·श्रीसोमानन्दनाथप्रभृतिगुरुवरादिष्टसन्नीतिमार्गा
लण्या यत्रैध सम्यक्पटिमनि घटनामीश्वराद्वैतवादः।
कश्मीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रञ्जयासर्वदेश्यान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुसृणविसरवत्सवन्द्यत्वमाप ॥१॥
तरत तरसा संसाराब्धि विधत्त परे पदे
पदमविचलं नित्यालोकप्रमोदसुनिर्भरे।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैताचवोधसुधारसं
मसभविलसत्सद्ययान्तःसमुन्लवदायिनम् ॥२॥

·•YA काश्मीर-संस्टतग्रन्थावलिः ti.645 SHALAN ग्रन्थाः ३३ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा श्रीमहामाहेश्वराचार्य राजनक उत्पलदेवविरचिता । महामाहेश्वराचार्य-अभिनवगुप्तकृतविमर्शिव्याख्यटीकोपेता। श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-कश्मीरमहाराज- श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते प्रत्नविद्याप्रकाश-(रिसर्च) कार्यालये तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदन-शास्त्रिणा उदिएकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संगृह्य, संशोधन-पर्यायाइन-विवरणादिसंस्करणोत्सरं पाचासविद्वत्परिपत्संमताधुनिकमुगमशुद्धरीत्युपन्यासादिसस्कारैः परिष्कृत्य मुस्वय्या 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुदापयित्वा प्राकाश्यमुपनीता (द्वितीयो भागः) JAMMU SHIWASY* Nahi RESEA KOHLINS संवत् १९७८ सस्ताब्दः १९९१ काश्मीर-श्रीनगर (अस्य प्रन्यस्य सर्व प्रकाशन मुद्रापणाद्यधिकाराः प्रोक्तमहाराजवर्यः स्वायत्तीकृताः सन्ति)

·(All rights reseri cd ).
Printed by Rachnodra Iesu Shedge, at the Nirnaya sagar' Press,
23, Kolbhat Lane, Bombay.
Published by Pandit Madhusudan Kaul Sliastri, ar A, 31. O. L
for the Research Department,
Jammu and Kashmir State, SRINAGAR.

·ISVARAPRATYABHIJÑA WITH THE VIMARSINĪ, Cr? seeni INTRODUCTION. GENER IL Lighth and ninth centuries of the Christian to liave witnessed a religious uplicaval in the Valley of Kashmir. The religious atmosphere was, dunng tlus period, so dim that even a my of clear light was not visible. As a consequence hereof, the coni ersion of tlie ralley into a battleground was inevitable The lieart was dethroned and thie herd held the day. Tender feelings of devotion and piety had to retire when the sophistications were in for the race to win suzerainty over the realm of thought. Different theologians and plulosophers delivered series of sermons sometimes for and sone. times against the belief in God. The masses, the audience of these, hnd their brain not so developed and evolved as to meet them with a view to approbition or otiers ise Hence, they longed for 1 respite, for a settled system of theisn, for iational demonstration of the Suva Dars'anr or the Sanistic Ident monism which #15 so far known in and through practice only. And there appeared on the scene, amidst such circumstances, a Siddha of the type of Vasugupta He invited the views of the contemporary thinkers and dismissed them, one by one, not by the quotation of Scriptural Texts but by cogent reasoning. In so doing he was, as tradition would hue it, assisted by Mfaha desa who revented to him the Suisutris Hon fur he achieved success in tius direction can be measured by the present-day creed of the Kaslımsın Pandits By placing within the easy reach of the masses the sacred doctrine of the Sūtras and by his free and frequent lectures thereupon, he considered thint the message was commiunicated to Kashmir, with lucli his leavenly Father had sent him ·11 IYIRODUCTION. 2 The sacred cause was taken up, later on, by Siddha Sonianandanatha. He addressed limself to the task of rendering the ideal monism, or the "Sıvadrsti," to quote lus own word for the system, acceptable, as based on grounds of pure reason, by lus reasoned expositions both written and oral. The former is be. queathed to us in what is called the "S'ivadrsti." Tlie latter was the well won privilege of his contemporaries. His efforts were, in turn, carried on and continted by Utpaladeva son of Udayahara. He is the only disciple, so far known, of the great teacher Somānanda. As such, he could not help joining his tune to that of lus teacher to glorify the Sıvadrsti. He gave a detailed view of the Sıvadrsti which he calls Praharanın or a treatise Thus the Suvadist and the Is varapratyablınjõe differ only in name, Their basis and scope are identical. THE FOUNDER OF THE PRATYABHIJNĀ SCHOOL -Somananda laid the foundation stone of the Praty abhijñā School of Kashmir. It is referred to as the valuable lieirloom of the Tryambaha School. Indeed, the later writers, without any reserve or formality, acknowledge their indebtedness to him for the careful conservation of this ancestral treasure which they have so freely drawn upon He was a disciple of Vasugupta if not actually at least in thought. For in the extant writings of Somananda nothing is found to contradict vasugupta's view. In fact, the latter's teachings are a mere declaration of his faith and religion which have been strengthened and supported by being logically, all the more, demonstrated by the former, to wit, Somānanda. The terminating verses of Suadrsti tell a good deal about Somananda's descent from the Sage Durvasas who, under the command of Srikantha (or Siva), taught anew the eternal Sana Faith through the line of lus mind-born sons Tranbaka etc. The ·INTRODUCTIOY. III mind-born sages continued the line of Tryambala upto the fifteenth generation the representatic Whereof, however, contrary to the hereditary usage, tool a Brāhmin wife who borc him a son named Sangamaditya. In the course of his peregrinations, the latter settled in Kashmir and of him was born Varkā. ditya. He was succeeded by Arunāditya the father of Ananda. It is to this Ananda that the famous founder of pratyabhijit, १.९., Somananda, ones his birth (see S'ivadest), end of the 7th Anniha), ISVARAPRATYABHIJNĀ AND ITS SOURCES Somānanda was der outly followed by Utpaladeva one of the chief exponents of the pratyabhijñā S'astra. He makes a frank arowal of his pupılage to Siddhı Sominanda as is manifest from internal evidences of Irıs extant writings (Cf Sıvadrsti Vrttı, 2nd verse?) He has brought into bold relief what was given in outline by his Guru. In fact, his famous work "Isvarapra. ty abhijña" is the reflection of the wisdom taught by Somananda: There miglit lave been other sources, known to Utpala, from which he collected the material to interweave the fabric of īs'varapratyabhijña But such sources are irrevocably lost to us now, All 1 मूल् श्रीकण्ठरूपया चोदयामास मुनि दुर्वासस नाम । तत. स भगवान्देवादादेश प्राप्य यत्नवान् । ससर्ज मानस पुत्र न्यम्बकादित्य नामकम् ।यावरपचदश पुत्र 1 स कदाचिद्रागवशात् । ब्राह्मणीमानया मार ततो जातस्तथाविध । तनयः स च कालेन कश्मीरेष्वागतो अमन् । नाम्ना स सद्गमादित्यो वर्षादित्यस्तु तत्मुत । तस्याप्यभूत्स भगवानरुणादित्यसेशक भानन्द- संशकस्तस्मात् । तसादसि समुद्भूत सोमानन्दाख्य ईदृश.॥ Siradrsti, end, 7th Ahnaka ईपरप्रत्यमियोक्तविस्तरे गुरुनिर्मिते । शिवष्टिप्रकरणे करोमि पदसगतिम् । SD Vrtti. 3 श्रीसोमानन्दनाथस्य विज्ञानप्रतिबिम्बकम् | Also इति विरचितो मया झपट एष मागों नवो, महागुरुमिरुच्यते स शिवदृष्टिशाने यथा ac (I Pratya Opening Vorses and the colophon) 2 ·IY INTRODUCTION want be that Somananda tried to establish in about 740 Anustub verses in Sluvadrsti las, adroitly and succintly, been taught by Utpala in a short compass of 190 Kårıkäs hich, on account of their breuity and terseness, take also the name of Sutras (cf. Spandasutras and Sankhyasutras which are also called the Spanda and Sankhya Karihas). This conciseness in form and expression popularised īs'varapratyabhijñā which seems, in several other respects, to have far surpassed even the Sıvadrsti, of Somananda. It gradually attained such conspicuity as to attract the attention of other persons of philosophical turn of mind, eren, of course, outside the boundaries of Kashmir where it was first nurtured (cf Madhavacharya s Pratyabhijña Dars'ana ). The colouring of the doctrines of the Triha System in the light of Pratyabhijña, a desideratum of the adherents of the system (for every System of religion, If it to maintain its endurance, must based on science and philosophy) was successfully effected by the combined exertions of Somānanda and Utpala and, later on, of Abhiniva and Ksemaraja. Besides, Kashmir was the scene of Spiritual feud and foray at the time of Utpala While advancing "Recognition' as the method for attaming the Highest End, Utpala left no stone unturned to set at naught the conceptions of the Sankhya, the Vais'esiha, the Mimamisa and the S'abda-Brahma-Vadins by proving them useless for the attainment of the Tinal Bliss The Buddhists, Vijñana-Vâdins as well as the Balyartha-Vâdıs or the Sauttrantikas were the chief target of his unshahen argumentary shafts as references to them are often met with This leads us to conclude that the Pratyabhijña S'astra arose, firstly, to philosoplui cally explain the System of Tnka, secondly, to chech the Buddhistic inroads in the domain of the S'aivaistic monism and, lastly, to popularise the System by establishing its superiority over other Systems of philosophy 11 Togue at that time.

·INTRODUCTION THE AUTHOR OF ĪS'VARAPRATYABHIJNA. The author of Īs's arapratyabhijia is Utpaladeva This is obvious from the closing liemistich of the book, (te ईश्वरप्रत्यभिज्ञेयमुत्परेनोपपादिता.) His ertant works are the tangible proof of his unparallelled scholarship His compositions that have come down to us are com (1) Siddhityayî, z. e, Isvara, Sambandhr-Ajadapramatr-Siddhi, (in the Press). These embody in a lucid and nutshell form all the main points dealt with in the Is'varapratyabhijíz which is decidedly anterior to the Traj i (2) Vrtti on S'adrst, and Is'varapraty abhijña. (Atatlable in fragments only ). (3) Also Vivaraua on the latter (īs varapratyabhijña ). (4) Utpala-stotraval.. (see Narayana Bhatta's Stava- Chintamui, end Here, in the colophon, Ksemaraja addresses himself as Stutı-suhtikarapras'ısya meaning, no doubt, thereby, the pupil s pupil of the author of Utpala-stotravali. This does not mean that Abhinava was the pupil of Narayana Bhattı as Dr. Buhler thinks it) HIS PARENTAGE AND RELATIONS - Utpala is a son of Uday akara (cf. 35011) His son is Vibhramakara and his fellow-student Padınananda It is at their pious request that Utpala wrote the gloss on the famous Sıvadrsti(cf the opening verses of Sıvadrstivrtti- विभ्रमाकरसज्ञेन स्वपुरेणामि चोदित । पद्मानन्दाभिधानेन तथा स ब्रह्मचारिणा) Tradition makes him a denizen of Guptapura, or in Kashmin Gotapora, a place, as we also learn from Swami Sahib Kauls Autobiography written in Kashmin, a few furlongs down Kalās ripura or modern Kalas'pur on the norther side of Srinagar Other particulars about him are only the heritage of the past.

·VI INTRODUCTION. UTPALA AS DISTINGUISHED TROM UT. PALAVAISNAVA- It is worth while to point out here that the author of Is'varapratyabhijñā is quite different from Utpalavaisnava, the author of Spandıpradipiha The points of non identity are recorded as under Utpaladera Utpalaval$DATA 1 Son of Udayakara 2 Lived at Guptapura in Srinagar 3 Father to Vibhramalara 4 Anterior to Utpalayaisnava as he quotes him (Utpaladern) in his Spandapradıpıka 2 1 Son of Trivikrama? 2 Lired at NAriyanastbûna or in Kashmiri Naristan, a village in the Tral valley, Kashmir 3 Probably contemporary of Abbinaragupta COMMENTARY ON ĪS'VARAPRATYABHIJÑA. It is called Vimars'ını or the Is'varapratyabhijña Vimars ini by which it is widely known among the people of Kashmir In fact, Is'varapratyabhijna and the Vimarsını make the inseparable to It can, in no way, be called a commentary or Tiba The author, : Abhinava lumself terms it as Laghvi Vrtti or the gloss minus extra details. There is another detailed exposi- 1 We find the following quotations from IP (6) कतरि शातरि etc (b) चिति प्रत्यवमशात्मा etc (6) एवमन्योन्यभिन्नाना (d) या चैषा प्रतिमा तत्तत्पदार्थ etc 2. नारायणस्थानसस्सद्विजवर्यत्रिविक्रमात् । जातो जनानुग्रहार्थ व्यारयाति स्पन्दमुत्पल | Spand pradipika.

·INTRODUCTION. It tion of the Sútras by Abhinavagupta namely Vrhati Vrtti or वृहत्प्रत्यभिज्ञाविवृति विमर्शिनी This intter Work seems, beyond doubt, to be an enlargement upon the "Tiha" by Utpala, which is no more available now, Abhinava's chief aim, as he tells in the opening verses of Vimars'ın, is to intelligibly explain the meaning of the Sutras for the easy grasp of average people*. THE AUTHOR OF VIMARSINI.-Ablinziagupta, one of the most conspicuous figures among the medieval Saivaistic writers, claims tire authorship of Vimırs'ini as is clear from a few verses in the beginning and also from the colophon of the booh (cf. 21714727 सद्वंशमध्यमुक्कामयस्थिते Etc. Etc Also-एपाभिनवगुप्तेन Etc. Etc.) He received instruction in the pratyabhija S'astra from his father Lakshmanagupta, son of Nrsimhagupta and pupil to Utpala (cf. PREUS- दर्शितपय श्रीप्रत्यभिज्ञाविधी) His literary activity falls the last quarter of the 10th century and about the first three decades of the Jith. He not only stuch to the marshallıng of the views of the Kashmir Savaism but also tried his hand on secular poetry. Mammata quotes him as one of the best rhetoricians His (Ablunava's) definition of 'rasa' is considered to be a standard one. His profound commentary on Dhvany aloha, his excellent exposition of Bharata's Nãtyas'astra and lastly his Tantraloka-all combine to prove Abhinava a man of matchless scholarship and versatile genius (For other particulars about Abhinavagupta see the prospectus of this Departaient). in 1 वृत्या तात्पर्य टीकया तदिचार सूतेषु ग्रन्थकारेण दृग्धम् । 2 तस्मात्स्याथै मन्दबुद्धीन् प्रदीत्य सम्यान्याख्यास्ये प्रयभिशाविविक्तये । 3 of वसुरसपापे कृष्णदशम्या etc भैरवस्तोत्र Also इति नवतितमेऽस्मिन् Brhat Pratyabhi. [ Date -993 1014] etc ·FIIT INTRODUCTIOY AUTHORS AND WORKS REFERRED TO IN THE COMMENTARY -(1) Vidyapati (2) Svacchandatantram (3) Vekanjına by Divakaravatsa (4) Bhagavadgita (5) S11drsti by Somanında (6) Nyay adars ana (7) Stotrav ali by Utpaladeva (8) Ajadapramatisiddhi by the same (9) Tika by the same (10) Stotram by Abhinay, (11) Vrlıqdarınjakam (12) Bhatta Viriyana (13) Avadhutasiddha (12) Stotram by Utprla (12) Yogadars ana by Patanjali (16) Spindas istram by Vasugupta (17) Saras astrm (18) Bhartrhan (19) Panini (20) Vijñanabhurava (21) Sisopinisad (22) Sambandhasiddhi by Utpala ARRANGEMENT OBSERVED IN THE IS VARAPRATY ABHIJNĀ -The whole work has been divided into four sections, to wit, (1) Jñ inadluhura section derling with Cognition Its sub divisions I उपोदात 2 पूर्वपक्षविवृति , परदर्शनानुपपत्ति 4 स्मृतिशक्तिनिरूपणम् 5 ज्ञानशक्तिनिरू. 6 अपोहनशक्तिनि०7 एकाश्रयनि० 8 माहेश्वर्यनिरूपणम् (11) hry zdlukura section dwelling upon Activity It contains (1) क्रियाशक्तिनि (2) भेदाभेदविमर्श नम् (3) मानत फलमेयनि० (4) कार्यकारणतत्वनिरूपणम् । (111) Agrmadluharr, 1 e section discussing the 36 principles of S aivaism It contains (1) नरूपणम्। (2) प्रमानृतत्वनिरूपणम् । (11) Tattvathisangrahadlul ara, section relating to the cssential nature of the Highest Being and recapitulating the gist of the foregoing Adhiharys It contains (1) gegrüfte (2) TTTAA ftua Tlus armingement of 16 Ahnikas is according to the Vrhati Vimarsini of Ablunarigupta. Conclusion —Tlic prty abhijfia Sastra is loohed upon 15 a new method for rcalısıng the lughest good or Summum Bonum This is open to all, irrespective of 2 e 1 e ·ITRODUCTION IX caste, colour, or creed. By following this secret doctrine unknown heretofore, a de otee is united with Paramas'ıva Suppression of breath (pranayama), internal and external worship (Bahya-antara-charya) and other similar efforts-all these are rejected, as unserviceable to bring about spiritual freedom, by the expounders of the System of praty ablujña or "Recognition It is now for the philosophic world to judge the feasibility of its arguments and critically ascertain how far it can hold its own To quote the glowing and appropriate words of Jagaratha, the commentator on Tantraloka, the praty abhijña, cultivated under the fostering care of Somananda, hus, lihe the saffron flower, praise and admiration at the hands of thoughtful men. won SRINAGAR, KUR ) 6th March 1921. MADHUSUDAN KAUL ·th DIA अथेश्वरप्रत्यभिज्ञायाः BHA 695 क्रियाधिकाराख्यः द्वितीयोऽधिकारः। वित्तविशदखात्मादर्श स्वशक्तिरसोज्वलां प्रकटयति यो मातृखांशनमेयतरद्वये । बहुतरभवद्भङ्गीभूमि क्रियासरितं परां प्रकटयतु नः श्रीमान्गौरीपतिः स ऋतं परम् ।।१।। यत्र विश्रान्तिमासाद्य चित्रं क्रीडाविजृम्भितम् । क्रियाशक्तिः प्रियात्यन्तं दर्शयेत्तं स्तुमः शिवम् ॥२॥ अथ क्रियाशक्तिखरूपं वितत्य निणेतुम् अधिकारान्तरम् आरभ्यते, तत्र श्लोकाष्टकेन 'अत एव ...... इत्यादिना 'यदवभास्यते' पं. ४ फ० ग.पु. पति. सततं परमिति पाठः । १ वितत्त इत्यादिना स्तुतिच्छतेनाधिकारार्थ सूचयति । विमर्श शक्याः स्वातघ्यरक्षणाया रसेन चमत्कारेणोज्वलाम् । २पराशक्तिरूपाम्बिकेश्वरः । ३ यत्रेति अमिके । अनेन श्लोकेनाहिकार्य सूचयति ।

·२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०१आ० इत्यन्तेन परमेश्वरे परमार्थतोऽक्रमा क्रिया, परिमितसांसारिकप्रमातृगतक्रमावभासनयो- गात् सक्रमापि च, इति-उपपाद्यते, तथाहि श्लोकेन उक्तपूर्वपक्षप्रतिक्षेपैः । ततः श्लोकेन सक्रमत्वाक्रमत्वविवेकः । ततः श्लोकत्रयेण क्रमखरूपनिरूपणम् । ततः श्लोकद्वयेन सक्र. मत्वाकमत्वयोर्विषयविभागः, विषयविभागे च सति वस्तुतः एकत्रैव तयोः विश्रान्तिः, इति श्लोकेन निरूप्यते, इति-तात्पर्यम् आह्निकस्य । श्लोकार्थस्तु निरूप्यते-तत्र पूर्वोक्त ज्ञा- नशक्तिसमर्थनोपयोगिनि प्रमेये सिंद्धे प्रमे- यान्तरमपि अयत्नतः सिद्धर्म, इति अधिकरण- सिद्धान्तदिशा दर्शयति अत एव यदप्युक्तं किया नैकस्य सक्रमा। मतिक्षेप इति राकरणम् । ५सयोरिति समरपाकमायो। विचारे। . एपप्रमाता। मामा नामनियम in faमम. धनमधि सेरस्पतीला। परमाणीकरार ·१का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ३ एकेत्यादि प्रतिक्षिप्त तदेकस्य समर्थनात् ॥ १ ॥ यत् तावत् उक्तं - ज्ञानान्येव अनुभवविक- रूपरूंपादिभिन्नानि न तेषाम् आश्रयोऽस्ति कश्चित् , संस्काराचे स्मृतिः सिद्धा, ज्ञानं च जडं चेत् न अर्थस्य प्रकोशः, अजडं चेत् देशे- कालसंकोचवैकल्यात् आत्मतत्त्वात् अभिन्न- मिति; तत् तावत् प्रतिक्षित-भिन्नानामनु- भवादीनामनुपपत्तेः वितत्य दर्शितत्वात् । न च संस्कारमात्रात् स्मृतिः-इत्येतदप्युक्तम्, अजडमेव च असंकुचितरूपं ज्ञानं-तत्स्वात- १० अनुभवविकल्पात्मना संतानवृत्तीनि ज्ञानान्येव प्रकाशन्ते इत्यर्थः। ११ संस्कारत एव, चकार एवकारार्थे । १२ ज्ञानं च यदि जई कस्यार्थप्रकाशता । १३ तर्हि नास्य कालदेशयोगा द इत्यात्मनः कथमन्यत् इति पूर्व- पक्षीकृतं तावत् तत्र यदुत्तरीकृतं-मिनानां संवेदनानां न व्यवहारा. गता, न संस्कारमानात् स्मृतिः, ज्ञानं चासंकुचितवैव संवेदनस्स, स्त्रश- क्तिनिर्मितं शेयोपरागसंकुचितं रूपं शक्तिरिति धर्म इति चोच्यते इति, अत एव हेतुकलापात् क्रियाशक्तिविषयमपि प्रतिपक्षायितं प्रतिक्षिप्त, न केवलं ज्ञानविषयं दूपणमित्यपि । १४ किं द्वित्यकल्पनयेत्यर्थः। १५ पूर्वपक्षाक्षिप्तम् ।

·20. ईश्वरमत्यभिज्ञा । [२०१आ० घ्यावभासितज्ञेयोपरागवशात् तु अस्य संको- चाव स इत्यपि दर्शितं यतः, न केव- लम् अतो हेतुकलौंपात् ज्ञानशक्तिचोद्यानि निवारितानि, यावत् क्रियाशक्तिविषयाण्यपि दूपणानि, अत एव हेतुजातात् अपसारितानि, इति अपिशव्दार्थः । एका क्रिया ऋमिका कथम् आश्रयस्य एकस्वभावत्वे सति घंटते? इति यदुक्तं, तथा 'तत्र तंत्र स्थिते.......... इति, 'द्विष्ठसानेकरूपत्वात्' इति च यदुक्तं तदपि प्रतिक्षिप्तमेव, यत इयति पूर्वपक्षे इयदेव जीवितम् - एकमनेकखभावं १६ ततश्च शक्तिरिति धर्म इति चोच्यते । १७ ज्ञानशक्तिसमर्थनरूपात् । १८ आश्रयस्य च तयोगे कथमेकस्वभावतेत्यर्थः । १९ तत्र तत्रेति संयन्धाभावः । २० संबन्धश्च द्विष्ठादिरूपः कममेक इति, अयमर्थ:- एकस्य हि स्वमाव एक एव क्रियां च व्यापाररूपामपि समवायिवलादविभागेन प्रनीयमान स्वभावकल्पामिच्छन्ति किपाभेदयादिनोऽपि, ६६ पुनरामा• ससारयस्तुवादे भेदप्रतीतेयदेतदेकोपछेपरूपमेफसंबन्धिरवं क्रियायाः सदेकतयैप युसं. प्रतीतिसारो यदि भावखरप्रतीति मुलय भेदेन कर्य वापरपि व्यवस्थाप्येते त्यातम् ।

·५ १का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। कथं स्यात् इति । तत्र च उक्तं चित्स्वभावस्य दर्पणस्येव एकतानपवाधनेन आभासभेदसं- भवे क इव विरोध इति, तस्मात् प्रत्यभिज्ञा- नवलात् एकोऽपि असौ पदार्थात्मा स्वभाव- भेदान् विरुद्धान् यावत् अङ्गीकुरुते तोवत् ते विरोधादेव कमरूपतया निर्भासमानाः तमेक क्रियाश्रयं संपादयन्ति इति, ततश्च संवन्धा- दीनामपि उपपत्तिरिति ॥१॥ ननु च ऋमिकत्वमेव क्रियायाः स्वरूपं, क्रमश्च कालकलनाहीने चिन्मये भगवति नास्ति, इति कथम् अस्य सौं भवेत् ? इत्या- शङ्कयाह २. अनेकाभासभेद एकतामनपयाधमानो न विरोधमावहति इत्युक्तनिधिप्रत्यभिज्ञामत्यक्षमसाधितैकभावः पदार्थः आभाससारः तथाभूतानेव विरद्धानाकारान् स्वारमन्युपगच्छन् हठादेव क्रमिकांस्ता- नाभासभेदान् आत्मन्य मिन्ने भासयन कियाध्य इति युक्तमेव । संव- न्धादेरपि भयमेव सिद्धिप्रकारः । एवमेकस्याश्रयस्य समर्धनाद्धेतोः क्रियाशक्तिचोद्यान्यपि प्रतिसमाहितानीति सूनार्थः । २२ तत इत्यर्थः। २३ सहानवस्थानरूपात् । २५ आश्रयकत्वसमर्थनात् । २५ अक्रमस्य क्रमिका किया।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०१ आ० सक्रमत्वं च लौकिक्याः क्रियायाः कालशक्तितः। घटते न तु शाश्वत्याः प्राभव्याः स्यात्प्रभोरिव ॥२॥ उत्क्षिपति अपक्षिपति हस्तम् इति ये पू. वोत्तरे क्षणाः ते क्रमवन्तः, तत्र येषां तें एवं 'क्रिया काणादानामिव तेषां सा सक्रमा प्र- यक्षेणैव भाति । ये तु मन्यन्ते तथा तप- रिदृश्यमानभेदसंपादिका या असौ काचित् अतीन्द्रिया हस्तगता शक्तिर्व्यापारोबोधरूपा नित्यानुमेया तस्याः केवलं पूर्वापरीभूत- त्वम् अनुमीयते, इति लौकिक्याः क्रियायाः सक्रमत्वं कालशक्तेः आभासविच्छेदनप्र- दर्शनसामर्थ्यरूपात् पारमेश्वरात् शक्तिवि- २६ प्रमोरियं मामयी तस्याः। २०क्षणा एय. २८ प्रत्यक्षप्रमाणमासा क्रियेनि तन्मतमित्यर्थः । २९ पूर्णरक्षणरूपा संयोगविभागनिमितभूता समगवरूपभेदम्य वक्षिपतीयारमकस्य संपादिका। ३० प्रमिका कार्यपलान् प्रमिकवानुमीयते। ३. पेपरिधानतायाः।

·या तु प्रभोः संवे- २का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। शेषात् घटते उपपद्यते, धिनी तदव्यतिरिक्ता क्रियाशक्तिः शाश्वती कालेन अस्पृष्टा तस्याः सक्रमत्वम् अस्ति, इति-संभावनापि नास्ति, यथा प्रभोः सक्रम- त्वमसंभाव्यं तथा तस्या अपि । उक्तं हि 'हस्तस्य सक्रमत्वे, तद्गतापि क्रिया तथा स्यात्' . इति ॥ २॥ . ननु कालो .विशेषणभावम् उपगच्छन् भावं खेन रूपेण अवच्छिनत्ति, तन कोऽसौ कालो नाम ? इत्याशङ्कयाह ३२ नीलादिभेदप्रदर्शनसामध्यरूपा कालशक्तिरिति येन शक्तिवि- शेपणाभासभेदः मदर्यते स शक्तिविशेपः काल इत्यर्थः । २३ कालानवच्छिना। ३४ अयं भावः-इह मायासत्या विच्छिनावभासिन्येव संवेय. भागे ग्राह्यग्राहकभावप्रकाशनेन संसारस्थितिनिर्यते तत्र संवेद्य- भागे वक्ष्यमाणन्यायेन कालरात्यवच्छेदात् मिया कालावच्छिना सक- मत्येनोपपादयिष्यमाणरूपा स्यान, या पुनः प्रभोः प्रकाशात्मनोऽहंवि- मास्यस्वभावभूता सा कालावरुद्धसंवेद्यकुलकवलीकरणेन कालमासा- दक्रमेवेति मध्यायाम् । अपरन तु तत्र फेपांचित् त एव क्षणाः क्रिया एका विभागसंयोगनिमित्तभूना । केचित् तद्वस्तातोक्तरूपभेदसंपा. दिका नित्यानुमेयापि मिककार्यबलात् ममिकवानुमीयते इति लौकि. क्येव भेद्यविधान्ता क्रिया सक्रमा युज्यते आभासविच्छेदोस्थापकभगव. रस्वातज्यलक्षणया कालत्या हेतुभूतया, प्रमोस्तु कालानवच्छिन्नस्यात् या क्रिया सापि कालानवधिव, प्रभुरिव शाश्वती सा यतः इति । ३५ भावमिति पदार्थजात, स्खेनेति कालीयेन ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२अ०१आ कालः सूर्यादिसंचार- स्तत्तत्पुष्पादिजन्म वौं । शीतोष्णे वाथ तल्लक्ष्यः क्रम एव स तत्त्वतः ॥३॥ ये इयत्तया परिनिष्ठिता आभासाः सिद्धा, ३६ ननु वाशब्दानयो वा कर्तव्याः-प्रत्येकसंक्रान्तविकल्प्यमानत्व. धर्माभिधानाय, एक एव वा-विकरप्यमानतया एकत्रैवोक्तायाः स्वभा. चमहिम्नानेकोपक्रान्तनिष्टस्वप्रतीतेः, तत्कथं द्वौ वाशब्दो सूत्रे? मैवं- आयो धाशब्दो द्वयोः पक्षयोर्विकल्प्यमानतामाचक्षाणस्तुल्यवृत्तान्तता. माह, तथा 'च प्रथमौ पक्षी परिच्छेदक्रियोपयोगी काल इत्यनेनैवाशयेन स्थिती, तृतीयस्तु कारणे कालाख्येत्यनेनाशयेन, तत्र च कारणस्य सतो. ऽवच्छेदकत्वमेव कालतायामुपयुज्यते अवच्छेदकरवे च क्रमरूपतेवागच्छ. तीति वक्तं वाशब्दः। एवं च 'अकारणरूपो वा कारणरूपो वास्तु काल' इति पक्षद्वयशेपतयैव पर्यवस्थति, इति वाशब्दद्वयमेव प्रयोक्तुं युक्तम् । शीतादिः काल इत्यमुं पक्षं शोधयन् कारणे कालाख्येति सूत्रस्योक्तरू. पमर्थ व्याचष्टे -शीतादीनां कार्यजननोपयोगे च कारणव न कालवं, कालवं पुनरवच्छेदकरवादेव, एतचापच्छेदकत्वमनवस्थितमियुक्तम् । सादेरप्यवच्छेदकतैव फालतायामुपयुक्ता, सा च प्रवहणधर्मक्रमरूपत्वा- वेशेनैवेति, तद्गतः प्रम एव काल इत्युकं भवति। तदेवमेतत् सर्वोपलक्ष्य- माणं यत्किंचित् तदेव स्थिररूपं पदार्थप्रतीत्यवच्छेदोपयोगि कालोऽस्तु, स च प्रतीतिपर्यालोचमया फ्रम एवोपपनः । अयमर्थ:- एतेन सर्वेग सूत्रोफेन उपलक्ष्यमाणं यकिंचित् कल्पितमवच्छेदकं स्थिररूपमिति प्रसिद्ध व्यवहर्तृगामेकरूपत्यैन सर्वत्र च क्रमस्य तादृशस्वमेव प्रवहण- धर्मणः काल लिंगाविशेषादित्येकं यत् तदेय काला, स च पदार्थानां प्रमेयाणा प्रतीतिमपरिछनति, प्रमेयं हि प्रमीयमाणमेव अन्यथा न भवति, यावदासीदखि भविष्यतीत्यमुना रूपेण क्रमारमना नानुगृहीतं, तेन प्रतीतिद्वारेण समस्त्रक्रिावयच्छेदकरवं कालसरयुक्तं भवति ।

·.. ३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। तद्यथा चन्द्रसूर्यादीनां सहकारमल्लिकाकुट- जादीनां शीतोष्णादेः परभृतमदविलासादेः त एव 'काल' यतोऽपरिनिष्ठितं गमनपठनादि तैरियत्तया परिनिष्ठीयते परिवर्तकैरिव कनकं, स एव च सूर्यादीनां खभावविशेषस्तत्त्वतः परमार्थतः क्रमो, न अन्यः कश्चित् क्रमो नाम, क्रम एव च कालो, न अँन्योऽसौ कश्चित्, इति एवकारो भिन्नाभिन्नक्रमो योज्यः, योगॅपद्य- मपि आभासयोः अपराभासापेक्षया क्रम एव, ३७ आदिशब्देनान्यग्रहपरिग्रहणम् । ३८ पुष्पादिजन्म सूर्यादिसंचाराव्युत्पन्नानां हालिकादीनां प्रसिद्धं, तेन ते सूर्यादिसंचारं वसन्तादिकसंज्ञमप्युपलक्षयन्ति । अत्रादिग्रहणा. छाल्यादिजन्म कार्पिकाणां प्रसिद्ध गृहीतं ततोऽपि अनभिज्ञानां तत्त. दिति धीप्सया पशिविशेपागमनादेर्ग्रहणं, तदेतदाह - परभृतमदविला. सादेरिति । ३९ परिच्छिद्यते। १. योऽन्यः कालो वैशेपिकाणां द्रव्यरूपा, कापिलानां रजःस्वभावः, चैयाकरणानां नित्यानाधितप्रवृत्तिस्वभावः, सौगतानां संतन्यमानमा वैकपरमार्थः सोऽपि वस्तुतः क्रमरूपतां नातिकमतीति क्रम एव बहिः काल इति व्यवाहियते । ४१ भिनेति काल एव क्रमः, क्रम एव कालः। ५२ योगपद्यमपि क्रमरहितायमानम् । ४३ क्रम एवेति -प्रम एव हि विशिष्टः परत्वापरत्वलक्षणां पुरातनः नूतनस्थिति दर्शयन् संतताभ्यां परवापरत्वाभ्यां चिरव्यवहारमन्यथा २ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०१० चिरक्षिप्रादिधीरपि विततान्यत्ववीत् आ- भासभेदे क्रमरूप एव, परत्वापरत्वबुद्धिरपि स्फुटत्वादिना तत्रैव, इति तेन तेन प्रतिमा- नवर्तकतुल्येन सूर्यसंचारादिना सह मीयमानो हेमस्थानीयो देवदत्ताभासस्य वैचित्र्यभेद इत्थम् उच्यते-'दिवसं गच्छति' इति ॥३॥ ननु एवं कालो नाम भावखभावभूत एव अस्तु, का.असौ कालशक्तिः? इत्याशङ्कयाह क्रमो भेदाश्रयो भेदो- ऽप्याभाससदसत्त्वतः। चाचिरव्यवहारं स्वरूपेण क्रमस्थिति भावान्तरोपाश्रयेणानेकभावपरि- च्छेदेन योगपचं मूर्तिकृतदूरवादूरत्वरूपाभ्यां परत्वापरस्वाम्यां संकी. यमाणतया भावेषु वियत् काल इत्युच्यते । ५४ विततवशाचिरम् , इतस्वशादितरत् । ४५ अयमसात् पर इत्यादि । ननु च कालः प्रसिद्ध एवं क्रमारमा कथम् । इत्यत माह सूर्यसंधारादिनेति, वसन्तादेहिं कालस्यादित्याधु- यक्रमरूपस्यैव आदिसाधुपाधिभूतस्यानुभवः मीनमेपराशिसंचरणनि. मित्तभूतास्योदयादिक्रिया वर्तमाना वसन्त इत्युच्यते, न च स पसन्तः कालोऽस्य क्रमरूपः सहकारो।दस्य कथं काल इति याच्यम्, यसः स्पसंचारादिना भायानाम् अभूतानां मायोपलक्षणात् क्रम एपोपलक्षितः तेनोपाधिना' प्रमिकोऽर्थः पुष्पादिदेवदसादिरपि या भवमास्यते इत्यधः। ५६ किपारूपस्य गमनादेः।

·४का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ११ आभाससदसत्त्वे तु चित्राभासकृतः प्रभोः॥४॥ इह स्वभावभेदमानं यदि क्रमात्मा कालः, तदङ्गुलीचतुष्टयं भिन्नखभावम् इति भिन्न- कालं भवेत् , तस्मात् अरुणाभासस्य सद्भावः स्फुटप्रभापुञ्जस्य च असद्भावः-इत्येवंभूतो यो ४७ स्वभावभेदमानं चेत् कालः अगुलीनामपि कालभेदः स्यात् तस्मादाभासनानाभासनाभ्यां यो भेदस्तथाभूतभेदनिमित्तकः कालारमा क्रमः न भेदमात्रनिमित्तकः, भाभाससद्भावासझावी च यो वैचियेण तौ स्वमकल्पनादौ क्रमोस्थापनदृष्टसामर्थ्यस्य प्रभविष्णोरेय सकाशा- द्भवतः । यदुक्तं तत्रभवता 'एकस्यैव तु सा शक्तिर्यदेव भासते... ।' इति । तथान्यप्रापि 'तमस्य लोकयनस्य सूत्रधारं प्रचक्षते । प्रतिबन्धाभ्यनुज्ञाम्यां तेन विश्वं विभज्यते ।। यदि न प्रतिबनीयात्प्रतिबन्धाच नोरसृजेत् । भवस्था व्यतिकीर्यरन्पौर्वापर्यविनाकृताः ॥' इत्यनेन हि स्वातन्त्र्यमामासानाभासयोदता ऐश्वर्यमुक्तम् । स हि भगवान् चिन्नतयामासान् करोति, तद्यथा-दृढलोहितोन्नतधाभासान सामानाधिकरण्येन घटपटाभासी सहैव पृथक्त्वाभासेन स्वात्मन्येकर- सेनामासेन अन्योन्यं वेफरसेनानाभासेन, इयति न क्रमः कश्चित् यदा तु वसन्ताभासं ग्रीष्माभासेनेममपि तेन शून्यं समाभासयति तदा क्रमस्योन्मेप इत्येवं भगवत एवामासानाभासमथनसमर्थता या सैय कालशक्तिः ततो भवन् भायोपाधिभूतः क्रमः काल इति सूत्रार्थः । ततश्च क्रमस्वरूपपर्यालोचनया तदभाव सहकारी महेश्वर एन कालश- क्तिमान् इति 'प्रभोः' इत्यस्याशयः ।

·१२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१० भेद आभाससद्भावासद्भावाभ्यामनुप्राणितःत- स्कृतः क्रमः कालात्मा, तौ च आभासानां भावाभावौ न ाह्यहेतुकृती, इति - विस्तार्य उपपादितम्, इति य एव संवित्व व आत्मा स्वप्नसंकल्पादौ आभासवैचित्र्यनिर्माणे प्रभुः प्रभविष्णुः इति खसंविदितस्तत एव तौ भवतः, स हि आत्मनि नीलादीन् आभासान् आभासयन् चित्रतया अपरिमेयया भासयति, तथाहि-लोहिताभासं घटाभासम् उन्नताभासं दृढाभासं च सामानाधिकरण्येन घटाभासं पटाभासं च पृथक्त्वावभासेन अन्योन्यत्र आभासीभावेन, स्वात्मनि तु एकरसेन आ- भासेन, इयति च न क्रमस्य उदयः, यदा तु. शरदाभासं हेमन्ताभासेन च सर्वथैव शून्यम् आभासयति हेमन्ताभासं च शरदाभासेन ४० यायमिति नीलादि। ४९ याशार्धवादनिरासे। ५. ज्ञाननियारमय संरिरस्त्रमावस्वमिति । ५१ यामहेनुवजित रएसामध्यः । ५२ सहये त्यः। ५३ भनाभासरूपेण ।

·५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। तदा कालात्मा क्रम उत्तिष्ठति, इति सेयम् इत्थंभूताभासवैचित्र्यप्रथनशक्तिः भगवतः'का- लशक्तिः' इत्युच्यते ॥४॥ चित्राभासकत्वमेव स्फुटयति मूर्तिवैचित्र्यतो देश- क्रममाभासयत्यसौं। क्रियावैचित्र्यनिर्भासा- कालक्रममपीश्वरः॥५॥ पदार्थस्य खं रूपं मूर्तिः, तस्या यत् वैचित्र्यं विभेदः तयथा गृहमिति अन्यत् खरूपं, ५४ आभासानामासप्रथनसमर्थताख्या। ५५ मूर्तीनां संवैद्यरूपाणां भावानां यद्वैचिन्यं गृहप्राङ्गगविपगिदेव. फुलारामारण्यादिभेदेन ततो होतोस्तद्वैचिन्यमाभासयन् परमेश्वरो देश- फ्रम दूरादूरवैतत्यावेतत्यात्मकमवभासयति, एकात्यभिज्ञावलात्तु यत् स्वरूपेणाभिनं हस्तादि यद्वक्ष्यति 'विमर्शक्येनातिरोहिनता भिन्नद्रव्या. स्मन' इति, तस्य यदन्यान्य देशत्वमन्यान्यधर्मत्वं स्वरूपैकतामयाधमानं 'गच्छति चैनः पच्यते फलमिति' एवंभूतं क्रियावैचिन्यं तस्य निर्भा. सनात् हेतोः ईश्वरो विरोधमनिरोधं च स्वातन्यानिर्भासयन् कालाएयं मममेकस्य विरुद्धरूपतयानुचित्तमपि भवभासयति इति सूत्राधः । तद्विचितरव मूर्तीनां क्रियाणां च भवत् यथाक्रमं देशकालाभ्यामुभय- थात्मकमपि क्रममुपकल्पयतीत्यर्थः । ५६ स्वरूपमात्रमन्योन्यभेदेनायभासमानमर्थानां मूर्तिरिति टीका. याग।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०१आ० प्राङ्गणमिति अन्यत् , विपणिरिति अन्यत्, देवकुलमिति अपरम्, उद्यानमिति अन्यत्, अरण्यमिति तदितरत् , तस्मात् वैचित्र्यात् आ- भास्यमानात् देशरूपो दूरादूरविततत्वावितत- स्वादिः क्रमो भगवता अवभास्यते, यदा तु गाढप्रत्यभिज्ञाप्रकाशवलात् तदेव इदं हस्त- खरूपम् इति प्रतिपत्तौ मूर्तेर्न भेदैः, अथ च अन्यान्यरूपत्वं भाति तदा एकस्मिन् वरूपे यदन्यत् अन्यत् रूपं तद्विरोधवशात् असह- भवक्रिया इति उच्यते, तस्या यत् वैचित्र्यं ५७ अनेकस्मिन् वस्तुनि देशक्रमः गृहागनवत् कालक्रमः सह. कारमलिकादिवत् एकस्मिंस्तु न देशक्रमः दूरतादेरभावात् वैतत्यमपि अंशानां तदेकन कारफम एवं पच्यमानाम्नफलवत् इति । वेद्ये एक कालावस्थितिः न संविदि, ज्ञानेऽपि वेद्यांश एव कालः नं स्वसंवेदनांशे न च विमर्शरूपशब्दनाशे। ५८ एकप्रत्यभिज्ञानसामर्थ्यात् । ५९ स्वरूपेणाभिन्नत्वम् । ६० अर्य भावः-दष्टं हि सर्यस्यैव वस्तुन आत्मभेदाभागत् विरा- सत्याधनयभासेऽपि स्वरूपत्वेन तथावभाससदसचायां भेदे सति विम- शक्येऽपि पनायविकारतया क्रमः स्थित एक, स च कालरूपः, तथा चासो जायते इति जन्मक्रियावभासः तथाम्ति विपरिणमते विवर्धतेऽपक्षीयते पिनश्यतीति सत्तादिक्रियाणां प्रकाशः तेषामपि च प्रत्येकं जन्मपरिणा. मादीनां स्वात्मन्यपि भागापमास इत्येष फालझम एकस्यापि क्रिया- श्रितः।एं धान्ययापि सारया मुक्या प्रजतीति स्नानादि परिणामादि- ·५का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। परिमितापरिमितरूपतात्मकं तदेकानुसंधानेन फलसिद्ध्यादिनिवन्धनवेशात् यथारुचि चर्चि- तेन निर्भासयन् कालरूपं ममेव भासयति, न चैतत् वाच्यम् - एकखरूपस्य कथम् अन्यत् अन्यद्रूपमिति? यतो-न असौ कश्चित् भावो य एवं विकल्प्यते, संविदेव हि तथा भाति, तथाभासनमेव च अस्या ऐश्वर्यम्, नहि भासने विरोधः कश्चित् प्रभवति, स हि सुख- दुःखादेर्भासनकृत एव, तथा भासनाभाव क्रियाविशेपाभासभेद एकत्र कालक्रमः सानगमनादेः स्वारमन्यपि स्वावयवामासभेदस्तथा भवति । दाडिमफलेऽपि श्यामतारक्तताधाभास. भेदः परिणामकियाभासभेद एव, रूपविशेष एव हि विरद्धावयवभास- मान एकार्याश्रयः क्रिया कथ्यते इति । ६१ चैनो गच्छति फलं पच्यत इत्यादी ६२ कारणवशात्। ६३ कालरूपं क्रममिति ग्राहकावभासेन सह यद्यप्रथा स एव तथा- भूतोऽभिनवोऽप्रभासो वर्तमान उच्यते, स्फुटायभासस सत्वमेय पर्तमानता, सवासरने भूतता, असचमेव भविष्यत्ता। ६४ यत एकप्रत्यभिज्ञाबलादित्युक्तम् । ६५ व्यापारसंतानः क्रिया, फलं विकृप्तिः । ६६ भाभासान्यान्यस्वेनेति । ६७ सुखादीनां दुःखरूपेणाभासनाभावो भासनेन का कृतः, तथेति भासनक्रियासमर्थनसत्ता, तेनार यद्यपि लोकप्रसिद्धा जडान सथासत्तादिरूपता तथापि स्वतचित्संबन्धकृतैवेत्यर्थः ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०१आ० एव हि विरोधतत्वम्, एतत् अपिशब्देन ईश्वरशब्देन च दर्शितम् ॥ ५॥ ननु एवंम् आभासविषयाभ्यामेव देशका- लक्रमाभ्यां भवितव्यम्, अनाभासश्च प्रमाता, स हि न कस्यचित् आभासते- तस्य सर्वम् आ- भाति यतः, ततश्च तौ प्रैमातरि कथं दृश्येते च 'अभवम् अहं भवामि भवितास्मि' इति, 'गृहे तिष्ठामि अरण्ये देवगृहे' इति च, किं च खयं देशकालक्रमशून्यस्य किं दूर किम् अन्तिक किं वर्तमानं किम् अतीतं किं भावि, इति. ६८ 'कालक्रममपीश्वर' इत्यत्रेश्वरभासनासतत्त्व एवान कालव्यवहारो न त्वात्मना इत्यर्थः । ६९ 'प्रमो भेदाश्रयो भेदोऽप्याभाससदसरवतः' इति । तथा 'मूर्तिवैचिन्यतो देशक्रमम्' इत्यादिना चाभासनिष्टश्वमेचोकम् । भाभासविषयाम्यामिति न ममातृ- विषयाम्या, तथा च सति इदं सिद्धं भवतीत्याद अनामासेति, येन सर्वाभासः स कथमन्येनामास्यते । ७० ताविति देशकारप्रमो। ७१ कास्त्रम। ७२ देशप्रमः। ७१ ममातरि घ देशकारकमो न म्वत इति पक्षमाशय तत्र दोपणे. ज्ञापनमाह-किचेनि ।

·६का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। प्रमात्राश्रयो भौवेष्वपि क्रमो न युक्तः, न चें प्रमातृनिरपेक्षेष्वपि तेषु स्वात्मनि दूरत्वादि भूतत्वादि वा? तदेतत् समर्थयितुम् आह सर्वत्राभासभेदोऽपि भवेत्कालक्रमाकरः। विच्छिन्नभासः शून्यादे- आतुर्भातस्य नो संकृत् ॥६॥ ७४ ननु च मास्तु तत्र प्रमातरि देशकालत्रमशून्ये गृहादिवर्तमा. नादिदेशकालभेदः? सत्यमेवैतत् कान हानिः इत्यत आह-प्रमानाश्रय इत्यादि । ततश्चयमत्र व्याप्तिः- यदि भावेपु क्रमोऽस्ति तत्प्रमातरि संभ- वेत् तेपां स्त्रारमनि सिद्धभावात् ममातृप्रकाशेनैव तत्संभवात् यदि प्रमातरि न संभवति तर्हि पदार्थप्वपि न संभवति तदधीनयोगक्षेम- स्वात् पदार्थजातस्येति किमान संभवि द्वयोरपि किं क्रमाभावः उत मसरवमय भेदव्यवस्थेति विषयविभाग एव । ७५ कथं प्रमातरि देशकालकमाभावत्वेन भावेष्वपि स न युक्तः? इत्यत आह - न चेत्यादि, अयमत्राशयः :-इतनीत्या देशकालक्रमावा- भासेष्वेव स्यातां न प्रमातरि, निराभासो ह्यसौ, तस्य हि सर्वमाभासते न तु कसाचित्सा, न च असौ कस्यचिन्नाभासते, अनाभासानुप्रवेशनिमि- तको च तायुक्तौ तत् सततप्रकाशस्वभावे कथं स्याताम्, कारणानुपल- म्भात् हि तदभाव एव युक्तः, दृश्येते च तो अभवं भवामि भवितास्मीति गृहे ग्रामे अरण्ये तिष्टामीति प्रासादान्मञ्चकस्थानमिति च, प्रमातरि च तदभावे भावेषु वात्मनो भूतादेर्दूरादेश्च भयोग इति कृत्वा प्रतीति- पर्यालोचनया तदपेक्षयैव यो भावेषु निरूपितो तो ग्राहोवपि कथं स्याताम् इति कुत्रेमौ बद्धनिवेशाविति यो मुझेत् स प्रत्याय्यते सूत्रहयेन 'सर्वत्राभासेति।' ७६ यत्तु 'सकृद्विभातोयमात्मा' इत्यनया ब्रह्मविद्वाचोयुक्त्या सतत- ३ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१आ० 'देशक्रमोऽपि भावेषु भाति मातुर्मितात्मनः। खात्मेव स्वात्मना पूर्णा भावा भान्त्यमितस्य तु ॥७॥ सर्वेषु वस्तुषु एकानेकॅरूपेषु यः कालारमा क्रमः तस्य य आकरः- उत्पत्तिनिवन्धनम्, इति व्याख्यात आभासस्य भावाभावकृतो भेदः स शून्यप्राणबुद्धिदेहीदेः भवति, इति संभाव्यते, यतः स शून्यादिः विच्छिन्नभाः, मविरिछमप्रकाशनैकस्वभावः परमार्थप्रमाता निरूपितस्तस्य म कदा- चिदाभासभावाभावी ततो न कालयोगः तत्र नापि तदपेक्षया भावे. प्वपि स इति सूत्रार्थः। ७७ अयमाशयः-एकस्मिन्नेव स्वरूपे यदैक्यानुसंधानेन मूर्त्यभेदेऽपि प्रतिक्षणमन्यान्यरूपत्वं तत्कालकृतं, तथाहि - सर्वस्यैव कार्यात्मनो वस्तुनः घपण भावविकाराणां तावत् क्रमः स्थितः, तथा च असौ जायते इति जन्मक्रियावभासः तथास्ति विपरिगमते विवर्धतेऽपक्षीयते विनश्य- तीति सत्तादिक्रियाणां प्रकाशः तेषामेव च प्रत्येक जन्मपरिणामादीनां भागावभासः । तथान्यनापि भव्यफलादी नीलहरिद्रतादिभेदः परिणा- मक्रियाभासभेद एवं रूपविशेषः इत्येकानेकर्व कालक्रमरूपत्वम् इति । ७८ मामाससदसत्त्वत इति क्रमस्य कालात्मन आभाससदसत्व- मेव हेतुः, तत्रारणाभासस्य सद्भावः स्फुटप्रभापुनस्य चासद्भावः । तत्कृतं भवनाभवनवैचित्र्यम् । ७९ प्रमातृतां नीतस्य । भवति-भवेदित्यत्र संभावनायां लिख। .. 7 ·७का० ] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। नहि तस्य भासनं स्वरूपं-नीलादिवत् जड- वात्, अपि तु संवित्स्फुरणमस्य भासनं, तत् यदा अस्य नास्ति, यथा सुप्ते देहस्य सं- सारयात्रा पर्तितत्वे शून्यस्य प्राणादेः तदा अस्य भासनं विच्छिद्यते, इति-आभाससद्भा- वासद्भावकृतः कालक्रमोऽस्ति 'अतीतोऽहं बा- लदेहाभासरूपो भवामि युवदेहाभासरूप' इति, स च यतः प्रमाता अहंभावसमावेश- नात् अपरिपूर्णात् अत एव उद्रिक्तकालक्रम- त्वात् भावेष्वपि कालक्रमम् आभासयति, ८० यथा नीलादि जलस्वरूपं तथा न शून्यादि प्रमातृतत्वं-जड- स्वरूपमित्यर्थः। ८१ यदा हि न संवित्तदात्मतया स्फुरति तदर नास्य भासनं मू - यामिव, स्वमसुपुप्तादी क्रयविक्रयादिरिव । ८२ पतितत्व इति मूर्छादौ । ८३ ततस्तस्थानाभासयोगात् अस्ति भूतादियोगिता तदपेक्षया च भावानामपि । ग्राहकावभासेन सह यस्य प्रथा स एव तथा स्फुटोऽभि- नवो वर्तमान इत्युच्यते स्फुटावभासस सत्त्वमेव वर्तमानता सवा- सरचे भूतता असत्वमेव भविष्यत्ता। ८४ स्वतः प्रमातरि कालक्रममुक्त्वा तदपेक्षयैव भावेवयाह सच. त्यादि । तत्र यदुक्तं पूर्वपक्षे ममातरि यदि संभाव्यते तहि भावेष्वपि इति, अन्यथा तु नेति तत्समर्थनार्थम् । ८५ अहंभावसमावेशनापारिपूण्यमेव ममातयषि कालक्रमावमा- सहेतुरित्यर्थः।

·२० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०१आ० 'योऽहं बालोऽभवं तत्सहभावी घटाभासोऽपि अभवत्' इति, न तु यः सकृत् विभात इति अनया वाचोयुक्त्या अविच्छिन्नभासनः प्र- माता संविद्रूपः तस्य खात्मनि कालक्रमः, नापि तदपेक्षया वेये भावजाते, तद्धि तत्र अभेदेन भाति इति । एवं देशक्रमोऽपि मिता- त्मनः परिच्छिन्नस्वरूपस्य शून्यादेः देहान्तस्य खात्मनि भाति इह तिष्ठामि' इति स्वापेक्षा च, भावेष्वपि यत् मम-संयोगपारिमिति वर्तते तदन्तिकम् इतरत् दूरम् इति, आः, तस्य स्वरूपेयत्ता, शून्यस्य तु संवित्ता भावाः खात्मना अहंभावेन यतो भावावे. ८६ 'सकृद्विभातोऽयमात्मा पूर्णस्यास्य न काव्यप्रकाशनसंभव अझविद्वाचोयुक्त्या सततमनवच्छिनप्रकाशनैकस्वभावः परमार्थप्रमाता। ८७ अथ द्वितीयश्लोकव्याख्या-एवमिति देशकमस्यापि एव सर. णिरित्यर्थः, मितात्मन इति हेतुः षड्यन्तं चेदम्, आकृत्या तुल्यग्लोपे पत्रमी धृत्ती व्याख्याता न तु पञ्चम्येव तत्र क्रमे षष्ठीनिर्वाह। प्रक्रमवि- रोधे तु शब्दस्यासगतेः स्वात्मापेक्षषष्ठीयोजने क्लिष्टता, स्वात्मना पूर्णा यता प्रकाघमात्रस्वभावा अपरिमितस्य प्रमातुभीवा भान्ति ततः स्वात्म- नुल्या एव भमिता एव देश क्रमविहीना एव भान्ति । भारमनीति शुद्ध- स्वात्मापेक्षया नेवरस्य देशक्रम नापीश्वरापेक्षया भावाना, घटादेः पदार्थस्य स्खं रूपं देशः शरीरमाणशून्यादरेवं ततः परस्परदेशपरिहा. रेणावस्थानमिति स शरीरादि प्रमाता घटादि पदार्थवर्ग स्वत. परस्प. रतश्च भिमदेशं पश्यति ।

·७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २१ ततः पूर्णा-अपरिच्छिन्नखरूपेयत्ताकाः, यतः खात्मा तस्य तथाभूत एव इति समुच्चयोपमा, तदुक्तं 'अपूर्वापरं हि इदं मूर्तितः क्रियातश्च सर्व सर्वतः पूर्णम्' इति क्रियाप्रसङ्गात् इह कालक्रमः प्राकर- णिको दृष्टान्तत्वेन एतत्प्रसङ्गात् देशक्रमो निरूपितः, दृष्टान्तश्च पूर्व वाच्य, इति वैचि- न्यनिरूपणावसरे देशक्रमस्य आदौ अभि- नारनं न्याय्यम् , उपसंहारे तु प्राकरणिकस्य वारलक्रमस्यैव आदौ निर्देशः, पश्चात्तु प्रासङ्गि- आप देशक्रमस्य इति ॥६॥७॥ ननु एवं सत्ये प्रेमातरि भगवति नास्त्येव या, इति आयातं-कालक्रमाभावात् , क्रमा- श्रयेण च तस्या अवस्थानात् ? इत्याशङ्कयाह ८८ तथाभूतः-अपरिच्छिन्नस्वरूपेयत्ताक एव । मूरिसपूर्यापर पूररतात्पटिरहितं. किपरो. भूरापसमाममा विष्यत्तादिरहितं तन्न हेतुगर्मितं विशेषणं-सर्व सर्वतः पूर्णमिति । ९. कालक्रमप्रसङ्गात् । ९. मूर्तिवैचित्र्येत्पन्न । ९२ सर्ववाभासभेदोऽपीत्यन्न । ९३ प्रमातरीति परमार्थप्रकाशलक्षण । ९५ अर्थादापतितम्।

·२२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०१० किं तु निर्माणशक्तिः सा- प्येवं विदुष ईशितुः। तथा विज्ञातृविज्ञेय- भेदो यदवभास्यते ॥८॥ इह तत्त्वतः परमेश्वरस्य अप्रतिहतस्वात- अरूपाविच्छिन्नखात्मविमर्शमयी अनन्योन्मु- खतारूपा इच्छेव किया, इति उपसंहरिष्यते ९५ नन्वेवं भगवति- नास्त्येव किया, इत्यायातं-क्रियास्वरूपच्या- पककार क्रमयोगाभावात् ? इत्याशङ्करं शमयन् उभयमपीदं क्रमरूपं क्रियाशक्तेरेव विजृम्भितमिति च दर्शयन् भस कालप्रकरणस्ये. श्वरप्रत्यभिज्ञोपयोगमपि दर्शयति सूत्रेण-किं विति, नैतावत् देश. कालक्रमतत्वम् अपि तु 'अन्यदपि अत्र प्रतिवक्तव्यमस्ति तदुच्यते- तथेति, देशकालक्रमवान् तत एव भिक्षः प्रमातृप्रमेयवर्गोऽवमासते एतदवभासनं तद्भगवत एव निर्माणसामर्थ्य क्रियाशक्तिरूपं सबै. वमिति तं भेदं विदुषः तज्ज्ञानशक्तिमयस्य तत एवं तथेच्छाशक्ति- युक्तस्येत्यक्षरार्थः । एतदुक्तं भवति- इहेच्छैव भगवतः क्रिया यदुपसंह- रिप्यते एवमिच्छैव हेतुता क्रियेति चैत्रस्यापि पचामीति यैवेच्छा धिश्रयणादिस्पन्दसहस्रेऽप्यनपायिनी खात्मनाक्रमापि क्रमरूपवा- भासरूषिता भाति, तथैव परमेश्वरस्यापि ज्ञारशेयक्रम उल्लसतु, ति या स्वात्मनीच्छा 'ईशे स्फुरामि प्रत्यवमशामि घूर्णे' इत्यादिपरमार्था सा सयममापि, ममाहाम्रपरमात सकमा माति सरमण्डल- मिवाक्रममपि प्रवहद्विततसरिक्रमेणोदयमानव्ययमानतडित्सहस्रकमेण घोपरक्त सक्रम ततः सर्ववेयं क्रिया स्वयमक्रमैव उपरागात् कर्म प्रतिपयते इति नाथा. शुद्धमेव कमरूपं व्यापकं येन व्यापकानुपलाध्या भगवति सा निषिध्येतेति सूत्रार्थः । परमेश्वरेण तथा देशकालक्रमवान् ज्ञादृशेयभेदो यदयमासते सा ईशिनुर्निर्माणशक्तिरेवेत्यन्वयः ।

·८का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २३ अधिकारान्ते । एवम् इच्छैव हेतुता कर्तृता क्रिया इति, चैत्रमैत्रादेरपि पचामि इति यैव अन्तरिच्छा सैव क्रिया, तथा च अधिश्रयणा- दिबहुतरस्पन्दनसंवन्धेऽपि पचामि इति नास्य विच्छिद्यते, यत्तु पचामि इति इच्छारूपं तदेव तथा स्पन्दनात्मतया भाति, तत्र तु न क- श्चित् क्रमः तत्त्वतः। एवम् ईश्वरस्यापि ईशे भासे स्फुरामि घूर्णे प्रत्यवमृशामि' इत्येवंरूपं यत् इच्छात्मकं विमर्शनम् 'अहम्' इत्येतावन्मा- त्रतत्त्वं न तत्र कश्चित् क्रमः, एतदेव च उच्य- ते-प्रमातृप्रमेयवैचित्र्यक्रम उल्लसतु अमुना वाक्येन, तदत्रापि न कश्चित् क्रमः, यदा तु इच्छारूपं 'पचामि' इति स्पन्दनात्मतां काय- पर्यन्तां गतं क्रमारूषितम् आभाति तदा भ- गवदिच्छा प्रमातृप्रमेयभेदपर्यवसिता तत्क्रमो- पश्लिष्टा भाति - दर्पणतलमिव विततप्रवहन्न- दीप्रवाहक्रमसमाश्लिष्टम्, अत्र च केवलं दर्प- १६ नैतावद्देशकार क्रमतत्वं ग्रेन देशकालक्रमाभावात् क्रियाया अभावः प्रत्युत सैव तदवभासकारिणीत्यर्थः इति-किं वित्यनेन द्योत्यते। ९७ तेनोपरागात् सक्रमम् ।

·२४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२अ०१आ० .. णस्य तथा इच्छा नास्ति, परमेश्वरस्य तु सा अस्ति-इति उभयथा अस्य क्रियाशक्तिः 'क्र. मरूपक्रियानिर्माणसामर्थ्य क्रमरूपकियोपरा- गयोगश्च' इति । एवं देशकमेऽपि वाच्यम्, तत्र तु अस्य चिच्छक्तिः उच्यते अन्यैः, इह तु क्रियाशक्तिरेव सा स्वीकृता, इति-पि- ण्डार्थः। अक्षरार्थस्तु-तथा इति स्वरूपभेदेन देश- क्रमकारिणा क्रियाभेदेन च कालक्रमसंपाद- केन उपलक्षितो यो विज्ञातुः शून्यादेः प्र- मातुः भेदोऽन्योन्यं ज्ञेयाच्च, एवं घौदेः पर- स्परं ज्ञातुश्च स भगवता अवभास्यते, यत् तदवभासनं सा ईशितुरपि निर्माणशक्ति क्रियाशक्तिः न तु केवलं शून्यादेरेव क्रिया, यतश्च तन्निर्मितं ज्ञातृज्ञेयक्रियावेचित्र्यभेदम् असौ विद्वान् वेत्ति अनवरतम् तत्रैव हि तत् स्फुरति ततोऽपि तस्य सा क्रियाशक्तिः अतो भासनविच्छेदाभावात् क्रमाभावे स्थूलदृष्ट्या ९८ शेयस्य । ९९ ज्ञानशक्तिमयः ।

