरिसनान्तरम् । (इतिहास:-) "इति । पारम्पयोपदेशोऽस्मिन्ना"इतीतिहासः ।

·वेदाभ्यासः] वेदविस्तारः। nanawaimaduri . "धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितम् । पूर्ववृत्तकमायुक्तमितिहासं प्रचक्षते ॥१॥ इत्युक्तलक्षणः पुरावृत्तमकासको भारतादिन्यविशेपः । कचिद्वेदमागविशेपस्यैवेति- हासत्वमुक्तम् । यथाऽऽश्वलायनौतसूने "नवमेऽहनि ताक्ष्यों पै धैपश्चितस्तस्य वयासि विशस्तानीमान्यासत इति चयांसि ब्रह्मचारिणः इत्युपसमानीताः स्युस्तानुपदिशतीतिहासो वेटः सोऽयमितीतिहासमाचक्षीन" (उ. प. अ. ४. सं. ७) एषश्च भेदभागानामितिहासत्वं पुरावृत्तप्रकाशकत्वादेव । (पुराणम्-) पुराभवं पुराणम्- "सर्गश्च प्रतिसर्गश्व वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पश्चलक्षणम्" ॥ १॥ इत्युक्तलक्षणो व्यासादिप्रणीतो मन्थविशेषः पुराणम् । तञ्च महापुराणोपपुराणभेदेन द्विविधम् । प्रत्येकमष्टादगविधं च । (मीमांसा-) "मान पूजायाम्” इति धातोः सनश्चे- च्छासाध्यविचारे लाक्षणिकस्यात्पूज्यविचारो मीमांसा । तत्प्रतिपादको प्रन्योऽपि मीमांसा । सा च द्विविधा पूर्वमीमांसोत्तरमीमांसा चेति । (न्यायः-) प्रमाणैरर्थपरीक्षणं न्यायः । गौतमप्रणीतपोडशपदार्थनिरूपकं शास्त्रम् । २७ उपवेदा:~-आयुर्वेदधनुर्वेदगान्धर्वार्थशाखाणि गाद्यात्मकस्यैव वेदमहाराजस्या- मात्यभूतान्युपवेदत्वेन व्यपदिश्यन्ते । एते चोपवेदाः सर्वेषामपि प्राणिनां व्यवहारान सा- विष्ठतममुपदिशन्ति । सर्योऽप्ययं सर्वलोकशिवङ्करो महामहिमशाली विपुलतमः परिच्छेदो वेदसार्वभौमस्य राराजले भारतवर्ष श्यहो भाग्यं भारतीयानाम् ! भूयांसो हि नव्यशिक्षिताः साम्प्रतं "भारत वर्षे मृत्तर( मोटर) विमाननिर्माणप्रभृतयः कला नाभूवन । पूर्व प्राच्याश्य भारतीया भौतिकशास्त्रपाटवं नाध्यागच्छन्" इत्येवमादिकमुपालम्मवचनजातमुगिरन्ति । नून- मिदं विजृम्भित भारतीयमन्थानभिज्ञतायाः । विज्ञायते हि 'अहहारेत्या शूद्र' इति छान्दो. ग्योपनिपदि ( हारेत्वा हारैः सहितः इत्वा स्वयं गन्धा रथविशेषः) जानश्रुति मति रेकर- चनेनेदानीमिय, तेलविशेपयनविशेपनिरपेक्षा एय इच्छामात्रगामिनो रथा आसन्निति सुरप. एम् । अत एयाधघोपादिकपिमिर्गनीसशया रथविशेषास्तत्र तत्रोपवर्णिताः । अर्थशास्त्रका- श्यपीयसहितादिषु फलाः पुनरेवंविधाः समुलिसिता इत्याधुनिफैरेय कैयन समर्थितमित्य- स्माभिरपरभ्यते । २८ वेदाम्यासः तदाधिकारिणय-अयं च सागोपाहो वेदोऽवक्ष्याम्यसनीयतया:- नुशिष्यते "ब्राह्मणेन निष्कारणः पडतो वेदोऽध्येयो हेयन्" इति । वेदाभ्यासो हि पञ्चधा भवति-अध्ययन, विचारः, अभ्यसनं, अध्यापन, अप इति । गुरुधारणानूधारणमध्य- यन, मीमांसान्यायैरुपनमादिलिनेच वेदतात्पर्यायधारणानुकूलो व्यापारो विचार, गुरूपा- रणानूसरितस्यैवावर्तनमभ्यसनम्, शिष्येभ्यो दानमभ्यापनम् , मझयज्ञादी पारायणं जपः।

·भूमिकायाम्- [पुरुषार्थसाधनम्- भगवानपि जगौ- 'ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावमभदैर्गुणैः । इति । स्वाभाविकानेव गुणानयलन्ज्य कर्माणि प्रविभक्कानि, 'वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनाधीत' ग्रीष्मे राजन्यः, शरदि वैश्यः, वर्षासु रथकारः' इति । अत एव स्वभावप्रभवं गुणं तद्- नुरूपं च कर्म परीक्षितुं फश्चन विनिर्दियो धार्मिकनियन्वेषु जीविकापरीक्षा - नाम संस्कारः। ३५ चातुरानम्यादि-~-अयं च स्वाभाविको गुणो यथा प्रकर्ष दाढयं चाप्नुयाव तथा केचनाचाराः कर्माणि च चोदितानि, ये वर्णधर्माः, आश्रमधर्माः, वर्णाश्रमधर्माः, गुण.' धर्माः, निमित्तधर्गाः, साधारणधर्माश्चेति विभक्ताः स्मृतिकारैः । तन्न वर्णधर्मोऽध्यय- नादिः, आश्नमधर्मः समिदाधानादिः, वर्णाश्रमधर्मः पलाशो दण्ड इत्यादिः, गुणधर्मोऽ- भिपेकादिगुणयुक्तल राज्ञो रक्षणादिः, निमित्तधर्मः प्रायश्चित्तादिः, साधारणधर्मोऽहिं- सादिः । तेपामेतेपा चानुशीलनेन सूक्ष्मतयात्मनि निगूढः स्वाभाधिको गुणस्तत्परिपन्थि- दोपापनयनेनाभिव्यज्यते । एपैव चित्तशुद्धिरित्याख्यायते । अपनीतदोषेण चिचेन परि- मृष्टेनादर्शतलेनेव शुद्धसचिदानन्दस्वरूप आत्मा विषयीक्रियते । तदेव हि शानं नास | अत एत्रोक्तममियुक्त:- "कपायपडिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः । कपाये कर्मभिः पके सतो ज्ञान प्रवर्तते" ॥ इति || ३६ पुरुषार्थसाधनम्-पूर्व शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणानां स्वभाषत एव फामार्यधर्म- मोक्षाख्याः पुरुषार्थाः प्राधान्येनाभिलारणीया भवन्तीति प्रत्यपीपदाम । तांश्च तेषां पुरु- पार्थान सम्पादयितुं निसिलो वेदराशिरुपक्षीणः । तत्र "तरति झारेकमात्मवित् , मन- विद्रौय भवति, नैनं सेतुमहोरात्रे तरतः" इत्यादिवचनेनिरतिशयानन्दरूपं मोक्षाल्यं । पुरुषार्थ प्रकृत्य "स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो, अयमात्मा ब्रह्म, प्रज्ञानं माझ, अहं प्रशास्मि, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इत्यादि वचोजातैः कूटस्थं सचिदानंदरूपं ब्रह्म घुयोधयिपु- सद्बोधेनैवाविद्यकसकलदृश्योच्छेदं स्वमहिमप्रतिष्टां च प्रतिपादयन् सोंपि श्रुतिशिरोभागो जागर्ति । पूर्वकाण्डश्चैहिकामुधिमकफलप्रसयहेतुनि नेकविधानि फर्मजातानि विदधद्धर्माख्यं पुरुषार्थमभिदधानः सत्त्वशुद्धिप्रणास्या मोक्षायोपकरोति । अर्थकामा पुनर्यदापि श्रुत्या तात्पर्येण न प्रतिपिपादयिपितो, तथाप्युत्तरवर्णपरिचरण-कृषि-वाणिज्य--भूमिजय यज- नाध्यापन-प्रतिमहादिकं चतुणा वर्णानामर्थात्यपुरुषार्थसामनं, सहधर्मचारिणीसंयोगादि- संस्कापन फामसुसोपायांश्चाभिदधती युनिरर्थकामसम्पादनेनापि पुरुषानुपकरोति । सार्थकामयोः सूचिकामेककामुर्च निदर्शनायोदाहरिप्यामः । यथा-- ।

·विधिविचारः] • वेदप्रमेयम् । "अक्षर्मा दीन्यः कृषिमित्कृपस पित्ते रमस बहु मन्यमानः । तन्त्र गावः कितय तन जाया तन्मे विचष्टे सवितायमयः॥" तां पूपछिवर्तमामेश्यस्य यस्यां वीजै मनुष्याचपन्ति । या न करू उगृती विश्रांते यामुशतः प्रहरीम शेर्पम् ॥ ३७ विधिविचारस-व्याख्यावं मन्त्राह्मणात्मके देदे मन्त्राणां लक्षणं प्रयोजनं च । मनव्याख्यानरूपो मालणभागः साम्प्रतं निरूप्यते । द्विविधं ब्राह्मणं विधिरर्थवादश्चेति । तथा च भगवानापसंव: "कर्मचोदना माझणानि, माझगशेषोऽर्थवादः" इति । विधिरपि द्विविधः---अप्रवृत्तमवर्तनोऽक्षातज्ञापनधेति। "आग्नावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपति दीक्षणीया- याम्" इत्याद्याः कर्मकाण्डगता विधयोऽप्रवृत्तमवर्तकाः। "आत्मा वा इदमेक एवाम आसीत्" इत्यादयो जानकाण्डगता विघयोऽज्ञावज्ञापकाः । सन ब्रह्मकाण्डगतविधेरवांतरभेदाभावेन फर्मकाण्डगतविधेरैव वैविध्यं दर्शितम्-अपूर्वविधिः, नियमविधिः परिसख्याविधिश्चेति । वनामाप्तप्रापको विधिरपूर्वविधिः, यथा--"अग्निहोत्रं जुहोति । पक्षे प्राप्तस्याप्राप्तांश- पूरणफलको विधिनियमविधिः, यथा-"श्रोहीनवहन्ति । अत्र नखविटलनादिरूपसाधना- न्तरेणापि वैतुष्यसिद्धः पक्षेऽप्राप्तमवहननं नियम्यतेऽष्टार्थम् । युगपदुभयप्राप्तावैकवरविधाने नान्यस्य व्यावृत्तिः परिसंख्याविधिः, यथा-"पञ्च पचनसा भक्ष्याः” इत्यत्र रागतः पञ्चन- खापश्चनसानामुभयेपां युगपद्भक्षणप्राप्तौ पञ्चैप पश्चनसा भक्ष्याः इति पञ्चेतरपञ्चनलम- 'क्षणव्यावृत्तिः क्रियते। एप परिसंख्याविधिः । प्रकारान्तरेण चायं विधिश्चतुर्पा भवितुमर्हति- उत्पत्तिविधिः, विनियोगविधिः, अधिकारविधिः, प्रयोगविधिधेति । कर्मस्वरूपमानयोधको विधिः प्रथमः, यथा-"अग्निहोनं जुहोति" इत्यादिः । उत्पन्नस्य विनियोगाकाहायां गुणसम्बं. धबोधको विधिर्विनियोगविधिः, यथा-"दना जुहोति" इत्यादिः । फलस्वाम्यवोधकविधि- रधिकारविधिः, यथा-"अग्निहोने जुद्धयात्स्वर्गकामः" इत्यादिः । अंगप्रधानाद्यानुपूर्वीपोधको विधिः प्रयोगविधिः, यथा-"प्रयाजादिभिरपकत्यामेयादिभिरपूर्व भावयेत्” इत्यादिः । " १. १०-७-८-५-१३॥ है कितब ! बहुमन्यमानो महचने विक्षप्त कुर्वन् त्वमक्षा दीयो चूत मा कुरु । पिसित कृषिमेव कृपख कुरु । विते कृप्या संपादिते धने रमख रतिं कुह । तन कृषी गावो भवति ताजाया भवति तदेव धर्मरहस्य श्रुतिस्मृतिकर्ता सषिता सदस्य प्रेरकोऽस दृष्टिगोनरोऽर्य ईश्वरो मे मद्य पिचष्टे विविधमाख्यातवान् । २. स. ५०-८-२-२४-३७। -सायणभाष्यम् । है पूषन् पोपक एतनामदेव शिवतमा असन्तमगलभृता ला एरयस सर्वत प्रेरय । यस्सा कयै पीज रेतीलक्षण मनुष्या मपन्ति आधहे। या नोऽस्माक ऊरू उशती कामयमाना विप्रयाते, यस्यामूरी उशन्त रामयमाना वय शेष पर्शनयोग्यं पुरप्रजननं प्रहराम उगव्यशनसबन्ध रखामेलयं ॥ -सामनभाय।

·। भूमिकायाम् [श्रेयाप्रेयसोविवेकः- सोऽयं पञ्चविधोऽभ्यासो द्विजेष्वेव व्यवतिष्ठते, अध्ययनपूर्वकत्वादितरेपां चतुर्णामभ्यासा- नाम् । अध्ययनस्योपनयनपूर्वकत्यात्, उपनयनविधेम्व नैवर्णिकेप्वेव पर्यवसितत्वात् । अर्था- देव पञ्चविधाभ्यासे निवृत्तिः पजानाम् । ब्राह्मणेन निष्कारणः पडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इति श्रुती ब्राह्मणपदं क्षत्रियवैश्ययोरुपलक्षकम् । यथा-'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिपन्ति' 'ब्राह्मणस्य तु सोमविद्याप्रजम्' इत्यादौ । केचित्तु ब्राह्मणपदं नोपलक्षक, ब्राह्मणस्यै- पाधिकारो वेदाध्ययनादौ, मुख्यार्थानुरोधात् , उपलक्षणत्वेऽजहत्वार्थलक्षणानयणापत्तेः । अत एव 'विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम' इति निरुतोदाहृतवचने ब्राह्मणपदमासस्येनोपपद्यत इत्याहुः । तश्चिन्त्यम्-क्षत्रियवैश्ययोरप्युपनयनानुशासनात् , 'उपनयीत' 'तमध्यापयीत' इति श्रुतेरभ्ययनस्यार्थप्राप्तन्याब्राह्मणपदमुपलक्षकमेव । विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम' इत्यत्र तु 'न मां व्याः' इसनेनाध्यापनस्यैवानुशिष्टत्वेनाध्यापने ब्राह्मणस्यैवाधिकारः, अध्ययने पुनरै. घर्णिकानामेवेति स्वरसतः प्रतीयते (४) वेदप्रमेयम् । २९ खभावत इष्टफलानामुपायनिरूपणम्-आदित एव समेषां प्राणिनां स्वरूपं भ्यरूपयाम, यत्सर्वेऽपि सुखमेव कामयन्त इति । तस्यैव च सुखस्य साधनमुपदिश्य तेन'. तान् संयोजयितुं प्रवयूते भगवानाम्नायः । यथा-'ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेत' 'अमि- होत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' 'दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेत' इत्येवमादिभिर्वचनैः सुख- विशेपवर्गसाधनत्वं ज्योतिष्टोमाविषूपायेष्वाचष्टे प्रवर्तयति चेष्टसाधनताद्वारेण श्रेयासा- धनेषु फर्मसु । वर्गो हि नाम- यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम् । सङ्कल्पोपनतं यच तत्सुखं खःपदास्पदम् ॥ १॥ इत्यादिवचनैः सुखात्मक एवाङ्गीक्रियते मीमांसकैः । ३० प्रतिपत्तिसमाधानम्-पूर्वोक्तद्विविधप्रतिपचिमन्तमधिकारिणमुपलभ्योभयीमपि प्रतिपत्तिं समाधित्सुभगवानाम्नायः सर्वज्ञकल्पः सनात्प्रववृते । सम्यग्दर्शने घा तदनुकूले फर्तव्यानुष्ठाने या भ्रमप्रमादादिपुरुपदोपविनाकृतं वेदमपहाय नान्यत्प्रमाणं समामनन्ति नधिषणा विद्वांसः । अत एव च श्रूयते भगवती श्रुतिद्विविधा, कर्तव्यं परिवोधयन्ती फर्मकाण्डरूपेण, सम्यग्दर्शनं च सम्पादयन्ती झानकाण्डरूपेण । अत एव च काण्डवयं विषण्यानो भगवन्तो व्यासजेमिनी कर्ममीमांसां नहमीमांसां च प्राणैष्टाम् । आभ्यां हि न्यायतः साध्यमानो वेदार्पः पुरुषाणां हिततमं साधयिष्यति, नान्योऽतः फश्चिदप्यासवम इत्येप निश्वप्रचोऽर्थः सर्वेषां वैदिकानाम् । ३१ श्रेयानेयसोर्षिवेका-एवं खभावव एव प्रेयसि वर्तमानान् पुरुषानुपलभ्य माइरीपिका-स. ४. पा. ३. अ.11 वर्णकान्तरे-"अमिलपोपनीतं च" इति पाठअन्तमुपलभ्यते । - ·चातुर्वर्ण्यामानम् ] वेदप्रमेयम् । गुडनिहिकान्यायेन कान्यकर्माण्यभिदधाना श्रुतिस्तात्सर्येण श्रेयस्तसान्येव फर्माणि ब्रुवाणा तत्रैव दयया प्रवर्तयति । स्वयमेव चैतदाचष्टे युतिः- "अन्यच्छ्योऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुष ५सिनीतः । तयोः श्रेय आदानस्य साधु भवति हीयतेऽर्धाद्य प्रेयो वृणीते ॥" (इति कठोपनिषत् ११) ३२ एषणावयानुवादः --एवं खभावसिद्धं पूर्वोक्कमेपणानयमनूय मंदाधिफारिणां कृते 'पुत्रकामः पुष्ट्या यजेत' 'चित्रया यजेत पशुकामः स्वाराव्यकामो राजसूयेन यजेत' क्षेत्रपत्यं चकै निर्वपेजनतामागयेयं वै क्षेत्रस्य पतिरस्यामेव प्रतितिष्ठति' तै० सं० (२।२।१) 'प्रतितिष्ठन्ति हवा य एता रानीरुपयन्ति' 'सायुज्यकामा राजपुरोहितो यजेयाताम्'" इत्यैहिकामुकिफलसाधनानि कर्माणि विदधाति श्रुतिः । ३३ ऋणत्रयपरिहार:--विवेचितपूर्वसहजप्राप्तमृणनयमनूद्य तत्परिहारोपायांश्चानुशास्ति शास्त्रम् । “जायमानो ह वै वाहाणस्त्रिभिणवा जायते, ब्रह्मचर्येण मापिभ्यो, योन देवेभ्यः, प्रजया पितृभ्यः" इति । तथा-'पुरुपे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेत- स्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतमात्मन्येवात्मानं विभर्ति तददा स्त्रियां सिञ्चति, अर्थतजन- यति तदस्य प्रथम जन्म तस्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गम्' 'स यत्बुमारं जन्मनोऽ- भेऽधिभावयति आत्मानमेव तद्भावयति एपा लोकानां सन्तत्या एवं सन्तता हीमे लोकाः' (ऐ००२-५-१) नित्यस्य रायः पतयः स्याम, प्रजया हि मनुष्यः पूनः, प्रती भार्यामु- पेयात् , स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, स्वाध्यायमधीयीत, स्वाध्यायान्न प्रमदितव्यम् , स्वाध्यायान्मा प्रमदः, आचार्याधीनो वेदमधीष्व, सायंप्रावनिक्षेथा।, स यत्सर्वमोद्रिश्यादात्मा. नम् स कामेभ्यो मालं स्यात् , स यत्सर्व नेति श्रूयात् , पारिकाय कीर्तिजीयेत सैनं तत्रेय हन्यात्' (ऐ० आ० २।३६ ) इति, 'सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवार प्रजापतिः' 'सहजं कर्म कौन्तेय' एवं परंपराप्राप्तम्' इत्यादिना । तस्यैतस्य गणत्रयस्य परिहाराय स्वा. ध्यायाध्ययन, देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागरूपो यज्ञः, प्रजोत्पादनं चेत्युपाया विधीयन्ते । ३४ चातुर्वर्ण्यामानम्यदुपवर्णितम् पूर्व स्वाभाविफगुणानुरोधेन चातुर्वर्ण्यम्, तद- बद्भगवति वेदे समानायते "ब्राह्मणोऽस्य मुसमासीद्धाहू रानन्यः कृतः । अरू सदस्य यद्वेश्यः पश्यां शूद्रो अजायत ।" 'ब्रह्मसन्धत्तं तन्मे जिन्वतम्' 'यस ब्रह्म च क्षनं च उभे भवत ओदनः' 'नह्मवर्चसकामो प्रामणो वृहस्पतिसवेन यजेत' 'खाराग्यकामो राजा राजसूयेन यजेत' 'वैश्यो पैश्यस्तोमेन यजेव' 'शूद्रो मनुष्याणामधः पशूनाम्' (ले० सं० १२१) तदेतद्राक्षत्रं विसदसदग्मिनेर देवेषु प्रदाभवत् प्रामणो मनुष्येषु क्षत्रि- येण क्षत्रियो पैश्येन वैश्यः द्रेण शूद्रः (२० मा० १४-२-४-३-२७) इत्यादिना ।

·भूमिकायाम् [अपूर्वाणामनेकत्वम्- ३८ अर्थवादा-अयं च विधिरर्थवादजनितमाशल्यज्ञानसहकारेणाधिकारिणं विधेये प्रपतयतीत्यर्थवादवाक्यानामपि विधेयस्तावकत्वेन प्रामाण्यं समर्थितं पूर्वतन्ने । अर्थवादः पुनरयं त्रिविधः- "विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारणे । भूतार्थवादवद्धानादर्थवादविधा मतः" ॥ इति ॥ मानान्तरविरोधे गुणवाद यथा-"नावाणः प्लवन्ते” इत्यादिः । मानान्तरावधारितेs- थेऽनुवादः, यथा-"अमिहिमस्य भेषजम्" इत्यादिः । मानान्तरानवधृतं तदविरुद्धार्थ ब्रुवन भूतार्थवादः, यथा-"देवासुराः संवत्ता आसन्” इत्यादिः । ३९ अपूर्वविचार:-वैदवास्यर्विधीयमानस्य यागादेः “सोमेन, दर्शपूर्णमासाभ्याम्" इत्यादितृतीयाश्रुत्या स्वर्गादिसाधनत्वं प्रतीयते । तच्च साधनत्वं कार्याव्यवहितप्राक्क्षण- तित्वम् । आशुतरविनाशिनो यागादेहपातादूर्ध्व मेरुपृष्पादिप्रदेशेऽनुभविष्यमाणं स्वर्गादिक प्रत्यव्यवहितपूर्ववृत्तित्वं तावदनुपपन्नम् , अव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाभाये च साधनत्वं न सञ्जा- घटीति, अन्यथा मृताभ्यामपि दम्पतीभ्यां पुत्रोत्पत्त्यापत्तेः, अतोऽवश्यं यागादिजन्यस्वर्गा- दिजनक किमप्यपूर्व नाम द्वारं कल्पनीयम् । न च कल्पितेऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनत्वस- म्भवे यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतिरुपरुध्येतेति शङ्खयम् । यागम्यावान्तरल्यापारो ह्यपूर्व मिति करूप्यते । तज्जन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वं हि व्यापारलक्षणम् , कार्याव्यवहितमाक्क्षणवृत्ति- स्वस्वव्यापारान्यतरकत्वरूपकारणस्वाभ्युपगमात् न यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतेाकोपः । न हद्यमननिपतनयोरपान्तरव्यापारयोः सरचे कुठारस्य छिदासाधनत्वमपैति । यदि व्यापा- रवतो यागस नाशे व्यापारोऽपि नश्येदिति कुठारदृष्टान्तेनापद्येत, तदा यागजन्या काचि. च्छक्तिरपूर्वमस्तु, शक्तिव्यवधानेऽपि यागस्य साधनत्वं न विरुध्यते, औष्ण्यव्यवहिते - प्यमौ दाहकत्वं दृश्यते । यथाहारजन्यमौष्ण्यं शान्तेष्वप्यगारेषु जलेऽनुवर्तते, तथा यागजन्यमपूर्व नष्टेऽपि यागे कर्तर्यात्मन्यनुवर्तिष्यत इति साधु श्लिष्यते । तस्मारिसद्धं मीमांसकाभिमा फलप्रापफमपूर्वमिति । ४० अपूर्वाणामनेकत्वम्-शुत्याधिकारविधौ फर्मणः फलसाधनता बोध्यते 'पागेन खर्ग भावयेत्' इति । कथं विनश्वरेण यागेन भावयेवियाकालायां 'अपूर्व कृत्यति समा- धीयते । कथमपूर्व क्रियेतेति पुनरपेक्षायां यागानुष्ठानप्रकारेणेति । तचापूर्व दर्शपूर्णमासयो- रनेवियम्-फलापूर्व, समुदापापूर्व, उत्पत्त्यपूर्व, अङ्गापूर्व चेति । येन स्वर्ग आरभ्यते तत्फलापूर्वम् । अमावास्यायामामेयादीनां त्रयाणां यागानामेकः समुदाया, पौर्णमास्यामपर इति तयोभिन्नकालयोः संहत्य फलापूरम्भकरवायोगात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्वद्वयं फ्लप्यते, तत्समुदायापूर्वम् । तादृशसमुदायापूर्वनिर्वहणाय समुदायघटकानां त्रयाणां यागानां भिन्नक्षणपवित्येन संहननासम्भवान्, आमेयाप्तीपोमीयोपांशुयाजयागैः प्रसेकं त्रीण्यपूर्वा- ।

·- अगविचारः] वेदप्रमेयम् ।. ग्युत्पदन्ते । एवं दर्श आमेयादियानत्रयेण पृथगुत्पत्त्यपूर्वाण्युत्पद्यन्ते इति कल्यते, तेपी चापूर्याणांमगोपकारमन्तरेणानिप्पत्तेः, अनेकक्षणवर्तिनां चागानां सहातासम्भवेन तत्तदङ्ग- जन्यान्यनेकान्यपूर्वाणि कल्यन्ते, वानि चाहापूर्वपदेन व्यपदिश्यन्ते । एपाऽपूर्वप्रक्रिया "चोदनापुनरारम्भः" इसधिकरणे भेदलाणे तत्तन्मीमांसाग्रन्थेषु साकल्येन समाकलनीया, सुधीभिः । ४१ प्रत्यर्थ विचारः-एवंविधापूर्वसाधनानि यानि कर्माणि विधीयन्ते वेदे, तेषु कानिचित्पुरुषार्थानि कानिचित्रत्वर्थानि । “यस्मिन् प्रीतिः पुरुपस्य तस्य लिप्साऽर्थलक्षणा- विभक्तत्वात्" इति सूत्रेण शास्त्रानपेक्षेच्छाविपयभाव्यरुभावनांशकत्वं पुरुषार्थस्य लक्षणम् । ऋत्वर्थो हि शाखादेव गम्यते, यस्मिन् कृते पुरुषस्य प्रीतिर्भवति स पुरुषार्थः इति तयोः स्वरूपे । पुरुषार्थभिन्नत्वं ऋत्यधलक्षणं, ऋत्वर्थो हि ऋतुमुपकरोति, उपकारश्च साद्गुण्य- सम्पादनम् । पुरुषार्थरतु ऋतुप्रवेशमन्तराऽपि पुरुषमुपफरोति, पुरुपोपकारश्च साक्षात्-अदृष्ट- द्वारा या पुरुषप्रीतिसम्पादनम् । दर्शपूर्णमासादयो गोदोहनादयश्च ! । न हि दर्श- पूर्णमालाभ्यां कस्यचित्ततोरुपकारः सम्पद्यते, तयोरेय ऋतुत्वात् , नापि गोदोहनं तूप- फारफम् , तदभावेऽपि चमसेन ऋतूपकारसिद्धेः । किंतु दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गस्य, गोदो- हनेन पशूनां च सम्पादनापुरुषप्रीतिसिद्धिः । प्रयाजादयस्तु क्रत्वाः, न हि प्रयाजादिभिः पुरुषस्य कश्चित्प्रीतिविशेष उत्पद्यते येनैते पुरुपार्थी भवेयुः । वर्शपूर्णमासरूपातुज- न्यापूर्वसाधकतया क्रतोरेवोपकारकाः । अन्यानि पुनः कानिचिसुरुषार्थानि च त्वनि च भवन्ति, यथा-अनृतवदननिषेधः । पुरुपेणोद्यमानमन्तं प्रत्यवायमापादयति । दर्श- पूर्णमाससंयुक्तेन पुरुषेण चोच्यमानमनृतं क्रतोरपि वैगुण्यमापादयति, पुरुषमपि प्रत्य- वायभाजं करोति । एतं च मत्वर्थपुरुषार्थयोर्विवेकं विज्ञायानुष्ठितानि कर्माणि यो जन- यन्तीति भगवाजैमिनिः प्रयुक्तिलक्षणे आदित एव निर्णिनाय "अथातः क्रत्यर्थपुरुषार्थ- योजिज्ञासा" इत्यादिना । ४२ अङ्गविचार:-एवंविधैव ऋतुभिः पूर्वोक्तापूर्वे जननीये यानि पुनः साक्षात्सर- परया या सहकारीणि भवन्ति तान्यहानीयाचक्षते मीमांसकाः । अङ्गत्वं च परोदेशप्रय- तपुरुषकृतिव्याप्यस्यम् । परः स्वर्गादिः, तदुद्देशेनाप्नेयादियागादौ या प्रवृत्तः पुरुपा तत्क- विविपयत्वमङ्गानामसीति लक्षणसङ्गतिः । न चैतत्प्रधानेप्वतिव्यासमिति शक्यम् , अफ- लत्वेन विशेषणीयत्वात् । प्रधानानि हि फलयन्ति, तत्सन्निधौ पठितानामफलानामेव ह्या- त्वम् । "फलवत्सन्निधावफलं तदगम्" इति हि न्यायः । न च प्रयाजाद्यगानामपि "धर्म वा एतयज्ञस्य क्रियते, यत्प्रयाजानूयाजा इन्यन्ते, वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यै, यहाड़े चक्षुरेव भाव्यस्य बढे" इत्यादिना फलसम्बन्धवोधनात्कथमेपामङ्गत्वम् इति वाच्यम् , १.स. २-1-५। २, सू. ४-१-२॥ जै. सू. ४-1-11 ३ भूमिका ·१८ भूमिकायाम् [नित्यनैमित्तिकादिविचारः "व्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलनुतिरर्थवादः स्यात्” इसधिकरणे ऋत्वर्थानां ऋतुनिष्पा- दनव्यतिरेकेण फलाकाहाया अभावात्फलस्य कल्पयितुमशक्यत्वेन फलश्रवणमर्थवाद एवेति सिद्धान्तितत्यात् । सष्टं चैतत्-"शेपः परार्थत्वात्" इति सूने शेपलक्षणे । वस्तुतस्तु-प्र- थानभूतयागादेरपि फलं प्रत्यङ्गत्यादिष्टमेव तत्र लक्षणगमनम् । तथा च सूत्रम्- "कर्मा- ण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्" इति । ४३ अङ्गद्वैविध्यम्--तानि पुनरङ्गानि द्विविधानि-आरादुपकारकाणि, सन्निपत्योपकार- फाणि चेति । प्रधानजन्यापूर्वसहकारीण्यङ्गान्यारादुपकारकाणि, यथा-दर्शपूर्णमासयोरापा- रप्रयाजाज्यभागादीनि, पार्वणहोमनारिष्ठहोमानूयाजपलीसंयाजादीनि च । साक्षात्परम्परया था कर्मस्वरूपनिष्पादकानि संनिपत्योपकारकाणि निर्वापप्रोक्षणपरावपषनाधिवपनपेपणा- दीनि । अङ्गत्यबोधकानि प्रमाणानि श्रुतिलिगवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यारूपाणि पद, तानि चोत्तरोत्तरं दुर्यलानि पूर्वपूर्व प्रवलानीति विस्तरोऽन्यत्र ज्ञेयः । ४४ कमैकत्वम्-वैदे भूयस्यः शाखा भिन्नाः । तन्न तत्र घोद्यमानान्यग्निहोत्रादि- फर्माणि किं मिद्यन्ते, उत सर्वशाखाखेकमेव ? इति विचारे शब्दान्तराभ्यासगुणादिभिस्त- तच्छासागतानि कर्माणि भिद्यन्ते इत्युदितां शङ्का परिहरत्याचार्यों भगवाजैमिनिर्भेदलक्षणे "एक या संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात्" इत्यादिना । ततश्च कर्मण एकत्वे सिद्धे "स्वाध्या- योऽध्येतव्यः" इत्यनेन स्वपितृपितामहादिपरम्परामातशाखाया एवाध्येयतया तत्तच्छाखाग- वविधीनां तचट्यायिपुरुषान् प्रत्यक्षातज्ञापकत्वेनार्थत्वात्स्वशाखागत कर्मानुष्टानेनैव पुरु- पार्थसिद्धिनिष्प्रत्यूहा। ४५ प्रकृति विकृतिविवेकः-तानि कर्माणि कानिचित्प्रकृतिभूतानि । कानिचिद्विकृति- भूतानि । यत्र समग्राङ्गाम्नानं सा प्रकृतिः, विशेपानोपदेशो यत्र सा विकृतिः । अङ्गान्तराणि तु प्रकृतेरतिदिश्यन्ते । सा प्रकृतिस्त्रिविधा-अग्निहोत्रम् , इष्टिः, सोमश्चेति । त्रिष्वप्येतेष्व- न्यनरपेक्ष्येण स्याङ्गजातमुपदिष्टम् । अग्निहोत्रं होमानां प्रकृतिः, इष्टिः सर्वासां सौर्यादिका- म्येष्टीनां दक्षिणीयादिसोमाझेष्टीनां च प्रकृतिः, सोमस्त्वग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमाख्यः सर्वा- सामुत्तरासां संस्थानां प्रकृतिः । तत्रामीपोमीयपशुयागः सोमागभूतः साक्षात्पशुप्रभवद्रव्य- कत्यादर्शेष्टि-सांनाप्ययागविकृतिभूतोऽन्येषां सवनीयप्रभृतीनां सर्वपाशुकानां प्रकृतिः। प्रक- तियद्वितिः कर्तव्या' इति न्यायः । गृह्येऽपि गृह्मपरिचरणम्, पार्षणस्थालीपाकः, पार्वण- मित्यादीनि होमेष्टिपिण्डपितृयज्ञादिप्रकृतिकानीति विभावनीयम् । ४६ नित्यनैमित्तिकादिविचार:-एतानि श्रुतिविहितानि कर्माणि प्रकारान्तरेण चातु- विष्यमापद्यन्ते-नित्यानि, नैमित्तिकानि, काम्यानि, प्रतिपिद्धानि चेति ! "यायनीवमग्निहोनं जुहोति, यायचीयं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेन, अहरहः सन्ध्यामुपासीत” इत्यादिवाक्यवि- हितानि नित्यानि । नित्यत्यं पाकरणे प्रसवायजनकत्वम् । “यस्याहितामेरमिहान दहेत्सोऽ- १. सू, ४-३-1। २. स, ३-१-२] ३. सू. 1-1-४। ४. सू. २-४-९॥

·कर्माधिकारनिर्णयः] घेदप्रमेयम् । म क्षामयते पुरोडाशमष्टारूपालं निर्वयेत्, प्रले स्नायात्, वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व- सुने जाते" इत्यादिवाक्यविहितानि नैमित्तिकानि, गृहदाहाणपुत्रजननादि निमिचेपु तेषां विधानात् । यद्यपि नमित्तिफानामप्यकरणे प्रत्यवायापादफत्वस्याविशेपेण नित्यत्वं प्रसभ्यत एव, तथापि जीवनादिनियवनिमित्तकानि निस्सानि , गृहदाहाद्याकस्मिकनिमित्तकानि नैमित्ति- कानीति तयोविवेकः । "चित्रया यजेत पशुकामः, सौर्य चकै निर्वपेब्रह्मवर्चसकामः, वृष्टिफामः कारीयां यजेत" इत्यादिवाक्यविहितानि फाम्यानि, तत्ताफलोद्देशेन विहित- स्वात् । तस्मान्मलवद्वाससा न संवदेत न सहासीत न तस्यान्नमद्यात, न सुरां पिवेत् , न कलशं भक्षयेत्" इत्यादीनि निषिद्धानि । तर काम्यनिपिद्धवर्जनपुरःसरं नित्यनैमित्ति- कानुष्ठानेनानुपगिकं स्वर्गादिफलं सत्त्वशुद्धिद्वारा विविदिपोत्पादनपुरःसरं ब्रह्माज्ञानमपि समासाद्यत इति सिद्धान्तः ऋवधियाम् । नत्र कान्ये कर्मणि सर्वानान्युपसंहर्तव्यानि, अन्न- पैकल्येनानुष्ठीयमानं काम्यं कर्म न जातु फलं प्रसोध्यति । नित्येषु तु यदा यावन्त्यज्ञागि शक्नोत्युपसंहां तदा तावझिरुपेतं प्रधानं कुर्वन्नपि फलाय फस्पते । ४७ गौणमुख्यविचार:---एवं मृत्युक्तेषु फर्मसु प्रधान याऽनं या यन्गुरयतया श्रूयत्ते, तदेव च मह्ता प्रयत्नेनानुष्ठेयम् । सर्वथा तदलाभे शास्त्रोक्ताः प्रतिनिधयः समाहर्तव्याः । ते च मुख्यमसदृशा एव, तथापि सुसदशलामे मन्दसदृशं नोपादेयम् । वैकल्पिकयोर्मुख्य- थोरेकेन प्रक्रान्ते प्रयोगे यदि तस्यापचारो भवति, तदा वैकल्पिकं मुख्यान्तरं नोपादेयम्, किन्तु प्रशान्तपूर्वद्रव्यस्य सुसदृशमेव परंतु प्रतिनिधातव्यम् । कचिरसुसावस्तुसम्भवेऽपि वचनयलादसटशमपि प्रतिनिधीयते, यथा "यदि सोमं न विन्देत पूतीकानभिपुणुयात्" इति । स्पष्टं चैतत्सर्वमधिकारलक्षणे प्राच्यां मीमांसायाम् । ४८ कर्माधिकारनिर्णया-अश्वि वैदिके कर्मणि त्रैवर्णिकस्यैवाधिकारो न शूद्रस्य, श्रौतस्य चाग्निसाध्यत्वात् , अग्नेश्चाधानसम्पाद्यत्वेनाधानस्म "वसन्ते आक्षणोऽग्निमादधीत, प्रीष्मे राजन्यः, शरदि वैश्यः" इति प्रयाणामेवानुशिष्टत्वेन शूद्रस्याधानाभावात् । कर्म- पोऽर्थज्ञानसाध्यत्वेनार्थज्ञानस पाध्ययनसम्पाद्यत्वात् , अध्ययनस्य चोपनीताधिकृतत्वात् , उपनयनस्य च : वसन्ते माझणमुपनयीत, ग्रीडमे राजन्यं, शरदि वैश्यम्" इति त्रैवर्णिकानामे- वानुशिष्टत्वामशूद्रोऽधिक्रियतेऽध्ययनादाविति साधितमेतत्पुरस्तात् । “पधु ह वा एतच्छम- शानं यच्छूद्रस्तरमाच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्" इति वचनाद्यस्य समीपेऽपि नाध्येवव्यं, स कथं त्रयमभुतं शूद्रो वेदमधीयीत । न च स्वाध्यायविधिना शूद्रलाध्ययनेऽनधिकारेऽपि "स्वर्गकामो यजेत" इसविशेषेण चातुर्वण्य प्रवृत्तो विधिः स्वर्गकामस्म शुद्रस्याप्यर्थज्ञान- माक्षिपतु, तदर्थ चाविहितेनाध्ययनेन वोपायान्तरेण वा विद्यां लम्वाऽधिक्रियतां कर्मणि शूद्रः इति वाच्यम् , कनुविधयो अन्यथाऽनुपपत्त्या विद्यार्जनमामिपन्ति, यदा तु स्वाभ्या- ·२२ भूमिकायाम्- [ मीमांसाशास्त्रम् "मोधमन्नै विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत्स तस्य । नार्यमणं पुप्यति नो सखायं केवलायो भवति केवलादी ॥" (ऋ० सं० ८६।२३।१) इत्यवदाने (३) "धन्वत्रिव प्रपा असि" इति प्रपाप्रवर्तन (8) "आयाहीन्द्र पथिभिरीळितेभिर्यज्ञगिमं नो भागधेयं जुपरख । तृप्तां जहुर्मातुलस्येव योपा भारास्ते पैतृष्वज्ञेयी वपामिव ॥" इति मातुलकन्यापरिणये (५) ५१ मीमांसाशास्त्रम्-भगवत्या नृत्या यागादीनां स्वर्गादिसाधनस्वे प्रमीयमाणे कथं यागोऽनुष्ठेयः, कानि च तदङ्गानि, किमन प्रधानम् , कर्मणः प्रयोजनं किम् , कश्चानाधि- भारी, कथमूहः कार्यः, क वा बायोऽनुसरणीयः, इत्यादयः शङ्काः समुत्सद्यमानाः प्रति- वघ्नन्ति चैदिकस्य कर्मणोऽनुष्टानमिति सर्वथा महतीयमनर्थपरम्परा कर्मानुतिष्ठासून तरफलं च प्रेप्सून पैदिकानहर्निशं वाधत इति निपुणं निभालयन भगवान सर्वतत्रस्वतन्त्रः सर्वज्ञ- शिस्वामणि मिनिराचार्यश्चतुरध्यायात्मकेन सङ्घर्षकाण्डेन समं द्वादशलक्षणीं धर्ममीमांसा प्रणिनाय । तर नेकविधान्विषयान प्राप्तपूर्वपक्षप्रत्याख्यानपुरःसरं तस्तैरनितरवुद्धिसाधार- गेायजालेनिर्णीय दयारसवशंवदश्चिराय खस्वधमर्णयांचकार वैदिकवर्गम् । धर्ममीमांसा, कर्ममीमांसा, अध्वरमीमांसा, पूर्वमीमांसा, पूर्वतत्रमित्येतदस्य शास्त्रस्थानान्तरम्। अन्न हि पोडशाध्यायाः । तत्रादिभेपु द्वादशस्वघ्यायेषु निर्णीतानेव विषयान् क्रमशोभन्दुमतीनां बुद्धय- वरोहायेतस्ततो विप्रकीर्णान् पुनश्चतुर्लक्षण्या विमर्शयाम्बभूव । स एप चतुरध्यायात्मको प्रन्धः सङ्कर्षकाण्डमित्याख्यायते। सन प्रथमं द्वादशाध्यायेषु यथासयं प्रमाण, भेदः,शेषत्वं, प्रयुतिः, फ्रमः,अधिकारःसामान्यातिदेशः,विशेषातिदेशः,अहः,वाधः,तनं,प्रसग येति द्वादश पदार्थाः धक वक्तवन्त इसर्थ । पासा मर्यादानां एकामिर एकाभेव अहुर पापवान् पुरुष अभिगात् अभिगच्छति । यस्त्व करोति स पापवान् भवतीत्यर्थ । पिंच आयो तस्स मनुष्यस्य रकम स्वभयिता निरोधकोऽमि उप- मस्य समीपभूतस्य आयोनाळे स्थाने पथा आदित्यरूपस्य स्वस्थ रश्मीना विमर्षे विसर्जनस्थानेऽन्तरिक्षमध्ये वर्तमाने धरणेपूरेषु तस्थौ दिद्युदात्मना विष्ठात अनेन लोकनयवर्तित्वमिति ।। भदातार दूषयति-अप्रचेता अप्रकृष्टज्ञान दाने चेतो मनो यस्य न भवति समोघ व्यर्थमेवानं विन्दते लभते। बिल लागे तौदादिक 'से मुचादीनाम्' (पा सू ७-१-५९) इति नमागम । इद सत्यं यथार्थमेवेति ब्रवीमि, ऋपिरह वदामि। न केवल व्यर्थ किंतु तस्य पुरुषस्य खवध इत् वध एव अन्न परामशत तच्छब्दस्य वघसामानाधिकरण्यात् पुलिंगता! यथा-'णेरणी' इत्यत्र यत्तम स एष कतेति। अथवा स निरर्यको बध एव य पुरुष अर्थमण उपलक्षणगिद सर्वान् देवान् अर्यमादीन् न पुरति हवि प्रदानेन न पोपयति नो नापि राखायं समानख्यानमभ्यागतमतिथि मिरवर्ग च न पोपर्यात पुप पुष्टी देवादिक यच्छब्दाध्याहारादनिधात अत एवं केवलादी अदे मुग्यजाताविति णिनि अत उपधारक्षणा वृद्धि केवलमसाक्षिषमा भुनार स केवरायो भ बति पेवलपापवान्भवति अघमेव केवल तस्य शिष्यते नहिक नामुष्मिकमिति। तस्माद्यथास्यचिशतव्यमित्यभि- माय--सायणभाष्यम् ॥ २ शानस्पति पश्या पाचकवसनधोऽयं ) धर्मभीमासेलादि सर्व पदातमेतच्छाप्यारफानान्तरम् (पर्याय ) इति योजना।

·यज्ञनिरूपणम् ] प्रकृतप्रकरणविमर्शः। सप्रपञ्च निरूपिताः । तदिदं धर्मशास्त्र फल्पसूत्राख्यं, प्रयोगशास्त्रं चेत्युभयं कर्मण इतिक- तव्यतां दर्शयति । यथा चोक्तम्- "धर्म प्रमीयमाणे हि वेदेन करणात्मना । इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति ॥ १ ॥ इति ॥ गर्पिजैमिनिमगीतमीमांसाशास्त्रमिदम् श्रीमदुपयर्षाचार्यभर्तृमिनाशपरस्वामिकुमारिलभट्टप्रभा- करमुरारिमिश्रपार्थसारथिमिश्रशालिकनाथखण्डदेवसोमनाथशम्भुभट्टानन्तभट्टप्रभृतिभिः सर्व- दर्शनपारावारपारदृश्वभिर्वृत्तिभाष्यवार्तिकदीपिकारहस्यप्रभृतिभिरूहापोहविचारपरिप्लुतैः प्रव- न्धरने पर किल कोटि प्रचयस्य समारोपितम् । ५२ यज्ञनिरूपणम् -देवऋणापाकरणाय योऽयं यज्ञः प्राक् प्रत्यपादि, तस्यैव निरूप. णाय साकल्येन प्रवृत्तं पूर्वकाण्डम् । यज्ञमेव च व्यावर्णयितुं मीमांसाशास्त्रं प्रावर्तिष्ट । पक्षियविपया एव वेदवाक्यान्युदाहस न्यायेन निर्णीयन्ते भीमांसायाम् । नैतावता मीमांसाया यज्ञ एवोपयोगो नान्यति नमितव्यम् । व्यावहारिकेष्वपि परशतेपु विषयेयु योजयितुं मीमांसान्यायाः शक्यन्ते । न हि जामानथं कृतं मधुरानं पररसनां प्राप्य विपरीतं भवति । लौकिकेष्वपि राजकीयनियमादिषु तत्र तत्र मीमांसान्यायानुपयुअन्ति विचारचातुरीधुरीणाः । स चायं यज्ञशब्दः “यजि देवपूजासङ्गतिकरणदानेपु" इति धातुना व्युत्पाद्यमानो ज्ञानयज्ञध्यानयज्ञद्रव्ययज्ञतपोयज्ञमयज्ञादीनभिधानोऽपि ज्यो. तिष्टोमादिौतयझेन्येव रूढतमः । स तावद्यज्ञ एकविंशतिसंस्थः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः, सप्तद्विर्यज्ञसंस्थाः, सप्तसोमसंस्थानेति । अयणाकर्मसर्पवल्याश्वयुजीकर्मप्रावरोहणा- प्रकापार्वणमाध्यावर्परूपाः सप्त पाकयज्ञसंस्था, आधानाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्या- अयणनिरूढपशुबन्धसौत्रामणीरूपाः सप्तहविर्यज्ञसंस्थाः, अमिष्टोमायमिष्टोमोक्थ्यपोडशि- वाजपेयातिरानाप्तोर्यामरूपाः सस सोमसंस्थाः । इमाः सोमसंस्थाः याक्षिकमर्यादया सप्त भवन्ति । मीमांसफाः पुन:-अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, पोडशी, अतिरात्र इति चवल एप संस्थाः सङ्गिरन्ते । अत्यनिष्टोममग्निष्टोमे, वाजपेयं च पोडशिनि, अप्तोर्याम चातिरात्रेऽन्तर्भावय- न्ति । तदिदं पुनराध्वरिक फर्म चतुर्विध-एकाहसाध्यं, अहीने, सन्नं, उभयात्मकं चेति । तब ज्योतिष्टोमादय एकाइसाध्यकतवः, एकसुत्याकत्वं तेषां लक्षणम् । द्विराबायकादशरात्रान्ता अहीनसंज्ञका गोस्तोमायुष्टोमपौण्डरीकादयः, लक्षणं च तेषां यजतिचोदनाचोदितत्वे सत्य- नियतसङ्ख्याकयजमानकत्वम् । त्रयोदशादि सहलवर्पसुत्याकं रात्रिसन्नगवामयनकोण्डपाय्य- यनादिकं सन्नम् , तलक्षणन्तु-आसनोपायिचोदनाचोदितत्वे सति पहुयजमानकत्वम् । वाद- शाह सुत्या तूमयात्मकम् । (५) प्रकृतप्रकरणविमर्शः। ५३ वैदिकानां प्रवृत्तिः ~~अथ सामान्यतो वैदिकं प्रमेयमुपवर्ण्य प्रस्तुवमवन्धप्रका- १ द्वादशसत्याकं तु सत्राहीनोभयात्मकमित्यर्थः, किंचित् द्वादशाई सन्न किषिदहीनमिति भावः । । , ·. भूमिकायाम्- [ वेदव्यवहारः याध्ययनोपात्तविद्यांवर्णिकांल्लभन्ते, तदा तैरेव निराकाहत्वान्न चतुर्थय विद्यामाक्षिपन्ति । तस्मात्रैवर्णिकानामेवाधिकारः कर्मणि । ४९ स्त्रीणामधिकार:-ननु शूद्रस्याध्ययनाधिकाराभावेन कर्मानधिकारवत् स्त्रीणामपि फर्मस्वनधिकारः । युक्तं चैतन, स्वर्गकामादिवाक्ये पुंलिङ्गनिर्देशात् । कर्मणां द्रव्यसाध्यत्वेन स्त्रीणां 'भायां पुत्रश्च दासश्च य एवाधनाः स्मृताः" इति स्मृत्याऽधनत्याभिधानाचेति चेन्न, तत्र वर्गफामपदेन पुंस्त्वस्याविवक्षितत्वात् । उद्देश्यगतं पुंस्त्वैकत्वादि न विवक्ष्यते । यथा- महकत्यादि । न च निर्धनत्वमनधिकारे तन्त्रम्, फलकामनायाः प्रयोजकत्वात् । धानकाले "धर्मे च, अर्थे च, कामे च, नातिवरितव्या” इति संवादकरणादर्तृधनेनैवास्थाधनपत्याच । अथवं स्त्रिया अधिकारे सिद्धे सावत्र्येणैव तरयाः कर्मणि प्रवृत्तिः स्यात्, कस्तां निरोद्ध- भीष्टे; इति चेन्मैयम्-"क्षौमे वसानी जायापती अग्निमादधीयाताम्" इत्यादिना दम्पत्योः सहैवाधिकारनिरूपणात् । उभयोः पार्थक्येन कर्मानुष्ठाने क्रतोर्वगुण्यमापद्येत । तथाहि-त्र तत्र कर्मणि पन्यवेक्षणं यजमानावेक्षणं चेत्युभयमानायते । तत्र यजमानप्रयोगे पन्यवेक्षणं लुप्येत, पत्नीप्रयोगे च यजमानावेक्षणं लुप्येत । अतो द्वयो। सहाधिकारः । न च यजेतेय. कत्व विरुद्ध्यते इति वाच्यम्, "अग्नीपोमो देवता" इसत्र यथा देवतात्वं व्यासव्यवृत्ति, तथा वार्तृत्वमपि दम्पत्योामन्यवृत्ति, एकमेवेत्सङ्गीकारात् । आज्यावेक्षणादिकर्मसु पुन- विदुपयुक्तं तावत्तादात्विकमध्ययनं स्त्रीभिः कार्यम् । यथा रथकारेणान्याधाने । “घर्षामु स्थकार आदधीत" इत्यत्र त्रैवर्णिकस्य शिल्पोपजीवित्वप्रतिषेधादवैयणिक एय कश्चन सौधन्वनापरपर्यायो माहिष्येण करण्यां जातः प्रतिलोमसंकरो जातिविशेपो रथजीवी रथ- कारसंज्ञक आधानाधिकृतत्वेन निर्दिश्यते । शब्दबलाच तस्याध्ययनादावनधिकृतस्याप्याधाने- अधिकारः प्राप्नोति । सच्च विधीयमानमाधान खमात्रोपयुक्तमध्ययनमर्थादाक्षिपति । एवमेव "पारतुभयं रौद्रं च निर्वपेत्” इति प्रकृत्य "एतया निषादस्थपति याजयेत्” इत्यनेन निपा- दुस्थपर्यजनाधिकारो दृश्यते । तत्र पष्टीसमासे आश्रीयमाणे लक्षणा प्रसज्येतेति निपाद एष स्थपतिरिति सामानाधिकरण्येन व्युत्पत्तिराभिता । ततश्च रौदेष्टिमानोपयोगिन्यध्ययने - धिकार आक्षेपालभ्यते । सर्वमेतदधिकारलक्षणे निर्णीतम् । ५० घेदव्यवहारा-सोऽयं मनाह्मणात्मको वेदः पूर्वकाण्डे यनमेव सप्रपञ्चमुपर- र्णयन्नुपक्षीणः । नैतावताऽन्यानैहिकामुष्मिकव्यवहारमोचरान् विषयान् न प्रतिपादयति, येन स व्यवहारमात्रप्रधान द्रियेत, किन्तु दत्तपुत्रीकारदायविभागसप्तमर्यादापालनान्न- दानप्रपाप्रवर्तनमातुलकन्यापरिणयनमस्तीन् सर्वजनोपकारकान् विपयान विधिमुखेन निपे-' धमुखेन वा प्रतिपादयन् भगवान् वेदकल्पद्रुमः कथं नु नाम सचेतसामनादरणीयतामाव- हेत् १ । तत्र कांत्रिद्विपयान सहेपत उदाहरिष्यामः । ।