·८का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। २५ यद्यपि अस्य भवेत् क्रियानुपपत्तिशङ्का, किं एवमस्य क्रियाशक्तिरुपपन्नी-इति संगतिः। इति शिवम् ॥ ८॥ आदितः ९७ इति श्रीमदाचार्योत्पलदेवपादविरचितायागीश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादकृतविमर्शिन्याख्यटीकोपे- ताया क्रियाधिकारे क्रियाशक्तिनिरूपणं नाम प्रथममाहिकम् ॥ १॥ १०० ततश्चेदं सिद्धं भवति-सर्वत्रैवेयं क्रिया स्वयमक्रमैवोपरागव- शात् क्रमं प्रतिपद्यते, इति नास्याः शुद्धमैव मरूपं व्यापकं येन व्याप. कानुपलब्ध्या भगवति सा निषिध्येतेति ।

·क्रियाधिकारे द्वितीयमाह्निकम् । ................ । विरोधमविरोधं च खेन्छयैवोपपादयन् । भेदाभेदौ च यो मत्रतत्त्ववित्तं स्तुमः शिवम् ॥१॥ यदुक्तम् -अप्रतिहतसामर्थ्यात् निर्माणशक्तिः इति, तदेव नुपपद्यमानक्रियासंबन्धसामान्यादिपदार्थरा शिसमर्थनमुखेन निर्वाहयितुं 'क्रियासंबन्धसामान्य इत्यादि ................ "तेन न भ्रान्तिरीदृशी। इत्यन्तं श्लोकससकेन आह्निकं प्रस्तूयते । प्रथमश्लोकेन सूत्रकल्पेन 'एकानेकरूपस्य १ इहाप्यादिकार्थसंक्षेपं सूचयति-विरोधमिति, तत्र विरोध सक्रमले कथमकमता, अविरोधमेकाश्रयस्थातश्येण, विरोधाविरोधसमर्थकोष, भेभिदाविति चोक्तम् । स्वेच्छयेति स्वातध्येण युक्त्या संपादका भेदेति क्रियादौ । मधेस्यहंपरामर्शात्मकम् । १ सेनाप्रतिहतमेव स्वासध्यं यस्या. सेत्यर्थ । ३ अप्रतिहतमेव स्वातस्य ५ सप्तश्लोकामकेमाहिनाप्रतिहतमेव म्हातध्य क्रियाशक्तिरूपं मग. बतो निवांपते, परदूषितस कियासंबन्धादिपदार्थम्य बागवादेनुपपणमा ·१का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। यादेः बाह्यवादे विरुद्धधर्माध्यासदूषणेन अनु- पपद्यमानस्याप्यवश्यसमर्थनीयं वपुः' इति द. श्यते । द्वितीयेन 'तत्र उपपत्तिः' सूच्यते । तृतीयेन निर्विकल्पकसंवेदनसंवेद्यत्वेऽपि वि- कल्पकाले एव स्फुटमेषां रूपम्' इत्युच्यते। चतुर्थपञ्चमाभ्याम् 'एकानेकखरूपताया वि- पयविभागः' चिन्त्यते । पष्ठेने 'ग्रहणकसूत्रसू- चितसंबन्धस्वीकृतानां क्रियाकारकभावादीनां खरूपम्' उच्यते । सप्तमेन 'अर्थक्रियोपयोग' इति संक्षेपः । ननु एवं तया निर्माणशक्त्या अवभासनारूपया यत् निर्मीयते तस्यावभास- नैव निर्माणं, न अन्यत् , सा च द्विचन्द्रादे- नस्यात्र दर्शने पूर्णवोपपद्यमानता इति विमृशता एकानेकरूपं क्रियादि विरुद्धधर्माध्यासात् परैपितमपि अवश्यसमर्थनीयम् -इत्येकः समस्त- वक्तव्यग्रहणकसूत्रकल्पः श्लोकः, सूत्रं हि विश्वतोमुसमिति समानायः । ५ एकस्यानेकरवं विरुद्धम् । ६ समर्थनोपपत्तिः। ७ निर्विकल्पानुभववेद्योऽपि अयं पदार्थवर्गो विकल्पावसर एव स्फुट- रूप इति । ८ एकत्वानेकदविषयविभागनिरूपणौ चतुर्थपञ्चमी । ९ प्रथमसूत्रोद्दिष्टसंबन्धस्वीकृतक्रियाकारकभावादिखरूपाभिधायी १. सप्तमः श्लोकोऽर्थक्रियोपयोगमेषां चिन्तयति । " अन्यत् - अवमासनातिरिक्तम् । षष्ठः।

·२८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२१०२० रपि अस्ति, नीलोदेरपि, नीलादिनिष्ठस्य कर्मसामान्यसंवन्धादेरपि ततश्च 'असत्यं सत्यं संवृतिसत्यमिति' य एवंप्रायेषु व्यवहारः स कथं संगच्छेत-निर्मेयत्वाविशेषात् ? इत्या- शंक्य-क्रियादीनामसत्यत्वं तावत् नोपप- नम्' इति वदन् -द्विचन्द्रादीनां तु इत्थमपि असत्यत्वम्, इति सूचयन् आह क्रियासंबन्धसामान्य- द्रव्यदिक्कालबुद्धयः। १२ आदिना सुखादेर्ग्रहणम् । १३ असत्यं द्विचन्द्रादौ सत्यं नीलादौ संवृतिसत्यं क्रियादौ, यथा रूपादयो भिमा अपि ोकं ज्ञानं जनयन्ति, यथा च परमाणवो बहवो नियमेनार्थक्रियां कुर्वन्ति यथा च भित्रा एव क्षणा एकौदनस- पत्तिफलाः पाकव्यपदेश्याः, तथैव संवृतिसत्यं, यथा स्वधर्मेणार्थोऽवच्छिा भवसीयते पररूपस्वरूपेण येन धर्मेण संब्रियते, इति-प्रान्त्यादेयंति- रिक्तं सवृतिसत्त्वमिति, संवृतिसत्यं न किंचित् - सामान्यादेः सत्यत्वात्, असत्यं तु भवति द्विचन्द्रादि, इति लोकेनाह-क्रियति । १४ अवमासनाया द्विचन्द्रादिषु सर्वेष्वविशिष्टत्वात् । १५ सूचधिक्ति-नीलादेर्भवत्तामति सत्याचमभिमतभेषेति न तत्र कनिद्विरोधः, क्रियादी पुनः संवृतिसत्यत्वमभिमतं तदनुपपमरवास किंचित् , द्विचन्द्रादीनां तु निर्मेयरवाविशेषे असत्यावमेवेति विभागं दर्शयन् । पं. क. ग. पु. चन्द्रादीना द्विलमप्यसत्समिति पाठः।

·१का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। सत्याः स्थैर्योपयोगाभ्या- मेकानेकाश्रया मताः ॥ १ ॥ चित्तत्त्वात् अन्यत्र या क्रियाबुद्धिः कर्तृ- कर्मकरणादिषु 'चैत्रो ब्रजति' 'तण्डुला वि- १६ संवित्तत्वादन्यत्र या क्रियाबुद्धिः क्रियाभासः एकानेकरूपं मायाशक्तिविच्छेदित क्रियातरवं विषयरवेनाश्रयः तन्नः सत्य एव यतः स्थिरः बाधकेनानुन्मूल्यमानविमर्शः संवादवांश्च अभिसंहितायां च ग्रामप्राप्तिलक्षगायां क्रियायामुपयोगी भावो हि अर्थनियां कुर्वन् भेदाभेदस्वीकारेतिकर्तव्यतया करोति संवादवांश्च तत्र यत् तस्याव्य- भिचरणीयं स्वरूपमेव सा मूर्तिः यदाभासबलेनास्वरूपमपि स्वरूपी. भवति मूर्तिलग्नमेव सा किया तथाहि तत्तद्देशकालाकारभित्रं चैत्रश- रीरं तदेवेदमित्येकतामत्यजदेव निर्भासते तदेव क्रिया चैनो गच्यतीति न तथाभूतायामस्यां विमर्शोऽनुवर्तमान उन्मूल्यते कदाचित् यथाध्य- वसायं चैत्रमामप्राप्तिरखण्डितवार्थक्रिया, द्विचन्द्र संवेदने तु उन्मूल्यते एवानुविवर्तिपितो विमर्श आह्लादोद्वेगहेतुस्वेऽपि चैकचन्द्रजातीयतयाधि- कतिमिरापसारणप्रभृत्यर्थक्रियोपयोगवैकल्यादसत्यो विपयस्य, एवं संव- धादिपु कालान्तेपु उत्तरसूत्रानुसारेण योज्य मिति सूत्रार्थः । अन्न श्लोके चूलिकार्थो यथा-तदेवं पूर्वाह्निके चेतनस्यैव कर्तृतोपपत्तिः तस्य चैकत्वात् तदाश्रितायाः क्रियाया एकाश्रयत्वम् इत्थं चैक्यमपि अस्याः सिद्धमेव स्वतः, क्रमसाहित्यं पुनरीश्वरक्रियायाः ईश्वरस्वभावत्वेनाकालवानास्त्येव पदा पुनमीयाशक्त्या स एव शून्यादिप्रमातृरूपीभवति तस्य च तदा कालावच्छेदात् तस्क्रियायाः ऋमिकत्वमेकाश्रयमेव चैकत्वं चेति ततश्च क्रिया यथोपपद्यते तथा संबन्धसामान्यादयोऽप्यास्तदेकेश्वरसत्तोपपा. दितसगावाः सततानिगीतकानेकरूपनिजकालावभासनोपयोगनिचोहित- लोकयात्रा प्रकाशिताशेषमहेश्वरशरीराच संभवन्त्येवेति । १७ संवित्तत्वे हि क्रियाश्रयस्थकत्वादेकैव क्रियेति हि नास्ति विवाद इत्युक्तं चित्तस्वादन्यत्रेति, चित्तावादिति संवित्तत्त्वादित्यर्थः । क्रियावु. दिरिति क्रियावभासः।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०२० क्लिद्यन्ते' 'एधा ज्वलन्ति' इति, तस्या एकाने- करूपश्चैत्राद्यर्थ आश्रय आलम्बनम्, तथाहि- तत्तदेशकालाकारभिन्नः : तत्र चैत्रदेहोऽनेकख- भावोऽपि स एवायम्' इति एकरूपताम् अप- रित्यजन्नेव निर्भासते, स एव च एकानेकरू- पोऽर्थः क्रिया तथैव प्रतिभासनाच पारमा- र्थिकी, द्विचन्द्रौदि तु तथा भासमानमपि उत्तरकालं प्रमाव्यापारानुवृत्तिरूपस्य स्थैर्यस्य उन्मूलनेन 'द्विचन्द्रो नास्ति' इत्येवंरूपेण असत्यम्, इहै पुनः 'चलति चैत्रः' इत्येवंभूतो १८ मायाशक्तिविच्छिन्नस्वात् । १९ आलम्बनमिति विपयत्वेन । २० नहि तथाभूतायामस्या विमर्शोऽनुवर्तमानः कदाचिदुन्मूल्यते तथाध्यवसायं चैत्रप्रामप्राप्तिरखण्डितैव अर्थवियेति । इह खलु अच- भासनरूपमेकमेव तथा विमृश्यमानमर्थानां परमार्थः तद्रूपतैव च सस्वमर्षक्रियाकारित्वम् । पुन योपादेयतापादनेन सत्वमर्थस्य सप्रयो- जनं करोतीत्युपचारात् सावमुच्यते लक्ष्यते च अर्थक्रियरकारित्वेनाव्य. भिचार्येण तवक्रियाकरणं कदाचिस्सहकार्यसनिधानाय भवेदपि ततश्च सदानी कथं सत्ता इति द्विचन्द्रादेरपि सरवमायातम् , अथ चोच्यतेस- त्यमिति किमिदमित्यत आह-द्विचन्द्रादि स्विति, सत्यमेव परमार्थसत्य- रखेन सत्यमविशिष्टं यदुक सदेवमवस्थापिते सत्तास्वरूपे प्रकाशमानस्वार कियासबन्धादीना सम्वेऽप्युपयोगिरवेन प्रमाणपरीक्षणीयतार्थकिया- कारितयंव हानोपादानाधिनः प्रतिभाति सापि च सर्वेषां भवतीति । २. द्विरूपचन्द्रो द्विचन्द्र इति । २२ बहेति क्रियापाम् ।

·१का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। विमर्शः अनुवर्तमानो न केनचित् उन्मूल्य- मानः संवेद्यते, विचन्द्रादि च यद्यपि ह्रादोद्वे- गयोः उपयुज्यते, तथापि द्विचन्द्राभिमानी न तार्वती तत्र अर्थक्रियाम् अभिमन्यते अपि तु याशी एकेन शशिना कर्तव्या-तिमिराप- सारणादिरूपा, तादृश्येव अपरेण, इति न त- द्विगुणाम् अर्थक्रियाम् तत्र अध्यवस्यति, तस्यां च असौ न उपयुज्यते, ज्यायां तु यामेव ग्रामप्राप्तिम् अध्यवस्यति तस्याम् अविकला- याम् उपयोगोऽस्या, इति-स्थैर्यात् उपयोगाच्च एकानेकरूपक्रियातत्त्वालम्बना बुद्धिः सत्यैव, एवं संवन्धादिषु कालपर्यन्तेषु वाच्यम् उत्त- रकारिकासु स्फुटीभविष्यति ॥१॥ नैनु एकत्वम् अनेकत्वं च परस्परं विरुद्धे, २३ द्विचन्द्रकरणीयां बह्वीम् । २४ तदित्यं यद्यपि च द्विचन्द्रादेरपि प्रीत्या करणलक्षणार्थक्रिया वेद्यत एवेति सत्यतोपयोगिताद्यपि अस्य स्यादेव तथापि प्रमात्रध्यवसि. तार्थक्रियाकारित्वाकारित्वाभ्यां ते सत्यासत्यत्वे विभक्ते न बाह्यतासाध्ये द्विचन्द्रेऽयक्रियाध्यवसिता नास्तीयसत्यतोक्का, इत्युक्तप्रायं भवति । २५ तस्यां चेनि द्विगुणायामर्थक्रियायाम्। २६ अहो महन् कौशलं सुबुद्धिमाहात्म्यशालितया भवतः शोभते यदानयापेक्षामुपेक्ष्योच सौधनिर्माणेच्छां करोति इत्याक्षेपगर्भ पृच्छति- ·३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०२आ० कथम् एकत्र वस्तुनि स्यातां, ततश्चायं बाध- कप्रमाणकृतः स्थैर्योन्मूलनप्रकारः? इत्या- शङ्कयाह तत्रैकमान्तरं तत्त्वं तदेवेन्द्रियवेद्यताम् । संप्राप्यानेकतां याति देशकालस्वभावतः॥२॥ नन्विति, यदुक्तं स्थैर्योपयोगाभ्यां सत्या इति तदसिद्धम् अबाधितत्व- विशेषणासंभवाद, विशेषणासिद्धौ च हेत्वसिद्धिरप्यसिद्धा स्वत एवं संपनेति अविभक्तस्यैव तत्वस्यैकानेकतोपपत्तिमाह सूत्रेण । २७ ननु तथापि न हेतोः सिद्धिः-अबाधितस्वविशेषणस्यासंभवात्, 'एकानेकारमका हि द्रव्यादय' इति वदता भवता यदेवकं तदेवानेक तज्ञ कथमिति स्वयमेव बाधकमुक्तमित्याक्षेपं प्रतिक्षेप्तुं, तत्रैकमिति- क्रियादी क्रियादेः सत्यत्वे वा स्थिते सति क्रियादेवी ये एकरवानेकस्ये उक्ते ते वृत्तिगुणीकृते अपि प्रधानप्रमेयतया इह समर्थनीये इति परा- भृश्य निर्धारणं, तयोरेकरवानेकरवयोर्मध्ये एकत्वमेवं समर्थ्यते नैकत्वं च, एवमिति नीलादीनां भावानां पारमार्थिकं यदान्तर संविन्मात्रलक्षणं तवं तत्र न कलना काचित्-अभेदघनत्वात् एकताया अपि तत्राभावात्, यतु भान्तरमाभासान्तरानामिश्रम अन्तरकमान्तर ध अन्तःकरणमा. ब्रयेद्य नवमेकं शदेव पुनरत्यकताकं वाटेन्द्रियवेधता प्राप्य इहा- मुति, भधुना तदेति, कृशोऽकृश इति च देशादिभेदादनेकतां याति, नव निरोधः-प्रतीतेरखण्डनात् कारणवाकारणस्वयोरिव व्यवहारमा. अपरमार्थतया विषयभेदस्थापि सुवचस्वात्, तमादेकरवानेकवयोने विरोध: कधिन् चैत्रः चलतीति क्रियायाम्, एवं संबन्धाढी वायमिति भूवाधः।

·३३ २का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता । इह तावत् चैत्रे चलति दृष्टे न जातुचित् न चलति अयम् इति बुद्धिः जायते-न रज- तम् इतिवत् , द्विचन्द्रेऽपि नायं द्विचन्द्रः ति- मिरवशात् अहम् उपप्लुतनयनः परम् एवं वेद्मि इति भवति उन्मूलनावुद्धिः, यत्तु उ- क्तम् - एकमेव कथम् अनेके भवति इति, तत्र उच्यते-इह कारणमेव कथम् अकारणं भ- वति, अथ उच्यते-विषयभेदात् तथों, इति तद्विषयभेदे एतत् न विरुध्यते, इति केन अयं वितीर्णो वरः? संवेदनेन इति चेत् 'चलति' इत्यादौ संवेदनमेव अस्माभिः प्रमाणीकृतं कि- मिति न सह्यते, विषयभेदोऽपि च अत्र वक्तुं न २८ उन्मूलनाबुद्धिरिति- पूर्वोक्क्मेवानुसारितम् 'अन न कश्चि- द्विवाद' इति प्रतिपादनार्धम् पराक्षेपमन्नेदानीमुत्थापयति, यचूक्तमिति समर्थनार्थम् । २९ पर मृदादी बीजं कारणं सोपरायां पुनरकारणमिति । ३० सथेति-कारणमकारणम् । ३१ अविरोधतापादनार्थमेव पूर्वोक्तं पुनरप्याक्षिपति-केनेति । यदुक्तम् 'एकमनेक कथं भवति' इत्थं वरो भवदभिमतो वाग्वादः केन वितीर्णो भवद्रिरुपलब्ध इत्यर्थः । ३२ ततश्च किमिति चासभ्यमस्थान एव भवन्तोऽभिज्ञातारोऽपि प्रकुप्यन्तीति किमिति न सात इति सूचितम् ।

·३४ ईश्वरप्रत्यभित्रा। [२अ०२आ० न शक्यते, तथाहि-आभासान्तरेण असंभेदने तदेकाभासमात्रम् , अत एव अन्यापेक्षावियो- गात् अन्तरङ्गत्वात् आन्तरम् अनुवर्तमान तथाभूताभासमात्रग्रहणोचितान्तःकरणवेद्यत- या च आन्तरं तथा स्वरूपापरिच्युतेः तत्त्वम् आभासान्तरयोगेन तननसहिष्णुत्वाच्च तत्त्वम् 'एकम्' इति प्रतीयते, तदेव देशाभासेन इह अमुत्र इति, कालाभासेन अधुना तदानी- मिति, खभावाभासेन कृशः स्थूल इत्यादिना, मिश्रतया अनेकमिति वाद्येन्द्रियवेद्यतायां प्र- तीयते, तथा 'स्वामिनश्चात्मसंस्थस्य । इति उक्तनीत्या विश्वमेव आन्तरं सत् एकम् , ३३ आभासान्तरेण - चलतीत्यादिना, असंभेदने अनामिश्रस्वे । ३४ आभासमानग्रहणोचितान्तःकरणवेद्यत्वेऽपि, तत्वमित्याद्यर्थे तच्छ- ब्देन सर्वनामपरामर्शः । द्वितीये च 'तनु विस्तारे' इति धातोग परामर्शः । अन्नेत्थं योजनया स्फुटप्रतीतिः तत्त्वमिति नीलादीमा भावानां पारमार्थिक संविन्मात्रलक्षणं तत्र न कश्चित् कालत्वेऽवच्छे- दोऽभेदघनत्वादेकताया अपि तत्राभावात् , तदेव यदा पुनरान्तरमाभा. सान्तरानामिश्रमन्तरङ्गमेकं तत्वं तदेव पुनर्देशकालस्वभावतोऽनेकतां याति तत्राप्येकत्वमनपायि रूपमनुगतमेवेति, अनेकमिति व्यवहारमान- मेकानेकमेवेत्यागमेषु पश्यते न च विरोधः कश्चित् -प्रतीतेरखण्डनात् । ३५ अपरया व्याचष्टे तथेति । ....................

·२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । तदेव सान्तर्विपरिवर्तिनः उभयेन्द्रियवेद्यत्वम्, इति वक्ष्यमाणकार्यकारणभावतत्वदृष्ट्या इन्द्रि- यवेद्यतायामनेकम् - देशाद्याभासमिश्रणात् इति, ऐकत्वम् - आभासान्तरामिश्रताया अन्तःकरणैकवेद्यत्वे चिन्मात्रतायाम् , अनेकत्वं पुनर् --आभासान्तरमिश्रतायाम् उभयकर- णवेद्यत्वे चिदतिरिक्तताभासने च,इति- स्फुटो विषयभेदः, तस्यैव च तथात्वम् इति पराम- शवलादेव कारणाकारणवत् उपादानसहका- रिवत् । अथ ध्यपदेशमात्रम् एतत् 'कारणम् ३६ वहिष्करणवेद्यतया सर्वप्रमातृसाधारण्येन बहीरूपत्वे सत्यनेकत्वम्। ३७ अयमन भाव: :-सर्वेपामेव नीलमधुरकशादीनां पदार्थानां तत्वतश्चिन्मयस्वात् एककस्य तद्धर्मयोगात् विश्वात्मस्वं विश्वशरीरत्वं च-- इतीश्वरात्मतायामभिन्नत्यमेव युक्तं वक्तुं नैकत्वं, तद्धि द्वित्वादिप्रतियो- ग्यपेक्षमप्रतियोगिनः कथं स्यात् तदेतदत्रोक्तं 'विश्वमेवान्तरं सत्' इत्यादिना । यहा पुनस्तस्य नीलादेरभिन्नस्यापि अन्तःकरणवेद्यतया सर्वप्रमानसाधारणत्वेनात्ममानव्यवस्थानात् यदान्तरत्वं तदैकत्वेनाभासो बहिस्त्वनेकत्वेनेति तदेतदुक्तमेकमिति, तन्नायं विभागः-सान्तर्विपरि- वर्तिनः उभयेन्द्रिययेद्यत्वमिति, अन्तःकरणवेद्यतायामेकत्वं बहिफरण- वैद्यत्वे पुनरनेकत्वमिति तदेतत्सर्वमागृर्य सूचपन्नाह - एकत्यमित्यादिना । ३८ तस्येति विषयभेदस्य एकानेकरूपत्वम् । ३९ यथाहि उपादानस्य सहकारिसामध्यभावेऽनुपादानस्वम् इति । ४० ननु च कथं कारणमकारणं तस्यैवान्यत्र कारणतादर्शनात्, तस्मात् तत्क्षणं व्यपदेशमात्रमेव तन्, अकारणमिति नहि कदाचिदपि कारणमकारणं संभवति ।

·३६. ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०२आ० अकारणं च' इत्यादि, तदिहीपि एकमनेक- मिति व्यवहारमात्रम्, नीलं पीतम् अविक- ल्पकं सविकल्पकम् इत्यपि सर्व मायापदे व्यवहारमात्रम् इति सर्व समानम् , तस्मात् एकत्वानेकत्वविरोधो न वाधकः, तदेतत् एव- कारेण उक्तम् । तत्र इति -तेषु क्रियादिषु यत् आन्तरं तत्वं तदेकं, तदेव इन्द्रियवेदनीयता प्राप्य देशादिभेदात् अनेकतां याति इति संवन्धः, तत्र इति सत्यत्वे स्थिते तयोर्वा एकत्वानेकत्वयोः मध्ये 'एकत्वमेवम् अनेक- त्वमेवम् इति योजना ॥२॥ नैन एवं विषयभेदे अभ्युपगम्यमाने यदा एकं प्रतिभातं भवति तदा न अनेकम् , अने- कप्रतिभासे च न एकं प्रतिभातम्, इति कथम् एकानेकरूपं वस्तु स्यात्, तथाहि ४१ फुल्लितमस्मन्मनोरथसुरविटपिनेति सरभसमाह तदिहापीति । ४२ अन्तरभिन्नमेव हि तत्वं संविन्मात्रतया, मायाप्रमातुः पुनरन्त:- करणाभासात् बाझकरणाभासाच्च बहिर्भेदात् वस्तु फलत एकानेकम् । ४३ यदुक्तम् विषयभेदादेकानेकत्वविरोधो नो बाधकः, तदाक्षिपति नन्वित्यादिना। ४४ बाधकप्रमाणाभावेपि ग्राहकाख्यप्रमाणाभावमाह-तथाहीत्याद्या. .

·७ २का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। बौद्येन इन्द्रियेण चैत्रो विचित्रदेशकः परम् अनुभूयते, न तु अनेकाभाससंमिश्रीकारे वाह्येन्द्रियजस्य अविकल्पकस्य अविकल्पकस्य व्यापारः- संनिहितविषयवलोत्पत्तेः अविचारकत्वात् इ- त्याहुः, विकल्पेनापि मानसेन तर्थांभूतं वस्तु नैव स्पृश्यते इति कया धियों वस्तु एकाने- करूपं गृह्येत? इंति परव्यामोहनिवर्हणाय आह शङ्कया, ग्रहणं हि द्विविधं - चाक्षुपं मानसं च, तत्र चाक्षुपानुभवाभा- वसूचनमित्याहुरित्यन्तं, मानसानुभवाभावसूचनं च नैव स्पृश्यते इत्यन्तम् । ४५ बाटेनेति चाक्षुषानुभवेन । ४६ देशभेदमिन एव । ४७ अर्थसंनिधिमात्रेण ज्ञानस्योत्पत्तेरविचारकत्वम्, वाह्येन्द्रियज हि ज्ञानं समीपवर्तिविषयोत्पन्नम् एकानेकमिश्रीकारस्तु संनिहितासंनिहि- तभावविषयमत एचाविचारकम् । ५८ एकानेकरूपं वस्तु, भावासंसर्शिनो हि विकरपाः इत्युक्तेः । ४९ धियेत्यनुभवेन। ५० अयं भावः- यद्यप्यविकल्पे चाक्षुपानुभये सनिति वा घट इति वा सत्तामात्रघटमात्रायभासादो सामान्यादेराभासः तथापि सदानी तत्सामान्यादि निजजीवितं न प्रतिलभते, तथाहि समानोपरक्षकता सामान्यजीवितं, संवन्धिभेदोद्रेकः संबन्धजीविनम्, प्रसर्यमाणक्षण- भेदैक्यग्रहो हि क्रियाजीवितम् , अवयवराशीकरणं दव्यजीवितम्, अव. ध्यवधिमझावावभासो दिगाभासजीवितम् तच्चैतत्सर्व विकल्पने एवं स्फुटमभिव्यज्यते नाविकल्पे चाक्षुपानुभवादी, तत्र हि सर्व प्रमातारः स्खलक्षणाभासेनकीभवन्ति, मायाप्रमातुर्हि सकलवे दिनोऽपि तावति विषयांदशे परमेश्वरेण सहकतामापाद्य परमेश्वररूपतयैवाभेदेन प्रकाशन ·३८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०२आ० तड्यालम्बना एता मनोऽनुव्यवसायि सत् । करोति मातृव्यापार- मयीः कर्मादिकल्पनौः ॥३॥ च क्रियते प्रकाशनमेव विमर्शनात्मकम् अत एव च तावन्तं कालमष्टकल्पा एव तेऽर्था मायीयप्रमात्रा येपु विकल्पनोत्पन्ना इत्याहुः, मास्नु चाक्षुषानुभवेन ग्रहणं मानसेन भविष्यतीत्यत आह विकल्पेना- पीति, विकल्पनं हि मनसोऽनुव्यवसायरूपं यस्मिन्नवसरे मायाप्रमातुर. भिव्यक्तिः, न च वस्तुस्थग्विकल्प इति परव्यामोहदलनाथं सूत्रमाह तवयेति । ५. ननु विपयभेदादेकमनेकं चेति यदुक्तं तत् केन ग्रहीतव्यं चाक्षु. पानुभवेन तावत् चैत्रो देशभेदभिन्न एव निर्भासते नास्याभासभेद- मिश्रीकरणसामर्थ्यमविचारकत्वादिति हि आहुः, विकल्पेन तु मानसेन वस्तु नैव स्पृश्यते तदेव उच्यते सूत्रेण 'सट्ठयालम्बना' इति, इह यद्यपि विकल्पेपि समिति वा घट इति वा सत्तामात्रघटमात्रावभासादौ सामा- न्यादरामासो विततग्रहणे च योगिनः कर्मावभासः कालावभास इत्यु- प्येतापि तथापि तत् सामान्यादि निजं जीवितं न प्रतिलभते, तथाहि समानोपरकतासंबन्धिभेदोद्रेकः संतन्यमानक्षण देक्यग्रहोऽवयव. राशीकरणमवध्यवधिमद्भावावभास इति सामान्यसंबन्धक्रियाद्रव्यदिगा- भासानां जीवितं, तश विकल्पने स्फुटमभिव्यज्यते विकल्पनं च मनसोड- नुव्यवसायं यदवसरे मायाप्रमातुरभिव्यक्तिः तेन मनः कर्तृ अनुव्यव- सायसाक्षात्कारविमर्शस्य पश्वादाविनं विमर्श विदधत् क्रियासंबन्धादि- विपयाः कल्पना विकल्पनानानि स्वतघ्रममाव्यापारप्राधान्येन करोति, सदुतपूर्व इयमेकानेक लक्षणमालम्बनं मासां सादशीः तेन विकल्पधि- यव एकानेकारमकरूपदयस्पर्शः न तु वस्तुस्सक विकल्पः, प्रमानुः कि. लापं व्यापारः, प्रमाता च पूर्वानुभवान्तःस्वसंवेदनरूपो विकल्पनेऽपि पूर्वारमता नोग्झनि तस्य तु मायीयताव्यक्ती मनोनुव्यवसाय एवाव.

·३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । इह 'ज्ञानमालाया अन्तःसूत्रकल्पः स्वसं- वेदनात्मा प्रमाता जीवितभूतः' इति उप- पादितं प्रोक्, स च 'स्वतन्त्र' इत्यपि निर्णीतम् , स तु विशुद्धस्वभावः शिवात्मा, मायापदे तु संकुचितस्वभावः पशुः, तदस्य मनःसमुल्ला- सावसरे विकल्पभूमिकायां स्फुट उल्लासः, ऐन्द्रियके निर्विकल्पके सदाशिवेश्वरदशाभ्यु- दयात्, अविकल्पकवोधावहिर्भूतविमर्शव्यापा- रस्य पश्चाद्भाविनं व्यवसायं निश्चयात्मकं विकल्पकम् अनुव्यवसायशब्दवाच्यं विद- धदन्तःकरणम् एतान् क्रियासंवन्धादिविक- ल्पान् संपादयति, ते च विकल्पाः तद्वयम् एकत्वानेकत्वरूपम् अवलम्वन्ते, नहि विकल्पेषु प्रतिभासमानम् अवस्तु तत्-इति हि उक्तम् 'प्रकाशतैव वस्तुत्वम्' इति, न च विकल्पस्य सरः, तत्रैव च च्यावहारिक क्रियासंबन्धादि न शिवतादशायां, नापि सदाशिवादिभूमौ निर्विकल्पककाले च सदाशिवादिरूपसमुदय इति सूत्रस्य तात्पर्यम् । ५२ प्रागिति ज्ञानाधिकारे द्वितीयाहिके। ५३ चक्षुरादिसमुल्लासे कथं नेत्यत आह ऐन्द्रियक इति । ५४ साक्षात्कारात्मा विमर्शः।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०२आ० प्रकाशरूपता मुक्त्वा आरोपणाध्यवसायाभि- मानादिनामधेयं व्यापारान्तरं युक्तम्, ततो- ऽवाचं वाह्यम् आरोपयन्ति इत्यादि वचो वस्तुशून्यम्, तच्च एतत् उक्तम् 'भ्रान्तित्वे चावसायस्य इत्यत्र । अथ ब्रूयात् - परो यत् इन्द्रियज्ञानेन प्रकाशनीयं खलक्षणं तत् कथं विकल्पः स्पृशे- दिति, भवेदेवं-यदि विकल्पो नाम स्वतन्त्रो भवेत् , यावता प्रमातुरसौ व्यापारः प्रमाता च पूर्वानुभवान्तःखसंवेदनरूपः तदस्य अयमेव पूर्वानुभवसंस्कारो-यत् विकल्पन- व्यापारकालेऽपि पूर्वानुभवात्मत्वम् अनुज्झ- नेव आस्ते, ततः पूर्वानुभवो यावत् . खलक्ष- णप्रकाशनात्मा तावत् पूर्वानुभवतादात्म्याप- ५५ तत इनि भवाझ इनि स्वारमा उल्लेखश्च पदार्थस्य स्वरूपमित्ये. तत् इयमप्यबायं प्रकाशनसंभवात्, प्रकासन योगं च स्पृशताध्यवसायेन विकरपनादियोगेन बासमारोपयन्तीति हि रिक्त यतोऽत्र प्रकाशनसंक्षेपं स्पृशता विकल्पेनावास एव प्रल्योपाख्यानवता व्यवस्थाजनकेन भूयते न बाये इति । ५६ सलक्षणमिति निर्विकस्रकम् ।

·३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । नप्रमातृतत्वव्यापारोऽपि विकल्पस्तद्विपय एव, अत एवमुक्तम् आचार्येण 'पूर्वानुभवसंस्कारः प्रमातुरयमेव सः । यदपोहनकालेऽपि स पूर्वानुभवः स्थितः ।।' इति, तस्मात् प्रमातुः यो व्यापार एकत्वा- नेकत्वसंयोजनात्मा स एव प्रकृतो यत्र तादृशीः क्रियादिकल्पना एकानेकवस्तुविषया 'एता' इति ग्रहणकवाक्यसूचिता मन एव करोति इति स्थितम् , यद्यपि अविकल्पेऽपि सामान्याद्यवभासो घटमात्रावभासादौ,तथापि न तदा सामान्यादि स्फुटं-समानोपरञ्जकत्वे संवन्धिद्वयोद्भवे क्रमिकक्षणसंतानात्यागे अ- ५७ तदिति पूर्वानुभवविपय एव । ५८ विकल्पनावसरेऽपि । ५९ एकेति, समानानां यदेकं भाति तासामान्यमिति । ६० नियासंबन्धेत्यादि। ६. भेदोद्रेके चाक्षपानुभये इति योज्यम् । भयमनाशयः-प्रमाता च बाद्यमान्तरे यदयवस्यति विचित्राभिर्योजनाभिस्तदोच्यते क्रियासामान्यादि हुबौदाः- अनुभवविकल्पनात्मकसंवेदनसंततिमात्रमेय हिसावं, संस्कारादेवाभीष्टसिद्धिरिति, तदयुफ-प्रमानेकतापर्यवसायी ततश्वेह ज्ञानमालाया अन्तःसूत्रकल्प: स्वसंवेदनामा प्रमा जीनित- भूतः, इत्युपपादितं प्रागिति प्रागवोक्तम् । च विकल्प्यं वेपयं ६२ अत्रा- ६ ·४२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२अ०२आ० वयवकदम्बकवीकारे अवध्यवधिमत्परिग्रहादौ सामान्यसंबन्धक्रियाद्रव्यदिगादिपदार्थस्य पर- मार्थतः स्फुरणात्, इति 'मानसविकल्पग्राह्या एकानेकरूपाः सामान्यादयं' इति स्थितम् । एवं च संवृतिः विकल्पबुद्धिः, तद्वशात् उच्यतां संवृतिसत्यत्वं सत्यत्वस्यैव तु प्रकारः तत् , इति द्विचन्द्रादिवत् न असत्यता ॥ ३ ॥ तंत्रच अयं संविदवतरणक्रमो-यक्रिया- शक्तेरेव अयं सर्वो विस्फारः, तत्रापि संबन्ध एव मूलभूतः, तथाहि-समानानां यत् एक ६३ तति क्रियादिपु संवृतिसत्यरवे द्विचन्द्रादिवदसत्यरचे निरा. कृते सति । ६४ स्वातन्यामर्शरूपायाः क्रियाशक्तरेवायं बाह्यक्रियासंबन्धसामा. त्यादिः विजृम्भितम् । ६५ अनेकैकरूपतालक्षण: संबन्धः पारमार्थिक स्वरूपम् तात्विक स्वरूप संबन्धलक्षणमेपामुक्वा असाधारणरूपान्तरयोगेन नामान्तरमाह तधाहीति अनेकव्यक्तिग्रामस्स य ऐक्यात्मा संबन्धः इति संबन्ध एवं मूलभूनः तत्रैव गाय इति समानानां व्यक्तीनां गाव इति व्यपदेशा. न्तरसहिष्णुस्वे सामान्यं देवदत्तेत्यनेकक्षणप्रवाहे आश्रयवलादेकोभवति स्पते इनि व्यवहारयलान् क्रियाव्यपदेशः इत्यत्रापि संबन्ध एव जीवितम् अवयवानामग्यमिति मंबन्ध एव जीवितं पट इत्यादिव्या व्यवहारः बालाघवम्यानामन्येऽवस्थातृव्यवहारः एवम व्यपदेशान्तर- मन्निध्यतायां निविशेपर संबन्धमनीतिः, प्रातिपदिकार्थात् तु यनि- रिक्तं तत्संबन्ध एव सर्वम् ।

·४३ ३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । भाति तत् सामान्यम् , देवदत्तस्य यत् वैतत्यं सा किया, अवयवानां यदेक्यं वैतत्यं च देशतः सोऽवयवी, इमम् अवधिं कृत्वा अयम् इत्थम् ततोऽस्य अयं पुरस्तात् इत्यादिर्दिक, अस्यायं क्रियाप्रतानः सहभावेन आस्ते विना- भावेन वा इति वर्तमानादिः कालः, यावत् हि प्रातिपदिकार्थस्य पृष्टपाति वपुः भाति तदतिरिक्तं सर्व संवन्ध एव इति कारकाणा- मपि संवन्धरूपतेव, केवलं कचित् असौ संवन्धो व्यपदेशान्तरग्रन्थि सहते, यथा सा- नादिमतां संवन्धो 'गाव' इति एकव्यपदेश- सहिष्णुः तत्र सामान्यादिव्यवहारः, व्यपदे- शान्तरग्रन्थिभङ्गे तु संवन्धवाचोयुक्तिरेव, अत एव मुष्टिप्रस्थपलादिप्रमाणपरिमाणोन्मानरूपं ६६ सहभावनेति वर्तमाने विनाभायेनेति भूते भविष्यति च यथा तन्तूनामनये पटोऽयमिति व्यव्यवहारः । ६७ गाव इति व्यपदेशान्तरस्येव ग्रन्थेनें। ६८ यढाहु, 'उध्यमानं दिलोन्मानं परिमाणं तु सर्वतः। आयामस्तु प्रमाणं स्यात् सरया वाह्या तु सर्वतः।' इति।

·४४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०२आ० तत्र अन्तर्गतं वा अणुमहदादि संख्यापृथ- क्त्वादि च यत् तत् सर्व संवन्धस्यैव विजृ- म्भितम् , येऽपि सामान्यादि वस्त्वन्तरम् अमं- सत तेऽपि तत्र समवायम् अभ्युपजग्मुः जी- वितत्वेन, समवायश्च संबन्धात्मा तदनुग्राह्यो वा केषांचित्, यत आहुः 'तां शक्तिं समवायाख्यामनुगृह्णाति संबन्धः ।' इति, यदपि च कोरकं तदपि क्रियामुख- प्रेक्षि, सापि कालं प्राणेश्वरम् आश्रयति, सोऽपि क्रियाद्वारेण सर्वभावान्, सापि संब- न्धम् उद्धरयति इति संवन्धाधीनैव इयं चित्रा लोकयात्रा, तदाह आचार्य एव 'भेदाभेदात्मसंवन्धसहसर्वार्थसाधिता । लोकयात्राकृतिर्यस खेच्छया ॥ . ६९ द्रव्यगुणकर्मसामान्यसंबन्धविशेषारयाः पद पदार्था इनि तार्किकाः। ७. सामान्यतद्वदादेः संवन्धः समवायोऽस्ति इति । ७१ अयमत्राशय:-भिवसामान्यादिवादिभिरपि समवायस्य संब. न्धस्स भनुगृह्णाति संबन्ध इति नीत्या संबन्धस्यानुगृहीतस्साङ्गीकरणात् संबन्धथकानेकतामयः ममातृम्बातच्यात्मकक्रियाशक्तिमहिना ततः संवन्ध एवं प्रमात्रयमिढी मूलम् 'संवन्ध सावधनता' इत्युक्तः, ततस्त मेव विचारयितुं सूयम् । ७२ कारकमिनि कर्मादि।

·४५ ४का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। इति, अतः संवन्धमेव प्रथमं निरूपयितुम् आह स्वात्मनिष्ठा विविक्तामा भावा एकप्रमातरि । अन्योन्यान्वयरूपैक्य- युजः संवन्धधीपदम् ॥४॥ राजा पुरुषश्च बहिस्तटस्थौ खात्मैकपरि- समाप्तौ प्रमातृभूमौ यदैक्यं गच्छतः, न च ऐक्यमात्रं-तयोः भेदविगलनापत्तेः, अपि तु परस्पररूपश्लेषात्मकं युगपदेव निमजदुन्मज- द्भेदाभेदकोटिद्वयदोलारोहणलक्षणम् अन्वय- रूपं, तदा तावेव संवन्धधिय आलम्बनं भवतो ७३ म्बास्मनिष्टा इति -राजा पुस्पश्च विविक्तत्वेन यतो पहिर्निी. सते ततः स्वारमन्येक समाप्ती तथाविधायेव यदा एकस्मिन् प्रमातरि ऐक्यं भजतः तच्च नैक्यमानं स्वरूपविगलने संबन्धायोगात् किं तु परस्प- ररूपलेपसमकालोन्मजनिमजझेदाभेदकोटिदोलायत्ररूपसमन्वयलक्षणं तच्चापि न प्रमानव सह अपि तु राज्ञः पुरुषः, यदि वा तस्य राजेति केवलं तद्भावगमने संविस्पर्श एपामुपायमानत्वेनाङ्गीक्रियते कनकपत. मेलनेऽग्निरिय स्वरूपमलुम्पन्नेव सादृशेनानेन ऐक्येन युज्यमानौ तौ भावी संवन्धबुद्धेः राज्ञः पुरुष इत्यादिकायाः पदं विषयः, सर्वत्र द्विष्ट एव संबन्धो यद्यपि कथितनयेन तथापि संबन्धव्यक्तीनामानन्यमभि- धातुं बहुवचनमिनि सूत्राधः ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०२आ० 'राज्ञः पुरु' इति, तथाहि - राजा यदा पूर्व धिया गृहीतोऽपि न स्वात्मविश्रान्त्यों तुष्यति तदा रूपान्तरेण पुंसा श्लेषं भजन कृतार्थी- भवति पुरुपोऽप्येवं, स च एष रूपश्लेष एक- एव उभयोः चिदात्मनि तथा अवस्थानरूपः पूर्वप्रतिलब्धसंवित्प्रतिष्टे तत एव अधिकसंवि- निमज्जनात् अनाभासमानपृथग्भवनलक्षण- स्वातन्त्र्ये विधाम्यति, इति तत्रैव निर्भासते समास्कन्दितपुरुषपरमार्थोऽपि, एवं बहिर- नेकता, अन्तस्तु परस्पररूपंश्लेषेणैक्यम् , इति संवन्धस्य रूपम् ॥४॥ ७४ अयमत्र भावः-मनसापि चाक्षुपमेवावमृश्यते यतः भत एव न राजपुरुषयोरेकपिण्डीभावनैक्यमेव नापि बहिरिव तटस्थतया भेद एव भाति अपि स्वपैव सा संबन्धप्रतीतिः येयं भेदाभेदप्रथा संबन्धिनोः सापि बाह्यान्तरतयोपपन्ना न तु विरुध्यते विमर्शबलात् तच्चान्वयरूपं न प्रमात्रैव सहेत्याह राज्ञः पुरुष इति । ७५ अयमन्त्र भावार्थ:- तच्च प्रमाक्यं वास्तवं विदोषणविदोप्ययोः राज्ञ पुरपः पुरुपस्य राजा, नीलं चोत्पलं च तत् धवश्च खदिरश्च ततोऽन्यः इत्यादि प्रकारवैचित्र्येणावस्थितयोः विशेषणस्यात्यक्तभेदस्यैव विशेपस्यान्त.प्रवेशात् तदारमतापत्तिमर्यक्भावेन परिणतं परिहृतविर- धर्माध्यासदूपणं तथापि प्रमेयतयापि निर्मितमवभासते इति । ७६ न निरपेक्षीभवति । ७७ एकस्यैवोदयात् ।

·५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। जातिव्यावभासानां वहिरप्येकरूपताम् । व्यक्त्येकदेशभेदं चा- प्यालम्वन्ते विकल्पनाः ॥५॥ जात्यवभासस्य-अवभासमानरूपायाःजा- तेः ग्राहिकायाः कल्पनाः, ता न केवलं संव- ७८ अथ संबन्धानुग्रहादैक्यानक्यमयत्वेपि यथा चैलक्षण्यं जात्याद्य- वमासानां तथा भेदान्तरमभिधातुं प्रक्रमते-जातीति, जात्यवभासाना- माभासपरमार्थानां जातीनां या ग्राहिका विमर्शिकाच कल्पना विकल्प: बुद्धयस्ता न केवलमन्तरेवैक्यं वहिश्चानैक्यमेव विपययन्ति यायद हिरपि एकगोस्वानुगमादैक्यम् एकप्रातिपदिकप्रयोगप्रयोजनं बहुवचनमयोगो- पयोगिनं चाश्रयभूतव्यक्तिपरिग्रहावश्यंभावित व्यक्तिगत भेदमालम्बन्ते प्रकाशयन्ति विमृशन्ति च इमा गाव इति बहिर्मुखतयैवाभेदस्य विशेप- णतया भेदस्य विशेप्यत्वेनोपरजनीयनया प्रतीतेः। एवं द्रव्यावभासानां कल्पना बहिरपि एकतामवयवभेदं घालम्बन्ते घट इति निःसन्धिवन्धः नतया एकस्य वैतत्येन चानेकावयवस्य प्रतिपत्तिर्यतः आमाससारतया च चित्रसंवेदनवन् न विरोधः कश्चित् रक्तारकादिभेदेपीति सूत्रार्थः । व्यक्त्येकदेशेति व्यक्तिभेदो जातेः, एकदेशभेदो व्यस्येति । ननु कयमुक्तम् - भालम्बन्ते विकल्पना इति, चाक्षुषावभासेऽपि हि सामा- न्यसंपृक्तस्वलक्षणावभासतास्त्येव अवयव्याभासोऽपि चैकघनत्रितताका- रावभासरूपोऽन्न चास्येव, सत्यमस्त्येव तथापि देशकालाभाससंप- स्फुटीमायेन स्वलक्षणताप्राधान्यारस्थितेविशेषणत्वानुनमास सामान्य- तान भिव्यक्तेर्विकल्पमतिरेव तद्विपयोक्ता, चैन इत्यादिद्व्येऽपि बालाधव. स्थाभेदितावयवरूपाविष्ट एकोऽयंविकल्पबुद्धया स्फुटावयविलक्षणः प्रती. यते इति तद्विषयतोक्तेति ।

·४८ , ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२अ०२आ. न्धवत् अन्तर् एकरूपतां वहिश्च अनेकरूपताम् आलम्बन्ते, यावत् वहिरपि व्यक्तिभेदलक्षणम् अनैक्यं वहिरेव च तद्नुस्यूततारूपाम् एक- ताम् आलम्बनत्वं नयन्ति, 'गाव' इति हि प्रति- भासे पृथक् च ता वहिर् व्यक्तयो भान्ति, येन च वहुवचनम् , अनुयायि च आसां भाति वपुः यत एकप्रातिपदिकार्थपरामर्शानु- गैंमः, उभयं च तद्दहिरेव 'इमा' इति अङ्गुल्या निर्देशात् , केवलं वाह्यत्वमपि स्थिते परमा- र्थप्रकाशान्तर्भावे, इति न तत्र भेदाभेदो दूषणं-चित्रसंवेदन इव, अनेन द्रव्येऽपि रक्ता- रक्तादिविरोधः कृतप्रतिविधानः, आन्तरं तु ऐक्यं संबन्धद्वारेण तद्वदेव सर्वत्र, एवम् अव- ७९ तदनुस्यूतेति गोस्वानुगमात् । ८० अयमत्राशयः-सामान्यबुद्धिः सकृदेकैव च प्रवर्तमाना सामा. न्योपसर्जनं स्खलक्षणभेदमवभासयति नहि सामान्य नामासहाय्यवमा. सते सामान्यं तत्संभवेत् यथा हि चक्षुषो गोमात्रावभासोऽप्यस्ति देश- कालाद्याभासासंपृक्तो यदा स्वात्मन्यपि प्रमातुः सामान्यप्रथायामवधानं स्वापेक्षयार्थानां देशादिप्रतीतेः न च सामान्यविपये समानानां हि भावः सामान्यं न तु किंचित् स्वतत्रं वस्तु, स कथं निराश्रयोऽवमासेत देशकालसंनिवेशाद्यवभाससंभेदेपि चाक्षुपावस्थायामेकस्वलक्षणतैव । ८१ उभयमित्येकरवानेकत्वे, बहिर्मुखतयैवाभेदस्य विशेषणतया, भेदस्य च विशेष्यस्वेनोपरजनीयतया प्रतीतेः ।

·६का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। भासमानस्य घट इति अवयविद्रव्यस्य ग्राहि- का याः कल्पनाः ता न केवलं संवन्धवत् अन्तर्वहीरूपतया एकानेकविपया यावत् बहि- रप्येकं निःसंधिवन्धरूपत्वेन भिन्नं च अव- यवलक्षणेकदेशद्वारेण स्वीकुर्वते, घट इति हि निःसन्धिवन्धनेकघनात्मा विततरूपश्च भाति इति ॥ ५॥ क्रियाविमर्शविषयः कारकाणां समन्वयः । अवध्यवधिमद्धावा- न्वयालम्बा दिगौदिधीः ॥६॥ ८२ ऐक्यरूपेण । ८३. क्रियाकारकसंबन्धेऽपि भेदाभेदी विमृश्येते सूत्रेण तत्प्रसङ्गेन ध दिगादिस्वरूपं- क्रियाविमर्शति, शक्याधाराणां द्रव्याणां यः समन्वयः स संश्लेषकजतुस्थानीयक्रियापरामर्श निमित्तकः यथा प्रमाण- प्रमेययोः प्रमानिमित्तकः प्रमा च ममातृविधान्तेति क्तरि चिद्रूपे यदभेदगमनं भिन्नानामपि कारकाणां एव समन्वयः, एवं काष्ठ- स्थाल्यादीनां वाच्यम्, एवं कारकशकीनामपि समन्वयः - कविश्रा. न्तिपर्यन्त एवं क्रियामुखेन तदुल्लासात्, क्रियायाश्च तरि विश्न- मणात्, एवं कियायाः स्वलक्षणापेक्षयायकारकापेक्षया च यो भेदो यकर्तृविश्रान्त्या फलेक्येन चाभेदः स एव समम्तसंबन्धजी. वितभूना, अस्मादिदं परमपरमिति च या दिक्कालवुद्धिः सापि अवधि- मधिमन्तं च भिन्नमेव सन्तमन्तरभेदपूर्वक भेदावमशनमध्यमभेदप- ७ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [ २०२० कारकीणां कादिशक्त्याधाराणां द्रव्याणां च योऽन्योन्यं समन्वयो दृश्यते, यथा मातृ- मेयमानानां मिथः, सोऽन्तर्लीनप्रमात्मकक्रि- याविशेषपरामर्शकनिमित्तकः, नहि प्रमाप- रामर्शम् अन्तर्वतिनं विहाय वस्तुनः साक्षात् अन्वयोऽत्र संवेद्यते, अनन्यत्र भावरूपता- निमित्तता अंत्र विषयार्थः, कारकशक्तीनामपि यः स्वाश्रयैः संबन्धः सोऽपि क्रियापरामर्शनि- यन्ततया मेलयन्ती संयन्धरूपत्वप्रधानेच, तत्रापि च चेतनस्य या परा. मर्श किया सैव विजृम्भते इति क्रियाशक्तभंगवत्या अर्थ सर्वः स्फार इति तारपर्यम् इति सूत्रार्थः, तदिधं-- क्रिया तावत्कर्तृधर्मः, कर्ता च चिद्रूप एवोपपद्यते--अन्यस्य वातघ्यायोगात् इति प्रागेवो, चिद्रूपश्च प्रमा. तैवेति क्रियामुखन कारकाणामेककर्तृनि टैच कारकतोपपत्तिः पूर्वादिदिग्दे- शकालव्यवस्थापि परायवधिसंबन्धरूपात प्राग्वदेकानेकविपर्यवेति सूत्रेण कथयत्ति क्रियेति । ८४ कारफमित्यन्न द्रव्यं शक्तिशतत्र कत्रांदयः-कारस्थालीदेवदत्ती. दनानि ८५ अन्यय इति शेपः । ८६ वस्तुन इनि मात्रादिरूपस्य । अत्रेति प्रमानप्रमेयादिव्यवहारे । प्रमातृविश्रान्तप्ता प्रमा इति चिपे कर्तरि यदभेदगमनं तदेवैषां सम- न्वय इत्यर्थः । ८. तांप्रमाशतिरूपां क्रियाशक्ति विहायान्यप्रैपां भावो नास्तीति । भनि क्रियाविमर्शविषय इति विषयविभागः। ८८ अपश्या व्याघष्टकारकनि। ८९ मंगानुस्थानीयः, सदयमर्थः - काष्टः म्यायामोदन पनि ·५२ ६का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। मित्तकः, द्रव्याणां च शक्तीनां च क्रियया साकं साक्षात् संवन्धः, इति इयं क्रियेव भगवती एतावद्विजृम्भितं संवन्धम् आवि- र्भावयति अस्मादिदं पूर्व परं दूरे इत्येवं व- हिभिन्नतया परामृश्यमानयोः भावयोरन्तर अभेदपूर्वकं भेदावमर्शमध्यम् अभेदविश्रान्तं च यत् रूपम् आमृश्यते तत् दिग् इत्यु- च्यते, अत्र हि तयोः मुखाद्यवयवविशेष- चैत्र इति वाक्यगम्यो योऽधैः स तत्वतः किया, तत एवास्यातशब्दो वाक्यमित्युच्यतेऽत्रभवता तन्त्र च काटगतं ज्वलनादि रथालीगतं संतप. नादि तण्डुलगतं विचनादि च यत् तरपाकरूपम् - इत्येवं भेदेनामर्श स्फुरत्यपि चैनचेतनस्वातन्यविधात्यामभेद पुद पर्यवस्यतीति, क्रियाया- स्तावझेदाभेदी कारकमुखेन भेदरूपयमाह कारकवार्तिके 'विभक्तं पचेः स्वरूपं कारकभेदेन तद्धरिति' क्रियाबुद्धेः अथाभेदोऽपि पचतीत्यमुत्र परामर्ने क्रियाबुद्धरभिन्नविषयता यत एतदूपः पाकस्वातव्यमयो यः कर्ता तदेकाविष्टतया सा किया तया उद्या विषयीक्रियते तस्य च कर्तुरेकरूपत्वं परमार्थः। ९० द्रव्याणामिति काष्ठादीनाम् । ९. दिग्देशकाला विमृश्यमाना आन्तरमेकत्वमाश्रयन्ते यतः संत्र- न्धक्रिययैव विषयीक्रियन्ते द्वितीयसंवन्ध्यपेक्षया पूर्वापरत्वेन व्यव- तिष्ठन्ते । ९३ सापेभावात् , अभेदेति-अवध्यवधिमतोरुभयोः सद्भावात् । ९३ अनेन चेतनस्यैव या परामर्श किया सैव तत्र विजृम्भते इत्युक्तं भवति। ९४ सयोरिति भावयोः ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२००२ परामर्शादरः खवत यः संयोगैसंयुक्तसंयोगाल्पतादिपरिग्रहश्च उ. पयोगी, कालपरामर्शस्य पूर्वपरादिरूपत्वे ज. न्मस्थित्यल्पतादिविमर्शश्चिरक्षिप्रादिरूपत्वे च, पक्ष्यति पचति अपाक्षीत् इत्यादौ तु संभा- वितस्य स्फुटस्य स्फुटभूतपूर्वस्य आत्मीयसं- वेदनस्पन्दितप्राणादित्यादिक्रियान्तरस्य फल- विशेषस्य च ओदनादेः परामर्श एवं ९५ अयममादल्पतरसंयुकसंयोगवानित्येवंप्रकारेण । ९६ यतो देशः कालच विमृश्यते ततः सर्वथैते विगादयो विसुक्ष्य- मानपूर्वोपररूपरवेन व्यवतिष्ठन्ते उस महिमित्रविषया मान्तरमभेदमाश. यन्ते इति । ९७ न चेत्यमत्र वाच्यं - भेदाभेदतया सर्वत्र समानतेति को भेदः सं. ख्यादीनामिति, यतोऽत्र नैकरसतया सर्वाभासामा प्रमाविमगमनमपि प्रमातुः स्वातच्यादनन्तकल्पेन वैविध्येणेति, एवं संख्येति संख्यायमान एवार्थः संख्या परस्परध्यवच्छेदने यदा प्रतीयते न च व्यावृत्तिमात्ररूपतया नीलानीलवत् अपि तु परस्परापेक्षया, न च तयैव केवलया इतरेतरयोगम. तीतियत् अपि तु परस्सरव्यवच्छेदकत्वेनेति, ततवेदमुक्तं भवति - मा. वामासे यदामासान्तराशंकासमनं कर्तव्यं भवति तदामासान्तरेण निरा. क्रियमाणेनाछियमानो भाव एक इत्युच्यते, तत एवैकवचनाद शम्प. संस्कारमात्रेणापि चरितार्थीक-शक्यादेकाम्देन अमिधाने विशेषःप्रतीयते एक: शिवोऽसाकं शरणमिति । एवमर्यान्सरापच्छेदेनैवेवमयांतरमिद कार्यमिति हिरवसंख्या-द्वौ पुरुषाविति, तब नान्यः प्रवेशं जमते इति प्रतीनिः, डावपूर्ण भुक्काविलम्बाप्रपेक्षा धंचिदपि न तत्परिवर्जनं तेन ·. ६का श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। तिषु संवन्धरूपतैव वाच्या, सर्वथा अयं संक्षेपः, यत्र पदार्थाभासस्य आत्मविश्रान्त्या संतोषमपुष्यतः आभासान्तरपरामर्शविश्रा- न्तिसाकाश्तया स्वरूपनिष्ठा तत्र संवन्ध- रूपतैव क्रियाशक्तिविजृम्भामयी, तत्रापि भावान्तरापेक्षया संवन्धान्तरमपि अस्तु, यथा संख्यादौ समवायं मन्यन्ते, न च अनवस्था भवन्ती अपि दोपाय, पूर्वापरकल्पस्मृष्ट्यनव- स्थेव, नहि उत्तरसंवन्धसृष्ट्या विना पूर्वसं- वन्धावभासे हानिः काचित् येन मूले क्षतिः शंक्येत ॥६॥ एवं सेंकललोकयात्रानुप्राणितकल्पानल्प- विना नान्यस्य तन्कियोपयोगः, इत्येचमाभासान् मेलयति प्रमाता, एवं प्रय इत्यादौ पराधान्ते, परस्परावच्छेदेन तदुपयोगो वहुशासो मन्तव्यः तत उच्यते न विना संख्यया कश्चित्सवभूनोऽथ उच्यते इति । परि- माणमपि अणुमहदम्वदीर्धारयमिति तदपि परिस्टिन्नवस्वन्तरापेक्षमिति परिमाणमयान्तरक्यभागेत्र परिमेयस्य वस्त्रस्यापेक्षमाणेन हम्नेन सम- न्वयगमनादिति । पृथक्त्वमपि भेदग्रहणपूर्वकमन्तःशमानाभेदमध्य भेदाभायरूपं तदेव मल्यावछिन्नमेकपृथत्वादि परार्धपृथकान्तम् । संयोगोपि अश्लिष्टरूपयोः श्लिष्टतारूप. । विभागोपि श्लेपाभासपूर्वको नेति य आमासः यतो विविक्तता भासते। प्रभृतिग्रहणेन परत्वापरत्ये. सरेनरयोगद्वन्द्वपदार्थधर्मसमुच्चयग्रहणमिति । ९८ तदित्यमस्य विश्वस्य संबन्ध एच जीवितमिति स्थितमित्याह सक. लेत्यादि।

·५४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०२आ संबन्धवन्धुरीभावभावं क्रियाशक्तिविजृम्भा- स्मकम् अभिधाय, तस्य स्थैर्योपयोगी पूर्वसू. चितौ निरूपयितुमाह ऎवमेवार्थसिद्धिः स्या- न्मातुरर्थक्रियार्थिनः। भेदाभेदवतार्थेन तेन न भ्रान्तिरीदृशी ॥७॥ इह भावानां न सत्तासंबन्धः, सत्त्वम्-अ. ९९ सन सत्तासंबन्धः सत्त्वमित्यव्यात्यनवस्थाव्यर्थसोपहतम्, अर्थ- क्रियेति तु व्यधिकरण तत्कारणस्व न सदातन, ज्ञानजननेन तयारवं सदातनमित्यपि न युक्तम् - अर इव बोजस्य स्वशाने जनितम्यामिमते- ऽन्वयव्यतिरेकग्रहणभावेन कारणत्वानिश्चयात्, अर्थक्रियाकरणयोग्यरवं सत्यासत्ययोः दुरवधारम् अर्थक्रियान्तरेणानवस्था सर्वस्य चास्याप्रकाशे शशशृङ्गसदृशतेति प्रकाशमानतैवानुन्मूल्यमानविमर्शा सत्वम्, सा च संबन्धादीनामनाशकैवेनि स्थितेऽपि यदि दुर्ग्रहात् कश्चिदाचक्षीत लो. कम्ताक्दर्थक्रियामभिलष्यति सा किं संबन्धादीनामस्ति इति स्थैर्यो- पयोगाभ्या तत्समर्थनेन विमनस्कमाश्वासयति- एवमेवेति, यदि सत्यं प्रत्येपि तत् भेदाभेदमयेन संबन्धेन विना न काचित् व्यवहारभूमा- वर्थनिया यत्रापि स न संवेद्यते तत्राप्यवश्यमन्तः स्फुरग्नेवास्ते, तथाहि - सुखाद्यर्थयमान एवमर्थयते यदि तजानीयात् एव च जानी. यात् यदि तदेव तत् स्यात् तथापि चाननीयं भवेत् तस्य निष्पा- दात्, अत इदमापतितमनतिलकनीयं- यत् तदतद्रूपयोर्भेदाभेदम- यता सबन्धसामान्यादिरूपेति, एतच्च यद्यसत्य किमिदानी सत्यमुच्यते, तेन योऽत्र भ्रान्तिव्यवहार करोति स एव पर भ्रान्त तद्रहणकसूनिती स्थिरत्वोपयोगी युक्तादेवानेति सूत्रार्थः ।

·७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । व्यापकत्वात् अनवस्थावैयादिदोपात् , न अर्थक्रिया-वस्त्वन्तरत्वात्, न तत्कारित्वं- सर्वदा तदावेशादर्शनात् , उक्तं हि 'अर्थक्रियापि सहजा नार्थानाम् ....... ॥' इति, तत्कारित्वस्य च प्रत्यक्षानुपलम्भात्म- १०० अध्याय वृत्तिः संबन्धः । सत्तासंबन्धस्तु भावानां व्यापको न भवति, ततः सत्तासंबन्धात् पूर्व भावाः सन्तोऽमन्तो वा? यद्यसन्तः तदासरवाविशेपाटागादिष्वपि सत्वं स्यात् , न च तन सत्चमि- त्यव्यापकत्वं, यदि सन्तः तदा अनवस्थावयादिदोपप्रसनः । १०१ न तावदर्थक्रिया सत्वम् अर्थक्रियापि एका सत्वमप्येकमित्य- नयोः परस्परस्वरूपसचात् व्यधिकरणत्वेन वस्त्वन्तरमिति कथं सामाना. धिकरण्यमर्थक्रियासस्वमिति अवाह-नोच्यतेऽर्थक्रियासस्वमिति, किंतु अर्थक्रियाकारित्वं हेयोपादेयतापाइनेन सत्यमर्थस्य सप्रयोजनं करोतीति ह्योपाधिक स्वरूपमयक्रियाकारित्वं सरवमुच्यते, नदुन्मूलयति-सर्वदेत्या- दिना, जातुधिद्धि सहकार्यसंनिधेरर्थक्रियापि भावस्य न भवेदिस्यर्थक्रिया- कारिवाभावे तदानीं सत्ता क संभवेत् , अथोच्यते -कारिस्वमिति लक्षण- समीपवृत्तित्वेन उपलक्षणपरं तद्यथा काको देवदत्तगृहोपलक्षणं तत्र गृहे वक्रकोटराद्यभिचारं प्रदर्शयन् तदुपलक्षणं भवति तथार्थक्रियापि तसा. मर्थ्यलक्षणं रूपान्तरमव्यभिचार प्रदर्शयतीति अत्राह-उक्तं हीति, अयं भाव:-- अर्धक्रियाविशिष्टतायामेव तत्मामध्यस्योपलक्षणं यथा जलं पान. मानादि कालेऽपि न जलत्वादधिकेन रूपेण लक्ष्यतेप्रमाता हि केवल तरकार्यावलोकने सति कारणमिदं समर्थमिदमिति व्यवहरतीति मा भूदुपलक्षणमपि तथापि अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्वदार्थक्रियाकारित्वाभा. वेऽपि तरकारि सेस्स्थतीति, तथाहि-नगोपत्यका समास्थितो धूमादग्नि- मनुमाय तदधित्यकारूदोऽपि पश्यति, तदा तस्मात् पूर्वदर्शितात् सिदो वहिरति इति सिट्ठोऽन्मयोऽम्नि, वैपरीत्ये व्यतिरेक इत्यन्वयव्य तिरे- काभ्यां सिद्धं समीहितम् , एतदपि समाचष्टे - तःकारित्वस्य चेत्यादिना ।

·, ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । कान्वयव्यतिरेकगम्यस्य अप्रत्यक्षत्वे अप्रत्यक्षत्वप्राप्तेन तस्यै सत्यासत्यके निश्चयकाले सर्वस्य च अस्य अप्रकाशमानत्वे त्वम्, अर्थक्रियाकारितान्तरपर्येषणे च वस्था, इति प्रकाशमानव तथोचितविमर्शपरिस्पन्दा भावस्य सत्त्वम्, च भेदाभेववपुषां संबन्धादीनामस्ति, इति निराशङ्कमेव सत्येवमेव तेषाम् । तथापि यदि परोऽनुबधीयात्-इह लोक प्राचुर्येण अर्थ- क्रियार्थी तत्कारिणि सत्यत्वं व्यवहरति. किं संबन्धादीनाम् अस्ति इति, तदस्य हृद- १०२ सन्न दूषणमाह -- अप्रत्यक्षरव इति आभासमानस्य भासमानस- मकालस्य नीलादे सत्व किं स्यादिति मृगितव्यं, न पुनरितरदश्व शृङ्गमा- यमिति माव , अत्रापि समर्थयति मास्तु सर्वमेतत् अर्थक्रियाकरणयोग्य- स्वमेव सव भविष्यतीति तदपि सत्यासत्यके इत्यादि । १०३ तस्येति ताकारिषस्य सत्यासत्ययोरित्यर्थ । ज्ञानजननेन तरका. रणव सदातनमित्यपि न युक्तमहर इव बीजस्य स्वज्ञाने जनितच्याभि- मन्वयव्यतिरेकाहणभावेम कारणत्वानिधया । १०४ प्रकाशमानता। १०५ अनुबधीयात्-दोषमुपादयेत्, 'दोषोपादेऽनुषामा मात्' इत्यमर । १०६ तदिवशियाकारित्वम् । १०० भस्मेति परस्य।

·७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ५७ यम् आश्वास्यते, यदि न कुप्यसितत् सर्वत्रैव व्यवहारे यत्रापि स्फुटा संवन्धादिधीः 'मैं उदेति एवमेव तत्रापि, इति संवन्धादिरूप- तया भेदाभेदवान् योऽर्थः तेनैव अर्थक्रिया, न तु खात्ममात्रविश्रान्तेन काचिदपि कदा- चिदपि अर्थक्रिया, तथाहि-सुखेन स्मर्यमाणेन अभिलाषः, इत्यादिक्रमेण सर्वो व्यवहारः सुखाभासश्च योऽनुभूतः स एव अभिलष्यते न तु अन्योऽननुभूतः, स एव च यदि प्राप्यते तदभिलषितं प्राप्तम् इति तुष्यते, यदि च १०८ भेदाभेदमयेन संबन्धेन बिना न काचित् व्यवहारभूमावर्धक्रि- येत्यर्थः १०९ एवमेवेति लन्तःस्फुरन्येवास्त इत्यर्थः । ११. अयमत्र भाव:-एकदा येन मुखसाधनेन निजार्थक्रिया कृता लोऽवभासविशेपारमा यद्यपि तदानीमेव तिरोहितत्वेनावसीयते तदपि च सुखं तदेव च तरसाधनमर्थयते प्रयतते च, तथा न चैतावत् यावरपुनरपि भाभासविशेषरूपं मुखं तत्साधनं च लब्ध्वा परितुष्यति, पुनरपि तच्चन्द. नादि मया प्रासं सुखं चेति मरवा न चैतावट सत्यम् एतयदि असत्यं स्यात् कि तर्हि इदानी सत्यं यदेतदक्धीर्यायेत योऽयं ग्राहग्राहकभेदाप- भास: कालाभासो वा स्मृत्याथयभूतोऽभिध्वङ्गोऽपि यावतोऽर्थिता भवेत् एतापम्मानमेव, व्यवहारनिमितं मायीयं यदि नामासत्यं स्यात् प्रतिभास. मानं तु रूपं यथाविमर्शमसति बाधके सत्यमेव, ग्रामग्राहकभेदाधपि भभे- पाल्यातिमयस्वेन भासमानं प्रतिबिम्बन्यायेन च प्रमातृदर्पणे न मिरुभ्यते, मायापद एव चार्थक्रियाक्रियाभ्यां सत्यासत्यव्यवस्था, विद्याशाया तु सुखतसाधनव्यक्तिभेदोऽपि नास्तीति कुतो जास्यादि स्यात्, तमादर्थः ८ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०२आ० तत् तदेव तर्हि किम् अभिलष्यते-प्राप्तत्वात् , अथ अतदेव, तथापि कथम् अर्थ्यते-अज्ञात- त्वात् , तस्मात् एतत् एवं भवति-यदि तदेव च अतदेव च तदपि च अतदपि च इति, एवं सुखसाधनेषु वाच्यम् तदुक्तम् आचार्येणैव 'इष्टार्थितायामिष्टं वा विमृश्येतेष्टकारि वा । न चाप्यदृष्टमिष्टं चौरपीटा दृष्टभोगभूः ॥ दृष्टं च सह 'दृष्यैव विनष्टमिति कार्थिता । द्रष्ट्रैकेन विमृष्टं तत् इत्यादि, एवं च आभासात्मनि अस्मिन् असंवेद्यमपि आभासान्तरं सामान्यसंबन्धरू- ततिक्रया चष न सिध्यति यावसस्य मुख्यार्थनीयस्थ सुखस्य एकानेकत्वं न सिद्धं, यावच्च तस्कारिणां कारकाणां तेन सह संबन्ध एकानेकरूपो न सिद्धः, क्रिया च कारकाणामेकानेकरूपतया न सिद्धा, तदाह वृत्ती- एकानेकरूपः क्रियादिभिरिति, अर्थक्रियासतश्वसंपादनायैव एसदेकाने- कतायोगः, स एव ग्रहणकसूत्रे उपयोग उक्तः । ११॥ अत इदमापतितममतिलहनीयं यत्तदतद्रूपयोमैदाभेदमयता संबन्धसामान्यादिरूपेति । एतत्-भेदाभेदमयरवं, तदेव ध-भित्रम- भिन्न चेत्ययः। १२एवमिति चन्दनादि मया प्रातमिति । एकारी नि-सुखसाधनम् । "एया-अनुभवेन। ११५ अस्मिमिति भावजाते, असंषेचं सूक्ष्मत्वात् ।

·एका०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता।
पतया अनुपविष्टम् , अन्यथा न कथंचियव-
हारः इति सकलदेशकालदशापुरुषोपयोगी
यदि एप व्यवहारो न सत्यः तर्हि न अन्यस्य
सत्यत्वं विद्मः - इति न अत्र भ्रान्तिः इति
भ्रमितव्यम् । इति शिवम् ॥७॥ आदितः
इति श्रीमदाचार्योत्पलदेवपादविरचितायामीश्वरमत्यभिज्ञाया
श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादकृतविमर्शिन्यास्यटीकोपे-
ताया क्रियाधिकारे भेदाभेदविमर्शन नाम
द्वितीयमाहिकम् ॥२॥

·६४
[२१
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा ।
वस्तु प्रमाणं तत्सोऽपि
स्वाभासोऽभिनवोदयः॥
सोऽन्तस्तथाविमर्शात्मा
देशकालाद्यभेदिनि।
एकाभिधानविषये
मितिर्वस्तुन्यबाधिता ।
यस्य वशात्-सामर्थ्यात् , वस्तु
दिकं व्यवतिष्ठते-नियता
अतिवर्तते 'इदमिति' खरूपेण
नि
गेन, तल्लोके 'प्रमाणम्' इति स्थितम्,
विवेचकेन विचौर्यम्-इह वस्तुनः खरूपं
स्मवशेनैव न तावत् व्यवतिष्ठते-जडत्वात
हम नीलं प्रकाशते चैत्रस्य वेति च तेदा:
कथमवभासः तस्मात् अन्यवशेन व्यवति-
t
२०नील बाश, सुखमान्तरम् ।
२१ वस्तुन स्वरूपे विशेषणे च षयवस्थापक तत्रमाणमित्यर्थ ।.
प्रसिद्धम्।
किं स्यादिति विवेचको यावद्विमृशति तावविदमापसति ।
सदा-नीलप्रकाशे स्वास्माषेशेनैव व्यवस्थाने ।

·२का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । ष्ठते, अन्योऽपि चेत् जडः तत् अन्धेन अ- न्धस्य हस्तादानं, तस्मात् अन्योऽसौ संवि- दात्मा, सोऽपि यदि शुद्धो निर्विशेषो न तर्हि नीलस्यैव व्यवस्था हेतुः भवेत्-पीतादावपि तस्य तथात्वात् , तदसौ नीलोपरक्तो नीलो- न्मुखो नीलप्रकाशस्वभाव इत्याभासः सन् नी- लस्य व्यवस्थापकः, तत्प्रकाशस्वभावतैव हि तझ्यवस्थापकता, सच नीलस्य प्रकाशो यदि अंव्यतिरिक्तस्य, तत् पीतस्यापि स्यात्-प्रका- शात्मकचित्तत्त्वतादात्म्याविशेषात्, तेन व्य- तिरिक्कीकृतस्य नीलस्य स प्रकाशः नीलं च इस्थम् ततो व्यतिरेकाभासयोग्यं यदि सो- ऽपि आभासो महतः प्रकाशात् व्यतिरिच्येत- महाप्रकाशाव्यतिरेके तस्य ततो नीलादेः व्यतिरेकाभावप्रसंगात् , महाप्रकाशाच्च न व्य- २४ मम्बल अरस्वादनुपपत्ते । २५ यथा वेदान्ते। २५ विभागेनावस्थाकारणम् । २७ मध्यतिरिकखेति संविसावादिति भारः। २८ वस्येति मामासस्य, तत इति महासकाशात् । १ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०३मा० तिरेकं किंचिदपि सहते, इति नूनं महाप्रका- शेन संकोच आत्मनि निर्भासनीयः, संविदो वस्तूनां च अन्योन्यसंकोचनप्राणो नर्थ- रूपोऽसौ शून्य इत्युच्यते, संकोचावभास एवं च मायीयप्रमातुः उत्थानम् , अत एकया सू. ष्टिशक्या प्रमातृप्रमाणप्रमेयोल्लासः परमा- थतः, तेन-शून्यधीप्राणदेहाद्युपाध्याश्रयखी- कारात्मकसंकोचपरिग्रहसंकुचितात् मायाप्र- मातुः अनन्तकालान्तर्मुखसंवेदनरूपात् स प्रमाणाभिमत आभासो यावत् प्रमेयोन्मुख, ताखभावः तावत् प्रमेयस्य देशकालाकाराभा- ससंभेदवत्वात् सोऽपि तथैव क्षणे क्षणे अन्यान्याभासरूपः स्रष्टव्यः, तदुक्तम् 'अ- भिनवोदयः' इति-अभिनवः-क्षणवारि- म्लान्यापि न कलङ्कितः, तेन 'नोदय' , २९ अयमत्र सक्षेप -प्रतिभासो यपि बोधस्वभाव एव सयापि तदीयमायाशक्तिवशात् मायीयस प्रमातुर्विच्छेदेन प्रतिभासमानो विष. यवस्तुतया पृथग्भावो न व्यवाहियते, सर्वभूतमिलवस्तुगतान्येव च तेन प्रमात्रा निस्यताव्यापकताकारणसादीनि विशेषणानि व्यवहियन्ते तदुभ- यथापि यतो व्यवतिष्ठते वास्तु न तु स्वरूपेणैव केवलेन तत्प्रमाणमिति । ३० उपरकत्वात् ।

·२का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। इत्युक्तं भवति, सोऽपि यदि तथाभूतो माया- प्रमातृलग्नो न भवेत् ततो मम नीलावभासो यस्य तस्यैव पीताभासो मम इति न स्यात् , अस्ति च इदं स्वसंवेदनं- यत् सर्वत्र अवाध्य- मानम् , इत्येवं स्वत्वेन आभौसमानो य आ- भासो- नवनवप्रमेयोन्मुख्यात् नवनवोदयः स प्रमोणं यतः प्रमां विधत्ते, कासौ प्रमा? ३१ सोऽपीति, बोध एव हि सर्वकालानुगामी प्रमा, तस्य च सा प्रतिभासो यद्यपि मायाशक्तिव्याकुलीकरणात् मंसारिणामभेदेन न सिद्धः नयापि संबन्धित्वेन सिद्ध एव - ममैवमवभासते इति विमर्शात्, अन्न च स्वसंवेदनमेव प्रमाणम् । ३२ स्वस्वेनाभासमान:-मायाप्रमातरि संबन्धित्वेन निर्भासमानः, आभास:-नीलाधवभासः । ३३ अनार्य मंक्षेपार्थ:-इह वस्तु ववशादेव न व्यवतिष्ठते तदा हि मम नीलं प्रकाशते चैत्रस वेति न सात्, तदिदमन्यवशेन व्यत्र- तिष्टते अन्यश्च यदि जडः तदिदमन्धस्यान्धेन मार्गदर्शनम्, तस्माद- न्योऽसौ संविद्रूपः, सोऽपि निर्विशेषो नीलपीतादि कथंकारें, विभा. गेनावस्थापयेत् , तदसौ नीलोपहितो नीलोन्मुखो नीलप्रकाश इति स आभासो नीलस्य व्यवस्थापकः, नीलमकाशस्वभावताया हि नापरा व्यव. स्थापकता काचित् नीलस्य चाव्यतिरिक्तस्य चेत्प्रकाशम्नधा भवेत् स तर्हि पीतादेरपि न कि भवेत् - संवित्तत्त्वतादात्म्याविशेषात् , सर्वस्व ततो व्यतिरिक्तस्य नीलस्य स आभामः प्रकाश , इत्थं चास्य व्यतिरिक्तता यदि महाप्रकाशादव्यतिरेके पारमार्थिक स्थितेऽपि व्यतिरेक आभासत ततश्चेदं जातं - शून्यायपाधिसंकोच एवं यः प्रकाशस्यायमेवेकर्यव सृष्टि- शत्या प्रमानुप्रमाणप्रमेयोलासः, यथोक्तं मिद्धपादैः 'देस्येकः समालोकः प्रमाणार्थप्रमातृदः।'

·सर
४१
है
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा ।
फलखभावा इति चेत्, आह-स एवं
रूप आभासो मितिः प्रमाणफलम इति
वन्धः । ननु एवं पर्यायत्वमुक्कं भवेद न
फलखरूपम्, आह-बाह्योन्मुखतया.
रूपतया तत्र तत् प्रमाणं, या तु
खात्मा विमर्शरूपता प्राक्
भावेन केवलं विषयदशासंकुचितेन स
बोधः फलं, यथाहि यः शूरोऽहं स
इति, तेन देहायुपाधिसंकोचनतोऽनन्तकालान्तर्मुखों
अमेयगतदेशकालोपरकतया क्षणे सणेऽन्याभ्यस्पता
सन्, तमिदेव वशन्दवाच्ये एकभिवानन्तकालयापित
तरि संबन्धिवेन निर्भासमानो-मम नीलामवमासो
पभासः, इत्यादिना रूपेण पास एक प्रमाणमिति ।
२. बतः स एवाभालः प्रमानिमची सच्यापारा
३५ अयमत्रार्थ:-मायाप्रमावर्ग
आमासः प्रमेयोन्मुखवासमावोतो.
न्यरूपो नवनवाभ्युदयः, स एषासखतालमावः भव एवं
भमुखताविरक्षात् देशकालाकारसं भेदामावादोषरूपो वापि
दया-प्रमेसर्थः।
१६ पर्यावयामित्यनयोतिरस्वम् ।
३० तति मामासे।
१४ खेति मामासस
३९विमति चन्दनरूपता
..विषयोपरामसंकुपितेन सदनात्मना ।
बमाहि क्षीरोदामामिनीपूर्वक शायते- भार
AN

·, २फा०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपता । विजयी' इति एकनिष्ठे शूरत्वविजयत्वे विवे- कवता हेतुफलभावेन व्यवस्थाप्येते, यतो हि 'अहं शूरः ततो विजयीं' इत्येवं, यतो नीलप्र- काशः ततो 'नीलमिदम्' इति परामर्श इति एकरूपत्वेऽपि हेतुफलभाँवः, यथोक्त 'तद्वशात्तयवस्थानात्..." ।' इति । किं च ईंह व्यापाररूपमेव फलं, व्यापारश्च व्याप्रियमाणात् व्यापार्यमाणात् वा अनन्याकार एव सिद्धः, इति-अभेदः प्रमाणफलयोः, विमर्शवलेन च यतः प्रमाणं द, सयेहापि हेतुफलयो दाक्षाने सूक्ष्मेक्षिकया भेदकल्पनं दृष्टान्तेना- प्याह यथाहीति । ४२ प्रकाश विमर्शद्वारेत्यर्थः। १३ तद्वशादिति विमर्शवशात् , सूत्रेऽपि 'यदशाव्यवतिष्ठते' इत्युक्तम् । १४ इहेति प्रमाणतरफलविवेके करणस्य प्रथमसाध्यस्वाम् । ५५ व्याप्रियमाणादिति कर्तुः । व्यापार्यमाणादिति करणात् । १६मत्राय भावः - फलफलेन तुप्रयोजनापरपर्यायेण प्रवृत्तिप्रात्यादिना व्यतिरिकेन भूयतां नाम, अतो विमर्श एव फलं, तबलेन बोधः प्रमाणं, विमर्श श देशकालविशेषाभासानालिङ्गितसामान्यरूपाभासविमान्तं जीवितस्वेनापेक्षते, इति मुख्यत्वेन प्रमाणफलयोरभेद एवं न्याय्यः । भयमन्त्र संक्षेपार्थः-निर्विकल्पघटायामासः प्रमाणं परतोऽयं घट इति विमर्शः फलमिति यद्यपि तथापि विमर्शकानवमासादमेवः । अय वार्य घट इस्तत्रैवाभासोऽस्ति तत् प्रमाणं विमर्भत्र फलमिस्यभेदः एकैव हि प्रती- तिम्तवहीरूपतया प्रमातृप्रमेयप्रकाशमयी समुदेति तत्र च शिवतेश्वर- ·७० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२००३भा० विमर्शश्च शब्दजीवितः शब्दश्च आमासा- सासमायोऽपि वक्ष्यते ततश्रार्थाभासभागश्रिदविभागादीवरतेति सा प्रमाणतादशा सदेव च प्रमाणस्य फलमुख्यते योऽयं तावति प्रमेये मये ज्ञातमिदमित्येव वैतागिति वा तथा सध्यापारममातृतोल्लासः, चदेव दर्शितं धृत्तौ स एव चाभासोऽयमिति लित्य इति वेति । स एव व्यतिरे. कबुमा पस्त्विति तदपेक्षया वस्तुप्रस्तावेऽपि पुंलिशानिर्देशः । ४७ विमर्शवलेनेति, वाचकावछिपवाव्यप्रतिभास एवैविधासु बुद्धिषु भवति, सोज्य शब्दविशिष्टार्थप्रतिभासाम्दो जीव इति ध्यप. दिश्यते, नहि शब्दानुसंधानरहितः कश्चित् प्रत्ययो रयते-अनुलिखित शब्दकेष्वपि प्रत्ययेषु सामान्यशब्दसमुन्मेषसंभवात् सदुखेखाव्यतिरेकेण प्रकाशास्मिकायाः प्रतीतेरनुत्पादाद, माह च हरिः 'न सोऽखि प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमारते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन गृयते ॥' इति, भतो विमर्श एव फलं सलेन बोधः प्रमाणमिति भाषः। ४८ अनाहुः- यथा पुरुष इति घट इति वा निरतिशयज्ञानमात्रोत्पादे तावमात्राविषयप्रत्यक्षता भवति, न तत्र ज्ञान प्रकाशते भगृह्यमाणेऽपि ज्ञाने विषय एवं प्रतिभासते, तथा विकालादिविशिष्टातिशयशानोत्पादे. ऽपि, तथा च 'पूर्वापरचिरक्षिप्रक्रमाद्यवगमेष्वपि । दिक्कालादिविशिष्टोऽर्थः स्फुरत्यतिशयात्मकः ॥ प्रत्यक्ष किं स कालादिः प्रतीति प्रच्छ कि मया । गृह्यते तद्विशिष्टोऽर्थः स च नेत्यद्भुतं महत् ॥ एतेन समचायेऽपि प्रत्यक्षवं प्रकाशितम् । इहेति तन्तुसंबद्धपटप्रत्ययदर्शनात् ।।" इति, तथा दण्डी पुरुष इति विशेषणज्ञानाभ्युपायांतिशयवशात् साति- शयज्ञानजनने तदाहण इच स एव विषयो जायते-सामानाधिकरणबेन निःसधिवन्धतया प्रतिभासात्, तदेव दर्शयति-ब्दश्चाभासाम्तर- रित्यादि।

·२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता । न्तरैः देशकालादिरूपैरनामृष्टे एकत्रैव आभा- समाने प्रवर्तते-घेट इति लोहित इति, ततो देशकालाभासयोः खलक्षणत्वार्पणप्रव- णयोः अनामिश्रणात् सामान्यायमाने आ- भासे प्रमाणं प्रवर्तते, 'अयम्' इत्यपि हि अवभास आभासान्तरानामिश्रे पुरोवस्थिता- वभासमात्रे, इति उक्तं श्रीमदाचार्यपादैरेव 'नियतेऽप्ययमित्येव परामर्शः पुर स्थिते । सर्वभावगतेदन्तासामान्येनैव जायते ।' इति, तत एव आभासमात्रं वस्तु, खलक्षणं ४९ घट इति हि घटमात्रं संनिवेशविशेषमात्ररूपम्, एप इति च दे- शावभासः, इदानीमिति कालावभासः, मृण्मय इति विशिष्टस्वभावता प्रयते, इत्येवं पृथक् पृथगेव मिलवाचकोपलक्षिते तत्र तत्र भिन्नाभि संधानाभिलपिते भिन्नाकारिणि भिक्षाः प्रमितयोऽन्योन्यनिरपेक्षवृत्तयो भवन्नीति। ५० इदन्ताभासेन सामान्यायमाने प्रयोक्तगतप्रत्यक्षात्मकवस्तुस्खाल. क्षण्यवलात् विशेषनिष्ठतेत्यर्थः । ५१ अयमिति हि यत् पुरोवर्तमानं तदपि तावन्मानमेवाह, देवदत्तो- ऽयमिहेदानी तितीति हि अपि यावच्छन्दगोचर तावदेवैष प्रकार इस्मन्यत्र कैच वार्ता। ५२ तत इति सामान्य एव प्रमाणावस्थिते। ५३ तदेवमाभासमात्र वस्तु इति सिद्धान्तितम्, अधुना स्खलक्षणं नाम किमुच्यते? इत्याह -स्वरक्षणमिति, तदाभाससामानाधिकरण्यं पत्र जातिगुणक्रियानामव्यकल्पनामेदात्, ताश्च कचिदभेदेऽपि भेदाकल्प.

·७२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०. तु तदाभाससामानाधिकरण्याभासरूपम् आ-- भासान्तरम् एकम् अन्यदेव, तंत्रच नात् कधिचाभेदेऽपि भेदकल्पनात् कल्पना सध्यन्ते, घासां दर्शितं यथा- 'जातिजातिमतोमंदो न कश्रिपरमार्थतः । भेदारोपणरूपा च जायते भेदकरुपना u'! इपमस्य गोर्गोयामिति नहि कश्चिदं पश्यति तेनाभेदकासनैष । तवा 'एतया सरन्याया मन्तच्या गुणकल्पना। क्षत्राप्यभिचयोमेंदः कल्प्यते शुणतातोः' तमा 'भेदारोपणस्पैव शुणवत्कर्मकल्पना । सत्स्वरूपातिरिका हिन किया नाम काचन ।' इति । तथा चाहुः गच्छति देवदत्त इति प्रतिमासात् मियोस्वमेवेन प्रवृचा कल्पना चैनोमिलनेन भाममामिमोः, तथा चाहुः चैत्र इत्पर्य शम्दः अपमिल मिनोः सामानाधिकरण्यम् , "एवं दण्डायमित्यादिमन्तव्या व्यकल्पना । सामानाधिकरण्येन मेदिनोग्रहणाचयो ।' इति ।नमा शुधिरजतवदेता भपि कल्पना प्रान्ता ही बाधा प्रत्यपामवादासाम्, तयाहि-मत्र वह वस्त्वन्तराभवादने ता, माधको भवति मरीचिब्धिव जइदी, इह तु जात्यादि वस्वन्तरे' मास्ति, पतो पबन्तरात्मनाल हो भवेद, व्यकिविषया पुष एवं सामान्पादिबिकल्पात, तमादस्वन्तरानवमासिब्वेचन पापका प्रलयो मापसे, समान विपर्यबामामः पना इनकम ५. देवमामालसामानाधिकरण्यात्म सम्मन, नापि ममा पुर मेवेवाह-मानबह-मममयो पृषाव्यवहारा अवीव को रमिते, तयाहि "जाति तिमतो मिला गुग्ने गुणगणापर। रतवतीवेमामास बाधवर्बिसम्.' d ६ ·'२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । च प्रमाणं, तत्परं मिश्रीकारेषु तेषु आभा- सेषु गृहीतग्राहि न प्रमाणम्, इति अग्रे भवि- प्यति, अध्यवसायस्य अस्मदुक्तनयेन शब्दप्रा- णितस्य प्रत्याभासविश्रान्तौ तदपेक्षमपि प्रा- माण्यं वदता प्रत्याभासनिष्ठमेव प्रामाण्यमु- पेत्यम्, इत्यास्ताम् -किमवान्तरेण । ननु यदि विमर्शः प्रमाणव्यापारः स तर्हि द्विच- न्द्रेऽपि अस्ति ? मैवम् - स हि संस्कारयो- तथा द्रव्यनाम्नोच भेदेनैव प्रवीतिः, नहि देवदत्तशब्दोऽयमिति तद्वाच्यः प्रतीयते, न शब्दविशिष्टवाच्यावगतिरेषा, न शब्दोऽस्यामीरू- ढोऽवभासते, नापि शब्दविवतरूपेणार्थः परिपोस्फुरीति, तथा दपढ्यय. मिति द्रव्याभेदकल्पना तु स्वल्पमतिभिरेव, नहि दण्डोऽयमिति देवदत्ते प्रतीतिः अपि तु दण्डीति, तत्र च प्रकृतिप्रत्ययो पृथगेवोपलभ्येते. दण्डोऽस्यास्तीति, तदिह यथैव वस्तु तथैवारोप इति, तथा क्रियाप्येवं योज्या 'क्रिया हि तद्वतो भिन्ना भेदेनैव प्रगृह्यते चलतीत्यादिबोधेपु तत्स्वरूपावभासनात् ॥' इति । ५५ ननु निर्विकल्पे भवतु नामवं, सविकल्पे पुनः कथमित्याह - अभ्यवसायस्येति, तदुक्तम् 'निर्विकल्पानुसारेण सविकल्पकसंभवात् । प्रायं तदानुगुण्येन सविकल्पस्य मन्महे ॥' ५६ तदपेक्षमिनि विश्रान्त्यपेक्षम् । बदतेति सौगलेन । ५७ आदतव्यम् । १०

·७४
m
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२००३मार
गात् आत्मानमभिमतप्रसिद्धार्थक्रियाप्रातिः
पर्यन्तमनुवर्तयन् अनुन्मूलितवृत्तिः स्थिरः
सन् तथा भवति, मध्ये पुनरुन्मूलनं.
सहते न तर्हि असौ तथा विमर्शः, नार्य
विमर्शः पूर्वमपि-एकेन अन्तर्मुखेन
पूर्वमेव तस्य निर्मूलनात्, खसंवित् अर्थ
च साक्षिणी, तदैव 'न इदं रजतम्' इति
पूर्वस्यैव विमर्शस्य अविमर्शीकरणं संवेद्यते
उक्तं च एतत् बाधविचारे, वक्ष्यते च
'रजतैकविमर्श
इत्यत्र, एवं स्थिते द्विचन्द्रेऽपि यावत्
कुतूहलसंपादनमर्थक्रियासंमतम्
दर्शनाय चिकीर्षति तावत् अवज्ञोपहासशो
कादिविवशः परजनवचनाकर्णनेन समुन्मू-
ल्यमानं प्राच्यं 'द्विचन्द्रोऽयम्' इति परामर्श
खसंवेदनादेव अभिमन्यते । ननु एवं यत्र
५० तथेति प्रमाणव्यापाररूपो विमर्शः।
५९ आचार्येण ।
६० भत्राय भावः - विमर्शो हि द्विचन्द्रबोधादुस्पनोऽपि उन्मूलनमन्तें
सहिष्णुः पूर्वमपि उन्मूलित एवान्तर्मुखेन वपुषा, स एवासौ नान्यः
स्वसविदेव थान साक्षिणी-तदेवेदं न रजतमिति प्रतीते., द्विचन्द्रमपि

·२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । ७५ अर्थक्रियां न अन्विच्छति तत्र कथं वाधावा. धव्यवहारः? मा भूत् - किं नः त्रुटितम् , प्रवृत्तिर्हि न सर्वत्र प्रमाणत एव, किं तर्हि क- चन संशयत एव अर्थपक्षाधिक्यात् अर्थित्व- तारतम्यादपि वा-कृष्यादौ सविषान्नभोजने निश्चितसंभावितहष्टप्रत्यवाये च चौर्यादौ प्र. त्तिदर्शनात्, तत् अर्थित्वातिशयः प्रवृत्तौ ता- वत् निवन्धनम्, लोकश्च प्रवृत्तः कचन अ. परस्य विस्मयाइर्शयन् परोपहासावज्ञाकृपादिपात्रीक्रियमाण एव द्विच- न्द्रविमर्श प्राच्यं तदेव वर्तमानतत्प्रकाशवलोपनतमप्येवमुन्मूलितमेवा- भिमन्यत इति, तत उक्तं-सोऽन्तस्तथा विमर्शात्मेति । ६१ वदित्यमेतावतात्रेदं फलितम् -अर्थक्रियापरीक्षया द्विचन्द्राद्यवभा. सादौ नास्ति प्रमाणव्यापारो विमर्श इति, तत्र शङ्कते- नन्विति । ६२ यदि हि प्रमाणत एव प्रवृत्तिः स्यात् तहि अर्थक्रियाभावे प्रवृत्तं दुष्ट स्थाप्रमाणं, न तथास्ति प्रवृत्तिः प्रथममेव पश्चात् प्रमाणावसरे बाधाबाधव्यवहार इल्याह-किं न इति । ६३ ततश्चेदमन्त्र फलित-न सर्वत्र प्रमाणान्वेषणप्रयासः, यत्रैव विभा. मयुरपक्तिः तत्रैव प्रमाणावधाराकास, साझविभागज्युत्पत्तिः वन- हातव्ये यत्नोपादेये चावश्यमुपयुज्यते, तथाहि - मामगतो हि पुस्पो प्रा. मात् पुनः स्वगृहं प्रस्थागच्छन्न दग्धं न लुटितं न ततो धनं नापि दाराः केनचिनीता इति प्रमाणं विना कथं निश्चिनुयात् तत्रार्थपक्षाधिक्यात् संशयेऽपि प्रवृत्तिः अज्ञानात सविपेऽन्ने प्रवृत्तिः विपरीतवेदनान्मत्तोऽपि क्षुधार्नोऽपि हि भर्थित्वतारतम्यात् ।

·७६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०३आ० नुन्मूलितप्रमितिकः प्रमाणतां प्रतिपद्यते, क्वचित् अन्यथाभवन् विपर्ययमिति, एवम् आ जन्म यतोऽनेन अभ्यस्त आ पूर्वजन्मश. तेभ्योऽपि वा प्रमाणाप्रमाणविभागः ततो म- णिरूप्यादिवत् तत्स्वरूपम् आपातमात्र एव विलक्षणम् ईक्षते, अँस्ति हि तस्य परमार्थतो - ६४ ततश्चेदमत्र फलितम्, प्रवृत्तानो पार्थिनां च सकृदुपलब्धार्थकि यासंवादासंवादानामवभासमानेष्वर्येषु तथा व्युत्पत्तिरूपं जायते यथा जानात्येताशि इन्द्रियार्थव्याकदेशादिमध्यस्थिता विगणेन्द्रियजनिता- मन्यादृशमेव तज्ज्ञानमन्यथाभूतं च विगणेन्द्रियकार्य कारणभेदात् सतह वस्तुस्थित्या विलक्षणमेव तत्प्रमाणभूतस्वरूपमभ्यासात प्रत्यक्षमेव भवति संदिग्धार्थक्रियायोग्यभावे विपरीतेऽपि वाथें तैमिरिकस्य संदिग्धप्रामा ज्यमप्रमाणमेव वा भवेत् , तत्र संदेहे अर्थपक्षस्य बलवत्वावसायात प्रवृत्तिः स्यात्, अनर्थपक्षे तु बलवति निवर्तत एव, विपरीते तु सर्वथा निवृत्तिरेव, कचिदर्थपशबलत्वावसायात् प्रवृत्तस्यानर्थप्रातिरपि भवति- भर्थिनामातितारतम्यात् मावश्यकेनान्यथा च प्रवृत्तयो विचित्रीभवन्ति विषममाश्रिताः शङ्कायामपि क्षुधार्ता भोक्तुमकं प्रवर्तन्ते इति । ६५ विपर्ययमिति अप्रमाणताम् । ६६ननुभवतु नामैवमभ्यवसायेऽनुन्मूलितपरामर्शदात्प्रमाणव्यापारः, निर्विकल्पे पुनः प्रमाणब्यापारासंभव एवायात इत्यत आह-एवमिति । ६७ तदिति प्रमाणाप्रमाणस्वरूपम् । ६८ ततश्चेदमत्रायातमित्याह अस्ति हीति, अयं भाव: • व्युत्पादितचेतसा सावधानानां प्रसंख्यानपराणामाधिसहिष्णूनां संव्यवहां स्थूलोपल- रक्षणायैन्द्रि पिकप्रत्यक्षमक्रियायोग्यप्रदर्शकत्वेन प्रामाण्यमा कीर स्वादिति तत्स्वरूपं निरूप्यं यत् तवसकृत्सवाविज्ञानोत्पादिकालमाधिस्य- अकदेशेन्द्रियादिसंनिविष्टमविगुणेन्द्रियादिजस्वं न रवपूर्व किंचिदित्यर्थः ।

·७७ २का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । वैलक्षण्यं कारणभेदादिकृतं, ततश्च यदार्ति परिमितां सह्याम् अभिमन्यते तत एव अ- र्थितामहाग्रहेण यत्र तत्र न प्रेर्यते तदा वि- संवादभीरुः निश्चितप्रामाण्यात् वोधात् अष्टे दृष्टेऽपि वा प्रवर्तमानो न विसंवाद्यते, इति स- प्रेक्षापूर्वकारी भण्यते, तेन लौकिकं प्रमा- णखरूपम् अनूदितं सामान्यसंवन्धादिज्ञाने- ऽपि मोहोत् अप्रामाण्याशंकां शमयितुम् , अत एव विभागविशेषलक्षणपरीक्षादिभिरिह न ६९ अत्रायं भाव: - विसंवादभीरभिरेतत् प्रमाणमर्थ्यते, तच न प्रवर्तकतामात्रेण, अपि तु संवादक वेन-इति सवादकरवमेव प्रमाणत्व- मिति सिद्धम् । ७. लोकप्रसिद्धं, न त्वपूर्व स्वपरिभाषितं किंचित् -प्रमात्रैव क्रियते इत्यर्थः। ७१ सिद्ध चेत् किमर्थमनूदितमित्यत आह - सामान्येति । ७२ मोहादिति, तथा चाचार्यधर्मकीर्तिः 'प्रसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश्च तस्कृतः। प्रमाणलक्षणस्योक्तो ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥' इति पराक्षेपमाशय 'प्रामाण्यव्यवहारमानेण शास्त्रं मोह निवर्तनम्' इत्यु. कवान् , तथा चादृष्टेऽवीच्यादिनरकगमनश्रवणपर्यन्तसंतापानुभवलक्षणो महानुपायः संभाव्यते, तत्प्रहाणार्थ प्रमाणलक्षणमवश्योपदेश्य श्रोतव्यं च येन तत्प्रदर्शितप्रक्रियानुष्टानात् ताप्रमाणं स्यात्, एवं चावश्यकर्तव्ये- मिदृष्टे स्वर्गाद्यपर्यन्तमुखप्रातिरागमप्रसिद्धान्ति तदर्थमपि एतदागम- लक्षणमनुसतव्यमेव, तथानर्थपरिहारार्थ प्रत्यक्षानुमानलक्षणमपीत्यर्थः ।

·७८
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२१०३मा
आयासितो लोकः, यत् यत् अबाधितस्थैर्यम,
अत एव अप्रतिहतात्तिक विमर्शफलं वित
धत्ते, तत्तबोधरूपं वोध्यनिष्ठं प्रमातृखरूपवि
श्रान्तं प्रमाणम् इति, तञ्च ऐन्द्रियिक बोधे
सुखादिसंवेदँने योगिज्ञाने च अविवादमेव
मुख्यतयैव प्रमेयरूपे आभासे साक्षात्
७३ भकिगापर्यन्तम्।
७४ बाटेन्द्रियजन्ये।
७५ अन्तःकरणदेये।
७६ योगिज्ञाने चेति- योगिज्ञाने च दूरव्यवहितमपि प्रत्याशी मनात
-
तथाच
भयानुवाकग्रहणे संस्थाम्यासेन कल्पितः ।
स्थिरः करोति संस्कारः पाठस्सृत्यादिपाटवम् ।
यथा वा पुटपाकेन शोध्यमानं शनैः शनैः ।
हेम निष्प्रतिकाशं तथाति कल्याणतां पराम् ।
सयैव भावनाम्यासाद्योगिनामपि मानसम्)
ज्ञानं सकलविशेयसाक्षात्कारक्षम भवेत् ।
असदादेश रागादिमकापरणदूषितम् ।
मनोन रूमते ज्ञानप्रकर्षपदवी पराम् ॥
प्रत्यहं भावनाम्यासक्षपिताशेषफल्मषम् ।
योगिना तु मनः शुद्ध हिमिवार्थ न पश्यति ।
तदेवं क्षीणदोषाणां ध्यानावहितचेतसाम् ।
निर्मलं सर्षविषयं ज्ञानं भवति योगिनाम् ।'
इति भहजयन्तः।

·२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। श्रान्तेः, अनुमानजा तु प्रतीतिः आभासान्त- रात् कार्यरूपात् स्वभावभूतात् वा आभासा- न्तरे प्रतिपत्तिः, वस्त्वन्तरस्य च तेन साकं कार्यकारणभावनियमः सामानाधिकरण्यनि- यमश्च ईश्वरनियतिशक्युपजीवन एव अव- ७७ तदेवं पुरोवर्तिनि पदार्थजाते प्रत्यक्षं व्यापारसाधनं परोक्षेऽर्थजा- तेप्याह-अनुमानजेति, सचानुमानं लिङ्गजज्ञानं, लिङ्ग कार्यादिप- शकम्, तथा चोक्तम् 'पञ्चलक्षणकाल्लिङ्गागृहीतामियमस्मृतेः । परोक्षे लिङ्गिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्षते ॥' इति । मनापि प्रमेयोन्मुखं लिङ्गविषयं ज्ञानं ज्ञानविषयीकृतं वा लिङ्गं प्र. तिवन्धसरणसहितं प्रमाणम् , अन्तर्मुखतया विमीरमकं लिङ्गज्ञानं फलं, तच पञ्चधा-पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्रं विपक्षाब्यावृत्तिरवाधितविषयत्वम- सरप्रतिपक्षवं चेति । सिसाधयिपितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्षः । साध्यधर्म- योगेन नितिं धन्तरं सपक्षः। साध्यधर्मसंस्पर्शशून्यो धर्मी विपक्षः । अनुमेयस्यार्थस्य प्रत्यक्षेणागमेन वानपहरणमबाधितविषयत्वम् । संशय- बीजभूतेनार्थेन प्रत्यनुमानतया प्रयुज्यमानेनानुपहतत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं, सदुपेतं लिजमनुमापकं भवति । .८ स्वभावमूतादिति, नियमस्मृतेरिति यदुक्तं तत्र नियमो व्याक्षिः, च्यातिनाविनाभावः, अविनाभावश्च तादात्म्य, तथाहि-यो हि बदारमा भावः स कथं तमुत्सृजति यथा वृक्षात्मिकैव हि शिशपा तेन पायाममाएकति सोऽयं स्वभाव हेतुरुच्यते वृक्षोऽयं-मिल्लादिति, इह वृक्षस्वशिशपारवयोरभेदात् शिंशपारवाहणे सति का कथा वृक्षतरस. मारोपवेति । ७९ ईश्वरनियतिशतीति, कार्यकारणभावो हि परमार्थतो भावाना- मस्वाभाविकः यदि हि कश्चिदमिर्नाम भवेत् धूमो या तदेतोयों लियमः पौर्वापर्यलक्षणः स्वस्वभावो भवेत् यावता तावेव न कौचित् संनिद्धि-

·८२
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०३आ
उदेति-तदाश्वस्तस्यैव तत्र
त्वात्, अन्यस्यै तु तर..
अप्रमाणमेव तथाविमर्शनात्मकं शब्दनम् ।
ननु एवं तदेव शास्त्रं 'कंचित्प्रति
कंचित्प्रति न' इति स्यात्, न चैतद्युक्तम्-
'अपक्षपातित्वात्प्रमाणस्य' इति,
प्रतीतिवृत्तस्य, तथापि नोपेक्ष्यसे, "अपक्षपाति
प्रमाणम्' इति कः अस्य वचनस्य अर्थः, किं
यत् एकस्य नीलज्ञानं प्रत्यक्षरूपं तत् किं
सर्वस्य नीलं भासयति धूमज्ञानं वा अग्निम्,
'वं प्रातर्निधिमनेन विधिना लब्धासे'
इति च यः सिद्धादेशरूप आगमः स किं
सर्वान्प्रति प्रमाणम् , अँथ कस्यापि कदाचित्
किंचित् , तथा इहापि दृढविमर्शनरूपं शब्दनम्
आ-समन्तात् अर्थं गमयति इति आगमसं-
ज्ञक प्रमाणं सर्वस्य तावत् भवति, तंत्र यथा
८५मन्यस्य-मनाश्वस्तस्य।
८६ अङ्गस्य हि भज्ञानोदरणं खसंभावितप्राप्तये, अनुदरणं पुनर्नरका.
पंचप्रासये।
८७ पूर्व सिन्
८८ एखदेव पति ।

·२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । ८३ मिथ्याज्ञाने सहायतां भजमानम् आलोके- न्द्रियादिकम् अप्रमाणतासचिवम् अप्रमाणं, न च एतावता सम्यग्ज्ञानवरूपस्य प्रत्य- क्षस्य काचित् पक्षपातिता, तथा स एव ज्योतिष्टोमादिशब्दः शूद्रादेरदृढविमर्शात्मनि अत एव अप्रमाणे आगमाभासे साचिव्यं विदधदपि दृढविमर्शात्मकसत्यागमरूपशब्द- नलक्षणप्रमाणोषयोगितायां प्रामाण्यं भजन् न पक्षपातापक्षपातदोषप्रतिक्षेपयोग्यः, सर्व एव हि आगमो नियताधिकारिदेशकालसहकार्या- दिनियत्रितमेव विमर्श विधत्ते-विविधरूपो निषेधात्मा वा, अत एव 'प्रसिद्धिरविगीता हि सत्या वागेश्वरी मता। ८९ सम्यग्ज्ञायतेऽनेनेतीन्द्रियालोकादिकमुच्यते तदेव रूपं यस्य प्रत्य' क्षस्य प्रत्यक्ष निमित्तत्वादिन्द्रियालोकादि प्रत्यक्षशब्देनोच्यते तस्येन्द्रिया- लोकादेन काचित्पक्षपातितेत्यर्थः । ९० प्रसिद्धिरागम इति स्थितं, सा चानिबद्धा लोकप्रसिद्धिः स्मृति- शाखविरुवापि विशिष्टे देशे काले वा तत्रावाध्यमाना प्रमाणम् । तथा च वाक्यपदीये-काममागमनिःश्चयेण निर्मितमपि लोकाचारविरुद्धं धरणं प्रतिपद्यन्ते तत्र हि तावति देशे काले वा सा निरोदुमिष्टापि कस्य- चिदनिरोध्या' तदुक्तम् प्रसिद्ध आगमो लोके युकिमानथ बेतरः । विद्यायामप्यविद्यायां प्रमाणमविगानतः॥' इति ।

·८४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०३आ० तयेति यत्र हि यदा यत्तद्वाह्यमशंकितैः ॥' इति श्लोके 'यत्र यदा' इत्युक्तम्, तेन-प्रत्यक्षा- गमौ बाधको अनुमानस्य, इति तत्रभवद्भर्तृ. हरि-न्यायभाष्यकृत्प्रभृतयः, तस्मात् प्रमाण- लक्षणे ज्ञाते सर्व प्रमाणस्वरूपं ज्ञातं भवति किं विशेषलक्षणैः, यस्तु अविसंवादकत्वं तस्य लक्षणम् आह तेनापि 'प्रोपकत्वं प्रवर्तकत्वं ९१ सा च प्रसिद्धिः शास्त्र निबद्धा वो लोकमुखपारम्पर्यप्रतिष्टिता वा यथा यस्यार्थस्य प्रसिद्धिः प्रतीतिनिरूढिर्या सातवैव तत्रार्थ प्रमाणमागम. संज्ञ, तरपाश्च नत्रार्थ न्यायोऽपि यथोपदिष्टानुवादकः क्वचिद्भवति यथेश्व. रादिसद्भाचे क्वचित्तदर्थादिकार्थयत्तानियमे केवलैव सा लोकेऽपि सुखाना- यमानागता, काचित् न्यायानुसृता भवति, यथा काश्मीरे धीवरस्य परि- हारः प्रसिद्धः शास्त्राश्रितयुक्त्यनुगमश्च तस्य दशा जीवितस्य मरस्य- मारणाभ्यासेन पापिष्टत्वात् न्यायाननुमृतां, यथा वा दक्षिणापथे मातु- लदुहितुः पाणिग्रहणमिति । ९२ प्रत्यक्षागमयोर्यत् प्रकाश्यं च विमृश्यं च तद्यथाक्रमाविम. शंमुखेनान्यापेक्षाशून्यं, प्रत्यक्षे हि प्रकाशद्वारेण विमर्शः, अन्य विप. ययः, अनुमाने तु नान्तरीयकवस्त्वन्तरप्रकाशविमशीनुमेये प्रकाशबिम- योग इति सापेक्षत्वात् दूरेयं प्रमितिः प्रमेयात् , तत्रापि च नान्त- रीयकताज्ञातं ज्ञानं दुर्लभमिति । न च वाच्यम्-आगमेऽपि शब्दविमर्श- नपूर्वकमर्थविमर्शनमिति, तत्रापि सापेक्षतादि भवेदिति, नहि शब्दनि. मर्शनादपरमार्थविमर्शनं किंचिच्छब्दांवपरविमर्शनात्मकत्वादिति। वाक्य. पदीये च-'प्रत्यक्षमाप व ज्ञानं बोधकमनुमानमानस्येति' तत्र धूमं दृष्ट्वामावनुमितेऽन्य आह 'योगिनिर्मितोऽत्र धूम' इति । ९३ लोके च पूर्वमुपदर्शितमर्थ प्रापयन् संवादक उच्यते, तज्ज्ञान. मपि प्रदर्शितमर्थ प्रापयत् संवादकमुच्यते, प्रदर्शिते चार्थे प्रवर्तकरवमेव ·३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। प्रवृत्तियोग्यशक्यप्राप्तिकवस्तूपदर्शकत्वं' प्रमा- णलक्षणं ध्रुवता न किंचित् प्रमाणाभिमतवो- धविश्रान्तं स्वरूपम् उक्तम्, तत् चेत् अनेन लक्षणेन निर्वाह्यते तत् नियूढं भवति, अ- न्यथा मुखभङ्गमूर्धकम्पाङ्गुलीमोटनादिमात्र- तत्वं तत्, इति अलं विस्तरेण ॥ २॥ ननु च 'एकाभिधानविपये मितिः' इति यत् उक्तं, तत्र-एकमभिधानं वाह्ये खलक्षण एव प्रवर्तते यदि, तत्कथम् उक्तं-प्रत्याभासंप्रमा- णम् , आभासमिश्रीकरणाभासस्तु स्खलक्ष- णम् ? इत्याशङ्कां शमयन् प्रमाणस्य यत् प्रमेयं तत् परमार्थतो निरूपयितुम् आह यथारुचि यथाथित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते। प्रापकत्वं नान्यत् अविसंवादि विज्ञानं प्रमाणमिति सौगता:, असंवादित्वं च किमित्याह-मापकत्वमित्यादि। ९४ अविसंवादि विज्ञान प्रमाणमिति सौगताः । ९५ मयं भावः-अनेकदेशकालादिसामान्याभासे सामानाधिकरण्य- मेव स्वलक्षणं, लोके पुनरेकरूपाभासतयैव अविचारितप्रसिद्धघंटादौ तदे- कदेशभूतपृथक्पृथक्प्रमाणविषयानेकदेशादिसामान्याभाससंभवसमर्थन नत एव कृतं करिष्यति चोत्तरसूत्रेणेति ।

·८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०३आ० आभासोऽप्यर्थ एकस्मि- अनुसंधानसाँधिते ॥३॥ यद्यपि घट इति बहिः परिदृष्ट एकोऽर्थः तथापि तावानेव असौ न, अपि तु पृथक् निर्भज्यमानतामपि सहते, तथाहि-स्वतत्रं वा विवेचनम् अर्थित्वानुसारेण वा पूर्वप्रसि- युपजीबनेन वा, तत्र त्रिधापि विवेचने कि- यमाणे पृथगेव भान्ति आभासाः, ननु एवं चेत् कथम् एकं खलक्षणम् ? उच्यते-तेषां पृ- ९६ घट इत्यापाते यद्यपि एक एवार्थ इति लोकस्याभ्यासात् अविवे- कितया प्रसिद्धिः तथापि असी विवेकेन पृथङ्गिर्भज्यमानतां न न सहते विवेकश्च विधा- स्वातनयेण भर्थित्वानुसारेण पूर्वप्रसिधुपजीवनेन वेति तर्हि एकत्वमर्थस्य कथम्? आह - आभासानां पृथक् भासमानाना प्रका- शप्रमाणभूतो विमर्शः कदाचित् प्रत्याभासं विश्रान्तो यत्र सामान्य- वहारो जानुचित् गुणप्रधानतया, अत्रेदमित्यमिति च्यामिश्रणाप्राणोऽनु- संधाननामा तत्रान्त्येन साधिते एकस्मिन्नपि स्वलक्षणात्मन्यर्षे हर्षि स्वातनं वार्थक्रियार्थित्वं वा वृथव्यवहारं वानतिक्रम्यामासा मिषन्ते इति सूत्रार्थः। ९५ आभासे हि लोकस्याभ्यासादविवेकितया एक इति प्रसिदिः । तावानिति एकरवविशिष्टो घट इति । १८ विवे किनां विवेकेन । ९९ त्रिधा च विवेक इस्याह तथाढीति । १.. अपमाशय:- यदि हि एकरवं पृथगाभासमानानामामासाना निमशानुप्राणितं नानुबलि खात् तत् कयं प्रगाभासामासे पटामासोऽपि ·३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । थक् भासमानानामपि आभासानां यो विमर्शः अनुप्राणितभूतः स कदाचित् प्रत्याभोसमेव विश्राम्यति, तदा परापरसामान्यव्यवहारः, क- दाचित् पुनः गुणप्रधानतापादनेन 'अत्र इदम् इत्थम्' इति व्यामिश्रणाप्राणो विमर्शः तदा तदेकं स्खलक्षणं, अपिः भिन्नक्रमः, अनुसंधा- तथा न स्यात्, इत्युपपादितक्रमेणाभासवैचित्र्येऽपि एकमत्यवमर्शवशा. देकतानपाय इति । १०१ प्रत्याभासमेवेति भनेकसंनिवेशमृण्मयत्वदेशाद्याभाससंचयरू- पमेकं घटाभासविशेषस्खलक्षणं यदृश्यते तत् कथं शुद्धोदराकारसं.. निवेशविषयः कथं वा काठिन्य विशेषाभासमयमृण्मयतारूपं स्यात् भन्यादश एव हि अयं पृथुवुनोदराकाराभासः काठिन्यनिरोपदेशकाला- द्याभासविशेषीकृतोऽभिमतोऽर्थ इति । १०२ सामान्यं हि द्विविध-परमपरं च तन पर सत्ता अपरं च द्रव्य. स्वादि। १०३ अनुसंधानेनेति । पृथुतुनोदराकारतासंनिवेशविदोपाभासता- मात्र व्यवहतमृण्मयताद्याभासविशिष्ट एकस्मिन्नन्यादृशामासेऽपि पृथुबु. मादिविषयीकृतापूर्वप्रतिपन्नसामान्याकारतद्रूपा विभिन्नैव भवति, मृण्म- यतापि एकत्र स्खलक्षणात्सनि मृण्मयतापरामर्शायसेया पूकरूपैय । एवं महत्वलोहितवाद्येकानेकसामान्यविषयावधारिता अपि अोकत्रा. न्याशामासे प्रवर्तमानाः परामर्शाले पूर्वप्रतिपन्नविविक्त निविधस्खविपयैः सामान्यैः सहकत्वमुपयान्ति तदेव सामानाधिकरण्यमुच्यते पुनस्तस्मि- नेकरूपतयावभासमानेऽपि स्वलक्षणे स्वेच्छामानादेव भागमो दृष्टिवि. निपातेन यथा सामान्यरूपमात्रावलोक्नप्रयले तथैव चिनसंनिवेशात्मना सामान्यपदार्थमानतया तदवभासते, तथाहि एकस्मिन्नेव अविभागाव. भाते भित्तितले कल्पनामात्र विन्यस्ततनुतररेखाविभक्ते विचित्रपुरुषह- ·८८ - ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०३० नेन मिश्रताविमर्शन साधितो य एकोऽर्थः खलक्षणात्मा तत्र एकस्मिन्नपि सति रुचिं- खातव्यम्, अर्थित्वम्-अर्थक्रियाभिलाषपर- वशतां, व्युत्पतिं - वृद्धव्यवहारशरणतां च अनतिक्रम्य भिद्यत एव आभासः॥३॥ क्क यथा? इति निदर्शयितुम् आह दीर्घवृत्तोर्ध्वपुरुष- धूमचान्दनतादिभिः । यथाभासा विभिद्यन्ते देशकालाविभेदिनः ॥४॥ तथैव सङ्घटद्रव्य- काञ्चनोज्वलतादयः। स्त्यश्वाद्यवभासाश्चिनालेय्यमंज्ञाः समुलसन्ति विभक्तावयवमपि स्वल- क्षणमरूपमात्रतया च यदाध्यते तदा तथैवाभाति अविशेषणवावमा. ससामान्यान्यपि वृक्षस्वलक्षणात्मनि व्युत्पत्तिनिपुणीकृतचेतसां धवस्त्र- दिरपलाशादिभिन्नावभासानि प्रयन्ते इति भावः ॥ १०४ इदमस्याभिधेयस्याभिधानमिति वृद्धोपदेशादायात ईश्वरसंकेतो न्युम्पत्तिः तया विना व्यवहारासंभवात् । १०५ पूर्वोकमेवाधष्टान्तेन स्फुटीकर्नुमाह, दृष्टान्तेन हि पक्षीकृतः सदिग्धन्वान् सपक्षीनियन इति भावः ।

·८ ९ ५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। आभासभेदा भिन्नार्थ- कारिणस्ते पदं धनेः ॥ ५॥ इह तावत् एकस्मिन्नपि चेतनतया प्रसिद्ध पुरुषस्खलक्षणे विततदेशव्यापितां दीर्घतामेव कदाचित् विमृशति, या-तरूणामपि अस्ति, निःसंधिवन्धरूपतां वा वृत्तता, या-शिलो. नामपि संभविनी, ऊर्ध्वदिगौंक्रमणरूपां वा ऊर्ध्वतां, या- स्थाणोरपि संवन्धिनी गमना- १०६ विमनस्य, अत्र श्लोकद्वये यथातथाशब्दो दृष्टान्तदाष्टान्ति- कता द्योतयन्ती प्रसिद्धनाप्रमिद्धमनुमीयते इस्येतदर्थ पूर्वेण जडाजड. गतो भेदः प्रसिद्धः कथितः अपरेण घटगतोऽप्रसिद्धो भेदः कथित इति भावः। १०७ अनावयवेपु अवहितनेत्रस्य दीर्घः प्रतिभासते भागान्तरे देशपरिहारेणायं प्रत्ययः, अन चक्षुपो मनसश्च प्रणिधानेनेयं प्रतीतिः । १०८ अदृश्यसंधिस्थानम् । १.९ इयदन्तं यथारुचि इति व्यारयातम् । ११० अर्वदिगिति, अत्र मूलकारोत्पलमतं दीर्घवृत्तति यथारुचि ऊर्ध्वपुरुषेति यथाथित्वं व्याख्यातं तथाहि , देशाद्यभेदेन त्वेक एव पुरु. पोऽर्थितावशात् ऊर्ध्वताद्याकारैः बहुधावभाति कदाचित् चिह्नमाग्रत्वे. नोपयुज्यते यथाएं प्रदेशं गच्छ यत्रायमूर्ध्वरूपोऽर्थः कदाचित् तिरो- धानार्थी बहुतरमविचार्य तमूविभातमाश्रित्यान्तर्धत्ते अन्यदा धृता- देरातपपरिहारमिच्छन् धनोर्वतामात्रसाध्यं छायामात्रमेव ब्राउति पुरुषकार्येच्छायां स्वाभितनैपुणस्य विभक्तावयवोऽसौ पुरुषाकार एका. बभातीति । १२ , ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२अ०३आ० गमनादिस्वतन्त्रभावयोग्यतारूपं वां पुरुषत्वं, यत्-अन्यपुरुषसाधारणं, तथाहि-खतत्रया वा इच्छया रुचिरूपया एवं कुर्यात् , यथोक्तं 'या तु व्याक्षेपसारत्वाचेतसः स्वरसोद्गता ।' इति, विततदेशव्यापिन एव वा अर्थान् तिरो- धिलक्षणाम् अर्थक्रियाम् अर्थयमानो विभजेत्, एवं व्यवहारे वृद्धैः कीदृक् दीर्घ नाम गीयते इति व्युत्पित्समानोव्युत्पादयितुमिच्छुः वा वि- भागं कुर्यात् , इत्येवं-तंत्र आभासानां भेदः, एकखलक्षणं तु-एकस्मिन् देशाभासे का- लाभासे च विश्रान्तेः, देशकालाभासावेव हि सामान्यरूपताप्रयोजकव्यापित्वनित्यत्वखण्ड- नाविधानसविधवृत्ती विशेषरूपतां. वितरतः, एवं पुरुषत्ववत् अन्येऽपि ब्राह्मणाद्याभासा अपि निरूप्याः, एवम् अत्रे तावत् प्रसिद्धतर १११ नोति व्युत्पत्ती। १२ यथोक्तमष्टसहरूयाम् - भत्र चैकस्खलक्षण एवावभासभेदो न तु देशकालभेदानवमर्शात् स्खलक्षणान्तरत्वम् अत एव वृत्ती स च देश. कालभेदं तथा भिधमानोऽपि न स्पृशतीति अत्र व संनिवेशाभासभे. देऽपि देशभेदाभासोऽप्यति केवलं नावमृश्यते तत एकामर्शवलादेव एकस्वलक्षणत्वमिति । ११३ भनेति पुरुपस्वलक्षने।

·५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। आभासभेदो-जडाजडसाधारणवहुतरधर्मा- स्पदत्वात् , अनेन निदर्शनेन धूमेऽपि धूमत्व- चन्दनत्वश्रीखण्डचन्दनोत्थितत्वादयःप्रसिद्धा आभासभेदा विभजनीयाः, अनेने तु प्रसि- द्धन दृष्टान्तेन अप्रसिद्धभागोऽपि यो घटः त- त्रापि आभासभागभेदो भवति, तथाहि-कि- चिदपि अन नास्ति इति हृद्भङ्गमिव आपद्य- मानो घटं पश्यन् 'अस्ति इदम्' इति सत्त्वा- भासमेव पश्यति, अपरान् आभासान् नाम्नापि तु न आद्रियते, तथा उदकाहरणार्थी घंटा- भासम्, स्वतन्त्रनयनानयनयोग्यवस्त्वर्थी द्र- व्याभासम्, मूल्याद्यर्थी काञ्चनावभासम्, हृद्यतार्थी औज्वल्याभासम् , आदिग्रहणात् ११४ अनेनेति प्रसिदतरेण प्रसिद्धस्य धूम इति धूमस्खलक्षणे, यथोक्तं टीकाकृता-धूमचान्दनतादीनामपि प्रसिद्ध प्रवाभासभेदो जातिव्यक्ति- रूपत्वादेवंजातीयानां, तथापि एकावमर्शादेकत्वं तथा च सधूमवं जातिः चान्दनत्वं च व्यक्तिरित्येकम्मलक्षणतेनि एबमनुपलक्ष्याप्रमिद्धा- भासभेदेपि एकम्बलक्षणे धर्मभेदेष्ववभासभेदसंभवो विधिरसाद्याश्रये. णानुसरणीयः तरसंभवाच प्रत्याभासमर्थक्रियाभेदात् तदार्थनां व्यवहा- राय वाचकशब्दभेदविनियोगोऽधगन्तव्यः तदाह वृत्ती तथैव घर एव सनित्याभासोऽन्यागेव पटाद्यनन्ताशेपार्थमात्रामाधारणः सत्तामात्रसा. ध्यसम्परामाद्यक्रियाकारीति । ११५ दृष्टान्तश्लोकं च्याएयाय दाष्टान्तिकश्लोकं ब्याचष्टे अनेन रिवति ।