·वेदव्यपहारः] वेदप्रमेयम् । "न हि प्रभावारणः सुशेवोऽन्योदर्यो मनसा मन्तवा उ । अाचिदोकः पुनरित्स एल्सा नौ वायंभीपाळेतु नव्यः" ।। (ऋ०५।२७) इति दत्तफे (१) "अभातेव पुंस एति प्रतीची गारुगिय सनये धनानाम् । जायेव पर उशती सुवासा उया हुनेय निर्रिणीते अप्स"। (२२११८) "अविशेपेण पुनाणा दायो भवति धर्मतः । मिथुनाना विसर्गादौ मनुः सायम्भुयोऽनवीत् ॥” (निरुक्तो अ० ३ सं० ५) इति च दायभागे (२) "सप्त मर्यादाः कवयंसतास्तासामेकामिभ्येहुरो गोत् । आयोह स्कुम्भ उपमस्य नीले पयां विसर्गे धरुणैषु तस्थौ" (ऋ०७५।३।६) इति मुरापानादिसप्तमर्यादापरिपालने। १ पूर्वस्यामच्युत एवार्थाऽन मपच्यते-अरणोऽरममाणोऽन्योदर्य मुशेष मुखतम सन् प्रभाय पुनस्वेन प्रहणाय मनसा मन्तवा उ मनसापि मन्तव्यो न भवति । अधा चित् अपि च सोऽन्योदर्य और इत् सस्थानमय पुनरोति प्रामोति । अतो वाजी अश्वान अमीपाद शत्रूणामभिभावता नव्यो नवजात पुनो नोऽस्मान् आएतु आगच्छतु ।। २ अनादेव भ्रातरहितेव पुस पिनादीन् मतीची स्वकीयस्थानात्प्रतिनिरत्तमुखी सती एति गच्छति, यथा लोके भ्राताहिता योपिखोचितवासोलहारादिलाभाय पितृनेति सति धारारि स एवोचितमदानादिना सम्यक् तोपयति, सदभावारिपरारमेव प्राप्नोति । यद्वा सति स्वभ्रातरि स एव पितु पिंडदानादिक सन्तागल क्रोति, तस्यामापात्स्वयमेव तत्यतुं पित्रादीन् गच्छति, सदियमुपा अपि खोचितप्रकाशादिलाभाय स्वप्रकाशदा नाय वा पितृभूत सूर्यमाभिगुख्येन गच्छति, अयगेको दृष्टान्त । तथा धनाना सनये गारगिव गारोहिणी- येत्यपरो दृष्टान्त । गर्त इति गृहनाम दरोगत इति तन्नामसु पाठात् । अनौचित्येन रापपुरुष न्यायनिर्णेतृ- मिश्चाधिष्ठित स्थानमुच्यते, तदारोहतीति गारुक् । यथा लोके साचिद्गतमर्तृका योपिद्धनाना स्वकीयरिक्याना सनये लागाय गर्नगागच्छति तातु सभ्या विचार्य यदीय रिक्य लभते चेद सन्ताभ्य वदीय धन वितरम्ति तथेयमपि धनाना भीणनसाधनाना प्रशशाना सनये लाभाय गर्तमाकाश सूर्यनिवासस्थानमारोदति । देश विशेषाचारमपेक्ष्यैव दृष्टान्तितम् । किंच पसे उशती बामरमाना सुवासा दुकूलादिशोभनवसना खरवृता पूर्व रजोदर्शनसमये मलिनवना सती नानानन्तर शोभनवन्नामरण शोभमाना विशेषेण पति भागाय काम ती वेन ग्रह सक्रीहते, तयेममुपा अपि नैशेनान्वकारेणातत्वात् मलिनयसनापि प्रभाते सतेजसाहतस्वात् मुवसना सती पतिस्थानीयेन सूर्येण साक सक्रीडमागा हनेव हसनेव अप्स दन्तस्थानीयानि रूपाणि नील- पीतादीनि, यद्वा निरूप्यमाणानि पदार्थजातानि निरिणीते नितरा रिगीते गमयति प्रकाशयतीत्यर्थ । यथा रोके काचिदमणीया योपित् स्मितन्यानेन दस्ताविवृणुते तयमपि सर्वाणि रूपाणि प्रकाशयतीत्यर्थ । अब मनो निरले स्पष्ट व्याख्यात -अभ्रातृफेव पुस पितृनेलभिमुखी सन्तानकर्मणे पिण्डदानाय न पतिं गा रोहि णीव धनलाभाय दाक्षिणाजीगर्न सभास्थाणुर्गुणाते सत्यसगरो भवति त वन यापुना यापतिका सारोहति ता ता- रामन्ति सा रिस्थ लमत इति । जायेव पत्ये कामयमान सुवासा ऋतुकालेपूषा हसनैव दन्तान्वित इति ॥ ३ क्वयो मेधाविन ऋपय सप्तमर्यादा कामजेभ्य क्रोधोभ्यश्चोस्थिता ।पानमक्षा स्त्रियो गगया दड पारुष्यमन्यवूपणमिति सप्त मर्यादा । यद्वा स्तेय गुरुतल्पारोहण नझाइया सुरापान दुकृतमा पुन पुन सेवा पातकेऽवतोद्यदि निरुते निर्दिया सप्त मर्यादा अवस्थिता । तता तक्षति मोतिकर्मा मुधु लघनीया- ·२४ भूमिकायाम्- [ यजुर्वेदद्वैविध्यम् शनप्रयोजनादिकं परामृशामः। तन्न वायद्विदुपां त्रिधा किल प्रवृचिदृश्यते वैदिकग्रंथनि- रीक्षणे । तत्रैके-प्रकृतिप्रत्ययादिसंशोधनपुरःसरमर्थमनुसन्दधाना व्याकरणपरिपूततां वैदि- फग्रन्थानां निश्चेतुं यतन्ते । अन्ये पुनरैतिह्यान्येपणे प्रणयमावचो वैदिकप्रवन्वेषु हरि- चन्द्रप्रमगन्दादिविषयकान भूयस इतिहासान् शृण्वन्तः पारिप्लवानि पठन्तः इतिहासमेव सूक्ष्मेक्षिकया विमुशन्ति । अपरे तु सामान्यतो विशेषतश्च प्रवृचानाचारान् निपेकादिसंरका- रान् अनिष्टोमादिसंस्थाः यागहोमदानानि च साध्यसाधनेतिकर्तव्यतानिर्णयपुरःसरं मन्त्रार्थ- बादादिभिः प्रमिमाणाः वैदिकग्रन्थानालोडयन्तो दृश्यन्वे । त्रिविधांश्चैतान् परीक्षकानुदाज- हार भगवान् यास्काचार्यों निरुक्ते-"तन नामाख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयञ्च" (१-१२-२) "त्याष्ट्रोऽसुर इौतिहासिकाः" (२-१६-२) "तनैतद्यानिका बेदयन्ते- त्रिंशदुक्थपात्राणि माध्यन्दिने सपन एकदेवतानि तान्येतस्मिन्काले एकेन प्रतिघानेन पिवन्ति तान्यत्र सरांस्युच्यन्ते" इत्यादिना (५-११-१) ५४ यजुर्वेदद्वैविध्यम्-तत्र यज्ञादिकर्मणां बाहुल्येन यजुर्वेद एव वर्णनमुपलभ्यते । स च यजुर्वेदः शुक्ल-कृष्णभेदेन द्विधा विभज्यते । तत्र शुक्लयजुर्वेदो भगवता याज्ञवल्क्येन भगवन्तमादित्यमुपस्थाय वाजीरूपधरात्तस्मादध्यगामि । व्यासाद्धीतं यजुर्वेद नैका- किच्छप्यानध्यापयति भगवति पैशंपायनेऽकस्मात्प्रसक्तं चालनक्षहत्यादिदोपमपाचिकीर्षयः शिष्या गुरुणाऽनुज्ञाता उम्र तपश्वेरुः । अतस्तेषां चरकाध्वयंव इति प्रथाऽऽसीत् । तान- वजानन्निव याज्ञवल्क्योऽहमेक एष तपश्चरिष्यामि इति सावष्टम्भमुखलाप । ततो ब्राह्मणा- वीरणात्कुपितेन वैशम्पायनेन "मत्तोऽधीतं यजुर्विसृज्यताम्" इत्याज्ञप्तो याज्ञवल्क्यो गुरो- रथीतं यजुपां गणं छर्दित्वा निष्क्रान्तः सन्नपराणि यपि गवेपयन् भगवन्तं नयीमयं सवि. तारमुपतथे । अथान्ये ऋपयस्तच्छर्दितान् यजुर्गणांस्तित्तिरिपक्षिरूपेणाजक्षन् । सा शाखा तैत्तिरीयेति पप्रथे। याज्ञवल्क्येन तेजोमयात्सहस्ररश्मेरधिगता शाखा शुक्छेवि वाजसनीति चजेगीयते । याजी अश्वः तद्वेपेण सूर्येण, बाजेभ्यः केसरेभ्यः वाजेन वेगेन वा सन्यस्ता उपविष्टा पाजसनी, याजसनेयीत्यपि "शन्नं वै वाजः" इति श्रुतेर्वाजस्यानस्य सनिर्दानं अस्त्रि सोऽयं वाजसनिः तस्य पुनो याजसनेयो याज्ञवल्क्यः, तेनाधीता शाखा वाजसनेयी तस्या अध्येतारोऽपि याजसनेयिनः । याज्ञवल्क्येन च फण्वमध्यन्दिनादिभ्यः पञ्चदशशिष्येभ्यो. ऽध्यापितः सोऽयं शुको यजुर्वेदः । मन्त्रालणयोर्विविक्तत्वं चास्मिन् वेदे कृष्णयजुर्वेदा- द्वैलक्षण्यमिति शुक्लपदं साधु सङ्गच्छते । चरकाचर्यादिभिरपीतो वेदः कृष्णयजुःसंज्ञकः चरणव्यूहभाष्ये-मध्याहे शुष्ठवर्णेन सूर्येण दत्तः स शुक्लयजुर्वेदः परिसङ्घयासः वेदोपक्रमणे चतुर्दशीयुक्तपूर्णीमाप्रणाच्छुछयजुः कृष्णपक्षप्रतिपयुक्तपौर्णमासीमहणाकृष्णयजुरिति वेति प्रोतम् । तत्र शुक्लयजुर्वेदो मध्यमारसवर्तिन्या नर्मदाया उदीच्ये देशे बाहुल्येनोपलभ्यते नर्म- दाया दक्षिणापथे कृष्णयजुर्वेदो भून्नोपलभ्यते । ।

·24 + फ. य, विप्रकीर्णत्वम् ] प्रकृतप्रकरणविमर्शः। ५५ कृष्णयजुर्वेदं कर्मणां विप्रकीर्णत्वं मन्चबामणयोरविविक्तत्वं च-अस च कृष्णयजुर्वेदस्य कृष्णसंज्ञा क्रमनैरपेक्ष्येण विप्रकीर्णतया फर्मप्रतिपादकत्वात् मनवाह्मणयो. रविविक्तलयाऽऽन्नानाच मिश्रुत्वनियन्धना प्रहढा । तथाहि-संहिवाया: द्वितीयकाण्डे पश्चम- पदमपाठकयोर्दर्शपूर्णमासम्राह्मणं मंत्रार्थ । संहितायाः प्रश्रमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दर्शपूर्ण- मासाध्वर्यवम् । संहितायाः प्रथमकाण्डे पष्ठप्रपाठके-दर्शपूर्णमासयाजमानम् । माझणस तृतीयकाण्डे सप्तमप्रपाठफेऽपि-दर्शपूर्णमासाध्वर्यवं याजमानं च । ब्राह्मणस्य तृतीयकाण्डे द्वितीयतृतीयप्रपाठकयो:-दर्शपूर्णमासमारणम् । संहितायाः प्रथमकाण्डे द्वितीयतृतीय- चतुर्थप्रपाठकेषु तृतीयकाण्डे घ, ब्राह्मणस्य तृतीयकाण्डे सप्तमनपाउके च-सौमिकाध्व- र्यवम् । संहितायाः तृतीयपष्टकाण्डयोः सौमिक ब्राह्मणम् । संहितायाः प्रथमकाण्डे पश्च- मप्रपाठकेऽग्निहोत्रोपस्थानमन्ना ब्राह्मणं च । ग्रामणस्य द्वितीयफाण्डे प्रथमप्रपाठके अग्निहो. प्रमत्रास्तहरमणश्च । संहितायाः प्रथमकाण्डे पञ्चममपाठफे, ब्राह्मणस्य प्रथमकाण्डे द्वितीय- प्रपाठके-आधानमत्रास्त हामणश्च । संहितायाः प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके-पुनराधेयम- शास्तद्रामणश्च-माक्षणस्य प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके-पुनराधेयवाह्मणम् । संहिताया- चतुर्थकाण्डस्य-बामणभागः पश्चमकाण्डे आम्नातः, मन्त्राच केचित् इति मनाह्मणयो. मिश्नणं दृश्यते संहितेति समाख्याविपये अन्थे । एवमेय ब्राह्मणेऽपि-संहिताया। प्रथम- तृतीयकाण्डगतसौमिकमत्राणां प्राह्मणानृतीयकाण्डसप्तगप्रपाठकगतसौमिकमन्त्राणाञ्च झाहा- णभागः संहितायाः पष्ठकाण्डे आम्नातः इत्यादि नेतत्तिरोहितमध्येतृणाम् । काण्वसंहिताभा- ध्यभूमिकायां चतुर्वेदभाष्यप्रणेभिः श्रीसायणाचार्यैरपि-~- "आध्वर्यवं कचिद्धौत्रं कचिदित्यव्यवस्थया । बुद्धिगालिन्यहेतुत्याद्यजुः इष्णमितीर्यते ॥ १ ॥ थालवल्क्यस्वतः सूर्यमाराध्यास्मादधीतवान् । व्यवस्थितप्रकरणं यजुः शुक्वं तदीयते ॥ २ ॥ इति प्रतिपादितम् । शुक्रयजुर्वेदस्य दर्शपूर्णमासादिकर्मणामसङ्कीर्णानि प्रकरणानीति याज्ञिक सुखावयोधान्येवेति न तन्न काचिदनुपपत्तिर्नाम । कृष्णयजुर्वेदस्य तु विमकीर्णानि दुर्शपूर्णमासादिकर्मणां प्रकरणानि । एकत्रैको मन्त्रा, अपरत्र चान्यो मन्त्रः, यतत्कर्मोपयोगी मम्रः, तत्रान्यदेव ब्राह्मणं, इति कर्मणां विविक्ततया व्यवस्था न कापि याशिफैः सुलभाव- पोधा सन्दश्यते । याः खलु यज्ञसंस्थाः एफविंशतिरनुप्या ब्राहाणैः, ताखेकाऽपि कृष्णयजु- वैदे साकल्येन मन्त्रब्राह्मणादिभिः प्रकरणशो विनिवद्धा नोपलभ्यते । ऐतिहासिकैरपि तत्तत्क- मणामितिहासो नैकत्रावघोर्बु पार्यते । एवं नैरुक्कैरपि । यदि कस्यचित्कर्मण इतिहासो था पदानां निरुक्तिी प्रयोगविधिसमर्पकाणि ब्राह्मणानि मन्त्रा वा विशिष्टाकारतयैकप्रत्ययगोचर- तामापादयितुमिष्येरन् , तदा महता परिश्रमेण समनां सहितामशेष माहाणं निखिलमार- म्यकं चालोख्य सर्व निर्णिनीपितं निर्णतव्यमापति । वस्तुतस्तु-कः सल नियोक्ता या पर्य- सुयोक्ता या भगवत्याः भुतेः कथमेवंविधः पादः ? इति । यतः सर्वज्ञो जगदीश्वरोऽपि पूर्व- ४ भूमिका 1 ·भूगिफायाम्- [प्रयोजनम्- कल्पीयानुपूर्वीसमानानुपूर्वीकमेय वेदं स्मरति कल्पादाविति न वस्यापि स्यावश्यम् । वयमेव पुनर्मितम्पचमतयः स्वमौढ्यमपळुवाना पदस्पेदं विप्रकीर्णतादिकमुल्लपामः । यथा- विपुलहृदयाभिवेद्ये सिद्यति काव्ये बडो न मोख्य खे । निन्दति कञ्चुफकार प्रायः शुष्कस्तनी नारी ॥ इति । तथापि सत्तत्कर्मोपयोगिमनालणादीनां प्रकरणशो विभक्ता रचना यदि भवेत्, तदा पदपदार्थैकवाक्यतादिविचारः, इतिहासपरिज्ञानं, महाप्रफरणायान्वरप्रकरणादिसन्दर्भविमा र्शनपुरःसरमनप्रधानादिप्रयोगामुपूर्वीविचारश्च सुकरनयाणामपि निरीक्षमाणां भविष्यतीति मन्यामहे । तदेव प्राप्तकालमिदानीम् । नैतावता कैश्चिदपि भ्रमितव्यम्, यध्ययनपाराय- णावी परम्पराप्राप्ता पाठानुपूर्वी भव्येतेति । हं हो! न वामानुपूर्वी विपरिणमयितुं प्रपर्सते । फ: सलु जगतीतले स्वरवर्णमात्रादिभिरपि वाऽऽनुपूळ वा भगवन्तमानापमन्यथयितु- भीष्टे ? । किन्दवेकैकशः कर्मोपयुक्तान् मन्त्रालणभागानेकत्र सङ्कलय्य प्रकाशयितुं प्रयत्यते । येन याक्षिकादीनां महानुपकारो भविष्यतीति वलवती नः मत्याशा । प्रकरणशो विभागः साम्प्रवं फथमावश्यकः इत्येतहिआत्रमेवोदाहियते । यथा-सोमयागानुष्ठाने तत्सम्बन्धिनो विधि- मषार्थवादाः, इतिकर्तव्यताप्रतिपादको ब्राह्मणभागः आरण्यकश्चेति त्रयाणामपि प्रन्थानां परिशीलनमायश्यकम् । तथा च साम्प्रतं संहिवायां मथमतृतीयपष्टकाण्डेपु माझणे प्रथमतृतीय- माण्डयोः आरण्यके च चतुर्थपञ्चमप्रपाठकयोः सोमोपयोगीन्येय वचनान्यन्विष्यान्विष्य सोमयागानुपूर्वी निर्णीय सोमयागोऽनुष्ठातव्यो भवति । तत्र च महाञ्च्छ्रमो याशिकानाम् । आपातक्षागिनां सर्वमिदं सर्वथा कृत्यसाध्यम् । इदानी प्रचिकाशयिपिते ग्रन्थे सोमोपयोगीनि सर्वाणि वचनजातान्येकत्र सङ्कलितान्येव झटिति समुपलभ्यन्त इति सर्वोऽपि पाक्षिकः सुख- मेवानुष्टातुं प्रभवेत् । ननु प्रयोगानुपूर्वीप्रतिपादनपरेपु कल्पसूत्रमन्थेपु जामत्सु फुतोऽयं प्रकरणविभागायासः इति चेन्न-तत्र सामान्यतः प्रयोगप्रतिपादनेऽपि तत्तत्कर्मसम्बन्धिवि- ध्यर्थवादादीनामभावात् , मन्त्राणां च प्रतीकग्रहणमात्रेणैव पठनात्, अङ्गप्रधानादिपरिज्ञानस्य भूतार्थवादादिनेतिहासपरिज्ञानस मन्त्रार्थपरिज्ञानस्य च दुःसम्पादत्वात् । ५६ प्रकृतग्रन्थस्वरूपम् -अनाधानामिहोत्रपिण्डपितृयज्ञामयणकूष्माण्डहोमसोमराज- सूयवाजपेयाश्वमेधाप्तोर्यामप्रभृतिकर्मणां संहिताबाझगारण्यकोपनिपट्टाष्यगतवाक्यनिर्देशपु- रासरं मन्नयाक्यविभागटिप्पणीसहितान्यासन्नत्रिंशत्प्रकरणानि विभज्य संगृहीतानि । सर्वेपा- मपि मत्राणां विद्यारण्यप्रणीतं भाध्यमप्यधस्तान्निवेशितम् । ५७ प्रयोजनम्-किच "यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति" इति हि श्रूयते । सर्वैः सर्वेऽपि क्रतवो नानुष्ठातुं पार्यन्ते इति विश्वजनीनम् । ईदृशे पुनः कराले काले साक- स्येन वेदाध्ययनं दुष्करम् । अर्थज्ञानं च दूरापेतम् । विधेरतानेन, द्रविणविरहेण, अलसतया, विधेयाशक्यस्यात् , अभद्धातिरेकाच्च भौतकर्माण्यशुमातुं प्रायेण न प्रवर्तन्ते दुर्यला ब्राह्मणाः। अत एवाह वेवटाध्वरी "आपस्तम्मः स किउ कलयेत्सम्यगौपासनं यः' इति । तदेवं यो हि यं ऋतुं पियक्षमाणोऽपि न यई प्रभवति, तेन तत्प्रतिपादको वेवभागोऽधीयमानस्तत्त- ·" " " " " फार " भूमिकायाम् [ दाौन्तिकोपादानम्- म्भवचनं "सूत्रपाठकमो विनिमितो भट्टोजीदीक्षितैः" इति । तथाविधामेव सिद्धान्तकौमुदी- मधिकृत्य व्यरचिपत प्रौढमनोरमा-शब्देन्दुशेखरप्रभृतयः प्रगल्भतमाः प्रबन्धाः श्रीभट्टोजी. दीक्षितनागेशभप्रभृतिभिर्व्याकरणारण्यानीविहरणपश्चाखैः । सूत्रपाठव्युलमेण कौमुद्यां प्रकरणविभागः समासतः प्रदश्यते, यथा- दशगण्यन्तर्गते भ्वादिगणे-'झस्य रन्' इति (२।४।१०५) 'इटोत्' इति (३।४।१०६) 'आत्मनेपदेष्वनतः' इति (७१५) समासप्रकरणे बहुव्रीही-'अपूरणीप्रमाण्योः' इति ( ५।४।११६) 'केऽणः इति (७४।१३) तद्धितप्रकरणे 'पीलाया वा इति (४१११११८) 'तत्प्रत्ययस्य' इति (७३।२९) 'सम्बोधने च' इति (२॥३३४७) 'कारके इति (१।४।२३) इति । कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदीविभागाः ६० दार्शन्तिकोपादानम्-एवमत्राप्यनुष्ठातॄणामनुष्ठानसौकर्यायानुष्ठेयक्रममनुरुध्य-- (१) आधानम् (१७) दशहौनप्रकरणम् , (२) पुनराधानम् (१८) अन्यादितत्तद्देवताककर्मसु विनि- (३)अमिहोत्रम्(प्रयासोपस्थानादिसहितम्), युक्तानां मन्त्राणां प्रकरणम्, (४) अन्यारम्भणीयेष्टिः, (१९) सवप्रकरणम्, (५) दर्शपूर्णमासी, (२०) नक्षत्रसत्रप्रकरणम्, (२१) पुरुपमेधः, (६) आग्रयणम् (२२) धृपालम्भ (७) पिण्डपितृयज्ञः, (२३) वशागर्भदर्शनादि, (८) सौत्रामणी, (२४) गवामयनं ( द्वादशाहादि (९) सोमः (सौमिकब्रह्मत्वसहितः), सत्रप्रकरणम् ), (१०) चयनम् । (२५) हौत्रप्रकरणम् , (११) जयादिहोमः (२६) सावित्रचयनादि (नाचिकेत, चा- (१२) देविकाहवींपि, तुहाँत्र,वैश्वसृजम्, आरुणकेतुकम्) (१३) वाजपेयम्, (२७) उपवीतादिप्रकरणम् ( उपवीतस: (१४) राजसूयम् । म्ध्याकूष्माण्डहोमब्रह्मयज्ञप्रशंसा), (१५) अश्वमेधः, (२८) पिवमेधमलमेधौ (१६) काम्येष्टपा, (२९) ब्रह्मविद्या। प्रकरणादुन्नु साना पावित प्रकरणानत्मभिधाननान निर्दिष्टगस्ति । , ·सङ्ग्रहीनभिनन्दनम् ]. प्रकृतप्रकरणविमर्शः। चेति प्रकरणानि विभज्य यथोचितं मत्रा प्राह्मणवचनानि च विनिवेशितानि । अध्य- यन-पारायण-प्रझयज्ञादा तु पारम्परिकोऽनादिसिद्ध एव मो जागर्तीति न तन्न चोयलेशः फश्विदवतरति । दृश्यन्ते चाद्यायर्वाचीनैः पण्डितैरनुठेयकोपयुक्ता मत्रा मूलमन्येभ्यः उद्धृत्य सङ्कलिता अध्येतणां सौकर्याय । यथा-ऋग्वेदे -मनसंहिता । ६१ सङ्ग्रहीनभिनन्दनम्-तदेवं महता परिश्रमेण मीमांसाविद्यालयामिहोत्र- शालामीमांसाग्रन्थप्रकाशकसमित्यादिसंस्थाप्रतिष्ठापकैः संस्कारमीमांसाधानपद्धतिदर्श- पूर्णमासप्रकाशाग्निहोत्रचन्द्रिकापश्वालम्ममीमांसानभृतिनैकप्रबन्धप्रणेवृभिर्व्याकरणवेदा- न्तश्रोतविद्यापारदृश्वभिर्मीमांसाशास्रोद्धरणगृहीतदीक्षैरग्निष्टोमाप्तोर्यामप्रभृतिश्रीतकर्मन- वर्तकर्मीमांसाशिरोमणि-सरस्वतीभूपण-प्रभृत्युपाधिसमलकृतैः किञ्जवडेकरोपाह- श्रीवामनशास्त्रिभिः सद्गृहीतोऽयं कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुदीप्रबन्ध इति सुबहु किलोपकृतं वैदिकविद्वन्निवहेषु । न केवलं श्रोतविद्याप्रवीणैः, न वा मीमांसकैः, नापि वा वेदार्थविद्भिरीदृशो ग्रन्थः सङ्ग्रहीतुं पार्यत इति सर्वथा समभिनन्दनीयं शास्त्रिमहो- दयानां समुचितं पाण्डित्यम् । प्रशसतममिममुद्यम समभिनन्ध सर्वेऽपि भारतीयाः पण्डिताः प्रपन्धमिममुपयुञ्जानाः सफलयेयुः श्रमं शानिबर्याणामिति बलपदाशासहे । " १८५९ ईश्वरनामसवत्सरकार्तिकसुदिप्रतिपत् । श्रीजगहुरुशङ्कराचार्य संस्कृतपाठशाला, ता. ४११११३७.धारवाड नागेशशास्त्री उप्पिनवेगिरिः Vav ·(कृष्णयजुर्वेदप्रकरणकौमुद्यामाधानपुनराधानात्मका प्रथमो भागः।) आयतनानां प्रमाणानि । द्वादशसु विक्रामेष्वग्निमादधीत-(ते. ना. का१४) गाईपत्या-अप्रेण मध्यमं बंशं गाईपल्यायतनं भवति । (आप० श्रौत-अ० ५ क० ४ सू० २) आहवनीयः-तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु नामणस्साहवनीयायतनम् । एकादशसु राजन्यस्य द्वाद शम पैश्यस्य (आप० श्री० ५।४३) दक्षिणाशि-दक्षिणतः पुरस्ताद्वितृतीयदेशे गार्हपत्यस्य नेदीयसि दक्षिणामैरायतनम् (आप० श्री. ५।४।५) अन्यदाहबनीयागारमन्यद्गार्हपत्यस्य (आप० श्री० ५४१६ सभ्यः-अमेणाह्वनीयं सभाया सभ्यः (आप. श्री० ५।४७) आयसय्या-तं पूर्वणावसथ आवसथ्यः । (आप० औ०५४४७) वेदिः-अपरेणाहवनीयं यजमानमानीमपरिमितां या भाची वेदिं करोति । यथाऽऽसनानि हापि संभवेदेव तिरश्चीम (आप० २।१११-२) उत्कर:-पुरस्ताद्वितृतीयदेशे उदरिद्वपदे अपरिमिते वा वेदेर्निवपति स उत्करः। (आप० ओ० २१११1-0) आपस्तम्बशुल्बसूत्रम्। (पटलः २, आदितः खण्डः ४ गाईपत्याहयनीययोरन्तरालं पञ्चधा पधा वा संविभज्य पष्ठं सप्तमं या भागमा- गन्तुमुपसमस्य समं नैधं विभज्यापरमिंस्तृतीये लक्षणं कृत्वा गार्हपत्याहवनीययोरन्ती नियम्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य निमित्तं करोति तदक्षिणानेरायतनम् । श्रुतिसामर्थ्यात् । सर्वनायायतनानि चतुरस्राणि गण्डलानि था । इह तु मण्डलं गार्हपत्यमर्धमण्डलाकारभन्वाहार्यपचनम् । चतुरसमाहवनीयमिति स्मरन्ति मण्डलचतुरतयोरुत्तो विधिः । इदानी दक्षिणानुराचार उच्यते-पिशीलाद्वि- करण्या चतुरनं कृत्वा पूर्वोक्तेन विधानेन मण्डलं कुर्यात् । तस्य मण्डलस्य विष्कम्भचतुर्भाग दक्षिणानेः पूर्व निहतारछकोषदगपसार्य शंकं निहत्य तस्मिन् पाशं प्रतिमुच्य विष्कम्भार्धेन मण्डल परिलिख्योतरमा सजेत् । तर श्लोको भवत. दक्षिणामेहताच्छंयोदशंकुर्दशाहुले। एकादशतिलेख्ने कार्यस्य धनुषा रामः ॥ तस्मि- पाश प्रतिमुच्य विंशत्यायतया लिसेत् । जनयात द्वाविंशतितिलेर सजेदुदक् ॥ इति ।-कपर्दिभाष्यम् । अन्नाप्यायतनानि पिशीलमानाणि, अथवा अस्यैषधिष्ण्यो लीयत इति प्राजहितस्यापि विष्ण्यखदर्शना- दायतनानां चतुरनमण्डलरययौरनियमेन प्राप्तयोरपि मण्डलमेव गाईपायतनं "अमयो वै प्रसी विद्या" इति मनानुवाकपर्याये तस्य पृथिवीस्तुतेः तदाकारत्वाच । तस्या अर्धमण्डलाकार धनराकार दक्षिणाम्यायतनम् , तत्रैवान्तरिक्षस्तुते. तदाकारत्याच गभसः । पतुरस्त्रमाहवनीयम्, तत्रैव द्युलोकस्तुतेः चतुरसमैन्द्रस्थानमिति शास्त्रान्तरे दर्शनाचा सभ्यावराध्ययोरपि चतुरस्रमेव तयोस्तद्विरत्वात् ।अर योग: गाईपल्यायतने पिशील- मानं चतुरसं विहत्य मण्डलं पुर्यार दक्षिणानेरपि पचनात् । पिशीलद्वि करण्या चतुरसं बिहस मण्डलीकृस मण्डलविष्कम्भगतुर्भागेन दक्षिणा यायतनं सनिमित्ताडुत्तरतः शं निहत्य तन शंको तद्विष्वभमभ्यं नियं- म्यान्ती समो कृत्वा मण्डल विविख्य मण्डलमध्ये प्राची केरा विलिख्य उदग त्यजेत् । दक्षिणा आयतनं गाईपत्यस्य पुरस्तादष्टप्रक्रमादीनतीस पिनीरमानं चतुरनमाहवनीयं कुर्यात् तत्पुरस्तात् संचरमवशिष्य भाद- बनीयवत् सभ्यं तत्पुरतादावसभ्यमपि । तसिशीलप्रमाण । विप्रादेशं पिशीलम् । अधिकतोऽरदिन. पिशी. लमिलेके । याहोरन्तराल पिशीलमियेक इति केचित् । -करविन्दव्यापा। सर्वाण्येवान्यायवनानि पिशीलमानाणि चतुरसाणि परिमण्डलानि वा धिष्णियत्वामण्डलं गाईपरसस्य । मर्थमण्डलं दक्षिणानेश्चतुरतमाहषनीयस्येसैतिहासिशस्सर्वाणि चायतनानि क्षेत्रतस्तल्यानीसाहुः । तत्रोतो मण्डलविधिः माहदनीयस्यागया रज्ज्या चतुरसं विदस्य विधानेन मण्डलं कृत्वा उत्तरार्भ जयाप्तइक्षिणाम्या- यानम् ॥ -संदरपजीया व्याख्या।

·आपस्तवसूत्रविहिताधानविहारः
सवार
सगार
katta
पुरा
उत्करस्थानम्
१७
२४अगुला १
२४अगुला - एमकमा

·(१) आधानगतमब्रवाक्यविषयाः । पृष्ठाङ्का .... .... ... .... ... ... .... ... .... I... मंत्रा वाक्यानि च १-११ आधानकाला १२-३१ संभारबिधिः ३२-४१ अश्याधानविधिः ४२-५७ आधाने विशेषः पवमानहवींपि च ५८-६७ पवमानहविविस्तार, हविरन्तराणि दक्षिणाथ ६८-७४ आधानमन्त्राः ७५-९० आघाननाह्मणम् .९१-११२ ब्रह्मौदनम् ११३-११९ पञ्चाश्याधानपक्ष: १२०-१८५ पूर्वशेषा आधानमंत्रा। अग्नेरभिमन्नणम् १८७-१८८ अश्वधारणकाले यजमानजपः .... . .... .... .... .... .... १२-१५ १६-१९ २०-२१ २१-२३ २४-२७ २७-२९ ३०-४३ ४४ .... .... .00 . .... .... 144 ..44 (२) पुनराधानगतमन्नवाक्यविषयाः। .... १-३ .... 400 १-१० पुनराधेयस द्रव्यदेवतादीनां विधानम् ११-२५ याज्यायगजातम् २६-३६ आघानमन्त्रः ३७-४८ आधानमन्त्रव्याख्यानम् ४९-६३ पुनराधेयाज्यभागविशेष..... .... .... .... ... ..

·कृष्णयजुर्वेदीयम् । आधानप्रकरणम् । सभाष्यं तैत्तिरीयत्राह्मणम् । --00-000- तत्र प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः । कृत्तिकाग्निमादधीत । एतद्वा अग्नेर्नक्षत्रम् । यत्कृतिकाः । स्थायामेन देवर्तायामाधाय । ब्रह्मवर्चसी भवति । मुखं वा एतनक्षत्राणाम् । यत्कृतिकाः । यः कृत्तिकालुम्निमाधत्ते । मुख्य एव भवति । अथो सलु । (१) अग्निनक्षत्र- मित्यपंचायन्ति । गृहान्ह दाईको भवति ॥ प्रजापती रोहिण्यामभिमसृजत । तं देवा रौहिण्यामादधत । ततो वै ते सर्वानोहानरोहन् । तद्रोहिण्यै रोहि- मित्वम् । यो रोहिण्यामुग्निमाधत्ते । अभोयेव । सर्यानोहानोहति । देवावै श्रीमत्सायणाचार्यविरचितमाधानब्राह्मणभाप्यम् । (१) अपाऽऽपानप्रकरणमारभ्यते--तमास्मिजनुवाके वालविशेष विपत्ते-(कृत्तिकाखिति-) अमि- चयनकाण्डेऽस्वार्दुलानितमिरित्यायाः कृतियाखा यस्मिन्दिने चन्द्रेण संयुज्यन्ते तस्मिन्दिने तासु कृत्तिकासु चन्द्रयोग प्राप्त [अग्निम् आदधीत] अन्यायाने कुर्यात् । यत् एतत् कृत्तिकासपातरूपं तद एतत् [अने:] अग्निसंबन्धि नक्षत्रम् । अत एवान्याऽऽातम्-"इतिकानक्षत्रमनिर्देवता" इति । अत आधे. यस्यामे कृत्तिकासापाने राति [स्वायाम्] खापभूतायाम् पच देवतायाम् आघानं कृतं भवति । अमेा- ह्मणाभिमानिरवारप्रसादेन [ब्रह्मवर्चसी भवति अघीतश्रुताध्ययनरूपबावर्चपसंपनो भवति । (२) प्रकारान्तरेण प्रशंसति-(मुखं वाइति-कृत्तिकाः इति यत् वद एतत् नक्षत्राणांमध्ये मुझं प्रथम नक्षत्रम् । अत एव नक्षलप्रतिपादकेऽप्यनुवाक आदौ पठ्यते "केतिका नक्षत्रमनिदेवना" इत्येका। "अने. कृत्तिकाः । शुक्र परसात्" इत्यन्यन । "अग्निर्न पानु कृतिकाः । नक्षत्रं देवमिन्द्रियम्" इत्यन्यत्र । तदेतत्सर्व मन्त्रानुवाकेविधिविधायकेऽभ्यनुवाक एतदीयैवेटिरादावानाता-"अभिर्वा अकरामयत । अझादो देवा- नास्यामिति । स एतममये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमाकपालं निरसपत्" इति । अतो मुखभूता कृतिका- खादधानः पुमान्सर्वेषु खयं मुख्यो भयति ॥ (३) अस्मिन्पो गुणमुक्त्वा दोषमपि कंचिद्दर्शयति-(भयो खस्थिति-) पूर्वीचागुणवैलक्षण्ययोतनाय अयो शब्द. । अभिज्ञाः खलु भनिदेवताकमिदं नक्षनम् इति एवम् [अपवायन्ति ] निन्दन्ति तस्सिनक्षत्र आदधानस्य यजमानस्य गृहान् सोऽग्नि. दाहुकः दहनशीलो भवति । (२)मय निर्दोष नक्षनं विधत्ते--(प्रजापतिरिति-रोहिण्याम्] ह्यन्ते प्राप्यन्त इवि रोहा. कामास्ते च यस्या रुबन्ते सा रोहिणी । कानोत्येव समृद्धो भक्त्यैव । समृद्धिरेव 'सर्वान्-' इत्यनेन विशवीकृता । (१) नक्षत्रान्तरं विधते-(देवा इति) भद्राः धनसपना आधित्सन्त आधातुमैच्छन् । तेषां अननद्धाराहित्यात अग्निः सम्यक् आहितो न आसीत् । [अथ] अनन्तरं तेन विकलानुष्ठानेन तदीयं 1 तै. स. ४.४.५ इत्या अम्या, दुला, नितनि, अभयन्ती, मेघयन्ती, वर्षयन्ती, बुमिका एता. त्तिकरः समामाताः। २.स.४.४.१०.1 ३२. स. ४.४.१०। ४. मा. 1. ५. १.। ५ ते. मा. ३. १.१.१ ६. प्रा. ३. 1, ४.।

·मीमांसकशिरोमणिसरखतीभूषणेत्याद्युपाधिविभूपितैः पण्डितप्रवरैः
किंजवडेकरोपाद्वैः श्रीवामनशास्त्रिभिः प्रणीता
कृष्णयजुर्वेदपकरणकौमुदी।
प्रथमो भागः।
आधानपुनराधाने।

·२ ॥ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [तैत्तिरीय- भद्राः सन्तोऽग्निमाधित्सन्त (२)। तेपामाहितोऽग्निरासीत् । अथैभ्यो वाम वखपाक्रामत् । ते पुनर्वखोरादधत । ततो वै तान्यामं वसूपायर्तत । यः पुरा भद्रः सन्यापीयान्स्यात् । स पुनर्वखोरग्निमादधीत । पुनरेवैन वामं वसूपार्व- तते । भद्रो भवति ॥ यः कामयैत दानकामा मे प्रजाः स्युरिति । स पूर्वयोः फल्गुन्योनिमादधीत (३)। अर्थम्णो वा एतन्नक्षत्रम् । यत्पूर्व फल्गुनी । अर्यमेति ताहुर्यो ददाति । दानकामा अस्मै प्रजा भवन्ति ॥ यः कामयेत भगी स्वामिति । स उत्तयोः फल्गुन्योरग्निमादधीत । भगस्य वा एतन्ना- त्रम्.। यद्त्तरे फल्गुनी । भग्यच भवति ॥ कालका वै नामासुरा आसन् (४.) ते सुवर्गाय लोकायाग्निमचिन्वत । पुरुष इष्टकामुपादधात्पुरुष इष्ट- वाम पननीयं मणिमुकादिकं [वसु] धनं तेभ्योऽपगतम् । ततस्ते देवाः श्रद्धालवो भूत्वा पुनर्वसू नक्षलाय. यवौ तारकाविशेषी यस्मिन्दिने चन्द्रेण युक्तो तस्मिन्दिनेऽनि सम्यगाधाय तद्धनं पुनर्लब्धवन्तः । ततोऽप्यन्यो- •ऽपि पूर्व धनिकः सन् केनापि निमित्तन पश्चात् पापीयान् स्यात् अत्यन्तनिर्धनो भवेत् । स पुनर्वसो रग्निम् आधाय पूर्ववद्धनं प्राप्य सर्वेषा मध्ये भद्रः पूज्यो भवति । पुनः अपि यस [उपाधर्तते] लभ्यते ययोस्ती पुनर्यसू॥ .(६) अय नक्षत्रान्तरं विधत्ते-(यः कामयेतेति-) सर्या प्रजाः मे मह्यं धनं दातुमिच्छन्त्विति यः यजमानः कामयेत सः अयं पूर्वयोः फल्गुन्योः आधाय प्रजाभिर्दत्तं धनं लभते । एतच्च नक्षत्रमर्य- मदेवताकम् । फल्गुनी नक्षत्रमर्यमा देवता" इत्यन्यत्राऽऽनानात् । अरीन्यमयति घनदानेन वशीकरोति इति अर्यमा धनस्स दाता ॥ (७) नक्षत्रान्तरं विधत्ते-(यः कामयेतेति-) भगी ऐश्वर्यादिगुणपदझकाम । तथा-व-सर्यते- "ऐश्वर्यस्य समप्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययो चैव षण्णां भग इतीरणा" इति ॥ तत्काम उसयोः फिल्गुन्योः आभाय तत्फलं प्राप्नोति । उत्तरपोः फल्गुन्योर्भगदेवताकत्वमन्याऽऽन्नात्तम् । "फैल्गुनी नक्षन भगो देवता" इति ॥ (८) अर्थ नक्षत्रान्तर विधत्ते--(कालकचा इति-) कालकमराब्दोऽसुरविशेषनामधेयम् । तेच असुगा यदा खर्गार्थम् अग्निं चेतुं प्रारभन्त तदानीमेवलोऽसुर एककाम् इष्टकामुपादधात्। तानमुराओतुकाम इन्द्रो वेषान्तरं कृत्वा ब्राह्मणः अहमिति बुवाणः तन्मध्ये प्रविश्य काचित इटकामुपाधत । तदानी मनसि एपा मे मदीयेष्ठका चित्रा इति नामधेयेन युक्ताऽपेशितविचित्रफलप्रदातृत्त्वात् इति अमन्यत । तेन चामि- वयनेनासुरा. सर्गमारोढुं प्रारभन्त । तदानीं स इन्द्रः सकीया ताम् इएका [आतृहत् ] चितेरुद्धतवान् । पितित्रंशेन मार्गमध्य एवागुराः [भयाफीर्यन्त प्रभ्रष्टाः । से चोर्णनाभिनामका लूताः कीटा अभवन् । तेन कोटेन संसृष्टं तन्तुणालमूर्णशब्देनोच्यते । ऊगी तस्सिपूणे स्त्रजाले स्थिता अभयो मोतिरहिता आसते । ते खाधारयो. पाठयोर्मध्य आकाशे तन्तुजालं सृष्ट्वा तत्र निर्भयाविन्तीलतत्सर्व लोकप्रसिद्धम् । ऊर्णाव भया इति पदद्वयं मिलिलकं नामधेयम् । अपांनपादिति पदव्यं यथकस्सामे म तद्वत् । तेषामसुराण मध्ये द्वौ अमुरी प्रदातिशयावर्ग प्राप्य चितिभ्रंशातत्र देवलोके श्यानी अभूताम् यस्मादनेन्द्रधिनेष्टकापातेन तानमुरा- विनाशितवान् । तस्माद्यजमानचित्रानक्षत्रे अग्निम् थाधाय भ्रातृव्यान्विनाश्य स्वस्सिनोजआदिक स्थापयति । ओजः मलहेतुरटमो धावः। बलं प्रसिदम् । इन्द्रियं चतरादिरम् । वीर्य तदीयव्यवहारपाटवम् ।। १२. सं.४.४.१०.१ २. सं. ४. ४.१०.। J ·- । ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । काम् । स इन्द्रो ब्राह्मणो ब्राण इष्टकामुपवित्त । एपा में चित्रा नामेति । ते सुंघर्ग लोकमामारोहन् । स इन्द्र इष्टकामाबृहत् । तेऽयोकीर्यन्त । येऽवार्की- यन्त । त ऊर्णायभयोऽभवन् । द्वाचुदपतताम् (५) । तौ दिध्यौ धानावभ- यताम् । यो नातॄन्यवान्त्सात् । स चिनायोमसिमादधीत । अबकीय भा. तृव्यान्। ओज़ो वलमिन्द्रियं वीर्यमात्मन्धचे ॥ वसन्ता ब्राह्मणोऽभिमादधीत । वसन्तो वै बोलणस्यर्तुः । स एवैनमृतावाधार्य । ब्रह्मवर्चसी भवति । मुखं वा एततूनाम् (६) । यसन्तः । यो सन्ताऽधिमाधुत्ते । मुख्य एव भवति । अथो योनिमन्तमेवैनं प्रजातमाधत्ते ॥ ग्रीष्मे राजन्य आदधीत । ग्रीष्मो वै राजन्यस्पषुः ।ख एचैनमृताबाधाय । इन्द्रुियायी भवति ॥ शुरदि वैश्य आद- धीत । शरदै वैश्यपतुः (७)। स एवैनमृतायाधाय । पशुमान्भवति । ने पूर्वयोः फलान्योरभिमादधीत । एषा वै जघन्या रात्रिः संवत्सरस । यत्पूर्वे फल्गुनी । पृष्टित एव संवत्सरस्यामिमाघार्य । पापीयान्भवति ॥ उतरयोराद- धीत । एपा वै प्रथमा रात्रिः संवत्सरस्य । यदुतरे फल्गुनी । मुखत एव सैव- सरस्यासिमाधार्य । वैसीयान्भवति । अथो खलुं । युदेवैनै यज्ञ उपनमैत् । अथाऽऽधीत । सैवास्यद्धिः (4) ॥ साधित्सन्तु फल्गुन्योरभिमादधीतासनपततामृतूनां वैश्य॑स्यतगतरे फल्गुनी पद च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयवाह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमपाठके द्वितीयोऽनुपाफः ।। २ ।। (९) इत्यं नक्षत्राणि विधायाधिकारिविशेषाहतून्विधत्ते-(वसन्तति) बसन्तः बसन्तर्तुस्तस्य च ब्राह्मणस्य पापम्यसाम्यात्वस्वामिभावात्स्वकीय मतादादधानस्य ब्राह्मणस्य च खोचितं ब्रह्मवर्चसमेव फलम् । किन 'मय माधवध वासन्तिनातू इसान्नानान्मुखत्वं प्राथम्यं वरान्तसाप्यवगन्तव्यम् । अपि च यथा स्त्रीणामृतुविशेष प्रयत पुरुष प्रजननसमयों भवति तथविशेषे योनिमन्तं प्रजननसामर्थ्यवन्तं प्रादुर्भूतं प्रमा चामिमायते । एवं भीमशरद्वाक्ययोरपि व्याख्येयम् । (१०) पूर्व काम्य आपाने पूर्वोत्तरफ्ल्गुनीनश्वयं निहितम् । इदानी तु निब आपने नक्षत्रमेकं निधि- ध्येतरद्विधत्ते-नि पूर्वयोरिति-) फाल्गुनमाये येयं पूर्णिमा तन या यत्पूर्वफल्गुनीनानं तद्युका रात्रि पूर्वसवत्सरस्व समाप्तिस्थानीया । अतखनाधान. संवत्सरस्य पृपितः पृधभागेऽनुष्टानाहरितो भवति । उत्तरफाल्गुनी नक्षत्रे भाविसवत्सरादित्वातशादधान सबत्सरपारम्म एवाऽऽयायासन्तपतिको भवति । (२१) पक्षान्तरं विधते-(अथो खल्यिति) अन्येऽभिज्ञा एवमाहुः सलु मस्मिन काल एनं पुरुष सोमयशः [उपनमेत्] प्राप्नुयात्सोमयाग करिष्याम्यहम्मति पुदिदियातदानीमेव मादधीत । न नक्ष- प्रादिकं परीक्षितमम् । सव सोमयाममुद्धिीव अस्य पुरुषस नक्षपारिहत्मविशिकालसद्धि । एष सूब कारेणोकम्-"सोमेन यक्ष्यमागो नतुं सून गाउम्" इति !! मत्र मीमांसा-तृतीयाध्यायस्य षष्टपादे चिन्तितम्-"आधानं प्रकल्प परिमाण या युतम् । मेस्वामिप्रनाम्यतत्पवमहतो स्थितम् । शैक्षिकारमात्रत्वे फिफरत्याक्रती युति साजहानीयादो २ते, से. ४.४.११.। २भाप.यो.स्. ५, २.११.।

·[ तैत्तिरीय- कृष्णयजुर्वेदीयम्- शास्त्रीयेऽस्तु खतन्त्रता" ॥ अनारभ्याधीत पर्णमयोल यथा जुहननाड्या प्रकृतौ निविष्टम् , तथैवाग्निप्रनाध्या तत्सस्काररूपमाधान प्रकृतौ निविशत इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुहा आकार । लौकिक शास्त्रीयथ । अरनिमानदैर्ग्रहसमुखरवावाग्विलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिक । अपूर्वीयत्वाकाास्तु शास्त्रीय । तयोरपूर्वीयत्व कतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तेच यदि लौकिकाकारमाने पर्यवस्थेतदा पर्णमयीत्व विफल भवेत् । काष्टान्तरेणापि तदाकारस्य सुम्पादकवाद । गतोऽपूर्वायत्त्वाय पर्णता ऋतौ प्रपिटाराइवनीयादीना स्वेक एव शास्त्रीयाकार । स च विधिवलादाघानेनैव जन्यते नान्यथा । तस्मादाधानस्य ऋतुप्रवेश विनैव शास्त्रीयाहवनीया- द्याकारसपादनसमर्थत्यादग्निमात्रेण तत्सयुज्यते । तया राति पर्णवैषम्यात्प्रकृतावप्रविश्यामीनुत्पाद्य तुपल्लात- न्येणावतिष्ठते । तयो लौकिकोपायसपादितत्सुवर्णब्रीह्यादिवदाधानसाविताना स्वतन्त्राणामेवाऽऽहवनीयाधनीना पद्याद्वाक्यै ऋतुषु विनियोगोऽस्तु" ॥ तत्रैवान्यामन्तितम्-"आधाग पयमानादेरिटेरशन या भवेत् । अग्नीनामिष्टिशेपत्वात्तद्वाराऽस्य तदाता ।। अमारभ्य विधानातु नाज यस्यचिदाहिति । अन्यर्थत्वात्तत्समेष्टिरमयस्त्वमिहोनगा"। इदमानायते- "अमये पवमानाय पुरोडाशमयाकपाल निर्वपेदनये पावकायाग्नये शुचये' इति । "वरान्ता ब्राह्मणोऽगिमादधीत" इति च । तनाधान पवमानादीनामिष्टीनामङ्ग भवेत् । कुत । दर्शपूर्णमासविकृतिषु परमानादीष्टिषु चोदकप्राप्ता- नामाहवनीयाद्यमीनामिवज्ञत्वे सत्यग्निद्वारा तत्सस्काररूपस्याऽऽधानस्यापि तदङ्गताया अनिवार्यत्वादिति चेत् । मैयम् । न यतदाधान कस्यचिलतो प्रकरणे पठित किरवनारभ्याघीतम् । अतो न कस्याप्येताम् । किल्लाधा- नवदिष्टीनामप्यग्निसस्कारार्थत्वात्परस्पर नास्यज्ञाशिभावशङ्का । ननु पवमानेष्टयगत्वाभावेऽमिसस्कारवैयादमि बार तदनत्य युफमिति चेत् । न । सस्कृतानाममीनामग्निहोनाद्युत्तरकतुपु तत्तद्वाक्यैर्विनियोगावगमात् । तस्मा- माधानमहम् ॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् । “सन्ते विप्र आदध्यात्तनवोपनयीत तम् । अनुवाद प्रापण वाउनुपाद बालसिद्धये ॥ अन्तरेणानिविद्याभ्या कर्मानुष्ठित्यसभवात् । लप्से आधानोपनीती प्राप्ता विवादय- स्तत ॥ लौकिकामे पुस्तकाय नसिस्ति कल्पनम् । पालनिनादिरायुक्तमतोऽप्राप्त विधीयते" । “बसन्ते ब्राह्मणोऽभिमादधीत । प्रीष्मे राजन्य । शरदि वैश्य " इति श्रूयते । “बसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्य शरदि वैश्यम्" इति च । तर यसन्तादिकालविशेष विधातु मानणादयोऽनयन्ते । न च तेषा प्रात्यभाव । ऋत्वाष्ठानान्यथानुपपत्त्या तृप्तत्वात् । न ह्या साधारभूतममिमनुष्ठानप्रकारज्ञापिका विद्या च विना कर्मानुष्ठान सभवति । अमिश्च नाऽऽधानमा तरेणास्तीति ब्राह्मणादिकर्तृक्माधान कल्पयति, विद्या चौपन- यमपूर्वकाध्ययनगन्तरेण न सभवतीति प्रामणाद्युपनयन कल्पयतीति तत्प्रागिरिति चेत् । मैवम् । शैकिकामी होतु पुरुषकपाटेनाधिगन्तु च शक्यत्वेनाऽऽधानोपनयनयोरकल्पने ब्राह्मणादीनामप्राप्ते । तस्माद्वसन्तादिकाल- विशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके आधानोपनयने अत्र विधीयते ॥ पठाथ्यायस्य प्रथगपादे चिन्तितम्--"पुसोरेकर्य बाऽऽधान यसानावितो इयो । एष क्षोमविधि- द्वित्व दपस्योरेस्ता नत" ॥ आधाने भूयते—धीमे यसानावग्निमादभीयाताम् ' इति । सन पसानादिति पुलिजद्विवचनादुभयो पुसोराधानेऽधिकार इति चेत् । गैवम् । क्षौमस्यामाप्तस्य विधेयतया पुद्वित्वस्यापि विधाने बाक्यभेदान तदिधीयते । किंतु दपरयो सहाधिकारेण मास द्विवमनूयते । पतिश्च पन्नी चेति विगृह्य पति- मान्दस्सैक्शेषात्पुलिसद्विवचनमविरुद्धम् । तस्मादाधानेऽधिकारिण पुस एकत्वमेव ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रवाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रयसकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक ॥२॥ १'तन' इति पाठ । २'पर्मवस्यति । तदा' इति पाठ । ३ सुरुपादत्वात् इति पाठ । ४ अभिहो नेण इति पाठ । ५जै न्या मा ३६४।६ स१२४।७"भग्नये पवमानायाटाक पाल निर्वपेनये पायायामये शुचये इति । वसन्ते माह्मणोऽमीनाधीत' इति पाठ । ८ मा १ २। ९ मिटीनाममम् । कुत' इवि पाठ । १० 'अद्विाराङ्गत्व युतम्' इति पाठ । ११ न्या मा. २३३ । १२ ते ना.२.। १३ 'वसन्ते ब्राह्मणोऽमीनादधीत' इति पाठ । १४ 'अन्वरेणा- समवन्ती ग्रामणाशुपनयन कल्पयनीति तन प्राप्ति' इति पाठ । १५ भाप श्री स.५ ४.१०.। ॥

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । । अथ प्रथमकाण्डे प्रथममपाटके तृतीयोऽनुवाकः ॥ उद्धन्ति । यदेवासा अमेध्यम् । तदर्पहन्ति । अयोऽवोक्षति शान्यै ॥ "सिकता निवपति । एतद्वा अ॒ग्नेर्वैश्वानरय रूपम् । रूपेणैव वैश्वानरमवरुन्द्धे ॥ पानिपति । पुष्टिा एपा प्रजननम् । यदूः (१)। पुष्टयामेव प्रजनने- मिमाधत्ते । अौ संज्ञान एव । संज्ञान र बैतत्पशूनाम् । यदूपाः । द्यावापृ- थिवी सहाऽऽस्ताम् । ते वियती अचूताम् । अस्त्येव नौ सह युनियमिति । यदुमुया युनियमासीत् । तदुखामदधात् । त ऊो अभयन् (२)। यदुःखा यज्ञियमासीत् । तद्मुयामदधात् । तदश्चन्द्रमसि कृष्णम् । ऊन्निवपनदो (१२) द्वितीयागवाक आघानार्ये नक्षवादियोऽमिहित । तृतीये देवयानार्था सभारा उच्यन्ते । यदुना सूनफारेण--"प्राचीनप्रवण देवयतनमुखत्य" इति तदिद पिपत्ते-उद्धन्तीति-) भूमेसर्वभाग सनिनादिना सनेत । तेन निष्टीवनादिनिमित्त यदमेध्य तत् अपहत भवति । उदननमन्त्रस्तु "उदयमानम्" इत्यादि । स बोपारेतनप्रपाठकादावानातत्वात्तदैव व्यास्यास्यते । एवमुसरेम्वपि शिपिपु द्रष्टव्यम् ।। (१३) अथ विपते--(मपो घोक्षातीति-) उद्धननकृता भूमेवेदना जलेन शाम्यति । 'आपो वै शन्ता इत्यन्यनोपशमहेनुलभवणात् ॥ (१४) विधते-सिकता इति-) सिक्ताना तद्रूपत्व 'वैधानेरस रूमम्' इति मवादवगन्तव्यम् । सि. तादयो द्रव्यविशेपा देवयनमानभूमी प्रक्षेपणीया समारा । अत एव नकारेणोकम् -'संभ पार्थिवान्यभा- रानाहरलेव वानस्पसान्' इति । तर पार्धिनेषु सिक्तास्प एव सभार उच्च ॥ (१५) द्वितीय सभार विधत्ते-(ऊपानिति-) पशवो यूपरक्षेत्रोत्पन तृणादिक रसान्तरयुक्तपादादरेण मक्षयित्वा पुष्टा सन्तोऽपलान्यु पादयन्ति । तस्मात ऊपा लवणाम्भसा मिश्रिता भूम्यवयवा इति यादव । सा पपा पुष्टि प्रजनन च तस्मादृषनिवापेन तदुभयप्राप्ति । अपि च संघाने प्रदेश एवानिराहितो भवति । पतत् न्योपरक्षेत्र पशूना संज्ञानम् । पशवो वाघ्राणेन तत्सम्यान जानन्ति । तम्मादूपा आधानस्य स्थाने निवपनीया ॥ (१६) एतन्निवपनबारे ध्यानविशेष विधते-यावापृषियी इति-) सृष्टिगारे याव्याधिव्या मध्या- सान्तरिशव्यवधानरहिते अभूताम् । तदा पाणिनामदकादायगीश्वरानुनया परस्परवियोग गते, वियोगकाले च प्रेहातिशयापरस्परमेवम् अभूताम् आवयोर्यजयोग्य यत्सारमस्ति तत्, सह एव विष्टतु । भूगरस्य दियो वियोगी मा मद् शुमारस्य र भूमेवियोगो मा भूदिति । तत अमुप्या दिव सन्धि यत् यशियं सार तदस्यां पिच्या या शैरम्यापयत् । ते च पुरोगाराशा एते दृश्यमाना भूम्यवस्था ऊपा] सपस्मा अभवन् । वस्या पृथिव्या यत् यमिपं सारम् मासीत् तदमुप्या दिपि भूमिरस्थापयत् । तत् च स्थापित भूगारम् अदो समान चन्द्रमसि पाप कृष्णम् । सादमारस्वाइपापा निदपनकाले मन्त्रणमा मिटतीति ध्यायेत् । तपा सति पुलोकसमधिन्यूरे भूलोकमधिनि वृणे चानिराहिठो भाति ।। १आ श्री स. ५.१।२ मा १३१। ३ते स... ५। ५ ते मा..२ । ५निरताय तराला मार मीनित्यपि । सूद बराइविट्त शर्करा फ्रमशो नयेत् । अनय , और ग्यर , पलाश, दामी, येवाट शानिदतो म, पदरम्लादिदमी। आप भी ए ५.