·९२ ईश्वरप्रत्यमिज्ञा । [२०३आ. दृढतरभावार्थी दाळभासम् इति द्रष्टव्यम्, एवं रुचिव्युत्पत्त्योरपि योजनीयम् , एवम् एते आभासभेदा एव वस्तु-आभासमानतासा- रत्वात् वस्तुतायाः, योऽपि आभासस्य प्राण- भूतो विमर्शः सोऽपि प्रत्याभासमेव-शब्दस्य अभिजल्पात्मनो बोधजीवितप्रख्यस्य प्रत्या- भासमेव विश्रान्तेः, सन् घटो लोहितः इत्या- द्यर्थक्रियाकारित्वमपि अन्वयव्यतिरेकाभ्यांप्र- त्याभासमेव नियतं-सदाभासेन हृद्भङ्गपरि- ११६ अयमत्राशयः-सन् घट इत्यत्र अर्थक्रियां साधयति म पात्र भवभास्यलक्षण्यं नेति वक्तव्यम् अतोऽत्राहुः शब्दः केवलः सन् इति, सदर्थमाह हदमिति, नहि सन्नित्याभासः शब्दमात्रभेदे घट इत्यवमा. सात् विशिष्यते तथाहि द्वयोः पणपूर्वके विवादे गृहेऽन्न न किंचिदस्ति किंचिदस्तीति वचनात् संभाब्यार्थक्रिया सदित्याभासस्य देशकालाचव- छेदेन विशेषीभूतस्य तदभावेन वा सामान्यरूपस्स पर णान्यतश्च पटायाभासादस्त्येवार्थक्रियेति स्वयमेवोत्तरत्र ज्यसे. तदाचार्यः। १७ ननु च सदित्याभासान्तर्वर्ती सत्पाशः स कथमक्रियेत्युक्तः अर्थक्रिया हि कार्य न पुनः स्वभाव समास्तु घटः सवित्येतायता किं नः सिध्यति अस्ति हि देवदत्तस्य सर्वोत्कृष्टगुणशालिनी मनीयत भाह हपरिहारेति सत्ता हि प्रबन्धप्रवृत्तः परामर्शरूपो व्यवहारः शून्यताविपरीतारमा सत्तात्मकः ततश्च शून्यस्वसंभावनासंबातहमा रिहारनिमित्तभूतायाः सचायाः केनार्थक्रियाकारित्वमपळूयते । - ·५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। हारमात्रस्य संपादनात् , ते आभासान्तरस्य या अपेक्षा सा अन्याभासेन-अर्थक्रियायां साध्यायां पात्राभासस्य इव तदाभासनान्तरी- यकत्वेन आभासान्तरस्याप्यनियतस्य अपेक्ष- णात्, एवं येन येन मुखेन अर्थों विचार्यते तेन तेन आभासमात्रात्मेव-तथैव प्रतिभासनात् विमर्शनात् अर्थक्रियाकरणाञ्च, इति सिद्धम् , १२१ एवं प्रसिद्धतरप्रसिद्धाप्रसिद्धत्वातिशयेन एको ऽपि अर्थो ग्रन्थकारेण त्रैधं निरूपितो 'दीर्घ- वृत्तेति धूमेति सद्धटेति' ॥५॥ ने एवं प्रत्याभासमेव वस्तुत्वे एको घ- टात्मौ न वस्तु स्यात् ? इत्याशंक्याह ११८ ननु सत्ता सर्व विषया किमनया विषयीक्रियते येनार्थक्रियाव- स्वमस्सा अभ्युपगच्छाम इत्याशझ्याह तन्नेति । ११९ चह्नयानयने पात्रानयनमितिवत् । न च सर्वथा सत्तापरव इत्याह तदाभासनान्तरीयकत्वेनेति नान्तरीयकेति अव्यतिरिक्तस्वेनेति । १२० प्रतिभालनात प्रमाणनिरूपणं विमर्शनात्प्रमानिरूपणम् अर्थकि. याकरणात् स्वरूपनिरूपणम् । १२१ विशेषेण । १२२ तदित्यं यथारचि यधार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति मिद्यते आभाम इति लोकद्वयेन समर्थितम्, इदानीमर्थ एकस्मिन्ननुसंधानसाधिते इत्येतद्वि- वृणोति तत्र तावत्तत्तदर्धसाधनार्थमाक्षेपपूर्वमाशङ्कामुत्थापयनि नये. वमित्यादि। १२३ घटारमेस्युपलक्षणं तेन लोहितत्वाधात्मेति च बोध्यम् ।

·१४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०३० आभासभेदाहस्तूनां नियतार्थक्रिया पुनः। सामानाधिकरण्येन प्रतिभासादभेदिनीम् ॥६॥ आभासानां मित्रं यद्रूपं तत्र अवश्यं क- श्चिदाभासः प्रधानत्वेन अन्याभासानां विश्रा. न्तिपदीकर्तव्यः स तेषां समानमधिकरणं, तेन सह यस्तेषां संबन्धः तत् सामानाधिकरण्यं, तेन उपलक्षितो यः प्रतिभासः- अर्थोन्मुखः प्रकाशः तदनुप्राणकश्च कश्चन पदात्मा परा- मर्शः-तस्य सर्वस्य एकाभासविश्रान्ततानिय- मात् , तस्मात् तं सामानाधिकरण्याभासं सम- नुप्राणयति वाक्यात्मा वाक्यार्थपरामर्शरूपे विमर्शः- इह इदानीं एष घटोऽस्ति इत्ये. ૧૨૬ १२४ अनायं भाव - आभासदनिबद्धोऽर्थक्रियाभेद आमासाश्च परस्परासंपृक्ताः सामान्यरूपा एव तेषा पुनः परस्परसंपर्क सामाना धिकरण्यादेकस्खलक्षणवस्तुरूपतेति सूत्रार्थः । अत्र नियतेति समुदा- यरूपा नियता एकैकमावस्वरूपा च । १२५ प्रधानत्वासंभवेऽन्योन्यासंसर्गिणो हि आभासा निरन्वयविना- शिनः स्युः नियन्तृराजासंभवे इव प्रजासदद्धश्चेिति । १२६ तेषामित्याभासानाम् ।

·६फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। वंरूयः, ततो हेतोः ये अभेदिन एकखल- क्षणताम् आप्ता न तु स्वरूपभेदम उज्झन्तः तेपाम् अन्याविशिष्टा समुदितरूपा अर्थक्रिया, आभासविमर्शभेदे पुनरन्या नियता एकैक- मात्ररूपा, आभासप्रतिभासशब्दाभ्यां सूत्रे विमर्शोऽपि आक्षिप्तो मन्तव्यः, पुनःशब्दो विशेपद्योतकः काकाक्षिवत् उभयत्र योज्यः, वहुवेचैनेन ऐक्येऽपि स्वरूपभेदापरित्याग उक्तः, तत्र च ऐक्यावभासे परतवं सत् पृथ- क्त्वं यदा आभासानां तदा समानरूपव्यक्त्युप- रञ्जकत्वेन पारमार्थिक सामान्यरूपत्वम् , घटा- भासस्य तु शुद्धस्य खतन्नपरोमरों योग्यतामा- १२७ स्वरूपभेदमिति पृथक्पृथग्वर्तमानम् । नियतेति सूत्रैकदेशः सामादर्थद्वयेन संयुनक्ति तेपामित्यादिना । १२८ एतयोरेव परस्परं स्वलक्षणपृथगाभासत्वयोः । काकाक्षिवदिति सामानाधिकरण्येन प्रतिभासादभेदिनामित्यत्र लियतार्थक्रिया पुनरामा- सभेदाद्वस्तूनां भेदिनां नियतार्थक्रिया चेति । १२९ अमेदिनामित्यत्र। १३० स्वालक्षण्ये । पृथक्वामित्याभासमानरूपत्वम् । १३. तच्छब्दस्याध्याहारोभत्र कर्तव्यः यदा नु तरसमानरूपति पाट. सदा सर्व स्वस्थम् । १३. गाभासराहिये सामान्यतानुप्रवेशासंभवे इत्यर्थः ।

·९६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०३० त्रेण सामान्यरूपता न वस्तुतो-द्रव्यादन्यो हि सर्वः पदार्थः परतत्रतासारः, एवम् एकोऽपि घटात्मा इत्यपि सत्यमेव-आभासविमर्शीर्थ- क्रियावलेन तथा अवस्थापनात् इति ॥६॥ ननु एकेनैव अर्थक्रिया न तेत्र, अपि. आभाससमुदायात् अर्थक्रियासमुदायः, भासाश्च भिन्ना अपि यदि एकाम् कर्तुं मिश्रीभवन्ति, तदा कस्तेषाम् इयत्ताव- धिः? इति चोद्यम् अपवदति पृथग्दीपप्रकाशानां स्रोतसां सागरे यथा। अविरुद्धावभासाना- मेककार्या तथैक्यधीः॥७॥ १३३ यक्रियायै स्खलक्षणमेकमहीक्रियते, एकेनैकार्थक्रिया न भव. तीति सबन्ध , ततश्चेदमुक्त भवति एकक्रियायै हि स्खलक्षणमेकमनी. क्रियते एकक्रियाभावे पुन कृतमेकेन खलक्षणेनेति । १३४ इयत्तति नियमकारणम् । यथानेकस्यैकताप्रसिद्धि तथा साध- नेन चोध निराकरोतीत्यर्थ । ५३५ ऐक्यधीरिति सबन्धनीयम् । ५३६ भत्र दृष्टान्तस्य दीपप्रकाशादेरविभागावभासच्याख्यानेन सूत्रे सथैक्यधीरिति दान्तिके यदेक्यमवमासमान तदृष्टान्वेऽपि यथेस्सस्यान' न्तर प्रतिपत्तव्यम् अन्यथा स्यात्तता न सिम्येदिति ।

·७का० ] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । पृथक् वर्तिन्यो याः प्रदीपस्य प्रभाः सूक्ष्म- तमा अवलोकनसामर्थ्याधानलक्षणां याम् अर्थक्रियां न कृतवत्यः तोमेव एकभवनाभ्य- न्तरं संमूर्छितात्मानो विदधते, न तंत्र अर्थ- क्रियाणां समुदायोऽस्ति, सागरपतितानि च स्रोतांसि वहुतरतरङ्गारंभार्थक्रियाकारीणि, त द्वत् घटः काञ्चनो लोहितः ततोऽयं शिव- लिङ्गशिरःसमावर्जनोचितसलिलाहरणार्थकि- योचितो दृष्टमात्र एव तीव्रप्रीतिलक्षणार्थकि- याकारी, इति-सिद्धमेवार्थक्रियाकारित्वम्, यत् पुनराभासानां मिश्रणे का सीमाँ इति ? तत्र उच्यते-येषाम् अविरोधः त एव आ- १३७ तामित्यालोकनसामर्थलक्षणामर्थक्रियाम् । १३८ यद्यक्रियाणां समुदायः स्यात् प्रागपि पृथक्पृथक्तथार्थक्रियां विदभ्युः । १२९ अरवि कोऽपि कारक्रियाणां समुदाया। १५० दृष्टमात्र एव इति न केवलं चिचावस्थायामेवैक्याभासो याव. दिन्द्रियज्ञानावस्थायामपि तद्गतत्वेनैव चायं दृष्टान्तोऽपि योजनीय इति भावः । १४. सीमेत्यवधिः। १३

·ईश्वरप्रत्यमिक्षा।
१४२
-
भासा मिश्रीभवन्ति, नहि
ताभासेन मिश्रीभवति-
नियतिशक्त्युत्थापितः-पृथक् ये
तेषां संबन्धि यदेक सागर
वस्तु तेन कार्या यथा
रुद्धा ये अवभासा
तेषां संबन्धि यदेकं खलक्षणं
-40
११२ तत्राविरोधापा sea
महीलादिमा तमाहि-नीलपीतादीनां
मामपि विरोध एक महिनीलपीतादीनां समवाया
पवादिमावेन सामानाधिकरम सिंहो माफक
'समवैवैक्यारोपणम्, तथाहि फटमेवान प्रवीतिः
पानकारम्भिण एकत्वलक्षणापारि मनायित
मयुत्पादिना संपादिवं एसपम्पेना-बान
बति इनर्थ ।
mमा पनि चामासाना मिर बस्नु ,
विरोषसंगतिरिखत बाष्पीति सोपहिरोका।
मारपाशित
१७५ पसमिति गई मम्मीनाब।
४५ परिवति महाकापरिकामेति एन ।
पक्षान पशुपविकरिता खवावति
maमिति मे देव
स

·. ८का०] श्रीमवभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। धीरिति संबन्धः, ऐक्यधिया-प्रतिभासो वि. मर्शोऽर्थक्रिया च इति स्वीकृतम् ॥७॥ ननु एवं प्रत्याभासं प्रमाणस्य विश्रान्त- त्वत् अग्याभासे अग्निज्ञानं प्रमाणं धूमज्ञानं च धूमाभासमात्रे कार्यकारणभावावभासोऽपि तावन्मात्रे, ततश्च धूमाभासोऽपि अग्याभासं व्यभिचरेत् इत्यादिबहुतरोपप्लवप्रसंगः? इति शंका व्यपोहितुम् आह तत्राविशिष्ट वयादौ कार्यकारणतोष्णता। तत्तच्छब्दार्थताद्यात्मा प्रमाणादेकतो मतः ॥ ८॥ तत्रेति-प्रत्याभासं प्रमाणं विश्राम्यति, इत्यस्मिन्नपि पक्षे न कश्चित् दोषः, त- थाहि-अविशिष्टो यद्यपि वयाभासो दे- १५० १४८ एकैसामान्यविषयवाद प्रत्यक्षस्य पृय प्रमाभ्युपगम इति । ११९ तावन्मात्र इति से खे नियते विषये। १५. सामान्यमाने ·। १०० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२ शकालाभासप्रमुखैः आभासैः सामान्यमात्ररूपत्वात् तथापि स एवं भासो यावद्भिराभीसैरविनाभूतो नियतिशतया नियमितः स्वीकृत्यैव प्रमाणकृतां निश्चयपदवीम् ति, तथा च-वह्नयाभास , धूमकारणताभासेन उष्णखभावताभासेन खाभाविकाव्यभिचरितसाहचर्यः १५१ देशकालामासेति विशेषरूपाणामेषासंकीर्णत्वं न तु सामान यतो हि मत्र देशकालविशेषानवच्छेदेऽपि भवेदेव न प सामान्यताहानि तथाहि देशकालसामान्यामास अमेख स्वरूपभेदावभास एव नहि देशकालो नाम स्वतत्रौ वस्तुखरूपी सा: पनि तु मूर्त्यवभासभेदो देशभेदः क्रियावमासमेदश कालवा अवमासमे- दश्च स्वत एव सिद्ध इति विशेषरूपाणामेव देशकालादीप्रतिक्षियमा- णमत्र तथा च तैर्भिर्देशकालरूपैरथैः इण्डेनेव पुरुषस्य भेवावमासेमेष योग. भिलेन च भूतलादिना देशेन दिवसादिना च भिलेन कालेन योगः दूरदूस्तरासनासन्नतरत्वादिना तदेतसिद्धं स्वामिनि चामासभेदात् देश- कालसामान्यात्मकं तयैव चाभासाः भिनदेशकालयोगस्तु दण्डपुरुष- न्यायेन तथा च स्फुटाभासेन भूतलेन सह भासमानो घटस्तद्देशो ना. न्य देशः तथा स्फुटाभासेन सूर्यसचारादिना इति । १५२ कार्यकारणतारूपैः । १५३ तन्नेन्धनकार्यताधूमकारणताभासोऽपि वस्वन्तरापेक्षा उष्णता. भासस्स्वनपेक्ष इति ओभ्यम् । अत्राभ्यामास एतावान कृत्रिमः सर्वदेश- कालातो नियतिशक्त्या कृतः । सर्वत्र देशे सर्वकाले च इन्धनकार्यव- धूमकारणत्वोष्णस्वभावत्वस्यैकतया प्रतीतत्वात् स्वाभाविकाध्यमिचारि साहचर्यम् ।

·- ८का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। विश्वत्रैव सर्वदेव च तथा प्रतीतो भवति- एकत्वात् तस्यै, अखाभाविकोऽपि यः स्वभावः पुरुषकृतसमैयादिमुखप्रेक्षी, तद्यथा-अग्निश- ब्दवाच्यत्वं घटप्रतिपत्तिकारित्वमित्येवमादिः, सोऽपि एकप्रत्यक्षादेव निश्चीयते, तस्य हि प्रमातुः कृत्रिमेण इतरेण वा रूपेण-आभा- सान्तरनान्तरीयकतया असौ वह्नयाभासः सं- विदितः सर्वदेशकालगतः तथैव संविदितः, इति तत्र किं प्रमाणान्तरेण-तस्य तस्य य- थेच्छं पुरुषसमयेन नियुज्यमानस्य शब्दस्य अर्थोऽयं ज्वलद्भाखराकार आभास इत्यनेन १५४ तस्येति निकस्य । १५५ समयेति मकेत । अग्निशब्देति वह्निशब्दाभिधेयताभास , १५६ कारित्वमिति प्रदीपादिरूपेण तदीयप्रकाशेन हि तत्तद्रटाद्विमति. पत्तिरिति तप्रतिपत्तिकारी भण्यते यद्यपि उगस्ववत् सोऽपि स्वभा. वमध्ये निक्षेपार्हस्तयापि घटायपेक्षया स्वभावमध्ये न गणित । १५. कृत्रिमेणेति समयमुखप्रेक्षिणा, इतरेणेति कार्यकारणतोष्णता भ्याम्, कार्यकारणतोणताधामासवर्गस्याकृत्रिमत्व, तत्तच्छब्दार्थतामा- सस्य च कृत्रिमखम् । १५८ कालान्तरेऽपि प्रममप्रवृत्तस्यैव व्यवस्थापकत्वात् कि प्रमाणा- स्तरेणेति यथा चाम्यादिरूपादिसामान्ये तयोण्यादिसिद्धी तयाण्यादि. सामान्येऽपीति हि अकस्मादेव स्वकात् प्रमाणादमिरूपसामान्यसिद्धि तन्धनकायकारणत्वादिखभावोऽपि अस्य प्रमाणादेव सिध्यनीति ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा।
I
शकालाभासप्रमुखैः आभासैः असंकीर्ण
सामान्यमात्ररूपत्वात् तथापि स एवर
भासो यावद्भिराभोसैरविनाभूतो
नियतिशक्त्या नियमितः तावतोऽवभी
खीकृत्यैव प्रमाणकृतां निश्चयपदवीम् अ
ति, तथा च -वह्नयाभास इन्धनकार्यवाभात,
धूमकारणताभासेन उष्णखभावताभासेन
स्वाभाविकाव्यभिचरितसाहचर्यः प्रतीयमान
१५१ देशकालामालेति विशेषरूपाणामेकासंकीर्णत्वं न तु सामान
यतो हि मत्र देशकालविशेषानवच्छेदेऽपि देशकालसामान्यामासयोमा
भवेदेव न च सामान्यताहानि. तथाहि देशकालसामान्याभास असा
स्वरूपभेदावभास एव नहि देशकालौ नाम स्वतन्त्रौ वस्तुस्वरूपी का
तु मूर्यवभासभेदो देशभेदः क्रियावभासभेदश्च कालवा अबभास
दम स्वत एव सिद्ध इति विशेषरूपाणामेव देशकालादीनिसिपमा
गमत्र तथा प तैर्भिदेशकालरूपैरथैः दण्डेनेव पुरुषस भेवावमासने
योग भिवेन च भूतलादिना देशेन दिवसादिना कमिक कालेन योग.
दूरदूस्तरासनासनतरवादिना तदेतस्सिदं स्वाग्मति चामासमेदात् देश
कालसामान्यात्मकं तयैव चाभासाः मित्रदेशकालयोगस्तु दण्डपुरुषः
न्यायेन तथा च स्फुटामासेन भूतलेन सह भासमानो घरखदेशो मा
न्यदेशः तथा स्फुटाभालेन सूर्यसंधाराविना इति ।
१५२ कार्यकारणतारूपः।
१५३ सधनकार्यसाध्मकारणवामासोऽपि वस्वस्तरापेक्षा व्यता
भासस्वमपेक्ष इति बोध्यम् । भवाश्याभास एतावामात्रमा समेत
कागतो निमतिया कृतः । सर्वत्र देशे सर्पकाले चाइनकार
भूमधारणपोयसभाषरसमसया प्रवासस्वाद स्वाभाविकाध्यमिता
मारणम् ।

·८का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। विश्वत्रैव सर्वदेव च तथा प्रतीतो भवति एकत्वात् तस्यै, अस्वाभाविकोऽपि यः स्वभावः पुरुषकृतसमयोदिमुखप्रेक्षी, तद्यथा-अग्निश- ब्दवाच्यत्वं घटप्रतिपत्तिकारित्वमित्येवमादिः, सोऽपि एकप्रत्यक्षादेव निश्चीयते, तस्य हि प्रमातुः कृत्रिमेण इतरेण वा रूपेण-आभा- सान्तरनान्तरीयकतया असौ वह्वयाभासः सं- विदितः सर्वदेशकालगतः तथैव संविदितः, इति तत्र किं प्रमाणान्तरेण-तस्य तस्य य- थेच्छं पुरुषसमयेन नियुज्यमानस्य शब्दस्य अर्थोऽयं ज्वलद्भाखराकार आभास इत्यनेन । १५४ तस्येति त्रिकस्य । १५५ समयेति सकेतः । अग्निशब्देति वद्भिशब्दाभिधेयताभास', १५६ कारित्वमिति प्रदीपादिरूपेण । तदीयप्रकाशेन हि तचटाद्विप्रति- पत्तिरिति तत्प्रतिपत्तिकारी भण्यते यद्यपि उगस्ववन् सोऽपि स्वमा. वमध्ये निक्षेपार्हस्तथापि घटायपेक्षया स्वभावमध्ये न गणितः । १५७ कृत्रिमेणेति समयमुखप्रेक्षिणा, इतरेणेनि कार्यकारणतोष्णते भ्याम् , कार्यकारणतोष्णताद्याभासवर्गस्याकृन्निमस्वं, तत्तच्छब्दार्थतामा सस कृत्रिमत्वम् । १५८ कालान्तरेऽपि प्रथमप्रवृत्तस्यैव व्यवस्थापकत्वात् कि प्रमाणा- स्तरेणेति यथा चान्यादिरूपादिसामान्ये तथौण्यादिसिबी तथाण्यादि. सामान्येऽपीति हि अक्सादेव स्वकात् प्रमाणादमिरूपसामान्यसिद्धिः- तथेधनकार्यकारणरवादिस्वभावोऽपि अस्य प्रमाणादेव सिध्यतीति ।

·- ...ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। नियतिशक्तिरेव सर्वत्र यति, एतदुवं भवति- इतरद्वा भावाभासस्य रीयकस्वं प्रतिभाति तत्र परं विजृम्भते, तत् विततकालम् -इन्धनकार्यत्वे रुणखभावत्वे च आभासमाने, तु बहयादिशब्दवाच्यत्वाभासावाविति शेषः, ततश्च नितिशक्युपजीवनेन धूमामा सोऽपि अन्याभासाव्यभिचारी इति न कश्चित विप्लवः, कार्यता कारणता उष्णताच तस्य तस्य शब्दस्यार्थता तत्तच्छब्दायिता आ- दिग्रहणात्-गन्धरसशून्यता गिता जलविरोधिताच, इत्येवं भूतो य खभावो वहयादौ स एकस्मादेव प्रमाणात मतः-संविदित इति यावत्, 'अर्षे च्छेद इति, काव्ये अयं सैमयो, न प्रन्थे, इति द्वितीयतृतीयपादयोः सामस्त्येपि अदोषा: १५९ व्यतिरिकत्वम् । गुर-पाचारिति, समयः नियम । , 14 ६.

·८का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। पृथग्भावप्रत्ययप्रयोगो - वस्त्वन्तरापेक्षानपे- क्षातः कृतकत्वाकृतकत्वाभ्यां वर्गभेदं सूच- यितुम् ॥ ८॥ एवं भावखभावव्यवस्थापनं प्रत्याभासवि- आन्तेन एकेनैव प्रमाणेन क्रियते, तेषामपि आभासानां यथोचितं यत् अन्योन्यनान्तरी- यकत्वं तत् एकेन संवेदनरूपेण तदनेकप्रमि- ताभासविषयपूर्वप्रवृत्तसंवेदनकलापानुप्राण- कान्तर्मुखखरूपेण निश्चीयते, तेच ऐक्या- भासमात्रे अनुसंधानरूपं प्रमाणं, अनुसन्धी- यमानेषु तु आभासेषु गृहीतग्राहित्वात् अ- प्रेमाणं, तत्र तु प्रत्येकं प्राच्यमेव प्रमाणं, भावखभावव्यवस्थापनात्मकमानसप्रवृत्त्यति- ११. कृतकस्वमिति पौरुषेयत्वम् । १६२ अविरोधितया परस्परस्वभावनियम । तदेकेनेति प्रकाशरूपेण बहिर्मुखेन। १६३ कलापेति मिनप्रमाणानाम् । अन्तर्मुखेति विमर्शखरूपेण । १६४ तदिति सदनम् । १६५ स्मृत्यादौ। १६ वसवेदनेन हि प्रस्थाभास गृहीतमाहिणापि मिश्रणांशे प्रमाण- भाषभाषरवेनैव जायते, इस्मेवमन्तर्मुख मानसप्रवृत्ती प्रमाणोपयोग ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०३आ. रिक्तकायप्रवृत्युपयोगस्तु यथा प्रमाणविषयः तं प्रकारं दर्शयितुम् आह सा तु देशादिकाध्यक्षा- न्तरभिन्ने स्वलक्षणे। तात्कालिकी प्रत्तिः स्या- दर्थिनः बाह्या तावत् अर्थक्रिया खलक्षणतः, लक्षण्ये च देशकालाभासयोजनस्यैव रङ्गत्वम् तेत्रापि च विशेषरूपतापि परामर्श विना न किंचित् , परामर्शद्वारेण तु प्रमातरि विश्राम्यन्ती, प्रमातुः संवेदनैकरूपस्य देशका- लायोगेन ऐक्यात् अभ्युज्झत्येव विशेषरूप- तोम , इति-सर्वत्र अद्वयं परमार्थतः, तथापि १६७ विशिष्टरूपस्य देशकालाभासस्य भूतलादेर्दिवसादेश्व प्रधान- श्वम्। १६८ ननु चैव देशकालाभासस्य बाह्यस्यैव प्राधान्ये यदुक्तं 'सोs- न्तखथा विमारमा देशकालाविशेषिणी' इत्युकं विघटते, अन बाह्यतया प्रमाणफलस्य प्रमालक्षणस्यासिद्धरित्याशझ्याह तनापीति । १६९प्रमातरि विश्राम्यन्ती चेत् तर्हि प्रमात्रन्तर्निमजनेन प्रमातृवत् तस्या अपि देशकाहायोग इत्यर्थ. अत एवोकम् विशेषरूपतामभ्युज्मा- तीति।

·९का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। तु या विशेषरूपैता भाति तस्याः परमेश्वर- स्वातत्र्यमेव निमित्तं यत्, तत् 'मायाशक्तिः इत्युच्यते, तंत्र विशेषसाध्यार्थक्रियाविशेषण योऽर्थी तस्य या खलक्षणे तस्मिन् विशेषरूपे अर्थे तत्कालभाविनी वामनःकायप्रवृत्तिः सा देशे, आदिग्रहणात् काले खरूपान्तरे, स्व- रूपानुसन्धानादौ च यानि अध्यक्षान्तराणि वहूनि प्रत्यक्षाणि तेषां भिन्ने भेदे निमित्ते सति भवति, न अन्यथा, न एकैकतः प्रमा- णात् सा प्रवृत्तिः अपि तु प्रमाणसमूहादेव, समूहता च परस्य न उपपन्ना; अस्माकं तु १७. अयमर्थ.- अर्थक्रियाकारिणामपि विशेषाणां प्रकाशपरामर्शमय- स्वरूपविश्रान्त्या यद्यपि तद्रूपत्वं प्रक्षीणप्रायमेव तथापि तत्स्वातध्यापर- पर्यायया मोहिनीशच्या दृढीक्रियत इवेति । १७१ तत्रेति मायाशक्तिनिर्भितायां विशेषरूपतायाम् । १७२ तत्कालेति न तु भावस्वभावव्यवस्थापनावत् कालान्तरेऽपि भाविनी तत्रोपयुज्यमाना वा, अत्र यद्यपि कायप्रवृत्तेरेव प्राधान्यं तथापि वाअन.पूर्वकस्वात् तस्या एवममिधानम् । १७३ अन्यथास्वमेव स्वयं विवृणोति नैकैकस इत्यादिना । १७४ ननु च देशाध्यक्षं देश एवं विश्रान्तं कालाध्यक्ष काल एवे. सन्योन्यमेषां वार्तानभिज्ञवास् कथमुक्तं समूहादिति परस्यैतदप्रतिस- माधेय न मु अमाकमिति दर्शयति समूहता च परस्पेति, सौगतस्य मसे सर्वस्य क्षणिकरवात् ।

·ईश्वरपत्यभिज्ञा । [२अ०३आ० एकखसंवेदनविश्रान्तिमयी सा युज्यते,-इति उक्तं प्राक 'न चेदन्तःकृता"........" । (२।३।७) इत्यत्र । इयमेव च सा प्रमाणानां योजना, योजिका च युक्तिरित्युच्यते गन्धद्रव्यादि- युक्तिवत् , एवं प्रत्यक्षसमूहादेव प्रवृत्तिरिति तात्पर्यम् । देशादिकेष्वपि अध्यक्षेषु सत्सु दे- शाभासयोजनायॉमपि अन्तःप्रमातरि अभिन्नं यत् खलक्षणं तत्र,-इति वा संगतिः। देशा- दिकरध्यक्षान्तरैः प्रत्यक्षीभूतैराभासान्तर्भिन्ने खलक्षणे निमित्ते सति प्रवृत्तिः, इति वा योजना। अत्रापि प्रमेयबहुत्वनिरूपणदिशा तदनुयायित्वेन अभिधीयमानः प्रमाणसमूहो निमित्तत्वेन उक्तो भवति । ननु किं प्रात्यक्ष्यामेव प्रवृत्तौ प्रमाणसमूह उपयोगी? न, इत्याह 'अप्यनुमानतः ॥९॥ १७५ अनेकद्गव्याभासयोजनेनानेकद्रव्याभासवत्वेऽपि एकपिण्डात्मक मेकार्थक्रियाकारि गन्धद्रव्यं कथ्यते इति । १७६ आभासयोजनया भविशेषरूपतायां सत्यामपीत्यर्थः । अभि- समिति तेषामेवाध्यक्षज्ञानानां पारमार्थिकरूपाभिप्रायेण ।

·१०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १०७ न केवल प्रत्यक्षतः प्रवृत्तिः देशादिका- ध्यक्षान्तरभेदरूपप्रमाणसमूहनिमित्ता, यावत् अनुमानतोऽपि तथैव, धूमाभासमात्रे अग्या- भासमाने धूमस्याग्याभासाव्यभिचारित्वे पर्व- ताभासे च यानि प्रत्यक्षान्तराणि यच्च तः हीतातिरिक्त अयोगव्यवच्छेदे 'अग्निरत्र' इ- त्येवं भूते पृथक् अनुमानं प्रमाणम् तत्समूहा- देव अर्थिनः तात्कालिकी प्रवृत्तिः,-इति सं- वन्धः ॥९॥ एवं विमर्शवलादेव भेदाभेदव्यवस्था, त- देव हि परमेश्वरस्य संवेदनात्मनः शिवना- थस्य स्वातन्यशक्तिविजृम्भित ; ततश्च परैः यत् उच्यते 'दूरान्तिकादौ अर्थस्य अभेदः' इति १७७ न केवलं प्रत्यक्षकृतायां प्रवृत्तावयं कमः यावदनुमानतोऽपि या प्रवृत्तिः तात्कालिकी सापि प्रमाणसमूहादेव, तद्यथा पर्चतग्राहि प्रत्य- क्षम् अग्निप्राशनुमानं शीतापनोदग्राह्यनुमितानुमानं चोराद्युपदवविरह- ग्राह्याप्तवानमित्यतः प्रमाणसमूहादकान्त सस्वसंवेदननिटिता प्रवृत्ति- रिति । १७८ मंत्रेदनेन हदीकृत्यान्तर्मुसस्वरूपेगापि अनेकामाताभासं वि. पयप्रवृत्तसंवेदनालापानुप्रागकेन विमर्शनापि प्रमाणानन्लं त्यति यति । अयोगेल्या योग एव तापर्यम् ।। १७९ ऐश्वर्यमिति यावत् परैरिति सौगतः, विमर्शवलादेव दूरास्ति- कादावर्यस्यामेदो न स्वामासमात्रबलादिति यावत् ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । .[२०३० भासानाम् ऐक्यं, यदेव रक्तोत्पलं दीपेन नीलं दृष्टं तदेव सूर्यांशुभिर्लोहितं पश्यामि,- इति । अन्येन वापि प्रकारेण इन्द्रियापाट- वादिना एकपार्श्वसंमुखस्वादिना वा येषाम- वभासच्छाया भिन्ना, तेषामपि मुख्यप्रत्यवम- र्शानुवर्त्यवभासस्वरूपबलात् ऐक्यमेव,-इति स्थितम् ॥ १०-११ ॥ ननु दूरादूरादावस्तु स एवार्थः प्रमों त्रध्यवसितार्थक्रियांशे तथैवोपयोगात्, बायाँ- न्तरत्वादौ कथम् आन्तरस्यार्थक्रियायां प्रमा- त्रध्यवसितायामनुपयोगात् ? - इति भ्रान्ति भङ्क्तमाह अर्थक्रियापि सहजा नार्थानामीश्वरेच्छया। १९. अन्यथेति व्यावष्टे । १९१ अर्थक्रियैक्यादित्यर्थः। १९२ नह्मान्तरस्यार्थक्रिया । अयं भावः- दूरेऽप्यक्रिया या सेव प्रमात्रा दूरेप्यध्यवसीयते इति प्रमानध्यवसायादेकत्वमव्यभिचार्यस्तु तथैव परोक्षाध्यक्षादी नेताह्मान्तरत्वे घटते ममात्रध्यवासेता हि अर्थ- किया बाया आन्तरस्य पुनरर्थक्रियानुपपन्नेत्यान्तरस्यार्थक्रियायामनुपयो- गात् कथमुक्तं बाह्यान्तररवे भेद इति ।

·१३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। नियता सा हि तेनास्या नाक्रियातोऽन्यता भवेत् ॥ १२॥ इह 'कार्यकाष्णतोरणता' (२२३८) इत्यत्र खरूपमिवार्थक्रियापि या मध्ये गणिता, सा सहजार्थस्वरूपभूता न भवति; तत्कारित्वं हि यस्मात् ईश्वरेच्छया नियतं भवने चोभवने च । यतो नपा स्वरूपं, तेन तस्या अकर- णात् हेतोर्भावस्थान्यत्वं नाशङ्कनीयं, खरूप- भेदात् हि संभाव्येतान्यत्वं, नच स्वरूपम् अर्थक्रियाकारित्वम्,-इत्युक्तं वक्ष्यते च व- हुशः । स्वरूपं च प्रत्यवमर्शवलादेकमेव वा- ह्यान्तरादावपि,-इति ॥ १२ ॥ ननु विमर्शवलादेव यदि वस्तूनां भेदा- भेदव्यवस्था तर्हि इदानी त्रिजगति निवृत्ता १९३ न तु स्वरूपभूता। १९४ अनन्यापेक्षा। १९५ भवन इति बाह्यरवे । अभवन इत्यान्तरस्वे । १९६ आन्तरार्थेत्रियायाः । अन्यत्वमिति अवस्तुरवं वत्वन्तरत्वं वा । १९७ ततश्चेयान:-बाहरवे घटादीनां स्वलक्षणस्य यार्थक्रिया तेषा. मेवोल्लेखावसरे तथा विरहेऽपि ईश्वरेच्छानियत्यपेक्षणानान्यथात्वम् । १९. सर्वथा गलिताः । ।

·११२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०३० भ्रान्तिसंकथाः, शुक्तिकायामपि सत्यरजततैव आपतति इदं रजतम्' इति विमृश्यमानत्वात्। ततश्च भ्रान्त्यभावे बाधानुपपत्तेः किमर्थमुक्तं 'मितिर्वस्तुन्यबाधिता' (२३२२) इति । व्य- भिचाराभावे हि 'अबाधिता' इत्यस्य विशेषणस्य व्यवच्छेद्यं न लभ्यते,-इत्याशङ्कां निरस्यति रजतेकविमर्शेऽपि शुक्तौ न रजतस्थितिः। उपाधिदेशासंवादा- विचन्द्रेऽपि नभोऽन्यथा ॥१३॥ 'इदं रजतं स्थिरं सर्वप्रमातृसाधारणम् अर्थक्रियायोग्यम्' इति इदमंशे रजतायंशेषु- तत्संमेलनांशे च आभासविमर्शनबलात् न १९९ परिहार्यम् । 'संभवे व्यभिचारे व स्थाद्विशेषणमर्थवत्' इति न्याया। २०. 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इसनेन संज्ञाभावात् समासाभावे द्विसं. व्यचन्द्रो विचन्द्र इति शाळपार्थिवादिस्वात् समास इत्यनवयम् इति टीकाकाराः। तदयुकं द्वौ चन्द्रौ विचन्द्र इत्येव साधु न च संज्ञाभावः द्विचन्द्र इति भ्रमसंज्ञायाः प्रसिद्धेः । अथवा मास्तु संज्ञा तयापीष्टसिद्धिः विचन्द्र इति विचन्द्रामासे इत्यर्थः। २. बतया किरजतपयल विमर्शनान् ।

·. २०४ १३का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ११३ तावत् किंचित् मिथ्यात्वं, किंतु उत्तरकालं यो भविष्यति विमर्शो 'नेदं रजतं वस्तु स्थिरं प्रमात्रन्तरगम्यमभिमतकार्यकारि' इति, तद्विमर्शविमर्शनीयं यत् तत्पूर्वविमर्शका- लसमुचितमेव रूपं तत् तस्मिन् पूर्वविमर्श- काले नैवोंमृश्यते, भाव्यं च तेनामर्शनी- येन । तत्रैव काले 'नेदं रजतं हि अभूत्' इति हि उत्तरः परामर्शो, नतु उदितप्रत्यस्तमि- तायां शतहदायामिव इदानीमेव 'इदं न' इति विमर्शः; ततो यावता पूर्णेन रूपेण प्रख्या- तव्यं विमर्शपर्यन्तं तावत् न प्रख्याति, इत्य- पूर्णस्यातिरूपा अख्यातिरेव भ्रान्तितत्त्वम् । २४. उत्तरत्रिमर्शनिमशनीयम् । २०३ अयं भाव:-न तावत्प्रनिभासमानेण रजतबुद्धी विश्रान्तव्यं येन तदजतं सत्यमिति स्वात् अपितु विमशानुप्राणितेन प्रतिभासेन ततश्च विमर्शः पूर्वोत्तरकालाबामशत्येवेति न भिन्नविमर्शयोग इति तद्वि- मर्शविमर्शनीयमित्युक्तम् । २०४ भवतु चान भाव्यं विमर्शनं तावन्मानं रजतस्थितिस्त्रास्त्ये. वेति कथं बाधितस्वमित्यत आह नस्वित्यादि। २०५ शतहदायां हि उत्तरकालमसंभवेऽपि तावन्मानमस्त्येव परा- मर्श इह न तथा तथा चाह तत इत्यादि। २०६ विमर्शपर्यन्नाप्ररयानात् अपूर्णख्यातिः। १५ ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । २००३आ तद्वशेन असद्विपरीतानिर्वाच्याँदिल्यातयोऽपि उच्यन्ताम्।. ननु सत्यरुप्यज्ञानमपि अपूर्णच्यातिः। तत- स्तर्हि किम् ? । इदम् अतः सर्व, भ्रान्तिः,- इत्यागच्छेत् । दिध्या दृष्टिरुन्मिमीलिषति आ- युष्मतः,मायापदं हि सर्व भ्रान्तिः तत्रापि । स्वप्ने स्वम इव गण्डे. स्फोट इव अपरेक धा तिरुच्यते, अनुवृत्युचितस्यापि विमास्वास्थ र्यात् । अतश्च पृथक् इदन्तायामासेषु काचन भ्रान्तिः, मेलनाशे तु विमशानुवृत्ति- निर्मूलनं विमर्शोदयकालादेव आरभ्य बाध- केन क्रियते, इति तत्रैव भ्रान्तिभावः, इति सिद्धम् । रजतस्य शुक्तिकया सह पनापि एको विमर्शः, तथापि शुकौ रजतस्य तेन ज्ञानेन या दत्ता स्थितिः 'इदं रजते इति, २०४ भाविशदेनास्थिरल्याति-असाधारणस्याति-अनर्थकियाका. रिख्यातीनां ग्रहण बोध्यम् । २०४ो मायापदं सर्व प्रान्ति २०९ फिरजतयोरेकविमने निमस स्थितेरभाषाव मात्र मान्स. त्वम् । सर्वसाधारण्येन विवादियोसार भवति यस निमोसोम स्वमानवाद।

·नन्वेवं भवतु १३का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ११५ सान; यत उपाधिरूपो यो देशः 'अत्र रजतम्' इति रजतच्छायाम् आत्मनोपरञ्जयन् शुक्ति- देशः, तस्यासंवादात् सम्यग्विमर्शनानुवृत्त्या- भासनं संवादनं, 'वदिः अत्र भासनविषयः, तस्याभावात् कारणात् । शुक्तिकारजते, द्विचन्द्र- ज्ञाने तु 'द्वौ चन्द्रौ' इत्याभासे शुक्तिकयेव मेलनं न केनचित्साकमाभासते, यत्र बाधः स्यात् ; एंकाभासाशे च वाधः, इत्युक्तं भव- तैव । क एतदाह-मेलनं न केनचित्सह इति । एवं हि सति खालक्षण्येन नियतदेश- कालतया कथमाभासः? तद्देशकालाभ्यां सह तत्रापि अस्ति मेलनाभासो यद्विमशा- ज्नुविवृत्सुनिरूप्यते, द्वित्वाभासचन्द्राभासयो- रपि मेलनाभासे विमर्शानुवृत्तिव्यावर्तनं वा- च्यम् । तदेतदाह-द्विरूपे चन्द्रेपि, न केवलं रजत एव । 'नभः' इति देशविशेषः कश्चित् । २१. उन्मूलनात्मकप्रतिपक्षभूननिमस्थियात नेदरूपं रजतमिति - भावः। २११ मेलनाभासं विनानुविवृस्सितविमर्शाभावात् ।

·२१२ V ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०३मा 'अन्यथा' इति द्विचन्द्रावरुद्धो योऽनवमृष्टः स न तथा,-इति बाधकेन उन्मूलितप्राच्यवि- मर्शानुवृत्तिकः क्रियते,-इति । एवमाभास- स्तन्मेलनं च नियमानुप्राणितम्, इत्येतावदेव प्रमेयम् । एतान्येव आगमे तत्त्वानि वक्ष्यन्ते । वस्तु तत्त्वं प्रमेयम् -इति पर्यायः । तथा च काठिन्याभास इति पृथिवी, लोहिताभास इति रूपं तेजश्च, मेलनाभासो रजः, संनि- वेशस्तु नियतिरूपः, नियतिर्हि नियमः, स च अभावप्राणोऽभावस्फुरणमेव च पृथिव्या- भासस्य विचित्रतया चकासत् पृथुबुनोदरा- कारता, भेदाभासश्च माया, तत्पृष्ठे सत्यप्र. काशाभासश्च शिवतत्त्वम्,-इत्यास्तां तावत् । अग्रे भविष्यति एतत् । सर्वथा तावदत्र प्रमेये भगवत एव भेदने च अभेदने च २१२ यथा च मानसे अमे तथेन्द्रियकसंमतेपि भ्रमे द्विचन्द्रे न स्थितिः यतश्रन्द्राकान्तो यो नभोदेशो विमुष्टः तत्राम्ययाभूतं विमर्शा- न्तरमुन्मूलकमदेति नास्मिन् नभोदेशे द्वितीयश्चन्त इति । २१३ एकार्थो भित्रश्रुतिः शब्दः पर्यायः । २१४ खप्रतिपक्षभावस्थामावः । .

·१४का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ११७ खातयं, घंटंगताभासभेदाभेददृष्टिरेव च पर- मार्थाद्वयदृष्टिप्रवेशे उपायः समवलम्बनीयः, न तु व्यवहारोऽपि अयं परमेश्वरस्वरूपानुप्र- वेशविरोधी, - इति प्रतिपादितम् ॥ १३ ॥ एतदेव स्फुटयन् सकलप्रमेयसिद्धिः पर- मेश्वर एव आयत्ता,- इति निरूपयति गुणैः शब्दादिभिर्भेदो जात्यादिभिरभिन्नता। भावानामित्थमेकत्र प्रमातर्युपपद्यते ॥ १४॥ इह अनुवृत्तं व्यावृत्तं च चकासद्वस्तु कतरेण वपुषा न सत्यमुच्यताम् उभयत्रापि वाध- काभावात् , सत्यतो हि यदि वाधक एव एक- २१५ यतोऽत्र सर्वपृष्टपाति शिवतयं ततो भगवत एक भेदनेऽभे. दने च खातव्यम् । ततश्चेदं सिद्धं भवतीत्याह घटेत्यादि । तेन संसारि- प्रमातुः परमार्थप्रमात्रपेक्षया यदद्वयं न प्रकाशते ततो विकल्पच्यापारः तद्वैपरीत्ये तु परमार्थतैवेत्याह घटगतेत्यादि । विकल्पोऽप्ययं पारमेश्वर्यप्रये. शेऽनको मार्गः । यदुक्तमनेनैवान्यन्त्र । जलात् स्फूर्जज्वाला- इत्यादि । २.६ अनुवृत्तं सामान्यं, व्यावृत्तं विशेषः । कतरेति सामान्येन विशे. - पेण वा। २१७ उभयत्रेति व्यावृत्तानुवृत्तयोः ।

·२५९ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२००३ तरस्य स्थात् तेत्तदुदये स एव भागः नरुन्मजनसहिष्णुतारहितो विद्युद्विलायं लीयेत; न चैवम् अत एवं विरोधं अनिर्वाच्यत्वम्, अपरैश्च सांवृतत्वम् अभिदधद्भिः आत्मा परश्च वञ्चितः । संवेदनविश्रान्तं तु द्वयमपि संवेदनस्य, खातव्यात । सर्वस्य एतत् स्वसंवेदनसिद्ध यत् संविदनसर्विश्रान्त- मेकतामापाद्यमानं जलज्वलनमपि रुद्धं, तत एव उक्तं 'अत एव यथामीष्टसमुल्लेखा"." (शा २१८ एकतरोदये। २१९ वेदान्तावलम्बिमि' । २२. अपरैरिति तावलम्विभिः । सांवृतत्वमिति नकिचिपस्वम् । २२. असम्मवे तु उभयं कल्पते इत्याह सवेदनेति । भेदिमे- दनममेदिते च भेट्न सातश्यम् ।मत्रायमर्थ:- एकमिवामाश- दादिभेदेन प्रत्याभासविधाम्तेन रूपेण सम्दादिसामान्यामान स्वालक्ष. पग्रेन चार्थोऽवमाति तनोचताम् एकप्रमाविभान्ति निकाय तदुपपद्यते। यदि विशेषामासेन सामाम्यामासो न जायते इत्युच्यते सहि भन्न स्वप्रती- अपहच सामान्यामाले वा विशेषाभासो म.आयते इति वत्राप्येवम् । उदमोमयत्रापि बाधकसमवः सखतो न भवति, अय प्रतीतिमविरोधा- बापमा वदेोदयेऽम्ब सम्मवारहितो बिलीयते इति निबया- कसबा सामुभवतिहरः क्रियते इस्या समतीसपाहवद्यालिभिषादेन 4 ·१४का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। इति । अतश्च गुणैरुपाधिरूपेर्विशेषाधायितया विवक्षितेः शब्दादिभिर्वा दण्डादिभिरपि वा यो भेदो जातिवशात् सादृश्यात् भेदाग्रह- णाद्वा; यश्च अभेदो भावानाम् इत्थमित्युक्त- नीत्या 'क्रियासंबन्ध' (२२२।१) इत्यतः प्रकृति निरूपितः, स एकत्र प्रमातरि सकलप्रमा- प्रमाणसंयोजनवियोजनादिविचित्रासंख्यक- त्यप्रपञ्चोचितस्वातत्र्ये भगवत्यस्मदीयहृदयैका- न्तशायिनि शिवशब्दव्यपदेश्ये सति उपप- द्यते, नान्यथा। विशेषणान्येव च भेदकानि, इति किमन्त्येरन्यैविशेषैः; अयं च पर- २२२ एकप्रमातरीति । ननु देशकालभेदादेव स्वारक्षण्यं भेदः तत्र कि प्रमात्रा क्रियते न किंचित् क्रियते, सत्यमेधैतत् परस्वियद्वक्तव्यं स देशकालभेदोऽपि कुतस्य इति अवभासभेदादिति चेत् किमित्यस्मभ्यम- स्थाने कुप्यासे अवभासभेदोऽपि प्रमानधीन एव । ननु च तथापि भवतां स्वमतहानिः प्रसजेत् अवभासभेद एव भेदकः सपन्नः शन्दादयो भेदका इति भवन्मतं नैवम् , अवभासभेदो हि अवमासमानावभा. स्यमानरूपेषु वेग्रेषु च शब्दादिष्वेव भाति । ननु चैवं सति शब्दादेर्भद- कत्वेन गुणस्ये जाति म कान्या । अत्रोच्यते नान्यापितु त एव शब्दाचा. भासा देशकालाभासानालिङ्गितात्मानो जातिरिति चोक्तं सादृश्यात् भेदाग्रहणादा यञ्चाभेदोभावानामिनि । २२३ विशेषणान्येवेति । अत्राहु. काणादाः विशेषपदार्थसिद्धये यथा. मदादीनां गवादिषु अनादिभ्यस्तुल्याकृतिगुणक्रियोपचयावयवसंयोगन- ·१२० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०३मा माणुर्य एतद्देशादिविशिष्टघटारम्भणकाले प. श्चात्तनसंघटितयणुकारम्भकाले पूर्व मिलि- तः; अयं स आत्मा, यः पुरा खर्गसदने सुर- योषितमिमामित्थं परिरब्धवान् , इति इयतैव योगिसर्वज्ञादीनां सिद्धः परमाण्वारमादिषु भेदावभासः, - इत्यलमवान्तरेण । सिद्धं त्ययव्यावृत्तिष्टा यथा गौः शुक्ल: शीना गतिः पीना इमान् महापट इति तथास्मद्विशिष्टामा योगिनां नित्योवानां तुस्थाकृतिगुणकियेषु पर. माणुषु मुक्तात्ममन.सु च अन्यनिमित्तासंभवात् येभ्यो लिमितेम्बा प्रत्याधारविलक्षणोऽयमिति प्रत्ययव्यावृत्तिः देशकालनिप्रकृष्टे ष स एवायं- परमाणुरिति प्रत्ययव्यावृतिः प्रत्यभिज्ञानं च यतो भवति तेऽन्या विशेषा इति । न च निनिमित्तः प्रत्ययो भवति ते च साश्रयविशेषकत्वात् विशेषा एव विनाशारम्भरहितेषु नित्यद्रव्येषु अण्वाकाशकालदिगात्ममनामु प्रतिद्रव्यमकैकशो वर्तमाना अन्त्या अत्यन्तव्यावृषिबुद्धिहेतपो विशेष इति उक्त च सूत्रकृता नित्यद्रव्यवर्तिनोऽन्या विशेषा इति । तदुक्तं श्रीधरेणापि नित्यद्रव्येषु सर्वेषु परस्परसधर्मसु । प्रत्येकमनुवर्तन्ते विशेषा भेदहेतवः ॥ इति । यद्वा शब्दादीनामेव विशेषणभावेनावस्थितत्वात् अन्तेषु नित्य- द्रव्येषु भवा अन्त्या. अनन्ता विशेषा नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्याः परमाण्या- काशकालदिगारममनांसि नित्यद्रव्याणि तेषु वृचिपा ते तथा परमाण- वोऽन्ता. जगद्विनाशारम्भे कोटिभूतत्वात् मुक्ता आत्मानो मुकानि च मनासि अन्तानि संसारपर्यन्तवर्तित्वात् तेषु भवा इति राजानल. क्ष्मक.। २२४ प्रकृतानुपयोगिना।

·, १५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । १२१ तावत् भेदाभेदरूपं प्रमेयतत्त्वम् एकप्रमातृ- विश्रान्त्या निःशङ्कतां श्रयति, इति ॥ १४॥ ननु एवं-भूतो यद्ययं प्रमाता तत्रैव तर्हि प्रमाणोपन्यासे प्रयतेनीयं न प्रमेये, यदाह 'प्रधाने हि यत्नः फलवान्' इति। तदे- तदाशय प्रथमोपक्षिप्तमेव प्रमेयं स्मार- यत्याचार्यः । तथा हि 'अजडात्मा निषेधं वा सिद्धिं वा विदधीत कः। (१।१।२) इति यद्वस्तु तदेवेदानी ज्ञाते प्रमाण- स्वरूपे परमेश्वरस्वरूपे च निर्वाहणाहम् , एवं- भूतं हि प्रमाणं तदेवं-भूते हि भगवति कथं क्रमताम्, इति । तदेतत् स्फुटयितुमाह विश्ववैचित्र्यचित्रस्य समभित्तितलोपमे। विरुद्धाभावसंस्पर्श परमार्थसतीश्वरे ॥ १५॥ २२५ भेदाभेदरूपसमस्तप्रमेयनि शङ्कविश्रमस्थानम् । २२६ तस्य तदधीनमत्ताकत्वात् । यदादेति व्याकरणभाष्यकार: शेप- मुनिः।

·पुराणे तु १२२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०३आ० प्रमातरि सर्वदा भातविग्रहे। किं प्रमाणं नवाभासः सर्वप्रमितिभागिनि ॥ १६॥ परिमितप्रमातृलनो नवनवाभासः प्रमेयो- न्मुखः प्रमाणम् , इत्युक्तं । तत्र प्रकाशवपुषि प्रकाशमात्रखभावे पूर्वसिद्धे का प्रमाणस्योप- योगः संभावना वा। तथा च पूर्वसिद्धे प्रमातरि सति तेलंग्नप्रकाशान्तर्भूतविमर्शमयीम् अभू- तपूर्वां प्रमेयस्य सिद्धिं वितरति प्रमाणम् । प्रमातुश्चादिसिद्धस्य किंलग्ना सिद्धिरस्तु । विश्ववैचित्र्यं हि तत्र परमेश्वरे प्रकाशका- स्मनि सति भाति यथा चित्रं भित्तौ । यदि २२७ आदिसिद्धे प्रमातारे सति हि यत् तस्य देहादिसंकोचावभासि- रूपं तल्लग्न इति । २२८ ननु यथा संकोचसारमायाप्रमानपेक्षया तत्प्रकाशान्तर्भूतचि. मरूपा प्रमेयसिद्धिःप्रमाणेन क्रियते तथा परप्रमात्रपेक्षयापि कि प्रमे यसिद्धौ प्रमाणापेक्षा उत नेत्यतो नेत्याह विश्वेत्यादि। २२९ विश्ववैचियचित्रे दृष्टान्तदाान्तिके अपि भन्न तावत् स्वरूप- प्रतिपयर्थ सममेव संयुनक्ति यदि हीत्यादिना । पृथगेवेति भित्तिवल. प्रकाशावन्तरेण। २२८ २२९ ·१६का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १२३ हि नीलपीतादिकं पृथगेव परामृश्यते तदा खात्मविश्रान्तेषु तेषु तथा वा अन्योन्यविपये जडान्धवधिरकल्पानि ज्ञानानि स्वविषयमात्र- निष्टितानि, विकल्पाश्च तदनुसारेण भवन्तः तथैव, इति 'चित्रम् इदम्' इति कथंकारं प्रति- पत्तिः । एकत्र तु निम्नोन्नतादिरहिते भित्ति- तले रेखाविभक्तनिम्नोन्नतादिविभागजुपि 'ग- म्भीरनाभिस्न्नतस्तनीयम्' इति चित्रावभासो युक्तः, तद्वत् एकप्रकाशभित्तिलग्नत्वेन वैचि- त्र्यात्मकभेदोपपत्तिः, इति भावभेदग्रहणप्रका- शभित्तेरनपायिनी स्वप्रकाशतामाह । तत्र खप्रकाशे किं प्रेमाणेन ? । अथोच्यते पूर्वम- स्य प्रकाशो न भवति, तर्हि स एव नास्ति,- इति स्यात् प्रकाशमात्ररूपत्वात् तस्य । नच २३० तस्मात् भित्तिप्रकाशमन्तरेण सिन्दूरहरितालादिप्रकाशचित्रमा काशासंभव इत्यर्थः। २३. विभक्त इत्युपकल्पितः। २३२ अभिनवाभासात्मना । २३३ अपेति प्रमानुः सति हि प्रमाणे स भवति । स इति स्वप काश आत्मा।

·१२४ है ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०३आ० अस्य नास्ति,-इत्यभावेन स्पर्श उपन्नो, यतो .हि असावेव परमार्थतः सन् प्रकाशस्यैव सत्वात् , सतश्च असद्रूपत्वायोगात् । अर्थ उच्यते-ईश्वरता तस्याप्रमिता प्रमास्यते तदपि न, यतो हि असौ प्रमातृत्वेन चेत् नाचकास्यत् कस्यायमुद्यमः, चकास्ति चेत् तर्हि प्रमातृतैव ईश्वरता, तदाह 'ईश्वरै प्रमा- तरि सर्वदा भातविग्रहे' इति । विशेषण गृह्यते इति विग्रहोऽसाधारणं खरूपम् , अत एव स्वतन्त्रप्रकाशरूपत्वात् अभावस्पर्शायोग्येऽ- भावानुप्रवेशनेन यः कालव्यवहारः सोऽत्र नास्ति, इति 'पुराणे' इत्युक्तम्। तत्र किं प्रमा- णं, कुतः प्रयोजनात्प्रमाणं, कस्तत्र प्रमाण- स्योपयोगः,-इति, तत्रच किं प्रमाणं न किञ्चित् २३५ अन्यत् हि यस्किचित् सर्व तत् तस्वातघ्यं तदस्य भवनस्वभा- पस्याभवनेन कथं संस्पर्शो भवति विरोधात्, तदेतदुक्त विरुद्धाभावसं- स्पर्श इति । २३५ प्रमाणेन प्रकारयते । २३६ अभूति भविष्यतीति वर्तमाने भूतत्वासंभवः भविष्यत्कालं सदभावः भूतावे दयोरभाव इति चाभाषानुसधानेन कालव्यवहारः । २३. किसादख सर्वनामस्वादनेकार्थयोग इति दर्शयति तत्रेत्यादि ।

·१६का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतबिमर्शिन्युपेता। १२५ उपपत्या घेटते इत्यर्थः । यतः प्रमाणं नामा- भिनवाभासरूपं प्रमातरि प्रमितिलक्षणां विश्रान्ति विदधत् प्रमाणं भवति, प्रमाता चाविच्छिन्नाभासः सर्वाश्च अमितीः स्वात्म- नि अन्तर्मुखरूपे भजते । तत् तस्मिन् कथम- भिनव आभासस्तत्प्रमितिश्च कुत्र विश्रा- म्यतु । तस्मात् देहप्राणपुर्यष्टकशून्यप्राय एव प्रमातरि प्रमाणमुच्यताम् । तेत्रापि च वेद्यांशे यदि नाम, नतु कथंचित् संविदंशे, तत्रापि विषयोन्मुखे तत एव संकुचितत्वात् अभिनवाभासे संकोचविहीनसत्यप्रमातृलग्न- तापेक्षया कथ्यतां खसंवेदनं प्रमाणम् । सौगते- नापि 'ममेदं ज्ञानम्' इति कल्पितप्रमातृलग्नमेव तदुपेत्यं, नतु परमार्थप्रमातरि प्रमाणेन किंचित् । उक्तं च मयेव 'यत्प्रमेयीकृतोऽसीति सर्वोऽप्यात्मनि लजते । कथ अमेरीकरण सहर सन्महेश्वरः इति ॥ १६॥ २३८ न च वाच्यं प्रत्यक्षादिव्यतिरिक्तं किंचिद्भविष्यतीति । २३९ तन्नेति संकुचितेपि ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। नन्वेवं यदि भगवति प्रमाणमनुपयो- ग्यनुपपत्ति च किमर्थं तद्विषयं शास्त्रं, तद्धि प्रमाणमेव, परार्थानुमानात्मकं हि शास्त्रम्, तत्र च प्रमाणादिषोडेशपदार्थतत्वमयत्वमेव परमार्थः । यत्तु सौगतैः पञ्चावयवत्वादि दूष्येते २४. तथापि किमित्यत आह तदिति । २४१ ते च षोडश पदार्थाः प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनाधान्त. सिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्था... नाख्याः । तत्रैपां लक्षणानि । १ अर्थपरिच्छित्तिसाधनानि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि । २ तस्परिच्छेधमात्मादि प्रमेयम् । ३ नानार्थावमनः संशयः। ४ हिताहितग्रातिपरिहारौ सस्साधन ध प्रयोजनम् । ५ हेतोः प्रतिबन्धावधारणं दृष्टान्त ।६ प्रमाणतोऽभ्युपगम्यमानः सामान्य विशेषवा-' नर्थः सिद्धान्तः। परार्थानुमानवाक्यैकदेशभूनाः प्रतिज्ञादयोऽवयवाः । ८ संदिग्धेर्थेऽन्यतरपक्षानुकूलकारणदर्शनात् संभावनाप्रत्ययस्तर्कः । ९ साधनोपलम्भजन्मा तत्वावबोधो निर्णय. । १० वीतरागकथावस्तुनिर्णय- फलो वादः । ११ विजिगीपुकथा पुरषशक्तिपरीक्षणफला जल्पः । १२ स्वपक्षस्थापनाहीनस्तद्विशेपो चितण्डा । १३ अहेतवो हेतुवदाभासमाना हेत्वामासाः। १४ अर्थविकल्पैर्वचन विधातश्छलम् । १५ हेत्तुप्रतिदि. म्बनप्राय प्रत्यवस्थानं जातिः । १६ सत्यवस्स्वप्रतिभासो विपरीतप्र- तिभासश्च निग्रहस्थानम् इति । २३२ सोगतमते हि सर्वस्य क्षणिकत्वादवयवानां परस्परापेक्षित्वात् सम्मतेऽयुक्तत्वम् तथा चाहुः । तत्स्वकण्ठेन वक्तव्यं यत्साक्षानोच्यते स्वयं विवादादेव च भतिज्ञार्थो लभ्यते इति कि तेनोन प्रयोजनम् अबाहुः स्वप्रतिपत्तिमनुसरता परस्य प्रतिपत्तिरनुसरणीयेति स्वप्रतिपत्तो प्रथममुपलधायां धर्मी तावदाख्येय एव, अनुच्यमाने हि धर्मिणि निर. धिकरणो हेतु साध्य साधयेत् धर्म्यनवच्छिन्ने च धर्ममानेऽनुमानमन. कमिति तदुक्तम्।

·. १७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १२७ तदाग्रहमानं, पोडशसु हि पदार्थेषु निरूप्यमा- णेषु सम्यक् प्रतिपाद्यं परः प्रतिपद्यते, 'हिता- हितप्राप्तिपरिहारयोः' इत्यादिना च ग्रन्थेन । परस्य किं प्रयोजनं, तद्धि परस्य प्रतिपत्त्यै, सा च परार्थानुमानात्, तत्र च प्रतिज्ञादेरुप- योगः,-इति, तत् परिपूर्णपरप्रतिपत्तिकारि परमार्थतः सकलमेव शास्त्रं परार्थानुमानम् आर्गेमेव्यतिरिक्तं न्यायनिर्माणवेधसाक्षपा- देन निरूपितम्, इति । अत्रापि पूर्वोक्तमेव परो मन्त्रमादेव तमर्थ युध्यतामिति । वक्रा स्वप्रत्ययेनेदं नहि वाक्यं प्रयुज्यते ॥ मित्वेनमनुमानेन बोधयामीति मन्यते । सोऽपि तद्वचनान्नैव तमथैमय बुध्यते।। किन्तु व्यासिमतो लिङ्गात् स्वयं तत्तु न पश्यति । तत्प्रतीत्यभ्युपायत्वात् परार्थमिदमुच्यते ॥ इति । तस्मात् प्रतिज्ञादयः पञ्चावयवा अपरिहार्या इति सिद्धम् तदे- तत्समर्थयति हिताहितेत्यादिना । 'यमर्थमुद्दिश्य पुरुषः प्रवर्तते तत्प्रयोज- नम्' इति तच स्वार्थमेव न किं तु परार्थमपीत्युक्तं, परस्य किं प्रयोजन- मिति पर आक्षिपति । तदथं तद्धि परस्य प्रतिपत्त्यै इत्यादि । तथापि किमित्यत आह्, सा चेत्यादि । तत्र चेति । इदमुक्तं भवति प्रयोजनेन प्रतिपत्तिः तया प्रवृत्तिः तन च परार्थानुमान तथा च प्रतिज्ञादि इति पोडशपदार्थेषु प्रतिपद्यमानेषु हेयोपादेयतासिछिः परार्धानुमानादिति पराधमनुमानं शास्त्रमिति । २४३ परमेश्वरस्वातन्यात्मकपरामर्शसारस्वात् आगमस्य। २४४ तथापि आगमेनान किमीयो व्यापारः साध्यते इत्यत आह अन्नापीति .

·१२८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२००३आ.. 'किंतु मोहवशात् (१।१॥३) इति स्मारयितुमाह अप्रवर्तितपूर्वोऽत्र केवलं मूढतावशात् । शक्तिप्रकाशेनेशादि- व्यवहारः प्रवर्त्यते ॥ १७॥ इह परमेश्वरस्येदमेव परं वातव्यं यत् अस्मादृशे प्राच्यपशुदशाविशेषासंभाव्यमाना: तिदुष्करवस्तुसंपादनं नाम । इतश्च किम् अतिदुष्करं भविष्यति, यत्प्रकाशात्मनि अख- ण्डितताद्रूप्ये एव प्रकाशमाने प्रकाशननि- षेधावभासः प्रकाशमानः। तस्मात् परमेश्वरस्ये. दं तत्परं वातव्यं यत् तथावभासनं पशुरू- पतावभासनं नाम ग्राहकांशसमुत्थापनं, तडा. रेण च ग्राह्योल्लासनमपि । सैषा भगवतो मा- याशक्तिरुच्यते । यथोक्तम् 'माया विमोहिनी नाम""""""" इति । तदेवं-भूतान्मायाशक्तिरूपात् वा- तथ्यात् वा मूढता विनष्टपूर्णचेतनता खात्म- वर्तिन इच्छास्पन्दोदयस्फुटस्फुरितविश्वभाव- ·- १७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १२९ निर्भरितात्मनः पूर्णत्वस्य, स्मृत्यादिशक्त्या- स्मनः खातत्र्यस्य, देशकालसंकोचवैकल्यात् अयनसिद्धवैभवनित्यताधर्मस्य च प्रकाशमा- नस्यापि यदप्रकाशमानतया अभिमननं, तेस्या वशात् सामर्थ्यात् पूर्व यो न प्रवर्तितः समन- न्तरश्लोकद्वयोक्तस्वरूपे प्रमातरि भगवति ईश्वरत्वादिना उक्तेनैव पूर्णत्वादिना व्यव- हारो यः खलु 'अहम्' इति भाति स पूर्णः विभुः स्वतन्त्रो नित्यः, इत्येवमादिरूपः, तं प्रव- तयन्तु व्यवहारं लोका इति । एतेन शक्ती- नाम् इच्छाज्ञानक्रियाणां "प्रकाशकेन प्रत्यभि- ज्ञारूपेण व्यवहारसाधनपरार्थानुमानात्मना शास्त्रेण तं व्यवहारं प्रवर्तयेतो तत्समर्थाच- रणं क्रियते । 'प्रवर्त्यते' इति द्वौ णिचौ। केवल- मिति न तु किंचिदपूर्व क्रियते, नापि तत्त्वतोऽप्रकाशमानं प्रकाश्यते, प्रकाशमान एवं यत् 'न प्रकाशते' इत्यभिमननं तदप- सार्यते । तदपसरणमेव हि परमेश्वरतालाभो २४५ तस्सा इति मूढलायाः । २५६ जन्तूनामित्यर्थः।

·१३० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०३आ- मुक्तिः, तदनपसरणमेव संसारः, अभिमननमा- त्रसारं हि ऐतद्वयम्, उभयमपि चेदं भग- वद्विजृम्भितमेव । एतदुक्तं भवति यथा भौ- तस्य भासमाने एवात्मनि इति मोहान्मन्यमानस्य मोहोऽपसार्यते, . कः खल्लु त्वं ?, यस्येदृशं वस्त्रं मुखमीदृशम्,- इति चेत्, पश्य तदस्ति भवतः-इति पुनः पुनरभिदधता न च अस्य अपूर्व किंचन रचितं, तथा पशुलोकस्य भासमान एव आत्मनि 'नाहमीश्वरः' इत्यादि मोहाद- भिमन्वतो मोहोऽपोह्यते । यो हि ज्ञानक्रि- यावातत्र्ययुक्तः स ईश्वरो यथा सिद्धान्तपु- राणादिषु प्रसिद्धः, तथा च त्वम् इति । यदि वा यस्मिन् यदायत्तं स तत्रेश्वरो राजेव खमण्डले, तथा च त्वयि विश्वम्,-इति ईश्वरताव्यवहारो नान्यनिमित्तकः,-इति व्याप्तिः । यत् खलु यल्लग्नं भाति तत्तेन पूर्ण निधानमिव मणिभिः,त्वल्लग्नं च विश्वम्, इति। २४७ एतदिति मुक्तिससाररूपम् । २१८ भूताविष्टस्य भूतग्रस्खख वा।

·. १७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्गिन्युपेता। यस्य यदन्तर्वति भाति, स तावति व्यापकः समुद् इव मणिषु, त्वयि च ' संविद्रूपे धरादि- सदाशिवान्तं शास्त्रप्रक्रियोक्तं विश्वम्, इति । यस्मिन् स्थिते यदुदेति लीयते च तत् तत्पूर्वाप- रभागव्यापि यथा भूमावङ्कुरः, तथा च त्वयि प्रकाशरूपे विश्वम्,-इति। एवम् अन्येऽपि धर्माः सहस्रशोऽपि आगमादिसिद्धा योज्याः । तदेवं व्यपोहिते व्यामोहे, स्थितेऽपि तत्संस्कारमा- त्रविधृते शरीरादौ अनात्मताभिमानपुरःसर एवात्मताभिमाने, घटादौ च प्रकाशमान एवानात्मताभिमाने ज्ञातेन्द्रजालतत्वस्य पश्य- तोऽपि इन्द्रजालं यथा न तत्त्वतो व्यामोहः तथा प्रत्यभिज्ञातात्मस्वरूपस्य, ततो निवृत्ते प्रयाणप्रापितपर्यन्ते देहे परमेश्वरतैव । अभ्या- सभावनावलेन तु शिवशासनोपदिष्टेन देहघ- टादावेव परमेश्वरतासमावेशमभिनिविश्य २४९ तदेवमत्र सिमित्याह तदेवमिति । २५. व्यवहारसाधनप्रमाणप्रभावसमाश्वस्तहृदयो मोहसंकरकलया परमेश्वरेणैव परोजिहीपादिकृत्यनिर्वाहणाय कंचिकाले प्रयत्नसंधार्यमाणे देहादावहताभिमाने प्रबुद्ध इत्यभिधीयते तदाह ज्ञानेन्द्रजालेत्यादि ।

·१३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०३आ० पश्यत इहैव शरीरे पारमेश्वर्याशधर्मोद्गमः, न तु वस्तुतः पूर्णता, देहत्वस्यैव संकोचप्राणस्य गलने यथास्थितविश्वात्मकतापत्तेः। यस्य तु व्यवहारसाधने हेतुकलापेऽपि असिद्धताभिमा- नः, तस्य तत्रापि व्यवहारसाधनैरेव व्यामोहोड- पसार्यः । यस्य तु सर्वथा नापसरति, तत्रे. श्वरशक्तिबलान्मूढतैव, तस्यापि कर्णपथ- गमनात् संस्कारपाकेनावश्यं कदाचिद्भवि- ध्यत्येव स्वरूपलाभः । तदेवं 'कर्तरि' (१२) इत्यादिश्लोकद्वयेन यदुक्तं तदेव 'विश्ववैचित्र्य' इत्यादिश्लोकत्रयेणोपस्कृत्य पुनर्निरूपितम् , एवं-भूतं तावत् प्रमाणं तदेवं-भूते भगवति २५१ अणिमादिः। १५२ यथोकम् 'निष्कम्प आत्मसंवित्ती जीवन्मुक्तोऽभिधीयते । तच्चे विकल्पमानस्तु पिण्डपाताछि ब्रजेत् ॥' अनेनवाचार्यणान्यत्र संसारमार्णतल्लरूमलाप- संकल्पसान्तरतया परमार्थवढे। स्युर्विस्फुलिसकणिका अपि चेत्तदन्त- देदीप्यते विमलबोपहुनाशरानिः ॥' इति । २५३ मंस्कृत्येस्यर्थः।

·१७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। कथमुपपद्यताम् । ततश्च युक्तमुक्तं शौस्त्रादा- विति भङ्गयन्तरेण इदानीं तदेव निर्वाहितम्,- इति शिवम् ॥ १७ ।। आदितः ॥ १२० ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां प्रत्यभिज्ञासूत्रविम- शिन्या क्रियाधिकारे मानतत्फल-मेयनिरूपणं नाम तृतीयमाहिकम् ॥३॥ . २५१ वतरीत्यादी।

·क्रियाधिकारे चतुर्थमाह्निकम् भावानामासयन् कर्ता निर्मले स्वात्मदर्पणे । कार्यकारणभावं च यश्चित्रं तं स्तुमः शिवम् ।। क्रियाशक्तिस्फारप्रायसंबन्धाभिधानप्रस- ङ्गात् ज्ञाप्यज्ञापकभावस्य तत्त्वं प्रसाध्य, कार्य- १ तदेवं द्विविधं व्यवहरणं ज्ञाप्यज्ञापककार्यकारणाम्या, तत्रज्ञाप्या. ज्ञापकभावाख्यं व्यवहरणं परमप्रमातरि परमेश्वरेज्नुपएण्या साक्षादनु- पयोगेपि मोहापसारणमात्रफलकमिस्नवस्थापितम्। अधुना कार्यकारणमा- वास्यद्वितीयव्यवहरणोपायस्य सावं दर्शयति। तत्राधिकार्य तावदाक्षिपत्या. चार्यः भावानित्यादिना । तत्र द्विविधं तावत् कार्यकारणभावं बोतयत्राह पूर्वोत्तरार्धाभ्याम् । तत्रायो यदेवंविधेन शिवादिधरापर्यम्तेन वपुषा तत्स्वरूपानतिरिक्तवृत्तित्वात् तस्यैव महासामान्यतस्वस तथा तथा प्रयन विशेषाभासेपि सामान्यानुगमात् , नहि निर्निमित्रमेव विशेषोदय इत्याह की भावानाभासयश्चिति । तत्रैवानतिरिक्ततायां हेसुमाह स्वात्म- दर्पण इति । तदित्यं कव सं स्वरूपं भेदयन् कर्मभावमापद्यते इत्युक्तं भवति । द्वितीयोपि कार्यकारणभाषः शसिन् परमार्थ सति तशियत्य- वस्थापितोऽन्योन्यविशेषाधायकः संभवसीत्याह कार्यकारणभाचं चेत्यादि। तबियत्यवस्थापितत्वात् चित्रमित्युक्तम् । आमासयनिति स्वारमन्यु व्यन् । निर्मल इति शुद्धसंवित्प्रकाशात्मकत्वात् । कार्यकारणेति कल्पितं । चित्रमिति नियतिरूपस्यात् । स्तुम इति ताहगाभासनिमा- लनपराः तत्रैव समाविशाम इति । २ द्विविधो हि संनन्धः ज्ञाप्यज्ञापककार्यकारणभावत्वाभ्यां, वत्र शायज्ञापकारमा संबन्धो निर्णीतोपरस्तु नियते इति ।

·। १का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १३५ कारणभावस्य तत्त्वं प्रसाधयितुं श्लोकैकवि- शत्या आह्निकान्तरमारभ्यते,-'एष च' इत्यादि 'एवमिच्छैव हेतुता कर्तृता क्रिया' इत्यन्तम् । तत्र श्लोकेन स्वमते कर्तृकर्मभाव एव कार्य- कारणभावः, इत्युपक्षिप्यते । ततः श्लोकत्र- येण जडस्य कारणत्वं पराक्रियते । ततः श्लो- कपट्वेन चेतनस्यैव कर्तृतारूपा कारणता प्रसाध्यते । ततः प्रसङ्गादनुमाने नियतिशक्ति- रवश्योपजीव्यों,-इति श्लोकत्रयेणोच्यते । सौगतोक्तकार्यकारणभावपरमार्थोऽपि अस्मत्प- क्षमेवावलम्बते, नो चेत् न किंचित् ,-इति त्रिभिः श्लोकैः; सांख्योपदर्शितोऽपि कार्यकार- णभावो नोपपद्यते, यद्यस्मदुक्तं चेतनस्य क- र्तृत्वं नाङ्गीक्रियते,-इति त्रिभिः; चेतनस्यापि अनीश्वरतायां नैतद् घटते,-इति द्वाभ्या- मिति संक्षेपार्थः । ग्रन्थार्थस्तु व्याख्यायते। •एवं क्रियाशक्तिमुखेन प्रमात्रेकरूपतां ३ कारणविचारप्रसंगात् । ४ भवष्टम्भनीया। ५ परमार्थरहिता।

·: ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०४ा. भगवति व्यवहर्तव्यां प्रसाध्य, कर्तृरूपतापि तत एवायत्नसिद्धा,-इति दर्शयितुमाह एष चानन्तशक्तित्वा- देवमाभासयत्यमून् । भावानिच्छावशादेषा क्रिया निर्मातृतास्य सा ॥१॥ चोऽवधारणे । एष एव पुराणः प्रमाता अमून् भावान् आभासितपूर्वान् आभासमा- नान् आभासयति अविच्छिन्नेन प्रबन्धेन । कथम्, इच्छाया ईशितुरभिन्नाया अविकल्प- रूपाया अक्रमाया क्शेन सामर्थेन । कुत्रास्य ते भावाः स्थिताः,? आह, 'अनन्तशक्ति- त्वात्' इति । विश्वे हि भावास्तस्यैव शक्तिरू- पेणं स्वरूपात्मत्वेन स्थिताः,-इत्युक्तं 'स्वामिनश्चात्मसंस्थस्य... ।'(११५.१०) इत्यत्र । यदेतदाभासनं या साविच्छा, साँ- किया, अस्य भगवतो निर्मातृत्वम् ॥१॥ ६ पूर्वमपि स्वास्मन्याभासमानान् कर्तृप्रयोजकीकारेणाभासवत. करोति । ७ भाभासप्राणभूता। खादृत्वम्।

·२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १३७ ननु वीजादङ्कुर उद्भवन् दृश्यते, नच अत्र कश्चिच्चेतनोऽनुप्रविशन् दृष्टः, तत्कथमे- तर्युक्तम् ?,-इत्याशङ्कयाह जडस्य तु न सा शक्तिः सत्ता यदसतः सतः । कर्तृकर्मत्वतत्त्वैव कार्यकारणता ततः ॥२॥ जडस्य वीजस्येवं-भूतं सामर्थ्यं नास्ति यत् असद्रूपं. सद्रूपं वाङ्करं परिदृश्यमान- सत्तावन्तं करोति । वीजादकुरो जायते,- इति नाङ्कुरस्य महिमा असत्त्वात् ; अङ्कुरो जायत, इति च महिमा कथं चीजस्य, ततो- ऽकुरादन्यत्वात्; यत एवं तैस्मात् कार्य क्रियाशक्त्या अवभास्यमानं कमैव, इति कृत्ये- - ९ चिप एव विश्वावभासक इति । १. अषं भावः - अङ्कुर बीजे सदसहा तत्र तावन्नास्ति विरोधः इयद्विचार्य या तस्याङ्करस्य परिदृश्यमाना सत्ता तप सामर्थ्य तद्रूपता- पादन पीजस्य नास्ति जडत्वात् । जस शत्यनुपपत्तेः। १८ ·१३८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०ी नैव आविष्कृतम् , कार्यते अनेन कर्ता तत्स- मर्थाचरणेन, इति कारणमपि कर्तरि चेतने विश्राम्यति । असतः सतः इति असद्रूपस्य सत इत्यर्थः । वार्थों वात्र गर्भीकृतः, असतो, कुरस्य सतो वा बीजस्य, इति; अछुरस्य स- तोऽसतो वौ,-इत्येवं वा ॥२॥ ननु जडस्य कथमेषाशतिर्न भवति,-इत्याह यदसत्तदसयुंकाः नासतः सत्स्वरूपता सतोऽपि न पुनः सत्ता- लाभेनार्थः........ सद्वा कार्यमसद्वा संभाव्यते; उभयात्मकम् , अनुभयात्मकमनिर्वाच्यम्, इति तु स्ववाचैव । ३२ मनेन चेतनेनाहर' का बीमादिसाहिलेनावमासमानोऽवमा. स्थते तत्समर्थाचरण तु देहायपेक्षया बहीरूपतयावमासनमात्रम् , सता क्रियाशमामासमान कमैव कार्य मासयिवा च कव कारणमिति, कर्तृकर्ममावसत्वता। १३ यथा प्रथमव्याख्यानम् । "असतदसदिति खयमेव विनोति युकेति । १५ दिः सनीला मनोमवेति सदसपम् । ९ सपखमा वा इति विरोष ।

·, ३का श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १३९ विरुध्यते; तत् किमनेन । यदि असन् घटः, तर्हि तस्यासद्रूपतैव परमार्थतः,-इति कथं खरूपविरुद्धं सत्वमभ्युपगच्छेत् , नहि पादप- तनशतैरपि नीलमात्मनि पीतिमानं मृप्यते । अथ सन्नेव घटस्तर्हि किमन्यत् उपयाच्यते देण्डचक्रसूत्रात् । अभिव्यक्तिविषयत्वस्फुटत्वा- दयोऽपि सदसद्रूपतया चिन्त्याः ॥ नन्वेवं तूप्णीमास्यतां, नेतदपि युक्तम् ,- इत्याह .... अथ चोच्यते ॥३॥ कार्यकारणता लोके तदवश्यसमर्थोऽयमर्थ इति यावत् ॥ ३॥ त्मत्वे किं तत्पुनरिति वाच्यम्, अनिर्वाच्यं च सदमदूपत्वेन च कथ्यते चेति किमेतदिति निकेपि स्ववाग्विरोधः । द्वयं तु शिप्यते इति तदेव विकिनक्ति यदीति । १७ दण्डचक्रादिभिर्हि यथा दो नवनीतं दण्डादिनाभिव्यक्तीकि. यते तथा सदपि व्यक्तीक्रियते इति तदयुक्त, तदपि चाभिव्यक्तिविषय- स्वादि कि सद्रूपमुतासपम् असत्त्वं पूर्ववत् सत्वे पुनः किमभिव्यक्ति विषयत्वेनेति । १८ उभयरूपतासंभवे इति । १९ भथ चेति विवेकपूर्वमवसरदाने ।

·१४० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२अ०भा० ततश्च इत्थमुपपायत, इति दर्शयति सान्तर्विपरिवर्तिनः। उभयेन्द्रियवेयत्वं तस्य कस्यापि शक्तितः॥४॥ कुम्भकारहृदये अन्तर्मनोगोचरत्वात् पूर्व- मपि स्वसंविदेकात्मतया विचित्रत्वेन विश्वस्य भेदाभेदात्मना परिवर्तमानस्य स्पन्दनेन स्फुरतो यत् अन्तःकरणबहिष्करणद्वयवेद्य- त्वमोभास्यते, एषैव सा कार्यकारणता । उभयग्रहणमुपलक्षणम् , यस्य यावति पूर्णा- र्थक्रियासमाप्तिरिति यावत् । सुखादीनाम् अन्तःकरणैकवेद्यतापादनमेव निर्माणं, न च, कुम्भकारे प्राणपुर्यष्टकबुद्धिशून्यदेहप्राये स्फुटपरिपूर्णाभिमतार्थक्रियाकार्याभासत्वमित्यर्थः। २१ अन्तःशब्दस्वार्थमाइ मन इति एकात्मतयेत्यन्तम् । पूर्वमिति प्राच्यावस्थायाम्। २२ घटादेरित्यर्थः। २३ अर्थक्रियापरिसमाप्तिमाह सुखादीनामित्युपलक्षणं तेनान्तर्वहि- करणद्वयवेधत्वं च घटादेरिति बोध्यम् ।

·४का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेत्ता। १४१ तदेतत् स्थितं, तस्यापि जडत्वात् । ततः संवि- देव विश्वमात्मनि भासयति शक्तिवेचि- त्र्यात् । तस्य कस्यापि इति पूर्वमुक्तस्य अचि- न्त्यापर्यनुयोज्यमहिम्न इत्यर्थः । नच वाच्यम्- उभयेन्द्रियवेद्यत्वमपि सदसद् वा, इति; य- तोऽयमत्र परमार्थः- यथा दर्पणान्तःकुम्भ- कारनिर्वय॑मानघटादिप्रतिविम्वे दर्पणस्यैव तथावभासनमहिमा, तेथा स्वप्नदर्शने सं- विदः, तथापि तन्महिम्नेव एतेन इदं बहिः स्फुटरूपं क्रियत,-इत्यभिमान उल्लसति । एवं संविन्महिम्ना कुम्भकृति दण्डचकादो घटे- ऽवस्थिते तन्महिम्नैव अभिमानो जायते; यथा मया इदं कृतम्, अनेन इदं कृतं, मम हृदये स्फुरितम् , अस्य हृदये स्फुरितमिति । जडस्य मृदादेर्दूरापेतोऽभिमान, इति संवित्स्वभावे कर्तृत्वं व्यवस्थाप्यते । ननु । २४ यथा दर्पणस्य स्वमसंकल्पेषु कुम्भकार निर्मीयमाणोऽयं घट इत्या. भासेपि तत्वतो दर्पणादिकस्यैव महिमा तथैव संविद एव घटाभासेन महिमा कुम्भकारनिर्मीयमाणस्वाभिमानोत्थापनेपि एवं संविन्महिमा । २५ तथेति दृष्टान्तान्तरम् । तदिति संवित् । एतेनेति कुम्भकृता ।

·१४२ ईश्वरप्रत्यमिज्ञा। [२ममा भावरूपमेव इत्थं भास्यतां किं द्वयेन्द्रियवेद्य वेनोक्तमत्र, स्फुटमर्थक्रियाक्षम रूपमने नोक्तम्, इति को विरोधैः॥४॥ अनेन च विचारेण प्रकृतमपि क्रियास्वरूप सिद्धं भवति, इति दर्शयति एवमेका क्रिया सैषा सक्रमान्तर्बहिःस्थिति एकस्यैवोभयाकार- सहिष्णोरुपपादिता ॥ ५ ॥ सैषेति, यस्याः 'खरूपत आश्रयतश्च नो. पपद्यते' इति उपालम्भः कृतः, सा उप- पत्त्या स्थापिता।यतः संविद्रूपादान्तरात् प्रभू- ति इन्द्रियगोचरतया बहिष्पर्यन्ततया स्थिति- राभासरूपा, तत एव वेद्यात्मककर्मालिङ्गानेन २६ बहीरूपतया। २४ समयेन्द्रियवेयत्वेन स्फुटमपलियाकार्याभासरूप लक्ष्यते इत्यर्थः । २८ नियतैकरूपतावलम्बनेन हि से उपपद्यते । २९ न चैव वक्तव्य सुखाबामासेऽन्तस्तैवास्ति ने बहिष्वमिति च कुत्तोऽश्य सक्रमस्वमित्या गर्भीकृवाह वेगात्मकेत्यादि । अन्तर्मही- रूपता सुखादीनामस्येव तथा च ऋमिकत्वम् स्थाहि नहि सुखखेष्यमा बतायां य एवाभास स एव कामे सामानुपपचिहि तथा भाव ।

·६का ] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। सक्रमा तावदुपपन्ना, कर्तृकर्मेकाश्रयतादा- म्याच एका। स च एक आश्रयः संविद्रूप- वेन खच्छत्वखतत्रत्वाभ्यामुभयमप्यन्तर्वही- रूपं संहत इति ॥ ५॥ ननु भवतु घटादोवेवं, यत्र तु बीजाङ्कुरादौ चेतनानुप्रवेशो न दृश्यते तत्र कथं बीजस्यै- वाङ्कुरः कार्यों न भवति? इत्याशङ्कयाह वहिस्तस्यैव तत्कार्य यदन्तर्यदपेक्षया । ३० कर्तृकर्मे नि । ननु क्रिया हि कर्तृव्यापारः तथा च काश्रयत्वमेव क्रियायाः सूक्तं कधमत्रान्त कमैकाश्रयत्वमपि वर्णितम् । अत्रोतमाचार्य: सर्वत्र तावत् किया कतृस्था, काचित् कर्मण्यपि विशेपदर्शनातिशयात् कर्मस्थोच्यते । यथाह भाव्यकारः साधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति तथा च पचनीति गच्छतीति च कर्मणोऽपि प्रकाशमानस्य संविदारमकप्रमात. सारस्वात् समकक्ष्यतया कर्तृस्था कर्मस्था च कियोच्यते, तथा च द्वयस्था हि प्रसिद्धा कर्तृकर्मस्यत्वाभ्यां कर्मणोऽपि चान्तर्बहिरभयाकारसहत्वमा स्त्येव परामर्शाभेदात् । यथाह हरिः मस्थः पचतेभावः कर्मस्था च भिदेः क्रिया। असासिमावः कश्थः पर्तृस्था च गमेः क्रिया' । इति । गच्छतिपचत्यादी स्वरूपतोऽनक्येप्याश्रयैक्येनैक्यम् । ३१ पूर्वापरभागयोगेन भिन्नावभासस्यापि परामर्शनानुसंधानलक्षणे- नोभयरूपसहिष्णुत्वम् । ३२ एकस्यैव प्रमानुः संविद्रूपस्योभयाकारसहत्वात् एका क्रिया इति । यदुक्तं तस्य कस्यापि शक्तित इति । क्रियया हि कारणस्वं बीजादौ चाचेतने तद्विरहात् कथं चेतनानुप्रवेश इत्यत्र स्वयमेव कारणता युक्ता। .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०४० प्रमात्रपेक्षया चोक्ता द्वयी बाह्यान्तरस्थितिः ॥६॥ मातैव कारणं तेन स चाभासहयस्थितौ। कार्यस्य स्थित एवैक- स्तदेकस्य क्रियोदिता ॥७॥ अन्तराभासमानस्य तथारूपापरित्यागेनैव बहिराभासनं निर्माणं, ततश्च यद् वस्तु यम- पेक्ष्य अन्तरित्युक्तं तद् वस्तु तस्यैव आन्त- रवस्तुरूपविपरिवृत्तिमात्रस्य बहिष्करणाह भ- वति, संविद्रूपं च प्रमातारमपेक्ष्य अन्त- राभासिनो भावास्तदपेक्षयैव वाह्याभासाः,- इति तेनैव तेषां बहिष्करणावभासनं युक्तं; ततश्च प्रमातैव कारणं भवति न जडः । ह्यर्थे चः । यस्मात् स प्रमाता कार्यस्यान्तर्वहिराभा- ३३ ननु च बीजापेक्षयान्तरत्वमस्वित्यत आह संविद्रूपं चेति तेना. पमर्थः चिद्रूपाभेदसंक्रान्ततयैव बीजान्तर्गमनमपि संभावनीयमिति । ३४ यतः कार्य न जडस्य तत एच कारणं न जदं युक्तम् । तद्धि नियतिशक्तिपुरःसरीकृते शरीरकल्पे इव चिद्रूपस्य जदे बीजादावोपचा. रिकं नतु जडस्य किंचित् सामर्थ्यम् । ३५ नामान्तरतया स्थितस्य ।

·८का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता । १४५ सनद्वयनिमित्ततया स्थितस्तेन विना तदपे- क्षस्याभासद्वयस्यानुपपत्तेः; तस्मादेकस्य प्रमातु- रेव न तु कथंचित् जडस्य उदिता प्रसाधि- तरूपा क्रिया निर्मातृता भवतीति ॥७॥ एतदेव द्रढयति अंत एवाङ्कुरेऽपीष्टो निमित्तं परमेश्वरः । तदन्यस्यापि वीजादे- हेतुता नोपपद्यते ॥ ८॥ यत एवं चेतन एव निर्माता, अत एव नैयायिकादिभिरङ्कुरादौ बुद्धिमानेव परमे- श्वरो हेतुत्वेन इष्टः । ननु तैः निमित्त- कारणतास्य अङ्गीकृता क्रियाविभागादिक्र- मायातपरमाण्वादिद्वारकतया; समवायिकार- ३६ चिन्मयस्यैव फतृत्वोपपत्ते: अष्टचेतनकर्तृकस्याङ्करादेरपि अन्यः कल्प्यते तथाभूत ईश्वरः कर्ता, न चापि पूर्वोक्तया नीत्या वक्ष्यमाणया वा तमीश्वरं विना बीजादेः कारणता न्याय्येत्याह अत एवेति । इष्ट इति नैयायिकानाम् । अर्धाङ्गीकारेण बाधमाह सहन्येति । ३७ क्रियाविभागादिकमे हीश्वरस्य निमित्तर पर स्वत्र समवायिका. परवं निजावयवारम्भकाणां बीजादीनामिति तन्मतम् ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । णनिजावयवारम्भपरम्परया तु तत ईश्वराद न्यस्यापि वीजभूमिजलादेहेतुता कथिता सत्यम् ; कथिता, सा तु नोपपद्यते, जडस्य हेतुतायोगात्; ततश्चेश्वर एव भूमिजलाभाससाहित्येनाङ्कुरात्मना भासते,- इतीयानत्र परमार्थः ॥ ८॥ ननु . रणकल्पनेन विना किमुपरुभ्यत, इति परस्य भ्रान्ति भिन्दन्नाह तथा हि कुम्भकारोऽसा- वैश्वर्यैव व्यवस्थया । तत्तन्मृदादिसंस्कार- क्रमेण जनयेद् घटम् ॥ ९ ॥ 'तथा हि' इति निदर्शनोपक्रमेण व्याप्तिरेवं- ३ + १८ कि पुनरिहायातमित्याह तत इति । ईश्वर एव निपतिशतिम- नुरुन्धानः। १९ यत्र साक्षात् बुदिमाम् जम्मकारादिः कर्वा रष्टस्त्रापि पचे. परकर्ता यत्र पुनर्न रए कोपि तत्र कि वकन्यमित्याचबझेषेण मा. हीवार सर्वत्र चेतनेन बिना न मास कारणता चेतावर एक पर्व वसतीति कुम्भकारशाम्तेन यति इति सूत्रार्थः।

·९का श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । भूतैव दृष्टा,-इति द्रढयति। जडा हेतवश्चेतन- प्रेरिताः कार्यं कुर्वन्ति, मृदादयो यदि सन्नि- धिमात्रेण विदध्युः. कुम्भकारेण किमत्र कृ- त्यम् ; शिविकस्तूपकादिपरम्परया ते जनयन्ति; सा च कुम्भकारायत्ता,-इति चेत् सिद्धं नः साध्यम् । शिविकसंपादनेऽपि ते चेतनप्रेरणा- मपेक्षन्ते,-इति । तज्जडकारणानां चेतनप्रेरणा- मन्तरेण न क्वचित् कार्यकारित्वम् ; यदि हि स्थात् मृदादीनामपि स्यात्, इति एकान्त एषः । ततश्च यत् अचेतनं कार्यकारि तत् चेतनापेक्षं मृदादय इव, तथा च वीजादि,- इति स्वभावः। अचेतनकार्यकारित्वं हि कादा- चिकत्वात् सनिमित्तम् , न चान्यदस्य निमित्त- मुपपद्यते अनुपलम्भात्, इति चेतनप्रेरणं यदि न निमित्तीकुर्यात् व्यापकविरुद्धम- न्यनिमित्तकत्वं प्रसज्येत; न च युक्तं तत् , मृदादावपि तस्य प्रसङ्गात्, इति सिद्धा ५. वेतनप्रेरिताः काय कुर्वन्तीति सिद्धमैव तत्र प्रेरणमेव विकल्प. यति यति हीराादिना । घटादिमंनिधावपि किं कुर्युः संनिधैरविशेषात् । ५१ बीजादावपि । ४२ तत इति अयं प्रयोग इति शेषः ।

·. ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०४ा० व्याप्तिः, अतश्च कुम्भकृदेव तत्रेश्वरः। तदे- तदाह-ईश्वररूपा या व्यवस्था, तया यः स स मृदण्डचक्रादीनां संस्कारः, मृदो मर्दनं, दण्ड- स्य प्रगुणत्वं, चक्रस्य परिवर्तनम्, इत्यादिः, तदारम्भो यः क्रमः शिविकस्तूपकादिरूपः, तेन घटं नियोगतो जनयति, नान्यथा, इति नियोगे लिङ् । किं च यदि न क्रुध्यते वस्तु- तः कुम्भकारोऽपि ऐश्वर्येव खतनविश्वात्मता- मृदादिसंस्कारापेक्षया प्रदर्शितनियत्यभिधाननिजशक्तिविजृम्भातो घटं जनयेत्; अन्यथा अचेतना मृदादयः कथं कुम्भकारेच्छामनुरुध्येरैन, तन्तवोऽपि वा पटसंपादनेच्छां किं नाद्रियेन् । तदेत- रूपया व्यवस्थया १३ कार्यक्षमत्वम् । ४ ईश्वरनियतितः । १५ अवश्यंभावो नियोगः । ४६ ततभेदमुकं भवति चेतनसंनिधिमन्तरेण कार्यानुत्पाद इति हि भरो बीजादौ कर्तेष्यते सत्वं अस्त्येवं घटादो कुलालादेः पुदिमता संनिधिरस्ववेत्यत्र कृतमीश्वरेण कति यदुकं तधिरसमन्वयेखादिना । ४. तनुरोधे पुनः सातम्यशक्तिरेव हेतुः । ४८ ममामयणे नियतितुः ।

·" ९का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। ११९ दपि उक्तम् अनेनैव सूत्रेण तथा हि' इति । नन्वेवं कुम्भकृतो नास्ति कर्तृत्वम् ,-इति स. मुत्सीदेत् धर्माधर्मव्यवस्था । यदि प्रत्येषि युक्त्यागमयोः, तत् एवमेव; तथापि समस्ते- तरनिर्माणमध्य एव इदमपि परमेश्वरेणैव निर्मितं, यदविचलस्तस्य कुम्भकारपशोमिथ्या कर्तृत्वाभिमानः प्रतिभुव इव अधमर्णता- भिमानः; यदि पुनर् ईश्वरस्येच्छैव इयमी- दृशी 'मा अस्य अभिमानोऽयम् उद्गमत्' इति, तदा नासौ कर्ता कश्चित् । तदिदमपि उक्तं सूत्रेणैव तथा हि' इति । कुम्भकार- स्यापि 'मृदादिसंस्कारक्रमेण किं घटं जन- यामि, उत न जनयामि' इति य एकपक्षनि- श्चयाय संप्रश्नारमा विचारः, स ईश्वरसंव- धिन एव विविधात् स्वरूपावच्छादनतत्वप्रका- शनरूपात् अवस्थानात्, इति संप्रश्ने लिङ् । तस्मात् वस्तुत 'ईश्वर एव सर्वत्र कर्ता, अहं ५९ कृतेपि धर्म परमेश्वरेणेदं कृतमिति न कस्यापि धर्मफलभागिरवं तथाधर्मपि। ५. ततश्च मिथ्याकर्तृत्वाभिमानेन धर्माधर्मव्यवस्थापि सेत्स्यतीति ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [ ৪০ च स एवं' इति न परिमिते कर्ता, अपि तु सर्वत्र कर्ता,-इति एतावति सर्वथा हृदयेन अवधातव्यम्, इति स्थितम् ॥९॥ दृश्यते चास्य चेतनस्य स्वातध्यमेव सर्वत्र जृम्भमाणं जडानपि येत् खात्मतामापादयति, न तु जडानां वस्त्वन्तराविष्करणे सामर्थ्यम्, इति यदुक्तं, तत् सर्वादिप्रसिद्धनिदर्शनेन द्रढयति योगिनामपि मॅबीजे विनैवेच्छावशेन तत् । ५१ स्वासंकल्पादो। ५२ यत्-यस्मात् । ५३ रटमेव हि चेतनस्य कार्यकरणं स्वममनोरथयोः । यदाह भट्ट दिवाकरवरस. 'न दृश्यते स्वरप्रतिभासशक्तः स्वमेऽथवैचित्र्यनिमित्तमन्यत् । तहटसामध्यतया सदैषा विश्वप्रपञ्चप्रथनैकहेतुः ॥' इति । वत्र बहुधा विप्रतिपत्ति दिनो, तदन्न यदेव निर्विप्रतिपत्तियोगि. निदर्शनं तदेव दर्शयतीसाशन विवृणोति सर्ववादिप्रसिद्धयोगिनि- दर्शनेनेति। ५४ मुद्दोजे बिनापीति संबन्धः । व्यक्तिप्रधानतया कारणत्वासाति- परतोषिता अत्र नैकपमादा । उमयोपादान हेतु लोकप्रति बेतनापेक्षं चोमपमपि कार्य निदर्भवितुमाह यविहेति । ।

·१०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १५१ घटादि जायते तत्त- स्थिरस्वार्थक्रियांकरम् ॥ १० ॥ यत् इह चेतनप्रेरितं कारणम् ,-इति प्रसिद्ध मृदादि, यच्च तदनपेक्षं वीजादि घटादेरङ्कु- रादेश्च जनकं, तदेव यदि परमार्थतः कारणं स्यात् तत् तद्व्यतिरेकेण घटाकुरादेः कथं यो- गीच्छामात्रेण जन्म स्यात्, अकारणत्वप्रसङ्गात् तेषां वा अकारणत्वापत्तेः। अथोच्यते-अन्ये एव ते घटाकुरादयो मृद्दीजादिजन्याः, अन्ये एव च योगीच्छादिजन्याः, इति, तत्रापि प्रबोध्यसे-विमर्शाभेदात् तावदभेद,-इति पूर्वमेव उक्तम्; तत्रापि योगी खलु अप्रतिह- तेच्छः, तस्य च इच्छा-ताहगेव घटो भवतु यो मृदादिकृतकुम्भसंभवभूर्यर्थक्रियाकरणच- ५५ यदि च परमार्थतः त एव कारणं तर्हि योगिनिर्मितघटादौ बदभावात् तेषामेव यदि लियत तदा तदिच्छायालदसंभवादकारमा स्वापत्ति। ५६ तेपामिति मृदादीनाम् । ५७ ननु घटाड्रादौ शब्दसाम्यमात्रमेव वस्तुतोऽन्यदेव तदिति मन्तव्यमित्याह तत्रापीति । य एव मृदादिजन्ये घटादौ विमर्श. स एवं योगीच्छाजन्ये इति विमर्शाभेदात् कुतो भेदः ।

·१५२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०४० तुरवृत्तिरिति । तदेतदाह-तस्य तस्य स्थि- रस्य अर्थक्रियान्तरानुबन्धिनः कालान्तरानु- बन्धिनश्च खस्य आत्मीयस्य अर्थक्रियाविशे- षस्य करणे हेतुतच्छीलानुकूलरूपं घटादि जायते, इति । ये त्वाहुः-नोपादानं विना घटायुत्पत्तिः, योगी तु इच्छया परमाणून् पश्यन् संघयतीति । ते वाच्याः-यदि खल्लु अन्वयव्यतिरेकागमादिपरिदृष्टः कार्यकारण- भावो योगिषु न विपति, इति हृदयमा- वर्जयति वः, तत् किं परमाणुग्रहेण; नो चेत् घटस्य कपालादि शरीरस्य खावयवाः, तेषां निजं निजं प्रसिद्धं तृणशस्तिलशोऽपि अन्यथाभवनमसहमानं लौकिकमेव कार- णम्, इति घटे मृदण्डचक्रादि, देहे स्त्रीपुरुष- संयोगादि सर्वमपेक्ष्यं परिदृष्टदीर्घतरकाल- परिवासमिति । योगीच्छया तु समनन्तरो- ५८ विचित्रस्य। ५९ नयायिकाः। १.सायत्तीकरोति । तथापि कि भवतः सिभ्यति यदेतदुकं तवास्तु हवा वोपमाह परिति । पासानं स्वावषवं सीपुरुषसंयोगादि ।

·११का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। दितघटदेहादिसंभवो दुःसमर्थ एव । चेतन एव तु तथा तथा भवति भगवान् भूरिभर्गो महा- देवो नियत्यनुवर्तनोल्लङ्घनघनतरखातभ्यः- इत्यत्र पक्षे नियत्यनुवर्तिनि लौकिके प्रसिद्ध कार्यकारणभावे खातयं, तदुल्लङ्घनमाद्रियमा- णस्य तु योगिप्रायप्रसिद्ध लोकोत्तरे, इति न कश्चित् विरोधः । इयान् च लोक एव, पर- मार्थतस्तु स एव क्रमाक्रमरूपविश्वसृष्ट्यादि- कृत्यपश्चकप्रपञ्चस्वभावः प्रकाशते; चेतनो हि खात्मदर्पणे भावान् प्रतिविम्बवदाभासयति,- इति सिद्धान्तः । यदाह पूर्वगुरुः 'निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते । जगचित्रं नमस्तसै कलासाध्याय लिने । (स्तवचि०९ श्लो०) इति ॥ १०॥ ननु यदि प्रसिद्धकारणोल्लद्दनेनापि त- कारणजन्यकार्यविशेपतुल्यवृत्तान्येव कार्याणि १२ लौक्किघटादी अनुवर्तन योगिनिर्मिते तदुलङ्घनम् । ६३ योगिनिर्माणमपि कुविन्दकृतिवन्मायाकृताभिमानसारमेव वस्तु. तस्तु तदपीश्वरनिर्माणमेवेत्याह इयानिति । स इति परमेश्वर एव । १४ प्रसिद्धकारणम् । ६५ कल्पितमकल्पित वा अविनाभावि । अयं भावः यो हि यदा.

·१५४ ईश्वरप्रत्यभिजा। [२०४० जायन्ते, भग्नास्तहि अनुमानकथाः । तथा हि कथमन्यदन्यत्र निर्यमवद्भवेत् ?, इत्याशङ्कय प्रामाणिकतरम्मन्येस्तादात्म्यतदुत्पत्ती निय- मनिदानमुपगते; नहि निःस्वभावं वस्तु भ- वति, नापि भिन्नखभावं खभावभेदेन भेदात् पर्यायशस्तत्वभावद्वर्याभावे च निःखभावता- प्रसङ्गात् । एवं निर्हेतुके भिन्नहेतुके च कार्ये वाच्यम् । उभयत्रापि च हेतुकृतैव व्यवस्था; खहेतुत एव हि शिंशपा वृक्षखभााव्यभिचा- रिणी जाता, स्वहेतुतश्च हुतभुग्धूमजननख- भावः, तदिदानी नियत्युल्लकिनि कार्यकारण- भावे सर्वमिदं विघटेत । योगीच्छया हि शि- मा भावः स कथ तमुत्सृजति वृक्षात्मकैव हि शिंशपा तेन वृक्षस्वमनु- मापयति सोऽयं स्वभावहेतुरुच्यते वृक्षोऽय शिंशपात्वादिति । तत्र तादात्म्यमेव प्रतिवन्धः कार्य च नाम कारणाधीनाल्मलाभमेव भवति न कारणानपेक्षमिति तदुपलभ्यमानं तदनुमापयति अग्निरन्न धूमादिति कार्य हेतौ तदुत्पत्तिः प्रतिबन्ध इति तादालयतदुत्पत्ती भिक्षुभिर्नियम- निदानमुक्त। ६६ एकैकत्याने च। ६५ तादात्म्यतदुत्पत्योः । उभयमप्येतत्कारणनियमादेवेत्यर्थः । ६८ शिशपाया वृक्षस्वभावभाज एव कारणादुत्पत्तेः । ६९ हुतभुग्विशेषस्य च धूमजवनस्वभावभाजः ।

·११का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । १५५ शपापि अवृक्षखभावा भवेत्, धूमे तु द्विगुणं चोद्यम् ; अग्यादिसामग्री योगीच्छोद्भूता धूम न जनयेत् , योगीच्छा वा अनग्निकं धूमम्,- इति न स्याद मानम् , अस्ति च तल्लोके, इत्याशङ्कयाह योगिनिर्माणताभावे प्रमाणान्तरनिश्चिते। कार्य हेतुः स्वभावो चा- त एवोत्पत्तिमूलजः ॥११॥ योगीच्छापि सर्वथा ताशमेव न तु वृश्चि- कगोमयादिसंभूतवृश्चिकादिन्यायेन कथंचित् रसवीर्यादिना भिन्नं कार्यं जनयति, इति यत् कथितमत एवास्मादेव हेतोः कार्य वा कार्यहेती। ७१ कथं लौकिक्मनुमानं स्यादित्यर्थः । ७२ यत् कथितम् अप्रतिहता योगीच्छेति अत एव हेतोः योगिनि. माणताभाव इति विशेषणं प्रमाणान्तरेण यदि निश्चितं भवति तदा कार्य- हेतुः स्वभावहेतुश्च कारणे स्वभावे चानुमातव्ये हेतुर्भवति नान्यथा । ७३ प्रसिद्धकारणसदक्षं न तु पुनर्योगी भिन्न कार्य जनयति । तत्र दायमाह वृश्चिकेति यादशात् स भूतो वृश्चिकस्तादश एवं गोमयाद. पीति न्यायेन।

·१५६ २.आ. ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । धूमादि अश्यनुमाने, शिंशपात्वादिखभावो वा वृक्षत्वाद्यनुमाने एवं हेतुर्भवति, यदि प्रमाणान्तरेण लोकप्रसिद्धया योगिनिर्माणत्व- स्थाभावो निश्चितो भवति नान्यथा; अंत एवानुमाने जन्मान्तराभ्यासलोकप्रसिद्ध्या- 'दिकमवश्योपजीव्यम् । सा च श्रुतानुमान- प्रज्ञयोर्बीजम्, इति च ऋतंभराविषयमुवाच ७४ कारणेऽनुमातब्ये स्वभावे चानुमातध्ये कार्यहेसुः स्वभावहेतुन एवमिति यदुकं तदाह यदीति । ७५ मानसं वा प्रत्यक्षं लोकप्रसिद्धिरागमः प्रतिभाविशेषोऽनन्तज. माम्यासमूलस्तत्कालघटितो वा अर्थापत्तिर्वा । ७६ ऋतम्भरा समाधिप्रज्ञा 'ऋतंभरा तत्र प्रज्ञे'त्यत्र योगसूत्रे नि- र्दिष्टा । अन्न भाष्यम्-तसिन् समाहितचित्तस्स या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतम्भरेति संज्ञा भवति अन्वर्था च सा सत्यमेव बिभर्ति नच तत्र विपर्यासगन्धोऽप्यस्तीति तथा चोक्तम् "मागमेनानुमानेन तथाभ्यास- रसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते गमुत्तमम् ॥” इति सा पुनः "श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थविषयत्वात् श्रुतमागमवि- ज्ञानं तस्सामान्यविषयं नहि आगमेन शक्यो विशेषोऽभिधातुं कस्मात् नहि विशेषेण कृतसंकेतः शब्द. तथानुमानं सामान्य विषयमेव यन्त्र प्राशिस्तत्र गतिः-यत्र न प्राप्तिस्तत्र गतिरपि न भवतीति ससात् श्रुता- नुमानविषये विशेषो न कश्चिदस्तीति । न चास्य विशेषस्थाप्रामाणिकस्या- भावोऽस्तीति समाधिप्रज्ञातिप्राय एष स विशेषो भवति भूतसूक्ष्मगतो वा पुरुपगतो वा, न चास्य सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टस्य वस्तुमो लोकप्रत्य- क्षेण ग्रहणं तस्माच्छुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया सा प्रज्ञा विशेषार्थ- स्वादिति । यहा तत्र निर्विचारविशारदाल्ये या प्रज्ञा सा ऋतं सत्यमेव बिभर्ति ·७८ ११) नियामनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता । १५७ पंतजलिः । अन्ये च यौक्तिका योगिप्रत्यक्ष- कल्पप्रत्यक्षसद्भावं समस्तवस्तुग्रहणाय कल्पि- तवन्तः। सांव्यवहारिके च प्रमाणे नास्माकं भरः; प्रकृतं हि अस्माकमीश्वरखरूपं, तच्च खप्रकाशमेवान्यप्रमेयोपरोधेऽपि नोपरुध्यत, इत्युक्तमसकृत् । ननु स्वभावहेतौ किम- सत्यविपया विशेषार्थीवात् आगमानुमानज्ञाने सामान्यमानविषये विप. यत्वात् तदाती सा च न व्युत्थानराक्रम्यते योगी तस्मात् क्षीणसमस्तावि- धास्पर्शतया खेपा ऋतंभरा सा च श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यासेन सूक्ष्मविशेष. साक्षारकारक्षमा अतस्ततोऽन्यविषया ऋतंभरा सूक्ष्मविपया ॥ ७७ अन्ये च यौक्तिका इति तथा बाहुः मानसं प्रत्यक्षं प्रतियन्धमा- हीति तथा च प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यामनलसहचरितम् अनग्नेश्च व्यावर्तमान धूममुपलभ्य विभावसौ नियतो धूम इति मनसा प्रतिपद्यते । तथा चोक्तम् । 'मनश्च सर्वविपयं केन वा नाभ्युपेयते । असं निहितमप्यर्थमवधारयितुं क्षमम् ॥' इति । भन्ये च योगिप्रत्यक्षकल्पं यौक्तिक संबन्धग्राहि प्रत्यक्ष प्रतिपन्नाः । धूमरवाग्निस्वसामान्यपुरस्कारेण व्याप्यध्यापकयोरन्वयो नाम गृह्यः ताम् व्यतिरेकस्तु अनग्निभ्यो धूमस्य ग्रहीतव्यः । अनमयश्चातित्रितताः । नच तेप्वनमित्वं नाम सामन्यमस्ति तेन समस्तत्रैलोक्यान्तर्गताम्य. नरिगतान्वयव्यतिरेक माहिमत्यक्षव्यतिरेकेण न भलिवन्धरेऽवतो भवेत् । भवरतश्च न प्रमाणाङ्गमस्ति च प्रमा इति युक्तिपलात् प्रतिबन्धग्राहकमे. कस्मिन् क्षणे प्रत्यक्षमिदमशेपव्यक्तिविपर्य यौक्तिकमित्युध्यते । यौक्तिका. प्रामाणिकाः। ७८ कोऽसाप्रमेयस्य अमुमानदौल्येपि खण्डनावकाशः। ७९ नाम्बिति । सा हि चिन्ता कारणतानियमानियमत्वे। नहि भन्न ।

·१५८ ईश्वरप्रत्यमिझा। २०४ा० नया चिन्तया , आह-वृक्षत्वाव्यभिचा. रिण्याः शिंशपाया उत्पत्तेर्यन्मूलं कारणं तत एव स तन्मात्रानुबन्धी खभावो जा. यते इति ततश्च 'एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥' इति खभावहेतुायः । ननु च वृश्चिका. दीनां कीटगोमयाद्यनेककारणकत्वं तावत् दृष्टं, रसवीर्यादिभेदस्तु तत्र,- ईत्यन्यदेतत् । तद्योगिजन्यत्वमवह्निकस्यापि धूमस्य सा स्वभावे हेतौ कारणतानियमानियमाभ्यां किंचित् । यथा कार्यहेतौ धूमस्याग्निः कारण तथा शिशपास्वस्थ वृक्षत्वं कारणं, वृक्षरवात्मकमेव हि शिंशपात्व ततश्च स्वभावहेतावन्यस्वमेव नास्ति चेति ततश्च यदु- तम् अन्यच्चान्यत्र कथं नियमवदित्युक्तिरसंगतेत्यत्र समर्थनमाह वृक्ष. स्थेति अयमर्थः यदि तदात्मकमेव तत्तदश्य शिंशपात्वसिद्धौ सदपि सिद्धमेव भवेत् यत् किल यत्सिद्धौ न सिद्धं तच्चेत् तेन तदात्म तर्हि विश्व विश्वेन तथा स्यात् तस्मात् न सिद्ध चेत् तत् तदवश्यमन्यत् अन्यस्य च तन्मानानुबन्धिस्वम् अन्यत्र न युक्तमते कार्यकारणाभ्यामिति । ८० अय भावः-स्वभावोपि स्वभावान्तरनियतो यो जातस्तत्रोप- त्तिरेव कार्यकारणभावात्मिका मूलं तथाहि यतो हेतो. शिशपाद्यजनि निजात् तत एवावृक्षरवव्यावृत्तासो जातेति । ८१ रूपादेः सकामादेकसामध्यधीनस्य रसस्य गतिनिमस्ति सार्ष. विभक्तिकत्वात् तसिलः । रसत इति रसस्पेत्यर्थः । हेतुधर्मेति गमक- रूपः । धूमेन या इन्धनविकारज्ञानम् । ८२ अप्रकृतमेतत् तावदस्तु ।

·११का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १५९ नाम, स्वभावस्य तु कथं विपर्याससंभावना । न हि नीलं सदेवानीलं योगीच्छया भवति,- इति कश्चित् प्रामाणिकः प्रतीयात् । उच्यते । इह द्विविधो हि खभावहेतुरन्तीनकार्य- कारणभावस्तद्विपरीतश्च; बहिमानयं पर्वतो धूमववीत् इति, अनित्योऽयं कृतकात् इति । तत्र आद्यस्य तावत् कार्यकारणभाव एव मूलम्, इति किं तत्रोच्यते। अपरस्तु विचार्यते, यदि तावत् कृतकत्वस्य कारणाय- त्तत्वं नाम खभावः कथम् अभवनपरिच्छि- नभवनस्वभावता नामानित्यत्वं खभावः स्यात? आभासभेदात् । अभेदे तु आभासस्य हेतु- ८३ धूमयतो हि अग्निमयं स्वभाव एवं भवेत् यदि धूमोऽमेरेव सिध्येत् । ४५ कृतकत्वादिति पराधीनतालक्षणं भवनस्वभावत्वम् , उत्पत्तियोगो हि कृनकर तनैवानित्योऽयं शब्द इति अभवनस्वभारस्व यतोऽनानि- त्यत्वं विनाशयोग इति हि अभवनपरिच्छिन्नभवनस्वभावता नाम स्वभावः स्यादिति तदिदमुक्तम् अभावेन हि धर्मेण तद्वत्ता धर्मिणः क्थम् । अभावग्रहवेलायां धर्मिणोऽनुपरम्भनात् ॥ इति । ८५ परायत्तरवम् । 4६ अभवनमवनाभासद्ययोगात् ।

·ईश्वरपत्यभिज्ञा। [२०भा०
सिद्धावेव साध्यस्य सिद्धत्वात्, यदि परं
व्यवहारः साध्यते, तरुयं वृक्षत्वात्, इति
न्यायेन व्यवहारश्च ज्ञानाभिधानात्मा कार्य
एव, तत्रैव नियतिशक्तिरङ्गीता भवतापि ।
तस्मात् सर्वेषु स्वभावहेतुष्वाभासभेदं विना
व्यवहारमात्रसाधनेमेव, हेत्वाभासमयत्वादेवा-
नधिको हि तत्र साध्याभासो, व्योवृत्तीनामे-
८. कृतकस्वात् । साध्यस्पेति प्रतिस्पतालयस्य ।
८८ यथा तरुरयं वृक्षस्वादित्यत्रामावभेदेऽपि व्यावहारिकभेदमा-
भित्य कार्यकारणभावः सिञ्चति तयात्रापीति ।
८९ ज्ञानाभिधानास्मेति अभिज्ञादिवचनरूपः । यदुकम् ।
साध्यानुमितिवेलायां न चास्ति नियममहः ।
नियमग्रहकाले च न साघ्यमनुमीयते ॥
तेन गृहीतपूर्वः सनिदानी स्मृतिगोधरः ।
नियमः प्रतिपश्यङ्गं तथावगतिदर्शनात् ॥
इति।
१० यदुक्तमवतरणिकायामुभयत्रापि' हेतुकृतैव व्यवस्थेति तदिदानी
स्मारयति तत्रैवेत्यादि अयं भावः-तादाम्यतदुत्पत्ती एव कारणं
स्याताम् , यथा तर्हि शिशपा शिशपां बिना न दृश्यते तथा वृक्षत्वमपि
शिशपारहितं न दृश्यते दृश्यते च खदिरादौ शिंशपारहितं वृक्षावं, तस्मात्
परायत्तत्वलक्षणे प्रतिबन्धे कथ्यमाने नियतिरङ्गीकृतैव भवति तत्रैव र
तार्किकैनियम इति व्यपदेशः कृतः । किमत्रान्ततः सिद्धमियत आह
तसादिति ।
९१ अभेदेप्याभासस्य व्यवहारमात्रसाधनार्थमेव भेदो व्यपदिश्यते ।
९२ व्यावृत्तीनां विशेषाणाम् । अभेदाभासेपि व्यवहारसाधना
भेदकल्पना।

·११का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शि-युपेता। पेव वार्ता, सामान्यानामियमेव सरणिः । तस्मात् नियतिशक्त्यायत्तः शिंशपाभासवृक्षा- भासयोः पूर्वनीत्या सामानाधिकरण्याभासो हेतुवलात् । ततः स्वभावोऽयं हेतुहेतुमद्भाव- मूल एव, तत एव सामान्येनेदमुक्तं द्रष्टव्यं- सर्वः स्वभावहेतुरुत्पत्तिमूलजः, इति । आ- भारमा एक च वस्तु,-इति च समर्थितं शक। ततश्च शिंशपायामेकस्यामेव सृज्यमानायां ९३ यदुक्तमन नैयायिका तस्मिन्सत्येव भवनं न विना भवनं ततः। अयमेवाविनाभावो नियमः सहचारिता। कि कृतो नियमोऽस्यासिन्निति चेन्मैवमुपरम् । तदारमतादिपक्षे तु नैप प्रश्नो निवर्तते ॥ ज्वलनाजायते धूमो न जलादिति का गतिः । तर्कस्य यावान् विषयः स तावति निरूपते ॥ वस्तुस्वभावभेदे तु न तस्य प्रभविष्णुता । अयं च विपयो युक्तं यदुक्तं नियमाद्विना । नाधादान्तरे ज्ञानमतस्तस्य प्रक्रपनम् । ततश्चेदमत्र मिद्धं भवति । पञ्चलक्षणकाल्लिङ्गाद्गृहीतानियमस्मृतेः । 'परोक्षे लिनिनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्षते ।। इति । ९४ अत्रवान्ततो नियमसमर्थनार्थ पुनरपि तादात्म्यप्रतिबन्धमाशि- पति ततश्चेति । अयमर्थः- तादात्म्ये तावद्गमकाओं हेनुसाध्ययोरव्यति. रेके गम्यगमकभाव एव दुरुपपादः । न खल्वगृहीतं लिङ्ग लिकिमती.