·[ तैत्तिरीय- । कृत्वा ६ कृष्णयजुर्वेदीयम्-- ध्यायेत् । द्यावापृथिव्योरेव यज्ञियेऽझिमाधत्ते ॥ अग्निर्देवेभ्यो निलायत । आखूरूपं । स पृथिवीं प्राविंशत् । स ऊतीः कुर्याणः पृथिवीमनुसम- चरत् । तदोवुफरीपर्मभवत् (३)। यदाखुकरीप५ संभारो भवति । यदे- यास्य तत्र न्यक्तम् । तदेवावरुन्द्धे ॥ ऊर्ज वा एत रस पृथिव्या उपदीका उद्दिहन्ति । यद्गुल्मीकम् । यद्वल्मीकपा संभारो भवति । ऊर्जमेव रसै पृथिव्या. अवरुन्द्रे । अथो श्रोत्रमेव । श्रोत्र खैतत्पृथिव्याः। यद्बल्मीकः (४) । अब धिरो भवति । य एवं वेद ।। प्रजापतिः प्रजा असृजत । तासामन्नमुपक्षिीयत । ताभ्यः सूदमुपप्राभिनत् । ततो चै तासामन्नं नाक्षीयत । यस्य सूदः संभारो भवति । नार्स गृहेऽनै क्षीयते ॥ आपो वा इदमप्रै सलिलमासीत् । तेन पूजा- पतिरश्राम्यत् (५)। कथमिद स्यादिति । सोऽपश्यत्पुष्करपुर्ण तिष्ठत् । सौऽमन्यत । अस्ति वै तत् । यर्मिनिदमधितिष्ठतीति । स घराहो रूपं कृत्वो- (२७) अथ तृतीयं संभार विधत्ते–(अग्निदेवेभ्य इति-) अग्निः कदाचित्केनापि निमित्तैन देवेभ्यः अपरक्तः सन्मूषको भूत्वा तदीयं रूपं च संपूर्ण कृत्या निलीनो देवरदृश्यो भूत्वा सः च पृथिवीं प्रविष्टो चियनि कुणः अनु क्रमेण भूमेरन्तरेव समचरत् । यद्विलनिर्माणे नि सारितं पांगुरू तत् एतत. आखुकरीपम् । तस्मिन्संभूते सति तत्र निगूढं यद लेगः तत् सर्व प्राप्नोति ।। (१८) अथ चतुर्थ संभारं विधत्ते--(ऊर्जमिति-)उपदीकाः पिपीलिकासमाना आर्तीकृतमृत्तिकोपचयक्षमा जन्ततस्ते हि पृथिव्याः संपन्धिनमर्शब्दाभिधेयं रसं पृथिव्याः सकाशादयमानीयोपचिन्वन्ति तत्संभारेण भूमार प्राप्नोति । अपि च श्रोनेन्द्रियसामर्थ्यमपि प्राप्नोति । वल्मीकस पृथिवीभोनत्वात् ॥ । (१९) एतवेदनं प्रशंसति-(अयधिर इति-n (२०) अथ पञ्चमं संभारं विधते-(प्रजापतिरिति-) पुरा कदाचित प्रजापतिः सृष्टानां प्रजानां यत. मर्म तहज्यमानमुपक्षीणमभूत् । ततः प्रजार्य सूदम् अशोष्पजलप्रदेशावस्थित कर्दममुपानीय प्राभितत् । तेषु तेषु पृथिवीप्रदेशेषु पृथक्पृधवप्रसारितवान् । ततः तत्र तन सस्योत्पत्तो सत्या तासां प्रजानाम् अन्नम् अक्षीणमभूत् । अतस्तत्संभारेण गृहेऽन्नम् अक्षयं भवति । (२१) अथ पाठ संभारं विधत्ते-आपो या इति-) इदम् इदानीं दृश्यमानं गिरेिनदीसमुद्रादिकं स्थावर मनुष्यगवादिकंजामं च सटे पूर्वमीदृशं नाऽऽसीत् । कि तु सलिलल्पम् आसीत् । 'पल गौ' औणादिक इलघु । इदं दृश्यमानं जगत्सलिलं कारणेन संगतमविभागापषम् । यद्वा "इमे वै लोकाः सरिरम्" इति श्रुतेः सरिरशब्देन लोका उच्यन्ते । रलयोरभेदात्सलिलरूपमासीरावाप्याप एक न तु भूमिखरूपम् । तदानी प्रजा- पतिः तेन तिसूक्षितजमन्निमित्तेन मधाम्यत् । पर्यालोचनरूपं तपोऽबुस्त । कथं नाम इदं सर्व जगद्भवेत् इति बिचार्य तस्य सलिलस्य मध्ये दीर्घनालाप्रेऽपस्थितमेकं पद्मपनमपश्यत् । तत्र दृष्ट्वा मनस्येवमतर्कयत्- यस्मिन् आधार इदं सनाले पमपनम् अधिनित्य तिष्ठति तदस्तु किंचिदधस्तादस्त्येव इति तर्कयित्वा च साप्रजापतिः चराहो भूवा तदीयं रूपं च सम्यक् छत्वा तस्स पद्माननालस्य समीपे जलमध्ये निमनो- *ऽभूत् । मप्रथासावधस्ताद्भूमि प्राप्तवान् । तस्याः भूमेः सामात्स्यिवीमप्या मृदं सदंष्ट्रया पृथकल सलि. लस्पोपर्युन्मजनं कृतवान् । तत् च मृदूपं तस्मिन् पुष्करपणे प्रसारितवान् । यसादियं मृत्तिका प्रयिता तस्मा- स्मृथिवीनाम पालम्। तत. संतुष्ट इर्द स्थायरामाधारगृतं बस्तु अभूदिति उवाच । ततो भक्तीति न्युटरत्या - ·७ - ब्राह्मणम् । आधानप्रकरणम्। पन्यमज्जत् । स पृथिवीमध आर्छन् । तस्या उपहत्योदमजत् । तत्पुप्फरपणे- प्रधयत् । यदप्रथयत् (६)। तत्पृथिव्यै पृथिवित्वम् । अभूद्वा इदमिति । तम्य भूमित्वम् । तां दिशोऽनु वातः समयहत् । ता शर्कराभिरहरहत् । शं वै नौऽभूदिति। तच्छकैराणा शरत्नम् । यद्वराहविहत संभारो भवति असामेवाच्छम्बट्कारमग्निमार्थत्ते । शर्करा भवन्ति धृयै (७) । अथो शत्वार्य । सरता अमिराधेय इत्याहुः । आपो वरुणस्य पत्नय आसन् । ता अग्निरभ्य- ध्यायत् । ताः समभवत् । तस्य रेतः परोऽपतत् । तद्धिरण्यमभवत् । यद्धि- रेण्यमुपास्यति । सरैतसमेवाग्निमाधत्ते । पुरुष इन्वै खानेतसो वीभत्सत इत्याहुः (८)। उत्तरत उपास्युत्सवीभत्साय । अति प्रयच्छति । आतिमेवातिप्रयच्छति। अभिर्देवेभ्यो निलायत । अर्थो रूपं कृत्वा । सोऽयत्थे संयत्सरमैतिष्ठत् । तद- श्वत्ययावत्यत्वम् । यदार्थत्यः संभारो भवति । यदेवासु तन्त्र न्यक्तम् । तदे- यावरुन्टे ॥ (९) "दुपा या ऊज व्यभजन्त । तत उदुम्वर उदतिष्ठत् । ऊर्चा भूमिनाम संपन्नम् । ताम् आद्रा भूमिम् अनुलक्ष्य शोपयितुं चतस्रो दिशः अप्यनु प्रजापतिसंकल्पाद्वायुः • स प्रवृत्तः । शुध्यन्ती तां भूमि य प्रजापतिः शर्करामिः पापाणः [महत टीचकार । कृत्वा च नः अस्माकं शं सुखम् ममूद इति उयाच । तस्मात्कारणाच्छं सुख कृतमाभिरिति व्युत्पत्या शर्करेवि नाम संपन्नम् । यसादराहेणाऽऽनीताया मृद इंदृशो महिमा तस्मात् [वराहविहतम्] वराहेण भूमी विहत खनितमस्त्रां मृत्खरूप संभरणीयम् । तथा सति अस्यां भूम्यामेव वैयर्थ्य यथा न भपात तथाऽग्निमाधते । अस्माच्छराभिभूमिटीकृता तसादनापि धृत्यै दायाय शर्कराः प्रक्षेशव्याः, अथो अपि च शंत्याय सुख- सिद्धये शर्कराः वायो।। (२२) अथ सप्तमं संभारे विधत्ते-सरेता इति-) या अन्देवता वरुणस्य भार्याः, तारामुक अमिः थ्यात्वा [समभयत् ] संभोग कृतवान् । तदानी व्यप्रस तस्य रेतः भूमी पतित्वा हिरण्यम् अभूत। अतोऽत्र हिरण्ये प्रक्षिप्ते सति सरेतस्कोऽमिराहितो भवति ॥ (२३) एतस्य हिरण्यस्य प्रक्षेपस्थानं विधत्ते-(पुरुष इति- इण्या इति निशातप्रय मिलित्वा प्रशिद्धिमा- गोष्टे । लेके सोऽपि पुरका समायं तो काम राष्टुं जुगुम रोदेरास्प्रसिद्धम् पति अभिदा साहु- सादगानिस्थापन प्रदेश विहायोत्तरलिन्पा हिरण्यं प्रक्षिपेत् । तब अपीभत्साय संपाते। (२५) यदुक्तं सूत्रसरेण-"देष्याय रजतं प्रयच्छति" इति । तदिदं विधवे-मिति प्रयच्छतीति-देव- यजने प्रक्षिा युवर्णम् अतिकम्यान्यजत प्रयच्छेत् । तथा सति सामानम् अतिक्रम्यान्यस्सै वष्याय सधयाम् थार्तिम् दत्तवान्भवति ॥ (२५) तदेवं पार्थिवाः संगारा विहिताः । अब बानरपये ससम् संभारेषु प्रथम संगारं वियते-(अग्नि- रिति- कदाचित् अग्निदेवेभ्यः अपक्रम्य अभ्यः भूत्वा तदीय रूप खस्य कृत्वा अवपरो निरुडः संवत्सरमानम् अतिष्ठत् । अवन्विष्ठसस्मिन्निति म्यु-पत्या तस्य पश्यावयनाम संपलम् । तस्मादधय- संभारेण तन निरुद्धमखेजः प्राप्नोति ॥ (२६) द्वितीयं संमार विधते-दिया था ऊर्जमिति- देवाः सौ कदाचिदेकनोपविदशमान विभावर. स्तनदा तस्सिनयाने पतिवादसमान उदुम्बरराक्ष उदतिष्ठत् । तस्मादभरास्यैवोदुम्बरदातसंभारेगाप- रसं प्रामोत्सव १ भाप. श्री.छ. ५.1..४.२ इत्-- इति छैदः । . .

·[ तैत्तिरीय- ८ । कृष्णयजुर्वेदीयम्- उदुम्बरः। यदौर्दुम्वरः संभारो भवति। ऊर्जमेवावरुन्डे ॥तृतीयस्वामितो दिपि सोम आसीत् । तं गायत्र्याहरत् । तस्य पूर्णमन्छियत । तत्पोऽभवत् । तत्प- र्णय पर्णत्वम् । (१०) यस्य पर्णमयः संभारो भवति । सोमपीथमेवावरुद्धे। "देवा वै ब्रह्मन्नवदन्त । तत्पूर्ण उशृिणोत् । सुश्रवा चै नाम । यत्पर्णमयः संभारो भवति । ब्रह्मवर्चसमेवावरन्द्धे ॥ प्रजापतिरग्निमसृजत । सोऽविभेत्त मो धक्ष्यतीति । त५ शम्योऽशमयत् । (११) तच्छम्य शमित्वम् । यच्छे- मीमयः संभारो भवति । शान्त्या अर्प्रदाहाय ॥ अँग्नेः सृष्टस्य यतः । विर्ककृतं भा आर्छत् । यद्वैकङ्कतः संभारो भवति । भा एवावरुन्द्वे ॥ सहृदयोऽग्निरा- धेय इत्याहुः । मुरुतोऽद्भिरग्निमतमयन् । तस्य तान्तस्य हृदयमाच्छिन्दन् । साऽशनिरभवत् । यदशनिहतस्य वृक्षसं संभारो भवति । सदयमेवाग्निमा- धत्ते (१२)॥ जपा अभवप्रभवमीकोऽब्राम्युदप्रथयुद्धत्यै बीभत्सत इत्याहू रन्दे पर्णत्वम- शमयदच्छिन्दुःस्वीणि च ॥३॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयग्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथममपाठके तृतीयोऽनुषाकः ॥ ३ ॥ (२७) अथ तृतीयं संभारं विधत्ते (तृतीयस्यामिति-) इतः भूलोकादारभ्य गणनायामन्तरिक्षमतिक- म्य परतो वर्तमाना या योस्तृतीया तस्यां सोमवाली स्थिता । तं च सोमं गायत्री देवता सनौः सोमरक्षकैः सह युद्ध हत्या समाऽऽहरत् । अयं च वृत्तान्तः "कैश वै सुपर्णा च" इत्यनुवाके मपञ्चितः। सहसा समानी- यमानस्य तस्य सोमस्यैकं पणे च्छिन्नं सद्भूमौ पतित्वा पलाक्षः अभवत् । पर्णजन्यत्वातस्य वृक्षस्य पर्णनाम संपन्नम् । सोमजन्यस्य तस्य संभरणेन सोमपानम् एव प्रामोति ॥ (२८)पुनरपि तमेव संभार प्रशंसति-देिवा इति-) देवाः कदाचिदेकान्ते पलाशवृक्षाच्छायायामुपवित्य परस्मिन्ब्रह्मणि संवाद कृतवन्तः । तत् सर्व समीपे स्थितः पलाशवृक्षः अशृणोत् । शोभनं वस्तु शुतवानिति प्युत्पत्त्या सुश्रवा इति नाम संपलम् । तस्मात्परं ब्रह्म श्रुतवतो अशस्य संभरणेन ब्रह्मवर्चसमेव प्राप्नोति ॥ (२९) अथ चतुर्थ संभारे विधत्ते-(प्रजापतिरिति-) प्रजापतिरग्नि दृष्ट्वा मामयमग्निःप्रधक्ष्यतीति गीतः शमीशाखया ज्वालाम् अशमयत् । शमयत्यनेनेति व्युत्पत्त्या शमीति नाम संपन्नम् । अतस्तत्संभारः पूर्व विद्यमानस्स दाहसोपसान्त्य, इतः परम् अदाहायच संपद्यते । (३०) अथ पञ्चमं संभारं विधत्ते-(अग्नेरिति-) प्रजापतिना सृष्टोऽग्निस्त्वरया गच्छन्विकश्तक्षमपश्य- तदा तदीयं तेजो धृतं प्राप्नोत् । अतस्तत्संभारे राति भा पर दीप्तिमेव अचरम्ये॥ (३१) अथ षष्ठं संभारं विधत्ते--(सहदय इति-) मरुतः कदाचिदग्निना सह विरोधे सति तम् अग्निम- द्भिरतमयन् ग्लानि प्रापयन् । ततो निष्किन्नस्यामः हृदयम् आख्छिन्दन् । तस्य हृदयमशनिरूपेणोदभूत ।, तस्मात् भनिहतस्य वृक्षस्य संभारेण सझ्दयोऽनिराहितो भवति । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदाप्रकारे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥३॥ १ ते. सं. ६. ... । ।

·viiwaitara । ब्राहाणम् आधानप्रकरणम् अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाटके चतुर्थोऽनुवाकः । द्वादशस विक्रामेग्निमादधीत । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सरादेव- नेमबुरुध्याऽऽधत्ते। यद्वादशसु विक्रामे यादधीत । परिमितमरुन्धीत। चक्षु- निमित आर्दधीत । इयवादशविकामा३ इति । परिमितं चैवापरिमितं चाय- रुन्छे । अनृतं वै वाचा बदति । अनूतं मनसा ध्यायति । (१) चक्षु सत्यम् । अद्रागित्याह । अदर्शमिति । तत्ससम् । यश्चक्षुर्निमितेऽमिमाधत्ते । सत्य एवैनमाधत्ते ॥ तस्मादाहिताग्निर्नानृतं वदेत् । नाख ब्राह्मणोऽनश्चिान्गृहे वसेत् । सत्से खस्यामिराहितः ॥ आग्नेयी यै रानिः । (२) आमेयाः पुशवः । (३२) तृतीरो देवयजनदेशे प्रक्षेतयाः संभारा उक्ताः । अथ चतुर्थं तैः संभारेयुकेष्वायतनेषु वह्नयाधानम- भिधीयते । यस सूत्रकारेण-"प्राचीनप्रवणं देवयजनमुरल तस्मिनुदीचीनदशः शरणं करोति तस्यामेण मध्यम वशं गाईपत्यायतनं भवति तस्मात्प्राचीनमष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणस्याऽऽहवनीयायतनमेकादशसु राजन्यस्य बादशमु वैश्यस्य चतुर्कि शल्यामपरिमिते का यायता या घटुरा मन्यते तस्मामातिदूरमाधेय इति सर्वपाविशे- पेण धूयते" इति । तमेकं पक्षं विधते-द्वादशखिति-) विक्रामः प्रक्रमः । स च द्विपदः । तथा चौकम्- "कमो द्विपदत्रिपदो वर" इति । गाईपत्यात द्वादशसु विक्रामेषु समासेवाहवनीयायतनं कृत्या वन अग्निम् आदण्यात् । संख्यासाम्येन मासद्वारा [संवत्सरात्] संवत्सरबलात् एनम् अपिम् अवयध्य साधान छतवान् ॥ (३३) पक्षान्तरं विधत्ते-(यदिति- द्वादशसु विक्रामेषु आधाने सति देशस्य पादेन परिमितत्या- रफलमपि परिमितमेव भवति । तस्माद्देशो न पादेन परिमातव्यः । किंतु चक्षुषा दृष्ट्वा प्रायेणतावान्देशो द्वा. दशविक्रामः संभवत्तीति निधित्य तत्र आदधीत । एवं सति पादेन परिमितस्वाभावात्परिमितदोपोऽपि न भविष्यति । पशुपा परिमितत्वात्तदीयगुणध भविष्यति। बाशुपनिययद्योतनार्या पतिः ।। (३४) इममेव पर्श पुनः प्रशंसति-(अमृतमिति-) बायनमयोरन्तविषयत्वमपि पचिदृष्टम् । चक्षस्नु पुरोवर्तिबस्तुनो याथात्म्यमेव पश्यतीति तरसत्यस्वरूपम् । अत एव लोकेऽपि दूरदेशतान्तं पुरुषमुपादारर्ण्य कि पभेव रथ्यानुत ध्रुतयानीत्येवं सत्यत्वनिश्वयाय पृच्छन्ति । विचाराय पुतिः । सोऽप्यहमेवं दृष्टवानस्सीति चदा मुवे तदा तत्सत्यमिति निश्चिन्यन्ति । तस्साच निमितस्य सत्यत्वात्सत्यदेशेऽमिराहितो भवति । यत्तु लोके शुचिरजतादिदर्शने, तन काचपामलादिदोपवमिति न कदाचिदपि यः सत्यं व्यभिचरति॥ (३५) इदाना प्रमगादाहिताः संविधर्म दर्शयति-तस्मादिति-) यसायानिमित्त थैन सलभूते देशेऽ. यमनिराहितः तस्मादाहिवाग्निः सत्यमेव वदेत् । न तु भनृतम् । सस्यारतयोरेका विरोधात् । गृहस्सस्स रहे ग्रामणस्यान तो यो निवासः सोऽप्यन्तसमानः । तस्मातं ब्राह्मण भोजयदेव । (३६) देशविशेष विधाय शालविशेष विपत्ते-(भाग्नेयीति-) रामाषB; प्रकाशभिस्यात् राशि भामेयी । एतथामिहोमगाह्मण एवोपपादितम्-"शि यायाऽऽदित्यः सायं प्रविशति तस्मादमिराम दा" इति । अमेः पशुप्रदत्वात्पशूनामा मेयत्वम् । एतचायुपस्थानप्राझणे देवेभिहितम्-"इममेयामि सराम, सनः स्तुतः परात्पुनस्पतीति । देऽमिमस्नुवन्स एभ्यः यो रानिया अपहरभिपशिजन्" इति । एवमिन्द्रस्याहारांगन्धो श्रामगन्तव्यः । तस्मादायी पाईपलाधानेन पाल्यानोनि । अन्याइपनी- माधानेन इन्द्रियं प्रायोति॥ १, १.५.१। २. बा.१.१.१.। ३त. सं. १.५.१ २आ.प्र. .

·[ वैत्तिरीय- १० कृष्णयजुर्वेदीयम्- ऐन्द्रमहः । नक्तं गार्हपत्यमादधाति । पशनेवाचरुन्द्धे । दिवाऽऽहवनीयम् । इन्द्रियमेवावरुन्छे । अधोदिते सूर्य आहवनीयमादधाति । एतस्मिन्यै लोके प्रजापतिः प्र॒जा असृजत । पूजा एव तद्यज॑मानः सृजते । अर्थो भूतं चैव भवि- प्यचावरुन्टे ॥ (३) इंडा वै मानवी यज्ञानकाशिन्यासीत् । साऽशृणोत् । असुरा अग्निमादयत इति । तदंगच्छत् । त आहघुनीयमग्न आदधत । अथ गार्हपत्यम् । अर्थान्याहार्यपर्चनम् । साऽब्रवीत् । प्रतीच्या श्रीरंगात् । भद्रा भूत्वा परीभविप्न्तीति । (४) यस्य॒ग्निराधीयते । प्रतीच्यस्य श्रीरैति । भद्रो भूत्या पराभवति ॥ सोऽणोत् । देवा अग्निमादधत इति । तदंगच्छत् । तेऽन्याहार्यपचनम आदधत । अथ गार्हपत्यम् । अर्थाऽऽयनीयम् । साऽत्र- वीत् । (५) प्राच्यैपा५ श्रीरंगात् । भद्रा भूत्वा सुवर्ग लोकमप्यन्ति । प्रजा तु न वैत्यन्त इति । यस्ययमग्निराधीयते । प्रायस श्रीरैति । भद्गो भूत्या सुवर्ग लोकमैति । पूजां तु न विन्दते॥ साऽवीदिा मर्नुम् ॥ तथा वा अहं ताशिमाधास्यामि । यथा प्रपूजा पशुभिमिथुनै निप्यसै। (६) प्रत्य॒स्मिॉडोके (३७) अन्यपि विशेष विधत्ते-(अोदित इति-लोक्यतेऽवगम्यत इति व्युत्पत्या लोक्शब्द काल- पर । अर्धोदयकाले प्रनागा सृष्टत्वातत्राऽऽधान प्रजार्थं भवति । अपि चोदयस्यासपूर्णत्वार भूतम् अतीत रानिरूप च भविष्यत् आमाम्यह' च इत्युभय प्राप्त भवति ।। (३८) अथाऽऽधातव्यानामनीना झम निणतुमाहबनीयस्य प्रायम्यं निराचष्टे-(इडान्ममेति-) इडा नाम गोरूपा काचिद्देवता । सा च [मानवी]मनुसबन्धिनी। तत्सबन्धध मानबी घृतपदी मैनावरुणी इतीोपाहानस्य ब्राह्मणे स्पष्टमानात --"मानवीत्साह मनुर्खेतामग्रेऽपश्यस्" इति । सा चेडा यशानूकाशिनी यशतरूपाका- शनसमर्था आसीत् । सा कदाचिदगुराणामभ्याधानवार्ता श्रुत्वा द्रष्टु गता । दृष्ट्वा मनो पार्श्व समागत्यैवमु- चार-असुगामथम पूर्वदिगदस्थितमाहवनीयमाधाय तत पश्चिमदिगवस्थित गार्हपत्यमाधाय दक्षिणदिगव- स्थितमन्याहार्यपचन चाऽऽहितपन्त । तथा चाऽऽधानमुटतेन चित्काल धनिका भूत्वा पधाद्विनाश प्राप्स्य- न्ति । एतेषा पधिमागिगुसत्वेन प्रवृत्तत्वात् एषां श्रीः अपि मतीची प्रतिकूलगमना सती तेभ्योऽसुरेभ्यो निवर्तिष्यत इति । अतोऽमुरवदिदानीतनस्याऽऽहितामेरप्यन्ते पराभवो भवति ।। (३९) अधाश्याहार्यपचनस्य प्राथम्य निराचष्टे-(सेति-) पूर्ववद्याख्येयम् । अत्र गाईपल्यादूय प्रामुख- प्रवृतदेवाना श्रीः अपि प्राची प्रवृत्ता । प्रकृष्ट पूर्वदिगवस्थितं स्वर्गमञ्चति गच्छतीति प्राची। तस्मादेवाना मार्गप्राभिर्भविष्यात कि तु प्रजाहेतोाहपखस्स पूर्वमाधानाभावात् प्रजा न लप्स्यन्ते । एवं सादगाधाननरि यजमानेऽपि द्रष्टव्यम् । (१०) अथ गाईपल्यस्य प्राथम्य विधत्ते-(साऽनवी दिति-) गाईपत्यस्य प्रजापशुस्वामित्वात्तस्य प्रथमाधा- नेन तत्वाति । गाईपरयस्य दक्षिणभागे रिमतो योऽयमन्वाहार्यपचनस्तस तिर्यक्त्वेन वर्तमानस्पोर्ध्वगमनाभा- वेन मनुष्यगेकसदृशत्यातदाभानेन मनुष्य के प्रविष्टा तत ऊर्ध्वमाहवनीयाधानाय प्राप्तप्रते. सर्गस्य च प्राग्वर्तिस्वाप्तस्माप्ति ॥ १ते. स. २.६.७ । २'अनन्तर दक्षिणाग्निम् दलपिक पाठ.1 के प्रतितिष्टतित इति पाठ ।

·प्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । स्थास्यसि । अभि सुवर्ग लोकं जेप्यसीति । गार्हपत्यमग्न आदयात् । गाई पत्यं वा अनु प्रजाः प॒शवः प्रजायन्ते । गार्हपत्ये वास्मै प्र॒जां पशून्प्रार्जनयत् । अर्था- न्याहार्यपचनम् । तिर्यडिय वा अयं लोकः । अस्मिन्नेव तेन लोके प्रति- छत् । अधोऽऽहयुनीयम् । तेनैव संवर्ग लोकमभ्यजयत् । (७) यस्यैवमुनि- राधीयते । प्र प्रजया पशुभिमिथुनीयते । प्रयस्मिलोके तिष्ठति । अभि संवर्ग लोकं जयति ।। यस्य वा अयथादेवतमग्निराधीयते । आ देवताभ्यो वृश्यते । पापीयान्भवति । यस्य यथादेवतम् । न देवताभ्य आ वृश्यते । वसीयान्भ- यति-भृणां त्याऽक्षिरसां बतपते व्रतेनाऽऽदधामीति भृग्यशिरसामादध्यात् । आदित्यानी त्या देवानी व्रतपते तेनाऽऽदधामीत्यन्यासां ब्राह्मणीनां पूजा- नाम् । वरुणस्य त्या राज्ञो व्रतपते व्रतेनाऽऽदधामीति राज्ञः । इन्द्रस्य त्वेन्द्रि- येणे प्रतपते तेनाऽऽधामीति राजन्यस । मनोरल्या ग्रामण्यो प्रतपते व्रते- नादधामीति वैश्यस्य । भूणां त्या देवानी प्रतपते तेनाऽऽदधामीति रथकारस्य-ययादेवतमग्निराधीयते । न देवताभ्य आवश्श्यते । पसीया- न्भवति (८) ध्यायति रानिमावरन्द भविष्यन्तीत्यप्रवीजनिप्पसैजयवीयान्भवति नवे ।। इति कृष्णापजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपारके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ (११) अथाधिकारिभेदेनाऽऽधानमन्त्रविशेषान्विधते-(यस्येति-यस्य पुरुषस्य याऽभिमानिनी देवता तामनतिकम्याऽऽधानं तरस पुरुषस्य यथादेवतम् इत्युच्यते । तदतिको सति देवतादोहो दारि च भवति । अनतिश्रमे तु देवताप्रसादो धनसंपतिश्च भवति । ये मनुष्या भूगुगोनोपना ये चागिरोगोनोत्पमालेपागुभयेषो तत्प्रतिपादकेन भृगूणाम् इति मन्त्रेणाऽऽधानम् । हे मतपते ! कर्भस्वामिन्नमेभृगूणाममिरसां च संव- न्धिना प्रतेन स्मविशेषेण निमिरामृतेन त्वाम् आदधामि इहाऽऽयतने स्थापयामीति मन्त्रायः । एवगुत्तर- त्रापि योज्यम् । गोगान्तरगतानां ब्राह्मणानामादित्या एव देवताः । अभिपिचास्य राज्ञो वक्ष्णो देवता ॥ इतरस पानियस्पेन्द्रो देवता ॥ इन्द्रियेण यत्तेन इन्द्रियाभिवृद्धिहेतुना कर्मप्रेषः । वैदयस्य मामनिर्याटको मनु- देवता । कारोऽनुलोमनः संकीर्णजातिः । तस्य भयो देवता । एतैर्मन यथादेयतम् आधानं समयई । अरमीमांसा । पटाध्यायस प्रथमपादे चिन्तितम् । "विधादिरेव रमादन्यो बाऽऽयोऽस्तु योगतःस्टे- वर्गान्तरे तस्याऽऽपाने यर्षतुरुच्यते" । साधाने ध्यते-"बासु रपवार आदधीत" इति । तत्र र करो- तीति व्युत्पत्या प्रैगिको रथशर इति चेन् । भवम् । गंदीगजातिविशेपे स्टत्वात् । वैदरामा धनियादुपसो माहिप्पः । शदायाँ बायादुरपमा परिणी तस्यां परिण्यो माहिप्यादुरगतो स्यमरः । सपा य याममाय- "माहिप्पेग कोरिया न रथकारः प्रजायते" इति । तस्य स्पारम्पाऽऽपानराटी पर्नु । इति श्रीमरसायनाचार्यविरचित मापपीये वेदार्थप्रवाशे कृपयीयतशिरोपनानाभाये प्रपनगद प्रपनापाठ चनुाऽनुरारः॥४॥ १जे. न्या. मा. ६.1.1.1 २'करणी' इति पाठः। ३परमामन पाटन ५पालाम् त्रिपाठ। ५रिप''नागि।

·[तैत्तिरीय १२ कृष्णयजुर्वेदीयम्- अथ प्रथमकाण्डे तृतीयप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः । प्रजापतिर्याचः सत्वमपश्यत् । तेनानिमाधत्त । तेन वै सार्धात् । भूर्भुवः सुपरित्याह । एतद्वै वाचः सत्यम् । य एतेनाग्निमाधुत्ते । भोत्येव । अयो सत्याशूर भवति । अथो य ए॒वं विद्वानभिचरति । स्तृणुत एवैनम् । (१) भूरित्याह । प्रजा एव तद्यज॑मानः सृजते । भुव इत्याह । अस्मिन्नेव लोके प्रति- तिष्ठति । सुवरित्साह । सुवर्ग एवं लोके प्रतितिष्ठति । "त्रिभिरक्षौगार्हपत्य- मादधाति । अयं हमे लोकाः । पुष्येवैन लोकेषु प्रतिष्ठितमाधत्ते । सर्वैः पञ्च- भिराहनीयम् । (२) सुवर्गाय वा एप लोकायाऽधीयते । यदाहबनीयः । सुवर्ग एवासै लोके पाचः सत्वर सर्वमाप्नोति । "विभिगार्हपत्यमादधाति। पञ्चमिराहयुनीयम् । अष्टौ संपैयन्ते । अष्टाक्षरा गायत्री । गायत्रोऽग्निः । या- चानुवाग्निः । तमाधत्ते । (३) |जाप॑तिः प्रजा असृजत । ता अस्मात्सृष्टाः पराचीरायन् । ताभ्यो ज्योतिरुगृह्णात् । तं ज्योतिः पश्यन्तीः पूजा अभि- समावर्तन्त । उपरीपानिमुद्गृहीयादुद्धरैन् । ज्योतिरेव पश्यन्तीः प्र॒जा यज- (४२) चतुर्य त्रयाणामाहवनीयादीनामाधानमुपम् । पञ्चमे रात्रैव कंचिद्विशेष पवमानहवींषि चाभिद. धाति । तत्राऽऽदौ व्याहृतिमन्नान्विधते-(प्रजापतिरिति-) पाचः संवन्धि मन सत्यम् अवश्यंगापि- फलसाधनं मन्त्ररूपं तच्छाखमुखेन(ण) दृष्ट्वा प्रजापतिः तेन अमिमाधाय रामृद्धोऽभूत् । किं तत्सत्यमिति पृच्छन्दः शिष्येभ्यो भूर्भुवः सुपरिति मन्त्रखरूप माह । एतस्य वाक्संयन्धिसत्पत्वात् एतेनाग्निम् श्राद- धानः समृद्धो भवति । अपि चासौ सत्यमार्भवत्येव । प्रकणाश्यते व्याप्यतेऽभिमतमनेनेति प्राश । परा- प्रमः सत्यः । कदाचिदप्यविसंवादी प्राशः । अपि च एवं व्याहृतिमहिमानं विद्वान् शशुं मारयितुममिनरन, पतं हिनस्ति एव॥ (४३) सामर्थ्यप्रदर्शनेन च्यातिनयं प्रशंसति-(भूरिति-) योऽयं भूरिति मत्रमुभारयत्यसो तम्म घसामयेन प्रजाः पुत्रपौत्रादिका उत्पादयति । एवमुत्तरयोरपि योज्यम् ॥ (१४) सामान्येन विहितं न्याहविनयं पुनर्विशेषाकारेण विधते-(त्रिमिरिति-) भूर्भुव इखेतानि त्रीभ्यक्षराणि, तैराधीयमानसित्यसाम्याशेकत्रये प्रतिष्ठितोऽग्निराहितो भवति । भूर्भुव. सुवरिति पवाक्षराणि, तैराधीयमानस्साहवनीयस्य स्वर्गाश्रयत्वात्सर्ग वाक्संचन्धि कुल्म सखममै प्रामोति र (४५) अय तनयं पञ्चकं च मितिया प्रसिति-(त्रिमिरिति-) अमेर्मुखजत्वेन गायनीसंबन्धित्वम् । (४६) यदुक्तं सनकारेग--गाईपये प्रणयनीयमाश्वत्थामध्ममादीपयति सिकताश्चोपयमनीरपकरुपयवे तमुद्यच्छवि" इति । तदेतद्विपत्ते-(प्रजापतिरिति-) प्रजापतिना सृष्टाः प्रजाः पराच्य. पुनरावृत्तिरहिता गदा गतास्तदा प्रजापतिः ताभ्यो ज्योतिरदगृहात् । अन्धकार पलायमानानां प्रजानां दर्शनार्य कंचिही. पमूर्ध्व धृतवान् । ताम प्रजा ज्योतिः दृष्ट्वा तं प्रजापतिम् अभिलक्ष्य समाधताः । अतो माईपसादाहयनीयं प्रत्यप्रिमुदायमेव गृहीयात् न वयोधारयेत् । तेन सर्वाः प्रजा ज्योतिः पत्यम्यो यजमान प्रत्यावर्तन्ते ॥ १ आप. थी. सू. ५,१३,३-४.। २ व प्रत्यारत्ता भइति पाठः । ३नं प्रतिसमाव- तन्ते । इति पाठः।

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । मानमभिसमावर्तन्ते । जापतरयश्चयत् । तत्पराऽपतत् । तदोऽभवत् । तदर्थखाश्चत्वम् । (४) एप वै प्रजापतिः । यग्निः । प्राजापत्योऽर्थः । यदश्च पुरस्तान्नयति । खमेव चक्षुः पश्यन्जापतिरनूदैति । बत्री वा एपः । यदश्वः । यदय पुरस्तान्नयति । जातानेव भाव्या॒न्त्रणुदते । पुनरावर्तयति । (५) जनिष्यमाणानेव प्रतिनुदते । न्याहवनीयो गार्हपत्यमकामयत । नि गार्हपत्य आहवनीयम् । तौ विभाजं नाशक्नोत् । सोऽर्थः पूर्वपाड्भूत्वा । प्राचं पूर्वमु- देवहत् । तत्पूयाहः पूर्ववाद्वम् । यदश्च पुरस्तान्तयति । विभक्तिरेवैनयोः सा । अथो नानायीर्यावचैनौं कुरुते । (६ ) यदुपयुपरि शिरो हरेत् । प्राणा- । (४७) यदुक्तं सूनकारेण-"प्रोमोऽवप्रथमा अभिननजन्ति" इति । तदेतद्विषत्ते-(प्रजापतेरिति-) पुरा कदाचित प्रजापतेः अक्षिगोलक केनापि च्याधिनौजूनं भूत्वा भूमौ पतितं सदश्वरूपेणोदभूत् । अश्व- यदयमिति व्युत्पत्त्या तस्य अश्वनाम संपन्नम् । अग्निः च प्रजापतिराष्टत्वात्प्रजापतिरेव । अश्वः चोकरीत्या प्राजापत्यः । तस्मादाहननीय प्रति गच्छन् भश्यं पुरस्तात् नयेत् । तथा सति [स्वमेघ ] स्वकीयमेव चक्षुः पश्यन् प्रजापतिरूपोऽभिः अनुगच्छति ।। (५८) एतदेवाश्वस्य पुरोगमनं पुनः प्रशंसति-(वजी वेति-) वैनिक्युद्धे शत्रुविनाश हेतुत्वात अश्वः बनी । स च पुरस्तात् नीगमानो यजमानस पूर्वमन्पन्नान् भाव्यान् विनाशयति । चनसमानदन्तोपेत. खाद्वापस्य वजित्वम् । एवंदेवाभिप्रेलानिमाझणे समामातम्-"वैजी या एष यदवो ददिरन्यतोदभ्यो भूयान्" इति । (४९) भावनीयमर्यन्त जीतस्यायस्य वेनैव पथा पुनरारति विधते-(पुनरावर्तयतीति-) आहव- नीया पुनरावृत्या भविष्यतः शत्रून्प्रतिवभाति । (५०) यदुक्तं सूनकारेण-"पूर्वयाइयो भवति" इति । तदिदं विधत-(न्याहयनीय इति-) पुरा कदाचिर आदयनीयः गार्हपत्यं नितराम् भकामयत गाईपल्यथम धृतवानिसर्थः । गाईपत्यः च नित- राम माहवनीयधर्म धृतवान् । ततः ती उभावनी संकीर्णधर्मतमा प्रशापतिः विभा विभतुं नाशनोत् । ततसद्विभागीय स्वयं पूर्वबाट अन्यो भूत्या धर्मांपर्य परिहल प्राञ्चं मान्देशानवासयोग्यमाहवनीयं पूर्व- मुदयहत् पूर्वदेशं प्रत्युत्त नीतवान् । पूर्ववाहित्यश्वविशेषः । सेनामध्य इतरेभ्योऽवेभ्यः पूर्व दहतीति का पूर्वस्मिन् वपस्यत्यन्तगाल्स एवं बहत्तीति वा पूर्वबाट । अतसादाम् अभ्यम् अन्न पुरस्तात् नयेत् । तस्स च विभागक्षमत्वात् एनयोः गायोः सैच विधि विभागः संपश्ते । पूर्वदेशेऽवस्थित आहवनीयः पश्चिमदेशेऽवस्थितो गाईपल इति विभागः। अपि च धर्मकर्मपरिहारादेनाभावी मिरवीर्याद करोति । कमीसंगाजहोमाधारवलक्षणं वीर्य गार्हपत्यस्यैव । आयादिहविराधारत्वलाणमाहवनीयस्यैव ॥ (५१) यदु नगरेण-"ने कानामत्युगुमाति" इति । तदिदं विधते-पदुपर्युपरीति-) हस्तेनोगुलामहयनीयं प्रति भीरमानमनि शिर उपर्युपरि शिरःसमीपनि न्यूयभागे घ्या यदि हरेद तदा प्राणा विरिपरन् । अतः प्राणरक्षणाय शिरसः समीपवर्तन्याधाप्रदेशे पन्या नयेन् ॥ आप.श्री. स. ५.१४.५.। २'बम-पाठः। ३ते. सं. ५. १.१.! ४ आप.धी. म. ५.१४.१५। ५ आप.श्री.म. ५.१४...

·[ तैत्तिरीय- कृष्णयजुर्वेदीयम्- विच्छिन्द्यात् । अधौऽधः शिरौ हरति । प्राणानां गोपीथाय । इयुत्यने हरति । अयत्ययति । त्रय हुने लोफाः । एप्यैवैन लोकेषु प्रतिष्टितमाधत्ते । जा- पंतिग्निसृजत । सौऽविभेत्न मा धक्ष्यतीति । (७) तसं त्रेधा महिमान न्यौहत् । शान्त्या अप्रदाहाय । यत्रेधाऽग्निराधीयते । महिमानमेवासु तद्- व्यूहति । शान्त्या अग्रदाहाय । पुनरावर्तयति । महिमानमेवास्य संदधाति । पशुचर्या एपः। यदर्थः । एप रुद्रः । (८) यग्निः । यदवस पर्देऽसिमाद- ध्यात् । रुद्राय पशूनपिदध्यात् । अपर्यज॑मानः स्यात् । यन्नाऽमयेत् । अनवरुद्धा अस्य पशवः स्युः । पार्थत आक्रमयेत् । ययाऽऽहितस्या॒ग्नेरझारा अभ्यवर्तेरन् । अवरुद्धा अस्य पशवो भवन्ति । न रुद्रायार्पिदधाति ॥ (९) "त्रीणि हुवीरपि निवपति । विराज एव विक्रान्तं यजमानोऽनुविक्रमते । अग्नये पर्वमानाय । अग्नये पायकार्य । अग्नये शुचये । यद्ये पर्वमानाय निर्व- (५२) यदुकं सुनारेण-"जानुने धारयनाणस्तृतीयमपनोऽग्नि हरति, नाभिदप्ने तृतीयमापदन्ने तृतीयम्" इति । तदेनदहल्याऽभिनयन्निधत्ते-(इयत्पन इति-) इयति जागुदप्ने । एवं नामिदनास्पदन- योरपि ॥ (५३) एतन्मादमिप्रणयनात्पूर्वमर्पिमार्ग विधत्ते-(प्रजापतिरिति-) अनिं सृष्ट्वा तदीयदाहात विभ्यत् प्रजापतिः तदीयसामयं त्रेधा यमजयन् । सोऽयं विभागो चालायाः शान्त्यै सविषये (अप्र. दाहाय-) दाहाभावाय च सपनः 1 एबमनाऽऽधि गुरपि गाईपलादारेक भागमाहवनीयार्थमपरं भार्ग दक्षिणाम्ययं च विभत्र [शान्त्यै अमदाहाय-] शान्त्यर्थमनदाहायं च मेधा कुर्यात् ॥ (५४) तमाऽऽदयनीयास्यामेराहवनीयायतनं प्रति नयनं विभत्ते-(पुनरावर्तयतीति-) विभागेन मोऽमहिमा शान्तस्तं महिमानं पुनः संथातुं विभकमप्तिमाहवनीयायतने स्थापयेत् ।। (५५) तर स्थापने कंचिद्विशेषं विधते-(पशुर्वेति-) अदं चिन्सते-पुरसादानीतमश्च किमाह- वनीयायतनमानमयेन येति । उभयन येतदनुपपन्नम् । अश्वस्य पशुस्यात् । अने. कूरदेवताचाच । अश्वपद- लान्छिते प्रदेशेऽग्निस्थापने सात [रुद्राय] कूरदेवाय पान समर्पयेत् । ततो यजमानः [अपशुः] पशु• रहितः स्यात् । अनाप्रमगे तु [अस्य यजमानस परायः न संभवेयुः । अत उभयदोपपरिहारार्थमायतनस्य पलिचि पायें तमवम् आक्रमयेत् । स्वामतने [आहितत्य] स्थापितस्य प्रज्यात्यमानस्य भनेरगाराः येन नगरेण तदप्वपदम् अभिलक्ष्य सन एवं प्ररत्ता भवन्ति तया रानीपनि प्रदेशमाझमयेत् । एवं राय- द्वारापामवरदे रिटन्या पशयः अपि लभ्यन्ते । सयं बुद्धिपूर्वकमश्वपद मेरप्रविष्टापनादुमदेवाय पावः अपि न समर्पिना भयु.॥ (५६) यमायानगतो पिदोषो निरुपिनः । अयं पयमानदवीपि विधते-(श्रीणि दवीपीति-) मिसोग रामाशी पिरामिसस विमान्तं सामर्म्यम् अनु यजमानः अपि विक्रमते समयों मपति ।। (५) सामान्यन पिहनाना हरिया देयताविशेषाम्पित्त-अग्नय इति-) पवमान. सर्य । पायसेन्यस्त भोपः । शुचिदीप्यमान. । तत्र प्रभमेन यजमान दिः । द्वितीयनाममातिः। तृतीयेन फर. दरम्पोस्टिारमासमाति॥ १भार प्रा.स.५.१४.

·माहाणम् ] आधानप्रकरणम् । पति । पुनात्येवैनम् । यद्मयै पावकार्य । पूत एवामिन्नन्नाचे दधाति । यद्- नये शुचये । ब्रह्मवर्चसमेवामिभन्नुपरिपाद्दधाति । (१०) एनमाहयनीय पत्तेऽश्वस्य वर्तयति कुरत इति दो दधाति यदुग्नये शुच॑य एक च ॥ इति कृष्णयजुदीयतैत्तिरीयब्राझणे प्रश्रमकाण्डे एग्रमप्रपाटके पशमोऽनुवाक ॥५॥ . पत्र मीमांसा तृतीयाध्यायस्य षष्टपादे चिन्तितम्--"सरकृते पवमानेच्या यहाँ सेटिर्न वेष्टय । बड़ी तत्सस्कृते कार्याश्योदयस्यानुरोधत ॥ चोदक पबमानेष्टी न ता प्रापयितु प्रभु । अना वेष्टरसिद्धिभ्यामिष्ट- यखदसकते' ॥ पवमानादीष्टिमिराहवनीयायग्नय सस्कियन्ते। सकतेप्पग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिकतय प्रव तन्ते । तथा सति-विमता पवमानेष्टयस्ताभिरिष्टिमि सस्कृते यती रतव्या , इष्टित्वात् । इतरेटिवत। चोदवोऽप्येव सन्यनुराहोतो गवति । एताभिरेष्टिभ सरहते वही प्रत्यनुप्रानात इति प्राप्त बूम -यदापि पद- मानेटिविकृतिस्थाऽपि चोदको न तसा पवमानेष्टी ता पवमानेटिमतिदेष्टु प्रभवति । प्रती प्रयागादिपरसव- मानेटे रसास्वाभावात् । किं च एतस्या पबमानेटे सस्कृतामिसिद्ध्यर्थ पवमानेक्षन्तराज्ञीकारे तनापि तथा' इतना यस्थायामिष्टिरेव न सिध्येत् । तम्मात्ताभिरिष्टिभिरमस्हते वही पवमानेष्टय कर्तव्या । दशमाथ्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तित-"लुप्यते पचमानेष्टी निर्वाप क्रियवेधया । लुप्यते साधनाभावात्तेन मुत्यो न लप्यते" ॥ आधानप्रकरणाग्नासाया पवमानेष्टी शिपिसाधन नास्ति । अग्निहोत्रहवणी हि प्रकृती निर्वापसाधनम् । सा चाऽऽधानकाले न सभवति । अग्निहानस्याऽऽधानोत्तरमालानत्वेग तद्धोमसाधनभूताया स्तस्या अपि तभात्यादिति प्राप्ते भूम -गुरुयो निर्दाप । त प्रति गुणभूताऽग्निहोत्रहवणा । न हि गुणलोपेन मुख्यो लोमर्हति । किचाऽऽधानकाले वरपेयैवाविद्यमानाया अग्निहोनहवण्या साधनत्व दूरापेतम् । तत साधेनाभावादित्यनुपन्चास । तस्मानियो न लुप्यते । परमाभ्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-"आहिते पवमानेटिमस्कृते वाऽग्निहोत्रकम् । आधानेनामिनिष्पत्ते- स्तन्माने कर्म सभवेत् ॥ आधानस्यानपेक्षस्य नाम्न्युत्पादकता मता । रामुचितस्य हेतुत्वालम म्यादिरिसस्ते'। आयाधानादूर्ष विरम्ब्य पवमानेष्टय क्यिन्ते। “द्वादश रानिप्वशुनिपेन इतीटेगरविधानात् । ताभ्य पुरा द्वादशमु दिनेष्वमिहोत्रमनुष्टेयम् । आधानमानेणाऽऽहवनीयाद्यनेनिप्पनत्वादिनि प्राप्ते ब्रूम-आधानन पव- मानेष्टिनिरपेक्षेण नाऽऽहवनीयाधमिस्त्पद्यते 1 अन्यथा पवमानेष्टिवैयध्यप्रसङ्गात् । न च विकल्प । आधा नमुपजीव्य तम्मादुत्तरबारे विधानात् । सन इटिभ सचिववाऽधानमभ्युत्पादकमिताटिभि सस्कृते पड़ी पवा-मिहोनामुष्णनम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिवे माथदीये वेदायकाशे कृष्णयजरदीयतैत्तिरीवबाह्मणभाष्ये प्रथमत्राण्डे प्रथमपाठवे पञ्चमोऽनुवार ॥५॥ १जे न्या मा ३.६६। २६न्या मा १.२ ५। ३०प्रकरणगतायाम्' इति पाठ । ४'रोपमहति' इति पाठ । ५'साधनासभवाद' इति पाठ । ६'न' इति चिनास्ति। न्या ५३.५.१ ८"क्षेपहपनी इति पार ।

·कृष्णयजुर्वेदीयम- [रोत्तिरीय- अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः । देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा विजयमुपयन्तः । अग्नौ वामं वसु संन्यदधत । इदमु नो भविष्यति । यदि नो जेप्यन्तीति । तदुग्मित्सहमश- नोत् । तत्रेधा विन्यदधात् । पशुपु तृतीयम् । अप्सु तृतीयम् । आदिले तृतीयम् । (१) तडेचा घिजिस । पुनरवाररुत्सन्त । तेऽग्नये पर्वमानाय पुरो- डाशमष्टाकपाल निरवपन् । पशवो या अमिः पर्वमानः । यदेव पशुप्यासीत् । तत्तेनायारुन्धत । तेऽग्नये पायकार्य । आपो वा अग्निः पावकः । यदेवाप्खा- सीत् । तत्तेनायारुन्धत । (२) तेऽनये शुचये । असौ वा आदित्योऽग्निः शुचिः । यदेवाऽऽदित्य आसीत् । तत्तेनावारुन्धत । ब्रह्मवादिनों वदन्ति । तनुत्रो वावैता अग्न्याधेयस्य । आग्नेयो वा अष्टाफैपालोऽग्न्याधेयमिति । यत्तं निवपेत् । नैतानि । यथाऽऽत्मा स्यात् । (३) नाङ्गोनि । तादृग्रेय तत् । यदेतानि निपेत् । न तम् । यथाऽङ्गानि स्युः । नाऽऽत्मा । ताव तत । उभयनि सह निरुप्याणि । यज्ञस सात्मत्वार्य । उभयं वा ए॒तस्पैन्द्रियं वीर्य- (५८) पचमे परमानहघि संशियोकानि । अथ षष्ठे तद्विस्वारो हविरन्तराणि दक्षिणाथीच्यन्ते । तत्र प्रथमं तावत्पवमानहविषां देवताविशेषस्य पूर्वमुतत्वातदनुपादेन हपिर्विशेषं विधत्ते-(देवासुरा इति- यदा देवासुराः परस्परं युद्धोयुवावदानी विजयम् अपेक्षमाणा देवाः खकीयं घामं बननीयं पशु धन- मानी सम्यवस्थापितवन्तः । तेषाभयमभिन्नायः--यदि ना] अरमानसुरा जेष्यन्ति तदानीमापकालेऽस्माकम् इदम् एष धने जीषनाय भविष्यतीति । अग्निः तदाराधिक्येन तद्धनमुदत्य सोद्धं नाशनोद । तत्रेधा विभज्य पश्चादिषु स्थापितवान् । तदानीं देवाः चासुरान् विजित्य पुनः खकीय धन प्राप्तुमैच्छन् । तवा पश्चायभिमानिदेवतासु स्थापितं धनं वलादवरोद्यमशचाः सन्तस्तवुत्कोचार्थ पयमानगुणकायामये पुरोडाशं निरपरन् । पशवः च पवमानान्यधीनत्वात्तत्वरूपाः । तेन च हविषा पचमानमामि सर्पयित्वा पशुष्ववस्थित धन खीचतवन्तः । एवं ते देवाः पाचकगुणकायामशये पुरोडाशं निरवपनित्यनुवर्तते । अपां पावकाम्यधी- नत्वासन्मुखेनाप्सु स्थितं धनं प्राप्नुवन् । तथा शुचिगुणकायाग्नये पुरोडाशं निरुप्य तस्यामेरादित्यरूपत्वादादिसे स्थापितं धनमामुपन् । तस्मादेताभ्यो देवताभ्यः प्रत्येकमटाकपालं पुरोदाशं निवपेदिति द्रव्यविधिस्नेयः । (५२) अर्थतेषां हविषामाप्रेयेन हविरन्तरेण सह निर्वापं विधते-(प्रझयादिन इति-) याः पूर्वोक्ताः पवमानाम्यादिदेवतास्तिखता आयाधेयरूपस्य देवविशेषस शरीराणि । यस्तु ताभ्योऽतिरिकोऽश्यकपाल आमेयः सोऽम्याधेयस्य खरूपभूत पूर्वोकशरीरत्रयखामी। एवं सत्याग्नेयं निरुप्य परमानहविषामनिवर्षिऽवयवरहितः फेवल आत्मा एष सात् । अभ तानि हबीपि निरुप्याऽऽमेयस्य निर्वापो न कियेत तदानीमात्मरहिताः केवला अवयवा एव युः तरमादाग्नेयेन सह पूर्वाणि त्रीणि हषि निमप्याणि । तपा सति यशस्य सावत्वं सारमत च संपद्यते ॥ (६०) अयानुनर्वाप्य हवियं विधत्ते-(उभयमिति-) अभिमादधानस्पैन्दियचीर्यस्य प्राप्त्या भवि- तव्यम् । अतस्वरिसञ्चर्यमिन्दाग्निदेवताकं पुरोडाशमनुनिर्वपेत् । देवानां मध्य इन्द्रायोरगतसारत्वात्तत्प्रसाद- नेन्दियवीर्यप्राप्तिर्भवति । अगतसारत्वे चानयोर्जेतृत्वादवगन्तब्यम् । जयश्च राजस्यप्रकरणे पठ्यते-देरी या १ते. प्रा. १.६.१..

·ह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । प्यते । (१) योऽग्निमाधत्ते। ऐन्द्राममेकादशकपालमनुनिपेत् । आदित्वं रुम् । इन्द्रानी चै देवानामयातयामानौ । ये एव देवते अर्यातयाम्नी। भ्यिामेवामा इन्द्रियं वीर्यमवरुद्धे । आदियो भवति । इयं वा अदितिः । स्यामेव प्रतितिष्ठति । "धेन्वै वा एतद्रेतः। (५) यदाज्यम् । अनडुहस्त- डुलाः । मिथुनमे॒वाय॑रुन्छे । घृते भवति । यज्ञस्यालक्षान्तत्वाय । चत्वार मायाः प्राश्नन्ति । दिशामेव ज्योतिपि जुहोति । पशयो वा एतानि हुवीरपि । प रुद्रः । यदृग्निः । (६) यत्सद्य एतानि हुवीपि निर्वपेत् । रुद्राय पशू- सपि दध्यात् । अपशुर्यज॑मानः स्यात् । यन्नानुनिपेत् । अनयरुद्धा अस्य पशवः प्युः । द्वादशसु रात्रीप्यनुनिर्वपेत् । संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रानयः । संच- सरेणैवारमै रुद्र शमयित्या । पशूनपरुन्छे। यदेकमेकमेतानि हुवीपि निर्व- पैत् । (७) यथा त्रीण्यापपनानि पूरयेत् । ताक्तत् । न प्रजननमुन्छि- मओपी वाजिमयुः । ता इन्द्रामी उदनयताम्" इति । आदित्यचरुनिर्वापेण भूम्यां प्रतितिष्ठति । भूमेरसण्ड- नीयत्वेनादितिरदात ।। (६१) अस्म न्योः सहमाद्रिव्य पूतं विधत्ते-(घेन्यै वेति-) आन्यस्य धेनुनिष्पाद्यत्वात्तदेतस्त्वम् । तण्डलानां यामहाकृष्टयां भूमौ निष्पाद्यलातदेतस्त्वम् । अत उभयमैलने सति मिथुनं संपद्यते । तस्माचा- निप्पत्तये घृते तण्डुलाः प्रक्षेपव्याः । एतेन पृतेन यशस्यालूक्षान्तत्व संपद्यते । लक्ष रूक्षः सहरहितः परपः। तद्वपरीलाबालक्षः । तादृशोऽन्तः रामीपवर्ती द्रव्यविशेयो यज्ञस्य सोऽयमलक्षान्तस्तस्य भावोऽलसा- स्तत्वं तत्यिद्धये धृतस्त्रीपारः॥ (६२) यदुतं राम कारें]ण-"चतुर्थावरणपाल आदिवं ब्रह्मणे परिहरति तं चत्वार आयाः माइन्सि" इति । तदिदं विधत्ते-(चत्वार इति-) योऽयमादित्यबस्तस्यैतद्वावपश्चनुर्धाकरण नास्ति कि तु ब्रह्मणो इसे सर्व दत्या चत्वार ऋत्विजः पानीयुः । तेषां श्रुताध्ययनसंपन्नत्वादार्पयन्वम् । अत एवान्यत्राऽऽना. तम्-"आर्पयो यः शुश्रुवान्" इति चतु.संख्यासाम्येन दिशा पतस्णा संवन्धिनि ज्योतिषि हुतं भवति ।। (६३) उत्तानो हविषा कालविशेष विधत्ते-(पशच इति-) अदं विचिन्त्यतेच्यम्मिन्दिने प्रय माहितासस्मिन्दिने रिम् एतानि दीपि निपेकि को नेति । तत्र निर्वापो न युक्त । एवेषां हरियो पशुसाधनत्येन पशुरूपत्वार । आहितस्य चामे ङ्करदेवन्दासम्म राय पशुसमर्पणप्रसज्ञात् यजमानोऽप्य- पशुः सात् । अनिर्वापरक्षे तु पशवो न संपादिताः स्यु. । अतो दोपदयपरिहारायाऽऽधानादूर्ष मादरास रात्रीपु गतामु पधावीपि निर्वपेत् । द्वादशाह भागद्वारेण ताया संवमरसायवादतयजमानार्थ संपत्सरेणय अनि शान्तं करवा पशन मानोति । (६४) तमिरीये रचिदिशेयं मिते (यदेकमेकमेतानीति-) एतानि प्रांति परमानवापि पृथ्वपृथगेष निर्मपेत् इति मेपांचिन्मन्दाना पदा । तसिपके यथा लोके धीणि बोनापारम्यानानि क्षेमाणि मी पूरितानि भवन्ति तथा लोकत्रयसापि विभिई पिभिः परितत्याधनमानस सानोग मनोनपति- स्थानं किमपि नायशिष्यत । तस्सार प्रथमम् एकं हरि. पृथत् नियष्य द्वितीयतृतीये हरिणी सभूप निव- पेत् । तपा सनि निर्वापदायेन लोरदयस्व परितवा तृतीयो लोगे यजमानस प्रजोपादनापरावपिनो गाति । सादरमः इति पा. २भार, सौ. स५. ३१. ३.१ ३ मा अन्मदेखि त इति पा। आ.प्र.