·ईश्वरप्रत्यमिज्ञा। [२००४था. शाखादिपदार्थान्तराणामसृष्टेर्वृक्षाभासस्य सा- मान्यात्मनः साध्यस्य नामापि नास्ति, इति संभाव्यत एव । यत्तुं तदेकरूपं विशिष्टं वृ. क्षत्वं तत् खलु शिंशपात्वमेव तञ्च सिद्धम् , इति न साध्यम् । कारणायत्तमिदम्, इत्या- भासेऽपि न स्यादनित्यताभासः । एवमर्थक्रि- सिमाधातुमईसि तात्र शिशपावृक्षत्वानुमाने लिकी प्रतिमासते न था, अप्रतिमासे तहुधा तदग्रहणात् कयं तस्य तदात्मत्वं प्रतिभासे तु विन्यप्रत्यक्षा एवं सोऽर्थ इति किमनुमानेनेस्याह शाखादिपदार्यान्तरा. णामसूटेरिति । ९५ परिवत्यादि च । भवान्ये विपरीतसमारोपन्यवच्छेदार्थमनुमान. मिस्याहुः सदन्ये समर्थयन्ति स्वरूपग्रहणे विपरीतारोपणावराभावात् नाहि शिरःपाण्यादि विशेषदर्शने सति स्थाणुसमारोपः प्रवर्तते सत्र त दादुपपद्येतापि नहि शिरःपाण्यादय एव पुरुष इति तदाणेऽपि मपुरुषारोपः कामं भवेत् इह वृक्षत्वशिंशपारवयोरभेदात् शिशपाय. प्रहणे ससि का कया वृक्षेतरसमारोपस्येत्येतद्विशिष्टं वृक्षस्वामित्यनेम सूचितम् । ९६ अनित्योयं कृतकरवादिति । अनित्यतेति पूर्वमेव समर्थितमेतत् । ९७ एवमक्षणिकवादिनैयायिकमते नियतिशक्ति समयविरवा क्षणि- कवादिमतेपि प्रसकागतं समर्थपति एवमिति । तथाचाहुः साबम- क्रियाकारित्वं तप क्रमयोगपपाम्यां व्याप्तम् अक्षणिकरवे पुनने क्रमसं- भवः समर्थस क्षेपायोगान् असमर्थस्य कालान्तरेपि अजनकरवस्वमा- घसानातिवृत्तः युगपत् कारणमपि तत्र न संभवति सावकाकारण. समर्थन समावस्योत्तरकालमपि अमतिवृत्तेः सम्मात् सिरं यत् सद सत् कनिकामिति । अर्धशियति । सभापहेनुयायेन भक्रियाकार- स्थामासोपि विकरदाभास इति ।

·१२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। याकारित्वाभावेऽपि क्षणिकत्वाभासाभावः, इति नियत्यपेक्षयैव सर्वे खभावहेतवो ना- न्यथा, इत्येकान्त एषः ॥ ११ ॥ नन्वा सवस्तुत्ववादेऽनाभातस्य अग्नेरव- स्तुत्वम्, इत्यनाभातेन कथं धूमो जन्यते, ततश्च धूमादग्नेः कारणस्य कथमनुमानम् ? इत्याशङ्कय समर्थयितुमाह भूयस्तत्तत्प्रमात्रेक- वह्नयाभासादितो भवेत् । ९८ भाभासयोरेव कार्यकारणत्वमिति फलतोऽवस्थितरित्यर्थः । अव- स्तुत्वमित्यकिचिद्रूपत्वम् । अनाभातेनेत्यग्निना । ९९ घटाभासामाभासो धूमाभासाचानन्तरमायामास इति हि आभासानां न नियतमानन्तर्यमिति कथं नियत्यवलम्बनेपि धूमावश्य- नुमानमित्याशङ्का चतुर्विंशतिसहयाम् । १०० भूयश्च पुनरपि भूयतां वान्वयव्यतिरेकपर्यायेणानियतानां तेषां क्रिमिसर्वज्ञपर्यन्तानामेक एव यो वड्याभासो नतु संतानभेदेन भिन्नः। आदिग्रहणाद्वीजाभासादि । तत एघ धूमाभासाहराभासादि भवेज नितुं शक्नोति नान्यतः । तञ्च वर्गामासादि यतोनुमातुः परोक्षं ततोऽधिप- निप्रत्यय इत्युच्यते । तच्च नूतनं नतु धूमजधूमतुल्य तच्च तस्य वड्याभा- सादनियतिशक्त्यपेक्षया अव्यभिचारिकार्यरूपं लिङ्ग मिति तदनुमितौ व्याप्रियते एव वह्वयाभाससामान्याशे तैः प्रमातृभिः सहेक्येन भगवता सृष्टोनुमातोच्यते, इनि हि परमार्थः । परस्तु नूतनादन्यो यो धूमामा- सादिः स धूमामासादेव प्रमात्रन्तरगतादनुमात्रपेक्षया परोक्षत्वेनाधि- पतिप्रत्ययरूपादुत्पन्न इति तस्यैव स्वकारणस्यानुमानाय स कार्यलि* भवेत् नतु कारणभूतस्य वदयाभासाटेरिति सर्व स्वस्थमिति सूत्रार्थः ।

·ईश्वरप्रत्युमिना । बार परोक्षादप्यधिपते। धूमामासादि नूतनमा कार्यमव्यभिचार्यस्य लिङ्गम् एकवारं तावत् महानसे प्रत्यक्षानुपलम्भ- बलेनाम्याभासधूमाभांसयो कार्यकारणभावो गृहीत । तत्र विज्ञानवादिनो दर्शने प्रति सन्तानमन्यश्चान्यश्चामासः इति खोभास- योरेव कार्यकारणता गृहीता न तु सन्ताना- न्तरगतयोस्तदीयवृत्तान्तस्यासंवेदनात्; तत- श्चेदानीमनुमानं न भवेत् खसन्तानगतात् धूमाभासात् किमिसर्वज्ञादिप्रमातृसन्ताना- १.१ इह तापदिति तथाचाहुः तत्पूर्वकं प्रिविधयनुमानमिति न यव्यम् भागमाधपूर्वकाण्यपि अनुमामानीति । तेषामपि मूलभूत प्रत्यक्षमेव कारणं यथोकम् । यत्राप्यनुमिताल्लिकालिजिनि प्रहणं भवेत् । तत्रापि मौलिक लिङ्ग प्रत्यक्षादेव गम्यते । इति । १५२ प्रतिसतान भिनमाभासमिच्छतः। १९३ स्वगतयोरेव धूमाझ्याभासयोः। १०४ संतानान्तरगसाभासवृत्तान्तस्य । ततश्रेति धूमाभास सावत् कृतः ततश्शायामासानुमानमित्यर्थे ।

·१२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। न्तरनिष्ठस्याश्याभासस्य, - इति निश्चयः । इह तु दर्शने व्याप्तिहणावस्थायां यावन्तस्तद्दे- शसंभाव्यमानसद्भावाः प्रमातारस्तावतामेको- ऽसौ धूमाभासश्च बयाभांसश्च वाह्यनये इव, तावति तेषां परमेश्वरेणैक्यं निर्मितम् ,-इति हि उक्तम् । ततः स्वपरसन्तानविशेपैत्यागेन धूमाभासमात्रं वयाभासमात्रस्य कार्यम् ,- इति व्याप्ती गृहीतीयां, भूयोऽपि पर्वते यो धूमाभासः सोऽपि वयाभासादेव,- इति व्याप्तिं स्मृत्वानुमिमीते 'अत्र पर्वते अग्या- भास' इति । तावति धूमाभासविशेषे प्रमा- त्रन्तरैः सहकीभूय वयाभाससामान्यांशे प- रोक्षरूपांशसहिते विशेषाभासान्तरविविक्ते प्र- मात्रन्तरैः साकमेकीभवति,- इति यावत् । १०५ असद्दर्शने। १०६ व्याप्तीति सनिवृष्टदेरावर्तिन्याम् । १०७ तावत्प्रमातृभेदवर्ती धूमाभास एक एव अायाभासश्च । एतच सर्वप्रमातृसाधारणमेकमाभासमिच्छता सौगताना घटते इत्याशयशेप । बाति नेयायिक्रमते। १०८ प्रमातृभेदत्यागेन। १०९ प्रत्यक्षानुपलम्भवलेन धूमाभासोऽन्याभासाजायते इति प्याशि- रेक्वारं शक्या ग्रहीतुम् ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। २० 'भूय' इति व्याप्तिं गृहीत्वा पुनरपि भास आदिग्रहणादडराभासादियते भासो नूतनोऽपूर्वो न तु त्ययः । स च अधिपतेरसंचेत्यमानात् भासात् बीजाभासादेव वा भवेत्, तत जनितुं शक्नोति नान्यतः।शकि लिङ् । भासस्तेषु तेषु प्रमातृष्वेक' एव, अने प्रति- तु युज्यते एवैतदित्याशयः। यतश्च ऽधिपतिश्च वह्वयाभासो धूमकारणं, ततो भासोऽस्यैवाझ्याभासस्थाव्यभिचरितं कार्य लिङ्ग योगिकृतत्वाभावे निश्चिते सति, इति तस्मात् कार्यात् सोऽनुमीयते यतः परोक्षोऽसावधिप- तित्वादेव ॥ १२ ॥ नन्वेवं गोपालघटिकान्तरालचिरोषितनि- तादपि धूमाभासात् स्यात् वह्वयाभासान- मानम्,-इत्याशङ्कयाह ११. तच्च वयाभासादि यतोऽनुमातु. परोक्ष ततोऽधिपतिप्रत्यक्ष इत्युच्यते इत्यर्थ । 111 अन्वयव्यतिरेकपर्यायेणानियतेषु तेषु क्रिमिसर्वज्ञपर्यन्तेषु । नतु सतानभेदेन भिव। ११२ सदेवमामासानन्तर्येण यदनन्तरं यस्योपलम्म. तसय कार- पमिति कार्येण कारणोपग्निदोषमुडावयति नन्वेवमित्यादि । .

·१४का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। अन्यप्रमातगात् । तदाभासस्तदाभासा- देव त्वधिपतेः परः ॥ १३॥ ता. परो नूतनादन्यो यो धूमाभासः स धूमा- हि उदेव प्रमात्रन्तरवर्तिनोऽधिपतिरूपात् परो- धूमामा इति तथाभूतात् धूमाभासात् कथ- इति व्या तो वयाभासोऽनुमीयताम् ? इत्य- धूमापशषः । कुशलाश्च लक्षयन्त्येव विवे- कम्, अस्यार्थस्यौनुमानिकबहुतरव्यवहारोप- योगिनो यत्नेन व्युत्पत्तिः कार्या,-इत्या- शयेन नूतनमिति यदेव सूचितं तदेव व्यव- च्छेद्यद्वारेण स्फुटीकृतम् ॥ १३ ॥ ननु चैवं धूमाभासो बयाभासात्,-इत्य- ङ्गीकृतं चेत् तर्हि चेतनस्यैव कर्तृत्वम् ,- इति यदुक्तं तत् कथं? तथाहि 'वीजे सत्यकुरो भवति' इति यदेतत् दृष्टं धूमाग्निवदेव तत् कथमनादरास्पदम् ? इत्याशङ्कयाह ११३ कार्यकारणरूपस्य । ११४ तदन्यसापि बीजादेहे सुप्ता नेव युज्यते इत्यत्र ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । अस्मिन् सतीदमस्तीति कार्यकारणतापि यो साप्यपेक्षाविहीनाना जडानी नोपपद्यते ॥ १४॥ एक एव भाप्रस्तावत् न कार्यकारणभावः, भावद्यमपि च.न युगपदावि कार्यकारण- घटपटवत्। क्रममाव्यपि नानियतक्रमक नालपीतादिज्ञानव नियतक्रमिकत्वेऽपि न पूर्वभावि कार्यमुत्तरकालभावि च कारणम्, इत्येवं नियतपूर्वभावं कारणं नियतपरभावं च कार्यम्, इति परस्य तावन्मतम् । तत्र स्वरूपादनधिका चेत् पूर्वता परता च तत् भावद्वयमात्रं, स च स च-इति चार्थोऽपि वान कश्चित् तस्याप्यपेक्षारूपत्वात् स स इत्येव हि स्यात् । अथ पूर्वता नाम प्रयोजकसत्ता- कत्वं परता च प्रयोज्यसत्ताकत्वं तर्हि बी जस्याङ्करप्रयोकी सत्ता अङ्करविश्रान्ता अ रान्तर्भावमात्मन्यानयत्ति, अकुराभावे प्रयो- - ·१५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेत्ता । तृत्वमानं स्यात् तदपि न किंचित् अन्यापे- क्षत्वात् तस्य । एवं प्रयोज्यसत्ताकेऽपि वक्त- व्यम्,- न केवलं भावमात्रमेव कार्यकारणता इत्यादयः पक्षा नोपपन्ना यावत् 'अस्मिन् सति' इति भूतविभक्त्या सप्तम्या प्रयोजकसत्ताक- त्वम् , 'इदमस्ति' इति भाव्यमानविभक्त्या प्र- योज्यसत्ताकत्वम्, इत्येवंरूपापि या कार्यकार- णता सापि नोपपद्यते प्रमाणेन न संभवति जैडानाम् , अन्योन्यापेक्षा हि अत्र जीवितं सा च जडानां न संभवति ॥१४॥ कथम् ? इति चेत् उच्यते न हि स्वात्मैकनिष्ठाना- मनुसन्धानवर्जिनाम्। ११६ प्रयोत्तृत्वमानस्य । ११७ यस्य च माधन भावलक्षणमिति सूननिर्दिष्टा हि सप्तमी ति. शेषणमाक्षिपति अघटेपि सति यः पटो भवति स घटसंनिधौ विलोक्य. मानोपि पटोपि नैवं व्यपदिश्यते घटे सति भवतीति सप्तम्यांक्षेपः ११८ जडत्वान्नापेक्षा सदभावान्न नियम तदभावानियमविशिष्टं न पौपियं कार्यकारणभाव इति व्यापकविरद्धोपलब्धियाफ्कानुपल. ब्धयः, परस्य यः परत नियमः स न स्वभावभूतः स्वनिष्ठत्वात् सर्वभा. घाना ततोऽनुसंधानरूपापेक्षा तस्य च्यापिका सा च जडेपु नास्तीति । ११९ प्रतिज्ञामान पूर्वसूत्रेण कृतं हेतुतिपयमपेक्षाविहीनानामिति, ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२००मा० सदसत्तापदेऽप्येष सप्तम्यर्थः प्रकल्प्यते ॥१५॥ जडाः किलान्योन्यरूपमनुसन्धातुमप्रभ- विष्णवः, अन्योन्यानुसंधानरूपत्वं जडविरु- छेन चैतन्येन व्याप्तम् , अनुसंधानं चापेक्षा चैतन्यस्वरूपमेव, अन्यत्र तु सोपचरिता; अतोऽनुसन्धानविहीनत्वाजडो भावः खात्म मात्रविधान्तिसन्तोषसंकुचितशरीरः कथं परत्र प्रसरेत् । ततश्च यदि बीजं सदङ्कुरोऽसन् अथापि विपर्यय उभयमपि वा सत् यदि वा. अथापि एक सोपाख्येमन्यत् निरुपा- ख्यम् , द्वयमपि वा सोपाख्यं निरुपाख्यं वा, तथापि प्रातिपदिकार्थमात्रं धर्मान्तरेण समु- तत्साधनाय हेतुस्तु सूत्रान्तरेणाभिधीयते नहीनि । अत्र प्रथमपादेनान्यो- न्यलग्नतास्मिकापेक्षा निवारिता द्वितीयेन तु अभिप्रायकृता कार्यकारण- योरुभयोरन्यतरस्य सत्तायामसत्तायां चेति पक्षचतुष्टयेपि संभाव्यमाने जडानामपेक्षा न युक्तति दर्शितम् । १२. अन्योति घटादी। १२१ अङ्कुरः सन् बीजमसत् । १२२ प्रत्यक्षज्ञेयं व्यपदेश्य वा निर्वचनीयम् । निरुपाख्यमिति परो. क्षज्ञेयमव्यपदेश्यं वा। १२३ नियतोपस्थितिकः भातिपदिकार्थः । सत्, ·१२५ १६का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १७१ चयादिनाप्यनालिङ्गितमवतिष्टते, तस्य सम- स्तस्यापेक्षारूपत्वेन चैतन्यविश्रान्तत्वात् ॥१५॥ यस्मादचेतनेषु नापेक्षोपपद्यते अत एव विभक्त्यर्थः प्रमात्रेकसमाश्रयः। क्रियाकारकभावाख्यो युक्तो भावसमन्वयः॥१६॥ सप्तमीरूपाया विभक्तेरन्यस्या 'अपि वा योऽर्थः क्रियाकारकभावलक्षणः स एव ताव- द्भावानां समन्वयो नान्यः शुष्कः कश्चित् । स च यदि स्वतन्त्रे चिद्रूपे भावद्वयं विश्रा- म्यति तदोपपद्यते, अन्यथा तु न · कथं- चित् । तथा हि विकल्पेनापि असौ व्यवहि- १२४ तदेवं सौगतदृशि कार्यकारणभावो नोपपन्न इत्युपपाध स्वद- शंने तमुपपादयति माशङ्कापूर्व यसादित्यादिना । १२५ यतो जढानां नापेक्षा। १२६ बीजादगुरो बीजेनारोऽङ्करस्य बीजमित्यादिकायाः। १२७ क्रियाकारकभावव्यतिरिक्त ततश्चोभयमेलनात्मकरसशून्य इत्य- स्पियवसितम्। १२८ समन्वयः क्रियाकारकभावलक्षणः ।

·१२९ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०४आ० यमाणो न वस्तुनिष्टतयोपपद्यते, वस्त्वनु- सरणप्राणो हि विकल्पोऽनुभवानुसारितयैव भवति, सा चेह नास्ति वस्तुप्रभवत्वेन, व. स्त्वनुसारी हि अनुभवो, वस्तु च खात्म- निष्ठम् , इत्युक्तम् । तस्मात् बीजे सति अ- कुरो, वह्नौ सति धूम, -इति च स्वतन्त्रचि- द्रूपप्रमातृविश्रान्तत्वे सर्वमेतद्युज्यते ना- न्यथा, इति ॥ १६॥ ननु प्रयोज्यप्रयोजकसत्ताकत्वलक्षणापेक्षा यदि खात्मैकनिष्ठवे नोपपद्यते, तर्हि कार्य- कारणयोस्तादात्म्यवादिनां सांख्यानां मते १२९ अनुभवानुसारिता। १३० बीजाङ्करादीनाम् । १३१ तथा च सांख्यवृद्धाः सतः सजायते इति तस्मात्कारणव्यापा. रात् प्रागपि सत् कार्यमिति सिद्धं तथा घेश्वरकृष्णः । असदकरणादुपादानग्रहणात् सर्पसंभवाभावात् । शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच सरकार्यम् ॥ इति । असदकरणात् असचेन् कारणव्यापारात् पूर्व कार्य नास्य सवं केनापि गर्नु शक्यं, सतवाभिव्यक्तिरवशिष्यत एवं पीडनेत तिलेपु तेरस्य । उपादानग्रहणात् कार्येण सबद्धं कारणं कार्यस्य जनक । संबन्ध धारण कार्यस्थासतो न सभवनि । असमान्यस्वे याधकमाह सर्वसं. भवाभावान् इति तयारवे सर्वसारसर्व संभवेत् तस्मान् संपई सपदेन जन्यने । तटुसम् ·१७३ , १७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। सा संभवत्येव, तत् किं चैतन्यविजृम्भात्मक- कर्तृवादसमर्थनेन ? इत्याशङ्याह परस्परस्वभावत्वे कार्यकारणयोरपि । एकत्वमेव भेदे हि नैवान्योन्यस्वरूपता ॥ १७॥ यदि वीजस्याङ्कुरः स्वभावस्तर्हि अङ्कुर एव न वीजं स्यात् किंचित् विपर्ययो वा स्यात् ,- इति किं कारणं किं वा कार्यम् । अथ अन्य- हीजमङ्कुरोऽन्यः, तर्हि न परस्परात्मकत्वं, भेदाभेदौ हि एकदैकविषयौ विरुद्धावेव ॥१७॥ १३२ असत्वान्नास्ति संबन्धः कारणे: सत्वसङ्गिभिः। असंबद्धस्य चोत्पत्तिमिरछतो न व्यवस्थितिः ।। इति । शतमेव जन्यतेऽतो न सर्वसंभव इति चेदाह शक्तस्येति । शक्तिर्हि कार्यदर्शनादवगम्यते शक्तिः सर्यन चेदव्यवस्था, शक्ये चेत् क्थं तम्मिन्नसति सेत्यर्थः । अन्यदपीत्साह कारणभावादिति कार्यस्य कार- णात्मकत्वाढित्यर्थः । तदुक्तम् निरात्मकत्वात् सर्वेषामसतामविशिष्टता । विशेषणं च भिन्न ते सचमभ्युपगम्यताम् ॥ इति । तादात्म्येति परस्परात्मरत्ववादिनाम् । १३२ बीजमेव सादडुरो हिं न विचित् स्यादिति विपर्ययः ।

·१७४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२० नन्वेवमपि दीर्घदीर्घपरामर्शशालिभिः स्रोतोवदविच्छि- नखरूपमेव निर्बाधं प्रत्यवमृश्यते । तथा च क गतं बीजम्, इति प्रश्ने वक्तारो भवन्ति, न कुत्रचित् गतमङ्कुरात्मना वर्तते, अङ्कुरी- भूतमयमङ्कुरस्तत्,-इत्येवं प्रधानं महदादि- धरान्तीभूतं यावद्विततीभूतमनन्तसर्गप्रलयप- रम्परात्मतां प्राप्तम् ,-इति विततग्राहिणी प्र- तीतिः, भौगाभिनिवेशवशात् तु कार्यकारण- तापरिकल्पनं तस्यैव भावस्य विशसनीयम्,- इत्याशङ्कयाह एकात्मनो विभेदश्च क्रिया कालक्रमानुगा। तथा स्यात्कर्तृत्वैवं तथापरिणमत्तया॥१८॥ १३ एकमेव क्रमविचित्र स्वभावं वस्वित्यर्थः । १५४ सस्य स्वभाववर्गस्य मध्ये यः पूर्वः स्वभावः कारणमुत्तरः कार्यमित्यर्थः। १३५ विशीणीभवनप्रायम् ।

·१८का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १७५ इह दीर्घदर्शिना प्रत्यक्षानुमानागमान्यत- मप्रमाणमूलां प्रत्यभिज्ञामाश्रित्य तदेवेदं सुख- दुःखमोहसाम्यमनन्तप्रकारवैषम्यावलम्बनेन विश्वीभूतम्, इति समर्थ्यते । तत्र प्रत्य- भिज्ञानवलेन यदेकात्मकमेकस्वभावं तस्य यो भेदोऽन्यान्यरूपता इयमेव सा क्रियोच्यते, यतः काललक्षणेन क्रमेणानुगता, ते हि अ- न्यान्यखभावा युगपत् न भान्ति, पूर्वापरी- भूतरूपतेव च क्रियोच्यते; यत एवं क्रिया 'तथा' इति तेन प्रकारेण प्रधानादेः क्रिया- विशेपलक्षणेन कर्तृत्व स्यात् , नतु शुष्क कारणतामानं, यतो हेतोः 'तथी' इति तेन तेन महदादिप्रकारेण सततमेव ऋमिका तथाभासनरूपां परिणामलक्षणां क्रियामावि. शतः परिणमत्ता किंचिद्रूपं परिचयं त्यक्त्वा व्यावळमनुवर्तयितव्यं च व्यवस्थाप्य निवर्त्य- १३६ कपिलेन । १३७ परिणामलक्षणा। १३८ प्रधानादेः।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०४आ० मानतृतीयरूपप्रह्वता प्रधानादेस्तया हेतुभू- तया ॥१८॥ ननु प्रधानं परिणामक्रियायां कर्तृरूपमि- यता समर्थितम्, इति को दोषो, न हि पुरु- षवदस्योकर्तृत्वमिष्यत ? इत्याशङ्कयाह न च युक्तं जडस्यैवं भेदाभेदविरोधतः। आभासभेदादेकत्र चिदात्मनि तु युज्यते ॥१९॥ एवमित्यभिन्नरूपस्य धर्मिणः सततप्र. वहद्दहुतरधर्मभेदसंभेदांतत्र्यलक्षणं परिण- मनक्रियाकर्तृकत्वं यदुक्तं तत् प्रधानादेर्न युक्तं जडत्वात् , जडो हि नाम परिनिष्ठित- स्वभावः प्रमेयपदपतितः स च रूपभेदा- द्भिन्नो व्यवस्थापनीयो नीलपीतादिवत् , एक- खभाववत्त्वाचाभिन्नो नीलवत्, न तु स एवं १३९ प्रधानस्य। १४० भेदितेऽभेदनमभेदिते च भेदनमित्यर्य । १४. प्रमेयत्वात् तदसावित्यपेक्षया भिन्न इव नील वानीसापेक्षया।

·१९का० श्रीमदभिनवगुसाचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। खभावो भिन्नश्चाभिन्नश्च भवितुमर्हति विधि- निषेधयोरेकत्रैकदा विरोधात् । कश्चित् स्व- भावो भिन्नः कश्चित् त्वभिन्नः, इति चेत्, द्वौ तर्हि इसौ स्वभावावेकस्य खभावस्य भवे- ताम्, न चैवं युक्तं 'भेदाभेदव्यवस्थैवमुच्छिन्ना सर्ववस्तुषु ।' इति न्यायात् । एवं जडस्य 'इदम्' इति परिनिष्ठिताभासतया सर्वतः परिच्छिन्नरूप- त्वेन प्रमेयपदपतितस्य नायं स्वभावभेद ए- कत्वे सत्युपपद्यते । यत्तु प्रमेयदशापतितं न भवति किं तु चिद्रूपतया प्रकाशपरमार्थरूपं चिदेकखभावं स्वच्छं, तत्र भेदाभेदरूपतो- पलभ्यते; अनुभवादेव हि खच्छस्यादर्शादे- रखण्डितस्वस्वभावस्येव पर्वतमतङ्गाजादिरूप- सहस्रसंभिन्नं वपुरुपपद्यते । न च रजतद्वि- चन्द्रादि यथा शुक्तिकैकचन्द्रवरूपतिरोधा- नेन वर्तते, तथा दर्पणे पर्वतादि, दर्पणस्य १३२ अयं प्रयोगः-जदमनेकरूपं न भवति प्रमेयत्वात् नीलादिवत् अनेकविरुद्धमेकरवं तेन व्यासं प्रमेयस्व परिनिष्ठितरूपतया व्यवस्थाए. नीयव प्रमेयत्वमिति विस्दव्याप्तोपलब्धि ।

·. ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [२०७आ० हि तथावभासे दर्पणतैव सुतरामुन्मीलति 'निर्मलोऽयमुत्कृष्टोऽयं दर्पण' इत्यभिमानात् । न हि पर्वतो बाह्यस्तत्र संक्रामति खदेशत्या- गप्रसादस्य, न चास्य पृष्ठेऽसौ भाति दर्प- णानवभासप्रसङ्गात्, न च मध्ये निबिडक- ठिनसप्रतिघखभावस्य तत्रानुप्रवेशसंभावना- भावात् , न पश्चात् तत्रादर्शनात् दूरतयैव च 'भासनात् , न च तन्निपतनोत्फलितप्रत्यावृत्ता. श्चाक्षुषा मयूखाः पर्वतमेव गृह्णन्ति, बिम्बप्र. तिविम्बयोरुभयोरपि पर्वतपार्श्वगतदर्पणाव- भासेऽवलोकनात् । तस्मात् निर्मलतामाहात्म्य- मेतत् यदनन्तावभाससंभेदश्चैकता च । गिरि- शिखरोपरिवर्तिनश्चैकत्रैव बोधे नगरगतपदार्थ- सहस्राभासः,-इति चिद्रूपस्यैव कर्तृत्वमुपप- नम् , अभिन्नस्य भेदावेशसहिष्णुत्वेन क्रिया- शक्त्यावेशसंभवात् ॥ १९॥ नन्वतावता विज्ञानमेव ब्रह्मरूपमिमां वि. श्वरूपतावैचित्रीं परिगृह्णातु किमीश्वरतापरि- कल्पनया? इत्याशझ्याह ·२०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । वास्तवेऽपि चिदेकत्वे न स्यादाभासभिन्नयोः। चिकीर्षालक्षणैकत्व- परामर्श विना क्रिया ॥२०॥ चिद्रूपस्यैकत्वं यदि वास्तवं भेदः पुन- रयमविद्योपप्लवात्,- इत्युच्यते कस्यायमवि- योपप्लवः, इति न संगच्छते । ब्रह्मणो हि विद्यैकरूपस्य कथमविद्यारूपता, न चान्यः कश्चिदस्ति वस्तुतो जीवादिर्यस्याविद्या भवेत्। अनिर्वाच्येयमविद्या,-इति चेत्, कस्य अनि- वाच्या,- इति न विद्मः; स्वरूपेण च भाति, न चानिर्वाच्या,- इति किमेतत् ?; युक्त्या नोपपद्यते,-इति चेत् संवेदनतिरस्कारिणी का खलु युक्तिर्नाम अनुपपत्तिश्च भासमानस्य कान्या भविष्यति । सद्रूपमेव ब्रह्माभिन्नं च- १४३ वानव स्वभावसिद्ध जइस घटस्य घटत्वं यथा तथा चितो योकरवं म्वभावसिद्धम् । १४४ चिदेवत्वस्य वास्तवत्वात् । यतोऽविद्ययव स जीवादित्यायः १४५ किमेतदिति निपातसमुदायो यक्षभाषायां वर्तते। १४६ येनोक्तं युक्त्या नोपपद्यते इति ।

·- १४८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०मा० कास्त्यविकल्पेन, विकल्पवलानु भेदोऽयम् ,- इति चेत् , कस्यायं विकल्पनव्यापारो नाम ? ब्रह्मणश्चेत् अविद्यायोगो न च अन्योऽस्ति; अविकल्पकं च सत्यं विकल्पकमसत्यम्,- इति कुतो विभागो भासमानत्वस्याविशेषात् । भासमानोऽपि भेदो वाधितः, - इति चेत् , अभेदोऽपि एवं भेदभासनेन तस्य बाधात् । विपरीतसंवेदनोदय एव हि बाधो नान्यः कश्चित् । बाधोऽपि च भासमानत्वादेव सन् नान्यतः, - इति भेदोऽपि भासमानः कथम- विद्या । भासनमवधीर्य आगमैकप्रमाणकोऽय- मभेदः, -इति चेत् आगमोऽपि भेदात्मक एवावस्तुभूतः प्रमातृप्रमाणप्रमेयविभागश्च,- इति न किंचिदेतत् । तस्मात् वास्तवं चिदे- कत्वमभ्युपगम्यापि तस्य कर्तृत्वलक्षणाभिन्न- - १४७ जीवादि । १५८ एवमिति बाधित । प्रतीतिनिरूढिस्तु भेदे यथा तथा नाभेदे इति भेदस्यैव सत्यता युक्ता । १४९ बाघोप्यय भेद एवेति कथमविद्या न सोस्ति तदिद शशङ्ग गगनकुसुमच्छेटकमुक स्यात् । १५. सर्वमालजालमित्यर्थ ।

·- २०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १८१ रूपसमावेशात्मिका क्रिया नोपपद्यते; पराम- शलक्षणं तु खातव्यं यदि भवति तदोपपद्यते सर्वम् । परामर्शो हि चिकीर्णरूपेच्छा, तस्यां च सर्वमन्तर्भूतं निर्मातव्यमभेदकल्पेनास्ते,- इत्युक्तं 'स्वामिनश्वात्मसंस्थस्य "।' (१५/१०) इत्यत्र । तेन स्वामरूपमेव विश्वं सत्यरूपं प्र. काशात्मतापरमार्थमत्रुटितप्रकाशाभेदमेव सत् प्रकाशपरमार्थनैव भेदेन प्रकाशयति महे- श्वरः, - इति तदेवास्यातिदुर्घटकारित्वलक्षणं खातध्यमैश्वर्यमुच्यते । आभासभिन्नयोरिति क्रियापेक्षा संवन्धसामान्ये पष्ठी, पश्चाद्यथो. चितं विभज्यते । आभासेन भिन्नौ जडाजडा- भासौ, जडो घटादिः कर्मरूपश्चिदाभासः कर्तृरूपः, इति तयोः क्रिया, एकस्य क्रिय- माणत्वमपरस्य कर्तृत्वं न भवेत् । चिकी- पारूपेण निर्मातव्यभाववर्गाभेदपरामर्शात्मना १५१ चिकीपांपेक्षा वेति । १५२ ककर्मभ्याम् ।

·१८२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [२०४ा... विनों, एका चासौ क्रिया कथं भिन्नयोः ख- भावभूता भवेत् । कार्यकारणताप्रस्तावात् कर्तृ- कर्मणी उक्ते, कारकान्तराण्यपि तु एककर्तृ- त्वानुप्रवेशीनि परमार्थतोऽन्यथा, करणादौ भिन्न कारकबाते कथमभिन्ना सौं। यदि वा आभासेन यौ भिन्नौ जडचेतनौ तयोर्या चि. कीर्षा एकस्यैष्यमाणतापरस्यैषितता तत्वभा. वमेकत्वपरामर्श विना,-इति । यद्वा आभा- सभिन्नयोः 'अहमिदम्' इति यः परामर्श एक- विश्रान्तिपश्चिकीर्षात्मा तं विना,-इति । आभासभिन्नयोरेकपरामर्श विना चिकीर्षाल- क्षणा कथं क्रिया,-इति वा । एवं क्रियां वा चिकीर्षा वा परामर्श वा अपेक्ष्य षष्टी नित्य- सापेक्षत्वाच्च समासः ॥२०॥ . १५३ आभासेन भिन्नयोरिदमहमिति जडचेतनयोर्य एकः परामर्शः परचित्तस्वविधान्तिलक्षणस्तं विनेत्यर्थः । १५४ कार्यकारणता। १५५ परचित्तस्वविश्रान्तिः।

·२१का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १८३ एतत् उपसंहरति इत्थं तथा घटपटा- द्याभासजगदात्मना । तिष्ठासोरेवमिच्छैव हेतुता कर्तृता क्रिया ॥२१॥ यतो न जडस्य कारणता न कर्तृता, तथानीश्वरस्य चेतनस्यापि,- इत्यनेनेव हेतु- प्रकारेणेदं जातं,-य एव तथाचिकीर्षुस्त- स्यैव सा चिकीर्षा वहिप्पर्यन्ततां प्राप्ता 'क्रिया' इत्यभिधीयते, सैव च कर्तृता तदेव हेतुत्वं नान्यत् किंचित् । तेन 'घटस्तिष्ठति' इत्ययम:- घटात्मना तिष्टासुः खातव्यात् स्थानमभ्युपगच्छन् न तु तद्रूपमसहमानो यो महेश्वरः प्रकाशः स तिष्ठति-इति । घटपटायाभासरूपं यत्किल जगत् तदात्मना यः 'तथा' इति तेन तेन तज्जगद्गतजन्मस्थि- त्यादिभावविकारत दक्रियासहस्ररूपेण यः प० १३ ग० पु० गच्छनतद्रूपमिति पाठ ।

·१८४ ईश्वरमत्यभिज्ञा । [२०४आ० स्थातुमिच्छः खतन्त्रः, तस्य या एवमिति विचित्ररूपेच्छा सैव क्रिया,-इति संबन्धः । तेन महेश्वर एव भगवान् विश्वकर्ता,-इति शिवम् ॥ २१॥ इति श्रीमदाचार्योत्पलदेवपादविरचितायामीश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तकृतविमर्शिन्यायटीकोपेताया क्रियाधिकारे कार्यकारणतत्त्वनिरूपणं नाम चतुर्थमाहिकम् ॥ ४ ॥ संपूर्णश्वायं क्रियाधिकारो नाम द्वितीयो विमर्शः ।। २ श्रीमत्प्रतापभूभर्तुराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकौलेन संपाद्यायं प्रकाशितः ।।

·अथ ईश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचितायां आचार्याभिनवगुप्तविरचितविमर्शिन्याख्य- टीकोपेतायाम् आगमाधिकारे प्रथममाह्निकम् । . यं प्राप्य सर्वागमसिन्धुसद्धः पूर्णत्वमभ्येति कृतार्थतां च । तं नौम्यहं शांभवतत्त्वचिन्ता- रतीघसारं परमार्गमाब्धिम् ॥ १ यथा हि मिन्धूना सिन्धोरेवोत्पत्ति , भागकल्पनया अन्यनापि चोपयोग यान्ति, तनैव च पश्चाद्विश्रान्ति., तस्यैव कृतार्थता अन्यथा विशीर्णप्रायवं, तथा परमागमान्धेरन्यागमा उहता मध्ये कुनापि फुप्रापि चोपयोग यान्ति भागकरपनया तर विश्रान्या पूर्णवं कृता. भता च, अन्यथा विशीर्णप्रायरवं भागव्यायापूर्णत्वं स्वयं तथेत्यर्थः। २४ ·१८६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०१आ० श्रीमत्सदाशियोदारप्रारम्भं वसुधान्तकम् । यदन्त ति तत्त्वानां चक्रं तं संस्तुमः शिवम् ।। एवमधिकारद्वयेन ज्ञानक्रियाखरूपं वि- तत्य निर्णीतम्, अथेदं वक्तव्यं क्रिया नाम विश्वपदार्थावभासनलक्षणा, - इत्युक्तं सै- मनन्तरमेव, के च ते विश्वे पदार्थाः, इति । तत्राभासरूपा एव जडचेतनलक्षणाः पदा- स्तेि च कियता रूपेण संगृह्यन्ते, नहि प्र- त्यक्ष मायाप्रमातुः सर्वत्र क्रमते; अनुमान- मप्येवं, नहि यद्यदस्ति तत्र तत्र लिङ्गं व्याप्त्यादिग्रहणसंभवः। आगमस्त्वपरि- च्छिन्नप्रकाशात्मकमाहेश्वरविमर्शपरमार्थः किं न पश्येत् , - इति तदनुसारेण पदार्थनिर्णय २ महासामान्यनयेनान्तरुद्गीर्णसमलतत्ववातप्रकृतिहिं शिवस्तव भागरूढी विशेषकलना सदाशिवादिताचव्यपदेशः, नहि सामान्यमननु- सत्य विशेषकलना संभवतीति चोक्तं यदन्तरिति । तथा चोक्तम् । 'यान्युक्तानि पुराण्यमूनि विविधैर्भदैर्यदेप्यन्वितं रूपं भाति परप्रकाशनिविदं देवः स एकः शिवः । सत्स्वातझ्यवशात्पुनः शिवपदानेदे विभाते परं यदूपं बहुधानुगामि नदिदं तस्वं विभोः शासमे ॥ इति । ३ विश्ववैविध्यचित्रस्येत्यादौ सर्वपदार्थावभासनिर्माणलक्षणत्वमेव प्रियाशक्तः स्वरूपमित्यर्थः ।

·१८७ १ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। विश्वप्रमेयीकरणप्रतिलब्धतद्विश्वोत्तीर्णप्रमातृ- पदहृदयङ्गमीकरणाभिप्रायेण निरूपयितुमा- चार्य आगमाधिकारं तृतीयमारभते । तत्र श्लोकैकादशकेन 'एवमन्तर्वहिवृत्तिः' इत्या- दिना 'स्थूलसूक्ष्मस्वभेदतः' इत्यन्तेनागम- सिद्धं शिवादिधरणीप्रान्तमेकैकाभासरूपता- त्मकं दर्शनान्तरे 'सामान्यम्' इति यव्यव- हृतं, यस्य सामानाधिकरण्ययोगादनन्त- स्खलक्षणावभासनव्यूहविशेषपूर्वकः समस्तोऽयं शरीरभुवनादिविभवः, तं परमेश्वरागमसिद्धं ४ ननु प्रकृतं हि स्वरूपप्रत्यभिज्ञानं तदेव कथनीयं न च विश्व. प्रमेयतापादनमत्रोपयोगीत्यत आह विश्वेति विश्वप्रमेयीकरणे हि तावत्- प्रमेयपदोत्तीर्णा तावदन्तःकरणप्रति लब्धपूर्णभावा सत्यप्रमातृता हृदय- शमीकृता भवेत् । यदुक्तं स्पन्दसूत्रेपु दिक्षयेव सर्वार्थान्यदा व्याप्यावतिष्ठते। तदा कि बहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते ॥ इति । एतच समस्त्रसंपदिति पदेन बहुचीहिपक्षे स्फुटीकृतम् । समस्तस्य हि मूर्तिकियात्मनो देशकालप्रपञ्चस्य संविदवभासने तदपरिच्छिन्नस्व- भाषा असो विभुनित्यरूपा सर्वशक्तिः स्वप्रकारातैव निर्भासते इति भावः। ५ विद्रोपोपुंसनेन विश्वोत्तीर्ण सामान्यात्मकं भवति लब्धम् । ६ तदुक्तम्। प्रमाणमेकं तद्वाक्यं तथ्यमीश्वरभापितम्। तस्योक्तिः पौरुपैः स्थूलैः प्रमाणे प्रवाध्यते । इति ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१मा० श्रीमत्सदाशिवोदारप्रारम्भं वसुधान्तकम् । यदन्तर्भाति तत्त्वानां चक्रं तं संस्तुमः शिवम् ।। एवमधिकारद्वयेन ज्ञानक्रियाखरूपं वि- तत्य निर्णीतम् , अथेदं वक्तव्यं क्रिया नाम विश्वपदार्थावभासनलक्षणा, - इत्युक्तं स- मनन्तरमेव, के च ते विश्वे पदार्थाः, इति । तत्राभासरूपा एव जडचेतनलक्षणाः पदा- स्तेि च कियता रूपेण संगृह्यन्ते, नहि प्र. त्यक्षं मायाप्रमातुः सर्वत्र क्रमते; अनुमान- नहि यद्यदस्ति तत्र लिङ्गंव्याप्त्यादिग्रहणसंभवः। आगमस्त्वपरि- च्छिन्नप्रकाशात्मकमाहेश्वरविमर्शपरमार्थः किं न पश्येत् , - इति तदनुसारेण पदार्थनिर्णय मप्येवं, २ महासामान्यनयेनान्तरुद्वीर्णसमस्ततत्ववातप्रकृतिहि शिवस्तव भागरूढी विशेषकलना सदाशिवादेितत्वव्यपदेशः, नहि सामान्यमननु. सृत्य विशेषकलना संभवतीति चोक्तं यदन्तरिति । तथा चोक्तम् । "मायुक्तानि पुरापनरनि लिहिले देलक्षित रूपं भाति परप्रकाशनिबिड देवः स एकः शिवः। तस्वातस्यवशात्पुनः शिवपदा दे विभाते परं यद्रूपं बहुधानुगामि तदिदं तत्वं विभोः शासमे॥' इति । ३ विश्ववैचित्र्यचित्रस्येत्यादौ सर्वपदार्थावभासनिर्माणलक्षणन्वमेव क्रियाशत्तेः स्वरूपमित्यर्थः ।

·१ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १८९ णभावो जर्डरूपप्रतिष्ठो न कथंचिदुपपन्नः, किन्तु चिद्रूप एवान्तर्वहिरात्मना प्रकाशप- रमार्थेनापि वपुषा तदाभोसरूपेण वर्तमानः कालक्रममाक्षिपन् क्रियाभिधीयते तस्य प्रमातुरेव ज्ञानशक्तिवपुपो धर्मः; 'तत्' इति तस्मादवियुक्तं ज्ञानं क्रिया च । ज्ञानं विम- ९ जडरूपप्रतिष्ठः परदर्शनोक्त कार्यकारणभायो नोपपत्र इति संबन्धः। १० चिद्रूप:-प्रकाश विमर्शकपरमार्थोऽपि । ११ ज्ञानशक्तिवपुपा धर्मिरूपः १२ कालकमं-ऋमिकावभासं। ५३ सा हि शक्तिरन्तरवभासमानस्वभावतया ज्ञानशक्तिरच्यते, बहिर्भावरूपेण क्रमोपहितेन विमर्शदायेन उपलक्षिता क्रियाशनि- रिति उच्यते । यदागमोऽपि 'एवमेतदिति ज्ञेयं नान्यथेति सुनिश्चितम् । ज्ञापयन्ती जगत्यन्न ज्ञानशक्तिर्निगद्यते ॥ एवंभूतमिदं वस्तु भवस्विति यदा पुनः । जाता तदैव तत्तद्वत्कुर्वत्पन्न क्रियोच्यते ॥' इति । भगवत एव परमशिवस्याक्रमस्येऽपि युक्तो ज्ञानक्रियायोगः । ननु च मायीये सर्गे कालतत्वोन्मेपात् भवतु क्रमः, विद्यात्मके तु मायानुन्मेपात् कालयोगाभावे कथमसौ क्रमयोग उचितः, अनोतमेव सदाशिवावस्थायामपि चेदन्तोन्मेषस्याहन्ताच्छादनीयस्यापि संभवमु. स्थापयन्तःप्रमातारोऽवश्यं संभाविनः अतश्च श्रीसोमानन्दपादाव्याचख्युः 'यदा तु तस्य चिद्धर्मप्रमवामोदजृम्भया । विचित्ररचना नानाकार्यसृष्टिप्रवर्तने । भवस्युन्मुखिता चित्ता सेच्छाया: प्रथमा तुटिः ॥' इति परमेश्वरेऽपि भवतीत्सौन्मुख्यरूपाया भानन्दशक्तरिच्चाशत्यपेक्षया प्रथम पूर्वमावित्वं तुटिरिति ।

·१८८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१आ० युक्त्याप्यनुगतं प्रतीकतस्तत्त्वग्राम दर्शयति,- इत्याहिकतात्पर्यम् । तत्राधिकारसंगति योज- यन् पूर्वपक्षप्रतिक्षेपं चोपसंहरन् शिवतत्त्व- स्वरूपमेव दर्शयितुमाह एवमन्तर्वहिर्वृत्तिः क्रिया कालक्रमानुगा। मातुरेव तदन्योन्या- वियुक्त ज्ञानकर्मणी ॥१॥ एवमिति, यतः परदर्शनोक्तः कार्यकार- पं० १ ख. पु. प्रत्येकत इति पाठः । ७ तदेव च सर्वमेतदेव च सर्वभावानां तवमिति तदेव तावत् ज्ञानक्रियायोगादामासविमर्शसारमित्यर्थः । परप्रमातृरूपस्य परशिवस्यैव परप्रकाशपरमार्थस्य मातुः शिवस्य या औन्मुख्यरूपा इच्छैव क्रिया शुद्धविद्याविमर्शमयी सैव यदा स एव शिवो वेदनामानाविशेषमपि विश्वं यदा स्वस्मिक्षेव स्वसानिर्माणेन विसृजतीति तदा भान्तरमावोदेकेण ज्ञानशक्तिरूपे सदाशिव स्थिता यदा नु बहिर्विसर्गप्रधानतया विरसृजतीति तदा बहिर्भावोद्गुण क्रिया. शक्तिरूपे घेश्वरे क्रियाशचिरूपा स्थिता । यदुक्तम् 'उत्तरोत्तरमवग्रहप्रहः पश्यतोऽप्यधरमुत्तरस्य यः। साधनस्य निजभावनाग्रहो हेतुरन भवतो मरीचयः ।।' इति । आगमेऽपिच 'वस्सिवेश्वरे साये संस्थितः परमेश्वरः। शिवेपदानुमताः सर्वे जगतः प्रभविष्णवः ॥'

·१ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। १८९ णभावो जरूपप्रतिष्ठो न कथंचिदुपपन्नः, किन्तु चिद्रूप एवान्तर्वहिरात्मना प्रकाशप- रमार्थेनापि वपुषा तदाभोसरूपेण वर्तमानः कालेक्रममाक्षिपन् .क्रियाभिधीयते तस्य प्रमातुरेव ज्ञानशक्तिवपुषो धर्मः, 'तत्' इति तस्मादवियुक्तं ज्ञानं क्रिया च । ज्ञानं विम- ९ जडरूपप्रतिष्ठः परदर्शनोक्ता कार्यकारणभावो नोपपन इति संवन्धः। १० चिद्रूप:-प्रकाशविमर्शकपरमार्थोऽपि । "ज्ञानशक्तिवपुरा धर्मिरूपः। १२ कालक्रम-क्रमिकावभासं । १३ सा हि शक्तिरन्तरवभासमानस्वभावतया ज्ञानशक्तिरुच्यते, बहिर्भावरूपेण क्रमोपहितेन विमर्शदायेन उपलक्षिता क्रियाशक्ति- रिति उच्यते । यदागमोऽपि 'एवमेतदिति ज्ञेयं नान्यथेति सुनिश्चितम् । ज्ञापयन्ती जगत्पन्न ज्ञानशक्तिर्निगद्यते ।। एयंभूतमिदं वस्तु भवस्विति यदा पुनः । जाता तदैव तत्तद्भुत्कुर्वत्पन्न क्रियोच्यते ॥' इति । भगवत एव परमशिवस्याक्रमत्येऽपि युक्तो ज्ञानक्रियायोगः । ननु च मायीये सर्गे कालतचोन्मेपात् भवतु क्रमः, विद्यात्मके तु मायानुन्मेपात् कालयोगाभाये कथमसौ क्रमयोग उचितः, अत्रोक्तमेव सदाशिवावस्थायामपि चेदन्तोन्मेपस्याहन्ताच्छादनीयस्यापि संभवमु. स्थापयन्तःप्रमातारोऽवश्यं संभाविनः अतश्च श्रीसोमानन्दपादाव्याचख्युः 'यदा तु तस्य चिद्धर्मप्रभवामोदजृम्भया । विचित्ररचना नानाकार्यसृष्टिप्रवर्तने । भवस्युन्मुखिता चित्ता सेच्छायाः प्रथमा तुर्हिः॥' इति परमेश्वरेऽपि भवतीत्योन्मुख्यरूपाया आनन्दशक्तरिच्छाशक्तयपेक्षया प्रधमरवं पूर्वभावित्वं तुटिरिनि ।

·न च ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ०१आ० र्शानुप्राणितं, विमर्श एव च क्रियेति ज्ञानशक्तिविहीनस्य क्रियायोगः,-इति तदे- तदवियुक्तज्ञानक्रियारूपं, क्रियाद्वारेण सकल- तत्त्वराशिगतसृष्टिसंहारशतप्रतिविम्बनसहिष्णु यत् तदुपदेशभावनादिषु तथाभासमानमना- भासरूपमपि वस्तुतः, शिवतत्त्वम्,-इत्युक्तं भवति ॥१॥ नन्वेवंभूतं शिवतत्त्वं चेत् तर्हि ततोऽन- तिरिच्यमानमिदं विश्वम्, इति किमन्यत् तत्वं स्यात् । एकचित्तत्त्वविश्रान्तौ च तत्त्वानां कथं क्रमो भवेत् , देशकालाभेदात् ? एव- मेवैतत् कित्वान्तरदशोद्रेका- त्सादाख्यं तत्त्वमादितः। १४ तदेव सर्पभावानां पारमार्थिकं वपुः । १५ अवभासमानरूपं तदुक्तं स्वातध्यामुक्तमिति । १६ विशेषतवान सदाशियेश्वरौ कथं तत्यान्तरं भवेतां यतोऽत्र । 'लयाधिकारभोगारयनितयोक्तिनिदर्शनात् । पदार्थः पतिनामासौ प्रथमः परिकीर्तितः ॥' इत्यनेन हि पायुरेवेश्वरतोक्ता, ततश्च ज्ञानक्रियावियोगेऽपि उत्तर- क्रमादन्यनरोट्रेकवशात् सादाण्यादिकमभेद इत्याह किरिपति भान्तर• दशानन्दाम्या शिवतापाक्षेपः । .

·२ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। १९१ वहिर्भावपरत्वे तु परतः पारमेश्वरम् ॥२॥ यद्यप्येकमेव शिवतत्वं तथापि तदीयमेव खातव्यं वात्मनि खरूपभेदं तावत्प्रतिवि- म्वकल्पतया दर्शयति । स्वरूपवैचित्र्यमेव देशकालक्रमः, मूर्तिक्रियावैचित्र्यमयो हि असो; ततश्चान्तरी ज्ञानरूपा या दशा तस्या उद्रेकाभासने 'सादाख्यं सदाख्यायां भवम् । यतः प्रभृति सैदिति प्रख्या, सदाख्यायाश्च सदाशिवशब्दरूपाया इदं वाच्यं तत्त्वम् । सृष्टिक्रमोपदेशादौ प्रथममुचितं तत्सादाख्यं तत्त्वम् । 'वहिर्भावस्य' क्रियाशक्तिमयस्य 'परत्वे' उद्रेकाभासे सति 'पारमेश्वरं परमे- १७ विशेषान्तरमपि अनास्तीति तदुच्यते तथापीति । १८ अन्तर्विपरिचर्तमान ज्ञानमा क्रियाव्यपदेशशून्यं यत् प्रतिपा- दितं स श्रीसदाशिवमहारकः वहिर्भावपरस्व इति क्रियाशक्तिमयस्य परस्ये उद्रेकावभासे सति पारमेश्वर मित्यर्थः । १९ प्रथम हि शिवतायां सत्ता महासामान्यानुगतैव इति तत एयोदकेण सत्ताव्यपदेशः। २० इदन्तोन्मेपेऽपि शिवता इति सदाशब्देनोक्तम् ।

·१९२ । ततश्च ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०१आ० श्वेरशब्दवाच्यमीश्वरतत्वं नाम सादाख्यस्य पश्चादुचितावभासनम् । एतदुक्तं भवति-इह तस्य भावस्तत्त्वम्, इति भिन्ना- नां वेर्गाणां वर्गीकरणनिमित्तं यदेकमविभक्तं भाति तत्तत्वं, यथा गिरिवृक्षपुरप्रभृतीनां नदीसरःसागरादीनां च पृथिवीरूपत्वमब्रू- पत्वं चेति । ततश्च शुद्धचैतन्यवर्गो यो मन्त्र- महेश्वराख्यः, तस्य प्रथमसृष्टावस्माकमन्त:- करणैकवेद्यमिव ध्यामलप्रायमुन्मीलितमात्र- चित्रकल्पं यद्भावचक्र, संहारे च ध्वंसोन्मुं- खतया तथाभूतमेव चकास्ति प्रतिविम्वप्रा- पं० १ स० पु० तच्चेति पाठ । २१भगवतोऽत्यन्तदुर्घटकारितापोपणोचित्यात् परमेश्वरशब्दवाच्यत्वम्। २२ वर्गाणां विशेषरूपाणां वर्गीकरणनिमित्तम् एकीकरणनिमित्तं कतिपयकतिपयभेदानुगतं रूपं तस्वम् । २३ तदुर्फ मतगसंहितायाम् । 'तत्वं यद्वस्तुरूपं स्यात्स्वधर्मप्रकटात्मकम् । तवं यस्तुपदं व्यक्त स्फुटमाझायदर्शने । यदध्युतं स्वकात्तात्ततं चारमवशं गतम् । ततमन्येन नो तस्मात्तत्तावं तवसंतती॥' इति। २४ ध्यामरायमस्फुटप्रायम् । २५ सोन्मुसमिव । तयाभूतमेव उन्मीलितविग्नकरपम् ।

·२ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। यतया, तस्य चैतन्यवर्गस्य ताशि भावराशौ तथाप्रथनं नाम यञ्चिद्विशेषत्वं तत्सदा- शिवतत्त्वम् । मन्त्रेश्वरादिरूपस्य तु चैतन्य राशेः स्फुटीभूतमस्मद्दहिष्करणसरणिसंप्राप्त- भाववर्गप्रतिमं विश्वं प्रतिविम्वतया भाति, तस्य तु तत् तथाप्रथनमीश्वरतत्वम् । यस्तु सदाशिवभट्टारक ईश्वरमहारकश्च ध्येयोपा- स्यादिरूपतया स ब्रह्मविष्णुतुल्यः पृथगेव मन्तव्यो न तु नामसारूप्याद्रमितव्यम् । यदाहुरेके 'ब्रह्मविष्णुरुद्रा अपि तत्वमध्ये किं न गणिताः' इति ॥ २॥ नामधेयान्तरमप्यत्र तत्त्वद्वये दर्शयति ईश्वरो वहिरुन्मेषो निमेषोऽन्तः सदाशिवः । २६ तधा चागमः । तस्सिनेयेश्वरे तारे संस्थिता परमेश्वर । शिवेच्छानुमताः सर्वे जगतः प्रभविष्णः ॥' इति । २७ तादृश्यामवस्थायां सदाशिवेश्वरभट्टारको तथाभूततयाधिष्ठा- यको तत्र न तस्यव्यपदेशो ब्रह्मविष्पवादिवत् । २५ ·१९४ , ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०१आ० यस्योन्मेषादुदयो जगतः,- इत्यत्र ईश्वर- तत्त्वमेवोन्मेषशब्देनोक्तम् । विश्वस्य हि स्फुटत्वं बाह्यत्वमुन्मेषेणं, निमेषणं त्वस्फु- टत्वापादनमन्तारूपतोद्रेचनम् ,-इति निमेषः २८ यस्योन्मेपादुदय इति मायायां स्फुटेदन्ताभाजोऽर्था ईश्वरपदे सृष्टा भवन्ति तत्रैव परमार्थत इदंभावस्य स्फुटतापत्तः । ननु च यस्यो. न्मेपात जगत उदय इतीश्वरदशा उन्मेपशब्देनोक्ता न युज्यते जगतः प्रलयोदयौ इति वचनात् तत्र जगच्छब्देन वेद्यवर्ग एवं कस्मात् गृहीतः, यावता सदाशिवपर्यन्तेऽपि आगमे प्रलयोदयसंभवश्रवणात् । तथा चोत्तं तत्र। 'यस्सदाशिवपर्यन्तं पार्थिवाधं च सुबते । तत्सवं प्राकृतं ज्ञेयं विनाशोत्पत्तिसंयुतम् ॥' इति । अतश्च तयोरपि उन्मेषनिमेषस्वीकृताभ्यां प्रलयोदयाभ्यां व्यपदेशः कर्तव्य इति चेत् अत्रोक्तम् इदन्ताभागस्यैवापररूपस्य तत्र प्रलयोदयौ परमार्थत उक्तौ मन्तव्यौ तदभित्रायेणव च 'मायाकालं परार्धानां गुणयित्वा शतेन च । ऐशे दिन रात्रिरेवम्... इति कालयोगोऽपि व्यपदिष्टः ।। २९ उन्मेषणमिति चैतन्यसामर्थ्यम् । ३० ननु विश्व निमिपितं चेत् एकरसैवाहन्ता युक्ता सा च शिवता इति निमेषः कथं सदाशिवरूपता ततश्च कथं गुरुभिरन्मेषनिमेपो भग- वतो व्यतिरेकेण निर्दिष्टौ यस्योन्मेपनिमेपाभ्यामिति । अत्रोक्तमेव विश्व निमिपितमिति हि विश्वस्य इदन्तास्पर्श एव किंचिद्रूपं वक्तव्यम् न च शिवपदे विश्वनाम किचित् 'संथात्वन्तरालीन इति हि वक्ष्यते । यतश्चागमेऽपि उक्त 'म्वभावेनैव शान्तात्मा घोरः संसार एव हि । स यस्मा प्यते पत्युरघोरदृदयमतः ।' इति । ततश्च विश्वस्य यान्तरिति अहन्तायां परिवर्तमाना ध्यामलता स एव निर्मपः अत एव सदा तद्विश्वं प्रलीनमुच्यते व्यवहरणीयरवाभावात् ।।

·१२५ ३ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता । सदाशिवतत्त्वं यतो जगतः प्रलयः,- इति शुद्धोऽयं स्पन्दः परमेश्वरस्याचलस्या- प्यारूढरूपान्तरापत्तिलक्षणः किंचिचलना- स्मतया स्फुरदूपत्वात् । परमेश्वरस्य हि पर- मार्थत एताः शक्तयो यस्तत्त्वग्रामः, काचित् तु शक्तिरन्यवहुतरशक्तिकोडीकारं कुर्वती निकटत्वादुपास्या घटस्येव घटत्वात्मिका, काचिदन्यापेक्षिणी खरूपमात्रनिष्ठा दूरा घट- स्येव सत्तात्मिका । एवं निमेपोन्मेषशक्ती एव सैदाशिवेश्वरौ तयोस्त्वधिष्ठातृदेवते अपि तथानामे ॥ ........... ३१ यथोक्तं स्पन्दसूनेषु । 'गुणादिस्पन्दनिष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् । लधारमलाभा: इति । ३२ अनय शिवतावमाक्षिपनि 'परमेश्वरस्य हि' इत्यादिना । ३३ एवमुन्मेपनिमेपारमफेश्वरसदाशियलक्षणरूपयस्वीकृतसमल. तर शिवतत्वमित्यर्थः। न च पुनरेतत् वक्तव्यं यथा शिवस्य उन्मेपनि- मेपी सदाशियेश्वरी तावान्तरमुक्ती, तथा तयोरन्मेपनिमेपव्यापारी कम्मात् तापान्तरतया नोकौ, यतोऽत्र सदाशिवेश्वरी शिवतत्वात न भिधेते ततः पृष्टिमलययोः क्थं व्यापारान्तरं व्यपदिश्यत इति । - ·ईश्वरप्रत्यभिन्ना। [३९०?आ० अथ तदधिष्ठातृदेवताद्वयगतं करणं विद्यातत्वमाह सामानाधिकरण्यं च सद्विद्याहमिदंधियोः ॥३॥ प्रकाशस्य यदात्ममात्रविश्रमणमनन्योन्मु. खखात्मप्रकाशताविश्रान्तिलक्षणो विमर्शः सोऽहम्' इति उच्यते; यस्त्वन्योन्मुखः स 'इदम्' इति स च स्वप्रकाशमाने पुनरन- न्योन्मुखरूपे विश्राम्यति परमार्थतः । तत्रा- ये विमर्शेऽपि शिवतत्वं, द्वितीये विद्येशता, मध्यमे तु रूपे 'अहमिदम्' इति समधृततु- लापुटन्यायेन यो विमर्शः स सदाशिवनाथ ईश्वरभट्टारके च, इदंभावस्य तु ध्यामला- ध्यामलताकृतो विशेषः । ये एते 'अहम्' इति 'इदम्' इति धियौ तयोर्मायाप्रमातरि पृथ- गधिकरणत्वम् 'अहम्' इति ग्राहके 'इदम्' इति च ग्राह्ये, तन्निरासेनैकस्मिन्नेवाधिकरणे ३४ यदा मध्यमकोटी विश्राम्यतस्तदा मह मिमिति ग्राहके ग्राह्यस्य प्रक्षेपोऽत एव ध्यामलग्राह्यांशो विमर्शः सदाशिवनाथे, इद- मह मिति प्रार्थी स्फुटीभूतेऽहमिति प्रक्षेपात सामानाधिकरण्यं विमर्श ईश्वरभट्टारक इत्यर्थः । ३५ अधिकरण इति स्वस्वरूपाख्य इत्यर्थः । ७ ·- ४ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । यत्संगमनं संवन्धखरूपप्रथनं तत् सती शुद्धा विद्या; अतोऽशुद्धविद्यातो मायाप्रमा- तृगताया अन्यैव । तत्र यदा 'अहम्' इत्यस्य यदधिकरणं चिन्मात्ररूपं तत्रैवेदमंशमुल्ला- सयति तदा तस्यास्फुटत्वात् सदाशिवता 'अहमिदम्' इति । 'इदमहम्' इति तु इद- मित्यशे स्फुटीभूतेऽधिकरणे यदाहमंशविमर्श निपिञ्चति तदेश्वरता, इति विभागः ॥ ३ ॥ ननु कस्मादियं शुद्धा विद्या ? इत्याह इदंभावोपपन्नानां वेद्यभूमिमुपेयुषाम् । भावानां बोधसारत्वा- यथावस्त्ववलोकनात् ॥४॥ अवलोकनं प्रथनं वेदनं विद्या, यथाव- स्तुत्वं वस्त्वनुसारित्वं च; तस्याः शुद्धिरेवि- ३६ सदाशिवेश्वरोभयरूपस्य यः स्वरूपादभेदपरामर्शस्तद्विद्या नाम तत्यमित्यर्थः। ३७ तन्नेति शुद्धविद्यायाम् । ३८ विद्येति सा च वस्वनुसारिणी इति । ३९ तदिदन्ताप्रथितं वेद्यजातं पारमार्थिकेनेव चिदव्यतिरेकेण अहं. काराच्छादितम् 'अहमिदम्' इति सामानाधिकरण्येन यदा पराम. श्यते, तदा वस्त्वनुसारित्वात् प्रतीतेः शुद्धत्वम् ।

·१९८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१आ० परीतता । वेादशा चोपगतवतामङ्गीकृत- वताम् , अत एवेदमित्येवंभूतेनोचितेन परा- मर्शनोपपन्नानां परामृश्यमानानां भावानां 'बोध' एव प्रकाशात्मा साररूपं वस्तु, प्रका- शश्चानन्योन्मुखविमर्शात्माहमिति । तदेषां यदेव पारमर्थिक रूपं तत्रैव प्ररूढत्वात् अह- मित्यस्य शुद्धवेदनरूपत्वम् ॥ ४॥ अधिष्ठातृरूपादेवताद्वयात् तत्त्वद्वयं विभ- क्तम्,-इत्येतद्भङ्गया प्रतिपादयत्यागमव्यव- हारेण अत्रीपरत्वं भावाना- मनात्मत्वेन भासनात् । ४० अविपरीतारयामेर शुद्धिमाह वेद्यदशा चेत्यादिना । ४१ विभक्त मिति तत्सनामकमपि एतत्तत्वद्वयं भिन्नमेवेति । ४२ आगमेषु तत्वगतस्य परापरताव्यवहारस्थावयवार्थव्याकरणपूर्वक प्रकृतमेव विषयं दर्शयितुं सूत्रम् 'अत्रापरत्वम्' इति । अन्नाष्टसह- स्याम् अत्रेतीश्वरावस्था निर्दिष्टा तस्या एव परापरतायोगित्वेन पराम. शीत् विवृतं च परापरावस्थपा इति वस्तुतः सर्वशक्तेः चित्स्वभावस्य स्वातव्यमात्रनिजलक्षणस्यात्मीयस्वातन्योपपादितोऽवस्थाविशेषो निर्दिष्टः। तत्र परता प्रकृष्टता यदा शुद्धव स्वतनदशा शिवतायां ततः परावस्था. भावात् तद्विपरीतमपरं स्वातन्त्र्यस्य च विपरीतता अपूर्णतायो भवति सा वापूर्णता द्वितीयादिति ।

·५ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । परताहन्तयाच्छादा- त्परापरदशा हि सा ॥५॥ परत्वं पूर्णत्वमनन्यापेक्षाहमिति, 'अपरत्वम्' अपूर्णतान्यापेक्षेदमिति; अत्र च तत्त्वद्वये भा- वानां ध्यामलाध्यामलरूपाणामुभयांशस्पर्शात् परापरत्वमिति । वेद्यभावनिष्टा दशा तत्त्व- स्वरूपा तदवभासयितृमन्त्रेश्वरादिशुद्धप्रमातृ- संवेद्यवस्तुसौरा। या तु तनिष्टसंवेदनदशा सा शुद्धा विद्या, तत्प्रमातृवर्गाधिष्ठातृत्वं श्री- सदाशिवेश्वरभट्टारकरूपता,-इति संक्षेपें ॥५॥ एवमेकपा मते 'अहम्' इत्याच्छादको यो भागः, तत्प्रथाप्रधाना शुद्धविद्या । अन्ये तु ४३ तन तावत् अन्यापेक्षमिदमित्येवमपरत्वं भावगतं तत्त्वस्वरूपं विद्याया साह वेद्यति । ४४ अत एव तनद्वयेऽपि तावंशी स्त इत्याशयेनाह तदचभासयि. तृमग्रेश्वरादीति तेन वेद्यांशे संसारिजनतुल्यत्वमेव तेषां वेदकांशमुखेन तूदकर्ष इत्यर्थः । ४५ संवेद्यवस्तुसारेति इत्यपरस्वम्, द्वितीयं रूपमाह या तु इति । ४६ ततश्चेदमुक्तं भवति वेद्यभावनिष्टा दशा तत्चस्वभावा तदवभा- सयितशुद्धमातृवेद्यवस्तुसाधना तहृद्यनिष्टसंवेदनदशा तु शुद्धविद्या तत्प. मातृरूपमन्त्रमहेश्वरादिवर्माधिष्टातृत्वं श्रीसदाशिवेश्वरमहारकरूपतेति । ४७ आच्छादक इति संवेदने इति शेषः । अहंविमोंन सर्ववेद्या- स्मसाकारणापरानाकावित्वेनाद्वयतया पूर्णता निर्दिष्टा ।

·२०२ ईश्वरमत्यमिज्ञा । [३००१मा० भेदावभासनं सदाशिवेंश्वरता । तत्रास्फुटत्वे इच्छाशक्तिरीश्वरस्य व्याप्रियते, स्फुटत्वे ज्ञान- शक्तिः, प्ररूढे तु भेदे ग्राह्यविपर्यासेऽपि ग्राह- कचिन्मात्रतायां विद्येश्वरेषु क्रियाशक्तिः, ग्राहकग्राह्यविपर्यासद्वयप्ररूढौ तु मायाशक्तिः, सा च पशुप्रमातृपु, ग्राहकग्राह्योभयविपर्या- ससंस्कारे तु अविनिवृत्तेऽपि यदेतत् वस्तुप- रमार्थप्रथनं तत्र विद्याशक्तिव्यापारो योगिज्ञा- निप्रभृतिष्वपशुप्रमातृपुः तदेतद्दर्शयति तस्यैश्वर्यस्वभावस्य पशुभावे प्रकाशिका । विद्याशक्तिः 'पशुभावे' विपर्यासेकरसत्वलक्षणे पाश- नीयत्वेऽस्वतने दृश्यद्रष्टदर्शनभेदे, सत्यपि क्तिविकसितमाया ज्ञानशक्तिव्यपदेश्या सैव च प्ररूढी भेदस्य ग्राह्यवि- पर्यासे क्रियाशक्तिव्यपदेश्या महामाया नाम विद्येशशक्तिर्भेदमरूढत्वात् माया, प्राहकस्य चिन्मानरूपत्वात् महतीति चेत्याद्यन्यत् स्पष्टम् ॥ ५४ अविनिवृत्तेऽपीति विपर्यासे निवृत्ते संस्कारे तु अविनिवृत्ते इत्यर्थः । ५५ वस्तुपरमार्थप्रथनमिति । अत्र हि भगवतः स्वातम्येण मायाश- तिव्यतिरेकेण तत्वान्तरेण भाव्यमिति भावः ।

·..... ७ का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमार्शन्युपेता । २०३ जाते पूर्वोक्तयुक्तिवलेन यदेतदैश्वर्यमुक्तं तस्य या प्रकाशिका परमेश्वरशक्तिः- यवशात् केचिदेव ता युक्तीराहत्य तदाश्वस्तहृदयाः कृतिनो भवन्ति-सा विद्याशक्तिः। अयमेव पड़र्धसारादिदृष्टोऽप्यस्याचार्यस्य हृदयमावर्ज- यति पक्षः, 'अन्ये' इत्यनुक्तेः । एतदानन्त- योचियेन च मायातत्त्वनिरूपणात् । तदाह "तिरोधौन- करी मायाभिधा पुनः ॥७॥ - मायाशक्तिः पुनरचिद्रूपे शून्यादौ प्रमातृ- ताभिमानं प्ररूढं दधती भावानपि चिन्म- यान् भेदेनाभिमानयन्ती सर्वथैव स्वरूपं तिरोधत्ते आणुते विमोहिनी सा। तिरोधा- ५६ तस्येति प्रमातृपरमार्थरूपस्य ऐश्वर्यलक्षणस्य स्वभावस्थेत्यर्थः । ५७ कृतिन इति निष्कलप्रमातार इत्यर्थः। ५८ तिरोधानमावरणं स्वरूपानकाशनं मलमज्ञानं प्रसज्यमतिपे. धात्मक यत् तदेकम्, तत्पृष्ट एव तु तदुपमाणितपर्युदासारमना विपरी- तप्रकाशरूपं द्वितीयम् । ५९ अनुग्रहतिरोधानी हि द्विप्रकारौ लोके प्रसिद्धौ । तत्र मायावि. द्याकार्यत्वं मा विज्ञायि इति स्वयमेव व्याचष्टे तिरोधानमनेति । तन .