·[तैत्तिरीय- १८ कृष्णयजुर्वेदीयम्- पेत्। एकै निरुप्यं । उत्तरे समस्खेत् । तृतीयमेयासौ लोकमुच्छिश्पतिजननाय । तंग्रजयां पशुभिरनुप्रजायते। अथो यज्ञस्यैवैपाऽभिक्रान्तिः । रथचक्रं प्रवर्तयति । मनुप्यरथेनैव देवरथं प्रत्ययरोहति । ब्रह्मवादिनों वदन्ति । होतव्यमग्निहोत्रां३ न होतव्यामिति । यद्यर्जुपा जुहुयात् । अययापूर्वमा ती जुहुयात् । यन्न जुहुयात् । अग्निः पराभवेत् । तूष्णीमेव होतव्यम् । यथापूर्वमा ती जुहोति। नामिः परांभवति । अनीधै ददाति । (९) अमिमुखानेवर्तीणाति । उपव- हणं ददाति । रूपाणामबरुयै । अव ब्रह्मणे । इन्द्रियमे॒वावरुद्धे । धेनु५ ततस्तं लोकमनु यजमानः प्रजापशुसमृद्धो भवति । अपि च यतृतीयलोफावशेषणमेपा यशस्वैपाभिकान्तिः अभितो व्याप्तिः । प्रजापशुरूपस्य तत्फलस्स निष्पनत्वात् ।। (६५) यदुकं सूत्रकारेण-"प्रायोऽश्वप्रथमा अभिप्रमनन्ति दक्षिणतो ब्रह्मा रथं रघचकं वा प्रयतयति यावच्चकं त्रिः परिवर्तते" इति । तदेतविधत्ते (रथचक्रमिति-) गार्हपल्यादाहवनीयं प्रत्योः प्रणयनकाले रथचक्रस्य प्रवर्तनम् । अनेन मनुष्यस्थप्रवर्तनेन नीयमानाम्यर्थ देवरथ एव प्रवर्तितो भवति ॥ (६६) अथ मीमांसामुखेन होमनिर्णयं करोति-(ब्रह्मवादिन इति-) नेयं नित्लामिहोत्र विषया मीमांसा । तस पवमानेटिभ्य ऊर्य प्रवर्तयिष्यमाणत्यात् किवाधानाझमेतत्किंचित्कर्म । “पूर्णाहुतेः प्राक्प्रवर्त- मानस्यात् । पूर्णाहुसन्तमम्याधेयम्" इत्साश्वलायनेनोपाम् । अस्य चाऽऽधानाहयाग्निहोत्रस्य मन्त्रेण होने सत्ययथापूर्व प्रसज्येत । तथा हि । अग्निहोत्रशब्दोच नित्याग्रिहोत्रधर्मानतिदिशति । नित्यानिहोत्रे च- "सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा” इति । अयमहान परितो होममन्त्रः सोऽत्र प्रसक्तः । अन्येव हरामान- स्वात् । प्रकृतिभूते खमिहोने रानावेवोपक्रमात् । “अग्निज्योतिश्योतिरमिः स्वाहा" इति मन्त्रस्य रात्रिहोमाज- स्वात्तेन मन्त्रेण प्रथममनुष्टाय पश्चात्प्रातःकाले "सूर्यो ज्योतिः" इति मन्नेणानुष्ठानमित्येव नमः । इह त्वादावेष "सूर्यो ज्योतिः" इति गन्त्रेणानुष्ठाने प्रतिदलक्षण्यादयथापूर्वत्वम् । अहोमपक्षे त्वाधानेनोत्पनः अग्निः आहाराभावात् पराभूतो भवेत् । अतो दोषद्वयं परिहर्तु मन्नं परित्यज्य तूष्णीमेय होतव्यम् । तथा सति मन्त्रवैपरीच्याभावादयथापूर्वत्वदोपों न भवति । होमस्यानुष्टितत्वादनैः पराभवोऽपि न भवति । (६७) यदुक्तं सूत्रकारेण- अग्नियस्य दक्षिणाकाले दक्षिणां ददालनं पूर्णपानमुपवर्हण सार्वस्त्रमित्य- औरोध उपवणं दात्यश्वं ब्रह्मणेऽध्वर्यबे बाऽऽड्वनीयदेशेऽनड्वाहमचर्यवेऽपरेण गार्हपत्यं धेनु होने चासो गावौ मिथुनी गावौ नवं च रथं ददाति तानि साधारणानि सर्वेपामा द्वादशभ्यो ददातीत्युस्त्वाऽऽह काममूर्ष देयमपरिमितस्यावरुङ्ख्या इति विज्ञायते सर्वमादिष्टदक्षिणाभ्यो वदति पदेया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्दया इति ता विकरप्यन्ते" इति । तदेतत्सर्व क्रमेण विधत्ते—(अग्नीघ इति-) आनीधेण तत्तदृतावप्रेरिध्यमानत्वात्तस्मै दत्तेन इव्येणागिसहितानामृतूनां प्रीतिः तम्मे मद्देयम् उपयर्पणं शिरसः पृष्ठस्य वाऽधारभूतं तस्य कार्पास- शारणोर्णादिमयः शुक्लनीलपीवादिवर्गः सः सूत्रनिपजत्याक्तन रूपाणां प्रालिः । अश्वस्य प्रजापतिचन्म- त्यात्तेनेन्दिमप्राप्तिः । दातव्याया धेनोः वामधेनुरूपत्वादाशिषा प्राप्तिः । अनवाशकटं वइति । अग्निश्च हैन्यं वहति । अध्वर्युरप्यनुष्ठानं वहति । ततः समानवादलोवर्दरूपेणध्वर्युरूपेण च वहिनेय यशस्य बहियश- १ आए. श्री. सू. ५. १४. ५-६ । २आप. श्री. सू. २.१.। ३ ते. मा. २. १.२.। ४ ते. ५ते. प्रा. २.१.१.। ६ते. ग्रा.२.१.२.. ७ अप. श्री. सू. ५. ८व्यं व इति पाठ। मा.२.१.२.।

·भाह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । होत्रे । आशिर्प एवायरन्द्धे । अनवाहमध्र्यवे । बहिर्षा अनड्वान् । बहिर- ध्वर्युः । (१०) बहिनैव वहियज्ञस्यायरन्द्वे । मिथुनौ गावों ददाति । मिथु- नस्यावरुध्धै । बासौ ददाति । सर्वदेवत्यै वै वासः । सर्वी एव देवताः प्रीणा- ति । आ द्वादशभ्यो ददाति । द्वादश मार्साः संपत्सरः । संवत्सर एष प्रति तिष्ठति । काममूर्ध्वं देयम् । अपरिमितस्यारुयै । (११) आदित्ये तृतीयमप्यासीत्ततेनावारुन्धत स्वादाप्यते रेतोऽग्निरेगमेतानि हो विनिमत्यव- रोहति ददात्यपर्युदेयमेक च ॥ इति कृष्णयजुवेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमनपाठके पष्ठोऽनुवाक ॥ ६ ॥ संबन्धिहविहिनमनि प्राप्नोति । गोमिथुनेन मनुष्यमिथुनमामि । वासस सवदेवत्सत्व दीक्षामकरणे--मे- स्तूपाधान वायोर्यातपानम्" इलादिवाक्येन प्रतिपादितम् । आ द्वादशभ्यो गोभ्य इति शेष । उत्तदक्षिणाभ्य सर्वम्-"प घेया द्वादश देया " इसादिशासातरोत बहुपक्षानुसारेण खाभिमत यावत्ताबडेयम् । तेना- परिमितफलप्राप्ति । अन मीमांसा । एकादशाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-"पवमानेटिहविषा तन्न भेदोऽथ वाप्रिम । साध्यदेशदभेदेन काम्ये भेदोतितोऽन्तिम ॥ आधानप्रकरणे पठ्यते-- अग्नये पवमानायाष्टायपाल निर्य- पैदग्नये पावमायामये शुचये" शति । तेरेतहविर्मि साध्यस्यारेक्त्या शायभेदानाहाना तन्नमिति प्राप्ते बम --"ये कामयतोत्तरं पीया श्रेयानस्यामिति तस्यामये पवमानाय निरुप्याप पायकाय शुचये चोरारे हविधी समानहिषि निर्वपेत्" इति वचनारकाम्यायोगे सयमस्य हविषोऽनभेद । उत्तरयोस्त्रनम् । निल- प्रयोगे तु नयाणा तन्त्रम्। द्वादशाध्यायस्य चनुपादे चिनितिम्-"एका देया समुचेय विवरुप्य वाऽऽद्य मानते । सौलभ्यादन्तिमो नरपेक्ष्यात्सल्यान्तरादपि ' ॥ आघाने धूयते-"का देगा पह देया द्वादश देया" इत्यादि । तत्र सोम- मयन्यायेनानते सौलभ्यासमुच्चय इति चेत् । मैवम् । सख्याना बीहादिवत्सरस्परनरपेक्ष्यावप्रमात् । समु- वये तु यूयमाणाभि सत्याभि सख्यान्तरस्य दुरित्वाच । तस्मादिकल्स । इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमाण्डे पचमत्रपाठके पष्टोऽनुवाक ॥६॥ १ते स. १.१। २ प श्री सू ५ २० १३ । ३ न्या मा ११४४४ । ४ते स२२४। आप यी सु५ २१ ७ । ६. न्या, १९,४,1 ७भाष, यो सू५ २०.१३.। ८'तु' इति कुचिचास्ति ।

·। । कृष्णयजुर्वेदीयम्- [सैत्तिरीय- अथ प्रथमकाण्डे प्रथममपाठके सप्तमोऽनुवाकः। धर्मः शिरस्तद्यमग्निः । संप्रियः पशुभिर्भुवत् । छुर्दिस्तोकायु तनयाय यच्छ । यीतः प॒णस्तयमग्निः । संप्रियः पशुभिर्भुवत् । बुदितं तोकाय तन- याय पितुं पंच । प्राचीमर्नु प्रदिगं प्रेहि विद्वान् । अमेरो पुरो अग्निभयेह । विश्था आशा दीयानो विभाहि । ऊज नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे (१) अर्क- श्चक्षुस्तद्सौ सूर्यस्तयम॒ग्निः । संप्रियः पशुभिवत् । यत्ते शुक्र शुक्रं वर्चः शुक्रा तनूः । शुक्र ज्योतिरस्रम् । तेन मे दीदिहि तेन त्वाऽऽदधे । अग्नि- नाऽमे ब्रह्मणा । आनशे व्यानो सर्घमायु-नशे । “ये ते अग्ने शिवे तनुवौ । विराट् च म्बराट् च । ते मा विशतां ते मां जिन्वताम् (२) ये ते अग्ने (६८) पठे हरिषिशेपा दक्षिणाधीचाः । अय सप्तम आधानमन्त्रा उच्यन्ते । तत्राऽऽदो गाईपलविषयं मनमाह--(धर्मःशिर इति-) धर्मों दीप्ति लामा, स च धर्मोऽमिशरीरस्य शिरःस्थानीयः। तथ शिरोऽयं पुरोवनी गाईपत्योऽभिः । वादन हे गाहंपल्याम स्वमस्मदीयः पशुभिः सह संमियो भुक्त् सम्यक्प्रीति- युचो भव । ततोऽरमदपत्याय तदीयापलाय च च्छदिः यच्छ देशो देहि ॥ (३९ ) अमान्याहार्यपचनविषयं गाप्रमाह-(यात इति-) गोऽयमरिसतो यायुः गोऽमः माणः राप्राणरूपमयमाभीयमानोऽन्याहार्यपचनोऽग्निः । हेऽन्याहार्यपचन । त्वमस्मीयः पशुभिः सह संमियो भव । शम्म पुमाय तनाय च सदितं सादुयुक्तं पितुम् अषं पच पच पुरु ॥ (७०) नयाऽऽहवनीयदेश प्रति गमनमनमाह--(प्राचीमिति-) हे भग्ने! त्वं विद्वान् मार्ग जानन् प्राची प्रदिशामा मागल्या प्राष्टां दिशननुलक्ष्य प्रेहि प्रकर्षण गरछ । गत्वा चेहाऽऽयतने प्रथममाहितस्य पाईपलम्यामः पुरोऽशिः पूर्वदिपनी यनिर्भय । तनो दीवानः प्रराशमानो विभ्या याशाः सर्मा सो विमाहि विशेषण प्रयाय नोऽस्मदीयाय द्विपदे मनुष्याय चतुप्पदे परावे च ऊज घेहि देवानरच संपादय (७५) अपाऽऽदयनीयरिश्यं मामाह-वर्क इति-) अर्कः अर्चमानो मण्डलामा पहिगरीरम्प पशु स्थानीयसम्ममा दिसि पयमानः सूर्यपः स सूर्यः अयमाधीयमान आदयनीयोऽमिः । हे शानीपम्पगः पशुमिः संमियो भर हे शुम ! प्यमानाऽऽदयनीय: ते त्वदीयं यच्दुमा यत्र: मदिः भगत सिं रोडो श च शुका सन्मालाम्पं शरीरं यदपि अजनं! शुकं ज्योतिः पर्यश यत. मानो मतारीमतप्रवासन सम में दीदिहि मां प्रशादाय । हे भने ब्राह्मणा सिन-पy." मच रोन पूरानामिनाऽऽपनापरपेण स्वामिहाऽऽये ॥ (७२) अपादिनस्यामभिमनगम प्रमाद-(बानो इति-) अयमणिः भानशे जाठरामिण भोगाई मालदान । गया व्यानरो विशी भोग्यगत म्यानपान् । तया सर्घमायुप्यांनशे अपमृत्युपरि- हरेप परमायुः मंगलिया। (७३) कष-भय समानः गिदा शी"-पिते भान इति-) येते यांना शिव सगी विराट पपग पग मा fontमाजिम्पा, ये वे अमे! सिधे नको गमाद पामिभूम है मामा सिपना गिभूध पाप मारता मानिया, मेरे मोरिनु चीमीयमा ,कि,सामं भी सिपामशागर "रािस- १६.मा.....। भार..ए.५१५.!!

·२१ प्रामणम् ] आवानप्रकरणम् । शिव तनुयौं । सम्राट् चामिभूव । ते मा विशता ते मा जिन्यताम् । ये ते अग्ने शिवे तनुवौं । विभूव परिभूच । ते मा विशतां ते मा जिन्यताम् । ये ते असे शिवे तनुचौं । प्रभ्वी च प्रभूतिश्च । ते मा विशतां ते मा जिन्वताम् । यास्तै अमे शिवास्तुनुवः । तामिस्त्वाऽऽधे । योस्तै अग्ने घोरास्तनुः । तामिरमुं गच्छ (३)॥ चतुष्पदे जिन्वतां तन्यस्त्रीणि च ॥ इति वृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयतामणे प्रथमकाण्डे प्रथममपाठके ससमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ । अथ प्रथमकाण्डे प्रथमपाठकेऽटमोऽनुपाकः । इमे या एते लोका अग्नयः । ते यदावृत्ता आधीयेरन् । शोचयेयुर्यज- मानम् । धर्मः शिर इति गार्हपत्यमादधाति । यातः प्राण इत्यन्याहार्यपच- नम् । अर्फश्चक्षुरित्याहनीयम् । तेनान्व्यावर्तयति । तघा न शौचयन्ति यज॑मानम् । थन्तरमुभिगोयते गार्हपत्य आधीयमाने । रायन्तरो वा अयं लोकः । (१) अस्मिन्नेवैन लोके प्रतिष्टितमाधत्ते । वामदेव्यमभिगायत उद्धि- याणे । अन्तरिक्षं वै वामदेव्यम् । अन्तरिक्ष एवैनं प्रतिष्ठितमाधत्ते । अथो दिभि प्रभूतिपर्यन्तैरष्टाभि शब्दरका अमे शिवा शान्तास्तनुव । हेऽमे 1 ते त्वदीये विराट्यराबरये ये शान्ते तन ते उमे मा भविश्य मीणयताम् । एवमुतरत्रापि । विविध राजत इति विराट् । सयमेन राजत इति सराट् । सम्यमानत इति सम्राट् । परिणोऽभिभवति इति अभिभूः । रिशियन रूपेण भवतीति विभूः । परितो भवतीति परिभूर भाशालक्षणेन प्रभुत्वेन युक्ता प्रभ्यी । मन्टेनश्वर्मणोपेता प्रभूतिः। हे में | या एतास्ते त्वदीया शिवास्तनुयस्ताभिः युक्त त्याभिह आदघे ॥ (७४) (यास्त इति-) वसन्यास्ते अमे पोरास्तनुवस्ताभिरम गच्छ इति यजमानो द्वेष्याय पहि- पोति" इति । घोरतनय आपणादिरूपा ।तपा चाऽरण्यकाण्डे समामातम्-"यास्ते अमे घोरासनव उच्च तृष्णा च" इत्यादि । ताभिः पोराभि तनुभिरमुं शत्रु गच्छ मामुदि । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदाराशे कृष्णयजुर्वेदीयतत्तिरीयमाणभाष्ये श्यमकाण्डे प्रथमपाठके सप्तमोऽनुषार ॥ ७ ॥ (७५) आधानमा सप्तमेऽमिहिता । अष्टमे तबादामुच्यते । तम मौनापानमधान्विनियुस- (हमे पा इति-) पते प्रम शग्नयः प्रित्यगाम्यात् मे यो लोका भवान्त । ते यदि परस्परम् अव्यावृत्ताः रामुदिता आधीयेरन् तदा दाहाधिकपेन यजमान सतापयेणु । अहमिमिमी पृषगाद- प्यार। रोग व्यापता रान्तसायाविषयाभाशयजमाने मेव मारयन्ति । (७६) अपाऽधानशाले गमगान विधत्ते-(रयन्तरमिति-"अभिवा शुर नोएम " इससा- मृत्युपा रथन्तरम् । "या मधिन आभुपत्" इलसागयुत्पर 'पामदेव्यम् । “तोमिनि हवामहे" १आर. सी. र ५१५३। २ धी. ५.२.४.। ३५॥ १. २.४.. ४.स. २.४.१४.

·[तैत्तिरीय- - कृष्णयजुर्वेदीयम्- शान्ति यामदेव्यम् । शान्तमेयनै पय॑मुद्धरते । वृहभिर्गायत आयनीय आधीयाने । वाहतो वा असौ लोकः । अमुस्मिन्नेन लोके प्रतिष्ठितमाधत्ते । जापतिरग्निम॑सृजत । (२) सोऽयोऽवारॊ भूत्वा पराडैत् । तं वारपन्ती- यैनापारयत । तखिन्तीयस्य धारयन्तीयत्वम् । श्यैतेन श्येती अकुरुत । तच्छचैतख श्यैतत्वम् । यद्वारयन्तीयमभिगार्यते। वारयित्वैवैन प्रतिष्ठितमा- धत्ते । श्यैतेने श्येती कुरुते । धर्मः शिर इति गाहपत्यमादधाति । सशीर्पाण- मेनुमाधत्ते । (३) उपैनमुत्तरो यज्ञो नमति । द्रो पा एपः । यदुनिः। स आधीयमान ईश्वरो यजमानस्य पन्हिसितोः । संनियः पशुभि वदित्यहि । पशुभिरेवैन५ संप्रियं करोति । पशूनामहि साथै । दिसोकाय तनयाय यच्छेत्याह । आशिपमेवैतामाशाते । वातः प्राण इत्यन्वाहार्यपर्चनम् । (४) सप्राणमेपैनमाधत्ते । स्वदितं तोकाय तनयाय पितुं पुचेत्साह । अन्नमेवारमै खदयति । प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वानित्याह । विभक्तिरेवैनयोः सा । अथो नानापीर्यापैनौं कुरुते । ॐ नो धेहि द्विपढे चर्तुप्पद इत्याह । आशिपमे- दुल्यस्यामच्युत्पन्न 'बृहत्' रथन्तरादीनां भूरादिलोकभोगहेतुत्वात्तलोकस्पत्वम् । अत एतेषां गाने सति तत्त- लोकेऽग्निः प्रतिष्ठितो भवति । अपि च वागदेव्यस्योपद्रवशान्तिकरत्वात्पशुप्राप्तिहेतुत्वाचनमुद्रियमाणमा शान्तं पशुसाधन च कृत्वोद्धरति ॥ (७७) पुनरपि सागद्वयं विधत्ते--(प्रजापतिरिति-) य. प्रजापतिना सृष्टोऽग्निः स धारः अश्वो भूत्वा पुनरारतिरहित. पलायनमकरोत् । यो हस्तद्वयन सलिनं गृहीत्वा बलान्निवारणीयः स बारः धारमश्वं पलायमानं धारवन्तीयेन गाम्ना प्रजापतिनिधारयामास । "प नरवा वारपन्तम्" इत्यस्यामृच्यु- रपलं 'वारवन्तीयम् । निवारणहेतुत्वात्तस्य वारवन्तीयं नाम सपन्नम् । निवारितमश्वे श्यैत साना श्यैती- कृतयायाधीनं कृतवानित्यर्थः । "अभि प्र प. सुराधसम्" इत्यस्याच्युत्पमं श्यैतम् । खाधीनकरणहे- तुस्वात्तस्य इतनाम संपन्नम् । अतो वारवन्तीयसाम्रा पलायनं निवार्य प्रतिष्ठितममिमाषाय श्यैतगानेनानि खाधीन करोति ।। (७८) आधानमन्त्रे शिर शब्दतात्पर्य दर्शयति-(धर्मः शिर इति-) अग्नः शिरःसहितत्वे पति न्यूनत्वाभाबादुत्तरो दर्शपूर्णमाससोमादिरेनं प्राप्नोति ॥ -(७९) सप्रियशब्दतात्पर्य दर्शयति--(रुद्रो वा एए इति-) आधीयमानस्यामः रत्वेन पहिगितुं समर्थत्वादहिंसाथै पशुमि. सह सग्रीति मन्त्रेण करोति ॥ (८०) यच्छेति पदस्याऽऽशीरयं दर्शयति-(छदिरिति-)। (८१) प्राणशब्दस्य तात्पर्य दर्शयति-(वात इति-)। (८२) स्वदितपितुशन्दयोस्वात्पर्य दर्शयति-खदितमिति-)| (८३) प्राची प्रेहीति पदद्वयस्य तातार्य दर्शयति-(प्राचीमिति-) येयं शाच्यां दिशि गतिरयमैव- नयोराहवनीयगाईपत्ययोविभाग. 1 अपि च विभागे सति पूर्वोकरील्या हृयोः गृथक्सामर्थ्य भवति । (८७) धेहीत पदस्थाशीऽर्थत्वं दर्शयति-ऊर्ज नो घेहीति-)। त ·गाह्मणम् । आधानप्रकरणाम् । २३ वैतामागास्ते । अबक्षरित्याहयुनीयम् । अर्को बै देयागमनम् । (५) अन्न- मेवावरुन्छे । तेन में दीदिहीत्याह । समिन्ध एवैनम् । आनशे व्यानश इति निरुर्दिशयति । प्रर्य इमे लोकाः । एप्पैन लोकेषु प्रतिष्ठितमाधत्ते । तत्तथा न कार्यम् । वीङ्गितमप्रतिष्ठितमादधीत । उद्धृत्यैयाऽऽधायाभिमन्यः । अयी- गितमेवैनं प्रतिष्ठितमाधत्ते। "विराट् च खराट् च यास्तै अग्ने शिवास्तुनुयस्ता- भिस्त्वाऽऽध इत्याह । एता वा अग्नेः शिवास्तुनुवः । ताभिन सम - यति । योस्तै अमे घोरास्तनुयस्तामिरगुं गुच्छेति ब्रूयाद्यं द्विष्यात् । ताभिरे- वैन परीभावयति (६)॥ लोकोऽसृजतैमाधत्तेऽन्याहार्यपचनं देवानामन्नमेनं प्रतिष्टितमाधत्ते पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमम्पाटकेऽटमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ (८५) अर्कशब्दस्य वात्पर्य दर्शयति-(अर्क इति-) अर्चनीयत्यव्युत्पत्या देवानामानकारित्वादन- माप्तिः॥ (८६) दीदिहिशब्दस्य सभिन्धनार्थत्वं दर्शयति-(तेनेति-)॥ ८७) पूर्वपक्षहेतुत्वेन मन्नस्य कंचिद्विनियोगं दर्शयति-(आनश इति-) हस्ते भूतस्यादेस्लिपारसूर्य- चलनेन लोकत्रय प्रतिष्ठा (८८) तमेतं दूपयित्वा विनियोगान्तरं दर्शयति-(तत्तथेति-) निरूप्यंचलमेन वीङ्गित विविध चालितम् अप्रतिष्ठितम् अग्निमाहितवान्भवेत् । तसात्तथोवचलन न कार्यम् । कि तु हले राऊत उदृत्यैव आयतने तमभिम् आधाय पश्चात्सोऽग्निरनेग मन्त्रेण मन्त्रणीयः । तथा राति विविधचलनरहितं स्थिात्वेन प्रतिष्ठितमभिमाहितवान्भवति ॥ (८) विरामादिशब्दाना तात्पर्य दर्शयति-(विराडिति-) (९०) मन्त्रान्तरं विनियुले-(यास्ते इति-) यं पुरुपमसी यजमानो द्विप्यात् तं प्रत्येस मन्त्र भूयात् । तथा सति तामिरेव पोराभिस्तनुभिः पन द्वेष्यं विनाशयति ।। अथ मीमांसा-दशमाभ्यायस्याटमपादे चिन्तितम् --"उन्नेयो प्रदरगानस्य निषेधी विहितस्तुतिः। पिक- हिपतो या शून्योऽपि वपोखेद इब सुतिः ॥ विध्यनन्दयतोऽस्तोमं प्रमोदाता तथा राति । विषयस्याद्विक- रूपोऽत्र पोडशिप्रयन्मतः” । आधाने वागदेव्यादिसाम्रा गानानि विहितानि । आधान एवेदमपरमानायते- "उपवीता या एतसामयो भवन्ति यस्याभ्याधेथे ब्रह्मा सामानि गायति" इति । उपशन्दः सांगीप्यं ब्रूते । चीतर विगताः कालविलम्बमन्तरेण परिखता इत्यर्थः । अनया निन्दया ब्रह्मणः सामगाननिपेय उनीयते । स निषेध उदातृविहितं यामदेव्यादिसागमानं सोति । ननु ब्रह्मणः सामगानमप्रसाशम् । अंतस्तभिषेधोऽलत- ससंभावितत्वाच्छशविषामवच्न्यः । न हि वनयापुनो या तस्यो या संमादयितुं शक्यते । सपा सति तादशेन निषेधेन बध स्तुतिरिति चेत् । पोरसेदवदिति दूमः। स आत्मनो पपामुदक्सिददिखनेनालन्ता- संभावितार्थेन सभा प्राजापत्यस्य नुपरस्याजस विधिः स्तूयते तददित प्राप्त मूमःमेदं कामदेव्यादि साम विधीनां खो गवितुमर्हति । विधीनाममेकरपेन सस्तसनिधिपनिरर्थवादेनिंगसापेन र तदन्यसायोगार। का तार्यस्य वाश्यप गतिरिति चेत् । उच्यते । प्रदाशब्दोऽम विपन्दजातिद्वारेगोहातारं ब्रूवे। यस्य य गानं प्रय तरिमझिपे राति विधिनिषेधाभ्यामेराविषयाभ्यामद्रावर्गानं विकल्प्यते । १जे, न्या. मा.....। २'भातुविहि दि पाठान्तरम् । ३ सतमा इनि पाठः।

·२४ कृष्णयजुर्वेदीयम- [तैत्तिरीय- अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः । शमीगर्भादग्निं मैन्थति । एपा वा अग्नेजियां तनूः। तामेवामै जनयति । अदितिः पुत्रकामा । साध्येभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मौदुनर्मपचत् । ता उच्छेपण- मददुः । तत्प्राऽऽनात् । सा रेतोऽधत्त । तसै धाता चार्यमा चोजायेताम् । सा द्वितीयमपचत् (१)। तया उच्छेपणमददुः । तत्माऽऽनात् । सा रेतोऽधत्त । तबै मित्रश्च वरुणश्चाजायेताम् । सा तृतीयमपचत् । तस्या उच्छेपणमददुः । तत्प्राऽऽश्नोत् ।सा रेतोऽधत्त । तस्या अश्शश्च भर्गश्चाजाये- ताम् । सा चतुर्थमपचत् (२)। तस्या उच्छेपणमददुः । तत्माऽऽश्नात् ।सा रतोऽधत्त । तस्या इन्द्रश्च विवसावाजायेताम् । ब्रह्मौदुनं पचति । रेत गुय तद्दधाति । प्रश्नन्ति ब्राह्मणा औदनम् । यदाज्यमुच्छिप्यते । तेन समि- एकादशाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्-"प्रतियर्भ पृथकार्यमाधान यदि पा सकृत् । अन्मा:- यत्पृथकीय खपालत्यसमत्वत" ॥ 'वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत' इति विहितमाधान प्रयाजाद्याव- प्रतिकर्म पृभकार्यमिति चेत्, मैवम् । आधानस्य सातत्येण बसन्तादिकाले विहिते तत्तत्वमैकालेषु पुषग- मुष्ठानामोगात । खकालेऽनुष्ठितस्य सर्व कर्मभि सबन्ध समान । न च प्रकरणेन विशेषो नियन्तु शक्य । आधानस्यामारभ्याधीतत्वात् । "आहवनीये जुहोति" इत्यादिवाक्येन लैष्टिकपाशुकसौमिकदाविकहींगे संबन्ध साधारण प्रतिपायते । तस्मात्तन्द्रेणानुष्ठेयम् । यद्ययाधान नेष्ट्यादिक्मणा साक्षादा तथाऽपि पृथ फालामावादाहयनीयादिद्वारा कर्मोपारित्वाच्चाङ्गत्वमभ्युपेत्येय चिन्ता ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्यप्रकाशे कृष्णयजुर्वदीयतैतिरीयमाणभाष्ये प्रथमशाण्डे मथमप्रपाठकेऽरमोऽनुवाक ॥८॥ (९१ ) अष्टम आधानमन्त्रव्याख्यानमुक्तम् । अथ नवमे प्रमौदनमुच्यते । ताऽऽदौ ताबद्ब्रह्मौदना- पराचीनमाधानात्प्राचीनमनिमन्थनमुच्यत्वे । यदुत स्वकारेण-"ब्राह्मोदनिकासापोह्य तस्मिश्शनीगर्भा- दान गन्थति" इति । तदिद विधत्ते-(शमीगर्भादिति-) आधानदिनात्पूवद्युब्रह्मौदन पक्त्याऽपरेयुरुदया- पूर्व तलाद्रासोनिकात् अग्नेः भस्मापोल तस्सिन्स्थाने शमीक्षस्य गगतेनाश्वत्थेन निष्पादितामरणिमय- स्थाप्य अग्निं मन्थेत् । तस्मात् शमीगर्भात उत्पन्ना या मेस्खनूरेपा यशाहोऽत तामेव जनयति ।। (२२) अथ ब्रह्मौदन विधत्ते-(भदितिरिति-) ब्रह्माण देवमुद्दिश्य होमार्थ ब्राह्मणानामृतिजा माश- नार्थ च पच्यमान ओदनो ब्राह्मौदनः, त कदाचित् अदिति देवी पुनकामा सती साध्येभ्यो देवेभ्यः उत्पादनीयधानादिदेवापर्थम् अपवत् । तदानीगृत्विजो होम प्राशन च कृषा शिष्टमोदन तस्या अदितये प्रायच्छन् । सा च तत् उच्छेपण प्राश्य गर्भम् माधत्त । तसगागर्माहादशादित्यानामादिभूती धाता चार्यगा चेत्युभावायताम् । एपमुत्तरेषु निष्वपि पर्यायेषु योज्यम् । तस्मादाथिसु ब्रह्मौदन पचेत् । तेन पुनोत्पा दक रेत एच तद्दधाति । (९३) ऋत्विना प्राशन विधत्ते-(प्राश्नन्तीति-)। (९४ ) तस्मात् प्राशनात्पूर्व समिदाधान विधत्ते-यदिति-)॥ १ चेत् न, आइनि पाठ 1 २ मेयूपयोम साइति पाठ । ३ कारत्वाचा इति पार । आप, श्री स ५१.७ ।

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । घोऽभ्यज्याऽऽर्दधाति । उच्छेपणावा अदिती रेतोऽधत्त (३)। उच्छेप- णादेव तद्रेतो धत्ते । अस्थि या एतत् । यत्स॒मिधः । एतद्रेतः । यदाज्य॑म् । यदाज्यैन समिधोऽभ्यज्याऽऽदधाति । अस्थ्येय तदेतसि दधाति । तिर्ने आदधाति मिथुनत्वार्य । इयतीभवन्ति । प्रजापतिना यन्नमुसेन सर्मिताः (४) । इयतीर्भवन्ति । यज्ञपरपा समिताः । इयतीर्भवन्ति । एताद्वै पुरुपे वीर्यम् । वीर्यसमिताः । ऑी भवन्ति । आमिय हि रेतः सिच्यते । 'चित्रियस्वायत्ययाऽऽदधाति । चित्रमेव भवति। तवतीभिरादधाति (५)। एतद्वा अग्नेः प्रियं धाम । यद्धृतम् । प्रियेणैवैनं धाना समर्धयति । अथो तेजसा । गायत्रीभित्रीह्मणस्याऽऽध्यात् । गायत्रछन्दा चै ब्राह्मणः । खस्य छन्दसः प्रत्ययनुस्त्वार्य । त्रिष्टुम्भी राजन्यस्य । त्रिष्टुप्छन्दा चै राजन्यः । खस्य छन्दसः प्रत्ययनुस्त्याय (६) जर्गतीभिर्वेश्यस्य । जगतीछन्दा वै वैश्यः । स्वस्य छन्दसः प्रत्ययनुस्त्वाय । 'तर सैवत्सरं गौपायेत् । संवत्सर (९५) होमोरिघट समिदजनसाधनमाज्य प्रशम्य तेनाभ्यक्ता समिध प्रशसति-(अस्थि या एत- दिति-) काटिन्यसाम्यात्समिधामस्थित्वमः ॥ (१६) समिरसख्या विपत्त-(तिम इति-) सपुत्रयोर्मातापित्रोमिधुनरूपयोतित्वसाम्यम् । अरा एवान्यनाऽऽनातम्-"माता पिता पुनखदेव तम्मिधुनम्" इति ॥ (९७) प्रदेशानियेन समिधा परिमाण विधते-(इयतीभिरिति-) इयत्व प्रादेशमामा परिमिता प्रजापत्यवतारस यज्ञपुरुषस्य मुख मूर्धानमारभ्य चुनुपर्यन्त प्रादेशपरिम्मत भवति । अतस्तत्तुल्यत्वम् । यशस्य पर पर्यावययविशेष पवित्ररूप । तस्य च प्रादेदाप्रमाण तन्मश्रे समाग्नातम्-"निय पलशे दर्भ इयान्नादेशसमित " इति । अतो यज्ञपपणा तुल्यत्वम् । किं च पुरुषपिशेपे च भोगादिज्ञानेन्द्रियसामर्थ्य प्रादेशपरिमिते मुखे वर्तते । अतस्तेन बीयण तुल्यत्वम् ।। (९८) तामा समिधा शुष्वन्य वारयितु विधत्ते-(आन्द्रेति-) व शब्द एक्कारार्थ ॥ (९९) गमिधा घुलविशेष विधत्ते-(चिनियस्येति-) अश्वयमामोऽश्वयचित्रव इत्युच्यते । योऽधयो मामादेविहीभूतस्तदीया राधि आदध्यात् । तेन विचित्रमेय ऐवयं भवति । { १०० ) समिदाधानार्याग्निरोपान्विधते-(धृतवतीभिरिति-) धृतशब्दो यास्तव स्थितस्ता पृत- बार । पूनाधयातिथिमिलेव पृतरादतन भूयो । हवेन शालाभिरमेनियत्वम् । अतस्तेन पृत- युक्तेन मात्रेण सगिध आधान प्रियेण स्थोन समृदो भवति । अपि य तेजसा समझो गति । (१०१) अधिकारिभेदाम्यवस्था रिचते-गायत्रीमिरिति-"समिधानि दुरस्सत" इत्याशा गायश्च । "रामिप्यमान प्रथमोऽनु पर्म " सामाविम । "लाममे सरिधानम्" इसाचा जगल । एता- योपरितनप्रपाठक आयास्यन्ते । गायत्रीवासयोरेर मुशास्त्र सबन्ध । अत सहीपस्व गायत्रीमन्दस प्रलमनस्वाय पुन प्रालये गायत्राभिमासाऽऽप्यार । एवमुत्तरयोर्शश्ययोमाच्यम् । (१०२) समिरम प्रादिनिशमेधिरायस्थान विधते-(तरसंवत्सरमिति-) यामागेरे गर्भाये स्थापित रेत.संपरसर पहलादमिरूपास गर्भस रचे इन्मरमभिरक्षेत् ।। प्रा.11.। २१ मा ३.५। ३. मा...। । .मा.प्र.

·२६ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [ तैत्तिरीय- हि रेतो हितं वर्धते । 'यद्यैनर संवत्सरे नोपनमैत् । समिधः पुनरादध्यात् । रेत एव तद्धितं वर्धमानमेति । न मारसमश्नीयात् । न स्त्रियमुपैयात् (७)। यन्मा समश्नीयात्। यत्त्रियमुपेयात् । निवीयः स्यात् । नैनमग्निरुपनमेत् । य आधास्यमानो बलौदनं पंचति । आदित्या वा इत उत्तमाः सुवर्ग लोक- मायन् । ते वा हुतो यन्तं प्रतिनुदन्ते । एते खलु वावाऽऽदियाः । यद्रा- मणाः । तैरेव संत्वं गच्छति (८) नैनं प्रतिनुदन्ते । ब्रह्मवादिनों वदन्ति। का सः। अभिः कार्यः । योऽस्मै प्र॒जां पशून्जनयतीति । शल्कैस्तारात्रि- मुग्निमिन्धीत । तस्मिन्नुपव्युपमरणी निष्टपेत् । यर्थर्पभायं वाशितान्यांविच्छा- यति । ताव तत् । अपोह्य भस्मानिं मन्थति (९)। सैव साऽनेः संततिः । "तं मथित्या प्राचमुद्धरति । संवत्सरमेव तद्रुतौ हितं प्रजनयति । (१०३) यदुक्तं सूत्रबारेण-"यद्येन संवत्सरेऽन्यायं नोपनमेट्रह्मौदनै पारवा समिध आधाय यद- वेनमुपनमेदवाऽऽदधीत" इति । तदिदं विधते-(यधेन मिति-) केनापि द्रव्यराहित्यादिना निमितेनारस यजमानस्यान्यायप्राप्तियदि न स्यात्तदा संवत्सरगोपिते तस्सिन्दामादनिकेऽमी समिधः आधाय तसिदि- पर्यन्तं गोपायेत् । तेन गर्भाशये स्थापितं रेतः संवत्सरे वर्धते । तस्मादमिरूपम्य गर्मस्य वृद्धये संवत्सरमभि- रक्षेत् । तेन गर्भाशये स्थापितं घर्धमानं रेतः प्रानोति ॥ (१०४) ग्रामीदनिकस्य रक्षणातुनियगविशेष विधत्ते--(न माश्समिति-)॥ (१०५) व्यतिरेक मुग्लेन नियम प्रशंसति-(यन्मा समिति-) आफ्याधेयं ग प्राप्नुयादित्यर्थः । (१०६) आपानदिनात्पूर्वदिने गुनादन विधत्ते-श्व इति-) पुरा कदाचित, आदित्याः इतः भूलोकान्ततमाः खर्ग प्राप्ताः । वे चान्यं पुरपमितः सर्ग गच्छन प्रतिवन्ति भूलोकवर्तित्वात् । ब्राह्मणा एवादितिसंबन्धादादित्याः । अनेन ब्रह्मौदनेन तुरंतामणदिलैः सह खर्गप्राप्ती संमान्वं गच्छति । तत एनं न प्रतियधन्ति ॥ (१०७) तस्य प्रयोदनिगः समिधनं शामिहाणियानं च विधते-(महावादिन इति-) आधा- तव्यो योनिरसा आदितााये प्रजा पyा गंपादयनि-सोऽग्निः छ कार्यः कुन संपादनीय इति प्रम- चादिना प्रश्नः । तम्येतदुत्तरम् । तस्या रात्री निरन्तर तस्मिन्याष्ठलेगामि रामिष्य तस्मिन्रामिदेऽमायुपःकाल- समीपे मन्यनसाधनमाविमं निरपेनिःदोषेण तपेत् । तेत रा ब्राझोदनिमोऽनिररण्योः प्रविशति । यथा लोके कम्मैचिरपमाय श्रियानि पारितानि विटादिशब्दजातानि तदागमनाम विशेषेण संपादयन्ति । तदरणिप्रतापन तारगति प्रश्यम् ॥ (१०८) भय देशापिरोपे मन्यनं विभत्ते--(अपोहोति-) बाह्योदनिशामिसंगन्धिभरमानि अपोदार निवार्य तम्मिनग्धाने साराभ्यामरणान्यामा मधेर । तम्मियाने येयं मन्यनक्रिया तमाशीदनिरस्य सो. उसम्पमानेनामिना गहसा संततिः तयाधिो विच्छेदाभारः ।। (१०९) मथितम्मान पत्याधानार्यमुरण विधने-(नमिति-) अरणायुपर मधिनगमि पम्मिपित्याने माणगुदरति। न मतपम् । यया यर संवासरंगभगवा रेतः अन्वं प्रजनयति देती ॥ १ भाप, धी. सू. ५.७.१२.।

·ब्राह्मणम् ], आधानप्रकरणम् । अनाहितस्तस्या॒ग्निरित्याहुः । यः समिधोऽनाधायाग्निमाधुत्त इति । ताः संव- सरे पुरस्तादादध्यात् । संवत्सरादेयैनमय॒रुध्याऽऽधत्ते । 'यदि संवत्सरे नाऽऽध्यात् । द्वादश्या पुरस्तादादध्यात् । संवत्सरप्रतिमा पै द्वादश राप्रेयः । संवत्सरमेपास्याऽऽहिता भवन्ति । 'यदि द्वादश्या नाऽऽध्यात् । त्र्यहे पुर- स्तादादध्यात् । आहिता एवास्य भवन्ति (१०) । द्वितीयमपचञ्चतुर्थ पयदितोरेतोऽभत्त समिता पुतबीभिरादधाति राजन्यः स्वस्प छन्दसः प्रत्ययनस्याययागच्छति मन्यति रायश्चत्वारिं च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमप्रपाठके नयमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ अथ प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाका प्रजापतिः मजा असृजत । स रिरिचानोऽमन्यत । स तपोऽतप्यत । स आत्मवीर्यमपश्यत् । तदवर्धत । तदस्मात्सहसोयमसृज्यत । सा विराई- भवत् । तां देवासुरा व्यगृह्णत । सोऽवयीत्प्रजापतिः । मम वा एपा (१)1 दोहा एव युप्माफ़मिति । सौं ततः प्राच्युदंक्रामत् । तत्प्र॒जाप॑तिः पर्यगृह्णात् । अर्थर्य पितुं मै गोपायेति । सा द्वितीयमुदक्रामत् । तत्प्रजापतिः पर्यगृहात् । (११०) बाबांदनिकेऽमर गावच्यादिभिर्यः समिदायानविधी विधिरुस्तमेव पक्षान्तरविधानाय पुनः परामशति-(अनाहित इति-) समिदाधानाभावे कृतमप्याधानमतमेव स्पादिलभिज्ञा आहुः । तमा- दाधानात्पुरस्तात्संवत्सरपरिमिते गले समिदाधान मुख्यः पक्षः ॥ (१११) तगेत गुरुयं पक्षमभूय तदसंभवेऽनुफरपं विधत्ते-(यदीति-) आधानादेनमारभ्याधस्तन- तिथिगणनायां या द्वादशसंख्यापूरणी तिथिस्तस्या ताः समिध आदभ्यान द्वादशानां रामीणां मासस्थानीयल्वेन मिलित्वा संवत्सरसादृश्यम् ॥ ( १९२ ) पुनरप्यसंभवेऽनुकल्पान्तरं विधते-(यदीति-) पूर्वव्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरविते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयत्राहाणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके नवमोऽशुपाकः ॥२॥ (११३) नवमे ब्रह्मोदनोऽभिहितः । अय दशमे पञ्चायाधानगगिधीयते। पूर्व पञ्चमेऽनुवाके अत्रेधाऽग्नि- राधीयत इलमित्रयाशनपक्ष एकाभिहितः । इह तु पयाम्यायानं विधातुमारज्यायिकसमाह-(प्रजापति- रिति-) प्रजापतिः प्रजाः राष्ट्वा सरीयस वीर्यस्खोपक्षयेण रिक्तवहमिति मत्वा वीर्यलाभाय स तपा तत्वा खात्मनि किंचित् वीर्यमपश्यत् । वत् च वीयं कालेन अपर्धत तत्मा वीर्य धारबिनुमन्यं तच्छाघ्रमेवा- स्मात्प्रजापतेरूष्य निर्गव केनचिद्रूपेण सूटमभून् । सा एटा निष्पन्ना विविध राजभाना पापिहीरभवत् । सामुरिदय देवाः च असुराः च दयमेव राहीम इलप परस्पर विग्रहमान । तदा विग्रहशान्तये प्रजा- पतिः एवम् अवधीत् । एपा गौः ममैव इति युप्माकं तु दोहा एप पीरावति ।। (११४) अथ पयोप्युत्पत्तिप्रशारं दर्शयनि-सिति-) येयं गौः प्रजापतिना खार्थमेव खोकना विराट् सा प्रजापतेः पाशात्याशुपी सत्युरनामत् । तदा प्रजापतिरपति मन्त्रेण तां विराज परितो निस्दवान् । हे मधर्ष! धनुर्धवेदप्रयतंत्राचायस्प! दक्षिणा ! या दिसारहित में पितुं नदीयगा गोपाय । एव.

·२८ । कृष्णयजुर्वेदीयम्- [तैत्तिरीय- नये पूजा में गोपायेति । सा तृतीयमुदक्रामत् । तत्जापतिः पर्यगृह्वात् । शरस पशून्मे गोपायेति (२)। सा चतुर्थमुदक्रामत् । तत्प्रजापतिः पर्यगृह्णात् । सम्रय सभा में गोपायेति । सा पंचममुदकामत् । तत्प्र॒जाप॑तिः पर्यगृह्णात् । अहे बुभिय मन्त्र मे गोपायेति । अग्नीन्याय सा तान्यक्रमत । तान्प्र॒जाप॑तिः पर्यगृहात् । अथो यतिमेव । 'पलि एपा ब्राह्मणे प्रविष्टा (३) । तामात्मनोऽधि निर्मिमीते । यदृग्निराधीयते । तस्मादेतावन्तोऽमय आधीयन्ते । पाझं वा इद५ सर्वम् । पाडैनैव पाङ५ स्पृणोति । अथर्व पितुं में गोपायेत्याह । अन्नमौतेन स्पृणोति । नय प्रजा मै गोपायेत्साह । प्रजामेवैतेन स्पृणोति । शस्य पशून्मै गोपायेत्याह (४) । पानेवैतेन स्पृणोति । सर्पथ समां मै गोपायेस्याह । सभामेवैतेनेन्द्रिय५ स्पृणोति । अहे बुधिय मन्त्र मे गोपायेत्याह । मत्रमेवैतेन श्रिय स्पृणोति । यदन्वाहा- यैपर्चनेऽन्वाहाय पर्चन्ति । तेन सोऽभीष्टः प्रीतः । यद्गार्हपत्यु आज्यमधि- श्रयन्ति संपनीजियन्ति । तेन सौऽस्याभीष्टः प्रीतः । यदहिवनीये जुहूति (५)। तेन सौऽभीष्टः प्रीतः। यत्सभायौ विजयन्ते । तेन सौऽस्याभीष्टः मुत्तरेषु चतुर्थं पर्यायेषु योज्यम् । नरेभ्यो मनुष्येभ्यो हितो गर्यो गाईपत्यः । प्रविग्भिः प्रशंसनीयरपत्वाच्छंस्य आइयनीयः । प्रथया की. राह वर्तमानत्वातराप्रथः गभ्यः । अहिसकत्वायुभे मूले जगदादायुत्पन्नत्याचाहि- मुशिय आवसथ्यः अगादिमन्नः । इत्य संघ विरार ताननोन्पञ्चधा वियतुं पञ्चवार व्यकामत् । तात्पधानी- प्रजापतिः परितः साहतवान । अपि च मेणापस्थानात्पसंख्यान्वयादा परिमेय सावदामिविषयो गृहीतवान् ।। (११५) इदानी विधत्ते-(पद्धिरिति-) पूर्वोक्तानामथवल्यारीनां मन्त्राणां ब्राह्मणेनाधीतत्वाप्रजापति प्रतिपाद्यत्वादा पशिः माहाणे] विप्रे प्रविष्टा । राया सलायाधानेन ताम् पक्षि रासादुत्पादयति । तस्मादेतायन्तः पयामय आधातच्याः । यत् इदं मनुष्यपश्वादिरूपं जगत् सर्वं पचमात्योपेतत्वात् पाशम् । शिरो एनो पादौ चेलै मनुष्याणां पयावययाः । सिरसा पुरछेन पा सह इन्चारः पादाः पशूनां पयाययवाः । अतः पयसंस्यायुसेनेवामिना पचरास्त्यायुत जगणयति ।। (११६) अम मन्त्राणां तात्पर्य प्रमण दर्शयति-(अथति-) मरे तानिन्द्रियारत इसभिधानादि- न्द्रियत्रीतिः । पा हि श्रीस्लिाभिपानाच्छियः प्रोति । (१९७) पधानामतीनां पृथगुपयोग दर्शयन्प्रसंगति-(यदिति-) दांपूर्णमासम्मगि अाखिजामा एशिया आहिपत इौरनोरन्याहार्यः । स च पच्यतं यस्मिन्दाक्षिणात सोऽयम् मन्याहार्यपचनः । सेन मोदनपानोपयुए पारसः दक्षिणतिरस्य यजमानस्य यमीएः अपि भवति । एलीयपरिचर्यया प्रीतः पभपनि । समुनरमापि । गाईपत्ये हि भाग्य विलापयन्ति । देवपीः च गंयाजयन्ति । अतः पागययातिना गंयुक्त इति गादंपत्यः। नपानाहुनि जोम्मिमिति यादयनीयः । अयं गभायो मध्येऽधिदेवन मुदलेवारिता पब्जियः स्प्रेऽमिहिनः । सो पूतगमामईशीति सम्पः ! "दर्भ संसार १ भार.पी.ए.५.१०.१-1.।

·ब्राह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । प्रीतः । यदावस्थेऽन्नश्हरन्ति । तेन सौऽस्याभीष्टः प्रीतः। तोऽस्य सबै श्रीता अभीष्टा आधीयन्ते। वसयमेप्यशेवमुपैति तैकमेकम् । वा ब्राह्मणाय गृहेवासिनै परिदाय॑ गृहानेति । तागेव तत् । 'पुनरागयोपतियते । साभांगेयमेवैतां तत् । सा सत ऊर्ध्वाऽऽरौहत् । सा रोहिण्यभवत् । तद्रौ- हिण्यै रोहिणित्यम् । रोहिण्यामग्निमादधीत । स एवैनं योनौ प्रतिष्ठितमा- धत्ते । ऋमोसनेन (६)॥ एपा पुशुन्मै गोपायेति पविष्टा पशुन्म गोपायेत्याह जुहति तिष्ठले सन च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाह्मणे प्रथसकाण्डे प्रथमप्रपाठके दामोइनुवाकः ॥ १० ॥ सभासन्य उपहरन्लावसथे भुञ्जते" इति सूत्रेऽन्जहरणमुकम् । तद्गृहमावसथः । तमस्तीति आवसथ्यः। तेनोक्तामारेण राबेऽप्यमयोऽस्य यजमानख प्रीतिपूर्वकमनीटं संपादयन्त आहिता भवन्ति ।। (१९८) पूर्वोत्तरथर्व पितुभिलादिमन्त्ररुपस्थानं विधत्ते-(प्रयसथमिति-) आहितामियंदा देशा- न्तरं गमिष्यति तदा पूर्ववदुपतिष्ठेत । पूर्वदरप्रजापतिर्विराजः कमेणाथर्वपितुभिल्लादिमविराज परिगृहीत- बानिस्यर्थवाद उक्तः । नार्थवादेनाऽऽधानकालानत्योपस्थानस्य विविस्नेयः। अत एव सूत्ररार आधानापूर्व परमानेष्टिभ्यः पूर्वमेतदुचाच-य विराट्यमयंजमान उपतिष्ठवे, अथर्व पितुं मे गोपाय" इत्यादि । अत आधानकालीनमुपस्थान हटान्तीपर्नुमेयमियुक्तम् । यथा सोरे गृहसामी कचिदन्यं चितामणे गृहरक्षार्थ वासयि वा तस ब्राह्मणाय गृहान परिदाय त्वमेवमेतं रक्षोति बुद्धिप्रदानं कृत्वा सामान्तरे गरछति ताद- गेच तत् उपस्थानं द्रष्टव्यम् ॥ (११९) उपस्थानान्तरं विधरी-(पुनरिति-) सामान्तरादागस पुनरप्याहिताननीनपिनुमित्वारिम- नष्पतिष्ठेत ते च प्रलैक्मुपस्थानमन्त्रा.। संध्योपस्थानमनस्तु पञ्चधानीव्यत्रामदित्यादिः । स रवमुत्तरमपा- ठके पठिष्यत-"चधानीव्यामत् । विराट् स्य मनापतेः । ऊर्ध्वाऽऽरोदोहिणी । योनिरनेः प्रतिष्टिति " पति । एतन्मधवापर्यस्य प्राजापत्योपारत्यानरूपार्थवाद पूर्वमयुक्तन्वादिदानी साभागेयमत्यादिना तीमतात्प- मुख्यते । येयं प्रजापतिसृष्टा चिराट् सेयं तदान मेपामामीनो भागरहिताऽभूत् । अन्वाहार्य पचालाज्यमधिश्रय- सीत्सागुपयोगो यथाऽमीनामभिहितो न तथा विराजः कश्चिदुपयोग उत्तः । वमादभागलम् । सा च भागर- हिता ततो देशादा भूत्या दिवम् आरोहत् । आरय च रोहिणी नक्षत्ररूपाऽभूत् । रोहीनि व्युत्पत्त्यारोहिणी नाम संपन्नम् । एवं च सति रोहिण्यामन्याधानेन सारण एवामि- प्रतिष्टित माहिती भवति । रोहिया विरा- हपेणामिकाणत्वात् । तमा न सत्युप्रयुकन्याविराट् सभागा संपद्यते । आपाता च समृद्धि प्राप्नोति । अत एवं पूर्वन-'यो ऐहिचाननिमायते । कोलैच' इति विहिनम् । अत्र गु तद्विष्पनुवादेन विरामन्नः प्रशस्पते ॥ अस्स प्रपाठकस विनियोगसमहः- अनुवाका दश पोकाः प्रथमेसिनपाठ के। शुक्रान्धिपता मन्त्रा आधाने कालनिर्णयः ॥१॥ समारविधिराधानं वारसाधेष्टयः ।। भाधानमन्त्रव्याख्यानं ममदनविधिस्तथा ॥ पशमिप इसेवमनुवाकारिताः ॥ २॥ दार्थस्य मनोन तमोरा निवारयन् । पुमयांपतुरो देवाश्यातीर्थमहेश्वरः ॥ ३ ॥ इति धीमत्सारणाचार्यविरचित नाथपीय वेदाप्रमो मापनेतिरीयामाप्ये प्रपमरा प्रथमत्रपाठरे दानोऽनुवारः 11.॥ भार. भा. रा. ५. 14.२.१ २२. मा. १.२.१.। ३ते. प्रा. .......

·कृष्णयजुर्वेदीयम्- [ तैत्तिरीय- अथ प्रथमकाण्डे द्वितीयम्पाटके प्रथमोऽनुवाफः। उद्धन्यमानमस्या अमेध्यम् । अब पाप्मानं यजमानस्य हन्तु । शिवा नः सन्तु दिशश्चतस्रः । शं नौ माता पृथिवी तोफसाता। "शं नो देवीरभिष्टये। आपो भवन्तु पीतये । शं योभिवन्तु नः । वैश्वानरख रूपम् । पृथिव्यां परिस्रसा। स्योनमाविशन्तु नः (१)। यदिदं दिवो यदः पृथिव्याः । संजज्ञाने रोदसी संवभूषतः । ऊन्कृिष्णमेपतु कृष्णमूपाः। इहोभयौर्यज्ञिय- मागमिष्ठाः । ऊतीः कुर्वाणो यत्पृथिवीमचरः । गुहाकारमाखुरूपं प्रतीत्वं । (१२०) यस्य निश्वसित पैदा यो वेदेभ्योऽसिलं जगत् । निर्मगे तमह बन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥१॥ आये प्रपाठके नोफो विधिराधानगोऽखिल । गवामयनशेपोश्यं द्वितीयेऽसितुदीयते ॥ २॥ आद्यानुवाक आधाने से मना नोदिता पुरा । ते सर्वेऽप्यभिधीयन्ते पूर्वशेषो भवेत्तत ॥ ३ ॥ वरप --"द्धन्यमानमस्या अमेध्यमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु । शिवा न रान्तु प्रदिशश्वतत्र शं नो माता पृथिबी तोक्साता, इति प्राचीनमवणं देवयजनगुदर" इति । (उद्धन्यमानमिति-) अस्याः पृथिव्या सन्धि गत्स्थानं निष्टीव- नादिभिरुपहनत्यात अमेध्यं यज्ञायोग्य तदिदानीम् उद्धन्यमान सयजमानस्य पाप्मानमपतन्तु । प्राच्या दिचतस्र प्रकृया दिशो नः असान्प्रति शिवाः मुसप्रदा सन्तु तोकसाता तोकसालयेऽपत्यलामाय पृथिवी माता नः असारं शं सुसं करोतु ॥ (१२१) करप -"शं नो देवीरमिष्टय आपो भवन्तु पीतये, शं योरभिसवन्तु न , इसन्दिरयोक्ष्य" इति । (शं न इति-) आपो देवीः इमा जलदेवता नः असारम् गमिष्टये अभीटनाशर्थ पीतये पानाय शंभयन्तु मुम्बप्रदा भगन्तु ! कि च नः अस्साकश मुसं संपादयितु योः दु सं पृथपई च अभिनवन्तु सबैत प्रवर्तन्ताम् ।। (१२२) कल्प --"सैम पाणिपानसभारानाहरले वानस्पलान्पच पच वा भयो या पार्थिवान्संभारा- माहरेदिति वाजसनेयम् । श्वानरस्य रूपं पृथिव्या परिसराा, योनमाविशन्तु न , इति सिक्ता" इति । विश्वानरस्पति-) विश्वेषा नराणा हितकारी वैश्वानरोऽमिस्तस्याग्ने खरूपं पृथिव्यां परित्रसा परिरा. पारयन्त साता स्योनं गुसं यथा भवनि तथा नः अस्सार देवयजनम् आविशन्तु ॥ (१२३) परप -"यदिदं दियो यदद पृथिव्या सजशाने रोदसी सयभूबनुरूपानण्णमस्तु पृणमूषा इहोभयोर्यसियभागमिष्टा इयूपान्” इति । भारतीवेवं राजंत्रानुवर्तते । (यदिदमिति-) दिवः सबन्धि यदिदम् ऊपररूप पिच्या स्थापिनं पृथिव्याः सन्धि यददः कृश्यरूपं चन्दमणि स्थापितं तन्त्र यद्रूपायं संजशाने सम्यगवगरउन्या रोदसी द्यावापृविच्या संवभूयतुः परस्परागते अभूनाम् । तन यत् एण- सं यावापृथिवीरूपमनि तदेतर ऊपान् दिव नरूपभूतान् भवतु रक्षतु। ते च उपाः तत् कृष्णम् शान्तु । उमयोः पादाधियो संपन्धि यझियम् यरयोग्यमंशद्वयम् इद देवयनमा भागमिष्टाः सागच्छतु ।। ( १२४) क्य-"उनी उणिो यत्पृथिवीमचरो मुहागरमाररूपं प्रवील, तत्ते गामि भिरन्त' १आर धीम, ५.४...। आर. श्री. स. ५४...। ३ आर. श्री. १ ५.१,४-- ५-६-1.1 ४ आप. श्री. र...! ५ भाप. श्री. स् ५. १.५. ।

·नामणम् ] आधानप्रकरणम् । तत्ते न्यक्तमिह संभरन्तः । शतं जीवेम शरदः सर्वीराः । ऊ पृथिव्या रस- माभरन्तः । शुतं जीवेम शरदः पुरूचीः (२)। मीभिरनुवित्तं गुहाँसु । श्रोत्र त उर्व्यवधिरा भवामः । प्रजापतिसृष्टानां प्रजानाम् । क्षुधोपहत्यै सुवितं नौ अस्तु । उपप्रभिन्नमिपमूजै प्रजाभ्यः । सूदै गृहेभ्यो रसमा रामि। यस्य रूपं विनंदिमामविन्दत् । गुहा प्रविधा सरिरस्य मध्ये । तस्येदं विह- तमाभन्तः । अछवट्कारमस्यां विधेम (३) । यत्पर्यपश्यत्सरिरस्य मध्ये । जात जीयेम शरद सवीरा इलाग्युफ्रीषम्" इति । (ऊतीरिति-) हैऽमे त्वम् माखुरूप मूपकरूप स्याकृत्य गुहाकार पर्वतगृहाया आकारो यथा भवति तथा ऊतीः विलानि कुर्वाणः पृथिवीमचरः भूम्या चरित- पानसीति पत्तन ब्यक्त निगूड ते त्वदीय रारम् इह देवयजने संभरन्तः सपादयन्तो वय सवीर: पुनभयसाहिता शरदः शतं शतसल्याकान्सवत्सरान् जीवेम ।। (१२५) पत्य - "ॐ पृथिव्या रसमाभरन्त शत जीवेम शरद पुरुचीर्यनीभिरनुवित्तं गुहासु श्रोत्रं त उर्व्ययविरा भबाग, इति वल्मीक्वपाम्" इति । (ऊज मिति-) पृथिव्याः रस सारम् ऊज क्षीरादित्र- समान वल्मीरवपारुप सभरन्तः वय शतं शरदो जीवेम । योदशी शरद ' पुरूचीः पुरुणि बहूनि भौग्यान्यन्ति सपादयन्तीति पुरुच्यवादशी । पीदृशं रसम् गुहार मधिोपु वम्रीमिः पिपीलिका सदशीभि अनुवित्तम् अनुक्रमेण लकरम् । हे उर्यि ! तत् श्नोन त्वीयधोनस्थानीया परमीपामाख वयम् अवधिराः अनुपहतोत्रेन्द्रिया भूयास । (१२६ ) करप ---"प्रजापतिवृष्टाना प्रजाना क्षुधोपहरी मुग्वितं नो अस्तु, उपप्रगिन्नभिपसून प्रजाभ्य सूद रहेभ्यो रसमाभरामि, इति सूदम्" इति । (प्रजापतिरपानामिति) या प्रजापतिस्मा मजा. स्तासां क्षुषोपहत्य] निवारणाय नः अस्मत्सबन्धीद कर्दमरूपं सुपितं सुधु प्राप्तम् अस्तु । गेयमिडन या चोप्रैस , उभय प्रजाभ्यः प्रनाथम् उपप्रभिन्नम् असन्तसामीप्य यथा भवति गपैकीभूत तादृश [सूदं] रसम् सरस पारूप गृहेभ्यः वहीनामायतनाथम् [आभरामि] आहरामीहाऽऽनयामि ॥ (१२७ ) कल्प -"यस रप विदिमामविन्दगुहाप्रविष्टा सरिरस्य मध्ये, तम्येद विहतमाभरन्तोऽच. घटकारमस्या विधेम, इति वराहविहतम्" इति । (यस्येति-) पुरा प्रजापति यस्य घराहस्म रूपं विभ्रत् थार्यमाण इमां पृथिनीम् अचिन्दत् अलभत । योदशीम् । सरिरस्य मध्ये प्रलयकाबीनालस्पान्त गुहा गोप्य स्थान पातालरूप प्रविष्टाम् । अयमस्त्रिराजमाह्मणे साटमानात --"आपो वा इदगो सरिरमासी- तस्मिन्प्रजापतिर्वायुयाऽवत्स इमामपस्यता वराही भूषाऽऽहरत्" इति । तस्य घराहत विदत पोनी- रखाता रदं गरव्यम् आभरन्तः आनयन्तो वयम् अस्यां पृथिव्याम् अछंबद्कार पेयध्यं यथा न भवति तथा विधम बर्माप्यनुतिष्टेम ॥ (१२८) कल्प --'मैत्पर्यपश्यत्सरिस्य मध्य उवामपरागत प्रतिष्ठाम्, तत्पुप्फरम्याऽऽमतनादि जातं पर्ण पृथिव्या प्रथन हरामीति पर्णम्" इति । (यदिति-) जगतः स्थावरजन्मापस प्रतिष्ठाम् आधारभूताम् उची लम्भुनाम मजापति सरिरस्य मध्ये प्रलयकालीनजलसान्त यत् पुष्करपणम् अप- श्यत् । तथा च पूर्वमानातस्-"सोऽपश्यत्युपरपर्ण विष्टत्" इति । तत्पुफरस्य पणे हामि देव- यजनभूमी नयामि । मीदशम् । आयतनाद्धि नरमध्ये निममादाधारात् [जातम्] उत्पनम् । हिगब्दो प्राणपपिद्धि सूचयति । तच ग्राह्मण पूर्वमेवोसम्--"सोऽमन्यत । अनि ये ता । अम्मिजिदमधिनियति" १ आप धी. सू.५१७। ३आप श्री. प ५१.७ । ४सार श.स ५.२.४। ५२ मा १,३॥

·. कृष्णयजुर्वेदीयम्- [ तैत्तिरीय- उवामपश्य॒जगतः प्रतिष्ठाम् । तत्पुष्करस्याऽऽयतनाद्धि जातम् । पूर्ण पृथिव्याः प्रथन हरामि । यामिरर हुजगतः प्रतिष्ठाम् । उर्वीमिमा विश्वजनव भनीम् । ता नः शिवाः शर्कराः सन्तु सौः । अग्नरेतश्चन्द्र हिरण्यम् । अद्भयः संभूतममृत प्रजासु । तत्संभरनुत्तरतो निधार्य (४) । अतिप्रयच्छं दुरिति तरेयम् । अधौ रूपं कृत्या यदश्वत्थेऽतिष्ठः । संवत्सरं दे॒वेभ्यो निलार्य । तत्ते न्यक्तमिह संभरन्तः । गुतं जीवेम शरदः सौराः । ऊर्जः पृथिव्या अध्युत्थितोऽसि । भनस्पते शतबल्यो विरौह । त्वया वयमिपमूर्ज मदन्तः । रायस्पोण समिपा मंदेम । गायत्रिया हियर्माणस्य यत्तै (५)। पुर्णमर्पतत्तृतीयस्यै दियोऽधि ।सौऽयं पूर्णः सौमपूर्णाद्धि जातः । ततो हरागि इति । तादृशाधारादिदगुल्यानम् । तथा पृथिव्याः [प्रथनम्] प्रथमभूमविस्तारस्थानम् । एतदपि पूर्वना- 5सातम्-"तत्पुपरपणे प्रथयत्" इति ।। (१२९) करा--"याभिरटहजगत प्रतिष्ठामुवीमिमा विश्वजनस्य भनीम् , ता न शिवा धरा सन्तु सर्वा इति शर्करा" इति । (याभिरिति-) जगतः स्थायरादे प्रतिष्टाम् आश्नयता विश्व- जनस्य भनी सस्यादिद्वारा सर्वजनस्य पोषयिनीम इमामुची याभिः शराभि गददत् दृढीकृतवा- प्रजापति । एतदपि पूर्यमुक्तम्-" ताराभिरह हत्" इति । ताः तादृश्य शर्करा पापाणानः अम्मदर्थ [शिवाः] सुसमदा सन्तु ॥ (१३०) कल्प --"अमेरेतश्चन्द्र हिरण्यमद्भ्य सभूतममृतं प्रजास, तत्सभरनुत्तरवो निधायाति- प्रयच्छन्दुरिति तरेयमिति हिरण्यम्" इति । (अग्नेरिति-) तत् हिरण्यं तत्संमरन् सपादयन् पसे। भीमरखनिपारणाय [उत्तरता] उत्तरपार्थं तद्धिरण्य निधाय द्वेभ्याय रजतम् गतिमयच्छन् अई दुरिति दुर्गति तरेयम् ॥ (१३१) पल्प --"अश्वो रुप कृत्वा यदश्वरयेऽतिष्ठ सवत्सर देवेभ्यो निलय तत्ते न्यचामिह समरन्तः, शतं जीवेम शरद सपोरा इत्यवत्यम्" इति । (अभ्य इति-) हेऽग्ने ! स यत् यदा अभ्यः सस्तदीय रूपं च राम्यर कृत्वा देवेभ्यो निलाय गूढोऽपक्षम्य संवत्सर निरन्तरम् अश्वत्थे [भतिष्ठः] स्थिा- यानपि । तत् तदा ते खदीयं न्यक्तम् अयत्थे निगूढ तेज सारम् इह सगभूमौ संमरन्तः पादयन्ती श्य सवीराः पुनमलहिता शतं शरदो जीवेम n (१३२)वर- ऊँ पृथिव्या अप्युत्थितोऽसि वनात शायशो बिरोह त्वया वयमिपमूर्य मदन्ती रायसोपेण समिपा ममत्युदुम्बरम्" इति । (ऊर्जमिति-) हे वनस्पते ! उदुम्पराक्ष ! ऊजी रमनिमि- ताप्तलिये पृथिव्या अध्युस्थितोऽसि भूमेरुपरि प्रदोऽसि । अतोऽसानिच्छिन्नोऽपि पुन शतवल्दाः शत्तशासायुको विरोध पिशेपेण प्रादुर्भव । त्वया उपकृता वयमिपम् अन्नम् ऊज रस च मदतः हर्ष- पुर सरे प्रामुवन्तो रायस्पोपेण धनपुष्ट्या समीचीनेनाझन युषा मदेम पुनरपि हप्याम्म । (१३३) कल्प -"पायनिया दियमाणस्य यसे पर्गमपतत्तनीयस्यै दिवोऽधि, सोऽय पर्ण सोमपर्णाशि जातस्तो हानि सोमपीपस्यायव्ये,देवाना प्रमयादं यदा यदुपागो मुश्रवा वे श्रुतोऽनि, तनो मामाविशनु प्रश्नार्य तत्समारपदवरन्धीय गाशादिखेतान्या पर्णम्" इति । (गायत्रियेति-) हे पोन ! तृतीय दियोऽधि म रोकमारभ्य गगनायां तृतीयप पुगेकम्योपरि गायत्रिया हियमाणस्य गायत्रीदेयतया १ आर. श्री. ५.१.१.। २ आप. श्री. सू ५२.१.1 ३बाप भी.सू. ५.१.४। ४ आर. धो. स् ५. १.४.। ५वा. पा. स. ५.१.४.।

·माह्मणम् ] माधानप्रकरणम् । सोमपीथसावरुद्धयै । देवानी ब्रह्मादं वदतां यत् । उपाशृणोः सुश्रवा वै श्रुतोऽसि । ततो मामाविशतु ब्रह्मवर्चसम् । तत्संभरश्स्तदरुन्धीय साक्षात् । यया ते सृष्टस्याग्नेः । इतिमर्शमयत्प्र॒जाप॑तिः । तामिमामप्रदाहाय (६)। शमीर शान् हराम्यहम् । यत्तै सृष्टय युतः । विफङ्कतं भा आर्छजातवेदः। तयाँ भासा समितः । उरु नौ लोकमनुप्राहि । 'यत्ते तान्तस्य हृदयमाच्छि- न्दातवेदः । मरुतोऽद्भिस्तमयित्वा । एतत्ते तदशनेः संभरामि । सात्मा अमे सईदयो भवेह । 'चिनियादयत्वात्संभृता चूहुर्त्यः (७)। शरीरमुभिस५. स्कृताः स्थ । प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमिताः । तिलस्मिद्भिमिथुनाः बलादाहियमाणस्य ते तव यत्पर्ण भूमी अपतत् सोऽयं पर्णः पलाशवृक्षः स च सोमपर्णाजात इति पर्णनामधेयेनेव प्रसिद्धः । ततः रास्मात्कारणात् सोमपीथस्थायराद्धय सोमपानस्य सिसगे हरामि स्वामि- " हाऽऽनगामि । किं च पलाशयक्षगाठायायामुपविश्य ब्रह्मवाद बदताम् सात्मविपयं संवादं कुर्वतां देवानां संबन्धं ब्रह्मवादं यत् यस्मात्सारणात् त्वम् उपाशृणोः समीचे स्थित्वा श्रुतवानति । अत एव सुधवा इति नान्नेय त्वं श्रुतोऽसि प्रसिझोऽसि, तत्तस्मात्कारणात्यदानयने प्रस्तं मां ब्रह्मवर्चसमाविशतु । हत् तादशं पश्यं संभरन अहं प्रह्मवर्चसं साक्षात् अवराधीय विलम्यमन्तरेण प्राप्नुयाम् ।। (१३४) कल्पः-- यया ते सृष्टस्यामेहेतिमशमयत्प्रजापतिस्तामिमामप्रदाहाय शमी शान्त्र हराम्य- इमिति शमीम" इति । (ययेति-) हे शमीरक्ष | ते त्वदीयया यया शाखया प्रजापतिः स्वस्टम्याने इति प्रदाहरूपमायुधम अशमयत् वासिमां शमी पूर्वस्य दाहस्य शान्त्यै इत ऊर्धम् अमदावाय र हरामि यज्ञभूमावानयामि ॥ (१३५) कल्पा:--"ते सप्टस्य यतो विकतं भा आईजातवेदस्तया भागा संगित उमं नो लोक- मनुप्रभाहीति विकतम्" इति । (यत्त इति-) हे जातवेदः ! प्रजापतिना पृष्टस्य यतः शीनं गच्छतः ते तर भा या दीतिः विकर्तवक्षम्-मार्छत् प्राप्नोत् । तया भासा संमिता] संयुक्तः सन् भन्म- दर्थम् उ विस्तीर्ण लोकं स्थानम्-अनुप्रभाहि अनुक्रमेण प्रकाशय ॥ (१३६) क्ल्पः- "येते सान्तस्य हृदयमाच्छिन्दशातवेदो मरुतोऽद्विस्वमयित्वैतत्ते तदशनेः संभामि सात्मा मे सहृदयो भबेहत्यशनिहतस्य वृक्षस्य शकलानि खचो था” इति । (यत्त इति-) हे जातवेदः। पुरा कदाचित् ममता देवा विद्वयात् अद्भिः खदीयां तां पयालां तमयित्वा शमयित्वा म्लानि प्रापग्य तान्तस्य म्लानि माप्तस्य ते तब यमृदयमाच्छिन्दन तत् एतत् ते हृदयम् अशनेः सकाशादह संभ- रामि छिनस्य हृदयस्थाशनी प्रविष्टत्वात् । रातः संभरणं युकम् । "साऽशागिरभवत्" इति माह्मणं पुरोदाइ- तम् । तस हृदयस्य मया संभृतत्वात् इह देवयजने हे मोख सात्मा सत्खरूपः सहृदयः इदययुकच भव। एशेपूचेषु सर्वेष्वपि मन्त्रेपूर्वेन्तीत्याद्यनुवाकोकं सत्तद्रामणमनुसंधेयम् ॥ (१३७ ) कल्प:-"अंथ ब्रह्मोदनशेषसस्कृत्स तसिनाज्यशेपमानीय तसिवित्रियावाया तिर- खिसः समिध आर्द्राः सपलाशाः प्रादेशमाश्यतिभिवत्यो विवतयन्ति-चिनियादश्वत्थासमता वृहलः शरीम- भिसस्कृताः स्थ, प्रजापतिना यज्ञमुखेन समितस्तितनिधिमिथुनाः प्रजाचै" इति । (चिनियादिति-) प्रामसहागादिचिहभूतः प्रसिद्धोऽश्वत्यश्चित्रियः । हे समियो । यूयं विधियादश्यत्यासंभृता मया संपादिताः। १ आर. श्री. सू. ५.२.४.। २ आप. सौ. सू. ५. २.४ । ३ आप. श्री. स. ५.३.४.। ४ ते. मा. १.१.३। ५ इन्तीति तृतीयापर्नु इति पा०। ६ आप. श्री. ए.५.५.१०.। ५आ.प्र.

·। ३४ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [तैत्तिरीय- प्रजायै । अश्वत्या व्वाहाद्धि जाताम् । अग्नेतुनूं यज्ञिया संभरामि । शान्तयौनि शमीगर्भम् । अमये प्रजनयितवे । यो अश्वत्यः शमीगर्भः । आरुरोह त्वे स चा । तं ते हरामि ब्रह्मणा (८)। यज्ञियः केतुभिः सह । "यं त्वा समभरक्षातयेदः । यथाशरीरं भूतेपु न्यक्तम् । स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्यः । उरु नौ लोकमनुनेपि विद्वान् । ' वेधसै कवये मेध्याय । वचौ वन्दार धृपभाय॒ वृष्णे । यतो भयमभयं तन्नो अस्तु । अब देवान्यजे अत एव वृद्दत्यः महत्यः पूज्यास्त्रथा शरीरमभिसंस्कृताः स्थ। चरुगते महत्याज्ये विवर्तनेन कृत्ले खश- रीरमभिव्याप्य संस्कारयुक्ता भयथ । कि च प्रजापतिरूपेण यत्रपुरुषमुसैन प्रादेशमानेण संमिताः तुल्या- खादृश्यः तिस्रः समिधः निवृद्धिः भविष्यदाहवनीयादिरूपेण निगुणैरनिभिः सह प्रजात्यै मिथुनाः प्रजोत्पादनार्थ मिधुनीगूताः। (१३८) करपः-"अवस्थाद्धन्ययाहाद्धि जातामग्नेख, यशिया संभरामि शान्तयोनि शमीगर्भमनये प्रजनयितव इत्यायुमयि पैधायुर्यजमान इसरणी अभिमन्य" इति । आयुरित्यादिकः सौत्रो मन्त्रः । (अश्व-' स्थादिति-) [हव्यवाहास] हव्यं वहतीति हव्यवाहोऽग्निस्तद्रूपोऽयमधत्योऽश्वरूपं धृत्वाऽनेखस्मिन्वृक्ष प्रविश्य संवत्सरमवस्थितत्वातस्मात् अश्वत्थाजाताम् उत्पन्नामरणि संभरामि संपादयामि । कीदृशीम् ? अग्नेयशियां तनूं लौकिकदाइपाका दिहेतुर्यज्ञिया तनूः । अरणिरूपा तु या यज्ञार्हा शान्तयोनि दाहप्रका- शायनमिव्यवस्या शान्तामन्युत्पादकत्वेन योनिध शमीगर्भ शमिक्षवेष्टितावरमक्षजन्यस्वेन शमीगर्भमीदृशी- मरणिम् अग्नये प्रजनयितवे अमेरुत्सादनार्थ संभराभीति पूर्वनान्वयः ।। (१३९) कल्पः-“यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह पे स चा, तं ते हामि ब्रह्मणा शशियैः केतुभिः राहेति शमीगर्मस्याश्वत्थस्सारणी आहरति" इति । अर्थक्रमादयं मन्त्रः पूर्वभावी द्रष्टव्यः । न शाहरणमन्त- रेणाभिमप्रयितुं शक्यते। (य इति-) हेरणे। स्ने स्वयि निमित्तभूतायां सत्यो शमीगर्भो योऽश्वत्थःस च तया शम्या समवेत आरोह, ईमामारुख प्रद्धः तं तादृशमवत्यं ते स्वदर्थ ब्रह्मणा गन्त्रेण यशियों केतुभिः यज्ञार्ला छनैरभिमन्नणादिवक्ष्यमाणसंस्कारय सह बरामि यज्ञभूमावानयामि ।। (१४०) कल्पः-"यं त्वा समभरं जातवेदो यथाशरीरे भूतेषु न्यक्तं स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्य नो लोकमनुषि विद्वानिति संभल निदधाति" इति । (यमिति-) हे जातवेदः यं त्या स्वागविजः समभरन् शंभरणयुक्तं कृतयन्तः 1 कीदृशं त्वां भूतेषु प्राणिषु यथाशरीरं तत्तच्छरीरमनतिकम्य न्यक्तम् सौदर्यामिरूपेण निगूढे स तादृशस्त्वं संभृतः संभारेयुक्तः प्रजाभ्यः शिवः प्रजानां सुखप्रदो भूत्वा सीद इह देवयजनस्थानमुपवेिश । विद्वान सर्वलोकाभिज्ञस्त्वं नः असदर्थम् उरं विस्तीर्ण लोकम् अननेषि अनुक्रमेण संपादय ॥ (१४१) क्ल्पः-"ा नोदनास--वैधसे कवये मेथ्याय बचो बन्दार धूपभाय घृष्णे, यत्तो भयमभयं तनो अस्त्वव देवान्यजे हेभ्यानिति जुहोति" इति । (प्रति-) घेधसे कमद्वारा जगतो भाग्ने कयये बिषे सर्वज्ञाय मेध्याय यायोग्याय वृपमाय देवश्रेष्ठाय वृष्णे कामानां वर्षयित्रे बढ्ये वन्दार यचो नमस्सरशीलं पास्यमस्माभिः नाऽऽब्धम् । प्राणिनां ततश्च यतः यस्मानरका भयं तत् तसात् नः भस्माकम् अभयमस्तु 1 हेडयान् क्रोधयोग्यानसद्विरोधिनी देवान् अवयजे विगादायामि । प. श्री. सू.५.१.४.1 २ आप. धौ. सू. ५.१.२.३० समापन प्र इति पा० । ४ आप. धो. यू. ५.१.१.। ५ संभाए इति पा०। ६ आप, श्री. सू. ५. ५...।

·ब्राह्मणम् ] आषानप्रकरणम् । हेड्यान् । 'समिधाऽग्निं दुषस्थत (९)। घृताधयुतातिथिम् । आऽस्मि- न्हुच्या जुहोतन । उँप त्याउने हुविमतीः । घृताचीर्यन्तु हर्यत । जुपर्ख सुमिधो मम । "तं त्वा समिद्भिरहिरः । घृतेन वर्धयामसि । बृहन्छौचा यविष्ठय । 'समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः। सममिरज्यते विधवारः (१०)। रोचिष्कैशो धृतनिर्णिपायकः । सुय॒नो अभिर्यजयाय देवान् । घृतप्रतीको धृतयोनिभिः । घृतैः समिद्धो धृतमस्यान्नम् । घृतापरत्वा सरितो बहन्ति । घृतं पिन्सुया यक्षि देवान् । आयुर्दा अंग्ने हविपो जुाणः । घृतप्रेतीको घृतयोनिरधि । घृतं पीत्वा मधु चारुगव्यम् । पितेव पुत्रमभिर- (१४२) यदुक्त समिदाधानप्रतिपादकै ब्राह्मणे-गायत्रीभिग्राह्मणस्याऽऽदध्यात्" इति, तन प्रथम- माह-(समिधानिमिति-) हे मात्विोऽनया भक्षिप्यमाणया समिधा अग्निं दुवस्यत प्रीणयत । अतिथि वैश्वदेवान्ते समामत ब्राह्मणमिव पूजनीयमेनमाम पुतबोधयत दीपयत । अस्मिन् अनी हत्या हपीपि आजुहोतन सर्वन जूहुत ॥ (१५३) अय द्वितीयमार-(उपेति-) हे हर्यत! भजनीय बहे। हविष्मतीः ब्रह्मादनाख्यहविष्णल्यो घृताचीः पृताच्यो घुतरापृक्ता एता समिधः त्वामुपयन्तु मम समियो जुपरख प्रीत्या सेवस्व ।। (१४४) अथ तृतीयमाह--(तमिति-) हे अधिर | असोएवयुक्त वझे ! ते सादृशं सर्वकर्मसु प्रशिद्ध त्या त्या समिद्भिर्धतेन व वर्धयामसि वय वर्धयाम । हे यविष्य ! युरतमारे ! वृहच्छोचा महत्त्व यथा भवति तथा दीप्यस ।। (१५५) यदुक्त माह्मणे-"निष्ठभी रासन्यस्य" इति, जन प्रथममाह-(समिध्यमान इति-) अयम् अग्निा देवान्यजथाय यष्टम् अमितामाभिः समिद्वि समज्यते सभ्यगज्यते दीप्यते । कीट- शोऽग्नि ! सर्यजमाने सर्वत्र समिध्यमानः प्रथमोऽनु सर्वासा देवताना मध्येऽवश्य प्रथमभावी । गत एवान्यनाऽऽनातम्-"अविर प्रथमो देवताना" इति । धर्मः विश्वस्य भारमिता। विध्यवारः अनिष्ट सर्व निवारयितु समर्थ । शोचीपि ग्वारा देशस्मानीया यस्मासी शोचिष्केशः । घृतेन निर्णिमवे नि शेषेण योध्यते धूमरहितज्वालायुक्त कियत इति घृतनिर्णिक् । पायका सर्वस्य शोधक । सुपक्षः शोमनभ्योतिष्टोमादियज्ञहेतु ॥ (१५६) अथ द्वितीयमाह-(घृतप्रतीक इति-) अयममि वृतप्रतीकः, प्रतीकशब्दो मुसयाची " प्रतीक" इति वाजसनेयावे । धृत प्रतीक मुख यस्यासों घृतप्रतीक । तत्तदाहुतिषु पूत पिरती- स्यर्य । पूतमेव योनियोत्पत्तिकारण यस्येति घृतयोनिः । अत एव घृतैः समिधः सम्यक्प्रज्वा- लित । अन्नम् अपि अस्य घृतम् एव । हेडमे घृतपुषः घृतविन्दुयुत्ता सरित. त्या त्वा वहन्ति । घृतवाहिनीपु नयीपु वायुना नृतविन्दतीरे प्रसरन्ति तादृशीषु नदीषु अवमानस्व श्रीडसेबर्थ । तथाविध- स्त्वमस्मदत्त घृतं पियन सुयजाः शोमनेन यहन देवान्यक्षि पूनय ॥ (१९७ ) अथ तृतीयमाह-आयुरिति-) हे अग्ने ! हविपो जुपाणः हवापि कमानो घृतप्र- तोप घृतपोनिः सन् आयुर्दा पधि, अस्माकमायुप्रदो भव । तथा मधु मधुरं चारुगन्यं रमणीयं गौसपान्थरस धृतं पीत्वा इस यजमानमभिरक्षतात्सयतो रक्ष । यथा पिता पुत्रं रक्षति तद्वत् ॥ १ते. मा १.१.१.१२ ते मा.......३ म्यगभिव्यज्यते इति १०1४. मा. .....।

·। कृष्णयजुर्वेदीयम्- [वैत्तिरीय- क्षतादिनम् (११) स्वामी समिधान यविष्ठ । देवा दूतं चक्रिरे हव्यवाहम् । उरुजयसं घृतयौनिमाहुतम् । त्वेपं चक्षुर्दधिरे चोदयन्वति । वामने प्रदिय आहेतं घृतेन । सुम्नायवः सुपमिधा समर्माधिरे । स चावृधान ओपधीभिरु- क्षितः । उरु जयासि पार्थिा वितिष्ठसे । घृतप्रतीकं व ऋतस्य धूपदम् । अग्निं मित्रं न समिधान ऋजते (१२) । इन्धानो अक्रो विदथेषु दीर्घत् । शुक्रवर्णामु नो यश्सते धिर्यम् । जा अग्ने संयासय । आशांश्च पशुभिः सह । राष्ट्राण्यस्मा आधेहि । यान्यासन्सवितुः सवे । 'मही विश्पनी सदने ऋतस्य । अर्याची एतै धरुणे रयीणाम् । अन्तली जन्य जातवेदसम् । अध्व- (१४८) यदुक्त ब्राह्मणे-"जगतीभिवैश्यस्य" इति, तर प्रथममाह-(वामन इति-) है यविष्ठ! युवतमान ! समिध्यमानं सम्यक्प्रकाशमानं त्यां देवाः सर्वे हव्यवाह हविषा चोदार दूतं चक्रिरे । अत एवान्यनाऽऽनातम्-"अग्निर्देयागा दूत आसीत्" इति । उरुज्रयसम् नरूणि जयासि वैरिणामभिभवनानि यस्यामाबुराजयास्तादृशं घृतयोनि घृतेनोत्पनज्वालम् आहुतम् आहुतिमिराराधितं त्वेषं दीप्यमानं ला चोदयन्वति विघायकवाक्ययुके धर्मणि चक्षुर्दधिरे चक्षु स्थानीयं कृतवन्तो देवा । यथा लोके पक्षपा रूप स्पष्ट प्रकाश्यते तथा लया विधिवाक्योकानि कर्माणि संपायन्त इत्यर्थ । १४९ ) अथ द्वितीयमाह-- (वामन इति-) सुम्नं सुखमात्मन इरछतीति सुम्नायवः ऋत्विजस्त मदिवे प्रकटस्वार्थं यद्वा प्रदिवः प्रकृष्टवर्गानिमित्तभूतात् । हे भग्ने ! त्या पृतेन माहुतं सर्वरा आराधितं सुपमिधा शोभनया समिधा समीघिरे सम्यगुद्दीपितवन्त । स त्वमोषधीभिः ओषप्युपलक्षि- साभि वावृधानः अत्यन्तं वर्धमान उक्षितो घृतेन सिक्त । पार्थिवाः पार्थिवानि जयांसि माधयानि उरु वितिष्ठसे अत्यन्तविष्टियानि स्थापय ॥ (१५०) अथ तृतीयमाह-(घृतप्रतीकमिति-) हे ऋत्विम्यजमाना 1 युष्मत्संबन्धिन ऋतस्य यज्ञस्य धूर्पदं धरि ग्रीदन्त निर्वाहक मिलर्थ । तादृश घृतमतीकमग्निं समिधानो सीपयलयमवर्यु मिनं न गिनमिव कसते अल करोति । इन्धानः खयं दीप्यमान अक्रः केनापि नाऽऽक्रान्तोऽयमग्नि विदथेषु दीद्यत् अस्मानप्राशयन् नः अस्मदीया शुरुषों निर्मलस्पा ,धियं प्रज्ञाम् उदुयंसते अत्यन्तमुद्य- च्छतेऽगिवर्धयतीत्यर्थ ॥ (१५१) वरूप -"जा असे संवारायाऽऽशाश्व पशुमि सह, राष्ट्राम्यस्सा आधेहि यान्यासन्सवितुः सप इत्युत्तरेण गाईपलायतन कल्माषम बभाति" इति । तत्रानिशब्देनाज राबोध्यते तस्याग्निसंबन्धित्वात् । "आमेयी वा एषा यदजा" इति श्रुत्यन्तरादग्निना सह प्रजापतिमुसादुत्पन्नत्वाय । (प्रजा इति-) हे अग्ने! अजात्मन् प्रजा अम्मदीया पशुभिः सहाऽऽशा दिग्वर्तिन प्राणिनश्च संघासय संवासनेन पालय । यानि राष्ट्राणि सवितुः सबे परमेश्वरस्याऽऽझाया पूर्वमाप्तस्लानि राष्ट्राणि अस्मै यजमानाय गाधेहि सर्वत सपादय ।। (१५२) कप -"मैंही विश्शक्षी सदने ऋतस्यार्वाची एतं धरुणे रयीणामन्तवनी जन्य सातवेदसम- वराणा जनयथ पुरोगामित्यरणी आहियमाणे यजमान प्रतीक्षते” इति–(महीति-) रयीणां धनानां धरणे धारयिच्या हेभरणी! मही महसी पूजनीये विश्पनी प्रजाना पालयियो अर्वाची अभिमुसे सली १ते. १.१.१.१ २ते. स. २. ५.११.। ३ आप. श्री. स. ५. ७. १७.१ ४ ते. मा. ३. ७.३। ५आप.श्री.सू.५.०६.।

·माक्षणम् ] आधानप्रकरणम्। राणां जनयथः पुरोगाम् (१३) । आरोहतं दुशत शक्करीमम । तेनाम आयुा वर्चसा सह । ज्योम्जीवन्तु उत्तरामुत्तरा समाम् । दर्शमूहं पूर्णमास यहं यथा यजै । ऋत्तियवती स्थो अमिरेतसौ । गर्भ दधाधां ते यामहं दे। तत्सत्यं यद्वीरं विभृधः । वीरं जनयिप्यर्थः । ते मत्प्रातः प्रर्जनियेथे । ते मा प्रजात प्रजनयिभ्यर्थः (१४) । प्रजयां पशुभिर्नववर्चसेन सुवर्ग लोके। अमृतात्सत्यमुपैमि । मानुपादन्यमुपैमि । दैवीं पाच यच्छामि । शल्कैनि- मिन्धानः । उभौ लोकी निमहम् । उभयौर्लोकयौफेदया । अति मृत्यु झतस्य सदने यज्ञस्य स्थान एतम् आगतम् । अन्तर्वती गर्भिण्यौ युवा जन्य जनमितारमग्निं जात- वेदसं जातानां वेदितारम् अध्यराणां पुरोगां यशानामग्नगामेणं जनयथा उत्पादयतम् ॥ (१५३) कल्पा-"आरोहतं दशतशबारीमैम यातनाम आयुषा पर्यसा सह ग्जीवन्त उत्तरा मुत्तरा समां दर्शमहं पूर्णमास यशं गया यजा इति हसाभ्यां प्रतिगृह्य" इति । (आरोहतमिति-) हे- उरणी ! मम मदीयाः शरी: शक्युिका अलयो याः सन्ति तासो दशतं दशसंख्यायुफवर्गम आरोहतम् हे अने! अरणिगर्भस्थ त्वमपि ऋतेन यझेन आयुपा अस्मदीयेन दीर्घायुष्येण धर्चसा मलेन सह दशत- मारोह । वयं ज्योफ दीर्घकालं जीवन्त उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरसंवत्सरे बिच्छेदमन्तरेण दर्श पूर्णमास च यज्ञ यथा यजे यया यजाम तथा त्वमारोहेति पूर्वत्रान्वयः ॥ (१५४) कल्प:-"वियवतास्मो अमिरेतसी, गर्भ दक्षायां ते कामहं ददे, तत्सर यदीर विथो धीर जनयिष्यथस्ते मप्रातः प्रजनिध्येये ते गा प्रजाते प्रजनमिष्यथः प्रजया पशुभिर्मह्मवर्चसेन सुवर्गे लोक इति भतिगृह्याभिमन्यते यजमानः" इति । (ऋत्विययतीति-) हेरणी ! युवार ऋत्वियवती मातुः प्रामोऽस्से- त्यत्तियो योनिः स ययोररण्यो। ऋत्वियवती प्रजननाभिमुसगर्भवत्यौ । अभिरेव रेतोरुपैण गर्ने योस्त्रे अमिरेतसी तादृश्यो स्थः सपथः । तादृश्यो युवां गर्भ धायां गर्भ पोपयतम् । ते तादृश्यो घां युवाम् अहं ददे आदत्तवानसि । से युवां वीर भंग शूरं पुत्रं विभृथा धारयथः । अतो वीरम् एव जन- यिष्यथः इति यत् तत्सत्यं न तु मिथ्या । ते युवा मत् मतो निमित्तभूतात् प्रातः प्रजानियेथे परेाः प्रातःकाले सर्वथा परिमापादयिष्यथः प्रजाने वहिमुत्पादितवत्या ते युवामपि प्रजनयिष्यथ: प्रजनयितार करिष्यथः । अतः खर्गे लोके प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन र युक्तो भविष्यामीति शेषः ।। (१५५) कल्पः-अथ यजमानो व्रतमुपैति यायं यच्छति-अनृतात्सल्यमुपैसि मानुपाईव्यमुपैमि देवी वानं यच्छामि" इति । (मनुतादिति-) अमृतात् अमिराहिल्यलक्षणात् सत्यम् अग्निमत्त्वलक्षणम् उपैमि मामोमि । मानुपात मनुप्याचरणात् दैव्यं देवयोरयमाचरणम् उपैमि मानोमि । देवी देवसंबन्धिनी याचं यच्छामि नियतां करोमि । संस्कृतभाषयैव व्यबहरामीयर्थः । (१५६) कल्प:-शुल्कैरेतारात्रिमेतममिमिन्धान आले-शहरमिमिन्यान उभौ लोकी सनेमहशुभ- योलोकयो वाऽति मृत्यु तराम्यहमित्येतर” इति । (शकैरिति-) अहं शल्कैः कालेजः अग्निमि- न्धानः प्रज्यालयन उभौ लोको एनलोकपरलोदौ सनेम् संजयेयम् । तयोः उभयोलोकयोद्ध्या समृद्धो भूत्वा मृत्युम् बहम् अति अतिशयेन तयमि। १आप. श्री. सू. ५.८.८.। २ आप, धौ. सू. ५. ८.८.। ३ आप. श्री. सू. ५.८.१.। ४भाप.श्री.५.८.४. - ·। ३८ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [तैत्तिरीय- तराम्यहम् । जीतबेदो भुवनस्य रेतः । इह सिंच तसो यनिष्यते (१५)। अमिमैवत्थादधि हव्यवाहम् । शमीग जनयन्यो मयोभूः । अयं ते योनि- त्वियः । यतो जातो अरोचथाः। तं जाननग्न आरोह । अर्था नो वर्धया रयिम् । अपेत वीत वि च सर्पतातः । येऽत्र स्थ पुराणा ये च नूतनाः । अादिदं यमो बसाने पृथिव्याः । अनन्निम पितरो लोकमस्मै (१६)। अंग्नेर्भस्मास्यूमेः पुरीपमसि । संज्ञानमसि कामधरणम् । मर्यि ते कामधरणं भूयात् । "सं यः सृजामि हृदयानि । ससृष्टं भनौ अस्तु पः । सरसृष्टः (१५७ ) कल्प - "तस्मिन्नुपव्युषमरणी निष्टपति-जातवेदो भुवनस्य रेत इह सिम रापसो यजनिष्यते- निमावस्यादधि हव्यवाद शमीगर्भावनयन्यो मयोभूरय ते योनिविय इलेताभ्याम्" इति । द्वितीयमन्त्र सहितायामपि पठितत्वात्सूरकारेण सोऽपि न पठित । (जातवेद इति-) हे जातवेदः! नाझीद- निकामे भुवनस्य रेतः सर्वरोक्स कारणभूतमाधातव्यामिरूपम् इह सिञ्च अगयोररण्योर्निपिय । यत् रेतस्तपसोऽस्मात्सतापनाजनिष्यत उत्पत्स्यते ताहा रेत नियेति पूर्ववान्वय । योऽभिराधातव्यो मयोभूः मुसस्य मावयिता हव्यवाहं हविपो बोटारं शमीगर्भात अणिरुपादश्वत्थात् जनयन् जनमितकामो निषि. मेति पूर्वमान्वय ॥ (१५८) द्वितीयमन्त्रपाठस्तु-(अयमिति-) हे जगयितन्याने ! अयम् अरणिद्वयसप ते तवोत्पत्त्य- थम् नात्विय. योनिः ऋतुयुक्तमुत्पत्तिस्थान यतो योने जातः त्वम् अरोचथा: लोके शीतिमानासी । योनिमेतदरणिरूप जाननारोह । अथ अनन्तर नः असाक रयिं धन यर्धय ॥ (१५९ ) रुप -"अपेत चीतेति गाईपल्यायतनमुखत्य" इति । यमपुरषा सोध्यन्ते । येममेव देव. पजनमस्यै निर्याच्य" इत्यैतम्मन्ननामगे समानानात् । (अपेतेति-) हे यमपुरुषा ! अत्र अग्मिन्देशे पुराणा ये यूयं स्थ नूतनाः च ये यूय स्थ ते सर्वऽप्यतो देशात् थपेत अपगच्छत । अपगम्य च वीत परस्पर विगुजा गच्छत । पुनरपि वि दुर सर्पत । यमो राजेदमवरथानम् अदात् यजमानाय दत्तवान् । पितरः घेम लोकं स्थान विशेषम् यसै गजमानार्थम् अन् कृतवन्त । (१६०) कल्प –'सिक्तानामधं द्वेष विभज्या गाईपलायतने विपत्य दक्षिणाग्नेर नैधं विभज्य पूर्वेप्रवेनैव कल्पेन सर्वान्पाथिवाक्षिणपति । अर्भपासीति रिक्ता निवपति" इति । पाठस्तु-हे सिकते। अग्नेर्भस भासमानहेतु त्यम् असि रथा अग्नेः पुरीपं पूरणहेतुस्त्वम् असि ॥ (२६१) वरूप - "सज्ञानमित्यूपाखानिवरन्यददनन्द्रमसि कृष्ण तरिहास्त्यिात मनसा ध्यायति" इति । पाठस्त-(संज्ञानमिति-) हे पा संज्ञानं सम्यग्ज्ञानहेतु काभधरण कामाना धारणहेतुश्च त्वम् यसि । त्वदीय यत् कामघरपं कामधारणसामयं रात मयि अपि भूयात् ।। (१६२) कल्प-"स या व नियास्तनुव इत्येपा । स व सूजामि हृदयानि समृष्ट मनो अस्तु य सर प्राणो अस्तु व इवेताभ्या पानसत्यान्स सज्य तिकतावन्निवपति" इति। अत्र "स व सनामि" इति मन्त्र पूर्वमानात । (संव इति-) हे वानस्पससभारा । युष्माक हदयानि संसृजामि परस रमनुरक्तानि करोमि । तथा च. गुप्याक मनः वचच सष्टमस्तु । हृदयवास्येन परस्परस्नेहोऽपि पियशित । मनोवाक्येन काध्वैकमत्यम् । तथा यः सुष्मा प्राथ च संस्टोऽस्तु । अनेनैवविधा प्रवृत्तिचिवशिता ॥ १आप श्री. स.५८.५ २आप श्री सु.५.११. ४ माप. श्री. सू५९.४-५-१.। ५आप. श्री, सू ५ १.६। ६आर श्री. ५.१... ७ यद्विमम्म निवप इरीमा ।

·प्राक्षणम् ] माधानप्रकरणम् । प्राणो अस्तु यः । "सं या ः प्रियास्तुनुवः । सं प्रिया हृदयानि यः । आत्मा वो अस्तु सं प्रियः । सं प्रियामानुचो मर्म (१७) । कल्पेतां द्यावापृथिवी । कल्पन्तामाप ओषधीः । कल्पन्ताममयः पृथक् । मम ज्यैष्ठयाय सताः । येऽमयः समनसः । अन्तरा द्यावापृथिवी । वासन्तिफावृतू अभिकल्प- मानाः । इन्द्रमिव देवा अभिसर्विशन्तु । दिवस्त्या वीर्यण । पृथिव्यै महिन्ना (१८) अन्तरिक्षस्य पोषेण । सर्वपशुमार्दधे । अजीजनन्नमृतं मयासः । अनेमाणे तरणि वीजम्भम् । दश ससारो अग्रुः समीचीः। पुमासं जातमुभिसमन्ताम् । प्रजातस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि । पूष्णः पोर्पण मह्यम् । दीर्घायुत्वाय शतशारदाय । मृत शरझय आयुपे वर्चसे ( १९) । (१६३ ) "सं या वः" इति मन्त्रस्य संहितायामानातलात्प्रतीकमानं सूत्रै पर्शितम् । इह तु सर्योऽप्येय- मात्रातः । (समिति-) हे वानस्पत्यसंभाराः! यः युष्माकं याः प्रियास्तनुवा ताः संसृज्यन्तागेकस्मिद मार्य प्रवर्तन्ताम् । तथा वो युप्माकं प्रियाणि हृदयानि च संग्रज्यन्ताम् । तथा घः युष्माकं प्रिय आत्मा जीवध संबज्यताम् । तथा मम मियास्तनुवः अपि संस्ज्यन्ताम् । एकस्लिम्कार्ये प्रवर्तन्ताम् । ऋविम्भिः सद शरीरबहुलम् । (१६४) कल्पः--हतिसामनसीभ्यामीन्यजमान उपतिष्यते-कल्पेतां यावापृथिवी येऽमयः सम- मसः" इति । तन सत्यभिधायिकाया ऋचः पाठस्तु-(कल्पैतामिति-) द्यावापृथिव्यादयः सर्वे मम ज्यव्याय उत्तमफलसिझये सव्रताः मतेन कर्मणा युफाः सन्तः स्वसव्यापारतमा भवन्तु ।। (१६५) सामानस्वामियायिकाया ऋचः पाठस्तु-(य इति-) हे मेवायापृथिव्योमध्ये स्वया सह समानमनस्या येऽग्नयः सन्ति ते सर्वेपि वासन्तिकावृतू महत्ववपयो बासन्तिकमासी चैत्रशास्त्राख्यो अभि- कल्पमानाः सर्वतः संपादयन्तस्थान अभितः संविशन्तु । यथा देवा इन्द्रम् अभिसंविशन्ति तदत् ।। (१६६) अनन्तरमन्त्रस्त गार्हपत्याधानमन्त्रागां मध्ये सूत्रसरेणोदाइतः । पावस्तु-(दिव इति-) हे गाईपत्य ! धुलोकस्य पदीय प्रमिव्याश्च यो महिमा अन्तरिक्षस्य यत् पोपं सामर्थ्य तैः सबैरपि सर्वप- शुप्रदान समय (वामिहाऽऽयतन आदधे । (१६७ ) कापः-"अजीजन्नमृतं मासोऽस्रमाणं तरणि बीटुजम्भ दश ससारो अगुवः समीची: पुमास जातमभिसमन्तामिति बातमजालेनाऽभिगा” इति । (अजीजननिति-) मांसः मनुष्य- ऋत्वितः अमृतं मरणरहिताग्निं देवम् अजीजनन उत्पादितवन्तः । कीदृशममिम् अस्रमाणम् अगम्यम- चोपणीयं वा । लिवु गतिशोषणयोरिवि धानुः । तरणि दुःखेभ्यस्तारकं बीडुजम्भं ददन्तगूलम् अनुवा अलयस्वाध शरीरेण सहोपनत्यार खसारो ममिनीसभानाः । दशसंख्याकाखा अइलयः समीची अनुकूला भूत्वा जातगामित्वं पुमांसम् अमिसंरभन्ताम् अभितः संग्रहन्तु । (१६८) कल्प:-जातं राजमानोऽनिपाणिति-प्रजापतेस्त्वा प्राणेनाभिप्राणिमि पूष्णः पोषेण महा दीर्घायुत्वाय शतशरदाय शतरल आयुपे पर्चसे जीयात्वे पुण्याय” इति । हेभे प्रजापतेः प्राणेन प्राण- वायुना त्या त्वाम् अभि लक्ष्य माणिमि श्वास करोमि । तथा पृष्णा देवस्य पोपेण सामान वा अभि- प्राणिमि । किमर्थ महा मम शतशारदाय दीर्घायुत्थाय शतसंपत्सरपरिमितं यहीर्घायुस्तालाइो । किं व १ते. सं. ४. २.४.. आप, श्री. सू. ५, २०.४.। ३ आप. श्री. स. ५.19. ५ आप. श्री. स. ५.११.५।

·४० कृष्णयजुर्वेदीयम्- [ तेत्तिरीय- जीवात्यै पुण्याय । 'अहं लदस्मि मदेसि त्वमेतत् । मर्मासि योनिस्तव योनि- रसि । ममैव सन्ग्रह हुन्यान्यने । पुत्रः पित्रे लोकजातवेदः । ग्रांणे त्या- मृतमादधामि । अन्नादमन्नाद्यीय । गोप्सार गुप्त्यै । मुंगार्हपत्यो विदहुन्नरांतीः । उपसः श्रेयसीः श्रेयसीधैत् (२०) । अग्ने सपना अपवाधमानः । राय- स्पोपमिपमूर्जमस्मासु घेहि । इमा उ मामुपतिष्ठन्तु रायः । आभिः प्रजाभि- रिह संबसेय । इहो इडो तिष्ठतु विश्वरूपी । मध्ये वसौदीदिहि जातवेदः । ओर्जसे वैलीय त्वोच्छे । वृर्पणे शुष्मायाऽऽयुपे वर्चसे । सपनरसि शतं शरयः शतसख्याकेभ्य, सवत्सरेभ्म अध्येमप्यायु सिद्धये वर्चसे पलाय जीनात्य जीवनापघाय पुण्याय सुइततिद्धये च।। (१६९ ) कल्प -"अहं स्वदसि मदसि त्वमेतन्ममाति योनिस्त्रय योनिरस्मि ममैव सम्वह हव्यान्याते पुन पिने लोस्पृजातवेद इत्याधीयमानमनुमन्मयते यजमान " इति । (अहमिति-) हे आहवनीयामे । अहं वतो हेतो अस्मि । यदा त्वम् आसीस्तदानीमहमस्मि । यदा तु त्वं नाऽऽसीलदानी विद्यमानोऽप्यद निष्प्रयोजनस्पेन नासि । त्वं च मदसि मत्तो हेतोर्जायसे । एतत् च प्रत्यक्षम् । एवमुक्तप्रकारेण मम योनिः कारण त्वमसि । तव अभि योनिः कारणमहम् असि । तस्मात् ममैव बन्धु सन्मदीयानि हव्यानि वह । हे जातवेदः ! यथा लोके पुत्रः पिने लोककृत् पुण्यरोफसपादो भवति तद्वदतिनेहेन मम लोककृत् भव ॥ (१७० ) अनारमन्त्रो गार्हपत्याधानमन्ने सूत्रकृतोदाइत -(माण इति-) पाठस्तु- हे गार्हपत्य ! आणे अस्मदीये निमित्तभूते राति तददार्थम् अमृतं त्वामादधामि । ममानायसिद्धये अनादं मम गुप्त्यै रक्षणसिद्धये गोतारं त्वादयामि । (१७१ ) कल्प - गार्हपत्यो विदहमरातील्पस प्रेयसी नेयसीर्दधदमे सपना अपराधमानो रायसो- पमिषमूर्जमस्मासु घेहील्याधीयमानमनिमन्त्रय यजमान " इति । (सुगाईपत्य इति-) सुगार्हपत्यः शोभनी गाईपल्योऽयममि अगतीः द्वपिणो [विदहन्] विशेषेण दहन उपसा दियमान् श्रेयसीः श्रेयसीर्दयत् उत्तरोत्तरधेष्ठाकुर्वन्वर्तते । हे अग्ने गार्हपत्य 1 सपतान् अस्मदीयान्यवन अपराधमानः पीडयन्धनपुधि- मन्नरस च अस्मासुरापादय ॥ (१७२) कल्प ---"ईमा उ मामुपतिष्ठन्तु राय आभि प्रजामिरिह सबसेयेहो इडा तिष्ठतु विश्वरुपी मध्ये पसोदौदिहि जातवेद इति प्रायोऽश्वप्रथमा अभिप्रव्रजन्ति" इति । (इमा इति-) इमा उ रायः लोके दृश्य- मानानि सर्वाण्यपि धनानि मामुपतिष्ठन्तु प्राप्नुवन्तु । आमिः पुनपीनादिभि प्रजाभिः सह इह अस्मि- जन्मनि संवसेय सम्यक्तिष्ठामि । किन हो इहैव जन्मनि विश्वरूपी महिन्यसाधनेकपशुरूपयुक्का इडा यो तिष्ठतु । हे जातवेदः! त्वमस्मदीयस्य घसोः मध्ये स्वामित्वेन स्थित्वा दीदिहि दीप्यख ॥ (१७३) क्ल्प -"मापसे प्रणयनीयमाश्वत्थामध्ममादीप्य सिक्ताचोपयमनीएपकल्पयते तमुदच्छवि ओनसे बराय त्वोपच्छे नृपणे शुष्मायाऽऽयुषे धनसे सपनतरसि बनते देवेषु महिमा सुवर्मो ग्रस्त आत्मा पशुषु प्रपिष्ट पुष्टिर्या ते मनुष्येषु पनथे तया नो अग्ने छुपमाण एहि" इति । (भोजस इति-) हेऽने! वा- मोज प्रमृतिसिवर्थम् उद्यच्छे । ओजो यलहेतुरष्टमो धातु , यलं शरीरसामर्थ्यम् , वृपन शब्द संचनासामर्थ्यवाची 1 गुप्मशब्दोष सहकारिसपादिता शनिमाचष्टे । मायुःप्रसिद्धम् । वर्चः कान्ति । १आप श्री सू ५ १६ १.1 २ आप. श्री सू ५.१२ १३.। ३ आप धी. सू ५. १४.५१ ४ भाप श्री. सू. ५. १३ ३-४.।

·- ४२ कृष्णयजुर्वेदीयम्- [ तैत्तिरीय- शंभूः प्रजाभ्यस्त नुवै स्टोनः । प्रणिं त्याऽमृत आदधामि । 'अन्नादमन्नाधाय । गोप्तारं गुप्त्यै । यत् शुक्र शुक्र वर्चः शुक्रा तनूः । शुक्र ज्योतिरजखम् । तेन मे दीदिहि तेन त्वाऽऽदधे । अग्मिनाऽग्ने ब्रह्मणा । आनशे व्यान सर्व- मायुया॑नशे । (२४) । 'नय प्र॒जां मै गोपाय । अमृतत्वाय जीवसे । जाता निष्यमाणां च । अमृतै सत्ये प्रतिष्ठिताम् । अथर्व पितुं मैं गोपाय । रसमन्न- मिहाऽऽयुपे । अदधायोऽशीततनो । अविनः पितुं कृणु । 'शैश्य पशून्म गोपाय । द्विपादो ये चतुष्पदः (२५)। अष्टाशंफाश्च य इहाग्ने । ये चैक- शफा आशुगाः । सप्रेथ सभा में गोपाय । ये च सभ्याः सभासदः । तानि- (२७९) अनन्तरमन्त्रा आहवनीयाधाने सूत्रकारेणोदाइता । तत्पाठस्तु-(प्राणमिति-) है! आह- वीय प्राणरूपं [त्वा] त्वाम् अमृते स्थाने विनाशरहिते आदधामि । अस्माकममाद्यसिक्ष्यर्थम्, अन्नाद । रक्षणार्थ गोतारं त्वामाद वामि । सोऽयमेयो गन्त्र ॥ हे शुक! दीप्यमानाने ति] तब यच्छुक्र वर्चः निर्मला फान्तिर्या च शुझा तनूः निर्मलो देो यच अजनं निरन्तर शुक्र ज्योतिः निर्मलमितरभासकल्ले तेन सर्वेण युक्तो मे मदर्थ दीदिहि प्रयाशख तेन कारणेन हे अशे ! अग्निना ब्रह्मणा- मिप्रकाशकेन मन्नत्यायाम् आदधे । अय द्वितीयो मन्त्र । अयमग्नि आनशे भोकदेह व्याप्तवान् व्यानरो विविध भोग्यजातं व्याप्तवान् । तथा सर्वमायुः अपगृत्युपरिहारेण व्यानशे व्यापवान् । अयं तृतीयो मन्त्र । तावेती द्वितीयतृतीयो “धर्म शिर" इत्यनुवाकेऽप्यानाती। तयो प्राचीगिति मन्त्रवत्पृथगुपयोग सूनान्तरे द्रष्टव्य । यद्वाऽस्यानुवारस्य मन्त्रकाण्डानुरूपत्वाद घर्म शिर इत्यादिकमप्यनत्यमेवेति दर्शयितु तदे- क्देशोऽन पठित । ब्राह्मणसंवन्धार्थ तनाऽऽनान द्रष्टव्यम् ॥ ( १८०) यदुक्त सूत्रकारेग-अथ विराट्कमैर्यजमान उपतिष्ठवे” इति, तर प्रथम विराट्कममन्त्र- माह-(नयं इति-) हे नर्थ ! मनुष्येभ्यो हित गार्हपत्य मे मदीया प्रजा गोपाय । किमर्थम् अमृत- स्वाय जीवसे अपमृत्युरहितजीवनाय । कीदृशीं प्रजाम् । [जाताम्] पूर्वमुत्पन्नाम् [जनिप्यमाणा] इत - परमुत्पत्स्यमाना च । तथा [अमृते] अमृतत्त्वहेतौ सत्ये प्रतिष्ठितां सर्वदा सत्यवादिनीमित्यर्थ ॥ (१८१) अयं द्वितीयगाह-(अथर्व इति-) अथर्व ! पूर्वमथरिल्येण महर्षिणा मथितत्वात्तद्रूप- त्वम् । राथा चान्यताऽऽनातम्-"अथर्वा त्वा प्रथमो निरमन्यदः" इति । तादृश हे दक्षिणा में पितुं मदीयमन्न गोपाय । यो रस क्षीरादिर्यचाग्नं बीहियपादिक तदुभयमिह शरीर आयुपे आयुरर्थ स्थापयति शेप । हे अध्यायः ! केनाप्यासितागगन न सल त्वदीयमागमनं केनदचिदपि निवारयितु शक्यम् । है अशीततनो ! उष्णशरीर न: असदीय पितुम् अत्रम् अविष पिपरहिवं [रुण] कुरु॥ - (१८२) अथ तृतीयमाह--(शरस्यति-) हे शंस्य! ऋत्विग्गि प्रशस्यमानाऽऽहवनीय मै मम पशून्गो- पाय थे पशवो द्विपादः मनुष्यरूपा येऽपि चतुप्पदः गवादिस्पास्तेष्वपि चतुष्पात्सु अष्टाशफाः गोमदिर प्यादय एकशफाः [आशुगाः] आशुगामिनश्चाश्वादयो ये रान्ति तान्सर्वान् इद रोके हे भो! गोपाय ।। ( १८३) अथ चतुर्थमाह-(सप्रथेति-) प्रथया ख्यात्या सहित सप्रथः वाइश हे सभ्य मे सभाम् अधिदेवनम्पान गोपाय | येच सभ्याः सभायोग्या सभासदः सभायामपविष्टा सन्ति तान् सर्वान इन्द्रियायतः चारादीन्द्रियपाटवयुपान् कुर । ते च सन्या सर्वमायुः शतरांवत्सरमायु उपासताम् सेवन्ताम् । १ वत्पृथक्प्रयोग इति पार २ आप, भी सू ५, १८.२. । ३ मृत इति पा.