·२०४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ०१आ० नमत्र न विलयरूपं मन्तव्यं, यत् कृत्यपञ्चक- मध्य आगमेपु गण्यते, दीक्षितस्यापि गुरु- मन्त्रादिनिन्दनप्रायमपि त्वावरणमेव ॥ ७ ॥ तिरोधानमावरणरूपं स्फुटयति भेदे त्वेकरसे भातेs- हंतयानात्मनीक्षिते। शून्ये वुद्धौ शरीरे वा मायाशक्तिर्विजृम्भते ॥ ८॥ सुपुते प्रलये 'न' इत्यभावसमाधौ च पञ्जकृत्यमध्ये चतुर्थ विलयनामकं तिरोधानशब्देन कार्यत्वेन मायायाः प्रसिद्धम्। यथा यत् किल पारमेश्वरसमयमङ्गीकृतवतोऽपि अन्तस्तद्विपर्य द्वेपकालुप्यं तत्कर्मानपेक्षयैव शुद्धया परमेश्वरेच्छयैव प्रकोपापरपर्या. यया भवति, तेन सुखदुःखे नियतिवदनालोकिशुभाशुभबलात् भवतः ते धर्माधर्मनिमित्ते, ये तु शुभाशुभानुसरणमन्तरेणैव ते परमेश्वरेच्छात एव केवलायाः, तत्र तस्कृता सुखदुःखावाप्तिः विलयस्तिरोधानं चोच्यते नच्च तात्कालिकमानं वा कालान्तरानुवन्धि वा पूर्व कामान्धकत्रिपुरराव- णादीनाम्, उत्तरं तु शिवगुरुशास्त्रसमयादिद्वेषिणां नरकपातमयम्, एवम. नुग्रहश्च क्रमिकः अक्रमिकश्च । क्रमिको वरदानारमा नन्दीश्वरादिपु, मक. मिकस्तु दीक्षाप्रात्यादिगित्सेवापवर्गदः सिद्धिप्रेप्सया धनादिकाम्यया आर्ति विनिविवारयिषयापि वा च यत्परमेश्वरसमयप्रतिमादनं तदप्यनु- प्रहरूपमेचेति। ६० विद्यास्वरूपं स्फुटयितुं मायातो व्यतिरेचनं यद्वक्तव्यं तदाशयेन यन्मायायाः स्वरूपमुक्तं तदेव सूत्रान्तरेण स्पष्टीक्रियत इत्याह आवरण- रूपं स्फुटयतीत्यादिना।

·२०५ ८ का०] श्रीमदमिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। तावच्छून्यमाकाशकल्पमनात्मरूपं वेयभावो- चितम् 'अहम्' इत्यात्मत्वेन वीक्ष्यते; उच्च- सननिःश्वसनादौ वा अहमुच्छसिमि, - इति प्राणो वायुकल्पः, स्थावरजङ्गमजिघत्सामन्यु- प्रज्वलनादौ वा प्राण एव तेजःसमुप- हितः, स्वच्छोदकाशयकल्पा वेद्यप्रतिविम्बन- वती वा बुद्धिरभिनिविश्यते । अन्तरहं वेद्मि दुःख्यहमिति चिन्ताद्यवस्थासु, शरीरमेव पृथिवीप्रायं कृशोऽहमित्यादिदशासु अहमि- त्यात्मतया भाति । सर्व चैवेदं शून्यादि वस्तुतश्चिन्मौत्रसारमेव माययैव तावदचि- ६१ वेद्यमावोचितमह मिति स्पन्दशास्त्रेऽभिहितं यथा । नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता । यतोऽभियोगसंस्पर्शात्तदासीदिति निश्चयः ॥ अतस्तस्कृतिम क्षेयं सौषुप्तपदवरसदा । न स्पेवं मर्यमाणत्वं तत्तत्वं प्रतिपद्यते ॥' इति । यतश्चैवं ततोऽनास्मैवाहन्तयात्र प्रतिपक्ष इति बोध्यम् ॥ आत्म- स्वेन वीक्ष्यत इति । तचाकाशकल्पमनुसार्यमाणत्वेन वेद्यमेव परमार्थतः सदहमित्यात्मत्वेन भाति । ६२ अन्न निःश्वसिमीति च बोध्यम् । वायुकल्प इत्यत्र 'अहमिति वीक्ष्यत' इति संबध्यते। स्थावरजङ्गमेति, बुभुक्षे पिपासामि इति प्रत्यक्षे। ६३ स्थूलोऽहं-गौरोऽहमित्यादी घेति योध्यम् । ६५ चिन्मानसारमेति तद्वहिन किञ्चित्' इति न्यागात् ।

·२०६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१मा. द्रूपतया भासितम् । तथाविधमेव तु सत् अहमिति संविद्रूपताभिनिवेशस्थानं संपादित- मप्रशान्तजडभावमेव,-इति दुष्करतमवस्तु- संपादनाप्रतीघातरूपा परमेश्वरस्य माया- शक्तिः,-इत्येतत् 'विजृम्भते' इत्यनेन दर्शि- तम् । वाहणेन वेद्यरूपाणां सुतधनदारा- दीनामप्यताभिनिवेशविषयत्वमसंख्यातं सू- चयति ॥८॥ नन्वचिद्रूपत्वादनात्मा यदि शुन्यादिस्त- दात्मतयासी अभिनिविश्यमानश्चिद्रूपें एव,- इति सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिविशुद्धैश्वर्यधर्मेव स्यात्,-इत्याशङ्कयाह - ६५ अचिद्रूपतयेति । वेद्यतया भासितं सदिति प्रथमो मायीयो व्यत्ययः। ६६ तथाविधमिति अचिद्रूपमतिरस्कृतवेद्यभावमेव, तथात्वे च जड. मेव च सदिक्ति। ६७ संपादितमिति । द्वितीयोऽयं मायीयो व्यत्ययः । ६८ वाग्रहणेन विवेकावगम्यतायामपि बुद्धिप्राणशून्यप्रमातृभावस्य हेयवेनाविशेष इति वदितुं सुतधनेत्यायुक्तम् । ६९ चिद्रूप एव इतीति, चिद्रूपता चानावृतेनि सर्वज्ञस्वादिधर्मयोगे- नापि भवितव्यमेवेत्याह सर्वज्ञस्वेत्यादि।

·९ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। २०७ यश्च प्रमाता शून्यादिः प्रमेये व्यतिरेकिणि। माता स मेयः सन्काला- दिकपञ्चकवेष्टितः॥९॥ स्यादेश्वर्यधर्मयोगः शून्यादेः, यदि अह- मित्यभिनिविश्यमानोऽपि मेयतां जैह्यात् ; तथा हि सति प्रमेयमप्यस्य नीलादिव्यति- रिक्ततया नैव भासेत । यावता यः शून्यादिः प्रमाता कथितः, स यावदेव स्वरूपाद्यतिरे- काभिमते नीलादौ प्रमेये माता तावदेव खयमपि मेयभूत एव सन् माता । मेयं हि मीयमानत्वादेव परिमितम् , -इति तादृशा- देव मेयोन्तरादुपपन्नव्यतिरेकं, न त्वेवं चिद्रू- पमपरिमितत्वात् । परिमितत्वं च शून्यादेरहं- ७० तपनकसंवलितपुंस्तत्वेनाशापवाद इति । ७१ शून्यादिरिति शेषः। कुतोऽस्स मेयत्वं प्रमानस्वरूपत्वादित्यत माह तथाहीति। ७२ मातुः कथं मेयत्वमिति मातृमेययोवियेकं तावत् करोति मेयं होति । अयमर्थ:-यदि हि प्रमातृवायां शून्यादिर्माता मेयतां जहाद न रवं, तथा हि सति व्यतिरिक्त मेये कथं माता भवेत् । पारिमित्यं हि अत्र मातुःप्रमेयत्वे व्यतिरेके च हेतुरिति । ७३ मेयान्तरात् घटादेः , ।

·२०८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ०१आ० भावस्य यत् तदेव कालादिपञ्चकम् । तथा हि कालः क्रममासूत्रयन् प्रांतरि विजृम्भ- माणस्तदनुसारेण प्रमेयेऽपि प्रसरति, योऽहं कृशोऽभवं स स्थूलो वर्ते भविष्यामि स्थूल- तरः,-इत्येवमात्मानं देहरूपं क्रमवन्तमिव परामृशंस्तत्सहचारिणि प्रमेयेऽपि भूतादिरूपं क्रमं प्रकाशयति । अस्य शून्यादेजंडस्य विद्या किंचिज्ज्ञत्वोन्मीलनरूपा बुद्धिदर्पणसंक्रान्तं भावराशिं नीलसुखादि विविनक्ति । कला किंचित्कर्तृत्वोपोइलनमयी कार्यमुद्भावयति, ७४ कालो हि स्फुटास्फुटरूपतया आभासक्रियामेव भावाभाववर्ती निर्भासयता परमेश्वरेण सृष्टः, स चाभासनक्रिययैव भावाभाववति इदन्ताभागे पतितत्वात् अहमित्यवभासलीनत्वाच प्रमातर्येव प्रथम स्फुरति तदेवाह प्रमातरि विजृम्भमाण इति । ७५ तत्र तावत् प्रमातरि आरोपयति य इति । ७६ नहि कर्तृत्वमज्ञस्येति हि अज्ञत्वात् किञ्चितत्वोन्मीलनरूपा विधा जाता । ननु च साङ्यैरनभिहितस्य कर्तृत्वस्य उपपादकं कलातचं घेदुच्यते युक्तं, तैः पुनर्वयादिद्वारेणोकस्य शत्वस्याभिधायि विद्याताई किमर्थमित्याह बुद्धिदर्पणसंक्रान्तमिति । अयं भावः युद्धगुणसंकीर्णाका- राया विवेकेन ग्रहीतुमसामर्थ्यात् सा पुनर्विद्या बुद्धि पश्यति, तद्वतांश्च मुखादीन युद्धरसामात् विवेकन गृह्णाति तस्मात् बुद्धिप्रतिविम्बितो भावो विद्यया विविच्यते इति भावः । ७७ अनघ मिनिस्कनवं किशिद्वारसिद्धये अधिदेव करवमित्यत्रायें पर्ययस्यतीति।

·२०९ ९ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। किंचिन्जानामि किंचित्करोमि,-इति । अत्र चांशे तुल्ये किंचित्त्वे कस्मादिदमेव किंचित्,- इत्यत्रार्थेऽभिवङ्गरूपः प्रमातरि देहादौ प्रमेये च गुणारोपणमय इव रागो व्याप्रियते । न. च तबुद्धिगतमवैराग्यमेव, तद्धि स्थूलं वृद्धस्य प्रमदायां न भवेदपि रागस्तु भवत्येव । बुद्धि- धर्माप्टकेऽपि च दृष्टोऽभिष्वङ्गः । अत्रैव कस्माद- भिष्वङ्ग, इत्ययमों नियत्या नियम्यते इति । एवं कलाविद्याकालरागनियतिभिरोतप्रोतो माययापहृतेश्वर्यसर्वस्वः सन् पुनरपि प्रति- वितीर्णतत्सर्वस्वराशिमध्यगतभागमात्र एवं- भूतोऽयं मितः प्रमाता भाति-इदानीमिदं किंचिजानानः, इदं कुर्वाणोऽत्र रक्तोऽत्रैव च यः सोऽहम् - इति । एषां च भिन्न- विषयत्वमपि भवति , कदाचित् - यथान्यत्र रक्कोप नियत्यान्यत् कार्यते-इति। एते ७८ व्याप्रियत इति गुणवति रागदर्शनात् । ननु अत्र रागो बुद्धि- धर्मतया सायरभ्युपगत इत्यलं तत्यान्तरकथनेन इत्यत आह न चेत्यादि । अवैराग्येऽपि भरक्तिदर्शनात् वैराग्ये धर्मादावपि च रक्तिह- श्यते तृप्तस्य चावादी अवैराग्याभावेऽपि भन्तास्थरागानपायात् तेन बिना पुनरवैराग्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात् ।

·२१० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०१मा० च प्रमातृलग्नतयैव भान्ति,-इति तस्यैव शक्तिरूपाः प्रतिप्रमौतृभिन्ना एव, कदाचित् तु नटमल्लप्रेक्षादावीश्वरेच्छया एकीभवेयु. रपि । न ह्येषामीश्वरेच्छातिरिक्तं नि किमपि जीवितमस्ति,-इत्यसकृदुक्तं वक्ष्यते च ॥९॥ 'यदुक्तमिदमित्यत्र प्रमेये व्यतिरेकिणि माता,-इति तत्र तत्प्रमेयं दर्शयति त्रयोविंशतिधा मेयं यत्कार्यकरणात्मकम् । तस्याविभागरूप्येक प्रधानं मूलकारणम् ॥ १०॥ यत् कार्यकरणरूपं त्रयोविंशतिप्रकारं, यच्च, ७९ तत्कार्यस्य कर्तृतोपोदलनादेः प्रत्यात्मभेदेनोपलम्भात् । ८० सामाजिकात्मनामिव इति शेपः । ८१ एपामिति, मायागर्भाधिकारिणस्तु कस्यचित् ईश्वरस्य प्रसादात् सर्पकर्मक्षये मायापुरुपवियेको भवति येन मायोर्व विज्ञानाकल आस्ते न जानुचित् मायाधः, कला'विवेको वा येन कलोर्षे तिपति, प्रकृति- पुरुषवियेको वा येन प्रधानाधो न संसरेत् इति । तत्राय क्लादिवों द्विधा शुद्धाशुद्धस्याम्यो, तबाशुद्धो निक्षेपमयः शुद्धस्तु परमेश्वरविषय- तया तास्वरूपलामानुगुणनिजकार्यकारी संसारप्रतिद्वन्दित्वात् इति । ८२ सकलभेदानभिव्यक्तिकमविभागरूपं, प्रधीयतेश्य विधं सृष्टी यत्र घ मलीनं सत् प्रलये इत्युक्त प्रधानम् ।

·११फा०] श्रीमदमिनरगुप्ताचार्यकृतनिमशिन्युपेता। २११ तस्य मूलभूतं कारणं सर्वकार्यकरणाविभाग- रूपं प्रधानं नाम तत्सर्व मेयम्,- इति सं- वन्धः । योगिमतदीश्वरप्रभृतीनां हि भूतत- न्मात्रकरणप्रधानवशीकारयोगित्वात् . सर्वमेव प्रमेयम् । संसारिणामप्यनुमानागमादिदिशा प्रमेयमेव, - इतीयत् प्रमेयम् । कालादयस्तु प्रमेया अपि प्रमातर्येव लग्नाः, इति प्रमा- तृशक्तिखभावत्वात् न प्रमेयत्वेनेहावसरे मा- याप्रमातृव्यतिरिक्तप्रमेयप्रस्तावात्मनि गणि- ताः। वस्तुतो हि अत्र योऽयं प्रमातापि स प्रमेय एव, स तु प्रमात्रीक्रियमाण आच्छा- दितप्रमेयताक इहोच्यते ॥ १० ॥ नन्वत्र त्रयोविंशतो किं कार्य किं कर- णम् ? इत्याशङ्कयाह त्रयोदशविधा चात्र वाह्यान्तःकरणावली। कार्यवर्गश्च दशधा स्थूलसूक्ष्मत्वभेदतः ॥ ११ ॥ ८३ मन्ना विशा, सदीधरा मप्रेश्वराः, प्रभृतिना मन्नमदेवरागा प्रणम्।

·२१२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०१आ० प्रमातुः पूर्वं करणोपयोगः,-इत्यत्रादौ त्र- योदश करणानि; तत्र बुद्धिरध्यवसायसा- मान्यमात्ररूपा, ग्राह्यग्राहकाभिमानरूपोऽहं- कारः, संकल्पादिकारणं मैंनः,- इत्यन्तःकरणं निधा। बुद्धौ शब्दाद्यध्यवसायरूपायामुपयोगी- नि बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च-श्रोत्रं, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, प्राणम्, इति । कर्मणि तूपयोगीनि ‘पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । तथा हि-त्यागो ग्रहणं , ८४ तरवेशक्षोभितात् गुणतत्वात् बुद्धितत्वं यत्र पुस्प्रकाशो विषयश्व प्रतिविम्यमर्पयतः, बुद्धितत्वादहङ्कारो येन बुद्धिप्रतिविम्बिते वेयसंपर्क- कलुपे घुस्प्रकाशेऽनात्मनि आत्माभिमानः शुक्तौ रजताभिमानवत् , अत एवं कार इति कृतकत्वमस्योक्तं, सादयस्य तु एतत् नोपपद्यते, स हि नात्मनोऽह विमर्शमयतामिच्छति घय तु तस्य कर्तृत्वमपि चेच्छाम इति । ८५ मन इति, सात्त्विकादहकारात सर्वतन्मात्रसामर्थ्ययुक्तात् मनो जापते तच सर्वविषयम् । ८६ तर शन्दसामाविर्भावनविशिष्टात् सारिवकादहङ्कारात् श्रोत्रम् एवं यावत् भ्राणे गन्धजननयोग्यतायुक्त इति बोध्यमिति भौतिकरव- मन्यैरतं न युत्तम् अहं शृणोमि इत्यनुगमाव स्फुटमेपामाहवारि- करवमिति । ८७ तदिस्य मुरये करणे द्वे पुंसः ज्ञाने विद्या क्रियायां कला, न्धस्य पदोश्चान्तारूपज्ञानक्रियानपगमात् । तदुक्तम् 'विद्या विना हि नान्येपी करणानां निजा स्थितिः । करा बिना न तस्याश्च कर्तृवं ज्ञानृता यतः ।। क्लारिये ततः पुंसा मुरयं तकरण विदुः।' इति । ततश्लोदिसतन्मात्रभागविशिष्टानु माविकादेवाहबारात् कर्मेन्द्रि यपधयम्। अतश्चा- ·११का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। २१३ द्वयम् , इति वहिर्विपयं यत् तत्र पाणिः पायुः पादः, -इति करणानि । एतदेवान्तः प्राणे येन क्रियते तद्वागिन्द्रियम् । तत्प्रक्षोभप्र- शान्त्या विश्रान्तिक्रियोपयोगी उपस्थः । सर्वदेहव्यापकानि च कर्मेन्द्रियाण्यहङ्कारवि- शेषात्मकानि । तेन च्छिन्नहस्तो वाहुभ्यामा- दधानः पाणिनैवादत्ते, एवमन्यत् । केवलं तत्तत्स्फुटपूर्णवृत्तिलाभस्थानत्वात् पञ्चाङ्गुलि- रूपमधिष्ठानमस्योच्यते, - इत्येवं करणानि त्रयोदश । एषां च कार्यत्वेऽप्यसाधारणेन करणत्वेन व्यपदेशः । स्थूलं कार्यं पृथिवी, आपः, तेजो, वायुः, नमः,-इति पञ्च भू- तानि । सूक्ष्ममेषामेव रूपं, गन्धो, रसो, रूपं, स्पर्शः, शब्दः, इति । तत्रैकैकगुणमाका- शादि, एकैकवृद्धगुणं वा, इति दर्शनभेदः, ८८ द्वयामिति त्यागग्रहणरूपं चरणे। ८९ भन हि इदं हेयमिदमुपादेयमिति क्षोभः प्रशाम्यतीत्यर्थः । ९० तेन कर्मानन्त्यं नेन्द्रियानन्त्यमावहेदित्यर्थः । ९. भोत्रंशच्छादकात् तमःप्रधानादहङ्कारात् तन्मामाणि वेचैकरूपाणि पत्र, शन्द विशेषाणां हि क्षोभात्मनां यदेकमक्षोभारमकं प्राग्भावि सामान्यमविशेषात्मकं तत् शब्दतन्मानम् एवं परचतुष्केऽपि वाघ्यम् । शब्दतमानात् क्षुभितात् अवकाशदानण्यापार नभः शब्दस्य वाच्याध्यासावकाशसहस्वान्, स्पर्शतन्मानं क्षुभितं वायुः शब्दस्तु अस ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०१० इति न विवेचितोऽनुपयोगात् । तत्र स्थूल विभक्तमविभागस्यानुमापकम् ,- इति स्थूल- रूपोपक्रममुक्तम् । तत्र पृथिव्याद्याभासा एव मिश्रीभूय घटादिस्खलक्षणीभूताः कर्मेन्द्रियै- रुपसर्पिता, बुद्धीन्द्रियैरालोचिता, अन्तःकर- णेन संकल्पिताभिमतनिश्चितरूपा, विद्यया विवेचिताः, कलादिभिरनुरञ्जिताः, प्रमातरि विश्राम्यन्ति,-इति तात्पर्यम् । एतच्च विस्त- रतस्तत्प्रधानेषु तत्रालोकसारादिषु मया निर्णीतम् ,- इतीहानुपयोगान्न वितानितम् ,- इति शिवम् ॥ ११ ॥ इति श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचितायामीश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीम- दाचार्याभिनवगुप्तविरचितविमर्शिन्याख्यटीकोपेतायामाग- माधिकारे तत्त्वनिरूपणाख्यं प्रथममाहिकम् ॥१॥ प० ५ स० कर्मेन्द्रियैरुपलक्षिता इति पाठः. नमसा विरहाभावात् , रूपं क्षुभितं तेजः पूर्वगुणों तु पूर्ववत्, गन्धः क्षुभितो धरा पूर्वं चत्वारः पूर्ववत् , अन्ये तु स्पर्शशब्दाभ्यां वायुरित्या- दिक्रमेण पञ्चम्यो धरणारयुक्तं तनेत्यादि । ९२ कलादिभिः प्रमातारमुपदधदिनुपरञ्जिता मायाप्रमातरि वि. शान्तिद्वारेणामिक्षा अपि सन्तो 'यधप्यर्थस्थितिः' इति न्यायेन सत्यममातच भेदविगलनतारतम्येन विगलितस्वकभेदाः प्रकाशाविमर्श. परमार्थतयैव विधाम्यन्तीति शिवम् । ९३ न्यक्षेण दर्शितमित्यर्थः ।

·आगमाधिकारे द्वितीयमाह्निकम् । अखण्डितखभावोऽपि विचित्रां माकल्पनाम् । खहन्मण्डलचके यः प्रथयेत् स्तुमः शिवम् ।। एवं तत्वराशौ निर्णीते एतदन्तर्भावे- नोक्तमपि मुख्यतया निर्णेतव्यं प्रमातृतत्वं वितत्य निणेतुं 'तत्रैतन्मातृतामान' इत्यादि 'व्यानो विश्वात्मकः परः' इत्यन्तैर्विंश- तिश्लोकैराहिकान्तरं प्रस्तूयते । ताहि प्रमातुरन खरूपप्रत्यभिज्ञानमुपदिश्यते शास्त्रे । स हि हेयमुपादेयं च खं स्व- भावं विद्वान् परमोपादेयरूपं शिवखभावं स्वात्मानमभेदेनाविशन् जीवन्नेव मुक्तो भव- ति, इति । तत्र श्लोकेन ब्रह्मादित्रयस्वरू- - १ स्थहन्मण्डलचके इति परावापे इत्यर्थः । २ प्रमेयतया इति शेपः। ३ उत्तमपि इत्यन्न प्रमातृतत्यमिति संयध्यते । ५ विमर्शान्तरमित्यर्थः। ५ इह हि मुख्यतया स्वात्मनि ईश्वरतामत्यभिज्ञापनं प्रकृतमतश्व तदेव सर्वतः सर्वथा निर्णतव्यमित्यर्थः । तदेवाह तथा हीत्यादिना ।

·२१६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०२० पम्, ततोऽपि द्वयेन हेयोपादेयप्रमातृतत्वम् , ततस्तदुपयोगिमलखरूपं, तत्कृतं च प्रमातृ- भेदं श्लोकसप्तकेन, द्वयेन समावेशतरूपम् , श्लोकपञ्चकेन प्रमातुरेव सुषुप्ताद्यवस्थाः, त्रयेण तासां हेयोपादेयविभागं निरूपयति,- इत्याह्निकतात्पर्यम् । ग्रन्थार्थस्तु निरूप्यते ॥ तत्रैतन्मातामात्र- स्थितौ रुद्रोऽधिदेवतम् । भिन्नप्रमेयप्रसरे ब्रह्मविष्णू व्यवस्थितौ ॥१॥ तत्रेति, एवंभूतेऽस्मिन्नागमसिद्धे युय॑नु- गते च तत्वस्वरूपे सति यदेतत् कालादिपञ्च- कवेष्टितं प्रमातृतारूपं, तदेवं यस्यां शुद्धमुपसं- हृतप्रमेयजातं भवति दशायां संहाराख्यायां ६ इयता व हेयरूपे प्रमातुरके तदुपादेयरूपामिधानाय समावेश- स्वरूपमित्यर्थः। ७ तस्वरूपमित्यर्थः। ८ युक्त्यनुगते संवेदनयुक्तयुपबृंहिते । तावस्वरूपे मातृमेयात्मनि सति निर्णीयमाने प्रस्तुते। ९मानशब्दस्वार्थमाह तदेव यस्यां शुद्धमित्यादिना । १० उपसंहतंप्रमेयजातं प्रमेयान्तर्मुसमित्ययः ।

·२१७ १का०) श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। तस्यामधिष्ठातृदेवतात्वं तदशासंपादनेन खो- पासकलोकस्य तदशाध्यानावेशसमापन्नस्य स्वाभिमुख्यसंपादनेन च भजमानो भट्टारक ईश्वर एव रुद्रो भगवान्, यो मायापदेऽपि प्राणापानात्मकधर्माधर्मसूर्येन्दुदिननिशादि}- तमध्यमज्योतीरूपप्रमातृखरूपस्पर्शाद उन्मी- लिततृतीयनेत्रो, भिन्नस्य तु प्रमेयस्य 'प्रसरे' संपादनेऽधिष्ठातृदेवतात्वं भजन् ब्रह्मा, प्रसृते भिन्ने प्रमेये तत्संतानप्रवहणलक्षणे प्रसरेऽ- धिष्ठातृदेवता विष्णुः, अत एव तयोः प्रमेय- प्रसररूपस्य 'इदं नीलम्' इत्येवं प्रकाशा- पं० ५ ग० पु. विमुक्केति पाठः । ११ भगवान् परमशिव एवेश्वरतां भजमानः सन् रुद्वत्वेनाधिष्टा. तेत्यर्थः। १२ आदिना मृतकसूतकादिविभागरहितत्वम् । १३ अत एव प्रपञ्चविगलने यदैश्वयं तत एव हि किल बुद्धिगुणस्यै- श्वर्यस्य प्रत्यम्तमयः सत एव न्यकरणं न तु अत्यन्तमभावः तसिन् सति 'तदा तस्मिन्महायोन्नि प्रलीनशशिभास्करे'। इति च मध्यमे महाव्योनि एकघनतासमापत्यभावेऽपि अनुप्रवेशमात्र- मस्तीति तृतीयनेत्रेणोदानमहातेजःप्रवोधात् भेददहनात्मना योग इति 'स्पर्शात्' इत्यनेन धोतिनं, स्पर्श एव न पुनः समापत्तिः। १४ प्रमेयमेवेदमिति प्रकाशात्मना प्रधानीकुर्याणी अहमिति च प्रमा- तृतासारस्वरूपं च न्यकुर्वाणी ब्रह्मविष्णू अत एव च तयोर्बुद्धिगुणाम्या- मैवैश्वर्यज्ञानाभ्यां योग इति रुदस्य तु शुन्दमैश्वयं ज्ञानं चेति । २८ ·२१८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ०२आ० त्मनः प्राधान्यात् 'अहम्' इति प्रमातृदशा- वेशशून्यत्वात् न तृतीयनेत्रोन्मीलनम् । देव- तैव दैवतम्। 'प्रसर' उत्पत्तिः संतानश्च ॥ १॥ यदेतन्मातृतामात्रमुक्तं तस्य विभागमाग- मिकं च संज्ञाभेदं निरूपयति एष प्रमाता मायान्ध: संसारी कर्मवन्धनः। विद्याभिज्ञापितैश्वर्य- श्चिदनो मुक्त उच्यते ॥२॥ १५ आगमिकार्थत्वेनापि अयं श्लोको मध्यायां विवृतो यथा जाग- रावस्थायां ब्रह्मा हृदब्जगतत्वात् कमलासनः अत एव तत्र प्रथमक्षणे स भावाभासोऽन्तीति । विष्णुस्तु स्मृत्यवस्थामपि स्वमावस्थामपि प्रति- पद्यते इत्येवंभूतमनुवर्तमानं कुर्वाणः पालक उच्यते, स एव मध्यमावैख- र्यात्मकानुवर्तनोलासपदे परमेश्वरात् प्रभृति पशुमातृपर्यन्तमातृवर्ग कण्ठभूमौ पर्वमानः, हृदये हि प्रथमपश्यन्तीमसरात्मनि प्रतिभारूपत्वेन प्राधमकल्पिकी सृष्टिः 'यथेच्छाभ्यर्धित्तो धाता जातोऽर्थान् ।' इति स्थित्या । रद्रावस्था तु समसवादोपसंहाररूपानाहतपरवाक्तत्वानुप्र- पैशे प्रारम्ममुवि तालुनि सर्वोपसंहारारमफसुपुप्तलक्षणेति . तत एव ग्राहदयो विष्णुकण्ठो रुद्रतालुरीश्वरभ्रूमध्यः सदाशिवोपप्रझरन्ध्रो:- नाधितामकशक्तिमोपानोपरिपदः कारणपकविग्रहः परमेश्वर इति । १६ तेन च विभागेन कालादितत्यान्तरयोगोऽवश्योपगम्य इति विभागेश्यान्तर्भवति । १७ नियंचनतः।

·१८ ३ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृत्तविमर्शिन्युपेता । २१९ स्वाङ्गरूपेषु भावेषु प्रमाता कथ्यते पतिः । मायातो भेदिषु क्लेश- कर्मादिकलुषः पशुः॥३॥ माययान्धो विमोहितः, अत एंव कर्माणि खात्मनो बन्धकान्यभिमन्यमान 'एप' इति कालादिवेष्टितः शुन्यादिप्रमाता संसरति,- इत्यतः संसारी । देहोऽपि हि स्वरूपसादृश्य बाल्ययौवनादिष्वनुवर्तयन् संसरतीय । बुद्ध्या- देस्तु जन्मान्तरेऽपि संसरणम् । विद्यया तु खरूपप्रकाशनशक्त्या प्रत्यभिज्ञापदं प्रापितमैः श्वर्यं यस्य,अत एव शरीराद्यपि विश्वमपि संवे- दनमेवाभिमन्यमानो, ऽत एव चिदेव धना अ- न्याचिद्रूपव्यामिश्रणशून्या यस्य रूपं, स पुन- जन्मवन्धविरहात् देहेऽपि स्थिते 'मुक्त' इति व्यपदेशयोग्यः । पतिते तु शिव एकघनः, १८ अनेन मायाया मोहकत्येनासंविद्रूपत्वमुनं, संविद्रूपत्वे पुनस्तस्य प्रत्युत शक्तिमाया, ननु तदधीनोऽसौ येन तस्याः स इत्युच्येतेति बोध्यम् । १९ शून्यपुर्यटकसंफुचितसंविस्वभावः ।

·२१ २२० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३०२० इति कः कुतो मुक्तः । भूतपूर्वगत्या तु प्रमात्रन्तरापेक्षया मुक्तः शिवः, - इति व्य- वहारः । यश्चीसौ मुक्तः स भावान् स्वा- गावदभिमन्यमानः प्रमिमीते, - इति स तेषां स्वामी स्वरूपपरमार्थसमर्पणाच्च पालकः, इति पतिरुपदिष्टः शास्त्रे । मायाशक्तिकृत- भेदान् व्यतिरिक्तानेव सतो यदा मिमीते तदा तैरेव मेयैः पाशरूपैः पाशितः,-इति पशु- रुक्तः । तथाहि वेद्यराशिवशादेवास्याविद्यास्मि- तारागद्वेषाभिनिवेशादयः केशाः, धर्माधर्मा- दिरूपाणि कर्माणि, आदिपदादाशयरूपा वा- सना, फलभोगरूपो विपाकः,-इति कालु- प्यमनन्तप्रकारं, यतः पाशितत्वात् 'पशुः' इत्युक्तः ॥३॥ यदेवैतत्पशुरूपं तदेवागमेपु त्रिविधं म- -इत्याह स्वातन्यहानिर्वोधस्य स्वातन्त्र्यस्याप्यवोधता। २० द्वितीय श्लोक विवृणोति यश्चेति । २. तदयमीश्वररूपतासमाविष्ट हनीश्वरवटेच पनिः । २२ कालुप्यमपहमिनारसस्यानागम् ।

·२२२ ५ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । द्विधाण मलमिदं स्वस्वरूपापहानितः ॥४॥ भिन्नवेद्यप्रथात्रैव मायाख्यं जन्मभोगदम् । कर्तर्यवोधे काम तु मायाशक्त्यैव तत्रयम् ॥५॥ इह ज्ञातृकर्तृरूपं तावचित्तत्त्वस्य स्वरूपं, तस्यापहारो नामाणवं मलं येनासावणुः संकुचितो जातः । तत्र स्वरूपस्य निमीलनं संकोचः, तत्स्थिते वोधरूपे कर्तृत्वलक्षणस्य खातन्यात्मनः खरूपान्तरस्य निमीलनं विप- र्ययो वा,-इत्युभयथाप्याणवं मलं स्वरूपापहा- निरूपमेकमेव । अत्रैवेति, सत्याणवे मले द्विग्र- कारे खरूपसंकोचे वृत्ते भिन्नस्य यत्प्रथनं तस्य 'मायीयम्' इति संज्ञामात्रम् । मायाकृ- तत्वेन मायीयता मलत्रयस्यापि । तत्र कर्तुरचो- धरूपस्य देहादेभिन्नवेद्यप्रथने सति धर्माधर्म- रूपं कार्म मलं, यतो जन्म भोगश्च स च ·२२२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०२आ० नियतावधिकः, इति 'जात्यायुभोंगफलं कर्म' इत्युक्तं भवति ॥ ४॥५॥ अथैषां मलानां विविक्तविषयनिरूपणात् स्वरूपं स्फुटीकर्तुं 'स्वातत्र्यहानिर्वोधस्य' इत्यस्य तावद्विषयमाह शुद्धवोधात्मकत्वेऽपि येषां नोत्तमकर्तृता । निर्मिताः स्वात्मनो भिन्ना भा ते कर्तृतात्ययात् ॥६॥ येषां चिन्मात्रमेव परमार्थो न तु 'अ- हम्' इति स्वात्मविश्रान्त्यानन्दरूपं परमं खातव्यं, ते परमेश्वरेण तथा निर्मिताः स्वा- त्मनः सकाशाध्यतिरिक्ताः । अत्र हेतु:- 'क- पं० १. क. ग. पु. परमार्थत इति पाठ.। २३ अप्रतिहतपरिपुष्टस्वातव्येण तथा युभूपुणा । २५ ननु वस्तुतस्ते पितानाफलादयः परमेश्वरादमिना एव ततः कस्स तत्मातध्यमुच्यतां कि भगवत प्रवोत तेपामपि । अग्रोच्यते यो हि नया धुभूपुर्न प्रनिहन्यते स म्यतनः। एतच्च भगवत एव तस्यैव सर्य- पूर्णस्येन स्वामिन इत्युसनयेन मुभूगलक्षणयेन्या योगात् इत्य- ग्रारायः।

·२२३ ७ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । र्तृताया' उत्तमखातघ्यलक्षणाया 'अत्ययात्' अभावात् ; परमेश्वरस्य तूत्तमखातत्र्यावियुक्त- वोधरूपत्वम्,-इत्यभिप्रायशेपः ॥६॥ नन्वस्माद्धेतोर्भवतु परमेश्वरात् तेषां भिन्न- त्वमन्योन्यतस्तु कथं भेदो बोधरूपस्य व्या- पित्वनित्यत्वकृतस्य च देशकालाभेदस्य समा- नैत्वात् ; अन्योन्यभेदाभावे च 'निर्मितास्ते' इति कथं वहुवचनम् ? इत्याशङ्कां व्यपोहति बोधादिलक्षणैक्येऽपि तेषामन्योन्यभिन्नता। 'तथेश्वरेच्छाभेदेन ते च विज्ञानकेवलाः ॥७॥ इह हि सर्वत्राप्रतिहतशक्तिः परमेश्वर एव तथावुभूपुस्तथा तथा भवति, नत्वन्यः कश्चित् परमार्थतोऽस्ति, - इत्यसकृदुक्तम् ; , ततश्च पं. ७ ग० पु० भापि चेति पाठः । १२५ देशकालभेदस्य बोधस्वभा प्रत्यभेदकत्वात् । २६ भेदश्चेत् कथं योधादिरूपता सा चेन् कथं भेद इति भेदे परस्पर वोधादिलक्षणक्येऽपि पर्यनुयोगोश्वनैव संभवतीनि तपेश्वरेच्छासामर्थ्यात्।

·२२४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०२आ० व्यापकनित्यवोधखभावोऽपि 'अहं भेदेन नि- भीसे' इत्येवंभूतेनेश्वरेच्छाविशेषेण तेषां शरी- रादिशून्यान्तप्रमातृपदोत्तीर्णानां वोधत्वनि- त्यत्वविभुत्वादिधर्मजातस्यैक्येऽप्यन्योन्यं भेदः, ते च शास्त्रे विज्ञानकेवल उक्ताः । तत्र विज्ञानकेवलो मलैकयुक्तः,-इत्यादौ 'विज्ञान' वोधात्मकं रूपं 'केवलं' खातव्यविरहितमेषा- मिति ॥७॥ एवं 'स्वातत्र्यहानिर्योधस्य इत्यस्य भागस्य विज्ञानाकलविषयतामुक्त्वा 'स्वातन्त्र्यस्याप्यवो- धता' इत्यमुमंशं विषयप्रदर्शनेन स्पष्टयति शून्याद्यवोधरूपास्तु कारः प्रलयाकलाः। २७ नित्यव्यापकयोधमावरूपोऽप्यहं भेदेन निर्भासे इति ततस्तेषां युक्त एवान्योन्यं भेदो माह्येभ्यो ग्राहकान्तरेभ्यश्च ते च शाने विज्ञान- माग्रं कर्तृताशून्यं मायीयभेदावभासशून्यं चैपां स्वभाव इत्येवं विज्ञा. नाकला इत्यर्थः । न च वाच्यं यदीश्वरेच्छा योधमानाण्यपि भेदवन्ति करोति सहि योधस्यैव प्रमातृसं मिने घटादिवर्ग सर्पदा निरूप्यता कि शून्यादिदेहान्तान्तरालप्रमावन्तरकल्पनेनेनि यत उत्तमसकृदयभासमा. नमनपदयनीयमिति । अयमानि च कृशोऽहं क्षुधितोऽहं मुसितोऽहं साँतीर्णोऽहमिति ।

·२२५ ८ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता ! तेषां कार्मो मलोऽप्यस्ति मायीयस्तु विकल्पितः ॥८॥ शून्ये जडत्वादवोधरूपे एव, यदि वा प्राणे बुद्धौ वा येपाम् अहमिति चमत्कारयो- गात् कर्तृत्वं ते प्रलयेन कृताः 'अकलाः' क- लातत्त्वोपलक्षितकरणकार्यरहिता अवोधरूपाः कारश्च । प्रलयावधि हि ते तथाभूता उत्त- रकालं तु कार्यकरणसंपदा एव भवन्ति; यत- स्तेषां न केवलमुक्तरूप आणव एव मलो यावत् कार्मोऽपि वासनासंस्काररूपो धर्माध- मात्मास्त्येव । यद्येवं, भिन्नवेद्यप्रथाप्येषां स्यात्। सत्यम्, सवेद्यरूपे सुपुप्तपदे, ऽपवेद्ये तु न भवति; तेन मायीयो मल एपां विकल्पितो व्यवस्थितविषयत्वेन । तथा हि-केऽपि शुन्या- दिभागविश्रान्ता गाढनिद्राजडीकृता अपवेद्य- सुपुप्तपद्भाजः । अन्ये तु बुद्धयादिनिष्टाः सु- खदुःखावशेपसामान्यात्मकभिन्नवेद्यसंवेदनयो- गिनः सवेद्यसोपुप्तपदलीनाः । स्थूलदेहेन्द्रिया- त्मककार्यकरणवियोगरूपत्वं तु लक्षणं सर्वेपां तुल्यम् ॥८॥ प्रलयाकल- २९ ·२२६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०२आ० एवं 'स्वातत्र्यस्याप्यवोधता' इत्येवमंशः स्फुटीकृतः, प्रसङ्गाच कार्ममलस्य विषयो दर्शितः, मायामलस्य च पाक्षिकत्वमुक्तम् । अधुना पुनराणवकार्ममलद्वयाभावेऽपि शुद्धो- ऽस्ति मायाख्यस्य मलस्य विषयः,-इति दर्शयति बोधानामपि कर्तृत्व- जुषां कार्ममलक्षतौ। भिन्नवेद्यजुषां माया- मलो विद्येश्वराश्च ते ॥९॥ ये चिन्मात्रमेवात्मतया पश्यन्ति 'अहम्' इति च चमत्कारोल्लासात् कतारस्तत. एव सर्वज्ञाः सर्वकारश्च ते विद्येश्वराः । किन्तु तनुकरणभुवनादि यदेषां वेद्यतया कार्यतया च भाति, तत् कुविन्दपटदृष्ट्या भिन्नमेव सत्, -इत्यस्ति विद्येश्वराणां मायाख्यमले- योगः ॥९॥ २८ अप्रनिहतज्ञानक्रिया इत्यर्थः । अप्रतिहतशानक्रियात्वे चाणवम- लाभाच इति म्यत एवं सिदम् । संसारोत्तीर्णवात् कर्ममंसारविकलाश्च । २९ अत एव च तदर्शनाहीस्तेश्वरतुल्याम्न दनि योध्यम् ।

·२२७ १०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। अथ मलत्रयस्यापि यौगपयेन यो विष- यस्तं दर्शयितुमाह देवादीनां च सर्वेषां भविनां त्रिविधं मलम् । तत्रापि कार्ममेकं मुख्यं संसारकारणम् ॥१०॥ इह विद्येश्वरविज्ञानाकलास्तावन्न भविनो मायान्तावातिक्रमणात्; प्रलयाकला अपि कंचित्कालमविद्यमानभवाः। ये त्वेते माया- तत्त्वान्तरालपरिवर्तिनो देवादयः स्थावरान्ता- श्चतुर्दशंधा शास्त्रेपु परिगणितास्ते सर्वे 'भ- विन: संसारिणः, तेषां च त्रयोऽपि युगप- न्मलाः । ननु मलत्रयमध्ये कतमो मलः संस- रणमेषां संपादयेत् ? आह, 'तत्रापि' तेपु ३० प्रलयावधि। ३१ यदुक्तम् । 'अष्टविकल्यो देयम्नैर्यग्योनच पधा भवति । मानुष्यश्वैविधः समासतो भोनिकः सर्गः ॥' इति चतुर्दशविधत्वम् ।

·२२८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०२० त्रिष्वपि सत्सु काम मलं मुख्यतया संनिपत्य संसरणे कारणम् । यथोक्तम् 'कर्मतस्तु शरीराणि विषयाः करणानि ।' इति । तेनुकरणविषयसंवन्ध एव च वर्तमानो भविष्यंश्च, इत्यनवरतं प्रवन्धतो वर्तमानः संसरणमुच्यते । आणवमायामलौ तु यद्यपि न कारणं संसारे, तथापि कार्मेण विना तो देहादिविचित्रभावाभिनिर्वर्तनशक्तिशून्यौ वि- ज्ञानाकलादियु,-इति मुख्य कार्ममेव मलं संसारकारणं तत्र तत्र शास्त्रे गण्यते । अत एव तदुपक्षये वृत्ते दत्तस्तावदसंसरणसोपा- नपदवन्धः, -इत्याशयेन कर्मवन्धाभिमानप- रिहानिरेव यत्नतः सांख्यपुराणभारतादिशा- स्त्रेपूपदिश्यते । एवं मलत्रयस्यैकैकभेदैस्त्रिभि- ३२ अन च देहेन्द्रियरूपनक्तिवैचित्र्यमित्यर्थः । ३३ तथापि किमित्यत आह तनुकरणेति । ३४ तदुपक्षयश्च वेवलं दीक्षयव भवति । सा हि पूर्यकृतकर्मवत्याः शोपणम् अपराधिरोहणविरोधिकर्मशमनं च निदधातीति न दीक्षायमं किंचिदिनि । गुरमिरप्युक्तम् 'तमपि फलाय न स्यादीक्षोपयूपरोप्तबीजमिव । फलाद्विशंपशान्यतिकरजातं विहायकम् ॥' इनि । तरपारापरयापनाये सांस्यपुराणादीग्युतम् ।

·११का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २२९ विभेदैस्त्रिभिस्त्रिभेदेनैकेन,-इति सप्त प्रमा- तार उत्तिष्ठन्ति । तथा च शास्त्रे 'शिवादिसकलान्ताच शक्तिमन्तः सप्त ।' इत्युक्तम् । तत्राप्यवान्तरभेदेन गुणमुख्य- ताभेदेन विकल्पसमुच्चयतादिभेदेन चानन्त- प्रकारत्वमिति ॥१०॥ अस्य च मलत्रयस्योद्भवतिरोभावभेदात् संसारिणां प्रकारद्वयम् , -इति दर्शयति कलोदलितमेतच चित्तत्त्वं कर्तृतामयम् । अचिद्रूपस्य शून्यादे- मितं गुणतया स्थितम् ॥ ११॥ मुख्यत्वं कर्तृतायाश्च वोधस्य च चिदात्मनः। ३५ मलत्रयस्य य एकैको मलः, नदेखिमिर्मायाकृतैः शिवमन्त्रमहे- श्वरमन्त्रेश्वरैः प्रमातृभिः । द्वयोर्मल्योमेदैः कृतस्विमिः प्रमातृमिर्मत्रवि- ज्ञानाकलप्रलयाकलमायोयाणचकृतः, मने मायया भेदः, विज्ञानाकले आणवेन, प्रलयाकले आणयमायामलाभ्यां प्रमातृभेदः । कार्मस्तु संस्कार- रूपत्वान्नादरास्पदम् । त्रिभेदेनकेन प्रयाणां मलानां भेदेनैक्न सकल- रूपेण सप्त प्रमातारम्तिष्ठन्ति । सकलेप्यपि विकल्पसमुच्चयाग्रगागिता- दिना चासंख्यो भेदः । ३६ मलत्रययोगपद्यलक्षितभनितारमफसफावस्थाया एव द्वैधमिति ।

·२३० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ०२आ० शून्यादौ तद्गुणे ज्ञानं तत्समावेशलक्षणम् ॥ १२॥ एतच्चेति, यत् त्रिदशादीनां भविनां चैत- न्यं कर्तृतांशस्य प्राधान्यान्मलेन संविद्भा- गस्य निमज्जितत्वात् कर्तृतामयं चिद्रूपस्य तत्त्वं खातयं केलाख्येन परमेश्वरशक्त्यात्मना तत्त्वेन 'उपोइलितम्' अनुप्राणितं मलेन न्यकृतं स. दुद्दोधितं शून्यादेर्देहपर्यन्तस्य मायाप्रमातुः संवन्धि, तत् 'गुणत्वेन अप्रधानत्वेन स्थितं, यतो 'मितम्' इदन्तापनदेहादिशून्यान्तप्रमे- यभागनिमग्नत्वात् प्रमेयं, यो गौरो, यः सुखी, यस्तृपितो, यः सर्वरूपरहितः सोऽहम् , इति हि इदन्तैवान्तीनाहंभावा संसारिणां परिस्फुरति । सेयं जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तरूपा संसा- रावस्था । यदा तूक्तगुरूपदेशादिदिशा तेनैवा- हंभावेन स्वातच्यात्मना व्यापकत्वनित्यत्वादि- - ३७ पिचित्रर्तृत्वरूपस्य । ३८ मरापहम्नितयोधस्वरूपत्वात् । ३९ ननु च मलेन मंसिद्भागवेनिमनितम्नहि कर्तृतामय बातमय क्यमुन्मनितं भवति । तधारवे हि सनि एक्स्यैव वैधमापनमित्यत आर पलागयेनेनि।

·१२का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २३१ धर्मपरामर्शमात्मनि विदधता ततः शून्यादेः प्रमेयादुन्मज्येवास्यते तदा तुर्यातीतावस्था । यदापि परामृष्टतथाभूतवैभवनित्यैश्वर्यादि- धर्मसंभेदेनैवाहंभावेन शून्यादिदेहधात्वन्तं सिद्धरसँयोगेन विध्यते, तदास्यां तुर्यदशायां तदपि प्रमेयतामुज्झतीव । सेयं द्वय्यपि जीवन्मुक्तावस्था 'समावेश' इत्युक्ता शास्त्रे । सम्यगावेशनमेव हि तत्र तत्र प्रधान, त- सिद्धये तूपदेशान्तराणि । यथा गीतम् 'मय्यावेश्य मनो ये मां। (गी० १०२) इति 'अथावेशयितुं चित्तं ।' (गी० १२१९) इत्यादि च । समावेशपल्लवा एव च प्रसि- द्धदेहादिप्रमातृभागप्रह्वीभावभावनानुप्राणि- ताः परमेश्वरस्तुतिप्रणामपूजाध्यानसमाधिन- भृतयः कर्मप्रपञ्चाः । यद्गीतमपि ४० यथा हि सिद्धरसेन धातुमयं विगाल्यते तथाभावेन शून्यादि- देहान्तं बिगाल्यते येन प्रमेयत्वात् तत् च्यवत इय । यदापि पिद्धोऽसौ देहप्राणादिधातुः संविदसेनामिनिविष्टोऽत्यन्तं कनकधानुरिष जीर्ण: क्रियते येन स द्रुतरस इवाभाति केवलं तरसंस्कारलदापि तुर्याती- तदशा सा भवतीति च बोध्यम् । ४१ प्रवीभावः स्वात्मगुणीकरण परमेश्वररूपप्रधानतापादन- तयम् ।

·२३२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा ! [३अ०२आ० 'अभ्यासेऽप्यसमर्थः सन्मकर्मपरमो भव । (गी०१२।१०) इति । देहपाते तु परमेश्वर एवैकरसः,- इति कः कुत्र कथं समाक्शेित् । तदेतदाह- यत् पुनः कर्तृताया मुख्यत्वं तन्नान्तरीय- कश्च शून्यादेर्गुणभावः, तस्मिंश्चाप्यचिद्रूपे गुणीभूते 'स्वातत्र्यस्याप्यबोधता' इति मलव्या- पारस्यापहस्तनात् चितो योऽपरोऽप्यात्मभागो बोधलक्षणो मलेन न्यकृतोऽभूत् तस्यापि अधु- नोन्मन्नत्वेन मुख्यत्वम् । यच्च कर्तृताया 'मुख्यत्वम्' उन्मग्नता, इदमेव ज्ञानमज्ञाना- त्मकमलप्रतिपक्षत्वात् । तदेतन्मुख्यत्वं समा- वेशस्य लक्षणं येन देहस्थितोऽपि 'पतिः' इति 'मुक्त' इति शास्त्रेपूक्तः ॥ १२ ॥ नन्वेवं पत्युः समावेशात्मिका तुर्यतदती- तरूपा भवतु दशा, पशोस्तु कथं सुपुप्तखान- जाग्रदशाभेद आगमेपूक्तः, इत्याशय सुपुप्त- खरूपमेव तावदाचष्टे श्लोकत्रयेण ५० सदा ममायेगादिच्यवहारोऽपि न पधिदित्य ।

·२३३ ४४ १५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। शून्ये वुद्ध्याद्यभावात्म- न्यहन्ताकर्तृतापदे। अस्फुटारूपसंस्कार- मात्रिणि ज्ञेयशून्यता ॥ १३ ॥ साक्षाणामान्तरी वृत्तिः प्राणादिप्रेरिका मता। जीवनाख्याथवा प्राणे - हन्ता पुर्यष्टकात्मिका ॥१४॥ तावन्मात्रस्थितौ प्रोक्तं सौषुप्तं प्रलयोपमम् । सवेद्यमपवेद्यं च मायामलयुतायुतम् ॥ १५॥ इह चित्तत्त्वं स्वखरूपमाच्छादयत् ज्ञेयरू- पेण बुद्ध्यादिना देहान्तेन घटादिना वा भा- ५३ या हि दशा बोधावरोहणक्रमतारतम्येन दर्शिताम्तासां रूपं धाच्यमिन्याशयं गृहीत्वा तुर्यावरोहानन्तरभावित्वात् सुपुतस्य श्लोकत्र- येण मुपुप्तावस्थालक्षणकथनं, तन्त्र प्रथमे तावदस्याः पीठवन्धं करोति शून्य इनि। ४४ शून्यप्रमातुरेव यत्तव्यशेपमाचक्षाणो द्वितीयां सुपुसभूमिका करोति साक्षापामिति । ३० ·२३४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३०२आ० सते । एकमेव चेदं वातव्यविजृम्भितं, न त्वत्र वास्तवः क्रमो वा भेदो वा । तत्रापि तु स्वातत्र्यात् क्रमश्च भेदश्चाभासते । तदेवं- स्थिते यश्चित्तत्त्वस्य स्वरूपाच्छादनांगः स एवोत्तरभागान्तरासंकीर्णो यदा विश्राम्यति तदनुदयाद्वा तत्प्रध्वंसाद्वा प्रलय इव तदना- दरणाद्वा निद्रासमाधिमूर्छादाविव, तत्रैव चाहन्तारूपं कर्तृतायाः पदं परामर्शोऽस्फुट- स्वादरूपात्मना संस्कारेण शुद्धेन वेद्यपदवी- मप्राप्तेन युक्तो भवति, तदा सैवावस्था नेत्येवपरामर्शशेपा अनपेक्षितनिषेध्ययुद्ध्यादि- विषयसुस्पष्टपरामर्शसंभेदापि अवश्यंभाविनि- पेध्ययोगात् 'अकिञ्चनोऽहम्' इत्येवंभूतपराम- शंवत् स्वीकृतसामान्याकारनिपेध्या, अत एव संस्कारशेपीकृतज्ञेयरूपा 'शून्य' इत्युच्यते । ५५ देहयुद्यादिना मंयोगः। ५६ लोकप्रसिद्धरूपाभावात् । ४७ शून्य इनि । अग्रेदं फलितम्-योधमात्रमेय संकुचितं शून्य. मिनि । शून्यरूपता नु न स्फुटपद्यरूपेति । नन एवोक्त रपन्दसूनेषु 'शानयस्वरूपिण्या साया परमया युतः। पदय विभुमानि तदन्यन नु चिन्मयः ॥' इति ज्ञाप्राम्परपदयोधपरायः स्पुटः पवितः । मुपुततुर्पयोः पुनम्त.