·अाह्मणम् ] आधानप्रकरणम् । न्द्रियायतः कुरु । सर्घमायुरुपासताम् । अहे युभिय मन्त्र मे गोपाय । यम- पयस्त्रयिविदा विदुः।ऋचः सामानि यजू पि।सा हि श्रीरमृता सुताम् (२६)। पधाऽमीन्यकामत् । विराट्रसृष्टा प्रजापतेः । ऊर्ध्वाऽऽरौहद्रोहिणी । योनिरः प्रतिष्ठितिः (२७)॥ विशन्तु न पुरूचीविधम निधाय यत्तेऽप्रदाहाय बृहुत्यौ महाणा दुवखत विश्ववार इममूलते पुरोगां अजनयिप्यो जनिष्यतेऽस्म मम महिरा घर्घसे दरसु-गो भौहि सबभूवतुरायुयान चतुष्पद सता प्रजापत च ॥ इति वृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाणे प्रथमकापडे द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक ॥५॥ (१८५) अथ पगममाह--(अहे बुनियेति) हे अहे आर्हिसितव्य युधिय! चुभे मूले जगदादानु- पनाऽऽवसम्म मे मदीयगगादिरूप मन्त्रं गोपाय । य गन्ध प्रयिविदा वेदनयाभिमा नपयः अतीन्द्रिय- इटारो पिटुः जानन्ति त मन्त्र गोपायेति पूर्वनान्वय । वैदनयोका मन्नविशेषा ऋणादय । गृहक्षेनाद- पालन परित्यज्य मन्नपालनमार्थने शरणमुच्यते-सतां सन्मार्गवर्तिनाम्गादिरूपा सा सल अमृता थी। थनादिरपाया थियो बहुधा विनाश सभावित । ऋगादिरूपायास्त पुन पुनरभ्यासेनाभिरदिरेवन तूपक्षय ॥ (९८५) कल्प -"पंचधानीव्यकामद्विराट् सृष्टा प्रजापतेराऽऽरोहद्रोहिणी योनिरभे प्रतिष्ठेतिरिति सर्वान” इति । (पञ्चधेति-) यजमान उपतिष्ठत इत्यनुवर्वते । प्रजापतेः सबन्धिनी येय स्पृश विराट विशेषेण राजमाना गोशरीरधारिणी तानेतान् अग्नीन् पञ्चधा व्यकामत् विभज्य कान्तपत्ती । अस्मिन्प्रदेशे गाईपलोऽस्मिन्नाड्यनीय इत्येव पदेनाऽऽकम्य दर्शितवालय । सा पुन खस्या प्रयोजनविशेषमैथै पश्य- न्यूर्वाभिमुखी धुलोकम् आरोदत् । आस्य च रोहिणी अभूत् । सा च भो योनिः पारगभूता प्रविष्ठाहेतुश्च रोहिणीनक्षनेमीनामाधेयत्वात् ।। अन विनियोगमाह-उद्धन्यभूमिमुद्धन्ति श नो देवीरवोशति । देवेति सिक्तान्युप्य यदेत्यूपान्वपत्तथा ॥१॥ कतीरावरीपं चोर्न वल्मीक्वा प्रनाम् । सूद यस्य तु वाराहीमृद् यत्पद्मपरकम् ॥ ॥ यागिरतु शरा अग्ने खर्णमश्वेति पिप्पलम् । ऊर्क औदुम्बर गामशभ्या पर्ण यया शमीम् ॥ ३॥ यत्ते विकत सत्ते शनिदग्ध तह तथा । चिनीयश्वत्थसमिधोऽवस्थादरणिमन्त्रणम् ॥ ४॥ यो अधारण्युपादान य या समार- सादनम् । प्रवे ब्रह्मादने होमस्तनिगि सामेघ क्षिपेत् ॥ ५॥ समित्रिमिस्तु राजन्यस्त्वा नयेण च देस्यक । प्रजा अज प्रबनाति गही अरणितीक्षणम् ॥ ६॥ आरोरणी प्रगृह्णाति प्रास्विरद्वाभ्या तु मन्त्रणम् । अाधार नियम्याथ काल रात्री समिध्यते ॥ ४ ॥ जात द्वाभ्यर प्रातरमावरणी निष्टपेत्तथा । अपेखि स्थानमुद्धन्यादमेस्तु सिक्ता वपेत् ॥ ८॥ स यो द्वाभ्या तु राभारान्वानस्पत्यानासमजेत् । ऋद्वाभ्यासन्युपस्थानं दिवरुवा पश्चि मानलम् ॥९॥आवतजीजनमामिमवली धारयेत्प्रजा । जान प्राणियह पूर्वानलाधानेऽभिमघ्येत् ॥१०॥ प्राणे वा पश्चिमाधान सुगाहेत्यभिमत्रणम् । इमा प्राञ्चोऽभियान्योऽज्ञनिभिस्यम्यतेऽनल ॥११॥ प्राची निमि पूर्वमान मंदि वयभिमन्त्रणम् । प्राण द्वाभ्या पूर्वबझेराधान हनुमन्वयेत् ॥१२॥ उपस्थितिय पञ्च चतु. दि समीक्षते । हह गन्तुस्पस्थान पर सानिमन्त्रणम् ।। अनाऽऽधानगता मन्ना दासप्ततिरुदीरिता ॥१३॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रवाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथम माण्टे द्विवीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक॥1॥ १ अस्याग-३)"चतुं शिखण्डा युति सुपेशा 1 घुउप्रतीका भुवनस्स मध्ये 1 मम॒ज्यमाना महुते सौभगाय । मझे धुश्व यजमानाय कामाद (२) इहैव समान मतोयो अनय । प्राणेन वाधा मनसा बिभमि । तिरो मा सन्तमायुर्मा प्रहासी । ज्योतिया बो वश्वानरेशोपैतिष्टे ।" इति मन्त्री मूले वर्तते । परमनयोश्चा. धानात्वाभावाचा राग्रह । २ आप, धौ मू ५ १८ २ । ३ शेपमपश्यन्यू; इति पा० ·। ४४ कृष्णयजुर्वेदीयमाधानप्रकरणम् । (ते. ग्रा. कां. २ प्र. ५ अ. ८) उपारोह जातवेदः पुनस्त्वम् । देवेभ्यो हुव्यं यह नः प्रजानन् । आयुः प्रजाशयिमस्मासु घेहि । अजस्रो दीदिहि नो दुरोणे ॥ (ते. आ. प्र.४ अ. २२) यास्तै अमे घोरास्तनुः । क्षुन तृष्णां च । अनुक्चानाहुतिश्च । अशनया च पिपासा च । सेदिश्चामतिश्च । एतास्तै अग्ने घोरास्तनुवः । तानिरमुं गेच्छ । योऽस्मान्द्वेष्टि । यं च ययं द्विष्मः । (तै. आ. प्र.४ अ.२३) स्त्रिच स्त्रीहितिश्च लिहितिश्च । उष्णा च शीता च । उग्रा च भीमा च । सदान्नी सेदिरनिरा । एतास्तै अग्ने घोरास्तनुवः । तामिमुं गच्छ । यौs- स्मान्दृष्टि । यं च व्यं द्विप्मः॥ (१८६ ) (उपावरोहेसि-) हे जातवेदः! पुनरपि त्वमुपायरोह अरण्योः सकाशाद्मावयतर। अवतीर्य च प्रजानन् अस्य देवस्येदं हविरिति प्रकर्षेण जानन् नः असादीयं हव्यं देवेभ्यो बह प्रापय । आयुरादिकमरमासु संपादय । अजनः निरन्तरं वर्तमानरत्यं नो दुरोणे अस्मदीये गृहे दीविहि दीप्यख । एतस्य विनियोगमापस्तम्य आह-"उपाषरोह जातवेद इति वर्तमानमभिमन्नयते" इति ।। (१८७) कल्पः-"व्याख्याता घोरास्तन्योऽरण्योऽनुवाक्यो गण उत्तरी चानुवाशै" इति । घोरतनूनों प्रतिपादको द्वापनुवाको, तनोगासन्य आधानप्रतिपादके सूत्रे व्याख्याताः । अरण्योऽनुवाक्यो भवन्तीति हि तत्सूत्रेऽभिहितम् । तथा योनुवाकयोमरण उक्तः । स च विकल्पितः । तस्य विनियोगो राजसूयप्रकरणे सूभकारेणाभिहित:-"मास्तमेकविंशतिकपालं निर्बपति वैश्वदेवीमामिक्षा तस्यारण्येऽनुवाक्यगणैः कपालानुप. दधाति" इति । ब्राह्मणं चाऽऽग्नातम्-"योऽरप्येऽनुवाक्यो गणतं मध्यत उपदधाति" इति । तत्र पोरतनु- प्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाह-(यास्त इति-) हे अग्ने ते तव सम्बन्धिन्यो घोराः अत्युप्राः तनुवा या सन्ति । कास्ता इति येत. भुदादिभिरमपन्तरष्टाभिः शुन्दः प्रतिपादिताः। हे अप्ने! ते तव संबन्धिन्य पता वसा घोरास्तनुवः, ताभिः तनुभिः सह यः अस्माकं टेष्टर यश्च द्वेष्यः ममुं द्विविधं पुरुष गल्छ । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये बेदाधनकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाप्ये चतुर्थप्रपाठके द्वाविंशोग्नुवाकः ॥ २२ ॥ (१८८) अथ पोरतनुप्रतिपादकं द्वितीयमनुवाकमाइ-मिगादीपनिरान्तानि तनुनामानि । अन्यत पूर्ववत् ॥ इति श्रीमत्यायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यम्भाष्ये चतुर्थप्रपाठके प्रयोविंशोऽनुवाफः ॥१३॥ HORSARAFastram इति रुप्मयजुर्वेदीयमाधानप्रकरणं समाप्तम् ॥ PERAPSEASERECRUCERS १ आप.श्री.सु.५....१२.। २ आप. श्री. स. १८. ११.११. ३ ते. प्रा. १.४.५.।

·VIDYA SN... आधानमन्त्रवाक्यसूची। (TERARY क मनार मुमपे पर्वमानाय भनियम्यो निसार मुरलीधे ददाति अर्भग्नस्थान पुस्विमसि " अनेः सृष्टस्य यतः १२ ५ . अपरेतचन्दर दिरंण्यम् मजिनामा मयासः अति प्रति भप पिनु में गोपार भय पिएं में गोपायसाह यो खलु भदितिः पुनामा पम् मनाः भारोहत दुशतुर शाही ६-हाय मौनयी यज्ञानाशिन्यासी ४ मा उ मामुपैतिष्ठन्तु राय ३० मे या पुते लोकाममा 6, इयंतीभवन्ति ३२ इयत्यये हानि ३९ उन्दि उहत्यमानमा भम्पर ३० १२ उप प्यासे विमती २८ मयं वा मुतस्पेन्द्रिय वीर्यमाप्यते 1- उपारोह जातयेदुः पुनस्वम् २१ ज नो धेहि द्विपदे पर्तुप्पटु इत्याद ૨૨ "अर्ज पंथिया अभ्युरितोऽसि २० अ पृथुिप्या रसमामान्तः २० या पुत रस पिया उपदीका उदिहति । कृती: कर्षाणो यभिधीमचरः " अपाहिपति ३४ वियवती स्पो अनितप्ती २१ मोजेसे बलायरबोधच्छे ५ रहसतो यावापृथिवी ६ कालकक्षा – नामामुरा भासन् ३० हसिकास्वप्निमादधीत 1 २३ गायत्रीमियोणास्यास्यात् २० गायप्रिया द्वियर्माणस्य यत्ते ५३ धर्मः शिर इति गाहपत्यमादधाति ४.धर्मः शिरुम्दयग्निः ३५ धुवतीको पुत्रयोनिभिः ३२ घृतप्रतीक व कुतर धूवंदन २५ | पर्वतीभिरादधाति ९ चत्वार आयाः प्रान्ति २५ वित्रियस्वावस्यवाऽऽदवाति २३ पिनियादथासंभूता हुत्यः २० दिम्तोकाय तनयाय पोत्याह ६ जातवेदो भुवन रेतः ३५ संवत्सरं गोपावे ५० २ अधौदिने सूर्य मापनीयमापाति भनाहितम्नस्यामिरित्याहुः भवात्सल्यमुपैगि अन्त व पाचा दति माभिरुपसाममण्या भर्पत पीत दिसतात अपोदा भम्मानि मन्यति अपोउवाशति शान्यै अधिरो भवति अयं ते योनि स्वयः अयारियादखनीयम् अश्चक्षुस्वसौ पयंसद्यमिः महे अभिय म मे गोपाय अहं स्वदसि मदसि समेतत् अश्वरमाव्यवाहादि जाताम् अश्वी रूपं कुरवा यईवरयेऽति अस्थि वा एतत् भामेयी राति भानां भवन्ति आनुशे ब्यानश इति निरदिपति आनुदो व्यानरी सर्घमायुयानशे आपो वा इदमने सालसमासीत् आयुर्दा अग्ने हुचिपा सुपाणः १५ २. २६ १० २५ २२ २५ ·आधानमत्रवाक्यसूची 1 मन्त्रीम २१ ८ यतै सृष्टय युतः ५ पृष्ठम् १२ तत्तमा न कार्यम् २३ प्रजापतिवांचः सत्यमपश्यत् तस्मादाहितामिनानृतं वदेत् ९ प्रजापतिपृष्टानां प्रजानाम् तिन आदधाति मिथुनत्वाय २५ प्रजापतरक्ष्यश्वयन तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत् ८ | प्रवसथमे॒ष्यन्नेयमुपतिष्टेतकमेकम् । तैन मे दीविहीत्याह २३ प्र वेधसे कवये माय २०-४१ तं मधुरया प्रावमुद्धरति २६ माचीमर्नु प्रदिशं प्रेहि विद्वान् तं वा समिहिरहिर ३५ प्राचीमनु प्रदिश है विद्वानियांह विभिगार्हपत्यमार्दधाति १२ प्राणे याऽमृतमादधामि विभिरक्षरगार्हपत्यमादधाति १२ प्राणं स्वाऽमृत आदधामि प्रीणि वीपि नियंपति १५ प्रान्ति मााणा औदनम् वाम मुदिव आहुतं घृतेन ३६ प्रवादिनों वदन्ति १६-१४-२६ स्वामी समिधानं यविष्ठ ३६ भूरित्याह दिवः पृथिव्याः पय॑न्तरिक्षात् ४३ मही विश्पी सदने अवर्स द्विवरवा वीर्यण ३९ मुखं वा एतनक्षत्राणाम् देवा या ऊर्जु य॑भजन्त • यचै तान्तस्य हृदयमाठिन्दक्षातवेदः देषा ये महसवदन्त ३५ देवा पे भद्राः सन्तोऽग्निमाधिन्सन्त यत्पर्यपश्यत्सरिरस्य मध्ये देवासुराः संयत्ता आसन् १६ यद्वादशसु विकामप्वादधीत पार्यायधिवी सहाऽऽम्लाम ५) यदन्याहार्यपचनेऽन्याहार्य पन्ति द्वादशसु विकामेष्वतिमाईधीत ९| ययन संवासरे नोपनमैत् धेनी या ततः १७ | यदाज्यमुष्टिपते न पूर्वयोः पल्गुन्योरभिमादधीत ३. यदिदं दिवो यः पृथिव्याः ३०-४१ न मार सभीपात् ९५ पदिदाश्या नाऽऽध्यात् नये प्रशां में गोपाय ४२ यदि संदरसरे माऽऽदुप्यात् भ्याहनीयो गाईपत्यमकामयत १३) यदुपयुपरि शिरो हरै पुरायो पा प्रतानि वीपि १७ यदेरमेकमेतानि पीवि निर्षपेत् १७ यन्मासमभीयात् पमधामीयामन् ५३ | यया ते सुष्टस्याप्ने पद्धियां पुषा मोहाणे प्रविष्टा २८ | पसरूपं विदिमामविन्दत् पुनरागत्योपविएते यस्य या भयंयादेवतमिराधीयते पुनरावर्तयति 12-10] याभिराएमर्गतः प्रतिष्टाए १२ पुरंप सादेवसो सीमापन इत्याहुः . | पाने भो पोरामनुवः प्रमानण्या माणेनाभिप्रागिमि ३९ याने भो पोराननुवः पुजा भने संशय १६ याने मारे भोरामनुषणाभिमुं गरोनि ममानिः पुमा मन ध्याचं द्विप्याव १५ प्रमानिमिगत 6-11-३१ यो भन्यः दर्शमीगर्भः मानी पानिमा मया मनमा २८ २२ २७ १७ पृशुर्या प्रमः २६ ३१ " २, ·. आधागगनवास्यसूची। ४७ मनाः पृष्ठम् १० पृष्ठम् ये है अन्न शिये तनुयाँ २० नो देवीरभिष्टये यं वा समभरातपेदः ३४ व आधास्यमांनो महीनं पंचति यः कामयत दानकामा मे प्रजाः स्थुरिति २४ सय सभा में गोपाय यः कामयत भगी स्यामिति २ समिधाऽग्नि दुवस्पत चुकं प्रवर्तयति १८ समिध्यमानः प्रथमो नु धर्मः भन्तरमभिगोयते गाहपत्य आधीयमाने २७ सरता अमिराधेय इत्याहुः रगो वा एषः २२ बनी वा एपः सहदयोऽग्निराधेय इत्याहुः बसन्ता माअोऽभिमादधीत साऽवीदिया मर्नुम् ३ यातः प्राण इत्यन्वाहार्यपर्धनम् २२ साइPणोत् घात: प्राणस्वयमतिः सातत. प्राच्युदकामत विक्रमख महा भास - सिकतानिवपति विराट स्वराट् च यात भने शिवास्तुनुव | सुगाईपरयो विदनराती: स्वाभिस्त्वादध इस्याह २३) सं या वः मियास्तुनुवः ३०/सं वः सृजामि हृदयानि शस पुन्म गोपाय ४२ संज्ञानमसि कामधरणम् शमीगभादमिन्धति २५ वदित होकाय तनयाय पितुं पवेत्याह पावरग्निमिन्धानः ३७ स्त्रिक्च त्रीहितिव १० १५ ३९ बधानुरस्य स्पम् १ इत्याधानमन्त्रवाक्यसूची समासा । -- ·从地的政 ·VIDY. कृष्णयजुर्वेदीयं पुनराधानप्रकरणम् । SN............ UPRARE: a पदभाष्यसहिता पुनराधेयसंहिता ।। तम प्रधमकाण्डे पञ्चमप्रपाटके प्रथमोऽनुवाकः । हुरिः ॐ। देवासुराः संयत्ता आसन्ते देवा विजयसुप्यन्तोऽसौ वाम बसु सं न्यदध- तेदमु नो भविष्यति यदि नो जयन्तीति तदुग्मिन्कामयत तेनापोक्रामत्त- हृया विजित्यावरुत्समाना अन्याय॒न्तदस्य सहसाऽदित्सन्त सौरोदीघदरों- देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं-युगाः । आसन् । ते । देषाः । विजयमिति वि-जयम् । उपपन्दु हरप-यन्तः । अग्नी । पामम् । पसु । सम् । नीति अधत् । इदर 13 नः । भविष्यति । यदि । नः । जेष्यन्ति । इति । सन् । अग्निी1ि अकामयतु । तेन । अपेति मगमत् । तत् । देवाः । सायणाचार्यविरचितं पुनराधेयभाप्यम् । यस निःश्वसितं वेदा यो चेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमई धन्दे विद्यातीर्थमहेश्याम 11॥ अषयोः प्रकृती मन्त्राः प्रपाठकचतुष्टये । वर्णिताः पुनराधेयं पचमा प्रवक्ष्यते ॥२॥ आधानादायमेवैया पक्षव्या पुनराहितिः । तथाऽप्यध्ययनस्यायं कगो वरवृतत्त्वतः॥३॥ रारखती खपुत्राय तद्युद्धिस्य क्रमे वरम् । ददी तेन क्रमेणैव पठन्वन्मेऽपि पाठकाः ॥ ४ ॥ एकादशानुशकाः स्युः परमेऽस्मिन्प्रपाठके। तमादी पुनराधेयमनुधाकचतुष्टये ॥ ५॥ ततः षटकेऽप्युपस्थान काम्ययायावथाऽन्तिमे। विधीयतेनुबाकेऽसिन्नादिने पुनराहितिः ॥ ६ ॥] उदास्य पुनरादधीतेति विधास्यति । तत्र पुनराधेयस्यामिदेवता विधातुममिविषयमुपाख्यानमुद्दाहरन्प्रसशा- देजतस्य यज्ञे दक्षिणात्वं निषेधति---- (१) (देवासुरा इति-) देवाः च असुराः च संयत्ता युयुक्तः । विजयम्। एयन्तः शा- वन्तो देवाः तदा तेभ्यः असुरेभ्यः अपहृतं मणिमुक्षादिक श्रेष्ठं पसु रक्षणायामौ [ संन्यदधत ] निक्षित- पन्तः । कविदसुराणा विजय सवैतद्धनमस्माकमापापयुज्यतोव देवानामाशयातधनम् असिन्कामयत इच्छणं कृतवाना तेन धनेन सह मपाकामत् पलायनमकता देवाः पुण्यवशेनासुरान् विजित्य तत् धनम् अपरकत्समाना: अररोदुमिच्छावन्त सानु सप्रे पवाद आयन्तधन चलालारेण दाहमिच्छावन्तः।

·२ - कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- दीत्तद्द्यै रुद्रुत्वं यदवशीयत तत् (१) रजतर हिरण्यमभवृत्तस्माद्रजत हिरण्यमदक्षिण्यमश्रुजर हि यो बर्हिषि ददाति पुराऽस्य संघत्सराद्गृहे रुदन्ति तस्माद्वहिपि न देयर सौऽमित्रवीद्भाग्यसान्यर्थ व इदमिति पुनरा- धेयै ते केवलमित्यब्रुवन्नृतवत्सलु स इत्यत्रवीद्यो महेवमग्निमादाता इति तं' पूपाऽधत्त तेन (२) पूपाऽऽर्वोत्तस्मात्पौष्णाः पशवं उच्यन्ते तं त्वयाऽधत्त तेन त्वष्टाऽऽत्तिस्मात्याष्ट्राः पशव उच्यन्ते तं मनुराऽधत्त तेनु मराति- सन्मानन्यः प्रजा उच्यन्ते तं धाताऽधत्त तेन धाताऽऽौत्संवत्सरो वै धाता तस्मात्संवत्सरं प्रजाः पशवोऽनु प्रजायन्ते ये एवं पुनराधेय॒स्याद्ध वेद (३) ऋभोयेव योऽस्यैवं बन्धुतां वेद वन्धुमान्भवति भागधेयं वा अमिराहित विजित्येति पि-जिय । अबरु समाना इत्यव-ररसमानाः। अन्विति । आयन्। तत् । अस्य । सहसा। पुर्ति । अदिसन्त । सः । अरोदीत् । यत् । अरौदीत् । तदारुदस्य॑ । तृस्वमिति सद-खम् । यत् । नधु । अशीयत। तत् । (७) रजतम् । हिरण्यम् । अभवत् । तस्मात् । रजतम् । हिरण्यम् । अक्षिण्यम् । अधुजमित्यधु- जम् । हि । यः। दहिपि । ददाति । पुरा । अस्प । सपरसादिति सं-परसरात् । गृहे । दन्ति । तरमाए । हिर्षि । न । देयम् । सः । अग्निः । अग्रवीत् । भागी। असानि । अर्थ । घाइदम् । इति । पुनराधेमिति पुनः-आधेयम् । ते । केवलम् । इति । अब्रुवन् । ऋभवन् । खर्छ । सः । इति । अब्रवीत् । यः । मोवत्य- मिति मत्-देवत्यम् । अग्निम् । आदर्धाता इत्या-दति । इति । तम् । पूपा । एति । अधत्त । तेन । (२) पूपा । आमोद । तस्मात् । पौषणाः । पशः । उच्यन्ते । तम् । त्वष्टा । एति । अधत । तेन । स्वा । आधात् । तस्मात् । वाष्ट्राः । पुरावः । उच्यन्ते । तम् । मर्नुः । एति । अधत्त । तेन । मर्नुः । श्रोत् । तस्मात् । मानव्यः । प्रजा इति प्र-ज्ञाः । उच्यन्ते । गम् । धाता । एति । अधत्त । तेन । धाता । आमोत् । सवत्सर इति संवत्सरः 1 वै। पाता । तस्मान् । संवुत्सरमिति सं-वत्सरम् । प्रजा इति प्र-जाः । पशवा । अनु । प्रेति । जायन्ते । यः। एवम् । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेयंप । काद्धिम् । वेद । (३) नोति । एव । स. अग्निः अरोदीत् रोदनं कृतवान् । प्रसगाद्भशब्दस्य प्रतिनिमित्तं विधते-यतो रोदनं कृतवास्ततो रुद्स्य रुदत्वं यदश्रु नेनासकाशाद्विन्दु अशीयत भूमावपतत् तद्जतं हिरण्यम् अभवत् रजतरूपं धनम् अभवत् । अन हिरण्यशब्दस्य धनसामाभ्यवाचित्वात् रजतं हिरण्यम् इत्यविरुद्धम् । तस्याश्रुजरवेन दक्षिणा प्रत्ययोग्यत्वाराहाने संवत्सरात् अर्बागेतद्गृहे किंचिद्रौदननिमित्तं भवति तस्मादिपि यझे तत्, न दद्यात् ।। (२) अनिदेयता पुनराधेये विदधाति-(स इति-) आदावसाधारणेन भागेन युचो भवानि, पश्चादिदं यमु युष्मभ्यं दास्यामीलमिनोत्ता देवास्तवतरपुनराधेयमिति भागं ददुः। न तुष्टोऽनिरिदमब्रवीत् यो मद्देवत्यं दाँव कृत्वा अग्निं पुनरादग्यारस सलु सगृद्धिमानिति । तस्मात्समृद्धयर्थ पुनराधेयं हविरमिदैवतं कुर्यादित्यर्थः ।। (३) तामेव समृद्धिमुदाहरणेन स्पष्टयति-(तमिति-) पूपत्वष्टमनुसवत्सरागिमानिधाभि. पवादि- समृद्धिर्लया। (४) समृद्धिवेदनं प्रशंसति-(य इति-॥ (५) पादिरूपस्यामिगन्धुरामहस्य वेदनं प्रशंसति-य इति-)॥ (६) पुनराधेयं विपत्तै-(भागधेयमिति-) प्रथमाधानेनाऽऽहितोऽमिरसाधारणभागवण्श्छयाऽधिकोपावं चकार, तच्चान्तिरनेन भवति। तस्माद्वासनेष्ट्या पूर्वामिम् उदास्य पुनः अप्यतिमादध्यात् । इशष्टेमुद्रासनं च सुनसरो दर्शयति-"आग्नेयमापार निर्वपेटेश्वानर द्वादशपालं वारणं दशरपालमायेऽगुमतेऽयक्पालं मैत्रं चाममिमदामग्रियन्" इति । “पौर्णमासीमिष्ट्रवा चलवोऽनोनुन्सजति" इति च ।। । - - -- ·संहिता] पुनराधानप्रकरणम् । इन्धमानः प्र॒जां पशून्यजमानसोपं दोद्रायोद्वास्य पुनरा दधीत भागधेयनैवै- न५ समर्धयत्यथो शान्तिवास्]पा पुनर्वस्वोरा दधीततद्वै पुनराधेयस नक्षत्र यत्पुनर्वसू खायामेवैनं देवतायामाधार्य ब्रह्मवर्चसी भवति भैरा धात्ययात- यामत्वाय दुभैरा दधात्य॒य एवैनमोपंधीभ्योऽवरुध्याऽऽ धत्ते पंञ्चकपालः पु- रोडाशौ भवति पञ्च या ऋतर्य ऋतुभ्य एवैनमवरुध्याऽऽ धत्ते ( ४ ) ॥ (शयित तत्तेन येद दभैः पविभातिय ।) यः। अस्य । एवम् । बन्धुताम् । वेद । बन्धुमालेति पन्धु-मान् । भवति । भागधेयमिति भाग-धेयम् । पै। अग्निः । आहित इत्या-हितः । इन्धमानः । प्रजामिति प्र-जाम् । परुन् । यज॑मानस्य । उपेति । दोहाव । उदास्येत्युत्-वार्य । पुनः। एति । धीत । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनम् । समिति । अर्धयति । अथो इति । शान्तिः । एव । अस्य । एपा । पुनस्वोरिति पुन -बस्वोः । एति । धीत । ग्दत् । थे । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेयस्य । नक्षत्रम् । यन् । पुनर्वसू हति पुनः-वसू । स्थायाम् । पुब । एनम् । देवतायाम् । आधायैया-धार्य । ब्रह्मवर्चसीनि ब्रह्म-बर्चसी । भवति । दुभैः । एति । धाति । अांतग्रामस्यायेत्ययातयाम-रसाय । दुभैः । एव । दधाति । अन्य इत्यत्-भ्यः 1 व । पुनम् । भोपंधीभ्य इत्योपधि-भ्यः । अवरुध्येत्यव-रज्य । परि । धते । पक्पाल इति पञ्च-पालः । पुरोडाशः । भवति । पी। ये । मृतयः । अतुभ्य हरपृत-म्यः । एव । एनम् । अवरध्येयव-राध्य । एति । धत्ते (४) । इति कृष्णयज्ञवेदीयतैत्तिरीयसंहितापपाटे प्रथमकापडे पञ्चममपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ (७) शालं विधत्ते-पुनरिति-) पुनरावर्तते याम यस्सनयोरिति पुनर्वसु । रातो नक्षत्रात्मिका देवता खकीया ॥ (4) पुरसभेषमा रमाकानशिलादिम्लामा रातारपद्य दन्विधते--(हरिति- अतापि हात- राधाने गतसारत्वं स्यात् । अत एव सूत्रकार माह-आयतनेषु पुरानन्दर्भान्सशस्तीर्य भूमिभूति सर्प- राजीनिगाहपसमादधाति" इति ॥ (९) दविधिमन्य प्रशंसति-(दमैरिति-) इन्द्रो महनियादी दाशिवब्राह्मणे च दर्भाणामकार्यत्या- भिधानादप वमोपरिपत्रं च विस्पष्टम् ।। (१०) अस्मिन्पुनराहितेऽसौ रतच्याया इटेरग्निदेवता पूर्व विहिता । अथ दयं विधत्ते--(पञ्चकपाल इति-) बहुचमाझणे द्वादश मासा. पञ्चर्तयो हेमस्तशिशिरयो समासेनेलाग्नानाटतूना पवसरख्या ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीय वेदार्थप्रशशे कृष्णयजुवेंदीयतत्तिरीयसहिताभाष्ये प्रथमकाण्ड पथमप्रपारके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ १आप. . स. ५.२७ २ ते..२,५.२.।

·कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- - । अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमःपाठके द्वितीयोऽनुवाक । पैरा वा एष यज्ञं पशून्वपति यौऽग्निमुद्वासयंते पञ्चकपालः पुरोडाशौ भ- पति पातो यज्ञः पाडाः पशवो यज्ञमेव पशूनव रुन्धे वीरहा वा एप देवानां योऽग्निमुद्वासयते न वा ए॒तय॑ ब्राह्मणा ऋतायवः पुराऽनमक्षन्पढयौ याज्या- नुवाक्या भवन्ति पातौ यज्ञः पाङ्गः पुरुषो देवानेव वीरं निरवदायामिं पुनरा (१) धत्ते शैताक्षरा भवन्ति शतायुः पुरुषः शतेन्द्रिय आयुप्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति यद्वा अमिराहितो नर्थ्यते ज्यायो भागधेय निकामय॑मानो यदग्नेिय सर्व भवति सेवासद्धिः "सं या एतस्य गृहे वाक्सृज्यते योऽग्निमुहासयते स परेति । ये । एप । यज्ञम् । पुशून् । वति । य. । अमिम् । उदासपत इमुर-पासयते । पञ्चक- पाल इति पञ्च-कपाट । पुरोदार्श । भवति । पास ! यज्ञ । पासा । पुशवं । युजम् । पुव । पशून् । भवेति । रन्थे । वीरदेसि वीर-हा । वे । एक । देवानाम् । थ । अमिम् । वृद्धासयत इत्युत-बासयते । न । थे । एतस्य । ब्राहाणा । ताथव इयत-यय । पुरा । अन्नम् । अन् । पतये । । याज्यानुवाक्या इति याया-अनुवाक्या । भवन्ति । पाङ्ग । यज्ञ । पार्ट्स । पुरुष । देवान् । एव । पीरम् । निर्वदा- येति नि -अवदार्य । अमिम् । पुन । एति । (१) धत्ते । शताक्षरा इति दान-अक्षरा । भवन्ति । शुता. युरिति शुत-आयु । पुरुप । शुतेन्द्रिय इति शत-इन्द्रिय । आयुधि । एव । इन्डिये । प्रतीति । तिष्ठति । यत् । वै । अनि । आहित इत्या-हित । न । अध्यते । ज्याय । भागधेयमिति भाग-धेयम् । निका- (११) द्वितीयानुवाके याज्यायसनात विधित्सु पूर्वोक्त द्रव्यविधिमन्य प्रशंगति-(परा वा इति-) परावपति विनाशयति । धानादिभिविभिर्यज्ञ पाल । पलिच्छन्दरा पशुहेतुत्वात्पशवोऽपि पाया । (२२) याज्यानुवाक्ये विधत्ते-(वीरहेति-) देवाना मध्ये वीरोऽनि । तद्वधकारिणो यजमानस्यानम् ऋतायवः सत्यभिच्छन्तो ब्राह्मणाः पुरान एव अक्षन् नैव भुक्तवन्त । “शश भोजने" इत्यस्य रूपम् । अप्ने तमद्याश्च न इत्यादयनतन ऋच पञ्जय 1 सामु प्रधानहविपो दे सिष्टकतो हे। ताश्चाग्निकाण्डे-अमिर्धेत्य नुताक इमोपधानार्थत्वेनाऽऽनाता । इह तु वाचनिकस्तद्विधि । शारखान्तरे तु याज्याप्रस्तावे समानाता । पुरुषस्य हस्तद्वयपादद्वयशिरोमि पञ्चभि पाङ्गत्वम् ।देषानेच देवानामेव मध्ये घीरानि निरयदाय उत्स- जनलक्षणवधभयानिकृष्य । (१३) चतरापूर्ण विद्यमानाक्षरसख्या प्रशसति-शताक्षरा इति-) अग्ने तमोत्येषा प्रथमा चतुर्विश- सक्षरा । अधा यमे कतो , आभिष्टे अयेत्युभयोरेवैका पञ्चविशवक्षरा। एमिनों अरियन्त्या षड्विंशवक्ष- रेति सभ्य शतमक्षराणि । अण्डाभिमानिनो ब्रह्मण स्वप्रमाणेन शतसवत्सरायुष्टात्तत्सततिपतितस्यापि सामा न्येत शतायुध, धर्माधर्माभ्या तूत्वपक्षी भवत । शतनामु सचारादोन्द्रियेषु शतसरया । (१४) प्रधानरमण इव प्रयाजाज्यभागायशानामप्याग्नयल विभत्ते-(यद्वेति-) यतमानस्य समस्वभावा- दमे समृदयभानोऽनुमेय ॥ (१५) समिधो अम आज्यस वियन्त्वियादिषु चतुर्पु प्रयाजपत्रेषु सरसन्तादग्निशब्दात्पूर्व सयुद्धिसप्तमी- सृतीयादितीयाविभस्त्वन्तानाममियदानां रमेण प्रयोग विधाते (सं या इति-अमिमुदासयितु पतस्य या प. से.। २ तै. स. ४.४ ३ । ३६ मा ३ ५५ ।

·५ संहिता] 1 । पुनराधानप्रकरणम् । वाच५ सश्सृष्टां यजमान ईश्वरोऽनु पराभक्तिोर्विभक्तयो भवन्ति वाचो वि- धृत्यै यजमानस्यापराभायाय (२)"विभक्तिं करोति ब्रह्मैव तदकपाश्शु यजति यर्था वाम वसु विविदानो गृहति तागेव तग्नि प्रति खिष्टकृतं नि- राह या वामं वसु विविदानः प्रकाशं जिगमिपति ताव तद्विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वपट्करोत्यायतनादेव नैति यजमानो वै पुरोडाशः पशर्ष एते आईती यभितः पुरोडार्शमते आहुती (३) जुहोति यजमानमेवोभयतः पशुभिः परि गृह्णाति कृतयजुः संभृतसंभार इत्याहुर्न संभृत्याः संभारा न यर्जुः कर्त- मयमान इति नि-धामयमान । यत् । आग्नेयम् । सर्वम् । भवति । सा । एव । अस्य । कईि । समिति । थे । एतस्य । गृहे । घार । सुज्यते । य ! अग्निम् । उदासयत इत्युत्-यासयते । स । वाचम् । समृष्यामिति स-सृष्टाम् । यजमान । ईश्वर । अन्विति । परांमनितोरिति परा-भुवितो । विभक्त्य इति वि-भत्तय । भवन्ति । पाच । विश्त्या इति पि-धृत्यै । यजमानस्य । अपराभागायेत्यप- रा-भाषाय । (२) विभक्ति वि-भक्तिम् । करोति । ब्रह्म । एव । तत् । अझ । उपाश्विरयुप- अशु । यजति । यथा । घामम् । वसु । विधिदान । गृहति । ताहर । एव । वत् । अणिम् । प्रतीति । स्थिष्टकृतमिति स्पिष्ट-कृतम् । निरिति । आह । यर्था । यामम् । वसु । विशिवान ! प्रयाशमिति प्रकाशम् । जिर्गमिपति । ताइक । एवं । तत् । विभक्तिमिति वि-भक्तिम् । उपरवा । प्रयाजेनेति प्र-याजेन । घपद । फरोति । आयतनादियां-पतनान । एव । न । ति । यजमान । वै। पुरोडाश । पुशव । एते इति । आहुती इत्या-हुती । यत् । अभित । पुरोद्धाशम् । एते इति । आहुती इस्या-हती । (३) जुहोति । पजमानम् । गुव । उभयत । पशुभिरिति पशु-भि । परीdि 1 गृहाति । इतयजुरिति कृत-या । सभृ- वारगृहे अपस्थिताना स्त्रीशदादीना वाभि ससुज्यते तत्समा भवति ता वाबमनु यजमानः अपीतर लक्षण्यरूपस्योत्कर्षस्याभावात्पराभूतो भवति । एतामिस्तु विमक्तिभि पुनराधेयस्याश्याधेयाद्वैलक्षण्ये सति यजमानस्य विलक्षणत्वेन वाग्विकृती सल्ला पराभव शाम्यति । विभवाय सूने दशिता -"अंग्रेऽनेमा- वनेऽमिनाउनेऽमिमन इति चतुर्यु प्रयाजेणु चतस्रो विभक्तीर्दधाति" इति । तथा चैव मत्रपाठ सपद्यते-- "समिघोऽनेन आज्यस्य वियन्तु । तनूनपादमावन आज्यस बेतु। इसे अमिनाम आज्यस्य वियन्तु । गहिरमिमग्न आज्यस्य वेतु" इति ॥ (१६) यथोविभक्तिविधिमन्य प्रशाति-(विभकिमिति-) तत् पुनराधेय नहीप अम्याधेयात्परि- युद्धमेव करोति। (१७) अत्र मन्त्राणा नीचध्वनि विधरो--(उपाश्चिति-) यथा लोके श्रेष्ठ वसु लन्धवान्पुरुषों (१८) स्विष्टकृत्युचप्वनि विधत्ते-(अग्निमिति-) निराह नि शेपध्वनि पुर्यात् यथा लोके श्रेष्ठ वसु लन्धवान्द्रव्यपति प्रसिद्धि गन्तुमिच्छति तद्वत् । (१९) पूर्व विहिताना विभक्तीना प्रयाजमनसबन्ध विधत्ते--(विभक्तिमिति-) विभक्तियननप्रवासे दर्शित । तदुक्तिसहितेन प्रयाजगन्नेण वषटकारपूर्व यजेत । तथा सति पूर्वोकवाक्ससर्गकन्तपराभवरहित आयतमात् खगृहान् नैति न निर्गच्छति, किंतु स्वगृहे मतितिष्ठति ।। (२०) पुनर्जा निवर्तख, राह रव्या निवर्तखेत्याभ्या मन्त्राभ्यागाप्तयपुरोडाशस्याधस्तादुपारधाचाऽऽहुतिद्वय विधत्ते यजमान इति-) (२१) अन चोदकामान्समारानाधानमत्राय वानसनेयादिशाता तरमनुसल पूर्वपक्षरपेण निराचष्टे- १आप धौ स ५००६। गोपायति तत् ॥

·[पुनराधान- - ६ कृष्णयजुर्वेदीयं व्यमित्यथो खलु संभृत्या एव सैभाराः कर्तव्य यर्जुर्यजस समृद्धय पुनर्नि कृतो रथो दक्षिणा पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृष्टोऽनुवापुनराधेयस्य समृद्धपै सैंप्स ते अग्ने समिधः सुप्त जिला इत्यमिहोत्रं जुहोति यायत्रैवात्य न्यक्तं ततः (४) एवैनमर्व रुन्धे वीरहा का एप देवानां योऽग्निसुद्वासयते तस्य वरुण एवर्ण- यादामिवारुणमेकादशकपालमनु निवपेद्यं चैव हन्ति यश्चात्यर्णयात्तौ भागधे- यैन प्रीणाति नाऽऽर्तिमाछति यज॑मानः (५)॥ (आऽपराभावाय पुरोडाशमते आहुती तत पदनिभाय।) तसभार इति सभृत-समार । इति । आहु । न । सभृत्या इति सं-भृत्या । समारा इति सं-भारा । न । यज्ञ । कर्तव्यम् । इति । अथो इति । खलु । सभृत्या इतिस-भृत्या । गुप । सभारा इति समारा । पुर्तव्यम् । पजु । य॒ज्ञस्य । समृद्धया इति सम्-कुपै । पुननिफर इति पुन -निष्कृत । रथ । दक्षिणा। पुनरस्यूतमिति पुन -उत्स्यूतम् । वास । पुनरुटसृष्ट इति पुन -सृष्ट । अनवान् । पुनराधेयस्येति पुन -आधेयस्य । समृदा इति सम्-म्यौ। सप्त । ते । अग्ने । समिध इति सम्-इघ । सप्त । जिह्वा । इति । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । जुहोति । यत्रयोति यन-यन । एव । अस्य । न्यमिति नि-अत्तम् । ततं । (४) एवं । एनम् । अति । रन्धे । वीरहेति वीर-हा । वै । एष । देवानाम् । थे । अभिम् । उदासयत इत्युत् वासयते । तस्य । वरण । पुष । ऋणयादित्यूण-यात् । श्रानिवारण मित्यांशि-पारणम् । एकादशपाट मित्येकाददा-कपालम् । अनु । निरिति । बपेरू । यम् । च । एव । हन्ति । य । च । अस्य । ऋणयादित्य॒ण-यात् । ती। भागधेयेनेति भाग-धेयेन । प्रोगाति । न । आतिम् । एति । मधति । यजमान (4) इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहितापदपाये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक ॥२॥ (सातयजुरिति-) यजु शब्देन सर्पराज्ञीप्रभृतय आधागमा वियभिता । सभारशब्देन मिस्तोपादिसप्तमृद्धि शेपा विवक्षिता । प्रथमाधाने यजुपामुच्चारितत्वात्सभाराणा च रापादितस्वादस्यापि कमविशेषस्याऽऽधाना. दत्यन्तभेदाभावेन यज सभारयो सिखावातदुभय पुन न कर्तव्यम् इति पूर्व पक्ष । प्रथमाधाने वाजसने- यिमत सूनकार उदाजहार-सप्त पाथिवान्सभारानाहरलेन बानस्ससान्पच्च पञ्च चा भूयसो या पार्थिवा- मुभारसभरेदिति बानसलेयाम्" इति । (२२) सिद्धान्तमाह--(अथो खस्विति-) अथोशब्द पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थ । अत्र सूनमार पक्षद्वय- सुदारहार-नाता समारा यश च भवन्त्यपि का पथ पायवान्सभारानाहरसेर घानस्ससान्" इति । (२३) दक्षिणा विधत्ते--(पुनरिति-) भन्न सन्हवारत पुनर्निष्टतः । छिन सत्सूचीतन्तुभ्या स्यूत पुनरस्स्यूतम् । दाईल्यैन भार बोहमापतया परित्यक्त सन्क्यचित्तोपणेन शत्तीकृत पुनरात्सपः ॥ (२४) तैष्णीमेव होतव्यमिति प्रश्रमायानस्यामत्रत्वेन यदग्निहोत्र विहित तदत्र चोदवप्राप्त तदपोद्य समप्रक विधत्ते-(सत त इति-) मन्प्रस्तूपरिष्टाप्याल्यास्सते। अस्य पुनराधेयदेवस्यामेर्ययङ्ग रसिन्यस्सिन्देश न्यक्त निमग्न घिस्न तत एव प्रदेशासाशम् पनम् अग्नि सपादयति ।। (२५) अनुनि प्य हरिविधत्ते--(पीरहेति-) ऋणिनामक यातयति पीउमति भणयात् । ती बघ्या. मिपीडपितृारणी तापयनि ।। १ आर श्री र ५१४-५-६ १२आप. श्री. ५ ५ ५ ५-८.३ ना १ १.६.।

·संहिता] पुनराभानप्रकरणम् । ७ - (अब प्रथमाष्टके पश्चमप्रपाठके तृतीयोऽगुयान) भूमिमा द्यौरिणाऽन्तरिक्ष महित्वा । उपरथे ते देव्यदितेऽग्निर्मनादम- नाद्यायाऽऽदधे । आऽयं गौः पृश्निरक्रमीदसनन्मातरं पुनः । पितरै च भूय. न्सुर्वः । “त्रिशद्धाम वि राजति वापतृङ्गार्य शिश्रिये । प्रत्यय यह धुभिः । भूमिः । भूगा । यो । वरिणा । अन्तरिक्षम् । महिरपति महि-स्या । उपस्थ इत्युप-स्थे । । । देवि । अदिते । अग्निम् । अवादमित्यन-अदम् । अन्नाधायेत्या-भाय । इति । दधे । एति । अयम् । गौ । पृक्षिः । अक्षमीत् । असनत् । मातरम् । पुन । पितरम् । च । पृयनिति -यन् । सुर्व. । निसन् । धाम । वीति । राजति । धाक् । पतमार्य । शिथिये । प्रतीति । अस्य । घटु । भिरिति धु-भि । अस्य | अथ मीमांसा दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्--"रादिना समुचेय पुननिस्कृत इलद । बाधर वा समुधेयमुभवीरित्युदीरणात् आधानदक्षिणोपेतमुभयीरित्यनूयते । ददातीलविधायित्वात्यायस्याद्वाधकं भवेत." इति ॥ आधाने विकल्पिता गोद्रव्यदक्षिणा द्रव्यान्तरदक्षिणाम बघ धूयन्वे---"एंका दैया पड् देया द्वादश देया " इत्यादिना । पुनराधाने पुननिष्कृतो रथो देक्षिणा इलादि श्रुतम् । भन्म सन्पुन समाहित पुननिष्कृत । सेय पुननियतादिदक्षिणा रिमतिदिष्टयनादिसख्यया दक्षिणया समुच्चीयत उत ता याधत इति सशय । उभयर्दिशिणी ददात्यागायिकी पौनराधेविकीभेत्युक्तवात्समुच्चय इति पूर्व पक्ष । ददाशीति वर्तमाननिर्दे. शस्स विधित्वाभावादाधानकाले पूर्व दत्त पुनराधानवाले दीयमानं च मिलित्योभयारिसनूबते । दक्षिणात्परपस्य कार्यस्यैवत्वादुपदिष्टमतिदिष्टम्प बाधकम् ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचित्रे माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसहिताभाध्ये प्रथमगण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाद ॥२॥ (२६) प्रथमद्वितीययो पुनराधेयस्य प्रधानविधिस्तदनानि च निरपितानि । तृतीये त्वाधानमन्धा आना- यन्ते । पर --"भूमि क्षति सर्पराशीभिर्गार्हपत्रमादधाति यया क्रुद्ध परोवति दक्षिणानि यते मन्युफ्रो- सस्पेतीतरान्” इति । आहधनीयसभ्यादसथ्यानित्यर्थ । । एते पम्मन्ना ॥ तत्र प्रथम एप पठ्यते--(भूमि- रिति- हे गाईपलप्रदेश व लोकत्रयात्मकोऽसि । तनमूना बाहुल्येन भूमिः अति । चरिणा परिणा श्रेष्ठत्वेन द्यौः अति । महित्वा महत्त्वेन अन्तरिक्षम् अति । हे अदिते भूमे तत्पदेशरूपे देवि! तपो- रस [सनादम् ] अन्नभोक्तार गाईपत्याग्निं यजमानस्यादनयोग्यानसिपम् आदधे ॥ (२७) अथ द्विवीग -(भायमिति-) अयं गार्हपत्य आदित्यरूपेण गोः गमनशील पृश्चिः श्वेतवर्णो जगत् आक्रमीत् । आक्रमणमकार एव स्पष्टोक्रियते--पुनर्मातरं पृथिवीम् असनत् आसीदरमामोदित्यर्थ । सुवः स्वर्गरूप पितरं च मयन, प्रकर्षण गच्छभवन्धित । यो पिता पृथिवी मातेति भुत्यन्तरात्तयोर्माता- पितृत्वम् ॥ (२८) अथ तृतीय -निशदिति-) आदित्यरूपस्य गाईपल्सस्स सबन्धि त्रिंशत्सख्याक धाम गुहूर्त- रूपं तेजा विशेपेण राजते । अह पञ्चदश मुहर्ता राने पञ्चदशी किंच वैदिक्स्तुविरुपाचारपतहाय पक्षि- बदायाशसचारिणमादित्य शिथिये आचितवीयर्थ । अत एवान्यनाऽऽनायते-गि पूर्वाहे दिवि देव इयवे" इत्यादि । हे साहग्गाईपत्सा वा प्रति यदस्माभिरद्वासनरूप प्रतिकूलमाचरितं तत्सर्वम् अस्य प्रति- शिप मनसि मा कथा । शुभिः स्यारारूपाभि वह अस्मदीय विदवेषु प्रापय ॥ अभूमिभूमेलाविचत्वारोमा आधानेऽपि विनियुशा । १ज.न्या मा १७.३५। २ आप श्री. सू५ २०१३ । ३ पुनराधेय तु इति पाठ । ४'दक्षिणा' इति चिनास्ति। ५'माल्यया' इति चिन्नास्ति । ६ उमपोर्ददाति' ति पाठ । ७'ददायाधेयिकी' इति पाठ । ८ श्राप था.सू ५२८.९-१०. ९ते. ब्रा३ १२।

·कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- अस्य प्राणादेपानसन्तश्चरति रोचना । व्यख्यन्महिपः सुर्वः। यत्वा (१) क्रुद्धः परोपप मन्युना यदवा । सुकल्पमग्ने तत्तव पुनस्त्योईपियामसि । यत्तै मन्युपरोप्तस्य पृथिवीमनु दध्यसे । आदित्या विधे तहेवा वसवश्व समाभरन् । मनो ज्योतिर्जुपतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु । वृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विथ देवा इह मादयन्ताम् । संस ते अमे सुमिधः सप्त जिहाः सुप्त (२) अपयः सप्त धाम प्रियाणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्या यजन्ति सप्त योनीरा प्राणादिति भ-अनात् । अपान्तीत्यप-अनती । अन्त । चरति । रोचना । पीति । अत्युत् । महिष । सुर । यत् । वा । (१) हुन्छ । परोबपेति परा-उयप । मन्युनो । यत् । अवत्यो । सुक्रमिति मु-क- पम् । अष्ट्र । तर । तव । पुन । त्वा । उदिति । दीपयामसि । यत् । ते । मन्युपरोस्पेति मन्यु-परो मुस् । पृथुिपीम् । अन्चिति । वसे । आदित्या । विश्व । तत् । देवा । बसर । च । समाभरसित पम्-आभरन् । भन । ज्योति । अषताम् । आज्यम् । पिच्छिमिति बि-डिनम् । यज्ञम् । समिति । हमन् । दधातु । गृहस्पति । तुन्ताम् । हुमम् । न । विर्थ । देवा । इह । मादयन्ताम् । सप्त । ते । भन्ने । समिय इति सम्-इ । सप्त । जिह्वा । सत । (२) सपथ । सुप्त । धाम । मियाणि । सप्त । (२९)अप चतुर्थ ---(मस्सेति-) अस्स आदित्यस्य रोयना दीप्ति प्राणात् उच्चारासहशादुदयात सपा नती नि यासतुत्यमस्तमय गन्ती द्यावापियो सन्तयति। महति मण्डरे सीदतीति महिषः आदित्य मुषः सर्ग व्यत्यत् यतमानेभ्य प्रकाशितवान् । आदित्यरूपेण स्तुपमान हे गार्हपत्य स्वामादधानीलभिप्राय ॥ (३०) अथ परम -(यत्वेति-) हे दक्षिणाप्ने कुद्धः योपपराधीनोऽह तेन मन्युना [त्या त्या परोवप । उपपेति रिडत्तमपुरुष । परोप्तवानुशासितवानस्मीति यत् यच्च अवां रागृद्धपभावलक्षणेन दारिघेणोद्वासितयानति हे अग्ने तव प्रसादान तत् सुकरपं मुनु कृतमस्तु पुनः अपि त्या वयमुदीपयाम ॥ (३१) अय षष्ठ-(यत्त इति-) है आइयनीम 1 गदीयवोपेनोद्वासितस्य तब यत् तेर पृथिवीमनु प्रविश्य घन रातेत थालिादय समाहास्तु । (३२)रय -"मनोज्योतिर्जुषनामिति बृहसानिपतचापतिष्टवे" इति। पाटस्तु-(मन इति-) उद्वारा मा पग्रएपरिदाराय मनो माननीयमग्ने ज्योति. हव्यम् याज्यं सेगताम् । विच्छिन्नमिमं यही संदधातु । सदस्पति [न] अम्माकम् इम या [तनुताम् ] पिम्मीण करोतु । [विध्येगऽपि देवा इ यमणि मादयन्ता नयुषा भवन्तु ॥ (२३) पप-गाते अप्ने गधि गत बिड़ा इत्यमिहोत्र चुदाति" इति । पाठस्तु-(सप्तैति-) हे यो त ता समिय. सामान्यारा अधयोदुम्बरपाशाकिस्तानिहारपुपणापा । या ण्य समस्या यघोसायभाण गमवान रम्र, इति वानप या इत्युपर पहार । ज्यानरया लिखा बगा। नया पाईपनि आमनान्ना रागच मनोरया र गुलिया च मुधूम। सुनी विनयी नायमाना दी मन विहान ऋषय. मन्त्रा।तेप यसपमामि सपादाषां सप्तगमग 'अयोग्यपायदव येविट "यादव गमाहाता प्रियाणि घाम पाना न्यायनामाईक परनिगन्यायगामा याम्दानि गोमयाग यहिधारशी गप्तमा यानि । ना सरगना याद हा मानसी पोता माधोपणाचारयति सप्तगैस्त्यान श्री मा श्री. ग. ५.१.।

·संहिता] पुनराधानप्रकरणम् । घृणखा घृतेन । पुनर्जा नि वर्तख पुनरम हुपाऽऽयुपा। पुनर्नः पाहि वि- श्वतः । सँह रय्या नि वर्तखाने पिन्वय धारया । विश्वप्निया विश्वतस्परि । "लेकः सलैकः सुलेकस्ते ने आदित्या आज्यै जुाणा वियन्तु केतः सकेतः सुफेतसे न जादित्या आज्य जुपाणा वियन्तु विवखा अदितिर्देवतिस्ते न आदित्या आज्य जुपाणा वियन्तु (३)॥ (स्वा जिहाः सुप्त सुकेतस्ते नुस्खयोदश च ।) - होत्राः । साधेति सप्त-धा । स्वा । युवन्ति । सप्त । योनी: । एति । पृणुस्व । घृतेन । पुनः । कृणों । नीति । वर्तम् । पुनः । अग्ने । इपा । वायुपा । पुनः । नः । पाहि । विश्वतः । सुह । या । नीति । वर्तस्य । अन् । पिन्व॑स्व । धारया । विश्वप्नियेति विश्व-स्निया । विश्वतः । पारें । लेकः । सलैक इति स-लेकः । सुलेफ इति सु-लेकः । ते । नः । आदित्याः । आज्यम् । जुषाणाः । पियतु । केतः । सकैत इति स-केतः । सुफेत इति सु-फेतः । ते । नः । आदित्याः । आज्यम् । जुपाणाः । वियन्तु । विस्वान् । अदितिः । देवजूतिरिति देव-जूतिः । ते । नः । आदित्याः । आयम् । जुपाणाः । बियन्तु (३) ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापदपाठे प्रथमकाण्डे पञ्चममपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ त्वां यजमानाः सप्तधा गजन्ति । अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उपथ्यः पोउश्यतिरानोऽशोर्यामो वाजपेयश्चेति सप्त प्रकाराः । तादृशस्त्वं सप्त योनीः आहवनीयादिस्थानानि घृतेन सर्वतः पूरय । (३४) कल्पः- "पुनर्जा सह स्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति पुनर्जेति या पुरस्तात्मयाजानां सह रय्येत्युपरिष्टादन्याजानाम्" इति । प्रथममनपाठस्तु-(पुनरूजेति-) हे अग्ने! त्वं मयोद्वासितोऽपि ऊर्जा क्षीरादिरसेन सह पुनर्निवर्तस अनागरछ । इशा अनेन भायुपा च राह पुनरागच्छ । [न] अस्मान् . पुनः पुनः कृतात् विश्वतः सर्वस्मादपराधातू पाहि॥ (३५) द्वितीयमनपाठस्तु-सहेति] हे अग्ने !रय्या धनेन सह निवर्तख [विश्वप्निया ] 'प्स भक्षणे' इति धातुः। विश्वेन प्सायते भक्ष्यते पीयत इति विश्वप्नी तादृश्या दृष्टिधारया विश्वतस्परि सर्वेषां तृणधान्यलतापादपानामुपरि पिन्वस सि ॥ (३६) कल्प.-"यस्तृतीयमादधीत स एतान्होमा हुयादेकः सलेक इति । मबन्नयपाठस्तु-(लेफर इति-) नवसंख्याका लेकादिनागका य आदित्यास्ते सबै जुपाणाः प्रीयमाणा [नः] अस्मारम् आज्य वियन्तु पिबन्न । अम विनियोगसंग्रहः-"चतुर्भूिभरियाद्यैराध्यात्पश्चिमानलम् । दक्षिणागि तु यत्त्येति यदिलाहवनीय- कम् ॥ १॥ मनस्तूपस्थितिः राप्त जुहुयादमिहोत्रकम् । पुनर्वाभ्यां पुरोडाशममितो जुहुयादय ॥ २ ॥ तृतीय- मादधानस्य लेकाद्या होममन्त्रकाः" इति ।। इति श्रीमरसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितामाध्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमपाठके तृतीयोऽनुवाकः ।। आप.श्री. सू.५.११.११.। १आप.५.१८,१६-१५, २अदा. प. अ.।

·१० कृष्णयजुर्वेदी [पुनराधान- - अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवादः । भूमि ना द्यौरिणेत्याहाऽऽशिपैवैनमाधत्ते सैंप वै जीयन्तोऽमन्यन्त स एतं कसीरः कावेयो मन्त्रमपश्यत्ततो ये ते जीर्णा स्तनूरपाभत सर्पराज्ञिया अम्भिर्गार्हपत्यमादधाति पुनर्नवमेवैनमुजरै कृत्वाऽऽधत्तेऽथौ पूतमेव पृथि- धीमन्नाद्यं नोपानमुत्सैतम् (१) ममपश्यत्ततो वै तामुन्नाद्यमुपानमद्यसर्प- ग़ज्ञिया ऋम्भिापत्यमादास्यन्नाद्यस्यावरुद्ध्या अथो अस्सामेपैनं प्रतिष्ठि- तमा धत्ते यत्वा क्रुद्धः परोपपेयाहाप॑हुत एवास्मै तत्पुनस्त्वोद्दीपयामसीत्याह समिन्ध एवैन यतै मन्युपरोप्तस्सेत्साह देवताभिरेव (२) एन सं भरति "वि वा ए॒तस्य यज्ञश्च्यिते योऽग्निमुद्वासयते वृहस्पतिवत्योंप तिष्ठते मल बै भूमिः । भवा । धौः । परिणा । इति । आह । आशियेत्या-विषा । एच । पुनम् । प्रति । धत्ते । साः। ये । जीर्यन्त । अमन्यन्त । सः । एतम् । सीरः । कादयः । मन्त्रम् । अपश्यत् । तरः । में । ते । जीणाः । पुनः । अपेति । अमत । सर्पराज्ञिया इति सर्प-राशियाः । ग्भिरित्यक-भिः । गाईप- स्कृमिति गाह-पत्यम् । एति । दधाति । पुनर्नवमिति पुनः-नयम् । एव । पुनम् । अनरम् । कृपया । एति । धसे । अधो इति । पूतम् । प्रब । पृथिवीम् । अनामित्यश-अयम् । न । उपेति । अनमत् । सा। पुतम् । (१)मम् । अपश्यत् । वक्तः । थे। ताम् । अतामित्यर-अयम् । उपैति । अनुमत् । यत् । सर्प- राशिया इति सर्प-राशियाः । ऋग्भिरिरपृक्-भिः । गाईपसमिति गाह-पत्यम् । आदधावीत्या-दर्धाति । अनायस्पेयर-अस्य । मबरुद्धया इत्या पद्धये । अथो इति । अस्याम् । एव । प्रनम् । प्रतितिमिति मति-स्थितम् । एति । धत्ते । यस् । त्वा । पुरः । परोयपेति परा-जयप । इति । आर । भपेति । एते । पुष । अग्ने । तत् । पुनः । धा । उदिति । दीपयामसि । इति । भाह । समिति । हुन्थे । एव । पुनम् । यत् । ते । मन्युपरोसेति मन्यु-परोस । इति । आह । देवताभिः । एष । (6) गम् । समिति । भरति । पीति । धै। पुतस्यै । यशः । वियते । यः । अग्निम् । उदासयत इरएंग-पासयते । गृहस्पतिवस्येति शृङ्ग- (३७) चतुर्थीनुषाके पूर्वोक्ता मात्रा व्याख्यायन्ते । तन अमाधाय इत्लेनस्य मन्त्रपदस्पाभिप्रायमाह- (भूमिरिति- आशिपा असं मानुमिच्छया ॥ (३८) पतसमिगिराधानं विधत्ते-(सर्पा इति-) जीर्यन्तो जरा मामुयन्तः समन्यन्त कोऽस्या पराया. प्रवीकार रति विचारितवन्तः । तदा फसीरनामर (कादय:-) पदपुत्रो भूमिरिलादिक मन धम् अपश्यत् । तन्मत्रगामात् ते सा जीर्णाः शरीरत्वपो पइस योमलावयः प्रामुपन् । सण ती भूमि । इयं पे भर्पतो राशीत्यन्यनाऽऽनानात् । तम्या ऋचो भूमि प्रेत्यादयन्याभिराहिती यश्मिर परिलय नूतन पूनम भवति ।। (३९) तमेग विधिमन्य प्रावि-(पृथिवीमिति-) मनायायैत्युजयातायामि । उपस्थे ते देवी- परानो प्रतिष्टितम् ॥ (१०) पदाद (पद) परोपप समुकल्यान युटिरतस्याः पान्त्वनायापटाप साह-यस्येति-)। (81) उदीपानीसम्याभिप्रायमाह-पुनस्पेति-) (४२) भारिला पिय तदिल्लदेनियायमाह-(पच इति-) (५३) उपस्थानं पिरो-(पिवेति-महापाविचन्दो:सामान परिषदी। .