·२३५ १५का ०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविभिन्युपेता। तथाविधे बुद्ध्यादीनां देहादिनीलान्तानाम- भावरूपे शून्यत्वमुच्यते, यतस्तत्र ज्ञेयानां 'शून्यता' अभावरूपता संस्कारशेर्पता । इय- मेव हि सर्वत्राभावो न तु सतां सर्वात्मना विनाशः । तत्रैव शून्ये प्रमातरि समवेता प्राणापानसमानोदानव्यानात्मके वायुचक्रे प्रेरणात्मिका शक्तिः, सा च विद्यालयोः प्रपञ्चभूतौ यौ क्रमेण वुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिय- दभावाचिन्मयत्वं । तदयोगादिहाय विभागः-शिवतरये इश्वरान्ते शुद्ध- संविलक्षणे यदहमिदमिनि स्फुरितं तत्रैवेदन्तोलसन्ती संविदो भावानां चान्योन्यं गेदनरूपं निषेधं नावदाक्षिपति । तत्र निषेधस्य गुणनायां संविदः प्राधान्येन प्रमातृतायां मधमहेशता विज्ञानाफलता घ विम- योगायोगाभ्यां निषेधप्राधान्ये शून्यममातृभावप्रधानतायां सकल- तेति । ४८ अमुमेवाशपमागमोऽप्या 'अन्यः शून्य इत्युक्तः शून्यश्चाभाव उच्यते । अभायः स तु विज्ञेयो यन भावाः क्षयं गताः ।' इति । अत एव संस्काशेपतेयुतम् । भावान्तरे भावान्तराणां सर्वत्राभाव उच्यते कायर्याणां भूततन्मात्राणां करणानां च प्रयोद- शानामभावेन सर्वाभाव उक्तः। १९ तृतीयश्लोके सुपुप्तम्यरूपं निर्वाहयिष्यने, तत्र प्रथमपुसस्य । भूमिका रचित्ता, द्विनीयसुपुप्तम्य रचयति तत्रैवेति द्वितीयश्लोकळ्या- .ख्यानेन ।

·२३६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ०२आ० वर्गों तयोरान्तरी वृत्तिः । वाह्या हि तयोः शब्दाद्यालोचनशब्दाभिव्यक्तिस्थानाभिहन- नादिका वृत्तिः । तदुक्तम् 'सामान्यकरणवृत्तिःप्राणाधा वायवः पञ्च। (सां०२९ का०) इति । एवं शून्य एवाहन्ता अक्षचक्रोपोह- लिता जीवनम् ,-इति स शून्य एव जीवः संसरति । यदि वेन्द्रियशक्तीनामेव यान्तरी साधारणप्राणनीत्मिका प्राणशब्दवाच्या प्रा- णादिमारुतविशेषप्रेरणामयी सैव 'अहम्' इत्यधिशयाना जीवनं, तदा प्राण एव जीवः ५. याह्यविपयालोचनविशेषनिर्माणलक्षणातो बाह्यवृत्तेः प्रत्येकम- साधारणरूपाया निलक्षणा । कथमित्याह बाह्या हि इति । अत एवोक्तं प्राणापानेति । ततश्चायमर्थः संयमान्तरी वृत्तिर्यया वायुरेकः प्राणा. पानादिक्रियापचरुमपजितः पञ्चकतामभ्येतीति । ५. संघ प्रेरणात्मिका शक्तिरूपान्तरी वृत्तिः, यतोऽक्षवर्गस्य जडस्य जीवनलक्षणां वृत्ति 'थतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत्स्वयम् । सहान्तरेण चक्रेण इति रीत्या स्वायशवशादुत्थापयन्ती जीच इत्युच्यते इत्याह यून्य एथे- त्यादि । सा घ तयाभूता या वृत्तिम्नस्य शून्यस्य तथोरयापिका सा जीव- नक्रियायुग जीयनमिति । अव पक्षे पूर्घसूत्रारटन्य इत्यनुवयं शून्ये याहन्ता सा प्राणादिहेत्वन्तराक्षवृत्तिकारणभूता मती जीवनम् । ५२ प्राणनादिरियोस्थापिका । तेन मा परमार्थतः फरेय तिनं जहानामिनि मेघ जीवनम् । पर्यन शुन्यो जीव ६६ प्राण इति तारपर्यम्। उभयोरपि पायं योन्यन्तरमंचार्ग पुर्यप्रकशब्दवाच्य इत्याए प्राणप्रति ।

·। १५का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतबिमर्शिन्युपेता। २३७ संसारी स एव शुन्यः, प्राणश्च पुर्यटकश- ब्दवाच्यः, प्राणादिपञ्चकं बुद्दीन्द्रियवर्गः कर्मेन्द्रियगणो निश्चयात्मिको च यतो धीर्य- ज्यते । तन्मात्रपञ्चकं मनोऽहंबुद्धय, इत्यन्ये 'तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंघुद्धि०। (स०४।१९) इति । 'भूमिरापोऽनलं० । (गी० ७४) इति च बदन्तः । एवं यदुभयात्मकं पुर्य- प्टकं तावत्येव शुद्धे या विश्रान्तिः, तस्यां सत्यां यदहन्तायाः सुपुप्ताया बोधलक्षणं भावरूपं कर्म चे क्रियाखभावं तत् सौपुप्तम् । मलेन हि प्रमाता सुप्तः कलया वसुप्त इव, अत्र तन्निमज्जनेन सुष्टु सुप्तस्तस्य भावः कर्म वा, इति । तत्र शून्यसोपुप्ते न किञ्चिद्यति- ५३ म्यीकृतान्तःकरणातरति शेषः । १४ एवं सिद्धये भूमिमाडपं सूत्रद्वयन समर्थितं सदिवानी सुपुतं समर्थयितुं सूत्रान्तरमवारयत्येवमित्यादिना । ताबरयेच शून्यतामान एय प्राणे। ५५ भाषः प्रवृत्तिनिमित्तामा तापदयभासः । कर्म सावद्विमा स्मकम् । ५६ कथं सुपुप्ततेत्ययवारयति मलेनेति । क्रयेत्युपलक्षणं तेन विद्य- यापीनि योध्य, सन्मूलस्वात्तस्या इनि या बोध्यम् ।

·[३०२आ० लिन पनि स्मरूपमायणत एष संविसावस्येत्यापरणांशेन २३८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। रिक्तं वेद्यम्, इति मायीयमलाभावादपवेद्यं तत् ; प्राणसुपुप्ते तु स्पर्शकृतस्य सुखदुःखा- देर्भावात् मायाख्यमस्ति मलम् ,-इति सवेद्यं तत् । एवं गाढागाढसुपुप्तद्वितयवत् प्रलयोऽपि मन्तव्यः । स परं देहादिप्रध्वंसानुदयकृत- श्चिरतरकालश्च । सुषुप्तं तु देहाद्यनादरकृत- मचिरकालं च,-इति विशेषः। तत्रापि श्रमकृतं निद्रा, धातुदोषकृतं मूर्छा, द्रव्यकृतं मदोन्मा- दादि, स्वातन्यकृतं समाधिः,-इत्याद्यवान्तः रभेदाः । केचिनु समाधिरूपं सवेद्यमन्यद- पवेद्यम्, इति प्रपन्नाः ॥ १५ ॥ नन्वेवं स्फुटवेद्यपदविनिर्मुक्ता सुषुप्ताव स्थास्तु, स्वप्मजायद्दशयोस्तु स्फुटवेद्यावभास- योगिन्योः को भेदः'? इत्याशङ्कय श्लोकद्व- गेन भेदमाह ५७ गापति, रूपरणः इस पेसाभाषाभिषाफले भिभ देय गामाAIRTE मोरिषभ।। Mamtaपावायो। ५९ मम्मे milyोगादि । साती सायोग्यापित गमलामा ·१७का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २३९ मनोमात्रपथेऽप्यक्ष- विषयत्वेन विभ्रमात् । स्पष्टावभासा भावानां सृष्टिः स्वप्नपदं मतम् ॥ १६ ॥ सर्वाक्षगोचरत्वेन या तु बाह्यतया स्थिरा। सृष्टिः साधारणी सर्व- प्रमातॄणां स जागरः ॥ १७॥ वाह्येन्द्रियाधिष्ठानानि चक्षुर्गोलकादीनि निमीलितानि निद्रायमाणस्य लक्ष्यन्ते, न च तेषु निमीलितेषु वाह्येन्द्रियग्रहणव्यापारो तेन शुद्ध एव मनोमागें रूपस्पर्शादयो भावा अक्षग्रहणसमुचितेन स्पप्टेन वपुषा भासनयोग्याः परमेश्वरेण सृज्यन्ते, न स्वाना अनिष्टस्यैव दर्शनात, इष्टस्यापि ६. आदिना पनाहुलादीनि अधिछानानि निम्तिमितानि । ६१ अथ च चक्षुपा कान्ता पश्यामि, हस्तेनाकारयामीति स्पष्टाय. भाला तात्कालिकैश्वरसृष्टिप्रधाना प्रतिपत्तिरम्तीत्याह अक्षम्हणति । मनोमात्रमपि अन्न पुर्यटकांशताव्यवस्थितेन्द्रियविषयभागबीजनानु- विद्धं बोद्धव्यम् । दृष्टा, ·- २४० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। - [अ०२आ० देशकालान्तरादियोगेन । अत एव मनोमात्र- स्थितत्वादेव न प्रमात्रन्तरसाधारणीयं सृष्टिः। यत्तु तत्र वाह्येन्द्रियविषयत्वं प्रमात्रन्तरसा- धारण्यं चकास्ति, तद्यद्यपि यावद्भाति तावत् तथैव, तथाप्युत्तरकालं प्रबुद्धस्य न तथा,- इति परामर्शेन तद्रूपं निर्मूलत्वेनावभाति,- इति भ्रान्तम् । यानि हि प्रमानन्तराणि खन्ने खेन्द्रियाणि च भान्ति, एतानि प्रवो- धकालभाविभिरेव तैरभिन्नानि,-इति निश्चयः, प्रबोधकाले च न तथा,-इति निश्चयानुवृत्ति- रपहृतैव । तेनोभयमपि भ्रान्तमुच्यते; भ्रान्त- त्वमेव चास्थैर्यम् । एवमिन्द्रियाविषयत्वेनैवा- साधारणत्वमाक्षिप्तम्, 'विभ्रमेणैव चास्थैर्य इति खकण्ठेन, तत् जाग्रत्प्रतियोगिधर्मनिरू- पणावसरेऽपि न दर्शितम् । एवंभूता या सृष्टिः सा पशोः स्वप्नसमये भावात् 'स्वामपदं स्वप्नकाले विषयः,-इति तथाभूतविषयं प्रमात्तृत्वं पशोः खप्नावस्था,-इति यावत् । अक्षग्रहणं वाह्ये- ।

·१८का०] श्रीमदभिनवगुसाचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २४१ न्द्रियदशकस्योपलक्षणम् । यत्र तु बाह्याक्ष- विपयं सर्वप्रमातृसाधारणत्वं च निश्चयानु- वृत्त्या चाधारहितया परमार्थत्वेन चकास्ति, तत एव स्थैर्य विषयस्य सा स्वृष्टिः पशोः जागरः, तद्विपयं प्रमातृत्वं जागरावस्था,-इति यावत् । यावच्चानुवृत्तिस्थैर्य निश्चयस्य चकास्ति, तावजागरः । तन्मध्य एव च निश्चयानुवृ- त्तिनिर्मूलनात् स्वप्नः, इत्यवभाससारत्वात् व- स्तूनां; खप्नेऽपि दीर्घे यत्र स्वप्नान्तरं, स तद- पेक्षया जाग्रदेव; जाग्रदभिमतमपि वा दीर्घ- दीर्घ कालान्तरे निश्चयानुवृत्तिनिरोधाजान- दन्तरापेक्षया स्वप्न एवेति मन्तव्यम् ॥ १७ ॥ आसां तिस्मृणां हेयत्वप्रदर्शनेन तुर्याव- स्थातः प्रभृत्युपादेयत्वं सूचयति हेया त्रयीयं प्राणादेः प्राधान्यात्कर्तृतागुणे। तद्धानोपचयप्रायः सुखदुःखादियोगतः ॥ १८॥ ६२ अय संपेण सूप्रार्थ -पर्वतारमन्यप्रधानीटते प्राणादापेक्षया माधान्येग हेतुना रास स्थारायभागस्योपचयपलोदिसमुषद लयिषष. दागादानादिपरिश्रमान्तरमवीमपि वा मुराभुईवरपेनामिमन्येतेति ।

·२४२ ईश्वरप्रत्यभित्रा। [३अ०२आ० यत्रायं प्रमाता त्यागोपादानतदिच्छाप्र- यत्नादिकं परिक्लेशं पश्यति, तदेवास्य हेय- तया भाति । स चास्य सुखदुःखयोगवैचित्र्ये- णैव कृतः, तञ्चैतदवस्थात्रये संभवति; यतः कर्तृतारूपं खात्मविश्रान्त्यानन्योन्मुख्य- लक्षणमानन्दैकघनं यञ्चिन्मयं वपुः, तद्यदा प्राणादिवृत्तिशून्यपुर्यष्टकदेहादिभूमिषु गुण- तामभ्येति, तदा तस्मिन् गुणीभूते प्राणादेः प्राधान्यं स्फुरति । तथा च तस्य चिद्रूपस्य यथायथा हानिस्तथातथा दुःखोपचयो, यथा- यथा किञ्चिदुन्मज्जनं तथातथा सुखोपचयः । तथाहि-चुभुक्षाकाले प्राणस्यैवोद्रेकात् दुःखं, तृप्तौ तस्य न्यग्भावादहन्तोद्रेके सुखम् । एवं श्रान्तस्य मर्दनामर्दने देहप्राधान्याप्राधान्ये मन्तव्ये । यस्तु समावेशतत्वज्ञस्तस्य तत्त. स्काले दुःखानुदय एव । यदाह 'दुर्वलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते । आच्छादयेहुभुक्षां च तथा योऽतियुभुक्षितः।(स्प०१८) ६३ अयमनाकृतशेष.-यद्यपि च स्वात्मन स्वातध्यमेव तथाभासन तथा घोदिततैव, न काचित सत्यत कर्तृतागुणता, तथाधुनातनमंसा. रिणा नदविषयत्वमेघ श्रीदामस्तुतदारकमध्यवर्ति राजवदिति घोक्त तदा. मोपचयेत्यनेन ।

·१९ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतचिमर्शिन्युपेता । इति । एवं प्राणादेः प्राधान्ये कर्तृताया गुणभावे सुखदुःखवैचित्र्यशतयोगः प्रयास- भूमिः, इति जाग्रत्स्वप्नसुपुते प्राणादिप्रा- धान्यं कर्तृतान्यम्भावश्चास्ति,-इति तत् त्रय- भेव हेयम् । कर्तृताप्राधान्योन्मेपातु तुर्यरूपा- प्रभृति तत्स्थैर्यात्मकतुर्यातीतदशान्तमुपादे- यम्, एकरसानन्दघनस्वभावलाभे उपादि- साजिहासावैवश्यपरिश्रमप्रशमात्, इति ता- त्पर्यम् ॥ १८॥ ननु प्राणादिप्राधान्यं हेयतायां कारण- मुक्तं तच्चेज्जाग्रदादित्रय एव, तर्हि तुर्यादौ तदर्भावात् तत्समावेशे व्युत्थानानुपपत्तिा, इति श्लोकद्वयेन शङ्कां परिहरति प्राणापानमयः प्राणः प्रत्येकं सुप्तजाग्रतोंः। तच्छेदात्मा समानाख्यः सौपुप्ते विषुवत्स्विव ॥ १९॥ ६५ माणायभायात् । दहपात एव या स्यात् ।

·२४४ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ० २आ० मध्योर्ध्वगाम्युदानाख्य- स्तुर्यगो हुतभुङ्मयः। विज्ञानाकलमन्त्रेशो व्यानो विश्वात्मकः परः॥२०॥ 'प्राण' इति प्राणनरूपा जीवनखभावा येयं चिद्रूपस्य स्थितिः, सा तावत्सामान्यप- रिस्पन्दरूपा, देहप्राणादेरचेतनस्य चेतनाय- मानतासंपादनात्मिका 'अहम्' इति स्वात- ध्यारोपसारा सती विकल्परूपपरामर्शमयी सैव प्राणादिविशेषात्मना पञ्चरूपतां भजते । तत्र किञ्चिजहती क्वचित्पतन्ती च प्रश्वास- निःश्वासरूपा क्रमेण प्राणत्वमपानत्वं च विशेपं दर्शयति । तदिदं विशेषद्वयं जाग्रति तावत् स्फुटमेव · देहात् प्रसत्य विपये विश्रान्तः, ततोऽपि देहे; स्मृत्यादौ वाभ्यन्तरे वेद्य विश्रान्तेः प्राणापानयोः सुस्पष्टत्वात् । खोऽपि तवयमस्त्येव; खपतोऽपि हि प्राणा- पानी निर्गमप्रवेशात्मानौ स्फुटमेवापरेण ल- क्ष्येते । स्वयमेव च वेद्यसंवेदनात् त्यागोपा- ६५ भाभारपायुमंचारिना चित्तिः । " ·२४५ २०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। दानरूपा स्थितिः संवेद्यत एव, तेन प्राणना प्राणापानविशेषद्धयमयी जाग्रति, तथा खाने सुप्तं स्वप्नः, तदेव तु यदा सुतरां पुष्टं भव- ति, तदा सुषुप्तः प्रमाता, तस्येदं सौपुप्तं पदम् । तत् द्विविधमपि समानरूपं विशेष प्राणीयं स्वीकरोति । सवेद्ये तावत्सुषुप्ते यद्यपि प्राणापानस्पन्दो लक्ष्यते, तथापि तयोर्मध्ये या विश्रान्तिहृदयसदने निरिन्द्रिये प्रदेशे तदेव मुख्यतः सुषुप्तमिति । तत्र प्राणापान- योर्यश्छेदो विश्रान्तिः कंचित्कालं तदात्मा सकलरसादिवर्गस्योर्ध्वाधरतिर्यक्षु समानीक- रणव्यापारात्मा, तत एव इत्पद्मविकासदाना- द्भुक्तपीतजरणकारी समानो दिनरात्रिरूपयोः प्राणापानयोः कंचित्कालं साम्याद्विच्छेदाच विपुवत्कालतुल्यः । विषू व्याप्तिं समानीकर- णमर्हति,-इति, 'तदहम् (पासू० ५।११११७) इति वतिः । उपमाने वतेरेवं चाव्ययत्वम् ६६ सयेद्यापद्यरूपतया। ६७ उपमाने वतेरेवेनि । अत्र केचित् स्वरादिप्येव 'तद्धिनश्वासर्ववि- भक्तिः' इत्यादीनामन्तर्भावात् पुनः कथनं स्वरादी संज्ञाया अनित्यता- कथनार्थमिति । अन्ये कार्यनियमेन तत्कथयन्ति कार्यनियमार्थमिनि। सतवतद्वितश्वासर्वविभनि रित्पन्न असर्वविनिरिति कथनात यम्मादेष ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [३अ० २आ० 'उद्वतो निवतः' इति प्रयोगात्; तद्धि न्याय- सिद्धं न वाचनिकं, विशेष वा दिनरात्रित- दूनाधिकवलक्षणं सुवति प्रेरयत्यविरतम् , इति शतरि विपुवत् । तत्र च विषुवति वि- च्छिद्यमानस्य प्राणापानस्य संस्काररूपतया सद्भावः, सैव हि विच्छेदो न तु सर्वात्मना नाशोऽस्ति,-इत्युक्तमसकृत् । ततश्च हानादा- नयोर्वीजरूपता सुषुप्ते; इयति च सर्वः प्रल- याकलान्तः पशुवर्गः। यदा तु सा प्राणना वृत्तिमिदक्षिणमार्गों खिलीभावयन्ती मध्यरू- पेणोन प्रवहति, तदा तत्प्रवहणं सकलस्य असर्वविभक्तिस्तवाव्ययत्वं, तद्विपयश्व 'तेन तुल्यम्' इति तत्र तस्व' इति च सूत्रद्वयम् । तदहेम्' इति वतेश्च सर्वा विभक्तिरत्पद्यत एव, यथा विधिमहनीति विधिवत् पुस्पः ते विधिवन्तमानय, विधिवता कृतमिनि च । अर चान्ये एनमपि अव्ययपक्ष एव समर्पयन्ति यथा विधिमर्हति विधिवत्पूज्यते इति विध्यहं यथा भवति तथा पूज्यते इत्यर्थः । तदर्थमन अन्यथापि व्याचष्टे विशेष चेति । ६८ तदित्थं सर्यप्रमातृविपयेऽवस्थाये माणादिश्रयस्य प्राधान्यमुक्त तदृढतावनैव हि सत्यपि प्रतिक्षणमनेकवैद्यदेहत्ये भावभूतशरीरविभाग आगमेपून । अधुना रोकोत्तरप्रमातृविषयमुदानन्यानप्राधान्य दर्शयितुं मूग्रान्तर विवृणोनि यदा विति । सा प्राणना वृत्तिरिति । अग्राहु.- माणापानयोश्च कथं व्यतिरेकेण निर्यप्रवाह इति सदशक्तं करोनि प्राणना वृत्तिरिति । ती हि प्रवाही नष्टायेय कथं प्राणापानी मध्ये उनपनाप प्रयहत इनि । ततय प्राणना वृत्तिः पञ्चधावमामो- नीति मन्तव्यम् ।

·२०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। २४७ भेदस्याभेदसारतादानलक्षणं विलापनमाश्या- नस्येव सर्पिपो विदधती उदानवृत्तिर्विज्ञानाक- लादारभ्य सदाशिवान्तं, सा च तुर्यात्मिका दशा । मायोर्चे हि विज्ञानाकलाः, इति ततःप्रभृति भेदगलनं प्रवर्तते । विलीने तु भेदे सर्ववेद्यराशिरूपतत्त्वभूतभुवनवर्गात्मक- देहव्यापाररूपेण प्राणवृत्तिानरूपा विश्वात्म- कपरमशिवोचिता तुर्यातीतरूपा । प्राण एव प्रमाता प्राणापानरूपः समानरूप उदानरूपो व्यानरूपश्च,-इति सामानाधिकरण्यात् वि- ज्ञानाकलश्चासौ मन्त्रश्चासौ वर्गापेक्षया, ईशश्च सदाशिवेश्वररूपो योऽसौ,-इति स उदानः। एतदुक्तं भवति यद्यपि तुर्यतदतीतयोरप्यस्ति ६९ यथा पूर्व तृतीयनयनोन्मीलनं तयेयमप्युदानवृत्तिस्तृतीयेति । तदुत्तमनेनेवायन 'महादिकीटान्तमगन्तकं यलोकमाये इकचमवासम् । रावतपय सुपूर्णमित्यं तदीयचक्षुयुगलं व्यनक्ति ।। इत्थं निमग्राहमनन्तशक्तिविश्रान्तधीतदशं निहामः । रवदनिमदर्शितशुद्धमार्गनिरगंलीभाषितभूरिभावः ।। समं समनोगतपदनाख्यविन्दुस्थनेग्रान्तरशोभमानम् । भवन्तमन्त कृतविश्वरूपमतदृष्टि सिय संश्नितोऽस्मि ।' इनि। ५० लप भेदं दहसमिकरूप इत्यर्थः । स एव च निशानाकलन मध्य विविध शिश्च सदाशियामा घेति । ७१ परमेश्वरविषयमुक्रवा जीयविषयमाह एतदिति । , ·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [३अ०२आ० प्राणना-अन्यथा जीवत्वस्य व्युत्थानस्य चा- नुपपत्तेः- तथापि भेदोपसंहारेणाभेदविश्रा- न्तिप्राधान्यादनयोर्दशयोः सुखदुःखादिवैचि. त्र्यायोगात् एकघनस्वात्मविश्रान्त्यात्मकपरमा- नन्दमयत्वेनोपादेयतैव । सुषुप्तादौ तु संस्का- ररूपत्वास्फुटवेद्योल्लासस्फुटवेद्यावभासरूपस्य भेदस्य विद्यमानत्वात् अस्ति सुखदुःखादि- वैचित्र्यम् ,- इति हेयतैव, - इति युक्तमुक्तं 'हेया त्रयीयम्' इत्यादि । भगवतश्च विश्व- शरीरस्य प्राणापानसमानोदानव्यानरूपतयैव सकलगतोल्लासप्रवेशप्रलयाकलविज्ञानाकला. दिवर्गसदाशिवरूपता,-इत्यप्यनेन दर्शितम् । यथोक्तम् 'पद्रिंशदात्मकं विश्वं शम्भोः प्राणादिशक्तयः ।' इति ॥ २०॥ आदितः १७१ ॥

·अर्थ ईश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्योत्पलदेव विरचितायां आचार्याभिनवगुप्तविरचितविमशिन्याख्य- टीकोपेतायाम् । तत्वसंग्रहाधिकारे प्रथममाह्निकम् । अनन्तमानमेयादिवचिच्यामेदशालिनम् । आत्मानं यः प्रथयते भक्तानां तं स्तुमः शिवम् ॥ एवं स्वसंवेदनोपपत्त्यागमसिद महेश्वररू- पमात्मस्वरूपं यदधिकारत्रयेण वितत्य निर्णीतं तदेव संक्षेपेण शिप्यबुद्धिपु निवेशयितुमाग- शान क्रियात्मशायमनीचावात् । २ शान मियागमरूपेण । ३ म्यम्यम्नशानज्ञानिस्ययोगिरवमिहये भावनाशुपयोगितया ! मन्वलं सायासंग्रहाधिकारणीपोद्राताधिकारणवतदर्थ मंगृहीतरयात् इत्यत आह शिष्ययुद्धिषु निवेशयिनुमिनि तेनायमर्थः भनुन्मीलितत्रैसत्या एपो. पोद्रातेनानुगृहीताः, उम्मीलितवैतत्यारनु पुन, संक्षिप्ततानाामिलापि. णोऽस्यन्तवसत्यभीरवोऽपि मध्यमवतस्यामिलापिणोऽनेनाधिकारणेस्यपान- रायमिनि ।

·२५० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [४१०१आ० मार्थसंग्रहं श्लोकाष्टादशकेन दर्शयति 'स्वात्मैव सर्वजन्तूनाम्' इत्यादिना 'उत्पलेनोपपादिता' इत्यन्तेनैकेनाहिकेन । तत्र श्लोकेन पारमार्थिक रूपमुक्त्वा श्लोकनवकेन वन्धस्वरूपं प्रमातृ- प्रमेयतत्वदर्शनदिशा, सप्तकेन प्रत्यभिज्ञात्मकं मोक्षतत्त्वं, श्लोकेनोपसंहारं दर्शयति,-इति तात्पर्यम् । ग्रन्थार्थस्तु निरूप्यते । स्वात्मैव सर्वजन्तूना- मेक एव महेश्वरः । विश्वरूपोऽहमिदमि- त्यखंण्डामर्शबंहितः ॥ १॥ इह जडास्तावच्चेतननिमन्ना एव भान्ति; इदमिति हि जडपरामर्शोऽहमिति संवित्परा- मर्श एव विश्राम्यति; ततश्च जडा निरात्मान इति, जन्तव एव जीवाः सामानस्तेषां च महेश्वर एव खात्मा स एव महेश्वरो न ४ अरपण्डितपदेन ग्राहकस्य ग्राहकान्तरात् प्राशस्य प्राधान्तरास वि. टेद इनि दर्शयनि । ५ आग्मा हि न फेनचित् ज्ञायते येन जन्तूना संबन्धितया येन च नेपामीश्रर इनि च कप्येतेनि ।

·. २ का०] श्रीमदगिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। २५१ वन्यः कश्चित् । यतः संविस्वभावोऽसौ, सं. विदश्च न देशेन न कालेन न स्वरूपेण कोऽपि भेदः, कामं देहप्राणादयो भिद्यन्तां, ते तु जडपक्ष्याश्चेतननिमन्ना एव,- इत्येक एव चि- दात्मा स्वातत्र्येण खात्मनि यतो वैश्वरूप्यं भा- सयति, ततो महेश्वरोऽन्त तामिदन्तां कृत्वा परानुन्मुखस्वात्मविश्रान्तिरूपाहविमर्शपरिपू- णः, अत एव सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वे नास्य यत्नो- पपाये । विचित्रबुद्धिकर्मेन्द्रियविषये हि यथा ज्ञातृत्वकर्तृत्वे एकस्यैवात्मनस्तथेन्द्रियस्थानी- यरुद्रक्षेत्रज्ञसहस्रविषयस्य भावराशेर्यज्ज्ञानं करणं च तदेकत्र चिदात्मनि,- इति ॥ १॥ ननु यद्येक एवायं महेश्वररूप आत्मा कस्तर्हि बन्धो यदर्वमोचनायायमुद्यमः? इ. त्याशयाह तत्र वसृष्टेदंभागे बुद्ध्यादिग्राहकात्मना। ६ राजवत् पृथग्यतेमानः। ७ एतदेय दृष्टान्तेन ददयति विचित्रेनि । ८ बस्य हि मोक्ष इति । ९ बमुऐति म्वस्मिन् सृष्टे इत्यर्थः ।

·२५२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [अ०१आ० अहंकारपरामर्श- पदं नीतमनेन तत् ॥२॥ 'तत्रैवं खात्मनि महेश्वरे स्थिते तस्मिन्नेव प्रकाशरूपे खात्मदर्पणे तेनैव परमेश्वरेण खा- तथ्यात् तावत्स्पृष्टः संकोचपुरःसर इदंभागः, तन्मध्ये यदेतहुद्धिप्राणदेहरूपमिदन्तया वेद्यं तद्भिन्नस्य वेद्यस्य ग्राहकतया समुचितम् इदं- भावाभिभवाप्रभविष्णुत्वात् कृतकेनापूर्णेनाहं- भावेन परामर्शेन भासमानं चकास्ति 'अहं देवदत्तोऽहं चैत्र' इति ॥ २॥ नन्वेवमप्यस्तु, तथापि कस्य बन्धः ईश्वर- व्यतिरिक्तो हि कोऽन्योऽस्ति। तदेतत् परिहर्तुमाह १० ततश्चारमन ऐक्येऽपि तसाचाम्मनो ब्राह्मग्राहकरादोरव्यतिरेऽपि सदुपपत्ती हेतुमाह स्वातघ्यादिनि । ११ मर्यभाषमभ्यगरयात् घुयाद्यपि इदन्तया घेधमेच यद्यपि तथापि मिनस्य पेयस्य पदरत्येन प्राहकायेन समुचितं न च शुद्धं तद्राहक्वमि- स्पाह इदंभावनि। १२ सघ पदम्नस्य मोक्ष इति सूयार्थः । १५ युगादेवाहम्मावो निजमेय वपुः प्रकाशपरामर्शपरमापरवात् गतशाभापामिपित्तस्यापि पुद्यादेर्यन्धर पापं न समर्थितं भवेदिति ।

·३ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २५३ स्वस्वरूपापरिज्ञान- मयोऽनेकः पुमान् मतः। तत्र सृष्टी क्रियानन्दौ भोगो दुःखसुखात्मकः ॥ ३ ॥ सत्यं, परमार्थतो न कश्चिद्वन्धः केवलं स्व- स्मादनुत्तरात् स्वातत्र्यात् यदा खात्मानं संकु- चितमवभासयति स एव, तदा स्वस्य पूर्णस्य रूपस्य यदपरिज्ञानं भासमानत्वेऽप्यपरामर्श- रूपं, तदेव कारणत्वेन प्रकृतं यस्य स पूर्ण- त्वाख्यातिमात्रतत्वः 'पुरुष' इत्युच्यते । अत एवानेकस्तत्तदेहप्राणवुद्धिविशेषेण संकोचग्रह- णात् स च पुमान् भोक्ता संवन्धं भोगलक्ष- णमनुर्भवति, भोगश्च नाम तस्य यो कल्पिती क्रियानन्दौ, कल्पिता क्रिया दुःखं, रजो हि प्रकाशाप्रकाशचाञ्चल्यरूपं दुःखमुच्यते; प्रका- १४ कस्यचिदपीतिशेप', यस्तुतश्विरस्वभावः स्वतन्त्र एवैकः शिव इति । १५ संविदेव मंचिता भातीत्यर्थः । १६ प्राणशून्यदेहादिसंकोचौचिन्यचर्चितः । १७ साश्यादिषु लोके च । १८अत एव बद्धः। १९ परिपती मृष्टी । हियानन्दी मियाजानशनी विमर्शप्रकाशमरयो। .

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। { ४०१आ० शरूपं च सत्त्वं सुखं; तमस्त्वप्रकाशरूपो मध्ये विश्रमः प्रलयस्थानीयः॥३॥ ननु दृष्टावित्यनेन किं व्यवच्छेद्यं किं च संग्राह्यम् ? इत्याह रवाङ्गरूपेषु भावेषु पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या। मायातृतीये ते एव पशोः सत्त्वं रजस्तमः॥४॥ विश्वरूपस्य भगवतः स्वरूपभूत एव वि- श्वत्रयः प्रकाशो यश्च विमर्शः, ते तावज्ज्ञान- क्रिये स्वरूपपरामर्शापरित्यागेनैव तु यद्भिन्न- तयापि विमर्शनं स्वरूपपरामर्श एव विश्रान्तम् अहमिदम्' इति सदाशिवेश्वरपरमार्थ सा भगवतो मायाशक्तिः, ता एतास्तिस्रः शक्तयो २० अप्रकाशरूपो मायामय इत्यर्थ । २१ वैयधिकरण्यक्थनेऽयमाशय । भगवान विशुद्धचिदात्मनि नि. याशतिरेव स्वातध्यात्मिका विमर्शमयी न तु मायारय तय किचित् निमांतच्यभेदापेक्षया तु तदिनि पशुरूपतानुरमेव माया, अतश्च ज्ञान प्रियामायार्ना मूने वैयधिररण्यम् । २२ अन एवैप शिवतार विहाय मायाशनि संयंत्र कृतव्याप्तिरिति शिवर।

·५ का०] श्रीगदभिनवगुप्ताचार्यकृतविगशिन्युपेता। २५५ भगवति नैसर्गिक्यो दृष्टाः । स्वरूपापरिक्षाने तु भिन्नेषु भावेषु ज्ञानं, क्रिया, शुद्धमेव भि- नत्वं प्रकाशविमर्शशून्यम्, - इति पशोः प्र- काशः प्रकाशाप्रकाशावप्रकाशश्च,-इति क- मेण सुखदुःखमोहलक्षणानि प्रकाशक्रिया- नियमनशीलानि सत्वरजस्तमांसि ॥४॥ ननु चेवं सति यथा परमेश्वरस्य ज्ञानक्रिया- माया अव्यतिरेकिण्यः शक्तयः,-इत्युच्यन्ते, तहत् पशोः सत्वरजस्तमांसि प्रसज्यन्ते, व्य- तिरिक्तानि च तानि पुंस्तत्वागण्यन्ते; तदेतत् कथम् ? इति संशयं शमयति भेदस्थितेः शक्तिमतः शक्तित्वं नापदिश्यते। एषां गुणानां करण- कार्यत्वपरिणामिनाम् ॥ ५॥ सत्यम् , एवं स्यात् यदि भेदग्रहो न भ- वेत्, भेदव्यवहारस्त्वयं विचार्यते । तत्र च २३ यत्रापि प गाया अव्यनिरगिणी शगिनं भवति निमातभ्योगा- पेक्षिप्यारम्या:, स्वाराध्यस्य पिया परिप्रदाए गयापी८ साइपोपरो- धम सामान्येन फपिता, इलि बोध्यम् ।

·[४अ०१आ० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। संकुचितस्वभावः पुरुषो, नास्य नैसर्गिक भाव- विषयं प्रकाशनादिरूपं सर्वदा तत्प्रसङ्गात्, अपि त्वन्यसंवन्धकृतम् ; ततश्च तस्मात् पशोः शक्तिमत्त्वेन शङ्ग्यमानाद् भेदेन यत एतानि सत्त्वादीनि, ततः शक्तयो व्यतिरेकमुक्ता;- इति नोच्यन्ते किं तूपकरणत्वात् 'गुणा' इत्यु- च्यन्ते। ननु पुरुषात् किमिति ते भेदेनोच्यन्ते?, उच्यते, सुखदुःखमोहपरिणामरूपमेतत्करण- त्रयोदशकं कार्यदशकं च सुखादिस्वभावत्वे- नानुभूयते,-इति सुखदुःखमोहाः करणकार्य- वर्गतादात्म्यवृत्तयो यदि पुरुषव्यापि तादात्म्य भजेरन् तर्हि पुरुषः कार्यकरणपर्यन्तसृष्टिमयः संपन्नः, परिणामश्च दूषितः, इति स्वातन्य- शक्त्या पुरुषो विश्वरूपः, इत्यायातम् । तथा च-न कश्चित् 'पुरुष ईश्वर एव, तस्मात् " , २४ यतो हि सर्वदा तरसंभवप्रसङ्गस्ततश्चैदमनुमीयते अन्यसंबन्धकृतं सदिति चाह अपि विति । २५ पुरुषश्च भोक्तृरूपात् स्वस्मात्तानि यतो भेदन मन्यते ततस्तदमि- मानमहिम्ना परमभोरपि शक्तिमतो मिन्नानीनि वस्तुतोऽस्य धरान्ताः शक्तिरूपा अपि न तथेत्याशयशेप. । २६ पुरुषाव्यतिरेवेण स्युरियर्थः । २७ तादादस्य दृषित्तत्वमिनि भाषः ।

·२५७ ६ फा०] श्रीमदभिनवगुसाचार्यकृतविमशिन्युपेता। अप्रत्यभिज्ञानमयपुरुपस्वरूपविचारे सत्त्वादयो भिन्ना एव,-इति स्थितम् ॥ ५ ॥ ननु ज्ञानादीनि कथं सत्त्वादिरूपाणि पशुं प्रति इत्याह सत्तानन्दः क्रिया पत्यु- स्तदभावोऽपि सा पशोः । हयात्मा तद्रजो दुःखं श्लेषि सत्त्वतमोमयम् ॥६॥ इह तावत् पतिर्विश्वस्यावभासमानवेचियः लक्षणेन स्पृष्टयादिना पालयिता स्वप्रकाशख- भावः, तस्य विश्वपतेर्या सत्ता भवनकर्तृता स्फुरत्तारूपा पूर्व व्याख्याता 'सा स्फुरत्ता महासत्ता' (ई० प्र० ११५।१४) इत्यत्र, सैव प्र- काशस्य विमर्शाव्यतिरेकात् विमर्शात्मकच- मत्काररूपा सती क्रियाशक्तिरुच्यते, परोन्मु- ख्यत्यागेन खात्मविश्रान्तिरूपत्वाच सेव आ- नन्दः; तदेवं भगवतश्चिदात्मतयेवेयद्रूपता। २० शशिमाराहिता प्रतिनियस्य ज्ञानादीनामिदानी सापादिगुणरूप. स्पगुपपाते इत्याह । २९ द्वयं चेति सदारमा पनि वयस्य पारमेप्ति । ३० सत्ताविरूपतेत्यर्पः।

·२५८ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [४अ०१आ० पशोस्तु सत्ता तदभावश्च आनन्दश्च तदभावश्च संकुचिततद्रूपत्वात्; तेन योऽसौ सत्तानन्द- भागस्तत्प्रकाशसुखवृत्ति सत्वं, यस्तभावस्त- दावरणमोहरूपं तमः, ऐते च ते सत्त्वतमसी नीलानीलवत् परस्परपरिहारेण यद्यपि वर्तेते कार्यत्वकारणत्ववत् तथापि एकपरामर्शगोच- रीकार्यधर्मापेक्षया चित्रपतङ्गसंगतनीलानी- लात्मकरूपन्यायेनान्योन्यमिश्रतयापि भातः, अतो योऽयं 'द्वयात्मा' मिश्रखभावः तद्रजो- गुणः, अत एव प्रकाशाप्रकाशस्वरूपयोः स- त्वतमसोरत्र श्लेयेणावस्थानम्,-इति दु:- खत्वम् ; प्रियपुत्रादेरेकघन एव हि प्रकाशः सुखम् ; एकघन एवाप्रकाशो मोहः । यस्तु कथञ्चित्प्रकाशो यथा सव्याधिकदेहरूपतया- नभिमतया, कथञ्चिच्चाप्रकाशो यथा गतगद- कल्याणधर्मयोगितयाभिमतया तदेव दुःख- ३१ तयोः प्रकाशानन्दयोरभाव. स एव सवस्य चाभाव इत्यर्थः । ३२ रज स्वरूपकथनार्थ भूमिका रचयति एते चेति । २३ एकपरामर्शवरादिति भावः । ३४ परस्परसंमिश्रे एव सत्वतमसी रजसो रूपमिति द्रढयनि प्रियपु. प्रादेरिति । ततश्चायमर्थः एकघनस्ये प्रकाशाप्रकाशयो. सुखमोहमाग्रता, पुत्रस्य तु व्याधितस्य प्रकाशः कल्याणस्याप्रकाश इनि !

·। ६ फा०] श्रीमदगिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। २५९ त्वम् ; अयमेव च पूर्वापरीभावसारः क्रिया- परमार्थः । अत्रानुभयरूपत्वं तु नास्ति, प्र- तीतो कस्यांचित् कल्पिताकल्पितरूपायामन- नुप्रवेशात् तस्य । तथा हि-नीलं तावदक- ल्पितरूपायां चियि भाति; नीलाभावस्तु तु. च्छोऽपि कल्पनाकल्पित आभासमानत्वात् तावव्यवहारपरमार्थः, तदुभयव्यामिश्रणात्तु नीलानीलं भातु नाम; यत्वनुभयरूपं तन्नी- लप्रतीत्या तावदकल्पितया न विपयीकृतं चेत् तत् कल्पितामनीलधियमनुधावेत्; अथ तां कल्पितां धियं नाविशत्यकल्पितया विपयीकृतं नीलमेव स्यात्,-इति न पशोश्चतुर्थोऽस्ति गुणः । अपिश्चार्थे, पशोः सा सत्ता सत्त्वं, तदभावस्तमो, द्वयात्मा रजश्च,-इति सं- बन्धः ॥६॥ एवं तावत् पतिपशुरूपं प्रेमातृतत्त्वं संक्षे. ३५ममातृतश्यं संक्षेपेण निीतमित्युपलक्षणं ततो भोगश्च मुपा. पारमा यथायोगं निरूपितः । अथातः प्रशान्तप्राप्तभोग्यतरवावमः। तन घायमाशयएफ एवार्य भोकभोगभोग्यतस्यार्थविमर्श एकघन. सयेय कर्तव्यो विमर्शविच्छेदो माभूदिति निर्णयावसरः तदाह सूमेग 'येऽपि' इति ।

·२६० ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०१आ० पेण निर्णीतम् । अथ प्रमेयतत्त्वं निर्णेतुं पत्यौ तावत् 'इत्थमिदं प्रमेयतत्त्वम्' इति निर्णेतु- माह येऽप्यसामयिकेदन्ता- परामर्शभुवः प्रभोः। ते विमिश्रा विभिन्नाश्च तथा चित्रावभासिनः ॥ ७॥ इहाभासा एव तावदर्थाः, -इत्युक्तं, ते च परामर्शक्येन कदाचिन्मिश्रीक्रियन्ते यदा वि- शेषरूपता, कदाचिदमिश्रा एव परामृश्यन्ते यदा सामान्यरूपता, ते एते उभयात्मानो- ऽप्यसामयिकेनाकल्पितेनेदंभावेन सहजभेद- परामर्शरूपेणाङ्गुलिनिर्देशादिप्रख्येन गोचरी- कार्याः प्रेभोरपि न केवलं सद्योजातवालादे- विदीश्वरस्यापि, 'तथा' तेन सामान्यविशे- पप्रकारेपा चित्रतयावभासन्ते । चित्रत्वं हि तयोः-- यन्मिश्रत्वममिश्रत्वं च युगपदेका- हन्ताविश्रान्तं भाति,-इति ईश्वरदशायां भा- ३६ इयता सूत्रेऽपिशब्द प्रभोरित्येतदनन्तरस्वेन व्याख्येय इनि दर्शितम् ।

·९ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । वोल्लासनान्तरीयकत्वेन संवित्संकोचरूपं नि- पेध्यानुपरक्तनार्थमात्ररूपं शून्यं संवित्प्रका- शेनैव प्रकाशमानमहन्तानिषेधरूपामसामयि- कीमिदन्तामुल्लासयति ॥७॥ एवं तावदीश्वररूपस्य पत्युरित्थं प्रमेयतत्त्वं, परमशिवे तु भगवति प्रमेयकथैव कथमुत्ति- धति, प्रमेयकथोत्थापकत्वमेव भगवतः सदा- शिवेश्वरत्वम् ; अतोऽधुना पशुं प्रति कीटक प्रमेयस्य वृत्तान्तः, - इति सन्देहमपोहति श्लोकत्रयेण ते तु भिन्नावभासार्थाः प्रकल्प्याः प्रत्यगात्मनः। तत्तद्विभिन्नसंज्ञाभिः स्मृत्युत्प्रेक्षादिगोचरे ॥ ८॥ तस्यासाधारणी सृष्टि- रीशसृष्टयुपजीविनी। सैपाप्यज्ञतया सत्यै- वेशशत्या तदात्मनः ॥९॥ ७मा प्रथम पीढयन्ध क्रोनि प्रथमेन ।

·२६२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [४ अ०१आ० स्वविश्रान्त्युपरोधाया- चलया प्राणरूपया। विकल्पक्रियया तत्त- द्वर्णवैचित्र्यरूपया ॥ १० ॥ तुर्विशेष द्योतयति प्रत्यगात्मनस्तु इत्थं प्र- मेयरूपा अर्था, न त्वीश्वरवदुक्तनयेनेति । 'भिन्न' इति मिश्रामिश्रतया भिद्यमान आ- भासो येपामर्थानां ते विशेपसामान्यात्मा- नोऽर्थाः प्रत्यगात्मनः प्रतिपुरुषमविमिश्रवसं- वेदनावगमरूपस्यासंकीर्णाहंप्रकाशात्मनः प्र- कल्प्या विकल्पनीयाः, प्रतिप्राणि खवासनानु- सारेण विभिन्नाभिः संज्ञाभिः 'प्रियोऽयं शत्रु- ३८ ईश्वरस हि शुद्धविमर्शविपयाः सर्वेऽर्था न तु विकल्पया इति । ननु यावदहन्ता न संकुचित्ता न तावाददन्तोल्लासः, यावच्च नासौ ता. घरकथमहन्ता संकुचेदिति चान्योन्याश्रय दोपावहम् । अनोच्यते संविदः स्वातन्त्र्यादनुत्तरातिदुर्घटमिदमपि सममेव भाति अहमिदमिति, तनाह- मिति पूर्वोक्तमेव संविद्रूपम् , इदमित्येतञ्च संकुचितं यदहमितिरूपं त. त्राहंभागस्य पूर्णसंविद्रूपाहम्भावाव्यतिरेकेणैव प्रथा, संकोचभागस्तु यः स इदन्ता, उत्तीर्ण इव तत्रैवाहमित्यत्र रूपे प्रतिबिम्बकल्पतया स्फुरनपि न स्फुटो नेदम्भावेनापि तु निर्मलतम आदर्श द्वितीयमलिनादर्शचदपरे- दन्तानुप्राहकत्येनेत्येवरसमीरशं संविद स्वानश्यमिति । ३९ देहादिसंकुचिताहंप्रकाशात्मनः ।

·१०का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। २६३ रयम्' इत्यादिकाभिर्भावनाविशेषानुसारेण त- तद्विचित्रसुखदुःखाद्युपयुक्ताभिः स्मरणे उत्प्रे- क्षणे संकल्पनेऽन्यत्रान्यत्र च विकल्पयोगे । एत- दुक्तं भवति-ईश्वरस्य विकल्पात्मकतामन्त- रेण शुद्धविमर्शविषयीभाव्या अर्थाः, पशो- सवन्योन्यापोहनहेवाकिनि विकल्पे समारूढा- स्तेऽर्था भवन्ति, सांसारिकहानादानादिव्यव- हारोपयोगात् इति । नन्वविकल्प्यत्वे यावाने- वार्थस्तावानेव यदि विकल्प्यत्वे तत्को विशेषः प्रमेयस्य पतिपशुरूपतायाम् , ? उच्यते, तस्ये- ति पशुकर्तृका स्मृष्टिस्तेपामर्थानामीश्वरस्ट- प्टानामुपरिवर्तिनी, अत एव तामीश्वरसृष्टि- मुपजीवन्ती असाधारणी प्रतिप्रमातृनियता। तद्यथा 'इदं हृद्यम्' इति येन स्पृष्टं तत् तस्यैव तदा नान्यस्य । ननु यदि पशोरपि स्मृष्टिश- ४० तत एव संबद्धारमकवियोन्मेपेऽपि मायाविजृम्भितमधानापोह- नसारतया हानादानादिविपये कार्यत्वेना भान्ति नीलमिदं गौरोऽहं मुख्यहमिति । ४. विकरुप्यमान एवार्थी बन्धक इतीयतायातं तम शकते नन्विनि भसमर्थः चिरमप्यत्वे हि यावान् यथा यार्थोऽविकल्प्यस्वेऽपि सावाने सपा या सोऽर्थः सतश्च तरफ इति शनावश्यभाविनीति । ४२ प्रतिप्रमा प्रतिकालं च माअन्तरदशान्तराअनुवर्तमविहीना ।

·ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [४१०१आ० तिरस्ति तहीश्वर एव; सत्यम् , ईश्वर ए- वासौ । नन्वेवं साधारणत्वं कस्मात् सृष्टेन भवति ?; भवेत् यदि स्वशक्तिं परिजानीयात्, यावता सा तस्यापरिज्ञाता परवशस्यैव सतो विकल्पक्रिया विकल्पनशक्तिरुदेति । ननु केन सा तस्योत्थाप्यते? ; आह-ईश्व॑रस्य प- रामर्शरूपतया शब्दराशिलक्षणस्य या शक्तिः स्वरूपविश्रान्तिलक्षणपारमैश्वर्योपरोधप्रयोज- ना ब्राहयादिदेवताचक्रमयी तैस्तैः ककारा- दिवर्णवैचित्र्यविचित्रा, तया यासौ विकल्प- क्रिया तस्य पशोरेकत्र निरूढ्यभावात् चञ्चला तेन 'मित्रमयं शत्रुरयम्' इत्यादिवर्णवैचि- त्र्यानुविद्धतया विकल्पनक्रियया तदात्मन ई- श्वरस्वभावस्यैव पशोरसाधारणी सृष्टिः, 'पञ्चवक्रश्चतुर्दन्तो हस्ती नभसि धावति ।' ४३ ईश्वरराष्टिवत् । ४५ ईशत्वेनैव तदपरिज्ञानपरिज्ञानमानतो हि बद्धमुक्ततेत्याह ई- श्ररस्येति । ४५ विश्वपरामर्शविग्रहत्वेन । ४६ तत्तद्राहयादिदेवताचकाधिष्ठितवर्गाष्टकमयी। ४७ ककारादिवर्णगतव्याससमासशतसहसंगर्भतयाटाटभेदविमिना । ५८ प्राणापानादिनेहारोहणचबला। , ·११फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २६५ इत्यपि विमिश्रतया विकल्पवृष्टिः, तानाभासान् ईश्वरसृष्टानेवोपजीवति,- इति सर्वा पाशवी प्रत्ययसृष्टिरीश्वरसृष्ट्युपजीविनीत्युक्तम् ॥१०॥ नन्वेवं यदि पाशवी सृष्टिः संसाररूपा तर्हि पारमेश्वरी स्मृष्टिः पशोः किं कुर्यात् ? इति निर्णीयते साधारणोऽन्यथा चैशः सर्गः स्पष्टावभासनात् । विकल्पहानेनैकाय्यात् क्रमेणेश्वरतापदम् ॥ ११॥ ऐश्वरः सर्गों द्विधा, साधारणश्च घटादिर- साधारणश्च 'अन्यथा' इति निर्दिष्टो द्विचन्द्रादिः, तस्य च सामान्यलक्षणं स्पष्टावभासनं नाम । सोऽयं सगों यदा विकल्पहानक्रमेण तस्मिन्नि- विकल्पकपरिगृहीत एव स्पष्टाभेऽर्थ एकाग्रत्वम- वलम्ब्य अहमिदम्' इत्यैश्वर्यपरामर्शपदं भवति ४९ चकारादसाधारणो द्विचन्द्रादिः स चोभयोऽपि पाशवसृष्टेरन्य.. थाभूत इति वृहत्याम् । ५० तस्येति ऐश्वरस्य सर्गस्य । ५१ विकल्पो हि पाशवी सृष्टिः तेन च ममारिवं तदुरपुंसने च वि. कल्पहानावपि पारमैगसृष्टेरन्यथात्वमिनि ।

·ईश्वरमत्यभिज्ञा । [४१०१आ० तदा अन्तर्लक्ष्यवहिर्दृष्टिनिमेपोन्मेपपरिहारो- पदेशदिशा क्रमेण' अभ्यासतारतम्येन पशोः पशुत्वं प्रतिहन्तीश्वरत्वं च दर्शयति । किं च योऽयं विकल्पसर्गः पाशव उक्तः सोऽपि यदि 'अन्यथा' इति पूर्वोक्तरूपवैपरीत्येन परिज्ञात- येशशक्त्या परिज्ञाततादात्म्यस्य भवति तदा सोऽपि साधारण एवाप्यायनाभिचरणशान्त्या- दिविकल्प इव न्यस्तमन्त्रस्य भावितान्तःकर- णस्य ॥ ११ ॥ एवं विकल्पनिहर्हासेन निर्विकल्परूपसात्मी- भावे विश्वात्मसाक्षात्कारलक्षणः स्वप्रत्यय एव मोक्षो दर्शितः, अधुना विकल्पनिहर्हासाभा- वेऽपि तं दर्शयति सर्वो ममायं विभव इत्येवं परिजानतः। विश्वात्मनो विकल्पानां प्रसरेऽपि महेशता ॥ १२॥ ५२ तथा चोक्तम् 'अन्तर्लक्ष्ययहिदृष्टिमिमेपोन्मेपवर्जिता। एपासी भैरवी मुद्रा सर्वतपु गोपिता।'

·१३ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविममिन्युपेता। २६७ नहि प्रत्यगात्मा नाम पशुः कश्चिदन्यो योऽहम् , अपि तु परिगृहीतग्राह्यग्राहकप्रकाशे- कघनः परो यः स एवाहं स चाहमेव, न त्वन्यः कश्चित् ; अतो विकल्परसृष्टिरपि मम खातघ्यलक्षणो विभवः, -इत्येवं विमर्शे दृढी- भूते सत्यपरिक्षीणविकल्पोऽपि जीवन्नेव मुक्तः। यथोक्तम् 'शक्षापि न विशदथेत निःशदत्वमिदं स्फुटम् ।' इति ॥ १२ ॥ नन्येवं बद्धमुक्तयोः प्रमेयं प्रति को भेदः?, उच्यते मेयं साधारणं मुक्तः खात्माभेदेन मन्यते। महेश्वरो यथा बद्धः पुनरत्यन्तभेदवत् ॥ १३ ॥ श्रीमत्सदाशिवेश्वरपदादारभ्य क्रिमिपर्य- न्तप्रामातृवर्गाधिष्ठातृ यदहमितिरूपं तदेवा- स्मतयाभिनिविशते मुक्तः, ततश्च विश्वस्यापि प्रमेयं ममापि, मम प्रमेयं विश्वस्यापि, प्रमेयं ५३ रिमापा भपि अग्य महाविमर्शपनिमा अपिमालपीभपनि।

·२६८ ईश्वरप्रत्यभिन्ना। [४अ०१आ. चेदं ममैवाङ्गभूतं प्रमेयान्तरमपि तथा,-इत्य- नेन क्रमेण प्रमेयं परस्परतश्च प्रमातृवर्गाचा- व्यावृत्तम्, - इत्येकरसाभेदविश्रान्तितत्त्वमस्य सर्वं परामर्शपदमुपैति । वद्धस्य तु सर्वमेतद्वि- परीतम्,-इत्येकरसभेदविश्रान्त एवासौ ॥१३ ननु सदाशिवेश्वरभुवि जीवन्मुक्तिपदे व- द्धरूपपशुप्रमातृविपये च प्रमेयवृत्तान्तः परी- क्षितः, परमशिवे तु कथमसौ ? इत्याशङ्कयाह सर्वथा त्वन्तरालीना- नन्ततत्त्वौघनिर्भरः। शिवः चिदानन्दघनः परमाक्षरविग्रहः ॥ १४॥ न खल्लु भगवति श्रीपरमशिवे प्रमेयकथा काचिदस्ति, तत्त्वौघस्य सर्वथा तत्र चिद्रूप- तामात्रविश्रान्तत्वेन लीनत्वात् । ततश्च सा- वस्था संवित्वभावेन स्वात्मविश्रान्त्यानन्देन अकृत्रिमनैसर्गिकपरामर्शात्मकखात्मचमत्कार- लक्षणेनैकघना अविच्छिन्नतद्रूपा परमाक्षरेण ५४ विकरपाविकल्पभुवि च योगिन प्रोन्मीलितकरणस्योत प्रमेय. मम निमीलितमरकरणस्य तु पीगयायित्यत आह । - ·१५ का०] श्रीमदमिनयगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता। २६९ विग्रहवती भगवतो विश्वमयस्यानवच्छिन्नानु- तरधाम्नो गलितप्रमेयकथा सर्वोत्तीर्णा व्यप- दिश्यते ॥ १४॥ एवमधिकारचतुष्टयोक्तं यद्वस्तु तत्फलमाह एवमात्मानमेतस्य सम्यग्ज्ञानक्रिये तथा। जानन्यथेप्सितान्पश्य- जानाति च करोति च ॥१५॥ एवमिति, ईश्वररूपमात्मानं तस्य च स्वा. व्यतिरिक्त वातव्यमानरूपे ज्ञानकिये जानन् एवं भूतोऽयमात्मा न तु काणादादिदर्शितः, इत्थं च ज्ञानक्रिये न तु तस्य व्यतिरिक्त के- चन, इति परामृशन् यद्यदिच्छति तत्तजा- ति करोति च समावेशाभ्यासपरोऽनेनैव श- रीरेण; अतत्परस्तु सति देहे जीवन्मुक्तस्त- त्पाते परमेश्वर एवेति ॥१५॥ आदितः १८७॥ इति श्रीमदाचार्योत्पलदेवपादविरचितायामीश्वरमत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तकृतविमर्शिन्याख्यटीकोपेतायां तत्त्वसमहाधिकारे प्रथममादिकम् ।।

·अथ ईश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्योत्पलदेवविरचितायां आचार्याभिनवगुप्तविरचितविमर्शिन्याख्य- टीकोपेतायाम् । तवसंग्रहाधिकारे द्वितीयमाह्निकम् । अस्यार्थस्य स्वप्रत्ययसिद्धस्यापि गुरुपरम्प- रोपदेश उपोद्दलको वक्तव्यः, शास्त्रदृष्टिर्हि ३ ज्ञानक्रियाधिकारयुगलकेन तत्त्वार्थसंग्रहसहितेन स्वप्रकाशेऽपि तत्वे युक्त्युपबृंहिते निरूपिते स्वत इत्यंशः पूरितः, आगमाधिकारेण तमे- वार्थमुपोदलयता शास्त्रत इत्ययमंशः पूरित इत्याह शास्त्रदृष्टिहीति शास्त्र- दृष्टिरपि तस्मसिद्धगुरुपरम्परोपदेशेन सम्यगागमत्वं नेयेति च परमह- दन्तरालदिव्यदिव्यादिव्यादिसंबन्धमनादृत्य स्वबुद्धिमानपुस्तकशरणा वि. दम्बिता इत्याशयेन 'पुस्तकाधीतविद्याश्च गुरुक्रमविवर्जिताः । आचरन्तो दिशन्तश्च पच्यन्ते नरके चिरम् । यातनाराजराजानां ते भोक्तारो विनिन्दिताः । तस्माद्गुरक्रमायातं दिशनेति पर शिवम् । इत्युक्तम् । ततश्च गुरुत इत्ययमंशस्तृतीयः पूरयितव्यः । तदुक्तं किरण- संहितायाम् 'स्वतोऽपि गुस्तः शास्त्राद्विमर्श स्त्रिविधः स्मृतः ।' इति श्लोकप्रयेण गुस्त इति पूरयति ॥ तत्राद्यश्लोकेन स्वगुरपर्यक्रममुप- देशस्यापूर्वतयाप्रयासकारित्वेनावश्योपदेश्यतां च दर्शयति ।

·१ का०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमशिन्युपेता । २७१ दर्शितागमाधिकारेण; एवं गुरुतः शास्त्रतः खत एतदृढीकृतं भवति, -इत्यभिप्रायेण गु- रुपारम्पयं दर्शयति इति प्रकटितो मया सुघट एष मार्गों नवो महागुरुभिरुच्यते स्म शिवदृष्टिशास्त्रे यथा । तदत्र निदधत्पदं भुवनकर्तृतामात्मनो विभाव्य शिवतामयी- मनिशमाविशन् सिद्धयति॥१॥ अस्मत्परमेष्ठिभहारकश्रीसोमानन्दपादैः शि- वदृष्टिशास्त्रेऽयमभिनवः सर्वरहस्यशास्त्रान्तर्गतः सन्निगूढत्वादप्रसिद्धो वाह्यान्तरचर्याप्राणाया- मादिक्लेशप्रयासकलाविरहात् सुघटस्तावदुक्तः, २ यतः प्रत्यभिज्ञामानान्मोक्षस्तत एव यमनियमादिकेशयोगेऽनुप- योग एवेति सुघटस्यम् । तथा च 'स्फुटोपायमनायासमनारम्भं महाफलम् । श्रोतुमिन्दामि देवेश योगं योगविदा पर ॥

·२७२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [४१०२आ० ३ स एवान प्रकटतां परवादकलङ्कशङ्कापसारेण नीतः, यत एवं शास्त्रगुरुवप्रत्ययसिद्धोऽय- मर्थः, तदिति तस्मादत्र प्रमेये पदं परामर्श विश्रमयन् विश्वकर्तृत्वलक्षणमैश्वर्यमात्मनो विभाव्य दायेन यदा परामृशति तर्हि तत्प- रामर्शमात्रादेव तावजीवन्मुक्तो भगवाशिव एव । यथोक्तं परमेष्टिपादैः 'ज्ञाते शिवत्वे सर्वस्थे प्रतिपत्त्या दृदात्मना । करणेन नास्ति कृत्यं कापि भावनयापि वा ॥ सकृज्ञाते सुवर्णे किं भावनाकरणादिना। सर्वथा पितृमात्रादितुल्यदाढर्चेन सत्यता (शि. द.) इत्यादि । तां विभाव्य यद्यनिशमाविशति शरीरमाणबुद्धिशून्येभ्योऽन्यतमं द्वयं सर्वं वा तत्रैव निमजयति, अनवरतं तत्तां तां विभूति प्राणायामादिकरोगाः स्युः कृत्रिमा यतः । तेन नाकृतकस्यास्य कलामहन्ति पोडशीम् ॥' इत्यादि च यदपि रहस्यागमेपु निरूपितं तथा विस्पष्टत्वेन नोक्तं गी- कृत्य सूक्तम् 'न चैतदप्रसन्न शङ्करेणोपदिश्यते । कथञ्चिदुपलब्धेऽपि वासना न प्रजायते ॥ वासनामानलामेऽपि योऽप्रमत्तो न जायते । समनिरयेपु भोगेपु योजयन्ति विनायकाः ॥' इति ।

·१ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता। २७३ परविभूतिपर्यन्तां लभते । ननु यद्यात्माख्यं वस्तु तदेव तर्हि तस्य प्रत्यभिज्ञानाप्रत्यभि- ज्ञानयोरविशेषः, नहि चीजमप्रत्यभिज्ञातं सति सहकारिसाकल्ये नाङ्करं जनयति, तत् क आत्मप्रत्यभिज्ञाने निर्वन्धः १; उच्यते, द्विविधार्थक्रियास्ति वाह्या चाहुरादिका प्रमा- तृविश्रान्तिचमत्कारसारा च प्रीत्यादिरूपा, त- त्राथा सत्यं प्रत्यभिज्ञानं नापेक्षते, द्वितीया तु तदपेक्षते एव; इह च 'अहं महेश्वर' इ. त्येवं-भूतचमत्कारसारा परापरसिद्धिलक्षणा जीवन्मुक्तिविभूतियोगमय्यर्थक्रिया,-इती- श्वरप्रत्यभिज्ञानमत्रावश्यापेक्षणीयम् ॥ १ ॥ ननु प्रमातृविश्रान्तिसारार्थक्रिया प्रत्यभि- ज्ञानेन विना न दृष्टा, सति तत्र दृष्टा,- इति तदुपलब्धम् ? इत्याशझ्याह तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनत- स्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके ३ सौरपयाधिसैरिति देवसाप्रार्थनादमीपणारमापम्यानियेदनामिः। सनया इति वितायाः प्रस्यमिशानमानादानन्दलामा परिशीयना) संभोगसहसमाधि ३५ .

·२७४ .... 'ईश्वरप्रत्यभिज्ञा। [अ०२० कान्तो लोकसमान एवमपरि- ज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ॥२॥ यदा नायकगुणसंश्रवणप्रवृद्धानुरागा का- मिनी तदर्शनमेव परमुपादेयमाकान्ती दि- वानिशमवशहृदया देवतोपयाचितानि दूती. संप्रेषणानि. मदनलेखकद्वारकामावस्थानिवे- दनानि कुर्वाणा विरहक्षामीभवद्गालतिका तिष्ठति, तदा तदुपयाचितवशादशतितमेव सविधवर्तिनि प्रियतमेऽवलोकिते तैस्तैरुत्कर्ष- विशेपेः परामर्शपदवीमगच्छद्भिर्जनसाधारण- तामापादिते संपन्नमपि तत्प्रियतमावलोकनं न हृदयं पूर्णीकरोति तथा स्वात्मनि विश्वे- श्वरे सततं निर्भासमानेऽपि तन्निर्भासनं न हृदयस्य पूर्णतामाधत्ते; यतः सोऽप्यात्मा ·२७५ २ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । विश्वजस्वकर्तृत्वाद्यप्रतिहतस्वशक्तिलक्षणपार- मेश्वर्योत्कर्पयोगेन न परामृष्टः, - इति भास- मानघटादितुल्यवृत्तान्तो जातः । यदा तु दूती- चचनाहा तल्लक्षणाभिज्ञानाद्वोपायान्तरादा ता. नुत्कर्पान् हृदयङ्गमीकरणेनामृशति, तदा त- रक्षणमद्भुतफुल्लन्यायेनैव तावत् कामपि पूर्ण- तामभ्येति , परिभोगाभ्यासरसे तु विश्रान्त्य- न्तराग्यपि लभते; तद्वदात्मनि गुरुवचना- ज्ज्ञानक्रियालक्षणशक्त्यभिज्ञानादेर्वा यदा पा. रमेश्वोत्कर्पदृदयङ्गमीभावो जायते, तदा तरक्षणमेव पूर्णतात्मिका जीवन्मुक्तिः; समा- वेशाभ्यासरसे तु विभूतिलाभः,- इति तस्य प्रत्यभिज्ञेव परापरसिद्धिप्रदायिनी भवति ॥२॥ सर्वोपकारक महाफलमिदं शास्त्रं प्रसि. द्धान्वययोगेन नामधेयप्रसिद्ध्या च तदुत्कर्ष- स्मरणद्वारजनितसंभावनाप्रत्ययलक्षणप्रवर्तक- संवेदनया जनं प्रवर्तयितुं पितुर्नाम्ना चोपसं. हारं दर्शयति ·२७६ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा । [४अ०२० जैनस्यायत्नसियर्थ- मुदयाकरसूनुना। ईश्वरप्रत्यभिज्ञेय- मुत्पलेनोपपादिता ॥३॥ यस्य कस्यचिजन्तोरिति नात्र जात्यायपक्षा काचित् , - इति सर्वोपकारित्वमुक्तम् । अय- तेन सिद्धिः परापररूपा यथा स्यात् , -इति महाफलत्वम् । उदयाकरपुत्रः श्रीमानुत्पल- देवोऽस्मत्परमगुरुरिदं शास्त्रमकार्षीत् , -इति तत्प्रसिद्ध्या जनः प्रवर्तते ,-इति प्रवर्तना- द्वारेण सोऽनुगृहीतो भवति ,-इत्युभयनाम- निर्देशः । इयमिति हृदयङ्गमतामुपपत्तिशतै- रानीता,-इति शिवम् ॥३॥ आदितः १९० ॥ ४ अधुना व्यारयानश्रवणचिन्तनाभ्यसनसाफल्यसिद्धये म्वकपूर्वगुर पन्दनमवश्य कर्तव्यमिति शिक्षया प्रवृत्तशिष्यानुग्रहाय स्वात्मनो गुरुये योग्यतामिधानाय कीर्तनीयो गुरोधग शास्त्रार्थस्य प्रसिद्धये ।' इनि नय पालयितु पितुरली विश्वस्तुविषयप्रसिध्यमिधानेनोपकाराय प्रसिया 'इष्टे होर प्रवर्तते' इति लोकस्याप्रवृत्तस प्रयांनाद्वारेणानु- महाय च बारमनो यशप्रदर्शनपूर्वकनामप्रकटीकरणपुर सरमधिकार भयोजनमंपरभामिधेयामिधानानां निगमासूयमिनि ।

·३ फा०] श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यकृतविमर्शिन्युपेता । २७७ एपाभिनवगुतेन सूत्रार्थप्रविमर्शिनी । रचिता प्रत्यभिज्ञायां लघ्वी चिरमरा ॥ वाक्यप्रमाणपदतचसदागमार्थाः स्वात्मोपयोगमुपयान्त्यमुतः स्वशास्त्रात् । भौमात्रसाअलमयांधन सस्य पुष्टी मुक्त्वार्कमेकमिह योजयितुं क्षमोऽन्यः॥ आत्मानमनभिज्ञाय विवेक्तुं योन्यदिच्छति । तेन भौतेन किं वाच्यं प्रश्नेऽसिन्को भवानिति ।। इति श्रीगदाचार्योत्पलदेवविरचितायागीश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीगदाचार्याभिनयगुप्तविरचितविशिन्याख्यटीको- पेतायां तत्त्वसंग्रहाधिकारे गुरुपर्वकमाख्यं द्वितीयगादिकम् ॥ २॥ समाता श्रीमदीश्वरप्रत्यभिज्ञा ॥ ओं तत्सत् । धीमप्रतापगूभगुराशया प्रीतये सताग मधुसूदनफोटेन संपापं पाशिसा ।।