·संहिता]
पुनराधानमकरणम् ।
देवानां बृहस्पतिमणैव यज्ञ सं दधाति "विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधात्वि-
त्यौह संतत्यै "विथे देवा इह मादयन्तामिाह संतत्यैव यज्ञं देवेभ्योऽर्नु दि-
शति सप्त ते अमे समिधः सप्त जिताः (३) इत्यहि सप्तसप्त पै सप्तधाऽनेः
प्रियाम्तनुवस्ता एवाव रन्धे पुनरूर्जा सह येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहोति
यज॑मानमेयोर्जा च या चौमयतः परि गृह्णाादित्या या अस्माल्लोकादुमुं
लोकायन्तेऽमुस्मिल्लोके व्यतृप्यन्त इमं लोकं पुनरभ्यवेत्याग्निमाधायैतान्हो-
मानजुलुस आ यन्ते मुंवर्ग लोकाय॒न्यः पराचीन पुनराधेर्यादग्निमादधीत
स एतान्होमा हुयाद्यामेवाऽऽदित्या अद्धिमा वन्तामेवौति (४) ॥
(सतं देवताभिरेव जिह्वा एतापविशतिश्च ।)
स्पति-वाया । चा । उपेति । तिष्ठते । ब्रह्म । चै । देवानाम् । गृहस्पतिः । मया । भूव । यज्ञम् ।
समिति । दधाति । विच्छिमिति वि-ट्रिनम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । इति । आह । संतत्या
इति सं-तत्यै । विध। देवः । इह । मादयन्तरम् । इति । अह । संतत्यति सं-तत्य । एव । यज्ञम् ।
देवेभ्यः । अन्यिति । दिशति । सुस । ते । अने। समिध इति सम्-इधः । सुस । जिहाः । (क) इति ।
भरत । ससससेति सम-सप्त। वै। सतधेति सस-या । अझेः । मियाः । तनुः । शुष । अवेति ।
रन्थे । पुनः । ऊर्जा । सह । रमा 1 इति । अभितः । पुरोडाशम् । आहुती इत्या-हुती । जुहोति ।
यज॑मानम् । एर । ऊर्जा । ८ । रय्या । मु । उभयतः । परीति । गृहाति । आदित्याः । वै। अस्मात् ।
लोकात् । अनन् । लोकम् । गायन । ते । अमुमिन् । लोके । बीवि । अतृप्यन् । ते । इमम् । लोकम् ।
पुनः । अभ्ययेत्येत्यभि-अवेख । अग्निम् । आधायेत्या-धाय । गुतान् । होमान् । अजहः । ते । आ -
धन् । ते । सुवर्गमिति मुवः गम् । लोकम् । अयुन् । यः । पुराचीनम् । पुनराधेयादिति पुनः आधे-
यात् । अग्निम् । अदधीतेत्या-दति । सः । एतान् । होमान् । जुयात् । पाम् । एव । आदिस्याः ।
भार्द्विम् । आनुवन् । ताम् । मुव । अमोति ()॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितापपादे प्रधमकाण्डे पञ्चमममाठ चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
(४८) शब्द प्रशस्य संदधात्विति शब्दस्याभिभायमाह--(विच्छिपमिति-) ।
(७५) देवसंबोधनस्योपयोगमाह-(विश्येदेवा इति-)यशंसततं कृत्वा देवेभ्यः तत्कयनाय संगोपनम् ॥
(४६) समिदादिपु सप्तसंख्याया उपयोगमाह-(सप्त त इति-) समिदादयः सर्वे पदार्थाः प्रत्येक सप्त
सप्त विनिर्दिश्यन्दे । यस्सार सप्तधा अवस्थिताः पदार्थ अग्नेः प्रियास्तनुवः तस्मात्तदयरोधाय सप्तसंख्या ॥
(४७) द्वितीयानुवाके विहितयोराहत्योमन्त्री विनियुङ्क्ते-पुनहर्जेति-)
(४८) यूशीयावाने होमान्विधते--(आदित्या याइति-) आदित्या आधानपुनराधाने अमुष्टाय सुबर्ग
गैस्वा तन्न व्यतृष्यन्त विशेषेण तृपा प्राप्ताः । समुद्धिन पर्याशेति मत्वा भूमावागत्य लेकादिमन्त्रेषुत्वाऽतिशयेन
समद्धिं गताः । ततः पुनराधेयात् ऊर्यम् अग्निम् आधाय लेकादिभिः जुहुयात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधीये वेदार्थप्रकाश झणयजुगतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये प्रथमकाण्डे
पनमनपाइके बनुयॊ नुवाकः॥ ४॥

·कृष्णयजुर्वेदीयं [पुनराधान- सभाष्यं पुनराधेयब्राह्मणम् । तत्र प्रथमकाण्डे एतीयप्रपाठसे प्रथमोऽनुवाकः । देवासुराः संयत्ता आसन् । ते देवा बिजयमुपयन्तः । अग्नीपोर्मयोस्तेज़- खिनौम्तनूः संन्यदधत । दृद नो भविप्यति । यदि नो क्षेप्यन्तीति । तेना- नीपोमावाकामताम् । ते देवा विजित्यै । अग्नीपोमायन्यैग्छन् । तेऽभिम- चविन्दन्नुपूत्सन्नम् । तस्य विभक्तीभिस्तेजस्विनीस्तनूरारन्धत (१)। वे सोममन्यविन्दन् । तमगन् । तस्य ययाभिनाय तव्यगृहत । ते ग्रहा अभ- पन् । तद्राणां ग्रहत्यम् । यस्यैवंविदुषो ग्रहो गृपन्तै । तस्य त्यैय गृहीताः । नानामयं पुनराधेये कुर्यात् । यदग्नेियं पुनराधेय कुर्यात् । युद्धमेव तत् । (१९.) पम्प नि धर्गित वेदा यो वेद योनिलं जगन् । निर्मम नमा बने पियातीयमहेश्वरम् ॥ १ ॥ समानुसार पुनरावगतयोराज्यभागयोगिक विधानुगायुगारन्यादिशामाद-सदा देयाःग मातुरा चपुदोगुनमाया देवा विजयम् प्रामुरामाः समीयाः तेजस्विनीस्तनूरोपोमपोःम्यापितवनरा. राग- गन्दन शरीरप्रिसाधनमुपलक्ष्यते । तयाधनं ग्यापपना देपानामयमभिमानः । यदि गरि [न:) सामान्यामुरा जेम्पन्ति तदानीम् इदम् एप धनम् [नः] अम्मा जीपनार भयिप्यति ही। सतः स्थापितन सेन धन गद्द सो भनीगेमी पलायनमयुरनाम् । दया पुनयन पिजय माय गपंप अमी. पोमी भपिप्प चितुपु वेषमान्यायस्थितम् गरिम् अलारा प्रातूना पसमयटभ्यापस्थिरपार TATA देवाः तस्य भरवोरम्पंग चरम रिमारिया नारीयाः तनुः भगापाः गोरापन्तः । पनि गो एरमाइलाः-मापामिनाममिमग" "तु प्रयानेषु पारगे Ira"पो मार स्पिनु रानूनपावर आग्यप " सायम प्रधाजयानगग मपुरपन्न मिचन्दा मा । नेभ्यः पुरमान मरिगानी-नृतीया-दिनारिमारना म. ना. अरुणा सेन शोनियामानदंतान । अब से देयाः मोमम् अन्यिप सल्या संगपिचा जम्प गरगामी सन्मान गम्यमाय पाहीत. मागमाना नाग प] अभयन् । नती गुपया महान मनम् । गो यगानमा मदिमान farrest पायागय गृहीताः मानिता () म पनि निधार नियोनामार-नागारयमिसि-मान पिन र माप म पुपात। भागम-मये मर्माण हुनairin पार गyि मनु पापनासम्ममा Artiमामा मामा मामा frrentiya imire f-मा पानी ही। Prelimsirmer DIA. mrritzTTARTH माया refrigarlमान in meetir- Tiger Hairs SPEErti Patil FRe Mirri mirriti I4fruiry: Ramtiretre Iri Simirrore 12. ................ ५.........।

·बामणम् ] पुनराधानप्रकरणम् । (२) अनग्नेियं वा एतक्रियते । यत्सुमिस्तनूनपतिमिडो वर्हियजति । उभाग्नेियायाज्यभागौ खाताम् । अॅाज्यभागौ भवत इत्याहुः । यदुभार्या- ग्यायवाविति । अग्नये पर्वमानायोत्तरः स्यात् । यत्पव॑मानाय । तेनाऽऽ- ज्यभागः । तेन सौम्यः। बुधन्वत्याग्नेयस्याऽऽज्यभागस्य पुरोनुयाक्या भवति । (३) या सुप्त बोधयति । तागेव तत् । अॅगिन्यक्ताः पालीसंयाजाना- मृचः स्युः । तेनाऽऽग्नेय सबै भवति । एकधा तेजस्विनी देवतामुपैतीसाहुः। सैनमीश्वरा प्रदह इति । "नेति त्रूयात् । प्रजनन वा अग्निः । प्रजननमेयोप- तीति । कृतयः संभृतसंभार इत्याहुः । (४) न संभृत्याः संभाराः । न यर्जुः (५१) इदानीगाज्यभागयोविशेष विधत्ते-उमाविति-) प्रकृतावाद्य आज्यभाग आग्नेय द्वितीय सौम्य । अत्र तु द्वितीयोऽप्याग्नेय वर्तन्य ॥ (५२) अयापर विशेष विधत्ते-(अनाज्यभागाविति-) अन केनिदभिशा एपमाक्षिपन्ति । यदि उमौ अप्याज्यभागी मन्वञ्ची अव्यवाहिती आग्नेयौ एव पुर्यात्तदानीमेतावाज्यभागाधेव न भवत । सौम्यस्या- ननुधितत्वात् । सीम्यो हि सोपपत्तिा प्रकृत्ताधेब निहित -"देवलोक वा अमिना राजमानोऽनुपश्यति पितृलोक५ सोमेनोतरार्धेऽग्नये जुहोति दक्षिणाध सोमाय" इति तस्मादुतर सौम्य कर्तव्य इौ । अस्मिन्पोऽभिशरस वमुत्तरम् । अनाप्यत्वमसौम्यख चेति दोषद्वय वारयितु पवमानायालय उत्तर आज्यभाग वर्तव्य । तनाग्नि प्रत्यक्षमेव श्रूयते । पवमानविशेषणेन तु केवलाप्नेयत्वदोषवारणादाज्यभागत्य सिध्यति । तावता सौम्यत्वगुपचरणीयम् । “अम आयूपि पवसे" इत्यस्सा पुरोनुवाक्याया कृतायामाये पवमानायायमुत्तर आज्यभाग स्यादिति तात्पर्यार्थ । (५३) प्रथमस्याऽऽज्यभागस्य प्राकृती पुरोगुवाक्या बाभितुमन्या विधत्ते--(बुधन्वतीति-) बुधिधातु- यस्यामच्यस्ति सेय युधपती तस्या क्रियमाणाया यथा लोके सुतं पुरुष बोधयत्ति तादृश एव तत् भवति । अत्र नम्-"अग्निर सोमेन योधयेयाग्नेयस्याऽऽध्यभागस पुरोग्याक्या भपलम आयूषि पक्स इति गौम्यस्य' इति।। (१४) पत्नीसंयाजमश्रेषु विशेष विधत्ते-(मग्निन्यक्ता इति-) अमिपदेन युझा अग्मिन्यत्कार "आप्यायस्व रामे ते विश्वत सोम वृष्णियम्" इत्येषा प्रथमस्य पन्नीसयाजस्य पुरोनुवाक्या । तर सोमाग्ने ष्णियमित्यमिपदप्रक्षेपोऽग्नियुक्तत्वम् । यथा समिदादिप्रयाजेष्वमिशब्दातविभक्तिमयोगेगाोयत्वमेव पतीसंयाजानाम् अप्यामेयत्व सपद्यते ॥ (५५) अत्र चोद्यपादिनामाक्षेप दर्शयति-(एकघेति-) तेजोथिका देवता य पुमान् एकधोपैति नरन्तर्येण सेवते सा देवता तम् पन प्रदरभु समर्था भवति । तस्मात्यूपोंकमहिन्यकत्वन कार्यमित्याक्षेप । (५६) तस्योत्तर दर्शयति-(नीति-) न अति प्रदाह इति एवमुत्तरं घूयात् अग्नेविरोधिदाह- पात्वेऽपि खकीयसेवक प्रति प्रजननेनानुमाहकत्वानिरन्तरमा सेवमान प्रजोत्पत्तिम् पय प्राप्नोति इति॥ (५७) बन चोदकप्राप्सान्सभारानाधानमनाश्च पूर्वपक्षरूपेण निराचष्टे-(तयजुरिति-) गजु- शब्देन धैर्ग शिर इत्याचा आधानमन्त्रा पिशिता । समारशब्देन सिक्तादिसप्त मुद्रिशेषा अश्वत्योदुम्म- रादिसत बानस्पत्यविशेषाश्च विवक्षिता । प्रथमाधाने यजुषामुञ्चरितत्वात्सभारामा च सपादितत्यादस्थापि पुन- राधेयस्माऽऽधानादयन्तभेदाभावेन यजु सभारयो विद्धवातमय पुन न वर्वव्यम् इति पूर्व पक्ष ॥ २तै स १.३ १४ 1 ३ आप, धौ स ५, २८ १..।

·कृष्णयजुर्वेदीयं [ पुनराधान- कार्यमिति । अथो खलु । संभृत्या एव सैभाराः । कार्य यर्जुः । पुनराधेयस्य समृद्धयै । "तेनौपाश्शु प्रचरति । एप्य इव वा एपः । यत्पुनराधेयः । यथो- पाश्शु नष्टमिच्छति । (५) ताहय तत्। उचैः विष्टकृतमुत्सृजति । यो नुष्टं बित्त्या पाहायमिति । ताइव तत् । एकधा तेजखिनी देवतामुपैती- त्याहुः । सैनमीश्वरा प्रदह इति । तत्तथा नोपैति । पृाजानूाजेष्येव विभक्तीः कुर्यात् । यधापूर्वमाज्यभागों याताम् । एवं पत्नीसंाजाः । ( ६ ) तद्वैवा- नवसृजननवत्तरमुपैतीति। तदाहुः । व्युद्धं या एतत् । अनामयं या गुतत्कि- ॥ (५८) सिद्धान्तमाह-(अथो इति-) अथो शन्देन पूर्वपक्षो नियतते । यद्यम्यममर्थः सहिताया- मुंफस्तथाऽप्यस्यानुयाकरण तच्छेपरवद्योतनाय पुनः (५९) अन्य विशेष विधते-(तेनोपांश्यिति-) तेन पुनराधेयेनाव्यफशब्दं यथा भवति तपाऽनु- तिछेद । तनाय हेनु:-योऽयं पुनराधेयः स एव पुनरन्वेषणीय इय भवति । आधानेन संपादितस्मामेरुद्वा- सनेन विनाशे सति पुनः संपादनास प्रत्तत्वात् । अत एव पुनराधेशविधिरेवमानातः- उदास पुनरा- दधीत" इति । अनाघेपणे दृष्टान्तः । यथा लोके खाहे चौरैरपहृतं नष्टं वस्तु चौरगृहेऽन्विच्छन्पुरुषो दस्तपादादिशब्दो यया नोत्तिष्ठति तश्यान्विच्छति तागेव तत् दृष्टस्यम् ।। (६०) विशेषान्तर विधत्ते--(उचैरिति-) सिटाद्विषय मन्नं उपः उभारणेत् । यथा लोके नटं यस्तु प्रच्छममेषेणान्विष्य क्यंचितहध्या सर्वेषामग्रे मदीयोऽयं पदार्य इत्येवं प्रकाशयति तत् पयतत् तदेतत्स्मकार माह-"सामियमोममायुपाशु यजसोत्तमादन्याजादुः सितम्" इति ॥ (६१) ये पूर्वपक्षवादिनः साप्नेयत्वनिधान्तपर्श दूपयन्तः स्वगतं पूर्वपक्षत्येनोपन्यस्य परनिराहतास्त्र एष यादिनः पुनरपि खकीय मतं रखीरस समियत्वपक्षं यूपयन्ति तेपा मवमाह-(पकपेशि-) अमेहि- क्यात्सर्वमानेयं कर्म प्रदाहायव सार । तत् पुनराधेयं तथा नोपेति । समाप्नेयं न पुर्यात् । कि तु प्रपाजानुपाजेप्येय समिविषया विभक्ती फुर्यात् । तत्र प्रसाजमिभक्तय आपलम्योचा: 'दं दर्शिताः। अनुपाजविमधिद्वरं वावरायनेनोभेम्-“दा यहिरो रसुवने धगधेयस पेनु देवो नराशंगोडी यमुयने यमुधेयम्प मेनु" इति । एषगुभवनेयामिविगी राय भाज्यभागी ये च पतीसंयाजाः राये प्रतिवदेशानुष्ठेया न त्यावरणाम रात्र त्रयतितव्यम् । एवं सति तत्पुनराधेयवामिविषयविभनिगमायात वैश्वानरपत् अशिष्मत एकाशिगन प्रजननयां भरतीत्येवं समतदान संपादितम् ॥ (१२) भन्न सकोगेय रयादिना रोपणनापयनि-(तदाहुरिति-) द्वितीयानमाणसाडीया पनी- मयाजान चामिन्यात पनि क्रियते सनीम् पतत् धनराधेयम् अनायं स्यात् ।। १२. . 1. ५. ३,१२१. सं. .. ५.१.१३ भार .. ए. ५.२८.५.! ४ भाप. श्री. ए. ५. १४.१५ भाप.भी. स. १-८.।

·३ प्रामणम् पुनराधानप्रकरणम् । यत इति । "नेति श्रूयात् । अग्नि प्रथमं विभक्तीनां यजति । अग्निमुत्तमं पली- संयाजानाम् । तेनाऽऽनेयम् । तेन समृद्धं क्रियत इति । (७) अरुन्धतच तद्भवति संमतसंभार इत्याहुरिन्दति पतीसयाजा नये च ॥ (६३) एतथ समृद्धिहीनामेति बादियां कोयं तस्योत्तरमाह-(नेतीति-) एतत्पुनराधेयमस्सदुकाका- रेणाज्यभागयोः पलीसंयाजानां च यथापूर्वत्येऽपि समृमिहीनं न भवति इति उत्तरं भूयात् । कमिति तदुच्यते । प्रथम यागादी प्रथाजगतविभक्तीनां संथन्धित्यादगिर्यष्टव्यः । अवसाने च पश्मीरयाजेषु उत्तममा यजेत् । तत्र च-"मिहोता गृहपतिः" इत्यानेयो मन्न आग्रातः । अत आद्यन्तयोरानेयत्वेन तन्सध्यपतितं सर्वम् आग्नेयं सांयते । तेन पुनराधेयं समृद्धं कुरुते ॥ अनमीमांसा दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्---"बुधन्वत्तादिगुणको देवो वाच्योऽय केवलः । आयो देवगुणावेन मै मन्त्रगुणत्मतः ।" आधाने पवमानेटिवाव्यभागी प्रकृत्य भूयते-"धन्वानाशेयः कार्यः पायकवान्सौम्यः" इति । तथा पुनराधेयेऽपि भूयते-"युधन्वत्यागेमस्याऽज्यभागस्य पुरोनुवाक्या भवति" इति । अन्न निगमे "बुधन्वन्तमग्निमावह पावकयन्तं सोममावह" इत्येवं सगुणो देवो क्त्तव्यः । युन्तः । दुन्य- सादेर्देवगुणत्वात् । तथा हि । पुर्धशब्दोऽस्यास्त्रीति उपन्वान् । न रायाज्यभागस्य देवताद्वारेण पिना साझा पशब्दवत्त्वं संभवति । तस्माद्देवगुणत्वात्सगुणो देवो यकव्यः । भवम् । बुधैवत्तादेर्मन्त्रगुणत्वात् । न यभाऽऽमेयशब्दो यारपरः । किं तु मन्त्रपरः । संभवति हि मन्द्रस्य साक्षौदेव घुधशब्दप्रयोगः । "अमि स्तोगेन बोधय" इत्यस्मिन्मन्त्रे बुधिधातोः प्रयुचस्यात् । धुर्धन्यताविधिना चाग्नेयं मन्त्रान्तरं निवर्त्तवे । न च तद्धितान्त आज्ञेयपद उपसर्जनेगूतो देवतावाचकोऽमिशब्दो दुन्दिराब्देन विशेष्टुमर्हति । तस्मास्केवलोऽनि- शब्दो निगमे पठितव्यः॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयमाणगाप्ये प्रथमकाण्टे तृतीयप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ - १ से. मा. ३. ५. १३. । २ जै. न्या. मा. १०.४.५। ३. मा. १. ३. १.४ 'सथा- भवति' इति' अयं अन्यः कचिनास्ति । ५ 'तत्र' इति पाठः। ६'वृधन्वन्तम्' इति पाठः । ७ वपन्वत्तादेर्द इति पाठः । ८ 'श्रूयते-धन्वानामेयः पावकवान्सौम्य इति इति अधिकः पाठः। ९ 'बुपशब्दो..."न्यान्' अयं अन्यः कविनाति। १. क्षावृधन्वच्छन्द इति पाठः। ११ वृधन्वनाम। १२ क्षादधन्वच्छब्दा इति पाठः । १३ २. सं. ५.१.११.) १४ वर्धय इति पाठः । १५ वृधिधा पारः । १६ वृधन्धताप" पाठः । १७ मीभू पाठः । १८ दो वृधन्त्र पाठः, ·पुनराधानमत्रसूची। मात्राः पृष्ठम् ९ १३ | पुनरुर्जा नि वर्तवान् ५ पुनरर्जा सह येत्यभितः ६ / पुनर्वस्वोरा दधीत्तदै ३४ | पृथिवीमनायुं नोपानमत् १३ बुधन्वत्या यस्याऽऽज्यभागस्य भागधेयं या अमिराहितः | भूमि का ग्रोवरिणा ११ | मनो ज्योति पतामाय १५ | य एवं पुनराधेयस्सर्दिम् ५ यजमानो वै पुरोडाशः १३ | यसै मन्युपरोप्तस्य २ ७ ७. ८ २ ५ १३,१५ | या क्रुद्धः परोवर्ष ८,१० ८,१० ५ मत्राः अस्मिन्यताः पनीसंयाजानामृचः स्युः अग्नि प्रति स्पिकृतम् अयो रल संभृत्याः अथो सल । संभृत्या एवं अज्यिभागी भवतः अस माणापानुत्यन्तः आऽयं गीः पृतिः आदित्या या अम्माल्लोकाद् उच्चैः सिष्टकृतमुसृजति उपांशु जति यथा बामम् उभायोग्नेयावाज्यभागी पकमा संस्पिनो देवताम् कृतयंजः सन्तसंभारः रापुनस्यौदापयामसि तदाः । स पा एतत् सं पूपायन तेन रोनापार प्रचरति तस्य भितीभिसेजस्विनी विद्धान विराजति भैरा धात्यय एवैनम् दौरा धात्यपातया देवासुराः पयत्ताः माननिय पुनराधेय यांत, मेति भूयात् । प्रजनन नेति पात् । अग्नि प्रथमम् परपालपुरोगा भपति परा या एप या पर्नु पुनर्निपतो त्यो दक्षिणा २ ९ यज्ञ समि " ५ यद्वा अग्निराहितः | योऽस्वयं बन्धुतां वेद | टेकः सलैकः सुलैकमे २ विश्विन विभक्ति करोति मीय विभक्तिमुक्या प्रयाजेन ३ | विपा एतस्य यादिव्यते विश्व पाइह मादयन्ताम् १२ पीरा पा एप देवानाम् सप्त त आ मुमिधः १५ मा जीवन्तोऽमन्यन्त मा स्पा नियतसा संवा एतस्य गृहे समिरमधीलाग्यसानि ३ १२ तारा भयन्ति १ १० ९ ४ २

·VIDYA
C
SN..........
THE ADHANA SECTION
OF
KRSNA-YAJURVEDA

·THE ADHANA SECTION OF KRSNA-YAJURVEDA TAITTIRIYA BRAHMANA KAŅDA I-PRAPATHAKA I 1-3 1 1.2 He should place Agai upder (the constellation of) Kittiha,' (for) Krttıkā verily is the constellation of Agni Having placed him in his own divimty lie becomes endowed with divinc splendour (brahmawar crust) Krttihi is verily the moutb* (narkkan) of the constellations He becomes prominent (mukhyah) who places Agni under Krttha Or else [1] they do not render due respectº by calling it the constellation of Agni, for verily docs he burn the houses: Prajápati discharged Agul in Rohıní," him the gods placed under Rohıní, therefore did they rise to all prosperity,' that is why she is called Rohin' He alone thrives' who places Agni under Rohini, he rises to all prosperity Eero begins the Adhana sectzon or respect - nndant (Soy & Bhas) na the laying or plsong of the sacred fire pujayanti (Bhas) according to Vedio njanoton In this 16, the dyny kindled under kr anuvuka or subsection the time for ttika has the quality of burning or placing the sacred fro 19 discussed destroying the house of the yaja For explanation of the terms used in mana. the above translation 100 the Glossariol This word is accontod on the first syllable 19 BY Rhus but overy 1 The time indleatod Acordiog to where an T9 and TB: the acconta the constellation (used in the locative) on the final syllable Having shown with which the moon 15 in conjunction one parzod Kriukast with its fault, at the moment Thus Irliakast in Biothor period as shown for the laying dicates that period doning wbich the down of the snored fire moon is in conjunction with the con 3 rokdn lamaa (Say & Bhas ) or stellation Kittika tic chrayan (Blas ) i o most prominent the first This is a peculiar mode of BI 1 apdcdyanh thus is a peculiar form, prosazoa in the Brahmapa fiid Notes having tra opposite senses to fast, byal rohapedm, rondered here and respect, bonour or not to render dus elsewhers as abore or with the past Index ·5 6 KRSNA YAJURFEDA [ Taittiriya Truly the gods, being prosperous, desired to kindle Agni [2]; their Agní had not been kindled; then from them their desirable wealth passed away; they placed (Agní) under the two Púnaryasu; then their desirable wealth returned to them. He who being prosperous first should become poorer, should place Agni uoder the two Pinaryasū; then only does the de. sirable wcalth come back to him (and) he becomes prosperous'. Whosoever should desire, "May the progeny be disposed to give me giſts," should place Agni under the two Púrva Phalgunt [3]; the Párva Phalguni are indeed the constellation of Aryamán. Him they call Aryamán who gives; to him the progeny desires to give. 7 Whosoever should desire, "Let me be prosperous,' should place Agni in the two Uttara Phálguni (constellations); the Uttara Phálguni are indeed the constellation of Bhiga; ke alone becomes prosperous“. 8 There were Asuras by name Kalakaſija [4]. Desirous of the heavenly world they built a Fire Altar. Each Asura placed a brick (on the Fire Altar). So Indra saying, "(I am) a brāhmani', this is minc called Citrú", placed a brick. They ascended the hcavenly world. So Indra pulled off the brick (Citrd); they fell down. Those who fell down became spiders (úrnūveblayah)". Two (Asuras) ascended [5]; they become tense was called", depending upon Another period suggested, with the following sentence. Bpocial trait attached. 7 ruhadly spa; the root rdh-15 bhagt, possessed of the six great somatically connected with the root qualities. ais'rarya, vīrya, yas'as, e'rl, wruh-and so ultimately with Hoksní. jhāna and cairāgya (Bay. and Blas.). The word Pienartosu moins "res foring goods or wealth". The deal 5 or "fndra calling himself a brali slands for the fifth and seronth lanar mapá (and saying) "Th19 mino called mansiona, see lader. This is an al. Catrí". tornative period recommended for • árnävábhayal di padadayam Adbina. militanlam nāmadheyam (Bay), apbhadra-pujyat ( Biy.), but the mastamera nadadtayan Litavis'esdsyd dráh as applied to devák - dhanasan- (Bhas, ); both Say.. Babs. take this pannāš (Sky.)enda samddha! (Dbas.). As two independent words - ürrach ·Brahmana) APRĪRA BEOTIOS 5 9 9 two heavenly dogs. Whosoever sliould lave rivals (ukrdertyctrīn), sliould place Agni under the constellation of) Citrí; laving just scattered (his) rivals lie bears within himself (ūtmár-dhotte) energy (ojas), strength (Villam), power (indriysm) (and) manliness (viryem). A bralmagi should place Agni in spring (eersdata)': the spring is verily the season of the brahmanı; kaving placed him in his own season he becomes endowed with divine splendour. It is verily the mouth (mulkdam) of the seasons (C), which is spring. He alone wbo places Agol in spring becomes promi. nent. Morcover le places nim as born (prijdtam) from the womb (yininantera). A rajanył should place (Agni) in summer; summer is indeed the season of the rajanya; having placed (Agni) io bis own season he becomes endowed with power (indriyavi). A valóya should place (Agal) in autumn; autumn is truly the season of the valśya [7); laving kindled (Agol) in his own season he becomes endowed with cattle (pasunutn). 10 He should not place Agni under the two Párva Phal. gupi'; this is truly the bindmost (jaghanyd) night of the year which is Pórya Philgunt. Having placed Agní just at the end (oorsgitáh) of the year he becomes destitute (pepiyān). 10 He should place (Agol) under the two Uttara (Phllguai); this is truly the first night of the year which is Uttara Phil lgupi. Having placed Agni just at the beginning (mukhatár) of the year be becomes more wealthy (vasiyan). 11 Or else, indeed, wben the sacrifice just comes to his mind, then should be place (Agni); that alone is lis prosperity [8). 9 dayat spiders, ct Arranbbunya.. Såg spili, súnak-s'épa-and aptvnspil. further divides at into Arpie dbka 1 Now bagine a discussion for the yoh (obitirskisal). The word has detsraigation of the proper season for not so far been recorded either 19 PT Adhiga. or pw. Aveording to say, finans : "Paving given an option between fasninn erne. Bol we baro kere tho Párra and Uttara Phálgani conclearly the two slementa trid-and the stellations with reference ta kätngat gbsolets root taol, OHG., cel an. For Adbina, the Párra is pobibited for the deablo accent compara brúkarasa nitya Adhina, Siya , ·7 Brühmuciņa] ADHANA SECTION. (calmilavapi) becomes the provision he just obtains the powerful essence of the Earth, and also the ear (srétram), for it is verily the ear of Earth which is an ant-hill [4] He becomes free from deafness who knows thus. 20 Prajápati created progeny. Their food decreased; for them he picrced open a well (stdama); from that time indeed their food did not decrease. In whose (house) there is provi. sion of a well, in his house food does not decreasc. 21 This water was indeed in the beginning a surge (salilrim), As a result (téna) Prajápati became weary [5]. "How can this ber" (he said). He saw a lotus petal standing. He thought, "That verily exists in which this stands upon". Having be. come a Boar in shape he dived near; he reached the Earth below. Having rammed it he emerged; he spread it on the lotus petal. In that he spread (áprathayar) [6] that is why Pịthivi was her dame. "It verily became (uhhüt)" (he said); that is why thámi was her name. Váta carried ber in every quarter; he strengthened her with pebbles (d'érkarābhih). "To us verily it has become pleasant", thus (he said); therefore Sárkara became their name. When that which is tlırown up by the boar becomes the provision, in that alone he places Agni so as not to make a failure (ácehambatkāram). The pebbles are for strength (dhŕtyai) [7] and also for auspiciousness (s'amudya). They say, "Agal possessed of sceu (sch elâl) should be placed". The waters (ápal) were the wives of Váruņa. Agnt desired them; he united with them; liis sced ſell aside (pair); that became gold (híranyat711). When he throus down gold le just places Agni possessed of seed. They say, "Now especially man sirinks from his on sced". [8]. He throws (it) down northwards for non-disgust (diluhatszyar). He hands (it) over; he just gives over afiliction. Agni disappeared from the gods. Taking the form of a horse" be remained for a year in the Aévatthá; that is why it was called As'yatthá. When the As'ratthil becomes the provision he just gains that which is imbued with his (Agni's) naturc [9] 25 1 For the idiom dy're rüdma lytrá see footnolo Cabove, ·9 ĀDEANA SECTION, Brähmana ] moying, scached the Vikaikata; if the provision bappens to be of Víkankata he just gains splendour. 31 They say, "That) Agri possessed of a heart should be kindled". The Marúts suffocated Agni sith the waters (adbhth); while he was being suffocated they cut out bis beart'; that became the Thunder-bolt (ašenih). When the provision happens to be of a tree struck by lightning, he just kindles Agni posse. ssed of a heart [12]. 32-95 i. 1-4. Agoi should be placed within twelve steps' (vikrāmésu). The year consists of twelve months. Through the year alone, having gained bim, he kindles him. If he were to place (Agni) within twelve steps, he would gain only a moderate (fruit). He should place (Agui) (syithin the measure) fixed the eye (cdksurimite); "So much is (the measure of) twelve steps"; he gains (botli) moderate and unlimited (fruit). Verily le speaks false with the speech (and) thinks false with the mind [1]. The eye indeed is truth. "I have seen", he says; "I have seen," that is the truth. He who kindles (Agn!) (within the measure) fixed by the eye kindles truth itself. Therefore one who has placed Agní should not speak untruth; a brahmapá should not remain in his house without eating (anās'vän), for in truth is bis Agui placed. The night verily is of Agat [2]; the cattle of Agni, the day of fodra. He kindles the Gárhapatya in the night; be just gains cattle. (He kindles) the Abavaniya during day; he just "Of Agni when he had been created of the thres Gres Gérbapatya, Aben (and) was going {forth) the light raniya end Anyábāryapácada 1 i.o, twolte steps from the Gerharoached the Vakankate tree. For the genitive abaolate pliraso agndh sratasys patya-firo, to the coloured diagram. Soe MS. 1.6 7;&8. 91. 9;213. 1.6.0. Say. construes the Locativo as: "at the end of twelve steps" which u tha se 1 S90 OERTEL, 349, Ex. 31. "Os this u abors. The temporal use of the (Agal) when he had fainted tbey eat fotstaro, more commonly than tho spo out the heart." The gonatira absolote cislone, como to mend that something hero come under the Section b) The happens or is to happen at the end of Governing Verb is a verb of Separze the period. Boo MACDOTELL, Fed. Gr. tion. for Studenta $203 38 (p. 324) and Flore bogins the determination of DELSBOCE Op. cl. p. 117. the place sed line for the settlog ap CL. T. Br. 8, L 2 for connecting of tho sacred Eres u well as the order Agoi with Adity and the night 86-37 2 ·10 KRSNA YAJURVEDA ( Taittiriya gains power. While the sun has half risen he kindles the Aha. paníya'. Verily in this world Prajápati created progeny; there. fore the sacrificer just creates progeny and moreover gains the past (bhūtám) and the futurę (bhavisyát) [3].. 88-41 Verily (the goddess) Ida' Månaví was inspecting sacrifices (yajnīnikasini); she heard; "The Asuras are setting up Agni". So she went (there). They first set up the Āhavanfya, then the Gárhapatya (and) then the Anväbāryapácana. She said: "Their fortune has gone westwardº; having become prosperous they will perish" [4]. Whose Agni is thus set up his fortune goes westward; having become prosperous he perishes. She heard: "The gods are kındling Agni". So she went (there). They first kindled the Anvähāryapácana, then the Gírhapatya (and) then thc Abayanſya. She said, [6] “Their fortunc has gone eastward"; having become prosperous they will go to the heavenly world, but will not gain progeny. "Whose Agni is thus set up his fortune goes eastward; having become prosperous he goes to the heavenly world but does not gain progeny. So faa spoke to Manu: "I shall verily set up your Agni in such a way that you will propagate progeny and pairs of cattle [6]; you will prosper in this world and gain the heavenly world". She first set up the Gárhapatya; it is verily through the Gárhapatya that progeny and cattle are propagated; through the Gárhapatyn alone did she beget progeny and cattle for him. Then (she set up) the Anvähiryapácana; this world is as it were below; in this world alone he prospered through that. Then (she set up the Ahavanfya; through that alone he gained the heavenly world [7]. He whase Agní is thus set up, becomes endowed with progeny and pairs of cattle; he prospers in this world and gains the heavenly world. He whose Agni is kindled without due regard to the (proper) deity (ayathūderatam), is cut off from the gods; he becomes poorer. He (whose Agai is kindled) with due 1 Sao OERTET, 859, s. 17, "When praticipratiktla-gamana (819.) Lho San has ball riserbo sela dp praticina-gamana (Bbis) 1. o. towards Abayanty-firo" 4 An Illustration of decline, setting, going down. Absolato Locaties * préci- buying tão characterlatto al 10 nama gorüpa Lisid drvald, golog eastward to heaton (Bay.), L. riung up, prosperlag.

·Brakmana'] ADEANA SECTION. 11 regard to the (proper) deity (yathāderatom) is not cut off from the gods; he becomes more prosperous. 41 "I kindle thee, lord of vows (Agni), by the rule of the Bhřgus and the Aagiras." Thus should he kindle (Agof) for the Bhřgus and Angiras. "I kindle thec, lord of vows, by the rule of the Aditya gods" thus should he kindle (Agni) for other brálmana progeny. "'I kiadle thec, lord of vows, by the rule of Vårupa" thus should he kindle Agni for the king, "I kindle thee, lord of vows, by the powerful riile of Indra” thus should he kindle Agnſ for the royal personage, "I kindle thee, lord of vows, by the rule of Manu, lord of the Manor" thus should he kindle Agni for the Vaiſya. "I kindle thee, lord of vows, by the rule of æblú gods" thus should be kindle Agni for the chariot-maker (rathatárá-). Thus should Agni be kindled with due regard to the (proper) deity; he is not cut off from the gods; he becomes more prosperous [8]. i. 1. 5. Prajápati saw the truth of speech; by that he kindled Agni; therefore verily he prospered. "Bhúr Blúvah Sávar" thus be said. This verily is the truth of Speech. He who kindles Agnt with this prospers; moreover he becomes brave. And indeed, he who knowing thus, enchants, overthrows (strnuté) him[1]. "Bhúb", he says; the sacrificer just creates progeny. "Bharah", he says; he prospers in this very world. "Súvah" be says; he prospers in heaven. With three syllables' he kindles the Gárliapatya; thrcc are these worlds; in just these worlds he kindles the abiding Agní. With all fire (syllables') (be kindles the) Ahavanfya. [2). Verily is this kindled for the heavenly world, which is called) Abavantya. Just in heaven does he reach the entire truth of Speech. 1 For those boro fatto golra of Várdps is the presiding daily, in Thig and Ásgirss the case of crowned monarch, xod . For those born in gofras other than ladra for other Izafriyar (Siyot tots a Bhit od Adgires, the Tha esebs, t'atron (Sky.) Aditya godi art tbe presiding deities. der Whira 3*pleblos (Sir.) . libr dira, giraj-Bulls Wiese ·12 KRSNA YAJUETEDA ( Taittiriya 45 With three (syllables) he kindlcs Gárhapatya (and) with five Ahavaniya. They amount to eight. Gāyatrí is of eight syllables; Agní is of Gayatrí. Whatever there is of Agol, that he kindles [3]. 46 Prajápati created progeny; being created from him they turned away. For them he kept above a light; seeing that light the progeny returned home. He should elevate Agni upwards as it were, lifting up. Just seeing the light the progeny return home to the sacrificer. 47 The eye of Prajópati svelica', it fell down; it became a horse; that is why it is called a horse [4]. 47 Agul yerily is Prajápati; the horse is of Prajápati. If he leads the horse in front, Prajipati seeing his own eye, rises up. 48-49 The horse is verily Vajrín (thunderer); if he leads the horse in front he scares away his rivals who are born; he repeats again [6]; he repulses just those who will be born. 50 Āhavaniya longed for Gárhapatya, and Gárhapatya (desired) Ahavanfya. He was unable to divide them. Becoming the first horse, he carried first the easterly (Agni-Ahavaniya); that is why he is called "Parvavát." If he should lead the horse in front, that indced is the separation of these two; moreover hc endors them with different powers (6]. 51-52 If he should carry (Agnſ) above the head, he would destroy his vital organs (prinán); (if he should carry Agol) below the head (it is) for the protection of (his) vital airs. IIe carries (it) so high and so high and so high". Three are these worlds; in just these three worlds he kindles the abiding (Agof). Prajápati created Agni; le feared: "he will consume me." 53-54 *17). He divided (vyáthat) his energy threefold for pacification and nonburning. If Aguí is kindled thrice' it just divides bis energy threefold, for purification and non-burning. He repeats 1 Garayat, hence is'na became the buch, p. 412, 9. 7. cquus. Hans of horse. To this word vorros 1 - Prajspati. pond Ayesta apa, Old Persian ala 1 nadirah pūrvarat bhütvá. (learned: apa-), modere Pers, asps 1 i. e. reaching up to the thigh, the Greek hippos (dialoot form: hilkos) natel and thn theoat Tospetively. Latla equus, ef. VALDE-HOTXANX: • Taking one part of the Géchapatys Latriniches Etymologisches Wörter for Abaraniya and another for the ·Drāhmaṇa } ADENA SEOTION. 13 again; he just restores his energy?. He is verily a (sacrificial) animal in that he is a horse (asvah); he is Rudrá [8] in that he is Agni. If he should kindle Agni at the foot of the horse he would offer (sacrificial) animals to Rudra, and the Sacrificer become deprived of cattle. If he should not cause (Agnl) to be set up near (him = arva) his cattle would not be checked. He should cause (Agni) to be set up dear (him) from the side so that the charcoal of the fire set up turns itself away from (it)"; his cattle become checked; he does not offer (them) to Rudrá [9]. 56 He offers three oblations; he just advances to the power of the shining one. 57 (a) To Agni Pavamăna (=who is being purified) (b) To Agní lávaká (=the purifier) (c) To Agni S'úci (=the pure) If he offers (oblation) to Agni Pávamāna, hc just purifies; if to Agni Pavaki, being just purifiedi, he places the proper food in him; it to Agui S'úci, he places only divine splendour in kim from above (10]. 58 i. 1, 6. The gods and Asuras were in conflict; the gods being near to (espayántok) victory deposited in Agni their desi. rable sealth, (thinking) “This will still be ours if they defeat That (tealth) Agnſ was not able to endure; he distributed it in three places; a third in cattle, a third in the waters, a third in Aditya [1]. That (sealth), the gods having won, desired to gain; they offered to Agni Pavamına the sacrificial cake on eight potsherds; the cattle verily are Agol Pavamina; whatever was (deposited) in the cattle, that they obtained througl him. They (ofcred) to Agni Paraki (the sacrificial cake on eight potsherds); the waters verily are Agni Pavaks, shatever was (deposited) in Dakupignt (847.)or Aarabargarácana as to caso tha baralog couts to turn 1 Tha sacras el Agal whloh us ba- tovurds it. In this case bere trao koned by the dinding of the Césbe conscious effort on the part of the paisa-fire is rostored again when the Vájemias to offer särifelel animals Aburadiya-life is not op (Sky). 1 alkyarstarteran, but Bay, lates placa tarked by the horse's Loots() but the horse staald be so tadazed to ft in the reste indicated to t... ul. . Agar l'aremine "pproach to Ero-place from the sido Agel should bot be set up to the to Radre.

·KRŞYA YAJURVEDA [ Taittiriyo the waters, that they obtained through him? [2] They (offered) to Agni S'úcı (the sacrificial cake on eight potsherds) This Aditya verily is Agni S'úci, sphateyer was (deposited) in Aditya, that they obtained through him." 59 The expounders of Vedic texts explain these" verily are the bodies of Agayadlıéza Thc olfering to Agni (agéya) indeed on eight potsherds is Agnyidhéya', if he should offer this', not these, just as the body (alman) would be [3] not the limbs, such a dae indeed is it. If he sliould offer these", not that, just as they would be limbs, not the body (alman), such a one indeed is 16. Both are to be offered to-gether for the purpose of embodying the sacrifice (yana) 60 Both, verily, power (mulrıyam) and manlıness (viryam) are gained for him [4), who kindles Agn! He should offer again (anunirvapet) the sacrificial cake for fndra and Agni (andragnam) on eleven potsherds (and) oblation (carum) for Aditya Indra and Agni are verily cver-fresh (ayala yamānau) among the gods These two who alone are the ever-fresh gods, by them alone he gains for him power (Indryam) and manlıoess (viryam) he becomes an Adityi This verily is Aditi, in her alone he becomes firmly settled 61 This venly is the seed of the cow [5] which is clarified butter (ájyam) (and) of the bull the grains of rice(fandulah), ile Agol Paraks nie the individual offorings to 11 Agolúci Piyamana, Payake nad Suoi as well as The three preading gods Páva the single offering to Agni (ogndyr), mas Tavakh and 8691 this would then plisot the union of the 12 @ the prosiding dorty of the limbs with the body and thus ambody entira sacrifice the sacrifice If the offering is to Agni and not 3 The Yájamana to Payamana, Paraks and Rúcu indiyi dhenpai vá erdd rotah note the dually at amounts to the same thing A9 genitive singular from phonmal ou if it were offered to the embodied soul which Sây las ajvarya dhonkenyspa If the offerings are to Páramana, dyatuul tacl-relaluan and Bhas dhera Pataká and & uou and not to Agai, the karal ajyam -For the gen form presiding deaty of the ontira sacrifice dhen for denok en WAJEEEFAULLat amounts to the same thing as if they DEBRUYER, Alandische Grammatt Frers oficred to the limbs and not to 111,375 a) (p 150), similarly for the the embodied soal gabilite prthwyal T Br, I, 5, 1, 3, ·Brühmana ) IDEĀNA SECTION. 15 He just gains both; it happens to be in clarified butter for the purpose of having greasy substances for the Sacrifice (yajña), 62-63 The four venerable (ärşeyd) (priests) eat (it), be just offers (oblations) to the fires (jydtişi) of the quarters (disdm). The cattle indeed are these fire oblations (havtrst) and Agal verily is Rudrá [6]. If he should offer these oblations on the same day (sadyis) he would also be giving the cattle to Rudra; the sacrificer would become deprived of cattle (apacú). If he should not offer (these) again, his cattle would be free (dinava. muddhā!). 63 (At the end of) twelve days he should offer (them)again; the twelve nights are verily the image of the year; having pacifred Rudrá within a year he gains cattle for him (=yájamana). G4 If he should offer these oblations one by one [7] he would fill in three jars--of such a nature is it". He should pot leave as remainder (icchimset) his procreation (prajánanam). Having ofered onc, he should offer together the remaining two. He just Icaves the third world for his procrcation. For this world) le - rii, 2.6.1. 19 Keit, F.O. 3. 28, the gen. abl. ending as. Observatba cxlvi: hora prtlīvý pathi and the relationship between dhenuandanadi ablativo und genitive of nouns in in this passage for the god. onding na i and liave the termination-gai in in the 6. B. passage quoted above from T. Br.; or this agalagy dhenvai goyl. WACKERSADEL, eg-dhenot. dients. Another vier 1 - The rice or grsins of cios. on the feminineat and its ag dative , I these offorings to Payamana, or genitive is diseassed by Engratos, etc. ars offered one by one, bo would Vedis variants, III, 89137–162, 614 6]l in the leree Forlds with these For a parallel variant dhendas, dkenthe offerings, without losting any room for procreation (Sy). The offoot of this See TACELANADEL-DEBRONER, 117 515, is of such datoro As to slide the d){p.39); ad dhennai es nodikos ca out of the Yájamoa (His). It is nede'niyat 6'. B. 3, 1, 2, 2, 31. with therefore necessary to offer the second variant diends in the Bappa Recostos and third oblstigns together in that in 4,1,2,12). WRITYIT, Sanairil Gras offect thore may ba said to be only mmar, $365 d. (p. 134) quotes this two oblallons; tbls wonid en in two very passago: dionysi vsodd rétah worlds, off!! lasting the third for (T. Br.) that, Jorzonth is the need of the procreativa (84) Thus tha Art Coto" au illastration of the regular oblation is for Premios ind the mobitilation of dat. słog. codiag si for second to Parski end d'écl togotler.

·16 KRSNA TAJURYSDA [ Taittirija 1 (=sacrificer or yájamāna) propogates offspring with progeny (prajaya) and cattle (musibhia). Moreover this is just the bringing into one's possession of the yajna. 65 He sets in motion the chariot-wheel. He just alights upon the divine chariot (dewrathám) through the chariot ol men (manusyarathéna) [8]. 66-67 The Brahmavadins say; "Is the Agnihotrá to be worshi. pped sitli sacrifices (hotavyam) or not to be worshipped". If he should sacrifice with yajuş (sacrifice) be would not sacrifice the two offerings in their regular order. If he should not sacrifice, Agni would disappear. He should be worshipped with sacrifice silently; he sacrifices the two offerings in regular order (and) Agní does not disappear. To Agních he gives [9]; he propitiates the seasons themselves (rtún) having Agnſ for their mouth. • He gives a cushion ( upabárharam ) for gaining handsome form (rűpáram). (He gives) a horse to the Brahmán priest and just gains power (indriyám). (He gives) a cow to the Hotř (priest and) just gains wishes (äsişah). To the Adhvaryú (priest he gives) an ox (aradváhan). The ox verily is Váhni (and) Vábni the Adhvaryu [10]. Through Váhni alone he gains the (fruit of) Vihniyajia. He gives a pair of cattle for the gaining of copulation (mithunam). He gives a garment (udsah); the garment verily is sacred to all gods (sarvacevatyám); all the gods verily become pleased. Up to twelve (á dvādasábhyah) he gives. The year consists of twelve months; verily is he established in the year. Willingly (kámam) more than twelve) should be given for tbe obtainmros nf unlimited lánarimitzysz) (fruit) 3:31 i. 1. 7. Gharma' is the head; that is this Agni". May be be pleased with the cattle. Give unto the offspring and (their) family a safe place of residence (chardis). Váta is the breath of life (prāndh); that is this Agni* May he be pleased with the cattle. Cook well-seasoned (svaditdm) food (pitám) for the Offspring and (their) family. 68 59 1 Having described in the previous Gbarmi-diplir joilätmā (gay.) section the different types of oblations and Pravargyak (Bbas). and gifts, the montras ased in Adhiga Gárliapatya--fire. are given here (S&F.) 1 AnvĀharyapáo442-fire ·17 ADSANA SEOTION, Brahmana] 70 (a) Proceed in the eastern {prácim) direction (pradlsam), knowing (videón); (b) 0. Agné, become here the sacrificial fire (agnih) in front of Agni. (c) Illumine (vibhālt) all directions (vitvi drāk), shining brightly (didyünah); (d) Bestow vigour (tīrjám) on us liuman beings (dvipáde) and the cattle (cátuspade) [1]. 71 Arká' is the eye (cálsd)) that is this Surya; that is this Agni. May be be pleased with the cattle. That which is, o S'ukra, thy spotless brilliance (sukrém cercak) and pure body and spotless light which is perpetual (djasram), by that illuminc me; by that I kindle thee, 0 Agni, with the Agní hymn (agnina Irihmarii). 72-74 He has pervaded (anasé), he has taken possession (vyand. fe); he has interpenetrated all life (sdrvam dyuh). Those which are, O Agni, thy two gracious forms Virát and Svarét, let them peryade me and refresh me (jinvatīm) [2]. Those which are, O Agnſ, thy two auspicious forms, Samrát and Abhibhú, let them pervade me and refresh me. Those which are, O Agoí, thy two benevolent forms Vibhú and Paribhú, let them pervade ne and animate me. Those which are, Agpi, thy two benignent forms Prabhyt and Prabhati, let them pervade me and animate Those which are, O Agn, thy gracious bodies, through them I kindle thee. Those which arc, O Agní, thy frightful (ghorás tanúvah) through them do thou reach bim“ [3]. 75 i. 1.8. These sacrificial fires' are verily the (three) worlds. If they should be kindlcd, simultancously they would burn the Vájamāna. "Glarmá is the head", thus he kindles the Gárhapatya, "Váta is the breath”, thus (he kindles) Anväharyame. This section is tho Brakmanı outro Thla mantra is with reference to movement towards the place where sponding to the mintras of the precethe Ahavaniya-firo is to be set up (Sayo). ding section (Bay and Bhas); the next 2 Thu mdestra u with reference to to with this antsvaka form the the Āhatanty-fire. Adhūna-Brahmnana (Bhos). Abayantsa-Ero. a Tiz, Gárliapatya, Anvahiryapácant 4 amún d'atrum (87)and aspala doesyan (Bbas). spd Ahuvanty-fires $ ·18 KRSNA TAJURVEDA [ Tarltoriya pácana "Arků is the eye ', thus (he kindles) Ahavaniya Ву that alone he separates these Thus do they not burn the Yajamāna 76 When the Gárhapatya is being kindiled he sings the Rathantará (hymn) Verily is this world related to Rathantara (-Ríthantara) (1) In this world alone he kindles it securely (pratisthutam) While (thc Gárhapatya) is being taken away be sings the Vámadevgå (hymn) The Antariksa venly is related to Vamadevyá In Antárıkşa alone he kindles it securely And moreover tranquillity (lantih) is of Vamadevyá He chooses only gentle (sántam) cattle (pasavyam) 76 While the Āhavaniya is being kindled he sings the Brhat This world is verily related to Brhát (= bárhatah) In this world only he kindles it sccurely 77 Prajápati created Ago [2] Having become an irresistible (avdrol) horse he turned away, him he restrawed (varayata) with Varavantfya (hymn), therefore is it called Varavantiya With the Syarta (hymn) Le made him reddish white (syetum), therefore is it called Syaita If he sings the Väravantiya (hymn) he just kindles him securely, having restrained lum With the S'yaita hc makes (hım) reddish white 78-79 "Gliarma is the hcad”, thus he kindles the Gárhapatya, verily does he kindle hım having a head (sásvrsdnam) [3] The higher sacrifice (úttaro yajiah) comes to his sharc Agni verily is Rudrá Being kindled be is capable of (Esrardh)" destroying the cattle of the Yájamāna He says "May he become pleased with the cattle He just malcs him friendly with the cattle for the non destruction of cattle 80 He says "Give unto the offspring and (their family) a safe place of residence" He just invokes (asuste) tlus benedi ction (astsam) 81-84 "Váta is the breath of life" (tlius he kindles) the Anvaha. Tyapácana [4] He verily kindles him with the breath of life 1 Sky-reads etro &kutot and explai tail the word as above and explains kursa! For retard and other adjectivos avárak-rurayatum alakyah Say ging govərning genitivos Soe MACOONELL tdrah-puniat dorttrahitak In IV Pedic Gram for studeni 203 c (p 322) séraktatch the last of an enigs). and DELBROOK op 01 $111 (P 162) nsearah afvo bhulog Bhas takas ·19 Brahmara) ADHANA SÈOrtos. "Cook well-seasoned food for the offspring and (their family)" tbus he says. He just seasons the food. "Proceed in the eastern direction, knowing", thus he says. This verily is the division (vibhaktik) between the two'. Moreover le just makes them both endowed with different powers (nánāvīryau). "Bestow vigour on us human beings and cattle", thus he says. He just invokes this blessing, 85-88 "Arka is the eye" (thus he kindles) the Ahavaniya. Arká verily is the food of the gods [5]. He just gains food. "By that illumine me”, he says. He verily kindles (simindhe) him. "He has pervaded, he has taken possession", thus (he says and) waves it (údingayati) three times. Three are those worlds. In these worlds verily does he kindle him sccurely. This should not be done that way? Moved to and fro (vtngitam) he would kindle it insecurely. He is to be addressed after being lifted up and placed. Not moved to and fro (Avingitam) he kindles him securely. 89-90 "Those which are, O Agai, thy gracious forms Virát and Svarft, through them I kindle thce", thus be says. These verily are the gracious forms of Agni. With them, indeed, he causes him to be abundantly furnished (sdmardhayati). "Those which are, O Agni, thy frightful forms, through them reach him", thus he should say to him whom he should hate. By them verily he will cause him to be overcome [6]. 91 i. 1. 9. Hc produces (manthati) Agaí from the interior of the S'ami (ramigaróhát). This verily is the sacred (yajniya) form (tānáh) of Agul. That indeed he produces for Agni. 92 Aditi (being) desirons of sons cooked Brahmaudaná for the Sadhya gods. To her they gave the remainder; that sbe ate; she bore (adhatta) the seed (rétah). To her were born Dbará and Aryamán. She cooked a second time [1]. To her they gave the remainder; that she ate; she bore the seed. To ber were born Mitra and Varupa. She cooked a third time. To her they gave the remainder; shc bore the seed. To her spere borc Áris'a and Bbága. She cocked a fourth time [2]. To her they gave The movement in the eastern I Lo. vsring Agal three apardı. ile ta sed from, ofsigiłam. direction realizes the differecliation of Abasapisu sad Gárhspatya Eros ·20 ERSYA YAJURFEDA [Tarttiriyo the remainder, she bore the seed To her were born Indra and Vivasvan He cooks Brahmaudana. That just bears the seed. 99-100 The Brahmins eat the boiled rice (odarim) The clarified butter (ágyam) which remains, with that having smeared the firewood (samidhah) he kindles. Through the remainder verily Aditi bore seed [3]. Through the remainder alone it bears seed. The firewood indeed is the bone (dsthu), the clarified butter is the seed. If he hindles, having smeared the firewood with clarified butter, be just places the bone in the seed. Thrice' he hindles for the purpose of forming a pair (muthunatráya) So far do they extend, measured out by Prajípatı, the mouth of the sacrifice (yay ñamukhéna) [4]. So far do they extend, measured out by 2 section of the sacrifice (yazñaparisā). Thus far do they extend, mčasured out by Virya, thus far verily is Viryà in Púruşa They happen to be damp (ärdrth); tbe seed, verily, is discharged moist. Of the Citrıya As'vattha he supplies (adadhāci"); it becomes conspicuous (ertram) He kindles with Ghrtavati (hymn) [5] Clarified butter (ghrtám) is verily the favourite (pnyám) abode of Agni He causes him to he abundantly furnished with favourite abodes and also with brilliance (tejasd). 101 With Gayatri (hymas) he should kindle for a brahmanăthc brahmana is verly the Gayatrí metre for the purpose of getting back (pratyāyanaraya) his own metre. With Trıştübh (hymns he should Lindle) for a warrior (rājanya)-the warrior indeed is the Tristubha metre- for the purpose of getting back his owo metre [G]. With Jágau (hymns be should Luode) for a vallva-tbc yáis'ya verily is the Jágati metro-for the purpose of getting back his oirn metre 102-103 He should protect him tám) ſor a year, for the secd grows when heid for a year If he should not gain his favourin 1 year he should rekindle the firewood He just gains the growing seed placed thercin Hc should not eat meat, he should not approach a roman 1 turde sepulreyol milapitrer mi Froup of lbreo Dhas bags. mifhundthan upayos Intra-amyen (8) ddinatrad Ljapar inumarya Algebraically this man bo reprosted - Tiolamida or mastificial feet u 1fattet +2 mother + 3 o Loprias- 101 ·31 Brühmana) ADSĀNA SECTION, www sexually [7]. If he should eat meat (and) approach a woman sexually he would become destitute of energy (niruiryak). He will not gain the favour of Agni. 106 He cooks brahmaudana, hindling on the morrow'. The highest Adityas verily reached the heavenly world from bere. They repulse bim who is going from here The brahmapas verily are just Ādityas Through them alone he gains equality [8]. They do not repulse bim. 107 The Brahmayadins say "When should this Agni be made, who produces for him progeny and cattle?" With chips (sdl. karh) he should Lindle Agnſ on that night. In that, towards dawn (upavrusám), hc must purify (risthapet) the two Aranis. Just as a cow desiring the bull (vāsitás) regularly goes to the bull (nyővrcchāycita)-so is thuis. 108-109 Having stripped of the ash he produces (manthatı) Agni [9]. That indeed is the continuity (santath) of Agni Having produced bim he lifts him up in the east Placed for just one year that sced propagates off-spring. 110-112 They say his Agni is not kindled who kindles Agai, without placing firewood. He should deposit firewood in the preceding part of the year. Obtaining (bim) from the year alone he kindles him If he should not deposit within a year, he should deposit within the preceding twelfth day. The twelve nights rcally are the image of the year They just become deposited for a year. If he should not deposit within the twelfth day he should deposit before the thrú preceding day They just become kindled for him [10] 113 1. 1. 10. Prajapati created progeny Desirous of discba. If the setting up of the fira 25 op cchayatı and conmonta råsila upass. le morrow he cooks brakmaudara rya tu hi s'abdayant gaur gardhatodsy gahana Lale puuskami gaur rdt slå nå Say. divides the words råa stáoya pabháya yatua nyāvicebãyáli niyamona ricchágátı as rastiány-arichayáis and gachaft yadra-riyadan armånam explois yatta lalt kasmakeid rabha pabhay gamayals ntbirtaned utmanam ya priydis Wilan ishi seadus addaja crpagalh. tant laddgama:āya su esopa sapipa 1 Le, Tho porification of the Arápia dyanti ste Bbes on the other hand i like the approaching of ball by a rightly divides tbox 44 Tis 13-35år con ·22 KISNA YAJDRVEDA [ Taittiriya rging (riricīnuh) hc underwent austerities Within himself he saw manliness (viryam) It grow up, it was forcibly (salasa) thrown upwards from him She became Virát Her the gods and Asuras fought for Prajúpati said "Verily is she mine [1] only the milk (doha) is yours She ascended (udahramal) thence eastwards, then Prajấpatı hedged (her) round (páryagrahnat), saying "O Atharva, protect my food" She ascended a second time, then Prajápati obstructed her, saying "Narya, protect my progeny' She ascended a third time, then Prajípati surrounded her, saying "S'amsya, protect my cattle '[2] She ascended a fourth time, then Prajápati enfolded her saying "Sapratha, protect my Society (scbhám) She ascended a fifth time, then Prajấpati enveloped her, saying "Ahe Budhnıyı, protect my mantra," Verily she traversed these very Agnis, them Prajápatı enfolded, and moreover Pankt! This Pankti verily has entered the Brahmapas [3] Her he produces from hemself (ālmurodha) when Agal is kindled Thereſore so many fires are kindled All this verily is fivefold He just wins (sproti) the fivefold with the fivefold He says "Atharvi, protect my food' He just gains food with this He says "Narya, protect my progeny" He just gains progeny with tlus. He says "Sumsya, protect my cattle' [4] He just gains cattle with this He says "Sapratha, protect my Society". He just gains society power (manym) wird cis He says "Ale Budhniya, protect my mántra" He just gains tlie inuntra and beauty (Sriyam) 117 When tliey cook anvähirya' in Anvähar, apicana, then he (becomes) dear to (abhtarch) and delighted with him When they put clarified butter into the firc (adhıs'rdyanti) (and) canse to sacrifice together to the wives of the gods (pdenih), by tbat he' (becomes) dear to and delighted with lum', 1 The food which cooked for tho piry during the Dars apüromisa Hacic The Aoyabaryepácsor-oro 1 La Yájanica ·Brāhmana] LUBAVA SECTION, 28 SELAIN 1 When they sacrifice in Abavaniya [5], then he' (beco. mes) dear to and delighted with him' When they will in Society then he (becotaes) dear to and delighted with him When they have food in the house (arasatha) then he (becoues) dear to and delighted with him. In this manner (tdtha) all become dear to and delighted with him 118-119 Going out on a journey he should worship (them) (úpatıstheta) one by one, Just like having given the house (grhán) to a Brahwana living in one's abode he goes out so indeed is this Haying come back he worships (them) That verily is their fortune (sábkageyam) Slc asccoded higher thence, she became Robins That is why shc is called Robiní Ke should kindle Agni in Rohint. Verily does he kindle him securely in bis own grigio He prospers by thus [6] Kända I Prapãthaka II 121 May her impurity (wbich 1s) being dug up destroy the misfortune (papmánam) of the sacrificer, may the four quarters be auspicious ($1.6h) to us, may Mother Earth be gracious to us for the acquisition of offspring (tlasata) 121 May the water goddesses (&po deoth) be gracious to us for protection (abhisfaye) and for drink (petdye); may they cause to flow ncar us (abhisravantu) welfare (samych) 192 May the form of Vais'yinara, the gravel (parisrása) in the earth, softly (syondm) cater us [1] 123 This thich is of heaven and that which is of earth', together being generated, became heaven and eas may 7 rend protect the salınc soul (úsun) and may the saline soul protect crezut May the sacrificial (parts) of both come here, In that making mole bills (utth) so as to conceal yourself (gululáram) you roamed about the earth, having resorted 120 (modasi), 124 + Tho Ahariptrafos ri., Yájamia. The threo fires Gírkapalys KATSbarrupicaps and the Abataniya + Lore bezla tho mantrai Codlo th, Adbina caf&ony Idh - Irmi ·24 ERŞYA YAJURYEDA [ Taittisiya (pratitya) to the shape of a monse, therefore collecting (sambhúrantah) that imbued with your essence (le nyaktam) may we live for a hundred ycars (stradali) with retainers (súvirah). 125 Carrying (übhárantah) the sap (úrjam), the essence of the carth, may we live for a full (purīctli) hundred years [2]. That ear of thine was found (únuvittam) by the ants (vamrfbhih) in secret places (gilhūsu). O Earth (ırvi): we do not become deaf (cibadhira bhavīmah). 126 May there be prosperity (supitám) for us for removing hunger of the progeny created by Prajấpati. I bring towards the residence (grhibhyah) the essence of the mud of a dried up pool (stdam rásam), crumbled (upaprd. bhinnam) refreshment (isim), strength (trjam). 127 Bearing whose form' he obtained her' (who had entered in a secret place (gúhā) in the midst of the waters (sarird) carrying bis furrowed (whatam) (matter), may we prepare (vidhema) in her so as not to make a failure (cicchambatkůram) [3] 128 That which he perceived (paryapayat) in the midst of the water (and) saw Urví the base of the world (jagatah gurcatischám), that indeed became a petal from the abode of a lotus. I take (that petal), the place for spreading (prathanam) of the earth. 129 Those by which he strengthened the base of the earth, this Urvř, the bearer (heririm) of all people (visvajanúsya) may all those pebbles be auspicious to us. 130 The seed of Agní is glittering (candrdnd) gold (hiranyam), born of the waters, ambrosia among the progcny; collecting and having placed that northwards [4] may I cross over evil, hapding (it) over. 131 Taking the form of a horse as thou didst remain for a year in As'vattha, having disappeared from the gods, collecting that imbued with thy nature, may we live for a hundred years with retainers. 132 Thou hast arisen as thc Sap of the Earth, O Vánaspati; do thou grow up with a hundred branches (farávalsaḥ); through 1 The form of the boar, The lotus petal. 2 Tha Esrth aubusrged in the *Cf. T.Br, Li, 1.3, 8. + waters, ·Brühmana] Apu SEOTIOY MALE . thee rejoicing refreshing vigour, may we exult (susr madena) in the increase of prosperity (ray isposena) and refreshment (tsá) 188 While being taken away by Gizatrí [5], thy fear fell from the third heulen, that leaf verily came from Somaparnd. Therefore do I inke (thee) for the winning of the Soma drught (Sonapithd-) In that the gods spol e of Braliman, thou didst fear, and eruly art i nowa as Sus'ráras, therefore may the divine splendour enter me and may I wib that with my own eyes (saksát) while collecting it 134 Thae by which Prjáprti extinguished the fame (hell) of created Agni (sredslagne), that for not consuming by fire [6], 1 tahe, that Somi, for extinction 185 Thc splendour of thiae, Jatavedas, wluch while thou Hert created and nouing reached the Vikanl 712, by that splendour endosed, do thon enlighten our extensive (soum) torld 136 That heart of thape, o Jitavedas which, the Marut-gods having suffocated cut out, that I collect from the thunderbolt, do tbou, O Agni becomc cadowed with soul and heart 197 Collected from the Citriya As'vattha, full grown (Orharyan) [7], may you be sanctified (somslrtán) in body (alhikaru am) measured out by Prajápati, the mouth of the sacrifice, the three tre for progeny, joined with the three 138 I collect the sacrificial body of Agni, verily born froin the As vattb1 fire of auspicious birth born in the Samí, for the purpose of generating Agai 139 That As vattha Samigarbhí shich bus arisen together with thee, such (a onc) as thou ut I carry with song (ordhmana) [8] (and) with sucrificial fines Jatavedas, do thou whom they collected inberent in all creatures (Ukulesu) according to their bodies (yathasarırım), being collected sit here being) auspicious to the progeny, knowing mayest thou lead our wide world 1 CE & abore ranulhat >, the Parna • The thres Gérhapatya Anyábár yapacapa and Abstaofya fires The three Achica) stroke. 4 • The Sant ·26 KRSNA SAJŪRIEDA [ Taittiriya 141 To the brave (vedhuse), vise (kaváre), pure (médhyāya), chief (vrşalndya) (and) great (thane) praising urards (veco kandáru). May that from which (there is) dread, be free from danger to us. I am getting rid of (dvayaje) angry gods (hédyan duván) by sacrifice. 142 With the sacrificial Food do ye bonour (duyasyala) Agui [9]; do ye arouse (bodhayata) the guest (élithim) with clarified butter (ghrtarl) (and) in this offer oblations with sacrificial food (havyá). 143 O Haryata, may (these) possessed of sacrificial oblations (hravirmatth) abounding in ghiec (ghrtácth) approach thee. Do thou delight in my sacrificial stood. 144 Angiras, with the sacrificial wood (and) clarificd butter ve strengthen thee such as thou art (rúm tva); O youngest one (yavişthya), do thon glow (socah) brightly (Ophát). 145 Agni, being kindled, verily the first, the bearer (dhármah) bestowing all treasures (viérdvāral) [10], Hame-haired (sociske. fall), covered with clarified butter (ghrtánirrel) the shining (paraldh), sacrificing well (wyjnéh), is bonoured with rays (aktilnik) for the sacrifice of gods (yajd hāya devān).' 146 Agni (is endovred) with a face brilliant with ghee (ghridpratikah); (he is) abiding in ghee (olirtiyonih); he is kindled with ghee, gbee is his food, The streams sprinkling ghee bear thee; drinking ghee, do thou sacrifice to the gods with a good sacrifice (suyájā). 147 Do thou, O Agni, delighting in the sacrificial oblations, tyith a face brilliant with ghec, abiding in ghee, be the giver of life (yurdá); having drunk the sweet ghee, the agreeable "product of cows (cărugivyam) do thou protect him (Iman) as a father (his) son [11]. 148 O Youngest One (Yauistha), tbee being kindled the gods appointed (cakrire) (their) messenger (dütúm), carrier of the sacrificial oblations (haryartiham); moving over a wide space (urujrdyasam), abiding in ghee, the brilliant, thee they fixed 1 For this sceusatire largely used #) and DEL#COK, op. cit. $133 (pp. with Terbal ponds, 108 BLACDOSELL, 181 ff). Fed. Gr. for students, 3197 B (PP. 307 ·Brühmana ] ADNAN SECTION, 27 (tadhire) as the eye, promoting devotion (codayanted:)' 149 Thce, O Agni, sacrificed siti giite, the devoted (sunnā. ydveh) kave Lindled with good focł (susamidha) for the highest heaven (padne), thus growing greatly (arrdhanus) (thou wert) sprinkled sith herbs (ásadhullik) thaus dost spread over {uſtafrase) xridely (ru) the euthly expanses (freyams párthrew). 750 Kindling Agol, whose face is brilliant with ghee, the guide of your diranc laur (riesya dkarredam) he propitiates (hım) like Mitra (12) Kindled, a banner (akruh) shining in the assembly (udathesu), may he elevate (ndyan sate) our intellect (1 buch is) hite in colour ($ul ritarnin dhiyam) 151 O Agui, do thou cruse the progeny (and) the regions to Ire together with thu cattle Do thou add lingdome for bim which were at command of Savitr (sav-ztuh scold) 152 Do je both, great mistresses of the house, cotoe to the abode of Rtu, turning higherrard, supporters of wealth raymán) Do je both, being pregnent generate the leader (pu ogám) of the sacrifices, Jativedns, who is to be produced (zdnyam) [13] 153 Do ye both ascend my tenfold fingers (dasulam sdivarih). (do 1hou also) O Agn with Rti, with life (Syrussa) (and) luster (tárcasa), so that we may offer the sacrifices of Dars'a (and) Pucpamasa year after year (altarim ditar com samim) Irving for a long time 154 Do ye both, berog lit for generation (rlozyawati), bear the secd of Agni (Aghurclassetosti ak), da se both conceive (garbham dadhūlām) such as }e are, I accept it is true (iet satyam) that je arc bolli bcarmg a hero (and) generating " hero, · The RV records the variant allowing at the a forma required after codayán malı Soe M DLaQXPICLD 40 % a towel Toomsordingly, it FEDOERTO, Vedse Yoments II $239 p hujulazūlya yushte larmanu) This 123 "Psychologically, thongh not for Just senlenge ji qooled from say by walls, this variant belongs hete (1. the anilor: Blar abser 763 coday antalt under the section and to non codalal pidhi, tadcada caduta lorway sufixes), codapés MR UD B sa codayadrat li seltsrye sa larat chan compound with the boun ran thoy darah Lster on be divides tèo word nade (theo, Agni) a bright age that into cat d'ayantalalayalsh palaspires de rotion Later texts concelto lacadi karitats the word as containing tix such as ye ·29 ADRĀVA SECTION, Brahniana) 167 The mortals caused the immortal (Agni) to be produced the frultless (asyemtnam), the bcuevolent (tarkınım) the strongjawed (tIdujambhan), may the ten sisters, the fingers combined, take bold of thec, born 15 man 168 With the breath of Prajipati I breathic forth towards thee, with thc support of Paşin (I breathe forth towards thee) for my longesity lasting a hundred atumns, for life and splendour for a kundred autumns [19), for life-giviog drugs (irátiai) and for merit 169 I am from thee, thou art from me, that is to say (eldt) thou art my source (yonih) (and) I am thy source Being my onn (mumewa), O Agnl Jitavedas, do thou carry the sacrificial offerings, lhe a son setting free bis father 170 I piace thee, O Agnl, the immortal for breathing (prand), the eater of food for proper food (annádyāya), the protector for protection (giptyal) 171 The good Girliapatya, burning away the cnemies, bas made the days brighter and brighter (fréyasıh-sreyesth), [20] O Agni, driving away the rivals do thou place in us increasing prosperity, strength and vigour 172 May these gods verily approach me, may I stay here with these progeny, here only may idi remain, prossessing universal form (visvarupt) o Jatavedas, do thou shine amidst our wealth 173 I carry thee upwards for vigour (gase) and strength (odlūya), for manlıness (orsane) and courage (salsmuya) for life (ayuse) and splendour (rarese) Thou art the conqueror of rivals (sapatnatuh) and of Vrtra 173 That raajesty of thine which (13) licavenly imong the gods [21], that spirit (atm) of thine which has entered amidst the animals that prosperity of thine which has spread among men, by that O Agni favouring us come 161 From heaven or from the earth, from the firmament or from the wind, from cattle or from the herbs, wherever o Jatayedas, thou wert born, thence, Agai favouring us, comc Procecd in the eastern direction knowing, O Agni, be. 175 11 lokal - pun jaloissa p udaich (Say ) ·30 KBSNA TUJURVEDA [Taittiriyor come here the sacrificial fire in front of Agni, illumine all directions, shining brightly [22]. Bestow vigour on human beings and cattle. 176 Agni has lightened up (dnvakhyat) the beginning (ágram) of the dawns; Jätávedas, the foremost, has lightened up the duys and the rays of the sun in all directions; he has over-spread Heaven and Earth. 177 O Agoi, do thou traverse (for) thou art majestic; seated within the sacrificial altar (vcdiçdd), do thou watch over the threc worlds for humanity. 178 This which is of heaven and that which is of earth, uniting (samvidāne) together, became Heaven and Eeath [23]. May Jatóvedas sent himself on their back, beneficent towards the progeny and pleasant (syond!) to the body (tanúve). 179 I place thee, the brcath (prānam) for the immortal (arrte), the eater of food for proper food, the protector for protection. O S'ukra, that which is thy spotless brilliance, those which are thy pure bodies (and) that spotiess light whiclı is perpetual, by that do thou illumine me; by tbat I place tlec, O Agnl, with the hymn (Drilmanū) of Agol. He has pervaded; lie has taken possession; he has interpenalrated all life [24). 180 O Narya, do thon protect my progeny, for immortal life (anstatrdya Jiráse), those which are born and which will be bora, securely placed in immortal truth (ampte satyd). 181 O Atharva, do tlou protect my nourishment (pitim) essence (risan), and food (ánna) for longevity (ūynge). Do thou, of uplmpaired vigour (and) hot body, make our nourishment free from poison. 152 O S'amsya, do thou protect my cattle, those which are two footed" (and) those which are four footed [26], those which are eight footed (nafasaplāh) here, O Agni, and thosc which are one hoofed (clasaplūk) and fast moving (ūtwyth). 183 O Sapratha, do thou protect my assembly and those Iclined (silkyrik) occupants of the assembly. Do thou make them possessed of power; may they obtain full longcrity (zdrvam uyul). O Alic Budliniya, do thou protect my Mantra which thu 1 poián deiptis puntsya-rópan {ly.), 181 ·Bruhnia) ADDÁSA BECTION, 31 sages, the knowers of clic threefold, know (as) the tks, sãmans and ydjns; slic is scruly the inmortal beauty of the true [26]. 185 Virit, created by I'rajápati, stepped beyond the fires five times; Nokint climbed upwards, the source of Agni the base (protigshili) (27) Kända II. Prapathaka 5 Adhyāya 8. 186 Ojatavedas, do tlou come out (upácaroha) again; kaowing sell (prajándt), do thau carry our sacrificial offerings to the gods; do tlou bestorr on us offsprings and sealth. Taittriya Aranyaka, Prapatdekā 4. Adhyāya 22 187 Those which are, O Agns, lly frightful forms, hunger (kstil) and tliirst (trena), Asuk and Analuti, As'anage and Pipast, Sedi (weariness) and Anati (want, indigence) the verily arc thy frightful forms, O Agol; through them do thou reach him sho hates us and trhom wc late, Prapathaka 4 Adhyâya 23 188 Snik (wetness, moisture) and Sníhiti (wetness, mois. ture) and Snhui ( moisture) Uşnk (hot) and Sujá (cold) and Ugrá (terrible) and Bhime (fearful), Sadắmni (binding), Sedi (reariness) and Anim (langour), these verily are thy frightful forms, 0 Agni; through them do thou reach bim who hates us and whom we hate, Thus ends the chapter on the Setting up of the Fire Ādhana-Pralarapa.

·THE PUNARADHANA SECTION
OF
KRSNA-YAJURVEDA

·THE PUNARĂDHĀNA SECTION OP KRSNA-YAJURVEDA TAITTIRĪYA SANHITĀ KANDA-I-PRAPATHAKA Y 8 1 . 1.5.1', The gods and the Asuras were int conflict; the gods being near to (spanirtak) victory deposited in Agni cheir desirable wealth, (thinking), "This will still be ours if they defeat as." That wealth Agni desired and he went away with it. The gods having conquered (the Asuras) pursued (Agni desirous of getting it back. They sought to take it from himn violently. He wept (croclit); în that he trept, he was called Rude. The tear that was shed [1] became silver; therefore silver is not a suitable gift, for it is born of tears. He who gives on the strew (harhisi), in his house they wcep before a year is out; therefore one should not give on the strew. Agnt said, "Let ine become a starer; then this will be yours." They replied, "The re-cstablishing (punarūdhéyam) shall be tbine alone." "He shall certainly prosper," he said, "sho shall set up the fire with me as its divinity (maddevatyaim)." Pūşán established it; therefore [2] Pūşán porspered ; thereforc the cattle are said to he Pūşan's. Tyástr set it up; therefore Tráşt: prospered; therefore the cattle are said to be Traste's. Månu established it; therefore Mánu prospered; tbcre. fore the cattle are said to be Afand's. Dható established it; therefore did Dhätí prosper. Dlatí verily is the year; therefore offspring and cattle are born in course of the car, S 1 CI, 7. Dr. i. 1. 6. Iche Systex, p. 505. Keita takes this 18-"in anticipa. * CE. Keita, op. cit. p. 09, in. 3 on tion of," #O$. 18. 68, and for vijayan the present sense of this form. "contest", quoting DELHBOCE, Lindi ·KRSNI YAJORTEDA ( Taittiriya 4-5 He who knows the prosperity of the re-setting up [3] verily prospers. He who knows thus his relationship becomes himself possessed of relations. 6 Agní who was established, desiring a share, attacked (upa-clodrānuh) the olispring and cattle of the sacrificer (vajandı. nasya). Having removed (Agn) he should rekindle (him); thus he unites him with his own share, and moreover this (is) his own appeasement. 7 He should set (him) up under the two Púoarvasü; the Pánarvasü verily is the Nákşatra for the re-establishing; vcrily, having established him under its own deity he becomes endowed with divine splendour. He sets (hìm) up with the Darbha grass for unweakened strength (dycītayāmatveya). He establishes (lim) with the Darbhd; verily does he establish him, having won him over from the waters and the plants. 10 The sacrificial cake is offered on five potsherds; ſive are indeed the seasons; verily, having won him from the seasons he establishes him [4]. 11 1.5. 2. He who removes Agni casts away the sacrifice and the cattle. The sacrificial cake is offered of five potsherds; the sacrifice is five-fold, the cattle are five-ſold; verily does he win the sacrifice and the cattle. 12 Now lie who removes Agní is verily the slayer of the hero among the gods; the Brāhmaṇas did not of yorc eat' his food, desirous of truth. The Yajyās and Anuvaky s are in the Parkti metre; the sacrifice is 've-fold; man is five-fold; having verily recompensed the gods for the hero, he rc-sets up Agni (1) 13 They are of handred syllables"; man lives for a liundred years and is possessed of hundred powers; verily is he established in life and power. 1 Keims, op. cite fa 69 wrougly Kelen, op. cit. p. 69, fa. 5. translates ydjamānarye as "of the For these varsas sen ns.lv, 4.4. sacrifice" (1) 7. Say. gets this number as 24+25+ 1 For tho Aorist alan with puré,25 +26 - 100 syllables, B90 DELORTOH, op. cit. p. 386, And ·Samhttā] PinaRDHAA EKCTIOS 14 When Agri being set up does not prosper, (it is because he is) desiring a greater shire, when everything is Agni's, that alone is his prosperits. 15 Speech serily s uttered togetier in his house who removes Agni, the sacrificer is liable to perish on account of the uttering together of speech' There ire Ilie discriminations (vbhaktayah) for the separation of speech and for the non. perishing of the sacrificer (2) 16 He makes a discrmuntion, verily he m'ihes the divine power (Udima) 17 He sings the Yijus softly (wtmér), it is as if one who Las found a desirable treasure bides it 16 To Agul Syistalít he speaks aloud, it is as if one who has found a desirable treasure tould fain go openly I9 Utteriag the discrimination he makes the Vaşat cry with the Prayhjá , vcrily he does not lcave his abode 20 The sacrificer is verily the sacrificial chc and the cattle are the oblations, in that he offers these oblations on either side of the cake (3) de just surrounds the sacrificer on esther side with cattle 21-22 "After performing the Yujus and collecting the paraphernalia' they say, "the paraphernalia should not be collected, the Yajus should not be performed' they say But certainly (acho khd/u) the paraphernalia should be collected and the Yájus performed for the prosperity of the sacrifice The sacrificial fees 1 ten uyated chariot, a newly-seven garment a drought ox let loose again, for the prosperity of the re setting up 24 Seven are tùy kindling sticks, O Agoſ, seven thy tongues, thus le offers the Agnihotra Wherever there is anything imbued with his nature thence [4] does he wan him Now be who removes Agai is verily the slayer of the hero among the gods Varuna alone is the exactor of the recom. pense, he should male a secondary okering on eloven potsherds to Agni and Varuna, he delights him whom he slays and him 25 1 istard nu perabigusto Por Abl - 1522ra Bea MACLOYELL, fed Gr. For Gen Tafatire governed by tbo mord Sexdents, p 337. $211, 34 d ·KRSNA YAJURVEDA [ l'arthriya who exacts the recompense with their own share, the sacrificer does not proceed towards destruction [5] 26 15 3 (Thou art) thc earth in greatness, the heaven in excellence, the sky in majesty, in thy lap, O goddess Aditi, I place Agni, thc eater of food for the eating of food 27 The spotted bull has come and reached again the mother and the father faring forth to the heaven 28 Thirty places he rulcs, speech has resorted to the bırd, do thou bear it with the rays 29 Brcathing out with his inspiration the luminous sphere moves between the worlds), the bull has illumined the heaven 30 If thee (1), being augry, I have scattered, (or) through Tuge or inisfortune (úvartya), may that be of good order for thee, O Agnl, ngain we rehindlc thce 31 Whatever of thee, scattered in rage, was spread over the carth, that the Adityns and the Vis've Devás and the Vásus gathered together 32 May the mind, (and) the light, rejoice in the oblation; may lie unite this scattered sacrifice May Arhaspati extend this for us, may the Vis've Derás rejoice herein 33 Seven are thy kiodling stichs, O Agni, seven (thy) tongues, seven (2) seers, seven dear abodes, seven priesthoods sacrifice to thee sevenfold, do thou fill the seven sources with ghee 34 Return with renewed strength, return 0 Agni, sith food and lifc, guard us again on all sides 85 Return with wealth, Agni, (and) fatten with the allnourishing stream on all sides 36 Léka, Saleka, Suleba, may these Adityas, rejoicing, partake of our oblation, Keta, Saketa, Sukéta, may these Adityás, rejoicing, partake of our oblations Vírásyan, Aditi, Dévajuti, may these Ādityas rejoicing, partake of our oblation[3] 37 154 "The earth in greatness, the heaven in excelle. nce' he says, he just establishes it with benedictions 38 The serpents thought that they were growing you out, (then) Kasurnira Kadravcya bebeld this Mantra, then did thus strike off their worn out bodies 39 With the Sarparijní hymns he sets up the Gérhapatja, ·Samha] PrvarīTÄNA SECTION, 7 48 baying renowed him and made him inmortal he establishes him, and moreover (lie establishes his as) pure (pulan eva) 39 Food did not come to the earth, she [1] beheld this Mantra, then did food come to lice In that he establishes the Gárbapatya with the Sarparijiní hymns, it (just serves) for the winning of food, moreover he just esliblishes (the Gárhapatya) family in her 40 "If thee, being angry, I have scattered' he says, he just conccals it from him 41 "Again ve rehindle thee" he says, he just kıdles him together. 48 "Whatever of thee, scattered in rage he says, just by means of the deities [2] he collects lizm together Verily is bis sacrifice split who removes Agni He pays reverence (upe-testate) with a hymn containmg (the word) Brhaspátı, Brhaspati is verily the divine power (Cerklima) of the gods, just by means of the divine power ho unites the sacrifice "May he unite this scattered sacrifice' he says, for continuity 45 "May the Vivc Devís rejoice, herein he says, just by continuity be points out the sacrifice to the gods 46 "Seven are thy hindling sticks, seven (chy) tongues [3] he says, for seven fold in sesen wise are the dear forms of Agni, he just gains them 47 "(Return) with renewed strength (return) with wealth, (tbus saying) hp offers oblations on either sids of the sacrificial cake, he just surrounds the sacrificer on hoth sides with strength and health 48 Thic Ādityis verily went from this world to the yonder Tporld, they felt very thusty in the yonder world Having returned to this world and established Agnt, they offered these oblations They prospered, they went to the heavenly world Hc, who scts up Agni after the second establishment, should LEITO, op cit p 12 ytong's takos preceding plinamatam trainam aja tuus with the Dext luns and translatas ram kriek dhatte and not the following - he establishes it a importa) Pore prtkivin a pidyon nd ananattailin food did not come to the earts The Say be correctly divided the sente force of the plan etd governs the 2009 ·8 KHAVA YAJDRVEDS [ Parttiriya offer these oblations, le verily prospers with the prosperity with which the Ādilyís prospered [4] 131 7 Taittiriya = Brāhmana Kānda I- Prapāthaka III 49 The gods and thc Asuras were in conflict, the gods being near to victory, deposited their brilliant bodies in Agut and Soma, (thinking), "This will still be ours if they defeat us! Then Agni and Sóma ran away The gods having won, sought Agni and Soma They discovered Agni hiding in the seasons "Through his discriminations they gained their brilliant bodies [1] They discovered Som", they struck him they separated from him (vyágrhnats) (their) bodies as properly perceived, they became the planets (gráhuh), that is why they are called Gráhas Of him who I nows thus the planets are secured-of him alone are they properly secured 50 In the re establishing he should not offer anything not meant for Agni (anugnojam) if one should offer an (Anagneya) in the re establishing it would just be unsuccessful [2] It is made an offering not meant for Agni if he sacrifices the kindling sticks (samadhan), Tanun'ipāt, Idas and the strew (barhus) 51-53 The two portions of clarified butter (belonging to Agni and Soma) should be offerings to Agni (ugneyári) (Some) say, "They are not the two portions of cları[ied butter (belonging to Agni and Soma), if both are offerings to Agnl (they should be) following (one another) The top most should be for Agni Piyaminn In that it is for Payaman, thcrcforc is it a portion of the churified butter (belonging to Agni and Soma), and therefore (15 it) in offering to Som (satsmyd! For the agneya portion of the clarified butter the introductory verse (pommakyà) contains the root bidh [3] It is as if one sakes up' sleeping person, 54 The hymns for the Patnisamyājás should contain the word Agni (curtayaktah), through this everything becomes an offering to Agni "Once does he approach the brilliant divinity they say 55 ·Samhita) PONARDTANA SEZION. 9 "she is capable of destroying him." 56 Oce should say: "No! Agnf is verily procreation; bc just approaches procreation." 57-58 "After performing the Vájus and collecting the parapher. nalia," they say [4). "The paraphernalia should not be collected, Yájus should not be perforacd," they say. But certainly the paraphernalia should be collected and the Yájus performed for the prosperity of the Punridhéya, 59 He proceeds softly (upāńsu); vcrily this Purarādheya is to be sought out (ésyah). Just as one seeks out in secret wat is lost [5], so is this. 60 He speaks out loudly {uccail úterjati) to Agni Svißtakét. Just as one, having gained what is lost, says: "This (is mine)," so is this. 61 "Once he approaches the brilliant divinity" they say i "she is capable of destroying him." "He does not approach that way. Discriminations should be made in the Prayājás and Anāyājás themselves. The two portions of clarified butter (belonging to Agni and Sóma) should be in their due order, (and) similarly the Patnisasiyājds [6). Being possessed of Vaišvănará he approaches the higher pracreation" thus (they say). 62-63 They say: "Verily is this unsuccessful, verily is this made as it non offering to Agni." One should say: "No! He sacrifices to Agni the first of the discriminations; (he sacrifices) to Agai, the highest of the Patnisatyajás; therefore is it an offering to Agor; therefore does he make him prosperous." [7]. Thus ends the chapter of the Re-setting up of the Fire Punaradhāna-Prakarana 1 Fot gon-ahl. inf. governed by Studenis, p. 337, 8211, 3, a d. tart-c6 MACRONELL, Fed. Gr. for 6 ·GLOSSARIAL INDEX [ Only some difficult technical words are given here. I have made use of Srautopudurtlanirvacanam (abbr Spn ) edited by Vishwanath Shastrı, 2nd ed 1919, revised by Pt. Probhudatt Agnihoti, Benares I have also utilized Monier-Williaru's Sanskrit Dictionary. For other words reference may be made to this Diolionary. The figare indicates paragraph number in Ādhana. ] Agní 1 The firc-divinity - The Antárksa 76 The intermediate spaca sacrificial fires Garhapatya Abayanfya between heaven and earth, identified Antakaryapágina, y 5-3 Applied with the Vamadevya hymn to Payamina Pavaka and Soci, 90 -- Anvahāryapaeana 38-41 The sod 4 Applied to Atharya, Narya Sam thern sacrificial fire s po 5 24 lan ayx Sapratha and Ahir-Budlıniya, 114 madhye stiāpriah Agar dalsinagner Agudh 67 The pricat who kindles the Ancaharya pacana att cociate Bacced fire-of Spn 1 6 Yas ea Abhibhu 73 Suporior, excellent Ono urdhvagram aspal sphyan dahang of the beneficent forms of Agai hasie dharayan wikarsdese ca daksına As vattká 25 The holy fig tree, Ficus mukhas lusthatt, adhnaryuya aravana Religiosa Arte astu-sabda-purvaka trausa abdo Ahir Badhmya 114 Say akımsakat ccarera-rupa-pratya-Sravaram karots oui oudhns wule zagadislav utpannal ea Agadhra az Agnidh sa cocyate vac cahırdudhmua avasathyak rgadi" Angiras 41 Name of a si who is tho mantrak - the serpont of the drets seer of certain bymes in the Rgveda, allegorically identifled with the Gárha ho 1 considered as a Irajápati, the patya fire chief of whose sons 19 Agai Adhan. The setting up of the sacred -Name of Agni. fire Spa 49 354 tiklanya sitka Atharvan 114 Say caftriha-peda pa larthanam mana adanm adhana pravartalacarya-rupan dalsinagnah sambanilharun padartharam namany the eastern-scerificial fire tec jante tatra Gárhapalya Dalsınagny Adhvaryu 67 A priest wba institutes Akavaniya namalanan irayaran ag a (Soma) sacrifice, differentiated from nisam tadtadıyalandet: sva ova putro Hots, Udgatr and Brabold He lag La vedhine sthapanan Agngadharan to nostro the ground, build the altar, Adhanam 1ft cocyase propare the sacrificiul rossels foteh Ahavaniya 36-37 The castorn of the wood and water, light the fire bring three ficos burning at a sacrifice & po. the animal and immolate it and whilst 4 21 tanma thye sthaplo' gnut ahuyate engaged in these dutzes repeat the hy asmusarts vurpaltya mulhyn lumd mos of the Yajurveda -e Spa 13 dharatead Abayaniya yuzlanacak stom madhye yajamano yam purtaUttara Phálguni Nama of Innar commute karmara erambha zapapt ca yah larot allvaram yajuam yuualtı Udambara 26 The trea Ficus Glo 11 tigralca sa dhrary17 1l/teyste merata madSLOD ·AOD. Urvi 191. f. the wide sarta Pávamana 57. Nome of a partronlar Kfttika Namo of a constellation (the firo and brother of Paraka and Suci Plerads), originally the Grst, but in stor times the third langt mansion, Påvaka 67. Name of a particular fire hayibg Againg its racont. T8. I. 4. and brother of Payunina Apd & acı 6. mention thu agtorism IS COD sisting 90. of Anbi, Dal, Nitatni, Abhrayanti, Pasarādhana The resetting up of tha Moghayanti, Varsayanti and Cupanila sacred fire Gírhapatya 36-37 The house holder's Panarvasū Name of the 6th and ith fire. S'po. 6. 16parhapalayaland lans monSIODS athapull' gati Garbapaty& minsko grka Pūrnámåsa 153 A coromony porforpaludemgulla th eyspalty, otc. med on the fall moun day Cl.&po 1 Chrtávati 100. Say. phrtasalelo ydi. 134. purnamasyans anadhaya pre ordeu athalak tū ghrlaratyak. A hymn Lupredi krvyamano mgah patternam.se containing within it the word ghrte nestepaśı.omni produto al sutral pomer Dars'a 153. A balf-monthly sacrilica pomise Maze sa vyulpattya pauraperformed on the new moon day, cf masa Sabda pradpadyah darauabdazat Spn 1.340 darsts ca purnamesasca Irlanaya pinamaga-Enbrdo-poronpa yagau praisancnyol preha thu lof it dyal ca bhatalı.-Usually in comuna amarasyuyom anvudhanam kretse pre tron with narsa- Lipada yaga: kraynte ea yago darza ufy Párva Phalguni Name of a luoar man mynt. Usually in combination wilk putoamaa. Prabhūti 73 Bhis prabhuyato ves Nakşatra An asterist or lunar mansion тал аяга уа е prabhuti --Source, ori or constellation throagh which the moon gin, ruling poyer One of the bone Tasses The following are the diferent ficent forms of Agni naluntras Asvibl, Bharani, Ketlika, Prabhvi 73. Diglety, excelling. One Rohin (or Brilmi), Mīgasras (o of the auspicious forms of Agai Agrabayant), Ardra, Pucaryasu (OF Phálguni Name of a double lunar w** Yamnkau), Pusya (or &.dhyo), Aslesa, Magle, Purra phalgai, Uttaraplal sion (pârna- and uttara) guol, Haste, Outra, Syatt, Visakhe (or Brhy! 76 Name of a Sudan Say Radba), Anuradley, Jyestka, dula, "vatu iddhi hayamoba' nyanyan roy Parrasailka, Uttararadhe, Abhijit, SÅ atp tanam Brhat Taca, 8 ravistha (or Dlanatba), Sata Brahmga 67. One of the fonr priests bhras), Purvabhadrapada, Utterabda obliczating at a sporadico, le as the wat drapada and Rovacie learned of them, kpowing all the Vedng, Nárya 114. Say sarebkyo manuse and has to 92por vise the sacrifice and thyo hilo naryo Gárhapatyah. - tho set right the mastekos Theother three Gárhapatyn fire are Adhvaryu Udgatr and Hotr -- The Spa dafinoy Bralman as Jarma- Paski 114, 115 1 A collection of Lale yajamant Āhananıynaya dakse five, 2 a kind of matra nata wdlan mukka nepropast, teaye par Paribhá 73 l'eryadipg, surrounding sya dos tatrasta udazuho dal One of the bonefisent forms of Agol Serottarızopasthena dalsime anle #lu Parná 27-38 Rates Frondosa a large masu sa sya parin pragngram sidhaya laavod saored tree whose food is used tard part lakana nytăcam dalsiyanı to make sacrificial Fassels dhaya yo aste ydreanu Larmant ·datta cuilah yranila-pranayanadan abk kartyarupattacchangyo Ākarantyak yanueñalarla rgyajus sama lermable -Ahavaniya fire - the easterard sacri se garhapalya-dakınajny alavansyes: ficial fire dremens pragascallahut home larta ca Samí 29 Prosopis Spreigøra or Mimosa sa Brahma-pada 2ccyah Sowa possessing tough hard mood Brahmaudana 92 Boiled rice distri supposed to contain fro It 19 am buted to the brahmanas, and especially played to kindle the sacred fire - to the chief priest at a sacrifice garbha - Asvatths or Fico9 Re Brahman A porson belonging to this ligiosa priestly class Suci 57 Name of a particular fire, a Bhrgu 41 Name of a mythical race of sou of Aghi Abhalo and Svaba or being closely connected with Agai 8 son of Antaradhang and Silbandırar whom they find), mentioned together Add brother of Payagana and Pavaka with tho Angiran Atharvans, Rbhus, Syuta 77 Name of a hymn or 8min Maruta Drahyas, etc --Say wabhi pra yah saradhasım' stys Rathantara 16 Name of a Samen & jurn toy utpannan 8 yalam - Blues Sayabbr tya Sura nondush lya Syarlena ramina ayam reyntparncm Rathantaram Sapratha 114 Say prathaya lartya Rajanya A person belonging to the syha variamanatval supradhah sabhya second or raltag LaTRA Nama of one of the five sacred fires RohinName of the ninth naksatta or Samut 73 Universal rolor, paramoludar asterism ant sovereign One of the auspicious Vamadevya 76 Name of a Samar - farins of Agni Say "kaya nascitra abhayat ziyasyam Svarat 13 Belf-ruling One of the TC/ utparnan Vamaderyan beneficent forms of Agni Varavantıya 77 Namo of Samat Haryata 143 - bhajanvya Vahnı(Say ) Say vam nalva varavantam hya = har ja bhajaniya (Rhes) --mn plea ayam rcy wipannam Varavantiyam gant, doar, as applied to Agn! Am Vikankata 135 m Placoarsta Sapida sigades korse or steed fit for the from which the sacrific al sos els aro Asramedha sacrifice made Hotr 67 A priest who offors nhlations Vibhú 13 Mighty, powerful Ong of and burnt-offerings at a sacrifice in the auspiolous forms of Agni voling the gods by reciting lymus Virát 73 1 Pre emisont form Ono from tho Rgreda --Cf Spn 10 yas of the auspicious forms of Agor ti ped jutlara stutyuilaralah prannu 113 to dala notfariropasthent wpartsalt Say å srsta rupa na vadbam rajamaus kaard gaar abha czakasarad a gah samhitau part arda Tat, bot Bhis Virat Agnes ya lese anle ta ultrayatt samidhen tagul abbarat The first progeny of prayyar vyabhagosa3ya-puronucă Pregipats Ajai su Lavalam tomyutałam ca pat hah ca sa Ilotr-pada ideyah Ia diffo Vali ya The third class or carna rontiated from Adharya, Udgalſ and Samyd 114 Sảt?cgis Praia Brabran

·TIYA
SN.
LIBRARI
सर्व बिजयते हि तत्।
PUBLICATIONS
OF THE
DIMAMSA GRANTHA PRAKASHAKA SANITI,
POONA 2
General Editor
Pt. Ramachandrashastri Kinjava dekar Deekshit,
One of the Founder Life Alembers of the J. G. P. Samiti Poona.
SIG=#PUSSISSANCE
DOICIO
COMPLETE DESCRIPTION OF
The Volumes to be published shortly
under the
MIMAMSA AND DHARMASHASTRA SERIES,
1. कृष्णवजुर्वेदनकरणकौमुदी
( New Edition of Krishna Yajurieda )
2. Ortal Edition of the Mitalskara.
3. Praharınapanchika.
WSSSSSSSSSSSSCOUNCENSUSSINS
Intending purchasers are advised to enlist their names immodiately
in the subscribers' list in order to be assured of their copy.
For special concessions to subscriber purchasers write
to the General Secretary M. G. P. Saniti Poola 2.
The Mimansk Grantha Prakashaka Samiti, Poona.
403/2 Sadashiv Peth, Poonn 2 (India).
Istitch

·M GP Samiti': Mumansa and Dharmasastra Series No 1 A New Edition of Krishna Yajurveda. amaged accordug to topics By Pandit Yaman Shastıı Kıpjavadekar, Vyrobsaha Sluromani and Shrautıpravara Brahmashri Rama Dikslut, Hungal le English Translation and Notes By Dr S M Katre, V., Ph D) (London) Onan, to the importance of the knelin Inforeda in \limwaga blodies and Sacrificil lagad nd in tho neevee of proper divISIOL "ccording to dis tinct topics of the Samlata Hrahmana and Arayil portions tlus now edition proposes to prevent to the world of scholars a 1 roper classified compendium of the anslına bajuise la foxt The Special featnres of the new edition are (1) li o orium crentol text to arm el accordmg to lopies fur facility of reference wid studs it will lohi,hls u eful for Oriental Scholars 19 Well as for the slevout elu lents at the funnst cloctrue (2) Sana a Commentary in these toets bns heen incorporated in the present edition as it is the let commentary anılable on the entire text Bhatta. islari bung incomplete (3) 11 quotations manns Comentary arc identified ! (not-notes A ferture which will materially help the stolent of literary huatory (+) The Sanhita tott is als accomp mell by the Pads Path (Bach focale will be accompmel by an exhaustive mile of the inantras and of the important Bord Oxuring in the fasciculo Fnch fascicule will deal with an in lepenient loro (b) l'he trashuron in Lolish wall to both lological as well as critical taku, into woonnt the tra 145623 in ternal from 918 and thatta Bhaskarab commentaries The notes will tale intaccont linguistic and other matters neorge to a proper onderstandin the tert (1) 1 he propoolt olults will del with the follow us topics Adhanı with, tumarolleye Aaroken (With Ly220032&thwade) Larrabeshin, Dari paranasalan lan laputra-yanti Sautraman Soma (outh Saum. abralımatsa) Cattu 313 adlhorn Dershalattu Valapeya Rajaanza Aslara medin hoinesti Darthotra Vantras lellog with Igni and other deities Shta Vaksatranirik kitus uuelli razlalı Tasarruhadarsana Jautrn Santracitan 3141 Pirmritha T'rahunamedha and Tralınavdra (Slacht in eiculo will countrpcul intreaction in Sansthit and lo Inulih le litet fil cieple tala julehel will contun teerder ngenem! illuci neslin wyth the artist th () (lavril In les of impostuat war in Inglah sill als be cucluded to luli the Orients! Ach is un um 1 relap Imi, the teeluncul lerng rifd In the luTerent escriller (10) FurLG f lux tuus, Win, the 33531 vement of the sacrifichi malurnally as well an Entoniec will accompany each la cicale TII Pure lat will cser algut SW) that's ml 19 11 oret fr the of whirlpornM??|?? []• Har It is printed is the fantry Sinar I'm a 18 1195 ili ne vitin 1 bet up and 114 te To appear shortly Garayanar ·MGP Samitis Mimansa and Dharmashastra Eeries No 2 A Critical Edition of the Mitakshara la cel ou MMICHE 11 azucros ad ceted er the asse lance of eminent Parutits and other resarch Scholara Editorial Board. Sanskrit Sectron (1) Pt Yamanshastri Kinjavadekar, MimmsShuomani. (i) Pt Nagesha Shastrı Uppinbeltegori, Nyay widwan English Sectron. (3) Mr P K Perdse, VA LL, Adrocute ( 8 ) Bombay. Special features (1) his cou will include the text of the Yunavul ya Suratı along with la curentnry, VITAKSHARA (2) It will contain an accurate English Translation of the Motul sarg (3) It will contaia Notes in English Explanatory of the text of th Metal.sara (4) I will contain important decisions of the Higl Courts and the Prvy Counal will Critical notes in English explaining their indeliteilnes to Mataksara or otherwise on critical points of Yudie (Hinda) Lax (3) It will contam the complete text of Balam bhatti a commentary on the Matakata 250ribed to Lakemuovi (G)It will contain the Farra Mana Prineples ( Araya:) az Sanskole, with explanation and application in Engheh (7) It will contain a diequisition on the Yardık(II.pdu) L1-Meearch discussing in detail the ways and means for such a Regenroh (8) It will contain a comyarative study of the present Hindn Law and the Yardıo las as nuncated if Stand in hardasastra Texts based on 10 different Manuscripts obtawed from tho India Office I alrus 10 Iondon und Tarious other Libraries in lada (9) It will contain a Preface in Tnglish as well as in Su-l rit Extent of the Fielon-aliout 5000 Fripted Pages of North $170 in 10 volumes Sabeenption Price Re 12.

·MGP Bamitis Himansa and Dharmashastra Series No 3 Shalikanatlia's Prakaranapanchika. Edited by Gururarya, Mahamahopadhyaya Vaidyanatha Shastri, Munansa Ratu Munansa Kantbırava, A Founder Life Member of the 11 GP Simit, Poona This is the most important and only completa work of the Prabhai az Sokol w/ Vimaris It 18 preorabed for the follow mg examinations The first examination of the Bengal Sanskrt As98ciation The Acharya Framination in Muasa Govt Sanskrit Examinations Benares The M4 (with Vunoua) ex muation of the University of Bombay Special Features. 1 Thus 19 a critical yurtion based on several manuscripts 2 It contains : Sanskrit Commentary known as Ayayasudhui ? Important Sanskrit nates are added comprehensile introduction in Sanskrit Erlent-Alont 500 page Ready for Sale 1 Sanshar Vimany (Mimansa Ayaya Prakasha wuh for warried by Loha Translated into English with Tanya Tilak au introdarlory transliternted 2 4 ruột Letch of Puma Sanskrit Text Toman type and Vuruinas syslom in Sauskrit Glossarial Index by Franklu (orginally written by Prof PT Kite M A LIN) Elgerton ale l'hiverely 9 Drecourses of Purva Veule' (USA) 15-O Хуу Р the D A LLH Pioturo Album ot Sacrifical Vimar93 Paribhash Instraments 5 The two of the Sagricult A work expuming technical Sarraprushthploryanna laga terms of the Purva Mimagin (consisting of crafiqes por Bhasin ( in Marathi) by It forned at hunndwad 10 Ramachandrs Shaetri Pel 1915) 2010 hinjan adekar etc etc 1-80 tubilehelby-laman Sheri hinjauadelar Vlaam aka Salromani General hecretary The Bf Samiti 4042 Badushus, Poona ? Printed tos - Jobal Chitra hala I rees 1026 63 lashu Toona ?